Book Title: Sushrut Samhita
Author(s): Sushrut Maharshi, Narayanram Acharya
Publisher: Chaukhambha Orientaliya
Catalog link: https://jainqq.org/explore/004403/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MBER SATANIAN RERBSESSBUTBSBEY maharSiNA suzrutena viracitA suzruta saMhitA ARRRRANTRASTHANI zrIDalhaNAcAryavyAkhyA vaidya yAdava jI trikamajI AcArya saMpAdita bhUmikA AcAya priyavrata zarmA mUlya ru. Rs. 250-00 PRERASAIRSARARRARRARA Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / shriiH|| . jayakRSNadAsa Ayurveda granthamAlA "GOMEDY maharSiNA suzrutena viracitA suzrutasaMhitA zrIDalhaNAcAryavicitayA nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyayA nidAnasthAnasya zrIgayadAsAcAryaviracitayA nyAyacandrikAkhyapaJjikAvyAkhyayA ca samullasitA ArambhatazcikitsAsthAnasya navamAdhyAyaparyantA AcAryopADhena trivikramAtmajena yAdavazarmaNA .. zeSA ca nArAyaNa rAma AcArya 'kAvyatIrtha' ityanena saMzodhitA bhUmikA AcArya priyavrata zarmA bhUtapUrva nidezaka, snAtakottara Ayurveda saMsthAna kAzI hindU vizvavidyAlaya pAyAnmA VTALIA cauravammA oriyanTAliyA , prAcyavidyA tathA durlabha granthoM ke prakAzaka evaM vikretA vArANasI dillI Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka cauravambhA oriyanTAliyA po0 prA0 caukhambhA, po0 bAksa naM0 32 gokula bhavana, ke0 37/106, gopAla mandira lena ___vArANasI-221001 ( bhArata ) TelIphona : 63354 TelIgrAma : gokulotsava zAkhA-baMgalo roDa, 6 yU0 bI0 javAhara nagara dillI-110007 phona : 221617 purnamudrita caturtha saMskaraNa 1980 anya prAptisthAna 1. caukhambhA saMskRta saMsthAna . po0 bAksa naM0 136 jar3Ava bhavana, ke. 37/116, gopAla mandira lena vArANasI-221001 (bhArata) phona : 6588 2. caukhambhA vizvabhAratI po0 bAksa naM0 136 cauka (citrA ke sAmane ) vArANasI phona : 65444 3. caukhambhA bhArato akAdamI Akara granthoM ke prakAzaka evaM vitaraka gokula bhavana, ke. 37/106, gopAla mandira lena vArANasI-221001 (bhArata) phona : 63354 mudraka-vidyAvilAsa presa, vArANasI Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JAIKRISHNADAS AYURVEDA SERIES NO. 34 SUSRUTASAMHITA OF SUSRUTA With the Nibandhasangraha Commentary OF SRI DALHANACHARYA AND THE NYAYACANDRIKA PANJIKA OF SRI GAYADASACHARYA ON NIDANASTHANA EDITED From the Beginning to the 9th Adhyaya of Cikitsasthana BY VAIDYA JADAVJI TRIKAMJI ACHARYA AND THE REST By NARAYAN RAM ACHARYA "KAVYATIRTHA" Introduction by Prof. P. V. SHARMA Formerly Director, Postgraduate Institute of Indian Medicine, Banaras Hindu University, Varanasi CHAUKHAMBHA ORIENTALIA A House of Oriental and Antiquarian Books VARANASI DELHI Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Publishers ! CHAUKHAMBHA ORIENTALIA P. O. Chaukhambha, Post Box No. 32 Gokul Bhawan, K. 37/109, Gopal Mandir Lane VARANASI-221001 (India) Telephone : 63354 Telegram : Gokulotsav Branch-Bungalow Road, 9 U. B. Jawahar Nagar DELHI-110007 Phone : 221617 Reprinted Fourth Edition 1980 Also can be had from 1. CHAUKHAMBHA SANSKRIT SANSTHAN Post Box No. 139 Jadau Bhawan, K. 37/116 Gopal Mandir Lane VARANASI-221001 (India) Phone : 65889 2. CHAUKHAMBHA VISVABHARATI Post Box No. 139 Chowk ( Opposite Chitra Cinema) VARANASI-221001 Phone : 65444 3. CHAUKHAMBHA BHARATI ACADEMY Gokul Bhawan, K. 37/109 Gopal Mandir Lane VARANASI-221001 (India) Phone : 63354 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ INTRODUCTION The Susruta samhita is a representative work of the dhanwantariya sampra daya ( surgical school) of Ayurveda. As Atreya preached the concept of medical school, Dhanwantari delivered the ideas of the surgical school. Among the disciples of Kasiraja Divodasa Dhanwantari Aupadhenava, Vaitarana, Aurabhra Pauskalavata, Karavirya, Gopuraraksita and Susruta etc. were prominent ones. The texts composed by Aupadhenava, Aurabhra, Susruta and Pauskalavata were the original ones and as sources of other surgical treatises.? Even among these, four Susruta samhita gained greatest popularity and was given place in the great triad. Vagbhata mentions only two-Caraka and Susruta. Caraka and Susruta are not only representative works of the schools of medicine and Surgery, but they also represent the traditions of northern and southern parts of India respectively. All the later works were composed in the form of compilation from these two works mainly, the process led by Vagbhata and followed by other later authors. The poetical work 'Naisadhiya-caritam' of Shri Harsa mentions both these works which shows their popularity at that time. In the edict of Yasovarman ( 888-910 A.D.), King of Cambodia, Susruta is mentioned respectfully. In the ninth cent. A.D. the Susruta samhita was translated into Arabic by the orders of Barmak Khalifa Yahia Ibn Khalid (805 A D.). This has been quoted in the works of the famous physician Rhazes. Even in Navanitaka, there is dialouge between Kasiraja and Susruta which shows the popularity of the Susruta samhita. Owing to its popularity, the Susruta samhita was translated in various languages like Arabic (9th cent. A.D. ), Latin (Hessler, 1844 ), German ( Vellurs ) and English (U.C. Dutt 1883, A.C. Chattopadhyaya 1891, Hoernle 1897, Kanjilal 1907, Singhal under publication ). After Dhanwantari, there are four strata of authorship in the Susruta samhita, Vrddha Susruta, Susruta, Nagarjuna and Candrata. Let us consider them one by one. DHANWANTARI Dhanwantari is a mythical deity coming out of the milk-ocean after churning * but Kasiraja Divodasa is a real teacher maintaining an asrama and imparting training of Ayurveda (surgery) to Susruta and his colleagues. Genealogically Divodasa 1. S. Su. 1.3. 2. S. Su. 4.9. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ vi ] is said to be a descendant in the fourth stage after Dhanwantari in the family of Kasa. It may be considered in a different way too. Dhanwantari by dint of his surgical skill might have been deified in the form of Lord Dhanwantari. Dhanwantari might have become a symbol of surgical specialisation which was attained by Divodasa also by dint of his extraordinary skill. Dhanwantari holds the same esteemed position in the puranic age which was held by Aswins in the vedic age. The pot of ambrosia in the hands of Dhan. wantari symbolises the life ( longevity) in the same way as honeypot in the hand of Asvins. Visnu is the god of preservation and as such Dhanwantari, a deity of health and happiness, is regarded as incarnation of Lord Visnu. In Puranas Dhanwantari has been eulogised as the god of life not limited only to surgery. He is seen even in the contexts of toxicology and medicine relating to horses and elephants. He is also said to have divided the science of Ayurveda into eight specialities. Divodasa was the son of Bhimasena ( or Bhimratha ) and Madhavi ( Yayati's daughter ). He got a son named Pratardan. Divodasa founded the city of Varanasi. Later on the city was destroyed which was rehabilitated by the grandson of Pratardana, Alarka. Date of Divodasa : 1. Divodasa is mentioned in Kgveda ( 1.116.18 ), but he may be a different person. In association of his son, Pratardana, he is actually mentioned in Rksarvanukramani, Kausitaki Brahmana and Kausitaki Upanisad. Weber and S. B. Dikshit have fixed the date of Kausitaki Brahmana as 2000 B.C. and 2900-1850 B.C. respectively. In any way, because of its mention in Panini and Yaska it is definitely before 8th cent. B.C. 1. Kasa Dirghatapas Dhanwa Dhanwantari Ketuman Bhimaratha Divodasa Pratardana Vatsa Alarka Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ i vii ] m. 2. Dhanwantari has been mentioned at several places in the Caraka samhita also once as god' but Atreya is not quoted in the Susruta sarhita. It shows that Divodasa was anterior to Atreya. Keeping in view these facts, if the date of Atreya is fixed as 1000 B.C.1 Divodasa may be placed during the period 15000-1000 B.C. L VRDDHA SUSRUTA In commentaries, one comes across quotation from VIddha Susruta which definitely is a traditional landmark different from Susruta. In ancient tradition, the adjective. Vtddha' was prefixed to denote the earlier edition of the texts. We find this also in case of Kasyapa-Vrddha Kasyapa, Bhoja-Vrddha Bhoja, VagbhataVtddha, Vagbhata and so on. Thus, Vtddha Susruta was the earliest edition of the Samhita in its original form containing teachings of Kasiraja Divodasa. As Veddha Susruta was a junior contemporary to Divodasa his date will also be the same ( 1500-1000 B.C.). SUSRUTA Susruta is said to be the son of Viswamitra--who is different from Viswamitra, the military teacher of Rama and Laksmana. Susruta, the son of Salihotra, was an expert in animal husbandry and an such may be a different person. . 1. Susruta has mentioned places like Sriparvata, Sahyadri, Devagiri, Malaya cala etc. which are situated in south India. In the Caraka Samhita there is no mention of these places. There is also the word 'Daksinapatha'. 2. Viswamitra, Susruta's father, is said to be the founder of Andhra Pradesha. 3. Susruta has used many south Indian words such as 'murangi for 'sigru'. He has also described first the drug 'tuvaraka (Hydnocarpus) which is found in wertern ghats. These facts show that Susruta was intimately acquainted and connected with south India. Date of Susruta : The following evidences will be helpful in deciding the issue : 1. There are some facts which show that the work is after Buddha. The words 'munda', 'caitya', 'bhiksusanghati' (monk's robes). The word 'nagna' is for jaina monks. 1. C. vi 8.10. 2. S. ci. 37.7, 38.93. 3. S. ci. 2.1; v. 66.1. Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ viii 1 2. There is explicit reference of 'Rama' and 'Krsna' which shows the existence of vasudeva religion. The emergence of vasudeva religion took place during 1-4 cent. A.D. 3. The word 'hora' is a word derived from the Greek word horus. Hence this must have been introduced after the Greek contact probably in 4th cent. B.C. There is also the word 'yavana' for the Greek settlement. 4. The description of military medicine, neutralising poisons by trumpet blowing and other such contexts indicate the association of Susruta with an emperor. That emperor was probably the Satavahana king, Gautamiputra Satakarni, which is further confirmed by the followiug evidences :(a) There is mention of several mountains like Sriparvata, Sahyadri, Malayacala, Devagiri, Arbudagiri etc. which fit in with the title of the king of mountains' given to Gautamiputra Satakarni. (b) The religious condition depicted in the Susruta samhita shows the predominance of vedic religion. Brahmanism was having upper hand Temples were also erected for idols of gods. Temples of South are well known and the upsurge of Brahmanism was natural during the Satavahanas who were Brahmanas. (c) There is a legend which shows the conflict between the sages Vasistha and Viswamitra and anger of Vasistha has been shown as fruitful. It is to be noted that these sages represent the Brahmanas and Ksatriyas respectively and this legend might be supporting the powerful position of Brahmanas. Satakarni was said as subduer of Ksatriyas like Parasurama. (d) The word 'Vikrama' in the passage 'enemies attacked by Vikrama' indicates Gautamiputra Satakarni who had the title of Vikramaditya. Therefore, in my view, Susruta may be placed in 2nd cent. A.D. during the reign of Gautamiputra Satakarni, the Vikramaditya of Satavahana dynasty of Andhra. Thus though in the initial stratum Divodasa was somewhat earlier to Atreya, in the subsequent one Susruta was posterior to Caraka. That is why he has contradicted and quoted many view of Caraka. The religions and other conditions also support this. Karnavedha sarnskara which was introduced later is found in Susruta and is absent in Caraka. Susruta was somewhat earlier than Yajnavalkya ( 3rd cent. A.D.) who has borrowed the description of 107 marmas from the former. On this ground also the above date of Susruta is confirmed. Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ ix ] . Another evidence is the two systems of enumeration of seasons ( Su. 6), one has got these seasons in the order of "Sisira, Vasanta, Grisma, Varsa, Sarad and Hemanta' while the other mentions as Varsa, Sarad, Hemanta, Vasanta, Grisma and Pravrt. On astronomical evidences Ekendra Nath Ghosh has proved a gap of 1500 years between these two views. If the first view is accepted as of Divodasa or Vtddha Susruta the second one can be of Susruta. From this also our hypothesis is confirmed. NAGARJUNA Nagarjuna is said to have added the uttaratantra and redacted the Susruta samhita. . There are several Nagarjunas among whom the following are noteworthy - 1. Nagarjuna, the philosopher and the author of the upayabrdaya and contem porary of Kaniska ( 1st cent. A.D.). 2. Nagarjuna, the friend and guide of the Satavahana King, Gautamiputra Satakarni ( 178-207 A.D. ). 3. Nagarjuna of the Gupta period ( 5th cent. A.D. ). 4. Siddha Nagarjuna. the disciple of Saraha-Pa ( 8th cent. A D. ). 5. Nagarjuna, author of the Yogaratnamala ( 12th cent. A.D.). The tantrayuktis in the uttartatantra have been borrowed from Kautilya ( 3rd cent. A.D.). Again Vagbhata ( 6th cent. A.D.) has utilised the Susruta samhita as appended with uttaratantra. Hence, the uttaratantra must have been added during the period between 3rd and 6th cent. A.D. Accordingly Nagarjuna of the 5th cent. AD. seems to have done this work during the Gupla period which is wellknown for renaissance and when almost all the Ayurvedic sambitas were redacted. Nagarjuna was posterior to Dsdhabala and as such has incorporated his views in his work. The mineral substances are much more developed in quality as well as quantity in Susruta sambita as compared with the Caraka samhita. It is likely that the same Nagarjuna is the author of the Lohasastra which is referred to in Vinda's Siddhayoga. The relerence of some formulae described on the pillar at Patali. putra is also related to him. The redactor of the Susruta samhita was also the author of the Rasavaisesika and that is why the views of Susruta and Nagarjuna are similar. It is also possible that due to contemporaneity of one Nagarjuna with Susruta during the period of Satavahana king, Nagarjuna became connected with the redaction of the Susruta sarbita just as after a lapse of centuries the contemporaries Caraka and Patanjali came to be known as identical. Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ x ] Candrata : It is said that Candrata corrected the text of the Susruta samhita on the basis of Jejjata's commentary. It is presumed that there was Kashmir recension of this Samhita like that of the Caraka samhita which was followed by Jejjata as well as Candrata. It is also quite natural that during the course of textual modification, he might have interpolated some of his views in the text. Candrata quotes Jejjata (9th Cent. A.D.) and is quoted by Cakrapani ( 11th Cent. A.D.). Hence his date has been fixed as 10th Cent. A.D. about 1000 A.D. Analysis of the Strata of Authorship : As said earlier, there are four strata of authorship in the presently available Susruta samhita credited to Vtddha Susruta, Susruta, Nagarjuna and Candrata. The materials ascribed to each of the above authors can be distinguished by the process of analysis based on the historical perspective. The oldest view belonging to the period of Upanisads will go to the credit of Divodasa and Vfddha Susruta. The second stratum compared during the Satavahana period will be accredited to Susruta. The characteristic material alongwith the uttaratantra will go to Nagarjuna and the latest views touching the medieval period will be taken as of Candrata. It is a gigantic task to analyse all the data still we can present some instances which may be advanced further :A. Vyddha Susruta : The chapter on upanayana ( initiation ) ceremony is characteristic of the upanisadic period. Some philosophic views are also similar to those in the upanisads. Parallelism in respect of certain verses can be seen between the Susruta sambita and the Swetaswatara upanisad. The Samkhya philosophy of Susruta is definitely older than Iswaraksna's, Sainkhyakarika and has many originalities. All these portions may be ascribed to the earliest stage of VIddha Susruta. B. Susruta : The military medicine and the toxicology should go to the credit of Susruta who as Royal Physician developed these branches as necessity of the age. The fundamental aspect was also developed by Susruta. The six kriyakalas in relation to pathology and the five types of Pitta (Agni) are some of advances made during this period. The applied aspect in terms of diseases and drugs were also developed. The views of Caraka have been contradicted at many places which may be due to the natural rivalry between the schools of surgery and medicine. The state control on medical profession depicted in the Susruta samhita and also the code of ethics had most probably come in vogue during the period of Susruta. Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ xi ] Surgery is intimately related to warfare. During this period surgery was also developed parallel to the military medicine. general medicine and toxicology. general medicine, toxicology and surgery are there pillars of the military medicine. Nagarjuna : The foremost contribution of Nagarjuna is the addition of uttara tantra. Apart from this, the tantrika element, the astrological facts, minerals and their processings are probable contributions of Nagarjuna. Parada ( mercury ) is mentioned for the first time in Susruta for external use. There is also 'phenasma' ( arsenic ) which was probably used for homicidal purposes. Candrata : The latest facts which led the scholars to take the work as of the medieval period may be probable contributions of Candrata : 1. the fourth dosa might have been recognised under the Greek influence by Susruta but there is no doubt that this chapter is retouched by Candrata. The ideas experessed in the end exactly correspond to those of Bhavabhuti (8th Cent. A. D.). 2. The word 'aupasargika' in the sense of 'infectious' (Ni. 5.30) is probably used by Candrata because earlier this word is used for complications by Susruta ( Su. 35.15). . 3. ASwabala, though seems to have been introduced by Greeks, was popularised by the time of Candrata which is indicated by its description among common pot-herbs while Caraka mentions it by the name of 'nari among divine herbs which shows its rarity. 4. Methods of preservation, purification and refrigeration of water are not met with in Caraka and other ancient samhitas nor even in Vagbhata. It shows its introduction by the end of ancient period. Different views about the date of the Susruta samhita : There are quite divergent views on the date of the Susruta sam hita which can be classified in four categories as follows : A. 8000-600 B.C.--Hessler, Mukhopadhyaya ( 1000 B.C.) Hoernle (6th cent. B.C.) B. 1 cent. A.D.-Littard ( 1st cent. A.D.) C. 4-5 cent. A.D. Macdonnel ( 4th cent. A.D.) Neuberger ( 5th cent. A.D.) D. 9-12 cent. A.D.-Jones 9th cent. A.D.) Wilson ( 10th cent. A.D.) Haas ( 12th cent. A.D.) Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ xii This divergence is the result of viewing the text as a whole without analysing the different strata of authorship taking place during different perio.is. But as said earlier, four distinct strata can be analysed with different dates. Looking from this angle, there is no any real contradiction among these views and they, in fact, relate to different strata. The views A, B, C, D represent the four strata respectively. Hoernle wants to place Susruta in the period of Brahmana-upanisads but bringing down the date of Satapatha Brahmana to 600 B.C. he fixes Susruta there. But it is well known that Brahmanas were completed long before the birth of Lord Buddha ( 6th Cent. B.C. ) and as such Susruta's date can in no way be 600 B.C. Another interesting view is of Havert Gowen who says that some scholars do not accept the existence of Susruta while some others say that 'Susruta' is the transformation of Socrates' and so is 'Kasi' for 'Cos'. Some existing scholars opine that actually 'Susruta' is an adjective meaning 'well-learned' and refers to the author of the Caraka samhita. Thus, in their opinion, there was one author of both the Caraka and Susruta samhitas. But all these views are untenable in the face of facts. The name of Susruta is found in ancient texts long before Socrates. Moreover, there is a distinct tradition of Dhanwantari-susruta representing the surgical school quite independent from the medical school represented by Atreya-Agnivesa. Contributions of the Susruta samhita : . The major contributions of the Susruta samhita are as follows : 1. Dissection of human cadavers : Description of the method of dissecting dead bodies found in the Susruta Samhita is the earliest record and as such Susruta can be said as Father of Anatomy. He has also described skin and membranes, bones and joints, muscles and blood vessels elaborately as well as minutely. For Susruta, as he was primarily a surgeon, it was essential to prepare a good and practical base of Anatomy without which surgery could not stand. 2. Method of training : Method of training by lectures, demonstrations and practicals is prescribed by Susruta in a systematic manner. Operative and experimental surgery was perform ed on various similar objects which was known as 'Yogya'. 3. Surgical instruments and operations : Surgical instruments-blunt ( Yantra ) as well as sharp (Sastra) --have been designed according to need and have been named on the similar animal and birds. Eight types of surgical operations are described which include all types of surgical rteatment. Caeserian section, la pratomy and anorectal surgery have been described Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xiii ] in detail. Sixty types of treatment of wounds and ulcers have been described along. with various types of bandage and anciliary method of treatment like blood-letting, cauterization and application of caustics which was developed as a separate disci. pline known as 'Ksaratantra'. There are also treatments for emergency conditions as burns etc. Plastic surgery is the unique contribution of Susruta for which the world is indebted to him. Looking to all these splendid achievements in that early age, Susruta has rightly been called as 'Father of Surgery'. 4. Military medicine, a corollary of surgery, has also found a fitting place in the Susruta samhita. Toxicology has been given a scientific shape by classifying the poisonous substances and prescribing suitable treatment. Various types of aconite and arsenic compounds have been described. 5. In the field of fundamentals too, Susruta has advanced the concepts further. He has named five types of Pitta, traced the process of intrinsic pathology in the form of six kriyakalas and also drew the attention towards the pathogeonic importance ( dosic nature ) of rakta (blood ). The definition of 'swastha' (healthy ) given by him is ideal one even today. - In the field of drug science, Susruta has not only elaborated and advanced the basic concepts of pharmacodynamics but also introduced many specific drugs for treatment of diseases such as tuvaraka, khadira and bijaka for leprosy, kutaja and bhallataka for piles, haridra for diabetes and guggulu for disorders of vata. He has classified drugs in 37 ganas according to therapeutic uses including one gana for mineral drugs. He has also introduced many new drugs as gudasarkara, timira, sakhota, vakuci, virataru, sarpagandha and kankustha. The use of mercury through external only, is seen first in the Susruta samhita. Commentaries on the Susruta Samhita : Commentaries of the following authors are important ones on the Susruta samhita : 1. Jejjata 7. Susrutaslokavarttika 14. Vangadatta, 2. Gayadasa 8. Suvira 15. Cakrapanidutta 3. Sri Madhava.. 9. Sudhira 16. Dalhana 4. Brahmadeva 10. Sukira 17. Gadadhara 5. Bhaskara 11. Nandi 18. Haranacandra 6. Gudhapadabhanga 12. Varaha 19. Bhaskara Govinda tipanna 13. Karttikakunda Ghanekara Out of these commentaries Cakrapani's commentary (Bhanumati) has been published in part from Shri Swami Laksmiram Trust, Jaipur. In the present edition, Gayadasa's commentary entitled 'Nyayacandrika' or 'BIhat Panjika' and Dalhana's commentary entiled "Nibandha samgraha' have been incorporated. Hence a few words about these two commentators would also be necessary. Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ xiv ) GATADASA Gayadasa was the physician of king Mahipala ( 988-1038 A. D. ) of Bengal. Gayadasa has quoted Jejjata ( 9th cent. A.D.) and has been quoted by Dalhana ( 12th Cent. A.D.) and as such can be placed in 1lth Cent. A.D. This is confirmed by the fact that neither Cakrapani (11th Cent. A.D.) nor Gayadasa quotes one another and thus they are contemporary. Gayadasa is held in high esteem by Dalhana who bases his decision mostly on the former's views. Vijayaraksita, Niscalakara and Sivadasa have also quoted Gayadasa. Gayadasa has also written commentary entiled 'Caraka-candrika' on the Caraka samhita. Because of the authorship of 'candrika' commentraies, Gayadasa is popularly known as 'candrikakara ( author of candrikas ). Gayadasa has quoted the following works and authors in his commentary :1. Caraka 5. Astadhyayi 8. Videha 2. Patanjala Mahabhasya 6. Nagarjuna 9. Jejjata 3. Bhaluki 7. Bhoja 10. Viswamitra 4. Dsdhabala PALHANA Dalhana, in introduction of his commentary, has given clear information about his place, genaeology and patron. Accordingly Dalhana belonged to a place Ankola near Mathura in the Bhadanaka region where mostly Vaidyas lived. The Bhadanaka region corresponds to the modern Biyana, in the old Bharatpur State (Rajasthan ) the ancient name of which was Sripatha. Dalhana belonged to a family of Sauravamsiya (Sakadwipiya ) Brahmanas which consisted mostly of renowned vaidyas. The geneaological table given by the author is as follows : Govinda Jayapala Bharatapala Dalhana Dalhana was perhaps the disciple of Bhaskara whose Panjika he has referred only once in introduction and later on who has been quoted as "acarya' without naming ( in Indian tradition, guru is not to be referred by name ). This Bhaskara, in my opinion, is the same person who was physician to Bhillama V of Yadava dynasty of Devagiri, father of Sodhala and teacher of Kesava ( Bopadeva's father) and Nagarjuna, the author of the Yogaratnamala. The date of Dalhana may be decided on the evidence of his patron, Sahanapaladeva or Sohapala ( Sahala), who happened to be the king of Yadava dynasty of Biyana Bhadanaka) during the last quarter of 12th Cent. A.D. At the same time, Bhillam V was reiging under Yadava dynasty at Deyagiri. Further, Dalhana Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ xv ] quotes Cakrapanidatta (11th Cen. A.D.) and is quoted by Hemadri (13th Cent. A.D.), Hence, the date of Dalhana may be fixed in the last quarter of 12th Cent. A.D. No work other than the commentary on the Susruta samhita is known to the credit of Dalhana. Dalhana was a versatile scholar and a well-read commentator as appears from the long list of authors and works quoted by him which is as follows:-- SAMHITAS 1. Agnivesa . 16. Gopuraraksita 31. Bheda 2. Atreya 17. Caksusyena 32. Bhoja 3. Alambayana * 18. Caraka 33. Laghu Vagbhata 4. Usanas. 19. Jamadagni 34. Vagbhata 5. Aupadhenava 20 Jatukarna 35. Videha 6. Aurabhra 21. Jivaka 36. Viswamitra 7. Karavira 22. Dsdhabala 37. Vtddha Kasyapa 8. Karala 23. Nagarjuna 38. Vtddha Bhoja 9. Karkayana 24. Nimi 39. Vtddha Vagbhata 10. Kasyapa 25. Parasara 40. Vtddha Susruta 11. Kumaratantra 26. Parvataka 41. Vaitarana 12. Krsnatreya 27. Puskalavata 42. Vyasa Bhattaraka 13. Ksarapani 28. Bandhaka 43. Satyaki 14. Gargya 29. Bhadrasaunaka 44. Savitra 15. Galava 30. Bhaluki 45. Harsta COMMENTARIES 46. Amitaprabha Tika 53. Candranandana 60. Laksmanatippana 47. Upaskara 54. Nandi 61. Vangadatta 48. Karttikakunda 55 Panjikakara 62. Varaha 49. Gayadasa 56. Brahmadeva 63. Vapyacandra 50. Gudhapadabhanga57. Bhattara 64. Sukira tippana 51. Gauda 58 Bhaskara 65. Sudhira 52. Cakrapani 59. Madhava 66. Suvira It appears from the Dalhana's commentry that there were different versions of the text of the Susruta samhita prevalent in diffrent traditions. Commentators belonging to different traditions have held up their respective traditional version and have presented their commentary on that basis. Jejjata, Gayadasa, Karttikakunda .etc. had their own traditional versions. Sometimes, Dalhana has mentioned a number of versions of the single text. Apart from the academic traditions, there may be regional basis also as we see Kashmir recension of the Caraka samhita. Similarly the Susruta samhita might also have recensions according to regional factor. While presenting his interpretation, Dalhana has discussed these textual versions exposing their tradional controversy. For doing so, Dalhana had to 1, S.U. 39.42. Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( xvi ) go through all these texts and study the textual versions critically. The great labour involved in such a gigantic work way be imagined well. Moreover, Dalhana too had his own version which he did not mention explicitly but going through his commentary minutely and comparing it with the text it can be detected. In deciding the version, Dalhana has not followed blindly any previous commentator but has always used his descretion. Sometimes, he follows Gayadasa or Jejjata or rejects both but sometimes he takes decision based on the views of majority of commentators or old tradition. Applied utility was always in his mind. Looking to this situation, the reader has to be very cautious in going through the present text and has to use his critical acumen in deciding the version as Dalhana has done. Even then it would be difficult for anybody to claim that his version represents sincerely the original version of Sursuta. Dalhana mentions Gayadasa as having special position among the scholars presenting correct versions of the text which shows that regarding textual versions he had particular leaning towards Gayadasa. He has also mentioned of a South Indian tradition which was not popular in North. Regarding Susruta, it seems that there were two distinct traditions one of VIddha Susruta and the other of Susruta. Dalhana has bitterly criticised some of the versions as 'pramada patha. Some of the textual versions accepted and commented upon by Dalhana does not seem to be correct. For example, 'fafar stay'would be more acceptable and intelligible in the form of 'fafast say which is perhaps the original and correct text. Sivadasa Sen, the last classical commentator of the later medieval period, has also referred to Dalhana's version in his commentary? and more than once has also criticised it because it did not tally with the ancient tradition or the majority view. Since long the edition of the Susruta samhita along with the commentaries of Gayadasa and Dalhana duly edited by Acarya Yadavaji Trikamji was out of print and market. The present edition fulfils this long awaited need of scholars for which the publishers deserve sincer thanks. Varanasi, November 15, 1980. P. V. Sharma 1. S. Ci. 9.69. 2. S. Su. 29.44. 3. S. Su. 16.32. 4. S. Ci 37.7, 38.93; also Ci. 31.8. 5. S. Su. 25.30, 27.9. 6. S. Ci. 16.43. Sivadasa Sen gives his version as 'fafasi waq'. Further he comments that Candrata had read it as 'fafasi yay! He also mentions the version 'fafaa ' which is evidently Dalhana's (See Carakadatta, Vidradhicikitsa, 20 ). 7. Cakradatta, Trspacikitsa, 7, 10 (Also 2.3 ), 8. Ibid. Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / pRthivyAmitaradezebhyo bahukAlAt pUrvameva bhAratavarSe cikitsAzAstramAsIt samunnatipathArUDhamitItihAsavidAM matam / atiprAcIneSu vedeSvapi samupalabhyante bahavazcikitsAzAstraviSayAH / tricatuHsahasravatsarebhyaH pUrvameva kAyacikitsA-zalya-zAlAkya- kaumArabhRtyAgadatantra-bhUtavidyA-rasAyana-vAjIkaraNAkhyairaSTabhiH pradhAnAGgaiH pravibhajyAyurvedaM sarvepvapyaGgeSu bahUni tantrANi viracitAnyAsan paramakAruNikairAptatamairmaharSibhiH / saMprati samupalabhyamAneSu DalhaNa-cakrapANidattAruNadatta-vijayarakSita-zivadAsasenendu-hemAdriprabhRtInAM vyAkhyAgrantheSu ToDarAnandaprabhRtiSu saMgrahagrantheSu ca samupalabhyante pramANatayopanyastAnAM bahUnAmArSatantrANAM tantrakartRNAM ca nAmAni / teSAM samaye samupalabhyamAnAnyapyetAni tantrANi asmAkaM daivadurvipAkavazAt saMprati nAmamAtrazeSANi saMvRttAni / tebhyaH kAyacikitsApradhAnaM carakapratisaMskRtamagnivezatantraM, zalyacikitsApradhAnaM suzrutatantraM cetyArSatantradvayameva saMprati saMpUrNa samupalabhyate / bhela(Da)tantramapyadhunA samupalabhyate kalakattAvizvavidyAlayadvArA prasiddhIbhUtaM, paraM tadbahuSu sthaleSu antarA'ntarA truTitAMzabahulaM mudraNadoSabahulaM ca / saMprati kaumArabhRtyaviSaye bhagavatA mAricakazyapenopadiSTaM, tacchiSyeNa vRddhajIvakena viracitaM, tadvaMzyena vAtsyena pratisaMskRtaM vRddhajIvakIyaM tannaM samupalabdhaM nepAladezAt nepAlarAjagurUNAM paNDitavaryANAM zrIhemarAjazarmaNAM granthasaMgrahAt / idamapi tannamardhAdhikaM khaNDitameva / tathA'pyasya yAvAnaMza upalabdhastAvAneva nepAlagranthamAlAyAH prathamastabakarUpeNa mudrApayitvA prasiddhiM nIto mayA / - vAgbhaTasamaye samupalabhyamAneSvapi bahuSvArSAyurvedatantreSu paThanapAThanayozcarakasuzrutayorevAsIdvizeSataH pracAra iti "RSipraNIte prItizcenmuktvA carakasuzrutau / bheDA(lA)dyAH kiM na paThyante tasmAdbrAhyaM subhASitam" // (aSTAGgahRdaya-uttaratantra a040) ityamAdvAgbhaTavacanAt pratIyate / / zrIharSakavirapi khaviracite naiSadhacaritAkhye mahAkAvye"kanyAntaHpurabAdhanAya yadadhIkArAnna doSA nRpaM dvau matripravarazca tulyamagadakArazca tAvUcatuH / devAkarNaya suzrutena carakasyoktena jAne'khilaM sthAdasyA naladaM vinA na dalane tApasya ko'pi kSamaH" // (nai. ca. sarga, zlo. 116) ityasmin padye'dhItacarakasuzrutayorevAgada kAratvaM (suvaidyatvaM) kathayan carakasuzrutatantrayoreva khasamaye paThapAThanapracArAdhikyaM khyApayati / ___ anayorapi aSTAGgapratipAdakatvena, nAtisaMkSepavistaratvena, vizadArthatvena ca suzrutatantrameva gharakatatrApekSayA vizeSata upayuktaM bhiSajAmityatra nAsti saMdehaH / tantrametat kAzirAjena bhagavatA dhanvantariNopadiSTaM, tacchiSyeNa vizvAmitrasutena suzrutena viracitamiti mUlamanthata eva pratIyate / yathA 1 vistarazastu kAzyapasaMhitAyA upoddhAte 7-12 pRSTheSu draSTavyAH / Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / "atha khalu bhagavantamamaravaramRSigaNaparivRtamAzramasthaM kAzirAja divodAsa(zaM) dhanvantarimaupadhenavavaitaraNaurabhrapauSkalAvatakaravIryagopurarakSitasuzrutaprabhRtaya UcuH // __ (sU. a. 1) ahaM hi dhanvantarirAdidevo jarArujAmRtyuharo'marANAm / zalyAGgamaGgairaparairupetaM prApto'smi gAM bhUya ihopadeSTum / / (sU. a. 1) dhanvantari dharmabhRtAM variSThamamRtodbhavam / caraNAvupasaMgRhya suzrutaH paripRcchati // (ni. a. 1) dhanvantariH kAzipatistapodharmabhRtAM varaH / suzrutaprabhRtIcchiSyAJchazAsAhatazAsanaH // (ka. a. 1) aSTAGgavedavidvAMsaM divodAsa(zaM) mahaujasam / chinnazAstrArthasaMdehaM sUkSmAgAdhAgamodadhim // vizvAmitrasutaH zrImAn suzrutaH paripRcchati // " iti / (u. taM. a. 662) adhunA bhagavato dhanvantarerutpattiviSaye mahAbhArata-viSNupurANa-bhAgavatapurANa-vAyupurANAdiSu yaditivRttamupalabhyate tallikhyate / vedeSu saMhitAbhAge brAhmaNabhAge vA dhanvantarerullekho na dRzyate / mahAbhAratapurANAdiSu purA devAsurairamRtArtha mathyamAne samudre bhagavato dhanvantarerayonijA utpattiH saMjAteti varNyate / yathA mahAbhArate"dhanvantaristato devo vapuSmAnudatiSThata / zvetaM kamaNDalu bipradamRtaM yatra tiSThati" // (mahAbhArata A. pa. a. 16) viSNupurANe'pi"tato dhanvantaridevaH zvetAmbaradharaH khayam / bibhat kamaNDalu pUrNamamRtasya samutthitaH" // (viSNupurANa pra. aM. a. 9) bhAgavata purANe tu dhanvantarerviSNoraMzAMzasaMbhavatvamAyurvedadRSTatvaM coktaM ; yathA "athodadhermathyamAnAt kAzyapairamRtArthibhiH / udatiSThan mahArAja puruSaH paramAdbhutaH // dIrghapIvaradordaNDaH kambugrIvo'ruNekSaNaH / zyAmalastaruNaH samvI sarvAbharaNabhUSitaH // pItavAsA mahoraskaH sumRSTamaNikuNDalaH / snigdhakuJcitakezAyaH subhagaH siMhavikramaH // amRtApUrNakalazaM bizradvalayabhUSitaH / sa vai bhagavataH sAkSAdviSNoraMzAMzasaMbhavaH / dhanvantaririti khyAta AyurvedadRgijyabhAk // " (bhAgavata skaM. 8 a..) amipurANe'pi bhagavato dhanvantarerAyurvedapravartakatvamukta; yathA"tato dhanvantarirviSNurAyurvedapravartakaH / zvetaM kamaNDalaM pUrNamamRtena samutthitaH" // (agnipurANa bha.3) ayameva devo dhanvantariH kAzasya-vaMzyena dhandhanRpeNArAdhitastagRhe putrarUpeNAvatIrNa iti harivaMzavAyupurANa-bramANDapurANeSu likhitaM dRzyate / yathA Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / "kAzasya kAzeyo rASTraH putro dIrghatapAstataH / dhanvastu dIrghatapaso vidvAn dhanvantaristataH / tapaso'nte sumahato jAto vRddhasya dhImataH // janamejaya uvAca__kathaM dhanvantarirdevo mAnuSeSviha jajJivAn / etadveditumicchAmi tanme brUhi yathAtatham // vaizampAyana uvAca dhanvantareH saMbhavo'yaM zrUyatAM bharatarSabha / jAtaH sa hi samudrAttu mathyamAne purA'mRte / / utpannaH kalazAt pUrva sarvatazca zriyA vRtaH / abhyasan siddhikArya hi viSNuM dRSTvA hi tasthivAn // abjastvamiti hovAca tasmAdabjastu sa smRtaH / abjaH provAca viSNuM vai tava putro'smi vai prabho / / vidhatva sthAnaM bhAgaM ca mama loke surezvara / evamuktaH sa dRSTvA vai tathyaM provAca te prabhuH // kRto yajJavibhAgo hi yajJiyairhi suraiH purA / deveSu viniyuktaM hi viddhi hotraM maharSibhiH / na zakyamupahomA vai tubhyaM kartuM kadAcana / arvAgbhUto'si devAnAM putraM tvaM tu na hIzvaraH // dvitIyAyAM tu saMbhUtyAM loke khyAtiM gamiSyasi / aNimAdizca te siddhirgarbhasthasya bhaviSyati / / tenaiva vaM zarIreNa devatvaM prApsyase prabho / carumantrairRtairjApyairyakSyanti tvAM dvijAtayaH // aSTadhA tvaM punazcaivamAyurveda vidhAsyasi / avazyaMbhAvI hyartho'yaM prAgdRSTastvabjayoninA // dvitIyaM dvAparaM prApya bhavitA tvaM na saMzayaH / imaM tasmai varaM dattvA viSNurantardadhe punaH / / dvitIye dvApare prApte saunahotriH sa kAzirAT / putrakAmastapastepe dhanvo dIrgha mahattadA // tatastuSTaH sa bhagavAnabjaH provAca taM nRpam / yadicchasi varaM brUhi tatte dAsyAmi suvrata // nRpa uvAcabhagavan yadi tuSTastvaM putro me khyAtimAn bhava / tatheti samanujJAya tatraivAntaradhIyata // tasya gehe samutpanno devo dhanvantaristadA / kAzirAjo mahArAja sarvarogapraNAzanaH // AyurvedaM bharadvAjAt prApyeha bhiSajAM kriyAm / tamaSTadhA punarvyasya ziSyebhyaH pratyapAdayat // dhanvantarestu tanayaH ketumAniti vishrutH| atha ketumataH putro vIro bhImarathaH smRtaH // suto bhImarathasyApi divodAsaH prajezvaraH / divodAsastu dharmAtmA vArANasyadhipo'bhavat // (harivaMza. parva 1. a. 29), (vAyupurANa. uttarakhaNDa, a.30), (brahmANDapurANa, 3 upodghAtapAda a. 67) viSNupurANe "kAzasya kAzeyaH kAzirAjaH, tasmAdrASTraH, rASTrasya dIrghatapAH putro'bhavat, dhanvantaristu dIrghatapasaH putro'bhavat , sa hi saMsiddhakAryakaraNaH sakalasaMbhUtiSvazeSajJAnavit bhagavatA nArAyaNena cAtItasaMbhUtau tasmai varo dattaH-kAzirAjagotre'vatIrya tvamaSTadhA samyagAyurvedaM kariSyasi yajJabhAgabhugbhaviSyasIti, tasya dhanvantareH putraH ketumAn , ketumato bhImarathaH, tasyApi divodAsaH" / (viSNupurANa, aMza 4, bha. 8) 1 sadyaH saMsiddhakArya taM dRSTvA viSNuravasthitaH' iti brahmANDapurANe pAThAntaram / 2 'nAmamantro'si vai prabho' iti vAyapurANe pA0 / 'tava matro na vai prabho' iti brahmANDapurANe pA0 / 3 'aNimAdiyutAM siddhiM gatastatra' iti bra.pu. paa0| 4 asyAgre vAyapurANe'yaM zloko'dhika upalabhyate-"abjaM devaM tu putrArthe aariraadhyissurnRpH| vareNa chandayAmAsa prIto dhanvantariM nRpam" iti / 5 'sabhiSakkiyam' iti vA. pu. pA0 / Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| bhAgavatapurANe'pi "kAzasya kAzistatputro rASTro dIrghatapaH pitA / dhanvantaridairghatapa AyurvedapravartakaH // yajJabhugvAsudevAMzaH smRtamAtrArtinAzanaH / tatputraH ketumAnasya jajJe bhImarathastataH // divodAso ghumAMstasmAt pratardana iti smRtaH" / (bhAgavata skandha 9 a. 17) atra harivaMze viSNupurANAdA coktaM bhagavato dhanvantareyajJabhAgabhuktvaM gAte vaizvadevahome evaM dRzyate / tathA ca bhagavAn manuH-- "ameH somasya caivAdau tayozcaiva samastayoH / vizvebhyazcaiva devebhyo dhanvantaraya eva ca" // iti / (manusmRti a. 3) zrautayajJeSu tu dhanvantarehavirbhAktvaM nopalabhyate / atra suzrutAdibhya AyurvedopadeSTA dhanvantariH, tatprapautro divodAso vetyatra dRzyante suzrutavyAkhyAtRRNAM vibhinnAni matAni / tatra dhanvantarizabdasya divodAsavizeSaNatvaM yaugikatvaM cAGgIkRtya divodAsa eva suzrutAdibhya AyurvedopadeSTeti vyAkhyAtaM DahaNena / yathA-- "kAzirAjAnAmanekatvAdvizeSaNamAhadivodAsamiti / diviti zabdenAtra tatsthAnasthA devAH kathyante, taiH pUjAkAmyayA saMpradIyate yasmai sa divodAsaH, tam / sarvajanaprasiddhaM vizeSaNamAha-dhanvantarimiti / dhanuH zalyazAstraM, tasya antaM pAram , iyarti gacchatIti dhanvantariH" iti / suzrutArthasaMdIpanavyAkhyAkAreNa kavirAjahArANacandreNa tu divodAzazabdasya dhanvantarivizeSaNatvaM yaugikatvaM cAGgIkRtya dhanvantarirevAyurvedopadeSTeti vyAkhyAtaM; yathA-"kAzirAjasyApatyamityaNi kAzirAjapautramityarthaH / etena pUrvajanmani ya eva viSNoraMzAMzasaMbhUto dhanvantariH sa evAyamiti vijJApitam / ...... divodAzamiti dyuzabdenAtropacArAdivi sthitA devA ucyante / dAzastu 'dAzantyasmai' iti "dAzagopnau saMpradAne" (pA. a. 3 / 4 / 73) iti nipAtyate / tataH samAse SaSThyA aluk / etenAyaM devAnAmapi saMpradAnamityupalabdheratipUjyatamatvena sarvathA'sya vacanaM prAmANikamiti sUcitam / kaizcittu divodAsamiti dantyAntaM paThyate, vyAkhyAyate ca-saMjJAntaramidamiti / tadayuktaM, tasya dhanvantariprapautratvenAbhidhAnAt" iti / ____ suzrutasaMhitAyAM pUrvatantre prArambhe eva divodAsa(zaM) 'dhanvantariM' iti nAmadvayamupalabhyate, anyatra tu dhanvantarereva nAmopAttaM na tu divodAsasya; uttaratantre'ntime'dhyAye tu divodAsasyaiva nAmopAttaM, na dhanvantareH / yeSu purANeSu dhanvantarerdivodAsasya cetivRttamupalabhyate teSu sarveSvapi dhanvantarerevAyurvedopadeSTutvaM varNyate, na tu dhanvantariprapautrasya divodAsasya / ato balavattarAnyapramANopalabdhi yAvat suzrutAdisya AyurvedopadeSTA dhanvantarireva divodAsa eva veti nizcayena vaktuM duHzakameva / ___ adhunA suzrutatantrasya nirmANakAlAdikamadhikRtya kAzyapasaMhitAyAH (vRddhajIvakIyatantrasya) upodvAte nepAlarAjagurubhiH paNDitavaryaiH zrIhemarAjazarmabhiryadativistareNa likhitaM tadevAtrAvikalamudbhiyate Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| "suzrutasaMhitAyAM dhanvantarirUpeNa kAzirAjena divodAsena suzrutasyopadezanaM nirdiSTamasti / dhanvantarerdivodAsasya paricayAya paryAlocane vedeSu vaidyAcAryasya dhanvantarerallekho na zyate / RjAzreSa yantra vaidyakadhanvantari viSayA dRzyante tatra vizeSato devabhiSajorazvinoreva bhiSagbhAvenopavarNanaM labhyate / Rgvede divodAsazca prathamamaNDalAdiSu bahuSu sthAneSu divodAsanAmno nRpasyollekho'sti / vaidike tadupavarNane 'atithigvaH prathamamaNDalAdiSubahuSu sthAna zambarazatruH sudAsapitA' ityAdayo vizeSAH zauryavIryakarmANi copalabhyante / kAThakasaMhitAyAmapi manabhAge banazvadivodAsasyollekho'sti / bhasya vaidikadivodAsasya kAzyA rAjavaM dhanvantariNA saha sambandhazca na tataH pratIyate / tenAsya Rgvedollikhitasya kAThakollikhitasya ca divodAsasya atiprAcInaH kAlaH, na vA'yaM vaicAcAryaH / paurANiketihAseSvapyaneke divodAsanAmAna upalabhyante / teSu harivaMze 29 adhyAye kAzasya vaMze dhanvantarerdivodAsasya ca kAzirAjatvenopalambho'sti / tadvaMzAnukramazvettham kAzaH dIrghatapAH dhanvaH dhanvantariH ketumAna bhImarathaH (bhImasenaH) divodAsaH pratardanaH vatsaH alarkaH bhanna kAzapautro dhanvanAmA nRpaH samudramathanotpannasthAjanAnno devasyArAdhanena dhanvantarinAmAnamabjAvatArarUpaM putramavApa / sa dhamvantaribharadvAjAdAyurvedavicopadezamAdAya tadvijJAnamaSTadhA vyasya ziSyebhya upAdizat / asya prapautro divodAsopArANasI nagarI nivezayAmAsa / divodAsasya putraH pratardano'bhavat / divodAsasamaye zUnyAM vArANasI pratardanasya pautro'lakoM nAma kAzirAjaH punarnivezayAmAseti harivaMzalekhAdavagamyate / harivaMzalekhe zUnyAyA vArANasyA divodAsena sthApanasyollekhena vArANasyAstataH pUrvamapi satvAvagame'pi mahAbhAratAnuzAsanaparvalekhAdivodAsenaiva vArANasyA nirmANamavagamyate // mahAbhArate'pi caturyu sthAneSu divodAsasya nAmAsti / mahAbhAratalekhAdapi divodAsasya kAzIpatitvaM, vArANasI. pratiSThApakatvaM, haihayebhyaH parAjaye bharadvAjazaraNagamanaM, tadvihitaputreSTyA pratardananAmakavIraputrotpAdanamityAdaya etatsaMvA 1 harivaMzasya vArANasyAM govindacandravijayarAjye 1201 saMvatsare likhitaM prAcInaM tADapatrapustakamasatsaMgrahAlaye'sti, tadIyapAThasaMvAde'pyayameva vaMzAnukrama AyAti / 2 tena vAraNAranAmakaH kazcana vArANasI nirmame iti pravAdo nirmUlaH / (hindI vizvakoze kAzI-zabda) 3 saudevarasvatha kAzIzo divodAso'bhyaSicyata / divodAsastu vijJAya vIrya teSAM yatAsmanAm // vArANasI mahAtejA nirmame zakrazAsanAt / anuzAsanaparvaNi a. 29 / 4 udyogaparvaNi a. 117, AnuzAsanike dAnadharmaprakaraNe a. 29, rAjadharmaprakaraNe a. 96, AdiparvaNi ca / 5 mahAbalo mahAvIryaH kAzInAmIzvaraH prbhuH| divodAsa iti khyAto bhaimaseninarAdhipaH // (udyoge a0 117) Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / dina eva viSayA dRzyante / tatra divodAsasya pUrvapuruSeSu antarAvarAgavAni vyaktyantarANi antarnidhAya prasiddhatayA iSTAnAM haryazvAdInAmeva nAmollekhaH pratIyate / agnipurANe (bha. 278) garuDapurANe'pi (bha. 139, zlo. 8-11) vaidyakha dhanvantarevaMze caturthoM divodAsaH kIrtito'sti // mahAbhArate samudramathanopAkhyAne dhanvantaredevasthAvirbhAvoThekho'sti / purANAdiSvapi dhanvantarenirdeza uplbhyte| AgneyapurANe samudrAdutpannasya dhanvantarerAyurvedapradarzakatvenApi nirdezo'sti / paraM vede dhanvantarerullekhAnupalambhena, harivaMze samudramathamAdAvirbhUtasyAbjadevasya dhanvanRpaputratayA'vataraNe yaugikena dhanvantarinAmnA vyavahArasya darzanena cobhayoH sAmane'bjasyaiva dhanvantaribhAvena dvayorabhedamanusandhAya samudrAdutpatteH prasaGge devasthAbjasyApi bhAvinA dhanvantarinAmnA kacana vyavahAraH kRtaH kimu iti pratibhAti / yena vaidyAcAryasya divodAsapUrvapuruSasya dhanvantarerabjadevarUpatayA laukikaistairthikaizca devabhAvena vyavaharaNamapi yujyte| asmin divodAse bharadvAjasambandhasya, vArANasInivezanasya, putrasya pratardananAnazca saMvAdena harivaMzoktasya bhAratokasya caikyamavagantuM zakyate / kauSItaki(sADyAyana brAhmaNe kauSItakibrAhmaNopaniSadyapi daivodAsiH pratardana iti zabdanirdezena divodAsaputrasya pratardanasya brahmavidyAlabdherAkhyAyikA dRzyate / kAThakasaMhitAyAmapi brAhmaNAMze bhAruNisamakAlikasya bhaimasenerdivodAsasyollekha upalabhyate // evaM darzanena kAzanRpatisantatirUpAH sarve'pyamI kAzanRpeNa pratiSThApitatayA kila kAzinAnA prasiddhasya dezasya nRpatitayA kAzirAjazabdena kIrtitAH, dhanvanRpasya putratayA tadAtmajasya dhanvantarinAnA vyavahAra, bhAtreyAdInAmiva pUrvAcAryAdaradvAjAdeva dhanvantarerapi Ayurveda vidyAlAbho harivaMzalekhAt pratIyate / mahAbhArataharivaMzAdilekhe dhanvantareH prapautrasya divodAsasya kAzirAjasya vaidyavidyAcAryatvAkIrtane'pi suzrute kAzirAjasya divodAsasya suzrutAdhupadeSThatvolle. khasaMvAdena ca vaicAcAryasya dhanvantareH sanikRSTacaturthasantatitvena pUrvapuruSavidyAsamAdaraNena divodAsasyApi dhaivavidyAcAryabhAvaH susaGgata eva / dhanvantareH sannikRSTasantatitvena, tadIyasaMpradAyaprakAzakatvena dhanvantaristhAnApanatayA dhanvantareravatArarUpatvena saMmAnya suzrutasaMhitAyAM "dhanvantari divodAsaM suzrutaprabhRtaya UcuH" (sU. bha. 1) iti / dvayoraupacAriko'bhedavyavahAro na khalvanucitaH / AyurvedAcAryatvenAvagatasya dhanvantareH prapautro divodAsaH, suzrute cAyurvedopadeSTA dhanvantaryavatArarUpo divodAsa ityubhayoH saGgamanena dhanvantarerAyurvedIyasampradAyaH ziSyaparamparAyAmiva khasantatau divodAse'pi bhanuvRttaH spaSTaM pratIyate / matsakAzasthatArDapatrIye suzrutasaMhitApustake sarvAdau 'ityuvAcI bhagavAna dhanvantariH' iti vAkyaM nAsti / dhanvantaridivodAsasakAze suzrutAdInAmupagamollekhAt pUrva tAzavAkyasya satvamapi nocitaM dRzyate // pUrvoddiSTe harivaMzalekhe kaliyuge divodAsena vArANasyAH pratiSThApanocyA dhanvantarekhaprapautrasya divodAsasya ca . samayaH kaliyugInaH pratIyate / katamazca sa kaliyugasamaya iti tataH paricche tuM na.zakyate // 1 dhanvantaristato devo vapuSmAnudatiSThata / gvataM kamaNDalu bibhradamRtaM yatra tiSThati // (AdiparvaNi a0 16) 2 tato dhanvantariviSNurAyurvedapradarzakaH / vinakamaNDalu pUrNamamRtena samutthitaH // (agnipurANe 3 a.) 3 atha ha mAha daivodAsiH pratardano naimiSIyANAM satramupagamyopAsya ...vicikitsA papraccha / (kauSItakibAmaNe 26-5) 4 pratardano ha vai daivodAsirindrasya priyaM dhAmopajagAma / (kauSItakyupaniSadi 3-1) 5 divodAso bhaimasainirAruNimuvAca (kAThakasaMhitA 7-1-8) / 6 asmin pustake bahavaH pAThabhedA dRzyante / tatsaMhitAnte sauzruto nighaNTurapyastri / etat pustakapAThasaMvAdena saha suzruta saMhitAyA:saMskaraNAntaramidAnIM zrImadAptatamayAdavajImahAbhAgaiH prakAzyate // * muzrute tu dhanvantarerindrAdevAyurvedAdhyayanamupavarNita; yathA-"brahmA provAca tataH prajApatiradhijage, prajApaterazvinau, azvibhyAmindraH, indrAdaha, mayA viha pradeyamarthibhyaH prajAhitahetoH / bhavati cAtra-ahaM hi dhanvantarirAdidevo jarArujAmRtyuharo'marANAm / zasyAGgamaGgairaparairupetaM prApto'smi gA bhUya ihopadeSTum" (sU. a.1) iti / etacca samudramanthanAdutpannasyAjadevasya tadavatArarUpasya dhanvantarezcAmedamanusandhAya kRtamiti jJAyate / carake yathA bharadvAjasya bhRgvagirotriprabhRtInAM ca bhAyurvedAdhyayanArthamindrasakAze gamanamupavarNyate na tathA kApi kAzirAjasya dhanvantarerindrasamIpe gamanamupavANitaM dRzyate / manuSyarUpeNAvatIrNasya dhanvantarebharadvAjAdAyurvedA. dhyayanamapi saMbhavati / yAdavazarmA / + upalabhyamAnAnyapustakeSu 'yathovAca bhagavAn dhanvantariH' ityeva pATha upalabhyate / asya ca sUtrasya ziSyasUtratvaM pratipAdita cakrapANidattAdibhiH / ato'sya anyAdau nivezanaM na khalvanucitam / yAdavazarmA / . Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| kAzIyuvarAjasya brahmadattasya takSazilAyAmAyurvedAdhyayanAyopagamanaM jAtakagranthe, kAzirAjapadamadhitiSThatA brahmadattena saha jIvakasya samAgamavRttaM mahAvagge upalabhyate / mahAvagge kAzIzabdo'pyasti, paraM vArANasIzabdo bAhulyena prayujyate / buddhenApi vArANasIzabdite pradeze dharmacakrasya pravartanamullikhyate / jAtakagrantheSvapi bahuzo vArANasIzabdaH samAyAti / pANininA dezavAcakaH kAMzIzabdaH sUtre spaSTaM nirdiSTaH / nagaravAcako vArANasIzabdo nadyodigaNe pravezito dRzyate / bhASyakRtA'pi vArANaseya ityudAharaNaM bahuzaHpradattamasti / jAbAlopaniSadAdiSu vArANasIzabdasyApyupalambhe'pi brAhmaNagrantheSu prAcInopaniSatsu kAzIzabdasyopalambhasatve'pi vArANasIzabdasyAnupalambhena dezavizeSavAcakaH kAzIzabdaH purAkAlAt pracalitaH, nagarI vizeSavAcako vArANasIzabdastu prAcInopaniSatsamayAdanantarameva prasiddhimupagata ityavagamyate / purANAdiSu kAzIvArANasIzabdAvubhAvevopalabhyate / itihAsaparyAlocane buddhasamayAdanu kadAcitkozalanRpatibhiH, kadAcinmAgadhaiH zizunAgaiH, tadanu mauryazuGgaguptanRpatibhiH, harSavardhanenApi vArANasyA vijayasyetihAsA upalabhyante / tattadIyanRpANAmitivRttAnusaMdhAne dhanvantaridivodAsapratardanAnAM nAmAnyAksamaye nopalabhyante / pratyuta vArtikakRto "divazva dAse' iti divodAsasAdhanasya mahAbhASyakRto 'divodAsAya gAyate' iti nidarzanasya darzanena, kauSItakibrAhmaNe tadupaniSadi RksAnukramasUtre'pi daivodAseH pratardanasya, kAThakasaMhitAyA brAhmaNabhAgavAkye bhaimase. nerdivodAsasyollekhena, etatsaMvAdinaH mahAbhArataharivaMzayoH vaidyavidyAcAryadhanvantariprapautrasya vArANasInivezakasya pratardanapituralarkaprapitAmahasya divodAsasya kaliyugInasyopalambhena ca divodAsasya samayaH kaliyuge aitareyabrAhmaNakAle kAThakabrAhmaNasya kauSItakibrAhmaNasya tadupaniSadazca samayena sannikRSTaH kizcitpUrvatano vA ityAyAti // kauSItakibrAhmaNasya samayavicAre zvetaketorAruNernAmnaH kathAntarANAM ca saMvAdena kauSItakyupaniSado bRhadAraNyakasya ca samaH samaya iti pAzcAtya viduSA vebaramahAzayena nirdiSTamasti / zrIyutavinTaranijaviduSo'pyantra samAna evAbhiprAyaH / tena kauSItakibrAhmaNamaitareyabrAhmaNAt pazcAttanamaGgIkriyate / zrIyutacintAmaNivaidyamahAzayastu aitareyabrAhmaNe (7.11) kauSItakibrAhmaNavAkyoddhAro dRzyate, vebaramahodayena vinaiva sAdhanaM tasya tatra prakSiptatvamucyate; tenaitareya brAhmaNAt pUrvatanaM kauSItakibrAhmaNaM B.C. 2500 sAmayikamiti sAdhayati / es. bI. dIkSitamahAzayo jyotiSagaNanAdhAraNa B.C. 2900.1850 etadantarAlaM samayaM kauSItakibrAhmaNasya darzayati / kauSItakibrAhmaNasya (17-4) yAskanirukte (1-9) upAdAnAt, triMzadadhyAyAtmakasya kauSItakibrAhmaNasya "triMzacatvAriMzato brAhmaNe saMjJAyAM DaN" (5-1-62) iti sUtre kauSItakipUrvapuruSasya kuSItakasya "vikarNakuSItakAt kAzyape" (4-4-124) iti sUtre pANininA prahaNAca kauSItakibrAhmaNaM pANineryAskAdapi prAcInamiti zrIyutakIrthamahAzayo'pi vadati / pANineH samaya.vicAre manazrImUlakalpAdhAreNa likhite itihAse jAyasavAlamahodayaH B.C. 366-338 pANineH samaya iti, mamye kecana B.C. 400 iti vadanti / paraM pANinIye vedavedAGgasaMpradAyapravartakarSidezanagaraprAmanadanadIprabhUtyullekhasambhRte gautamabuddhamahAvIrasaMpradAyasambandhina ekasyApi viSayasyAlAmena zrIyutabuddhamahAvIrAbhyAM prAk (B.C. 700-800) pANinisamaya iti bahUn samayAnetadviSaye nimajya vicAra prakaTIkurvato golDasTUkaramahodayasya siddhaantH| zrIyutamekaivalkaramahAzayasya shriiyutbhiinnddaarkrmhaapaaysyaapyevNpraayo'bhipraayH| zrIyutacintAmaNivinAyakaiH B.C.900 samayo nirdiSTo'khi / evaM vibhinnamatAnAM darzane'pi pANininA tato'pi pUrvatanena yAskena ca gRhyamANaM tato'pi pUrvata kauSItakigrAmaNaM bahupUrvasamayakatvena pratibhAsamAnamapyantato gatvA buddhasamayAnArvA gityatra sarveSAmaikamatyameva / kAzyAdibhyamiThau 4 // 2 / 116 / nayAdibhyo uk 4 / 2 / 97 vArANaseyaH / gAvati' iti kAzikA / .4 prasenAnIbaturvizatidavodAsiH pratardanaH (kAtyAyanIyaRksarvAnukramaNyAM saM. 52) 5.History of Indian Literature by Weber P. 52. History of Indian Literature by Winternitz. 7 History of Sanskrit Literature by o. V. Vaidya. History of Indian Astronomy by 8. B. Dikshit. Rigveda Brahmanas Translated by Keith p. 42, 10. An Imperial History of India by K. P. Jayaswal p. 15. & Papini his place in Sanskrit Literature by Goldstuoker, 12Bystems of Sanskrit Grammar bys. K. Belvalkar. History of the Deccan by Bhandarkar. 14 History of Banskrit Literature Vedio period byO. V. Vaidyap.129, Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / evamaitareyakauSItakibrAhmaNasamayayorAntarAliko'yaM divodAsa upaniSatkAliko'vagamyamAnaH svaprapitAmahaM dhanvantari svasmAdapi prAktanaM nizcAyayati // milindapabonAmake paulIgranthe B.C. dvitIyazatAbdIgata milinda ( Menander King of Bactria) prati nAgasenasyoktau "cikitsakAnAM pUrvakA AcAryAH" ityupakramya kIrtiteSvAcAryeSu dhanvantarerapyupAdAnamasti / tatra rogotpattinidAnasvabhAvasamutthAnacikitsAkriyAdivetrAcAryarUpeNopAdAnAt , cikitsakAnAM pUrvakAcAryA iti nAgasenena svasmAt pUrvavartyAcAryarUpeNa cikitsakAcAryabhAvena tasya nirdezanAcca etanirdiSTo dhanvantariH mahAbhAratAdiSu AyurvedIyagrantheSvapi labhyamAnaH suzrutasaMhitAyAmAcAryabhAvena dRSTo yaH prAcIno dhanvantariH sa evAyamiti spaSTamavabudhyate / kiMvA atra kapilanAradAdibhiH sahopAdAnena dhanvantarizabdo mUladhanvantarimabhipreti / kiJca B.C. dvitIyatRtIyazatAbdInirmitayorbharucasAcIstUpayoH zilA citralekhAnAM saMvAdena, bharucastUpe jAtakAnAM nAmato'pyulekhena ca pAlIjAtakagranthAnAM tadAtve'pi-sattvaM prasiddhizca sidhyati / B.C. caturthazatAbdyAM vaizAlyAmupajAtAyAM bauddhamahAsabhAyAmapi teSAM jAtakagranthAnAM prasiddhirAsIditi mekDonalAdayaH pAzcAtyavidvadvarA api vadanti / granthaprasiddherapyevaMbhAve granthasya tataH prAktanatvaM tu sutarAmeva / tatra ayodharanAAmni pAlIjAtake buddhasyaikasmin pUrvajanmani rAjaputrAvasthAyAM dharmacaryAyai rAjJo'nujJAlabdhaye dhanvantarivaitaraNabhojAkhyAMzcikitsakAnAmagrAhaM gRhItvA oSadhibhirviSApaharaNena ca lokopakAriNo dhanvantarisadRzA vidvAMso'pi mRtyumukhaM praviSTA iti mRtyormahimAnamullikhya darzito dharmAnurAgastatkathAyAM pradarzyate / tatkathollekhena buddhasya pUrvajanmAvasthAyAmapi dhanvantarivaitaraNabhojAnAmasmAllokAdapyatItatvam , idamapi katamasmin pUrvajanmanIti bahupUrvatvaM tato jJAyate / AryasUrIyajAtakamAlAyAmapi ayogRhajAtake vyAdhinAzakavaidyavaryA dhanvantariprabhRtayo'pi vinAzaM gatA iti dhanvantaryAdInAmatItabhAvena sasaMmAnaM nirdezo'sti / AryasUrIyalekhe dhanvantarereva nAma gRhItam , anye tvAcAryAH prabhRtizabdenaiva gRhItAH / pAlIlekhe tu dhanvantarinAmnA saha vaitaraNabhojayorapi cikitsakatvenopAdAnamasti / suzrutasaMhitAyAM prArambhavAkye dhanvantarirUpadivodAsasakAzAdvidyAlabdhaye samupetAnAmantevAsinAmulekhe vaitaraNasyApi nirdezo'sti / tatra suzrutaprabhRtaya ucuriti prabhRtipadena bhoMjA. dInAM grahaNamiti DalaNAcAryeNa vyAkhyAtamasti / matsakAzasthe prAcIne suzrutasya tADapatra pustake tu 'aupadhenavavaitaraNauraapauSkalAvatakaravIryagopurarakSitabhojasuzrutaprabhRtaya UcuH' iti mUle eva vaitaraNasyeva bhojasyApi spaSTamulekho'sti / asmin pAlIjAtakalekhe divodAsAntevAsinovaitaraNabhojayoH sAhacaryeNa tadupAtto dhanvantarirna mUlAcAryaH, apitu dhamvantaryavatArarUpatayA dhanvantarizabdena suzrutasaMhitAyAM vyavahRtastadvaMzIyo divodAsaH pratIyate / atra suzrutAdInAmanyeSAmanulekhe'pi upaniSatkAle divodAsasyopalambhena, suzrutasaMhitAyAM divodAsasya dhamvantarirUpatayA vyavaharaNAdivodAsAtmakasya dhanvantarerantevAsinovaitaraNabhojayoH suzrutasaMhitoktayoH saMvAdena, jAtake nirdiSTasya viSapratIkAraviSayasya suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne saMvAdena ca bhojavaitaraNAbhyAM saha nirdiSTAnAM suzrutAdInAmapi samAnakAlikamantevAsitvaM suzrutoktaM saMvadati / AgneyapurANalekhataH suzrutasyApi AyurvedavidyAgrahaNe dhanvantayantevAsitvaM sthirIbhavati c| tadevaM divodAsarUpamavAptasya dhanvantarebauddhajAtakapranthebhyo'pyatiprAcInatvenopalambhAttatpUrvapuruSasya mUladhanvantarestato'pi prAgbhAvaH sutarAmeva // dhanvantarikSapaNakAmarasiMhetyAdizlokokto vikramIyanavaratneSvanyatamo dhanvantarireva prasiddhavaidyAcArya ityapi kasyacimmatamasti / paraM pUrvoktadizA prAcInasya vaidyAcAryadhanvantarerupalambhena dhanvantarinAmasAmyaM tAntaye'jAyata / navaratneSu gaNito dhanvantariH kaviH, nAsya vaidyAcAryatvaM kuto'pyAyAti // kAzyapasaMhitAyAM ziSyopakramaNIyAdhyAye (pR.39) homyadevatAnirdeze prajApatyazvIndrANAM, svIyatanapUrvAcAryasya kazyapasyeva, abhyAdInanullikhya prasthAnAntarAcAryasya dhanvantarerapi svAhAkAravidhAnena dhanvantarerupAdAnaM samAdaracopa 1 bhamte nAgasena, ye te mahesu TikicchakAnAM pugvakA AcAriyA, nArado, dhammantari, aGgiraso, kapilo, kaNDaraggisAmo, atulo, puSvakaccAyano, samve ye te AcAriyA sa kiM yeva roguppattiM ca nidAnaM ca sabhAvaM ca samutthAnaM ca TikicchAM ca kiriyAM ca siddhAsiddhAM ca savvAn taM niravasesa jAnitvA imamin kAya etakA rogA upajisantIti ekApahArena kalApaggAI kAritvA muttaM vandhima. asamvannuno pate savve / (milindapanho Pali Text Ed. by Trenckner P. 272). 2 AsIvisA kupitA yaM dasanti TikicchakA TIsaM visaM dasanti / namacano daTTavisaM hananti taM me mati hoti parAmi dhammam / dhammantari vaitaraNi ca bhojo visAni hatvA ca bhujaGgamAnam / sUyanti te kAlakatA tayeva (ayodharajAtake: 3 hatvA viSANi ca tapobalasiddhamatrA vyAdhInRNAmupazamayya ca vaidyavaryAH / / dhanvantariprabhRtayo'pi gatA vinAza dharmAya me namati (bhavati) tena matirvanAnte // (AryasUrIye jaatke|) Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| labhyate divodAsasya suzrutasya dhanvantaryanuyAyino'pi nAtrollekho'sti / tena dvivaNIye paratantrasya samayamiti (pR.86) zalyaviSayasya paratatrIyatvenopAdAnamapi dhAnvantaraM sampradAyamupasthApayati / AtreyasaMhitAyAm 'iti dhanvantariH, dhAnvantaraM mataM, dhAnvantarAH' iti bahuzo dhanvantarestatsAMpradAyikAnAM ca pUrvAcAryatvena sasaMmAnaM nirdezanamasti, paraM divodAsasya suzrutasya ca tatrApi nAma spaSTaM nodRGkitam / suzrute'pi Atreyasya kazyapasyApi na nAmollekho'stIti mArIcakazyapAt punarvasorAtreyAcca dhanvantareH pUrvAcAryatvamavagamyate / kAzyapIye dhanvantarimAnollekhaH, AtreyIye tu dhanvantarisAmpradAyikAnAmapyullekha iti dhanvantarisaMpradAyasya bahulIbhAve sati AtreyapunarvasorudayaH pratIyate / AtreyAdapi dhanvantareH pUrvatve sati tadanuyAyina agnivezAdbheDAcca dhanvantareH pUrvasvaM sutarAmeva / bheDasaMhitAyAM carakasaMhitAyAmapi dhAnvantaraghRtAdInAmullekho'pyetadeva spaSTayati / suzrute zArIrasthAne tRtIyAdhyAye zaunakakRtavIryapArAzaryamArkaNDeyasubhUtigautamAnAM prAcInatamAnAM pUrvAcAryANAM nirdezaH / AtreyakAzyapasaMhitayostu kAGkAyanAdInAmapi pUrvAcAryatvena nirdezo'sti / DallanalekhAdivodAsAntevAsitaiyA kAGkAyanasyAbhyupagamaH kasyacinmatena nirdiSTaH / tathAtve divodAsAntevAsitayA jJAtasya kADhAyanasya AtreyasaMhitAyAM kAzyapasaMhitAyAmapi nirdezena Ane. yakAzyapAbhyAM divodAsasya dhanvantarezca pUrvatvaM praguNIbhavati // bharadvAjAddhanvantarerAyurvedavidyAlAbhasya, divodAsenApi bharadvAjasyAzrayaNasya harivaMze ullekhena tripuruSAntaritAbhyAM dhanvantaridivodAsAbhyAM saha sambaddho bharadvAja ekaiva vyaktiruta tadgotrIyaM vyaktidvayamiti nAvadhAryate / carakasaMhitAya:mapi upakramagranthe bharadvAjAdAtreyasyAyurvedavidyAlAbhaH, uttaratra vacana bharadvAjamatasyAtreyeNa pratikSepaH, vAtakalAkalIye 'kumArazira' iti vizeSitasya bharadvAjasya nirdezaH, kAzyapasaMhitAyAM rogAdhyAye (pR. 26) kRSNabhAradvAjasya nirdeza. nAsti / tenAyurvedavidyAyAM nAnAbharadvAjAnAmAcAryabhAvo'vagamyate / tadevamekena tadgotragatavibhinna vyaktirUpeNa vA bharadvAjena saha dhanvantarimArIcakazyapAtreyapunarvasudivodAsAnAM nAtiviprakRSTakAlikaH sambandhaH pratIyate / AtreyapunarvasunA mArIcakazyapena ca gRhyamANo dhanvantariH dhanvantarisantatitvena tannAmnA vyavahriyamANo divodAso'pi bhavituM saMbhavatIti dhAnvantaramatarUpeNa divodAsamatanirdeza ityapi vaktuM zakyate, tathA'pi kazyapena svAhAkAradevatAravenApi dhanvantarenirdezAdAtreyakazyapAbhyAmubhAbhyAM kAzirAjatvena prasiddhasya divodAsasya grAhakaM kAzIpatitvadivodAsasvAdikaM kamapi vizeSamanirdizya kevalaM dhanvantarizabdamAtreNa tasya nirdezanAt , mahAbhAratAdilekhato dhanvantareraSTaprasthAnAcAryatvena tadIyasaMhitAyA api pUrva satvAvagamAcca mUladhanvantarisaMhitAgataM viSayamevAbhilakSyAtreyakazyapAbhyAM dhAnvantaramatamupAttaM bahuzaH sambhavati / pUrvopadarzitadRzA divodAsanRpeNa saha saMgatAya gAlavAya kevalaM mArIcakAzyapIyAzramanirdezanasya mahAbhArate upalambhena divodAsasamaye mArIcasya kazyapasyAtItatvaM, kiMvA tadAzrame mArIcasya kazyapasyApi sattvamAsIdityapi vaktuM zakyate / tena dhanvantareH pazcAdivodAsAt pUrva, kiMvA divodAsasamaye mArIcaH kAzyapa AsIt / carakakAzyapasaMhitayorAtreyeNa mArIcikazyapasya, mArIcakazyapenAtreyapunarvasorullekhena, AtreyasaMhitAyAM vAtakalAkalIye mArIcikazyapAtreyapunarvasvoH saMvAdarUpollekhasyopalambhena, ubhayatra zabdAntareNa vizeSitasyAvizeSitasya ca bharadvAjasyollekhena ca, eSAmAcAryANAmanativiprakRSTaH samayo granthamaryAdayA''yAti // nirmAtA suzrutAcAryo vizvAmitraputra iti suzrutasaMhitAyAmevoktamasti / cakradattenApi suzrutaH taTTIkAyAM tathaiva nirdiSTamasti / mahAbhArate'pi vizvAmitrasya putreSu suzrutasya nAmopalabhyate / Rgvede tattanmatrANAM draSTA rAmAya dhanurvidyopadeSTA ca vizvAmitro maharSiranya evaM prAcInataraH syAt / suzrutasya aupaniSatkAlikadivodAsaziSyatvenollekhena, suzrutasaMhitAyAM kRSNanAmopalambhena ca divodAsavadaupaniSade kAle zrIkRSNodbhavAduttaraM jAtasya kazyapAtreyavadotraparamparAgatasya vizvAmitrasyAtmajo'yaM suzrutAcAryaH pratIyate / 1 sarvAnivRttiyugapaditi dhanvantariH (zA0 6.), dAhe dhAnvantarIyANAmatrApi bhiSajAM matam (cikitsA0 5.), idaM tu zalyahartRNAM (ci0 13.), tAH zalyavidbhiH kuzalaizcikitsyAH (cikitsA 6.) ityAdi carakasaMhitAyAm / / "anye tu-aupadhenavAdayo'STI, prabhRtigrahaNAt nimikAGkAyanagAryagAlavAH, eSametAn dvAdaza ziSyAnAhuH" iti suzrutasaMhitATIkAyAM ullanaH (sU. a. 1) / vizvAmitrasutaH zrImAn suzrutaH paripRcchati (suzrutasaMhitA u. taM. a.66)| vizvamitrasutaM ziSyamRrSi suzrutamanvazAt (suzrutasaMhitA ci. a. 2) / 4 bhatha paramakAruNiko vizvAmitrasutaH suzrutaH zalyapradhAnamAyurvedatatraM praNetumArabdhavAn (ckrdtte)| 5 AnuzAsanike parvaNi 4 adhyaaye| 6 mahendrarAmakRSNAnAM brAhmaNAnAM gavAmapi / tapasA tejasA cApi prazAmyadhvaM zivAya vai|| (suzrute. cikitsAsthAne. bha. 30) - Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / vizvAmitramuniH svaputra suzrutaM kAzirAjadhanvantari( divodAsa)sakAze'dhyayanAya preSayaditi bhAvaprakAze'pyasti / ullamaNyAkhyAyAM vizvAmitranAmnoddhRtaM vaidyakaviSayakaM vacanamapi labhyate / ko'yaM vizvAmitra iti na samyak paricIyate // suzrutasaMhitAyAH samayavicAre haisa( Haas )nAmA pAzcAtyavidvAn suzrutAdayo dvAdazazatAbdIvartina iti, zrIyuta jonsa vilsanAdayaH (Jones, Wilson) navamadazamazatAbdIvartina iti anye'pi paJcamacaturthazatAbdISu suzrutasya samaya ityarvAgAkarSaNavAsi jalpanti // Sus'ruta seems to have lived nob later than the fourth century A. D., as the Bower manuscript contains passages not only parallel but verbally agreeing with passages in the works of Caraka and Sus'ruta." itthaM myekDonala( Macdonell) mahAzayo likhati // 'In language and style, it (Susruta) and the works resembling it with which I am acquainted manifestly exhibit a certain affinity to the writings of Varaha Mihira. itthaM vebara(Weber )mahAzayo'pi likhati // antato gatvA havarTa govana( H. Gowen )nAmako vidvAMstu suzruto nAma na ko'pi babhUveti bahavo jalpanti / yadi ko'pi syAttadA'pi sAkreTisa evetyapi muktakaNThaM vadati // tatraivamupanyasyate-upadvisahasravarSapUrvatanasya dArzanikasyAyanAgArjunasya upAyahRdayaM nAma dArzanikagrantha uplbdhH| bhArate mUlasaMskRtalekhAnupalambhe'pi purAsamayAcInabhASAyAM vartamAnAdanuvAdAdasmatparamamitreNa zrIyutatucImahAzayena / 1 atha zAnadRzA vizvAmitraprabhRtayo'vidan / ayaM dhanvantariH sAkSAt kAzirAjo'yamucyate // vizvAmitro munisteSu putraM suzrutamuktavAn / vatsa vArANasI gaccha tvaM vizvezvaravallabhAm (bhaavprkaashe)| 2 tathA coktaM vizvAmitreNa-yAvazUkasya pAnaM tu kulatthakSAravAribhiH' (sa. TI. DallaNaH.) History of Sanskrit Literature by A. A. Macdonell p. 436. 4 History of Indian Literature by Wober p. 168. y By many Sus'ruta has been denied actual substance in the flesh, or has been identified with Socrates. A History of Indian Literature by H. Gowen pp. 144-145. 6 nAgArjunanAmAno'neke vidvAMsaH prAktanA upalabhyante / nAgArjunaracanArUpeNopalabdheSu kakSapuTa-yogazataka-tattvaprakAzAdiSu baha grantheSu kakSapuTAdikautukagranthAnAM praNetA siddhanAgArjuna iti vizeSanAmnA vyavahiyate / vaidyakaviSaye yogazatakaM nAma prAptaprakAzameva, yasya timbatabhASAyAmapyanuvAda upalabhyate / nAgArjunIya evAnyaH "cittAnandapaTIyasI" nAmA tADapatrIyaH saMskRtavaidyakagranthastimbatapradeze gImamaThe vartate iti zrUyate / tatrasaMvalitabauddhAdhyAtmaviSaye tattvaprakAzaH, paramarahasyasukhAbhisaMboSiH, samayamudrA evamAdayaH; kevalabauddhadArzanikaviSaye mAdhyamikavRttiH, tarkazAstram , upAyahRdayamevamAdayo granthA dRzyante / eSAM prasthAnavizeSagranthAnAM nirmAtA nAgArjuno vibhinna eko veti vicAraNIyaM bhavati / tatra-aSTamazatAbdhA mArate paryaTitumAgata: azverunInAmako yAtrika: svaramAcchatavarSapUrva rasAyanavivAnipuNo bodhisattvo'tIva prasiddho nAgArjunanAmA vidvAn babhUveti nirUpayati / saptamazatAnyA bhAratamupAgato huyamsaGganAmA cainikayAtrikaH svasmAt saptASTazatAbdIpUrvatanaH zAntidevAzvaghoSAdivat prasiddhataro 'bauddhavidvAn bodhisattvaH pASANamapi rasAyanena svarNa vidadhAno nAgArjunaH zAtavAhanamitraM babhUveti varNayati / rAjataraGgiNIkAro buddhAvirbhAvAt sArdhazatavarSoMttaraM nAgArjuno nAma mahAvidvAnabhUdityullikhati / tadevamanekadhA vibhedena zAyamAnAH samayAH saMvAdakAntarasAhAyyenAnyatarasyaiva prAmANyamathavA nAgArjunAnAmeva vibhedamanabhyupagamya naikasminnAgArjune saMgamyante / zAlagahanAya nAgArjunena patrapreSaNasya vRttamanyatra prakAzitamevAsti / madIye saMgrahe tADapatrIya vizakalitaM saMskRtabhASAnibaddhamekaM zAlavAhanacaritamasti / tatra "dRSTatattvo bodhisatro mahAsatvo mahArAjaguruH zrInAgArjunAbhidhAnaH zAkyabhikSurAjaH" iti spaSTollekhena bodhisattvasthAnIyaH kurukulAyA upadezanolekhana tAtrikA zAkyabhikSunAgArjunaH zAlavAhanasAmayika iti sidhyati / huyansaGgo hi bodhisatvatayA dhAtuvAdavidvattayA ca zAlavAhanasAmayika mAgArjunamulikhati / nAgArjunena zAlavAhanAya rasAyanaguTikauSadhasya pradAnamapItivRtte labhyate / nAgArjunena svamuhRde zAtavAhanAya ratakAvalyAH pradAnasya "samatikrAmati ca kiyatyapi kAle tAmekAvalI tasmAnnAgarAjAnAgArjuno nAma......leme ca, trisamudrAdhipataye zAtavAhanAya narendrAya suhRda sa dadau tAm" iti harSacarite ( u. 8) bANabhaTTasya lekhanAdapyetayoH samakAlasauhArda pratIyate / tatazca zAtavAhanasAmayiko nAgArjuno bodhisattvasthAnIyo mahAvidvA~stavavidyAnipuNo rasAyane'pi prasiddho vaidyake'pi vidvAnAsIditi nidhIyate / tena ca tatrasaMvalitabauddhAdhyAtmagranthAstatvaprakAzAdayo'syaiva tAtrikabodhisattranAgArjunasya bhavitumarhanti / pATaliputre Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / saMskRtabhASAyAM pratyanUcAdyatve yA prakAzito'sti, tasmin granthe pUrva tatrAtarANAM viSayoddezaprasaGge-"oSadhividyA SaDidhA-oSadhinAma, oSadhiguNaH, oSadhirasaH, oSadhivIrya, sannipAto, vipAkazceti bhaiSajyadharmAH" iti bhaiSajyavidyAyAH pradhAna viSayAn pradaya pazcAdAgamavarNanaprasaGge "yathA suvaidyako bheSajakuzalo maitracittena zikSakaH suzrutaH" iti bhaiSajyavidyAyA AcAryapravararUpeNa sasaMmAnagauravaM suzrutasya kIrtanamupalabhyate / tadevamupadvisahasravarSasamayenAryanAgArjunemANyAcAryadRzA sanAmanirdezaM suzrutasyollekha upalabhyamAnastato'rvAcInatvavAdapratirodhAya paryAptamekamapIdaM sAdhanam // aparaJca, pUrvoddiSTasya khoTAGopalabdhasya bhUrjapatrIyanAvanItakapustakasya lipimAtrAnusandhAne'pi tRtIyA caturthI vA zatAbdI lekhasamaya iti sarvanirdhAritamasti / adyatve iva jhaTiti prApakairbASpazakaTavyomayAnazabdavAhakAdisAdhanairvinAkRte pUrvakAle bhAratIyasyAsya granthasya durgamatAvahUraparyantaM pracArAya prAptaye ca vizeSataH samayasyApekSitatayA tahantharacanA tato'pi pUrvatanI vaktavyaiva / atra maGgala nirdeze buddhollekhadarzanena buddhasamayamanu katipUrvakAle etadvantharacaneti na paricchiyate / IdRze prAcIne'smin granthe bhAtreyasya tadanugAnAM kSArapANihArItajAtUkarNyaparAzarabheDAdInAM kAzyapajIvakayoH suzrutasya ca nAmAni tadIyauSadhoddhArAzca santi / taduddhRtAnAM keSAJcidauSadhapAThAnAM vartamAnacarakasaMhitAyAmupalambhe'pyAtreyanAmnA tatra nirdezo'sti / carakAcAryasya nAgArjunasya cAtra nAmollekho nAsti / carakanAnA prasiddhAyAzvarakasaMhitAyA AvirbhAvottaramasya nAvanItakasya janma yadyabhaviSyattadA vAgbhaTAdigrantheSvivAtrApi tathA prasiddhasyAcAryasya carakasya nAma kimiti nodadhariSyata / tena carakasamayAdapyasya pUrvatvaM kimiti sandihyate / bauddhena nibandhrA vaicake'pi prasiddhasya bauddhAcAryasya nAgArjunasya, evamanyasyApi bauddhAcAryasya vaidyake prasiddhasya satve tAdRzasyApi nAma kimiti nAma nopAttaM bhavet / tena Atreyasya tadvaryANAM suzrutAcAryasya kAzyapajIvakayorudayottaraM nAgArjunasamayAt pUrvatano'yaM grantha ityavagamena tatrApyupAttasya suzrutasya nAgArjunAdisamayAt pUrvabhAve idamapyupodalakaM bhavati // evaM na kevalamAryanAgArjunAnavanItakArAdapi prAcInatvaM suzrutasya, apitu mahAbhASyakRtaH "taddhiteSvacAmAdeH (7. 2. 117), iko guNavRddhI (1.1.3)" iti sUtravyAkhyAne 'sauzrutaH' iti, "zAkapArthivAdInAmupasaMkhyAnam (2.1. 170)" iti vArtike 'kutapavAsAH sauzrutaH kutapasAzrutaH' iti nidarzanena mahAbhASyakArAdvArtikakArAdapyasya prAgbhavatvaM jJAyate / naitAvadeva, bhagavatA pANininA'pi "kArtakaujapAdayazca (6. 2. 37)" iti sUtrIyagaNe 'sauzrutapArthivAH' iti zabdasyoddezenApatyasambandhyAdibodhakapratyayAntena sauzrutazabdena pradarzanAna kevalaM suzrutasya, tadvaMzyasya tadantevAsino vA tatsaMbandhino'pi pANinito'pi pUrvatvamavagamyate // bhatra mahAbhASyakRtA 'suzrut-sauzrutaH' iti nidarzane halantasuzrucchabdopAdAnena, kAtakaujapAdigaNe sauzrutazabdaghaTitazabdasya darzane'pi tasya gaNe prazvAtpravezasyApi sambhavitayA pANinyupadiSTavAnizcayena, bhASyakRtA'vyAkhyAvastra tatsUtrasya pANinIyatvAnavadhAraNena, bhASyalekhataH suzrutasya vaidyakAcAryatve sAdhakasya liGgasyAlAmena ca mahAbhASyakRtA sUcito'yameva suzruta iti nirdhArayituM na zakyate iti pAzcAtyaviduSo vebaramahAzayasya mataM zyate / tatredamucyatezilApaTTake utkIrNA "nAgArjunena likhitAH stambhe pATaliputrake" iti vRndena cakrapANinA ca likhitA nAgArjunIyAstattadrogapravIkArakA auSadhayogavizeSA apyasyaiva nAgArjunasya bhaveyuH / saptamazatAbdIsamaya nirdizan malaberunIlekhastu duyansagaLekhAdani pratihatatayA taduktanAgArjunAntarasyAnupalammena ca bhAnuzravikaM kAlpanikaM samayamu likhya zAtavAhanasAmayikameva nAgArjunamabhipretIti pratibhAti / tAtrikaviSayAsaMsaSTA kevalamadhyAtmapradhAnA prauDhA mAdhyamikavRttau upAyahRdaye (chAyAnuvAdarUpeNa prakAzite) ca lekhazailI dRzyamAnA tAtrikanAgArjunAdviminnasyaiva nAgArjunasya kRtimavabodhayati / upAyahRdaye darzanAntaraviSayasUcanAprasaGge bhaiSajyaviSAyAH pradhAnaviSayarUpeNa SaNNAM bhaiSajyadharmANAM kevalaM sAdhAraNanAmamAtreNoddezanAddhAturasAyanaviSayANAM lezato'pyasUcanena cAsyopAyahRdayasya mAdhyamikavRttezca nirmAtA mahAyAnapathapratiSThApako dArzanika AryanAgArjunaH prAcIna ityavagamyate / rAjataraGgiNyAM nirdiSTo nAgArjunastu bauddho'pi sannarapatitvena vaya'te / mAdhyamikAdikarturnAgArjunasya kuto'pi nRpatimAvasyAlAmena vibhinna evAyaM samAnanAmA nRpatirnAgArjuna iti bhAti // 1 History of Indian Literature by Wober P. 266... 1 DalhaNaviracite nibandhasaMgrahavyAkhyAne dvitristhaleSu nAgArjunavacanoddhAro dRzyate / zArIrasthAnasya caturthe'dhyAye 80tama. zokavyAkhyAne samuddhRtaM "sapta doSataH sapta guNataH" iti ( 362-2-7) nAgArjunavacanaM bhadantanAgArjunaviracite rasavaizeSikasUtra dRzyate / rasavaizeSikaM saMprati trivendramanagare zrIvaJcisetulakSmIgranthamAlAyAM mudritaM smuplbhyte| rasavaizeSikasUtrapraNetA nAgArjunastu buddhasAMpradAyika iti tannAmnA saha dattana bhadanteti vizeSaNenaiva nizcIyate / anyacca kalpasthAnasya saptame'dhyAye "nAgArjuno'trAha"tena darzayate daSTo myaktaM mUSikaputrakAn / etat putrakadaSTasya vyaktaM bhavati lakSaNam" (pR.582, pArtha 2, paM. 32-34) iti vacanaM samuddhRtaM dRzyate / etadvacanamanyena nAgArjunena viracitAdagadatatrAdudbhutaM syAt / yato rasavaizeSikasUtre nopalabhyate etadvacanam / yaadvshrmaa| Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 upoddhaatH| suzrucchabdaH kippratyaye, suzrutazabdaH pratyaye niSpanno bhRt bhRtaH karmakRt karmakara ityAdizabdavat kevalaM pratyayamedakRtamAMzikavizeSamevAvabodhayannekamevArtha bodhayituM zaknoti / 'iko guNavRddhI' iti sUtrabhASye antyayorevekArokArayorguNa iti vizeSoktyA 'agni vAyu babhra maNDa' ityAdIkArokArAntazabdasthala evaM guNo, na tUpadhAgatekArokArayoriti nidazayituM halantazabda eva pratyudAharaNadAnaucityena suzrucchande tadabhAvAvabodhAya 'suzrut-sauzrutaH' iti halantaprakRtimupAdAya bhASyakRtA nirdiSTaM dRzyate / suzrucchabdAdiva suzrutazabdAdapi sauzrutazabdo niSpadyata eva / bAbhravyamANDavyazabdayoH kevalaM babhramaNDazabdAbhyAM niSpannatayA'vyabhicAreNa prakRti nidarzanasyAprayojanatayA bAbhravyo mANDavya ityevo. llikhitaM, na tu babhru-bAbhravyaH maNDa-mANDavya iti / sauzrutazabdasyApyevameva suzrucchabdAdeva niSpattI jAyamAnAyAmavyabhi. caritaprakRteH suzrucchabdasyopAdAnaM na saprayojanaM jAyeta / suzrucchabdAdiva suzrutazabdAdapi tasya niSpannatayaiva akArAntaniSpannasauzrutazabdasyAnopadhAgatokAraguNanivRttinidarzane'nupayogitayA halantaprakRtikasyaivAsya tadupayogitayA bhadantAniSpane sauzrutazabde nAtra phalavaiSamyamapitu halantAniSpanna evetyavabodhayituM prakRtyA saha tannidarzanaM sArthakyAya bhavati / evaM taddhiteSvacAmAdeH' (7 / 2 / 117) iti sUtrabhASye'pi antyopadhAvRdhyapavAdakatvenAdyaco vRddhividhAne adante suzrutazabde upadhAvRSyaprasakyA tatprasaGgavati halantasuzrutazabde eva tannidarzanaucityamanusandhAya halantaprakRtyA saha sauzrutapadaM nirdiSTaM bhASyakAreNa / evamubhayannAdantasuzrutazabde prakRtitvazaGkAnirAsArtha halantaprakRterupAdAnAyAsaM kurvan bhASyakAraH pratyuta sauzrutazabdasya adantaH suzrutazabdo'pi prakRtirastIti pratyAyayati / ata eva kArtakaujapAdisUtre nirdiSTasya sauzrutapArthivazabdasya, "gotrAntevAsimANavabrAhmaNeSu kSepe (6 / 2 / 69)" iti sUtre nidarzanIbhUtasya bhAryAsauzrutazabdasya ca yogArtha nidarzayatAM kAzikApadamaJjarInyAsakRdAdInAM 'suzrutasya chAtrAH sauzrutAH, suzrutApatyaM sauzruta' iti, kacana kasyacitsuzruto'patyaM sauzruta iti ca nirvacanena suzrutazabdAt suzrucchabdAdvA sauzrutazabdasya niSpAdanAbahoH samayAt pUrvairebhirvyAkaraNAcAyairapi suzrut suzruta ityubhAvapi zabdau sauzrutazabdaprakRtitayA svIkRtau tadeva prmaanniikurutH| kutapasauzrutA iti vArtikabhApyakRyA pArthivasauzrutA iti gaNapAThakRtA ca nirdiSTayoH zabdayoH suzrucchabdAdeva sauzrutazabdasya niSpatti tu suzrutazabdAdityatra kinnAma sAdhanam ? | pANinIyopadezarUpeNAbhyupagate gaNapAThe dRzyamAnA zabdAH sarve pANininaiva parigaNitA iti na me nirbandhaH, samayavizeSeNApi kazcana zabdo'nupraveSTuM zaknoti; kintu pANineH sanikRSTAbhyAM vivaraNakAribhyAM prAcInAbhyAM bhApyavArtikakArAbhyAmapi sUtrodAharaNe pradarzito gaNapAThe upalabhyamAnaH sauzrutazabdo na pANinIya iti, vizeSavaktavyAbhAvena madhye madhye'vyAkhyAtAni sUtrANi bhApye'nupAdAnenApANinIyA.. nIti ca sandehanaM sAhasamebAnurundhe / bhASyakRtA'vyAkhyAtAnAM bahuzaH sUtrANAmapANinIyatvoko tatsadadhyAyapAdAntagatasUtragaNanA vA kathaM samanvIyAt / pANinIye kArtakaujapAdigaNe nirdiSTAnAM gaNazabdAnAmanusandhAne zekharAdiSu sauzrutapArthivA iti pAThalAbhena tadanusaraNe vibhinnAnAM sauzrutAnAM pArthivAnAM ca mithaH sambandho'vagamyate / pArthivazabdAdapi sauzrutazabdasya pUrvaprayogasya darzanena tadAtve sauzrutAnAM rAjabhiH saMmAnanaM pratiSThA caasiiditynumiiyte| sauzrutAH pArthivAzceti bahuvacanagarbhasamAsa eva sauzrutapArthivA iti niSpattyA pANinisamaye'pi bahuzaH suzrutasaMpradAyAnuyAyino bhiSajo bahuzaH pArthivaiH saha saMbaddhA Asanniti bahuvacanAntapadadAnena pratyAyyate / suzrutasaMhitAsUtrasthAne yuktasenIyAdhyAye vaicena sarvato nirIkSya nRpasya rakSaNaM, skandhAvAre'pi sAhityena vartanaM, rAjJA'pi vaidyasya saMmAnanaM vizeSato vidhIyate / sUtrasthAnopasaMhAre'pyetacchAstraM rAjJAM mahAtmanAM bhaiSajyAyAdhyetavyamityetadvidyAvidA rAjabhiH saha vizeSasambandho ghotyate / 'zataM te rAjana bhiSajaH sahasram' (Rk.1.24.9) iti mantraliGgAdapi purAkAlAdeva rAjJA 1 kAtakojapAdayazca (6. 2. 31) / (ka) sauzcatapArthavAH suzrutasya pRthozca chAtrAH (kAzikA ) / suzrutasya chAtrAH sauzrutAH, pRthorachAtrAH pArthivAH (nyAsaH) / (kha) gotrAntevAsimANavabAmaNeSu kSepe (6. 2. 69) / bhAryAsauzrutaH suzrutApatyasya bhAryApradhAnatayA''kSepaH (kaashikaa)| muSTha zRNotIti suzrut tasyApatyaM sauzrutaH (padamajarI) / suzruto'patyaM sauzruta ityaN / bhAryApradhAna sauzruto bhAryAsozrutaH, sazrutasya bhAryApradhAnatayetyanena samAnAdhikaraNenAtra samAsa iti darzayati / suzruto'patyamityanenApi sauzrutasyA'pratyayAntatvam (nyaasH)| 2 yuktasenasya nRpateH parAnabhijigISataH / bhiSajA rakSaNaM kArya yathA tadupadekSyate // cintayennapatiM vaidyaH zreyAMsIcchanvicakSaNaH / vaidyo dhvaja ivAbhAti nRpatadvidhapUjitaH // (su. sU. a. 34) 3 imaM vidhi yo'numataM mahAmune parSimukhyasya paTheddhi yatnataH / sa bhUmipAlAya vidhAtumauSadhaM mahAtmanAM cAIti sUrisattamaH // (su. sU. a. 46) Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / 13 bhiSajAM ca mithaH saMbandho'vagamyate / mahAbhArate kauTilIye'pi sAGghAmike prasaGge vizeSataH zastracikitsAvidAM saha'bhAvo nirdiSTo'sti / yAtRyAtavyAsitAdisarvAvasthAsUpayogitayA zastrAstravimardavRttibhiH senAparivRdvairbhUpatibhiH zalyavidyAniSNAtAnAM vizeSApekSA ekAntataH samucitA ca / suzrutasya zalyaprasthAnAcAryatayA tatsAmpradAyikAnAM sauzrutA. nAmapi pArthivaiH saha nediSThaM sambandhamupAdAya pracalitaH 'sauzrutapArthivAH' iti zabdaH pANininA pravezito dRzyamAnastadAve na kevalaM suzrutasya , apitu tadanuyAyinAM sauzrutAnAM zastravaidyAnAmapi pUrvataH prasiddhiM, bAhulyena rAjakule pracAra cAvagamayati / kAzikAdyanusAreNa 'sauzrutapArthavAH' iti pAThAntaropAdAne sauzrutAnAM rAjabhiH saha sambandha etaspadA. bAvabudhyata ityanyadetat, paraM sauzrutAnAM prasiddhirabhyarhi tatvaM cAsmAdapi zabdAt pratIyata eva / vyAkaraNalekhataH suzruto vaidyakAcArya iti vizeSataH paricchedAlAbhe'pi "suzrutasya chAtrAH sauzrutAH" iti sauzrutazabdayogArtha kaNThato darzayataH prAcInavaiyAkaraNasya kAzikAkRtastadvivaraNakartuAsakArasyApi lekhataH sa mUlabhUtaH suzruto na sAdhAraNa vyatyantaramapi tu vidyAsampradAyapravartanadvArA sauzrutAnAmAcAryabhUta AsIditi tu spaSTamavagamyate / zalyAcAryamenaM suzrutaM vihAya vidyAsaMpradAyapravartakasyAnyasya suzrutasya na vApyupalambho'sti / bhiSagAcAryasya suzrutasya nAgArjuneno. pAyahRdaye, vAgbhaTanAvanItakajvarasamuccayAdilekheSu, jayavarmazilAlekhe'pi kIrtitatayA, etadIyagranthasyaiva bhArabAdideze'pyanuvAdena, harivaMzalekhasaMvAdino divodAsasya brAhmaNopaniSadAdiSUpalabdhyA, divodAsAdvizvAmitraputreNa suzrutena vaidyavidyAyA grahaNasya suzrutasaMhitAyAmullekhena, mahAbhArate'pi vizvAmitraputreSu suzrutasya darzanena ca zalyaprasthAnAcAryamyavAsya suzrutasya sampradAyapravartakAcAryatayA prasiddhiH pUrvasamayAdavagamyate / suzrutasaMhitAyAmArSaracanAyAH prAyo darzanaM, bauddhacchAyAyA bhadarzanaM, dhAturasAyauSadhAnAM prAyo'nupayogadarzanaM, zaunakakRtavIryapArAzaryamArkaNDeyasubhUtigauta. mAkhyAnAM keSAJcideva prAcInAcAryANAmullekhaH, divodAsasuzrutazabdayoH svaraprakriyAyAmudAharaNasyopalambhazcAsyAcAyasya prAcInatvameva praguNayati / purAsamayAt paritaH prasiddhataratayA sarveSAM buddhAvupasthitaM zalyavaidyakAcAryamenaM suzrutaM vihAyAnupasthitasyAnyasya kalpanAyAM na ko'pi mAnAvalamba iti vyAkaraNasUtravArtikabhASyakArairapi nirdiSTo'yameva suzrutaH pANinerapi pUrvatano divodAsavadupaniSatkAlika iti nizvetavyaM bhavati / balavantaM prAcInamAzrayaM bhaktavaiva na khalUdAsitavyaM bhavati / uktamevAbhiyuktaiH- "vyAkhyAnato vizeSapratipattirna hi sandehAdalakSaNam" iti // kiJca AgneyapurANe (a. 279-292) narAzvagavAyurveda jijJAsayA pRcchate suzrutAya dhanvantariNA tasyopadezanasyollekhadarzanena dhanvantaririva tadantevAsI suzruto'pi narAyurvedavadvAzvAyurvedayorapi vijJAtA pratIyate / so'yamAgneyoktaH suzruto'pi dhanvantarisAhacaryAt suzrutasaMhitAyA nibandhaiva syAt / ekasyApi bahuSu vidyAprasthAneSu vijJAtRtvaM bahuzo dRzyate / zAlihotragranthe praSTubhAvena suzrutasya nAmanirdeza upalabhyate / azvazAstrapravartakasya zAlihotrasya viSaye zrIyutagirIndranAthamahodayairvizeSato nirUpitamasti / kalikAtAmudritajayadatsIyAzvacikitsitabhUmikAyAmapi kinidasti / vizeSAntaraM tata evAvaseyam / zAlihotragranthasya kiyatA'pyaMzena tatra tatra pustakAlaye upalambhaH zrUyate / mayA tasyAdarzane'pi pUrvanirdiSTe hemAdrerlakSaNaprakAze'zvaprakaraNe zAlihotrIyAzvazAstravacanAni kAniciduddhRtAni dRzyante / tatra suzrutamitrajinAndhArAdibhiH putraiH, gargAdibhiH ziSyaizca pRSTena zAlihotrAcAryeNAzvaviSayANAmupadezanaM, praSTatayA zAlihotraputrasvena suzrutasyollekhazca dRzyate / ziSyasyApyanyatra kacana granthAntare putrarUpeNa nirdezo dRzyeta nAma, paramatra-"putrAH ziSyAzca pRcchanti vinayena mahAmunim / " iti putrANAM ziSyANAM ca pRthanirdezadarzanena, suzrutasyAnekavAraM putratvenaiva spaSTamulekhena ca zAlihotreNAzvazAstramupadiSTa eSa suzrutaH zAlihotrasya putra evetyavadhAryate / sazrutasaMhitAyAM zalyaprasthAnAcAryaH suzrutastu vizvAmitraputratvena nirdiSTo'sti / mahAbhAratalekhAdapIdaM saMvadatItyabocAma / bhAcAryaparicchede pUrvanirditheSu zAlihotroktAzvAbhiSekamantrazlokeSvAyurvedakartaNAM nirdeze Atreyasya tadantevAsinA. manivezahArItakSArapANijAtUkarNaparAzarAdInAmanyeSAM cAcAryANAmullekhe satyapi dhanvantarerdivodAsasya ca nolekho'sti / yadi nAma zAlihotropadiSTo dhanvantaryupadiSTazca suzruta eka evAbhaviSyat tadA'zvavaidyakAcAryaH zAlihotrastada 1 mahAbhArate udyoge 1513152 adhyAyayoH, bhISmaparvaNi 120 adhyAye ca / 2 kauTilIye sAGgrAmikAdhikaraNe a.10| 3 Indian Historical Quarterly Vol II P. 47 4 zAlihotramRSi zreSThaM suzrutaH paripRcchati / evaM pRSTastu putreNa zAlihotro'bhyabhASata / zAlihotramapRcchanta putrAH suzrutasaGgatAH / vyAkhyAtaM zAlihotreNa putrAya paripRcchate // mitrajitpamukhAH putrA bhUyaH pitaramabuvan / zAlihotraH sutaM prAha hayAnAM svaralakSaNam // ityAdi (shaalihotriiye)| 5pR0 23 // Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 upoddhaatH| ntevAsI suzruto vA tAdAtvikaM prasiddhataramAcArya dhanvantari divodAsaM ca tatrAyurvedakartRSu kathaM nAmnA'pi nodalekhiSyat / suzrutasaMhitAyA nibandhA suzruto'pi azvazAstra vibhAgIyatve'pi vaidyake ekaprasthAnaprAyatayA tathAprasiddha svasya pitaramAcArya vA zAlihotraM kimiti kvApi prasaGgenApi na niradekSyat / AcAryAntaravaidyakaviSayairapi sambhRte pazcAtsambaddha uttaratantre'pi suzrutena sauzrutena saMskartA vA kimiti tannAma nollikhitaM syAt / tena zAlihotrasyopadezyaH putraH suzrutaH, dhanvantarerupadezyo vizvAmitraputraH suzrutazca vibhinnau dRzyete / durlabhagaNakRte siddhopadezasaGgrahanAmake'zvavaidyakagranthe "zAlihotreNa gargeNa suzrutena ca bhASitam / tatvaM yadvAjizAstrasya tatsarvamiha saMsthitam // " iti nirdezena suzrutasyApyazvavaidyakopadeSTratvamAyAti, paramAgneyapurANoktyA dhanvantariziSyasya suzrutasyApyazvavaidyakavitvenopalambhAdetanirdiyaH suzrutaH zAlihotrIyo dhAnvantaro veti spaSTaM na paricchidyate / astu vA durlabhagaNoktaH suzrutaH zAlihotragargasAhacaryAcchAlihotrIyaH, taduktyA etadIyo'pi kazcanAzvazAstragranthaH syAt, paramasya zAlihotraputrasya suzrutasya grantho na ko'pi sAmpratamupalabhyate, tadIyasya granthasyollekho vacanasyoddhAro'pi, kiMbahunA nAmamAtramapi gaNakRtagranthaM vinA nAnyatrAzvAyurvedIyagrantheSvapyupalabhyate / tatastasya suzrutasya viSaye samprati kimapi vaktuM na zakyate / dhAnvantarasuzrutasya tu granthopalambhataH, granthAntaranirdezataH, AcAryAntaropagrahaNataH, zilAlekhAdyullekhatazca yathA prasiddhirasti, na tathA tasya zAlihotraputrasya suzrutasya prasiddhidRzyate / ato yatra suzrutasya kIrtanaM tatra sAdhakabAdhakAntaropalambhamantarA zalyaprasthAnAcAryo dhAnvantaraH suzruta eva buddhAvupatiSThate // anayoH suzrutayorakyaM manasi kRtvA zAlihotralekhataH suzrutasya zAlihotraputratvaM nakulakRte'zvacikitsite "pAyAdaH sa turaGgaghoSatanayaH zrIzAlihotro muniH|" iti prArambhapadyalekhadarzanena turaGgayopazabdenAzvaghoSamupAdAya zAlihotrasyAzvaghoSaputratvaM ca saGgrathya turaGgaghoSo hayaghoSo'zvaghoSazcaikaH, tatputraH zAlihotraH, tatputraH suzruta iti kaniSkasAmayikAdazvaghoSAdapi zAlihotrasuzrutayorarvAgbhAvasAdhakaM vyUhanakauzalamapi kasyacidRzyate / paraM nepAladezopalabdhe'zvacikitsitasya pustakadvaye maGgalAcaraNoktaM tatpadyameva nAstIti mUle kuThAraH, astu vA tatpadyaM, tathA'pi zAlihotragranthe'zvacikitsitAdau ca brahmaNA indreNa vA saha sambaddho mUlasaMhitAkartRtayA nirdiSTaH zAlihotraH prAcIna AcAryaH kIrtyate, zAlihotragranthe ikSvAkusagarayoH zAlihotrasakAze praznasya nirdezo'pi prAktanatvaM darzayati / zAlihotrasya na kevalaM paJcatatrAdAvevollekho'pi tu mahAbhArate'pi vainaparvaNi azvahRdayavido nalasyopAkhyAne tadullekho'sti / tatrAzvakulavitvena vizeSaNAt prakaraNavazAcca tatrollikhitaH zAlihotraH sa evAyamAcArya iti nizcIyate / upalabhyamAnA zAlihotrasaMhitA zAlihotrasyaiva hastalekharUpA, kiMvA saMskAreNa rUpAntaramApannA, athavA tadIyasampradAyaparamparAgatopadezarUpeti tvanyadetat , paramazvazAstrasya paramAcAryaH zAlihotraH prAcInatara ityatra na saMzayaH / Izasya prAcInasya muneyudhiSThirabhrAtrA nakulena svagranthe maGgalAcaraNe AcAryabhAvena saMmAnanamapi yujyate, pUrvAparagranthasaMgamanaM ca bhavati / IdRzaM purAsamayAt prasiddhaM prAcInamAcArya vihAya turaGgaghoSazabdena azvaghoSaM kalpayitvA zAlihotrasuzrutayostaraputrapautrabhAvakalpanamitihAsameva viplAvayati / azvazAstrasya prathamaprava. takaH zAlihotraH, sa cedazvaghoSaputrastarhi kaniSkottaramevAsya prasthAnasyodayena bhavitavyaM, tathAcAbhyupagate kauTilIye'rthazAstre'pi azvAnAM zAlA nirmANamAhArakalpanA kulajAtyullekhazcaivamAdayo bahavaH zAlihotrIyaviSayAH saMkSepeNa nirdiSTA dRzyante, azvAnAM cikitsakA api gRhItAH santi, teSAM tatra kuta udgamo vaktavyaH / azokanRpatinA bhAratIyabhaiSajyamupAdAya svadeza iva dezAntareSvapi zilAlekhena pramANIkRtamazvAdipazucikitsAlayAnAmudghATanaM ke nAma vidyAdhAramAzrayeta / azvaghoSo buddhasAmpradAyikaH pradhAnAcArya iti spaSTameva / zAlihotralekhe'zvAbhiSekaprakaraNe zrotAnAmeva maharSINAM nAmAni, brahmaghoSaH, zrItaM yajJavidhAnaM, vAjinAM devarUpatvanirdeze'pi zrautasmArtadevAnAmevollekhazca dRzyamAnaH zAlihoprAcAryasya vedamArgAnuyAyitvameva nizcAyayati / zAlihotrIye lekhe suzrutasaMhitAyAmapi bauddhacchAyAyA anupalambhoDanayorazvaghoSasya buddhAcAryasyApatyatvaM vyAghaTTayati / azvaghoSaH sAketavartI, zAlihotraH pazcimottarapradezIya ityanayoH pradeza vibhedo'pi visaMvAdameva darzayati / azvaghoSaputratayA kalpitasya zAlihotrasya putreNa suzrutena saha zalyaprasthAnAcAryasya suzrutasyAbhede'bhyupagamyamAne kaniSkAzvaghoSayoH sAmayikena nAgArjunena tatpautratayA sambhAvitasya suzrutasya suprasiddhabhiSaktvenAcAryadRzA mahimagAnaM kathaM samayaMta, nAgArjunena suzrutasaMhitAyAH saMskaraNasya pravAdo'pi viparyasyet / dvayoH suzrutayorabhede kaniSkasAmayikarave ca sati pANinivArtikabhASyakArANAM suzrutazebdopAdAnaM kimAlamba. namAsAdayet / tena na kiJcidetaditi viramyate // 1 zAlihotro'tha kintu syAddhayAnAM kulatattvavit / ( vanaparvaNi 72 adhyAye ) 2 kauTilIye azvAdhyakSaprakaraNe 30 adhyAye, sAGgrAmike'pi 37 pRSThe istyazvayoH kulajAtyulekho'sti. Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / 15 antato vikramAbdArambhAt pUrva SaSThazatAbdyAM suzrutasya samayaM sopapattikaM sAdhayato hAnale( A. F. Rudold Hoernel ) nAmakasya pAzcAtyaviduSo lekhAdapi tato'narvAcInatvaM sidhyati / kecana yathAvadanizcIyamAno'pi suzrutasya samaya IzavIyAndopakramAt SaTzatAbdIpUrva eva natu tato'rvAcIna iti; anye suzrute saptavidhakuSThanirUpaNaM dRzyate, yasya rogasya bhAratIyaizcInadezIyairapi 2500 varSapUrvaM jJAnamupalabdhamAsIditi suzrutasyopasArdhadvisahasravarSapUrvatvaM sambhAvyate ityapi nirdizanti / suzrutasaMhitAyA leTinabhASAyAmanuvAdako hyAsalara ( Hessler) nAmakaH pAzcAsyavidvAMstathA zrIyutagirIndranAthamukhopAdhyAyo'pi IzavIyAndArambhAdupasahasravarSa( B.C. 1000 )pUrvatanaH suzruta iti nirdizati // evaM vidhairvivekaviduSAmupanyAsairvicAradRSTyA ca suzrutasaMhitAyAH pUrvI bhAga antato gatvA'pi itaH 2600 varSapUrvo'vagamyate // suzrute pUrvAcAryeSu nirdiSTaH subhUtigautamaH zAkyasiMhasya ziSya iti buddhottarabhAvitvaM suzrutasyeti kecinidarzayanti / bhaSTaMsAhasrikAzatasAhasrAdike bauddhagranthe subhUte ma upalabhyate nAma / paraM tatra AyuSmatsubhUtistha virasubhUtizabdaireva vyavahAraH kRto'sti, natu subhUtigautamasya tatrollekho dRzyate / bauddhagrantheSu subhUteradhyAtmaviSaya evollekho'sti, vaidyavidyAcAryasvaM na kutrApi nirdiSTamiti suzrutoktaH subhUtigautamo na bauddho'nya eva prAcImo vaidyAcAryaH / subhUtigautamasya bauddhasve tamapi pUrvAcAryadRzA pazyataH suzrutasya lekhe bauddhasaMpradAyacchAyAH kathaM nopalabhyeran / pratyuta atra bauddhacchAyAnupalambha evAsya. subhUterabauddhatvaM draDhayati / sthavirasubhUteyAkaraNamupalabhyate iti nAmasAmyamAtreNa so'pi subhUtiH prAcIno buddhasya pradhAna ziSya iti vaktuM zakyeta kimu // . vaidyakaTIkAkRbhiH kacidvihitasya vRddhasuzrutoktavacanoddhArasya darzanena taduddhRtavacanAnAM vartamAnasuzrutasaMhitAyAmanupalambhena aupadhenavamaurabhramiti suzrutoktapadye sauzrutasya pRthanirdezena ca vartamAnasuzrutasaMhitAtaH pRthageva vRddhasuzrutasya sauzrutatanaM pUrvamAsIditi kathayitumapi suzrutasaMhitAyAM vRddhasuzrutasya pUrvAcAryatvenA nirdezAt , mahAbhAratAdAvapi vizvAmitraputrasvena suzrutasyaivollekhAt , mahAbhASyakAranAvanItakanAgArjunavAgbhaTajvarasamuccayAdilekhe'pi suzrutanAmnaiva nirde zAt, etadIyavacanAnAmeva teSu saMvAdAcca, ArabyAdidUradezAntareSvapyasyaiva suzrutasya saMhitAyA anuvAdAt pracArAca, kamboDiyAdigatayazovarmazilAlekhe'pi suzrutasyaivollekhAt, vRddhasuzrutanAnopalabdheSu vacaneSu prAcInaracanArUpaprauDheradarzanena, tadvacanaviSayato vRddhasuzrutasya zalyaprasthAnAcAryatvAnirdhAraNAt , suzrutasaMhitAyA upakrame kAzirAja divodAsamapetAnAmaupadhenavaitaraNaurabhrapauSkalAvatakaravIryagopurarakSitasuzrutaprabhRtInAmantevAsitayA nirdezottaram "aupadhenavamauranaM sauzrutaM pauSkalAvatam / zeSANAM zalyatatrANAM mUlAnyetAni nirdizet // " iti aupadhenadhaurabhrapuSkalAvatasuzrutAcAryapraNItatatrANi tadIyArthakapratyayAntaiH sauzrutAdipadaiH pradarya eteSAM sarveSu zalya. tatreSu prAdhAnya nirdezena tanirdiSTasya sauzrutasyAnyadIyapUrvatantratve tayAyena aupadhenavAditatrANAmapi aupadhenavAdyAcAryatantrebhyaH pRthaktvena pUrvasiddhAnAM vaktavyatvApAtAt, kauTilIyAdiprAcInaprantheSvapi svIyagranthe svIyanAmollekhadarzanasya prAyikatayA svIyasauzrutatatrasya aupadhenavAditatrANAmiva prAdhAnyAvabodhAya nirdezaucityAca, TIkAkArairAcIna nibandhakAraizca kacana gRhIto vRddhasuzrutastu katamaH, kadA sambhUtaH, kazcAsya granthaH, kasminprasthAne tasyAcAryasvamiti sarvasyAsya nilInatayA pUrvoddiSTaM prasiddhaM divodAsAntevAsitayA suzrutaM suzrutaM parityajyAparicchedyasya vRddhasuzrutasya zalyaprasthAne pUrvAcAryatvasAdhakaM dRDhaM sAdhanAntaramapekSyate / upalabhyamAnasuzrutasaMhitAyAM vacanArvAcInaviSayapratibhAso'pi saMskaraNavazena pratiphalitaH, vacana pAThabhedadoSo'pItyatra saMskaraNaprakaraNe digdarzanaM vidhAsyate // vaidikyAmavasthAyAmAryanivAsasthalasya paristhityanusAreNa vibhaktAnAM vasantagrISmavarSAzara mantazizirAkhyAnAM-paNNAsatanAmalekho vaidika sAhitye dazyate / eSu 'vasantamanyaM vopakramya jAta eka RtuparyAvataH saMvatsarAtmako bhavati. " Studies in Medicine of Ancient India Part I. History of Indian Medicine III P.576. by G.N. Mukhopadhyayae " P.578. P.578. 5 Surgical Instruments of the Hindus. by G. Mukhopadhyaya P. 15. 6 yajuveMde-vasantena RtunA ityAdi (21. 23-28) matreSu, vasantAyeti (24. 20) matre c| sAmanede-vasanta innurantyo grISma innurantyaH / varSANyanu zarado hemantazizira innurantyaH // (6 / 1332) Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| prAcInaparisthitI kalpito'yamRtuvibhAgaH pazcAdapyanuvartamAno 'vasantAdibhyaSTak (4.2.63), iti sUtre pANininA'pi gRhItaH, adyApi loke pracalati ca / suzrutasaMhitAyA RtucaryAdhyAye uttarAyaNAdimArabhya zizirAdayo hemantAntAH pracalitaprakriyAnurUpAH par3atavaH pUrva nirdiSTAH, tadanupadameva zItoSNavarSArUpasamayabhedena tridoSANAmupacayaprakopasaMzamanAvasthAmupAdAya asminsamaye upacayaprakopau bhajannayaM doSo'sminsamaye saMzamanIya iti bhaiSajyaprakriyo. payogivijJAnAya iha svityAdinA dakSiNAyanopakrama vibhAgAntaramapi punardarzitam / tatra varSAzaraddhemantavasantagrISma- . prAvRDAkhyAnAM SaDtUnAmulekhena prAthamikyA prakriyAyAM caturo mAsAn zItasya, mAsadvayaM vRSTeH, dvitIyaprakriyAyAM tu mAsadvayaM zItasya, caturo mAsAn vRSTeH samaya iti vizeSa AyAti / dvitIyA prakriyA bhaiSajyavijJAnopayogAyopAttA dRzyate / kAzyapIye RtuvimAnagranthasya khaNDitatve'pi AtreyabheDasaMhitayorapi RtuvimAne bhaiSajyasaMbaddhA dvitIyaiva prakriyA gRhItA'sti / evaJcAyurvedIyapaddhatau bhaiSajyadazA himazizirayorabhedaM prAvRvarSayovibhedaM bhajata RtuvizeSa. kramasthAcAryairupagrahaNamavabodhayitum "iha tu" iti padenAyurvedIyaM panthAnamuddizya sva dezAnurUpo vibhAgaH suzrute darzitaH / idamparatvamevehazabdasya kenaciTTIkAkRtA'bhyupagataM ca / paraM zAstra vizeSa sArvadezikasyaikarUpyeNa Rtu. vibhAgasya bodhane na sAmaJjasyamAyAti / na hi bhArate'nyatra vA sarvatraikarUpa RtuvibhaagH| dezabhedena zItoSNa. dazayorvibhedAdAvilakSaNAni bahuzo bhidyante / siMhala(sIlona )pradeze prAyaH sarvadA samayA zItoSNadazayA samaprAyAH Sar3atavo bhavantIti naivaMbhAvaH sarvatra / vacana zaityamatizayAnaM bahusamayaM hRdayamAkampayati, kvacanauSNyamabhivRddhaM bahukAlaM sarvatastApayati, kvacana vRSTibahulatAM vahati / madrAsAdipradezeSu mArgazIrSapauSayorAmramArya udgacchanti, phAlgune caitre tatphalAni pacyante / yathAyathottarIyaH parvatIyaH pradezastathA tathA pazcAdbhAvaH / yena nepAle pArvatapradeze vaizAkhe AmramAyudbhavaH, antato bhAdrAzvinayostatphalAni pacyante / evameva zAkapuSpaphalauSadhyAdInAmapi dezabhedena vibhinnaH samayo'nubhUyate / pradeza vizeSitaH zItoSNajalavAyavAdInAM parivRtyA yatra yAdRzI paristhitistadanusAreNaiva guNAguNAn vijJAya bhiSagbhiH pravartanIyaM bhavati / tena "iha tu" ityanena tadupadezasthalamavabodhayituM yujyate / pUrvapracalita paddhatimAdau nirdizya iha sviti upadezasthala vizeSe prAvRSDarSA rUpavRSTisamayadvaiguNyapradarzanena, . zItasamayasya dvaimAsikatvaM varSAsamayasya cAturmAsyatvaM tatra bodhyate ityevAvagantuM yujyate / sthAnamedena varSAsamayasya tAratamyamapyanubhUyata eva / bhArate'pi grISmAnte vagopasAgarasya ArabyopasAgarasya vA jalaM nipIya prasthito jalado vAyavIyAM gatimanugacchaMstattatpradezeSu kramazo varSan svIyayAtrAyAM himAdreranyeSAM voccagirINAM zikharaiH pratiruddhaparAggatizcirApujhyAdipradezeSviva sthAne sthAne ciraM bahulatayA ca jalaM varSati / yathA yathA tathAbhAvaH tathA tathA vRSTisamayasya bAhulyamupajAyate iti prAkRtikaparisthityanurUpo vaijJAnikAnAM siddhAntaH / sauzrute tatratye bhaiSajyAnukUle RtuvibhAge varSAprAvRSoH svarUpavizeSaH pRthaktayA pradarzyate / kAzIpradeze tu varSAsamayasya dvaiguNyAbhAvena varSAprAvRTito dvitIyo vibhAgo'nanukUlatAM vahan iheti tadanurUpameva pradezAntaraM darzayadavagamayati / suzrutaTIkAyAM / kAzyapavacanatvena nirdiSTAbhyAM "bhUyo varSati parjanyo gaGgAyA dakSiNe jalam / tena prAvRSavarSAkhyau RtU teSAM prakalpitI // gaGgAyA uttare kUle himavaddhimasaGkule / bhUyaH zItamatasteSAM hemantazizirAvRt // " iti zlokAbhyAM gaGgAyA uttarato himAlayaparisarapradeze himazizirayoH, gaGgAyA dakSiNataH pradeze prAvRvarSayoH paristhitirbodhyate / atra gaGgApadena vArANaseyagaGgopAdAne tu taddakSiNottarayorevaM vibhedasya durvacatayA tatra gaGgApadena gaGgAdvArAduparivartinI gaGgAmAdAya tata uttarato himasamayadvaiguNya, tahakSiNakUlabhAge vRSTisamayadvaiguNyaM pradarzitaM sambhavati / etasamAnanyAyena iha sviti nirdiSTaM vRSTisamayadvaiguNyopalakSitaM sthalaM gaGgAdakSiNavibhAgIya sthAna syAditi sambhAvyate // yadyapi bhAvaprakAzakRtA kAzyAM divodAsasakAzAdvaidyakavidyAdhyayanAya vizvAmitreNa putrasya suzrutasya munisUnuzatena sAkaM preSaNasya nirdezena, suzrutasaMhitAyAmAzramasthaM kAzirAja divodAsamupetya suzrutAdInAM praznasyopadezalAbhasyollekha. nena ca kAzyAM kacanAzrame suzrutasyopadezanamapi sambhavati / paraM tathAtve iha sviti pazcAnirdiSTasya cAturmAsyavRSTimato dezasya kAzyAmananukUlatayA, mahAbhAratAdigatadivodAsakathAyAM haihayairAkrAntasya divodAsasya rAjyabhraMze bharadvAjAzramopagamasya lAbhena ca rAjyabhraMzena munyAzramopagame, kiMvA pUrveSAM rAjJAmantime vayasi vAnaprasthacaryAyA darzanena vAnaasthamupAdAya tapovanopagame, vRSTisamayaprAcuryavati gaGgAdvAradakSiNapradeze divodAsena suzrutasyopadezanaM vihitaM kileti . 1 vizvAmitro munisteSu putraM suzrutamuktavAn / vatsa vArANasI gaccha vaM vizvezvaravallabhAm // tatra nAmnA divodAsaH kAzirAjo'sti bAhujaH / sa hi dhanvantariH sAkSAdAyurvedavidAMvaraH // piturvacanamAkarya suzrutaH kAzikAM gataH / tena sArdha samadhyetuM munisUnuzataM yayau // (bhAvaprakAze) Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| sambhAvyate / tena iha sviti Azramasthamiti ca samanveti / Azramasthalamupetyopadizato'pi divodAsasya pUrvAdhipatyamupAdAya suzrute kAzirAjatvena nirdezanamapi yujyate / mahAbhASyakRtA zAkapArthivAdi(2.3.70)gaNodAharaNe 'kutapavAsAH sauzrutaH kutapasauzrutaH' iti nirdizya suzrutasambandhinAM sauzrutAnAM kambalarUpakutapaprAdhAnyollekhena sauzrutAnAmapi himavadaviprakRSTadezavAsitvaM jJAyate / pracaNDagrISmoSmaNA bharjanakapAlAyitAyAM vArANasyAM vasataH kutapaprAdhAnyavAde na nAma kimapi yauktikamAlambanaM bhavet // atraivamRtuvibhAgadvayollekho gaNitaprakriyayA saMhitAnirmANasya saMskaraNasya ca 1500 varSAntaritaM kAlamedaM vyanaktIti zrIyutasya ekendranAthaghoSamahAzayasya vicAravizeSo dRzyate / pUrvopadarzitarItyA bahupuruSAnantaritAnAM dhanvantaridivodAsasuzrutAnAM tu naitAvarasamayAntarAlaM sambhavati / suzrutAnuyAyinA sauzrutenAnyena vA kenacitpazcArasaMskaraNe idaM saMbhavati / paramuttaratatrasaMhitAyA vartamAnasuzrutasaMhitAyA eva saptamASTamazatAbyoH bhAravyAdidezAntareSvayanUditatayA, kamboDiyAgatayazovarmazilAlekhe'pyullekhena tAvaradezAntareSvapi pracalituM kAlavizeSasyApyapekSitatayA, vAgbhaTajvarasamuccayAdilekheSvapyuttaratantrasahitAyA evAsyAH saMvAdena ca nAgArjunavihitasaMskArapravAdAbhyupagamenApi saMskAraniSpanetatsvarUpasthiterantato gatvA saptadazASTAdazazatavarSapUrvasvanizcayena taduparigaNitaprakriyAgatapaJcadazazatavarSayojane mUlasaMhitAyA dvAtriMzacchatavarSaprAgbhAva AyAti // dhanvantarerdivodAsasya, vAryobidesya vAmakasyApi kAzIpatitvena nirdezAdIDazairvahumivaidhAcArya rAjarSibhiH kAiyAM purAkAle vaidyavidhAyAH prtisstthaapnmvgmyte| buddhakAlikasya kAzIyuvarAjasya brahmadattasyAyurvedavidyAdhyayanAya takSati gamanasya jAtakapranthe nirdezopaLammena pUrvaparamparAnuvRttAmAyurvedavidyA rakSituM kAzirAjakule cirakAlamanurAgo'vagamyate / bhopadhenavaurabhrasauzrutapauSkalAvatAnAM caturNA suzrute samaprAdhAnya nirdezena pUrvapuruSIyaM sauzrutamaupadhenavAdikaM vA katamatta tantra prasRtamAsIditi vizeSollekhAnupalambhe'pi nAgArjunabhASyakArAdibhiH suzrutasauzrutAnAM vizeSato grahaNena aupadhenavAdInAM nAnA'pyanirdezena ca sauzrutaH sampradAyaH pazcimadigbhAge'pi vizeSataH pUrvapradeze pracalita bhAsIdityahituM zakyate / pazcimapradeze kAyacikitsAprasthAnaM, kAzyAdipUrvapradezeSu sauzrutaM zalyaprasthAnaM pracalitamAsIditi tu niyantuM naiva zakyate / kAzisthadhanvantarisampradAye'pyaSTaprasthAnollekho shyte| "vividhAni zAstrANi bhiSajAM pracaranti loke" (pR. 257) isyAtreyo'pi sarvato nAnAvidhabhaiSajyavidyAyAH pracAraM svamukhenodvirati / carakasaMhitAlekhAt pAbAlakAmpilyAdiSu, bheDalekhAdvAndhAreSu, kAzyapalekhAgAdvArakanakhalAdibvAyurveda vidyopadezasya darzanena tatrApi sA vidyA pratiSThitA zyate / tena gAndhArAdArabhya, na kevalaM gAndhArAdapi tu bAhIkabhiSajaH kAkAyanasthApi tadAtve upalambhena vAhIkAta kAzIparyantaM. pazcimottarapradezeSu bhaiSajya vidyAyAH pracAraH samumatizca pUrNamAsIdityanumAtuM zakyate / paraM kAzIyuvarAjena brahmadattena takSazilAM gatvA vaiyavidyAyA adhyayanasya jAtakapranthAt, magadhAmirgatena buddhasAmayikena jIvakena sasikRSTa kAzImupekSya takSazilAmupetya bhaiSajyavidyAyAM vizeSavaidugyasya saMpAdanasya, tato'dhItya nivRttena tena jIvakena viyA~ lAvA rAjapadasthasya brahmadattasya samaye kasyacicchetriputrasyodaraM vidArya kAzyAM zabacikitsayollAghanasya, bhanyeSAmapi bahuzo rogiNAM tatra tatra zabacikitsapA kAyacikitsayA jIvakasya syAte mahAvaggalekhato'vagamena, jAtaka- anyebhyo dezadezAntarato'pyadhijigamiSUNAM tatropagamavRttopaLammena ca vicAnvarANAmiva bhaiSajya vidyAyAH kAlakrameNa pukhasanikRSTasamaye kAzyapekSayA zasyaprasthAnIyavidyAyA api takSazilAdiSu vijJAnagauravaM pratIyate / kAzyAM pacAt samaye samaye rAjyopaplavasyetihAsato'pyavagamena samayavazAbhAsaH, AcArya vizeSaizcarcAvAhuruyena takSazilAdiSvatizayasyAdhAnamapi sambhavati / antato gatvA azokanRpasamaye svadeza iva videzaparyantamapi cikitsAlayAdInAmudATanene bhaiSajyapiyA daradara prasasArA para vAraze vidyApIThe vakSazilAdiparisarapradeze'pi pazcAtsamayAntare vidyA hAsamupajagAma / tatrApItihAsalamyena rAjyaviplavAdinaiva hetunA bhavitavyam / tathaiva buddhasamaye takSazilApekSayA kAzyAM khA . vidhAyA hAsa ivAnubhUyate // " (kAzyapasaMhitAyA upodAte pranthaparicayasahite bhAcAryaparicchede pR. 13-77) - suzrutasaMhitAyAH sthUlakAlanirNaye'styekaM sAdhanam / bhAratavarSe ravisomabhaumAdivAragaNanApracArAt pUrva suzrutasaMhitAyA racanAkAla iti vaktuM zakyate / yato'siMstanne yathA tithinakSatrakaraNAcAzritaM zubhAzubhamupavarNitaM na tathA vAragatam / yathA sUtrasthAnasya dvitIye tathA paJcame'dhyAye "prazasteSu tithikaraNamuhUrta Indian Historical Quarterly vol IV p. 667. 2 kAzyapasahitAyAM (23) pRSThe-"kAzirAja mahAmuniH" iti| carake "kAzIpatirvAmakaH" iti (sUtra. bha. 25) // Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 upoddhAtaH / nakSatreSu' iti, tathA sUtrasthAnasya 29tame'dhyAye "vaidyasya daive paiJye vA kAyeM cotpAtadarzane / madhyAhne cArdharAtre vA saMdhyayoH kRttikAsu ca // AdozleSAmaghAmUlapUrvAsu bharaNISu ca / caturyo vA navamyAM vA paMThyAM sandhidineSu ca // vaidya ya upasarpanti dUtAste cApi garhitAH" ityAdau tithinakSatrakaraNAnAmevollekho dRzyate na tu vArANAm / yadi vAragaNanApracArastatsamaye syAttadA arvAcInagrantheSu yathA 'na vaidyo budhasomayoH' ityAdau vAragataM zubhAzubhatvamupavarNitaM tathA'siMstantre'pi tadavazyamevopavarNitaM syAt / bhAratavarSe vAragaNanApravRttiH zakArambhakAlAt sahasravatsarebhyaH pUrvamupajAteti bhAratIyajyoti zAstretihAsanAmni granthe shriishngkrbaalkRssnndiikssitH| __ anyacca suzrutasaMhitAyAH sUtrasthAnasya SaSThe RtucaryAdhyAye kAlagaNanAvasare "atha khatvayane dve yugapat savatsaro bhavati / te tu paJca yugamiti saMjJAM labhante" iti DalhaNacakrapANidattasaMmataH pATho dRzyate / nepAladezopalabdhe'tiprAcIne tADapatrapustake "te dve ayane varSaH / saMvatsaraH, parivatsaraH, idAvatsaraH, idvatsaraH, vatsaraH, ityevaM paJca vatsarAH / te paJca yugamiti saMjJAM labhante" ityevaM pATho dRzyate / evaM suzrutasaMhitAyAM saMvatsarAdipaJcavarSANAmeva yugasaMjJA dRzyate; kRtatretAdiyugasaMjJAstu naivopalabhyante / saMvatsarAdipaJcavarSAtmakasya kAlasya yugasaMjJA vedAGgajyotiSe evopalabhyate / tathA ca tasya maGgalAcaraNazlokaH-"paJcasaMvatsaramayayugAdhyakSa prajApatim / dinarvayanamAsAGgaM praNamya zirasA zuciH" (RgvedajyotiSa zlo0 1) / vAjasaneyasaMhitAyAM brAhmaNagrantheSu ca saMvatsarAdipaJcavarSANAM nAmAnyupalabhyante / ito'pi brAhmaNakAlaH vedAGgajyautiSakAlo vA suzrutasaMhitAyA racanAkAla iti vaktuM zakyate / vedAGga . jyautiSakAlastu zakArambhakAlAt pUrva sArdhasahasravatsarAdArabhya paJcazatavarSaparyantamAsIditi bhAratIyajyoti zAstretihAsanAmni granthe 'zrIzaGkara bAlakRSNa dIkSita' ityanena pratipAditamasti / ataH zakArambhakAlAt sahasravatsarebhyaH pUrvaM suzrutatanaM viracitamiti sAmAnyato vaktuM zakyate // suzrutasaMhitAyAH punaH pratisaMskaraNaviSaye kAzyapasaMhitAyA upoddhAte nepAlarAjagurubhiH paNDitavaryaiH zrIhemarAjazarmabhiryallikhitaM tadapyatrAvikalamevodbhiyate "suzrutasaMhitAyAstu saMskaraNe na spaSTatayA granthalekho'sti / kevalaM 'pratisaMskartA'pIha nAgArjunaH' iti Dallanalekhamupalabhya suzrutasaMhitAyAH pratisaMskartAraM nAgArjuna kecinmanyante / nAgArjunasya pratisaMskartRbhAve'pi suzrutasya tataH pUrvatanatvaM siyati / kintu vartamAnA suzrutasaMhitA nAgArjunena pratisaMskRtetyatra na kimapi balavatsAdhanamupalabhyate iti pUrvamevoktam / yadi sa pratisaMskartA'bhaviSyat tadA carake "agnivezakRte tatre carakapratisaMskRte" iti lekhavadaprApi svastha pratisaMskartRtAM kathaM nodalekhiSyat / AryanAgArjunasya anyanAgArjunasyApi granthAntareSu zalyaviSayasUcanA'pi kacana nopalabhyate / AryanAgArjunasya upAyahRdaye suzrutasya nAmakIrtane'pi pUrvanirdiSTabhaiSajya vidyAnirUpaNe zalyaviSayaH pRthaktayA nopAttaH / zAntipradhAne bauddhamArge pariniSThito bodhisatvasthAnIyo vidvAn zastrasAdhyAyAM'zalya vidyAyAM kuto vA pravRttaH syAdityapi sandegdhi cetaH / AryanAgArjunenAnyena tAntrikanAgArjunena vA'syAH saMskaraNe dRDhavAsanAnusyUtA bauddhIcchAyA'vazyamasyAM praveSTumarhati / na khalvasyAM saMhitAyAM vacana lezato'pi bauddhasampradAyacchAyopalabhyate, pratyuta 1"vAra jyAMta nAhIta te zakApUrvI 1000 varSAMhUnahI prAcIna asAve aseM sAmAnyataH mhaNaNyAsa harakata nAhI." mAratIyajyotiHzAstrAcA itihAsa pR. 139. paM. 20 / / 2'vedAGgajyotiSAcA kAla sumAre zakApUrvI 1500 varSe hA hoya'; 'sArAMza zakApUrvI 500 veM varSa hI vedAGgakAlacI uttaramaryAdA hoya' pR. 139 / (bhAratIpajyotiHzAstrAcA itihAsa pR. 147) 3 vistArayati lezoktaM saMkSipatyativistaram / saMskartA kurute tatraM purANaM ca punarnavam // (ca.ci. a. 12) 4 uttaratatre 33tame'dhyAye "jIrNA ca bhikSusaMghATI dhUpanAyopakalpayet" ityatra bhikSuzabdollekho dRzyate / vyAkhyAtaM cAtra DalhaNena-"jIrNA ca mikSusaMghATImiti bhikSuratra zAkyabhikSubauddhAkhyaH parivrAjakazca, bhikSuratra zAkyabhikSureveti jejjaTaH" iti / para mithuzamdasya vaidikadharmAnuyAyini parivrAjake'pi prayogadarzanAt , uttaratatrasya pambApravisaMskRtatvAdupahitatvAdA naitAvanmAtreNa mUlabhUtaM suzrutatatraM buddhottarakAlInamiti nizcetuM zakyate / yAdavazarmA / Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhAtaH / 19 "mahendrarAmakRSNAnAM brAhmaNAnAM gadhAmapi / tapasA tejasA vA'pi prazAmyadhvaM zivAya vai // " iti rAmakRSNAdInAM mahimollekhastatra tatra vaidikamanaprayogaH, adhyAtmaviSaye sAMkhyadarzanagrahaNaM ca dRzyate / tadevaM nAgA. rjunasya suzrutasaMhitApratisaMskartRbhAva AtmanaH sAdhanAya balavatpramANamapekSate / suzrutasya punaHsaMskaraNamupalabhyate'smAbhi. riti bahUnAM prAcyAnAM pAzcAtyAnAM ca viduSAmabhiprAyaH / kvacidarvAcInaviSayANAmadhyanupravezadarzanenAtrApi saMskaraNalekhanI praviSTA iti mamApyabhipretam / parametadIye saMskaraNe carakasaMhitAyAmiva na paunaruktyAtmakaM saMskaraNaM prAyaH samIkSyate / saMskartA ca uttaratatrabhAgayojakazca ayamiti spaSTaM tu na jJAyate, paraM matsakAzasthe 633 nevArasaMvallikhite tADapatrIye suzrutapustake puSpikAyAM pUrvabhAge 'suzrute zalyatantre' iti, uttaratantrAnte 'iti sauzrute ma(sa)hottaratantre catuHSaSTitamo'dhyAyaH, ato nighaNTurbhaviSyati' iti, taduttaragate nighaNTubhAge samApte 'sauzrutyAM saMhitAyAM ma(sa)ho. ttarAyAM nighaNTuH samApta!' iti lekho dRzyate / idamarthapratyayAntena sauzrutazabdena suzrutagranthasyApi grahaNaM sambhavati, para pUrvAparabhAgayorekanibandhubhAve ekenaiva rUpeNollekhasya samucitatayA pUrvabhAge suzrutazabdena, uttarabhAge sauzrutazabdena vibhinnatayA nirdezaH pUrvabhAgaH suzrutAcAryasya, uttarabhAgastadvaMzyasya sauzrutAcAryasyeti buddhAvArohayati / nighaNTubhAge upakrame divodAsopadezasambandhasyollekhadarzane'pi mUlAcAryasyaikatayA granthasya samUlaravena prAmANyavizeSamAdhAtu tathA nirdezanasya sambhavitayA, etadIyalekhassa kiJcidavatIrNatayA, tasminnighaNTubhAge uttarabhAgIyazabdavizeSANAmapi praviSTatayA ca sa nighaNTubhAgo'pi sauzrutasyaiva bhavitumarhati / uttaratatraM saMyojyApUrNAzapUrakeNa sauzrutAcAryeNa pUrvabhAge'pi kvacana saMskaraNavizeSo'pi vihitaH syAt / mahAbhASyakRtA sauzrutazabdaghaTitanidarzanasya darzanena sauzrutAnAmapi pUrva prasiddhiH, suzrutavaMzyAnAM sauzrutAnAM zalya vidyAvidAM pArthivaiH saha sambandhamAdAya sauzrutapArthivA iti pUrvataH prasiddhiriti pUrva darzitameva / tena suzrutasya vaMzyena sAmpradAyikena vA sauzrutAcAryeNa suzrutasya pUrvatanaM saMskRtamuttaratatraM nighaNTubhAgazca yojite ityanumIyate // - pUrvAcAryasaMhitAmupalabhyApi prasthAnAntarIyAcAryagranthebhyo vizeSAntarANAmavagame tAnyapyanupravezya pUrvasaMhitAyA nyUnatAparihAreNa sarvAGgapUrtaye prayatnasya sAdhutayA darzanena kila pazcAyojakena tamrAntarAvagataviSayANAmapi saMyojanaM, pUrvatanyAM divodAsasaMhitAmupAdAya nibaddhAyAM suzrutasaMhitAyAmuttaratantrarUpeNa vihitaM syAt / uttarabhAge niviSThA viSayA videhAdhipAdikIrtitazAlyAkyAditatrAntarasambaddhA iti taduktyaiva spaSTIbhavati / tatratye kaumArabhRtyaprakaraNe mUle AcAryAntaranirdeze kumArAbAdhahetava iti sAmAnyata ullekhe'pi taTTIkAkRtA pArvatakabandhakajIvakAdibhiriti nirdezanena jIvakasyaitadvanthopalambhena ca kAzyapajIvakAdiproktAMstadIyaviSayAnapyupAdAyottaratanne yojanaM kRtaM smbhaavyte|| suzrutottaratane rasaprabhedadarzanaparasya catuHSaSTyadhyAyasya doSaprabhedadarzanaparasyAntimasya adhyAyasya cAntarA paJcaSaSTitamo'dhyAyastabhayuktyadhyAyaH / kauTilIyArthazAstre'pyantimastatrayuktyadhyAyaH / ubhayoryugapadAlocane ubhayatra dvAtriMzadvidhAnAM tanayuktInAmadhikaraNAdInAmUhyAntAnAM tadantargatAnAmuddeza nirdezopadezApadezapradezAtidezAdInAM granthAntareSvadRSTAnAmasAdhAraNaprabhedAnAmanyeSAM ca padArthAnAM kevalaM svasvavaidyakanaitikaviSayakodAharaNava nirvacanasAmyaM dRzyamAnamekasyAparatra chAyAnuvedhamanumApayati / tatra katarasthAnyatarasiMzchAyAnuvedha iti paryAlocane kauTilIye aupaniSadAdhikaraNasamAptau granthAnte zAstrIyayuktipradarzanamiva suzrutottaratanne sahapraveSTumahayo rasabhedadoSabhedaprakaraNayorantarA tantra. yuktyadhyAyapravezaH pUrvAparasaGgatidALamanupayananyadIyacchAyAnuvedhena saMskaraNAntare vA'nupravezaM sambhAvayati / carakasaMhitAyAmapi granthAnte tatrayuktarviSayA uddezamAtreNa niviSTA dRzyante / te'pi dRDhabalapUritAMza eva / pazcAttane'pyuttaratatre dhanvantaryuktirUpatayA pUrvabhAgasambandhena prAmANikatvavizeSamavagamayituM 'yathovAca bhagavAn dhanvantariH' iti pUrvabhAgaballekho'trApyanupravezito lekhakeneti sambhAvyate / tadasyAM suzrutasaMhitAyAmanupravezya viSayAntarANi mUlagranthottaramuttaratatrarUpeNa pRthaktayaiva saMyojitAni na tu caraka iva tantrAntarAleSvevaikazarIratAmApAdya / yena nvpuraannyorvissyyo| saMhitAntarasaMgRhItaviSayANAmapi paricchedena darzanaM sukaramupajAyate / suzrutasaMhitAyAM prathamAdhyAyAnte "saviMzamadhyAyazataM paJcasu sthAneSu saMvibhajya uttare tane zeSAnarthAn vyAkhyAsyAmaH" iti mudritapustakapAThadarzane pUrvasaMhitAsamaye uttaratanasyApi sadbhAvapratItyA dvayorbhAgayoH samakAlatvamevAyAti / paraM madIyasaGgrahAlayagate prAcInatADapatrapustake tatra tantra bahuzaH pAThabhedAH santi / atrApi"......"saMvibhajya uttare vakSyAmaH" iti pATho'sti / yena 120 adhyAyAn paJcasthAneSu vibhajya ata uttaraM vakSyAmaH" ityeva granthAzayo, na kilottaratantra nirdeza iti pratibhAti / tRtIyAdhyAyAdau adhyAyagaNane mudritapustake dRzyamAnaH "taduttaraM SaTSaSTiH" ityaMzo'pi tADapustake nAsti / kintu 'ataH paraM svanAmnaiva tatramuttaramucyate' ityArambhavihitA uttaratatrAdhyAyaviSayasaGgrAhakAH 'vidhinA'dhItya yujAnA bhavanti prANadA bhuvi' ityantAH zlokAstu tADapustake'pi santi / pazcAduttaratantrabhAgayojanottaraM tadviSayasUcIzlokA ime'pyanupraviSTA bahuzaH sambhavanti // (kAzyapasaMhitAyA upodghAte saMskAratulanAdisahite viSayaparicchede pR. 111-113) Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| suzrutatantraM pUrva paJcasthAnAtmakamevAsIt , tasyottaratatraM tu bahoH kAlAt pazcAt kenacit pratisaMskA saMyojitamiti vidyate bahUnAM prAcAM navInAnAM ca viduSAM matam / zrImatAM nepAlarAjagurUNAM paNDitavaryazrIhemarAjazarmaNAM matamupari nirdiSTameva / zrImadhusUdanasarakhatinA khaviracite prasthAnamedAkhye granthe 'tatraiva suzrutena paJcasthAnAtmakaM prasthAnAntaraM kRtam' (AnandAzramamudrite pustake 8 pRSThe) iti likhitaM dRzyate / iyaM madhusUdanoktiH kimmUlaketi na jJAyate / paraM sahasravatsarebhyaH pUrvaM samudbhUtairjejjaTagayadAsAdibhiSTIkAkArairvartamAnasamaye samupalabhyamAnasya samagrottaratantrasya vyAkhyAtatvAt khriSTasya paJcamazatAbyAM samudbhUtena vAgbhaTenottaratantrasthAnAM bahUnAM viSayANAmupAdAnAcca yadyuttaratantraM pazcAtsaMyojitaM syAt tathA'pi tat sArdhasahasravatsarebhyaH pUrvameva saMyojitamityatra nAsti saMdehaH / asmanmate tu zAlAkyAdhanyAGgapratipAdakamuttaratantramapi bhagavatA dhanvantariNaivopadiSTaM tacchiSyeNa suzrutenaiva ca viracitam / anyathA kevalazalyatantrAtmakasya pUrvatantrasyaiva suzrutapraNItatve zAlAkyAdyanyAGgapratipAdakarayottaratantrasya pazcAt pratisaMskaLa saMyojitatve harivaMzapurANAdiSUktaM bhagavato dhanvantareraSTAGgAyurvedapravartakatvaM, tathA'traiva sUtrasthAnasya prathamAdhyAyoktaM "asmAkaM sarveSAM zalyajJAnaM mUlaM kRtvopadizatu bhagavAn" iti, tathA "ahaM hi dhanvatarirAdidevo jarArujAmRtyuharo'marANAm / zalyAGgamaGgairaparairupetaM prApto'smi gAM bhUya ihopadeSTum" iti ca vaco vyAhanyeta / kiJca "kArtikakuNDastvenaM yogamanyathA paThati vyAkhyAnayati ca / sa ca granthagauravabhayAnna likhitaH / kecidenaM yogamanAIM vadanti; tanna, sukIrasudhIrAdibhiSTIkAkArairArSatvena varNitatvAt" (pR. 791 ) ityasmAd DalhaNalekhAt pratIyate yat-sukIrasudhIrAdayaH prAcInavyAkhyAtAra uttarala. mArSa ( suzrutapraNItaM ) manyante meti / atisArapratiSedhoktAt "ekaikazaH sarvazazcApi doSaiH zokenAnyaH SaSTha Amena coktaH / kecit prAhunaikarUpaprakAraM naivetyevaM kAzirAjastvavocat" (pR. 696 ) ityasmAcchokAdapyuttaratantrasya dhanvantayupadiSTatvaM sidhyati / idaM tu saMbhavati-yathA carakapratisaMskRte'mivezatantre kAlavazAdviluptAzcikitsAsthAnasya saptadazAdhyAyAH kalpasthAnaM siddhisthAnaM ca. pazcAdRDhabalena saMpUritaM, tathA suzrutatantre'pi kAlavazAdviluptamuttaratantraM pazcAt kenacit pratisaMskaLa (DalhaNoktyanusAraM nAgArjuna nena, anyena vA suzrutasaMpradAyAnuyAyinA) videhAdhipoktaM zAlAkyatantraM, kazyapAyuktAn kaumArabhRtyatabrAn, amivezAyuktAn kAyacikitsAtantrAMzcopajIvya saMyojitam ; athavA suzrutoktamuttaratantraM saMkSipta syAt , tacca kenApi pratisaMskA pUrvoktarItyA pazcAdupabRMhitamiti // suzrutatantrasya saMprati zrIDalhaNAcAryaviracitA nibandhasaMgrahavyAkhyaiva saMpUrNA samupalabhyate / zrIcakrapANidattaviracitAyA bhAnumatIvyAkhyAyAH sUtrasthAnamAtraM saMpUrNa samupalabdham / anyasthAnavyAkhyA tvetAvaparyantamaprAptaiva / suzrutasaMhitAyA bhAnumativyAkhyAsametaM sUtrasthAnamacirAdeva asmatparamamitrarAyurveda mArtaNDairAyurvedAcAryaiH zrIlakSmIrAmasvAmimahodayaiH saMsthApitAyurvedagranthaprakAzananidhivyayena mudrApitaM tadvanthamAlAyAH prathamapuSparUpeNa prasiddhimeSyati / bIkAnerarAjadhAnIstharAjaprAsAdapustakAlayAt zrIgayadAsAcAryaviracitAyA nyAyacandrikAkhyapaJjikAyA nidAnasthAnamAtraM samupalabdham / tadapyasmin tRtIye saMskaraNe nibandhasaMgrahavyAkhyayA saha saMyojitam / anyAstu vyAkhyA asmAkaM daivadurvipAkavazAlluptaprAyA eva / 1 etaca spaSTamevokamuttaratantrArambhe; yathA "nikhilenopadizyante yatra rogAH pRthagvidhAH / zAlAkyatantrAbhihitA videhAdhipakIrtitAH // yeca vistarayo (di)yaH kumArAvAdhahetavaH / padasu kAyacikitsAsu ye cokAH paramarSibhiH // " ( Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upoddhaatH| nibandhasaMgrahavyAkhyApraNetrA zrIDalhaNAcAryeNa granthAramme khaparicaya itthaM dattaH__ "samastajanapadatilakakalpe zrIbhAdAnakadeze nagarIvaramathurAsamIpe akolAnAmaka vaidyasthAnamasti / yatra sauravaMzajA brAhmaNAH samastabhUmipatimAnyA azvinIkumArasamAnAH pArvaNacandraruciyazaHprasAdhitadiGmaNDalA vaidyA abhUvan / tadanvaye govindanAmA cikitsakaziromaNirabhUt, tatastatputro bhiSaziromukuTamaNirjayapAlaH samajani, tattanayazca samastazAstrArthatattvajJo bharatapAlaH saMjAtaH, tatputraH khakulanamastalacandramA vivekabRhaspatiH zrIsahapAladevanRpativallabhaH zrIDalhaNaH samabhUt / tena zrIjejarTa TIkAkAraM zrIgayadAsabhAskarau ca paJjikAkArau zrImAdhavabrahmadevAdIn TippaNakArAMzcopajIvya, AyurvedazAstrasuzrutavyAkhyAnAya nibandhasaMgrahaH kriyate / " . so'yaM DalhaNaH khriSTasyaikAdazazatAbdyAM saMbhUta itItihAsavidAM matam / zrIgayadAsaviraMcitAyA vyAkhyAyA nyAyacandrikA, nayacandrikA, candrikA, paJjikA, iti nAmabhirullekhaH kRtastadvacanoddhAre TIkAkRdbhirDalhaNavijayarakSitaprabhRtibhiH / paJjikAzabdArthastu vyAkhyAto'mi. dhAnacintAmaNau-"paJjikA padabhaJjikA" (kA. 2, zlo. 170) iti / 'pajhyante vyaktIkriyante padArthA anayeti paJjikA / arthAd viSamANyeva padAni bhanakti paJjikA / ' gayadAso DalhaNAt prAcInaH, bahuSu skhaleSu tatpAThoddhArAt , jejaTAcArvAcInaH, paJjikAyAM bahuSu sthaleSu jejjaTamatasya dUSitatvAt ; ato'nayormadhyakAlIna ityanumIyate / - idaM tRtIyaM saMskaraNaM prArambhatazcikitsAsthAnasya dazamAdhyAyaparyantaM mayaiva saMzodhitaM, zeSoM'zastu pustakaprasiddhIkaraNArtha tvaramANainirNayasAgaramudraNayantrAlayAdhipatibhiH nirNayasAgarastha-zrI.nArAyaNa rAma AcArya-"kAvyatIrtha"dvArA prAyo dvitIyasaMskaraNamanusRtyaiva saMzodhayitvA prasiddhiM niitH|| anyatra nirdiSTAnAmAdarzakustakAnAM sAhAyyena pustakasyAsya saMzodhane yathAmati kRto yatnaH / tathA'pi bhramapramAdAdidoSAjjAtAni skhalanAni guNaikapakSapAtibhiH sudhIbhiH kSantavyAni, saphalayitavyazca mamAyaM prayAso granthasyAsya paThanapAThanAdinetyabhyarthayate___ kAlabAdevIroDa bhiSajAmanuprAyo _ muMbaI 27-10-1938 (i. sa.) yAdavazarmA Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsametAyAH suzrutasaMhitAyAH prathamasaMskaraNAvasare saMzodhanArthamadholikhitAnAmAdarzapustakAnAM sAhAyyamavalambitam / 1 kalakattAnagarastharaoNyalaeziyATikasosAiTIpustakAlayAt prAptaM sUtra-nidAna-zarIra-kalpasthAnAtmakam / 2 jayapurarAjakIyasaMskRtamahAvidyAlaye AyurvedAdhyApakAnAM rAjavaidyAnAM vargavAsinAM paM. gaGgAdharabhaTTa zarmaNAM sakAzAt prAptaM cikitsAsthAnottaratantrAtmakam / 3 bundIrAjadhAnInivAsinAmasmatparamasuhRdAM rAjavaidyAnAM paM. zrIprasAdazarmaNAM sakAzAt prAptamuttaratantrAtmakam / dvitIyasaMskaraNAvasare saMzodhanArthamadholikhitAnAmAdarzapustakAnAM sAhAyyamavalambitam / 1 nidAnasthAnamuttaratantraM ca nibandhasaMgrahavyAkhyAsametaM vArANasIvAstavyAnAM sAhityAcArya paM0 gaurInAtha pAThakamahodayAnAM sakAzAtsamupalabdham / 2 zArIrasthAnaM nibandhasaMgrahavyAkhyAsametamahamadAbAdanivAsinAmasmatsuhRdAM kha. vA. vaidya raNachoDalAla motI lAlazarmaNAM sakAzAtprAptam / 3 zArIrasthAnaM mUlamAtramatiprAcInamasmatparamasuhRdAM sva. vA. vaidya murArajIzarmaNAM granthasaMgrahAtprAptam / 4 zArIrasthAnaM nibandhasaMgrahavyAkhyAsametaM puNyapattana(pUnA)sthabhANDArakararisarcainsTiTyUTapustakAlayAtprAptam / 5 sampUrNa nibandhasaMgrahavyAkhyAsametaM. puNyapattanasthabhANDArakararisarcainsTiTyUTapustakAlayAtprAptaM kacit kacitkhaNDitapatram / 6 muMbaInagarastharaoNyalaeziyATikasosAiTIpustakAlayAtprAptam , apUrNam / 7 cikitsAsthAnaM vArANasIvAstavyAnAM bhiSagvaryANAM vaidyaratnazrIvyambakazAstrimahodayAnAM hastalikhitapustakato vyAkaraNAcAryasAhityAcAryAyurvedAcAryatarkaranazrIguruprasAdazAstribhiH pAThAntarAdibhiH saMyojya saMzodhya preSitam / kalakattAnagarasthaiH kavirAjazrIhArANacandracakravartimahodayairviracitena suzrutArthasaMdIpanabhASyeNa sametaM sampUrNam / sUtrasthAnasya 43 adhyAyaparyantaM vaGgAkSarairmudritaM bhAnumatIvyAkhyayA nibandhasaMgrahavyAkhyayAM ca sametaM kha. vA. mahAmahopAdhyAyakavirAjazrIvijayaratnasenamahodayaistathA kavirAjazrInizikAntasenamahodayaizca saMpAditam / tRtIyasaMskaraNAvasare'dholikhitAnAmAdarzapustakAnAM sAhAyyamavalambitam / 1 gvAliyararAjadhAnIvAsinAmasmatparamasuhRdAM rAjavaidyAnAmAyurvedAcAryANAM paM. rAmezvarazAstrizuklamahodayAnAM granthasaMgrahAt prAptaM sUtra-nidAna-zArIra-cikitsA-kalpasthAnAtmakam / 2 zrIgadAsAcAryaviracitanyAyacandrikApaJjikAkhyavyAkhyAyA nidAnasthAnaM bIkAnerarAjadhAnIstharAjaprAsAda pustakAlayAdAyurvedAcArya paM. candrazekharazAstridvArA prAptam / 3 nepAlarAjagurubhiH mAnyavarapaM. zrIhemarAjazarmamahodayaiH khIyagranthasaMgrahAlayasthAtiprAcInatADapatrapustakAnu sAreNa kha. vA. paM. nityAnandazarmA jozI AyuvedAcAryadvArA pAThAntaraiH saMyojya preSitaM prArambhatazcikitsAsthAnasya navamAdhyAyaparyantam / yairuparinirdiSTairmahodayairAdarzapustakapreSaNenAsmin karmaNi sAhAyyaM pradattaM teSAM taM mahAntamupakAraM sAraM smAraM paraHzatairdhanyavAdaikhAnabhinandayAmIti / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suzrutatanne mUle samAgatAnAM tatrAntarANAmAcAryAntarANAM ca nAmAni / aupadhenavam 18-2-9 ityatra / aurabhram 18-2-9 ityatra / pauSkalAvatam 18-2-9 ityatra / zaunaka: 298-1-37 ityatra / kRtavIryaH 278-1-38 ityatra / pArAzaryaH 298-2-1 ityatra / mArkaNDeyaH 298-2-2 ityatra / subhUtigautamaH 298-2-3 ityatra / videhAdhipaH 537-1-25 ityatra / nibandhasaMgrahavyAkhyAyAM pramANatayopanyastAnAM granthAnAM granthakartRNAM ca sthAnollekhapUrvakaM nAmAni / bhAskaraH 1-1-12 ityatra / bhojaH 38-1-8, 93-1-36, 366-1-22; ityAdau / paJjikAkAraH 44-1-41, 248-2-17, 659-2-7, ityAdau / kAzyapaH 51-2-8, 349-1-9, ityAdau / bhadrazaunaka::51-2-14, 595-2-5% ityAdau / bhAlukira 53-1-13, 674-2-14; ityAdau / carakaH 71-2-20, 3511-1-10; ityAdau / zrImAdhavaH 1-1-12,76-1-1% ityaadau|| lakSmaNaTippaNakaH 76-2-23, 79-2-17; ityAdI jejaTaH 81-1-39, 190-1-9; ityAdau / gayadAsaH 81-1-39, 88-2-2; ityAdau / brahmadevaH 90-1-17, 229-2-21,781-2-35, ityAdI bhaTTAraharicandaH 107-1-12, 227-1-2, ityaadii| bheDaH 145-2-18 ityatra / nyAyacandrikA 129-1-12 ityatra / vyAsabhaTTArakaH 147-1-6 ityatra / nalamataM 241-1-18 ityatra / sAMkhyakArikA 340-2-3; ityAdau / mahApaJjikA 204-2-9, 205-2-25; ityAdau / jAtUkarNaH 205-2-17; ityAdau / bRhatpaJjikA 209-1-6, 595-2-21; ityAdau / laghupaJjikA 209-1-6; ityAdau / vRddhavAgbhaTaH 348-2-11, 357-1-26; ityAdau / videhaH 352-1-9,541-1-13,641-1-8; ityAdau / kumAratantram 353-2-5, ityatra / vRddhakAzyapaH 356-2-26, 394-1-25, ityAdI (bhadanta) nAgArjunAcAryaH 362-2-7; ityatra / vAgbhaTaH 364-2-4, 382-1-33; ityAdau / vizvAmitraH 394-2-10,287-1-11,790-2-32, ityaadii| suvIraH 400-2-17 ityatra / sudhIraH 399-2-23; ityAdau / gUDhapadabhaGgaTippaNam 473-1-10, 472-2-22; ityAdau / vanadattaH 419-2-4, ityatra / vaitaraNaH 119-2-23, 438-1-18, ityaadii| Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manuH 509-2-31 ityatra / suvIraH 318-2-17, ityatra / nandiH 318-2-17; ityatra / varAhaH 318-2-17, ityatra / zrIpatiH 340-2-40% ityatra / vRddhasuzrutaH 509-1-36, 530-1-28, 652-1-32, ityAdau / kSArapANiH 537-2-15, 674-1-18) ityAdau / laghuvAgbhaTaH 494-1-11,458-2-24, ityaadii| agnivezaH 540-1-40, ityatra / parAzaraH 540-2-2, 548-1-23, ityaadii| hArItaH 545-1-20, ityaadii| nimiH 552-2-25, 655-1-35, ityAdau / haDhabalaH 555-1-5, 655-2-1; ityAdau / kRSNAtreyaH 559-2-18 itytr| uzanAH 563-2-11, ityatra / amarakoSaH 559-1-32, ityatra / sAvitraM (ta)567-2-25, itytr| nAgArjunaH 582-2-32, ityatra / mAlambAyana: 582-2-5, 593-1-27, ityAdau / karAlaH 595-2-5, itytr| pArvataka: 595-2-6, ityatra / jIvakaH 595-2-6,ityatra / bandhakaH 592-2-6, ityatra / sAtyakiH 607-2-22, 655-2-13, ityAdau / kArtikAcAryaH 703-1-37, ityatra / vRddhabhojaH 714-2-22,784-2-21, ityaadii| kArtikakuNDaH 744-2-14, 755-1-21; ityAdau / candrikAkAra (gayadAsaH?)756-2-133 ityatra / . cakrapANiH 756-2-14, ityatra / kAzyapIyaM (tanaM)785-2-40, itytr| sukIraH 791-2-25, ityatra / candranandanaH 817-2-37, ityatra / nyAyacandrikAvyAkhyAyAM pramANatayopanyastAnAM granthAnAM granthakartRNAM ca sthAnollekhapUrvakaM naamaani| . carakaH 259-2-23, 260-1-3 ityAdau / pAtAlamahAbhASyaM 260-2-11 // ityatra / bhAluki: 272-2-2,287-2-5,326-1-21% ityaadii| DhabalaH 265-2-14; ityatra / pANinIyASTAdhyAyI 276-2-18, 296-2-13 htyaadii| nAgArjunaH 279-1-3,299-2-26) ityatra / bhojaH 283-1-17, 285-1-11,116-1-8 ityaadii| videhaH 322-2-10; ityatra / jejaTaH 285-3-6, ityaadii| vizvAmitraH 287-1-11% Bityaadii| videhaH 122-2-10, ityaadii| Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIH suzrutasaMhitAyA vissyaanukrmH| sUtrasthAnam 1 Poinwwwwwwwwwww viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH pRSThaM prathamo'dhyAyaH 1 - 20 Ayurvedasya kramAgatiH dvitIyo'dhyAyaH 2 1-2 vedotpattyadhyAyopakramaH 1 (guruparaMparA) 5 1-2 ziSyopanayanIyAdhyAyo3-4 aupadhenavAdInAmAyurvedA- . 21 dhanvantarerAtmaparicayadAnam 5 pakramaH dhyayanArtha dhanvantarisamI. 22 AyurvedAdhiSThAnabhUtapuruSa 3 ziSyaparIkSA pagamanam nirUpaNam 5 1-2 4 AyurvedadIkSAvidhiH 10 . 5dhanvantarikRtamaupadhenavAdInAM 23 vyAdhInAM sAmAnyanirUpaNam 6 5 AyurvedAdhyayanAdhikAriNaH11 24 vyAdhInAM cakhAro medAH khAgatam 6 ziSyasya kartavyanirUpaNaM 11 (1) AgantuvyAdhayaH 6 AyurvedasyAtharvavedo 7 ziSya viSaye guroH (2) zArIravyAdhayaH pArasam - pravRttiniyamaH 11 7 Ayurvedasya zalyAdyayAvahAni 2 (3) mAnasavyAdhayaH / 8 Ature vaidyasya kartavyam11-12 25 (4) khAbhAvikavyAdhayaH 6 (1) zalyalakSaNaM 9-10 AyurvedAnadhyayanakAlAH 12 (2) zAlAkyalakSaNaM 26 vyAdhyAzrayakathanam tRtIyo'dhyAyaH 3 27 vyAdhinigrahahetavaH (3) kAyacikitsAlakSaNaM 3 -2 adhyayanasaMpradAnIyAdhyAyo(4) bhUtavidyAlakSaNaM 3 28 saMzodhanAdiSvAhArasya pakramaH 12 (5) kaumArabhRtyalakSaNaM 3 prAdhAnyavarNanaM, auSa 3 pratisthAnamadhyAyasaMkhyA 12 (6) agadatantralakSaNaM 3 dhInAM sthAvarajaGgama. 4-11 sUtrasthAnAdhyAya(7) rasAyanatantralakSaNaM 3 bhedena dvaividhyavarNanaM ca 7 nAmAni 12-13 8(8) vAjIkaraNatantralakSaNaM 3 29 caturvidhAH sthAvarauSadhyaH 7 | 12 sUtrasthAnanirvacanaM 13 9 aSTAnAmajhAnAM saMkSepato 30 caturvidhA jaGgamauSadhyaH 8 13-14 nidAnasthAnAdhyAyanAmAni 13 lakSaNaM 31 auSadhInAM cikitsopayogya. 14 nidAnasthAnaniruktiH 13 10-11 zalyajJAnaM pradhAnIkRtya vayavavarNanam 15-17 zArIrasthAnAdhyAyanAmAni 13 samaprAyurvedopadezArthamopa32 pArthivA auSadhyaH 18-25 cikitsAsthAnAdhyAyadhenavAdibhiH kRtA 33 kAlakRtauSadhanirUpaNam .8 nAmAni 13-14 prArthanA 34 kAlakRtauSadhaprayojanam 8 26 cikitsAsthAnaniruktiH 14 12-13 aupadhenavAdibhiH suzrutAya 35 pUrvoktacaturvidhauSadhasya zA- 27-28 kalpasthAnAdhyAyanAmAni 14 praznAdhikArapradAnam 4 | rIravikAraprakopakaprazama- 28 kalpasthAnaniruktiH 14 14 suzrutaM pratyAyurvedaprayojana katvam | 29-30 uttaratantrAdyAdhyAyasya aukathanam |36-37 AgantukAnAmAzrayamedena padravikanAmakaraNe hetuH 14 15 AyurvedaniruktiH - 4 cikitsA 931-34 zAlAkyatantrAdhyAya16 zalyatatrasya pratyakSAdi- 38 uktacatuSTayopasaMhAraH nAmAni 14 pramANAviruddhatvaM 4 39 prathamAdhyAyokArthasya 35-37 kaumAratantrAdhyAyanAmAni 15 17 zalyANasyAthakhanirUpaNam 4 cikitsitabIjakhakathanam | 38-40 kAyacikitsAdhyAyanAmAni 15 18 AyurvedatantreSu zalyatantrasya / 40 etattatrAntargatasthAnAdhyAya- 41 bhUtavidyAdhyAyanAmAni 15 saMkhyAnirUpaNam 10 42 tatrabhUSaNAdhyAyanAmAni 15 19 asya tantrasya prazaMsA 5 41 suzrutatantrAdhyayanaphalam 10 43 uttaratantranirvacanam 15 zreSThayam Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| www 21 viSayAH viSayAH pRSTha viSayAH 44-46 aSTAGgasyAyurvedasya tantradvaye 17 zastrakriyottaramupa 18 vyApanauSadhyupayogAdoganivezaH 15 cAravidhiH prAdurbhAvaH 28 47 etadupAsiturbhiSajo 18 vraNadhUpanavastUni 19 RtuvyApadA cikitsArAjAhatvam 15/ 19-33 vaNinAM rakSAkarma 21-22 sUtram 2 44-52 kevalazAstrajJakarmaniSNAtayo / 34 kRtarakSasya vraNinaH 20 RtuvyApayo'nyairapi zcikitsAnAdhikAritvaM 16 | kartavyam 22 hetubhirvyAdhisaMbhavaH 28 53 ubhayajJasya prazaMsA 16 | 35-36 vraNe bandhamokSaNa 21 RtuvyApatkRtAnA rogANAM 54 etacchAstrAdhyApanAdhyayanayoH kAlavicAraH cikitsA prakAraH 16 .37 vraNinaH kaSAyalepanabandha. 22-23 avyApanAnAmRtUnAM 55 paThataH ziSyasya zAstrA. nAhAravidhiH 22 lakSaNaM / 28 ntAvAptihetuH 17 | 38-39 vraNe ropaNacikitsA | 24-38 saMkSepeNa RtuvyApa56 adhyayanAntagatasya kadA kAryA 22 / skathanaM . 29-30 ziSyasya kartavyaM 17 40 kAlavizeSeNa vraNe bandha- / 39 vasantAtuparalena caturtho'dhyAyaH4 mokSaNa vicAraH 23 doSaharaNavyavasthA 30 1-2 prabhASaNIyAdhyAyopakramaH 17 41 atipAtiSu rogeSu pUrvokta saptamo'dhyAyaH 7 . 3-4 prabhASaNasya prayojanam 17 vidhyakaraNe doSAbhAvaH 23 1. -2 yantravidhyadhyAyopakramaH 5 etacchAstravyAkhyA42 zastrajanitavraNavedanAyAM 3 yatrANAM saMkhyAnam 30 nAvazyakatA ghRtasekaH 4 sarvayantravyApilakSaNaM 6-7 anyazAstropapanna viSayANAM - SaSTho'dhyAyaH6 5-6 yatrANAM SaTprakArAste. vijJAnopAyaH 18 1-2 RtucayodhyAyopakramaH 23 SAmavAntaramedAca 30 8 guroradhItAyurvedA eva 3 kAlanirvacanam 7 yantraprakRtidravyam 31 vaidyazabdAdhikAriNaH 18 4-5 saMvatsarAtmanaH kAlasya 8-9 khastikayantrANAM samA9aupadhenavAdIni samAna gativizeSeNa nimeSAdi senAkRtivarNanam 31 tatrANi 10 pravibhAgaH 10 khastikayantrANAM paJcamo'dhyAya: 5 6 SaDtuvibhAgaH . 24 . nAmakharUpakarmANi 7 dakSiNottarabhedenA .11 saMdaMzayantrANAM , 1-2 anopaharaNIyAdhyAyo 32 pakramaH 18 yanavibhAgaH 24-25 | 12 tAlayantrANAM , 32 3 cikitsAkarmaNasvaividhyaM 10/- 8 prajApAlane candrasUryavAyUnAM / 13 nADIyantrANAM , 32 4 pUrva zastrakarmatasaMbhA kAraNavam . 14 zalAkAyatrANAM / 33-34 rAdAne hetuH . 19 | 9 yugavarNana 15-16 upayatrANAM , 34 5 zastrakriyAyA aSTau medAH 19 10 saMzodhanAzrayaH prAvRDAdi 17 yatrakarmANi 6 zastrakriyAyAmupaharaNIyA RtuvibhAgaH 25 18 karmaNAM bahulAt zalyanyupakaraNAni 19 | 11-12 varSAdiSu pittAdInAM saMkhyA'niyamaH 7 zastrakriyopadezaH 19 cayaprakopau kathaM 19 yantradoSAH 8-9 zastrakarmaNi prazastA vraNA bhavataH 25-26 20 prazastayantram . kRtayaH 13 prakupitAnAM doSANAM niha 21 yatrANAM viSayabhedaH - 35 10 zastropayokturguNAH raNopadezaH 27 22 kaGkamukhasya yantreSu 11-12 ekena vraNenAzuddhAvanye14 vAtAdInAM khabhAvopazamaH prAdhAnyam ____'pi vraNAH kAryAH 20 kadA bhavati aSTamo'dhyAyaH 13-14 tiryakchedapratiprasavaH 20 15 sAMvatsarikavidherdine 1-2 zastrAvacAraNIyAdhyA15 uktasthAnAdanyatra tiryak / 'pyatidezaH yopakramaH 35. chede vyApattayaH 16 avyApaneSvRtuSu auSadhA 3 viMzatiH zastrANi -35-36 16 mUDhagarbhAdiSvabhuktavataH dInAmavyApannatvam 27 4 zastrANAmaSTavidhakarmaNi . zastrakriyA kAryA 21/ 17 RtuvyApaddhatavaH viSayamedaH 24 20 - 35 20 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / pRSThaM 442 48 viSayAH viSayAH viSayAH pRSThaM 5 zastrakarmaNi zastraekAdazo'dhyAyaH11 6 sarvAgnikarmANavidhiH . 51 grahaNavidhiH | 1-2 kSArapAkavidhyadhyAyopakramaH45 7 agnikarmaNyekIyamatam51-52 6 saMkSepeNa zastrAkRti3 zastrAnuzastrebhyo'pi kSArasya 8 khagAdiSu karmaNi kRte nidarzanam prAdhAnyam 45 prativiSayaM bhedala. 52 7 zastrANAM pramANAni 39 4 kSAraniruktiH 9 rogamedAccharIrAvayaveva8 zastraguNasaMpat 5 kSAraguNakarmANi ___ myavacAraNavidhiH 52 9zanadoSAH 6 kSArasya dvavidhyam 1. agnikarmaviSayAH 52 10 zastrANAM dhArAnirUpaNam 40 7 pratisAraNIyasya viSayaH 46 11 valayAdyA dahanAkRtibhedAH 52 11 AharaNe eSaNe ca dhArAyAM 8pAnIyakSAraviSayaH 12 valayAdidahana vizeSArambhavizeSaH 9 kSArAyogyAH 12 zastrANAM trividhapAyanAyA .. 10 pAnIyakSArapAkavidhiH 46 13 samyagdagdhacikitsA 52 nirUpaNam . 4011-12 pratisAraNIyakSAranirmANa- . 14 agnidAhAnaharhAH 13 zastranizAnArthA zilA 41 vidhiH 46-47 15 snehadagdhalakSaNam 52-53 14 kIdRzaM zastraM karmaNyupayojyaM 41 13 pAkyasaMjJatIkSaNakSAra 16 agnidagdhasya cakhAro . 15 anuzastrANi 41 nirmANavidhiH 48 medAH 53 16-18,anuzastraviSayaH 41 . 14 vyAdhibalAbalamavekSa 17-18 sarvAgnidagdheSu cikitsArtha 19 zastrANAM guNasaMpatkAraNam 41 kSAro yojyaH viziSTadUSyadoSayo2. zastraparicayo'vazyaM kAryaH 41 15 mRdau kSAre balakaraNAya STikathanam kSArodakAvApaH 47 | 19-21 puSTadagdhasya cikitsA53-54 navamo'dhyAyaH9 16 kSAraguNAH 48 22 durdagdhasya cikitsA 1-2 yogyAsUtrIyAdhyAyopakramaH 41 17 kSAradoSAH 48 | 23-24 samyagdagdhe cikitsA 54 3 yogyAkaraNAvazyakatA 18 kSArapratisAraNavidhiH 4925-26 atidagdhe cikitsA 54 4 chedyAdiyogyApradarzanam 42 19 kSArasya samyagdagdhalakSaNam49 27-28 sarveSvagnidagdheSu ropaNArtha . 5-6 anukkeSvapi yogyAheSu 20-21 samyagdagdhe pazcAtkarma 49 ghRtam yogyA prayoktavyA 42 | 22-25 amlena kSArazAntau yuktiH 49 29 snehadagdhe cikitsA 54 dazamo'dhyAyaH 10 .26 kSArasya samyagdagdhahIna- 30-37 dhUmopaghAtalakSaNaM dagdhAtidagdhalakSa cikitsA ca 54 1-2 vizikhAnupravezanIyAdhyAyopakramaH 49-50 38-39 uSNavAtAtapavidyudbhirdagdhasya / NAni 42 27 kSAradagdhavraNacikitsA 50 cikitsA 55 3 kathaMbhUtasya vaidya cikitsA 28 dvividhasyApi kSArasya - yAmadhikAraH 42-43 trayodazo'dhyAyaH 13 pratiSedhaviSayaH 4 SaDvidho rogANAM vijJA29 kSArasya pradeza vizeSeNa 1-1 jalaukAvacAraNIyAnopAyaH 43 niSedhaH ___dhyAyopakramaH 55 5 zrotravacakSurjilAghrANa30 kSArasyAvasthAvizeSA 3 jalaukAviSayaH . 55 praznai rogavijJAnaprakAraH 43 niSedhaH 4 jalaukAprasaMgena zRGgasyA6 ayathAraSTA vikArAzciki31 samyakprayuktakSArasya lAbvAzca viSayaH 55 ssakaM mohayeyuH. 44 mahAguNavam 5-7 vAtAdiduSTe zRGgAdya. 7 sAdhyayApyAsAdhyeSu dvAdazo'dhyAyaH 12 vacAraNam kartavyam 1-2 agnikarmavidhyadhyAyopakramaH50 8 zRGgAlAbukayoH prayogaH 56 8 sAdhyA api vyAdhayaH 3 amikarmamAhAtmyam 51 9 jalaukaHzabdanirvacanam 56 keSAMciduzcikitsyAH 44 4 amyavacaraNopakaraNAni 51 10 jalaukasAM saMkhyAdarzanam 56 9 vaidyasyAntaHpuracAriNaH 5 anyavacAraNasya kAlaH 11 saviSA jalaukasaH pramAdadvAraniyamanam 45 sApavAdaH 12 nirviSA jalaukasaH 42 pasakatA 56 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| pRSThaM 15 viSayAH pRSThaM viSayAH 13 nirviSANAM prazastakSetrANi 57 23 raktavisrAvyAnAmati14-15 jalaukasA kSetrabhedena dezena kathanaM 64 saviSanirviSavaM 57 24 avisAvyA rogiNaH 64 16 jalaukasa grahaNopAyazca 57 25 zastravisrAvaNasya dvaividhyam 64 17 jalaukasA poSaNakramaH 57 26 pracchAnavidhiH 18 niSiddhA jalaukasaH 27-28 raktasrAvasyAyogahetavaH 65 19 jalaukovacAraNam 29 duSTaraktasyAsrutau doSAH 65 2. rogAdhiSThAne tAsAM 30 raktAtiyogastavyApadazca 65 - prahaNalakSaNam 31 rakkavisAvaNayogyaH kAlaH 65 21 jalaukasAM vizuddharaktAdAne 32 raktavisrAvaNasya samayoga lakSaNaM vijJAnopAyaH 58 . 33 aparaM raktavisrAvaNa22 pAtitAnAM jalaukasI . lakSaNaM raktApaharaNavidhiH 58 34 raktavinAvaNaphalaM 23 zoNitAvasecane 35 apravRttaraktasya pravartanam 65 uttarakarmANi | 36-38 atipravRttau raktasthA24 saMgrahazlokaH panopAyAH caturdazo'dhyAyaH 14 39-42 cakhAro raktasrAvanivAra1-2 zoNitavarNanIyA NopAyAH dhyAyopakramaH 43-44 raktasrAve'tikramaniSedhaH 66 45 zoNitAvase ke pazcAtkarma 66 3 rasavarNanam 4-5 zoNitotpattivarNanam 59 paJcadazo'dhyAyaH 15 6 raktAdAtavotpattiH 59 1-2 doSadhAtumalakSayavRddhivijJA- raktArtavayoH khabhAvamedaH 59 nIyAdhyAyopakramaH 67 .8 zoNitakhabhAve matAntaram 6. 3 doSakSayavRddhivarNanahetuH 67 9 zoNitasya pAJcabhautika 4 prakRtisthAnAM vAtA dInAM karma 67 khadarzanam 60 (1) prakRtisthAnAM dhAtUna 1. raktAdidhAtUnAM kramotpatti karma varNanam 60 (2) malAnAM prAkRtaM karma 68 11-12. rasasyetaradhAtupoSakatvaM 62 5(3) upadhAtUnAM prAkRtaM karma 68 13 rasaniruktiH 6 dhAtUnAM parirakSaNopadezaH 68 14-15 rasasyaikaikasmin dhAtAvava 7 doSANAM kSayalakSaNam 68 sthAnakAlaH 62 8 doSakSaye cikitsA 16 zarIre tredhA rasagatiH 63 9 dhAtukSayalakSaNAni 17 vAjIkariNyauSadhInAM zIghra 1. dhAtukSayacikitsAsUtram 69 zukravirecakatvaM 63 11 malakSayalakSaNacikitsite 69 18 bAlAnAM zukrAdarzane yuktiH 63 12 upadhAtukSayalakSaNaciki0 7. 19 annaraso vRddhAnAM 13 ativRddhAnAM doSANAM naprINanaH lakSaNam 20 dhAtuzabdaniruktiH 14 dhAtUnAmativRddhilakSaNam 70 21 vikRtazoNitasya doSa 15 malAnAma tivRddhilakSaNam 70 medena lakSaNAni 64 16 upadhAtUnAmativRddhi22 zuddhazoNitavarNanam 64 lakSaNam viSayAH 17 ativRddhadoSAdicikitsA 70 18 vRddhaH pUrvo dhAtuH paraM vardhayati 19 ojo(bala)lakSaNam 20 balasya prAkRtaM karma 21-22 ojaso guNAH 23 ojasaH kSayahetavaH 24-27 ojasastisro vyApadaH 28 ojaHkSayacikitsA 3 -31 doSadhAtumalakSINaH khayo nivardhanaM yadabhilaSati tattasmai dApayet 53 32 medovRddhanidAnaM tacci.. kitsA ca 73 33 kAryalakSaNacikitsite 74 34 madhyazarIrasya heturguNAzca 74 35 sthUlakRzayordoSavattvaM madhya- . . masya guNavattvaM ca 74 36 doSA eva dhAtumalakSayahetavaH 74 37 doSadhAtumalAnAM parimANA nirdeze hetuH 74 38 doSasamatvasya svaasthyaahte| . jJAtumazakyatA- 75 39 doSAdInAM kSayavRddhI anumAnena jheye 75 40 khasthAvasthI prati bhiSajaH / . kartavyaM 41 khasthalakSaNam SoDazo'dhyAyaH 16 1-2 karNavyadhabandhavidhyadhyA yopakramaH . 76 3 karNavyadhavidhiH 4 anyadeza viddhajJAnopAyaH 76 5 sirAsu vedhe doSakathanam 77 6 durviddhe vyApaccikitsA ca 77 7 samyagviddhe pazcAtkarma 77 8 gatopadrave karNe vardhanopAyaH77 9 vivaya'mAnakarNacchedahetavaH74 10 paJcadaza karNabandhAkRtayaH 77 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / 81 viSayAH pRSThaM viSayAH pRSThaM viSayAH 11-14 keSAMcitkarNabandhAnAM 4 pratilomAlepanaphalam 84-85 / 3-4 vraNitayogyAkArakathanam 9. saMdhAnasUtram 5zuSyamANo lepo nope- / 5-6 vraNinaH zayanaM / 90 15 karNabandhavidhiH kSitavyaH | 7-8 suhRdupAsanaphalam / 9. 16 karNabandhe parihAryANi 79 6 pralepapradehAlepamedena 9-1. vraNino divAkhApaniSedhaH 9. 17 kathaMbhUtaH karNo na saMdheyaH 79 lepasya traividhyaM | 11 utthAnAdiSu vraNasaMrakSA 18 karNavyadhe pazcAtkarma vartanaM ca 79 7-10 Alepasya kAlAvadhiH kAryA 9. 19-23 rUDhavaNakarNAbhivardhanam -79 phalaM ca 12-13 vraNinazcaturvidhakAyaceSTA24 arUDhakarNasya vardhane doSaH 8. 11 Alepatanukhasya pramANam 85 niyamanam 91 25 kIdRzaH karNoM vardhanIyaH 8. 12-15 AlepAvacAraNaviSaye 14-15 vraNino gamyastrINAM darzanA26 karNabandhAnAmamitala- . kecana niyamAH 85-86 diniSedhaH kathanam 16 vraNabandhanadravyANi 86 16-17 vraNino'tidoSakarAhArAH 91 (1-19) karNapAlyAmayAstazci 17 caturdaza bandhavizeSANAM . 18-19 vraNino madyapAnakitsA ca nAmato nirdezaH 86 niSedhaH 91-92 . 27-31 vizleSitAyA nAsikAyAH 18 pUrvotabandhAnAM 20 vraNino'sevyA vAtAsaMdhAna vidhiH 80-81 viSayAH tapAdayaH / / 33 chinnasyauSThasya saMdhAnam 8 19 bandhayantraNamedAH 8821-22 vaNibhireteSAM tyAge 20 bandhAvacAraNavidhiH 88 kAraNam 92 saptadazo'dhyAyaH 17. 21 auSadhakalkavraNavoH 23 vraNino viziSTAgantubAdha1-2 AmapakkaiSaNIyAdhyAyosnigdhabhAvAdiniyamanam 88 parihAraH pakramaH 22 bandhasya vraNAyatanavizeSA- 24 rakSobhUtebhyo rakSArtha dhUpa3 praNazophasAmAnyalakSaNam 81 traividhyam balyupahArAdidAnaM 4 zophasya doSamedena vizeSa 23 gADhazithilasamabandhAnAM 25-26 rakSobhUtAnAM saMtarpaNaphalaM 92 lakSaNAni 81-82 lakSaNAni 88 27 vedamantraiH saMdhyayo 5 AmapacyamAnapakkazopha24 vraNAyatanavizeSe bandha rakSA kAryA .. . lakSaNam . . 82 vizeSayojanam 88 28 vraNino rakSArtha dhUpaH 92 6mAdivijJa eva vaidyo'nye 25 doSavizeSe bandhavizeSaH .88 29 chatrAticchatrAyoSadhInAM taskarAH . 26 doSakAlavizeSAdvandhe zirasi dhAraNam 93 7-8 ekadoSArabdhAnAmapi _ vizeSa: 88-89 30 vyajanavIjanAdibhipAkakAle sarvadoSa. 27 gADhAdisthAne'nyathA kRtAnAM xNapAlanam 93 viTakhama 83 bandhAnAM doSAH 89 31 etasya rakSonnavidheH phalam 93 9-10 bhAmaM na cchinyAt pakkaM / - 28 yathocitabandhaguNAH 89 | 32-34 vraNinaH pathyA AhArAH 93 - nopekSeta 83 29 bandhavyatireke doSAH 35-37 yathoktAhArAcArAnuvartinaH 11-13 zastrakarmaNi pUrvakarma 83 30-31 bandhasyAtyantaguNavattvaM / phalam 14 zophe'pratikriyamANe doSaH 84 32 abandhyA vikArAH 89 viMzo'dhyAyaH 20 15pratikriyamANe'pi pakkAnA 33 kuSThAmidagdhAdInAM bandha. 1-2 hitAhitIyAdhyAyopakramaH 94 mupakramasAphalyam 84 niSedhaH 3 hitAhitaviSaye'nyeSAM 16 pakkazophasyopekSaNe doSaH 84 34-35 dezadoSAdInvijJAya bandho matam 17-18 zophe vimlApanAdyupakramAH 84 nizcayaH 4 ekAntahitAnyekAntAaSTAdazo'dhyAyaH 18 36-41 vraNabandhavidhiH hitAni ca 94 1-2 vraNAlepanabandhavidhyadhyA- 42-45 vraNabandhaguNAH 5 sarvaprANinAM hito raktazAlyAyopakramaH 84 ekonaviMzo'dhyAyaH 19 dyAhAravargaH 3 vraNopakrameSvAlepanabandhayoH 1-2 vraNitopAsanIyAdhyA 6 hitavihArakathanam . 95 prAdhAnyam yopakramaH 7hitAhitAni 89 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH pRSTha 8 saMyogato'hitAni 95 22 pittaprakopasya kAlaH 104 prayoviMzo'dhyAyaH 23 9 viruddhasyApi kvacitprayogaH 95 / 23 kaphaprakopaNAni 104 1-2 kRtyAkRtya vidhyadhyAyo10-12 svastha eva ekAntahitA- 24 kaphaprakopakAlaH 104 pakramaH 110 hitatvena vyavasthitiH 95 25 raktaprakopakAraNAni 104 3 sukhasAdhyA vraNAH 110 13 saMyogAdahitAnAM varNanam 96 26 raktasya prakopakAlaH 104 4 duzcikitsyA vraNAH 111 14 karmaviruddhAnAM kathanam 96 27 doSANAM prakopaliGgAni 104 5 sukharopaNIyA vraNAH 111 15 mAnaviruddhAnAM kathanam 96 28 doSANAM prasarAkhyaprakopa 6-7 kRcchrasAdhyA vraNAH 111 16 vIyato vipAkatazca viru - vizeSavarNanam 104-105 8 yApyA vraNAH 111 ddhAni rasadvandvAni 96 | 29-30 prakupito doSo yatra prasarati 9 apratIkArAtsAdhyAnAmeva 15-18 atiyogayuktAH snigdhA tatra vikArotpattiH 105 31 prasareNAnyadoSasthAnagatasya yApyatvAsAdhyatve 111 dayo'hitA bhavanti 97 19 viruddharasavIryANi bhujA 111 doSasya pratIkAraH 105 10-11 yApyalakSaNam nasya vyApadaH 9. 32 doSANAM prasaraNaliGgAni 105 12-14 asAdhyA vraNAH 111-12 20 ahitasya sAmAnyalakSaNaM 97 33 doSANAM sthAnasaMzraya- 15-16 sAdhyasyApi vyAdherupe. ___varNanam 105-106 kSayA'sAdhyatvam 112 - 21 viruddhAzanodbhutarogANAM 34 vyAdhInAM vyaktyavasthA 106 17 vyAdheH sukhasAdhyatvam 112 cikitsA 35 vyAdhInAM bhedAvasthA 106 | 18 zuddhavraNalakSaNam 113 22 viruddhAzanamapi keSAMci 36 vyAdhisaMcayaprakopAdivideva 19 rohavaNalakSaNam 113 dahitAya na bhavati 98 vaidyo bhavati 106 23-29 digbhavena vAtaguNakathanam 98 20 samyagrUDhavaNasya lakSaNam 113 37 saMcaye doSApaharaNe guNaH 106 21 doSaprakopAdibhI rUDhIekaviMzo'dhyAyaH 21 38 saMsarge aMzAMzabalavikalpenA 'pi vraNo dIryate 113 1-2 vraNapraznAdhyAyopakramaH 99 nubandhAnubandhibhAvaH 106 caturvizo'dhyAyaH 24 3-4 vAtapittakaphA eva deha 39 saMsargasannipAtayozcisaMbhavasthitipralaya kitsAsUtraM 1-2 vyAdhisamuddezIyAdhyAyokaratAsUtra 10 40 vraNazabdaniruktiH hetavaH pakramaH 10 99 113 . 3 vyAdhInAM zastrasAdhyasnehA5 vAtAdInAM niruktiH dvAviMzo'dhyAyaH 22 99 disAdhyatvena dvau bhedau 113 1-2 vraNAsrAvavijJAnIyAdhyA6-7 prAkRtAnAM vAtapittakaphAnAM / sthAnAni yopakramaH 107 4 saptavidhI vyAdhayaH 113 3 aSTau vraNAdhiSThAnAni 107 8 kaphapittAnilAnAM dehadhA 5trividhAdhyAtmikavyAdhInAM . rakatvam 100 4 sUpacarA durupacarAca lakSaNAni 114 1 agnipittayormedavicAraH 1.. 6 AdhibhautikavyAdhi5vraNAkRtayaH 10 paJcavidhapittavarNanam 101 lakSaNam 114 6 vraNAnAM kSipraM saMrohaNe 11 pittasya cikitsopayogi 7 AdhidaivikravyAdhi praduSTau ca hetuH 108 khalakSaNam 101 . lakSaNam 114 7 duSTatraNAnAM lakSaNAni 108 12-14 zleSmaNaH sthAnakarmANi 102 8 sarvavyAdhInAM vAtapitta8 sarvatraNasrAvavarNanam 108-9 15 zleSmaNazcikitsopayogi zleSmANo mUlam 115 9-10 sthAnamedAtnAvasyA__ khalakSaNam 102 9 rasAdidhAtudoSajA . sAdhyasam 109 16 zoNitasthAnakathanam 102 vikArAH 11 sarvavraNavedanAnAM 11 17 zoNitasya skhalakSaNam 102 10 vyAdhinAnAkhahetuH 109-10 kathanam 116 18 doSasaMcayalakSaNAni ca 103 12 vraNavarNakathanam 110 11 vyAdhInAM doSANAM ca 19 vAtaprakopaNAni 103 13 atrokkA vraNasrAvavedanA kAryakAraNa20 vAtaprakopahetuH kAlaH 103 varNAH sarvazophavikA saMbandhaH 116-17 21 pittaprakopaNAni 103 reSvapi jJeyAH 110 / 12 adhyAyopasaMhAraH / vraNA 107 108 117 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / wwwwwwmore 121 122 viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH. pRSTha paJcaviMzo'dhyAyaH 25 SaDdizo'dhyAyaH 26 7 pratilomAnulomAharaNa1-2 aSTavidhazastrakIyA1-2 pranaSTazalyavijJAnIyA . yorviSayaH 126 dhyAyopakramaH 117 dhyAyopakramaH . 121 8. uttuNDitaM chittvA 3-4 chedyA vyAdhayaH 117 3 zalyaniruktiH 121 nirghAtayet 126 5-8 medyA vyAdhayaH 117-18 4 zalyasya cikitsopayogI 9 hastana zakyaM zalyaM haste9 lekhyA vyAdhayaH 118 bhedaH naivAharet 126 10 vedhyA vyAdhayaH 118 5 zalyazAstranirvacanam 121 10 hastAzakye zastrakriyA 126 11 eNyA AhAryAzca 6 zArIrAgantukayoH zalyayo 11 zalyAharaNe upadravavyAdhayaH 110 lakSaNaM. 121 cikitsA 127 12-15 visAvyA vyA 7 zalyeSu zarasya 12 hRte zalye pazcAtkarma 127 dhayaH 118 prAdhAnyaM 121-122 | 13 vakSaHpatiteSu vizeSavidhiH127 16 sIvyA rogAH . 118 8 zalyAnAmAharaNopayogi 14 avabaddhazalyasya 17 sIvanasya viSayavizeSe gatimedAH 123 nirharaNopAyaH 127 niSedhaH 110 9 zarIre zalyAni kathaM 18-19 vizodhanIyA rogAH 118 sthitiM kurvantIti . 15 kukSyAdyacchedanIyaprade kathanam 20-26 sIvanasyaiva vistareNa - 122 . zottuNDitAnAM nirha raNopAyaH varNanam 10 tvagAdigatazalyAnAM . 118-119 127 27-28 sIvanasma pazcAtkarma 119 lakSaNAni 16 karNavatAmAharaNopAyaH 128 29 atra saMkSepeNoktasya ciki- 11 zalyapraNAzakAraNam 123 17 jAtuSazalyasya AharaNa-- sAyo vistaraH 119 | 12-13 tvagAdipraNaSTazalyAnAM vidhAnam 128 3. aSTavidhazastrakarmaNAM vyApa. vijJAnopAyAH 123 18 ajAtuSe kaNThAsale A - haraNavidhiH 119 | 14-15 sazalyAnAM vraNAnAM tkathanam 128 31 vyApadAM hetukathanam 119 sAmAnyalakSaNam 124 19 asthyAdizalyasyAtyantaM . 32. anabhijJavaidyavarjanopadezaH119 16-17 niHzalyasya lakSaNam 124 kaNThAsakasyAharaNam 120 33 atiriktazastravyApa18 AhAraNopayoginyanta: 20 udarAntarniviSTajalAdvarNanam 119 __sthazalyAvasthA . 124 haraNopAyaH 128 34-35 marmaviddheSu sAmAnya 19 vAAdizalyAnyanirhatAni 21 kaNThAsaktanAsAharaNocihnAni 119-120 - raktaM mAMsaM ca pacanti124 pAyaH 128 36-39 amarmaviddhasirAdi- 20-21 sauvarNAdInyanirhatAni kAlA- 22 bAhurajvAdipIDitaliGgam 1 ntarAdvilIyante 124 kaNThaprakupitavAyu. 4. anuktasya mausamarmaNo 22 viSANAdizalyAni zleSmApaharaNam 128 'viddhalakSaNam 120 zarIre na vizIryante124 | 23-25 zalyAkRtInAmAnanyAda41 Atmano gAtracchedakasya / 23 samyakzalyajJo rAjJazciki nuktopAyaH khayamabhiSajastyAgaH 120 sAM kartumarhati 124 pyUhyaH . 128 42 tiryakazastrapraNidhAne saptaviMzo'dhyAyaH 27 / 26 ani tazalyadoSAH 128 vyApadaH . 120 . 1-3 zalyApanayanIyAdhyA.43 vaidyaM pratyAtureNa vizvAsa yopakramaH ___ aSTAviMzo'dhyAyaH 28 125 - batA bhAvyam 121 4 anavabaddhazalyoddharaNe 1-2 viparItAviparItavraNa- . . 44 vizvaste Ature vaidyasya paJcadaza hetavaH 125 - vijJAnIyAdhyAyo kartavyam 121 5 svabhAvAdihetorviSayaH 125 .. pakramaH .. 129 45 suprayoktuH phalam 121 6 zalyAnAmanulomaprati 3-4 ariSTAnAM maraNasUcakatvaM 129 46 sAdhyavyAdherapyanekakarma lomabhedena dvividha 5 riTe'pi maraNanisAdhyatvam 121 AharaNopAyaH 126 ttyupAyaH 129 zarA Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| wwwrrammmmmmmmwwwwwwwwwww viSayAH viSayAH 6 kathaM kAlAntare'riSTa- 54-66 khanaiH zubhAzubhajJAnam 135 pIDeti kathanam 129 7 ariSTAparijJAne doSaH 13.68-70 rogavizeSe viziSTakhAna8 vraNasyAriSTAni darzanAriSTam 136 9 prAkRtavraNagandhakathanam 13071-74 azubhakhapnadarzane kiMci10-12 vikRtagandhakathanam 130 cikitsA 13-15 vikRtavarNakathanam 13.75-81 prazastAH khapnAH 136 16 zabdavaikRtam 130 triMzo'dhyAyaH 30 17 sparzavakRtam 1-2 paJcendriyArthavipratipattya18-19 AkRti vizeSavaikRtam / dhyAyopakramaH 136-137 20 vraNAnAmupadravAdasAdhya 3 zarIrazIlayoH prakRtervi. khakathanam 131 kRtirariSTam 137 21 adhyAyopasaMhAraH 131 4-6 AturagrAhyA zabdavipraekonatriMzo'dhyAyaH 29 tipattiH 1-2 viparItAviparItadUtaza 7-8 AturamAhyA sparzakunakhAnanidarzanIyA vipratipattiH 137 dhyAyopakramaH 131 9 AturaprAhyarUpaviruddha3-4 nirdezyadUtAdikathanam 131 pratipattiH 137 5-6 azastA dUtAH 131 .10 AturagatA rasaviruddha7-8 azastaM dUtaveSAdi 131 pratipattiH gandhaviruddha.9 azastaM dUtasaMbhASaNaM 131 pratipattizca 137-130 10-14 azastaM dUtaceSTitaM 131-132 11-12 AturagrAhyarasavipra. 15-16 dUtAgamanakAle azastaM vipattiH 138 bhiSakceSTitAdi 132 17 dUtabhiSajoH samAgame 13 bhAturagrAhyagandhavi. azastA velA 132 pratipattiH 18-19 azastanakSatrAtithi 14 AturaprAhyasparzavi. kathanam 132 pratipattiH 20-22 viziSTarogeSu vidhi- 15-23 AturaprAtharUpavi. velAdi 132 pratipattiH 23-26 prazastadUtadarzanam 132-133 ekatriMzo'dhyAyaH 31 25-40 zubhAzubhazakuna 1-2 chAyAvipratipattyadhyAkathanam 133 yopakramaH 139 41 zubhAzubhavAyorlakSaNam 134 3 riSTabhUtAzchAyA: 42-43 vaidyasya yAtrAyAM rogavizeSe 4 zIlavikRterariSTatvaM zubhA zabdAH . 134 5-10 oSThAdyavayava vikRte44 ekIyamatena sAmAnya rariSTatvaM 139 zabdanimittaM 134 11-16 riSTabhUtA kAyAvayavakriyA45 yAtrAyAmaprazastaM vaidya vipratipattayaH ___ceSTitaM . 134 140 46 vaidyaguNavidherAturagRheDa | 15-26 riSTabhUtA zarIradezavi134 zeSAzritA vyAdhi47-53 yAtronmukhasyAturagRhagatasya vizeSAH 140 ca vaidyasya viparItaM 27-29 jvarAtIsArArInAmanyonyonimittaM 134-135 padravatve'sAdhyasam 140 viSayAH pRSTha 3. ariSTodbhavahetavaH 141 31-32 gatAyuSAM cikitsAyA moghatve hetuH 141 dvAtriMzo'dhyAyaH 32 1-2 svabhAvavipratipattyadhyA- . yopakramaH 141 3 zarIrakadezAnAmanyathAtvaM maraNAya 141-142 4 zarIraikadezAdInAmanyathA lAdInAM vistareNa kathanam 142 5-6 sarvavikArANAmanuktAriSTo pasaMgrahaH 143 7 ariSTajJAnaphalam 143 prayastriMzo'dhyAyaH 33 1-3 avAraNIyAdhyAyopakramaH 144 4 prakRtyA duzcikitsyA mahAgadAH 144 5-6 rogANAmasAdhyatAhetava . upadravAH 144 7 asAdhyakhakArakA vAta vyAdhyupadravAH 144 8 , pramehopadravAH 144 , kuSThopadravAH 144 , arzaupadravAH 144 ' bhagandaropadravAH 145 , azmayupadravAH 145 , mUDhagarbhopadravAH 145 , udaropadravAH 145 15 jvaropadravAH 145 atisAropadravAH 145 yakSmopadravAH 145 , gulmopadravAH 145 vidradhyupadravAH 145 pANDurogopadravAH145 24 , raktapittopadravAH 146 25 , unmAdopadravAH 146 26 , apasmAropadravAH 146 catustriMzo'dhyAyaH 34 1-2 yuktasenIyAdhyAyopakramaH 146 3-4 viSAdibhyo nRpo . rakSaNIyaH 146 139 139 pyatidezaH Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / .148 148 viSayAH pRSTha viSayAH pRSThaM viSayAH pracaM 5 viSaprayogabhedAH 11 18 sAdhyAdivyAdhimeda 49 kRcchravyAdhau phalAlAme'pi 6akAlamRtyoH pramANaH nirUpaNam 152 saptarAtraM saiva kartavyA 158 sAdhanam 146 19 anukte vyAdhau doSANAM liGga- 5. kAladezAdivazena kriyA7 vaidyapurohitAbhyAM rAjA phdhyupacAraH 153 prayoktubhiSajaH doSAgantuja20-21 Atyayi ke vyAdhI karaNIya prazaMsA 150 mRtyubhyo rakSyaH 14 Artavo vidhiH 153 SatriMzo'dhyAyaH 36 8 vaidyAtpurodhasaH 22 kIdRzI kriyA na siddhyati 153 1-2 bhUmipravibhAgavijJAnIyAprAdhAnyam / 147 23 kriyAkriyayorlakSaNam 153 dhyAyopakramaH 158 3 auSadhAharaNayogyAbhUmiH 158 9 varNasaMkarAdibhIteryatnena 24 agniparIkSA, pAcakasyAgnerAjA rakSyaH 4 mahAbhUtavizeSeNa bhUmervizi zcAturvidhyam 153-154 10-11 rAjAnaM devamivopA TaguNakathanam 158-159 25 viSamAdyanInAM vAtAdiprasIta vaidyaH 147 5 keSu RtuSvauSadhAnyAkopakatvam 154 dadIta 159 12-14 vaidyasya saMtatopayogilAduci- 26 samAmyAdInAM cikitsA 154 6 vamanAdidravyANi kIdRzyAM tapradezavAsaH 147 27 saukSamyAdrasAnAdadAno'gni bhUmau jAtAni grAhyANi 159 15-16 cikitsAyAzcakhAraH / vivektumazakyaH 154 | 7-9 abhinavAnyevauSadhAni pAdA 28 jATharasyAgnerapi vAyu guNavattarANi 159 17 teSu vaidyasya prAdhAnyam 148 sahAyakham 10 kebhyo meSajadravyANi 18 pAdatrayavyatikare'pi guNa29 vayaHparIkSA 155 jJAtavyAni 159 vadvaidyasya kriyAyAH 30 vayojJAnasya bheSajamAtrA 11 RtuvizeSe mUlAdigrahaNasAphalyam - prayogaH phalam 155 niyamApavAdaH 159 19-20 vaidyaguNAH 148 31 doSacayAdAvapi vayo 12 bhUmi vizeSeNa dravyaguNa21 vyAdhitaguNAH 148 16. jJAnaphalam 155 . 22-23 meSajaguNAH / 148 13 rasasya vyaktAvyaktatve 32 kriyAvizeSe'pi vayojJAna24 paricArakaguNAH 148 niruktiH .. phalaM bhavati 155 paJcatriMzo'dhyAyaH 35 14 bhUmidravyayoH sAdhAraNa- 33 sthUlakRzamadhyamedena 1-2 bhAturopakramaNIyAdhyA kAraNam 160 dehamaidAH 1 yopakramaH .. 148 15 kIdRzamauSadhadravyaM prAhyaM 160 34 sthUlAdInAM karzanAdi3 rogiNamupakramamANena bhiSa 16 jAGgamauSadhagrahaNakAlaH 16. jA''yurevAdI parI. 17 kIdRzaM meSajAgAra kAryam 160 cikitsA kAryA 155 kSitavyam 148 35 balaparIkSA 156 saptatriMzo'dhyAyaH 37 1-2 mizrakAdhyAyopakramaH 160 4-6 dIrghAyuSo lakSaNAni 36 upacayazaktilakSaNayorbala 149 7-8 madhyamAyuSo lakSaNam yorvyabhicAraH 3-7 vAtAdidoSapratyanIkA 149 156 9-11alpAyuSo lakSaNam 150 37-38 sattvaparIkSA vimlApanayogAH 160 156 12 bhAyuSo jJAnArthamA pratyApra. | 39-40 sAtmyaparIkSA 156 8 doSamedena lepasya saMskAra vizeSaH .. mANopadezaH 41 prakRtimeSajayoratidezena 150 161 9zothapAcanadravyANi 161 13 strIzroNipuruSoraHprabhRtInAM kathanam 157 10 dAraNadravyANi 161 yauvana eva yathoka 42 dezaparIkSA 157 11 vraNaprapIDanadravyANi pramANatA 151 | 43-45 dezaparijJAnaphalam 157 | 12 vraNasaMzodhanadravyANi 161 14-15 utapramANaprayojanam 151 46-47 sukhasAdhyAdivyAdhInAM | 13-14 vartidravyANi 161 16 sAreNAyurnirdezaH 152 lakSaNam 157 15 kalkadravyANi 161 17 aGgapratyaGgamAnasAra48 ekasyAH kriyAyA guNA 16 zodhanaghRtam 162 jJAnaphalam lAme'nyA kartavyA 157 17-18 zodhanatelam 162 su0 saM0 anu. 2 vizeSaH 160 161 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| wwwmarwariMMAMAmwwwmarawww..........................www.wwwxr. 168 162 viSayAH viSayAH viSayAH 19 zodhanacUrNa 162. 54-55 mustAdigaNaH catvAriMzo'dhyAyaH 40 20 zodhanI rasakriyA 16256-57 harItakyAdigaNaH 1-2 dravyarasaguNavIryavipAkavi21 vraNadhUpanaM 162 58-59 pippalyAdigaNaH jJAnIyAdhyAyopakramaH153 22-23 ropaNakaSAyavartayaH 162 | 60-61 AmalakyAdigaNaH 168 3 dravyaprAdhAnyasya sayuktikaM 24 ropaNakalkadravyANi 16262-63 trapvAdigaNaH 168 pratipAdanam 173-174 25 ropaNaM ghRtam 64-65 lAkSAdigaNaH 4 rasaprAdhAnye ekIya26 ropaNaM tailam 62/66-67 laghupaJcamUlagaNaH 169 matam 174 27-28 ropaNacUrNAni |68-69 bRhatpazcamUlagaNaH 169 5 vIryaprAdhAnye ekIya29 ropaNI rasa kriyA 163.70-71 dazamUlagaNaH 169 matam 174-176 30 ropaNamutsAdanam 163 72-74 vidAryAdikaramardAdigaNI 169 | 6-9 rasAzritaM vIryakarma. 176 31-32 avasAdanadravyANi 16375-76 kuzAdistRNapaJcamUlagaNaH 169 | 10 anyamatena vipAkaprA33 zodhanaropaNadravyANAM sama77 paJcAnAM paJcakAnAM guNAH 169 dhAnyakathanam 176-179 stAnAmalAme 78 trivRtAdigaNAtidezaH 169/11-12 teSAM matena madhurakaTukara- . kalpAntaram 163 79 samAsenoktAnAmeSAmane . sanirukti: 179 cikitsiteSu 13 dravyAdisAmagryaprAdhAnyaaSTatriMzo'dhyAyaH 38 vistaraH 169 lakSaNakhamatakathanam 179 1-3 dravyasaMgrahaNIyAdhyA 80 eSAM gaNAnAmupayogaH 169 14 dravyAdInAM sarveSAmapi yopakramaH 81 saMgRhItAnAmeSAM dhUmAdya kriyAkAritvam 179 4-5 vidArIgandhAdigaNaH 164 nupadrutasthale rakSA 169 | 15-18 rasAdInAM dravyakAryavAha vyasya 6-7 AragvadhAdigaNaH 164 82 eSAM dravyagaNAnAM yoja - prAdhAnyam .. 18. 8-9 sAlasArAdigaNaH 164 ___ nAprakAraH .. 170 19 AgamoktaguNAnAM meSa10-11 varuNAdigaNaH 164-165 jAnAM khabuddhyA . 12-13 vIratarvAdigaNaH ekonacatvAriMzo'dhyAyaH 39 165 vicAraniSedhaH 1-2 saMzodhanasaMzamanIyAdhyA14-15 rodhrAdigaNaH 18. 165 20-21 Agamasya pratyakSaphalasvena . 16-17 arkAdigaNaH yopakramaH 165 3 UrdhvabhAgaharANi balIyasvam 18-19 surasAdigaNaH 181 165 20-21 muSkakAdigaNaH dravyANi ekacatvAriMzo'dhyAya:41 170 22-23 pippalyAdigaNaH 1-2 dravyavizeSavijJAnIyA4 adhobhAgaharANi dhyAyopakramaH 101 24-25 elAdigaNaH dravyANi 150 26-28 vacAdiharidrAdigaNau 3 vyANAM pAzcabhautika5 ubhayabhAgaharANi 166 . kathanam 181 29-30 zyAmAdigaNaH 171 166 dravyANi 31-32 bRhatyAdigaNaH (1) pArthivadravyasya lakSaNaM 6 zirovirecanadravyANi 167 guNAzca 181 33-34 paTolAdigaNaH 171 167 7 vAtasaMzamano vargaH (2) Apyadravyasya, 181 35-36 kAkolyAdigaNaH 8 pittasaMzamano vargaH 171 167 (3) Agneyadravyasya ,, 181 37-38 USakAdigaNaH 9 kaphasaMzamano vargaH 172 (4) vAyavyavyasya, 182 39-40 sArivAdigaNaH 10 saMzodhanasaMzamanadravya 4 (5) nAmasadravyasya , 182 41-42 ajanAdigaNaH 167 mAtrAniyamanam 172 5 sarveSAmapi dravyANAmauSadha43-44 paruSakAdigaNaH 167 11durbalasya balavacchodhanaM khapratipAdanam 182 45-47 priyaMgvAdyambaSThAdigaNau na kAryam 172 6-1. virecanIyAdidravyANAM mahA165-168 | 12-13 avasthAvizeSeNa durbaLe'pi bhUtaguNatAratamyena 48-49 nyagrodhAdigaNaH zodhanopadezaH 173 khakAryakartRtvaM pArthivAdi50-51 guicyAdigaNaH 160 14 vyAdhyamipuruSeSu madhyama dravyANAM vAtAdiprakopa52-53 utpalAdigaNA 168 baleSu auSadhamAtrA 173 zamakatvaM ca 182-183 166 171 167 168 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / 11 pRSThaM pRSTha viSayAH viSayAH viSayAH 11 zItoSNAdInAM pArthivavAdi- 7 vamanIya ikSvAkukalpaH 189 / 73-75 caturaGgulakalpaH 194 vivecanam 183 8, dhAmArgavakalpaH 189 | 76-77 airaNDatailakalpaH 195 12 doSANAM sthAnavRddhikSayA 9 vamanArthamAghrANayogaH 189 | 78-85 muhIkSIrakalpaH 195 dravyahetukAH 183 | 10-11 vamanauSadhAnAM yojanA- 86-89 vairecanikAnivRdAdidvicatvAriMzo'dhyAyaH 42 prakArAH 189 modakAH 195 1-2 rasavizeSavijJAnIyA catuzcatvAriMzo'dhyAyaH 44 90 anuktAnapAneSu dhyAyopakramaH 183 1-2 virecanadravyavikalpavijJAnI prayogakalpAH 195 3 rasasaMbhavahetavaH, rasamedAH, yAdhyAyopakramaH 189 91 kSIrarasAdayaH SaDauSadhakalpAbhUtaguNavizeSeNa 3-4 virecane pradhAnAni steSAM yathottaraM rasavizeSAzca 183-184. dravyANi 189-190 laghukhaM ca 195 4 madhurAdiSaDsAnA doSa- . 5 vAtaroge trivRtkalpaH 190 paJcacatvAriMzo'dhyAyaH45 vizeSahantRtvam 184 6 paittikaroge kapharoge ca 190 1-2 dravadravyavidhyadhyA5-6 doSANAmutpattikAraNam 184 7-8 vAtazleSmaNi , 190 yopakramaH 196 .. kecinmate saumyAgneyamedena 9-11 sarva viSayakaH , pAnIyavargaH1 rasadvaividhyam 184 | 12-13 modakabhakSyarUpastri vRtkalpaH (1) kaSAyarasasya vAtalakha 3 AntarikSodakaguNAH 196 191 pratipAdanam 4 pAnIye'vanipatite sthAna.184 14 yUSarUpanivRtkalpaH 191 vizeSeNAnyatama(2) kaTukasya pittalana- | 15 puTapAkarUpastrivRtkalpaH 191 rasotpattiH 191 196 pratipAdanam 184-185/16-22 vairecanA lehAH 5 lohitAdibhUmibhedena (3) madhurasya zleSmalaprati- / / 23 vairecaniko modakaH 191 pAdanam 185 / 24-25.vairecanikalehaguTikayoH pAnIyarasotpattA8 kaTukasya zleSmannatva prayogaH 191-192 vekIyamatam 196 pratipAdanam 185 / 26-27 vairecanikaM cUrNam 6 pAnIyasya pArthivAdibhUmimedena 192 1SaNNAM rasAnA lakSaNam 18528-30 vairecanikA AsavAH 192 rasavizeSotpattiH 196 (1) madhurarasasya guNakarmANi | 31-34 vairecanI paiSTI surA 192 7 AntarikSodakasya catvAro atisevanadoSAzca 185 | 35-39 vairecanaM sauvIrakam 192 ! medAstadguNAzca 197 (2) amlarasasya ,,185] 40-44 vairecanikaM tuSoda 8 RtumedenAntarikSAdhudaka(3) lavaNarasasya,,185 kam 192-193 sevanam 197 (4) kaTukarasasa,185 45 sarvavairecanikeSu trivRnmUla 9-10 navodakasya doSAH 197 (5) tikarasasa , , 186 vidhyatidezaH 193 11 vyApannajalalakSaNam 197 10 kaSAyarasasya ,,186 46 dantIdravantyorviziSTaH 12 vyApannajalasya prasanna11 madhurAdirasAnA dravyANi 186 kalpaH topAyAH 198 12 triSaSThI rasasaMyogAH 18747-48 dantIdravantyoH sneha 13 kimayapAtrasthaM jalaM peyaM 198 13 rasAnAM viziSTaviSaye abhyA yogAH 193 14-16 vyApannodakavarjanam 198 - sadoSo na bhavati 187 49-51 dantyAdicUrNam 193 17 kaluSodakasya saptapratricatvAriMzo'dhyAyaH 4352-53 danyAdimodakaH sAdanAni 1-2 vamanadravyavikalpavijJAnIyA- 54-59 vyoSAdivirecanam 194 18 udakasya paJca nikSedhyAyopakramaH 18760-61 tilvakakalpaH 194 paNAni 3 vamanIyo madanaphala- 62-69 harItakIkalpaH 194 19 udakasya sapta zItIkalpaH 187-188 | 70-71 triphalAyA guNAH karaNAni 4 vamanIyo jImUtakakalpaH 188 kalpazca 194 20 bhaumaM toyaM kIdRzaM 5, kuTajakalpaH 189 72 vairecanikaphaleSu harItakI guNavat 6, kRtavedhanakalpaH 189 vidhAnAtidezaH 194 21 dezamedena nadhudakaguNAH 198 193 193 198 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| 204 guNAH 204 205 viSayAH pRSThaM viSayAH pRSTha viSayAH pRSThaM 22 nadInAM gauravalAghave 6. AparAhnikakSIraguNAH 201 92 navanItaguNAH 203-204 199] 61 AmapakkakSIrayorguNAH 201 93 kSIrotthanavanIta guNAH 204 23 Azrayamedena nadInAM 62 strIkSIre pAkaniSedhaH 201 94 saMtAnikAguNAH 204 guNa vizeSaH 199 63 kSIrANAM dhArApAtoSNAnAM 95 pUrvokkAstakAdiguNA 24 bhaumodakAnAM dinApekSo guNA atizatakSIra gavyasyaiva jJeyAH 204 prahaNakAla: 199 guNAzca 202 atha ghRtavarga:5 25 bhaumodakAnAmarkakiraNA 64 vaya'kSIrANi 202 96 sAmAnyaghRtaguNAH diyogAdAntarikSa___ atha dadhivargaH3 97 gavyaghRtaguNAH samaguNavattvam 65 sAmAnyato dadhiguNAH 202 98 AjaghRtaguNAH 204 26 gaganAmbuguNAH 199 66 madhurAmlAtyamladadhi 99 mAhiSaghRtaguNAH 204 27 candrakAntamaNiprabhava 202 10. auSTraghRtaguNAH 204 jalasya guNAH 199 67 mandajAtadadhiguNA gavya- 101 AvikaghRtaguNAH 204 28 zItodakaviSayaH 199 dadhiguNAzca 2 102 AzvaghRtaguNAH 29-30 pArzvazulAdau zItodakaM 68 ajAdadhiguNAH 202 103 mAnuSIghRtaguNAH 204 vaya'm 199 69 mAhiSadadhiguNAH 104 hastinIghRtaguNAH 205 31-36 nadItaDAgAdibhedena bhauma- 70 uSTrIdadhiguNAH 105 kSIrotthaghRtaguNAH 205 jalasya guNavizeSaH 199 71 meSIdadhiguNAH 106 ghRtamaNDasya guNAH 37-38 AnUpAdidezaprabhava 72 azvAdadhiguNAH 202 107-111 purANaghRtaguNAH jalaguNAH 73 mAnuSIdadhiguNAH 202 atha tailavargaH6 39 uSNodakaguNAH 74 hastinIdadhiguNAH 202 112-113 sAmAnyatastailasya 40 uSNodakavidhiH 200 75 sarveSAM danAM godadhi zreSThaM 202 guNakarmaNI 41 paryuSitamuSNodakaM vaya'm 200 76 vastrAdigAlitadadhi 114 eraNDatailasya guNa42 zatazItodakaguNAH 200 guNAH 202 karmANi 43 nArikelaphalodakaguNAH 200 77 kvathitakSIrodbhavasya 115 nimbAdiphalasnehaguNAH 206 44 zatazItajalasya viSayaH 200 dano guNAH 2 116 atasItailaguNAH 45-46 mandapAnIyAhI rogiNaH 200 78 dadhisaraguNAH 202 117 sarSapatailaguNAH 79 uddhRtasArasya dano guNAH 203 11866dAtalaguNAH 118 iGgudItailaguNAH 206 atha kSIravargaH2 8. Rtumedena dano heyo 119 kausumbhatelaguNAH 206 47 gavyAdayaH kSIrANAmaSTa pAdeyatA 120 kirAtatikAditailaguNAH 206 medAH 200 81-82 mastuno guNAH 203 121 madhukAditailaguNAH 206 48 kSIrANAM dazaguNAH 200 83 dadhivargopasaMhAraH 203 / / 122 tuvarakaM-bhallAtaka49 sarvakSIrANAM sAmAnyaatha takravargaH4 tailayorguNAH 206 guNakarmANi 84 sAmAnyatastakraguNAH 123 saralAdisArasnehaguNAH 206 50 gavyakSIraguNAH 85 takragholayolakSaNam 203 124 tumnyAdisnehaguNAH 206 51-52 ajAkSIraguNAH 201 86 takrasya niSedhaviSayaH 203 125 yavatikAtelaguNAH 206 53 auSTrakSIraguNAH 87 takrayogyA rogiNaH 203 / / 126 ekaiSikAtailaguNAH / 206 54 AvikakSIraguNAH 201 88 takasya rasavizeSeNa guNa- 127 AmratelaguNAH 206 55 mAhiSakSIraguNAH vizeSaH 203 128 phalatailAnAM phalavadguNAH 206 56 azvAyekazaphakSIraguNAH 201 89 saMyogavizeSeNa tridoSa 129 sthAvarasnehAnAM tilataila57 nArIkSIraguNAH haravam 203 guNakham 207 58 hastinIkSIraguNAH 201 90 takrakUrcikAmaNDayorguNAH 203 130 tilatailasya zreSThyam 307 59 prAbhAtikakSIraguNAH 201 / / 91 kilATapIyUSamoraTaguNAH203 131 vasAmedomajaguNAH 207 205 205 200 201 201 201 201 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / 13 pRSTha 210 213 lqd smy guNAH 21. 200 208 viSayAH viSayAH viSayAH atha madhuvargaH7 172-173 mArdIkamadyaguNAH 210 | 220-221 gomUtraguNAH 213 132 madhunaH sAmAnyaguNAH 207 174 khAjUramadyaguNAH 222 mAhiSamUtraguNAH 133 madhuno medAH 207 175 sAmAnyasurAguNAH 223 chAgamUtraguNAH 213 134-139 pautikAmadhujAtInAM 176 zvetasurAguNAH 210 224 meSImUtraguNAH 213 pratyekaM guNAH 207 177 prasannAguNAH 210 225 AzvamUtraguNAH 213 140 navasya purANasya ca 178 kudhAnyasurAguNAH 226 gajamUtraguNAH 213 . madhuno guNAH 2 179 AkSikIsurAguNAH 210 227 gardabhamUtraguNAH 213 141 pakkAmayormadhunorguNAH 208 180 kohala-jagalayorguNAH 210 228 uSTramUtramAnuSamUtrayo 142 madhuno yogavAhitvam 208 181 bakkasaguNAH 210 143-145 madhuna uSNavirodhi- 182 guDazIdhuguNAH 229 uktAnyakhiladravyANi khadarzanam 2 183 zarkarAzIdhuguNAH 210 kAladezAbhijJena 146 vamanaviSaye uSNenA184 pakkarasazIdhuguNAH 210 bhiSajA prayopyavirodhaH 208 185 apakcarasazIdhuguNAH 211 kavyAni 214 - 147 madhvajIrNa kaSTAvaham 186 AkSikazIdhuguNAH 211 SaTcatvAriMzo'dhyAyaH 46 athecavargaH 8 187 jAmbavazIdhuguNAH 1-2 annapAnavidhyadhyA148 ikSaNA sAmAnyaguNAH 208 surAsavaguNAzca 211 yopakramaH 214 188 madhvAsavaguNAH 211 149-150 ithUNAM dvAdaza 3 prANinAmAhAraviSaye 189 maireyakaguNAH jAtayaH 211 208 suzrutasya praznaH 214 151-155 ikSuvizeSANAM 190 ikSurasAsavaguNAH 211 191 madhUkapuSpazIdhuguNAH 211 dhAnyavargaH 1 guNakathanam 192 navamadyasya doSAH 156 ikSaNAmavayavavizeSeNa 4 vividhazAlInAM nAmato 193 jIrNamadyasya guNAH nirdezaH 214 guNavizeSaH 200 194-195 ariSTaguNAH 157 dantaniSpIDitekSurasasya 5 zAlInAM sAmAnyaguNAH 215 211 6 lohitazAliguNAH 215 ..' guNAH 209 / 196 pippalyAcariSTaguNAH 211 7 itarazAlInAM kramazo'158 yatraniSpIDitekSurasasya 197 zeSAriSTaguNAH 211 paguNalam 215 agnipakkasya ca guNAH209 198-202 madyadoSAH 211-212 8-9 SaSTikamedAstadguNAzca 159 phANitasya guNAH 209 215 203 madyasya guNAH .. 212 1. gauraSaSTikaguNAH 16. guDaguNA. .. 201 / 204-205 kathaM mA mAdayati 212 215 11 zeSaSaSTikaguNAH 161purANaguDaguNAH 206 zArIradoSabhedena 209 __ madabhedaH 161-163 guDasya saMskAravizeSeNa 12 vrIhimedAH 212 215 . 'nAmAntaraM guNAzca 209 207-209 mAnasadoSeNa 13 vrIhINAM sAmAnyaguNAH 215 164 guDasaMskAre'panIyamAnasya madabhedaH 212 14 kRSNavrIhiguNAH 215 malasa guNAH 209 210 zuktaguNAH 212 15-17 bhUmi vizeSeNa zAlyAdInAM 165 zarkarAguNAH 211 zuktasaMdhitAnAM kandA guNavizeSAH 215-216 166 madhuzarkarAguNAH 209 dInAM guNAH 18 utpATyAnyatra ropita167 yavAsazarkarAguNAH 209 212 zuktasya yonibhedena zAliguNAH 216 168 avaziSTazarkarANAM guNAH209 guNAH ___ 212 19 chinnarUDhazAliguNAH 216 169 madhukapuSpotthaphANitasya 213 tuSAmbusauvIraka 2. zAlivargopasaMhAraH guNAH yorguNAH 21 koradUSakAdIni atha madyavargaH9 214-216 dhAnyAmlaguNAH 213 kudhAnyAni 216 140-151 madyAnAM sAmAnya atha mUtravargaH 10 2 2-23 kodravAdiguNAH 216 guNakarmANi 210 | 217-219 mUtrasAmAnyaguNAH 213 / 24 priyaGguguNAH 216 215 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| A ammmmmmmmmm 224 224 221 217 viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH 25 madhUlikAnAndImukhavarakamu. 68 pratudavargasAmAnyaguNAH 221 111 karkaTakaguNAH 224 kundakAnAM guNAH 216 69 medAzi-kANakapotagu- 112 matsyAnAM nAdeya-sAmudra26 veNuyavaguNAH NAzvaH 221 medena dvaividhyam 224 27 zamIdhAnyakathanam 216 70 pArAvataguNAH 221 113 nAdeyA matsyAH 28 vaidalasAmAnyaguNAH 217 71 gRhakuliGgaguNAH 221 114 nAdeyamatsyAnAM sAmA29 mudgaguNAH 217 72 guhAzayAH prANinaH 221 nyaguNAH 224 30 masUra-makuSTa-kalAyaguNAH217 73 guhAzayAnA sAmAnya 115 rohitamatsyaguNAH 31-32 ADhakIcaNakayorguNAH 217 guNAH 221 116 pAThInamatsyaguNAH 224 33 hareNusatInaguNAH 217 74-75 prasahAH prANinaH tatvA 117 sarastaDAgAdisthama34 mASaguNAH 217 mAnyaguNAH tsyaguNAH 224 35 rAjamASaguNAH 217 76 parNamRgAH 221 118 sAmudrA matsyAH 224 36 AtmaguptA-kAkANDAra- - 77 parNamRgAnAM sAmAnyaguNAH222 ____NyamASaguNAH 217 119 sAmudrANAM sAmAnyaguNAH224 58 bilezayAH prANinaH 222 37 kulatthaguNAH 217 120-121 sAmudrAdInAmuttarottara 79 bilezayAnA sAmAnya38 vanyakulatyaguNAH sAratvam 224 guNAH 222 39 tilaguNAH 217 122-125 nAdeyAdimatsyAvayavAnAM 8. zazaguNAH 40 tilAnAmuttamamadhyamA81 godhAguNAH gurulAghavam 225 222 dhamabhedAH 218 126 anupAdeyAni mAMsAni 225 82-84 zalyakAjagara-sarpaguNAH 222 41-42 yavaguNAH 218 .. 85 prAmyAH prANinaH 124-128 zuSkAdimAsAnAM. 222 | 43 atiyava-godhUmayorguNAH 218 doSAH . 225 86 prAmyANAM sAmAnyaguNAH 222 44-45 sAmAnyataH zimbIguNAH 218 129 mAMsasya liGgamedena zarIra46 mudgapAdizimbIguNAH 218 87 chAgalaguNAH 222 medena ca guNAH 225 47 vaidalAnAmAzimbIguNAH218 88 meSaguNA medaHpucchaguNAzva222 89 gavyaguNAH 222 | 130-133 sthAnAdikRtaM mAMsasya .. 48-49 kusumbhAtasIsarSapa gurulAghavam 225 222 9. ekazaphAMsaguNAH guNAH 218-219 134 AhAravizeSeNa mAMsasya 5. tyAjyadhAnyAni 219 91-92 alpAbhiSyandino mahAbhi . guNAH 225 51 navAnAM virUDhAnAM ca dhyandinazca prANinaH 222 135-136 uktamAMsavargANAM dhAnyAno guNAH 219 93 AnUpavargabhedAH 223 gurulAghavam 226 52 dhAnyavargopasaMhAraH 219 | 94 kUlacarAH prANinaH 223 137 kRtnazarIraprAptI guNavadavaatha mAMsavargaH 2 95 kUlacarANAM sAmAnya yavA prAyAH 226 53 mAsavargAH 219 guNAH 138 mAMsasya gurulAghaSanirNaye 54 jaGghAlavarga: 219 96-97 gaja-gavayamAMsaguNAH 223 55 eNaguNAH parIkSaNIyA viSayAH 226 219 98 mahiSamAMsaguNAH 223 56 hariNaguNAH 219 atha phalavargaH3 57 eNahariNayorbhedaH 220 99-104 ruru-camara-samara 139 dADimAdyamlaphalavargaH 226 58 mRgamAtRkAguNAH 220 varAha-khagigokarNa- . mAMsaguNAH 59 viSkiravargakathanaM 140 dADimAdiphalAnA 223 sAmAnyaguNAH tadguNAca 105 haMsAdayaH plavAH prANinaH 223 226 220 141-142 dADimaguNAH 226 6. lAvakaguNAH 106 plavAnAM sAmAnyaguNAH, 224 220 11-62 kRSNa-gauratittirayorguNAH220 107 haMsamAMsaguNAH 224|| 143-148 Amala-badara-siJci63 karopacakrakaguNAH tikA-kapitthaguNAH 227 220 108 kozasthAH prANinaH 224 64 mayUraguNAH 220 109 pAdinaH prANinaH 224 / 149-151 mAtuluGgaguNAH 227 65-66 kukuTaguNAH 220 110 kozasthAnAM pAdinAM ca 152-154 AmraguNA: 227 67 pratudavargaH 220 . sAmAnyaguNAH 224 / 155 AmrAtaka-lakucaguNAH 227 223 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / pRSTha viSayAH pRSThaM | viSayAH viSayA: 156-162 karamarda-priyAla-bhavya- 201 pUgaphalaguNAH 229 238 sarSapazAkagaNDIraganAma pArAvata-prAcInAma- | 202-204 jAtIkozakarpUrajAtIphala guNAH 13, laka-tittiDIka kaGkolaka-lavalatAka- 239 citrakatilaparNI-varSAkozAma-amlIkAstUrikAguNAH 229 bhUzAkaguNAH 231 nAraGga-jambIra- | 105-207 priyAlabibhItakakolAma- | 240-243 mUlakasyAvasthAmedena airAvata-dantazaThalakabIjapUrakazamyAka guNAH 231-232 guNAH 227 kozAmramajAguNAH 229 | 244-245 rasonakaguNAH 232 163 kaSAyarasaprAyaphalAni 227 208 phalaguNavadeva majjJo'pi 246-247 palANDuguNAH 232 164 kaSAyarasaprAyaphalAno guNAH 229 248 kalAyazAkaguNAH 232 sAmAnyaguNAH 209 paripakvaphalAnAM guNa 249 kaSAyamadhurazAkavargaH 232 165-176 kSIravRkSaphala vatvam 250 teSAM sAmAnyaguNAH 232 jAmbava-rAjAdana21. tyAjyaphalAni * 251-252 cucu-jIvantI-vRkSAtodana-tindukaatha zAkavargaH4 danI-phaJjIguNAH 232 bAkula-dhAnvana 253 kSIravRkSotpalAdInAM gAruka-azmantaka211 kUSmANDAdIni phala pallavaguNAH 232 zAkAni 254 punarnavAdizAkAni 232 pauSkara-bilva-vi. 212 kUSmANDAdInAM sAmA 255 punarnavAdInAM sAmAmbIphalAno guNAH 228 nyaguNAH 230 nyaguNAH 232 177 tAlAdIni madhuraphalAni 228 | 213-215 kUSmANDakAlindAlA- 256 taNDulIyakAdizAkAni 232 178 teSAM sAmAnyaguNAH 228 bUnA guNAH 230 257 teSAM sAmAnyaguNAH 233 179-181 tAla-nArikela-panasA 216 trapusAdIni phalazAkAni 230 258-261 taNDulIya-upodikAkSoTaguNAH 228 217 pusAdInAM sAmA vAstuka-cillI-pAlaDDI182 drAkSAdIni madhuraphalAni 228 nyaguNAH azvabalAguNAH 233 103-186 drAkSA-kAzmarya-khajUra- 218-219 pusairvArukakarkAra 262 maNDUkapAditiktamadhUkaguNAH 228 kaguNAH 230 zAkavargaH 233 . 187 vAtAmAdIni madhura 120 zIrNavRntakaguNAH 230 263 teSAM sAmAnyaguNAH 233 phalAni . 2 221 pippalyAdIni kaTupha- 264-271 maNDUkaparNI-goji100 teSAM sAmAvaguNAH 228 lazAkAni hA-suniSaNNaka185 lavalIphalaguNAH 128-129 | 221 pippalyAdInAM sAmA avalguja-satIna19. vasirAdInAM guNAH 229 nyaguNAH kAkamAcI-bRhatI191-193 airAvata-dantazaTha223 pippalIguNAH 231 paTola-vArtAkaTA-aikuda-zamIphala- . 224-225 maricasyAzuSka karkoTaka-kAravellakaleSmAtakaguNAH 229 medena guNAH aTarUSaka-vetrApra guDUcI-nimba-parpaTa194-195karIrAkSikapIlatRNa226-227 zuNThIguNAH 231 kirAtatikta-varuNazUnyaphalaguNAH 229 228 hiGaguNAH 231 prapunADazAkaguNAH 233 196 AruSkara-tauvarakaphala- 229 jIrakadvaya-kAravyupakuzci 272 kAlazAkakosumbhaguNAH 233 229 kAguNAH 231 273 nAlikA-cAGgerIguNAH 233 197 karaja-palAza-nimba 230-231 kustumbarIguNAH 231 274 loNikAdIni zAkAni 233 phalaguNAH 229 232-237 jambIra-surasa 275 eSAM sAmAnyaguNAH 234 198 viDaGgaphalaguNAH 229 sumukha-arjaka 276 kuntalikA-kuraNTikA-rAja199 harItakIguNAH 229 bhUstRNakAsamardaka kSavaka-zaTIzAkAnI 200 bibhItakaphalaguNAH madhuzigruguNAH 231/ guNAH 234 . 23. 231 guNAH Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| mmmmmmARAANARAMAnnnnnnnar imwww. ranANAMAIsaram 240 . . 234 . . . . viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH pRSTha 277 harimanthakalAyazA- 304-309 kumudotpalapadmavarA- 357-358 telaghRtasAdhitAsa__ kaguNAH hakandAnAM guNAH 236 guNAH 239 278 pUtikarajaguNAH 234 310-311 tAla-nArikela 359-361 mAMsarasaguNAH 279-280 tAmbUlapatraguNAH 234 kharjUraprabhRtimastaka- 362 saurAvaguNAH 240 281 kovidArAdipuSpa majjaguNAH 363 uddhRtarasamAMsaguNAH zAkAni 312 varSyAH kandAH 2 364 khAniSkaguNAH 282 agastyapuSpaguNAH 234 atha lavaNavargaH 5 365-366 vesavAraguNAH 240 283 karIrAdipuSpANAM guNAH 234. 313 saindhavAdilavaNAnAM 367 mudgayUSaguNAH 240 284 raktavRkSa-nimba-muSkaka-arkasAmAnyaguNAH 236 368 rAgaSADavaguNAH 240 asanakuTaja-puSpaguNAH 234 | 314-320 saindhava-sAmudra-biDa 369 masUrAdipaJca kayUSaguNAH 240 285 padmapuSpAdInAM guNAH 234 sauvarcalaromaka audbhida 370 paJcakayUSasya mRdvIkAdiyogena 286 sinduvAra-mAlatI-mallikA guTikAlavaNaguNAH guNavizeSaH 240 puSpaguNAH 234 236-237 371 paTolanimbayUSayorguNAH 240 321 UparavAlukaila-zela-mUlA287 bakula-pATala-nAgakezara 372 mUlakayUSakulatthayUSayokuGkumaguNAH karodbhUtalavaNaguNAH 237 guNAH 234 | 240 288 campaka-kiMzuka-kuraNTaka 322-325 yavakSArasarjikA-USa- 373 dADimAmalakayUSaguNAH 240 kSAraTavAdiguNAH 237 guNAH 374 mudgAmalakayUSaguNAH 241 289 madhuzigru-karIraguNAH 235 | 326-330 suvarNa-raupya-tAmra- 375 yava-kola-kulattha-yUSa-sarvatrapu-sIsa-muktA dhAnyakRtayUSaguNAH 241 290 kSavakAdyudbhidazAkAni 235 vidruma-vajra-vaidUrya 376-377 khaDa-kAmbalika-dADi291-292 kSavaka-veNukarI sphaTikAdiguNAH 237 raguNAH 235 mAmla-dadhyamla-takAmla331 anukadravyajJAnopAyaH 237 yUSaguNAH 241 293 AdhAravizeSeNodbhidAnAM 332-339 ukeSu dhAnyAdivargeSu 378 khaDa-yavAgU-SADavaguNavizeSaH 235 pradhAnAni 237 pAnakAni 241 294 zuSkazAkavizeSaguNAH 235 atha kRtAnavargaH6 379 kRtAkRtayUSayoH 295 vaTakasiNDAkIguNAH 235 | 340-341 lAjamaNDaguNAH 238 paribhASA 241 296 zAkasAmAnyaguNAH zAkeSu 342 peyAguNAH 380 saMskRtAsaMskRtayUSamAMsapuSpapatraphalanAla 343 vilepIguNAH kandAnAmuttarottara rasaguNAH 241 344 vilepyAH zAkAdisaMyoge guruvaM ca 235 381 kAmbalikayUSalakSaNaM zuSkaguNAH 238 297 varjanIyapatrazAkAdi 235 / . zAkavizeSANAM kRtA345 maNDAdInAM lakSaNam 230 298 vidAryAdikandazAkAni 235 nAnAM guNAzca 241 346 pAyasakRzarayorguNAH238-239 299 teSAM sAmAnyaguNAH 236 382 vaTakAnAM guNAH 241 347 bhaktaguNAH 239 383 rAgaSADavaguNAH 241 300 vidArIkandaguNAH 236 / 348 bhRSTataNDulaudanaguNAH 239 / 384 rasAlA-saguDadadhiguNAH 241 301-302 zatAvarIguNAH 236 / 349 odanasya snehamAMsakandA 385 manthaguNAH 241 303-304 bisa-zRGgATaka-kase diyoge vizeSaguNAH 239 / ruka-piNDAlukasure 386-387 dravyAntarasaMyuktamantha350 sUpazAkayoH saMskAravizendrakandaguNAH . 242 236 SeNa guNavizeSAH 239 / 388-391 pAna keguNAH 242 305 veNvaGkuraguNAH 236 | 351-352 mAMsaguNAH 306 sthUlasUraNamANakA353 pradigdhamAMsaguNAH atha bhakSyavargaH 7 diguNAH 354 parizuSkamAMsaguNAH 239 392 bhakSyanirdezaH 307 mANakasUraNayorvizeSa 355 aGgArapakkAMsaguNAH 239 393 kSIrakRtabhakSyANAM guNAH 242 guNAH 236 / 356 zulyamAMsaguNAH 239 394 ghRtapUraguNAH 242 guNAH 242 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrasthAnam / 245 prakAraH viSayAH viSayAH pRSTha viSayAH 394 guDakRtabhakSyaguNAH 242 434 AntarikSatoyAnupAna 482 khAnasya lakSaNaM bhojane 395 madhumastakasaMyAvApUpa prazaMsA 245 udakapAnavidhizva 249 modakaguNAH 242/435-437 anupAnasAmAnya 483 dantAntaragatAnazodhana396 saTTakaguNAH 242 guNAH . 397 viSyandanaguNAH 242 | 438 bhojanAdimadhyAntopayu 484 jaraNajIrNakAlayordoSavizeSa398 samitAkRtaphenakAdiguNAH 242 kAnupAnaguNAH 246 prakopaH 249 399 mugAdivesavAragarbhabhakSya- 439 anupAnavyatireke doSa- 485-486 bhukte kupitazleSmaNaH guNAH 243 kathanam 246 pratIkAraH 249 400-401 pAlala-zaSkulI- .. 440 anupAnAnahIMH 487 bhojanottaraM kartavyaM 249 paiSTikabhakSyaguNAH 243 | 441-442 pItAnupAnena 488 bhuktAnasthairyArtha manaHpriya402-403 mudrAdivaidalakRtabhakSya vANi 246 zabdAdiviSayasevanaM 249 guNAH mASakRtabhakSya- 443 gurulAghavacintA khabhAva- 489 bhojanAnantara sevitajugugugAzca 243 saMskAramAtrAyapekSate246 psitazabdAdidoSAH 249 403 kUrcikAkRtabhakSyaguNAH 243 444 gurulAghavacintAH 490-491 bhojanottaraM vAni 250 404 bhakuritamudrAdikRta.. puruSAH 246 492 rasAnAmatimAtrAzane doSAH bhakSyaguNAH 243 445 yeSu gurulAghavacintA mande'nau dvibhojn405-406 ghRtatailapakkabhakSyayorguNa___nAvazyaM kAryA 246 niSedhazca 250 vizeSaH 243 athAhAravidhiH 493 mande'nau guhAra407 bhakSyANAM yonivizeSeNa 446 mahAnasavicAraH 246 niSedhaH 250 guNavizeSaH 243 447 susaMskRtasyAnasya 494 piSTAnna niSedhaH caturNA 408 kapAlAhArapakkAnAM guNa sthAnam 246 lehyapeyAdInAM yathottara vizeSaH 243 448 AhAradUSakaviSanAzanam 246 guruvaM ca 250 4.9 kilATAdibhakSyANAM 449-457 bhojanasyopakalpanA 247 495 laghUnAM gurUNAM ca mAtrA. .. guNAH 243 2 458 bhojanasthAnaM 247 vicAraH 250 410 kulmASa-vAvya-dhAnollu- . 459 kohagazanaM hitakara 247 476 vizuSkasya dravAvyasya bhakSaNe mbAnAM guNAH 460-464 kAlamedenApyAhAra doSAbhAvaH zuSkAmase411-412 saktuguNAH 243 vidhiH vanadoSAzca 250 413 lAjaguNAH 243 497 anavidAhahetuH 465 kathaM bhujIteti prakAra414lAjasaguNA: 250 243 415 pRthukaguNAH 498 zuSkaviruddha viSTambhinAmagnikathanam 243 16 dhAnyapiSTaguNAH, navapurANa- 466-467 kAlAdibhojanAnA vyApAdakalam 250 . medena taNDalaguNAzca 244 phalam 248 __ 499 ajIrNamedAH 250 417 dhAnyAnAmujAnukasaMgrahaH 244418-47. Rtumedena bhojana 500-501 ajIrNa hetavaH 250-251 athAnupAnavarga:8 kAlaH 240 502-503 ajIrNAnAM lakSaNam 251 418 anupAnavicAraH 24|471-473 akAlabhojanadoSAH 240 504 ajIrNasya bahuvyAdhi19-420 anupAnadravyANAM 474 hInamAtrAtimAtrabhojana karavam 251 saMgrahaH 244 doSAH 240/505-507 ajIrNAnAM cikitsA 251 421 anupAneSu jalasya 475 kIdRganaM sevitavyam 248 | 504-509 samazanaviSamAzreSThalam | 446-477 heyAnakathanam 249 zanAdhyazanalakSaNam 251 422-431 uSNodakAcanupAna 478 yathottara khAdutara sevyam 249 510 vidagdhAjIrNasya vistaraH . 244 | 479-480 bhojane gaNDUSakaraNa cikitsA 251 32-33 pUrvokAnAM zAlyAdivargANAM guNA: 249 511 AmAzayagatAnavipRthakpRthaganupAnAni 245 481 khAmaguNAH dAhasya cikitsA 252 ma. saM. anu. 3 pAsa 248 ' Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| ParPImmmm 270 viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH 512 rasAzeSAjIrNasaMza- | 21-24 vAyoH sthAnavi 76 kroSTukazirolakSaNam 168 manam __ 252 zeSeNa rogavizeSa 77 khajapaGguvAtalakSaNam 268 513 ajIrNe'pi bubhukSA karakham 78 kalAyakhaJjalakSaNam 268 vinAzakarI 252 | 25-29 vAyordhAtuvizeSAzrayeNa 79 vAtakaNTakalakSaNam 514-524 uSNAdiviMzati rogavizeSakaratvam 261 80 pAdadAhalakSaNam guNAnAM karmANi 252 3. sarvAGgagatavAyukarmANi 262 81 pAdaharSalakSaNam 525 AhArasya gatinizcayaH 253 31 doSAntarasaMmizro vAyuH 82 aMsazoSA-babAhuka 526 AhAraguNakathanam saMmizrA rujaH yorlakSaNam 269 527 AhArAvasthApAkA karoti 262 83 bAdhiryalakSaNam hoSANAM prakopa- | 32-39 kaphapittAbhyAmAvRto 84 karNazUlalakSaNam lakSaNam 253 vAyuryA rujaH karoti 263 85 mUkaminmiNagadda528 rasAdevAnyeSAmapi 40-41 vAtaraktaprakopa lakSaNam 269 dhAtUnAmutpattiH 253 kAraNAni 26386-87 tUnIpratitUnIlakSaNam 270 529 dhAtubhyaH kramazo ma- 42-44 vAtarakasaMprAptiH 263 88 AdhmAnalakSaNam lotpattivarNanam 153 | 45-46 vAtAdivizeSeNa / 89 pratyAdhmAnalakSaNam 270 530-531 ajIrNe bhojana vAtaraktasya viziSTa 9. vAtASThIlAlakSaNam 270 vicAraH liGgAni 91 pratyaSThIlAlakSaNam 27. 532 etatpaThanaphalam 254 47 vAtarakkapUrvarUpam 264 dvitIyo'dhyAyaH 2 samAptamidaM sUtrasthAnam / 48 vAtaraktasya hastapAdamAtre jAtasya sarvAva 1-2 arzonidAnopakramaH 270 3 arzasAM SaDvidhavam 270 atha nidAnasthAnam yavavyApanam 4 arzasAM nidAna 49 vAtaraktasyAsAdhyaprathamo'dhyAyaH1 saMprAptiva 271 lakSaNAni 1-2 vAtavyAdhinidAno| 50-51 AkSepakalakSaNam 264 | 5-7 gudavalInAM varNanam 272 pakramaH 52-58 AkSepakavizeSANA 8 arzasA pUrvarUpANi 272 3-4 prakRtibhUtasya vyA mapatAnaka 9 arzasA sAmAnyarUpANi 272 patrasya ca vAyoH 1.vAtAzelakSaNAni 272 daNDApatAnakasthAna-karma-roga 11pittaashelkssnnaani 243 viSaye praznaH 256 dhanuHstambha-abhyantarA 12 zleSmAzelakSaNAni 273 yAma-bAyAyAmAno 5-8 vAyoH kharUpa 13 rakajAzelakSaNAni 273 lakSaNAni 265 varNanam 14 saMnipAtajAzelakSaNAni 243 59 apatAnakasyAsAdhya9-10 vAyodehe vica 15 sahajAzelakSaNAni 274 lakSaNam rataH karmANi 250 266 16 arzasA sthAnAzraya 11 vAyo masthAna|10-62 pakSAghAtalakSaNam 266 sAdhyAsAdhyatvam 274 karmabhiH paJcadhAnam 259 6. pakSAghAtasya sAdhyA 17 medAdiSu jAtAnAmarzayAM 12 sthAnamevena vAyo sAdhyavicAra lakSaNAni 275 nAmAni 267 6.66 apatantrakalakSaNam 11 prANavAyoH sthAna-karmANi 259| 67 manyAstambhalakSaNam 267 18 camakIlalakSaNam 275 14-15 udAnavAyoH 26.068-72 arditalakSaNam 267 19-20 camakIleSu doSa16 samAnavAyoH 26. 7. arditavAyorakhANya lihAni 17-18 vyAnavAyoH lakSaNam 267 21 medrAdijeSvassui vAtAdi19 apAnavAyoH 261 74 gRdhrasIlakSaNam 260 lakSaNAtidezaH 275 2.vikRtavAtadvayakarma 21 75 vizvAcIlakSaNam 218 / 23 saMsargajAzIlakSaNam 276 266 26. Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nidAnasthAnam / pRSTha 2 289 290 bhavati viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH 23-24 marzasA sAdhyA 12 bhagandarapUrvarUpaM 282 | 31-32 kuSThotpAdakakarmaNAM mAdhyavicAraH 276 13 asAdhyA bhagandarAH 282 | janmAntarAnubandhita 25-26 sarvavalivyApinAmarzasA paJcamo'dhyAya: 5 darzanam 289 masAdhyavam 276 33-34 kuSThapramRtInAM saMkrAmakatvaM289 tRtIyo'dhyAyaH3 1-2 kuSThanidAnopakramaH 282 3 kuSThasaMprAptiH 1-2 azmarInidAnopakramaH 276 282 SaSTho'dhyAyaH6 3 azmaryazcaturvidhAH 4 kuSThapUrvarUpANi 276 283 1-2 pramehanidAnopakramaH 4 azmarINAM saMprAptiH 3 pramehahetavaH 5 sapta mahAkuSTAnAM 277. 289 277 5-6 azmarINAM pUrvarUpaM ekAdaza kSudrakuSThAnAM 4 pramehasaMprAptiH ca nAmAni 7 sarvAsAmazmarINAM 283 5 pramehapUrvarUpam sAmAnyalakSaNAni 277 6 mahAkuSTAnAM lakSaNAni 283 6 pramehANAM sAmAnyala8 zleSmAzmarIlakSaNAni 277 7 doSamedena kuSThavizeSo kSaNam 290 tpattiH 7 pramehANAM piDakAnAM ca 9pittAzmarI sarvadoSajatvaM lakSaNam 8 saptamahAkuSThAnAmaruNo 290 277-278 dumbara-RSyajihva 8 pramehANAM sAdhya-yApyA10 vAtAzmarIlakSaNam 278 - 11 zukrAzmarI mahatAmeva kapAla-kAkaNaka sAdhyamedAH 290 . puNDarIka-dahrakuSThAnA 9 sarveSAM pramehANAM * 278 lakSaNAni 284 12 zukrAzmaryAH saMprApti sarvajakham 291 hetulakSaNAni sthUlAruSka-mahAkuSThayo 10 kaphajAnAM dazamehAnA278 lakSaNam - 285 manukrameNa lakSaNAni 291 13-15 zarkarAsikatayola 10 ekakuSTha-carmadalakuSThayo 11 pittajamehAnAM lakSaNAni 291 kSaNam 279 lekSaNam 12 vAtajamehAnA lakSaNAni 291 16-17 azmaryA mUtramArga 11 visarpakuSThalakSaNam 285 13 pratidoSa pramehopadravAH 291 gatAyA lakSaNam 279 12 parisarpa-sidhmakuSThayorla 14 pramehapiDakAsaMprAptiH 292 18-23 azmaryAdhArasya basteH sthAnasaMsthAnadvArANi 279 kSaNam 285, 15-19 pramehapiDakAnAM 24-26 azmayutpattivarNanam lakSaNAni 13 vicarcikAkuSThalakSaNam 285 280 27-28 bastigatAnA rogANAM 20piDakAnAmasAdhya14 kiTibha-pAmAkuSTha. vAyureva kAraNam yorlakSaNam lakSaNam 200 186! 15 rakasAlakSaNam 21vAtajapramehANAmasAdhyacaturtho'dhyAyaH 4 16 kasmin kuSThe kasya do tve hetuH 1-2 bhagandaranidAnopakramaH 280 SasyAdhikyam 286 | 22-23 pramehiNaH sAmAnya3 bhagandarANAM nAmAni 17 kilAsalakSaNam 286-287 lakSaNam 293 nirukizva 18 kuSThAnAM vAtapittazle 24-25 madhumehilakSaNam 4 bhagandarANAM pUrvarUpam 200 mamedena lakSaNAni 287 26 trayANAmapi doSANAM 5 zataponakabhagandara19 kuSThAnAmasAdhyalam 287 viMzatipramehakaraNe lakSaNam 281 | 20-21 apratikAriNAM dRSyante dRSTAntapradarzanam 294 uSTraprIvabhagandaralakSaNaM 281 27 pramehANAmupekSayA 7 parisAvIbhagandaralakSaNaM 281 nAsAdhyabanidarzanam288 asAdhyatvam 294 8 zambUkAvartabhagandara- 281 22-27 dhAtugatakuSThAnAM lakSaNam 288 lakSaNaM saptamo'dhyAyaH 7 28 kuSThinormAtRpitrorapatyamapi 281 9 unmArgIbhagandaralakSaNam 282 kuSThi syAt 200 1-3 udaranidAnopakramaH 295 10-11 abhAgandaryA bhAganda 29 kuSThAnA sAdhyAsAcya 4 udarANAM saMkhyA ryAca piDakAyA vicAraH 288 5 udarANAM hetavaH 282/ 3.kuSThAnAM karmabalam 288 6 udarANAM saMprAptiH 295 294 meda: Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / pRSThaM ladAna 310 rAga. viSayAH viSayAH, viSayAH pRSThaM 7 udarANAM pUrvarUpam 296 | 11-12 AgantorviddheH 17 prajAtAnAM garbhiNInAM 8 vAtodaralakSaNam 296 | saMprAptiH ca stanAmayasaMbhavaH 309 9pittodaralakSaNam . 296 13 raktavidradhilakSaNam 303 18 stanyalakSaNam 309 1. zleSmodaralakSaNam 296 14 sarvajo vidradhirasAdhyaH 303 19-22 zukrapravRttivadeva vanya. 11-13 saMnipAtodaralakSaNam 296 15-18 Abhyantaravidradhihetu sthApi pravRttiH 14-15 plIhodaralakSaNam 297 saMprAptilakSaNAni 303 | 23-24 vAtAdiduSTastanyalakSaNam 310 16 yakRddAlyudaralakSaNam 297 19-22 bAhyAbhyantaravidradhI 25 nirdoSasya stanyasya 17-18 baddhagudodaralakSaNam 297 nAmadhiSThAnavi lakSaNam 310 19-20 parisrAvyudaralakSaNam 297 zeSeNa lakSaNam 303 26 stanarogasaMprAptiH 21-23 jalodaralakSaNam | 23 motthitavidradhInAM 27 saMkSepeNa stanaroga24 aSTavidhodarANAM sarvAvasthAsu kaSTatvaM 304 lakSaNAtidezaH 310 sAmAnyalakSaNam 298 24-25 vidradhInAmavasthAvizeSA ekAdazo'dhyAyaH 11 25 udarANAM sAdhyAsAdhya. " tsAdhyAsAdhyatvam 304 vicAraH 298 | 26-27 raktavidradhilakSaNam 304 1-2 pranthyapacyarbuda28-33 vidradhigulmayorbhedaH 304 galagaNDanidAaSTamo'dhyAyaH 8 34-38 asthigatavidradhilakSaNam 305 nopakramaH 310 1-2 mUDhagarbhanidAnopakramaH 29 dazamo'dhyAyaH 10 3 andherhetusaMprApti3 mUDhagarbhahetavaH 299 - lakSaNAni 4 mUDhagarbhasya cAturvidhyam 299 1-2 visarpa-nADI-stanaroga 310 nidAnopakramaH 305 4 vAtajagranthilakSaNam 311 5 mUDhagarbhasyAnye prakArAH 299 3 visarpANAM saMprAptihetu 5 pittodbhUtapranthilakSaNam 311 6 asAdhyamUDhagarbha kharUpaniruktayaH 306 6 kaphajaprandhilakSaNam 311 lakSaNam 4 vAtikavisarpalakSaNam 306 7 medaHkRtapranthilakSaNam 311 7-8 khAbhAvikaprajanana 5 paittikavisarpalakSaNam 306 8-9 sirAjasya pranthaH varNanam 6 zlaiSmikavisarpalakSaNaM ... saMprAptilakSaNaM ca garbhavicyuto dRSTAnta 311 sAMnipAtikavisarpa 10-12 apacyAH pradarzanam saMprAptilakSaNa nirutayaH lakSaNaM ca 10 garbhasya AcaturthA 312 7 kSatavisarpalakSaNam 13 arbudAnAM saMprAptiH sAvaH, paJcamaSaSThayoH 307 312 - 14 vAtAdijAnAmarbudAnA . pAtaH 300 8 visarpANA sAdhyAsAdhya prantheH samAni 11 asAdhyamUDhagarbha-garmiNyovicAraH 313 lakSaNam 300 nADIvraNasaMprAptirniruktizca 307 15-16 ra kArbudalakSaNam 12-13 antarmutagarbhalakSaNam 301 1. nADInAM saMkhyA 308 11 vAtikapaittikanADI. 17-18 mAMsArbudalakSaNam 313 14 mAtuma'tAyA api 19-20 arbudAnAmasAdhya lakSaNam jIvato garbhasyApakarSaNaM 301 12 zlaiSmikadvandvajanADI lakSaNAni 313 navamo'dhyAyaH 1 lakSaNam 300 21 arbudAnA pAkAbhAve hetu:313 1-3 vidradhinidAnopakramaH 301 13 sAMnipAtikanADyA 22 galagaNDasaMprAptiH . 314 4-6 vidradhisaMprAptiH lakSaNam 308/23-27 vAtAdi vizeSeNa 7 vAtavidradhilakSaNam 3.2 14 zalyanimittAyA nAjyA galagaNDaliGgAni 314 8 pittavidhilakSaNam 302 lakSaNam 2. galagaNDasyAmAdhya1zleSmavidradhilakSaNam 302 15 vanarogasaMkhyA 308 lakSaNam 10 sAMnipAtikavidradhi16 asaMbhUtagarbhANAM svanarogA 29 galagaNDakharUpalakSaNam na bhavanti kathanam 307 lakSaNAni Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nidAnasthAnam / 21 pRSTha 322 viSayAH viSayAH viSayA: pRSThaM dvAdazo'dhyAyaH 12 2 1-22 cippa-kunakhalakSaNam 320 11 uttamAlakSaNam 1-2 yupadaMzazvIpadanidAno- 23 anuzayyAH lakSaNaM 320 12 zataponakalakSaNam 327 pakramaH 315 24 vidArikAyAH , 320 13 khakpAka-zoNitArbuda3 vRddhInAM sapta medAH 315 / 25-27 zarkarAva'dasya , 321 yorlakSaNam 327 4 vRddhInAM saMprAptiH 315 28-29 pAmA-vicarcI 14 mAMsArbuda-mAMsapAkayo. 5 vRddhInAM pUrvarUpam 315 rakasA-pAdadArINAM lakSaNam 327 6 vAtaja-pittaja-kaphaja lakSaNam 321 15-17 vidradhi-tilakAlakayorataja-medoja- ! 30-31 kadaralakSaNam 322 lakSaNam 327 mUtraja-atrajame32 alasalakSaNam 18 zUkadoSANAM sAdhyAdena vRddhilakSa133-34 indraluptalakSaNam sAdhyavicAraH 327 NAni 315-316 35 dAruNakalakSaNam 322 - pazcadazo'dhyAyaH 15 7 upadaMzAnAM nidAnaM 36 aruSikAlakSaNam 322 1-2 bhamanidAnopakramaH 328 saMprAptizca 37 palitalakSaNam 322 3 bhannAnAM nidAnam 328 8 upadaMzAnA saMkhyA 317 38 masUrikAlakSaNam 4 bhamaM dvividhaM saMdhimukta 322 39 mukhadUSikAlakSaNam 323 kANDabhannaM ca vAtajAdhupadaMzAnAM pratyeka 328 lakSaNAni 5 saMdhimuktasya SaDmedAH 328 4. padminIkaNTa kalakSaNam 323 317 1.zlIpadasaMprAptiH 41 jatumaNilakSaNam 6 saMdhimuktasya saamaany| 317 323 42 maSakalakSaNam lakSaNam 328 11 vAtajAdimedeva zlIpada 7 utpiSTAdInAM SaNNAM saMdhilakSaNAni 317 43 tilakAlakalakSaNam 323 12zlIpadasyAsAdhyalakSaNaM 317 44 nyacchalakSaNam 323 mukkAno lakSaNam 328 13 zlIpadAnAM kaphAdhikala- 45-46 vyA lakSaNam 324 8 kANDa bhanmabhedAH 329 nirUpaNam 317/47-49 parivartikAlakSaNam 324 kANDabhanasAmAnya14 keSu dezeSu zvIpadaM 50-51 avapATikAlakSaNam lakSaNam 324 1.dvAdazakANDabhamAnAM - vizeSato jAyate 317/52-54 niruddhaprakazalakSaNam 324 viziSTaM lakSaNam 329 15 lIpadasthAnAni 31855-56 saMniruddhagudalakSa 11 kRcchrasAdhyabhamalakSaNam 330 prayodazo'dhyAyaH 13 Nam 324-325 12-14 asAdhyabhamalakSaNam 330 1-2 kSudraroganidAno57-58 ahipUtanalakSaNam 325 15 madhye vayasi bhamasya pakramaH . 10 59-60 vRSaNakacchUlakSaNam 325 sAdhyalam 330 catubakhAriMzadaroga- .61 gudabhraMzalakSaNam 325 16 asthivizeSeNa bhagnanAmAni 318 caturdazo'dhyAyaH 14 vizeSa: 4 ajagallikAlakSaNaM 310 1-2 zUkadoSanidAno SoDazo'dhyAyaH 16 5 yavaprakhyAyAH lakSaNaM 318 pakramaH 1-2 mukharoganidAnopakramaH 33. - 6 andhAlajyA , 319 3 zUkadoSajavyAdhInAM . 3 mukharogANAM saMkhyA 331 7 vikRtAyAH / 319 sAmAnyasaMprApti 4 oSThaprakopANI saMkhyA 331 kacchapyAH, 319 bhaidAzca 325/ 5-12 vAtajAtimedena oSTha9-10 balmIkasya , 319 4 sarpapikAlakSaNam 326 | prakopANAM lakSaNAni 331 11-18 indravRddhA-panasikA 5 aSThIlikAlakSaNam 326 / 13 dantamUlagatarogANAM pASANagardabha-jAla- 6-7 prathita-kumbhikA'lajI nAmAni 331 gardabha-irivellikA mRditAnA lakSaNam 326 | 14-15 cItAdalakSaNam 331 kakSA-gandhanAmA 8 saMmUDhapiDakA-avamantha- 16-18 dantapuppuThaka-dantaveSTavisphoTakAnA yolekSaNam 326 zauSirANAM lakSalakSaNam 319-320 puSkarikAlakSaNam 327 NAni 231-332 19-20 bamirohiNIlakSaNam 320 10 spardhahAnirUpaNam 327 11mahAgauSirakSaNam 333 329 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| tisA 333 mAtapadASANA viSayAH pRSThaM 20-22 paridara-upakuzayolekSaNaM 332 23 vaidarbhalakSaNam 332 24 vadhanalakSaNam 332 25-26 adhimAMsaka-dantanAdInAM lakSaNam 332 27 dantagatarogANAM nAmAni332 28 dAlanalakSaNam 332 29 kRmidantakalakSaNam 332 30-32 dantaharSa-bhajanaka zarkarANAM lakSaNAni 332 33 kapAlikAlakSaNam 332 34 zyAvadantakalakSaNam 332 35 hanumokSalakSaNam 36 jihvAgatarogANAM nAmAni 37 doSamedena kaNTaka lakSaNAni 38 malAsalakSaNam 333 39 upajihikAlakSaNam 333 4. tAlagatarogANAM nAmAni 333 41 kaNThazuNDIlakSaNaM 333 42 tuNDikeryadhruSayo- 333 lakSaNam 333 43 mAMsakacchapa-rakArbu dayorlakSaNam 333 4 mAMsasaMghAta-tAlapuppuTa yorlakSaNam 333-33 45 tAluzoSa-tAlupAkayo lakSaNam 334 46 kaNThagatarogANAM nAmAni334 40-50 kaNTharohiNInAM vAtajA dibhedena lakSaNAni 334 51 kaNThazAlUkalakSaNam 335 52 adhijihvalakSaNam 53 valayalakSaNam 54 balAsalakSaNam 55-56 vRndalakSaNam .. 335 5. zataghnIlakSaNam 335-336 58 gilAyulakSaNam 336 59 galavidradhilakSaNam 336 6. galaughalakSaNam 61kharaNalakSaNam viSayAH viSayAH pRSTha 62 mAMsatAnalakSaNam 336 19 mahAbhUtaguNAH 343 63 vidArIlakSaNam 20 mahAbhUtAnAM sattvAditri. 64 sarvasara(mukhapAka)medAH 336 guNAtmakalam 343 65-66 mukhapAkasya vAtajA 21 mahAbhUtAnAmanyonyAnupravedimedena lakSaNAni 336 ze'pi khe khe dravye vyakta samAdhamidaM nidaansthaanm| lakSaNaM bhavati 343 22 uktaviSayopasaMhAraH 344 atha zArIrasthAnam / dvitIyo'dhyAyaH2 prathamo'dhyAyaH 1 1-2 zukrazoNitazuddhizArIro1-2 sarvabhUtacintAzArIro pakramaH 344 pakramaH 338 3 vAtAdiduSTaretasaH prajo3 avyaktanirUpaNam 338 spAdane na samarthAH 344 4 avyaktAtsarvatattvAnA 4 vAtAdibhirduSTasya retaso mutpattikamA 330 - lakSaNAni 344 5 jJAnendriyANAM karmendriyANAM 5 ArtavadoSavarNanam 344 ca viSayanirUpaNam 339 6-10 zukradoSANAM 6 avyaktAdyaSTau prakRtayaH cikitsA SoDaza vikArAzca 339 11 aduSTazukralakSaNaM . 345 7 indriyANAmadhibhUtA- | 12-16 ArtavadoSANAM dhyAtmAdhidevata cikitsA medena traividhyam 339 17 aduSTArtavalakSaNam 8pUrvokAcetanavargasya puruSazce- 18-20 asugdaralakSaNaM tayitA kathaM bhavatIti cikitsA ca 346 varNanam 34.21-23 ArtavApravRttilakSaNaM 9prakRtipuruSayoH sAdharmya cikitsA ca 346 340 24 uttaprakaraNopasaMhAraH 346 10 sarve vizeSAH sattvaraja- 25-26 RtumatyAzcayo 346 svamomayA bhavanti 34025-30 putrIyAcAraMnirUpaNaM 346 11 prakRtiviSaye vaidyaka 31 vyavAye vihito niSiddhasiddhAntakathanam 340 zva kAlaH 347 12-14 sarvasyApi kAryajAtasya . 32 labdhagarbhAyAH puMsavanakAraNamayalaprati vidhiH pAdanam 341 33 RtukSetrAmbubIjAnAM 15 indriyANAM niyatakhakhaviSaya sAmadhye garbhotpattiH prAhityakathanam 342 34 vidhipUrvakotpannagarbhasya 16 mAyurvedasya sAMkhyA rUpavattvAdiphalam 344 dibhyo bhedadarzanam 342 | 35 garbhasya gaurakRSNAdi17 AtmanaH zarIramanaHsaMyoge. varNahetavaH 348 'bhivyajyamAnA 36 puMsAM samAgame nAryA ArtavaM visarpati 348 18 sattvAdiyuktasya manaso 37 ymlgbhotpttihetuH 348 343 38 bhAsekyapuruSalakSaNam 348 vaidhayeM guNAH 336 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zArIrasthAnam / pRSTha kAlo - viSayAH viSayAH viSayAH 39 saugandhikapuMso lakSaNam 348 11 ArtavapravRttinivRtti / 18 SaSThIkalA pittadharA 356 40 kumbhIkasya Il 351 19-21 zukradharAkalAvarNanam 357 kasya ca lakSaNam 349 12 Rtau samaviSamadivasayorga- 22 puMsaH zukrakSaraNamArgaH 357 41-42 SaNDakapuruSalakSaNam 349 mane puMstriyorjanma 352 23 puMso harSa eva zuka43 naraceSTitAyAH striyA 13 sadyogRhItagarbhAyA pravRttihetuH 357 lakSaNam liGgAni 352 24 gRhItagarbhANAmAtavA44 pUrvoktAnAM klIbAnAM 14-15 gRhItagarbhAyA uttarakA darzane kAraNam 357 __ sAdhyAsAdhyavicAraH 349 lInaM lakSaNam 352 25 garbhasya yakRllIhaphupphu45 bhAsekyAdInAM dhvajo- 16-17 garbhiNyA varjanIyAni 352 soNDukAnAmutpattiH 350 cchrAyahetuH 349 18 prathamAdimAsamedena 26-30 garbhasyAtragudabastijihA46 AhArAcAraceSTA garbhAvasthAH 352 srotaHpezIsirAnAvAsadRzI putrotpattiH 349 19-21 dauhRdAnAM yathAvatpUraNe zayAnAmutpattiH 357 .47 nArIdvayasaMyoge'nasthi ___31 garbhasya vRkSa NahRdagarbhotpattiH 349 22-28 dauhRdavizeSairguNavizeSayuktA yAnAmutpattiH 350 44-50 vikRtagarbhotpatti patyotpattiH 352-353 32 hRdayakharUpam lakSaNam 29 yathAdaivaM dauhRdodbhavaH 353 33 nidrAvarNanam 354 51 kujakuNipaGgumUkami 30 pazcamAdimAseSu manamA 34-35 hRdaye tamobhibhUte nidrA nimaNotpattihetavaH 349 dInAmudbhavaH 353 sattvAvirbhAve bodhazca350 .52 garbhavikRtikAraNam 349 31 garbhapoSaNakramaH . 353 36 khanadarzane kAraNam 358 53 garbhastho mUtrapurISAdi 32 saMbhavato garbhasya kimaGgaM 37 indriyANAM vaikalye . kasmAna karoti 350 prathamaM bhavatItyatra AtmA supta ivocyate 359 54 garbhasthasyArodane kAraNam 350 nAnAmatakathanam 353 38 divAkhAnasya pravRtti. 55 mAtuniHzvAsocchAsAdibhi33 garbhasya pitRmAtRrasAtma nivRttI gairbhasyApi niHzvAsocchA sattvasAramyajAni 39-40 yathoktakhApAdau balA- lakSaNAni sAdikA bhavanti 350 354 rogyAyurvavyAdi. 359 34 garbhasya zrIpuMnapuMsaka56 zarIraracanAvizeSA 41 sAtmyIkRtanidrANAM zarIralakSaNAni 354 pInI khabhAvajakham 35. divA khapatA rAtrI 35devatAdiparAH guNavada. 57-58 pUrvajanmanyabhyatA guNA , jAgratA bana doSaH 359 patyAni janayanti 354 uttarajanmanyapya36 apratyAnivRttiH 42-46 nidrAnAzahetuskhavinuvartante kitsA ca 359 khabhAvajA bhavati 354 tRtIyo'dhyAyaH 3 47 nidrAtiyoge pratIkAraH 359 caturtho'dhyAyaH 4 1-2 garbhAvakAntiyArIro 48 rAtrI jAgaraNAhI 1-2 garbhavyAkaraNazArIpakramaH 350 divAkhApAhAva 159 3 zukAtavayoH kharUpam 350 3 ekAdazaprANanirUpaNaM 354 49 tamdAlakSaNam 4 garbhAvataraNaprakriyA 350 4 saptasavirUpaNam 50 jUmbhalakSaNam 5puMbInapuMsakotpattihetavaH 351 | 5-7 kalAkhakapam 51 kamalakSaNam RtukAlamaryAdA 351 8-9 mAMsadharAkalAvaNa 52 bhAlasalakSaNam -8 adRSTArtavAyA RtumatyA nam 355-356 53 uklezalakSaNam lakSaNam 351 / 10-11 rakagharAkalAvarNanam 356 54 glAnilakSaNam RtAvatikrAnte garbhAzayaH 12-13 medodharAkalAvarNanam 356 55 gauravalakSaNam 36. saMkucyate 351 | 14-15 zleSmadharAkalAvarNanam 356 56 mUchA-tandrA-nidrANA1.bhAtavakharUpavarNanam 351 / 16-17 purISagharAkalAvarNanam 356 mutpattihetavaH 3. ropakramaH Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| wwwwwwwwwaavan 365 viSayAH pRSTha viSayAH pRSTha viSayAH pRSTha 57 garbhasya parivRddhau hetuH 360 12 jAlAnAM kathanam 48 zalyaniharaNaM jijJA58-59 garbhaparivRddhivarNanam 36. 13 kUrcAnAmavayaveSu sunA mRtazarIra 6. zarIravRddhAvapi dRSTizca pravibhAgaH evAGgapratyajJAni romakUpAzcana vardhante36. 14 mAMsarajavaH 365 draSTavyAni 61 kSINe'pi zarIre nakha 15 sevanyaH 365 49 zAstradRSTazArIrasya kezau vardhate 16 asthisaMghAtA: pratyakSIkaraNopAyaH 369 62 sapta prakRtayaH 17 sImantAH 365 50 AtmA jJAnacakSubhireva 63 prakRtyutpattihetuH 36. 18 bhasmAM saMkhyAnam 365 jJeyaH 369 64-67 vAtaprakRtilakSaNam 361 19 trizatAstrAmavayaveSu 51 zArIre zAstre ca 68-71 pittaprakRtilakSaNam vibhAgaH 365-366 vizAradasyaiva ciki72-76 zleSmaprakRtilakSaNam 30 20 astrAM paJcavidhamedAnAM ssAyAmadhikAraH 369 77 saMsargajaprakRtInAM varNanam SaSTho'dhyAyaH 6 . lakSaNam 362 | 21-23 zarIradhAraNe asthA 1-2 pratyekamarmanirdeza78 khasthe prakRtInoM prAdhAnyam zArIropakramaH 369 prakopAdayo na 24-25 asthyAzritasaMdhikathanam 366 3 marmaNAM saMkhyAnaM bhavanti 36 26 dazottaradvizatasaMdhi kharUpaM ca . 79 prakRtayo marse bAdhituM varNanam 4 mAMsAdimedena marmana zaknuvanti 27 saMdhInAmaSTamedAH saMkhyA - 369-370 8. ekIyamate prakRtInAM 28 pezyAdyAzritasandhInAma 5 zAkhAdyAzritamarmA bhautikatvam saMkhyeyatvam saMkhyA 370 81-87 sAkhikaprakRtInAM 29 navazatanAyUnA 6 zAkhAdiSu saMkhyayA lakSaNAni varNanam vibhakAnAM marma 88-13 rAjasaprakRtInA 30-36 mAyUnAM vistareNa nAmAni 370 lakSaNAni 362-363 kharUpAdikathanam 7 mAMsAdimarmaNAM nAmAni 370 94-97 tAmasaprakRtInAM 37-38 paJcazatapezInAM 8 marmaNAM paJca medAH 370 lakSaNAni 363 varNanam 367-360 9 sadyaHprANaharamarmANi 370 98-99 bhiSajA prakRti jJAva 39-strINAmadhikAyA 1. kAlAntaraprANaharakriyA kAryA 363 viMzavervivaraNam 360 marmANi paJcamo'dhyAyaH 5 4. pezInAM sthAnavazA 11 vizalyannamarmANi mAnArUpatvam 12-13 vaikalyakaramarmANi 1-2 zarIrasaMkhyAvyA41 strINAM pezIvizeSa 14 rujAkaramarmANi 370 karaNazArIropakramaH 363 15 marmaNI pUrvotakAryakaraNe 3zarIrazabdavyapadezya varNanam upapattiH 371 kathanam 42 pariziSTamamaMsirA 16 marmaNAM sadyaHprANaharAdi4 aGgapratyakathanam 363 srotasAmatidezena karmavizeSAH kathaM 5 khagAdivivaraNam 364 vyAkaraNam bhavanti . 371 6 bagAdInAM parisaMkhyAnaM 36443-44 garbhazayyAvarNanam 369 | 17 sadyaHprANaharAdikarma7 khagAdIno vistareNa 45 garbhazayyAyAM garbha vizeSasa matAntare kathanam sthitikharUpa vyavasthA 371 8bhAzayA: varNanam 3. 18 caturvidhAH sirA deha 9 atrANi 36446-47 ukazArIrajJAna pAlayanti 372 1. srotasAM vivaraNam 364 pratipAdakatvena 19-21 zalyoddharaNe marmA 11 kaNDarANAM pravibhAgaH 364 | zalyatatrasyotkarSaH 369 yanena rakSA kAryA 372 nvel,anyaririni 364 sthAna Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zArIrasthAnam / maamanawwwwwwwwwww pRSTha varNanam viSayAH viSayAH viSayAH 22 sayaHprANaharAdimamaNI 3-4 sirAsaMkhyAnaM tAsA 11 suviddhasirAlakSaNam 380 kAraNavaikalyA mutpattisthAnavarNanaM ca376 12 sirAyo viddhAyAM pUrva vyabhicAraH 5sirANAM prANAnAM cAdhA duSTarakapravRttiH 381 23 sadyaHprANaharAdimarmaNoM rAdheyakham 376 13 sirANAM samyagviddhAmAraNe kAlAvadhiH 372 6sirANAM vAtAdivAhi. nAmapyanAve kAraNam381 24 gAvAgatAnA marmaNA nInAM saMkhyA 14 kSINAdInAmavazyanAva. - pratyekazo 7 vAtAdivAhinInA gIyazoNite krameNa varNanam . 372-373 sirANAM pratya srAvaNam 281 25 udarorasormarmasthAnAnAM vibhAgaH 376-377 15 kSINe'tisrAvaNasya pratyekazo 4-15 vAtAdivahasirAsu doSakaratvam 381 vivaraNam 373 vAtAdInAM prAkRtaM 16 zoNitamokSaNe para 26 pRSThamarmaNAM pratyekazo vaikRtaM ca karma 377 pramANam 301 ___ vivaraNam 373-34 16-17 sirANAM vAtAdisarva 17 niyatadehadezagata27 UrdhvajatrugatamarmaNAM vahatvapratipAdanaM 377 rogavizeSaNa pratyekazo varNanam 374 18 sirAvarNavibhakti vyadhyAnAM sirANAM 28-29 sarveSAM marmaNAM saMkSepeNa kathanam 377 kathanam 181 mAnakathanam 374-375 19-21 avyadhyAnAM sirANAM 18 viMzatirdRSTavyadhAH 382 3. marmaNAM mAnakathana. saMkSepeNa kathanam 37 19 duSTavyadhAnAM vivaraNam 382 prayojanam 375 22 avyadhyAnAM sirANAM 2. sirAvyadhe yatnadarzanam 383 31-32 karacaraNAdyavayavacchede pratyahaM vistarazo 21 zastrakarmaNyanipuNavedyAjIvanti tadanta yApatsaMbhavaH 383 rgatamarmacchede tu 23 nAbhitaH prasRtAH niyante 22 mehAdikarmaNaH sirA375 sirAH sakalaM dehaM 33 marmasu hatA yadi _ vyadhasya guNAdhikatvaM 383 vyApnuvanti 379 | jIvanti tadA 23 sirAvyadhasya cikivikalA bhavanti 375 maSTamo'dhyAyaH sArthalakathanam 383 34 mamamahatAstu chedamedA1-2 sirAvyapavidhizArIro 24 nigdhAdibhiH puruSaiH dimirapina niyante 375 pakramaH 379 parihartavyAni 383 35 marmakhamihatA na jIva. 3 kA sirA avyadhyAH 379/ 25-26 sirAviSANa-tumbantItyatra hetuH 375 4 zoNitAvasekasAdhyeSu jalaukaH-pracchanAnA sirAvedhaH viSayAH 36-40 sadyAprANaharAdimama 383 5niSiddhAnAmapyAyayike navamo'dhyAyaH9 lakSaNam 375-376 vyAdhI sirAvedho'. 1-1 dhamanIvyAkaraNazArIrA41 marmasamIpadezapAtes pratiSiddhaH 379 dhyAyopakramaH 35 pyanarthakathanam 376 6 sirAvyadhasya pradhAna 3 sirAbhyo'nyA eva 41 marmAbhiSAtasyAsantA karmavidhiH 7 sirAvyadhe niSidaH kAlaH 38. dhamanyaH narthakArikham 4 dhamanInAM 43 marmasujAtAH zA 8 sirANAM vyadhane rIravikArA api yatraNavidhiH 38. saMkhyA 9pradezavizeSeNa zastra. 5UrdhvagAnA dhamanIno kRcchUtamA bhavanti 376 / saptamo'dhyAyaH 7 praNidhAnapramANam 380 kAryANi 1-2 sirAvarNavibhakizArI1. sirAvyadhe Rtumedena 6-7 adhogAnAM dhamanInAM rANyAyopakramaH 376 / kAlamedaH mu* saM0 anu04 . paJcakahatasya kAryANi Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| ____393 viSayAH pRthaM viSayAH pRSThaM viSayAH pRSTha 8-9 tiryaggatAnAM dhamanInAM 21 aparA'patane doSAH 52 zaktimantaM bAlaM jJAtvA kAryANi 384-385 tacikitsA ca 390 vidyA prAhayet 392 10 dhamanIsrotobhI rasaH 22 sUtikAyA makalalakSaNaM 53 bAlasya vivAhakAlaH 392 zarIre upacIyate 385 tacikitsA ca 390 | 54-55 atyantabAlAyAM garbhA11 prakRtibhUtAnAma23 bAlopacArakathanam 390 dhAne doSAH 392 prakRtibhUtAnAM 24 bAlasya dazame'hni nAma 56 garbhAdhAne ayogyA: ca dhamanInoM karaNam striyaH puruSAca kriyA: 385 / 25-27 dhAtrIlakSaNAni 390 57 garbhiNyA upadravANAM 12 srotasA varNanaM 28 yuktadhAcyA abhAve cikitsA mUlaviddhalakSaNaM ca 386 . doSAH 39.58-62 garbhasrAve mAsakrameNa 13 srotolakSaNakathanam 387 29 aparighutastanyadAnadoSaH 390 prayojyA yogAH dazamo'dhyAyaH 10 30 striyAH stanyanAze hetuH / | 63-65 garbhApyAyanayogAH 394. 1-2 garbhiNIvyAkaraNa kSIrajananopAyAzca 191 66 nivRttaprasavAyAH SaDvarSozArIrAdhyAyopakramaH 387 // 31 stanyasya parIkSA 391 ttaraM prasave garbhasyA3 garbhiNyAH prathamadinAt 32-33 dhAnyAH svanyaduSTihetavaH 391 lpAyuSTaM prabhRtyAprasavAt 34-36 ajJAnAM bAlAnAM 67 garbhiNyA niSiddhAnAM kartavyaM rogajJAnopAyaH 391 . vamanAdInAM / 4 garbhiNyA mAsakrameNa 37 bAlaka-dhAnyoravasthA kvacitpratiprasavaH 395 sevanIyAni 387 68-70 kumArasya vapurmedhAbalabuddhi bhedenopacArAH 391 5 navame mAsi sUtikA vivardhanA yogAH 395 38 bAlakasyauSadhamAtrAgRhapravezaH 387-388 samALaM zArIrasthAnam / .. kathanam 391 6-7 upasthitaprasavAyA 39 prakArAntareNauSadho. lakSaNAni 388 payogaH 391 atha cikitsAsthAnam / 8-9 AsamaprasavAyAH 40 bAlakasya jvare upacAra * prathamo'dhyAyaH 1 karaNIyA upacArAH 388 vizeSAH 391 1-2 dvivaNIyacikitsitA. 10 pratilomagarbhasthAnu41, vinaashkvikaaraahte| dhyAyopakramaH 396 .. lomIkaraNam 388 11 garbhasaMge yonidhUpanAdi 388 3 zArIrAgantukamedena virekAdIna kuryAt 391 42 bAlakasya tAlapAta. vraNadvaividhyam 396 12-13 prasavottaraM jAtazizorupacArAH 4 AgantukavaNasya karmavicikitsA 30 391 43-44 vAtenAdhmApite nAbhI zeSaprayojanam 14 catUrAtrAtrirAtrAdvA 396 5doSopaplavavizeSAdraNastanyapravRttiH gudapAke . medAH 15zizoH prathamAdhahassu copacArAH 391-392 396 6 vraNalakSaNadvaividhyaM madhusapirAdipA45 bAlasyAvasthAmedena sarpiH vraNaniruktizca 396 yanam prayogAH 7 vAtAdivraNAnAM pRthagla16 sUtikopacArAH 389 | 46-47 bAlaviSaye parijanasya kSaNAni 396-397 17 jAgAladezajAyAH sUtikA- - karaNIyam 392 8 vraNasya SaTyupakramANAM yA upacAravizeSaH 389 48 strIstanyAbhAve kSIrAnta- . nAmato nirdezaH 397 18 sUtikAyAmanyA'pi . ropayogaH 392 9 upakrameSu madhye kaSAyAsAmAnyakriyA 309 49 bAlakasyAnadAnakAlaH 392 dInAmubhayArthakAritvaM 19-20 uktAhArAcAravyati5.mahopasargebhyo bAlA keSavidupacArANAma: . krame kRcchrasAdhya rakSyAH tidezena vyAdhyudbhavaH 51 prahopasargalakSaNam 392 ! kathanaM ca 39-398 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsAsthAnam / 27 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww pRSTha pRSThaM 402 402 398 402 ... 399 399 viSayAH viSayAH viSayAH 1. vraNasyAvasthAmedena 57 zodhanatailaviSayaH 110 uttarabastisAdhyAH karaNIyA upacArAH 398 prayogazca vraNAH 11 apatarpaNanirUpaNaM 39858-61 zodhanIyarasakriyA 111 vraNasya bandhakaraNe 12 apatarpaNasya phalaM viSayaH / viSayaH prayogazca kAlAvadhizca 390 62 zodhanacUrNa viSayAH 112-118 patradAnaviSayaH .. 13 apatarpaNasya niSedha prayogazca 402 prayogazca 406 viSayAH 398 63 ropaNakaSAyaviSayAH 402 119-122 kRmighnaviSayAH , 406 14 AlepanaviSayaH 64 ropaNavarti viSayAH 123 bRMhaNaviSayaH , 406 15-16 Alepasya phalaM 65-69 ropaNakalkaviSayAH 124 viSajuSTasya vijJAnaci. 17-18 pariSekasya phalaM prayogazca 402 kitsitayoratidezaH 406 prayogazca 399 -70 ropaNasarpiviSayAH 125 zirovirecanasya viSayaH 19-20 abhyaGgasya phalaM prayogazca kAlAvadhAraNaM ca 399 71 ropaNatailaviSayAH 126 nasyaviSayAH 407 21 khedanaviSayaH prayogava 403 127-128 kavalagrahaviSayaH 407 22 vimlApanaviSayaH -72 ropaNarasakriyAviSayAH 129 dhUmapAnaviSayaH 400 prayogazca prayogazca 403 130 madhusarpiviSayaH 73 ropaNacUrNa viSayAH - 23 upanAhaviSayaH 403 131 yantraviSayaH 407 24-26 pAcanaviSayaH prayogaca 399 74 zodhanasya ropaNasya ca 132 praNibhyo deya AhAraH 40. sarvavraNaviSayatvam 403 133 kSatAturo rakSobhyo 27-29 lAvaNaviSayaH rakSaNAyaH 407 30 nehapAnaviSayaH 75 eSa zodhanaropaNavidhimantra399 134 vraNasya saMkSepeNa mUlAdhi. 31 vamanaviSayaH vatprayokavyaH 403 ThAnalakSaNacikitsA 33 virecanAhI 76 anirdiSTayogaviSayiNI mImAMsA kathanam 407 33 chedanaviSayaH 403 135 alpauSadheSu zodhana34 bhedana viSayaH 77-79 vAtAdiduSTeSu vraNeSu gaNa ropaNAdiyogeSu tatsa vizeSAH 35-37 dAraNaviSayAH 38-39 lekhanaviSayAH 8. dhUpana viSayaH madravyANAmAvApo404 padezaH 407 4. zastrAbhAve kSaumAdi- 81-82 utsAdanaviSayaH 136 samaprayogAlAme yathAmilekhanam prayogazca 404 lAbhauSadhaprayogaH 400 41-42 eSaNaviSayaH 4.0 83 avasAdana viSayaH 404 137 ekatraiva vyAdhau yaugibhAharaNaviSayAH | 84-85 mRdukarma viSayaH 404 kasya prakSepo'yaugikasya 4 vyadhanasrAvaNaviSayAH 401 86-87 dAruNakarmaviSayaH 404 tyAgazca . 45 sIvanasaMdhAna viSayAH 4.1 88 kSAraviSayaH 404 -139 vraNasya vraNitasya copa46-47 pIDanaviSayaH 401 89 agnikarmaviSayaH 44 zoNitAsthApanaviSayaH 401 | 90-93 kRSNIkaraNaviSayAH 140 bhanAgatAvekSaNena vraNa49-50 nirvApaNaviSayaH prayogazca 404 cikitsAkathanam 408 prayogazca | 94-98 pANDukarmaviSayAH dvitIyo'dhyAyaH 2 51-51 utkArikAviSayaH prayogazca 405 1-3 sadyovraNacikitsitA. . prayogazca 401/ 99-100 praNAnAM savarNIkaraNa dhyAyopakramaH 408 53 zodhanakaSAyaviSayAH 401 prayogaH 4 vraNAkRtimAtre hetuvizeSa54-55 zodhanavartiviSayaH 401 101-103 romasaMjananopAyAH 405 nirdeza: 400 56 zodhanasapirviSayaH 104-108 romazAtanopAyAH 405 5-6 AgantuvraNAkRtikathanam 400 prayogazca 1.9 bakhisAdhyA vraNAH 405/ __ . vraNAkRvijJAnaphaLam 408 400 . . . dada . . . '403 dravAH 405 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| 408 409 viSayAH viSayAH viSayAH 8 AgantuvraNAkRtilakSaNam408 71 sAmAnyazarIrAvayavasya 14 savraNabhanmacikitsitam 416 9 AgantuvraNAno SaDvi viddhasya cikitsA 413 15 kAladoSAzrayaM bhamasya dhakham 72 viSayavizeSeNa viddha sAdhyatvam 416 10 chimalakSaNam 408 cikitsA 413 16 vayomedena bhannasandhisthairye 11 bhilakSaNam | 73-74 samajhAdiropaNatailam 413 kAlAvadhiH 416 12 koSThalakSaNam 75 tAlisAdiropaNatailam 413 17 bhAmavizeSeNa cikitsita- . 13-15 koSTha medasya sAmAnya76 kSata-pizcitayozcikitsA 413 vizeSaH lakSaNam | 77-78 ghRSTacikitsA vizliSTade- 18-19 bhanne saMkSepataH sandhi16-18 koSTha medasya vizeSa hAdInAM cikitsA ca 413 sthApanopAyAH 416 lakSaNam | 79 zarIrAdInavekSya vraNe 20-21 utpiSTa-vizliSTayozci19 viddhalakSaNam tailaghRte yojye 413 kitsitavizeSaH 416 2.kSatalakSaNam . 8. sadyovraNeSu pittavidradhyu- 22-23 utpiSTanakhasaMdhi21 picitalakSaNam ghRtAtidezaH 413 cikitsitam 416. 22 ghRSTalakSaNam 409 81 sadyaHkSatavraNe ghRtatai 24 bhanAyA aDalyA23-25 chinAdInAM catuNAM cikitsA __lapariSekaH 413 cikitsitam 416 26-27 piccita-ghRSTayozcikitsA 409 82-84 aduSTavraNaropaNaM tailam 414 25 pAdabhanmacikitsitam 416 20 SaDvidhasadyovraNopasaMhAraH410 85 kiyantaM kAlaM sadyovraNaci- 26 bhamajaboro29-30 mUrdhAdyavayavAzritacchina kitsA kAryA zcikitsitam 414 416. cikitsA 410 86-88 duSTapraNopAyAH 414 27 urvasthibhaGge vizeSa31-33 karNacchedAdInAM vizeSa- 89-91 sarvaduSTavraNeSu tailaghRtakalka cikitsitam 416 cikitsA yogAH 414 28 kaTibhamacikitsitam 417 34-35 zAkhAsu tiryakchede 93-94 vAtAdimedena kalkAH 414 | 29-30 paryukAmamacikitsitam 417 cikitsA / 95 sayovraNasya SaDvidhalameva 414 31 skandhabhamacikitsitam 417 36 pRSThavaNorovraNayozci |96-97 bahUkAnAmapi sadyovaNAnA 32 kUrparasandhibhanakitsA 410 SaTkhevAntarbhAvaH 414 | cikitsitam 417 : 37 zAkhAnA niHzeSacchede 33 jAnu-gulpha-maNibandhamamacikitsAntaram tRtIyo'dhyAyaH3 410 38vraNaropaNArtha candanAdi- 1-2 bhagnacikitsitAbhyAyo cikitsitam tailam 410 pakramaH 415/34-35 haskhatalabhama39-40 dvitIyaM candanAditailam 410 3 yeSAM bhamaM kRcchrasAmyam 415 cikitsitam 417 41-43 bhitranetracikitsitam 410 4 bhanerasevyAni 415 36 natonnatayorakSakayo. . 4 sarvanetrAbhighAte Aja 5 bhannaiH sevyAni 415 - cikitsitam 417 ghRtaprayogaH 411 6 bhamabandhanadravyANi 15 37-38 bAhu-prIvA-baTu-hanubhamaci45-49 udaramedacikitsitam 411 7 bhamalepanadravyANi | - . kitsitam 417 50-51 koSThagatazalyasyAsAbhya RtuvizeSeNa bhamabandhana- 39-40 hanusaMdhibhamacikitsitam418 lakSaNam 411 kAlAvadhiH 41-42 dantamamacikitsitam 418 52-54 koSThagatasAdhyavraNa 415 cikitsA 9-10 bhame nAtivithilagADho bandho 41-44 nAsAbhanmacikitsitam. 418 55 mine'pi koSThe sAdhyasya vidheyaH 45 karNabhamacikitsitam 418 lakSaNam 412 11 savedane bhane pariSeka 46 kapAlabhamacikitsitam 418 56-65 satramedacikitsitam 412 vidhiH 415 47 patanAdinA zUne 16-68 muSkamedacikitsitam 411 12 bhane kAlAdivizeSeNa zIto zItapradehAdividhiH 418 19-7. uttamAle viddhasya SNadravyopayogaH 415/48-49 jahorumameSu kapATazayanavikitsitam 412 13 bhane AbhyantaramauSadham 15 | vidhiH 418 410 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsAsthAnam / amnnamrnsrminewwwranwar rA viSayAH viSayAH pRSThaM 5. zroNyAdibhameSu zayana 18 skandhavakSatrikamayAgatavidhiH 418 vAtacikitsA 421 51ciravimukkasandhi 19 zirogatavAtacikitsA 422 cikitsitam 418 2. vAtaroge bastiprazaMsA 422 52 cirakANDabhanmaciki- 21-26 uttAnuktavAtarogANAM sAmAsitam 410 nyacikitsitam 422 53 bhane bahirnirgatAsthi 27 vAtaroge vilvakasarpiH 422 cikitsA 41 |. .-28 vAtaroge aNutailam 422 54 kAya vizeSeNa bhanna 29 vAtaroge zatapAkaM sahasrakriyAvizeSaH ..419 pAkaM ca tailam 423 55-66 bhamasaMdhAnanaM tailam 19 30 vAtaroge patralavaNam 423 .67-68 dvitIyaM bhamasaMdhAnakaM 31 , kANDalavaNam 423 tailam 19 32, kalyANakalavaNam 423 69 bhame yathA pAko na bhave 13 , lavaNayogaprazaMsA 424 tathA prayateta 19 0 samyamUDhabhamalakSaNam 19 paJcamo'dhyAyaH5 - caturtho'dhyAyaH 4 . / 1-2 mahAvAtavyAdhicikitsi1-2 vAtavyAdhicikitsito topakramaH 424 pakramaH 420 3 vAtazoNitasya dvaividhya.3-4 bhAmAzayagate vAte SaT nirAkaraNam 424 dharaNayogaH 420 4, saMprAptinirukti5pakkAzayagatavAta pUrvarUpalakSaNAni 42 cikitsA 5 vAtazoNitayogyA: bastigatavAtacikitsA , zrotrAdigatavAta 6kIdRzaM vAtazoNitamupacikitsA ca 420 kamyam 424 samAMsAsaksirAprAptavAta 7 vAtapravalavAtarakacikitsA . 420 cikitsA 424-425 mAyusandhyasthiprAptavAta pittaprabalavAtaraka cikitsA 420 cikitsA 9 asthigatavAtacikitsA 420 10 zukragatavAtacikitsA 421 rakaprabalavAtaraka. 11 sarvAkAGgagatavAtaci cikitsA 426 kitsA 421 1. zleSmaprabalavAtaraka- 12 kaphapittarakasaMsRSTavAta cikitsA 426 cikitsA suptivAta 11 saMsargasaMnipAtajavAtacikitsA ca raktacikitsA 13-sarvavAtavikAriNAM 12-13 vAtarake sAmAnya bhojanAni 421 cikitsitam / 426 14-15 vAtaroge zAlvaNAkhya 14-16 vAtarake ukAnutakriyAupanAhakhedaH 421 yogasaMgrahaH 426-427 16-17 vAtaroge anamikhe. 17 // niSiddho bAhA. davidhi: 421 / viSayAH 18 apatAnakacikitsitam 427 19 pakSAghAtaciki tsitam 427-428 2. manyAstambhacikitsitam428 21 apatantrakacikitsitam 428 22 arditacikitsitam 428 23 gRdhrasyAdau sirAvyadhavidhiH 428 24 karNazUlacikitsA 428 25 tUnI-pratUnIcikitsA 428 26 AdhmAna-pratyAdhmAna cikitsA 27 aSThIlA-pratyaSThIlayo. cikitsA 429 28 vAtaroge hiMgvAdicUrNam 429 29 saMsRSTAvRtavAtacikitsA 429 30 medovRtavAtacikitsA 429 31-32 UrustambhanidAnam 429 -35 jarustamme Abhyantara cikitsitam 429 36 , bAhyaci. kitsitam 429 37-38, bhojanavidhiH 43. avasthAyAM mehAvacAra Nasya pratiprasavaH430 0-45 vAtaroge guggulukalpaH 430 SaSTho'dhyAyaH6 1-2 arzazcikitsitopakramaH 43. 3 arzasAM caturvidhasAdha nopadezaH -5 arzaHsu kSArapAtana vidhiH 430-431 6 kSAreNa samyagdagdhA-ti dagdha-hInadagdhalakSaNAni 431 7 sthAnAdivizeSeNArzasAM dahanavikalpaH 431 kSArapAte vizeSavidhiH 431 9kSArakarmaNaH pazcAtkarma 431 10 kSAravibhraMzasya mahadanartha kArikham 432 11 arzIyantrakathanam 432 . 12 arzasAmAlepanavidhiH 432 13 adRzyeSvarzassu yApanayogAH 431 puruSAH . 421 rAcArI Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / - __ 434 5-8 vAtAzmadAdigaNa viSayAH pRSTha viSayAH viSayAH pRSThaM 14 arzassu dantyariSTaH 433 aSTamo'dhyAyaH8 48-49 bhagandare trivRtAditailam 441 15 , abhayAriSTaH 433 | 1-2 bhagandaracikitsito. 50-52 , citrakAditailam 441 16 , doSamedena ciki pakramaH 438 53 bhagandarayantrakathanam 441 tsitavizeSaH 433 3 bhagandarANAM sAdhyAsAdhya 54 bhagandare vANi 441 bhallAtaka vivekaH 438 navamo'dhyAyaH9 vidhAnam 433-434 4 bhagandareSu zastracikidvitIyaM bhallAtaka tsAyAH sAmAnyo 1-2 kuSThacikitsitopakramaH 42 vidhAnam vidhiH 3 kuSThanidAnam 442 439 19-20 , vRkSakAruSkarakSA 442 4 kuSThe vANi 5-11 zataponake zastrakriyAyAM / rAmiyogAnA . vizeSaH 5 kuSThe AhArAcAravibhAgaH 442 439 prazaMsA 12-19 zataponake zastrakarmaNaH 6 , sAmAnyaciki" doSavizeSeNAnya pazcAtkarma prayogANA sitam 439 442 matidezaH 434 20-22 uSTraprIvabhagandara 7, doSavizeSeNa 22, vAni 43 kriyAvizeSaH 442 cikitsA 439-440 8., mahAtitakaM ghRtam443 . saptamo'dhyAyaH 7 23-25 parisrAvibhagandaraci. 1-2 azmarIcikitsito. kitsA 9, titakaM ghRtam 443 440 pakramaH 435 26-27 parisrAvibhagandare zastra 10 kuSThe katipaye sAmAnya. . kriyAvidhiH 3-4 azmaryA snehAdikarma 435 yogAH 440 443 5-8 vAtAzmaryA pASANa- | 28-29 zizUnAM bhagandaravizeSe 11-12 dadrau lAkSAdiyogaH 443 medAdigaNaH virekAgnizastrakSAra 13, saindhavAdiyogaH 443 9-13 pittAzmaryAM kuzA niSedhaH 14 ,, hemakSIryAdiyogaH 443 digaNaH 15 zvitre bhadrodumbarI 30 bhagandare AragvadhAdyA 14-16 kaphAzmA~ varuNAdigaNaH435 yogaH 444 17 zarkarAyAM picukAdigaNaH 435 440 16 , pUtikITAdiyogaH 444 18 , krauzcAsthyAdi 31-32 Agantujabhagandara 44017-18, kRSNasarpAdi / yogaH cikitsA 436 * 33 tridoSajabhagandarasya yogaH 19 azmayA~ trikaNTakAdi 444 vajryavam 19-20, kukuTapurISayogaH 444 20-21, kSArayogaH 436 | 34-36 bhagandare zastrajanitavedanA- 21-22 , kSArayogaH 444 22-23 , tilAdikSArazamanopAyaH 444 44023-24 , tailayogaH yogaH 37 vAtakaphaje bhagandare 25-26 , AvalgujAdyA vartiH 445 , zvadaMSTrAdikalkaH 436 upanAhakhedaH 441 27-28, tutthAdilepaH 445 . kSIrayogaH 436 38 bhagandare trikaTukAdi 29-33 kuSThe nIlatailam 45 26 " vIratarAdigaNaH 436 yogaH 445 34-38, mahAnIlatelam 441 27 , chedopadezaH 436 39 bhagandaravraNazodhanavargaH 39 zvitre gomUtrAdiyogaH 445 28 azmaryA zastracchedasya 40-41 , pUtikAdilepaH 446 4. bhagandare utsAdanayogaH antimopakramalam 436 42 kuSThe samapradoSanihara41 , rasAjanAdiro29 rAjAnamApRcchaya zastra NopadezaH paNakarakaH 446 kriyA kAryA 436 30-33 zastreNAzmaryAhara kuSTAdizodhana 43, doSazodhanakramaH 446 NavidhiH 436-437 kalkaH 4144-49, katipaye prAyogi34-35 zastrakarmaNaH pazcAtkarma 43743-46, mAgadhyAya kA yogAH 446 36-38 zastrakarmaNi rakSyANya? ropaNatailam 441 / 5. dAhayuktasya kuSThina: marmANi 43-438 47nyagrodhAdigaNaH 441 mAnayogaH vartiH 440 / yogaH Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsAsthAnam / 447 458 pAgaH viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH 51-53 jAtakrimINAM kuSThAnoM | 12-13 adhanAnA pramehe vizeSa 3 udarANAM sAdhyAsAdhyacikitsitam 447 cikitsA 453 vivekaH 457-458 54-56 kuSThe vajrakatailam 447 dvAdazo'dhyAyaH 12 4 udariNAM pathyApathyAni 458 57-63 , mahAvajakatailam 447 | 1-2 pramehapiDakAcikitsi 5 ghAtodaracikitsitam 458 64-65., lAkSAdikaM tailam 447 topakramaH 454 6 pittodaracikitsitam 458 66, khadirAdiyavAgU: 3 pramehapiDakAnAM sAdhya 7 zleSmodaracikitsitam 458 67-68 telaghRtapradehoddha balakSaNaM 454 8 dUSyodaracikitsitam 458 rSaNavirecano- . 4 pramehapiDakAsu avasthA 9 udare doSAnulomanapayogAH 447-448 vizeSeNa cikitsA prazaMsA 69, kArabhamUtrayogaH 448 vizeSaH 454 10 udareSu katipaye sAmA70-71, khadirayogaprazaMsA 448 5, dhAnvantaraM ghRtam 454 nyayogAH 72 kuSThinaH pathyApathyam 448 6 prame hiNAM zodhanopadezaH 454 11 udare mUtravartiH 459 dazamo'dhyAyaH 10 7,, khedaniSedhaH 454 12 , AnAhavartikriyA 460 1-3 mahAkuSTacikitsito 8 adhodehe eva piDakA 13 plIhodaracikitsA 460 pakramaH 448 saMbhave hetuH 454 14 udare SaTpalakaM ghRtam 460 4-5 kuSThe yavakalpaH 9 apakkAnAM pakkAnAM ca 15 yakRddAlyudare sirAvyadhaH 460 6 ,, ariSTavidhAnaM448-449 piDakAnAM vizeSa 16 plIhodare sirAdAhaH 460 7, AsavavidhAnam 449 cikitsitam 455 17 baddhagudodara-parisrAvyudara8, surAvidhAnam 449 1. pramehe sAlasArAdilehaH 455 yozcikitsitam 46. 9, avalehavidhAnam . 449 11, navAyasayogaH 455 18 jalodaracikitsitam 461 10, cUrNakriyA 449 19, lohAriSTaH 19 sarvodareSu kSIrajAGgala11, ayaskRtiH 20 pramehanivRttilakSaNam 455 mAMsarasayoH prayogaH 461 , mahauSadhAyaskRtiH 450 prayodazo'dhyAyaH 13 / paJcadazo'dhyAyaH 15 13 , khadiravidhAnam 450 1-2 madhumehacikitsito 1-2 mUDhagarbhacikitsito. 14 , guDUcI vidhAnam 451 456 pakramaH 15-16 ,, mizrakannehaH 451 3-4 zilAjatUtpattiH 456 3 mUDhagarbhasya kaSTasAdhyakham 461 ekAdazo'dhyAyaH 11 5zilAjatubhedAH 456 4 mUDhagarbhasya trayaH saMgAH 461 1-2 pramehacikitsitopakramaH 451 6 zilAjatusaMbhavalohavi- 5-8 mUDhagarbhe matraprayogaH461-462 9, auSadhayogaH __3 pramehasya vaividhyam zeSeNa zilAjatuno 462 451 . rasavIrya vizeSaH 157 10-18 mUDhagarbhAharaNArtha zastra4 pramehe sAmAnyacikitsA 451 zilAjatUnAmuttarottaraM prayogaH 462-463 5 pramehiNo vANi 451 zrecyam 19-27 zastrakarmaNaH pazcAtkarma 463 6 pramehe pabhyAni 451 28-39 sUtikAroge balAtailam 463 7, zodhanavidhiH 451 8bilAjatusAmAnyaguNAH 456 40-43 , zatapAkaM balA 9 pradhAnazilAjatulakSaNam 456 8 sarvapramehe paJca yogAH 452 / tailam 464 |10-16 pilAjatuprayoga9 viMzatiprameheSu viMzati 44 balAtailavidhAnena guDU vidhAnam yogAH 452 || cyAditailAvidezaH 464 15-19 madhumehe mAkSikavi10 prameheSu ariSTAyaskRti 45-47 nIlotpalAditaiLam 464 dhAnam lehAsavayavAgUkaSAya SoDazo'dhyAyaH 16 yogAH 452-453 | 20-35 , tuvarakavidhAnam 457 1-2 vidradhicikitsitopakramaH464 11 IzvarANAM pramehe vizeSa- caturdazo'dhyAyaH 14 / 3 AmeSu vidradhiSu praNazoSacikitsA / 1-2 udaracikitsitopakramaH 457 vacikitsA kAryA 464 pakramaH Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| viSayAH pRSThaM _ viSayAH pRSTha viSayAH 4-5 vAtavidradhicikitsA 464 | 42-44 stanyadoSacikitsA 469 | 18-20 mUtrajavRddhicikitsA 476 10-15 pittavidradhicikitsA 464 45-47 stanarogacikitsA469-470 21-24 atravRddhicikitsA 476 16-21 pittavidradhI karajAdi aSTAdazo'dhyAyaH 18 25-27 upadaMze sAmAnyatailam 465 | 1-2 prandhyapacyarbudagalagaNDa. cikitsA 22-26 zleSmavidradhicikitsA 465 cikitsitopakramaH 47028-29 vAtajopadaMzacikitsA 476 27 raktajAgantujavidhi 3 bhAmapranthiciki 30-32 pittajopadaMzacikitsA 476 cikitsA tsitam 470 33-35 kaphajopadaMzacikitsA 476 28-33 apakkAbhyantaravidradhi. 4 Amapranthau snehapAnavidhiH470 36-39 upadaMzasya AmAdhavacikitsA 465 / - 5-7 vAtacikitsA sthAmedena ci0 477 34 vidradhI sirAvyadhaH 465 8-11 pittapranthi cUrNam 35-37 pakvavidradhi cikitsA 470-471 42-44 jambvAdiyogaH / cikitsA 465-466 12-14 zleSmapranthicikitsA 471 45-48 upadaMze katipayayogAH 477. 38 yathA vidradhiH pAkaM na 15-16 mausakandIcikitsA 471 49-51 tridoSajopadaMzacikigacchati tathA 17-19 medojapranthicikitsA 471 kitsA prayatitavyam | 20-23 apacIcikitsA 471 24 amarmajagranthau kSArA39-43 majjajAtavidradhi 52-54 vAtajazlIpadacikitsA 477 55 pittajazlIpadacikitsA 477 cikitsA mizanavidhiH 466 472 saptadazo'dhyAyaH 17 56-62 zlaiSmikopadaMza25-26 apacyA javAyAM zastrakarma cikitsA 447-478 1-2 visarpanADIkhanaroga 27 UrdhvadehajAyAmapacyA 63-67 zlIpade pAnIyakSAraH 478 cikitsitopakramaH 466 maNibandhopari 68-69 zlIpade dvitIyaH 3 visarpa sAmAnya zastrakarma 473 pAnIyakSAraH 478 cikitsA 466 28 apacyA saMzamanavidhiH 473 viMzatitamo'dhyAyaH 20 4-5 vAtajavisarpacikitsA 466 | 29-31 vAtArbudacikitsA 473 6-9 pittajavisarpacikitsA 46632-34 pittArbudacikitsA 1-2 kSudarogacikitsito1.-13 pittavisarpa gauryAdi pakramaH 478. 35-40 kaphArbuda 3-4 ajagallikAcikitsA 478 ghRtam cikitsitaM 473-474 14-15 kaphavisarpacikitsitam 467 5-6 andhAlajI-yavaprakhyA| 41-42 medorbudacikitsA paMnasI-kacchapI16 sarvavisapeMSu sAmAnya43-47 vAtikagalagaNDa pASANagardabhAnA cikitsitam cikitsA 474 * cikitsA 15-19 vAtajanADIciki 40-50 kaphajagalagaNDatsitam cikitsA 474-475 7-8 vivRtendra viddhA-gardabhI20-21 pittajanADIciki51 galagaNDaroge kaTutri. jAlagardabha-irivetsitam kAdiyogaH 475 likA-gandhanAnI22 pittajanAjyAM zyAmA- 52-55 medaHsamutthagalagaNDa kakSA-visphoTakAnAM dighRtam cikitsA 475/ cikitsA 478 23-25 kaphajanADIciki ekonaviMzo'dhyAyaH19 / 9-11 cippakunakhayozcisitam 1-2 vRddhyapadaMzazlIpadaciki kitsA 478 26-28 AgantujanADIvraNa sitopakramaH 475 | 12-15 vidArikAcikitsA cikitsA 3 vRddhau vANi 16-18 medorbuda-zarkarArbuda29-33 kSArasUtreNa nADI4-8 vAtajavRddhicikitsA 475 kacchu-vicarcikA- 479 cchedana vidhiH 468, 9-11 pittajavRddhicikitsA 475 pAmAnAM cikitsA 479 34-41 sarvanADInA pAmAnya- 12-14 kaphajavRddhicikitsA 476 19pAdadArIcikitsA 479 vidhiH 468-469 | 15-17 medojavRddhicikitsA 476 | 20-22 akasacikitsA 479 467 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsaasthaanm| - Howwwra-..-wimmwwwwwwww pRSTha 486 482 .48. viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH pRSThaM 23-26 kadarendraluptayo dvAviMzatitamo'dhyAyaH 22 5 vAtajAdimaidena cikitsA 1-2 mukharogacikitsito. zvayathulakSaNam 485 27-28 arUMSikAcikitsA pakramaH 482 6 doSANAM sthAnasaMzraya29 dAruNakacikitsA 479 3-9 oSThaprakopacikitsA 482 vizeSeNa zyathau 30 palitacikitsA vizeSaH 485 10-12 zItAdacikitsA 31 masUrikAcikitsA 479 7 zothAnAM sAdhyAsAdhya13 dantapuppuTakacikitsA 482 vicAraH - 32 jatumaNi-mazaka-tila 14-15 dantaveSTacikitsA kAlakAnAM cikitsA 480 8-9 zothopadravAH |-16-17 zauSiracikitsA 482 1. zophino vAni 486 33-36 nyaccha-vyaGga-nili.. 18 paridaracikitsA 482 kAnAM cikitsA 480 11 doSavizeSeNa zvayathu. | 19-21 upakuza cikitsA 482 37 yauvanapiDakAcikitsA 480 cikitsA 22 dantavaidarbhacikitsA 482 12 zvayatho sAmAnya. 38-39 padminIkaNTaka. . 23 adhidantakacikitsA 482 cikitsA 486 cikitsA 48024-25 adhimAMsa 13 zophe apathyAni 487 40-42 parivRttikAvapATikA- .. cikitsA 482-483 | cataviMzatitamo'dhyAyaH 24 - cikitsA | 26-33 dantanADIcikitsA 483 1-3 anAgatAbAdhaprati43-45 niruddhaprakAzaci34-35 dantaharSacikitsA 483 dhanIyopakramaH 487 kitsA 36-38 dantazarkarA-kapAlika 4-12 dantadhAvana vidhiH 46-47 saMniruddhagudacikitsA 48 yozcikitsA 483 | 13-14 jihAnirlekhanalakSaNaM 48-56 valmIkacikitsA 4 39-40 kRmidantakacikitsA 487 tadguNAzca 483 57-60 ahipUtana-vRSaNakacchU41-42 hanumokSacikitsA 483 15-16 mukhaprakSAlana vidhiH cikitsA tadguNAzca 43-47 jilAkaNTakacikitsA 483 61-13 gudabhraMzacikitsA 481 15-20 netrAjanavidhiH 48 upajilAcikitsA 483 ekaviMzatitamo'dhyAyaH 21 / / tadguNAzca 487-488 41-56 galazuNDikAcikitsA 484 | 21-24 tAmbUlabhakSaNavidhiH / 1-2. zUkarogacikitsito57 tuNDikeri-madhuSa tadguNAzca 488 pakramaH 481 kUrma-saMghAta-tAlupu- 25-26 zirobhyAguNAH 488 3sarpapIcikitsA 481 ppuTAnAM cikitsA 484 | 27-28 virobhyazArtha tailam 488 4 aSThIlikA-'nuzayI. 58 tAlupAkacikitsA - 484 29 kezaprasAdhanIkarNapUraNa. cikitsA 59-63 kaNTharohiNIcikitsA 484 yorguNAH 5-6 praSita-kumbhikayo 64 kaNThazAlakacikitsA 484 30 abhyAguNAH 488 cikitsA 65 adhijihi kAcikitsA 484 | 31-32 sarvAnapariSekaguNAH 488 alajIcikitsA 481 66 ekanda-gilAyu 33 snehAvagAhanaguNAH 488 8mRvitacikitsA 481 galavidradhInAM 34 abhyajAdau prakRti9 saMmUDhapiDakAcikitsA 481 cikitsA vizeSeNa taila-ghRta10-12 avamanya-puSkarikA67-75 mukhapAkacikitsA 484 yoryogaH 488 sparzahAnInA 76 mukharoge kavalavidhiH 485 35-37 abhyaGgAnadhikAriNaH 488 cikitsA . 481 | 77-81 asAdhyA mukha 38-50 vyAyAmavidhiH, tadguNAH, 13 uttamAcikitsA 481 rogAH ativyAyAmadoSAH, 14 zataponaka-bakpAkayo vyAyAmAnadhikAcikitsA 481 trayoviMzatitamo'dhyAyaH 23 riNazca 488-489 15-18 zoNitArbuda-mAMsapAka- 1-2 zophacikitsitopakramaH 485 51 udvartanaguNAH 489 vidradhi-tilakAla 3 zoSamedAH 485 52-56 uddharSaNotsAdanakAnAM cikitsA 481, 4 zodhanidAnaM saMprAptiya 485 / / yorguNAH 489 su0 saM0 bhanu.5 488 484 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| 40 pRSThaM viSayAH yogaH 499 viSayAH pRSTha viSayAH pRSTha 57-61 bAnaguNAH 489 saMjJakAnAM paJcavidha- 37-38 vAjIkaraH kSIrayogaH 498 62 sAmAnadhikAriNaH 489 karNapAlyAmayAnAM 39 vAjIkarayogAno phalam 490 63 bhanulepanaguNAH 489 lakSaNAni 494-495 saptaviMzatitamo'dhyAyaH 27 64 puSpavastraratnadhAraNaguNAH 49013-15 paripoTakacikitsA 495 1-2 sarvopaghAtazamanIyarasA65 mukhAlepanaguNAH 16-17 utpAtacikitsA 495 yanopakramaH 490 66 netrAjanaguNAH 495 49. 18-19 unmathacikitsA .3-5 rasAyanayogyA avasthA 67 devatAtithiviprapUjana- 20-23 parilehicikitsA. 425 24-27 karNapAlivardhanaM tailam 495 narAzca guNAH 499 68 AhAraguNAH 28-31 palite nIlItailam 495 6 rasAyanaH zItodakapayaH32-37 palite sairIyakAdi kSaudrasarpiryogaH 69pAdaprakSAlanaguNAH 499 7. pAdAbhyAguNAH tailam 495-416 7, viDataNDula71-72 pAdatradhAraNaguNAH 49038-42 mukhAbhyazArtha lAkSA yogaH 499 73 kezanakharomaharaNa. dikaM tailam 496 dvitIyo viDataNDulaguNAH 43 naradevayogyorAgaH 496 | 499 74 kavaca (varma) 9 kAzmaryayogaH SaDviMzatitamo'dhyAyaH 26 dhAraNaguNAH .. 490 10 rasAyano balAmUlayogaH 499 75 uSNISacchatradhAraNaguNA:490 1-2 kSINabalIyavAjI 11 , vArAhI karaNacikitsito76-77 daNDadhAraNaguNAH 490. mUlayogaH pakramaH 496-497 78 AsAguNAH 12 , bIjakasArAdi3-5 vAjIkaraNayogyA 79-80 cakramaNaguNAH yogaH 500 narAH 81 sukhazayyAsanaguNAH 49. 13 ., zaNaphalayogaH 500 6-8 vAjIkarA bhAvAH 82 bAlavyajanAnila9-15 SaDviSaklaibyalakSaNam aSTAviMzatitamo'dhyAyaH 28 guNAH 16-17 vAjIkarI tilA 1-2 medhAyuHkAmIyarasA83 saMvAhanaguNAH dyutkArikA. 497 yanacikitsito84-85 pravAtanivAtayoguNAH pakramaH 18-19 vAjIkaryaH zakulyaH 497 5 490-491/ 86 bhAtapacchAyayorguNAH 491 20 vAjIkaro bastANDayogaH 497 3 rasAyanaH zvetAvatguja87 mAmisevanaguNAH | 21-22 491 phalayogaH , pUpalikA88 nidrAguNAH - 491 yogaH 4 , maNDUkaparNI89-1.1 khasthaiH sadA pAla23 , vidArIyogaH 490 kharasayogaH 501 nIyaM sattaM 491-492 24 , Amalaka 5 , brAhmIkharasayogaH , yogaH 102-107 Rtubhedena peya 501 pAnavidhiH 493 | 25-26 , aNDayogAH 498 , brAhmIghRtam 104-109 khasthAturaviSayaM 27 , azvatthayogaH 498 ... ., bacAyogaH 5.1 doSasaMzodhanam 49 // 18 vidArImUla 8 , vacAghRtam 501 110-132 strIsevana yogaH 9-13 alakSmInAzano vidhiH 493-494 - 29 , mASayogaH 498 bilvayogaH . 133 sadRttopasaMhAraH 494 | 30, godhUmAdiyogaH 498 | 14-16 rasAyanI suvarNAdiyogI 502 paJcaviMzatitamo'dhyAyaH 25 31-32 , pAdAbhyaGgayogaH 498 17-19 medhyo vacAdiyogaH 1-2 mizrakacikitsito33 , svayaMguptA 20 ariSTaprazamano macApakramaH 494 diyogaH 490 diyogaH . 502 3-12 paripoTa-utpAta-unmaya- 34-36 vAjIkarAH katipaye 21 vazIkaraNaH zatAvaryAduHkhavardhana-parihiyogA: diyogaH - 501 " mAmAyatam 501 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsAsthAnam / pAnA 502 viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH 22 saubhAgyakaro gocanda5 vividhasthAvaranehAnAM 3 khedabhedAH nAdiyogaH guNA upayo 4 tApakhedavidhi: 23-26 " padmAdiyogaH gAzca 507-508 5-7 USmakhedavidhiH nADI27 buddhimedhAkaro gaNaH 502 6 kaSAyanehapAkakrame khedavidhizva 513 28. AyuSyo gaNaH . 502 ekIyamatam 508 8 bhUkhedavidhiH 513 7palakuDavAdimAnaekonatriMzattamo'dhyAyaH 29 9 azmakhedavidhiH paribhASA 500 10 kuTIkhedavidhiH 1-2 khabhAvavyAdhiprati.. 8-10 snehapAkakalpaH 11 prastarakhedavidhiH 513 SedhanIyarasAya- . 11 vividhasnehapAka 12 upanAhakhedavidhiH 513 nopakramaH lakSaNam 13 avagAhapariSecanavidhiH 514 3-9 caturvizati vighnAH | 12-13 snehasiddhilakSaNam / 14 doSavizeSe khedavizeSo. . __ somAH 502-503 14 snehapAna vidhiH payogaH 514 10-12 somasevana vidhiH 5.3 15 sarpiHpAnayogyA narAH 510 15 niranikaH khedaH 514 13 vividhasomAbhiSayogya- . 16 tailapAnayogyA narAH .510 16 khedasya sarvadehAvayavavyApi. pAtrANi 17vasApAnayogyA narA: 510 504 tvena dvaividhyam 514 14-19 somasevanaphalam 504 18 majapAnayogyA narAH 510 17-18 prAkkhedyAH pazcAtkhedyAzca 20-26 vividhasoma. 19 doSavizeSeNa snehe saMskAra rogiNaH 514 . . lakSaNAni 504-505 vizeSaH 510 | 20-21 svedAtpUrva snehopayoga25-32 somotpattisthAnAni 2.doSasaMsargavizeSe triSaSTi505 syAvazyakartavyatA 514 rasayogaH 510 22 khedaguNAH 514 triMzattamo'dhyAyaH 30 21 acchanehapAna viSayaH 51 23 samyakkhinalakSaNAni 514 1-3 nivRttasaMtApIyarasAya- 22-23 behapAne kAlavicAraH 51. 24 atikhilakSaNAni 514 nANyAyopakramaH 505 24 mehapAne tRSNopadrava 25 khedAnIM rogiNaH 515 4.rasAyanasevanAyogyAH cikitsA 510 | 26-28 khedaprayoge hunmuSkadRSTi- puruSAH . 505 / 25-29 doSAdivizeSeNa neha rakSaNavidhiH 515 5rasAyanyaH somasama mAtrAvibhAgaH .. 511 29 khedasya pazcAtkarma 515 vIryA mahauSadhyaH 505 3.prathamAyA mAtrAyAH . prayatriMzattamo'dhyAyaH 33 - 6-8 tAsAM sevanaphalam 506 prazastabam 511 1-2 vamanavirecanasAdhyopadrava9-25 rasAyanInA vividhI 31-33 mehassAjIrNatAyAM karaNIyA / cikitsitopakramaH 515 SadhInA lakSaNAni 506 upacArAH 511 3doSANAmavasthAvizeSaNa 26-28 rasAyanauSadhoddharaNa. 34-35 mehe jIrNe pazcAtkarma 511 cikitsA vizeSaH 515 mantraH 5 36 snehapAnasya kAlAvadhiH 511 4-7 bamanauSadhapAna35-45 sukumArAdiSvanAdiyuktasneha vidhiH 29 pUrvotkauSadhInAmamRta 515-516 prayogaH 511-512 8 vamanasyAyogAtiyogatulyaguNatve hetuH 506 |46-50 snehapAnAyogyA narAH 512 lakSaNAni 516 30-40 pUrvoktoSadhyutpatti ... 51-52 asnigdhalakSaNam 512 9 vamanasya samyagyogapradezAH 506-507 53 sunnigdhalakSaNam 512 lakSaNAni 516 ekatriMzattamo'dhyAyaH31 / / 54 atisnigdhalakSaNam | 10-11 samyagvAntasya pazcAtkarma 517 1-2 behopayaugikaciki 55 asnigdhA-tisnigdhayoH / 12-13 vamanaphalam 517 sitopakramaH 507 512 | 14-16 vamanAnahIM rogiNaH 517 3 snehaprazaMsA 507/56-57 snehapAnaphalam 512 17 vamanApavAdapratiprasavaH 517 4 snehamedAH, teSu gavyaghRta- dvAtriMzattamo'dhyAyaH 32 18 vamanayogyA tilatailayoH prAdhA1-2 khedAvacAraNIyacikitsi rogiNaH 517-518 nyam topakramaH 513 19 virecana vidhAnam 518 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / - 52.! viSayAH pRSTha viSayAH viSayAH pRSThaM 20 virecanauSadhapAna vidhiH 518 3 paJcadaza vidhavamanavirecana 21 bastikAyogyA narAH 527 21 trividhakoSTalakSaNam 518 vyApatkathanas 521 22 kvacidAsthApanasyAva22 pIta virecanasyApathyAni 518 4 vamanasyAdhogamanavyApa sthAya 23 vamane virecane ca doSani kathanam 521 pratiprasavaH 527 rgamanakramaH 518 5virecanasyordhvagamana 23 bastyanarhANAM bastidAne 24 virecanasyAyogAtiyoga vyApatkathanam 521 doSapradarzanam 527 lakSaNam 510 6 sAvazeSauSadhavyApa 24-28 basteH sarvAGgagata25 samyagviriktalakSaNAni 518 dvarNanam 521 doSaharakham 527-528 26 virecane pazcAtkarma 518 7 jIrNauSadhavyApadvarNanam 521 29-31 vAtaprakopaprazamane 27-28 virecanaphalam 519 8 alpadoSaharaNavyApa basteH prAdhAnyam 528 29-31 virecanAnIM rogiNaH 519 dvarNanam 521 32-33 bastivyApattInoM 32 virecanayogyA rogiNaH 519 9 vAtazUla vyApadvarNa nirdezaH 528 33-34 vamana-virecanayoSini nam 521-522 SaTtriMzattamo'dhyAyaH 36 1. ayogavyApadvarNanam haraNe vizeSaH 519 522 1-2 netrabastivyApacikitsito. 35 virecanasyAsamyakpravRttI 11 atiyogavyApadvarNanam 522 pakramaH 528 hetuH 520 // 12-14 jIvAdAnavyApadvarNanam 523 3-5 netrapraNidhAnavyApadvarNanaM 36 virecanasya samyamyukti 15 AdhmAnavyApadvarNanam 523 tacikitsAca528-529 - 16 parikartikAvyApalakSaNam -9 netradoSavyApadvarNanaM 37 durvalasya doSaharaNe dvarNanam 523-524 tacikitsA ca 529 vizeSavidhiH 17 parisrAvavyApadvarNanam 520 524 10-11 bastidoSavyApadvarNanaM, 529 18 pravAhikAvyAparNanam 38 sthAnAcalitAnA doSANA 12-16 bastipIDanadoSamavazyaM nirharaNaM 19 hRdayopasaraNavyApadvarNanam 524 ___ vyApadvarNanaM , 529 kartavyam 20 vibandhabyApadvarNanam 524 17-22 bastidravyadoSavyApa39 krUrakoSThasya saMzodhana21 kAsucidvamanavirecanavyApa. dvarNanam , 529 vidhiH tkhantaradarzanam 524.23-29 zayyAdidoSavyApadvarNanaM 530 4. zodhanasya snehasvedapUrvaka" 22 pUrvokavyApadAM hetavaH 524 | 30-50 bhayogAdhmAnapariprayoge hetuH 52. paJcatriMzo'dhyAyaH 35 kartikAparisrAva41 atisnigdhasya snehavirecana1-2 netrabastipramANapravibhAgaci pravAhikAhRdayopasamiSedhaH 520 kitsitopakramaH 525 raNApraprahAtiyo42 viSAdipIDitAnAM saMzodhane 3-4 bastiprazaMsA 525 gajIvAdAnavyApadA vizeSavidhiH 520 5-6 bastisAdhyA rogAH 525 varNanaM tacci43 snehasAtmyasya saMzodhana7-9 bastinetrapramANam 525-526 kitsA 530-531 vidhiH 520 1. bAlavRddhayorbastI vizeSaH 526 51 krameNa kriyamANAnA 44 avijJAlakoSThasya saMzodhane vamanAdInAM kAlA11 vaNanetralakSaNam 526 vizeSaH 12 bastinetranirmANadravyaM vadhiH / 531 45 nRpatiyogyaM virecanam 520 - tadAkRtizca 526 saptatriMzattamo'dhyAyaH 37 46 rUkSasya saMzodhane doSAH 520 13-14 basti nirmANadravyam 526 1-2 anuvAsanottarabasti47 saMzodhanaiH kIdRzA doSA 15-17 prahaNayogyabasteH parikarma cikitsitopakramaH 531 hartu sukhAH / 520 bandhavidhizca 526 3 virecanAtsaptarAtrAnantaramanucatustriMzattamo'dhyAyaH 34 18 bastibhedAH 526 vAsana vidhiH / 531 1-2 vamana-virecanavyApaciki- 19-20 vizuddhadehasyaiva behabasti 4 anuvAsanabastimAtrA 531 tsitopakramaH 521 / vidhAnam 527 / / 5-6 anuvAsana basteH pUrvakarma 532 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsAsthAnam / VM moonrvnaraPARAPve tailam nirApadaH viSayAH viSayAH pRSTha viSayAH pRSThaM 7-14 anuvAsanArtha zavyAdi77-78 anuvAsananirUhayoreka 16 zrINAM nilhottaravastisaivAtizIlane doSaH 536 pramANam 538 15-18 , citrakA 79 mehabasteravasthAvizeSeNa / 117-123 uttarabastAvanAgaditailam pratidinaM vidhAnam 536 cchati behe pratyAga19 , bhUtikAdi8.abhyAsena bastiyathA manopAyaH 538-539 tailam 532 124 bastidAhe cikitsA 539 20-22 balAditailam 1-85 doSAbhibhUtasnehavasti 125-126 uttarabastiphalam 539 23-26 jIvantyAditalam . 532 nyApadaH 536 aSTatriMzattamo'dhyAyaH 38 27-29 , madhukAdi86 pUrvoktavyApacikitsA 536 1-2 nirUhakamacikitsitailam 532-533 87-88 atyazite snehabasti ... topakramaH 539 dAnavyApadaH taci. 30-32 , mRNAlAdi 3-6 nirUhapraNayanavidhiH539-540 tailam . kitsA ca 7 nirUhAtiyoganiSedhaH 540 33-42 , triphalAdi9. bhazuddhasyAnuvAsanadAne 8 durnirUDhalakSaNam vyApadastaci. tailam kitsA ca 1 ati nirUDhalakSaNam 540 41-44 vAtasyAtiprakope 10 sunirUDhalakSaNam 1-92 dUrAnusRte snehe vyApada 540 azuddhasthApyanu stacikitsA ca 536 11-13 sunirUDhasya pazcAvAsanavidhiH 5 karma 540-541 93-94 akhinnAzuddhayoralpAdi5 ,,asnigdhasyApi 14 nirUhAnuvAsanayoH behadAne vyApadastanirUhavidhiH cikitsA 537 samyagdAnalakSaNam 541 46 doSabhedena anuvAsana95-96.bhalpabhukasa mandaguNa 15 sunirUDhasya tadahaHkara. telAni 533 mehadAne , 537 NIyA upacArAH 541 47 rAtrI bastidAnaniSeSaH 533 mehabakheranivRttivyApa 16 nirUhAnantaraM beha. 48.divA bastipradAnaguNAH 534 kAlAvadhiH 537 bastidAnam 541 49-50 avasthA vizeSe rAtrAvapyanu- 98 anupadravakArI nehavasti 17 muhUrtAdanAgacchato vAsanavidhiH 534 raniHsRto'pyupekSyaH 537 nirUhasa nihara51 RtuvizeSeNa bakhikAla99 ekasmin nehavasvAva NopAyaH vizeSaH 534 . pratyAMgate dvitIyo. 18 ghire saMviSThato nirUha51 vAtAdhike sarvadA'nu pakhina deyaH . 530 | NAdoSAH 541 . vAsanavidhiH 53 -1.1 uttarabastinetra -20 bhukavata bhAsthApana53 bhabhukavataH behavasti pramANam 537 niSedhaH pratiSedhaH 534 102 uttarabastidravyamAtrA 537 21-22 jIrNAvasyAsthApana54-57 bhojanottaramavilambita103 bINAmuttarabasti dAne guNAH 541 manuvAsanaM deyam 534 netrapramANam 537 23 avasthAvizeSe bhuktava. 58-63 anuvAsanabastidAna- 1.4-105 strINAM mArgabhedena to'pi nirUhadAnam 541 vidhiH praNidhAna vidhiH 530 24-28 AsthApanopayaugikAni .64-65 zIghraM prayAyatte'nuvAsane 106 strINAmuttarabastisneha dravyANi 54: cikitsA 534-535 / mAnam 53 29-31 nirUheSu pratidoSa anuvAsanassAtiyoga107 uttaravakhiyogya kAthArInA. mAtrA 542 lakSaNam 535 bastinirUpaNam 538 32-36 bastidravyayojanakramaH 542 67-69 samyaganuvAsitalakSaNaM 535 | 108-113 puruSANAmuttara 37-41 dvAdazaprasRtapramANa7.-74 nehavasteH prathamAdidAnena bastipraNidhAna vidhiH 538 sAdhanam 542-543 kAryanirUpaNam 535/114-115 mINAmuttarabasti- 42-46 zamyAkAdyamAsthA. . 75-76 bhanuvAsanaphalam 535 / praNidhAnavidhiH 538 | panam Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| 554 55 viSayAH viSayAH pRSTha pRSTha viSayAH 47-50 guDUcyAdyamAsthApanam 543 118 mAdhutailikayogAnAM 6-9 dhUmapAna vidhiH 553 51-54 kuzAdyamAsthApanam niyantraNatve hetuH 548 1.dhUmaviSeNa dhUmapAne 55-59 lodhrAdyamAsthApanam 544 ekonacatvAriMzattamo'dhyAyaH39 vizeSa vidhiH 60-63 bhadrAdyamAsthApanam 1-2 Aturopadravacikitsi- 11 dhUmapAnAnoH 553 64-66 dazamUlAdhamAsthApam 544 topakramaH 548 12 akAlapItadhUmavyApadaH 553 67-70 vRSAdyamAsthApanam 544 3-5 kRtasazAdhanasyAnimA 13 dhUmapAnakAlAH 554 71-76 rAnAdyamAsthApanam nyavyApatpratIkAraH 549 14 dhUmAnAM pratyeka kAryam 554 77 vAtaroge AsthApanaka 6 saMzodhane hRtadoSa- 15-16 dhUmapAnaguNAH lpanA 545 pramANam | 17 dhUmasya yogAtiyogala. 78 pittaroge ,, 7-12 hRtadoSapramANavize kSaNam 79 kapharoge , SeNAnnasaMsarjanakrama 18 prAyogikAdidhUmAnI 80 zoNitaroge,, 545 vizeSaH 549-550 pAnamaryAdA 554 81 zodhanAsthApanakalpanA 545 13 avasthAvizeSeNa tarpaNA 19 vraNadhUpanavidhiH 554 82 lekhanAsthApanakalpanA 545 dikramaH | 20-21 nasyalakSaNaM tadbhedAzca 554 83 bRMhaNAsthApanakalpanA 546 14 atroktAnasaMsarjanaka 22 snaihikanasyayogyAH 555 84 vAjIkarAsthApanakalpanA 546 masyA nyatrApya 23 zirovirecanAre 85-86 picchAbastikalpanA 546 tidezaH rogiNaH 87 saMgrAhyAsthApana15-16 lAkSaNikasyaiva zuddhi 24 snaihikavarecanikayoH kalpanA lakSaNasya prAdhAnyam 550 kAlAvadhAraNam 555 88 pUrvoktakalpaiH snehabarata- 17-18 balavizeSeNAnnasaMsarja- 25-27 nasyadAna vidhiH 555 yo'pi vidheyAH nakramavizeSaH . 550 28 snaihikanasyapramANam 555 89 bandhyAnAM bastyartha 546 / 19-20 krameNa kRtAnnasaMsargasya 29-31 hikanasyasya pazcAtkarma 556 zatapAkaM balAtailam 546 rasAvacAraNakramaH 550 | 32-35 , yogAyogA90 savabhedena bastibhedaH 546 21 snehapItavAntayoranasaM tiyogalakSaNAni 556 91-92 kAlAdibhedena bastibhedaH 546 sarjanakramaH 551 36 nasye zirovirekasneha93-95 eraNDabIjAdiH zamano 22 saMzodhitasya parihAra pramANam bastiH 547 / kAlAvadhiH 551 | 37-43 vairecanikanasyasya yogA96-99 mAdhutailikabastiprazaMsA 547 23 bastau parihArakAlA. yogAtiyogalakSa100-1.1 mAdhutailikabasti vadhiH NAni kalpanA 24 zuddhasamAnadharmiNo'nye- -45 bhavapIDanasyayogyAH 102 yuktarathabasti pirogiNaH 551 puruSAH kalpanA 25-37 snehapItAdInAM parihAryA 46 pradhamanaprayogaviSayaH 103-104 doSaharabasti pariharaNe doSAH 551 47 nasyAnahIM: puruSAH 557 kalpanA 38 pUrvoktadoSANAM ci 48 nasyavyApadaH 557 105 siddhabastikalpanA 547 kitsA 552 49 nasyavyApadA dvaividhyam 557 106-111 mustAdirAsthApa 39 saMzuddhena sevyamanapAnam 552 / 50 tAsAM cikitsA nabastiH 547-548 catvAriMzattamo'dhyAyaH 40 51 pratimarzanasyakAla: 557 112 anuktAsthApanakalpa. 1-2 dhUmanasyakavalaprahaci 52 yathoktakAlase vitanAsUtram kitsitopakramaH 552 pratimarzaguNAH 113 kRtAsthApanasya 3 dhUmasya paJca vidhavam 552 / 53 pratimarzamAtrA vANi 548 4 dhUmavartisAdhanadravyANi 552 54-55 nasyasAmAnyaguNAH 114-117 mAdhutalikAdisaMjJA 5 dhUmanetrasAdhanadravyANi 56-57 doSavizeSeSaNa nasye vivaraNaM 548 dhUmanetrapramANaM ca 553 snehavizeSaH 547 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalpasthAnam / 39 ' viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH 50-60 caturvidhakavalAno 42-43 pakkAzayaprAptaviSa 6 kanda viSANAmavAntara. dravyANi lakSaNam , 561 bhedAH 61 kaphaharatrikaTukAdi- | 44-45 saviSadravadravyalakSaNam / 7-10 sthAvaraviSANAM patrAdikavala: ___558 | 46-47 saviSazAkasUpa gakSya - vizeSeNa guNavizeSAH 564 62 kavalagaNDUSamAtrA 55 phalalakSaNam 562 11-18 kanda viSANAM lakSa. 63 gaNDUSadhAraNakAlA- | 40-50 saviSadantakASTAdilakSaNaM NAni 564 vadhiH tacikitsA ca 562 19-23 viSANo dazaguNAsta64 doSavizeSeNa kavalavi. 51-54 saviSAbhyaGgalakSaNaM tacci kArya ca zeSAH 5 kitsA ca 562 24 dazaguNayuktaviSasya 65-66 kavalasya yogAyogA. 55 saviSotsAdana-pariSeka sadyovyApAdakalam 565 tiyogalakSaNam kaSAyAnulepana-zayyA- 25-26 dUSIviSalakSaNam 565 67-68 dAhanAzanastilAdi vastra-tanutrANAM lakSaNaM 25-29 zarIrAvayava vizeSakavala: cikitsA ca 562 . 69 mukharoge pratisAraNa gatadUSIviSalakSa56-58 saviSAvalekhanalakSaNaM vidhiH NAni tacikitsA ca 562 30-32 dUSIviSasya 70-71 pratisAraNe pazcAtkarma 558 59 saviSazirobhyaGgazira- iti cikitsAsthAnaM samAptam / kAryANi 565-566 strANoSNISasrajo 33 dUSIviSaniruktiH 566 lakSaNaM tacikitsA | 34-39 sthAvaraviSasya saptaatha kalpasthAnam 5 vegAnA lakSaNAni 566 prathamo'dhyAyaH1 6 0-61 saviSamukhalepalakSaNaM ,, 562 40-43 teSAM yathAkrama 1-3 annapAnarakSAkalpopakramaH559 62 viSajuSTavAhanalakSaNaM ,, 562 cikitsA ___ 566 4-6 rAjA viSAdrakSyaH 55963-64 saviSanasyadhUma 44-46 vegAntareSu kAlaghA___ rAjJA kadA'pi kasya lakSaNaM tino viSasya cidapi vizvAso na 65-66 saviSapuSpalakSaNaM , 563 pratIkAraH 55967-68 saviSakarNatailalakSaNaM ,, 563 8-11 kIdRzaM vaidyaM mahAnase 47-49 viSaghnamajeyaM ghRtam 69-71 saviSAjanalakSaNaM , 563 niyuJjIta 559 | 72-73 saviSapAdukAlakSaNaM , 563 50-52 dUSIviSAriragadaH 566-560 12-13 mahAnasaM kIdRzaM vidheyam 560 74 saviSabhUSaNalakSaNaM , 563 ! 53-54 dUSIviSopadravacikitsA 567 14-15 vAjasevAyogyAH |75-78 pUrvoktaviSopasargeSu 55 dUSIviSasya sAdhyAsAparikarmiNaH bhAvasthikI kriyA 563 dhyavalakSaNam 567 16 mahAnase vaidyasya 79-81citte viSavyApti tRtIyo'dhyAyaH 3 sAvadhAnabakathanam 560 pratiSedhaH 1-2 jaGgamaviSavijJAnIyo17 mahAnasikaparikarmiNAM . 82-84 bhakSyabhojyeSu viSaghna- . pakramaH vaidyAdhInakham 56. .. dravyayogavidhiH 563 | 1-5 jaGgamaviSasya SoDazA18-22 viSadAtRlakSaNAni 56. 85 viSabhakSaNe vamanam 563 dhiSThAnAni 567 23-24 viSadaparIkSaNe rAjJA dvitIyo'dhyAyaH 2 6 tRNAdInAM viSadUSitayamavatA bhAvyam 56. 1-2 sthAvaraviSavijJAnI khajJAnAvazyakatA 568 25-27 garaviSAdhiSThAnAni 560 yopakramaH 564 7-8 viSadUSitajalalakSaNaM 28-33 saviSAnalakSaNam 560-561 3 viSasya dvaividhyam 564 - tacikitsA ca 568 34-37 saviSAmabASpakAryam 561 4 sthAvaraviSasya dazAdhi. 9 duSTavAriprazodhanau38-39 savidhAnabhojanadoSAH 561 pTAnAni 564 Sadham 568 40-41 bhAmAzayagataviSalakSaNaM 5paJcapaJcAzatsthAvara- |10-12 viSaSitabhUmilakSaNaM. tacikitsA ca 561 viSANi .. 564 tacikitsA ca 560 . . vidheyaH Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| 569 viSayAH pRSThaM viSayAH pRSTha viSayAH pRSTha / 13-15 viSadUSitatRNa-bhaka (1) davAkarasaNAM nAmato 18 sarpadaMze tailAdidvayorlakSaNaM nirdezaH 572 niSedhaH 16-17 viSadUSitadhUmAnila (2) maNDalinA nAmato 19 sarpaviSe vamanam yorlakSaNaM 568-569 nirdezaH 572 | 20-23 darvIkaraviSasya sapta18-22 viSotpattI purAvRtta(3) rAjImatA nAmato vegAnAM cikitsA 575 kathanam nirdezaH 24-27 maNDali viSasya , 575 23-24 viSasya nAnAvIryale (4) nirviSANAM nAmato 28-29 rAjilaviSasya , 576 nirdeza: 3. garbhiNIpramRtInAM 25-27 viSasya sarvadoSapra (5) vaikarajAnAM nAmato kopakatvam viSacikitsAyAM nirdezaH vizeSaH 28-29 daMzakAle sarpAH kathaM 34 vaikarajJAnAM khayoniviSaM muJcanti 569 31 pazUnAM viSacikitsAyAM . samaviSatvam 30-31 sarvaviSeSu zItakiyo mAtrAyAM vizeSaH 576 35 sarpANAM puruSAdijAtipadezaH 569 32-33 pakSiNAM viSaciki- . lakSaNam 572 | 32-34 saviSamAMsabhakSaNadoSAH 569 tsitam 36 sAmAnyataH sarpadaSTa35-37 viSapItalakSaNam lakSaNam 552-573 34 viSacikitsAyAM dezA38 viziSTadezAdau daSTAnAM 37 davIMkarAdisarpa vizeSa dyavekSaNAvazyakatA 576 varyalam daSTalakSaNam 573 35-38 avasthAvizeSeNa viSa. .. 39 avasthA vizeSa 38 puruSAdidaSTalakSaNam 573 cikitsAyAM vizeSaH 576 viSavRddhikathanam 570 39 sarpaviSasya saptavegAnA 39 kaphaviSAture vamanam 576 40-44 viSAbhibhUtasthAsAdhya lakSaNAni 573-574 40 vAtapittaviSAture lakSaNAni 4. sarpaviSavegasya sapta virekabastI caturtho'dhyAyaH 4 khe hetuH 574 4. viSe ajanayogyA1-4 sarpadaSTaviSavijJAnIyo41 vegAntaralakSaNam 574 vasthA pakramaH 570 | 42-45 pazupakSiSu viSavegAnA 42 viSe zirovirecana5-8 saNAM mahAviSala. lakSaNAni yogyAvasthA kathanam 9-12 sarpANAM paThabhedAH 571 paJcamo'dhyAyaH5 43-49 naSTasaMzasya viSArtasya 13 sarpANI daMzane hetaH 571 1-2 sarpadaSTaviSacikissito cikitsA 57 14-19 sarpadaMzasya traividhyam 571 pakramaH 1. 5. ariSTAbandhanadUSita20-21 sarpaviSasthAvasthAvize3-4 sarpadaMze bhariSTAbandhanam 574 zoNitacikitsA 547 SeNAlpaviSavam 5 sarpadaSTe bhAcUSaNa -54 itaguNe biSe pazcAtkama 577 cchedadAhAH 22-24 dIkaramaNDali 55 naSTasaMjJacikitsitasyArAjilAnA lakSaNAni 571, 6 AcUSaNavidhiH nyatrApyavidezaH 577 25-28 sarpANAM brAhmANAdi maNDalidaSTe dAhaniSedhaH 57556-6. viSeNa pUtIbhUtasya jAtinirUpaNaM 571 8 sarpadaSTe mantrairariSTA mAMsasya . 29 dakirAdInAM vAtA bandhanam 575 | cikitsA 577-558 diprakopakalaM 572 | 9-10 manazaktaH prazaMsA 575 61-62 sarvaviSe mahAgadaH / 30-31 trividhasaNAM vica- | 11-12 matragrahaNavidhiH | 63-64 , ajito'gadaH 578 13 hInakharAdemasyAraNakAlaH 32 avasthAvizeSaNa siddhAvagadakramaH 57565-67 , tAyo'gadaH 578 sarpANAmupraviSalaM 14-16 sarpadaMze raktaharaNavidhiH 57568-72 , RSabhossarpANAmalpaviSale 17 sarpadaMze valmIkamRttikA gadaH . 574-579 hetu diyogaH 575 / 73-74 , saMjIvano'gadaH 509 .. yogyAvara 574 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalpasthAnam / pRSTha pRSThaM gayogaH 579 " tapazI viSayAH viSayAH viSayAH 75 darvIkararAjilaviSes 22 capaladaSTalakSaNaM , 583 29 SaDvidhagalagolIgadayogaH 23 kapiladaSTalakSaNaM , 583 nAmAni 76-78 maNDaliviSe'gadayogaH 579 24 kokiladaSTalakSaNaM ,, 583 30 aSTavidhazatapadI79-80 lUtAdiviSe vaMza25-32 aruNAdInAM paJcAnAM nAmAni , 588 khagAdyagadaH daSTalakSaNaM 31 aSTavidhamaNDUka81 viSe zirISayogaH 579 cikitsA ca 583 nAmAni , 588 82-83 mUSakaviSe'gadayogaH 579 / 33 mUSakaviSe dAha-visrA 32 vizvambharAdaSTalakSaNam 588 84-86 sarva viSe ekasaro vaNa-pralepanAni 583 33 ahiNDakA-kaNDUmakAgaNaH 579-580 | 34-35 , zukAdiyogaH 584 'zUkavRntAdaSTalaSaSTho'dhyAyaH 6 36 , phalAdiyogaH 584 kSaNam 1-2 dundubhikhanIyakalpo 37 , zirovirecanayogaH 584 34 SaDviSapipIlikAnApakramaH 580 40 , saMzamanayogAH 584 mAni daSTalakSaNaM ca 588 3-7 sarvaviSe kSArAgadaH 41 prazAnte'pi mUSakaviSe . 35 SaDvidhamakSikA8-11 sarva viSe kalyANa zodhanaM kAryam 584 ____nAmAni , 588 sarpiH 42 AkhuviSakarNikAci 36 paJcavidhamazaka12-13 sarva viSe amRtaM kitsA 584 . nAmAni , 588 sarpiH . 580-501 43-49 unmattazvasRgAlAdi. 37 nakhAvakRSTaviSalakSaNam 588 14-27 , mahAsugandhi daSTalakSaNam 584-585 38 ekajAtiSvasAdhyAni 588 nAmA'gadarAjaH 581/50-58 tacikitsA . 585 39-40 zavamUtrapurISaviSakI28 viSArtAnAM khedaniSedhaH 581 59-61 alarkaviSe daivavyapA TAvamarzanalakSaNaM 29-31 viSArtasya pathyApathyAni 581 zrayacikitsA 585 cikitsA ca 32 viSamuktalakSaNam 582 | 62 , tIkSNasaMzodhanam 586 41 susAdhyakITadaSTasaptamo'dhyAyaH 7 63-64 unmattavyAladaSTalakSaNaM lakSaNam 588 1-2 mUSakakalpopakramaH 582 tacikitsA ca 586 42 upraviSakITacikitsA 588 3-6 athadazavidhamUSakANAM aSTamo'dhyAyaH 8 43-45 kITadaSTe sAmAnyanAmato nirdezaH 582 1-2 kITakalpopakramaH 5 cikitsA 589 7-1 sAmAnyamUSakadaSTa 3-4 kITAnAmutpattiH / 46-47 trikaNTakaviSe kuSThAdhagadaH589 lakSaNam 5-7 aSTAdazavAyavyakITa 48 galagolIviSe rajanyA10 lAlanadaSTalakSaNaM taci nAmAni agadaH kitsA ca 8-11 caturvizatyAgneyakITa 49 zatapIviSe kuka11-12 putrakadaSTalakSaNaM tacci. nAmAni 586 mAdyagadaH kitsA ca | 12-14 trayodazasaumya 5. maNDUkaviSe meSajayA13 kRSNadaSTalakSaNaM kITanAmAni 586 bagadaH tacikitsA ca 582 | 15-18 dvAdazasAnipAtika 51 vizvambharAviSe 14 haMsiradaSTalakSaNaM , 583 kITanAmAni 586-587 __ vacAdyagadaH 589 15 cikiradaSTalakSaNaM , 583 | 19-22 tIkSNaviSakITalakSaNam -587 52 ahiNDukAviSe girI16-17 chuchunduradaSTalakSaNaM,, 23 mandaviSakITalakSaNam 587 SAyagadaH 589 18 alasadaSTalakSaNaM , 583 24 garalakSaNam 587 53 kaNDamakAviSacikitsA 589 19 kaSAyadantadaSTa. 25-27 caturvidhakaNabhanAmAni 54 zUkavRntaviSacikitsA 589 lakSaNaM taddaSTalakSaNaM ca 587 55 pipIlikA-makSikA 20 kuliGgadaSTalakSaNaM , 583 28 paJcavidhagodheraka mazakaviSacikitsA 589 21 ajitadaSTalakSaNaM nAmAni , 587 56 pratisUryakadaSTacikitsA 589 su0 saM0 anu.6 583 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 sunutasaMhitAviSayAnukramaH / - viSotpannakarNikAyA- 36-38 raktajanetrarogANAM viSayAH viSayAH pRSThaM viSayAH 57 vRzcikospattiH 589 121-127 asAdhyaviSANAM 2. netrarogANAM sAmAnyA 58 vRzcikasaMkhyA lUtAnAM daSTalakSaNAni593 saMprAptiH 597 59-60 mandaviSavRzcikAnAM 128 asAdhyAvapi pratyA- | 21-23 netrarogANAM pUrvarUpam 597 nAmalakSaNakarmANi khyAya cikitsA 24 netraroge pUrvarUpe eva 61-62 madhyaviSavRzcikAnA , 590 vidheyA kriyA kAryA 594 63-66 tIkSNaviSavRzcikAnAM 59 129 sAdhyAdeze 25 saMkSepato netraroga67-69 upramadhyaviSavRzcikadaSTa tAtkAli kI cikitsA cikitsA 59. cikitsA 593 26-27 netraroganidAnAni . 594 70-74 manda viSavRzcikadaMza130-133 lUtAviSe daMzasyo 28 netrarogANAM saMkhyA 594 cikitsA 590-591 kartanaM tatpazcA 29-30 vAtajanetrarogANAM - 75-76 latAviSasya ghora karmaca sAdhyAsAdhya. taratvakathanam 591 134 lUtAsu daza vidho vicAraH 77-78 agadaprayogArtha viSa pakramAH 31-31 pittajanetrarogANAM nizcayajJAnAvazyakatA591 135 duSTavaNacikitsAyAH sAdhyAsAdhyavaM 79 lUtAviSasya durvi kITadaSTavaNAdiSva | 33-35 zleSmajanetrarogANAM jJeyatvam 591 tidezaH 594 sAdhyAsAdhyalaM 598 80-82 lUtAviSasya saptadineSu | 136-138 nivRttadAhAdau praNe pRthaglakSaNAni 591 sAdhyAsAdhyavaM 83-84 tIkSNamadhyamandaviSANAM zcikitsA 5 39-43 sAMnipAtikanetralUtAnAM kAlAvadhiH 591 139-140 kITakalpopasaMhAraH 594 | - rogANAM 85-87 adhiSThAnavizeSeNa 141-143 cikitsitasya 45mAzrayamedena netrarogalUtAviSasya vizeSa puNyatamakhakathanam 594 saMkhyAnam . 598 lakSaNAni 591-592 iti kalpasthAnaM samAptam / dvitIyo'dhyAyaH 2 88-93 lUtAyAH prAgutpattiH 592 -2 saMdhigatarogavijJAnI 94-99 kRcchrasAdhyAsAdhyalatA athottaratatram / yopakramaH 51 daMzalakSaNam 592 prathamo'dhyAyaH1 100-102 trimaNDalAdaSTalakSaNaM . 3 saMdhigatanetrarogANAM 1-3 aupadavikAdhyAyopakramaH 595 | saMkhyA tacikitsA ca 592 4-7 uttaratantraprazaMsA 595 103-104 zvetAdaSTalakSaNaM , 592 4 pUyAlasopanAhayo8-9 uttaratatrasyAdAvutta lakSaNam 105-106 kapilAdaSTalakSaNaM, 592 590 mAGgarogakathanam 595 104-108 pItikAdaSTalakSaNaM, 592 5-7 netrasrAvANAM lakSaNAni 598 1. nayanabudbudavarNanam 596 109-110 AlAviSalakSaNaM , 592 8 parvaNyalajyoH lakSaNam 599 11 netrasya pAcabhautika111-112 mUtraviSAdaSTa 9 kRmipranthilakSaNam 599 khakathanam lakSaNaM ,592 12-13 dRSTimaNDalavivaraNam 596 tRtIyo'dhyAyaH 3 113-114 raktAdaSTalakSaNaM , 592 14 netramaNDalasandhi 1-2 vartmagatarogavijJAnI. ' 115 kasanAdaSTalakSaNaM , 592 paTalAno saMkhyAnam 596 yopakramaH 599 116-117 kRSNAdaSTalakSaNaM , 593 15 netragatapazcamaNDalAni 596 3-4 varmarogANAM saMprAptiH 599 118-119 amivarNAdaSTa 16 netrasaMdhInAM varNanam 596 | 5-8 varmarogANAM nAmato lakSaNaM ,593 17 netrapaTalAnAM varNanam 596 nirdezaH 597 12. sarvalatAnA sAmAnya- |18-19 netrapaTalAnAmAzraya 9 utsaGginIlakSaNam 599 cikitsitam 593 bhUto dhAtuH 10 kummIkAlakSaNam dazalakA i Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarasthAnam / AARTRONMRAvvvvvv pRSTha 600 600 viSayAH viSayAH pRSTha viSayAH *11 pothakIlakSaNam 599 5 savraNazuklasya kAdA saptamo'dhyAyaH 7 12 vartmazarkarAlakSaNam citkaM sAdhyatvaM 1-2 dRSTigatarogavijJAnI13 arzovarmalakSaNam 6-7 savraNazuklasyAkhAdhya yopakramaH 14 shusskaaholkssnnm tvalakSaNam 3-4 pramANAkArakhalajhai15 ajananAmikA8 avraNazukla dRSTikathanam 605 - lakSaNam lakSaNam 602-603 5 dRSTigatarogANAM saMkhyA 6.6 16 bahalavamalakSaNam 9 akSipAkAsayalakSaNam 6.3 17 varmabandhalakSaNam 6 prathamapaTalagatatimira. 10 bhajakAjAtalakSaNam 6.3 lakSaNam 18 kliSTavarmalakSaNam 19 varmakardamalakSaNam paSTho'dhyAyaH 6 7-10 dvitIyapaTalagatatimira20 zyAvavamalakSaNam 1-2 sarvagatarogavijJAnIyo lakSaNam 21 klinavamalakSaNam pakramaH 603 11-14 tRtIyapaTalagatatimira22 aklinavamalakSaNam 6.. 3-4 sarvagatarogANAM nAmato lakSaNam 23 vAtahatavarmalakSaNam nirdezaH 6.3 15-17 caturthapaTalagatatimira24 varmArbudalakSaNam 5 abhiSyandasya sarvanetra lakSaNam 25 nimeSalakSaNam rogamUlatvam 6.3 18 vAtajatimiralakSaNam 607 .. 26 zoNitAzelakSaNam 6 vAtAbhiSyandalakSaNam 19 pittajati miralakSaNam 600 27 lamaNalakSaNam / 7 pittAbhiSyandalakSaNam 6.3 20-21 zleSmajatimiralakSaNam 6.7 . 28 vizavamalakSaNam 8 kaphAbhiSyanda 22 raktajatimiralakSaNam 607 29-30 pakSmakopalakSaNam 601 lakSaNam 603-604 | 23-24 sAMnipAtikatimiracaturtho'dhyAyaH4 9 rakAbhiSyandalakSaNam 6.4 lakSaNam 107 - 1-2 zuklagatarogavijJAnI. 10 adhimanthAnAmabhiSyanda- 25-26 parimlAyilakSaNam yopakramaH 601 mUlakatvakathanam 104 / 17 doSabhedena timirarAga. 3 netrazuklagatarogANAM 11 adhimanthAnAM sAmAnya __ kathanam nAmato nirdezaH 6. lakSaNam 604 28 parimlAyilakSaNam 4 prasvAryamalakSaNam 12-13 vAtAdhimanthalakSaNam 6.4 | 29-33 doSamedena liGganAza5 zuklArmalohitAmaNo14-15 pittAdhimanthalakSaNam 604 lakSaNAni lakSaNam 6.1 16-17 zreSmAdhimanthalakSaNam 6.4 34 dRSTyAzrayA dvAdaza 6 adhimAMsajAmamAyaba 18-19 rakAdhimanthalakSaNam 604 maNorlakSaNam 20 adhimanthAnAM dRSTivi 35-36 pittavidagdhASTilakSaNam 08 zuktikArjunayorlakSaNam nAzakatve kAlA- 37-38 kaphavidagdhadRSTilakSaNam 608 8 piSTakasirAjAlayo- 601 vadhiH 39 dhUmadarzilakSaNam lakSaNam 6.1, 21-22 sazophAzophanetrapAka 40 hakhajAjya-nakulAndhya. sarAjapiDakA-balAsaka lakSaNam 604 yorlakSaNam yorlakSaNam 602 / 23-24 hatAdhimanthalakSaNam 604 41 gambhIrikAlakSaNam 109 paJcamo'dhyAya: 5 25 vAtaparyAyalakSaNam 605 42 bhAgantutimiralakSaNam 6.9 1-2 kRSNagatarogavijJAnI 26 zuSkAkSipAkalakSaNam 105 43-44 animittaliAnAzayopakramaH 602 27 anyatovAtalakSaNam 05 - lakSaNam 3 netrakRSNagatarogANAM 28 amlAdhyuSitalakSaNam 6.5 45 abhighAtajaliGganAzanAmato nirdezaH 6.2 | 29 sirotpAtalakSaNam 605 lakSaNam 4 savraNazukralakSaNam 6.2/ 3. sirAharSalakSaNam 46 netraroganidAnopasaMhAraH 609 kSaNam 6. rogAH yo Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / - viSayAH dezaH viSayAH pRSTha viSayAH aSTamo'dhyAyaH 8 10-12 balAsaprathite aJjana 13 atilikhitavama'no 1-3 cikitsitapravibhAga yogaH lakSaNam 620 vijJAnIyopa 13-14 piSTake ajanayogaH 615 14 avasthAvizeSe pracchAnakramaH 6.9-610 15 praklinavamaMni aJjana pUrvaka lekhanam 62. 4-5 netrarogANAM sAdhyAsAdhya yogaH 615 15 zyAvakardamavarmanoH vicAraH 610 16-17 netrakaNDUcikitsA 615 samalekhanopadezaH 620 6 chedyA netrarogAH 610 16 kutracicchedanapUrvaka 18 balAsaprathitapiSTakapraklina7 lekhyA netrarogAH 610 lekhanam vartmasu zleSmAbhiSya8 medyA vedhyAzca netrarogAH 610 17-18 kvacidbhedanapUrvaka ndacikitsAti lekhanam 9-10 azastrakRtyA netrarogAH 610 11 yApyA asAdhyAzca caturdazo'dhyAyaH 14 dvAdazo'dhyAyaH 12 netrarogAH 1-2 medyarogapratiSedhopakramaH 621 1-2 raktAbhiSyandapratiSedhonavamo'dhyAyaH9 3-4 medane sAmAnyo vidhiH 621 pakramaH 1-2 vAtAbhiSyandapratiSedho 5 lagaNe medanavidhiH 621 3-14 raktAbhiSyanda-rakAdhimantha 6 ajananAmikAyAM siropAta-sirAharSANAM 3-4 abhiSyandA-'dhimanthayoH medanavidhiH .. 621 sAmAnyacikitsA 616 sAmAnyacikitsA 611 7 abhinAjananAmikA15-16 sirotpAte vizeSa5-13 vAtAbhiSyandA-'dhimantha . cikitsA 621 cikitsitaM yorvizeSacikitsA 611 8kRmipranthicikitsA 621 17-18 sirAharSe ananayogaH 617 // 9 upanAhacikitsA 14-16 vAtAbhiSyande madhu 621 kAyaanam 611-612 19-23 arjunacikitsA 617/ 10-11 pazcasu meyarogeSu 24-26 arjune lekhyAjanam 14-19 anyatovAta-mArutaparyayo 617 sAmAnyavidhiH 621 cikitsA 612 25-35 savraNazukracikitsA 617 paJcadazo'dhyAyaH 15 20-24 zuSkapAkacikitsA 36-37 ajakAjAtacikitsA 618 | . 1-2 chedyarogapratiSedhopakramaH 621 25 sarvavAtajanetrarogeSu 612 38-44 netrapAkacikitsA 6183 chedanasya prAkarma 622 vAtAbhiSyandacikitsA 45-46 pUyAlasaka 4-10 armaNazchedanavidhiH 622 kAryA 612 cikitsA 618-619 | 11-13 chedanAnantaraM prati 47-49 prakliSavarmacikitsA 619 | dazamo'dhyAyaH 10 sAraNavidhiH 122 5. tIkSNAjanadurbalasya 14-15 AvasthikazUla1-2 pittAbhiSyandaprati nayanasya pratyaJjanam 619 cikitsA 622-623 SedhopakramaH 51-53 praklinavama'ni cUrNA 16 armamedacikitsA 623 3-12 pittAbhiSyanda 17 zukracikitsAyA armacikitsA 612-613 janam NyapyatidezaH 623 13-15 amlAdhyuSitazuktyo.. trayodazo'dhyAyaH13 18 chedanAha marma 623 cikitsA 613-614. 1-2 lekhyarogapratiSedho 19 samyakchinnasyAmaNo. 16dhUmadarzinazcikitsA 614 pakramaH lakSaNam ekAdazo'dhyAyaH 11 / 3-8 varmalekhanavidhiH 620 2. sirAjAlacchedanavidhiH 623 1-2 zleSmAbhiSyandaprati 9 samyaglikhitasya varmano 21 sirAjapiDakAcchedanaSedhopakramaH 614 lakSaNam vidhiH 623 3-9 zleSmajAbhiSyandAdhimanthayo |10-12 durlikhitasya varmano 22 sirAjAlAsarAjapiDakayoH cikitsA lakSaNam pratisAraNam Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaratatram / ANAN pRSThaM viSayo 29 , parihA , vyApacci viSayAH pRSThaM viSayAH viSayAH pRSThaM 23-24 parvaNikAcchedana vidhiH 623 41-43 kaphatimire nasyadhUma 14 atitRptanetralakSaNam 634 25-28 armaNi lekhanIyacUrNAni 623 tarpaNapuTapAkAjana 15 hInatRptanetralakSaNam 634 29-33 vatmArzaAdInAM chedana rasakriyAjanayogAH 629 16 hInAtitRptayozcikitsA 634 vidhiH 17 tarpaNaviSayaH 44-45 sarvajakAcacikitsA 623-624 44-45 savajakAcAcAkaratA 629 18 tarpaNAviSayaH SoDazo'dhyAyaH 16 46-47 timireSvabhiSyandaciki 19 puTapAkasya viSayA tsAtidezaH 629-630 1-2 pakSamakopapratiSedhopakramaH 624 | 48-51 timire AhAravidhiH 630 3-6 pakSamakope zastrakarma -21 puTapAkasyAvasthikaH | 52 rAgaprApte timire vidhiH 624 kAlaH sirAmokSaniSedhaH 630 ___7 , agnikSAravidhiH 624 22 trividhapuTapAkaviSayAH 53 timirasya sAdhyAsAdhya8, pratisAraNavidhiH 624 23 snehanapuTapAkavidhiH 634 vicAraH 63024-25 lekhanapuTapAkavidhiH 634 9 pakSmoparodhacikitsito- - 54 yApyatimiracikitsA 630 26 ropaNapuTapAkavidhiH 634 pasaMhAraH 625 55-60 zlaiSmike liGganAze 27 snehanalekhanayoH pUrvakarma 634 saptadazo'dhyAyaH 17 zastrakarmavidhiH 630 tarpaNapuTapAkayoH pari1-2 dRSTigatarogapratiSe- 61-63 samyagviddhe netre hArakAlaH 634-635 dhopakramaH 625 pazcAtkarma ryANi 3 dRSTigatarogANAM sAdhyA 64-68 samyaglikhitalakSaNam 631 . sAdhyabavicAraH 625 69-70 samyaglikhite dhAvanA kitsA 635 4-5 pittavidagdhadRSTicikitsA 625 dividhiH 631 31 puTapAkasya samyagyoga6-7 pittavidagdhadRSTau catvA1 zlaiSmike liGganAze lakSaNaM ro'janayogAH 625 zastrakarmAnahIMH 631 32 ,, atiyogahInayoga.8-11 dinarAtryandhayorajana72-79 devakRtachinAdanyatra vedhe yolakSaNam 635 . yogAH . cikitsA 631 33-38 puTapAkavidhiH 635 12-14 divAndhye cUrNAjanam 626 80 zastrakarmAo liGganAzaH 632 39-40 tarpaNapuTapAkayokpadaH 635 15 divAnthyekalkAjanam 626 81 nilikhitasyApi doSasya / 41 tarpaNapuTapAkayorguNAH 635 16-18 nakAndhye vaya'janayogAH 626 42 tayoApacikitsA 635 . punarAvRttikAraNam 632 | 19-22 " rasakriyAjanam 626 43 tarpaNapuTapAkayoH pUrva23-26 " yakRyogA:626-627 82 duSTazalAkAjanita ___ karma pazcAtkarma ca 635 vyApadaH 27 divAndhye guTikAjanam 627 44 AzcotanasekayorguNAH 635 .. 28 yApyatimiracikitsA 627 83-84 zastrakarmayogyazalAkA 45 Azyotane bindusaMkhyA 636 29-30 vAtatimiracikitsA 627 kathanam .632 46 pariSekadhAraNakAlaH 636 31 timire triphalAprayogaH 62785-86 duSTavyadhAhArAcArajA 47 Azcayotanase kayoH 32-34 timire doSamedena vyApadaH 632 prayogakAlaH naskhayogAH 627-62887-95 tAsAM cikitsA 632 | 48-50 virobasti vidhi: 51-52 ajanamedAH kAlazca 35 vAtajatimire puTapAkA- 96-100 avaziSTadoSaprasAda 53 lekhanAjana vidhAnam anam nArthamajanam 632-633 636 628 54 lekhanAJjanaguNAH 637 36-37 vAtajarAgitimiraci aSTAdazo'dhyAyaH 18 55 ropaNAjanavidhAnam 637 kitsitam 628 1-4 kriyAkalpopakramaH 633 56 prasAdanAjanavidhAnam 637 38-4. pittajatimiraciki- | 5-11 netre tarpaNavidhiH 57 pUrvoktAjanAno prayogasitam 628-629 | 12-13 samyaktRptanetralakSaNam 634 | kAla: 632 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 sushrutsNhitaavissyaanukrmH| . .... viSayAH viSayAH viSayAH 58 guTikArasacUrNabhedenAja- 103-104 kAsyAdyaJjanam 640 4-5 karNazUla-praNAda-bAdhiryanatraividhyam 637 105-106 pathyAdyAnam 640 veDAnA sAmAnya 59 guTikAanapramANam 637 ekonaviMzatitamo'dhyAyaH 19 cikitsA 645 6. rasakriyAjanacUrNAanayoH 1-2 nayanAbhighAtapratiSedho 6-7 karNazUle nADIkhedaH 645 pramANam 8, piNDakhedaH pakramaH 640 645 9-10 , snehakhedaH 61 aJjanasthApanAha 3-5 nayanAbhighAte sAmAnya 645 pAtrANi cikitsA 640-641 11 karNakhedasya pazcAtkarma 645 12 karNaroge balAtailam 62-63 akSanazalAkAkRtiH 6 nayanAbhighAtasya sAdhyA637 645 . sAdhyakha vicAraH 641 13-19 katipaye karNapUraNayogAH 645 64-65 ajanavidhiH 637 7 atipraviSTanayanacikitsA 641 20-22 karNaroge dIpikAtailam 646 66 akAlaprakSAlanadoSAH 638 8 atinirgatanayanacikitsA641 | 23-28 , katipaye yogAH 646 67 prakSAlanArhamakSi 638 9-15 kukUNakalakSaNaM 29-30 pittajakarNazUle vizeSa68-69 ajanAna H 638 cikissitaM cikitsA ca 641-642 / 70-73 aJjanavaiguNye vyApadaH 638 / 31-33 zleSmajakarNazUle , 16 bAlAnAM zukralekhanArtha74 ajanavyApadAM cikitsA 638 34-38 bAdhirye katipaye yogAH - majanam 75 lekhanAjanasya samayoga- 646-647 17-20 netracikitsitopasaMhAraH 642 39-41 karNasrAva-pUtikarNalakSaNam viMzatitamo'dhyAyaH 20 krimikarNa keSu sAmA, atiyoga1-2 karNagatarogavijJAnIyo nyacikitsA 647 lakSaNam 638 pakramaH 643 42-48 karNasrAve katipaye . 77 , atiyoga3-5 karNarogANAM nAmato , karNapUraNayogA: 647 pratikAraH 638 nirdezaH 643 41-50 pUtikarNacikitsA hInayogala 6 karNazUlalakSaNam 643 51 krimikarNacikitsA . 647 . kSaNaM tatpratI- 7 karNapraNAdalakSaNam 643 | 52-53 krimikRtadorgandhya kArazca 630 8 bAdhiryalakSaNam 643-644 * cikitsA 79 prasAdanAanasya samayoga- . 9 karNaveDalakSaNam 644 54 karNazveDacikitsA lakSaNaM 638 10 karNasaMsrAvalakSaNam 644 55 karNagUthacikitsA 647 11 karNakaNDU-karNagUthakayo.. , atiyoga 56 karNakaNDUcikitsA lakSaNam 644 57 karNapratinAhacikitsA 648 lakSaNaM taciki 12 karNapratinAhalakSaNam 644 58 karNapAkacikitsA 648 tsA ca 13 kRmikarNakalakSaNam 59 karNagatakITAdicikitsA 648 81 ropaNAcanasya samayogA 14 karNa vidradhilakSaNam 644 tiyogalakSaNam 639 dvAviMzatitamo'dhyAyaH 22 15 karNapAkapUtIkarNayo82 prasAdanaropaNayohIna lakSaNam 1-2 nAsAgatarogavijJAnIyogalakSaNam 16 karNagatAnyarogalakSaNA yopakramaH . 639 | 648 83 pUrvoktabIjenAnyAnya videzaH 3-5 nAsArogANAM nAmato nirdezaH 648 anAni kAryANi 639 ekaviMzatitamo'dhyAyaH 21 6-7 apInasalakSaNam 648 84-93 cUrNAjana vidhAnam 639 1-2 karNagatarogaprati 8 pUtinasyalakSaNam 648 94-97 bhadrodayAjanam 640 SedhopakramaH 9 nAsApAkalakSaNam 648 98-99 tagarAdyaJjanaM 640 3 karNaroge sAmAnyaci. 1. pUyara kalakSaNam 100-102 manaHzilAdyajanam 640 kitsA 645 11-12 kSavathulakSaNam . 648 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaratatram / pRSTha viSayAH viSayAH pRthaM viSayAH 13 bhraMzathulakSaNam 649 30-33 kaphajapratizyAyacikitsA653 | saptaviMzatitamo'dhyAyaH 27 14 dIptalakSaNam 649 | 34-35 sAMnipAtikapratizyAya 1-3 navagrahAkRti vijJAnI15 nAsApratInAhalakSaNam 649 cikitsA 653 yopakramaH 659 16 nAsAlAvalakSaNam 649 36-37 pratizyAye mustAdiyogaH 653 4-5 bAlagrahANAM nAmato . 17 nAsAzoSalakSaNam 649 | 30-41 pratizyAye dazakSIraM ghRtam nirdezaH 18-21 anuktarogalakSaNAtidezaH 649 653-654 6 prahANAM bAlAveze hetuH 659 trayoviMzatitamo'dhyAyaH 23 42 pratizyAye krimighno vidhiH 7 dehaM vizanto prahAH 1-2 nAsAgatarogapratiSedho- paJcaviMzatitamo'dhyAyaH 25 kasmAnopalabhyante 659 . pakramaH 1-2 virorogavijJAnIyo. 8 skandaprahAtalakSaNam 659 3-4 pInasa-pUtinasyayozci pakramaH 654 .9 skandApasmArAtalakSaNam 66. kitsA 3-4 zirorogANAM nAmato 1. zakunigrahAtalakSaNam 660 5 nAsApAkacikitsA 650 nirdezaH 654 11 revatIgrahArtalakSaNam 660 .. pUyaraktacikitsA .650 - 5 vAtikazirorogalakSaNam 654 12 pUtanAgrahAtalakSaNam 660 7 kSavathu-bhraMzathvozcikitsA 650 6 paittikazirorogalakSaNam 654 13 andhapUtanArtalakSaNam 66. 8 dIptacikitsA 650 7 kaphajazirorogalakSaNam 654 14 zItapUtanAtalakSaNam 66. 9 nAsAnAhacikitsA . 650 8 sAMnipAtikaratajazi 15 mukhamaNDikArtalakSaNam 660 1. nAsAsrAvacikitsA 650 rorogayorlakSaNam 655 16 naigameSArtalakSaNam 66. 11-12 nAsAzoSacikitsA 9 kSayajazirorogalakSaNam 655 | 17 asAdhyagrahArtalakSaNam 660 650-651 1. krimijazirorogalakSaNam 655 | | 18-21 sAdhyaprahAtacikitsA 661 caturviMzatitamo'dhyAyaH 24 / 11-12 sUryAvartalakSaNam 655 | aSTAviMzatitamo'dhyAyaH 28 . 1-2 pratizyAyapratiSedho- 13-14 anantavAtalakSaNam 655 1-2 skandaprahapratiSedhopakramaH 661 pakramaH 651 15 ardhAvamedalakSam 655 3 skandagrahe pariSecanam 661 3 pratizyAyanidAnam 651 16-18 zaGkhakalakSaNam .655 4 , abhyajanArtha 4 pratizyAyasaMprAptiH SaDviMzatitamo'dhyAyaH 26 tailam 661 5 pratizyAyapUrvarUpam 651 1-2 zirorogapratiSedhopakamaH 656 661 6-13 pratizyAyasya doSabhedena 3-11 vAtikaziroroga dhUpanam 661 lakSaNAni 651-652 | cikitsA dhAraNadravyANi 661 14-15 duSTapratizyAyalakSaNam 152 baliH 12-17 pittarakajazirorogayo 661 16-17 pratizyAyopadravAH 652 zcikitsA 656-657 " nAnam 18 pratizyAyAnAM sAmAnya rakSAvidhA18-23 kaphajazirorogacikitsA 657 cikitsitam 652 24 sAnnipAtikaziroroga nam 661-662 19 navapratizyAye pAcanam 652 cikitsA ekonatriMzattamo'dhyAyaH 29 20 pakkapratizyAyasya 25 kSayajaziroroga 1-2 skandApasmArapratiSeniharaNam 652 cikitsA dhopakramaH 662 21 pakkapratizyAye sevyAni 652 | 26-29 krimijaziroroga 3 skandApasmArAte pari22 pratizyAye vAni 653 cikitsA SekaH 662 23-24 pakkapratizyAye vamanam 653 30 sUryAvartakacikitsA 657 4 , tailaghRte 662 25 vAti kapratizyAya 31-35 ardhAvabhedakacikitsA 658 5-6 ,, utsAdanadhUpane 662 cikitsA 36-37 samantavAtacikitsA 658 7-8 skandApasmArAte 26-29 paittikaratotthapratizyAya- 38-43 zaGkhakacikitsA 658 baliH nanaM ca cikitsA 653 | 44-46 zAlAkyatatropasaMhAraH 659 / rakSAvidhAnam 662 jAtapAyasanAptiH 651 ghRtaM Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| aanwavowwwwww 8. baliH viSayAH viSayAH viSayAH pRSThaM triMzattamo'dhyAyaH 30 8 andhapUtanAte mAnam 665 3-5 yoniroganidAnam 668 1-2 zakunipratiSedhopakramaH 662 9, rakSAvidhA 6-8 doSabhedena yoniroga3 zakunigrahAte pariSekaH 662 nam 6 saMkhyA 668 4-5 , abhyaJjana catustriMzattamo'dhyAyaH 34 9-11 vAtajayonirogANAM teLapradehau662-663 | 1-2 zItapUtanApratiSedho. __ lakSaNAni dhUpanaM dhAra pakramaH 12-14 pittajayonirogANAM NIyAni ca 3 zItapUtanAte pariSekaH 665 lakSaNAni baliH 4 , tailaM -17 kaphajayonirogANAM nAnaM 5 ghRtaM lakSaNAni 9 , pUjA 6, dhUpaH 665 18-20 sAMnipAtikayoni10-11 , rakSAvidhAnaM 663 7-8 , baliH snAnaM ca 665 rogANAM lakSaNAni 669 ekatriMzattamo'dhyAyaH 31 9 rakSAvidhAnam 665 -23 vAtajayoniroga1-2 revatIpratiSedhopakramaH 663 | cikitsA paJcatriMzattamo'dhyAyaH 35 | 24-26 pittajayonirogacikitsA 670 3 revatIprahArte secanam 1-2 mukhamaNDikApratiSedho 663 4 , abhyajanaM tailam 663 pakramaH 27-30 kaphajayonirogacikitsA 67. 665 31-32 kaumAratatropasaMhAraH 670 5, pAnArtha ghRtam 3 mukhamaNDikAte pari 663 , dhUpanam Secanam 666 ekonacatvAriMzattamo'dhyAyaH39 7 , dhAraNIyAni 663 4 , tailam 666 1-2 jvarapratiSedhopakramaH 670 ghRtam 666 3-7 kAyacikitsopakramaH 9,nAnam dhUpaH 670-671 10-11 , rakSAvidhAnam 664 baliH snAnaM | 8-12 rogeSu jvarasya dvAtriMzattamo'dhyAyaH 32 / prAdhAnyam 1-2 pUtanApratiSedhopakramaH 664 , rakSAvidhA | 13 jvarakharUpam lakapam 3 pUtanAprahAte pari nam 666 . 14 jvarabhedAH 672 Secanam SaTtriMzattamo'dhyAyaH 36 . | 15-22 jvarasaMprAptiH 672 4 , abhyajanam 1-2 naigameSapratiSedhopakramaH 666 | 23-24 jvare gAtrauSNye hetuH 672 3 naigameSArte pariSekaH 666 | 25-28 jvarapUrvarUpam 672-67 4 , tailam 666 | 29-30 vAtajvaralakSaNam 67 ghRtam __ 5 , ghRtam 666 | 31-32 pittajvaralakSaNam 67 dhUpanam dhAraNIyAni 666 33-34 kaphajvaralakSaNam 673 baliH 7-8 , dhUpaH 66635-37 sAMnipAtikajvara. , snAnam 9-10 , baliH snAnaM ca 666 lakSaNam 10-11 , rakSAvidhAnam 66 11 , rakSAvidhAnam 667 38-40 abhinyAsajvaralakSaNam 673 trayastriMzattamo'dhyAyaH 33 saptatriMzattamo'dhyAyaH 3741-44 saMnipAtajvaramedAH 674 1-2 andhapUtanApratiSedho 1-2 grahotpattyadhyAyopakramaH 667 45 saMnipAtajvaramaryAdA 674 pakramaH 664 3-16 navabAlagrahANAmutpatti- | 46-47 vAtapittajvaralakSaNam 674 3 andhapUtanAte pariSe varNanam 66748-49 vAtazleSmajvaralakSaNam 674 667 | canam 665/17-22 kiMbhUtAn bAlAn prahA 5.leSmapittajvaralakSaNam 674 3-4 andhapUtanAte tailaM ghRtaM ca 665 Avizanti 667-668 | 51-53 viSamajvarasaMprAptiH 675 5, pradehaH aSTatriMzattamo'dhyAyaH 38 54 pralepakalakSaNam 6 , dhUpanam 665 1-2 yonivyApatpratiSedho 55 caturthakAdiviparyayajvara. 7 , baliH 665 / pakramaH lakSaNam ko bAlA na tailam 664 664 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaratanam / 49 cour pRSThaM 675 682 viSayAH viSayAH pRSTha viSayAH pRSTha 56 viSamasyaikIyamatenA- 119-120 jvare auSadhadAna- 202-2.3 saMnipAte kSIrayogAH687 gantukalA kAlaH 681 204-210, katipaya57-58 viSamajvarANAmArambha121 Amajvare auSadhadAne yogAH 687-688 kadoSAH doSAH 681 / 211-217 viSamajvare vizeSa59-61 zItapUrvadAhapUrvajvara122 jvare Avasthika cikitsitam 688-689 - yorlakSaNam 676 kartavyam 681/ 218-250 viSamajvarajIrNajvara62 viSamajvarANAM vakA- 123-125 jvare zodhanAvasthA 681 yoghRtayogAH 689-690 leSUdgamaH 126-129 jvare vamanAdikramaH 681 254-255 pazcasAram 69. 63-65 viSamajvarANAmupazAnta 130 jvare AdhmAne 256 jIrNajvare lAkSAdivegAnAmapi dehe udaralepaH 682 tailam 'vasthAnam 131, UrvavAte phalavartiH 682 | 257-258 kSIrivRkSAditailam 69. 66 kAyacikitsAvidA 132 ,, yavAgUH 682/ 259-264 viSamajvare vizeSamatena viSamajvara133 rUkSasya jvare sarpiH 682 cikitsitam saMprAptiH 134 jvare saMzamanam 682 690-691 135-137 jvare tarpaNam 182 265 bhUtAbhiSaGgotthajvara. 67 viSamajvarANAmAzraya138-140 dvandvajajvarANAM cikitsitam 691 bhUtA dhAtavaH 676 pathyam 266-270 vividhAgantujvara68 ekIyamate viSamasya . 141 jvare yeSAM yavAgUrahitA 682 cikitsA . bhUtAbhiSAjalam 677 142 jvare takraprayogaH 683 271-281 jvare zItapratIkAraH 692 69-70 viSamajvarANAM lakSaNAni 677 143-144 jvare kSIraprayogaH 683 282-294 jvare dAhapratIkAraH -71-74 viSamajvarANAM niyata145-149 , hitabhojano- . 692-693 kAlAgamane hetuH 677 | padezaH 1-307 jvaropadrava 75-82 vividhAgantujvarANAM 150-155 , AhAropa cikitsA 693-694 lakSaNAni 677 yogIni 308 vAtajvare nirUhAnudravyANi 683-684 vAsane 83-91 dhAtugatajvarANAM lakSaNAni 156-162 , asevyAni 684 30 | 309-312 pittajvare ..92-96 jvarANAM sAdhyAsAdhya163 jvare bhAyAsaniSedhaH 184 313 kaphajvare lakSaNam / 678-679 314 saMsargasaMnipAtayoH, 695 164 zAntajvare'pi zodhanam 684 97-99 jvarapUrvarUpe cikityA 679 165 jvare mAnaniSedhaH 684 315-318 jvare snehopayogaH 695 100-101 Amajvare lavanam 679 | 166-167 saMkSepataH sarvajvara- 318-319, hRtAvazeSapitta cikitsA. 695 102 lakhanAnIM jvariNaH 679 cikitsitam.684 320 , ghRtadAnayogyaH / 103 jvare lahanaguNAH 168-174 vAtajvare saMzamana679 kAla: 104 sulavitalakSaNam kaSAyAH 680 685 321 mucyamAnajvaralakSaNam 695 105 atilahitalakSaNam 175-183 pittajvare zamana 680 322 jvaramutalakSaNam 195:' kaSAyAH 685-686 1.6 jvare uSNodakam 680 323-324 jvarasyAnyarogebhyo 184 pittajvare mUrdhapralepaH 686 . 10-100, avasthAvizeSa ___ garIyastvam 690 185 pittajvare gaNDSayogaH 686 zItodakam 680 186-192 kaphajvare zamana catvAriMzattamo'dhyAyaH40 1. 9 yavAgU 680 yogAH 686-687 1-2 atisArapratiSedhopakamA 696 110-14 bhAmajvare pAcanayogAH. 193-200 dvandvajajvare zamana 3-5 atisAranidAnam 66 681 yogAH 6-7 atisArasaMprAptiH 696 115 pakkajvaralakSaNam 601 201 senipAte sAmAnya 8 atisArapUrvarUpANi 690 . 116-118 bhAmajvaralakSaNam 181 cikitsA ___ - 687 vAtAtisAralakSaNam 19. su0 saM0 bhanu07 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / pRSTha viSayAH viSayAH. viSayAH 1.pittAtisAralakSaNam 697 / 117-128 rajAtisAra | 24-25 uraHkSatazoSalakSaNam 713 11 kaphAtisAralakSaNam 697 cikitsA 704-705 26-28 pUrvotkazoSANAM khamate 12 saMnipAtAtisAralakSaNam 697 129 atisAre punaH dhAtukSayasaMjJavam 713 13-14 zokajAtisAralakSaNam 697 picchAbastiH 7.5 29-30 zoSapUrvarUpANi 713 15-16 AmAtisAralakSaNam 130-131 atisAre bhavasthApekSaM 31 zoSasthAsAdhyalakSaNAni 714 697-698 virecanam 705/32-15 zoSe sAmAnya cikitsA 14 17-18 AmapakkamalalakSaNam 698 | 132-137 niHsArakalakSaNaM 36-39 zoSiNA deyAni 19-21 atisArasyAsAdhya cikitsA ca7.5-706 mAMsAni 14 / lakSaNAni 698 138-139 pravAhikAlakSaNam 706 40-42 zoSe katipayayogAH 22-23 anukkAtisArANAM 140-157 pravAhikA 714-715 doSajeSvevAnta cikitsA 706-708 43 , vAsAghRtam 715 rbhAvaH 698 158 atisAre yavAgUprazaMsA 708 44-49 , ghRtayogAH 715 24-34 atisAracikitsA159-160, hetu viparIta 50-54 ,, elAdisUtram 698-699 cikitsA 708 - rasAyanaM 715-716 35-51 AmAtisAre pAcana 161 atisAre doSasaMsarge pUrva 55 zoSopadravANAM cikitsA 716 yogAH 699-700 pittamupAcaret 700 56 zoSe bhajAyA sarvatho52-57 sazUle atisAre kati. 162 atisAranivRttilakSaNam 709 payogilam 16 payayogAH | 163-165 karmajadoSajabhedena 57 zoSaharA rasonAdi- .. 58-59 AmAtisAre AhAra rogadvaividhyam 709 yogAH 716 kalpanA 166-168 prahaNInidAnam 709 58 zoSe parihAryANi, devavya60-66 paittike AmAtisAre 169 prahaNyAH sthAnanirUpaNam 709 pAzrayacikitsA ca 716 pAcanayogaH 700-701 | 170-172 grahaNIlakSaNam 709 dvicatvArittazamo'dhyAyaH 42 67-71 pakkapittAtisAre 153 grahaNIpUrvarUpANi 710 174-177 prahaNyA viziSTa 1-2 gulmapratiSedhopakramaH 16 zamanayogAH 701-702 lakSaNAni 3 gulmasaMprAptiH 716 80-88 atisAre puTapAkayogAH 702 178-182 prahaNIcikitsA 71.. 4 gulmasya sAmAnyarUpam 717 89-9. , kauTajaM 5 gulmaniruktiH phANitam 702 . ekacatvAriMzo'dhyAyaH 41 1-2 zoSapratiSedhopakramaH 6 gulmasya pAkAbhAve hetuH 717 91-92 , yavAgUyogAH 703-703. 711 7 gulmasya paJcavidhanam 717 3-5 zoSasya rogarAjala93-98 , katipayA yogAH 703 nirUpaNam 711 8-9 gurumapUrvarUpANi 717 99-102 , kSIrayogAH 7.3 6-7, sAMnipAtikakha 10 vAtagulmalakSaNam 103-105 sarake atisAre nirUpaNam 11 pittagulmalakSaNam 717 katipaye yogAH 7.3 8, baturvidho hetuH 711 12 kaphagulmalakSaNam 717-718 106 atisAre vamanam 3 9-10 dhAtukSayAdrAjayakSma 13-15 raktagulmalakSaNam 718 107-111 satisAre masti saMbhavaH 16-23 doSamedena gulmayogAH 11-15 zoSalakSaNAni 12 cikitsA 718-719 112 , gudadaurbalya-. 16 ekIyamatena zoSamedAH 712 24 gulme bAghRtam . 719 cikitsA 704 17 vyavAyazoSalakSaNam 712 | 25-26, citrakAdighRtam 19 113 , zUlopadrava 18 zokazoSalakSaNam 712 27-28, hiravAdighRtam 19 cikitsA 704/ 19-20 jarAzoSalakSaNam 13 | 29-30 , dAdhikaM ghRtam 19 114-115 , AhAropa 21.avazoSalakSaNam 713 31-33 , rasonAdighRtam 19 yogidravyANi 704 . 21 vyAyAmazoSalakSaNam 1334-35 vAtagulme ghRtam 19 116 rakAtisAralakSaNam 704 23 praNazoSalakSaNam // raka-pittagulme ghRtam 011 704 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaratatram / viSayAH pRSTha pRSTha 723 viSayAH viSayAH 37-38 kaphagulme ghRtam 720 / 15-16 pittahRdrogacikitsA 728 | 38-42 raktapitte AsthApanA39 sAMnipAtikagulma| 17-19 zlaiSmikahRdrogacikitsA 728 nuvAsanottara- / cikitsA 20-22 kRmihRdrogacikitsA 728 bastayaH 737-730 40-45 gulme pAnIyakSAraH 720 catuzcatvAriMzattamo'dhyAyaH 44 43-45 raktapittacikitsAyA rakAsi 46-48 , vRzcIrAdhariSTaH 1-2 pANDurogapratiSedhopakramaH 728 rakapradare cAvidezaH 730 49-66 gulme AvasthikI 3 pANDuroganidAnaM SaTcatvAriMzattamo'dhyAyaH 46 cikitsA 720-722 saMprAptizca 728 1-2 mUrchApratiSedhopakramaH 18 67-68 gulmopadravazUlalakSaNam 722 - 4 pANDurogasaMkhyA 729 | 3-4 mUrchAnidAnaM saMprAptizca 730 69-75 gulmopadravazUlacikitsA 722 5-9 vAtajAdibhedena pANDu 5 mUrchAyAH pUrvarUpam 38 76 gulmaM vinA'pi zUla rogalakSaNAni 729 mUrchAyAH sAmAnyasaMbhavaH 23 10 kAmalAlakSaNam 729 lakSaNam 77-80 zUlanidAnaM saMprAptizca 723 11 kumbhakAmalAlakSaNam 730 7-8 mUrchAmedAH ... 81 zUla niruktiH 12 halImakalakSaNam 9-10 raktagandhajA mUrchA 739 82-87 vAtajAdimedena zUla. 13 pANDurogopadravAH 11-13 viSamadyotthamUrchA. lakSaNAni 723 | 14-29 pANDuroga lakSaNam 739-740 88-1.2 vAtazUla. cikitsA 730-733 14-19 mU cikitsA 740 cikitsA : 723-72430 kAmalAcikitsA 20-21 saMnyAsalakSaNam 41 .101-108 pittajazUla31-35 kumbhakAmalAcikitsA 23-35 saMnyAsacikitsA 741 cikitsA 724 732-733 saptacatvAriMzattamo'dhyAyaH 47 . 1.9-116 laiSmikazUla36-17 pANDAmayibhiH 1-2 pAnAtyayapratiSedhopakramaH 741 cikitsA 724-725 sevyAni 3 madyaguNAH 741 117-119 pArzvazUlanidAnam 725 38 pANDurogopadravacikitsA 13 4-5 mathakarmANi 120-122 pArzvazUlacikitsA 72539-40 pANDurogiNo'sAdhya- . mayaramAH 742 123-125 kukSizUlanidAnam 725 | lakSaNAni 733 7-8 vidhisevitamayaguNAH 742 126-130 kukSizUlacikitsA paJcacatvAriMzattamo'dhyAyaH 45 | 9-10 bhavidhisevitamaya725-726 1-2 raktapittapratiSedhopakramaH 734 doSAH 742 131-132 hRcchUlalakSaNam 726 3-4 raktapittanidAnaM 11-12 madasa prayo'vasthAH ____742 133-34 hRcchUlacikitsA 726 saMprAptizca . 13 puruSavizeSe mayasya 54 135 mUtrazUlalakSaNam 726 5-6 raktapittalakSaNam nAtibAdhakatam 136-19 vizUlalakSaNam 726 534 14-16madAsayanidAnam 743 7 raktapittapUrvarUpam 140-141 mUtrazUla-bidazUlayo 54 17madAtyayamedAH cikitsA 8 doSamedena raktapitta26 18 madAtyayalakSaNam lakSaNam 142-145 anamUlanidAna 19 paramadalakSaNam raphapittopadravAH cikitsA ca 726 20 pAnAjINalakSaNam 743 1.asAdhyaratapitta- trivatvAriMzattamo'dhyAyaH 43 | 21 pAna vibhramalakSaNam 743 lakSaNam 22 madAtyayasyAsAdhya 1-2 drogapratiSedhopakramaH 527 / 11-15 raktapitte cikitsA lakSaNAni 43 3-4 hRdroganidAnaM saMprAptiba 727 sUtram 23 madAsayopadravAH 743 5hRdrogamedAH 727/ 16-18 raktapitte bhojana | 24-25 vAtikamadAtyaya. 6-1. vAtajAdibhedena hRdroga dravyANi cikitsA 743 lakSaNAni 727 19-37 raktapitte katipaya | 26-27 paittikamadAsyacikitsA 11-14 bAtogacikitsA 727 | yogA: 736-737 6-1* vAtAni 20 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sushrutsNhitaavissyaanukrmH| wwwwwwwwwwwanmarwrannrnnaruw www.mM viSayAH viSayAH viSayAH 28 zlaiSmikamadAtyayaci. 4-5 ,, nidAnaM saMprAptizca 750 paJcAzattamo'dhyAyaH 50 kitsA 744 6, saMkhyA 1-2 hikkApratiSedhopakramaH 758 29 sAMnipAtikamadAtyaya__, pUrvarUpam 3-5 hikAyA nidAnam 758 cikitsA 744 8-14 saptavidhatRSNAnAM 6, niruktiH 758 30-33 madAtyaye katipaye yogAH 744 lakSaNAni 7, saMprAptiH 750 34-36 paramadacikitsA 744-745 15 asAdhyatRSNAlakSaNam 752 8, pUrvarUpANi 758 37-38 pAnAjIrNacikitsA 745, 16-18 tRSNAyAM sAmAnyavidhiH 752 / 9-14 paJca vidhahikAnAM 39-41 pAnavibhramacikitsA 745 / 19 vAtikatRSNAcikitsA 752 lakSaNAni 758-759 42-47 pAnAtyayAdInAM 2. pittajatRSNAcikitsA 752 15 hikAyA asAdhyalakSaNam 759 sAmAnyacikitsA 21 kaphajatRSNAcikitsA 752 16-30 hikAyAzcikitsA 745-746 22 sarvatRSNAsu pittano 759-761 48 madAtyaye madyasyopa vidhiH ekapaJcAzattamo'dhyAyaH 51 yogitvam 6 23-27 kSatajatRSNAcikitsA 753 / 1-2 zvAsapratiSedhopakramaH 761 49 vicchinnamadyasya punarmadya 28 AmajatRSNAcikitsA 753 3 zvAsanidAnam 761 sevane doSAH 746 29 gurvannajatRSNAcikitsA 754 4 zvAsasaMprAptiH 761 5. madyajatRSNAsaMprAptiH 46 30 zramajatRSNAcikitsA 754 5 zvAsamedAH .. 761 51-53 madyajatRSNAcikitsA 746 31 mayajatRSNAcikitsA 754 6 zvAsapUrvarUpam 761 54 madhajadAhasaMprAptiH 746 32 hRdrogajatRSNAcikitsA 754 7-13 paJcavidhazvAsAnAM 55-66 madyajadAha33 sarvatRSNAsu sAmA0 . lakSaNAni 761-762 cikitsA 747-748 nyavidhiH 14 zvAsAnA sAdhyAsAdhya. 67rakajadAhalakSaNam 748 vicAraH 761 68-69 ratajadAhacikitsA ekonapaJcAzattamo'dhyAyaH 49 15-16 zvAse saMzodhanaM 762 70-71 sRSNAnirodhajadAha 1-2 chardipratiSedhopakramaH 754 | 17-28 zvAse ghRtalakSaNam ___749 3-5 chardinidAnam 754 - yogAH 762-763 72 tRSNAnirodhajadAha 6 chardiniruktiH 755 29, bhRGgarAjatailam 763 . cikitsA chardisaMprAptiH 555/30-31, pathyam . 763 3rakapUrNakoSThajadAhalakSaNaM 8 chardipUrvarUpam 755 32-35,lehayogAH 763 cikitsA ca 9-13 vAtajAdimedena chardi- 36-47, katipaye yogAH 74-75 dhAtukSayajadAhalakSaNaM lakSaNAni 755 ', 763-764 cikitsA ca 749 | 14 chardInAmasAdhyalakSaNAni 756 | , snehakhedavidhiH 764 76-77 raphajadAhalakSaNaM 15-17 chInAM sAmAnya , dhUmayogAH 764-565 cikitsA ca 749 cikitsitam 756 53 , vamanavirecane 765 78 dAhAnAmasAdhyalakSaNam 749 18-20 vaatjcchrdicikitsitm| 54 , tarpaNam .. 765 79 prazAntopadravasthApi 55,, nidigdhikAdilehaH 765 madapIDitasya 21-22 pittajacchardicikitsitam756 56 zvAsAdIno kaSTazodhanam | 23 kaphajacchardicikitsitam056 sAdhyakham 765 80-81 madyasevanavidhiH 750 24 sAM nipAtikacchardi dvipaJcAzattamo'dhyAyaH 52 bhaSTacatvAriMzattamo'dhyAyaH 48 cikitsitam 757 1-2 kAsapratiSedhopakramaH 765 1-2 tRSNApratiSedhopakramaH 750 | 25-26 bIbhatsajAdicchardi 3 kAsanidAnam . 765 3 tRSNAyAH sAmAnya cikitsitam 757 4-5 kAsasaMprAptiH 765 . lakSaNam 750 | 27-35 chardiSu katipaye yogAH 757 6 kAsasaMkhyA ... 765 49-52 // dhUmayA Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaratabam / 53 maratrawAATRIromaratRAA viSayAH pRSThaM viSayAH pRthaM viSayAH 7 kAsapUrvarUpam 18 saMjAtakRmilakSaNam 773 SaTpaJcAzattamo'dhyAyaH 56 / 8-12 vAtajAdibhedena kAsa 19 kRmINo dRzyAdRzya .1-2 visUcikApratiSedholakSaNAni vibhAga: pakramaH 781 13 kAsasya asAdhya| 20-33 purISaja-kaphaja-kRmINAM 3 ajIrNabhedA: 781 lakSaNam sAmAnya ciki 4 visUcikAniruktiH 781 14-25 kAse sAmAnya sitam 774-775 5-6 visUcikAlakSaNam cikitsA 767-768 | 34-36 sthAnavizeSeNa kRmINAM 7-8 alasakalakSaNam 26-27 vAtakAsacikitsA 768 ! vizeSacikitsA 7.5 9vilambikAlakSaNam 781 28-31 kaphakAsacikitsA' 768. 35-39 rakajakRmicikitsitam 775 10 Amasya vikArAntara. 32-37 pittaja-kSayaja-kSataja4. kRmiroge vAni 776 kArilam 781 kAsAnAM cikitsA 769 11 visUcikAyA bhasAdhya 38-41 kAse kalyANapaJcapaJcAzattamo'dhyAya: 55 lakSaNam . guDaH 769-770 1-2 udAvatapratiSedhopakramaH 776 | 13-19 visUcikAdicikitsA 42-46 kase agastyAvalehaH 770 3 vaigavidhAraNaniSedhaH 776 782-783 / 47 , kulIrAdighRtam 770 4 udAvarta nidAnaM niru 20 AnAhasaMprAptiH 783 tripazcAzattamo'dhyAyaH 53 ktizca 21 AmajAnAhalakSaNam 783 1-1 kharamedapratiSedhopakramaH 777 | 5-17 trayodaza vidhodAvartAnAM 22 purISajAnAhalakSaNam 783 3 kharamedanidAnaM lakSaNAni 776-778 | 23-27 AnAhacikitsA 783-744 saMprAptizca 18 asAdhyodAvarta lakSaNam 744 saptapazcAzattamo'dhyAyaH 57 4-7 bAtajAdibhedena khara 19 udAvarte sAmAnyaci. medalakSaNAni 1-2 arocakapratiSedhopakramaH 784 kitsA 8-9 kharabhede sAmAnya 3 arocakasaMprAptiH 784 20 vAtabodAvartacikitsA 778 cikissA 771-772 4-5 paJcavidhArocakAnAM 10-12 vAtajakharamedacikitsA 771 21 purISajodAvartacikitsA 778 lakSaNAni 784-785 13-14 pittajakharamedacikitsA 772 | 22-27 mUtrodAvartacikitsA 6 vAtikArocakacikitsA 785 15 kaphajakharamedacikitsA 772 28 jRmbhAzrujodAvartaci 7 paittikArocakacikitsA 785 16-17 medoja-sAdhipAtika kissA 8 kaphajArocakacikitsA 785 kSayaja-kharamedAnAM 29 kSavajodAvartacikitsA 770 | 9-15 arocake katipaye yogA: - cikitsA 772 3. udgArajodAvartacikitsA 785-78 16-17 AgantujArocakacatumpazcAzattamo'dhyAyaH 54 / cikitsA 1-1 kRmirogapratiSedhopakramaH 772 31 charyAghAtajodAvata 786 aSTapazcAzattamo'dhyAya: 58 3-5 mINAM nidAnam 072 cikitsA 32-33 zukrodAvartacikitsA 779 6-7 kRmINAmutpattisthAnAni 1-2 mUtrAghAtapratiSedhopakramaH 786 3-4 mUtrAghAtAnA nAmabhi772-773 34 kSuttRSNAghAtajodAvarta nirdezaH 787 8-11 purISajahamINAM nAmAni cikitsA 779 5-6 vAtakuNDalikAlakSaNam 787 lakSaNaM ca 73 35nidrAghAtajodAvarta 7-8 vAtASThIlAlakSaNam 12-14 kaphajakamINo nAmalakSa cikitsA 9-10 vAtabastilakSaNam 787 karmANi 773 36 udAvartopadravacikitsA 779 11-12 mUtrAtItalakSaNam 15-16 rAjakRmINoM nAma- | 35-40 doSajodAvarta nidAnaM 13-14 mUtrajaTharalakSaNam 787 lakSaNakarmANi : 773 lakSaNAni ca 79 15-16 mUtrotsAlakSaNam 788 17 purISajAdikRmINA | 41-53 doSajodAvata 17 mUtrakSayalakSaNam / 740 vizeSakAraNAni 773 / cikitsA 79-78.|18-19 mUtramandhilakSaNam 744 787 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 suzrutasaMhitAviSayAnukramaH / - viSayAH kAlA 797 798 pRSThaM viSayAH pRSThaM viSayAH 20-21 mUtrazukralakSaNam 788 . 26 prahANAM bhUtasaMjJale hetuH 797 31-33 , siddhArthakaM ghRtam 802 22-23 uSNavAtalakSaNam 27 bhUtavidyAzabdaniruktiH 797 34- 37, paJcagavyaM ghRtam " tam 802 24-26 mUtrokasAdalakSaNam 789| 28-30 sarvaprahANAM sAmAnya- 38-40, bhAAdisurA 802 25-50 mUtrAghAtAnA cikitsA 41, sirAvyadhaH 803 cikitsA 789-79. 31 prahANAM vastrAdipradAna dviSaSTitamo'dhyAyaH 62 . 51-52 mUtrarakacikitsA 791 1-2 unmAdapratiSedhopakramaH 8.3 53-57 mUtrAghAte ghRtam 791 32 devagrahacikitsA 3 unmAdaniruktiH 58-14 , balAghRtam 791 .33 asuraprahacikitsA ___717 4-5 unmAdamedAH . 65-72 , mahAbalAghRtam 34 gandharvayakSaprahayo 6-7 unmAdapUrvarUpANi 803 ___791-792 cikitsA | 8-13 paJcavidhonmAdAnA ekonaSaSTitamo'dhyAyaH 59 35 pitRprahacikitsA lakSaNAni 803-804 36 nAga-rAkSasagrahayo- 14-19 unmAde sAmAnya1-2 mUtrakRcchrapratiSedhopakramaH 792 cikitsA cikitsA 804-805. 3 mUtrakRcchramedAH 792 37 pizAcaprahacikitsA 798 20-21, AhAravidhAnam 805 4-14 vAtajAvibhedena mUtrakR38-39 prahajuSTe dhUpanam 18 22-29, phalaghRtam cchrANAM lakSaNAni 792 4. prahajuSTe gajapippalyA- 30-32 , brAhayAdiyogaH 8.5 15-16 mUtrakRcchracikitsitam 793 diyogaH / 33, sirAvyadhaH 805 17-19 vAtajamUtrakRcchracikitsA 93 | 41-41, kharapurISAditailam 798 34-35, cittaprasAdanAdi 805 20-22 pittajamUtrakRcchra43-45, katipayayogAH 798 triSaSTitamo'dhyAyaH 63 cikitsA 793 46-53 ,, aparAjito yogaH 1-2 rasamedavikalpopakramaH 8.6 23 kaphajamUtrakRcchracikitsA793 3 rasabhedakathane prayojanam 8.6 798-799 24 saMnipAtajamUtrakRcchra54-55 devaprahe acaukSaprayoga 4 rasamedAH .. cikitsA 793 5 doSamede rasamedopayogaH 807 25 abhighAtajamUtrakRcchu 6-8 paJcadaza dvirasasaMyogAH 807 56 prahajuSTe hitAhArAdicikitsA 9-10 viMzatisvirasasaMyogAH 8.7 sevanam 26 purISajamUtrakRcchra 11-12 paJcadaza catuSkarasacikitsA 794| ekaSaSTitamo'dhyAyaH 61 . saMyogA: 00 27 bhazmarIjamUtrakRccha 1-2 apasmArapratiSedhopakramaH 799 |13-14para pazcarasahayogA 8.0 cikitsA 794 3 apasmAraniruki .99 15 ekaH SaDsasaMyogaH SaSTitamo'dhyAyaH 60 | 4-6 apasmAranidAnam 16 asaMyuktAH SaDrasAH 800 7apasmArapUrvarUpANi 17 adhyAyopasaMhAraH 1-3 amAnuSopasargaprati 8.4 SedhopakramaH 794 .-9 apasArasAmAnya catuHSaSTitamo'dhyAyaH 34 4 prahasAmAnyalakSaNam 794 lakSaNam 1-2 khasthavRttopakramaH- 800 5prahAvezayogyA narAH 794 10 apasmAramedAH 800 3-4 khasthalakSaNam 6-7 prahAdhipAno saMkhyA 794 | 11-16 vAtajAdimedenApa 5RlAzrayaM khasthavRttam 809 8-16 devAyaSTavidhaprahajuSTa mAralakSaNAni 6-12 varSAcaryA lakSaNa 794-795 17 ekIyamate'pasmArasyA- 13-20zaracaryA 17-18 devAdInAM grahaNakAla: 16 gantukalam 801 21-31 hemantacaryA ... 19 dehaM vizanto prahAH 18-21 khamate doSajanaprati 32-39 vasantacaryA 10-811 kuto na dRzyante 750 pAdanam 801 40-45 prISmacaryA . 811 ...20-25 prahANA manuSyazarIrA- 22-30 apasmAre katipaye yogAH 46-54 prAvRdacaryA - veze vicAra:796-797 8.1-802 0 55 bhAtaivavidhisevamaphalam 812 niSedhaH 810 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 815 815 818 818 viSayAH 56 dvAdazAzanapravicArAH 812 57 zItAhAraviSayaH 812 58 uSNAhAraviSayaH 812 59 nigdhAhAraviSayaH 812 6. rukSAhAraviSayaH.. 812 61vazuSkAhArayorviSayaH 812 62 ekakAlobhayakAlA hAraviSayaH 812 63 auSadhayuktamAtrAhInA hAraviSayaH 813 64 yathartudattAhAraphalam 813 65 dazauSadhakAlAH 66 abhakakAlanirUpaNam 813 67 abhaktaguNaviSaya nirUpaNam 813 68-69 prAgbhakakAlanirUpaNam 813 70-72 adhobhakamadhyabhakkayo* 813 lekSaNam / 73-75 antarAmakasabhakanirUpaNam 813 76-77 sAmudrakAlanirUpaNam 814 78-79 muhurmuhuHkAlavirUpaNam 814 80-83 prAsaprAdhAntarakAla nirUpaNam 814 84 AhArakAlanirUpaNam 814] viSayAH pRSTha paJcaSaSTitamo'dhyAyaH 65 1-2 tazrayuktyadhyAyopakramaH 814 dvAtriMzattatrayuktInA nAmato nirdezaH 814-815 4-7 tanayuktInAM prayojanam 815 8 adhikaraNalakSaNam 9yogalakSaNam 10 padArthalakSaNam 11helarthalakSaNam 12 uddezalakSaNam 816 13 nirdezalakSaNam 14 upadezalakSaNam 15 apadezalakSaNam 16 pradezalakSaNam 816 17 atidezalakSaNam 18 apavargalakSaNam 19 vAkyazeSalakSaNam 2.arthApattilakSaNam 21 viparyayalakSaNam 22 prasaralakSaNam 23 ekAntalakSaNam 24 anekArthalakSaNam 817 25 pUrvapakSalakSaNam viSayA: 26-27 nirNayalakSaNam 814 28 anumatalakSaNam 817 29 vidhAnalakSaNam 817 30 anAgatAvekSaNalakSaNam 818 31 atikrAntAvekSaNa. lakSaNam 32 saMzayalakSaNam 818 33 vyAkhyAnalakSaNam 818 34 khasaMjJAlakSaNam 35 nirvacanalakSaNam 818 36 nidarzanalakSaNam 37 niyogalakSaNam 38 samucayalakSaNam 39 vikalpalakSaNam 818 4. UpalakSaNam 819 41-42 adhyAyopasaMhAraH 819 SaTSaSTitamo'dhyAyaH 66 1-3 doSamedavikalpopakramaH 819 4-5 doSamedaviSaye suzrutapraznaH819 6 doSAdImA dehadhArakalam 82. 7-8 tabrokaviSayopasaMhAraH 820 9-11 dviSaSTidoSamedanirUpaNam 021 12-14 uttaviSayopasaMhAraH 823 15-16 etattatraprazaMsA 17 etattatrAdhyayanaphalam 824 iti uttaratantraM samAptam / 17 iti suzrutasaMhitAviSayAnukramaH smaaptH|| Page #97 -------------------------------------------------------------------------- _ Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shriiH|| nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsamullasitA sushrutsNhitaa| suutrsthaanm| prthmo'dhyaayH| vaitat sUtraM, ziSyeNa granthaM cikIrSatA likhitam / anye tu sahasrAkSaM gaNAdhIzaM svaguruM ca sarakhatIm / ziSyasyaivedaM sUtramityAhuH, sa khAtmaziSyeSu dhanvantaripraziSyeSu janakaM janayitrIM ca zAstrAdau praNamAmyaham // pratijJA kRtavAn ; tanecchati gyii| kimetat khakapolakalpitaM samastajanapadatilakakalpe zrIbhAdAnakadeze nagarIvaramathurAsa suzrutenoktam , athavA yathaiva guruNodIritamiti pRSTaH pratisaM. mIpe aDolAnAmaka vaidyasthAnamasti / yatra sauravaMzajA brAhmaNAH skartA suzrutamukhenedamAha-yathovAca bhagavAn dhanvantaririti / sagastabhUmipatimAnyA azvinIkumArasamAnAH pArvaNacandraruci | idaM pratisaMskartRsUtraM, yatra yatra parokSe liTprayogastatra tatraiva yazaHprasAdhitadiGamaNDalA vaidyA abhUvan / tadanvaye govindanAmA pratisaMskartRsUtraM jJAtavyamitiH pratisaMskartA'pIha nAgArjuna eva / cikitsakaziromaNirabhUt , tatastatputro bhiSakaziromukuTamaNirja athazabdo'nantarArtha eva / ato yuSmacchalyatatropadezakAyapAlaH samajani, tattanayazca samastazAstrArthatattvajJo bharatapAlaH mitAdanantaram / vedotpattimiti asyAdau AyuHzabdo lupto jJeyaH; tena, Ayurvedotpattimiti / utpattiratrAbhivyaktiH, na saMjAtaH, tatputraH khakulanaMbhastalacandramA vivekabRhaspatiH zrIsa khbhuutpraadurbhaavH| adhIyante'sminnarthA ityadhyAyaH / vyAkhyAsyAma hapAladevanRpativallabhaH zrIDalhaNaH samabhUt / tena zrIjejarTa iti virvizeSe,Al abhivyAptI, vyAkhyAsyAmaH prkthyissyaamH| TIkAkAra zrIgayadAsabhAskarau ca patrikAkArau zrImAdhavabrahmadevAdIn TIppanakArAMzcopajIvya, AyurvedazAstrasuzrutavyAkhyAnAya : anye tu, athazabdaH ziSyapraznAnantarye, ataHzabdo hevarthaH, yata nibandhasaMgrahaH kriyate / yadyapi suzrutopari jejaTAdibhiSTIkA ete ziSyAH prajAhitArthamAyurvedaM guruM papracchuH, ato hetori tyarthaH; apare tu virvividhaprakAre, ATha Abhimukhye, zeSaM samam / racitAH, tathA'pi tAsAM kuzAgrIyadhiyAmabhigamyatvAdalpamedha etenAtaH zalyatatropadezakAmitAdanantaram , AyurvedAbhivyaktisAmanugrahAya suzrutaM vyAkhyAtukAmasya mama prayAsaH saphalaH / / madhikRtya kRto yo'dhyAyastaM vizeSAbhivyAyA prakathayiathAto vedotpattimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // SyAmaH / dvitIyavyAkhyAnapakSe'pItthaM yojanIyam / yathovAceti yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yAdRguktavAn / bhagavAn dhanvantaririti samastaizvaryamAhAtmyaya. athAto vedotpattimadhyAyaM vyAkhyAsyAma iti / nanu, katamat zaHzrIkAmArthaprayatnairyuko 'bhagavAn' ityucyate; anye tu jJAnAsUtramidaM ? caturvidhAni hi sUtrANi bhavanti; tadyathA,-prati- tizayavAn puruSAtizayo bhagavAn ; apare tu, aSTaguNaizvaryavAne. saMskartRsUtram, ekIyasUtraM, ziSyasUtraM, gurusUtraM ceti / iha | | vAtra bhagavAn / athAta ityAdikaM pratijJAsUtraM yadyapyadhyAyAdau pratisaMskartRsUtraM nAstyevetyeke, anye vastIti bhASante, yathA ca likhitaM, tathA'pi 'vatsa suzruta' (sU0 a0 1, sU014) tadasti tathehaiva naikavyena kathayiSyAmaH; ekIyasUtraM yathA,- ityanantaraM draSTavyam; anye tu 'adhyApyAzca bhavanto vatsAH' 'tatra lohitakapilapANDupItanIlazukleSvavanipradezeSu madhurA- (sU0 a01, sU0 5) ityanantaraM paThanti, tannecchati gyii| mlalavaNakaTutikakaSAyANi yathAsaMkhyamudakAni bhavantItyeke | atra kecid 'vedotpattiM nAmAdhyAyaM' iti paThanti // 1 // 2 // bhASante (sU0 a0 45)-iti; ziSyasUtraM yathA,-'vAyoH ___ atha khalu bhagavantamamaravaramRSigaNaparivRtamAtha. prakRtibhUtasya vyApannasya ca lakSaNam / sthAnaM karma ca rogAMzca padakha vadatAMvara' (ni. a. 1)-iti; gurusUtraM yathA, masthaM kAzirAjaM divodAsaM dhanvantarimaupadhenavavaita. 'dehe vicaratastasya lakSaNAni nibodha me' (ni0 a0 1) | raNaurabhrapauSkalAvatakaravIrya(ra)gopurarakSitasuzruiti evaM sUtrANAmanekakhAt kasyedaM sUtram ? ucyate,-gurore | taprabhRtaya uucuH||3|| ___ atha khalvityAdi / atheti maGgalArthaH, tattu zrotRvyAkhyAtroH 1 sahasrAMzu' iti paa0| 20candravivekabRhaspatizrIsaha- kriyAphalasiddhiM kathayati / khalu vAkyazobhArthaH, anye tu nizca. pAladevanRpativallabhaH' iti paa0| 3 'vedotpattinAmAdhyAyaM' iti, 'vedotpattiM nAmAdhyAyaM' iti ca pA0 / 10nantarAH' iti paa0| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA / / [sUtrasthAnaM yArthaH / amaravaraM devazreSTha, pUrvajanmanyamRtoddharaNAt; anye tu paThanti / upadizyamAnaM saMkSepataH kathyamAnam / atrAyattamiti brahmaNo'vatArakhAt / RSigaNaparivRtaM devarSibrahmarSirAjarSisamUhai. atrAyurvedopadeze, AyattaM adhInam / ehikam ihalokabhavam , paSTitaM, tapojJAnabAhulyAdupAdeyavAkyavAcca / AzramasthaM vAnapra- AmuSmikaM paralokabhavaM, zreyaH kalyANalAbhaH / arthakAmau mitrA* sthAthamastham , etena rAjyacintAparityAgAdanAkulacittavaM rAja- dilAbho yazazca aihikaM zreyaH; khargAdi viziSTaM janmAntarajJAnAda-, pilaM ca sUcitam / kAzirAjaM vArANasIjanapadanRpati, kAzirA- yazca AmuSmikaM zreyaH, amarakhaM ca / taditi heto, yasmAdAyujasya nirvANapadAbhilASitvAttatputratvamApannamiti kAzirAjam / vedopadezAdvividhaM zreya AyattaM, tasmAt ; upapannAH smaH samIpakAzirAjAnAmanekavAdvizeSaNamAha-divodAsam |-diviti- mAgatAH smaH; ziSyatvena chAtrabhAveneti // 4 // zabdenAtra tatsthAnadevAH kathyante, taiH pUjAkAmyayA saMpradIyate tAnuvAca bhagavAn-svAgataM vaH; sarva evAmIyasmai sa divodAsastam / anye tu dAsa(za)ti karmANi yatnena karo- mAMsyA adhyAyAzca bhavanto vatsAH // 5 // tIti dAsaH(zaH), divaH khargasya dAso divodAsa(za)stam / sarva- teSAmaupadhenavAdInAM samIpagatAnAM kAzirAjena kiM kRtami. janaprasiddha vizeSaNamAha --dhnvntrimiti|-dhnuH zalyazAstraM, yAra-tAnavAca bhagavAniti / myAgataM zobhanAtaM va tasya antaM pAram iyarti gacchatIti dhanvantariH, tam ; aparA | yuSmAkam / amImAMsyA avicAraNIyAH, prasiddha jAlyAdiva... vyutpattirvistarabhayAnna likhitaa| aupadhenavAdayaH suzrutAntAH sapta dhanavAdayaH suzrutAntAH sapta ttvAt / adhyApyAzca adhyApanAzci / vatsA iti pakSapAtAtiziSyA UcuH uktavantaH / prabhRtizabdena bhojAdayaH / anye tu | zayatvasUcakaM saMbodhanam ; athavA vatsAH prathamavayaso gavAM putrAH, 'gopurarakSitau' iti nAmadvayaM manyante, ityaupadhenavAdayo'STau; vatsA iva vatsAH; anena vizeSaNena prathamavayasvaM putrasAdRzyaM prajAtigrahaNAnimikAmAyanagAgyegAlavAH evametAn dvAdaza damanIyavaM ca sUcayati // 5 // ziSyAnAhuH / nanu, praznakartRtayA suzrutasya mukhyatvAdAdAvasya iha khalvAyarvedaM nAmopAGgamatharvavedasyAnutpAdyaiva 'nAmagrahaNamucitaM syAt, kathamaupadhenavAdinAmAnyAdAvuktAni ? prajAH zlokazatasahasramadhyAyasahasraM ca kRtavAn satyaM, devarSayaste rAjarSINAM pUjyA iti na doSaH // 3 // . bhagavan ! zArIramAnasAgantabhirvyAdhibhivividha khayambhUH, tato'lpAyuSTumalpamedhastvaM cAlokya vedanAbhighAtopadrutAn sanAthAnapyanAthavadviceSTa- narANAM bhUyo'STadhA praNItavAn // 6 // mAnAn vikrozatazca mAnavAnabhisamIkSya manasi naH idAnImAyurvedasya sAmAnya lakSaNaM darzayannAha-iha salvipIDA bhavati, teSAM sukhaiSiNAM rogopazamArthamAtma- tyAdi / -iha khalviti vAkyAlaGkAre, vakSyamANaM vAkyamala. nazca prANayAtrArtha prajAhitahetorAyurvedaM zrotumi- karoti; anye tu iha mayi sUtrakAre, khalu evArthaH; etena cchAma ihopadizyamAnam, atrAyattama hikamAmu mayyeva Ayurvedo'STAho nAnyeSu sUtrakAreSu, anyeSAmekaikasyaivAmikaM ca zreyaH; tadbhagavantamupapannAH smaH ziSyatve. Ggasya praNetRtvAt / iheti vAkyopakrame, khalu saMvodhane, itypre| neti // 4 // upAGgam aGgamevAlpalAdupAGgaM; tadyathA-dehasya bAhujaGgha zira RSayaste taM kAzirAja prati kimUcurityAha-bhagavanni- ilaGgAni, karacaraNanAsikAdInyupAGgAni, etenopAGgamityuktam ; tyAdi |-bhgvnniti saMbodhane / tatra zArIrA vAtAdivaiSa- upAGgamaGgasamIpamityeke / anutpAdyaiva prajAH lokasaSTeH prAka, myanimittAH, mAnasA rajastamaHsaMbhUtAH kAmAdayaH, Agantavo AyurvedaM pradarya prajAH pazcAt sRSTavAnityarthaH / kRtavAn saMskRvyAghrAdikRtAH zastrAdikRtAzca / svAbhAvikAnAmatrAgrahaNamasmi- tavAn , na tu pUrvamutpAditavAn ; kutaH? nityatvAt / khayambhUH JchAstre tatpratIkArasyAprAdhAnyasUcanArtham / athavA 'Atmanazca brahmA / tato'lpAyuSTvamiti tataH prAktanakaraNAdanantaramadharmapraprANayAtrArtha' ityatraivAvarodhAca, RSINAM hi zArIramAnasAgantu- vRttI satyAm , alpAyuSvam alpajIvitatvam , alpamedhasvaM khalpavyAdhyasaMbhavAt kevalaM khAbhAvikavyAdhiniSedhenaiva prANayAtrA'bhi- | buddhivaM, bhUyaH punaH, aSTadhA aSTabhiH prakAraiH // 6 // pretA / upadrutAn upasRSTAn / sanAthAnapi samitrAdikAnapi / tadyathA-zalyaM, zAlAkyaM, kAyacikitsA,bhUtaanAthavat ekAkijanavat / viceSTamAnAn viruddhAM kriyAM kurvA- vidyA, kaumArabhRtyam, agadatantraM, rasAyanatantraM, NAn / etenAyurveda vinA mitrAdayo'pyanarthakA idi / vikroza- vAjIkaraNatAmiti // 7 // tazca vizeSAdAtakharai rudatazca / naH asmAkam / Atmanazca atha ke te'STau prakArAH ? ityAha-tadyathetyAdi / zalya. prANayAtrArtha prANAnAmagnISomAdInAM yAtrArtha vyavahArArtha khasthavR- miti zalyAharaNapradhAnaM tatraM zalyatantram / zalAkAyAH karma ttAnuvartanArtham / atra kecit 'AtmaprajAhitahetoH' iti zAlAkya, tatpradhAnaM tantramapi zAlAkyam / kAyo'trAgnirucyate, 1 divazabdenAtra tatsthadevAH' iti / 2 'dhanuH zastraM tAtparyA tasya cikitsA kAyacikitsA; athavA kAyo dehaH, tasya cikitsA cchalyazAstra vA, tasyAntamiyatIti pRSodarAditvAt sAdhu' iti kAyacikitsA / bhUtAni devAsuragandharvayakSarakSaHpitRnAgapizAcA haaraanncndrH| 3 hArANacandrastu 'zArIramAnasAgantusvAbhAvikaiH' 'nAma yadupAGga' iti, AyurvedamaSTAGgamupAGgamatharvavedaskha' iti iti ptthti| ca paa0| Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| aSTau, tAni vettyanayeti bhUtavidyA; athavA bhUtAvezApA- kAyacikitsetyAdi / kecijvarAnantaramatisAraM paThanti; karaNAryA vidyA bhUtavidyA / kumArAH bAlAH, teSAM bhRtirdhAraNaM tanna, paJjikayA dUSitatvAt ( // 3 // ) // poSaNaM ca, tasyA bhRtyA idaM tantramiti laumArabhRtyam / agado | bhUtavidyA nAma devAsuragandharvayakSarakSa:pitRpiviSapratIkAraH, tadartha tantramagadatantram ; anye viSagaravairodhi- zAcanAgagrahAdyupasRSTacetasAM zAntikarmabalihara* kasaMprayogo gadaH, gadasyAbhAvaH agadaH, agadAya tantramagada- NAdigrahopazamanArtham ( // 4 // ); tantramityAcakSate / rasAnAM rasaraktAdInAmayanamApyAyanaM rasAyanaM, bhUtavidyetyAdi / asurA daityAH, gandharvA devagAyakAH, yakSA tadartha tatraM rasAyanatantram ; athavA rasAnAM rasavIryavipAkAdI- dhanadAdayaH, rakSAMsi rAvaNaprabhRtIni, pitaraH agniSvAttAdayaH, nAmAyuHprabhRtikAraNAnAmayanaM viziSTalAbhopAyo rasAyanaM, tadartha pizAcAH pizitAzanAH; ete grahaNAd grahAH procyante / tatraM rasAyanatantram / vAjIkaraNatantramiti yena strISu viSaye zAntikarmabaliharaNAdigrahopazamanArtha zAntikarmAdibhiraSTanavAjIva naraH sAmarthya prApnoti tad vAjIkaraNaM, yenAtyartha vyajyate | hopazamanaprayojanam ( // 4 // ) // strISu tad vAjIkaraNam ; anye tu vajanaM vAjo vegaH prakaraNA- kaumArabhRtyaM nAma kumArabharaNadhAtrIzIradoSasaMcchukasya, sa vidyate yeSAM te vAjinaH, avAjino-- vAjinaH zodhanArtha duSTastanyagrahasamusthAnAM ca vyAdhInAmupakriyante'neneti vAjIkaraNam ; anye tu vAjIzabdena zukramabhi- zamanArtham ( // 5 // ); dhIyate, tena zukrarahitasya vAjI zukraM kriyate'neneti vAjIkaraNaM, kaumArabhRtyamityAdi / duSTastanyagrahasamutthAnAM ceti duSTastatadartha tatraM vAjIkaraNatantram / itizabdo'STAGgaparisamAptau // 7 // nyena vuSThapraheNa.ca jaataanaamityrthH| tatra duSTastanyena zArIrAH, athAsya prtyngglkssnnsmaasH| duSTagraheNAgantavaH ( // 5 // ) // athetyAdi / athetyAnantarye, asya Ayurvedasya, pratyaGga- agadatantraM nAma sarpakITalUtAmUSakAdidaSTaviSalakSaNasamAsaH ekamekama prati lakSaNasaMkSepaH // vyaJjanArtha vividhaviSasaMyogopazamanArthaca ( // 6 // ); tatra, zalyaM nAma vividhatRNakASThapASANapAMzu agadatantramityAdi / kITA vRzcikAdayaH; lUtA markaTaH, haloSTAsthibAlanakhapUyAnAvaduSTavaNAntargarbhazalyo- kITamedo vA / vividhaviSasaMyogopazamanArthamiti vividhAnAM ddharaNArtha, yantrazastrakSArAgnipraNidhAnavraNavinizca nAnAprakArANAM sthAvarajaGgamAnAM viSANAM, saMyogaH saGgamaH, yArtha ca ( // 1 // ); tadupazamAya / anye tu 'vividhaviSasaMyogaviSopahatopazamArtha kiM tadekamekamaGgaM prati lakSaNaM saMkSepeNetyAha-tatretyAdi / ca' iti paThanti / saMyogaviSaM samAnamadhughRtAdi ( // 6 // ) // satra teSvaGgeSu / nAmazabdaH pratipAdane, zalyaM pratipAdyate kathyata | rasAyanatantraM nAma vayaHsthApanamAyurmedhAvalakaraM ityarthaH / vividhatRNAdInAM pUyAsrAbAntAnAM duSTavaNasyAntarmadhyAdu rogApaharaNasamartha ca ( // 7 // ); rasAyanatantramityAdi / vayaHsthApanaM varSazatamAyuHsthApanam / ddharaNArthamuddharaNaprayojanaM, tathA garbhazalyasyApi / uddharaNArthami. tyasyAne 'SaSTyA vidhAnaiH' iti kecit paThanti, vyAkhyAnayanti | AyuSkaraM zatAdhikamapi karoti / anye tu vayaHsthApanaM jarAca-apatarpaNAthai rakSAvidhAnAntairdivraNIyokairityarthaH / praNidhA. | paharaNaM, tAruNyaM bahukAlaM sthApayatItyarthaH ( // 7 // ) // nArtha nivezanArtham / na kevalaM kASThatRNAdi zalyaM, kiMtu "ati- vAjIkaraNatanaM nAmAlpaduSTakSINavizuSkaretasA. pravRddha maladoSajaM vA zarIriNAM sthAvarajaGgamAnAm / yatkiMcidA-mApyAyanaprasAdopacayajanananimittaM praharSajananArtha bAdhakara zarIre tat sarvameva pravadanti zalyam"- iti ( // 1 // // ca ( // 8 // ) // 8 // vAjIkaraNatantramityAdi / alparetasaH prakRtyaiva stokaretasaH, zAlAkyaM nAmojatrugatAnAM zravaNanayanavadana- | teSAmApyAyananimittaM; duSTaretaso vAtAdiduSTaretasaH, teSAM prasAprANAdisaMzritAnAM vyAdhInAmupazamanArtham ( // 2 // ); | danimittaM; kSINaretasaH kAraNaiH khamAnAdalpIbhUtaretasaH, teSAzAlAkyamityAdi / jatru grIvAmUlam , anye vakSoM'sasa. mupacayanimittaM; vizuSkaretasaH khamAnAdatyartha kSINaretasaH, teSAM ndhimAhuH / vadanamatra mukhakuharamAhuH / ghrANAdisaMzritAnA. janananimittam / athavA'lparetasaH paJcaviMzatimaprAptAH, kSINamityatra AdizabdAcchiraHkapAlAdisaMzritAnAm ( // 2 // ) // retasastu madhyavayasaH kAraNAdalpIbhUtaretasaH, zuSkaretaso . kAyacikitsA nAma sarvAGgasaMzritAnAM vyAdhInAM | vRddhAH / praharSajananArtha ceti khasthasya zukravRddhisutikaraNArtha jvararaktapittazoSonmAdApasmArakuSThamehAtisArAdI- cetyarthaH ( // 8 // ) // 8 // nAmupazamanArtham ( // 3 // ); ___evamayamAyurvedo'STAGga upadizyate; atra kasmai . 1'prastAvAt' iti paa0| 2 athAsya pratyaGgalakSaNaM samA- | kimucyatAmiti // 9 // senopadezyAmaH' iti, 'pratyekAGgalakSaNasamAsaH' iti, 'pratyekamaGga- 1 lUtAvRzcika' iti pA0 / 2 'vizuSkaM granthIbhUtatayA lakSaNasamAsaH' iti ca paa0| 3 'pUyAsrAvagarbhazalyoddharaNArtha' vizeSeNa zuSkamiva, kSINaM vyAdhyAdibhiH svamAnAddhInaM' iti hArAiti, 'pUyAsrAvAntargarbhazalyoddharaNArtha' iti ca pA0 / nncndrH| Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAna evamayamiti |-evmnen prakAreNa / atreti eSu mdhye| 'vagamyata ityarthaH / pratyakSamiti yatkiMcidevArthasya sAkSAtkAkimaGga kasmai ziSyAyopadizyatAM vyAkhyAyatAm / itizabdaH | rijJAnaM tadeva pratyakSaM, tathAhi,-"mano'kSagatamabhrAntaM vastu sAmAnyena // 9 // pratyakSamucyate / indriyANAmasaMjJAnaM vastutattve bhramaH smRtaH-" ta UcuH-asmAkaM sarveSAmeva zalyajJAnaM mUlaM | iti; pratyakSAviruddhaM yathA,-sUryAvalokanAnAsAntaH sUtravartikRtvopadizatu bhagavAniti // 10 // pravezanAcca kSutaH praadurbhaavH| Agamo vedaH, AptAnAM zAstraM sa uvAcaivamastviti // 11 // vA; tathAhi,-"siddha siddhaiH pramANaistu hitaM cAtra paratra ca / AgamaH zAstramAptAnAmAptAstattvArthavedinaH"-iti; AgamAta UcuH te ziSyA dhanvantari prati UcuH uktavantaH / viruddhaM yathA-purANAdiSvapi zrUyate-"rudreNa yajJasya zirazchinnazalyajJAnaM mUlaM kRtvA zalyajJAnamAdau kRtvA / saH dhanvantariH, uvAca uktavAn , evamastviti evaM bhavaliti / sa hovAca' mazvibhyAM saMhitam" iti / Agamasya pratyakSaphalakhAd varIyasvaM, tenAnumAnAt pUrva nirdiSTavAn / anu pazcAdavyabhicArilizAiti kecit paThanti; taiH ziSyaiH sahetyarthaH // 10 // 11 // lliGgI mIyate jJAyate yena tadanumAnaM; tenAnumAnenAviruddhaM ta UcurbhUyo'pi bhagavantam-asmAkamekamatInAM yathA-pranaSTe zalye candanaghRtopadigdhAyAM laci vizoSaNamatamabhisamIkSya suzruto bhagavantaM prakSyati, asmai vilayanAbhyAmanumIyate--atra zalyamiti / prasiddhasAdharmyAt copadizyamAnaM vayamapyupadhArayiSyAmaH // 12 // sUkSmavyavahitaviprakRSTasyArthasya sAdhanamupamAna; tenAviruddhaM yathA sa uvAcaivamastviti // 13 // -mASavanmaSakaH, tilamAtrastilakAlakaH, vidArIkandavad prakSyati pRcchAM kariSyati // 12 // 13 // vidArIrogaH, zAlUkavat panasiketyAdi / ucyamAnam upavatsa suzruta! iha khalvAyurvedaprayojanaM-vyAdhyu- dizyamAnam / mayA dhanvantariNetyarthaH // 16 // pasRSTAnAM vyAdhiparimokSaH, svasthasya rakSaNaM ca // 14 // etaddhyaGgaM prathama, prAgabhighAtavraNasaMrohAdyaza'vatsa suzruta' iti saMbodhane / asyAne 'athAta' ityAdikA ziraHsandhAnAca / zrUyate hi yathA-"rudreNa yajJasya pratijJA jJAtavyeti pUrvamevokam / iha khalvityadhikAre, iha khalu zirazchinna miti, tato devA azvinAvabhigamyo. AyurvedotpattyadhikAre ityarthaH / vyAdhizabdo'yaM duSTeSu vAtAdiSu, zikAre ityarthaHogAdhizadopavATicuH -bhagavantau naH zreSThatamau yuvAM bhaviSyatha:, bhava. tatkAryeSu jvarAdiSu klezeSu, rAgAdiSu duHkheSu saMsArAnuvRttija- dbhyAM yajJasya ziraHsandhAtavyamiti / tAvacatare. nakeSu ca, vartate; parimokSo nivRttiH / nanu, vyAdhiparimokSakha- vamastviti / atha tayorathe devA indraM yajJabhAgena stharakSaNAbhyAmanyadapi prayojanamasti, kiM tat ? yApyavyAdhi- prAsAdayan / tAbhyAM yazasya ziraHsaMhitam" iti 17 tarakSA rasAyanAdAyurutkarSazca, tadidaM vaktavyam ; ucyate- zalyAGgasyAdyavaM pratipAdayannAha-etaddhItyAdi |-hishkhsthsy rakSaNaM ceti cakAro'nuktasamuccayArthaH, tena yApyavyAdhi- bdo'vadhAraNe, etenaitadevAjhaM prathamamAyaM pradhAnaM vA / kasmAt tarakSaNaM rasAyanAdAyurutkarSazca; athavA sAdhyavyAdhau kriyaikavAd prathamaM ? prAgabhighAtavraNarohAt |-shaariirvyaadhiinaaN prAgeva devAyApyAvarodhaH, rasAyanAdAyurutkarSastu khastharakSayaiva gRhyte||14|| surasaMgrAme'bhighAtavraNotpattiH, tatsarohAt / dvitIyahetumAha 'Ayurasmin vidyate, anena vA''yurvindanti' | yajJaziraHsaMdhAnAJcati / atrApi prAgiti saMbadhyate / anye khatra ityAyurvedaH // 15 // 'yajJapradhAnaziraHsaMdhAnAca' iti paThanti / yataH prAgyajJasya pradhAnabhUtasya zirasaH saMdhAnaM tasmAdidamAdyam / atraiva pArampaAyurvedasya niruktiM darzayannAha-AyurasminnityAdi / yopadezamAha-zrUyate hIlAdi yAvatsaMhitamiti / atra kecit AyuH zarIrendriyasattvAtmasaMyogaH, tadasminnAyurvede vidyate 'saMhitaM' ityatra 'sandhitaM' iti paThanti // 17 // astItyAyurvedaH; athavA Ayurvidyate jJAyate anenetyAyurvedaH, Ayurvidyate vicAryate anena vetyAyurvedaH; Ayuranena vindati | aSTAsvapi cAyurvedatazreSvetadevAdhikamabhimaprApnotIti vA''yurvedaH // 15 // tam, AzukriyAkaraNAdyannazastrakSArAgnipraNidhAtasyAGgavaramAyaM pratyakSAgamAnumAnopamAnairaviru- nAt sarvatantrasAmAnyAJca // 18 // khamudhyamAnamupadhAraya // 16 // idAnIM varale pratijJAtaM hetuM prtipaadynnaah-assttaakhityaadi| tsyaanggvrmityaadi|-anggvrm aGgazreSTham / Adyam Adi - etadevAdhikamiti etadevAdhikaM nAnyacchAlAkyAdi / kasmAt ? bhavam / pratyakSAgamAnumAnopamAnairaviruddhamiti anena zalyenA AzukriyAkaraNAt / kuto'sya punarAzukriyAkaraNavaM? yatrAdijavareNa yo'rthaH pratipAdyate sa khalu pratyakSAdibhirapi tathA praNidhAnAt, na hi yantrAdiSu praNidhAne mandA kriyA kartuM yuktA, mandakAritve hyAturasya vyApattiH syAt / varatve dvitIyaM hetu1 svAsthyarakSaNaM ca' iti pA0 / 2 'AgamapratyakSAnumAno- mAha-sarvatantrasAmAnyAca; zAlAkyAditantratulyalAca / 'adhipamAnaiH' iti paa0| | kakriyAkaraNAt' iti kecit paThanti / adhikakriyAkaraNamapya Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / sya yatrAdipraNidhAnAt sarvatantrasAmAnyAcca hetubhyAm / anye tu lokasya dvaividhyaat| loko hi dvividhaH sthAvaro varakhe AzukriyAkaraNAditi hetutrayamAhuH; AzukriyAkaraNAt jaGgamazca; dvividhAtmaka evAgneyaH saumyazca, tadbhUyazIghraM chedAdikriyAkaraNAditi vyAkhyAnayanti // 18 // stvAt paJcAtmako vA; tatra caturvidho bhUtagrAmaH tadidaM zAzvataM puNyaM svayaM yazasyamAyuSyaM vRtti- saMskhedajajarAyujANDajodbhijesaMzaH, tatra puruSaH kara ceti // 19 // pradhAnaM, tasyopakaraNamanyat; tasmAt puruSo'dhi. ataH ziSyotsAhanAya yathAbhUtAM prazaMsAmAha-tadidamityA- SThAnam // 22 // di|-tdidN zalyatantra; zAzvatam avinAzi, athavA zAzvata- asmiJchAstre paJcamahAbhUtetyAdi / pazcamahAbhUtAni pRthivyAzabdena mokSo'bhidhIyate, tatsaMpAdanAcchAzvataM; puNyaM puNyahetu- dIni, zarIrI AtmA, samavAyaH saMyogaH / anye tu 'tatrAsmikhAt ; vargasya nimittaM khargAya hitaM vA svayaM; yazaso nimittaM JchAstre' iti paThanti; tatretyanena zalyatantramadhikriyate, tasmin yazase hitaM vA yazasyam ; AyuSo nimittamAyuSe hitaM vA zalyazAstre, asminniti asminnadhikAre; kiM vizeSavati ? AyuSyaM vRttikara ceti nirvAhakaram // 19 // ucyate-kriyAdhikAre vyAdhyadhiSThAnaprastAve c| tasmin kriyeti brahmA provAca tataHprajApatiradhijage, tasmAda- tasminniti pUrvanirdiSTe puruSe, kriyA zAstroditaM karma, kiM tat ? zvinI, azvibhyAmindraH, indrAdaha, mayA viha prade- bheSajazastrakSArAgninivartya svAsthyavRttikaraM ca / kasmAt tasminneva yamarthibhyaH prjaahithetoH||20|| kriyetyAha-so'dhiSThAnamiti |-ysmaat saH puruSaH, adhiSThAnaM - idAnI kramAgatiM pratipAdayannAha-brahmA provAcetyAdi / AzrayaH; kasya ? vyAdheH svAsthyasya ca / adhiSThAnale hetumAhaprovAca prathamaM kathitavAn / tasmAt prajApatiradhijage iti kasmAditi / lokasya jagataH, dvaividhyAd dviprakAratvAt / loko prajApatirdakSaH, adhijage adhItavAn / mayA liheti kharge brahma- hItyAdi hi yasmAdarthe / sthAvaro vRkSAdiH, jagamo manuSyAdiH / vArthibhyaH prathamaM dattaM. maya dhanvantariNA punariha martyaloke cikitsopayogidharmadvayaM pratipAdayitumAha-dvividhAtmaka evepradeyaM prathamaM dAtavyamiti // 20 // tyAdi / agnibhUtAdhidaivatakhabhAvamAgneyaM, somabhUtAdhidaivata. bhavati cAtra SaNamAha-so'dhiSThAnamiti / sa eva narajAtiH puruSo yasmAdihAyuahaM hi dhanvantarirAdidevo vedavidheyacikitsArUpAyAH kriyAyAstathA kriyAphalasyAsyArogyAjarArujAmRtyuharo'marANAm // deradhiSThAnamAzrayo na tu gajAdiH, tasmAttasminneva kriyA / atha zalyAGgamaGgairaparairupetaM kathaM gajAdayo vRkSAdayazca nAsyAdhiSThAnamityAzaGkA, tataH praznaHprApto'smi gAMbhUya ihopadeSTam // 21 // kasmAditi / tadatra pradhAnatvena nara evAdhikArIti darzayaatha kAzirAjaH ziSyapratItyartha zlokamAha-bhavati cAtre nAha-lokasya daividhyAdityAdi / lokadvaividhyena naravyatiriktasya tyAdi / AdidevaH zaGkaraH; anye tu, AdidevA brahmAdayaH, sthAvarajaGgamasya yasmAnnaropakaraNatvaM, narastUpakAryaH, tasmAnnara eva karmadevAH zatakratuprabhRtayaH, prajananadevAstu prayojanajanitAH pradhAnatvAdadhiSThAnamiti prakaraNArthaH / pradhAnanaravivecanArthamuktaskandAdayaH, teSAmahamAdidevaH; Adidevale'pi kAzirAjatvamupa- | vaividhyaM vibhajate-sthAvaro jaGgamazceti |......dvividhtaavivrnnprpnnmvtaaraantrmaapntvaat / jarArujAmRtyuharo'marANAmiti stAvAcikitsopayuktaM prakArAntareNa dvaividhyamAha-dvividhAtmaka evAetenaitaduktaM devAnAmapi purA jarAdayastasthuH, te ca mayA neyaH saumyazca / dvividha AramA agnISomarUpaH svabhAvo yasya sa tthaa| Adidevena hRtAH / prApto'smi gAM bhUya ihopadeSTumiti pUrvamahaM | pRthivyAdiguNotkarSa pRthivyAdiguNotkarSatayA pazcAtmakatvamapi bhavatItyAha-paJcAtmako devakAryArtha varga prAptaH, idAnIM gAM pRthivIM, bhUyaH punaH, prApto veti |....jgmprbhedN varNayituM jaGgamaprakArAnAha-tatretyAdi / evaM 'smi Agato'smi; iha martyaloke, manuSyakAryArthamupadeSTum / prapaJcite loke tasya pradhAnatvamAi-tatra puruSaH pradhAnaM tasyopakaraanye 'zalyaM mahacchAstravaraM gRhItvA' iti paThanti / khamAhA Namanyaditi / anyat pazvAdi vRkSAdi ceha zAstre naropakaraNatayA tmyaprakAzanamapi parArthavAdyathAbhUtatvAca na doSAya // 21 // pratipAdanIyaM,...api ca nara eva dharmArthakAmamokSasAdhakatayA upade zAnuSThAnakSamatayA ca vizeSeNopakAraviSayamadhikaroti / ...... asminchAsne paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSa | so'dhiSThAnamiti pratijJAtamarthamitaralokopakaraNIyatayA vyavasthApita ityucyate / tasmin kriyA, so'dhiSThAnaM; kasmAt nigamanena punadarzayati-tasmAt puruSo'dhiSThAnamiti" iti bhAnumatyAM (1)......... puruSazabdena ceha sAmAnyena prANivAcinA'pi | cakraH / "atrAyamAzayaH-manuSyAdhikArakamidaM zAstraM, manuSyaloke prakaraNAnmanuSyarUpa eva puruSa ucyate / yato 'mAnavAnabhisamIkSya' ca caturvidha eva bhUtagrAmaH, tatra ca manuSyasaMzakaH puruSaH pradhAnaM, ityAdinA tathA 'tasyopakaraNamanyat' ityAdinA narajAtirevAna puru- tadupapannaM tasyAdhiSThAnatvaM, dvividhe tu loke 'buddhimatsu narAH zreSThAH' So'dhikRtaH / sAmAnya zabdo'pi prakaraNAdvizeSe vartata eva / ... ... (ma. a. 1, lo. 96) iti manUkteH manuSyANAmeva prAdhAtasmAdevaMbhUta evAtra puruSa ucyate, na punazcatanAdhAtumAtrarUpaH prANi- nyamiti tasyAdhiSThAnatvenoktinIsaGgatA" iti hArANacandraH / mAtrarUpo vetyAha-tasmin kriyeti |......kutH punastasminneva 1 tadvidheyatvAt' iti gaNanAthasenasaMmataH paatthH| 2 svedakriyA na punarhastyazvAdAvapi prANimAtre ityAzaGkAyAM hetugarbha vize- jANDajobhijajarAyujasaMzaH' iti pA0 / Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAnaM khabhAvaM saumyam / anye dvividhAtmako dvividhahetuka iti vyAkhyA- teSAmAgantavo'bhighAtanimittAH ( // 1 // ); nayanti; tanna, pajikayA dUSitatvAt / nanu, sarvabhUtAnAM sarvatra idAnImAgantuprabhRtIneva vivaritumAha-teSAmityAdi / a. sAnnidhyamasti tat kathaM dvividhAtmaka ityaah-tdbhuuystvaaditi| bhighAtanimittA iti abhighAtaH abhihananaM zarAdiprahAraH, sa tadvAhulyAdityarthaH / prAyeNa hi sarvaM dravyaM zItamuSNaM na tRtIyo eva nimittaM yeSAM te tathoktAH ( // 1 // ) // rAzirasti, ato dvAveva agnISomI bhUyAMsau / adhunA'vi. zArIrAsvannapAnamalA vAtapittakaphazoNitasa zeSeNa dvitIyaM pakSamAha-paJcAtmako veti |-vaashbdH pakSA- nipAtavaiSamyanimittAH ( // 2 // ); ntara; tana sa dvividhA'pi lAkaH pazcAtmakaH paJcakhabhAva ityaya vA annapAnamUlA iti sAmarthyAdviSamAnnahetavaH, na hyannasAmyaM pkssH| idAnIM jagamAn pRthkkrtumaah-ttreyaadi|-ttr tayoH vyAdhihetuH / taccAnnavaiSamyaM khasthavRttavaiSamyamupalakSayati, tena sthAvarajaGgamayormadhye, caturvidhaH catuSprakAraH, bhUtagrAmaH prANi kAladhaiSamyaM kAyavAGmanovihAraveSamyamindriyArthavaiSamyaM ca lksssmuuhH| atha ke te catvAraH prakArA ityaah-sNkhedjetyaadi| yati / 'zArIrANAM vikArANAmeSa vargazcaturvidhaH / prakope prazame bhuvaH zarIrasya ca saMkhedAdUSmaNo jAtAH saMkhedajAH; jarAyorjAtA caiva heturuktazcikitsakaiH' ityeSAM grahaNamakRtvA, annagrahaNenaijarAyujAH, jarAyurgarbhAzayaH; aNDAjAtA aNDajAH, aNDaM prANyA tAnupalakSayannetallakSayati-yathA'namevaiSAM saMbhave pradhAnahetustathA dhAro vartulaM; bhuvamudbhidya jAtA, udbhijAH; saMjJAzabdaH pratyeka nAnye / vAtapittakaphazoNitasannipAtavaiSamyanimittA iti vAtAsaMbadhyate / caiturdhA nipatitAnAmUSmANaM vinA kasyacit siddhi dInAM sannipAtAntAnAM vaiSamyaM viSamatA tadeva nimittaM yeSAM rnAstIti saMkhedajasya prAnirdezaH; kecidanyathAkramaM paThanti; tanna, te tathokkAH; te punarvAtAdInAM saMcayAdijJApakA vAtapUrNakoSThapaJjikayA dUSitatvAt / lokadvaividhyAditi prAguddiSTahetvartha sphuTI tAdayo vyAdhayaH / tacca vaiSamyaM kSayeNa vRddhyA vA / doSaprastAve kurvannAha-tatra puruSa iti |-ttr tayoH sthAvarajaGgamayormadhye dUSyazoNitagrahaNe heturvaktavyaH? ucyate-etaddhi zalyatatraM, puruSaH prAdhAnyena guNena pRthak kriyate / yadyapyatra paJcamahAbhUta zalyatantre ca vraNaH pradhAnabhUtaH, vraNe ca dUSyeSu madhye raktasya zarIrisamavAyaH puruSa iti sAmAnyena puruSazabdena pazvAdirapi vAcyaH, tathA'pi manuSyajAtirevAna puruSazabdenocyate, tasyopa prAdhAnyamiti zoNitopAdAnam ; anye tu doSadUSitavAdakamapi kAryatvAt ; itarasya cAprAdhAnyam , upakaraNavAt ; ata evAha vyAdhyutpattinimittaM bhavati, vakSyati caivaM,-"doSadUSiteSvatyartha tasyopakaraNamanyaditi |-tsy manuSyajAteH puruSasya, anyat dhAtuSu saMjJA kriyate-rasajo'yaM, zoNitajo'yam" (sU0 a0 sthAvarasaMkhedajAdi, upakaraNam / upakaraNavAdapradhAnakhamityata 24) ityAdi; zoNitajo'yamityAdivyapadezo ghRtAdidagdhavat / Aha-tasmAt puruSo'dhiSThAnam / tatra puruSaH pradhAnamityatra 'teSu anyanibandhakArairbahUktaM, taca ziSyabuddhivyAkulabahetutvAdasmAcaturSa saMkhedajAdiSu madhye' ityanye vyAkhyAnayanti // 22 // | bhirupekSitam ( // 2 // ) // tahuHkhasaMyogA vyAdhaya ucyante // 23 // . mAnasAstu krodhazokabhayaharSaviSAdeyA'bhyasUyA nanu, ke te vyAdhayo yeSAM puruSo'dhiSThAnamityAha-taduHkhetyA- dainyamAtsaryakAmalobhaprabhRtaya icchAdveSamedairbhavanti di|-tcchndenaanntrnirdissttH puruSo'dhikriyate, duHkhaM kAyavA- // 3 // mAnasI piiddaa| vividhaM duHkhamAdadhatIti vyAdhayaH, tasya puruSasya | mAnasAn pratipAdayannAha-mAnasAsvityAdi / krodhaH parAduHkhAya saMyogo yeSAmAgantuprabhRtInAM te vyAdhayaH; athavA tasya bhidrohalakSaNaH, zokaH putrAdiviyoge cittodvegaH, bhayaM parasmApuruSasya yeSu satsu, yairvA karaNabhUtaiH, yebhyo vA duHkhaM jAyate, te, trAsaH, harSa utsekaH, nirnimittamanyasya doSotpAdanenAtmanaH vyaadhyH| etau vAkyAyau~ nyaayyau| anye tu tasya puruSasya duHkhAnAM prItijananaM vA harSaH, asiddhibhayAdvividheSu karmasu sAdo'pravRttiH vedanAnAM ye saMyogAsta vyAdhayaH; apare tu durduSTAni khAni srotAM viSAdaH, IrSyA parasaMpattAvasahiSNutA, chidrAnveSitayA paraguNeSu si duHkhAni, tasya puruSasya duHkhAnAM duSTasrotasAM nimittaM saMyogo doSAropaNamasUyA, dainyaM kliSTacittatA, mAtsarya paraguNeSvamAyeSAM te tathoktAH / etAvanyAyyau, panjikayA dUSitakhAt // 23 // dhyasthyaM kraurya vA, kAma indriyArtheSvabhikAGkSA, lobhaH parakhanate caturvidhA:-AgantavaH, zArIrAH, mAnasAH, haNAbhilASaH, AdigrahaNAnmAnamadadambhAdayaH / icchAdveSamedaisvAbhAvikAzceti // 24 // bhavantIti icchA sAtizayo'rthAbhilASaH, sA ca nAnAvasvavala. te caturvidhA ityAdi / pUrvamutpannavAdAgantoH prAgabhidhAna; mbinI nAnAkAmatazca bhinnA bhavati tatra harSazokadainyakAmalotataH zArIrAH, zarIrasya prAdhAnyAt ; tataH zeSAviti / rUbhAvena bhAdaya icchAbhedena; dveSaH aprItiH, so'pi nAnAvasvavalambI bhavantIti khAbhAvikAH, khabhAvo hyatra sahajo dharmaH / AgantuprabhRtayaH pUrvaM vyAkhyAtAH / svAbhAvikAzceti cakAraH khAbhAvi nAnArUpo bhavati, krodhabhayaviSAdeAsUyAmAtsaryANi dveSabhekasya vyAdherAgantuprabhRtibhiH sahAtulyabalatA sUcayati / iti- dena / anye tu 'mAnasAH krodhazokabhayadainyeAsUyAmAtsaryakAzabdazcatuSprakArasamAptau // 24 // mAdayaH' iti paThanti ( // 3 // ) 1 bhUyAMsau amunA vizeSeNa / ' iti pA0 / 2 'caturyolini ___ svAbhAvikAstu kSutpipAsAjarAmRtyunidrAprakapatitAnAM' iti pA0 / 3 'atra prAgAgantukaraNaM, prAgevAbhighAta (bhRtayaH ( // 4 // ) // 25 // vyAdherutpannatvAt' iti pA0 / 4 'pUrvaiH' iti pA0 / 1 annapAnavaiSamyaM tu' iti pA0 / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| . svAbhAvikAn vyAkhyAtumAha-svAbhAvikAstvityAdi / kSud zcaturvidhaH, peyalehyAdyabhakSyabhedAt ; sa punastrividhaH-doSaprazabhoktumicchA, pipAsA pAtumicchA, jarA vArdhakyaM, mRtyuH zarIre- mano, vyAdhiprazamanaH, svasthavRttikarazceti / doSasaMzamanakhAt ndriyAtmamanasAM viyogaH, nidrA medhyAnADImanaHsaMyogAddehendri- saMzamanagrahaNenaivAhAre labdhe pRthakkaraNaM saMzodhanAdiSvAhArasya yANAM mukhabhogaH; prakRtigrahaNAt prakRtibhavA rogA gRhyante, te prAdhAnyasUcanArtham ; athavA svastha puruSa doSavyAdhiprazamAbhAvA. ca kadAcit khAbhAvikAH kadAciddoSajAH / tatra, yadA pravRddha- dAhArasya pRthaggrahaNam / AcAraH kAyavAGmAnasaM karma; tatrotkSepittasya kSINazleSmaNo bhasmakAnalena bubhukSA bhavati sA pratIkAryA | paNAvakSepaNAdikaM kAyikaM karma, pAThavAdhyAyAdi vAcikaM, dhyeyadoSajakhAt, pipAsA'pi yadA doSaiH kriyate tasyA api doSataH | cintyasaMkalpAdi mAnasam / samyakprayuktA iti AyurAdIn prasAdhanaM kartavyaM, jarA'pi yadA'kAle bhavati sA pratIkAryA, | vIkSya prayuktAH // 27 // mRtyurapyakAlajaH pratIkAryaH, nidrA'pi doSajA pratIkArAdupazamaM prANinAM punarmUlamAhAro balavarNIjasA ca / sa yAti; tatra yadaite sarve doSebhyo jAyante tadA zArIrAH pratI- SaTsu raseSvAyattaH, rasAH punadravyAzrayAH; dravyApi kAryAzca; yadA tu khabhAvatastadA niSpratIkArA rasAyanato'pi punaroSadhayaH / tAstu ividhA:-sthAvarA janana pratIkAryAH / ta ete khabhAvasaMbhUtatvAt svAbhAvikAH kthynte| mAzca // 28 // yadyapi kSutpipAsAjarAsu svabhAvasaMbhUtAsvapi pittajavaM nidrAyAM saMzodhanAdiSvAhArastha prAdhAnyaM darzayitumAha-prANinA. zleSmatamobhavatvamasti; tathA'pyalpadoSArabdhalAdadoSajakhamucya- mityAdi / mUlamiti mUlamiva mUlaM, saMbhavahetutvAt ; zukrazote, ekataNDulAhAriNAmanazanavyapadezavat / mRtyustu mahadbhirapi NitaM tAvadAhArAdeva jAyate yadgarbhajananasamartham / na kevalaM khabhAvAnuvartibhirdoSairArabdho'pi na doSajavyapadezaM labhate; yathA prANinAM mUlaM balavaujasAM ca / etena prANinAmAhArAdevotparAjAnuvartibhirmahadbhirapi puruSaiH saMpAditaM jayAdikaM rAjavyapa- ttisthitI nidarzite / balaM karmasAdhanazaktirvyAyAmAnumeyA. deza labhate-rAjJA jitamiti, tadvadatrApi AgantumRtyoH saMbhava- varNo gaurAdiH, ojaH somAtmaka rasAdizukrAntasarvadhAtudhAmabAcca nAvazyaM doSajavyapadezaM lbhte| anye 'nidrAprakRtaya' ityatra bhUtaM hRdistham / anye tu balaM zarIropacayo'trAbhipreta iti 'nidrAprataya' iti paThanti prabhRtigrahaNAdrAtrijAgaraNAdaya iti vadanti / evaM paramArthato valaujasorbhede'pi doSadhAtumalakSayavyAkhyAnayanti ( // 4 // ) // 25 // bRddhivijJAnIye cikitsaikyArthamabheda uktaH / sa SaTsu rasevA- ta ete mnHshriiraadhisstthaanaaH||26|| yatta iti sa AhAraH, raseSu madhurAdiSu, AyattaH adhInaH / dravyANi punaroSadhaya iti oSadhizabdo'tra sAnnidhyAda vakSya. vyAdhInAmAzrayamAha-ta ete ityAdi / ta ete anantaroktA vyaadhyH| tatra mano'dhiSTAnAH krodhAdayaH, zarIrAdhiSThAnA jvarA mANasthAvarajaGgamarAzidvaya eva vartate, na punaryAvadoSadhimAtre; anyathA hi pArthiveSvapyoSadhizabdo vartata iti pArthivAnAmudayaH, ubhayAdhiSThAnA apasmArAdayaH / yadyapi mAnasA api zarIraM pAdAnaM pRthala syAt / anye tu pArthiveSvapi oSadhizabdo pIDayanti, zArIrA api manaH pIDayanti; tathA'pi prAGmAnasA eva manaH pIDayanti pazcAccharIram , evaM zArIrA api, iti na vartata ityAhuH / tAstvityAdi tA iti oSadhayaH / sthAvarANAM dossH| Atmani tu vyAdhyadhiSTAnavaM nAsti, nirvikAratvAt // 26 // bahutaropayogAt prAgupAdAnam // 28 // tAsAM sthAvarAzcaturvidhAH-vanaspatayo, vRkSA, teSAM saMzodhanasaMzamanAhArAcArAH samyakapra vIrudha, oSadhaya iti / tAsu, apuSpAH phalavanto yuktA nigrhhetvH||27|| vanaspatayaH, puSpaphalavanto vRkSAH, pratAnavatyaH __ vyAdhIn nirdizya cikitsAM nirdeSTumAha tessaamityaadi| stambinyazca vIrudhaH, phalapAkaniSThA oSadhaya teSAM vyAdhInAm / samyak zodhayatIti saMzodhana; tadvividhaM iti // 29 // bahirAzrayamabhyantarAzrayaM ca / tatra bahirAzrayaM zastrakSArAmiprale tAsAmiti dvividhAnAmoSadhInAM madhye / ke te catvAraH prakArA pAdayaH; abhyantarAzrayaM catuSprakAra-vamanaM, virecanam , AsthA ityAha-vanaspataya ityAdi / tAneva vivaritumAha-tAkhiti; panaM, zoNitamokSaNaM ca; anye tu zoNitamokSaNamityatra viro tAsu madhye / apuSpA iti avidyamAnapuSpAH, phalavanta iti phalaM virecanaM manyante / yat kiMcit pItalIDhAdikamanirhatya doSaM yeSAmasti te vanaspataya iti; ke punarIdRzAH ? plakSodumbarAdayaH / zamayati tat saMzamanaM; yaduktaM,-"na zodhayati yaddoSAn samA puSpaphalavanto vRkSA iti ubhayayuktA vRkSAH; ke te? AmrajambUmodIrayatyapi / samIkaroti kruddhAMzca tat saMzamanamucyate-" prabhRtayaH / pratAnavatya ityAdi pratAnavatyo vistAravatyaH vIrudhaH, iti / tadapi dvividhaM bAhyamAbhyantaraM c| tatra bAhyamAlepapariSe na kevalaM pratAnavatyo vIrudhaH stambinyazca gulminyazca, gulmaH kAvagAhAbhyaGgazirobastikavalagrahagaNDUSAdikam , AbhyantaraMtu punaH vartulelatAsantativiTapaH, tAzca vidaariikolvlliishaalprnniipaacnlekhnbRNhnnrsaaynvaajiikrnnvissprshmnaadikm|aahaar 1 apuSpA iti puSpANAmatisUkSmatayA puSpAdhArakaNikayA . 1 'mRtyuzabdena ceha mRtyupratyAsannA marmamedAdayo gRhyante' (Receptacles) AcchAditatvAcca adRzyapuSpA ityarthaH / 2 'vartuiti ckrH| lalatAsaMtativiziSTaH' iti pA0 / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAnaM pRzniparNIprabhRtayaH / kecit 'stambinyazca' ityatra 'gulminyazca' | rasAdhikArikamauSadhivarga sthAvarajaGgamaM pratipAdya, pariziSTaM iti paThanti, tatrApi sa evArthaH / phalapAkaniSThA iti niSTA pratipAdayitumAha-pArthivA ityAdi / pRthivyA vikArAH nAzaH, phalapAkena pariNatyA nAzo yAsAM tAstathokkAH; te puna- pArthivAH, rajataM raupyaM, maNiH sphaTikAdiH, muktA mauktikaM, mRt godhUmAdayaH / anye tu niSTAzabdaM pratyekaM saMbadhnanti, phalaniSTAH mRttikA, kapAlaM karparam / suvarNasyeha pArthivakhamevAGgIkriyate pAkaniSThA iti; tatra phalaniSThAH zAlitilakulatthAdayaH, pAka- gurutvakAThinyasthairyAdihetubhiH / sUtre AdigrahaNAlohamalasikaniSThAH kavakAdayaH; kavakazchatraka ucyate // 29 // tAsudhAharitAlalavaNagairikarasAJjanaprabhRtInAM grahaNam / yadyapi jaGgamAH khalvapi caturvidhAH-jarAyujANDajaskhe- sthitizIlatvAttathA lokadvitvasamAkhyAne'pRthaguktatvAcca sthAva. dajodbhijAtatra pazumanuSyavyAlAdayo jarAyujAH, razabdenaiva pArthivA ucyante, tathA'pyatra prakaraNAdyeSvAhAropakhagasarpasarIsRpaprabhRtayo'NDajAH, kRmikITapipI- yogivaM phalamUlAdyavayaveSu rasapradhAnatayA tatraiva caturvidhe likAprabhRtayaH khedajAH, indragopamaNDUkaprabhRtaya vanaspatyAdigaNe sthAvarazabdo vartate na tu pArthiveSvapi, teSAudbhijjAH // 30 // mAhAreSu prAyeNAnupayogAt ; anyadapi samAdhAnAntaramasti, tacca jaGgamAH khlvpiityaadi|-khlushbdH ziSyasaMbodhane, he vistarabhayAna likhitam // 33 // suzruta, jaGgamA api caturvidhAH ctussprkaaraaH| tAnAha-jarAyu- kAlakRtAH pravAtanivAtAtapacchAyAjyotsnAta- / jetyAdi / etaca pUrva vyAkhyAtam / jarAyujAdiSu pUrvoktasaMkheda- mAzItoSNavarSAhorAtrapakSamAsatvayanAdayaH saMvaijAdikramatyAgo yonisaMkara bodhayati; tena pakSiSu balAkA tsrvishessaaH|| 33 // jarAyujA aNDajA ceti, sarpajAtiSu ahipatAkA jarAyujA, kAlakRtA ityAdi / AdigrahaNAnimeSakASTAkalAmuhUrtAsaMkhedajeSvapi kAzcit pipIlikA aNDajA udbhijAzca / dayaH / anye khetadgadyamanyathA paThanti vyAkhyAnayanti ca; tacca vyAlAdaya iti vyAlA hiMsrapazuvyAghrAdayaH, anye tu pazugrahaNA- vartamAnapratiSvaprasiddhamityasmAbhirupekSitam // 33 // deva hiMsrapazUnAmapi grahaNamiti vyAlazabdena sarpavizeSamAhuH / ta ete svabhAvata eva doSANAM saMcayaprakopapraza. taduktaM-"sarpajAtiSu ahipatAkA jarAyujA-" iti / Adi- mapratIkArahetavaH prayojanavantazca // 34 // .. grahaNAd balAkAjatukAdayaH / ihopakaraNaprastAve pazUnAM prAdhA- eSAM prayojanaM darzayitumAha-ta eta ityAdi / svabhAvata nyamiti prAnirdezaH, prArabhUtagrAmaprasaGgena puruSaprAdhAnyakhyApa- eveti skhalakSaNata eva / dUSayanti kAyavAJcittAnIti doSA nArtham , atra punarjarAyujANDajetyAdipATha oSadhitvakhyApanA- vAtAMdayaH; tadArabdhAzca jvarAdayaH / saMcayaH sthAnavRddhiH; yeti na paunaruktyam / khagasatyAdi khagAH pakSiNaH, sarpA prakopaNaM prakopaH, prakopazabdena prakopaprasarasthAnasaMzrayavyaktimandagAmino'jagaraprabhRtayaH, sarIsRpAH zIghragAminaH kRSNa- bhedAH paJcocyante; prakopaH sthAnAdunmArgagamanaM; prasaraH paJcadazasarpAdayaH, mInamakarAdayo vA; prabhRtigrahaNAt kUrmanakAdInAM | prakAro vraNaprazne vakSyate; jvarAtIsArAdInAM sAmAnyalakSaNaM grahaNaM; kecit prebhRtizabdamapaThilA luptanirdiSTenAdizabdena vyaktiH, yathA-saMtApalakSaNo jvaraH, saraNalakSaNo'tisAra kUrmAdIn gRhNanti / kRmikITetyAdi kRmayaH koSThapurISAdi- ityAdi; vizeSaNaM bhedaH, yathA-aSTau jvarA ityAdiH prazamanaM bASpasaMbhavAH, kITA vRzcikaSar3abinduprabhRtayaH, pipIlikAdhi- prazamaH khayamupazamaH; hetuvyAdhiviparItaM karma pratIkAraH; anye TikAH, prabhRtigrahaNAdevaMvidhA anye'pi dRzyante / indra- tu prazamapratIkArayorekArthatAM manyamAnAH pratIkAraM na paThanti; gopa ityAdi indragopAH prAvRTkAlajA atiraktakRmayaH 'indra- tanna, yasmAjjvarAdInAmapyasti khabhAvopazamaH; tadyathAvadhU' iti loke, prabhRtigrahaNAdIdRzA anye'pi // 30 // kaphajvarapratIkAro vasante pUrvAhne ca, khabhAvena prazamastu grISme tatra sthAvarebhyastvapatrapuSpaphalamUlakandaniryA- madhyAhne cetyAdi; tasmAt prazamanapratIkArayorarthabhedo'styeva / sakharasAdayaH prayojanavantaH, jaGgamebhyazcarmanakharo- prayojanavantazceti cikitsopakAriNa ityarthaH / tdythaamrudhiraadyH||31|| 'lAjotpalozIrakucandanAni dattvA pravAte nizi vAsayeca' sthAvarajaGgamayonirdiSTayozcikitsopayogino'vayavavizeSAn (u. ta. a. 48) tathA 'nivAte deze nicitiM kRtvA (sU. darzayitumAha-tatra sthAvarebhya ityAdi / kharasAdaya ityAdi- a. 11), tathA 'madanaphalAnAmAtapaparizuSkANAM-(sU. a. grahaNAtailakSArabhasmakaNTakaprabhRtInAM grahaNam / kecit kandaM 43) ityAdi prayojanaM jJAtavyam // 34 // sUtre na paThanti, AdizabdAcca gRhanti / romarudhirAdaya ityA- bhavanti cAtra zlokAHdizabdAnmAMsavasAtAsthikhurAdayaH // 31 // zArIrANAM vikArANAmeSa vargazcaturvidhaH / pArthivAH suvarNarajatamaNimuktAmanaHzilAmRtka- prakope prazame caiva heturuktshcikitskaiH||35|| paalaadyH|| 32 // 1 rasAanazabdeneha tadAkhyaM dhAtudravyamabhipretaM, na tu dAvIkA1 atra pArthiveSu muktAyAH pATho'nArSaH pratibhAti, muktAyAH thodbhavam / 2 'kAlavizeSAH' iti paa0| 3 'caye kope zame zukyAkhyajalacaraprANijanyatvAt / | caiva' iti paa0| Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH1] sushrutsNhitaa| idAnIM gaye vistareNa pratipAditamartha zlokaiH prakaTIkurvannAha- tatra yena yadupagRhItaM tatra tadupadarzayitumAha-tatretyAdi / tatreti bhavanti cAtra zlokA ityAdi / yadyapi suzrute bhavanti cAtreti | tasmin ctussttymdhye| tatsaMbhavadravyasamUha iti tasya puruSasya saMbhava vinA'pi zlokA bhavanti, tathA'pyatra mandamatInAM gadyapadyameda- utpattistadartho dravyasamUhaH sa tathA / kaH punarasAvityAhakathanAya bhavanti cAtra zlokA iti kRtam; anye tu vedAdidharma- bhUtAdiriti |-bhuutaani AdIni prathamAni pradhAnAni vA yasya sa saMvAdArthamiti vadanti / atha kete zlokA ityAha-zArIrANA- bhUtAdiriti vAkyArthaH; tena zukrAvapazcamahAbhUtAnIha gRhynte| mityAdi / na cAtra dviruktiH, pUrvoktasya gUDhArthasyAbhivyaktikara- anye vanyathA vyAkhyAnayanti-tasya puruSasya saMbhavadravyANi vAt / zArIrANAmiti zarIrasaMbhavAnAm / vikArANAmiti vikR- zukrazoNitAdIni, teSAM samUhaH saMyogavizeSaH, kathaMbhUtaH saH ? tayo vikArAH, tena vikArA atra kupitA doSA vyAdhayo'pi bhUtAdiH; bhUtaM mahAbhUtaM pRthivyAdikam , AdimUlakAraNaM yasya sa gRhyante / eSaH pUrvoktaH / vargazcaturvidhaH catuSprakAraH, AhArA- tathA; athavA tatsaMbhavadravyasamUhaH zukrazoNitAdisaMyogaH sa cArapArthivakAlakRtamedAt; 'sthAvarajaGgamapArthivakAlakRtabhedA- | bhUtAnAM prANinAmAdiH mUlakAraNaM, tatra vyaktIbhAvAt / bhUtAdicaturvidhaH' iti jejaTaH; patrikAkArastvidaM na manyate / atrApi | rityake bhUtAnAmAdibhUtAdiH, avyaktAdArabhya yAvat 'sa eSa prakopazabdaH prakopaprasarasthAnasaMzrayavyaktibhedeSu vartate / prazama- karmapuruSazcikitsAdhikRtaH' (zA. a. 1) iti vadanti; tanna, zabdo'tra rogopaghAtamAtrasyopalakSaNaM; tena sAdhyAnAM siddhiH, paJjikayA nirastavAt / tadaGgapratyaGgavikalpAzceti aGgAni mastayApyAnAM yApanaM, svasthavRttaM ca gRhyate // 35 // kAdIni, pratyaGgAni cibukAdIni / khaGmAMsasirAnAyuprabhRtaya iti vacaH sapta, mAMsaM pezIzatAni paJca, sirAzatAni sapta, snAyuza. Agantavastu ye rogAste dvidhA nipatanti hi // manasyanye zarIre'nye teSAM tu dvividhA kriyA 36 tAni navaH prabhRtigrahaNAt srotodhamanyAdayaH / sarva eveti zarIrapatitAnAM tu shaariirvdupkrmH|| sarvagrahaNAdAgantumAnasasvAbhAvikAnAM grahaNam / dravyaM sthAvarAdi, rasA madhurAdayaH, guNA gurvAdayaH, vIryANi zItoSNAdIni. dvau mAnasAnAM tu zabdAdiriSye vrgHsukhaavhH||37|| vipAko gurulaghU ; auSadhagrahaNaM kriyAvizeSaNam , atona saMkhyAidAnImAgantUnAmAzrayamedena cikitsAM vaktumAha-Aga tirekaH / ayamarthaH puruSAdicatuSTayaprastAve vyaakhyaatH| kriyAgrahantavastvityAdi / manasyanye iti eke, zarIre'nye ityapare / NAditi kriyAkAlazabdopAttAdityarthaH / snehAdInItyAdizabdAt zarIrapatitAnAmAgantUnAM khaGgAdyabhighAtajAnAM zArIrANAmiva, khedanavamanavirecanAsthApanAnuvAsanadhUmanasyakavalagrahagaNDUSapAcamAnasAnAM manaHsaMbhUtAnAM zabdAdivargaH zabdasparzarUparasagandhAH | nasaMzamanAdInAM grahaNaM; chedyAdInItyAdizabdAdbhedyalekhyeSyAhAryaiSTa ityabhipretazcikitsAlena / sukhAvaha iti sukhakArI / anye visAvyasIvyAdInAM grahaNam / kAlagrahaNAditi snehanakhedanavamanatu cazabdamanuktasamuccayArthamAcakSate, tena dhairyasmRtiprabhRtayo'pi virecanAdInAM karmaNAM tathA zastrAdikarmaNAM ca vakSyamANasamayani'maunasAn cikitsituM nirdiSTAH // 36 // 37 // dezaH / tatra snehasya 'prataptacAmIkarapItalohite savitari' (ci. evametat puruSo vyAdhirauSadhaM kriyAkAla iti | a.31) iti vacanAt kAlanirdezaH, sarvakhedAnAM jIrNAnnacatuSTayaM samAsena vyAkhyAtam / tatra puruSagrahaNAt kAlaH, vamanasya pUrvAhnakAlaH, virecanasya prAtaH, prAtariti dinatatsaMbhavadravyasamUho bhUtAdiruktastadaGgapratyaGgavika- syAditrayo muhUrtAH, AsthApanaM tu madhyAhne tRtIye prahare, anulpAma tvakhyAMsAsthisirAnAyuprabhRtayaH, vyAdhigra- vAsanaM sAyAhe kvacitpradoSe'pi, tathA bhuktavantamAturamupavezyehaNAvAtapicakaphazoNitasannipAtavaiSamyanimittA tyAdyanusatavyam // 38 // sarva eva vyAdhayo vyAkhyAtAH, auSadhagrahaNAdravyara bhavati cAtrasaguNavIryavipAkAnAmAdezaH, kriyAgrahaNAt snehA- bIjaM cikitsitasyaitatsamAsena prakIrtitam // dInicchedyAdIni ca karmANi vyAkhyAtAni, kAla vyAkhyAtAni, kAla- saviMzamadhyAyazatamasya vyAkhyA bhaviSyati // 39 // prahaNAt srvkriyaakaalaanaamaadeshH|| 38 // ___ anena catuSTayena sakalameva zAstraM vyAptamiti nidarzayituidAnIM vyAkhyAtamarthamupasaMharamAha-evamityAdi / evamiti | mAha-bhavati cAtretyAdi / bIjamiva bIjaM, yathaikaM bIjaM bhUmau anena prakAreNa / etaditi pUrvanirdiSTaM, catuSTayamiti caturavayavaM; nikSiptaM mUlakANDazAkhApatrai(rataravisAritamupajAyate, tathedamapi yadyapyatra puruSAdayaH paJca, tathA'pi catuSTayaM jJeyaM; tathAhi- cikitsitabIjaM sUtranidAnazArIracikitsAkalpasthAnAdhairvistRta"nAnyaH kAlaH kriyAto'sti kriyA nAnyA'thavauSadhAt / mArogyaphalaM bhavatIti / samAsena saMkSepeNa / saviMzamadhyAyazataprAdhAnyAt puruSasyAtra(tha) tato vyAdhicatuSTayam // kriyAviziSTaH | miti viMzatyadhikamadhyAyazatamityarthaH / saviMzamiti sahazabdena kAlo vA kAlo vA taccatuSTayam"-iti; ato na sNkhyaatirekH| kiM prayojanam ? ucyate, sahazaibdenAtrottaratantreNa saha viMzatyadhi1 "gayokto yaH punaH zlokairarthaH samanugIyate / tavyaktivyava kamiti uttaratantrasahitavaM prakAzyate / nanu, atra pakSe bIjakasAyArtha dviruktaM tanna gIte // " ca. ni. sthA. a. 1 / 2 'mAna- 1'auSadhavizeSAdityarthaH' iti pA0 / 2 sahazamdenAtrosAnAM cikitsitatvena' iti pA0 / ttaratatrasahitatvaM prakAzyate' iti pA0 / su0 saM0 2 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibndhsNgrhaakhyvyaakhyaasNvlitaa| [ sUtrasthAnaM thanenaivAdyAdhyAyasya gatatvAt kathaM viMzatyadhikamadhyAyazataM dvitiiyo'dhyaayH| pUryate ? naivaM, sarvatantropalakSaNatvAttasyeti nAtronatvam / anye athAtaHziSyopanayanIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1 tu sazabdamUnArthamAcakSate, yathA-salavaNaM satiktaM sakSAramiti / kathamatronatA ? ucyate, vedotpattimadhyAyaM vihAya viMzatyadhika yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| madhyAyazataM na pUryate, ekenonatvAt / tasmAdUnaviMzatyadhikama- | athAta ityAdi / yathovAca bhagavAn dhanvantaririti pratyadhyAyaM dhyAyazatamasya vyAkhyA bhaviSyatIti / yadyevaM tarhi uttaratantrasya boddhavyam / athazabdo'tra pUrvAdhyAyAdAnantarye, ataHzabdo hetvathai, kathaM prAptiH ? ucyate, arthavazAt / nanu, kaH punarartho yadvazAt sa ca hetuH pUrvAdhyAye vistareNa vyAkhyAtaH; evaM pratyadhyAyaM prAptiH ? ucyate-zeSA arthA uttare tantre pratipAdanIyA iti| athAtaHzabdau jJAtavyau / ziSyopanayanIyamiti ziSyasya upanayanaM uttaratantraprAptAvanyo yo'rtho'sti sa ca na likhito granthagaurava- dIkSA, tadadhikRtya kRto'dhyAyaH ziSyopanayanIyastaM tathA; anye bhayAt // 39 // tu upanayanamAtmavattayA arthI( GgI )karaNam / yadyapi brAhmaNAtaJca saviMzamadhyAyazataM paJcasusa paanessu| tatra sU. dayaH prAgupanItAH, tathA'pyAyurvedapaThanArambhe punarupanayanaM, yathA tranidAnazArIracikitsitakalpevarthavazAt saMvibha RgyajuHsAmAnyadhItya atharvArambhe punavratAvataraNaM dhanurvedArambha jyottare tantre zeSAnarthAn vakSyAmaH // 40 // ca, tadvadatrApi // 1 // 2 // taca saviMzamityAdi / tacca sottaratatraM viMzatyadhikamadhyAya brAhmaNakSatriyavaizyAnAmanyatamamanvayavayAzIlazataM paJcasu sthAneSu / nanu kathametat ? uttaratantrasya paJcabhyaH zauryazaucAcAravinayazaktibalamedhAdhRtismRtimasthAnebhyaH pRthaguktatvAt ; naivaM, kutaH ? paJcakheveti niyamA- | tipratipattiyuktaM tanujihvauSThadantAgramRjuvakrAkSinAbhAvAt / ata evAgre vakSyati-uttare tantre zeSAnarthAn vakSyAma saM prasannacittavAkceSTa klezasahaM ca bhiSak ziSyamuiti / zeSAnAniti zeSazabdena rasabhedAdayaH svasthavRttAdayazca panayet / ato viparItaguNaM nopanayet // 3 // .. jJeyAH // 40 // brAhmaNakSatriyavaizyAnAmityAdi / brAhmaNAdiSu madhye anyatamabhavati cAtra mekatamam / anvayAdiyuktaM; tatra, anvayaH AyurvedAdhyAyikulam , svayambhuvA proktamidaM sanAtanaM anye vaMzazuddhimAhuH; vayo'tra bAlyaM tAruNyaM vA; zIlaM paTheddhi yaH kAzipatiprakAzitam / zAstrArthAnusAriNo'viparItakhabhAvaH; zauryaM zUravaM, sarvatrAviSAsa puNyakarmA bhuvi pUjito nRpai ditA; zaucaM zucitA, tacca dvividhaM bAhyamAbhyantaraM ca, tatra rasukSaye zakrasalokatAM vrajet // 41 // bAhyaM snAnAdikam , AbhyantaraM manaHzuddhiH; AcAraH kuladezAdyaiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vedotpattirnAma nugataM laukikaM vidhAnam , anye tu kAyavADmAnasikaM shubhvyaapaarprthmo'dhyaayH||1|| lakSaNaM trividhamAhuH, 'zrutismRtivihitAnuSThAnamityeke; vinayaH idAnIM vedotpattyadhyAye nidarzitasya cikitsAbIjopadeza indriyavazitvaM zaktiH utsAha zaktiH; balaM kriyAnivartanakSamatA, nyAyena zAstrasya pAThAnuzaMsAmAha-khayambhuvetyAdi / svayambhuvA | anye zaktibalayorviparyayamAhuH; medhA granthAvadhAraNakarSaNasAmabrahmaNA, proktam upadiSTam , idamiti zAstraM, sanAtanaM nityaM, y; dhRtiH manaHsaMtuSTiH, anye niyamAtmikA buddhimAhuH; smRtiH yaH paThet adhIyIta; anye tu paThadhAturatra caturtheSu, tathAhi | pUrvAnubhUtasya smaraNam , arthadhAraNazaktirityanye; matiH anApAThe, arthajJAne, karmadarzane, abhyAse ca / hi sphuTam / kAzipati | gatArthoddezaH, trikAlaviSayA buddhirityanye; pratipattiH arthAprakAzitam Adidevena dhanvantariNA prkaashitm| bhuvi pRthivyAm / | vabodhaprAgalbhyamanuSThAnaM vaa| tanujihvauSThadantAgramiti tanuzabdo pUjito nRpairiti nRpaH narendraH, etena aihikaM phalaM darzayati / jihvAdibhiH pratyekaM saMbadhyate, 'tanujihrauSThadantaM' ityeke paThanti / asukSaye prANakSaye / zakasalokatAm indrasamAnalokatAM vrajati, prasannacittavAkceSTamiti prasannazabdo'pi cittAdibhiH saha etena pAralaukikaM zreyo darzayati / anye tu 'zakasulokatAM pratyekaM saMbadhyate; ceSTA kAyaparispandaH / klezasahaM duHkhasaham / vrajet' iti paThanti; suzabdaH pUjAvacanaH, tena zakalokapUjyatAM upanayet dIkSet / ata iti ata evaMguNaviziSTAcchiSyAt , vrajet prApnuyAdityarthaH / etena bhuvi narendraH sarge ca devaiH viparItaguNaM visadRzaguNaM, nopanayet na dIkSet / anvayAdiyukta pUjito bhavedityarthaH // 41 // ziSyamupanayedityukte guNahInasya niSedhe siddhe punarniSedhavacanaM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta niyamArtha, tena viparItaguNaM nopanayedeva // 3 // vyAkhyAyAM sUtrasthAne vedotpattirnAma prthmo'dhyaayH||1|| upanayanIyaM tu brAhmaNaM prazasteSu tithikaraNamuhU rtanakSatreSu prazastAyAM dizi zucau same deze catu1 'prAptirityAha' iti paa0| 2 'sottaratatraM' iti keSucipustakeSu na ptthyte| 3 'caturdhA' iti pA0 / 1 'upanayanIyastu brAhmaNaH' iti pA0 / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] suzrutasaMhitA / - IstaM caturastraM sthaNDilamupalipya gomayena, dabhaiH brAhmaNastrayANAM varNAnAmupanayanaM kartumarhati, saMstIrya, ratnapuSpalAjabhaktairdevatAH pUjayitvA viprAn (rAjanyo dvayasya, vaizyo vaizyasyaiveti;) zUdramapi bhiSajazva, tatrollikhyAbhyukSya ca dakSiNato brahmANaM kulaguNasaMpannaM mantravarjamanupanItamadhyApayedi. sthApayitvA'gnimupasamAdhAya, khadirapalAzadevadA- | tyeke // 5 // rubilvAnAMsamidbhizcaturNA vA kSIrivRkSANAM (nyagro. brAhmaNastrayANAmityAdi / anye tvasyAgre 'rAjanyo dvayasya, dhodumbarAzvatthamadhUkAnAM) dadhimadhughRtAktAbhirdA- vaizyo vaizyasyaiva' iti paThanti, sa ca nibandhairanArSIkRtaH / zugahiaumikena vidhinA sapraNavAbhirmahAvyAhRtibhiH | mapi kulaguNasaMpannamityAdi kulaguNasaMpannamiti saMpannazabdaH khuveNAjyAhutIrjuhuyAt, tataH pratidaivatamRSIzca kulaguNAbhyAM pratyekaM saMbadhyate, kulasaMpannamAyurvedAdhyAyikulasaMkhAhAkAraM kuryAt, ziSyamapi kArayet // 4 // yuktaM, guNasaMpannaM vayaHzaucAdiziSyaguNasaMyuktam / anupanItaM dIkSA ziSyaguNasaMpadamabhidhAya, upanayanavidhi vaktumAha-upana- rahitam / 'zUdramapi guNasaMpannaM mantravarjamupanIyAdhyApayedityeke' yanIyaM tvityAdi / -upanayanIyam upanayanAha. pUrvoditaguNasaM- | iti iti kecit paThanti // 5 // pannaM brAhmaNaM ziSyaM bhiSak khAhAkAraM kArayediti saMbandhaH / kadA | tato'gniM triHpariNIyAgnisAkSikaM ziSyaM brUyAta kArayedityAha,-prazasteSvityAdi / kiM kRtvetyAha-prazastAyA -kAmakrodhalobhamohamAnAhakAreApAruSyapaizumityAdi, tadanu ratnapuSpetyAdi, tatazca tatrollikhyetyAdi, tadana nyAnRtAlasyAyazasyAni hitvA, nIcanakharomNA ntaramanimupasamAdhAya khadirAdInAM kSIrivRkSANAM vA dadhimadhughRtA zucinA kaSAyavAsasA satyavatabrahmacaryAbhivAdanakAbhiH samidbhiH kRtvA dAhiaumikena vidhinA juhuyAt, tathA tatpareNAvazyaM bhavitavyaM, madanumatasthAnagamanazayasapraNavAbhirmahAvyAhRtibhirupalakSitAH suveNa kRtvA AjyAhatI- nAsanabhojanAdhyayanapareNa bhUtvA matpriyahiteSu reva juhuyAditi saMbandhaH / anya tu 'upanayanIyasta brAhmaNaH vartitavyam ato'nyathA te vartamAnasyAdharmo bhavati, iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-upanayanIya iti kartari aphalA ca vidyA, na ca prAkAzya prApnoti // 6 // prayogaH; tena upanetA brAhmaNa idamidaM kRtvA AjyAhutIrjuhuyA tato'nimityAdi / triH pariNIya trIn vArAn pradakSiNIkRtya, diti kriyApadena saMbandhaH / prAka brAhmaNagrahaNaM varNeSu madhye tasya agnisAkSika ziSyaM brUyAditi agnisAkSikaM yathA syAdevaM ziSya zreSThatvAt / prazasteSu tithikaraNamuhUrtanakSatreSviti tithayaH prati- brUyAt / kiM brUyAdityAha-kAmAdIn hitvA parityajya, matpripadAdyAH, karaNAni bavabAlavAdIni, muhartAstriMzat zivAdyA| yahiteSu vartitavyamiti |-kaamH viziSTastrIviSayasparzasaMkalpaH, anilaparyantAH, nakSatrANi azvinIprabhRtIni; eSAM prazastatvaM | athavA zabdAdiSu grahaNapravRttivo, khabAndhavakRtasneho vA kAmaH; jyotiHzAstravidAM vacanAduneyam / prazastAyAM dizi prAcyAmu- krodhaH parasyApakArapUrvakaM hRdayottejaH; lobhaH parakhagrahaNecchA; dIcyA vaa| caturasraM catuSkoNam / gomayena gopurISeNa / sthaNDilaM | mohastu tattvajJAne mUDhatA, sA punanibhiH kAraNaH-ajJAnAt, vratasAdhanapiNDiko, gocarmamAtrabhUpradezaH sthaNDilamityanye; eke saMzayajJAnAt, mithyAjJAnAca; mAnaH sarvatrotkarSeNAtmano jJAnaM; caturhastasthAne 'gocarmamAtra' iti paThitvA gocarmamAtrasthaNDila- kArye'parAmarzato'hamiti pravRttirahaGkAraH; ISyoM parasaMpattAvasahiyoAkhyAnaM kurvanti-gocarmamAtraM caturhastapramANaM, sthaNDilaM SNutA; pAruSyaM vAyUkSatA; paizunya sUcakatA; anRtamasatyaM; saMskRtA bhaH / tatreti tasmin sthaNDile; ullikhya UrdhvamukhIM AlasyaM karmaNyanutsAhaH; ayazasyAni vAcyasthAnapravartanAni / lekhAM kRtvA; abhyukSya jalena siktvA / agnimupasamAdhAya sanni- hitvA parityajya / nIcanakharomNeti kluptatvAnIcamalpaM nakhAdi dhAne Aropya / caturNA vA kSIrivRkSANAmiti nyagrodhodumbarAzva- yasya sa tathA, tena / satyavratabrahmacaryAbhivAdanatatpareNeti tatpa. tthamadhUkAnAm / dAvIhaumikena vidhineti dAhomaproktakalpena; razandaH satyAdibhiH pratyekaM saMbadhyate; brahmacarya samastendriyasadAvIhaumiko vidhistu brAhmaNAnAM chandovidAM prasiddhaH / sapra- ymH| avazyamiti nAnyathetyarthaH / madanumatAni mayA'nujJAtAni NavAbhiH soDArAbhiH, mahAvyAhRtibhiH bhUH khAhetyAdibhiH; matkathitAnItyarthaH; sthAnAdipareNa bhUtvA taniSThena bhUtvA / tathAhi-OM bhUH svAhA, OM bhuvaH khAhA, OM khaH khAhA, OM prAkAzyaM prasiddhim // 6 // bhUrbhuvaH khaHkhAhA, iti / suveNAjyAhutIrjuhuyAditi dAruhastakena ___ ahaM vA tvayi samyagvartamAne yadyanyathAdarzI ghRtAhutIrdadyAt / pratidaivatamRSIMzceti cakArAt RSIMzcetyatrApi syAmenobhAgbhaveyamaphalavidyazca // 7 // pratizabdaH saMbadhyate; tena pratidaivataM pratiRSInityarthaH / tatra ziSyapravRttimAtmaviSaye niyamya, ziSyaviSaye AtmapravRtti pratidaivataM brahmaNe khAhA, prajApataye khAhA, azvibhyAM khAhA, niyamayannAha-ahaM vetyAdi / yadyanyathAdarzI syAm anyaprakAraindrAya svAhA; pratiRSIniti dhanvantaraye khAhA, bharadvAjAya darzI bhaveyaM, tadA enobhAgbhaveyaM pApabhAjanaM bhavAmItyarthaH // 7 // khAhA, AtreyAya khAhA, ityAdi // 4 // dvijagurudaridramitrapravajitopanatasAdhvanAthA1 'puSpAjabhaktai ranaizca' iti paa0| 2 iti paThanti, bhyupagatAnAM cAtmabAndhavAnAmiva svabhaiSajaiH pratipaThitvA' iti paa0| kartavyam , evaM sAdhu bhavati; vyAdhazAkunikapatita Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAna pApakAriNAM ca na pratikartavyam evaM vidyA prakA* sandhyAmeghagarjitamAcakSate / svatantrarASTrakSitipavyathAsthiti khazazate mitrayazodharmArthakAmAMzca prApnoti // 8 // bdastatrAdibhiH pratyekaM saMbadhyate; tenaatmiiylokdeshbhuuppiiddaasu| 'ziSyasya Ature pravRttiM niyamayannAha-dvijetyAdi / pratra zmazAnayAnAdyatanAhaveSviti zmazAnaM mRtamaha~dAhasthAnaM, yAnaM jitAH tapakhinaH, upanatAH sannidhAne praNayayuktAH, sAdhavaH | hastyAdi, adyatanaM vadhasthAnam , AhavaH saMgrAmaH / mahotsavausatpuruSAH, anAthA ekAkinaH, abhyupagatA dUrAdAyAtAH saMto tpAtikadarzaneSviti mahotsavAH zakrotsavAdayaH; tathAhi-bhAdra'GgIkRtAH; eSAM pratikartavyaM pratividhAtavyam / evaM sAdhu bhavati padapaurNamAsyAM zakrasya mahotsavaH, AzvinyAM kaumudImahotsavaH, uttarAyaNasaMkrAntI kuberamahotsavaH, caitra zuklatrayodazyAM madanamaanena prakAreNa zobhanaM bhavati / idAnImapravRttiM darzayannAha hotsavaH, ityAdayaH; utpAtaH aniSTasUcakanimittaM nirghAtAdi; vyaadhetyaadi|-vyaadhaadissu satyapyarthalAme na pratikartavyam / anye tUtpAtaM trividhamAcakSate-bhaumam , AntarikSaM, divyamiti; vyAdhA vAgurikAdayaH, zAkunikAH pakSiNAM hantAraH, patitAH teSu madhye bhauma utpAtaH sthirAjAtaH, AntarikSo gandharvapurendrakhakIyAcArabhraSTAH, pApakAriNaH gurutalpagAdayaH / na pratikartavyaM cApAdi, divyo grahanakSatravaikRtamutpAtAdizca; utpAta eva autpAnopacaraNIyam / evaM vidyA prakAzate anena prakAreNa vidyA tikaH / anuktasaMgrahArthamAha-nAdhyeyamanyeSu cetyAdi / te khayameva prakAzaM yAti, kecit 'prakAzyate' iti paThanti // 8 // ca kAlavizeSAzchandogAnAM vacanAdevAvagantavyA iti / anye bhavatazcAtra vatra ucchiSTAdibhojavacanamAzrayanti / kRSNASTamIti kecit paThanti // 9 // 10 // kRSNe'STamI tannidhane'hanI dve iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaMgrazukle tathA'pyevamahardvisandhyam / hAkhyAyAM sUtrasthAne dvitiiyo'dhyaayH||2|| akAlavidyutstanayitnughoSe svtntrraassttrkssitipvythaasu||9|| tRtiiyo'dhyaayH| zmazAnayAnAdyatainAhaveSu mahotsavautpAtikadarzaneSu / athAto'dhyayanasaMpradAnIyamadhyAyaM vyAkhyAsyA mH||1|| nAdhyeyamanyeSu ca yeSu viprA | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nAdhIyate nAzucinA ca nityam // 10 // | athAta ityAdi / adhIyata ityadhyayanaM zAstram / samyak iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne ziSyopanaya- pravibhajya dAnaM saMpradAnam // 1 // 2 // 'nIyo nAma dvitiiyo'dhyaayH||2|| prAgabhihitaM saviMzamadhyAyazataM paJcasu sthAneSu / idAnImanadhyayanakAlamAha-kRSNe ityAdi / kRSNe'STamIti | tatra sUtrasthAnamadhyAyAH SaTcatvAriMzat, SoDaza nidAnAni, daza zArIrANi, catvAriMzaccikitsirdazyamAvasye; zukke zuklapakSe'pi, tathA tenaiva prakAreNa, nAdhyeya | tAni, aSTau kalpAH , taduttaraM ssttssssttiH||3|| miti; tenAtrApi aSTamIcaturdazIpaurNamAsISu nAdhyeyamiti / tatpra ____ avibhaktamadhyayanaM dAtumazakyam, atastadvibhAgAyAhatipadostu pAThaniSedhaH 'anyeSu ca yeSu viprA nAdhIyate' ityanena | prAgatyAdi / asya ca vAkyasyAtha AdyAdhyAya uktaH / gamyate; anye tu pratipadAvanyathA gRhItuM vyAkhyAnayanti namadhyAyAn saMkhyAtumAha-tatretyAdi // 3 // tannidhane iti kRSNapakSAvasAne ani nAdhyeyaM, tena amAvAsyA vedotpattiH shissynystthaa'dhyyndaanikH|| gRhItA; ahanI dve iti kRSNapakSAvasAnasamIpe yau dvau divasau prabhASaNAgraharaNAvRtuco'tha yAntrikaH // 4 // tayorapi nAdhyeyaM, tena caturdazIpratipadau / ahAni niyamya zastrAvacAraNaM yogyA vizikhA kSArakalpanam // aharavayavAnniyantumAha-ahardvisandhyamiti |-ahni dvayoH agnikarma jalaukAkhyo hyadhyAyo raktavarNanam // 5 // sandhyayo dhyeyamiti / akAlavidyutstanayitnughoSe iti akA- doSadhAtumalAdyAnAM vijJAnAdhyAya eva ca // lazabdo vidyutstanayitnughoSAbhyAM saha saMbadhyate; akAla karNavyadhAmapakkaiSAvAlepo vaNyupAsanam // 6 // vidyut anArtavA vidyut ; vidyugrahaNamupalakSaNaM, tenAkAlikI hitAhito vraNaprazno vraNAnAvazca yaH pRthk|| vRSTirgRhyate, akAlavRSTiH anRtuvRSTiH, sA tu hemanta zizirayoH; kRtyAkRtyavidhiAdhisamuddezIya eva ca // 7 // tathA coktaM,-"pauSAdicaturo mAsAn smRtA vRSTirakAlikI" vinizcayaH zastravidhau pranaSTajJAnikastathA // iti; akAlastanayitnughoSa iti anRtumeghagarjitam , anye zalyoddhRtirvaNazAnaM dUtasvapnanidarzanam // 8 // . 1 'tatraM balam' iti ckrH| 2 'adyabhavo'vaMtanaH Ahavo 1 'ete tvayA santoSIkRtA ityarthaH' iti paa0| 2 'kRSNe- yuddhaM yajJo vA yatra nagare grAme vA teSu' iti hArANacandraH / tare' iti pA0 / 3.0zvavanAhaveSu' iti pA0 / | 3 'prapUjya iti paa0| 4 'zlokasthAnaM' iti pA0 / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] suzrutasaMhitA / - paJcendriyaM tathA chAyA svabhAvAdvaikRtaM tthaa-|| | niyamArtha; tena dravadravyAnapAnikAnAmudakagorasatailAdiprakaraNAnAM 'vAraNo yuktasenIya AturakramabhUmiko // 9 // | pratyekamadhyAyalaM nirAkRtam // 4-12 // midhaikAkhyo dravyagaNaH saMzuddhau zamane ca yH|| vAtavyAdhikamarzAsi sAzmarizca bhgndrH|| dravyAdInAM ca vijJAnaM vizeSo drvygo'prH||10|| kuSThamehodaraM mUDho vidradhiH parisarpaNam // 13 // rasajJAnaM vamanArthamadhyAyo recanAyacA . granthivRddhikSudrazUkabhagnAMzca mukharogikam // dravadravyavidhistadvadannapAnavidhistathA // 11 // | hetulakSaNa nirdezAnnidAnAnIti SoDaza // 14 // sUcanAt sUtraNAccaiva srvnaaccaarthsntteH|| kAni punastAni SoDaza nidAnAnItyAha-vAtavyAdhikamiSaTacatvAriMzadadhyAyaM sUtrasthAnaM pracakSate // 12 // tyAdi / mUDhagarbhAdInAmekadezena samudAyasUcanaM lAghavArtham ; eva pratisthAnoktAnAmadhyAyAnAM nAmAni nirdeSTamAha-vedotpa- muttaratrApi boddhavyam / mUDhaH mUDhagarbhanidAnam / parisarpaNaM ttirityAdi / ziSyanayaH ziSyopanayanIyaH / adhyayanadAnikaH visarpanADIstanaroganidAnam / granthiriti granthyapacyarbudagalagaadhyayanasaMpradAnIyaH / prabhASaNaH prabhASaNIyaH / agraharaNaH agro- NDanidAnam / vRddhiriti vRddhyupadaMzazlIpadanidAnam / zUkaH paharaNIyaH / RtucaryA RtucryaadhyaayH| yAntrikaH yntrvidhiH| zUkadoSanidAnam / nidAnanirukti prtipaadynnaah-helityaadi| zastrAvacAraNaH zastrAvacAraNIyaH / yogyA yogyAsUtrIyaH / hetava iti kArakahetavo balavadvigrahakrodhadivAkhAnAdayaH; lakSavizikhA vizikhAnupravezanIyaH / kSArakalpanaM kSArapAkavidhiH / NAni jJApakahetavaH, teca pUrvarUparUpopazayasaMprAptayaH / nirdezAta agnikarma agnikarmavidhiH / jalaukAkhyaH jlaukovcaarnniiyH| vivaraNAt // 13 // 14 // adhyAyo raktavarNanaM shonnitvrnnniiyo'dhyaayH| doSadhAtumalAdyAnAM ___ bhUtacintA rajaHzuddhirgarbhAvakrAntireva ca // vijJAnAdhyAyaH doSadhAtumalakSayavRddhivijJAnIyaH / karNavyadhaH karNa- vyAkaraNaM ca garbhasya zarIrasya ca ytsmRtm||15|| vyadhabandhavidhiH / AmapakvaiSaH aampkkaissnniiyH| AlepaH vraNAle- pratyekaM marmanirdezaH sirAvarNanameva ca // panabandhavidhiH / vraNyupAsanaM vrnnitopaasniiyH| hitAhitaH hitA- sirAvyadho dhamanInAMgarbhiNyA vyAkRtistathA 16 hitIyAdhyAyaH / vraNAsrAvaH vraNAsrAvavijJAnIyaH / vinizcayaH | nirdiSTAni dazaitAni zArIrANi mhrssinnaa|| / zastravidhI aSTavidhazastrakarmIyaH / pranaSTajJAnikaH pranaSTazalyavijJA- | vijJAnArtha zarIrasya bhiSajAM yoginAmapi // 17 // nIyaH / zalyoddhRtiH zalyApanayanIyaH / vraNajJAna viparItA- kAni punaH zArIrANItyAha-bhUtacintetyAdi / bhUtacintA viparItavraNavijJAnIyaH / dUtakhAnanidarzanaM viparItAviparItadUta- sarvabhUtacintAzArIram / rajaHzuddhiH zukrazoNitazuddhizArIram / svapnanidarzanIyaH / paJcendriyaM paJcendriyArthavipratipattiH / chAyA garbhAvakrAntiriti anenaiva nAmnA prasiddhaH, garbhAvakrAntiH garbhAchAyAvipratipattiH / khabhAvAdvaikRtaM khabhAvavipratipattiH / avAraNaH ntaH(nu)praveza ityarthaH / vyAkaraNaM ca garbhasya garbhavyAkaraNaM zArIraM, avAraNIyAdhyAyaH / AturakramaH AturopakramaNIyAdhyAyaH / vyAkaraNaM vivaraNam / zarIrasya ca yat smRtaM zarIrasaMkhyAvyAkaraNaM bhUmiko bhUmipravibhAgIyaH / dravyagaNaH dravyasaMgrahaNIyaH / saMzuddhau zArIram / sirAvarNanaM sirAvarNanavibhaktizArIram / sirAvyadhaH zamane ca yaH saMzodhanasaMzamanIyaH / dravyAdInAM ca vijJAnaM dravya-| sirAvyadhavidhizArIram / vyAkRtizabdo dhamanIgarbhiNIbhyAM pratyeka guNarasavIryavipAkavijJAnIyaH / vizeSo dravyago'paraH dravyavizeSa-vadhyate tena dhamanIyAkatiH dhamanIvyAkaraNaM zArIraM nAyaH / rasajJAna rasAvazaSavijJAnAyaH / vamanAthamadhyAyaH | vyAkRtiH garbhiNIvyAkaraNaM zArIram / maharSiNeti mahacchabdaH vamanadravyavikalpavijJAnIyaH / recanAya ca virecanadravyavikalpa | pUjAvacanaH; tena pUjyana dhanvantariNA / vijJAnArtha viziSTajJAnAvijJAnIyaH / zeSAstu nirdiSTanAmaprasiddhA iti nokkAH / 'Atura- rtham / yogaH samAdhiH, sa vidyate yeSAM te yoginaH, teSAm kramamizrako' iti kecit paThanti; tanna, yataH pUrvanibandha // 15-17 // kAraireSa kramo nAjhIkRtaH / sUtrasthAnasya nirukti kartumAha-sUca dvivaNIyo vraNaH sadyo bhagnAnAM vAtarogikam // nAditi / sUcanAt lezato'rthaprakAzanAt / sUtraNAt arthAnAM mahAvAtikamazIsi sAzmarizca bhgndrH||18|| yathAsthAnaM nivezanAt / savanAt jananAt / arthasantateH artha kuSThAnAM mahatAM cApi maihikaM paiDikaM tathA // samUhasya / sUtrasthAnamadhyAyAH SaTcatvAriMzaditi prAgeva saMkhyA madhumehacikitsA ca tathA codariNAmapi // 19 // nirdezAt punaH SaTcatvAriMzadadhyAyaM sUtrasthAnamiti saMkhyAkaraNaM mUDhagarbhacikitsA ca vidradhInAM visarpiNAm // 1 'Aturakramamizrako' iti pA0 / 2 'bhUmibhAgo' iti pA0 / granthivRddhyupadaMzAnAM tathA ca kSudrarogiNAm 20 // 3 'sandhAnAcArthasantateH' iti pA0 / 'saraNAccArthasantateH' iti | zUkadoSacikitsA ca tathA ca mukharogiNAm // cakrasaMmataH pAThaH / 'saraNaM pratItArthagatilabhyamAnaM, yathA-'auSadha- zophasyAnAgatAnAM ca niSedho mizrakaM tathA // 22 // grahaNAdravyarasa-guNa-vIrya-vipAkAnAmAdeza' iti, atra hi auSadhaM 1 'mUDhavidradhyaH' iti pA0 / 2 'granthivRddhibhannazUkakSudrAzca' rasAdIn pratyAkhyAya na bhavatIti rasAdilAmaH' iti ttkRtvyaakhyaa|| iti pA0 / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAna vAjIkaraM ca yat kSINe sarvAbAdhazamo'pi ca // sarpadaSTacikitsAkalpaH / dundumeH dundubhikhanIyaH kalpaH / medhAyuSkaraNaM cAmi svabhAvavyAdhivAraNam // 22 // mUSikANAM ca mUSikakalpaH / kalpaniruktiM pratipAdayannAhanivRttasaMtApakaraM kIrtitaM ca rasAyanam // viSameSajakalpanAditi; viSauSadhavijJAnAt // 27 // 28 // nehopayaugikaH svedo vamane savirecane // 23 // __ adhyAyAnAM zataM vizamevametadudIritam // tayoApaccikitsA ca netrbstivibhaagikH|| netrabastivipatsiddhistathA cottarabastikaH // 24 // pUrvapratijJAtamupasaMharannAha-adhyAyAnAmityAdi / evametanirUhakramasaMzazca tthaivaatursNshkH|| diti anantaroktam ||dhuumnsyvidhishcaantyshctvaariNshditi smRtAH 25 / ___ ataH paraM svanAmnaiva tantramuttaramucyate // 29 // prAyazcittaM prazamanaM cikitsA zAntikarma ca // adhikRtya kRtaM yasmAttantrametadupadravAn // paryAyAstasya nirdezAccikitsAsthAnamucyate // 26 aupadravika ityaSa tasyAzyatvAnnirucyate // 30 // kAni punazcikitsitAnItyAha-dvivaNIya ityAdi / vraNaH sandhau vartmani zukle ca kRSNe sarvatra dRSTiSu // sadyaH sadyovraNacikitsitam / bhagnAnAM bhagnacikitsitam / vAta- saMvijJAnArthamadhyAyA gadAnAM tu prati prati // 31 // rogikaM vAtavyAdhicikitsitam / mahAvAtikaM mahAvAtavyAdhi cikitsApravibhAgIyo vaataabhissyndvaarnnH|| cikitsitam / mahatAM cApi mahAkuSThacikitsitam / maihika paittasya zlaiSmikasyApi raudhirasya tathaiva ca // 32 // pramehacikitsitam / paiDikaM pramehapiDakAcikitsitam / visarpiNAM lekhyamedyaniSedhau ca chedyAnAM vartmadRSTiSu // visarpanADIstanarogacikitsitam / granthiriti granthyapacyarbudaga- kriyAkalpo'bhighAtazca karNotthAstaJcikitsitam lagaNDacikitsitam / vRddhayupadaMzAnAM vRddhyupadaMzazlIpadaciki- ghrANotthAnAM ca vijJAnaM taddapratiSedhanam // tsitam / anAgatAnAM niSedhaH anaagtaabaadhprtissedhcikitsitm| pratizyAyaniSedhazca zirogadavivecanam // 34 // mizraka mizrakacikitsitam / vAjIkaraM ca yat kSINe kSINabalI cikitsA tadgadAnAM ca zAlAkyaM tantramucyate // yavAjIkaraNacikitsitam / sarvAbAdhazamo'pi sarvAbAdhazamanIyaM rasAyanam / medhAyuSkaraNaM cApi medhAyuSkAmIyaM rasAyanam / zalyatantraM pratipAdya taduttaramarthavazAdAgataM pratipAdayannAhakhabhAvavyAdhivAraNaM khabhAvavyAdhipratiSedhanIyaM rasAyanam / nivRtta- ataH paramiti / ataH param uktasthAnapaJcakAdanantaraM, khanAmnaiva saMtApakara kIrtitaM ca rasAyanaM nivRttasaMtApIyaM rasAyanam / khedaH khasajJayava tantramucyate / kiM tadAtmIyamasya nAma yenocyate tattakhedAvacAraNIyaM cikitsitam / vamane savirecane vamanavirecana- amityAha-uttaratantramiti; na zalyatantrasaMjJayA / kutaH punarausAdhyopadravacikitsitam / tayorvyApacikitsA ca vamanavirecana- padavikAdhyAyasyottaratantrasyAdI sthitasya 'aupadravika' iti nAma vyaapcikitsitm| netrabastivibhAgikaH netrabastipramANapravibhAga- kRtamityAha-adhikRtyetyAdi / adhikRtya aGgIkRtya, upadravAn cikitsitam / netrabastivipatsiddhiH netrabastivyApacikitsi- rogAn , yasmAttantrametadutaratantraM kRtam , atastasyottaratantrasyA sika alaasmonaastiviksitm| gyatvAt prathamatvAt, 'aupadravika' ityadhyAyo nirucyate niruktyA nirUhakramasaMjJaca nirUhopakramacikitsitama / tathaivAtarasaMjJitaH kathyate; upadravAdhikRtatantrasya prathamavAdhyAyasya 'aupadravika' Aturopadravacikitsitam / dhUmanasyavidhizcAntyaH dhUmanasyakavaDa- iti nAma kRtamityarthaH / sandhau varmanItyAdiSu gatAnAM gadAnAM (la)grahacikitsitam ; ante bhvo'ntyH| cikitsitasya paryAyA- tu prati prati samyagvijJAnArthamadhyAyA iti saMbandhaH / tenAntaraM darzayitumAha-prAyazcittamityAdi / ete prAyazcittAdayastasya yamarthaH-sandhAviti sandhigatarogavijJAnIyAdhyAyaH, vama'nIti cikitsitasya paryAyAH / tasyaivaMparyAyavinirdiSTasya cikitsitasya vartmagatarogavijJAnIyAdhyAyaH, zukle ceti zuklagatarogavijJAnInirdezAd vivaraNAcikitsAsthAnaM kathyate // 18-26 // yAdhyAyaH, kRSNe iti kRSNagatarogavijJAnIyAdhyAyaH, sarvatreti annasya rakSA vijJAnaM sthAvarasyetarasya ca // sarvagatarogavijJAnIyAdhyAyaH, dRSTiSviti dRSTigatarogavijJAnIsarpadaSTaviSajJAnaM tasyaiva ca cikitsitam // 27 // yAdhyAyaH / paittasyetyAdiSu abhiSyandavAraNa iti saMbandhaH; tena SekANAM ca kITAnAM kalpa eva ca // paittasyeti pittAbhiSyandapratiSedhAdhyAyaH, zlaiSmikasyeti zleSmAaSTau kalpAH samAkhyAtA viSameSajakalpanAt // bhiSyandapratiSedhAdhyAyaH, raudhirasyeti raktAbhiSyandapratiSedhAke punaH kalpA ityAha-annasyetyAdi / annasya rakSA annapA- dhyaayH| lekhyabhedyaniSedhau ceti lekhyarogapratiSedhAdhyAyaH, bhedyanairakSAkalpaH / vijJAnaM sthAvarasya sthAvaraviSavijJAnIyaH kalpaH / rogapratiSedhAdhyAyaH / chedyAnAmiti chedyarogapratiSedhAdhyAyaH / itarasya ca jaGgamaviSavijJAnIyaH kalpaH / tasyaiva ca cikitsitaM vartmadRSTiSviti vartmagatarogapratiSedhAdhyAyaH, dRSTigatarogaprati 1 hArANacandrastu 'adhyAH' iti paThitvA 'ayyAH zreSThAH, SedhAdhyAyaH / abhighAtazceti nayanAbhighAtapratiSedhAdhyAyaH / . agyatvaM tu rukpratIkArarUpamukhyakarmArthakatvAt' iti vyaakhyaanyti| karNotthA iti karNagatarogavijJAnIyAdhyAyaH / tacikitsitamiti 2 'sarvopaghAtazamanIyaM' iti pA0 / 3 'annapAnarakSAvijJAnIyaH kalpaH' iti paa0| 1 'saviMzamadhyAyazata' iti pAThAntaram / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] sushrutsNhitaa| 15 karNagatarogapratiSedhAdhyAyaH / ghrANotthAnAM ca vijJAnamiti nAsA- | kAyacikitsAM samApya bhUtavidyA pratipAdayabAha-amA' gatarogavijJAnIyAdhyAyaH / tadgadapratiSedhanamiti nAsAgatarogapra- nuSetyAdi / amAnuSaniSedhaH amAnuSopasargapratiSedhaH / ApasmAtiSedhAdhyAyaH / pratizyAyaniSedhazceti prtishyaayprtissedhaadhyaayH| rikaH apsmaarprtissedhH||41|| virogadavivecanamiti virorogvijnyaaniiyaadhyaayH| cikitsA tadga-1 rasamedAH khasthavRttaM yuktayastAntrikAzca yaaH|| dAnAM ceti zirorogapratiSedhAdhyAyaH // 29-34 // doSamedA iti zeyA adhyAyAstaprabhUSaNAH // 42 // navagrahAkRtijJAnaM skandasya ca niSedhanam // 35 // tantrabhUSaNAdhyAyAnAha-rasamedA ityAdi / rasamedAH rasameapasmArazakunyozca revatyAzca punaH pRthk|| . davikalpaH / itizabdaH samAptau / ete adhyAyAstatrabhUSaNAH pUtanAyAstathA'ndhAyAHzItapUtanamaNDikA // 36 shaastrsyaalngkrnnaaH||42|| naigameSacikitsAca grahotpattiH syonijaa|| kumAratantramityetacchArIreSu ca kIrtitam // 37 // zreSThatvAduttaraM hyetttntrmaahumhrssyH|| batarthasaMgrahAccheSThamuttaraM vA'pi pazcimam // 43 // zAlAkyatantraM samApya kumAratantraM darzayannAha navagrahetyAdi / skandasya ca niSedhanaM skandagrahapratiSedhAdhyAyaH / apa uttaratantrasya nirukti pratipAdayannAha-zreSThalAdityAdi / smArazakunyozceti skandApasmArapratiSedhAdhyAyaH, zakunipratiSe. zreSThalAditi etattatraM maharSayaH zreSThatvAduttaraM bruvanti / kutaH dhAdhyAyaH / revalyAzca punaH pRthagiti revatIpratiSedhAdhyAyaH / punarasya zreSThalamityAha-bahvarthasaMgrahAcchreSThamiti / zAlAkyapUtanAyA iti pUtanApratiSedhAdhyAyaH / tathA'ndhAyA ityatrApi kumArAbAdhakAyacikitsAbhUtavidyAtantrabhUSaNAdhyAyanirdiSTAnAma rthAnAM saMgrahAcchreSThamuttaratantram / tasya niruktipakSAntaraM vaktupUtanAzabdaH saMbadhyate; tena, andhapUtanApratiSedhAdhyAyaH / zItapUtaneti zItapUtanApratiSedhAdhyAyaH, maNDiketi mukhamaNDikA mAha-uttaraM vA'pi pazcimamiti |-pshcimlaadvaa idaM tntrmuttprtissedhaadhyaayH| naigameSacikitsA ceti naigameSapratiSedhAdhyAyaH / ram / zeSalAduttara yetat' iti kecit paThanti, pUrvatatrazeSaprahotpattiriti grahotpattyadhyAyaH / sayonijeti yonivyApatprati khAdidaM tantramuttaraM zreSThyAdveti vyAkhyAnayanti // 43 // SedhAdhyAyaH, sazabdaH sahArthaH / kumAratatramiti atretizabdaH zAlAkyatantraM kaumAraM cikitsA kAyikI ca yA kumAratantraparisamAptau / kimetAvadeva kumAratantramathavA'nyadapya- bhUtavidyeti catvAri tantre tUttarasaMkSite // 44 // stIti pRSTa Aha-zArIreSu ca kIrtitamiti / kiM taccharIre- vAjIkaraM cikitsAsu rasAyanavidhistathA // pUtaM ? tadyathA-rajaHzuddhiH, garbhAvakrAntirityAdi // 35-37 // | viSatantraM punaH kalpAH zalyajJAnaM smnttH||45|| jvarAtisArazoSANAM gulmhRdroginnaampi|| | ityaSTAGgamidaM tantramAdidevaprakAzitam // pANDUnAM raktapittasya mUrchAyAH pAnajAzca ye 38 vidhinA'dhItya yuJjAnA bhavanti prANadA bhuvi 46 tRSNAyAzchardihikAnAM niSedhaH shvaaskaasyoH|| aSTAGgasyAyurvedasya vistareNa pratipAditasya saMkSepeNa tadvayekharabhedacikitsA ca kamyudAvartinoH pRthaka 39 | 'vasthAnaM niyamayannAha-zAlAkyatatramityAdi / iti catvAri visuucikaarockyomuutraaghaatvikRcchryoH|| tantrANi uttarasaMjJake tatre santi / uttaratantre caturNA tatrANAiti kAyacikitsAyAH zeSamatra prakIrtitam 40 mavasthAnaM pratipAdya pUrve'pi zalyatatre caturNA tatrANAmavasthAnaM pratipAdayannAha-vAjIkaramityAdi / vAjIkara tatraM cikikA punaruttaratatre kAyacikitseti darzayannAha-jvaretyAdi / sAsu yaduktaM, tathA rasAyanavidhizca yazcikitsAsUktaH, tathA viSaniSedhaH pratiSedhaH, sa ca jvarAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate; tena tatraM kalpAH kalpasthAnoktaM viSatantram, etatrayaM pUrve zalyatatre jvaraprativedho'tIsArapratiSedha ityAdi draSTavyam / pAnajAzca ya pratipAditam / zalyajJAnaM zalyAGgajJAnaM, samantataH sarvatra / ityaiti madyapAnajAzca ye rogAsteSAM pratiSedhaH, etena pAnAtyayaprati-STAGgamidamityAdi ityanena prakAreNa / AdidevaprakAzitaM dhanvantaSedha ityuktam / kharamedacikitsA ceti khrmedprtissedhH| mUtrA- riNA prakaTIkRtam / yuJjAnAH prayogaM kurvANAH // 44-46 // ghAtavikRcchrayoriti vizabdazchandaHpUrtaye; tena mUtrAghAtapratiSedhaH, etaddhyavazyamadhyeyam, adhItya ca karmApyavazyamu. matrakacchapratiSedhaH / iti kAyacikitsAyAH zeSamatra prakIrtita-pAsitavyama, ubhayazo hi bhiSaya rAjA) bhavati47 miti itizabdaH samAptau; atra uttaratantre, kAyacikitsAyAH zeSaM prakIrtitaM nirdiSTaM zeSazabdena zalye'pi nirdiSTamiti bodhayati etaddhIti etat tatraM, hi sphuTam , avazyamadhyeyamiti // 38-40 // nizcayena paThanIyam / upAsitavyamiti abhyasanIyam / hi yasmA | darthe / rAjAhaH rAjayogyo bhavati rAjapUjya ityarthaH // 47 // amAnuSaniSedhazca tthaa''psmaariko'prH|| unmAdapratiSedhazca bhUtavidyA nirucyate // 41 // / 1 'amAnuSAbAdhapratiSedhaH' iti pA0 / Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / [ sUtrasthAna wwwwwwwwwwww bhavanti cAtra ___ snehAdiSvanabhijJo yazchedyAdiSu ca karmasu // yastu kevalazAstrajJaH krmsvprinisstthitH|| sa nihanti janaM lobhAt kuvaidyo nRpdosstH||52 sa muhyatyAturaM prApya prApya bhIrurivAhavam // 48 // idAnIM zAstrajJaM karmAnabhijJamadhikRtyAha-snehAdiSvityAdi / yastu karmasu niSNAto dhaassttOcchaastrbhisskRtH|| chedyAdibhyaH snehAdIni karmANi prAgupayujyanta iti snehAdInAM sa satsu pUjAM nApnoti vadhaM carcchati rAjataH49 prAgupAdAnaM; kecicchedyAdInAM grahaNaM prAk paThanti / kuvaidya iti ubhAvatAvanipuNAvasamartho svakarmaNi // kuzabdaH kutsAvacanaH, tena zAstrajJasyApi karmAjJAnena kutsitalaM ardhaveddharAvetAvekapakSAviva dvijau // 50 // pratipAdayati / nRpadoSata iti rAjJAmayaM doSo yena nAjJAtakarmaNi bhavanti cAtretyAdi / karmavapariniSThita iti karmasu viSaye | pravartayituM vaidyAnivArayanti bhUpA iti / kecit kartRpadaM sarvatra aniSpannaH azikSita ityarthaH, adRSTakarmetyanye / AhavaM saMgrA- bahuvacanAnta paThanti snedAdiSvanabhijJA ye' ityAdi // 52 // mam / yastu karmasu niSNAta iti yaH punaH karmasu viSaye suzi- yastUbhayazo matimAn sa samartho'rthasAdhane // kSitaH, zAstrabahiSkRtaH zAstre ca bahirbhUtaH, dhASTAt prAga- Ahave karma nirvoDhuM dvicakraH syandanoyathA // 53 // lbhyAt karma karoti, sa rAjataH rAjJaH sakAzAt , vadhaM carcchati idAnI zAstrajJakarmajJasya guNaM nidarzayannAha-yastUbhayajJa vadhaM prApnoti / ubhAvetAvanipuNau ubhau dvau, etau imau, ani ityAdi / ubhayajJaH zAstrajJaH karmajJazca / mativAn UhApohakSama puNau azikSitau, khakarmaNi cikitsAyAm / ardhavedadharAviti ityarthaH / arthasAdhane ArogyakaraNe / dRSTAntamAha-Ahave vedazabdo'tra jJAnArthaH; tena, ardhajJAnadharau zAstrajJaH karmajJo vA / karmanirvoDhumityAdi |-aahve saMgrAme, karma nirvoDhuM karma pravartakAvivaitAvardhavedadharau khakarmaNyasamathau~ ? Aha-etAvekapakSAviva yituM, syandanaH rathaH // 53 // dvijAviti |-ythaikpkssau dvijo pakSiNI, etau sarvato gamane'. samarthau tadvadityarthaH // 48-50 // atha vatsa! tadetadadhyeyaM yathA tathopadhAraya mayA procyamAnaM-atha zucaye kRtottarAsAyAvyAkulAMoSadhyo'mRtakalpAstu shstraashnivissopmaaH|| | bhavantyarupahRtAstasmAdetAna vivarjayet // 51 // yopasthitAyAdhyayanakAle ziSyAya yathAzakti guru rupadizet padaM pAdaM zlokaM vA; te ca padapAdazlokA kutaH kAraNAcchAstrabahiSkRto vadhamRcchati rAjata iti hetuM pratipAdayannAha-oSadhya ityAdi / amRtakalpAH amRttulyaaH| bhUyaH krameNAnusaMdheyAH, evamekaikazo ghaTayedAtmanA ajJairupahRtAH auSadhaviSayAjJaiH prayuktAH, oSadherajJAnaM ca zAstravi- cAnupaThet adrutamavilambitamavizaGkitamananunAhInakhAt / tathAcoktaM-yastu karmasu niSNAto dhASryAcchAstra- sikaM suvyaktAkSaramapIDitavarNamakSibhravauSThahastairanabahiSkRta iti / oSadhInAM jJAnamapi nAmarUpayogabhedAtrividha; bhinItaM susaMskRtaM nAtyuccairnAtinIcaizca svaraiH paThet / tatra nAmAdiSu madhye yogajJAnaM pradhAnam , idaM ca yogajJAnaM zAstra- na cAntareNa kazcidrajet tyordhiiyaanyoH||54|| jJAne sati bhavati / tasmAdetAn vivarjayediti etAJchAstrajJA- idAnIM prakRtamadhyayanaM prastauti-atha vatsetyAdi / atheti nabahiSkRtAn vizeSeNa pariharet / dRSTAntatrayopAdAnaM cordhvAdho- AhikAdyAvazyakAdAnantarye, AvazyakamAhikaM kRvetyarthaH / zucaye bhayabhAgavyApannidarzanArthamityeke; saMzodhanapAcanasaMzamanIyauSadha- kRtAhikalena pavitrAya / kRtottarAsAya gRhItottarIyavastrAya / vyApannidarzanArthamityapare, anekakAlAnekAvasthAnatvasUcanArthami- avyAkulAya ekacittAya / upasthitAya samIpasthitAya, dUrasthitAvyanye / itare latra zlokAbhyAmanyathA samAdhAnaM dadhati / vantarAyasaMbhavaH; upasthitAya abhivAdanAnantaraM kRtopasthAnAyetathAhi,-"athavaitatrayaM yadvanmilitaM mRtyukAraNam / duSprayu- tyanye / adhyayanakAle prAtarAdAvanadhyayanavarjite / ziSyAya kAstu tAstadvanniyataM mRtyukAraNam // aprasiddhaM kvacit kiMcidi- upanayanavidhAnenAgnisAkSikamanuziSTAya / yathAzakti ziSyasya sartha vyApya tatrayam / garuDAdhiSThite deze viSamapyaviSaM yathA"- zaktyanatikrameNa / padaM pAdaM zlokaM veti anena trividhAM grahaNa. iti / anye tu punaroSadhyo'mRtakalpAstathA snehAdiSvanabhijJo ya | zakti sthApayati; tena hInazaktaye padaM, tacca padaM khAdyantaM ityubhayatra ubhAvapi karmazAstrAnabhijJAvadhikurvate, 'tsmaadetii| | tyAdyantaM vA; tathAhi-"zucaye kRtottarAsaGgAya" ityAdi vivarjayet'-iti ca paThanti, etau pUrvoktau kevalazAstrajJakarmajJau | khAdyantaM bhavati, upadizyate iti tyAdyantaM; madhyamazaktaye pAdaM vivarjayediti vyAkhyAnayanti / eSa pakSaH paJikAyAM vista reNA- zlokacaturthAzam ; uttamazaktaye zlokaM catuSpAdaparipUrNam / te pyAdRtaH / yadyapyoSadhizabdaH phalapAkAnteSu dravyeSu vartate, ca padapAdazlokA upadiSTAH, bhUyaH punaH punaH, anu krameNa, tathA'pyatra samastadravyavAcI grahItavyaH, kutaH ? vizeSasyAnupA- sandheyAH sandhAnIyAH; tathAhi-padena pAdaH sandhAnIyaH, pada. dAnAt // 51 // pAdAbhyAM zlokaH sandhAnIyaH / evamekaikazo ghaTayet anena prakAreNa ekamekaM ziSyaM prati yojanikA kArayet / AtmanA 1'cAIti' iti paa0| 2 'etau' iti pA0 / -3 'atyartha bA'tha' iti paa0| 4 'vistareNApahataH' iti pA0 / 1yena nAcAtakarmANaM vizikhAM pravezayediti' iti paa0| Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / cAnupaThet paThataH ziSyasya pazcAdAcAryaH svayaM paThet ziSyasya bhavati cAtrasukhaipaThanArtham / kAyamanobhyAM ziSyaM niyamya pAThe vAci niya yathA kharazcandanabhAravAhI ntumAha-advatamityAdi |-adrutm asanikRSTavarNapadapAdoccAraNam / avilambitaM nAtivinastam / azaGkitaM trAsarahitam / bhArasya vettA na tu candanasya / ananunAsikaM aNanamAn varjayitvA nAsikocaritavaya'm / evaM hi zAstrANi bahUnyadhItya apIDitavarNa varNamapIDayan / akSibhruvauSThahastairanabhinItam cArtheSu mUDhAH kharavadvahanti // 4 // akSyAdibhirnartaka ivAbhinayaM na kuryAdityarthaH / susaMskRtam aklissttvrnnshrutikm| nAtyuccai tinIcairiti etenaitaduktaM-madhyamena idAnIM prabhASaNasya prayojanaM darzayitumAha-adhigatamikhareNa paThet / na cAntareNetyAdi tayorguruviSyayormadhye na kazci-| | tyAdi / etenaitaduktaM-saguNamapi candanaM vo?gardabhasya tadguNAnadracchedityarthaH / anye vanyathA paThanti vyAkhyAnayanti ca jAnataH kevalaM yathA bhAro bhavati, tadvadadhItamapi zAstramarthadvAzAstramuddizya tasya saMpradAnAyAha-atha vatsetyAdi |-vts reNAprabhASitaM tadadhyetuH puruSasya kevalaM parizramakaraM bhavatItyarthaH / suzruta iti gamyate, zAstraprazna tasyAdhikRtakhAt / kasmai taddeyami anye tu 'aprabhASitaM' ityatra 'ananubhASitaM' iti paThanti, tyAha-zucaya ityAdi // 54 // vyAkhyAnayanti ca-anuzabdaH pazcAdarthaH; tenAdhyayanasyAnu pazcAdarthataH prakarSeNa bhASaNamanubhASaNaM, na kathamapi prathamam / bhavatazcAtra artheSu mUDhA ajJAnAd gardabhavacchAstraM vahanti // 3 // 4 // zucirguruparo dkssstndraanidraavivrjitH|| paThanetena vidhinA ziSyaH zAstrAntamApnuyAt 55 tasmAt saviMzamadhyAyazatamanupadapAdazlokaimapaThataH ziSyasya zAstrAntAvAptihetumAha-bhavatazcAtretyAdi / nuvarNayitavyamanuzrotavyaM ca; kasmAt ? sUkSmA hi zuciH bAhyAbhyantarazaucayuktaH / guruparaH gurukAryarataH / dakSaH dravyarasaguNavIryavipAkadoSadhAtumalAzayamarmasirAnityAbhiyuktaH / tandrA Alasyam // 55 // nAyusandhyasthigarbhasaMbhavadravyasamUhavibhAgAstathA vijApAgala karmapaNe pranaSTazalyoddharaNavraNavinizcayabhannavikalpAH sAdhya. tadabhyAse ca siddhI ca yatetAdhyayanAntagaH // 56 // yApyapratyAkhyeyatA ca vikArANAmevamAdayazcAnye vizeSAH sahasrazo ye vicintyamAnA vimalaviiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne'dhyayanasaMpra. | pulabuddharapi buddhimAkulIkuryuH kiM punaralpabuddheH, . dAnIyo nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // | tasmAdavazyamanupadapAdazlokamanuvarNayitavyamanuzro. adhyayanAntagaH ziSyaH kiM kuryAdityAha-vAgityAdi / tavyaM ca // 5 // vAksauSThave atispaSTavAkkhe / prAgalbhye dhAyeM prAgalbhyAnmahato'pi rogAn sAdhyAnutsAhI sAdhayati / tadabhyAse karmA- tasmAdityAdi / saviMzamadhyAyazataM sahottaratantreNa viMzatyabhyAse, cazabdAt karmadarzane'pi / siddhau ceti ArabdhAbhi- dhikamadhyAyazatam / anupadapAdazlokam anuzabdo vIpsArthaH, pretArthasAdhanaM siddhiH cakAro'trAsAdhyAnAmanArambhamanukaM samu- tenAyamarthaH-padaM padaM pAdaM pAdaM zlokaM zlokamanuvarNayitavyamAcAcinoti // 56 // yeNa vyAkhyAtavyamityarthaH / hizabdo yasmAdarthe, yasmAt sUkSmA dravyAdivibhAgAstasmAdanuvarNayitavyamiti piNDArthaH / tatra, dravyaM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaM sthAvarAdi; rasAH SaNmadhurAdayaH; guNA gurvAdayaH; vIrya zItoSNaM prahAkhyAyAM sUtrasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // dvividhamaSTavidhaM vA; dvau vipAkI madhurakaTa; doSA vAtAdayaH; dhAtavo rasAdayaH, dhAtuprahaNAt stnyaartvlsiikaavsaadyshcopcturtho'dhyaayH| dhAtavo gRhyante; dvau malau zakRnmUtre, anye tu sapta malAnAcakSate, tatra dvau pUrvoktI, pazcAnAM cendriyAdhiSThAnAnAM paJca, tathAhiathAtaH prabhASaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| dUSikAsiMhAna( sivANa)kakarNagUtharomakUpaprajananamalAzceti, mayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| lAH purISAdayo dhAtumalAzcaiyeke; AzayAH sapta zArIrokkA adhItazAstrasya punararthato vyAkhyAnaM prabhASaNaM, tadadhikRtya vAtAdInAM, strINAmaSTamo garbhAzayaH; saptottaraM marmazataM; sapta kRto'dhyAyaH prabhASaNIyaH // 1 // 2 // sirAzatAni; nava nAyuzatAni; sandhayo dazottare dve zate; adhigatamapyadhyayanamaprabhASitamarthataH kharasya ca. asthIni zatAni trINi; AzayAdInAM vyakti zArIre vakSyatiH ndanabhAra iva kevalaM parizramakaraM bhavati // 3 // garbhasaMbhavadravyANi zukrazoNitAdIni, AtmapaJcamahAbhUtamanAMsI 1'bahataH' iti pA0 2-3 zokAzloka' iti pA0 / 1 'mukhalakSaNArtham' iti pA0 / su0 saM03 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM tyanye; samUhaH saMghAtaH, eteSAM vibhAgA medAH / yasmAt sUkSmA na kathaMcidanadhItazAstro bahuzrutamAtreNaiva vaidyo bhavati; kathaM iti hetupadaM sarvatra sNbdhyte| tathA pranaSTazalyoddharaNAdivikalpA na bhavatIti darzayannAha-zAstraM gurumukhodgIrNamityAdi / rogAn iti pranaSTazalyaM tvagAdiSu nilInaM; vraNavinizcayo vAtAdibhedena zAstIti upavedo'pi zAstramucyate, AyurArogyadAnena dharmArthazuddhyA ca SoDaza vidhaH; bhagnaM saMkSepeNa dvividha-sandhimukta, kAmAdInAM zAsanAdvA zAstraM, maraNAtrAyata iti vA zAstram / kANDabhagnaM ca; pranaSTazalyoddharaNAdibhiH saha vikalpazabdaH pratyeka udgIrNam upadiSTam / AdAya gRhIlA, nahyAdAnamAtreNa gRhItaM, saMbadhyate, vikalpAH bhedAH / sAdhyayApyapratyAkhyeyatA ca vikA kiMtu upAsya ca pAThato'rthatazcAbhyasya / asakRt anekavAram / rANAmiti atra cazabdAt sukhasAdhyatA kRcchrasAdhyatA ca gRhyte| anye tu taskarA iti anye punarvaidyAstaskarAzcaurAH; kasmAt ? kimeta eva paraM sUkSmA ityanuktaM gRhNannAha-evamAdayazcAnye vyAdhitebhyo vaidyacchadmanA vittApaharaNAt, prANahantRtvAcca // 8 // vizeSA iti / AdizabdaH prakAravAcI, tena evaMprakArAzcAnye vizeSAH sUkSmA iti prakAravAcinA Adizabdena dyotyante, te . aupadhenavamaurabhraM sauzrutaM pauSkalAvatam // ca zastrakarmaNAmaSTavidhatAdayo bhedAH / sahasrazo ye vicintyamAnA zeSANAM zalyatantrANAM mUlAnyetAni nirdizet // 9 // iti sahasrazaH sahasravArAn , ye iti dravyAdInAM bhedAH, vici iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne prabhASaNIyo ntyamAnA 'guruM vinA' iti zeSaH / vimalavipulabuddherapIti nAma cturtho'dhyaayH||4|| vimalA buddhirmithyAsaMzayajJAnavarjitA / itthaMbhUtasyApi puruSasya buddhiM vyAkulIkuryuH, alpabuddhastu kA kathA / 'sahasrazo ye'nu anyazAstropapannArthavijJAnopAyamabhidhAya khazAstropapannAnAmacinyamAnA' ityanye paThanti, vyAkhyAnayanti ca-zrutasya rthAnAM mithyAjJAne samyagajJAnArtha samAnatantrANi darzayitumAhapazcAdapi cintyamAnAH, kiM punarazrutA ityanuzabdArthaH / anupada aupadhenavamityAdi / etaizcaturbhiraupadhenavAdibhiH samAnatantraiH pAdetyAdipunaruktiH zAstrasya viSamatvakhyApanAya // 5 // svakIyazAstrArthAnAM mithyAjJAnasaMzayajJAnAni sphoTanIyAni / anye tu guroreva prabhASaNasya mithyAjJAnAdaya aupadhenavAdizAstraanyazAstropapannAnAM cArthAnAmihopanItAnAma-vanta ti mAyAlayanti taTopanA rthavazAtteSAM tadvidyebhya eva vyAkhyAnamanuzrotavyaM, nivRttamithyAjJAnAdinA guruNA prabhASaNaM kartavyamiti / yadyapi kasmAta ? na hakasmin zAstre zakyaH sarva gurumukhAdeva ziSyasya mithyAjJAnAdayo nivRttAH, tathA'pyAgamAstrANAmavarodhaH kartum // 6 // ntarapratyayArthamaupadhenavAdizAstrANi nirdiSTAni / etAnyeva paraidAnImanyazAstropapannAnAmarthAnAM ziSyahitatvena vijJAnopAya tantrANyAgamAntarapratyayArtha kuta ityAha-zeSANAM shlyttraannaamaah-anyshaastroppnnaanaamityaadi|-anyshaastraanni vyAkara-mityAdi / zeSANAM karavIrya(ra)gopurarakSitapramRtipraNItazalyaNasAMkhyavaizeSikajyotiHzAstrAdIni; anyazAstrANi kAyaciki- tatrANAM, pratyaye tu pratyayo na bhavati, kasmAt ? teSAM tantrANAmetsAdInItyanye / upapannA nibaddhAH / ihopanItAnAm atrAnI tanmUlalAt / anye tu zeSANAM karavIryAdipraNItAnAM zalyatatAnAm / arthavazAt prayojanAdhInakhAt / teSAmiti arthaanaam| trANAM madhye aupadhenavAditantrANi suvyAkhyAtalena mUlAni tadvidyebhyaH vyAkaraNAdividyebhyaH / 'anyazAstropapannAnAM'- pradhAnAnIti vyAkhyAnayanti // 9 // ityatra 'anyazAstraviSayopapannAnAM'-iti kecit paThanti; iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyA'ihopanItAnAM' ityatra ca 'ihopapatitAnAM'-iti / na hIti | vyAyAM / na hAta | khyAyAM sUtrasthAne prabhASaNIyo nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // hizabdo yasmAdarthe // 6 // bhavanti cAtra pnycmo'dhyaayH| ekaM zAstramadhIyAno na vidyaacchaastrnishcym|| / athAto'gropaharaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| tasmAdvahuzrutaH zAstraM vijaaniiyaaccikitskH||7|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| samumevArtha zlokena spaSTIkatumAha-ekamityAdi / nahya- athAto'gropaharaNIyamiti karmaNo'pre prathamataH, upaharaNaM bahuzruto'tra saMkSiptAnapyarthAn bIjabhUtAnanyazAstrAsaMskArAda- yantrAdisambhArasya, tadadhikRtya kRto'dhyAyaH agropaharaNIyaH 1 // 2 nAyAsenAvagacchati // 7 // / trividhaM karma-pUrvakarma, pradhAnakarma, pazcAtkazAstraM gurumukhodgIrNamAdAyopAsya cAsakRt // maitiH tadvyAdhi pratyupadekSyAmaH // 3 // yaH karma kurute vaidyaH sa vaidyo'nye tu tskraaH||8|| 1 'bAhuzrutyamAtreNaiva tadvidyo' iti pA0 / 2 'karmaNAmane upa1dyotitAH' iti pA0 / 2 'ityarthaH' iti pA0 / 3 'vyAka- haraNaM yeSAM yatrazastrAdInAM tAnyagropaharaNAni, tAnyadhikRtya kRto'. raNAdividyAvandhaH' iti pA0 / | dhyAyo'yopaharaNIyaH' iti ckrH| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 19 - - pUrvakarmetyAdi tatraike,-"laGghanAdi virekAntaM pUrvakarma AdizabdAt kavalikAmRtkapAlakalasasthAlIzayanAsanAdi / vraNasya ca / pATanaM ropaNaM yaca pradhAnaM karma tat smRtam // yantrAdiSu madhye kAnicidupakaraNAni karmAGgAni, kAnicid balavarNAgnikArya tu pazcAtkarma samAdizet" iti; anye tu vyApatprazamanAni / parikarmiNazceti na kevalaM yantrAdInyevopakasaMzodhyasya pAcananehanakhadanAni pUrvakarma, vamanavirecanabastina- lpayitavyAni kiMtu parikarmiNazca sarvakarmaNAM kartAraH paricArakAH; syasirAmokSaNAni pradhAnaM karma, peyAdyannasaMsarjanaM pazcAtkarma; | kiMviziSTAste ? snigdhA anuraktAH, sthirA acalAH, balavantaH apare tu cayAdInAM pUrvarUpAntAnAmAtakotpatteH prAgyat kriyate | sarvakAryeSu samarthAH // 6 // tat pUrvakarma, Atakotpattau yat tat pradhAnaM karma, nivRttAtaGka- tataH prazasteSu tithikaraNamuhUrtanakSatreSu dadhyakSasthAnubandhopacaraNAya yat tat pazcAtkarma / idaM tat pUrvakarmetyAdi | tAnnapAnaratnairagniM viprAn bhiSajazcArcayitvA, kRtaiha kathaM nodAhiyata iti prssttruttrmaah-tdvyaadhimityaadi|- balimaGgalasvastivAcanaM laghubhuktavantaM prAGmukhemAtutaditi trividhaM karma vyAdhiM vyAdhi pratyupadekSyAmaH; na iha, ramapavezya, yantrayitvA, pratyaGmukho vaidyo marmasirApranthagauravabhayAt // 3 // | snAyusandhyasthidhamanIH pariharan, anulomaM zastraM asya tu zAstrasya zastrakarmaprAdhAnyAcchanakamaiva nidadhyAdAprayadarzanAt, sakRdevApahareccharamAzuca; tAvat pUrvamupadezyAmastatsambhArAMzca // 4 // mahatvapi ca pAkeSu vyaGgulAntaraM vyaGgulAntaraM vA nanu, chedyAdInAM karmaNAM tatsambhArANAmeva cAtra pUrvamupAdAnaM, zastrapadamukam // 7 // kuto na snehAdInAM tatkarmaNAM cetyAha-asya tu zAstrasye tataH prazasteSvityAdi / tataH yantrAdisambhAropakalpanAnatyAdi // 4 // ntaram / tithayaH pratipadAdayaH, karaNAni bavAdIni, muhUrtAH taca zastrakarmASTavidhaM tadyathA-chedya, medya, triMzacchivAdyAH, nakSatrANi azvinIprabhRtIni; prazastavaM caiSAM lekhyaM, vedhyama, eNyam, AhAya, visAvya, sIvya- jyotiHzAstravidAM vacanAjjJeyam / akSatAni yavadhAnyAni, miti // 5 // ratnAni mANikyamauktikAdIni / kRtabalimaGgalakhastivAcanamiti tattu zastranirvartya karma ciyatAkRtivizeSeNa nAnAvidhaprayo baliH pUjopahAraH, maGgalaM gItAdi, svastivAcanamAzIrvAdoccAraNaM, janena bhinnaM pradarzayannAha-tacca zastrakarmetyAdi / chedyaM niHzeSa kRtazabdo baliprabhRtibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / marmANi tazchedanIyamarzaHprabhRti; bhedyaM bhedanIyaM, vidradhyAdi; lekhyaM lekha-|| | saptottarazatabhedabhinnAni, sirAH saptazatabhedabhinnAH, navazatabhedanIyaM, rohiNyAdi; vedhyam alpamukhaiH zastrairvyadhanIyaM, sirAdi%3B bhinnAH snAyavaH, sandhayaH dazottaradvizatabhedabhinnAH, asthIni vedhyasthAne 'vyadhyaM' ityeke paThanti; eSyam eSaNIyaM, nADyAdi; zatatrayabhedabhinnAni, dhamanyaH nAbhiprabhavAzcaturviMzatibhedabhinnAH; AhAryam AharaNIyaM, zarkarAdi; visrAvyaM visrAvaNIyaM, taca etAH parityajan / anulomamiti lomAnukUlyena, yenaivAvartena vidradhikuSThAdi; sIvyaM sIvanIyaM, tacca "sIvyA medaHsamutthAzca lomAni santi tenaivAvartenetyarthaH; pratilomaM tu lomabhireva pratibhittvA sulikhitA gadAH" (sU. a. 25) iti / yadyapi hatadhAra zastraM kuNThIbhavati vyathAM cotpAdayati / nidadhyAt chayAdayaH zabdA vyAdhivAcakAH, tathA'pyabhedopacArAcchastrakarma pravezayet / kiyaharaM zastraM nidadhyAdityAha-ApUyadarzanAditi / vyapadezaM labhante / eSaNAharaNe zastrakarmaNi yadyapi kecinna manyante, tathA'pi chittvA bhittvA'pyeSaNAharaNe kriyete, ato'tra sakRt ekavAraM, na punaH punarityarthaH / Azu ceti cazabda evArthaH, tenobhayatrApi niyamaH; etena sakRdeva zastramapaharet, zastrakarmaNi nirdiSTe // 5 // ato'nyatamaM karma cikIrSatA vaidyena pUrvamevopaka Azveva zastramapaharedityuktam / zastraM praNidadhyAdityatra zastra. praNidhAnamAtramuktam , apaharecchastramAzu cetyatra zastrazabda lpayitavyAni bhavanti, tadyathA-yantrazastrakSArAgni AzvapaharaNakriyayA saMbadhyata iti na paunaruktyam / idAnIM zalAkAjalaukAlAbUjAmbavauSThapicuprotasUtrapa. apaTTamadhughRtavasApayastailatarpaNakaSAyAlepanakalka- 1 'prAGmukhatvamAturasya pratyayukhatvaM vaidyasya ca pUrvAlaviSayamivyajanazItoSNodakakaTAhAdIni, parikarmiNazca tyAhuH, Alokena zastranipAtasthAnanirIkSaNasukaratvAt , tenAparAke snigdhAH sthirA blvntH||6|| / viparyayaM vidyAt' iti haaraanncndrH| 2 'zastrapAtapIDayA calanenAato'nyatamamityAdi |-atH eSAM madhye, anyatamam nyatra zastrAghAtazaGkAnivAraNArtha yatrayitveti' iti cakraH / 3 'anuekatamaM, karma chedyAdikaM, cikIrSatA kartumicchatA, pUrvamevopakalpa- lomaM yathAkrama, kramastvatrAnantaramupadeSTavyazAstrApekSo vicArApekSazca, yitavyAni samIpamAnetavyAni / jAmbavauSThaM jambuphalasadRzamukhA- tena yathAyogamiti tAtparyArthaH' iti hArANacandraH / 4 'ApU* prA kRSNapASANaracitA vartiH, picuH 'tulaM' iti loke, protaM karpaTaM, yadarzAdityanena pUyaprAptyanantaraM zastrapraNidhAnaM niSedhayati' cakraH / paH vraNabandhanadravyaM, tarpaNaM jalataM zaktukSIrAdi, kaSAyaiH auSadha- 5 'yaGgulaM vyaGgulaM veti Ayatatvena pAkapramANApekSayA vikalpanIyaM, kathitamudaka, vyajanaM vaMzAdiracitaM, kaTAho lauhAdinirmitaH; na tu gAmbhIryeNa; zastraM nidadhyAdApUyadarzanAdityanenaiva tadupalabdheH' 1 'checAdizabdA bhAva eva kRtyAntAzchedAdivAcakAH' iti iti hArANacandraH / 'aGguladayamathavA'GgulatrayamantarIkRtya punaranyacakraH / 2 vrnnaadiprkssaalnaarthH| | vraNaM kuryAnna tvAsannam' ityaruNadattaH / 'yaGgulaM vyaGgulaM vA' iti paa0| Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna M sudUrazastrapAte'nartha saMbhAvayannavadhimAha-mahatkhapi ca pAkeSvi- pare / Ayatazca vizAlazcetyAdizlokaM kecinna paThanti // 9 // tyAdi / antarazabdo'yamavakAzavAcI; tena zastrapadaM zastrasthAnaM, zauryamAzukriyA zastratakSNyamasvedavepathu // vyaGgulAvakAzaM vyaGgulAvakAzaM vetyuktaM tatra vyagulAvakAzaM " asaMmohazca vaidyasya zastrakarmaNi zasyate // 10 // nAtyavagADhe, vyaGgulAvakAzamavagADhe iti / kecidantarazabdaM na paThanti // 7 // atha ye vaidyaguNAH zastrakarmaNi tAnAha-zauryamityAdi / ete zauryAdayo guNA vaidyasya zastrakarmaNi zlAdhyante / zaurya nirbhayavaM, tatrAyato vizAlaH samaH suvibhakto nirAzraya iti bhayabhIto hi sAdhyamapi vraNamavagADhamUlaM nArabhate, ArabdhaM vA varNaguNAH // 8 // | avazeSayati / AzukriyA laghuhastatA zIghraM zastrakarmakaraNam, vraNakarmaNi prazastaimAkRtivizeSairAha,-tatretyAdi / -tatre- AzukriyayA''turasya ciraM klamo na bhavati / zastratakSNyaM suniti zastrakarmaNi, ete AyatakhAdayo vraNaguNAH / Ayato dIrghaH; zitalaM sudhAravaM ca, tena rujA na bhavati / asaMmohaH asaMmUDhavizAlo vistIrNaH; sama iti samapAkaH, asamapAko hi kiMci- tA, sa cAmapakvatraNaparijJAne tathA prAptAnuSThAne ca; vraNacchedAtpakvaH kiMcidapakkaH zastrapAtanAya sukho na bhavati / anye tu diSu raktAdidarzane'saMmoha ityanye / amumapi zlokaM kecinna vizAlazabdena caturasramAcakSate, samazabdena vRttam / taduktam, paThanti // 10 // -"Ayatazcaturasro vRttastripuTaka iti vraNAkRtisamAsaH" ekena vA vraNenAzudhyamAne nA'ntarA bujhyA've. (sU. a. 22)-iti; iha catasro vraNAkRtayo vraNaguNavena | karmaNi nirdiSTAH / anye tu samo gomUtrasarpaNavanna vissmgtiH| sa ca Ayate vraNe sama iti vizeSaNam / suvibhaiktaH suvyaktaH, bhavati cAtrasuSTha pRthgbhuutsklaavyvH| nirAzrayaH jihvAdantasandhyAdyaprApya- yato yato gaiti vidyAdatsako yatra yatracA dezamanAzritaH / anye vanyathA vyAkhyAnayanti-vaidyakRtavaNa-tatra tatra vraNaM kuryAdyathA doSo na tiSThati // 12 // guNAnAha-tatrAyata ityAdi |-smo nimnobatavarahitaH / suvibhakto hInAtidoSatyaktaH / itthambhUte vaidyakRte vraNe kalkaka ___ azuddhAvanye'pi vraNAH kAryA ityAha-ekena vA vrnnenetyaadi| pAyAdyavacAraNaM sukhaM kriyate / ato viparItA vraNadoSAH / / nA puruSaH / antarA mdhye| bhavati cAtretyAdi / gatiM naaddiim| zeSaM sugamam // 8 // utsaGga ivotsaGgaH, vraNAzaye hi cirakAlapUyAvasthAnenAmamava dAritamantaHpradezAntaraM nimnamutsaGgatulyavAdutsaGga ityucyate; ut bhavatazcAtra Urdhva pUyasya saGga utsaGga ityanye / yathA doSo na tiSThatIti bhAyatazca vizAlazca suvibhakto niraashryH|| doSo'tra pUyaH, pUyAvasthAnAd vAtAdayo doSA anuvanantIti prAptakAlakRtazcApi vaNaH karmaNi zasyate // 9 // pUya eva doSazabdenocyate kAraNe kAryopacArAt // 11 // 12 // amumevArtha zlokena sphuTIkurvanAha-AyatazcetyAdi / evaM tatra bhUgaNDazajalalATAkSipuTauSThadantaveSTakakakSAvidho vraNaH zastrakarmaNi prazasyate / Ayatazca vizAlazceti dvica- kukSivaGgaNeSu tiryak cherdai uktaH // 13 // kAreNa Ayato'pi vizAlo'pi AyatavizAla iti pratipAda-(canTamaNDalavacchedAn pANipAdeSu kArayet // yati / nirAzrayo marmAdyanAzritaH; 'nirAzaya' ityanye, tatrAnanu- | SajItyarthaH / prAptakAlakRtazcApIti yukte kAle kRtaH; etena | ardhacandrAkavIMcApi gude medre ca buddhimAn // 14 // ) zastrakSArAgnisAdhyo bAlavRddhayoraprAptakAlaH, tayotraNe zastrAdi- anyathA tu sirAmAyucchedanam, atimAtra vedanA, niSedhAt ; athavA zItakAle'gnisAdhyo vraNaH, grISme sa evA- cirAdraNasaMroho, mAMsakandIprAdurbhAvazceti // 15 // prAptakAlaH / anye tu 'yuktakAlakRtaH' iti paThanti; tatra sama- tiryakachedo vyApatsUktaH (sU. a. 25), tasya viziSTaviSaye pAka ityAcakSate, yuktakAlakRtaH samyakpAkakRtapratikriya itya- pratiprasavaM kurvanAha-tatra bhrUgaNDetyAdi |-gnnddH kapolaH, - akSipuTaH akSivartma, dantaveSTako dantaveSTanamAMsa, kakSA 1 atra 'nirAzrayaH' iti padaM hArANacandro na ptthti| 2 'vraNaguNA iti vraNe kartavye zothaguNAH, atra zotho'pi vraNahetutayA vraNa | 1 zastratakSNyaM tu paramArthataH zastraguNo'pi vaidyAyattatvAvaidhaguNasve. ityucyate' iti ckrH| 3 'vaNakarmaNi prAzastyaH' iti pA0 / noktam / 2 'nAntareti samIpe hi kRto vraNo'pArthako bhavatIti 4 'suSTu vibhaktau pArthAparapArthAdivibhAgau yasya taM tathAvidham' madhyanikaTArthayonikaTArthasyaivAntarAzabdasya namartha-na-zamdena samAityaruNadattaH / 'suvibhaktaH utsaGgAdidoSarahitaH' iti ckrH| sAnmadhye dUre vetyarthaH' iti haaraanncndrH| 3 'yato gatAM gati' iti 5 'nirAzraya iti aGgulyA'vamardanenonmUlitAzeSapUyAzrayaH' iti vAgbhaTe pAThaH / 'yato doSagati' iti pA0 / 4 "tiryak chinyaachhaaraanncndrH| 6'prAptakAle pAkakAle kRtaH' iti ckrH| laattbhuudntvessttkjtrunni| kukSikakSAkSikUTauSThakapolagalavaMkSaNe // anyatra 7'samakAlapAkaH' iti paa0| chedanAttiryak sirAkhAyuvipATanam" (sa. bha. 29) iti vaagbhttH| Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| bAhumUlaM, kukSiH udaraM, vaGgaNam UrusandhiH / ( candramaNDala- tato guggulvagurusarjarasavacAgaurasarSapacUrNelavavacchedAnityAdi sugamam / ) anyathA khityAdi / mAMsakandIprA- Nanimbapatravi mizrarAjyayuktairdhUpayet, AjyazeSeNa durbhAvaH kandAkAramAMsAGkurasaMbhavaH; kanda eva kandI, alpa- cAsya prANAn samAlameta // 18 // khAt / 'anyathA tu' ityatra 'anyatra tu' iti kecit paThanti dhUpanadravyANyAha-tato guggulvityAdi / na kevalaM varNa vyAkhyAnayanti ca-anyatra yadi chedanaM kriyate ityarthaH / dhUpayet zayanAdyapi vraNadaurgandhyApagamArtha nIlamakSikAdipari'chedanaM' ityatra ca 'kSaNanaM' iti paThanti, kSaNanaM hiMsanam hArArtha ca, anyathA nIlamakSikopasarpaNAdaNe krimayaH patanti / // 13-15 // mUDhagarbhodarArtho'zmarIbhagandaramakharogeSvabhakta- AjyazeSeNetyAdi |-aajyshessenn dhUpanadravyebhya AjyamizrebhyaH pariziSTena ghRtena / prANazabdenAtra hRdayAdaya ucyante, prANAdhivataH karma kurvIta // 16 // bhuktavataH karma kurvItetyuktaM, tasya viSayAntare pratiSedhaM darza-ThAnalAt; tAn samAlabheta mrakSayadabhyajayedityarthaH, prANApyAyannAha-mUDhagarbhetyAdi |-muuddhgrbhaadissu SaTkhannapUrNakoSThatvA-yA na yanArtham // 18 // yantradAnAdibhiH kaSTaM maraNaM vA prApnotyAturaH, anilazca prakopa- udakumbhAccApo gRhItvA prokSayan rakSAkarma meti; mukharogeSvAhAro'DalyAdipIDanena ghRNayA ca niSkAzitaH | kuryaat| tdvkssyaamH-||19|| karmaghAtaM karoti // 16 // kRtyAnAM pratighAtArtha tathA rakSobhayasya ca // tataH zastramavacArya,zItAbhiradbhirAturamAzvAsya, rakSAkarma kariSyAmi brahmA tadanumanyatAm // 20 // samantAt paripIDyAGgulyA, vraNamabhimRdya(jya), nAgAH pizAcA gandharvAH pitaro yakSarAkSasAH // prakSAlya kaSAyeNa, protenodakamAdAya, tilakalkama- abhidravanti ye ye tvAM brahmAdyAnantu tAn sadA // 21 // dhusarpiHpragADhAmauSadhayuktAMnAtisnigdhAM nAtirakSAM pRthivyAmantarIkSe ca ye caranti nishaacraaH|| vaiti prnnidhyaat| tataH kalkenAcchAdya, ghanAM kava- dikSuvAstunivAsAzca pAntu tvAMte nmskRtaaH||22|| likAM dattvA, vastrapaTTena badhnIyAt vedanArakSonedhU- pAntu tvAM munayo brAhayA divyA rAjarSayastathA // paidhUpayet, rakSopraizca mantrai rakSAM kurvIta // 17 // | parvatAzcaiva nadyazca sarvAH sarve ca sAgarAH // 23 // idAnIM vraNakramavidhAnamAha-tataH zastramityAdi / tataH ana- agnI rakSatu te jihvAM prANAn vAyustathaiva ca // ntaraM zastrakarma kRtA; AzvAsya zastrakarmajanitakhedamapanIya, somo vyAnamapAnaM te parjanyaH parirakSatu // 24 // mUrchAdipratibandhArtha; samantAt paripIjya sarvatra paripIDayikhA, udAnaM vidyutaH pAntu samAnaM stnyitnvH|| srAvanirgamanArtha; vraNamabhimRdya vraNamadenaM kRlA, zastrapadasamIkara- balamindro balapatirmanarmanye matiM tathA // 25 // NArtha; 'vraNamabhimRjya'-iti kecit paThanti, bAlAsthigatyutsamAdivijJAnArthamiti ca vyAkhyAnayanti; prakSAlya kaSAyeNa sapta | kAmAMste pAntu gandharvAH sattvamindro'bhirakSatu // rAtraM sadyovraNavihitena, tadUrca yathAvadoSaharauSadhasiddhena kaSA- | prazAM te varuNo rAjA samudro nAbhimaNDalam // 26 // yeNa; vastreNodakamAdAya vraNAntargataM; tilakalkamadhusarpiHpragADhAM cakSuH sUryo dizaH zrotre candramAH pAtu te mnH|| tilakalkAdimirasyarthaliptAm ; auSadhayuktAM mizrakokkA (a) nakSatrANi sadA rUpaM chAyAM pAntu nizAstava // 27 // agandhA'jarAzI ca' (sU. a. 37) ityAdisaMzodhanauSadha. | retastvApyAyayantvApo romANyoSadhayastathA // yuktAM; vati praNidadhyAt pravezayet ; kalkena sadyovraNauSadha- AkAzaM khAni te pAntu dehaM tava vasundharA // 28 // piNDena; kavalikA vraNakalkauSadhAcchAdanadravyaM, sA cauSadhakhara vaizvAnaraH ziraH pAtu viSNustava parAkramam // saniHsaraNanivAraNArtha bhanoktapalAzodumbarAdInAM vapatrAdi- pauruSaM puruSazreSTho brahmA''tmAnaM dhruvo bhuvI // 29 // kRtA, anye dviguNacaturguNamRdukarpaTaviracitAM kavalikAmAhuH, etA dehe vizeSeNa tava nityA hi devtaaH|| bhRSTayavazaktubhirghatAkkAM ghanAM kavalikAM dadyAdityapare / vedanA- etAstvAM satataM pAntu dIrghamAyuravAmuhi // 30 // rakSo'nairiti vedanAnAni rujAnAni hijalavaNAdIni, rakSonAni svasti te bhagavAn brahmA svasti devAzca kurvatAm // rAkSasaghnAni vacAdIni, taiH // 17 // (svasti te candrasUryau ca svasti naardprvtau||) 1 ayaM pATho hastalikhitapustakeSu nopalabhyate / 2'kenaci-vastyagnizcaiva vAyuzca svasti devAH shendrgaaH||31|| vatrArthIbhagandarAvapi paThyete, tadayuktaM, cikitsite tayoH zastrakarmaNaH | pitAmahakRtA rakSA svastyAyurvardhatAM tava // prAgbhojanavidhAnAdetadarthAnuvAdinA vAgbhaTenApyapaThitatvAcca' iti | Itayaste prazAmyantu sadA bhava gtvythH|| 32 // hArANacandraH / 'azodhikAre tvanilaprazamanArtha 'nigdhamuSNamalpamannaM | iti svaahaa|| dravaprAya bhuktavantaM' iti vacanaM tu tathAbhojanaM darzayatIti na virodhaH' iti cakraH / 3 'udakaM vraNAntargatamaniHsRtaM prakSAlanodakaM 1 'svasti nAradaparvatau' iti pA0 / 2 ayaM pATho hastaiti haaraanncndrH| 4 vikezikAmityarthaH / | likhitapustake noplbhyte| Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna etairvedAtmakairmantraiH kRtyaavyaadhivinaashnaiH|| idAnIM kRtarakSasyetikartavyatAM darzayannAha ,-tataH kRtarakSamayaivaM kRtarakSastvaM dIrghamAyuravAmuhi // 33 // mityAdi / AgAraM gRham / AcArikaM dvividhamAhAravihAralakSaNaM vraNitopAsanIyanirdiSTam // 34 // idAnI vraNitasya zoNitapUyAdisaMbhavAdrakSobhayaparihArArtha tatastRtIye'hani vimucyaivameva banIyAdvastra. rakSAkarma nidarzayannAha-udakumbhAccetyAdi |-udkumbhaat | pAnIyakumbhAt , ApaH jalaM, gRhIkhA AdAya, prokSayan pramA- paTTena; na cainaM tvaramANo'paredhurmokSayet // 35 // jayan / rakSAkarmanirdiSTapadAnAM mantravAdvivaraNaM na karaNIyamiti nacainamiti enaM vraNaM, kharamANaH zIghrIbhavan , aparechuH / kecit ; anye tu vyAkhyAnayanti |-kRtyaanaamiti kupita- dvitIyadivase, na mokSayet / 'tatastRtIye'hani vimucya prakSAlya mantriNo'bhicArakarmajanitA rAkSasI 'kRtyA' ityucyate / prati- kaSAyeNaivameva banIyAdvastrapaTTena' iti kecit paThanti / kaSAghAtArtha nivAraNArtham , atra 'parirakSArtha' iti kecit paThanti / yeNa sadyovraNoktAnAM dravyANAM kAthena, evameva pUrvavat // 35 // tathA rakSobhayasya ceti rAkSasabhayasya ca pratighAtArthamityarthaH / dvitIyadivasaparimokSaNAdvigraMthito vraNazcirAdu. brahmA tadanumanyatAmiti tadrakSAkarma brahmA ajIkarotu / nAgA pasarohati. tIvrarujazca bhavati // 36 // ityAdi / ye ye nAgAdayasvAmabhidravanti pIDayanti tAn brahmAdyA devA nanviti piNDArthaH / tatra nAgAH vAsukyAdayaH, pizAcAH dvitIye divase mokSaNAddoSaM vaktumAha-dvitIyetyAdi / vigra thitaH prnthitH| anye tu vigrathita ityatra vizabdasya sthAne pizitAzanAH, gandharvAH devagAyanA hAhAhUhUprabhRtayaH, pitaraH hizabdaM paThanti vyAkhyAnayanti ca,-hizabdo yasmAdarthe, yasmAd agniSvAttAdayaH, yakSAH dhanadAdayaH, rAkSasAH raavnnprbhRtyH| grathitaH samyaganaGkurito granthibhUtastasmAnna saMrohati; ugravedanazca dizvityatra ye carantIti saMbadhyate / vAstunivAsAH gRhabhUminivA | vraNo bhavatItyarthaH // 36 // sinH| prANAniti agniH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcendriyANi bhUtAtmeti prANAH, atra dvAdazaprANeSu madhye sAmAnyavAtavAcyo'pi ata UrdhvaM doSakAlabalAdInavekSya kaSAyAlepanavAtazabdaH prANAkhye vAtavizeSe vartate; kutaH ? caturNA vyAnA- bandhAhArAcArAn vidadhyAt // 37 // hInAmagre vakSyamANatvAt / somaH candramAH / te tava / parjanyaH / ata UrdhvamityAdi / ata Urdhva tRtIyadivasAnantaraM, doSAH vRSTimAn meghaH, indra ityanye / stanayitnavaH meghAH / balapatiriti / vAtAdayaH, kAlaH hemantAdikaH, balaM hInamadhyamottamam , Adizaindrasya vizeSaNam / manuH prajApatiH, manye prIvApazcimabhAgA- bdAd vayaHsAtmyAdIni, avekSya parIkSya, vidadhyAt kuryAt, zrite dve sire 'manye' ityucyete, matiM tathA sa eva manurmatiM yAvadNasarohaNaM bhavati / anye vanyathA paThanti,-'ata Urdhva rakSaliti saMbandhaH; 'tathA manumatiM rakSatu' ityahaM manye, iti doSakAlabalAdInyavekSya kaSAyAdIn vidadhyAt'-iti, vyAkhyAnavyAkhyAnayanti kecit / sattvaM guNavizeSaH / manaH cittam / yanti ca-ata Urdhvamiti tRtIyabandhAdanantaraM caturthabandhe rUpamiha lAvaNyaM vivakSitaM, yatparyAyaH saundaryam / chAyA doSAdIni parIkSya kaSAyAdIn vidadhyAt, kaSAyAdInityAdiprabhAmedaH; taduktam,-"AsannA lakSyate chAyA prabhA dUrAt zabdAt kalkasnehAdInAM grahaNam // 37 // , prakAzate" (ca. I. a. 7)-iti / retaH zukram, ApaH na cainaM tvaramANaH sAntardoSa ropyet| sa pAnIyAni, ApyAyayantu vardhayantu / khAni srotAMsi, indriyANItyanye / parAkramaH sAmarthyam / pauruSaM mer3ha, puruSazreSThaH nArA hyalpenApyapacAreNAbhyantaramutsaGgaM kRtvA bhUyo'pi vikaroti // 38 // ynnH| AtmAnaM jIvam |dhruvH taaraavishessH| etAH pUrvoktA devatAH, nityAH satatasthitAH / khasti te bhagavAn brahmeti khasti maGgalaM, ___ na cainamityAdi / sAntardoSam abhyantarapUryasahitam / alpebhagavAn viziSTajJAnavAn , devAH sahendragA indrAnuyAyina ityrthH| nApyapacAreNeti stokenApi viruddhakarmaNA / bhUyaH punaH / vikapitAmahaH brahmA / ItayaH annAdikSayahetavo'tivRSTyAdayaH / roti vikRti yAti // 38 // taduktam,-"ativRSTiranAvRSTirmUSakAH zalabhAH khgaaH| khacakra bhavanti cAtraparacakraM ca saptaitA ItayaH smRtAH" iti // 19-33 // tasmAdantarbahizcaiva suzuddhaM ropayedraNam // tataH kRtarakSamAturamAgAraM pravezya, AcArika- rUDhe'pyajIrNavyAyAmavyavAyAdIn vivarjayet // mAdizet // 34 // harSe krodhaM bhayaM cApi yAvat sthairyopasaMbhavAt // 39 // 1 'vigrathito granthirUpaH samyaganaGkurita iti yAvat' cakraH / 1 'pratyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH' iti pA0 / ta pA0 / / 2 'utsaGgaM pAkAvadAraNAdibhiH kroDavanninaM kRtvA, vikaroti evamAhAravihArau kartavyAvityupadizet / AcArazamdena cara- vikRtatvena pariNamati' iti hArANacandraH / 3'yAvadAsthairyasaMbhavAt' tergatibhakSaNArthatvAdAhAro'pi labdhaH' cakraH / iti paa0| Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 suzrutasaMhitA / adhyAyaH 6] bhavanti cAtretyAdi / suzuddhamiti bahirabhyantaraM ca / tatrA ssssttho'dhyaayH| bhyantarazuddhilakSaNaM vAtAdivedanApagamaH; bahiHzuddhilakSaNaM athAta RtucaryamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| vizuddhavarNarasasthAnagandhAzcatvAraH / kecit 'harSa krodhaM bhayaM' / yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| ityAdizlokaM na paThanti, vyavAyAdInityAdizabdAca bhayaharSA athAta ityAdi / RtavI dvimAsikAH zizirAdayo hemadIni gRhNanti // 39 // |ntAntAH SaT , varSAdayaH prAvRDantA vA; teSu caryA caraNaM vartanaM; hemante zizire caiva vasante cApi mokSayet // tadAdhikalya kRto'dhyAyaH RtucaryaH, taM vyAkhyAsyAmaH / RtuyahAdadvyahAccharadrISmavarSAsvapi ca buddhimAn // 40 mAn // 00 caryamiti kecidanyathA vyAkhyAnayanti-caradhAtorgatibhakSaNAnanu, kiM sarvadaiva ghyahAnmoktavyo'tha kiMcidantareNetyAha-rthasya caryamiti rUpaM: tena, AhAro vihArazca cryshbdenocyte| hemanta zizire caivetyAdi / hemantAdiSuH tryahAnmokSayet, anye ta 'athAta RtucaryAnAmAthyAyam' iti paThanti, vyAkhyAteSu zItakhena zIghrapAkamayAbhAvAt / zaradAdiSu vyahAnmokSa-nayanti ca-caryA zAstraniyamita AcAraH, RtuSu RtUnAM vA yet, teSAmuSNavena zIghrapAkAgamabhayAt / hemante zizire caryA RtucaryA, RtucaryArtho'dhyAyaH RtucaryA; yathA pradIcaiveti evazabdo hemantazizirayokhyahe. eva mokSa iti niyama. pArthA mallikA pradIpa iti; nAmazabdaH saMjJAyAm / RtucaryA rastu paittikavaNasya niyamaM vyabhicArayati; tena petti nAma khasthavRtte'pi vakSyati // 1 // 2 // kasya hemantazizirayoryathAhaM mokSa iti / vasante cApIti | kAlo hi nAma (bhagavAn) svayambhuranAdimadhyaniapizabdAd vaizAkhasyoSNavAt kadAcid vyahe'pi mokSaH dhanaH / atra rasavyApatsaMpattI jIvitamaraNe ca mainusarpavraNAnAM; tathA paittikasya dviraho vandha iti ca samucci pyANAmAyatte / sa sUkSmAmapi kailAM na lIyata noti / zaradvISmavarSAvapi ceti apicagrahaNaM kacid yaha iti kAlaH, saMkalayati kAlayati vA bhUtAnIti mokSaNavidhimapi vyabhicArayati, tena paittikaM vraNaM grISme eka kaalH||3|| sminneva dine dvau vArau banIyAt / anye tu ziziragrahaNamapAsya ___ tatra yadaGgabhUtA Rtavastameva prathama khaguNakarmaniruktibhirda'hemante ca vasanta ca prAvRdkAle ca mokSayet' iti paThAntaH zayannAha,-kAlo hi nAmetyAdi / hi upadarzane, nAmazabdaH tanna, paJjikayA dUSitavAt / nanu, hemantAdayaH zaradAdayazca na | prasiddhau, kAla iti prasiddha upadaryate / khayambhariti na kenAsamAnAstat kathaM teSu. tulyakAlaM vraNamokSaNam ? ucyate, tryahA- | pyutpaadyte| anAdimadhyetyAdi-AdiH utpattiH, Adyantayodeva bahAdeveti niyamo na kRtaH, tena hemantAdInAM zaradAdInAM rantarA madhyaM. nidhanaM vinAzaH, etairvrjitH|khdhrmenn kAlamuktA cotkarSApakarSAn samIkSya vraNamokSaNaM krtvymitydossH||40|| karmaNA cikitsopayogitAM nidarzayannAha,-atra rasavyApadi* 'atipAtiSu rogeSu necchedvidhimimaM bhiSak / tyaadi|-atr kaale| rasasya madhurAdeH, rasazabdenAtra rasavavya pradIptAgAravacchIghraM tatra kuryAt pratikriyAm // 41 // mucyate'medopacArAdityanye; vyApada vipannatA, saMpattiH saMpannatA, - nanu, kathaM sarvatraiva saMbhRtasambhArasya chedyAdi kartavyamutAnya- Ayatte adhIne / jIvitamaraNe ceti cakAro'trazabdamihAnuthA'pItyAha-atipAtiSvityAdi / atipAtiSu aashukaarissu| vartayati. tena jIvitamaraNa atra kAle Ayatte; jIvitasyotpaathavA, atipAtiSu rogeSu bandhakAlAdiniyamavyabhicArArtha | tyadhInalAditi sAmarthyAdutpattirapi kaalaadhiinaiv| kathamekasmAt evAyaM zloka iti // 41 // kAladravyAt saMpadyApattI jIvitamaraNe ca parasparaviruddha syAtAM na yA vedanA zastranipAtajAtA TekasmAdagneH zItoSNau, ekasmAdvA pradIpAt prakAzatamasI, iti / tIvA zarIraM pradunoti jntoH|| satyaM, kAlazabdenAtra kAlalopAdhiH zItAdimedabhinnaH zizidhRtena sA zAntimupaiti sikkA rAdirabhidhIyate, tasya ca samyamithyAbhyAM yogAbhyAmanyonyakoSNena yaSTImadhukAnvitena // 42 // viruddhayorapi kAryayoH saMbhava ityadoSaH / kAlasya niruktiM kurvaiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne'gropahara- nAha,-sa sUkSmAmityAdi / -saH kAlaH, sUkSmAmapi stokANIyo nAma pnycmo'dhyaayH||5|| mapi, kalAM bhAgaM, na lIyate gatimattvAt zliSTo na bhavati; . zastrapAte'vasthAM cikitsitumAha-yA vedanetyAdi / pradu- anye tu 'na lIyate' ityatra 'kalIyate' iti paThanti vyAkhyAnoti upatApayati; kvacit 'pratanoti' iti pAThaH, tatra vyApno-nayanti ca kalIyate saMkhyAyate iti kAlaH / niruktipakSAnta. tItyarthaH // 42 // rmaah,-sNklytiityaadi|-sNklyti saMharaNAdekarAzIka- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM 1 'bhagavAn' iti hastalikhitapustake na paThyate / 2 'manuSyAsuzrutavyAkhyAyAM sUtrasthAne'gropaharaNIyo NAmiti atrAdhikRtatvAnnirdezaH, tena pazcAdInAmapi jIvitamaraNe nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // kAlAdhIne jJeye' iti ckrH| 3 hArANacandrastu 'sUkSmAmapi kalA lIyate' iti paThati, vyAkhyAnayati ca-'sUkSmAmapi kalAM kAlAMza. 1 kibidavekSyamANenetyAha' iti pA0 / vizeSa lIyate simyati kAlasya sarvamUrtasaMyogitvAt' iti / Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna roti bhUtAnIti vA kAlaH, saMkalayati sukhaduHkhAbhyAM bhUtAni tatra mAghAdaya ityAdi / tatra teSAmRtUnAM madhye / tapAH mAghaH, yojayatIti vA kAlaH, kAlayati saMkSipatIti vA kAlaH, athavA | tapasyaH phaalgunH| madhuH caitraH, mAdhavaH vaizAkhaH / zuciH jyeSThaH, kAlayati mRtyusamIpaM nayatIti vA kAlaH; anye tu 'kAlayati' zukraH ASADhaH; anye tu zukro jyeSThaH, zucirASADha iti mnynte| ityatra 'kalayati' iti paThanti, 'kalayati saMkhyAtIti vA kAla' nabhAH zrAvaNaH, nabhasyaH bhAdrapadaH / iSaH AzvinaH, UrjaH iti ca vyAkhyAnayanti // 3 // kArtikaH / sahAH mArgazIrSaH, sahasyaH pauSaH / zizirAdiraya- ' tasya saMvatsarAtmano bhagavAnAdityo gativize- | mRtuvibhAgo rasabalamadhikRtyoktaH / cairake'pi tasyAzitIye SeNAkSinimeSakASThAkalAmuhUrtAhorAtrapakSamAsarva- (sU. a. 6) rasabalaniSpattyartha zizirAdivibhAgo darzitaH / yanasaMvatsarayugapravibhAgaM karoti // 4 // anye vanyathA vyAkhyAnayanti-tatreti gaGgAyA uttare deze tasya saMvatsaretyAdi / tasya kaalsy| kiMviziSTasya ? saMvatsarA zizirAtuvibhAgo boddhavya iti; ayamartho gayadAsAcAryeNa bahudhA dUSitaH // 6 // tmanaH saMvatsarakharUpasya; saMvatsarAtmanaH sNvtsrshriirsyetynye| / ta ete zItoSNavarSalakSaNAzcandrAdityayoH kAlabhagavAnAditya ityupalakSaNaM; tena candro'pi gRhyate, nizAkaraNa vibhAgakaratvAdayane dve bhavato dakSiNamuttaraM ca / khAdihetukhAt ; athavA ravireva bhagavAn mAhAtmyavAn khara-|| tayordakSiNaM varSAzaraddhemantAH teSu bhagavAnApyAyate rimabhiH zItoSNavarSAH kurute, kAlavibhAgaM ca gativizeSeNAtmIyenodayAstagamanalakSaNena / nanu, saMvatsarAtmana iti kimuktaM? 1"iha khalu saMvatsaraM SaDaGgamRtuvibhAgena vidyAt / tatrAdityayena, RkhAvRttirdivasAvRttirvA kAlaH, tena RkhAtmano dinAtmano syodagayanamAdAnaM ca trInRtUJchizirAdIn grISmAntAn vyavasyet , veti vaktavyaM naitadasti, na hyekasminRtau dine vA RkhantarANAM | varSAdIn punahemantAntAn dakSiNAyanaM visarga ca / visarga punarvA. dinAntarANAM vA sarveSAM dharmAvarodhaH; kutaH? zItoSNavRSTibhedena yavo nAtirUkSAH pravAntItare punarAdAne, somazcAvyAhatabalaH ziziteSAmatyantabhinnakhAt; saMvatsare punarekasminneva sarveSAM bhUtabha- rAbhirbhAbhirApUrayan jagadApyAyayati zazvadato visargaH saumyaH / vadbhaviSyatAM divasAnAmRtUnAM saMvatsarAntarANAM ca dharmo'varudhyata AdAnaM punarAmeyaM, tAvevArkavAyU somazca kAlasvabhAvamArgaparigRiti yathoktameva nyAyyam // 4 // hItAH kAla rasadoSadehabalanirvRttipratyayabhUtAH samupadizyante tatra tatra ladhvakSaroccAraNamAtro'kSinimeSaH, paJcada ravi mirAdadAno jagataH sneha vAyavastIvrarukSAzcopazoSayantaH zizizAkSinimeSAH kASThA, triMzatkASThAH kalA, viMzati ravasantagrISmeSvRtuSu yathAkramaM raukSyamutpAdayanto rUkSAn rasAn tikta | kaSAyakaTukAMzcAbhivardhayanto nRNAM daurbalyamAvahanti; varSAzaraddhemanteSu kalo muhUrtaH kalAdazabhAgazca, triMzanmuhUrtamahorAtraM, RtuSu tu dakSiNAbhimukheDakeM kAlamArgameghavAtavarSAbhihatapratApe, paJcadazAhorAtrANi pakSaH, sa ca dvividhA-zukla: zazini cAvyAhatabale, mAhendrasalilaprazAntasaMtApe jagatyarUkSA kRSNazca, tau maasH||5|| rasAH pravardhante'mlalavaNamadhurAH, yathAkramaM tatra balamupacIyate nRNAidAnIM saMvatsarozAn nimeSAdIn vivaritumAha,-tatra miti / bhavati cAtra-AdAvante ca daurbalyaM visargAdAnayornRNAm / laghvakSaretyAdi / tatra teSu madhye / ladhvakSaramakArAdi, tasyo- madhye madhyabalaM tvante zreSThamagre ca nirdizet-" carakasaMhitA, sUtraccAraNaM kaNThatAlvAdivyApAreNodIraNaM, tatpramANo nimeSaH / nanu, sthAnaM, adhyAyaH 6 / / laghvakSaroccAraNAdinA nimeSAdayo vibhajyante, tat kathaM bhaga- 2 gaGgAyA dakSiNakUle varSA bahu bhavati tena tatra prAvRDAdikramaH, vAnAdityo gativizeSeNa nimeSAdInAM vibhAgaM karotItyuktaM ? gaGgottarakUle zItaM bahu bhavati tena tatra hemantazizirau bhavataH, uktaM naiSa doSaH, yato jyotiSikA nimeSAdipravibhAgena zaGkacchAyA- hi kAzyapena-"bhUyo varSati parjanyo gaGgAyA dakSiNe jalam / tena mAgamoktAmarkagatyA'pi pramANayanti; sA punaH sarvajanaprasiddhati | varSAprAvRDAkhyau RtU teSAM prakalpitau // gaGgAyA uttare kUle himava. na nirdiSTA / kalAdazabhAgazceti kalAyA dazamo bhAgastrisraH ddhimasaMkule / bhUyaH zItamatasteSAM hemantazizirAvRtU"-iti // kASThAH / 'triMzatkalo muhUrta' iti pATho nibandhairvistareNa 3 'candrAdityayoH kAlavibhAgakaratvAt kvedanazoSaNAdinA candrAdUSitaH / 'zuklaH kRSNazca' iti pakSakramo'mAvAsyAvadhi mAsaM dityayoH zItoSNAdiprabhedakaratvAt / zItoSNavarSalakSaNAH atizIjJApayati; anye tu 'kRSNaH zuklazca' iti paThanti // 5 // toSNavarSalakSaNAstrayo mandazItoSNavarSalakSaNAstraya iti Sar3atavo dakSitatra mAghAdayo dvAdaza mAsAH, dvimAsikamRtuM NamuttaraM ca dve ayane bhavata iti yojanA / na tu candrAdityayoH kRtvA Sar3atavo bhavanti; te ziziravasantanImavarSA- kAlavibhAgakaratvAdayane dve bhavataH, candrasyAyanakartRtvenAnabhidhA. zaraddhemantAH; teSAM tapastapasyau ziziraH,madhumAdhavau nAt |...idmtraavdheyN-dvaadshraashyaatmksy rAzicakrasvArtha karkavasantaH, zucizukrau grISmaH, nabhonabhasyau varSAH, TAdidhanuHparyantaM rAzizaTuM krameNa dakSiNAvanataM, tatra sthita Adityo iSorjI zarat, sahaHsahasyau hemanta iti // 6 // yadA khagalyA prAcI gacchannapi kiJcitkiJcittiryaggalyA dakSiNAmayate sa kAlo dakSiNAyanam / tathA makarAdimithunaparyantaM rAziSaTuM krameNo1 'saMvatsaraH AtmA svarUpaM yasya tasya mahAkAlasya saMvatsara- ttarAvanataM, tatra sthita Adityo yadA prAgvaduttarAmayate sa kAla uttarUpeNa myavahArapathArUDhasvetyarthaH / ' iti hArANacandraH / ramayanam' iti hArANacandraH / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 25 somaH, amlalavaNamadhurAzca rasA balavanto bhava. khalvamane dve' ityAdinirdeze kriyamANe yena kameNa SaDtuvibhAgenti, uttarottaraM ca sarvaprANinAM balamabhivardhate / 'yanadvayamuktaM tenaiva cedayanadvayaM yugapat syAttadA saMvatsara iti uttaraM ca ziziravasantagrISmAH, teSu bhagavAnApyA- vyastAnAmakramapaThitAnAM ca mAghAdInAM saMvatsaravaM nirastamiti / yate'rkaH, tiktakaSAyakaTukAzva rasA balavanto bhava- idAnIM yugapravibhAgaM darzayannAha-te khityAdi / te punaH patra nti, uttarottaraM ca sarvaprANinAM balamapahIyate // 7 // saMvatsarA yugamiti saMjJAM prApnuvanti / iyaM ca yugasya pAribhASikI ta ete zItoSNavarSetyAdi / ta ete SaDtavaH, zItoSNavarSala- saMjJA, paramArthatastu kRtAdayazcatvAro yugavizeSAH / sa eSa kSaNelakSitAH; atra zItaM vAtakRtam , auSNyamAdityakRtaM, varSazca- ityAdi sa eSaH kAlaH // 9 // ndrakRtaH; zItavarSoM candrakRtAvityanye / etaizca SaDatubhitrai ayane iha tu varSAzaraddhemantavasantagrISmaprAvRSaH SaDa. bhavataH / kuta ityAha-candrAdityayoH kAlavibhAgakarakhAt / tavo bhavanti doSopacayaprakopopazamanimittaM te tu ke te dve ayane iti pRSTa Aha-dakSiNamuttaraM ca / atra dakSiNa- bhAdrapadAyena dvimAsikena vyAkhyAtAH; tadyathAmayanaM candrakAlaM vibhAgayati, uttaramayanamAdityakAlamiti / bhAdrapadAzvayujau varSAH, kArtikamArgazIrSoM zarat, tayordakSiNamityAdi / tayordakSiNottarAyaNayormadhye varSAzaraddhe. pauSamAdhau hemantaH, phAlgunacaitrau vasantaH, vaizAkha. mantA dakSiNAyanaM; teSu varSAdighUttarottaraM bhagavAn soma ApyA- jyeSThau grISmaH, ASADhazrAvaNI prAvRDiti // 10 // yate adhikabalo bhavati, na kevalaM soma eva balavAn bhavati saMzodhanAzrayaM darzanaM darzayannAha-ihetyAdi / iha asminnarasAzvAmlAdayo varSAdiSu yathAsaMkhyamuttarottaraM balavanto bhavanti; dhyAye, tuzabdaH punararthaH / asminnadhyAye punaH kimayaM varSAdayaH uttarottaraM ceti cakAro vyatikrameNa saMbandhanIyaH, tena sarvaprANinAM Rtava ityAha,-doSopacayAdyartham / nanu, idaM darzanaM vyAdhicottarottaraM balamabhivardhata ityarthaH / uttaramityAdi / -zivira hetuvAtAdisaMcayAdyarthalAt prAk kartu yujyate / naivaM, tatra vAtAvasantaprISmA uttarAyaNaM, teSu zizirAdiSUttarottara bhagavAna dihetUnAM rasAnAM niSpattestadeva darzanaM prAk kRtaM, athavA 'hemante ApyAyate adhikabalo bhavati; tiktAdayo rasAzca zizirAdiSu zizire caiva vasante cApi mokSayet'-(sU. a. 5) ityAdiyathAsaMkhyamuttarottara ca balavanto bhavanti / balamapahIyate bala zloke zizirAdInAmAdau nirdiSTatvAt / nanu, prAvRDvarSayoH ko hAnirbhavati / 'te ziziravasantagrISmavarSAzaraddhemantAH' iti sUtre | bhedaH? ucyate, prathamaH pravRSTeH kAlaH prAvRD, tasyAnubandho yadyapi prAguttarAyaNaM paThitaM, tathA'pi bhASye yat prathamaM dakSiNA varSAH / saMcayAt prakopo balavAn , tasya cikitsitaM saMzodhanayanasya vyAkhyAnaM taduttarAyaNato'pi dakSiNAyanasya vaiziSTyaM mityatra varSAdayo Rtava uktAH, tathA carake'pi rogabhiSaigjitIye pratipAdayatiH kutaH ? visargavAt prANinAM balakaratvAceti // 7 // vimAne saMzodhanamadhikRtya varSAdayo'bhihitAH / yadyapi doSa. bhavati cAtra saMcayAdinimittaM varSAdayaH kathitAH, tathA'pi saMcayAdiSu saMzozItAMzuH kledayatyurvI vivasvAn zoSayatyapi // dhanaM kAryamityasya prAdhAnya zizirAdayastu rasaM balaM cAdhitAvubhAvapi saMzritya vAyuH pAlayati prajAH // 8 // kRtyoktAH, varSAdayastu saMzodhanamadhikRtya saMcayAdyarthamiti tAtpaamumevArthamupasaMharannAha,-bhavati cAtretyAdi / zItAMzuH | ryArthaH / anye vanyathA vyAkhyAnayanti,-gaGgAyA dakSiNe candraH / kledayati ArvIkaroti / urvI bhUmim / vivakhAn deze varSAdyatuvibhAgo jJAtavya iti; ayamapi gayadAsAcArveNa AdityaH zoSayati / tAvubhAvapIti tau candrasUryo / saMzritya dUSitaH // 10 // Azritya, vAyuH prajAH pAlayati rakSati / candramAzrityApyAyanaM jagataH karoti, sUryamAzritya zoSaNaM; tato yathAkAlaM rasAbhi __ tatra, varSAsvoSadhayastaruNyo'lpavIryA ApacApra. nirvRttiH, tena prajA vardhayatIti piNDArthaH // 8 // . zAntAH kSitimalaprAyAH, tA upayujyamAnA nabhasi atha khalvayane dve yugapat saMvatsaro bhavati / meghAvatate jalapraklinnAyAM bhUmau klinadehAnAM prANite tu pazca yugamiti saMzAM labhante / sa eSa nimeSA-' | nAM zItavAtaviSTambhitAgnInAM vidahyamte, vidAdAt diryugaparyantaH kAlacakravat parivatamAnaH kAlaca- 1 'ayaM ca doSacayAdikramo rasotpAdakramAdbhavati, tena hetutayA kramityucyata ityeke // 9 // rasotpAdakramaH prathamamucyate, doSacayAdikramastu kAryatayA kAraNA. pariviSTa pUrvasUtrAdhyAkhyAtumAha-atha khalvayane ityAdi / dhIna iti pazcAducyate' iti ckrH| 2 'saMzodhanamadhikRtyaite yugapadekakAlamayanadvayaM saMvatsaraH, na pRthag dakSiNAyanamuttarAyaNaM varSAdayo'bhihitAH' iti paa0| 3 'hemanto grISmo babeti vA / nanu, 'mAghAdayo dvAdazamAsAH saMvatsaraH' ityuktaM, tat | zItoSNavarSalakSaNAstrayaH Rtavo bhavanti; teSAmantarevitare sApakiM punarabhidhAnena ? ucyate, pUrvodite hi mAghAdayo dvAdaza raNalakSaNAstrayaH RtavaH prAvRDzaradasantA iti; prAvRddhiti prathamaH mAsA vyastA akramapaThitAzca saMvatsara ityAzaGkA syAt , 'atha pravRSTaH kAlaH, tasyAnubandho hi varSAH; evamete saMzodhanamavikala 1 'vAyorubhayArthakartRtvaM yogavAhitayA leyan' iti ckrH| SaD vibhajyante RtavaH' ca. vi. sthA. a. 8 / 4 'ApazcA1 'eke iti rasabalAdijanakazizirAchutukramavAdinaH' iti ckrH|| prasannAH' iti paa0| 5 'zItavAtaviSTamdhAmInA' iti paa0| su0 saM0 4 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna pittasaMcayamApAdayanti; sa saMcayaH zaradi pravira- yAm / kva sati ? nabhasi, AkAze / kiMviziSTe ? meghAvatate, lameghe viyatyupazuSyati paGke'rkakiraNapravilAyitaH meghavyApte / vidAhAt amlapAkAt / pittasaMcayamiti saMhatirUpA paittikAn vyAdhIJjanayati / tA evauSadhayaH kAla- vRddhiH saMcayaH; svasthAnavRddhirityanye / saMcIyamAnamapi pittamRpariNAmAt pariNatavIryA balavatyo hemante bhavantyA- tuzaityAttasmin kAle na kupyati / sa saMcaya ityAdi / sa eva pazca prazAntAH snigdhA atyartha gurvyazca, tA upayujya- pittasya varSAkAlopacitaH saMcayaH, zaradyalpameghe AkAze sUryamAnA mandakiraNatvAdbhAnoH satuSArapavanopastambhi- razmibhiH pravilAyitaH san pittodbhavAn vyAdhInutpAdayati / tA tadehAnAM dehinAmavidagdhAH snehAcchaityAgauravAdupa- evetyAdi tA evauSadhayaH pUrvoktAH / kAlapariNAmAt kAlaparipAlepAca zleSmasaMcayamApAdayantiH sa saMcayo vasante- kAt / pariNatavIryAH saMjAtazaktikAH / balavatyo dehopacaya'razmipravilAyita ISatstabdhadehAnAM dehinAM zlai- hetavaH, anyathA pariNatavIryabalavatorekArthatvAt punaruktiH syAt / SmikAn vyAdhIJjanayati / tA evauSadhayo nidAghe Apazca prazAntAH svacchAH; kSitimalApagamAdityanye / tA iti niHsArA rUkSA atimAtraM laghvyo bhavantyApazca, tA pUrvoktA oSadhaya Apazca / upayujyamAnAH khAdyamAnAH pIyamAupayujyamAnAH sUryapratApopazoSitadehAnAM dehinAM nAzca / satuSArapavanopastambhitadehAnAmiti sa tudhArapavanena himAraukSyAllaghutvAcca vAyoH saMcayamApAdayanti; sa IvAtenopastambhitAnyAyAyitAni dehAni zarra, rANi yeSAM te saMcayaH prAvRSi cAtyartha jalopaklinnAyAM bhUmau tathoktAH / tA oSadhaya Apazca kiMviziSTAH ? avidagdhAH, kinnadehAnAM dehinAM zItavAtavarSerito vAtikAn madhurapAkamupagatAH / RtvAdikhabhAvAt kaphasya saMcIyamAnasya vyAdhIjanayati / evameSa doSANAM saMcayaprakopa- himAnIvazAttadAnIM styAnataiva bhavati na prakopaH / sa saMcaya heturuktaH // 11 // ityAdi / arkarazmipravilAyita iti styAnaghRtavadvilayanamAtraM pittAdInAM saMcayaprakopau varSAdiSu yathA sahetukI bhavatastathA vasante bhavati, na tUpazoSaNAkhyaH prazamaH, kasmAt ! arkasya nirdizannAha -tatra varSAkhityAdi / tatra teSu RtuSu madhye, nAtitIkSNakhAccheSmaprAcuryAca / zlaiSmikAn vyAdhIn annadveSaha oSadhayo godhUmacaNakazAlyAdayaH, taruNyaH abhinavAH, alpa- dayokledAdIn / tA evauSadhaya ityAdi / nidAghe grISme / 'ni:vIryA alpazaktayaH, 'bhavanti' ityadhyAhAraH; anye tu vIryazabdaM sArA nirgatasArAH, sAro'tra gauravam / rUkSA niHsnehAH / na zItoSNAkhyavIryavAcinaM manyante / nanu, varSAsu godhUmAdayaH kevalamoSadhaya evaMvidhA bhavanti Apazca bhavantItyarthaH / tA upapurAtanA eva bhavanti, kathamabhinavA ityucyante ? naiSa doSaH, yujyamAnA ityAdi |-taa anantaranirdiSTA oSadhayo raukSya laghugodhUmacaNakazAlyAdayo'ntaHsUkSmajalapravezAnmradimAnamupagatAH khAbhyAM hetubhyAM sUryapratApopazoSitadehAnAM dehinAM nRNAM vAtakiMcittiraskRtazaktayaH prarohadharmiNyaH procchUnatAmupagatA anavA saMcayamApAdayantIti piNDArthaH / yadyapi zItasya vAyoruSNe api taruNya ityucyante, zAkAdayastu nUtanA evaM prayujyante / grISme saMcayo na yujyate, tathA'pi vAtaguNeSu sarveSu rokSyaM pradhAnaM, Apaca prazAntA apariNatAH, navatvAt ; aprasannAH kaluSA tenauSadhInAmatyartharaukSyeNa rUkSasya vAyogrISme saMcayaH syAdityaityanye; kSitimalaprAyAH pRthivyAstRNaparNotkarazavakothAdimala- doSaH / sa saMcayaH prAvRSItyAdi / sa vAtasaMcayaH zItavAtavarSebahulAH, atrApi bhavanti' ityadhyAhAraH / tA upayujyamAnA rito vAtikAn vyAdhIn koSThatodasaMcaraNAdIn janayati |k ityAdi / vidahyante amlapAkamupayAnti / kAstAH ? pUrvoktA kAle ? prAvRSi; keSAM vAtikAn vyAdhIn janayati ? dehinAM; oSadhaya Apazca / kiM kriyamANAH? upyujymaanaaH| keSAmamla- kiMviziSTAnAM ? klinnadehAnAM; kasyAM satyAM ? bhUmAvatyartha jalopAkamupayAnti ? dehinAM; kiMviziSTAnAM ? zItavAtaviSTambhitA- paklinnAyAm / evameSa ityAdi / evamanena prakAreNa, eSa iti mInAM; zItena kupito vAtaH zItavAtaH ( zArIraiH), tena kAlakhabhAvakRtauSadhitAruNyAdiryAvacchItavAtavarSerito vAtikAn mandavegIkRtAgnInAM; na punarbAhyena zItavAtena, yatastena bahirlo- vyAdhIjanayatIti doSANAM yau saMcayaprakopI tayorayaM heturuktaH / makUparodhenoSmaNo'nirgamAdantaramelamedhate / punaH kiMbhUtAnAM nanu, doSopacayaprakopopazamanimittamiti trayANAM cayAdInAM dehinAM ? klinnadehAnAm ArdIbhUtazarIrANAm / kasyAM satyAM ? pratijJAtakhAt kathaM saMcayaprakopau vyAkhyAyopasaMhAraH? naiSa doSaH, bhUmau / kiviziSTAyAM ? jalapraklinnAyA; pAnIyena suSTha stimitA- prakope hi saMzodhanaM kArya tatra yadi yathApratijJaM trIn prazama 1 'satuSAropastambhitadehAnAM' iti pA0 / 2 'raukSyA laghutvA- 1 'prasannAH' iti paa0| 2 'satuSAropastambhitadehAnAmiti dezadyAcca' iti pA0 / 3 'oSadhayo'tra pUrvamanAhRtA vanaspatyAdaya saha tuSAreNa vartata iti satuSArazcandraH, tena satuSAreNa upastambhitAni eva taruNyo'bhinavA ajAtasArA iti yAvat , natvantaHpravezivAtA- ApyAyitAni zarIrANi yeSAM tathoktAH' iti ckrH| 3 'niHsArA nugatasUkSmajalasaMparkAt pUrvamAhRtA godhUmAdayo'pi, teSAM prAvRD- | iti apagatasaumyAMzAH' iti ckrH| 4 'bhavati' iti pA0 / hitatvenopadekSyamANatvAdeva varSAhitatvenApyabhyupagamAt, varSA hi 5 'raukSyAlaghutvAdaizadyAnceti hetutrayopanyAsena vAtaviruddhasyaikasya prAyeNa prAvRDiva pratibhAnti' iti hArANacandraH / 4 'ApazcAprasannAH nidAghauSNyasyAvajitatvaM sUcitaM bhavati, viruddhaguNasannipAte hi iti pA0 / 5 'zArIraH' iti hastalikhitapustakeSu na ptthyte| / bhUyasA'lpamavajIyata iti nyAyAt' iti hArANacandraH / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] suzrutasaMhitA / 27 mahAsatra / zAradamardharAtra itiAla ityaadi| cA vidhIyeran ; na caitadiSya prISmAdiSu hi ma sahitAn vyAkhyAti, tadA prazamAntaritaH prakopopakramavidhiH upazamaM vyAkhyAtukAma Aha-tatra pettikAnAmityAdi / syIt ; tasmAt saMcayaprakopAveva tAvat pRthagAkhyAti // 11 // khabhAvataH khalakSaNataH, skhalakSaNaM punareSAM zItoSNavarSAdi / tatra varSA hemantagrISmeSu saMcitAnAM doSANAM zara nanu, yadi kAlakhabhAvAdeva doSANAmupazamastarhi zAstravaiyarthya isantaprAvRTsuca prakupitAnAM nirharaNaM krtvym||12 syAt / na ca vaiyarthyaM dRzyate, tadukta vidhAnAdapyupazamadarzanAt / satyametat , doSANAM svabhAvavinAzitve'pi cayAdivisadRzasaprakope yathAvasaraM saMzodhana vidherAsaMjanArtha tameva vidhi vaktu ntAnotpattI zAstraM hetutayA vyApriyamANaM nAnarthakaM; vinAzakAramAha-tatra varSetyAdi / varSAdiSu ye saMcitA doSAsta eva yadA NAbhAve'pi hi ghaTAdInAM visadRzakapAlalakSaNotpAde mudrAdizaradAdiSu prakupitA bhavanti tadA nirharaNaM kartavyam / nirharaNa hevantarasAphalyamasti // 13 // mAkarSaNaM vamanAdinA / prakupitAnAmiti prazabdo bahudoSANAmeva saMzodhanamiti darzayati; madhyadoSeSu pAcanAdi, alpadoSeSu puna / tatra, pUrvAle vasantasya liGgaM, madhyAhne grISmasya, leDanapipAsAnigrahAdi yathartuvidhisamAcArazceti cakAro darzayati / | aparAhne prAvRSaH, pradoSe vArSikaM, zAradamardharAtre, evamahorAtramapi nanu, varSAdiSu zaradAdiSu cayaprakopayoranantaramevoktatvAta kimartha- pratyuSasi haimantamupalakSayet matra varSAhemantagrISmeSvityAdipAThaH ? prakupitAnAM nirharaNaM karta varSamiva zItoSNavarSalakSaNaM doSopacayaprakopopazavyamityeva vaktuM yuktam / satyaM, zaradAdiSveva prakupitAnAM niha - mairjAnIyAt // 14 // raNaM yathA syAdanyatra mAbhUditi niyamArtha punaH zaradAdigrahaNaM; sAMvatsarikaM vidhi dine'pyatideSTumAha-tatra pUrvAhna ityaadi| yadi punaH zaradAdigrahaNaM na kriyeta, tadA grISmAdiSu hetubAhu-tatreti ahorAtre / zAradamardharAtra iti bhUgolAdhaHsthitasUryavAlyAt prakupiteSu doSeSu bamanAdayo vidhIyeran ; na caitadiSyate, dardharAtre zAradaM liGgamAtapAbhAve'pi golakagaNitavido jyotiprISmAdiSu hi namanAdayo vidhIyamAnA vyApadaM maraNaM votpAda- vido manyante; bhiSajastu kAlasvabhAvAdAhAravazAceti / aho. yanti / prAvaTasa ceti cakAraH saMzodhanasAdhyeSvatipAtiSu rogeSu rAtramapi vrssmivetyaadi|-shiitossnnvrye doSopacayaprakopopazaprISmAdiSyapi saMzodhanaM kartavyamiti jJApayati / varSAdiSa saMca- mAstairahorAtramapi varSamiva jAnIyAditi saMbandhaH / etenAhorAyasya pUrvamevoktatvAt punarvarSAdigrahaNaM yathAkhamRtuvihita AhArA- trike saMcayAdAvanAgatAbAdhoktadantadhAvanAdipratIkArairnirharaNaM cArAkhyaH khasthavRttodito vidhiH kartavya iti sUcayati / zeradA- kartavyamityuktam / nanu, pratidinaM doSANAM saMcayaprakopaprazameSu dInAmRtUnAM dvitIyamAse saMzodhana kartavyaM tatra pittasaMzodhanaM satsu kathamArtavAH saMcayAdayo bhavanti, divasairevatUMnAmArabdhaH mArgazIrSe, kaphaniharaNaM caitre, vAtasya zrAvaNe; evaM hi sAdhAraNaH vAt , AhnikacayakopayoH pratyahameva pratItatvAt / satyam , kAlaH, trimAsAntaritAzca doSA bhavanti / tathA cAha-"grISmA- Ahniko cayaprakopAvahorAtramAzritya somasUryAnilAMnAmuSNAdidisaMcitAn doSAn trimAsAntaritAn haret" iti // 12 // guNamAtrotpannavAdalpakAraNau, alpenaivAnAgatAbAdhavidhAnena tatra paittikAnAM vyAdhInAmapazamohemante. 2. zAntimupayAtaH; Rtubhavau tu cayaprakopau mArgAntaragatasomasUmikANAM nidAghe, vAtikAnAM zaradi, svabhAvata evaH | ryAnilakRtairdravyarasaguNavIryavipAkaprabhAvairnirantaropacitavAdahorAtapate saMcayaprakopopazamA vyaakhyaataaH||13|| | tramAtrAzritArkAdiguNAdatyantabhinnairArabhyamANau mahAkAraNako mahataiva saMzodhanAdividhinA zAnti gacchataH // 14 // - 1 varSAdiSu' iti paa0| 2 'zaradAdInAM dvitIyamAse saMzo tatra, avyApanneSu RtumvavyApannA oSadhayo bhavadhanAbhidhAnaM saMpUrNaprakope bhUte nirharaNopadezArtha, prathameSu hi mAseSu tyApazca; tA upayujyamAnAH prANAyurbalavIyauM yA . nA phAsgunASADhakArtikeSu prakopaH prakarSaprApto na bhavati, citasya basa jasko bhavanti // 15 // mvaprakupitasyAvilInasya samyarhiraNaM na bhavati punazca saJcIyate so'yaM doSacayAdiravyApamneSu RtuSu bhavatIti darzayannAhakAlaprakaNa / yattu saMcaye'pahRtA doSA labhante nottarA gatIH' iti tatrAvyApanneSvityAdi / prANA agnISomAdayaH, AyuH zarIrendribakSyati, tattu hetvantarakupitadoSaviSayamiti na virodhH| 3 'tatra yasattvAtmamanasA saMyogaH, balamutsAhopacayalakSaNaM, vIrya zaktiH, sAdhAraNematuSu vamanAdInAM pravRttirvidhIyate, nivRttiritareSu; sAdhA. ojaH hRdayAzritaM saptadhAtusnehaH // 15 // raNarakSaNA hi mandazItoSNavarSatvAt sukhatamAzca bhavantyavikalpakAzca zarIraupadhAnAm , itare punaratyarthazItoSNavarSatvAdduHkhatamAzca bhavanti | teSAM punarvyApado'dRSTakAritAH, zItoSNavAtavavikalpakAzca zarIrauSadhAnAm' ca. vi. sthA. a. 8 / 4 'ghanA |rSANi khailu viparItAnyoSadhILapAdayantyapazca // 16 // tyaye' iti pA0 / 5 etadanantaraM 'cayaprakopopazamA doSANAM hi sa bhajetparam / syU rogAstyAgasevAbhyAM sahasA'sAtmyasaMbhavAH // dvayorapi / sandhau sAdhAraNA vatsa bhaviSyadvartamAnayoH // Rtusandhau tu vahnipraNAzavaiSamye syAtAM cAsAtmyasevanAt / tasmAdyathoktamabhyasyentudoSANAM cayAcAH parikalpanAH / evaMprakArA vyAkhyAtA vidhi vakSyA- | sandhau virSi naraH' ityadhikaH pATha upalabhyate kcitpustke| myataH param // hAsayedalpazo'bhyastaM vartamAnartukaM vidhim / bhaviSya- 1 'padArthakhabhAvavinAzitve'pi' iti paa0| 2 'prAvRSeNyaM' . itukaM cApi batAbhyAsakAraNAt // yAvantaM hAsayetpUrva tAvantaM | iti pA0 / 3 'khalu' iti kacitpustake na ptthyte| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna kutaH punaH RtUnAM vyApada ityAha-teSAM punarityAdi / teSAM garhitasthAnasthitAnAM pracAro grahacaritaM; nakSatrANi azvinyAdIni, RtUnAm / vyApadaH zItoSNavAtavarSANAmeva vaiparItyam / adRSTena teSAM caritamulkApAtAdibhirjanmanakSatrAbhihananam / gRhadAretyAdi sarvajanasAmAnyenAdharmeNa, kAritAH kartu prayojitAH / zItoSNe- guhAdInAM yAni garhitAni ninditAni lakSaNAni cihnAni tali. tyAdi / viparItAni hInamithyAtiyuktAni, oSadhIrapazca vyApA- mittaM prAdurbhAva utpattiryeSAM vyAdhInAM tairvA upatapyante janapadAH; dayanti viruddhatAM prApayanti / anye tu zItoSNavAtavarSANItyAdi- dArA bhArthAH, zayanaM khaTdA, AmanaM pIThaM, yAnaM dolAradhAdi, pAThamanyathA kRlA''pAtanikApUrva paThanti / tadyathA, adharma- vAhanaM hastyazvAdi, maNiH sphaTikAdiH, gRhAdayo maNiparyantAsta stAvad vyApadAM saMbhave prayojakaH kartA, kaH punaH svatantraH kartA? eva ratnAnIti samAsaH, anyathA maNiratrayorekArthalAt punaruktatA ityAha---zItoSNavarSANAM vaiparItyamoSadhILapAdayatyapazca // 16 // ! syAt : anye tu maNayaH sAdInAM prazastAvayava vizeSAH, ratnAni tAsAmapayogAdvividharogaprAdarbhAvo marako vA mANikyAdIni upakaraNAni ghaTapiTharazAdIni; athavA gRhAbhavediti // 17 // | dInyevopakaraNAni / anye tu gRhadAretyAdigo gRhadArazacdI .. vyApanAnAmoSadhInAmapAM copayogAddoSaM daktumAha,-tAsA- nimittazabdaM ca parityajya 'zayanAsanayAnavAhanamaNiratopakaraNamupayogAdityAdi // 17 // garhitalakSaNaprAdurbhAvairvA' iti panti // 19 // tatra, avyApanAnAmoSadhInAmapAM copayogaH // 18 tatra, sthAnaparityAgazAntikarmaprAyazcittamanala RtuvyApadAM cikitsAsUtraM darzayannAi-tatrAvyApanAnAmi- japahomopahArejyAJjalinamaskArataponiyamadayAdAtyAdi / avyApanazabda ubhayatra saMbadhyate; tena, avyApannAH nadIkSAbhyupagamadevatAbAhmaNaguruparairbhavitavyam , purANA oSadhayaH, ApazcAvyApanAH kvathitAH / anye tu 'tatrA- evaM sAdhu bhavati // 20 // vyApannAnAmoSadhInAmapAM copayoga' ityatra 'tatra purANAbhiroSa- idAnImRtavyApadAdikRtAnAM rogANAM sAmAnyena cikitsA dhibhiranupahatavIryAbhiH kriyAH kAryAH' ityAdipAThaM paThanti; sa darzayannAha.-tatra sthAnetyAdi / RtukopasthAdharmakAritAttatra cAtyarthamaprasiddha iti na likhitaH // 18 // daivavyapAzrayaM bheSajam / zAntirindriyavijayaH, athavA vedoktakadAcidavyApasneSvapi RtuSu kRtyAbhizAparakSaH- mantrairyajanAdikaM; prAyazcittaM prAktanakarmopazamArthaM smArtavacanena krodhAdhamairupadhvasyante janapadAH, viSauSadhipuSpaga- cAndrAyaNAdi, athavA "prAyo nAma tapaH proktaM cittaM nizcaya ndhena vA vAyunopanItenAkramyate yo dezastatra doSa ucyate / taponizcayasaMyuktaM prAyazcittamiti smRtam"---iti; prakRtyavizeSeNa kAsazvAsavamathupratizyAya ziroru- maGgalaM prazastauSadhamaNidhAraNAdi; japa oGkArapUrvakamRgyajuHsAmAgjvarairupatapyante, grahanakSatracaritairvA, gRhadArazayanA- vartana; homo lakSakoTiprayutopalakSitaH; upahAraH devAdiSu gavAsanayAnavAhanamaNiratnopakaraNagarhitalakSaNanimi-zvaprabhRtInAmupA(na )yanam , anye upahAro devatAnAM sapazuliH; taprAdurbhAvairvA // 19 // ijyA yAgaH; aJjaliH bhaktyA karasaMpuTavidhAnaM; namaskAro deva.. RtuvyApayo'nyairapi hetubhirvyAdhisaMbhavaM darzayannAha-kadA- dvijagurubhyaH kAyavAGmAnasaH praNAmaH; tapaH tApanAlakSaNamupavA. cidityAdi / kadAcinna sarvakAlam / kRtyA kupitamantriNo'bhi- sAdi; niyamaH zAlodito vidhirmonAdiH, dayA prANiSu kRpA; cArakarmajanito rAkSasIvizeSaH, anye tu sarvarASTracchedyabhicAraH, dAnaM yathAvibhavaM vittavisargaH; dIkSA guruto mantrAdigrahaNam / abhicArasvekapuruSavyApAdaka eva; abhizApo gurusiddhAdInAmA- abhyupagamaH guruvAkyAdInAmaGgIkAraH; parazabdaH sthAnaparityAgAkrozaH; rakSAMsi hiMsAvihArANi hetiprahetikulajAtAni, teSAM dibhiH pratyeka saMbadhyate / evaM sAdhu bhavati evaM kuzalaM bhavakrodho rakSaHkrodhaH; adharmaH kAyavAGmanasAM duzcaritam / upadhva- tItyarthaH // 20 // syante upadUyante / janapadA lokAH / viSauSadhipuSpagandhene- ata UrdhvamavyApannAnAmRtUnAM lakSaNAnyupadetyAdi / viSANAmoSadhInAM ca yAni puSpANi teSAM gandhena / syaamH||21|| kiMviziSTena ? vAyunopanItena vAyunA samIpamAnItena; tena ye| ata UrdhvamityAdi / avyApannAH prasannAH // 21 // zvAsakAsAdayastairupatapyante janapadAH / oSadhayaH suvilinda- vAyurvAtyuttaraH zIto rajodhUmAkulA dishH|| vRkSAdayaH / anye tu kAsazvAsetyAdipAThamanyathA paThanti-'kAsa channastuSAraiH savitA himAnaddhA jalAzayAH // 22 // zvAsapratizyAyagandhAjJAnabhramazirorugjvaramasUrikAdibhirupatapya darpitA dhvaanggkhgaahvmhissorbhrkujraaH|| nte' iti, vyAkhyAnayanti ca-tatra nAsArandhrAnugatena vAyunA rodhapriyaGgapunnAgAH puSpitA himasAhvaye // 23 // kAsazvAsapratizyAyagandhAjJAnabhramazirorujaH, lagindriyagatena Rtuprakope hi pUrva zAntyAdikamuktam , adhunA prasannatulajvaramasUrikAdayaH / prahanakSatracaritairveti grahANAM zanaizvarAdInAM / kSaNAnyAha-vAyurvAtyuttara ityAdi / tatra Sar3atuSu madhye, hemante 1 "viSauSadhyaH kalpokkA vetrAdayaH, tAsa puSpagandhena" iti uttaradizo jAtalAduttaro vAyurvAti vahati / rajaH dhUliH; pArANacandraH / "gandhena gandhavanyaM sUkSmaM gRhyate, nirAzrayasya gandhasa gatyabhAvAt" iti ckrH| 1 'zAntyAdibhiH' iti paa0| Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH6] suzrutasaMhitA / 3 AkulA vyAptAH / himAnaddhA himasaMbaddhAH / darpitA hrssitaaH| komalazyAmazaSpADhyA zakagopojjvalA mahI / vAsaH kAkaH, khagaH gaNDakaH, urabhro meSaH / punnAga iti nAga- kadambanIpakuTajasarjaketakibhUSitA // 32 // kezaram / himasAhaye hemante / / 22 // 23 // adhyApanAvaDatulakSaNamAha---prAvaSItyAdi / pazrimAnilakazizire zItamadhikaM vAtaghaSTyAlA dishH| rSitairambudarambaramAkAzaM prAvRSi AnaddhamArachAditaM bhavati / zeSa hemantavata sarva vijJeyaM lakSaNaM badhaH // 24 // kathaMbhUtairambuderityAha---vidyudukSyotetyAdi / ----viduyotena saha prasannazizirartulakSaNamAha-zizira ilAdi / vAtavRSTayeti prataiH kSaritaiH, tumulakhanaiH pracaNDagarjitaiH / mahI ca prAvRSi vAtena mizritA vRSTitivRSTiH // 24 // kathambhUtA bhavatItyAha---komaletyAdi |--shsspN bAlatRNam , AkhyA samaddhA / zakragopa indravadhUH, anye jyotiri aNamAhuH / siddhavidyAdharavadhUcaraNAlaktakAGkite // nIpo dhUlIkadambaH // 31 // 32 // malaye candanalatApariSvAdhivAsite // 25 // tatra varSAsu ndyo'mbhshchnnokhaattttdrumaaH|| vAti kAmijanAnandajanano'naGgadIpanaH // vApyaH protphullkumudniilotplviraajitaaH||33|| dampatyormAnabhiduro basante dkssinno'nilH||26|| bhUravyaktasthalazvabhrA bahuzasyopazobhitA // dizo vasante nisalAH kaannairueshobhitaaH| nAtigarjatva meghaniruddhArkagrahaM namaH // 34 // kiMzukAmbhojabakulacUtAzokAdipuSpitaiH // 27 // avyApannavarSAlakSaNamAha-tatra varSAkhityAdi |-vrssaasu kokilASaTpadagaNairupagItA mnohraaH|| ambhasA pAnIyena channA utkhAtataTadrumAzca nadyo bhavanti / dakSiNAnilasaMvItAH sumukhAH pallavojvalA:28 sopAnasahitAH kUpavizeSA vaapyH| bhUravyaktasthalavatreti bhUmizca adhunA vasantalakSaNamAha-siddhetyAdi / vasante dakSiNadizo adRzyasthalagartA bhavati / nAtigarjadityAdi atigarjitavarjitaM jAtavAnmalayaparvatasthitacandanasurabhirdakSiNo vAyurvAti / anya parjanyo yo'sau meghastena niddhArkagrahaM nabho bhavati // 33 // 34 // dapi vasantalakSaNamAha,-dizo vasanta ityAdi / vasante dizo babhraruSNaH zaradyarkaH zvetAbhravimalaM nmH|| vimalA rajodhUmAdivarjitakhAnnirmalA bhavanti / diza eva ca kiMzukAdivRkSapuSpitaiH kAnanairupazobhitA bhUSitA bhavanti / tA tathA sarAMsyamburuhairbhAnti hNsaaNsghttttitaiH||35|| eva dizaH kokilASaTpadagaNarupagItA madhuradhvaniyuktA bhavanti / paGkazuSkadrumAkIrNA ninonnatasameSu bhuuH| 'dakSiNAnilasaMvItA. dakSiNavAtenAvRtA diza ityarthaH / bANasaptAhabandhUkakAzAsanavirAjitA // 36 // sumukhAH zobhanAvakAzAH / pallavojvalAH pallavaiH kRtlA zaralakSaNamAha-babhrurityAdi |-bbhruH kapilapiGgalaH / zvetAzRGgAritAH // 25-28 // bhravimalaM nabha iti nabha AkAzaM, zvetAnaM vimalaM ca bhavati / haMsAMsaghaTTitariti haMsaskandhavalitaiH / paGkazuSkadrumAkIrNA nimnogrISme tIkSNAMzurAdityo mAruto nairRto'sukhaiH|| | natasameSu bhUriti nimnAdiSu pradezeSu yathAsaGkhyaM paGkAdikIrNA bhUstaptA saritastanvyo dizaH prajvalitA iv||29|| bhavati; QmAzca valmIkakAriNyaH sUkSmAH pipiilikaaH| bANetyAdi bhrAntacakrAhvayugalAH payaHpAnAkulA mRgaaH|| bANaH sahacaraH, saptAhaH saptaparNaH, bandhUkaH bandhujIvakaH, dhvastavIruttuNalatA viprnnaadditpaadpaaH||30|| 'vArdulI' iti loke / "matsyAmlabhojinaH prAcyA nityaM cAnUavyApannagrASmatulakSaNamAha-prASma ityAdi / asukha zata pasevinaH / zlIpadaM galagaNDAzca prAyasteSu bhavanti hi // nimnatogrISme hi nairRto vAyurasukhaprado bhavati / tanvyaH alpprvaahaaH| yagatAn matsyAna bhakSayanti samudrajAn / prAyazaH kuSTinastena bhrAntacakrAhvayugalA iti jalAzayAnveSitayA prAntacakravAkayugalA manuSyA dakSiNApathe / tailAmlabhojino nityaM godhUmavidalAvizo bhavanti / payaHpAnAkulA iti udakapAnAya vyagrA mRgA zinaH / bhUyiSThamarzasAstena khaJjAzcAvantijA nraaH|| mAMsakAmAH bhavanti / dhvastavIruttRNalatA iti vIrudhaH viTapAH, tRNAni surAkAmAH strIkAmAH sAhase rtaaH| mAgadhAstena bhUyiSThaM dRzyante prasiddhAni, latA vallI, ete vIrudAdayo dhvastA adhaHpatitA rAjayakSmiNaH // tIkSNAnyannAni sevante bAhIkAstu vizeSataH / bhavanti / viparNAGkitapAdapA iti viparNevigalitapatraiH, aGkitA abhiSyandIni mAMsAni tathA dhAnyodakAni ca // prakRtyA cApyazcir3itAH, pAdapA vRkSA bhavanti // 29 // 30 // zcAbhisArikAH / mecakamotasaMkAzaimedhairuccAmbubhUpaNaH // jitahaMsAprAvRSyambaramAnaddhaM pshcimaanilkrssitaiH|| valIkAntibalAkApaMktisAritaiH / kekAgarjavala(garbhagalo)drIvanRtyaambudairvidhuduiyotaprasutaistumulakhanaiH // 31 // dahiNavIkSitaiH' ityadhikaH pATha upalabhyate kacitpustake // 1 pamakezaraM' iti pA0 / 2 etadanantaraM 'avemaMdAvaho'lyartha 1 tato varSAsu' iti pA0 / 2 navambhaHpUrodbhagnataTadrumAH' kevalaM rAsabhoSTayoH' ityadhikaM paThyate kvacitpustake / 3 etadanantaraM | iti pA0 / 3 'niruddhakSagraha' iti pA0 / 4 'niruddharbhagraha' iti 'kurvadbhizcAtakAn hRSTAn haMsAnmAnasagAminaH / bhImasaMtamase sAyaM | paa0| 5 pakazasya virAjitA / ' iti paa0| 6 'majaniyA pathi durgamakardame // jaghanodahanatAntAH pramRSTAsAramaNDanAH / iti paa0| 7 'vAhIkAstu' iti pA0 / 8 'cApyabhiSyandAn' taDitprabhAratAlokanimIlAyanolpalAH // garjitadhvaninA prastahadayA- | iti pA0 / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM bhiSyaNNAH sevante mAnavAH sadA / tena bAhrIkadezeSu prAyo yantrANAmavagaccha, (kiM kAraNaM ? yasmAddhastAdRte vyAdhirbalAsakaH // nAnAdezasvabhAvA ye nAnAhArAstathaiva ca |yntraannaamprvRttirev) tddhiintvaadyntrkrmnnaam||3|| mAnAcArA naikasattvA dharmiNo'dharmiNastathA // teSAM sAtmyaM ca yatrANAM saMkhyAmAha,-yantrazatamityAdi / ekottaramekAdhisattvaM ca RtukAlaM ca lakSayet / bhaiSajyaM tu tataH kuryAddehaM kam ; anye tu zatazabdo'saGkhyeyavAcI, uttarazabdaH pradhAnavAcI; vijJAya dehinAm // yasya dezasya yatsAtmyaM yaccAsya caritaM bhvet| etena yantrANAmasaMkhyeyatvamuktamekasya pradhAnalaM ceti vyAkhyAtena bheSajasaMyuktaM bhaiSajyamupakalpayet // ArogyaM tena vargoMjo nayanti / atra yat pradhAnaM tadeva darzayati-atra hastamebalaM vIryaM ca jaayte| varjanAtusAtmyAnAM kRzo nityaM sudurblH|| vetyAdi / pradhAnatamamatizayena pradhAnam / avagala jAnIhi / nityaM rogAbhibhUtazca pumAn sAtmyavivarjanAt / tasmAt sAtmyaM yadyapyagre kaGkamukhasya pradhAnatvamuktamasti, tathA'pi hastasya prAniSeveta hyasAtmyaM parivarjayet // sAtmyasevI jitakrodho nityaM dhAnyaM na virudhyate, pradhAnatamatvAttasyeti / pradhAnase hetumAhacApi jitendriyaH / jIrNabhojI mitasvapnaH sukhaM jiivtynaamyH|| tadadhInakhAdyantrakarmaNAmiti |-hstaayttkhaadyntrkrmnnaamityrthH / RtavaH prAgvinirdiSTA balayogasvabhAvataH / teSu garbhA niSiktAstu anye vanyathA paThanti,-'kiM kAraNaM ? yasmAddhastAdRte yatrAtathArUpAstathAyuSaH / tAn vijJAya tato buddhayA prazastAnnindi- NAmapravRttireva, tadadhInakhAdyantrakarmaNAm' iti // 3 // tAnapi // tato'syAhArasaMyuktaM meSajaM cAvacArayet / tato'syA- tatra. manaHzarIrAbAdhakarANi zalyAniH teSAmArogatA dehe balaM vIryaM ca vardhate"-iti // 35 // 36 // haraNopAyo yantrANi // 4 // svaguNairatiyukteSu viparIteSu vA punaH // ___ idAnIM yantravyApilakSaNaparibhASAM pratipAdayannAha-tatra mana viSameSvapi vA doSAH kupyantyutuSu dehinaam||37|| ityAdi / tatreti tasmin vakSyamANe zalyavinizcaye // 4 // idAnImadhyAyaparisamAptI vyApatsaMgrahazlokaH-khaguNarityA- tAni SaTprakArANi tadyathA-svastikayanprANi. di / khaguNairatiyakteSviti svaguNA RtUnAmanantaroktAH, tairati- saMdaMzayantrANi, tAlayantrANi, nADIyantrANi, zalAyukteSu atizayayukteSu RtuSu, doSA dehinAM kupyantIti sarvatra | kAyantrANi, upayantrANi, ceti // 5 // . saMbandhanIyam ; athavA RtUnAM svaguNAH zItoSNavarSANi, tairati ___ tAnItyAdi / prakAro. bhedaH sAdRzyaM ca, teSAM SaDbhedAH / yukteSu / viparIteSviti mandazItAdiyukteSu; anye tu zIte khastikAdayaH, sAdRzyAni vA SaT svastikAdInAM sAdRzyAdeva / uSNam , uSNe zItaM, varSAkhavRSTiriti RtuvaiparItyamAhuH / viSame. pratijJAtAn SaTprakArAn darzayitumAha-tadyathetyAdi / khastikaM SvapIti vaiSamyaM punaH RtUnAM varSAliGgaM zaradi, zaralliGgaM hemante, caturaGgaM piSTaghaTitaM, tadAkRtIni caturavayavAni khastikayatrANyuanyartuliGgamanyasmin ; evamanulomavilomAbhyAM zeSamRtuvaiSamya cyante / zeSANAmapi nAmabhirevAkRtayo jJAtavyAH // 5 // mudAhAryam ; anye tu, RtUnAM yathoktaliGgAnAmekasminnRtau sarveSAM tatra caturviMzatiH svastikayantrANi, dve saMdaliGgAnAM bhAvo'bhAvazceti vaiSamyamAhuH / etena svaguNAtiyogAhatUnAM SaD vyApattayaH, viparIteSu SaD, viSameSu ca SaDeva; iti vizAtaH zalAkAH, paJcAvazAtarupayantrANi // 6 // RtUnAmaSTAdaza vyApattaya uktAH // 37 // 1 'nanvanantaramupayatreSu paThiSyamANo hastaH kathaM pradhAnatama iti haredvasante zleSmANaM pittaM zaradi niharet // .. pRcchati-kiM kAraNamiti, uttarayati-yasmAditi / ' iti hArANavarSAsu zamayedvAyuM prAgvikArasamucchrayAt // 38 // candraH // ayaM pATho hastalikhitapustakeSu na ptthyte| iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne RtucaryA ___ 2 anekAnyeva yatrANi / yadAha vRddhavAgbhaTaH,-"ataH karmanAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // vazAtteSAmiyattA'vadhAraNamazakyam" iti / tasmAdatroktA yatrANAM haredvasante zleSmANamityAdi sugamam // 38 // zatasaMkhyA nidarzanArthA, na tviyattAvadhAraNapareti neyam // 3 atrAha iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyA vAgbhaTaH,-"nAnAvidhAnAM zalyAnAM nAnAdezapravAdhinAm / AhakhyAyAM sUtrasthAne RtucaryAdhyAyaH SaSThaH // 6 // tumabhyupAyo yastayatraM, yacca darzane // arzobhagandarAdInAM, zastra. kSArAgniyojane / zeSAGgaparirakSAyAM, tathA bastyAdikarmaNi / ghaTikA. lAbuGgaM ca jAmbavauSThAdikAni ca"-iti / (vA. sU, sthA. a. saptamo'dhyAyaH 25) / 4 yAni yatrANi madhye kIlabaddhatvAdudghATitAni svastikAathAto yantravidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| (Cross )kArANi jAyante tAni svastikayatrANi / 'svastikamiva yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| svastikaM; dakSiNasya bAhome gamanaM, vAmasya dakSiNe iti svastikatA' athAta ityAdi / yantra zalyAnAmAharaNopAyaH, vidhiH kalpanaM ityaSTAGgasaMgrahavyAkhyAyAminduH / 5 'dve eva tAlayazre' ityevakAreNAsya medo vA // 1 // 2 // dvitvAyogavyavacchedAttatsannidhAvaniyamena dvitvenopadiSTasya saMdaMzayantrazatamekottaram / atra hastameva pradhAnatamaM yatrasya bahutvamadhyurarIkurvanti / ata eva zAstramidamanuvadatA vAgbhaTena 1 'vAhikadezeSu' iti paa0| 2 'nirharedvAyu' iti paa0| / 'kIlabaddhavimuktAnI' ityAdinA catvAri saMdaMzayaprANyupadiSTAni / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] sushrutsNhitaa| tatra caturviMzatirityAdi / dve eva tAlayantre iti, nanu eva- | tAni nyUnAtiriktamAnavarjitAni / kharalakSNamukhAni dRDhamasRNamuzabdaM vinA'pi dve tAlayantre labdhe, tat kimevazabdena ? ucyate,- khAni, anye tu kAryabhedAt kAnicit kharamukhAni kAnicit evazabdo'yaM svastikAdiSu nirdiSTAM saMkhyAM vyabhicArayati, tena zlakSNamukhAni; tatra kharamukhAni kaGkamukhAdIni, lakSaNamukhAni zalyAkRtimavekSya khastikAdIni yantrANyadhikAnyapi kAryANi, | siMhamukhAdIni / sudRDhAni samudAyena / sugrahANi suvAraGgANi // 9 // tAlayabre dve eva, evaM sati na doSaH // 6 // tatra svastikayantrANi-aSTAdazAGgalapramANAni, tAni prAyazo lauhAni bhavanti, tatpratirUpakANi | siMhavyAghravRkataravRkSadvIpimArjArazRgAlamRgairvAvA tadalAme // 7 // | rukakAkakaGkakuraracAsabhAsazazaghAtyulUkacilli-kiMdravyANi punaryantrANi kartavyAnItyAha-tAni prAyaza | zyenagRdhrakIcabhRGgarojAJjalikovabhaJjananandImukhaityAdi / lohAH paJca suvarNAdayaH, tatkRtAni lauhaaniitycynte| mukhAni, masUrAkRtibhiH kIlairavabaddhAni, mRle. tatpratirUpakANi lohapratirUpakANi vA lohAbhAve; tAni dantazR- | zavadAvRttavAraGgANi, asthividaSTazalyoddharaNArthajadArUNi yantrayonilenoktAnIti vyAkhyAnayanti / ( lohaveNa- | mupadizyanta // 10 // vRkSasUtrazRGgavalkaletRNAni snAyupratAnA azmAnazcetyetebhyo tatra khastikayantrANyeva pramANAkArAbhyAM darzayannAha-tatra yatrANi niSpAdyante) // 7 // | svastiketyAdi / tatra siMhAdayo nava vyAlamRgAH, kAkAdayaH paJcatatra, nAnAprakArANAM vyAlInAM mRgapakSiNAM mu. daza pakSiNaH, eSAM mukhasAdRzyAccaturviMzatiH / tarakSuH 'jarakha' khairmukhAni yatrANAM prAyazaH sahazAni; tasmAtta | iti loke RkSaH bhallUko'tilozamaH, 'rIcha' iti loke; dvIpI tsArUpyAdAgamAdupadezAdanyayantradarzanAghuktitazca / citravyAghraH, 'citraka' (citA) iti loke mArjAraH biDAlaH; kArayet // 8 // mRgairvArukaH 'hariNa?' iti loke; kaGkaH kaGkamallo dIrghaca mahApratatra yatrANAM samAsenAkRti prasiddhasAdhAdudAhartumicchu mANaH, dahA(gdha)kAkamanye; kurarazcirilAkAro nAdotthApitarAha-tatra nAnAprakArAMNAmityAdi / nAnAprakArANAM vividhame matsyaH, 'kurala' iti loke; bhAsaH gokulacArI gRdhravizeSaH; dAnAM, vyAlAnAM mRgapakSiNAM hiMsrANAM pazuvihaGgamAnAM, mukhaiH saha zazaghAtI, 'zazAri' iti loke; cilliH 'cilla' iti loke zAni yantrANAM mukhAni, 'bhavanti' ityadhyAhAraH / atra mRgAH zyenaH siJcAno garuDAnvaye; gRdhraH mahApramANaH sa tu yojanadRSTisiMhAdayaH pazavaH, pakSiNo vAyasAdayaH / vyAlAnAmiti pazUnA rAmiSAzI ca; krauJcaH 'kuraja' ( koMci) iti loke jhaMgarAjaH meva vizeSaNaM, natu pakSiNAmityeke / tasmAdityAdi / tatsArU 'kAlacaTaka' iti pAriyAtrIyAH, kAnyakubjAstu 'peMgi' iti pyAditi vyAlapazupakSimukhasAdRzyAt / AgamAditi zAstrAt, aalikarNAvabhajanayoH suzrutacarakAdiTIkAsu paryAyo na dRzyate tathAhi,-'svastikayAtrANyaSTAdazAGgulAni' / upadezAditi vRddha tasmAddezAntare lokaadvgntvyau| nandImukhaH patrATI / masUrAvaidyavacanopadezAt / yuktitazceti prayojanataH, puruSavayo'vaya kRtibhiH kIlaiH zalyairavabaddhAni kIlitAni, 'skandhapradeze' iti bAdivibhAgavicAratazca // 8 // vAkyazeSaH; anye tu 'tRtIye bhAge' iti vAkyazeSaM manyante / mUle'GkuzavadAvRttavAraGgANIti aGkuzavadAvRttaM vakraM vAraNaM samAhitAni yatrANi kharalakSNamukhAni ca // suraDhAni surUpANi sugrahANi ca kArayet // 9 // anyayanadarzanAditi anyayatradarzanaM tu vinA'pi sArUpyaM zAstravacanaM vRddhopadeza vA prAmANikakRtamidaM yatramiti kRtvA yatrakaraNaM prayogadyoktaM zlokenopasaMharanAha,-samAhitAnItyAdi / samAhi jayatIti hetvantaraM bhavati' iti ckrH| evaM coddeze saMdaMzayatrANIti nAnupapannaM, tadgatabhedena bahutvAt ; | 1 'samAhitAni yathAsthAnaM niviSTAvayavAni' iti cakraH / tAlayaprANIti bahuvacanaM tu nakSatreSu phalgunIproSThapadAnAmivAnyatarasyAM 2.bhRGgarAjAalIkakarNAvabhajana.' iti pA0 / bhUmni viSayasvAdityavazyaM vaktavyaM' iti haaraanncndrH| 3 masUrAkRtibhiH kIlairiti masUrAkAraprAntaiH kIlairityarthaH / 1 ayaM pAThaH keSucitpustakeSu nopalabhyate / tathA ca vAgbhaTaH,-"masUrAkAraparyantaiH kaNThe bAni kIlakaiH"2 vyAlamukhasAdRzyaM tu svastikayatrANAM mukhAntarbhAga eva jJeyaM, iti // na tu bAhyato'pi / 4 'vArajaM grahaNasthAnam' (Handle-henDala) ityaSTAGgasiMhamukhasvastikayatram / saGghahavyAkhyAyAminduH / 'vAraGgaH khaDgAdimuSTau' iti zabdArthacintA | maNiH / 'AvRttavAraGgANi bhugnavAraGgANi' iti cakraH / - Lion Forceps (lAyan phorsaps) 5'teSAM siMhavyAghrabhujaGgamakarAdimukhAni dRzyavAraGgeSu prayojayet , itareSu tu vraNAkArAnurodhena kaGkakAkakurarAdimukhAni' ityaSTAGgasaMgrahe (sU. a. 34 ) vRddhavAgbhaTaH / 3 'prAyazograhaNAdvinA'pi vyAlamukhasAdRzyaM nADIyatrAdIni bhava- 6 asyAgre 'aJjalIko jalakukuTaH, karNAvabhaanaH tittiriH' ntIti darzayati, vyAlagukhasAdRzyaM tu vakSyamANasvastikayatrANAmeva / / ityadhikaH pATha upalabhyate kvacitpustake / Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMbalitA [ sUtrasthAnaM grahaNasthAnaM theSA tAni tathoktAni / asthividaSTam asthi- tAlayantre ityAdi / tAlasaMjJake dve yantre, dve api dvAdazAGgulaninanam // 10 // pramANe / tayorAkAramAha-matsyatAlavaditi / tAlamatra zakalasanigraho'nigrahazca saMdezI poDazAlI bha- mAhuH, matsyasya bhInasya, tAlatulye pratanumukhe ityarthaH / ke te ghataH, vaDajhAMsasirAmAyugatazalyoddharaNArthamupadi dve ityAha---ekatAladvitAlake iti / atra tAlazabdena pradeza iyete||11|| ucyate; etena eka tAlam ekaH pradezo yasya tadekatAlaM, dve tAle dvau pradezau yasya tadvitAlakam / etena matsyasya zakalabatprata. sanigraho'nigrahazceti sanigrahAnigraho dvau saMdaMzo, eka: numukhaikapradezamekatAlaM, matsyazakalavatpratanumukhadvipradezaM dvitAsanigrahaH rAvArako nApitasyeva, anyazcAnigraho'nibandhanaH suva lamityuktam / pariNAhastu karNAdipravezI jJeyaH / anye tu 'matsyakArasyeva; anye tu sanigraho lohakArasaMdaMza iva kIlabaddha tAlukavadekatAlakadvitAlake' iti paThanti, vyAkhyAnayanti caiti manyante // 11 // matsyo'tra bheduli mamatsyaH, tasya lauhamayatAlakAkAraM mukhaM tolayantre-dvAdazAGgule matsyatAlavadekatAladvi bhavati, atastanmukhArdhAkAraM yantramekatAlakaM, sarvamukhAkAraM dvitA. tAlake, kaNenAsAnADIzalyAnAmAharaNArtham // 12 // lakaM, tAlako'trApavArakAdikapATasandhibandhanaM lauhmymucyte| 1 sanibandhano'nibandhanazca saMdazau' iti hastalikhatapustake karNanAsAzalyaM gUthakezAdi // 12 // pATha upalabhyate, vRddhavAgbhaTe'pi "sanibandhano nirnibandhanazca saMdaMzI nAMDIyantrANi-anekaprakArANi, anekaprayojanAdvau SoDazAGgulau bhavataH"-ityeva paThyate / sanigrahasaMdaMzayatraM saMprati ni, ekatomukhAnyubhayatomukhAni ca tAni srotoAGglabhASAyAM Dissection forceps with cateh gatazalyoddharaNArtha, rogadarzanArtham , AcaSaNArtha, iti nAmnA prasiddham , anigrahasaMdaMzayatraM ca Dissection | kriyAsaukaryArtha ceti; tAni srotodvArapariNAhAni, forceps without cacth iti nAmnA prasiddham / / yathAyogadIrghANi ca / tatra bhgndraashiivrnnbstyuttrsnigrhsNdNshytrm| bastimUtravRddhidakodaradhUmaniruddhaprakazasanniruddhagudayantrANyalAbUzyaGgayantrANi coprissttaaNdvkssyaamH||13|| 1 'nADIvanmadhya zupirANi nADIyatrANi' iti cakraH / nADIyatraM saMprati AGglabhASAyAM 'Tyubhyulara' (Tubular) iti nAnnA prasiddham / / 2 rogadarzanArthaM vyavahiyamANAni nADIyatrANi AGglabhASAyAM anigrahasaMdaMzayatram / 'spekyulam' (Speculum) iti nAmnA prasiddhAni // 3 AcUSaNArtha vyavahiyamANAni yatrANi AGglabhASAyAM sA | mAnyataH Aspirator's 'aspireTarsa' iti nAmnA prasiddhAni / 2 vRddhavAgbhaTe saMdaMzadvayamadhikamuktam / yathA,-"tathA'nyaH / 4 bhagandarayatrAdInAM tatrAntaroktalakSaNArdika, pratikRtiH, saMprati saMdaMzaH SaDaGgulo'rdhAGgulavistRto vaRdvibAhuraGguSThAGguliprAntasamAgamA- pAzcAtyaistadartha vyavahriyamANayatraiH saha sAdRzyAdikaM ca tatra tatraiva kRtiH sUkSma shlyaakssipkssmvrnnaadhimaaNshrnne| tadvacca mucuNDI, sA tu | darzayiSyAmaH // RjurukSNA sUkSmadantA saktadvibhujA mUle rucaka( teeth)naddhA 5 vraNabastiyatralakSaNaM vRddhavAgbhaTe evaM paThyate; yathA,-"nADIvalayapIDanAcchinnAmazeSagambhIravraNAdhimAMsaharaNe" ( aSTAGgasaMgrahaH, | vraNaprakSAlanAbhyaja nayane SaDaGgule bastiyatrAkAre mukhato'karNike mUlasUtrasthAnam , adhyAyaH 34)-iti // mukhayoraGguSThakalAyapravezasrotasI mUle nibaddhamRducarmaNI ca-"iti // 3 ye sanigrahasaMdaMzayanaM madhye kIlabaddhaM manyante teSAM mate tasya vraNaprakSAlanAdhartha saMprati vyavahiyamANaM vraNabastiyantram / svastikayavAdbhedo durupapAda eva / saMdaMzayatraM sAmAnyata AGgla. Syringe (siriJ ) bhASAyAM Pincers 'pinsarsa' iti nAmnA prasiddham / 4 tAlayatrasya saMprati pAzcAtyairvyavahiyamANena 'skUp (Scoop) ityAkhyena yatreNa saha sAdRzyamupalabhyate / tAlapadaM ca loke gartapAcaka hadavAcakaM vA dRSTam-yathA bhImatAlAdipade / 'matsyatAlavaditi 6 vRddhavAgbhaTe tvetAni nADIyatrANyadhikAnyuktAni / yathA,matsya cakravadekatAlamanavabaddhe zalye, dvitAlaM tu avabaddhe zalye' "kaNThazalyadarzanArtha nADI dazAGgulAyatAM paJcAGgulapariNAhAm / dviiti cakraH / 'matsyagalatAlakavat' ityssttaanggsNgrhe| karNasya tu vAraGgasya saMgrahArtha tricchidramukhAM nADI tatpramANataH kuryAt, tathA catuSkarNasya paJcacchidramukhAm / zalyanirdhAtanI tu panakarNikAtAlayabram kArazIrSA dvAdazAGgulAM vyaGgulasuSirAm / tathA'GgulitrANaka(phiMgar | gAI Finger guard)maGgulipravezana(zita) kiMcitsthUlavRttauSTha 3 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 33 nADIyatrANyapItyAdi / nADI(lI)yantrANIti nADI(lI)vanma- yantramekaM vraNacchidrAyAmapariNAha; baistinetraM caturvidhaM vayomedena, . dhyacchidrANi / ekatomukhAni raktAharaNArthAnyalAbUbhagandarArthI- anye trividhamAhuH; uttarabastinetraM dvividhaM puMsAM strINAM ca, yatrAdIni; ubhayatomukhAni bastyuttarabastidhUmayantrAdIni / eke trividhamAhuH; mUtravRddhidakodarayoRs-mUtravRddhisrAvaNArthamekaM, tAni srotogatazalyoddharaNArthamiti tAni nADIyantrANi sroto- dakodarasrAvaNArtha caikaM; dhUmanetrANi trINi ekaM vairecanikam , gatazalyoddharaNaprayojanAni; tathAhi,-'lAkSAzalye kaNThAsakte aparaM hikam , anyacca prAyogikaM; niruddhaprakazayantramekaM; kaNThe nADI dattvA taptayA lohazalAkayA''karSayet-' (sU. a. sanniruddhagudayatramekam ; alAbuyantramekaM, zRGgAyatramekam ; evaM 27) ityAdikam / rogadarzanArthamiti rogA AbhyantarArzaH- viMzatirnADIyatrANi // 13 // prbhRtyH| AcUSaNArthamiti asthigatavAyorduSTaraktastenyayorAkarSa zalAkAyantrANyapi nAnAprakArANi, nAnAprayo(cUSa )NArtham / kriyAsaukaryArthamiti AbhyantarArzaHprabhRtiSu janAni, yathAyogapariNAhadIrghANi ca teSAM gaNDU. zastrakSArAmyAdikriyAyAH sukaratvAya sukhakaraNAyetyarthaH / tAni padasarpapheNazaraipuDabaDizamukhe dve dve, eSaNavyUhasrotodvArapariNAhAnIti vartulavena srotodvAratulyAni / nanu, cAlanAharaNArthamupadizyate; masUraidalamAtramukhe dve 'viMzati jyaH' iti pUrvamevoktam , iha tu bhagandarAzevraNetyA- motogatamAlyoharaNArtha, SaTa kI. dinA nADIyantrANyalAbuGgAntAni dvAdaza, tat kathaM viMzatiH pUryate ? ucyate, bhagandarayantre dve ekamekacchidram, aparaM 1 bastyartha prAcInairvyavahiyamANasya yatrasya saMprati pAzcAtyairvyavadvicchidram ; arzIyantre api dve ekacchidradvicchidra medena vraNa- hiyamANena 'Ball syringe baoNla sirIj' ityAkhyena yatreNa saaymuplbhyte| mUrdhvAdhazchidraM gosvanAkRti caturaGgulaM dAntaM zAGga vAkSaM vA, tahRDhena 2 gaNDUpadamukhameSaNIyatramAglabhASAyAM glanTa prob-Blunt sUtreNa maNibandhapratibaddhamAsyavivRtau yojyam / yonivraNadarzane Probe' iti nAmnA prasiddham / yatraM SoDazAGgulaM madhye suSiraM catubhittaM catuHzalAkaM saMcAriNyA mudrayovaM nibaddhamutpalamukulavakaM mUle zalAkAkramaNAdUrdhva vikAsi eSaNI / c"| eSAM madhye vAgbhaToktayonivraNekSaNayatrasya saMprati pAzcAtyaiyonyekSaNArtha vyavahiyamANena 'vejinala spekyulam-Vaginal: sarpaphaNamukhe ( Retractor and veetes )de' iti speculum' ityAkhyena yatreNa saha sAdRzyamupalabhyate / etacca taca eka SoDazAGgulamaparaM dvAdazAGgulamiti medena sarpaphaNamukhasya daividhyaM yatraM saMprati catubhittaM dvimittaM vRttamityAdyanekavidhaM vyavahiyate, yata, kSeyaM; yadAha vAgbhaTaH,-"ubhau teSAM SoDazadvAdazAlau / teSAM madhye caturmittasyeyaM pratikRtiH / nyUhane'hiphaNAvakrau-" (sU0 a0 26) iti // yonyekSaNayanam / 4 'zarapulamukhe dve' iti ekaM dazAGgulamaparaM dvAdazAGgulamiti bhedena zarapusamukhasya dvaividhyaM jJeyam / yadAha vAgbhaTaH,-dau dazadvAdazAGgulau / cAlane zarapuGkhAsyau-" iti // 5 'baDizamukhe dve' iti svAnatanAtyAnatamedena baDizamukhasya daividhyaM yam / baDizamAGglabhASAyAM 'huk-Hook' iti | nAmnA prasiddham // baDizaM nAtyAnatam / . 1 stanyacUSaNArtha saMprati pAzcAtyaiH 'besTa pamp' vA 'besT rilIvar baDizaM svAnatam / Breast pump, or reliver' ityAkhyaM naaddiiytrmupyujyte| 2"azIyane strIpuMsAvadhikatyaH bastiyatrANi prAdhAnyena 6 hArANacandrastu 'gaNDUpadazarapulasarpaphaNabaDizamukhe de de iti catvAri paDaSTadazadvAdazAGgulapramANabhedAt : uttarabastiyatrANi paMsAM de paThati, vyAkhyAti ca-'epaNAdikamaiSAM yathAyogameva bodhyaM na ta meDhAyAmacaturdazAGgulatvamedAta, strINAM de mUtrApatyamAgopayogitva yathAsaMkhyam' iti / bhedAt , kanyAnAM caikamiti paJca dakodarayantramekaM dhUmayatrANi paJca 7 'masUradalamAtramukhe de' iti ekamaSTAGgulamaparaM navAjulaM yadAha tatra trINi prAyogikaslaihikavairecanikabhedAt, eka kAsannavAmanIya- vAgbhaTaH,-"srotobhyaH zalyahAriNI // masUradalabakre de syAtAmayoravizeSAt , ekaM ca vraNadhUpanArtha; niruddhaprakazayatram , alAbuyatraM, zRGgayatraM caikaikamiti vizatirnADIyatrANi" iti haaraanncndrH| / 8 atrAha vAgbhaTaH,-"kArpAsavihitoSNISAH zalAkAH SaT .. su0 saM05 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna AA pAsakRtoSNISANi,pramArjanakriyAsu; trINi dAka- mUvIkaraNaM chittvottuNDitasyoddharaNArtha, vAraGgeNAnusaraNamityeke / tIni khallamukhAni, kSArauSadhapraNidhAnArtha trINyanyA- masUradaleti masUrasya dalitasya nistuSakhaNDaM dalamityucyate / ni jAmbavavadanAni, trINyazavadanAni, SaDevAgni- kiMcidAnatAgre iti manAgvakAgre / SaT kApAsakRtoSNISANIti karmavabhipretAni; nAsArbudaharaNArthamekaM kolAsthida- tUlaveSTitAgrANi, pramArjanakriyAsu proJchanakriyAsu / trINi lamAtramukhaM khelatIkSNoSThaM aJjanArthamekaM kalAyapari- davyAkRtInIti dI dAruhastakaH / khallamukhAni nimnamukhAni / maNDalamubhayatomukulAgraM mUtramArgavizodhanArthameka jAmbavavadanAnIti jambuphalamukhAkRtIni / kolAsthidalamAtra mukhamiti badarAsthimajavidalapramANaM; khallatIkSNoSThamiti khallaM mAlatIpappavRntAgrapramANaparimaNDalamiti // 14 // ni madhye boddhavyaM, tIkSNauSThaM vante / kalAyaparimaNDalamiti zalAkAyatrANi nirdessttumaah-shlaakaayvaannypiityaadi| yathA kalAyamAnaM parito maNDalaM vartulam , ubhayato mukulAgramiti yogapariNAhadIrghANIti pariNAho vartulatA / teSAM zalAkAyatrANAM dvayorantayoH kalikAvadagraM; dairyeNa khaSTAGgulaM, zAlakyoktatvAt / madhye / gaNDapadetyAdau mukhazabdo gaNDUpadAdibhiH saha pratyekaM gaNDUpadamukhAdInAmaGkuzavadanAntAnAM zalAkAyantrANAM tulyAsaMbadhyate: tena gaDrapadamukhe dve, sarpaphaNamukhe dve, evaM shessyorpi| kalipi hilAdIni kAryAdhIgi.. zarapaDaH zaraguNasandhAnasthAnam / baDizo matsyabandhanam / upayatrANyapi-rajaveNikApaTTavarmAntavalkalateSAM caturNa gaNDUpadamukhAdInAM yathAsaMkhyena prayojanamAha, latAvastrASThIlAzmamudgarapANipAdatalAGgalijihvAdaeSaNetyAdi / -eSaNaM gambhIrapAkAdI pUyAdyanveSaNaM; vyUhana ntanakhamukhabAlAzvakaTakazAkhASThIvanapravAhaNaharSApramArjane / pAyAvAsannadUrArthe dve dazadvAdazAGgule // dve SaTsaptAGgule yaskAntamayAni kSArAgnimeSajAni ceti // 15 // ghrANe, dve karNe'STanavAGgule-" iti // patAni dehe sarvasmin dehasyAvayave tathA // 1 atrAha vAgbhaTaH,-"aSTAGgulA nimnamukhAstisraH kSArauSadha- saMdhau koSThe dhamanyAM ca yathAyogaM prayojayet // 16 // krame / kanInImadhyamAnAmInakhamAnasamaimukhaiH-" iti // etaccha- upayantrANi nirdeSTumAha-upayatrANyapItyAdi / upayatrAlAkAyazramAGglabhASAyAM 'Spoon-spUn' iti nAmnA prasiddham / NIti yantrasamIpavartIni, hInayatroNItyanye / rajjuH mujAdivi'khalamukhAnIti khallamauSadhamardanapAtramiva mukhaM yeSAM tAni tathoktAni' racito guNaH; veNikA guNatrayagrathitA; carmAntaM carmAvayavaH, iti hArANacandraH / atra 'varmAntam' ityeke paThanti, varma sannAhaH; valkalaM palAzo2 atrAha vAgbhaTaH,-"zalAkAjAmbavauSThAnAM kSAre'sau ca dumbarAdInAM vaka, sA ca bhanmAdibandhanayantrArtha latA pratAninI pRthak trayam // yujyAt sthUlANudIrghANAm-" iti // . 'veli' iti loke vastraM karpaTaH; aSThIlAzmeti aSThIlA dIrghavartu 3 asya yatrasya saMprati Sharp Spoon zArpa spUn' iti lapASANaH, anye lauhakArANAM lauhIM dIrghavartulabhANDikAmAhuH, nAmnA vyavahiyamANayantreNa saha sAdRzyamupalabhyate / "nAsetyAdino- tayA tulyo'zmA aSThIlAzmA, sa cASThIlAimA prasiddhaH; mudgaraH kamapyagnikarmasvabhipreyate; yaduktaM "kolAsthidalatulyAsyA nAsA- | kASThAdikRtaH, ayamasthividaSTazalyasya cAlanArtha pANipAdatalazo'rbudadAhakRt (vA. sU. a. 25)" iti" haaraanncndrH| miti talazabdaH pANipAdAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate; azvakaTakaH 4 mUtramArgazodhanArtha saMprati pAzcAtyaiH 'yurizrala sAuND- ghoTakakavikAcUDakaM, zAkhA vRkSasya, anayoH prayojanaM zalyAUrethral Sound' ityAkhyaM zalAkAyatraM, 'katheTar- panayanIye vakSyati; ThIvanaM zleSmAdinirasana; pravAhaNaM vamanavireCatheter' ityAkhyaM nADIyatraM ca vyavahiyate // canAzrupravartanAdi yathAsaMkhyaM kaphapittAkSirajaHzalyAdiSu; harSaH kethettr| tuSTiH; ayaskAntaH pASANavizeSaH, AkarSakadrAvakacumbakabhrAmakamedAccaturvidhaH / itizabdaH samAptau,, samAptAni yatrANIti / khabhAvapAcanapramArjanAdayo'navabaddhazalyoddharaNahetavo rajvAdyupa5 vAgbhaTe karNazodhanaM, garbhazaGkaH, anava zalAketi zalAkA- yatrazvavAntabhUtA hAta pRthakAH / tadyathA-pravAhaNagraha yatratrayamadhikamuktam / yadAha-"karNazodhanamazvatthapatraprAntaM savAna tAvadazrukSavathuprabhRtInAmapyatra grahaNamityAdikaM boddhavyam nam" iti / tathA "nato'ye zaGkhanA tulyo garbhazakuriti smRtaH / / talyogazAkariti // 15 // 16 // aSTAnulAyatastena mUDhagarbha haret striyAH-" iti| garbhazakoH saMprati | 1'vyUhanaM tu cUrNitAzmaryAdInAM saMgrahaNaM' iti haaraanncndrH| pAzcAtyaimUDhagarbhAharaNArtha vyavahiyamANena 'kroceTa-Crotchet' | 'vaNauSThayoH sannihitIkaraNam' iti gaNanAthasenaH, 'viparItasthAnAM ityAkhyena yatreNa saha sAdRzyamupalabhyate / tathA-"zalAkAmatrava. mAMsAdInAM samyagracanam' ityaSTAGgasaMgrahavyAkhyAyAminduH, 'vyUhanaM dharmani / madhyordhvavRttadaNDAM ca mUle cAdhendusannibhAm" iti / atra- prasRtamAMsAdInAM yathAsthAnaM vinyAsaH' iti hemaadriH| va zalAkA aprAptaphalakozAyAmatravRdhyAM dAhArthamupayujyate / yathoktaM 2 'atra zalAkAyatreSu tulyarUpANAmapi yatrANAM SaDAdisaMkhyAcikitsite (a. 19) tatra thA vaMkSaNasthA tAM dahedadhenduvakrayA' iti / niyamaH prAyastAvataiva karmasamApti sUcayati' iti cakraH / 6 gaNDUpadeyAdau sAdRzyaM ca yatramukhe jheyam' iti cakraH / 3 'upamitAni yatrarityupayatrANi' iti hArANacandraH / 'anuya'bhazmarInirdiSTaM yatramamavarka sarpaphaNamukhameva' iti cakraH / / bANi' iti vAgbhaTe paatthH| Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| - .. yantrakarmANi tu-nirghAtanapUraNabandhanavyUhanavarta- vakrAdibhiH saha pratyeka saMbadhyate; tena vakrakIlamityAdi yojyam / nacAlanavivartanavivaraNapIDanamArgavizodhanavikarSa- mRdupAzaM tanupAzam / mRdumukhaM zalyapIDanAsahamukham / ete NAharaNAJchanonnamanavinamanabhaJjanonmathanAca prAyeNa svastikayantrANAM doSA boddhavyAH // 19 // NadAraNaOkaraNaprakSAlanapradhamanapramArjanAni caturvi etaidArvinirmuktaM yantramaSTAdazAGgulam // zatiH // 17 // prazastaM bhiSajA jJeyaM taddhi karmasu yojayet // 20 // ___ kAni punaryantrANAM karmANItyAha,-yantrakarmANi vityAdi / yantrasya prazastalaM vaktumAha-etairdoSairityAdi // 20 // nirghAtanam itazcetazca vicAlya nirharaNam , itazcetazca ghanami- dRzyaM siMha khAdyaistu gUDhaM kngkmukhaadibhiH|| tyeke pUraNaM bastinetraprabhRtibhistailAdinA; vandhanaM rajvAdinA; nihareta zanaiH zalyaM zAnayuktivyapekSayA // 21 // vyUhanam atraivAdhyAye vyAkhyAtaM prAk; vartanaM visRtasya | khastikayantrANAM viSayamedaM darzayannAha-dRzyamityAdi / dRzya vartulIkaraNaM; cAlanaM sthAnAt sthAnAntaranayanam , anya zalya-darzanagataM zalyaM, gUDham adRzyam / kaGkamukhAdibhiriti atrAkampanamAhuH; vivartanaM karNavAyorniSkAsayitumiSTasya karNalagnasya dizabdaH pradhAnavAcI, tena kakUmukhamAdi pradhAnaM yeSAM tairnirharepunarnivartanam , anye yantrasya bhrAmaNamantare vA; vivaraNaM prakAzanaM, dityarthaH, yadi punarihAdizabdaH pradhAnavAcI na syAttadA kAkamumAMsacchedAvakAzadAnena vivaraNamityeke, "vivaraNa prasAraNam' khasya grahaNaM na syAditi / zAstrayuktivyapekSayeti vividhA apekSA iti lakSmaNaTippaNakenoktaM; pIDanaM vraNasya pUyAdinirgamanArtha- | vyapekSA, viziSTA apekSA vA // 21 // maDalyAdinA; mArgavizodhanaM mUtrapurISasaGge vikarSaNaM vigRhya karSa- ni(bi)vartate sAdhvavagAhateca Nam , anye mAMsAdipratibaddhazalyasya mocanamAhuH; AharaNamA zalyaM nigRhyoddharate ca yasmAt // nayanam ; AJchanam ISanmukhAnayanam , ISanmukhe AnayanamityarthaH; yantrevataH kaGkamukhaM pradhAnaM unnamanamadhaHsthitasya zarakarNAderUz2a nayana; vinamanaM nimrI sthAneSu sarveSvadhi(vi)kAricaiva // 22 // (namrI )karaNa; bhaJjanaM zarakarNAderAmardanaM, samantato mardanami zrutasaMhitAyAM sUtrasthAne yantravidhirnAma tyanye; unmathanaM pralaSTasya zalyasya mArge zalAkAdibhirAloDanam / sptmo'dhyaayH||7|| bhAcUSaNaM viSaduSTastanyarudhireSu zRGgAlAbUbhyAM mukhena vA; eSaNaM kaGkamukhasya prAdhAnyaM darzayamAha, nivartata ityAdi / nivagaNDUpadamukhena gativraNotsaGgazalyAdInAM; dAraNaM zarakarNAdidvi-tate sAdhviti sAdhu jhaTiti niHsaratItyarthaH, avagAhate pravidhAkaraNam ; ajUkaraNaM kuTilazalyasya; prakSAlanaM toyAdibhitraNo-| zati ca sAdhu, anyeSAM siMhamukhAdInAM sthUlamukhalena sAdhvavagA saGgAdInAM; pradhamanaM zleSmazalyasaGge nAsikAyAM nADyA cUrNakSe- hanasAdhunivartanAbhAvAt ; anya vivartate vRttatvAdantardhamatI*paNaM; pramArjanaM proJchanaM bAlAGgulivastrairakSirajaHzalyAdiSu // 17 // tyAhuH / zalyaM nigRhya gRhIkhA, ukharate AkarSati / sthAneSu sarve. khabuddhyA cApi vibhajedyantrakarmANi baddhimAn // | viti sandhidhamanyAdiSu / adhikAri asya kahamukhasya adhikAasaMkhyeyavikalpatvAcchalyAnAmiti nizcayaH18 ro'sti nAnyasya anye tu 'avikAri' iti paThanti, tatrApi sa idAnIM nAnAvidhazalyAkAreNa karmaNAM bahutvAt saMkhyAyAma- | eva tAtpayortha iti // 22 // niyamaM darzayannAha-khabuddhyA cApItyAdi // 18 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyo nibandha saMgrahAkhyAyAM sUtrasthAne sptmo'dhyaayH||7|| .. tatra, atisthUlam , asAram , atidIrgham , ati. hasvam , agrAhi, viSamaprAhi, vakraM, zithilam , atyunatam , mRdukIlaM, mRdumukhaM, mRdupAzam, iti assttmodhyaayH| dvAdaza yntrdossaaH||19|| athAtaH zastrAvacAraNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH yantradoSAn vaktumAha-tatrAtisthUlamityAdi / asAramazu- yathoSAca bhagavAn dhanvantari // 2 // lohAdighaTitam / agrAhi vikRtamukham / viSamagrAhi ekadeza- athAta ityAdi / zakhANAmavacAraNaM zastrAvacAraNaM, tadyassiprAhi / vakram anju zithilaM pIDanAkSamam / atyunatam ucchita- adhyAye'sti sa zastrAvacAraNIyaH, taM vyaakhyaasyaamH||1||2|| kiilkaadi| mRdukIlaM durbalazasyam / anye tu 'vakraSithilAtyunata nahIlA anyeta 'vadhithilAtyannata- vizatiHzastrANi: tapathA-maNDalAprakarapatravamRdukIlaM' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-atra kIlazabdo 1'zalyaM svastikayatraistu nirhareta miSagvaraH' iti tADapatra 1 'vartanaM bhamAsthyAdInAM yathAyathaM sthApanaM, cAlanaM galAdAvavaba- pustake paatthH| sAsthizalyAdInAmapanayanaM, vivartanaM parAGmukhIbhUtasyAsthyAderapavarta- 2 eviMzatiH zastrANi; tapathA-maNDalAmAdhamaNDalakarapatra nam , AmchanamatikSiptasyAsyaH kuJcitasya vA'GgulyAderAyamanaM, bhaJjanaM | iti tADapatrapustake pAThaH / vAgbhaTe (sa.a. 26) sarpAsyaM, liGgazalyakarNAderApothanaM khaNDanaM bA, dAraNaM viSamasaMhitAnAmasmAM dvidhA- nAzanyadhanI zalAkA, kUrcaH, khajaH, karNapAlIvyavana, karNavedhanI karaNam , RjukaraNaM kuJcitasva gAtrasya bandhanAdinA saralIkaraNam' ceti SaTzastrANyadhikAnyuktAni / teSAM lakSaNAni kramazo yathAiti haaraanncndrH| | 'sAsyaM ghrANakarNAzazchedane'rdhADalaM phale' iti; tAmrI zalAkA dimukhI Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna ddhipatranakhazastramadrikotpalapatrakAdhArasUcikuza- yathA karo'GgulibhirAcito bhavati tadvadyat kaNTakairAcitaM patrATImukhazarArimukhAntarmukhatrikUrcakakuThArikA- syAttat karapatramucyate; anya tu karapatrazastraM karapatrAkArameva, vrIhimukhArAvetasapatrakabaDizadantazaGkaSaNya iti tacca dvAdazAGgulaM tantrAntaravacanAt ; nanu, yadi tantrAntarA kiyanti punastAni zastrANItyAha-viMzatirityAdi / zastrANi dvAdazAGgulaM karapatramucyate tarhi khatantra virodhaH, kutaH? khatantre maNDalAnAdIni; maNDalAne dve, sUcyastisraH, ityAdyavAntarabhedena karapatrasyAnirdiSTapramANatvAt ; 'zeSANi tu SaDaDulAni-' ityatu bahUnyapi syuH / tAni nAmabhirnirdeSTumAha-tadyathA maNDalA nena vAkyena SaDaGgulameva karapatraM syAnna dvAdazAGgulam / navaM, gretyAdi / 'teSAM nAmabhirevAkRtayaH prAyeNa vyAkhyAtAH', tathA 'teSAM nAmabhirevAkRtayaH prAyeNa vyAkhyAtAH'-ityasmAt sUtrAt 'tatra nakhazastreSaNyAvaSTAGgule' ityAdivAkyena zastrANAmAkAraM pramANaM prAyaHzabdo'nuvartate, tenAyamarthaH-zeSANi prAyeNa SaDaGgulAni; evaM ca yadyapyagre vakSyati, tathA'pIhaiva paratantroktaM zastrAkArapramANa- zastramAne'nyatrApyavirodhaH / vRddhipatramiti vRddhaH patramiva bRddhilakSaNa sakhAvabodhArthamapadekSyAmaH / maNDalAyamiti maNDalamivAnaM patraM tacca dvividham-ekamaJcitAgraM, dvitIyaM prayatA dve api yasya tanmaNDalA, tacca dvividham / tathAhi.-"yadene maNDalaM saptAGgulapramANe, dvayorapi "ardhapaJcAGgulaM vRnta kArya sArdhAGgalaM vRttaM kSurasaMsthAnameva ca / maNDalAgrasya jAnIyAt pramANaM tu SaDa- phalam"--iti; anayormadhye'zcitAgraM vRddhipatraM kSaremAhaH / naikhagulam-" iti / dvidhA maNDalAyaM-paDaGgulapramANamekaM vRttamukhaM, 1 'bAdazAGguladIrgha syAttanu cAcitakaNTakam / karapatraM vijAdvitIyaM kSurAkAram / karapatramiti karavat patraM yasya tat karapatraM, nIyAdbhiSagAkRtimAnataH' iti bhojavacanaM bhAnumatyAm / karapatra mAGglabhASAyAM 'so Saw' iti nAmnA prasiddham // mukhe kuruvakAkRtiH / liGganAzaM tayA vidhyet'; 'sarvavRttAstAzcatu. rajulAH / kUcoM vRttaikapIThasthAH saptASTau vA subndhnaaH| saMyojyo karapatram / nIlikAmyAkezazAteSu kuTTane', tAH sUcyaH; 'ardhAGgulamukhairvRttairaTAbhiH kaNTakaiH khajaH / pANibhyAM madhyamAnena prANAttena haredasUk'; 'vyadhanaM karNapAlInAM yUthikAmukulAnanam', 'bahalAyAzca shsyte| sUcI 2 'atra tatrAntaraM 'saptAGgulaM pramANena vRddhipatraM dvilakSaNam / ' tribhAgasuSirA vyaGgulA karNavedhanI' iti / 'sUcIkUcoM vRttakamUlo'ye aJcita cAyatAgraM ca kArayet kuzalo bhiSaka // saptAGgulaM vibhajyaisunibaddhasaptASTasUcikaH kuSThazvitrendraluptasuptAdiSu / khajastvardhAGgulA tat pramANaM vRddhipatrayoH / sardhamekAdhikaM vRntaM phalaM triSu ca kArayatASTakaNTakamukhastAmro lauho vA nAsAbhyantaragatazoNitamokSArthaH / yet' iti ekAdhikAmAta ekAGgulAdhikavyaGgularUpamadham , evaM saptAkarNanyadhanaM vyalAyatamagulazupiraM dhanaM yUthikAmukalAgram (vR. vA. jhule vRddhipatre catura jhulasya vRntena gatatvAt vyaGgulaphalamuktamupapannaM sU.ma. 34) / "karNavyadhanaM zupirabhAge meryAkRti" iti induH| bhavati / atraivAyatAgraM vRddhipatraM kSuramAhuH, ata eva 'dhurakartarikA saMdaMzaiH' ityAcAryavacanaM kSurasaMzAntaravacanAdupapannaM bhavati' iti 1'babhAge' iti pA0 / etacca bhAlakIvacanamiti cakraH / / cakraH / pRddhipatramiti vRddhirAyatatvena samRddhiH patre patrAkAre phale maNDalAmalakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate-"maNDalAyaM phale teSAM tarja yasya tadvRddhipatram' iti haaraanncndrH| vRddhipatralakSaNaM vAgbhaTe nyanta khAkRti / lekhane chedane yojyaM pothkiishunnddikaadissu-"| | evaM paThyate,-"vRddhipatraM kSurAkAraM chedabhedanapATane / Rjvapramunnate iti / dve maNDalAye ye proke eka vRttamukhaM tayoH / tIkSNadhAra dRDhaM zothe, gambhIre ca tadanyathA // natAgraM pRSThataH-" iti / "vRddhipatraM kAryamekaM tacca kSurAkRti' iti bhAnumatyAM bhojaH / "maNDalAyaM kSurAkAra tattannate zvayathau Rju sUcyAmiSTaM, viparIte tu pRSThato'vapradezinyanta khavistRtaphalaM, talekhanacchedanayorvamarogorasannadamtamAM natadhAram" ( a. saM. sU. a. 34 ) / aJcivApravRddhipatrasya saMprati saduniSiSTavaNagalazuNDikAdiSu prayojyam" (aSTAGgasaMgraha, s.| pAzcAtyayavahiyamANena Bistoury-biscurI' ityAkhyena zastreNa a. 34) / 'antarnakhaM mAMsanikaTaM, tadAkRti phalaM yasya tatta saha sAdRzyamupalabhyate prayatAgrasya ca vRddhipatrasya 'Scalpelthoktam' iti tdnyaakhyaayaaminduH| maNDalAgrasya saMprati pAzcAtyaiw skelpala' ityAkhyena zastreNa saha sAdRzyamupalabhyate // bahiyamANena 'Sharp curette-zArpa kyureT' ityAkhyena zakSaNa saha sAdRzvamupalabhyate // aJcitAgraM vRddhipatram / maNDalAyam / SSAL prayatA vRddhipatram / 2 karapatralakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate,-"chede'smAM karapatraM tu kharadhAraM dazAGgulam // vistAre dyaGgulaM sUkSmadantaM sutsarubandhanam-" | iti| "tsarurmuSTiH, bandhanaM grahaNaM, zobhane tsarubandhane yasya tat sutsa- 3 nakhazastralakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate,-"vakrarjudhAraM dimukhaM rubandhanam / abhidhAnakoze yadyapi 'tsaharasimuSTiH' ityabhyadhAyi, ta- nakhazastraM navAGgulam / sUkSmazalyoddhRticchedamedapracchAnalekhane"thA'pi muSTimAtrasyehopalakSaNArthatvAnmuSTAvapyupapannameva" ityrunndttH|| iti / "nakhAnAM chedane kArya zastramaSTAGgulAyatam |.ardhaanggulN mukhaM Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] suzrutasaMhitA / '37 zastramiti nakhAnAM chedanAya zastraM nakhazastraM, tasya phalaM vyaGgulA-calatpAzAM kuryAt / antarmukhamiti madhyamukhaM, tallakSaNamAhayAmamekAGgulavistRtam / mudrikAM vayamevAgre vakSyati / utpala- "aSTA(saptA)GgulaM pramANena jihmadhAreNa cAplutam / zastramantarmukhaM patramiva patramasyetyutpalapatrakaM, tathA ca tatrAntaraM, "tulyamutpalapa- nAma candrArdhamiva codgatam" iti / trikUrcakamiti trayaH kUrcA treNa tIkSNadhAra samAhitam / SaDaGgulaM pramANena shstrmutplptrkm|| yasya tat trikUrcakam ; atra tatrAntaraM-"aGgulAni tathA'STau ca tatphalaM tryamulAyAma kAryamaGgulavistRtam" iti / ardhadhAramiti zastraM kArya trikUrcakam / phalairantarmukhAkArairaGgulairanvi(rAci)taM triardhe dharA yasya tadardhadhAraM, vakradhAramiti prasiddhaM; taccASTAGgulA- bhiH||ekaiksy phalasyaiSAmantaraM vriihisNmitm| vRntaM paJcAGgulAyAma yaMtam , urasyaGgulavistAraM, vyaGgulaphalam ; anye tu 'adhyardhadhAram' kArya rucakabhUSitam" iti / kuThAriketi kuThAratulyA kuThArikA, iti paThanti, adhikamardhe dhArA yasya tadadhyardhadhAram / sUcI agre atra tantrAntaraM, "kuThArikAyA vRntaM syAt sArdhasaptAGgulAyatam / vshyte| kuzapatramiti kuzapatratulyaM kuzapatraM tanmAnamAha-"ya- phalamardhAjulAyAma godantasadRzaM samam" iti / vrIhimukhamiti hulaM rucakaM vidyAda (ya) mulaM phalamucyate / kRntaM syAtrya(dya)GgulaM gulAni' ityanantarokteH' iti haaraanncndrH| vAgbhaTe tu zarAryAsyaM madhye kuzapatrasya lakSaNam" iti| ATI(TA)mukhamiti ATI(TA) kartarI ceti pRthageva zastradvayaM paThyate / yathA-"sAvye zarAryAsyajalavardhanI nAma.pakSivizeSaH, tanmukhavanmukhaM yasya tadATImukhaM; trikarcake". tathA-"vAyusUtrakacacchede kartarI kartarInibhA-" iti| tathA coktaM--"vRntaM saptAGgulaM vidyAttasyAgre phalamiSyate / ATI-"kartarI tribhAgapAzA vraNasnAyukezasUtracchedanArthI" iti vRddhavA(TA)mukhaprakAre hi phalamaGguSThamAyatam / ATI(TA)mukhaM vijAnI-| gbhaTaH / karmApyubhayobhinnamevoktaM zarAryA svastha vistrAvaNaM, kartaryAzca yAttasrAvaNavidhau matam" iti / zarArimukhamiti zarArirdIrgha chedanam / atrApi zastrANAmaSTavidhakarmaNi viSayamedakathanAvasare cakSuH pakSivizeSaH; sa dvividhaH-dhavalaskandho raktazIrSazca, dhava- | 'sUcIkuzapatrATImukhazarArimukhAntarmukhatrikUrcakAni visrAvaNe' iti laskandhasya 'zarArI(riH) iti saMjJA, tanmukhavanmukhaM yasya taccha- vAkyena zarArimukhasya visrAvaNameva kamoktaM, kartaryAstu karma chedanarArimukhaM, tasya zastrasya loke kartarIti saMjJA; tAM ca dvAdazAGgulAM mevaH tasmAdetacchanadayaM pRthageva bhavitumarhati // tasya tIkSNadhAraM tu kalpayet' iti bhAnumatyAM bhojaH / nakhazastra kartarI (Scissors-sijhr)| mAGglabhASAyAM 'nela perar-Nail Parer' iti nAmnA prasiddham // 1 'tasya daiya'maSTAGgulapramANaM, mukhaM cArdhAGgalam / mudrikAzastraM 1 'saptAGgulapramANena' iti bhAnumatyAM paatthH| antarmukhalakSaNaM mudrikayA baddhaM vRddhipatratulyalakSaNaM vyaGgalaM kSurAkAra, tacca loke vAgbhaTe evaM paThyate,-"tadvadantarmukhaM tasya phalamadhyardhamaGgulam / 'kSurapra' iti prasiddham / utpalapatramiti utpalapatreNa tulyamutpala. ardhacandrAnanaM caitat-" (vA. sU. a. 26) iti // patraka, paDaladIrgha, madhye catura jhulaM vRntaM, phalaM akhalAyAmamekA- 2 'candrazRGgamivonnatam' iti pA0 / gulavistRtam' iti paa0| 3 'zrayaH kUrcAH kSudracchurikA yasya tatrikUrcakam' iti hArANa2 'atraiva khyAtAGgulizastrAvarodhaH' iti cakraH / candraH / 3 "ardhadhAraM tu kartavyaM zastramaSTAGgulAyatam / urasyaGgulavistAraM 4 kuThArikAlakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate,-"pRthuH kuThArI godaphale tayaGgulaM bhavet" iti bhAnumatyAM bhojaH / 'urasIti koDe' | ntasadRzA'rdhAGgulAnanA / tayordhvadaNDayA vidhyeduparyasmAM sthitAM iti ckrH| | sirAm" iti / kuThArikAzaslamAGglabhASAyAM-'ekszepD nAiph4 'sUcImagre vakSyati' iti paa0| Axe shaped Knife' iti, 'cisala-Chisle' iti 5 vIkSNAgraM kuzapatrArdhamaGgulaM dairdhyataH phalam / vRntaM syAdhyaGgulaM vA nAmnA prasiddham // yasya kuzapatraM taducyate" ityuktalakSaNam" iti hArANacandraH / kutthaarikaa| "kuzapatre vAntara-'vRntaM syAzyaGgulaM madhye kuzapatrasalakSaNam" iti cakraH / kuzapatrATImukhayorlakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate,-"kuzATAvadane sAvye baoNlaM svAttayoH phalam" iti / "kuzapatrATAmukhe dvayaGgusaphale" iti vRkhavAgbhaTaH / kuzapatrasyAGglabhASAyAM 'pejeTs 5'bIhivistAra mukhamasyesi vrIhimukham' iti haaraanncndrH| nAipha-Paget's Knife' iti prasiddhena zastreNa saha | brIhimukhalakSaNaM vRddhavAgbhaTe evaM paThyate,-"vrIhimukhamadhyardhAGgulasAdRzyamupalabhyate / phalaM mAMsalapradezasirAvyadhArtha vRddhayadaragulmavidradhyAdivyadhanabhedanArtha 6 'atra tatrAntaram-'AnupUAyatAM tIkSNAM pramANena dazAGga-ca-" iti / vrIhimukhamAGglabhASAyAM Tokar-Trocar' iti laam| tribhAge kIlayogaM hi jAnIyAt kartarI bhiSaka" iti, | nAmnA prasiddham // pAzavatI baddhakIlavatI ca kartarI' iti cakraH / 'zarAri ma pakSI vrIhimukham (Trocar) 'sarala' iti vijJAyate, tanmukhamiva mukhamasyeti zarArimukham / zarArimukhasAdRzyakhAtra Rjutte tAtparya natyAyAme, 'zeSANi tu SaDa- | Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vrIhimukhamiva mukhaM yasya tadrIhimukham / atra bhojaH,-"zastra | anayA' iti eSaNI; atra tatrAntaraM,-"vraNaistAsAM parINAho brIhimukhaM kAryamaGgulAni SaDAyatam / vyaGgulaM tasya vRntaM syAttatphalaM mukhaM gaNDUpadAkRti-" iti // 3 // caturaGgulam / tanmukhaM vrIhivistAra tanusaMgU(mU)DhakaNTakam-" tatra maNDalAyakarapatra syAtAM chedane lekhane ca, iti / Areti Areva ArA, ArA carmakArANAM zastram ; atra vRddhipatranakhazastramudrikotpalapatrakArdhadhArANi che. tatrAntaram,-"ArA hyaSTAGgulAyAmA kartavyA tu vizAMpate ! / dane bhedane ca, sUcIkuzapatrATI(TA)mukhazarArimukhA. tilapramANaM tu phalaM tasyAH kArya samAhitam / dUrvAGkuraparINAhaM ntamakhatrikarcakAni visrAvaNe, kuThArikAvrIhimuvRntaM gopucchasalibham-" iti / vetasapatramiti vetasapatramiva khArAvetasapatrakANi vyadhane sUcI ca, baDizaM da. betasapatram; ana bhojaH,-"tIkSNamaGgulavistAraM caturaGgula- tazaGkazcAharaNe, eSaNyeSaNe Anulomye ca, sucyaH mAyatam / aGgulAni tu cakhAri vRntaM kArya vijAnatA-" sIvaneH ityavidhe karmaNyapayogaH zastrANAM vyAiti / baiDizamiti baDizatulyaM baDizaM, baDizaM matsyavedhanamAhaH, atra tatrAntaraM,-"baDize cApi kartavye pramANena teSAM viSayabhedamaSTavidhe karmaNi darzayitumAha,-tatretyAdi / SaDaGgale / khAnataM tu tayorekamekaM nAtyAnataM bhavet // ardhapaJcA tatra teSu madhye, syAtAM bhavetAm / cakAraH karmAntaraM samukulaM vRntaM zeSa kArya mukhaM tyoH| ardhacandrAkRti vakraM (mukha) kArya cinoti / vRddhipatretyAdi / cakArAllekhane ca / sUcI ceti nAtyAnatasya tu // khAnataM nAmayettetra baDizaM ca bhiSagvaraH / cakAraH kuzapatrotpalapatrakAdIMzca vyadhane samuccinoti / nanu, vRntAprayorantaraM syAdyAvadardhAGgulaM ma(mi)tam" iti / dantazaGku- ubhayatrApyekAtha | ubhayatrApyekArthatvAt kimarthaM yantrazastrayormadhye baDizasya pAThaH ? riti kapAlikAzarkarAdidantadoSaharaNAya zaGkhadaintazaGkaH; atra ucyate, yantrapaThitaM baDizaM yathAyogapariNAhader2yA, zastrapaThitaM tu bhojaH-"kAryaH SaDaDulAyAmo dantazaGkurvijAnatA / zaGkavaca mukhaM paDala SaDaGgulameva tIkSNakaNTakamukhamevetyadoSaH / eSaNIti Anulomya-. tasya kAryamAMDalAyatam // caturasraM samaM caiva tIkSNadhAraM samAhi matra visrAvaNamabhipretaM, na tu RjukaraNaM; kasmAt ? Rjukaratam / vRntAna tasya kartavyaM zastravrIhimukhAkRti // kapAlikA Nasya zastrakarmakhanirdiSTatvAt ; yadi kathaMcit syAt, tadA zastra- ' zarkarAM ca dantasthAM tena zodhayet" iti / eSaNIti 'epyate karmaNAM navalaprasaGgaH, tasmAdAdya eva pakSo nyAyya iti; cakArA1 bhArAlakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate,-"ArA'rdhAGgulavRttAsyA zuSirAnveSaNe, anyA sUcIsaMsthAnA kSArAktasUtrapratibaddhA nADInAM tatpravezA tayordhvataH / caturasrA tayA vidhyecchophaM pakkAmasaMzaye // bhagandaragatInAM ca bhedane" (vR. vA. sU. a. 34) // karNapAliM ca bahalAm" iti / ArA bhAGglabhASAyAM 'Ala- 1 'ardhamaNDalApramaNDalAyakarapatrANi cchedane lekhane ca' iti Awl' iti nAnA prasiddhA // - tADapatrapustake paatthH| 2 vetasapatrasya saMprati pAzcAtyairvyavahiyamANena 'nerobleDeT 2 eSaNe iti apATite'vidIrNe vA vraNazothe bhedanapUrvakameSaNe tInAipha-Narrow bladed Knife' ityAkhyena zastreNa saha kSNakaNTakamukhI evaNI (zAprova-Sharp probe) syAdityadhaH; saadRshymuplbhyte| pATitAnAM vidIrNAnAM vA vraNAnAmeSaNe tu yatrAdhyAyapaThitA gaNDUpadAvetasapatram / kAramukhI (blanTa prob-Blunt probe) eva prayujyate; Anu lomye tu prathamayavapatramukhI ( DAyarekTar-Director ) syAditi 3 baDizalakSaNaM vRddhavAgbhaTe evaM paThyate,-"baDizo'tyavanata kSeyam / 'anye punaH eSaNInAM tIkSNakaNTakamukhatva-prathamayavapatramukhamukhaH sUcItIkSNAyo grahaNe galazuNDikArmAdeH" iti / baDizazastra tva-gaNDUpadamukhatva-bhedAbahutvaM, tena 'eSaNyaH eSaNe' iti bahuvacanaM mAralabhASAyAM 'zArpa huk-Sharp Hook' iti nAmnA paThanti' iti cakraH / "Anulomye teSAmeva (bhagandarAdInAM) chedAnuprasiddham // krame, ta eva zreSaNyanusAriNA zastreNa yathAkramamAmUlaM chidhante, vakSyati 4 dazAGgule' iti bhAnumatyAM pAThaH / ca 'eSaNI (DAyarekTara ) dattvA zastraM pAtayet" iti haaraanncndrH| 5 'tasmAt' iti pA0 / 3 "zastrANi tu paDviMzatirbhavanti / tadyathA-dantalekhanamaNDalA.6 dantazAzakhaM vAgbhaTe dantalekhanakamiti nAmnA prasiddham / avAjapatrAtpalapatrAdhyadhadhAra mudrikAkatarAsapavakarapatrakuzapatrATAtakSaNaM va tatraivaM paThyate,-"ekadhAraM catuSkoNaM prabaddhAkRti mukhAntamukhazarArimukhAtrakUcekakuThArikAbIhimukhazalAkAvatasapatrAcaikataH / dantalekhanakaM tena zodhayeddantazarkarAm-" iti / dantaza rAkarNanyadhanasUcIsUcIkUrcakhajaiSaNIbaDizanakhazastrANi ceti / tatra trarAglabhASAyAM Tooth Scaler-TUth-skelar' iti nAmnA yamAcaM lekhane, vRddhipatrAdIni trINi pATane, catvAri medane, maNDalAprasiddhaH // grAdInyaSTau chedane, kuzapatrAdIni paJca pracchAne, kuThArikAdIni 7 eSaNIlakSaNaM vAgbhaTe evaM paThyate-gateranveSaNe- lakSaNA SaT vyadhane, teSAmArAvrIhimukhe bhedane chedane ca, sUcyaH sIvane, gaNDUpadamukhaiSaNI / medanArthe'parA sUcImukhA mUlaniviSTakhA" iti / me- sUcIkUrcaH kuTTane, khajo mathane, eSaNyeSaNe bhedane ca, baDizo grahaNe, danaM tvatra kSArAktasUtrapravezanena' iti tayAkhyAyAM hemAdriH / eSaNyau nakhazastramuddharaNe chedyamedyalekhyapracchAneSu ca; iti dvAdazavidhe zastrakarmade sulakSaNasparza, tayorekA'STADulA gatikothazalyasrAvavatsu vraNeSu | NyupayogaH" iti vR. vA. sU. bha. 34 // / .. Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| dyadhane'pi / nanu, eSaNI yantrazastrayoH paThyate, prayojanaM cobha- (pradezinyagraparvapradezapramANA mudrikA, dazAlA yatrApyeSaNameva, tasmAdubhayapAThe ko vizeSaH ? ucyate-yantrapa- zarArimakhI sA ca (yA sA) kartarIti kathyate), ThitAyA eSaNyA AkRtirgaNDUpadamukhI, pramANaM tu yathAyogapari- zeSANi tu SaDaGgulAni // 7 // NAhadaiya; zastreSu punareSaNyAH pramANamaSTAGgulam , AkRtistu teSAM pramANAni darzayannAha,-tatra nakhazastretyAdi / anye tu tIkSNakaNTakayavapatramukhI cetyadoSaH / vyaGgulAdibhedena sUcInAM nakhazastrasthAne nakhavardhanIti paThanti vyAkhyAnayanti ca-nakhabahukhAt 'sUcya' iti bahukhena nirdeshH||4|| vardhanI nakhacchedanI / sUcyo vakSyanta iti aSTavidhazastrakamIye teSAmatha yathAyogaM grahaNasamAsopAyaH karmasu / sa. a. 15 ) 'yaGgalA vyaGgulA' ityAdinA sUcyo vakSyanta vakSyate-tatra vRddhipatraM vRntaphalasAdhAraNe bhAge iti / etasyAgre mudrikAkartarIzastrayoH kecinmAnaM paThanti / gRhNIyAt, bhedanAnyevaM sarvANi, vRddhipatraM maNDalAyaM taducyate,-"pradezinyapraparvapradezapramANA mudrikA, dazAGgulA ca kiMcitRttAnena pANinA lekhane bahazo'vacArya, zarArimukhI sA ca (yA sA) kartarIti kathyate"-iti / vRntAgre visrAvaNAni, vizeSeNa tu bAlavRddhasukumA- zeSoNIti nirdiSTapramANebhyo nakhavardhanyeSaNIsUcIbhyo'nyAni rabhIrunArINAM rAjJAM rAjamA(pu)trANAM ca trikUrcakena zeSANi // 7 // visrAvayet , talapracchAditavRntamaGguSThapradezinIbhyAM vrIhimakhaM, kuThArikA vAmahastanyastAmitarahastama- 1"mudrikAyAM nibaddhaM syAdaddhipatrasalakSaNam / vyaGgulaM mudrikAzavaM dhyamAGgalyA'GgASThaviSTabdhayA'bhihanyAt, ArAkara kSurasaMsthAnameva ca" iti bhAnumatyAM bhAlukiH / mudrikAzastraM vAgbhapatraiSaNyo mUle, zeSANi tu yathAyogaM gRhNIyAt // 5 // Te'Ggalizastramiti nAmnA paThyate / talakSaNaM yathA-"kuryAdaGguliza. teSAmityAdi / vantaphalasAdhAraNe bhAge iti vRntaphalayAma- strakama / madrikAnirgatamakhaM phale tvardhAGgalAyatam / yogato vRddhipatreNa dhyadeza ityarthaH / evam itthameva, yathA buddhipatraM yantaphalayomadhya- maNDalAgreNa vA samam / / tatpradezinyagraparvapramANArpaNamudrikam / sUtradeze gRhyate tathA bhedanAnyapItyevaMzabdArthaH / bahuza iti bahUn baddhaM galasrotorogacchedanabhedane-" iti / "aGgulIzastrakaM mudrikAvArAn , 'sakRdapaharet' ( sU. a.5) ityasyApavAdaH / vRntAne nirgatamukhaM vRddhipatramaNDalAnAdhyadhArAnyatamatulyArdhAjalAyatadhAra vAraNAye, 'gRhNIyAt' ityadhyAhAraH / talapracchAditavantamiti pradezinIprathamaparvapramANAparNavRttamudrikaM dRDhasUtrapratibaddhaM kaNTharogeSu hastatalapihitavRntam ; aGguSTha pradezinIbhyAM 'gRhNIyAt' ityadhyAhAraH / aGguSThaviSTabdhayeti aGguSThAgre vissttmbhitvegyaa| mUlaM, tsaru, prayujyate" (vR. vA. sU. a. 34) ityssttaajsNgrhe| vAragaM, vRntamiti paryAyAH / yathAyogamiti yogAnatikrameNa / mudrikAzastram Finger Knife (phiMgar naaiph)| tadyathA-kAnicidRntAgre, kAnicida'ntamadhye, kAnAcahRntamUla, 'karmayogApekSayetyarthaH // 5 // teSAM nAmabhirevAkRtayaHprAyeNa vyaakhyaataaH||6|| saMkSepeNa zastrAkAraM darzayannAha-teSAM nAmabhirityAdi / 2 'prastutAni zastrANi vyAkhyAya, anantaramupayogitvenAnupeteSAM zastrANAm , AkRtayo lakSaNAni, nAmabhireva prAyeNa kSyatvAccharArimukhAvAntarabhedabhinnaM zastrAntaramupadizati-datyAdi. vyAkhyAtAH // 6 // naa| kartarI romAdicchedArthaH zastravizeSaH' iti haaraanncndrH| . tatra nakhazauSaNyAvaSTAGgule, sUcyo vakSyante, 1 teSAM yathAyogaM grahaNaM karmasuH eSa shstrgrhnnsmaasH| vRddhipatraM 3 "vRttA gRDhadRDhAH pAze tisraH sUcyo'tra sIvane / masalAnAM pradezAnAM vyasrA (Needle with triangular point) tu' iti tADapatrapustake pAThaH / 'yathAyogamiti yathA bhedyAdi zastrakarma yuktaM yogyaM bhavati tathA zastragrahaNaM vaktavyamityarthaH' iti ckrH| vyaGgulamAyatA // alpamAMsAsthisandhisyavraNAnAM baGgalAyatA // brIhi2 viSTagdhayeti stambhanAmivarSitavegayA' iti cakraH / vakrA ( Needle with round point) dhanurvakA 3 'yathAyogamiti yathA samyagyogaH' iti ckrH| atrAha (Curved needle) pakkAmAzayamarmasu / sA sArtha baGgulA" iti vAgbhaTaH,-"chedamedanalekhyArtha zastraM vRntphlaantre| tarjanImadhyamA- vAgbhaTaH (sU. a. 26) / 'nigUDhaH pAzo yasyAH, tasyAM pAzasya kuSThairguDIyAt susmaahitH|| visrAvaNAni vRntAgre tarjanyaGguSThakena ca / pArzvayormagnaM sUtraM na dRzyate / dhanurvakrA'bhyadhikaM na pravizati, talapracchannavRntAgraM grAhyaM vrIhimukhaM mukhe // mUleSvAharaNArthAni kriyA- pravizatyeva dvitIyena vraNauSThenAgacchati' itInduH / saukaryato'param"-(vA. sU. a. 26) iti // 4 atrAha vAgbhaTaH,-"bAhulyenAGgulAni SaT," tathA "svo. 4 'prAyeNeti vacanAdAgamametattatramAgamAntaraM ca zastrAkArAbhi nmAnArdhacaturthAzaphalAni"-iti / bAhulyena prAyeNa vizeSapramAdhAyakaM darzayati' iti ckrH| 5 'cakrastu 'nakhavardhanyeSaNyau' iti paThati vyAkhyAti ca- NAnuktau tAni zastrANi SaDaGgulAni kAryANItyarthaH, yatra vizeSapramA'vardhanI chedanI, 'vRdhu' chedane, ityasmAt sAdhyam' iti / "nakhazastra-NamuktaM tatra tatpramANAnyeva kAryANi / khonmAnArthacaturthAMzaphalAmaSTAGgulamekato'zvakarNamukhamanyato vatsadantamukhaM sUkSmazalyoddhatau" | nIti khaM ca tadunmAnaM ca svonmAnam, unmAna deya, . (va. vA. sU. ma. 34) ityssttaanggsNgrhe| | caturthAzaM vA phalaM yeSAM tAni khonmAnAcaturthAzaphalAni // Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna tAni sugrahANi, sulohAni, sudhArANi, surU AharaNe eSaNe ca zastrANAM dhArAvizeSaM darzayannAha,-baDizaM pANi, susamAhitamukhAgrANi, akarAlAni, ceti / dantazaGkurityAdi / atra AnatAgre iti baDizasyaiva vizeSaNaM, na zastrasaMpat // 8 // dantaza hoH, kutaH ? zaGkatulyakhenaiva tasyAnatatvadarzanAt / eSaNI pramANAkArAbhyAM zastrANi nirdizya zeSazastraguNasaMpadaM darzayi- trividhA bhavati tIkSNakaNTakamukhI, prathamayavapatramukhI, gaNDapadAtumAha-tAni sugrahANItyAdi / sagrahANi zobhanavArANi / kAramukhI ca / anye tu 'tIkSNakaNTakaprathamayavapatramukhe' iti sulohAni zobhanalohAni / sudhArANi zobhanadhArANi / susamA- paThanti, vyAkhyAnayanti ca-etadvizeSaNadvayaM baDizadantaza: makhAni piNDIkatamakhAni anye na sagha sasyagAnita ma koH; tena tIkSaNakaNTakamukhaM baDizaM, prathamayavapatramukho dantayeSAM tAni tathoktAni / akarAlAni adanturANi / zastrasaMpat zaGkhaH, prathamayavapatramukhalena dantazaGkormukhatanuvamAkArazca kathizastraguNaH // 8 // taH, tena gaNDUpadAkAramukhI ceti cakArAdetadvizeSaNadvayameSaNyAtatra vakraM, kuNThaM, khaNDaM, kharadhAram, atisthUlam, ' mapi saMvadhnanti / anye tu 'tatra dhArA bhedanAnAM mAsUrI' ityAdigranthaM 'eSaNI gaNDUpadAkAramukhI ca' iti yAvanna atyalpam , atidIrgham , ativasvam , ityaSTI shstrdossaaH| ato viparItaguNamAdIta, anyatra karapaH / paThanti // 11 // trAt; taddhi kharadhAramasthicchedanArtham // 9 // teSAM pAryanA trividhA kSArodakataileSu / tatra ___ zastradoSAnirdizannAha-tatra vakramityAdi / kuNThaM sthUladhA- bhArapAyitaM zarazalyAsthicchedaneSu, udakapAyita ratvenAromavAhi / khaNDam asamagram / kharadhAraM karkazadhAram / atyalpam atitanu / ato viparItamiti vakrAdizastrebhyo vipa- . ' mAMsacchedanabhedanapATaneSu, tailapAyitaM sirAvyadhanarItaguNam RjutIkSNasakalamasRNadhArAdiguNam / kiM sarvANyeva snAyucchedaneSu // 12 // viparItaguNAnyAdadItetyAha-anyatra karapatrAditi / kutaH tatra pAyanAyAstIkSNakhAdayo guNAH karmavizeSotkarSahetavo punaretat ? tddhiityaadi|-tcchbdo yasmAdarthe, hizabdo heto, bhavantIti tAmAha-teSAM pAyanetyAdi / pAyanA pAtuM prayojanA, ' yasmAt karapatramasthicchedanArthamato hetoH kharadhAram // 9 // sA ca lauhakArANAM prasiddhA kecit kSAratailapAyanayoranArSava taMtra dhArA medanAnAM mAsUrI, lekhanAnAmardhamA- mAcakSate / kSArAdipAyanAnAM karmavizeSaviSayaM darzayannAhasarI. vyadhanAnAM visrAvaNAnAM ca kazikI, chedanA-tatra kSArapAyitamityAdi // 12 // nAmardhakaizikIti // 10 // aSTavidhe karmaNi sukarmaniSpAdakalena yathA zastrANAM mudhAravaM ceti dvividhabheva epaNAzanam / atra zastra baDizaM paThyate yatre ca, bhavati tathA nirdizannAha-tatra dhAretyAdi / bhedanAnAM vRddhi-ubhayatrApi cAharaNa karma kartavyaM, tathA eSaNyapi zastre yatre ca paThyate, patranakhazastrAdInAm / mAsUrI masUradaladhArAtanvI / lekhanAnAM epaNaM ca ubhayatrApi kaktiM, tat kathamanayobhadaH......paraM yatrakamaNDalAgrAdInAm / ardhamAsUrI masUradaladhArArdhatanvI / vyadha-mahiraNameSaNaM ca zarIrahiMsAvyatirekeNa kriyamANaM jheyaM; zastrakarmAnAnAM kutthaarikaadiinaam| visrAvaNAnAM sUcIkuzapatrAdInAm / haraNabheSaNaM va zarIrahiMsAyuktaM, zastraM hi zarIrahiMsakamiti 'zasu' kaizikI keshprmaannaa| chedanAnAmiti atra chedanAni vRddhipatrA-hiMsAyAmiti dhAtvarthAdapi bhavati / tena yatrAharaNe eSaNe vA dInyeva, tAni yadA chedane prayujyante tadA teSAM dhArA ardhakaizikI rAvayavahiMsA tacchastrakarma, zarIrAhiMsakaM tu yatrakarma, anenaiva ca ardhakezapramANA tanvI kartavyA // 10 // karmabhedena yatrazastrayorapi bheda iti pazyAmaH' iti cakraH / hArA. baDizaM dantazatazcAnatAgre / tIkSNakaNTakaprathama- Nacandrastu 'baDizaM dantazazcAnatAne tIkSNakaNTaprathamayavapatramukhe, yavapatramukhyeSaNI (gaNDUpadAkAramukhI c)||11|| eSaNI gaNDUpadAkAramukhI' iti paThati vyAkhyAnayati ca-"zaGkaH kI1 'gRhyate'sminniti graho vAraGga' iti cakraH / laka iveti zaGkaH, dantazodhanaH zaGkardantazaGkariti zAkapArthivAditvAdrU2 'atituccham' iti pA0 / / pasiddhiH / AnatAgraM baDizamAnatAgrazca dantazakurityAnatAye 'napuM. 3 vRddhavAgbhaTe tu "dhArA punazchedanAnAM mAsUrI, lekhanAnAmartha. sakamanapuMsakena' iti klIbazeSaH / te punastIkSNakaNTakaprathamayavapa. mAsUrI, vyadhanAnAM visrAvaNAnAM ca kaizikI"-iti ptthyte|| tramukhe ityanvayaH / tathA ca tIkSNakaNTakamukhaM baDizaM prathamayavapatramu. 4 'masUradhArAtantrI' iti pA0 / khazca dantazakurityarthaH / atra gaNDUpadAkAramukhatvena zakhAbhAve'pye5 'masUradaladhArAtantrI' iti pA0 / SaNyAH zastratvena vyapadezaH praNidhAnadoSAcchatravatkAryakarI bhavatI. 6 atraiSaNIlakSaNe 'gaNDUpadAkAramukhI ca' iti pATho'nArSaH, tyAkhyAtuM, ato'vahitenaiSA prnnidheyeti"| gaNDUpadAkAramukhyA eSaNyA dhArArahitatvena zastratvAbhAvAt / tasmA- 1'nivRttAnAM zastrANAM (agnitaptAnAM) tatkSaNAdravadravyeSu nirvApaNaM ra gaNDapadAkAramukhI eSaNI yatrameva, tIkSNakaNTakamukhI zArpa proba- pAyanA' iti hArANacandraH / (paaynaa=Tempering)| Sharp Probe,' prathamayavapatramukhI DAyarekTara-Director' 2 karmavizeSasaukaryahetavaH' iti pA0 / .. Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] suzrutasaMhitA / 41 wwwwwwwwwww teSAM nizAnArtha zlakSNazilA mASavarNA; dhArA. AhAryacchedyameyeSu nakhaM zakyeSu yojayet // saMsthApanArtha zAlmalIphalakamiti // 13 // vidhiHpravakSyate pshcaatkssaurvhnijlauksaam||17 sudhArANIti prAgukta, kathaM dhArA zobhanA kartavyetyatrAha- ye syurmukhagatA rogA netravama'gatAzca ye|| teSAmityAdi / zlakSNA akrkshaa| dhArAsaMsthApanArtha sthirIka- gojIzephAlikAzAkapatrairvisrAvayettu tAn // 18 raNArtham / phalakaM paTTakam / tatrAnizitadhArANAM nizAnArtha | eSyeSveSaNyalAme tu bAlAGgalyaGkarA hitaaH|| lakSaNazilA, nizitAnAM saMsthApanArtha zAlmalIphalakam / anye teSAM viSayamAha-zizUnAmityAdi / khaksArAdicaturvargamiti tu 'teSAM nizAnI lakSNazilikA mASayUSaprabhA, dhArAsaMsthApana vaMzasphaTikakAcakuruvindAni / AhAryacchedyameyeSu nakhaM zakyezAlmalIphalakam' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-lakSNazi- viti ATAyaTi nakhAnago viti AhAryAdiSu nakhazakyeSu nakhaM prayojayedityarthaH / netravartI likA nApitazilikA, mASayUSaprabhA kRSNakapiletyarthaH // 13 // netrapakSma / eSyeSveSaNyalAme khityAdi eSyeSu zalyeSu eSaNyA bhavati cAtra alAme bAlAdayo hitAH // 16-18||ydaa sunizitaM zastraM romacchedi susaMsthitam // zastrANyetAni matimAn zuddhazaikyAyasAni tu // sugRhItaM pramANena tadA karmasu yojayet // 14 // kArayet karaNaprAptaM karmAraM karmakovidam // 19 // kathaM punaH zastraM saMsthApitadhAraM jJAtavyamityAha-bhavati cAtretyAdi / yadA zastraM romacchedi bhavati tadA sunizitaM bhavati, idAnIM zastrANAM guNasaMpatkAraNaM vaktumAha-zastrANyetAnIyAvadromANi na chinatti tAvannizAtavyamityarthaH / susaMsthitaM zo- tyAdi / kArayet kartuM prayojayet / kaH kartu prayojayeta? buddhibhanAkAram / sugRhItaM grahaNaM zastrANAM prAguktaM, tadyathA-'vRddhi mAn vaidya ityarthaH / kaM? kAraM lauhakAram / kiMviziSTaM kAra? patraM vRntaphalasAdhAraNe bhAge gRhNIyAt' ityAdi / pramANeneti | karaNaprApta; karaNe prAptaM khakarmaNi nipuNamityarthaH / punaH kiMvipramANena lakSitaM, zastrapramANaM 'teSAM nakhazastreSaNyAvaSTAGgule' ziSTaM ? karmakovidaM karmapaNDitaM, yataH khakarmaNi nipuNamata eva ityAdi / anye tu sugRhItaM pramANeneti pramANena sugRhItamiti karmakovidam / kAni kArayet ? zastrANi / etAni pUrvoktAni / vyAkhyAnayanti; tatra vRddhipatrAdi vRntaphalasAdhAraNabhAgAdigraha- | kiMbhUtAni zastrANi kArayedityAha,-zuddhazaikyAyasAni khiti NapramANenetyarthaH / kecit 'romacchedi' ityasya sthAne zuddhaM malarahitaM, zaikyaM tIkSNam ; anye tu zaikyAyasAni sArama'romAhi'-iti paThanti // 14 // yalauhaghaTitAni / kecicchokArdhamanyathA paThanti;-"kArayet anuzastrANi tu tvaksArasphaTikakAcakuruvinda- karaNaiH proktaH karmAraiH karmakovidaiH"-iti, vyAkhyAnayanti jalaukognikSAranakhagojIzephAlikAzAkapatrakarIra-ca-karaNairupakaraNaiH; zeSaM samam // 19 // bAlAGgalaya iti // 15 // prayogazasya vaidyasya siddhirbhavati nityshH|| azastrAvacAraNIyeSu vizuprabhRtiSvalAbhAvA zastrANAM tatkarma tasmAt paricayaM kuryAcchastrANAM grahaNe sadA 20 sAdhakadravyAntareNa zastrAtidezaM kurvannAha-anuzastrANItyAdi / iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne zastrAvacAraNIyo anuzastrANi hInazastrANi zastrasadRzAni vaa| baksAraH vaMzaH; . naamaassttmo'dhyaayH||8|| kuruvindaH pASANavizeSaH, yena nizitAni lohAni tIkSNAni bhavanti, anye tu kuruvindaM lohitAzma ratnapradhAna; gojI go prayogajJasyetyAdi / prayogaH prakRSTo yogaH yojanA, tajjJasya / jihvA, anye zAkhoTakamAhuH; zepholikA raktavRntA zAradaku siddhiH ArogyasaMpAdanam / nityazaH srvdaa| paricayaM zastrasumA; zAko mahAvRkSaH karkazapatraH; patrazabdo gojIprabhRtibhiH grahaNAbhyAsam / anye 'pramANajJasya vaidyasya-' iti paThanti; saha pratyekaM saMbadhyate; karIraH aGkuraH // 15 // pramANajJasya zastragrahaNamAnajJasya // 20 // zizUnAM zastramIrUNAM zastrAbhAve ca yojayet // | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAtvakasArAdicaturvarga chedya megheca buddhimAn // 16| khyAyAM sUtrasthAne zastrAvacAraNIyo naamaassttmo'dhyaayH||8|| 1 'dhArAsaMpAdanArtha' iti tADapatrapustake paatthH| 2 vAgbhaTe zastrasaMsthApanArtha zastrakozo'pyuktaH / yathA,-"syAnnavAgulavistAraH nvmo'dhyaayH| 'sughano dvAdazAGgulaH / kSaumapatrorNakauzeyadukUlamRducarmajaH // vinyasta athAto yogyA~sUtrIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| pAzaH susyUtaH saantrornnaasthshstrkH| zalAkApihitAsyazca zastrakozaH yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| (Swrgical cese) susaMcayaH"-iti // 'sAntarANi savyavadhAnAni, UrNAsthAni zastrANi yasmin sa sAntarorNAsthazastrakA 1 'pazcAdagnikSArajalaukasAm' iti pA0 / 2 'zastrANAmAditaH' ityrunndttH| 3 'roma voDhuM svabhAvo yasyeti romavAhi' iti | iti pA0 / 3 "kartavyakarmaNaH samyagyogAya tatsadRzakarmAbhyAso ckrH| 4 kuruvindaH 'kurunda' (Corandum) iti prasi-yogaH, tena yogAya prabhavatIti yogyAH prabhavatItyarthe taddhitaH, strIsvaM yo'tikaThinaH pASANavizeSaH / 5 zephAlikA mahArASTrabhASAyAM | svabhAvAt maitrIvat / tasyAH sUtraM yogyAsUtra; tadapikRtya kRto granthasvaM 'pArijAta' iti, hindIbhASAyAM ca 'hArazRGgAra' iti khyaataa| tathA" iti ckrH| su0 saM06 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna athAta iti / yogyA samyakarmAbhyAsaH, yogyAyAH sUtraM, bahiHkaNTakI mahAphala: 'kaTahala' iti loke; panasAdInAM tadvidyate yasmin sa tathA; anye tu yogyAkhyApakaM sUtraM yogyA- phalAni teSAM majjA / madhUcchiSTetyAdi madhUcchiSTaM madhusikthasUtraM, tadadhikRtya kRto'dhyAyo yogyAsUtrIyaH,taM tthaa||1||2|| kam / zAlmalIphalake zAlmalIpaTTake / pustamayetyAdi pustamayaH * adhigatasarvazAstrArthamapi ziSyaM yogyAM kaaryet| puruSo vastrAdiracito manuSyaH / mRducarmetyAdi mAMsapezI snehAdiSu chedyAdiSu ca karmapathamupadizet / subahu- mAMsavartiH / udakelyAdi / netrapraNidhAnaM netrapravezanaM, bastizruto'pyakRtayogyaH karmakhayogyo bhavati // 3 // | vraNabastipIDanaM ca, anayoryogyAM kArayet ; ka kArayet ? udaadhigatetyAdi / snehAdiSviti AdizabdAt khedavamanavire kapUrNaghaTapArzvasrotasi; na kevalaM jalapUrNaghaTapArzvacchidre alAbanAsthApanAnuvAsanAdInAM grahaNaM, chedyAdiSviti AdizabdAr3he- bUmukhAdiSu cetyarthaH // 4 // cAdInAM saptAnAM grahaNaM; yadyapyasmin tantre chedyAdikarmaNAM prA- bhavatazcAtradhAnyaM tathA'pi chedyAdiSvapi prAk snehAdi prayujyata iti prAk | evamAdiSu medhAvI yogyAheSu yathAvidhi // snehAdigrahaNam ; anye 'chedyAdiSu snehAdiSu ca' iti paThanti / / dravyeSu yogyAM kurvANo na pramuhyati karmasu // 5 // karmapathaM kriyAmArgam / kuto'dhigatasarvazAstrArthamapi ziSyaM yogyAM | bhavatazcAtretyAdi / evamAdiSviti AdizabdaH prakAre, evaMkArayedityAha,-subahuzruto'pItyAdi / akRtayogyaH akRta- prakAreSu yogyAheSu puSpaphalAdiSu // 5 // karmAbhyAsaH / karmasu kriyAsu // 3 // tasmAt kauzalamanvicchan shstrkssaaraagnikrmsu|| tatra, puSpaphalAlAbUkAlindakatrapura(so)rvAruka- yasya yatreha sAdharmya tatra yogyAM samAcaret // 6 // karkArukaprabhRtiSu chedyavizeSAn darzayet, utkarta- iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne yogyAsUtrIyo nApakartanAni copadizet ; dRtibastiprasevakaprabhRti nAma nvmo'dhyaayH||9|| dhdakapaGkapUrNeSu medyayogyAM; sairomNi carmaNyAtate | ___ tasmAdityAdi / yasya karmaNaH, yatra yasmin dravye, sAdharmya lekhyasya; mRtapazusirAsUtpalanAleSu ca vedhyasyaH sAmyaM, tasya tatra yogyAM samAcarediti / kecidevamAdiSu ghuNopahatakASThaveNunalanAlIzuSkAlAbUmukheSveSya- medhAvItyAdizlokasyAgre ApAtanikApUrva zlokamekaM paThanti; syaH panasabimbIbilvaphalamajamRtapazudanteSvAhA- | tadyathA-anuktaM yogyAviSayamupagrahItumAha---'dRSTAntamAtramuryasyaH macchiSTopalipte zAlmalIphalake vinA- | ddiSTaM-' ityAdi; sa ca vartamAneSu pustakeSu na paThyata ityasmAvyasya; sUkSmaghanavastrAntayormuducarmAntayozca sI- bhirupekSitaH // 6 // vyasya; pustamayapuruSAGgapratyaGgavizeSeSu bandhana- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAyogyAMmaDhaSa mAMsakhaNDeSvagnikSArayogyAMmadacarma- khyAyAM sUtrasthAne yogyAsUtrIyo nAma nvmo'dhyaayH||9|| mAMsapezISUtpalanAleSu ca karNasandhibandhayogyAm; udakapUrNaghaTapArzvasrotasyalAbUmukhAdiSu ca netra dshmo'dhyaayH| praNidhAnabastivaNabastipIDanayogyAmiti // 4 // athAto vizikhAnupravezanIyamadhyAyaM vyAkhyAzalyatatrasya chedyAdikarmaprAdhAnyAt prAk chedyAdiyogyAmu- syaamH||1|| padarzayabAha-tatra puSpaphaletyAdi / puSpaphalaM kUSmANDaH, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kAlindako jonAlaH kUSmANDabhedaH, trapusAdayaH karkaTIbhedAH, athAta ityAdi / vizikhA'tra karmamArgaH, vizikhAyA (yAM) prabhRtigrahaNAcchIrNavRntAdInAM grahaNam / chedyavizeSAniti go- anupravezanaM tadadhikRtya kRto'dhyAyo vizikhAnupravezanIyaH; taM tIrthArdhalAlakaprabhRtIn / utkartanam Urdhvakartanam , aparakarta- | vyAkhyAsyAmaH // 1 // 2 // nam adhshchedH| dRtibastItyAdi dRtiH carmapuTekaM, bastiH mUtra- adhigatatantreNopAsitatantrArthana dRSTakarmaNAkRtapuTakaM, prasevakaH carmakhalaMpuTaH, udakapaGkamiti udakamizraH paka yogyena zAstraM nigadatI rAjAnuzAMtena nIcanakhaudakapaH / saromNItyAdi / Atate prsaarite| mRtapazusirAkhiti mRtAH pazavo'jAdayasteSAM sirAsu / panasetyAdi panaso 1"vizikhA'tra karmamArga ucyate, taduddizyAnupravezana; yadi vA vizikhA rathyaiva, tasyAM cikitsArthamanupravezanam" iti cakraH / . 1. yogAya samyagyogAya prabhavatIti yogyaH, tadviruddho'yogyaH' | "prazastavAparaparyAyo'pi vizikhAzabdo'trAturAvAsavamamAtre pravaiti ckrH| 2 'utkartanaparikarvanAni' iti pA0 / 3 'saromNI- | rtate, gamakatvAt" iti haaraanncndrH| 2 'zAstrArtha nigadatA' syanena lekhyasyAnulomakartavyatAM sUcayati, pratilome hi lekhye pA0 / 3 "niSpannena vaidyena prajApAlake rAzi AtmA guNato darzarujAprAdurbhAvo rakAtipravRttizca' iti hArANacandraH / 4 'parikartanaM' nIyaH, tato rAzA parIkSya vaidyaH prajArakSArthamanumantavya eSa dharmaH iti paa0|5'bchaapdaadi carma' iti pA0 / 6 'carmakhachaTakaH' bhaniSpannavaidhaguNazcikitsAM kurvANo lokApakArakatayA rAzA zAsapati paa0| / nIyaH" iti ckH| Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] suzrutasaMhitA / romNA zucinA zuklavastraparihitena chatravatA daNDa- tavyA ityeke; tattu na samyak SaDvidho hi rogANAM hastena sopAnatkenAnuddhatavezena sumanasA kalyA- vijJAnopAyaH, tadyathA-pazcabhiHzrotrAdibhiHprazna NAbhivyAhAreNAkuhakena bandhubhUtena bhUtAnAM susa-ceti // 4 // hAyavatA vaidyena vizikhA'nupraveSTavyA // 3 // tato dUtanimittetyAdi / gamanAya praznAya vA AgataH puruSo yAdRzasya vaidyasya karmamArgapravezAdhikArastAdRzaM vaktumAha- dUtaH, nimittamanukUlaM surabhivAtAdi, zakunaM pakSivizeSaprazastaadhigatatantreNetyAdi / adhigatatantreNa paThitazAstreNa / upAsita- | vAkyAdi, maGgalaM khastikapUrNakumbhAdi. eSAmAnulomyena prazastatatrArthena gurupAdibhyastazAstrArthena, dRSTakarmaNA dRSTacchedyAdi- tayetyarthaH / tribhiretairityAdi tribhiretairvijJAnopAyairanantaroktaisnehAdikarmaNA, kRtayogyena kRtakarmAbhyAsena, zAstraM nigadatA | darzanasparzanapraznaiH / hizabdo yasmAdarthe / zrotrAdibhiriti pAThAbhyAM niyamenAdezena zAstraM vadatA, etena khAvartita- AdizabdAttvanetrarasanaghrANAni gRhyante // 4 // zAstratA uktA bhavati; anye tu 'zAstrArthaM nigadatA' iti / tatra zrotrendriyavizeyA vizeSArogeSu vraNAsrAva / paThanti, 'zAstrANi nigadatA' ityapare / rAjAnujJAtena rAjJA vijJAnIyAdiSu vakSyante-tatra saphenaM raktamIrayaabhimatena, rAjA hi. prajApAlanatatparaH, tatpramAdAdvaidyapratirU nanilaH sazabdo nirgacchati'(sU. a. 26)ityevapakA rASTraM caranti kaNTakabhUtA lokasya, tasmAdrAjJA parIkSyAnu mAdayaH, sparzanendriyavijJeyAH zItoSNazlakSNakarkajJAtena vizikhA'nupraveSTavyeti / karmajJatAM zAstrajJatAM ca vaidyasyA syA- zamRdukaThinatvAdayaH (sparzavizeSAM)jvarazophAdiSu, bhidhAya bAhyavezamadhikRtyAha-nIcanakharomNetyAdi / kluptalAcarindriyavijJeyAH zarIropacayApacayAyurlakSaNaba. nIcamalpaM nakhaM roma ca yasya tena; nIcanakhatvAcchucitA karma-1 lavarNavikArAdayaH, rasanendriyavijJeyAH pramehAdiSu saukarya ca, nIcaromalAdArjavaM, rasavatyAmabAdha ityapare / zuci | rasavizeSAH, ghoNendriyavijJeyA ariSTaliGgAdiSu va. neti bAhyasnAnAdizaucayuktena; kutaH ? bAhyavezAdhikArAt; | NAnAmavaNAnAM ca gandhavizeSAH, praznena ca vijAnIbAhyazaucAyogAlloke vigarhaNIyaH, antaHzaucaM tu sumanasetyanenaiva yAddezaM kAlaM jAtiM sAtmyamAtaGkasamutpattiM vedanAboddhavyam / zuklavastraparidhAnaM maGgalArtha zaucArjavArtha vaa| chatravatA AtaparajovarSApannagAdiniSedhArtha chatrayuktena / daNDahastena "| samucchrAyaM balamantaragniM vAtamUtrapurISANAM pravRttidaNDo'valambanadaNDaH, tasya dhAraNaM skhalitAdiniSedhArthama / mapravRtti kAlaprakarSAdIMzca vizeSAn / AtmasadRzepa sopAnatkena prANihitAsahitena, prANihitAdhAraNaM kaNTakAdi- | vijJAnAbhyupAyeSu tatsthAnIyairjAnIyAt // 5 // niSedhArtham / anuddhatavezena sAdhujanavezena, etenAyuktakAyaveza- tatra zrotretyAdi / zabdendriyavijJeyA vizeSAH santi rogeSa.. niSedhaH; anye tu nAnAvanAGgarAgamAlyAnulepanavicitrabhUSaNAdi- te vraNAsrAvavijJAnIyAdiSu vakSyante iti saMbandhaH / zarIrobhiruddhato vezaH, ato viparyayeNAnuddhata iti manyante / kArya | pacayetyAdi upacayaH sthaulyam , apacayaH kArya, blmtrotsaahH| niyamya mano niyamayannAha-sumanasA zobhanamanasA, akrauryA- | nanu pramehAdiSu rasA madhurAdayo makSikApipIlikAdyupasarpaNena diguNayuktamanasetyarthaH; daurmanasyaM tu yAtrAyAM na prazasyata iti bhiSambhiranumeyAH, tat kathaM rasanendriyavijJeyA iti? ucyate, sumanasA bhavitavyam / vAcaM niyamayannAha-kalyANAbhivyAhA- nAtra bhiSajAM rasanendriyaM kiMtu pipIlikAdInAmityadoSaH / reNeti |-klyaannN mAlam , abhivyAhAro bhASitaM, yasya sa tathA; ariSTaliGgAdiSu ye vraNAnAmavraNAnAM ca gandhavizeSAste ghrANendritaJca sarvajanahRdayagrahaNArtham / kAyavADmanaHsu triSvapi niyamaya- | yavijJeyA iti saMbandhaH / dezatrividho jAgalAnUpasAdhAraNamAha-akuhakeneti; kuhakaH zAstrahInaH paramavizvAsakArako 1 'zabdendriyavijheyA' iti paa0| 2 'sparzavizeSAH' iti mAyAvI, na kuhako'kuhakaH; anye bakuhakena avismA hastalikhitapustake na paThyate / 3-6 'gandhendriyavijJeyA' iti paa0| pakena, dambhAyayogAdavismApakakAyAdivezenetyarthaH / susahAyavatA 4 'dIptAgnitAM' iti paa0| 5 "hArANacandrastu 'AtmAsadRzeSu' iti sAdhusahAyena, anyathA'ntaHpuracAriNo vaidyasya sahAyadoSeNa paThati vyAkhyAti ca-"nanvAtmano hInendriyatve kA gatirityAhadoSaH syAt; sahAyazcAtmarakSArthamAturaparicaryArtha ca / nanu, AtmAsadRzeSvityAdi / ucitAparaparyAyo'yaM sadRzazamdaH 'sadRzaM same prANinAM jIvatAmeva sadyaskarudhiropadezAt kathaM 'bandhubhUtena ucite' iti medinii| tatazcAtmAsadRzeSu Atmano'nuciteSu ayukteSu bhUtAnAm' ityuktaM ? satyaM, vidhiprApitavAdadoSaH, Alambhayoge hIneSviti yAvat , vijJAnAbhyupAyeSu vijJAnopAyeSvindriyeSu satsvipazuhananavat // 3 // tyarthaH, tatsthAnIyairAturAvAsasyaiH puruSairjAnIyAt tAMstAnindriya. tato dUtanimittazakunamaGgalAnulomyenAturagRha- | vijJeyAn viSayAn bhiSagityarthaH / 'AtmasadRzeSu' iti prAmAdikaH mabhigamya, upavizya, Aturamabhipazyet spRzet pAThaH" iti / "tribhiretaiviMzAnopAyaidIrghAyuSo'lpAyuSazca vedipRccheca; tribhiretairvijJAnopAyai rogAH prAyazo vedi tavyAH / tatra dRSTvA zarIropacayApacayau varNavikRti chAyAM cAturasya - 1 'anuddhatAnAmAryANAM vezo vastrakezAdiracanA anuddhatavezaH' bhiSagjAnIyAt , spRSTvA zItoSNAdIn sparzavizeSAn viparItAiti ckrH| viparItAn jvarazophAdiSu, pRDkA dezaM kAlaM jAtisAmyamAtA Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM bhedAt / jAtizabdo brAhmaNAdiSu vartate / kAlo dvividho | trividhAmeva paThati / 'mithyAdRSTA vikArA hi' ityAdizlokAnte nityaga Avasthikazca; nityagaH RtulakSaNaH, Avasthiko | "tasmAt parIkSyAH satataM bhiSajA siddhimicchatA / yuktyaiva dvividhaH-vasthasya bAlyAdimedena, vyAdhitasya jvarArambhAdi-vyAdhayaH srvaiH(|) pramANairdarzanAdibhiH-" iti zlokamadhIte, kAlAvasthayA ca / sAtmyamiti yadyasya sevitaM sat sukhAya | vyAkhyAnayati ca-darzanAdibhirityevaM kartavye yat 'pramANaiH' ityasaMpadyate tattasya sAtmyaM tacca dvividhaM ceSTAkhyamAhArAkhyaM ca | dhikaM karoti, tadadhikapramANaprAptyartha, tena gandharasazabdAnAma- ' ceSTAkhyaM kAyavADmanomedAtrividham , AhArAkhyaM rasamedAt pyavarodhaH; ye khatrAkSaraiH SaDvidhAmapi parIkSAM paThanti, teSAM samyak SaDvidham / AtaGkasamutpattimiti samutpattiH kAraNamucyate, taca | zAstrAvabodho nAstIti bhASate / 'AtmasadRzeSu vijJAnAbhyupAyeSu balavadvigrahAdi / vedanAsamucchAyamiti vedanA vAtAdivedanAsto- tatsthAnIyairjAnIyAt' ityapi na paJjikAkAraH paThati // 5 // dAdayaH, tAsAM samucchrAya udgatiH / balaM vyAyAmagamyA shktiH| evamabhisamIkSya sAdhyAna sAdhayet, yApyAn antaragnimiti kIdRzo'ntaragniH? samo viSamo mando vA / yApayet, asAdhyAnnavopakrameta, parisaMvatsarotthibAtamUtrapurISANAmityatrAdizabdo lupto jJeyaH, tenAtavAdhogata-tAMzca vikArAn prAyazo varjayet // 6 // raktapittAdInAM grahaNam / kAlaprakarSAdIMzca vizeSAniti kiyAn evamityAdi / sAdhyaM dvividhaM-susAdhyaM, duHsAdhyaM ca; asAdhyaM kAlo'smin vyAdhAvutpanna ityAdIn medAn , cakArAdguhyadeza- | dvividhaM-yApyaM, pratyAkhyeyaM ca / parisaMvatsaretyAdi parisaMvatsaropravRttapUyAdInAM grahaNam / anye tu 'dezakAlajAtisAtmyaM' iti | tthitAH saMvatsarAtItAH sarvatu ca mahAbalA ye tAn parivarjayediti; samAsAntaM paThanti, sAtmyazabdo dezAdibhiH saha pratyekaM saMba- yadi hyekadoSajAste bhaveyurevaM teSAM taddoSaprazamanartuSu prazamo dhyate; dezastrividho jAGgalAdimedena, tadvaiparItyena dezasAtmyami-bhavedalpatA vA, sa ca na bhavati, tena teSAM tridoSajalAdhigamaH, tyAdi vyAkhyAnayanti / apare tu 'dezakAlajAtaM' iti paThanti, atastAn parivarjayet ; athavA saMvatsareNottarottaradhAkhanukramAvyAkhyAnayanti ca-jAtazabdo dezakAlAbhyAM saha pratyekaM | dasAdhyavaM praayshH| prAyazo bAhulyena, nAvazyatayA; tena kecisaMbadhyate; dezo bhUmirAturazca; kasmin deze jAGgale'nUpe draktagulmAdayaH saMvatsarAnantaramupakramayogyA bhavanti, arditastu sAdhAraNe vA'yaM doSaH saMcitaH? kasmin prakupitaH ? tribhirvarSeH sAdhya iti // 6 // kasminnayaM vyAdhirutpanna ? iti; tathA, Ature'pi galAdo kasmi- bhavati cAtranavayave zleSmasthAne pittasthAne vA? / AtmasadRzeSu doSa- mithyAdRSTA vikArA hi durAkhyAtAstathaiva ca // sadRzeSu, vijJAnAbhyupAyeSu SaDvidheSu zrotravakcakSurasanaghrANa- | tathA duSparimRSTAzca mohayeyuzcikitsakam // 7 // prazneSu / tatra vAtasadRzeSu vijJAnAbhyupAyeSu paJcendriyapraznaSu vraNe mithyAdRSTA iti rogiNo vikArA ye mithyAdRSTA asamyagdRSTAH, sazabdaphenaraktAnilAdinirgamanaM zravaNendriyagrAhya, pAruSyaraukSyA- tathA durAkhyAtA rogiNA na yAthAtathyenoktAH, tathA duSparimRSTAH dikaM khagindriyagrAhya, bhasmakapotAsthisavarNavaM cakSurindriyagrAhyaM, duSparimarzitAH, te cikitsakaM mohayeyuH, evamavijJAtA ye rogAkaTugandhalAjagandhAdilaM ghrANendriyagrAhyaM, kaSAyarasavaM rasanendri- | stAn parivarjayet // 7 // yaprAyaM, todanamedanacchedanAdivedanAvizeSAH praznaprAyAH; pitta- tatra sAdhyA api vyAdhayaH prAyeNaiSAM duzcikisadRzeSu vijJAnAbhyupAyeSu zvayathuvraNAdInAmauSNyaM khagindriyagrAhya, | tsyatamA bhavanti / tadyathA-zrotriyanRpatistrIbAlanIlapItavarNavaM cakSurindriyagrAhyaM, kaTvamlarasavaM rasanendriyagrAhya, vRddhabhIrurAjasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyAdhitIkSNAtasIgandhalaM ghrANendriyagrAhyam, oSacoSaparidAhAdikA | gopakadaridrakRpaNakrodhanAnAmanAtmavatAmanAthAnAM bedanAvizeSAH praznaprAhyAH; zleSmasadRzeSu vijJAnAbhyupAyeSu snigdha- | ca;evaM nirUpya cikitsAM kurvan dharmArthakAmayazAMsi paicchilyAdikaM khagindriyagrAcaM, zvetavaM cakSurindriyagrAhya, mAdhu-|prApnoti // 8 // ryAdi rasanendriyaprAya, visragandhAdilaM ghrANendriyagrAhya, kaNDU- tatra sAdhyA ityAdi / zrotriyasya vedArthaparipAlanaparasya gurutlAdivedanAvizeSAH praznagrAhyA iti / vaidyo jAnIyAditi | nityaM snAnAdibhirvyAdhiparivRddhiA nRpaterapi khAtanyAdyatkiJcanakAn ? vyAdhIn / adhikAravazAdakSarairanuktAnapi; keSu satsu ? kArikhAt, anye tu saukumAryAt kriyA'sahatvAt ; strINAM SaDvidheSvapi vijJAnAbhyupAyeSvAtmasadRzeSu vAtapittazleSmasadRzeSu | lajayA vegAdhuparodhAdravyAdheraprakAzanAca; bAlavRddhayorvirecanAkairjAnIyAt ? tatsthAnIyaiH; teSAM zabdAdInAM sthAnAni zrotrA- dikriyAyogyavenAlpakriyatvAt , anye tu bAlavRddhavanitAH sukudIni, teSvadhikRtaiH zabdasparzarUparasagandhaiH tatsthAnIyaiH; ete | 1"mithyetyAdi |-dRshirtr pratyakSaparaH, paJcendriyavijJAnAdhinaitaduktaM-vAtAdilijhairAyurvedeSvanirdiSTanAmadheyAnapi vyAdhIn ku | kArAt / tadayamartha:-mithyAdRSTA yAthAtathyenAvizAtAH, durAkhyAtAH zApramatirvaidyo jaaniiyaaditi| paJjikAkArastu darzanAdiparIkSA samyaDAkhyAtAH, duHparimRSTAH duSpRSTAH / pUrveNaivopalabdhe punarduSparisamutpattiM vedanAsamucchAyaM balAbalamagniM vAtamUtrapurISANAmapravRtti mRSTeti vizeSaNaM hiyA jugupsayA vA alpIyaso'pyavayavasya parimRzyapravRttiM ceti' iti tADapatrapustake pAThaH / tve'parihAryatvamAviSkartumityAhuH, siddhe satyArambho niyamAyeti 1 oSacoSaparigrahAdikAH' iti pA0 / nyAyAt" iti haaraanncndrH| 2'durvicAritAH' iti pA0 / Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] suzrutasaMhitA / mArazarIratvAdbheSajAsahiSNavaH; bhIruralpasattvatvAnna zaknoti soDhuM yathA na virodhastathA tatraiva vakSyAmaH / kasmAt kSArasya prAdhAnyakriyAM; rAjasevakasya rAjAyattavAt; kitavasya vyasanitvAt , mityata Aha-chedyetyAdi / chedyAdIni karmANyagnijalaukasorna kitavo chUtakAraH; durbalasya bAlavRddhayoriva; vaidyavidagdhasyAbhi- saMbhavanti, tena tAbhyAM sakAzAt kSArasya prAdhAnyaM, tridoSaghnavaM mAnena nirdiSTAnyathAkArikhAt, vaidyavidagdho vaidyAbhimAnI, kSArasya nAnauSadhisamavAyAdityAdinA sAdhayiSyati, vizeSakriyApallavagrAhItyarthaH; vyAdhigopakasya vyAdherakathanAdeva; daridrasya vacAraNaM yathA pittAzaHsu vizeSeNAvaMcAraNam // 3 // dravyAbhAvale auSadhAbhAvAt ; kRpaNasya lomena bhaiSajyAnupAdA- tatra kSaraNAt kSaNanAdvA kssaarH||4|| nAt ; krodhanasya kopena rogaparivRddhaH; anAtmavato'pathyAcaraNa- kSArasya niruktiM kurvannAha-tatra kSaraNAdityAdi / kSaraNAd khAt , anAtmavAn ajitendriyaH; anAthAnAM paricArakAbhAvAt, | duSTabaDyAMsAdicAlanAt, zAtanAdityarthaH; anye tu kSaraNAdoSANAM anAthA ekaakinH||8|| cAlanAt / kSaNanAt khaDmAMsAdihiMsanAt / 'kSaraNAt' ityatra bhavati cAtra- . 'kSapaNAt' iti kecit paThanti; kSapaNaM zodhanamabhipretam // 4 // strIbhiH sahAsyAM saMvAsaM parihAsaM ca varjayet // nAnauSadhisamAyAtridoSaghnaH, zuklatvAt saumyaH, dattaM ca tAbhyo nAdeyamannAdanyadbhiSagvaraiH // 9 // tasya saumyasyApi sato dahanapacanadAraNAdizaktiiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vizikhAnuprave. raviruddhA, AgneyauSadhiguNabhUyiSThatvAt kaTuka uSNa zanIyo nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // stIkSNaH pAcano vilayanaH zodhano ropaNaH zoSaidAnI vaidyasya vizikhAyAmantaHpuracAriNaH pramAdadoSadvAra | NaHstambhano lekhanaH kRmyAmakaphakuSThaviSamedasAmupaniyamayannAha,-bhavati cAtretyAdi / sahAsyAmekatra sthiti, | hantA puMstvasya caatisevitH||5|| saMvAsaM prativezavAsitAM, parihAsa hAsyam / annAdanyaditi anna-| kSAraguNakarmAha-nAnauSadhisamavAyAdityAdi / samavAyaH mannapAnadravyaM gRhNIyAt, tasya vRttihetutvaat| rAjJA'numataM | saMyogaH; yato'yaM kSAro'nekauSadhisamavAyAtridoSaghnaH, ataH tu sarvameva gRhIyAditi / saMvAsamityatra kecit saMvAdamiti pittAzaHkhapi yaugikakhamasya / zuklakhAt saumya ityasyAye paThanti // 9 // kecidapizabdaM luptanirdiSTaM varNayanti, vyAkhyAnayanti ca-na iti zrIDalha(ha)naviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- | kevalamuSNaH saumyo'pIti, tenAsya vakSyamANamuSNavamapi na vyAkhyAyAM sUtrasthAne vizikhAnupravezanIyo nAma ' virudhyate / dahanapacanadAraNazaktiraviruddhA himAnIvat / pAcana dazamo'dhyAyaH samAptaH // 10 // iti dvividho'pi kSAraH; atra vraNazothasya pratisAraNIyaH pAcanaH, annAjIrNasya pAnIyaH / vilayanaH zophasya vAtakaphabhUyiSThasya / zodhano duSTavraNasya, ropaNaH zuddhavraNasya, atra yogshktiprbhaavaaekaadsho'dhyaayH| tilayavakalkavat kSArasya zodhanaropaNavaM na virudhyate; zodhana athAtaHkSArapAkavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 evAyaM kSAraH, zuddhastu vraNaH khayameva rohatItyanye na hi zuddhe yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | vraNe ropaNArtha kSAro'vacAryate sirAdikSaNanabhayAt, tasmAt athAta ityAdi / kSArazandaH pAkaviSibhyAM saha saMbadhyate // 1 vizeSakriyAyAM pAnAkhyAyAmapyavacAryate kSAraH, zastrAnuzastrAnuzobhyaH kSAraH pradhAnatamaH, cheyamedyale-zastrANi tu pAne nopayujyante, ataH siddhamasya vizeSakriyAvacAraNaM; khyakaraNAnidoSaghnatvAdvizeSakriyAvacAraNAJca // 3 // taduktaM vAgbhaTena-"sarvazastrAnuzastrANAM kSAraH zreSTho bahUni yat / . . zastrAnuzakhnebhya iti zastrANi maNDalAmAdIni, anuzastrANi cheumeyAdikarmANi kurute viSameSvapi // duHkhAvacAryazasneSu tena laksArAdIni, tebhyaH kSAraHpradhAnatamaH,dve punaranuzakhne agnijalo siddhimayAtsu ca / atikRccheSu rogeSu yacca pAne'pi yujyate (vA. kAkhye pariviSTe; taMdukaM-'vidhiHpravakSyate pazcAdagnikSArajalauka- sU. a. 30)" iti| 3"naca vAcyaM yadvAtairAdikSAradravyANAM sAm' (sU.a.8)-iti; eSAM trayANAmapi prAdhAnyamasti, ata dagdhatvAnna tadguNAnvayo bhasanIti, dRSTo hi bhasmanyapi prakRtiguNAevaiSAM pRthagadhyAyaH; atra jalaukasaH pradhAnam , agniH pradhAnataraH, nvayaH, uktaM hi 'sakSAdamindIvarabhasavAri nihanti raktaM' (u. taM. kSAraH pradhAnatamaH; 'kSArAdagnigarIyAn' (sU. a. 12) ityatra a. 45) ityAdi" iti ckrH| 3 'dahanapacanAdikartRtayA 1 'dattaM tAbhyo na gRkhIyAdannAdanyadbhiSak sadA / vedotpattiH | AgneyatvaM kSArasya sphuTaM, pittajayAya svaguNaM saumyasvamasphuTaM sphoraziSyadIkSA dAnamadhyayanasya ca / prabhASaNaM cAgraharamRtucaryA tathaiva yannAha-zuklatvAt saumya iti / saumyatve'pyasya nahi zItatvam, ca / yatrazastrAvacAraM ca yogyAsUtrIyameva ca / vizikhAnupravezaM ca uSNatvasyaiva darzanAt ; bhUtAnAM cAiSTavizeSamazrito melakavizeSaH dazakaH pramamo mataH' iti tADapatrapustake paatthH| 2 pacanaM samAnAzrayamapi guNaM nArabhate; yathA Amalake amlatvamArabhate pAkaH, vidhiravacAraNaM, kSArasya pAkavidhI yatra taM kSArapAkavidhim / noSNatvam' iti cakraH / 4 'sa khalvA" iti pA0 / 5 'stammanaH 3 "checAdikartRtvaM kSArasya bhagandaracchedanADIdAraNakuSThalekhanA- sirAcchedAdatipravRttasya zoNitasya, kSAro hi chinnaM sirAmukhaM pAcadinA" iti ckrH| 4'te punadeM anuzale' iti paa0| | yitvA zoNitagatiM niruNaddhi' iti haaraanncndrH| Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna pAramparyeNa ropaNa iti; kecidasya ropaNavaMna paThantyeva / zoSaNo | visUcikAlasakavilambikAdivikArA gRhyante; zarkarA vAtena vraNakledasya / stambhanaH zoNitAtipravRttaH / upahantazabdaH kRmyA- bhinnA'zmarI zarkaretyucyate // 8 // dibhiH saha pratyekaM saMbadhyate; kRmayo bAhyAbhyantarAH, teSAM ahitastu raktapittajvaritapittaprakRtibAlavRddhadudvividhaH kSAra upahantA; AmaH apakkarasaH, medasaH pAnIya balabhramamadamUrchAtimiraparItebhyo'nyebhyazcaivaMvievopahantA, puMsvasya zukrasya // 5 // dhebhyaH // 9 // sa dvividhaH-pratisAraNIyaH, pAnIyazca // 6 // kSArasya yeSvayaugikalaM tAnAha-ahitasvityAdi / bhrama idAnImuktaguNakarmaNaH kSArasya dvaividhyaM darzayannAha-sa dvi- zcakrArUDhasyeva bhramaNaM, mado viSamadyazoNitottho vikAraH pUgaphalevidha ityAdi / pratisAraNIyaH pratisAraNAhaH; pAnIyaH pAnAhaH, neva mattatA, mUrchA cetanAcyutiH, parItazabdo bhramAdibhiH saha kSArodakamityarthaH; ye cAnye'pi pAkyasarjikAyavakSArA yathArogaM | pratyekaM saMbadhyate // 9 // vaktavyAstaSAM cUrNavaTakAvalehAdiSu prayogaH kartavyaH // 6 // taM cetarakSAravahagdhyA parisrAvayetaH tasya vista tatra pratisAraNIyaH kuSThakiTibhadachamaNDalakilA- | ro'nyatra // 10 // sabhaTAgoMdavaNanADIcamakIlatilakAla- tatra pAnIyakSArapAkaM vidhiM ca saMkSepeNa darzayitumAhakanyacchavyaGgamazakabAhyavidradhikRmiviSAdiSapadi- taM cetarakSAravadityAdi / itarakSAravat pratisAraNIyavat ; yathA zyate saptasu ca mukharogeSUpajihvAdhijihvopakuzada- | pratisAraNIyasya kASThadAhaH SaDguNodakapAkastribhAgAvazeSAnantaraM tavaidarbheSu tisRSu ca rohiNISu, eteSvevAnuzastra- | parisrAvaNa parisrAvaNaM ca, tadvat pAnIyasyApi pAkavidhiH srAvaNaM ca dvitIyapraNidhAnamuktam // 7 // pAkavarja; pAnIyakSArodakapramANamuttamA mAtrA palaM, madhyamA karSapratisAraNIyasya viSayaM darzayannAha,-tatra pratisAraNIya |trayam , adhamA ardhapalam / anyatra gulmAdiSvadhyAyeSu // 10 // ityAdi / kiTibhaH kuSThavizeSaH, tasya pRthagavidhAnaM niyamena prati ____ athetaratrividho mRdurmadhyastIkSNazca taM cikIrSuH sAraNIyasAdhyatvajJApanArtha; davA maNDalaM dadrumaNDalaM; kilAsaM zaradi girisAnujaM zuciruMpoSya prazaste'hani prazakhaggataM zvitrakuSThaM; carmakIlaH arzonidAnapaThitaH; nyacchavyaGgau | stadezajAtamanupahataM madhyamavayasaM mahAntamasitamkSudraroganidAnoktauH bAhyazabdaH vidhikaimiviSaiH pratyeka saMba- kakamadhivAsyAparedhuH pATayitvA khaNDazaH prakadhyate / viSAdiSvityAdizabdAvalmIkAdInAM grahaNam / 'bAhya-lpyAvapATya nivAte deze nicitiM kRtvA sudhAzakRmi vizeSAdiSu' iti kecit paThanti / ke te sapta mukharogA yeSu karAzca prakSipya tilanAlairAdIpayet / athopazAntekSAra upayujyate, ityAha-upajihvetyAdi |-upjihvaadiin 'gnau tadbhasma pRthaggRhIyAdbhasmazarkarAzca / athAnenaiva rogAn mukharoganidAne vakSyati / tisRNAM rohiNInAM grahaNaM vidhAnena kuTajapalAzAzvakarNapAribhadrakabibhItakAsannipAtarakajayorasAdhyatvajJApanArtham / kutaH punarupajihvAdi- ragvadhatilvakAkestupAmArgapATalAnaktamAlavRSakabhyo'nyeSu mukharogeSu kSAro nopayujyata ityAha-eteSveve- | dalIcitrakapUtIkendravRkSAsphotAzvamArakasaptacchatyAdi / atrAnuzastraM kSAra eva / 'eteSvanuzastranipAtanam' iti | dAgnimanthaguJjAzcatasrazca kozAtakIH samUlaphalapakvacit pAThaH // 7 // dhet| tataHkSAradroNamudakadroNaiH SaDbhirApAnIyastu garagulmodarAgnisaGgAjIrNAro.kA loDya mUtrairvA yathoktairekaviMzatikRtvaH parisrAvya, nAhazarkarAzmaryAbhyantaravidradhikRmiviSArzaHsUpayu. mahati kaTAhe zanairdA'vaghaTTayan vipacet / sa yadA bhavatyaccho raktastIkSNaH picchilazca, tamAdAya jyate // 8 // mahati vastre parisrAvyetaraM vibhajya punaragnAvadhizrapAnIyaviSayaM darzayannAha-pAnIyasvityAdi / garaH kRtrimaM yet| tata eva kSArodakAt kuDavamadhyardha vA'panaviSaM. dRSIviSamityanyeH agnisaGga iti agniH sajyate lIyate tatra karArAtArAdhIrEAT yasmAdyena yasmin vA so'gnisaGgaH, tena vAtazlaiSmikagrahaNI 1 'mAtrA tu palatrikarSArthapalarUpA uttamamadhyamAdhamabaleSu' iti 1 atra vidradhizabdo na paThyate hastalikhitapustakeSu / 2 'kSAro | ckrH| 2 'athetaro mRdurmadhyastIkSNazca' iti pA0 / 3 'zucihi zoNitena saha saMbhUya tAni tAni karmANi karotItyAha- rupavasanniti kSAradrumasthitabhUtavighnopazamArtha, evameva ca grahaNe bhaiSajyaM eteSvivAdi / eteSu kuSThAdiSu, cakArAt kaThinAzrayeSu tAdRzeSu guNayuktaM bhavatIti darzayituM' iti ckrH| 4 'asitamokSaka' iti kaThinotsannavaNamAsAdiSu caivAnuzastrapraNidhAnaM yathAyogaM shstraanu-paa0| 5 "adhivAsyeti samatrabalikarmAdinA'dhivAsanaM kRtvA' zatrapraNidhAnAnantaraM kSArapraNidhAnamuktaM pUrvAcAriti zeSaH / ' iti iti ckrH| 6 'tato'pareyuH' iti paa0| 7 hArANacandrastu haaraanncndrH| 3 'kRmiviSAbhyAM' iti paa0| 4 anArocaka- nicitaM kRtvA' iti paThati, vyAkhyAnayati ca-nicitaM kRtvA . vidrapizabdau na paThyete keSucitpustakeSu / / raashiikRty'| 8 'kalpena' iti pA0 / Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] suzrutasaMhitA / bhIragnivarNAH kRtvA''yase pAtre tasminneva kSArodake kecidatra 'citiM kRtvA' iti paThanti, citiM dAhasthAnamiti vyAkhyAniSicya piSTA tenaiva dvidroNe'STapalasaMmitaM zaGkhanA- | nayanti / tilanAlairAdIpayet tilanAladIpanAcchaktyatizayo bhyAdInAMpramANaM prativApya, satatamapramattazcainamavagha-| bhavati / nicitiM kRlelyasyAgre kecit 'sudhAzarkarAH prakSipya' dRyan vipacet / sa yathA nAtisAndro nAtidravazca iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-sudhAzarkarAH sudhApASANAH / bhavati tathA prayateta / athainamAgatapAkamava- bhasmaizarkarAzceti dahyamAnAkASTharasAccharkarevAnyonyasaMhataM bhasmatAryAnuguptamAryase kumbhe saMvRtamukhe nidadhyAdeSa | jAtaM bhasmazarkaretyucyate, tAM ca pRthak gRhNIyAt ; pRthaggrahaNaM mdhymH||11|| bhinnaprayojanArthaH tena bhasmanaH kSArodakakaraNaM, bhasmazarkarA punaH eSa caivApratIvIpaH pakkaH saMvyUhimo mRduH // 12 // kSAradravyasamAvApinI / anye tu 'pRthaggRhNIyAt' ityasyAne 'kaTazarkarA bhasmazarkarAzca' iti paThanti, 'kaTazarkarA adagdhasudhAathetara ityAdi / itaraH pratisAraNIyaH; athetaro mRdurityA pASANAH, bhasmazarkarAstu kSAradravyaiH saha dagdhAzcUrNapASANAH' iti patra kecinna paThanti / pratisAraNIyasya pAkavidhi nirdeSTumAha ca vyAkhyAnayanti / eSa dAhakalpaH / athAnenaivetyAdi / athAnetaM cikIrSurityAdi / taM pratisAraNIyaM, cikIrSuH kartumicchuH; taM naiva vidhAnenetyanena nivAtadezanicitistilanAladIpanaM ca labhyate, cikIrSurityatra 'athetaraM cikIrSuH' iti kecit paThanti; atha girisAnujamityasya jAGgaladezopalakSaNalaM, tenehApi kuTajAdIzabdo maGgalArthaH, itaraM pratisAraNIyam / girisAnujaM parvatopari nyapi jAGgalAni gRhyante / muSkakasya kuTajAdInAM caikadezakalpajAtaM, "girisAnujamiti jAGgaladezopalakSaNam" ityanye / 'zuci nakhe'pi pRthagdAhavidhAnaM kuTajAdibhasmano muSkakabhasmano bhAgArupoSya' ityatra 'zucirupavasan' iti kecit paThanti / anupahataM dhikyakhyApanArtha, bhAgAdhikyaM ca 'tataH kSAradroNamudakadroNaiH kRmidavAgnigarAdyanupahatam / asitaimuSkakaM kRSNapuSpamokSakaM, | SaDbhiH' ityatra vakSyAmaH / anye tu muSkakeNaikenApi kSAro na zvetAdipuSpam / adhivAsya mantravalikarmopaharedityarthaH / bhavatIti pRthagvidhAnaM bodhayati / palAzaH kiMzukaH, azvakarNaH kecidasyAgre "mantreNAnenAbhimacya-amivIrya ! mahAvIrya ! mAM pUrvadeze gandhamuNDaH pippalasadRzaH; pAribhadrako devadAruH te vIrya praNazyatu / ihaiva tiSTha kalyANa ! mama kArya kariSyasi // anye tu raktakusumaH kaNTakIvRkSavizeSaH khanAnA prasiddhaH; mama kArye kRte pazcAddevalokaM gamiSyasi / zvetaraktapuSpasahasraM tilvakaH khanAmaprasiddhaH; indravRkSaH kuTaja eva, dvividho hi juhuyAt" iti paThanti; ayaM ca nibandheSu na paThyate / anye kuTajo bRhatphalaH zvetapuSpaH snigdhapatraH pumAn , aNuphalavRntA vatra "prAGmukhopagatastatra baliM dattvA caturdizam / vRkSAbhyAze zyAvAruNapuSpA strI AsphotA sArivA; kozAtakI ghoSakaH; sA tato brUyAt prAJjaliH prayataH zuciH // nivasantIha bhUtAni yAnya caturvidhA-bRhatphalA, alpaphalA, pItapuSpA, zvetapuSpA, iti / smin kAnicidrume / apakrAmanvayaM chedyaH perArthe zvo mayA drumH| samUlaphalapatrazAkhA iti kuTajAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / evamAmantritaM vRkSaM lAjAdhUpaiH surAsavaiH / prabhAte vaikRtaM tatra na kecit kuTajAdikozAtakyantaM samasya paThanti / tataH kSAradroNamipazyecchedayettataH / zAnte nIhAratimire yugamAtrodite ravau / tyAdi tato muSkakakuTajAdidAhAnantaram / kSAradroNamiti muSkapUrvAgramuttarAgrasthaM taM taraM pAta(Ta)yeitam" ityadhivAsanamantraM kabhasmano dvau bhAgau kuTajAdibhasmana eko bhAga iti mizrIkRtaM paThanti, bhoje'pyevamevaM paThyate" iti ca vadanti / aparedhura kSAradroNamucyate / udakadroNaH SaDbhiriti bhasmadravyAt SaDa. parasmin dine / khaNDazaH prakalpya bahUn khaNDAn kRtvA / ava NodakaparibhASeyam , anayaivAnyatrApi kSArapAkavidhau kSArakalpana; pAvya tAn khaNDAn punaH pATayitvA; 'aparechuH pATayitvA' ityasya pakSAntaraM darzayati,-mUtrairvA yathoktairiti dundaibhikhanIyakalposthAne 'prabhAte vaikRtamadbhutaM na pazyettadopakalpayet' iti kvacit kairityarthaH; tathAhi-gavAM mUtreNa kSArakalpena parisrAvya vipapAThaH / vaikRtaM taruzAkhAbhaGgAdi, adbhutaM rudhiravarSAdi, iti ca cet (ka. a. 6)-iti; atrApi kSArakalpeneti vacanAdratasya vyAkhyAnam / nicitiH kASThAnAmauttarAdharyeNAvasthitiH; smadravyAnmUtrasya SaDguNavamuktam / ekaviMzatikRlaH parisrAvyeti ekaviMzativArAn vastreNa gAlayilA / avaghaDyan cAlayan, 1 "atra guNotkarSArthamanuktAnyapi dakSazakRdAdInyAvANyA tAvat pacet sa yadA bhavatyaccho raktastIkSNaH picchilazceti / nyAhuH-lakSNaM zakadakSazikhigRdhakaGkakapotajam / catuSpAtpakSipittAlamanohAlavaNAni ca' (vA. sU. a. 30) iti prakSepAdhikAre tatrAntarA | ete'cchAdayo guNAstribhAgAvazeSe kSArodake bhavanti / taM kSAranuzAsanAt" iti hArANacandraH / 2 "Ayase pAtre iti lauhapAtra kvAtham / AdAya gRhIlA / itaraM vibhajya kSAramasmakaskaM syaivAtidRDhatvena kSArAbhedyatvAt ; kiMvA lohapAtre eva zatyatizayaH | 1"kASTharaso bhasani galito dagdhaH zarkarAsadRzatvAdbhasazarkakSArasya bhavatItyetadvacanAdunnIyate" iti cakraH / 3 "kSAro dvividhaH rocyate / tathAca nighaNTuH,-'muSkakAipamAnAttu rasaH pracyavate hi sapratIvApo'pratIvApazca; AvApAnantaraM yatpunaH zaktyatizayArtha dIyate | yH| bhasmanA saha saMyuktaH kAThinyamupagacchati // tAM bhasazarkarAmAhuH' sa pratIvApaH, tatrApratIvApo mRduH saMvyUhimasaMzaH, sapratIvApazca | ityAdi" iti ckrH| 2 'azvakarNaH sarjabhedaH' iti cakraH / pAkyasaMzastIkSNaH" iti ckrH| 4 'asitamokSakaM' iti pA0 / 'zAlabhedaH' iti haaraanncndrH| 3 'annapAnotargavAdimUtrarityarthaH' 5 'pUjanArthe mayA' iti paa0| 6.bhoje'dhyayameva' iti paa0|| iti cakraH / Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna 'itaradvisRjya' iti kvacit pAThaH, tatretarat bhasma kiTTabhUtam / palapramANAH / sa eva sapratIvApaH pakvaH pAkyastIkSNa iti sa adhizrayet Aropayet / tata eva kSArodakAt kuDavamadhya eva saMvyUhimasaMjJaH kSAro dantyAdidravyapratIvApena sahitaH pakkaH vA'panayediti kuDavamaSTau palAnyapanayet ; adhyardhamityatra kuDava- pAkyasaMjJo bhavati tIkSNazcetyarthaH / na cAsya tIkSNadoSaH, kutaH ? miti saMbadhyate, venAdhyadhaM kuDavaM dvAdazapalAni vA'panayet / atitIkSNaH kSArasya dossH| anye tu 'sa eva sapratIvApa' anye tvatra dvaiguNyaM na manyante / etacca kSArodakApanayanaM kaTaza- | ityAdipAThasthAne 'sa ca pUrvavat pakvastIkSNa' iti paThanti // 13 // karAdInAM niSekArtha peSaNArtha ca; anye tu kaTazarkarAdInAM bhAga-| teSAM ythaavyaadhiblmupyogH||14|| pramANajJApanArthamiti vadanti, tena kaTazarkarAdIni dravyANi teSAM kSArANAm // 14 // pratyeka kuDavapramANAnyadhyardhakuDavapramANAni vA AvapedityarthaH / kSINaMbale tu kSArodakamAvapedvalakaraNArtham // 15 // tataH kaTazarkaretyAdi kaTazarkarA gAGgeSThI, bhasmazarkarA atraivAdhyAye pUrva vyAkhyAtA; anye tu kaTazarkarAbhasmazarkarayoranyathA kAlavazAddhInauSadhivazAdvA mRdau kSAre balakaraNAyAvAvyAkhyAnaM kurvanti, tadapyatraivAdhyAye kathitam / kSIrapAko jala pamAha-kSINabale khityAdi / kSINabale hInazaktau kSAre kssaaroshuktiH| Ayase pAtre lauhe bhAjane, ete agnivarNAH kRtvA, tasmi dakamAvapet , pUrvakalpena kRtaM kSArodakaM prakSipet, prakSipya neva kSArodake pUrvopanIte kuDave'dhyardhakuDave vA, niSicya punarvipacediti / balakaraNArtha tIkSNAdizaktyupacayArtham // 15 // prakSipya / atraiSAM kaTazarkarAdInAmanirdiSTapramANatvAt samA bhAgA| bhavatazcAtraityeke; samabhAgazcAtra pratyekamaSTau palAni; evaM ca dvAtriMzat | naivAtitIkSNo na mRduHzuklaH shlkssnno'thpicchilH|| palAni bhavanti; etena dvidroNe'STapalasaMmitamityapi pramANama- aviSyandI zivaH zIghraH kSAro hyaSTaguNaH smRtaH16 nukUlitaM bhavati; dvidroNe SoDazAMzazcAvApabhAgo jJApito bhvti| to bhvti| kSAraguNadoSAn pratipAdayannAha,-bhavatazcAtra naivAtItyAdi / anye vaTapalasaMmitamiti kaTazarkarAdInAM pratyekaM dve dve pale atizabdastIkSNamRduzuklaiH saha pratyekaM saMbadhyate, anatizuklatvAt ityevamaSTapalatvaM manyante / tanna, zaGkhanAbhipradhAnalAdeva kSArasyaH | prativApAlpatA sUcitA bhavati; anye vanatizabdaM zuklena saMba-. evaM ca vizvAmitrabhojokabhAgakalpanA nirastA; taduktabhAgagraha nanti / zlakSNaH akarkazaH; anye tu zlakSNasthAne 'mRtstra' iti Ne'pi zaGkhanAbheraprAdhAnyaM syAt / dvidroNagrahaNena tribhAgAvazeSa paThanti, mRtsnastvagindriyasukhaH / aviSyandI yo'vacArito na kSArodakaM sarvatra paribhASayanti vRddhAH, prAyeNa hi vimizritaM prasarpati / ziva iti saumya ucyate; zivasthAne kecit 'sama' kSAradroNamAhuH; udakadroNaiH Sabhiriti SaTtriMzadadhikapaJcadazaza iti paThanti, tatra nAtisAndro nAtidrava ityarthaH / zIghraH zIghratodakapalaiH saha vipcedityrthH| tatastasya pacyamAnasya taikSNyA kArI / kecit kSAraguNeSu madhye 'sukhanirgrAhyo doSannaH' iti ccharaktapicchilAdayo guNAH SoDazAMzAvaziSTe SaNNavatipalapramANe | guNadvayaM paThanti; 'sukhanirgrAhyaH sukhanivartyaH, doSaghno doSamAbhavanti / anye tu vadanti-na cAtra catubhogAdyavazeSaNAdipa-trAnusArI; doSazabdo'tra vyAdhau vartate' iti ca vyaakhyaanynti| ribhASA vyApriyate, tasmAcchanaiH zanaistAvadvipacedyAvadrAgAdiguNa- | vAlitIkSaNa yATinavAvyA labdhA para yuktaH kvAtho bhavati kSArasaMjJita iti / SaNNavatipalapramANe tu | kRtaM tat kaTurasAdiguNAtirekalaniSedhArtham // 16 // kSArodake kaTazarkarAdInAM samabhAgAnAM caturthAMzamAvApamicchanti | atimaardvshvaityaussnnytaikssnnypaicchilysrpitaaH|| // 11 // 12 // pratIvApe yathAlAbhaM dantIdravantIcitrakalAGgalI sAndratA'pakvatA hInadravyatA doSa ucyate // 17 // pUtikapravAlatAlapatrIviDasuvarcikAkanakakSIrIhi- parihArArtha doSAnadhikRtyAha, atimArdavetyAdi / atiGgavacAtiviSAH samAH zlakSNacUrNAH zuktipramANAH | zabdo mArdavazvatyAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / zvaityaM shukltaa| pratIvApaH / sa eva sapratIvApaH pakaH pAkya- kecit kSAradoSAn sArdhazlokenAdhIyate / tdythaa,-"atyaustiikssnnH||13|| | SNyamatipaicchilyamatitekSaNyaM visarpitA / atyartha mArdavaM zvaityamasapratIvApaM pAkyasaMjJaM tIkSNaM pratipAdayannAha-pratIvApe | tyartha sAndrameva ca // hInauSadhavipakkalaM kSAradoSA nava smRtAH"yathAlAbhamityAdi / pratIvApe iti kSipte AvApe punaraparadravya- | iti / atyarthazabdaH pratyekaM sNbdhyte| saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyA prakSepaH pratIvApaH / dravantI dantIbhedaH, saMvarIti bhAdAnake: | prAptA, punarnaveti saMkhyAkaraNaM kSArAtisevayA puskhahantRtvadoSalAgalI kalikA(hA)rikA; pUtIkapravAlAH kaNTakikarajapallavAH, | 1 "kSINabalatvamatra dravakSayAdeva lakSaNIyaM; taduktaM vAgbhaTeanye tu 'cirabilvapallavapatraM ca' iti paThanti; tAlapatrI mUSalI, | "balArtha kSINapAnIye kSArAmbu punarAvapet' iti" iti haaraanncndrH| kanaikakSIrI suvarNakSIrI, kaGkuSThamityanye / zuktipramANAH pratyekama-[.. 2 "kSArasyAtitIkSNatvaM vAkzatAt prAgeraNDanAladAhAt, mRdutvaM 1 'athaiSAM' iti paa0| 2 'catvAriMzatpalAni' iti pA0 / cArvAgaSyadAhAlakSaNIyaM; yaduktaM 'yagheraNDajanAlameSa dahati kSAro 3 'caturthAze AvApamicchanti' iti pA0 / 4 'kanakakSIrI kaSTa' baro vAkzatAt' iti / vAkzatAbadi dahati tarhi varaH zreSTho'nyathA iti vyavahiyate' iti ckrH| | vavaro'titIkSNatvena mRdutvena ceti tAtparyam" iti hArANacandraH / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] sushrutsNhitaa| Nown- v -~~-~~mmmmmwww saMkhyAzaGkAnirAsArtham / kecit kSAradoSAnna paThanti, uktaguNa- amlakAJjikabIjAni tilAn madhukameva ca // 'viparyayeNaiva doSANAM labdhalAditi // 17 // . prapeSya samabhAgAni tenainamanulepayet // 21 // tatra kSArasAdhyavyAdhivyAdhitamupavezya nivA-| samyagdagdhe pazcAtkarmAha-tatrAmlavarga ityAdi / amlavargaH tAtape deze'saMbAdhe'gropaharaNIyoktena vidhAneno- sauvIrakatuSodakadhAnyAmlAdiH / sthiramUlakhAt dRDhamUlakhAdityapasaMbhRtasaMbhAraM, tato'sya tamavakAzaM nirIkSyAvaghR. rthaH / na zIryate na zaTati / idamiti agre vakSyamANam / tatreti pyAvalikhya precchayitvA, zalAkayA kSAraM pratisA- azIryamANe kSAradagdhe / samagraM sarvam / avacArayet prayojayet / rayet, dattvA vAkzatamAtramupekSeta // 18 // tadevAlepanamAha,-amletyAdi / amlakAjikabIjAnIti amla idAnI kSArapratisAraNavidhimadhikRtyAha,-tatra kSArasAdhye- kAjikAdhaHsthitaM dravyam / teneti samabhAgapiSTenAmlakAjikabItyAdi / kSArasAdhyavyAdhivyAdhitamiti kSArasya sAdhyo yo vyAdhi- jAdinA / enaM kSAradagdham // 19-21 // stena vyAdhitaM duHkhitam / nivAtAtape deze iti nizabdo| tilakalkaH samadhuko ghRtAkto vrnnropnnH|| vAtAtapAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate / asaMbAdhe'saMkIrNadeze, kSArakRtavraNaropaNopAyamAha,-tilakalka ityAdi ||anophrnniiyokten vidhAneneti 'prazasteSu tithikaraNamuhUrtanakSa- rasenAmlena tIkSNena vIryoSNena cyojitH||22|| treSu' (sU. a. 5) ityAdikena vidhinA; asya ca kSAra prati- | AgneyenAgninA tulyaH kathaM kSAraH prazAmyati |saaryeditynyaa kriyayA saMbandhaH / upasaMbhRtasaMbhAramiti yantra- evaM cenmanyase vatsa! procyamAnaM nibodha me 23 zastrakSArAgnizalAketyAdisamIpasthApitopakaraNam / tataH saMbhRta- amlavarjAna rasAn kSAre sarvAneva vibhAvayet // saMbhArAnantaram / asya vyAdhitasya, tamavakAzaM taM pradezaM, nirI- kaTukastatra bhUyiSTho lavaNo'nurasastathA // kSyeti vyAdhyAkAravijJAnArtham , avaghRSyeti pittaduSTam , avali- amlena saha saMyuktaH saM tIkSNalavaNorase // 24 // khyeti vAtaduSTaM suptakaThinalacaM, pracchayitleti kaphaduSTaM kaNDUzvaya- | mAdhurya bhajate'tyartha tIkSNabhAvaM vimuJcati / / thuprabalaM, pazcAcchalAkayA kSAra pratisArayedityarthaH; 'kSAraM prati- mAdhuryAcchamamApnoti vhnirdbhirivaaplutH||25|| sArayet' ityasya sthAne 'kSAraM pAtayitvA' iti kecit paThanti / . agnitulyasya kSArasyAgneyena kAjikena kathaM zamanamityAzakAlAvadhi pratipAdayati-dattvA vAkazatamAtramityAdi / - mAha,-rasenetyAdi / amlena tIkSNena vIryoSNenAmeyena rasena vAk laghvakSaroccAraNaM; vAkzatamAtramiti mAtragrahaNenaitadbodhayati- yojito'mitulyaH kSAraH kathaM prazAmyatItyarthapiNDaH / uttaraetAvatA kAlena yo dahati sa yathoktaguNaH kSAraH / anye mAtra- mAha,-evaM cenmanyase vatsetyAdi / vibhAvayet jaaniiyaadityrthH| sthAne evazabdaM paThanti, "vAkzatameva nAdhikaM na nyUna ca" iti kaTukastatra bhUyiSTha iti tatra pazcarase kSAre kaTuko'nurasaH, . ca vyAkhyAnayanti / idAnI kSArasya pratidoSaM lepapramANamaSacAra- lavaNastu bhUyiSTha iti yojyaM; kecit kaTukameva bhUyiSThaM manyante; NakAlaM ca niyamayannAha,-padmapatrasama ityAdi / imaM ca pAThaM tana, yato janA amlabhakSaNe mAdhuryArtha lavaNameva rasaM prayuJjate, kecidAcAryA na paThanti, sa cAbhAvAt samagro na likhita | lavaNavarge kSArasya paThitavAcca, kaTuvarge cApaThitatvAt ; yadyevaM 'sa iti // 18 // khalvAneyauSadhibhUyiSThatvAt kaTuka' iti tarhi katham ? ucyate, tasminipatite vyAdhau kRSNatA dgdhlkssnnm|| | lavaNavargapAThAdeva kSArasya lavaNale siddhe kaTuka iti vidhyartha samyagdagdhalakSaNaM vaktumAha,-tasminipatita ityAdi / meva / sa tIkSNalavaNo rase iti sa kSAra evaMguNaH / adbhiH vyAdhizabdo'tra duSTamAMsAdiSu vartate, natu duHkhasaMjJike vyAdhauH pAnIyaiH, Aluto 'boli(Di)ta' iti loke // 22-25 // kutH| tatra kRSNatAbhAvAt / etattu sAmAnyaM samyagdagdha- tatra samyagdagdhe vikaaropshmolaaghvmnaanaavshc||lkssnnm / idAnIM cikitsAntarakathanAya punaH samyagdagdhalakSaNamAha,tatrAmlavargaH zamanaH srpirmdhuksNyutH|| 19 // tatra samyagdagdha ityAdi / tatreti samyagdagdhAdimadhye / lAghavamaatha cet sthaiiramUlatvAt kSAradagdhaM na zIryate // zAnAm / kRte kSAranirvApaNa ete vikAropazamAdayo lakSaNAnyuidamAlepanaM tatra samagramavacArayet // 20 // ttarakAlaM jJeyAni; "etadvikAropazamAdikaM kiMcittAtkAlika 1"avaghRSyetyAdipakSatraye pittaduSTamuttAnamavaghRSya, vAtaduSTamana lakSaNaM, kiMciduttarakAlikam" ityanye ||khvgaaddhN vA'valikhya, kaphaduSTamavagADhaM ca pracchayitveti vyavasthA" 1 sa tIkSNalavaNo rasaH' iti pA0 / 2 'etacca bahirantazcAiti ckrH| 2 vAkzatamAtramiti zatAkSaroccAraNaparyAptaM kAlaM mlena kSAramAdhuryAnayanAt kSAravikArahananamucyate; yaduktaM carake kSArAvacAraNam' iti pA0 / 3 "nipatite iti kSArApanIte vyAdhau | madAtyayacikitsite amlena mayenAntarakSAravikArazamanaM, tathA hi kRSNatA dagdhalakSaNaM deyam , etacca dAhe kSeyaM lakSaNaM; vikAropazamAyu- "kSAro hi yAti mAdhurya zIghramamlopasaMhitaH" (ca.ci.a. 24) darkaDeyamagre vakSyati" iti cakraH / 4 'etatvasAmAnya' iti pA0 / iti / bAhye tu kSAre zItasparzatvAdapi amlaM kSAradAhaM hanti; yaduktaM 5 "sthiramUlatvena dagdhalakSaNaM bhavati naca niHzeSavyAdhizAtanaM, | vizvAmitre-"yatazcoSNatamaH kSAraH zaityaM cAmle rase'dhikam / tatrAyaM lepaH-amlakAliketyAdi" iti cakraH / tasmAt sekapradehAbhyAmamtaH kSAraM nivarvayet" iti' iti cakraH / su0 saM07 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM hInadagdhe todakaNDujADyAni vyAdhivRddhizca // - vyAdhipuruSavizeSeNa niSedhamukyA pradeza vizeSeNa vaktumAha,hInadagdhalakSaNamAha,-hInadagdhe ityAdi / hInadagdhe todA- tathetyAdi / taruNAsthIni ghrANakarNagrIvAkSipuTeSu taruNasaMjJAnyadayo vAtazlaiSmikAH / jAjyaM jaDatA / anye khatra 'durdagdhe sthIni; sevanyaH sapta, paJca zirasi, ekA jihvAyAm , ekA zephasi; todadAhakaNDUjADyAni vyAdhivRddhizca' iti paThanti, "tasmin dhamanyazcaturviMzatirnAbhiprabhavAH; nAbhiriti marmagrahaNAdeva nAbhiH sthAne etAni vAtapittaraktakaphaprakopakAryANi" iti ca vyAkhyA- prAptA, punarnAbhigrahaNaM nAbhyAM doSAtizayasUcanArtha; zepho mer3haH / nayanti // anuktamupagRhNannAha-alpamAseSu ca pradezeSu jAnupAdopari la. atidagdhe dAhapAkarAgasrAvAGga | lATAdiSu ca / akSaNozca na dadyAdanyatra varmarogAditi anyatrAmUrchAH syurmaraNaM vA // 26 // nyasmin roge, varmaroge punarakSNorapi kSAraM dadyAdityarthaH // 29 // atidagdhalakSaNamAha, atidagdhe dAhetyAdi / atidagdhe tatra kSArasAdhyemvapi vyAdhiSu zUnagAtramasthizUdAhapAkAdayaH paittikAH, rAgo raktatA, aGgamardo vedanAvizeSaH, linamannadveSiNaM hRdayasandhipIDopadrataM ca kSAro na klamo glAniH // 26 // sAdhayati (durbalabAlasthavirAdIn pratisAraNIye kSAradagdharvaNaM tu yathAdoSaM yathAvyAdhi copakra- iti ) // 30 // met // 27 // avasthAvazAnniSedhArtha darzayannAha,-tatra kSArasAdhyeSvi. kSAradagdhavraNavyApacikitsAM vaktumAha,-kSAradagdhavraNamityAdi // 30 // tyAdi / anye tu 'yathAvidhi yathAdoSam' iti paThanti, bhavati cAtra"hetuvyAdhipratyanIkena vidhinA" iti vyAkhyAnayanti // 27 // viSAgnizastrAzanimRtyukalpaH atha naite kSArakRtyAH-tadyathA-durbalabAlastha kSAro bhavatyalpamatiprayuktaH // virabhIrusarvAGgazUnodariraktapittigarmiNyatumatIpra- sa dhImatA samyaganuprayukto vRddhajvaripramehirUkSakSatakSINatRSNAmUryopadrataklI rogAnihanyAdacireNa ghorAn // 31 // baapvRttodvRttNphlyonyH||28|| iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne kssaar| ataH kSArasya dvividhasyApi yeSu pratiSedhastAnAha,-atha paakvidhirnaamaikaadsho'dhyaayH|| 11 // nete kSArakRtyA ityAdi / eSu ca yathAdoSaM keSucideva pratisAra idAnIM samyakprayuktasya kSArasya mahAguNavamasamyakprayuktasya NIyakSAraniSedhaH, keSucit pAnIyaniSedhaH, kessucidubhynissedhH| tu mahAdoSavaM nidarzayannAha,-bhavati cAtretyAdi / viSAgnizasarvAGgazUnodarIti sarvAGgena zUno ya udarI tasyaiva kSAraniSedhaH | nAzanimRtyukalpa iti mRtyuzabdo viSAdibhiH saha pratyeka kRtaH; kSata uraHkSataH, tena kSINaH; tRSNAmUrcIpaddhata iti upadru saMbadhyate, tenAyamarthaH-viSAdibhiH kRlA yo mRtyustena mRtyunA tazabdastRSNAmUrchAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate; klIbaH kSINazukraH, kalpaH sadRzo bhavati; tatra viSavadvedanAbhiH sarvAGgAnusArI bhUtvA azukrasya punaH kSArAdhikAra eva nAsti; udvRttApavRttaphalayonaya mArayati, agnivadvisphoTakAdikAraNo bhUtvA, zastravat sirAdiiti udvRttApavRttazabdau phalayonibhyAM saha pratyeka saMbadhyete; cchedI bhUtvA, azanivat sadyo mArayatIti dRSyantacatuSTayamupanyaphalamaNDaM, yonirgarbhAzayaH; udvRttaphalaH sthAnAdUrdhvagatANDaH, apa stam // 31 // vRttaphalaH sthAnAt srastANDaH; udRttayoniH sthAnAdUrdhvagatayoniH, | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAapavRttayoniH sthAnAt srastayoniH; anye tu phalayonizabdena khyAyAM sUtrasthAne kSArapAkavidhirnAmaikAdazo'dhyAyaH // 11 // samuditena garbhAzayamAcakSate, tatrAyamarthaH-udvRttaphalayoniH sthAnAdUrdhvagatagarbhAzayA, apavRttaphalayoniH sthAnAt sastagarbhAzayetyarthaH; apare tu phalazabdaM rajasi vartayanti, kutaH ? garbhasya dvaadsho'dhyaayH| phalasAdhanakhAt; tena yasyAH yoneH sakAzAt phalaM raja udvRtta athAto'gnikarmavidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||2|| mUrdhvagatam , apavRttamadhogataM, sA udvRttaapvRttphlyoniH||28|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tathA marmasirAsnAyusandhitaruNAsthisevanIdhama athAta ityAdi / agninA kRtvA yat karma, agneH saMbandhi nIgalanAbhinakhAntaHzephAsrotaHsvalpamAMseSu ca / vA yat karma, tadagnikarma; tasya vidhividhAnaM, tadyasminnadhyAye dezeSvakSNozca na dadyAdanyatra varmarogAt // 29 // vidyate taM vyAkhyAsyAmaH / 'agnikarmIyam' ityanye paThanti, .1 "kSAradagdhavraNamiti hInAtidAhajaM vraNaM" iti cakraH / "agnikarmAdhikRtya kRto'gnikarmIyaH" iti vyAkhyAnayanti ca 2"plIhodare kSAravidhAnAt" iti ckrH| 3 "klIbo'trAlpa- | // 1 // 2 // zukraH, tasya kSAraH sarvathA puMstvaM hanyAt; azukrasya puMstvAbhAvAdeva na 1 ayaM pATho mudritapustakeSu na ptthyte| 2 asyAgre 'cakAtadAdhA' iti ckrH| 4 "kecittu phalazamdenehAvaM prAhayantyupa- rAhurbalavAlasthavirAdIn pratisAraNIya iti' ityadhikaM paThyate mudrita- .. cArAdalAyAM ghoSa itivat" iti haaraanncndrH| | pustkessu| 3 'kRtaM' iti pA0 / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12 ] sushrutsNhitaa| 51 * kSArAdagnirgarIyAn kriyAsu vyAkhyAtaH, tahagdhAnAM ___ agnyavacAraNopakaraNAni nidarzayannAha, athemAnItyAdi / rogANAmapunarbhAvAdveSajazastrakSArasAdhyAnAM ta. ajAzakRt chAgapurISaM; jAmbavauSThaM jambUphalasadRzamukhAgrA kRssnntsaadhytvaac||3|| pASANaracitA vartiH; itaralohAstAmrarajatAdayaH, teSAM vikArA amikarmamAhAtmyamAha,-kSArAdityAdi |-kssaaraadguroH sakA- lohAH; kSaudraguDasnehAzceti cakArAt sarjarasamadhUcchiSTAdayaH / zAdamirgarIyAn gurutaraH / kutra punaH kSArAdagnirgarIyAnityAha- agnayupakaraNarAzitrayasya pratyeka viSayaM darzayannAha-tatretyAdi / kriyAsu karmasu, na tu guNeSu; guNeSu punanidoSaghnacchedyabhedyalekhya- laggatAnAmiti vAtakaphakRtAnAM supyAdivikArANAm / mAMsagakaraNAdiSu kSAra eva pradhAnaH; etena khe khe kRtye dvayorapi prAdhAnya- tAnAM vAtakaphajavikArANAm / kSaudraguDasnehA ityatrApi vAtakaphamityukta; yathA-dRDhaprahAritvenArjunAt karNaH, karNAddarapAtitvenA- saMbhUtAnAmiti boddhavyam / nanu, kAzyapena muninA sirAdiSvagnijunaH pradhAnamiti / vyAkhyAta iti kathita ityarthaH / pratijJAtasya karma pratiSiddhaM tathA ca tadvacanaM,-"na sirAsnAyusandhyasthimarmagarIyastvasya sAdhakaM hetumaah-tddgdhaanaamiti|-agnidgdhaanaam : khapi kathaMcana / daMzasyotkartanaM kArya dAho vA bhiSajA'gninA"apunarbhAvAditi apunarbhAvastu sAdhyAnAM samyagdagdhAnAm , iti; iha tu sirAdiSvapyagnikarmoktam , itthaM ca zAstrAntaravirodhaH; etadviparyaye khagnidagdhasyApi punarudbhavaH; anye vanyathA samAda- tanna, atrApi sirAsnAyusandhyasthicchedAdraktAtipravRttau vyApatpratIdhati-arbudAdayo'gninA samUlamunmUlitA mithyAhArAdibhiH kArAyAgnikarmokaM, na punaH sirAdigatarogocchedanAya, yato punardoSaprakopAttatsthAna evAnye jAyamAnAstadvadupalabhyante / mAMsadAhAdeva sirAdigatarogocchedo jAyata eva; tathA ca bhadrahelantaraM samuccinvannAha,-meSajetyAdi / tatsAdhyalAt agni- zaunakaH,-"khamAMsasaMzrito vAyustvagdAhenaiva zAmyati / mAMse sAdhyavAdityarthaH / anye tu khedazastrakSAraiH' iti paThanti, tatrA- dagdhe hi zAmyanti sirAnAyavasthisandhijAH" iti // 4 // yamarthaH-bhagandarArzasAdayaH pUrva khidyante, pazcAtteSu zastramava- tatrAgnikarma sarvartaSu kuryAdanyatra zaradrISmAbhyAM : cAryate; athavA khedagrahaNaM meSajopalakSaNaM, bheSajAzako zastrAva tatrApyAtyayike'gnikarmasAdhye vyAdhau tatpratyanIkaM cAraNaM, zastrAzakAvazeSavyAdhizamanAya kSAraH, kSArAzakye'va vidhiM kRtvA // 5 // gADhamUle vyAdhAvaniriti // 3 // athemAni dahanopakaraNAni bhavanti-tadyathA tasya kAlaM sApavAdaM nirdizannAha,-tatrAgnItyAdi / tatrApippalyajAzakRdrodantazarazalAkAjAmbavauSThetara nikarma sarvartuSu kuryAdityutsargaH, anyatra zarISmAbhyAmitya pavAdaH / zaradrISmayorapyavasthAyAM pravRttimAha,-tatrApItyAdi / lauhAH kSaudraguDanehAzca / tatra, pippalyajAzakRdro | tanApIti zaraddISmayorapi, Atyayike AzuprANavinAzake, dantazarazalAkAstvaggatAnAM, jAmbavauSThetaralauhA tatpratyanIkavidhiM kRti tasyAgnisamAnasya zaradrISmAbhidhAnamAMsagatAnA, kSaudraguDajhehAH sirAnAyusandhyasthi sytoH, pratyanIkavidhiM viparItavidhAnaM zItAcchAdanabhojanapradehAgatAnAm // 4 // dikaM kRtvA; 'agnikarma kuryAt' ityanuvartate / atra pAThe keci10razakyAnA' iti paa0| 2 'kutaH' iti pA0 / 3 'tatra | dvidhizabdaM na paThanti // 5 // mazatilakAlakacarmakIlasarustamdhapramlAnAGgAbhiSyandAdhimanthazirobhUlalATarajAditeSu sUryakAntapippalyajAzakUgodantazarazalAkAbhistva. ___ sarvavyAdhivRtuSu ca picchilamannaM bhuktavataH; radAho yathAsvamamiSyandAdiSu tu bhrazAlalATadezeSaH granthyarbu- mUDhagabhAzmarIbhagandarodarAzomukharogeSvabhuktavataH dAzIbhagandaragaNDamAlAlIpadAtravRddhiduSTavaNagatinADyavagADhapUyAlasa karma kurvIta // 6 // keSu jAmbavauSThasUcIzalAkAtaguDamadhumadhUcchiSTatailavasAhematAmrA- | sarvAgnikarmAGgavidhimAha, sarvavyAdhiSvityAdi / atrApi yorupyakAMsyairmAsadAhaH, sirAkhAyusandhyasthicchedazoNitAtipravRtti- 'agnikarma kuryAt' iti pratyekaM saMbadhyate / picchilamannaM picchidamtanADIzliSTavarmopapakSmalagaNaliGganAzAsamyagjyadheSu jAmbavauSTha- lavIryamannaM; zItamRdupicchilAnAM vIryANAM pittannatvAt / tatra sucIzalAkAmadhumacchiNDalehaiH sirAdidAhaH |......ath | pradezeSu bhojanasya pratiSedhamAha-mUDhagarbhAzmarItyAdi / eSu dAhAmAturaM kRtasvastvayanamupahRtasarvopakaraNaM prAziraHsaMviSTamAptA- bhojane kRte UrdhvAdhovegAbhyAM karmavighAtaH syAt kvacidudarAnava'balambitaM kRtvA vaiyo nirdhUmabRhasthiradIptakhadirabadarAdhanArairayoghaTana- kAzalAt / kecidatra 'mUDhagarbhAzmarI' ityAdipAThana paThanti // 6 // prakAreNa bhaslAnilAdhmAtaiya'janena cordhvAnirgacchajvAlatayA''pAdi- tatra dvividhamagnika tvagdagdhaM, mAMsadagdhaM tApAbamAnabhAsurAbhivarNairjAmbavauSThAdibhirvyAdhipradezAdalayArthacandrasvastikASTApadavindurekhApratisAraNavikalpena muhurmuhuhitopahitAbhi- 1 'etacca picchilAnnabhojanamagneranuzastratvena zastrakarmaNi vihirvAgbhiradbhizcAturamAzvAsayan dahedAsamyagdAhaliGgotpattaH / ucchu- tabhojanAn vyAdhIn prati kSeyaM, tenAzaHprabhRtiSvabhuktavatAmeva dAhaH' namuSirapralUnadantanADIsajantuduSTavraNeSu tu snehamadhUcchiSTaguDaiH pUra- iti cakraH / hArANacandrastu 'azmarIbhagandarArthImukharogeSvabhuktayitvA dahet / samyagdagdhe ca madhusarpiSI dadyAcchItasnigdhAMzca prade- vataH' iti paThati, vyAkhyAnayati ca-'mUDhagarbhAzmarItyevamAdistvahAn' ityaSTAsaMgrahe (sU. sthA. bha. 40) / | nAkaraH pAThaH, avivakSitAbhikarmakatvAnmUDhagarbhasyetyavadheyam' iti / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAnaM ca, iha tu sirAnAyusandhyasthiSvapi na pratiSi- yetyAdigadyasyAdau kecit 'rogAkRtimavekSya' iti paThanti; sa ddho'gniH // 7 // |ca nibandhakArairna paThitaH, kutaH ? tasyArthasyAprimazlokenaivokta___ agnikarmaNyekIyamataM darzayannAha,-tatra dvividhamityAdi / khAt // 11 // khatantrasiddhAntaM darzayannAha-iha tu siretyAdi / sirAdiSva- bhavati cAtrapyagnikarma kartavyamityarthaH pUrva vyAkhyAtaH; "sirAdiSvapyagnikarma rogasya saMsthAnamavekSya samya. vidhirAtyayike vyAdhAveva, nAnyatra" ityanye vyAkhyAnayanti // 7 // narasya marmANi balAbalaM ca // tatra, zabdaprAdurbhAvo durgandhatA tvaksaMkocazca vyAdhi tathartuM ca samIkSya samyak tvagdagdhe, kapotavarNatA'lpazvayathuvedanA zuSkasaM. tato'vyavasyedbhiSagagnikarma // 12 // kucitavaNatA ca mAMsadagdhe, kRSNonnatavaNatA sA. valayAdidahanavizeSArambhahetuM parihAryANi ca darzayitu. vasannirodhazca sirAnAyudagdhe, rUkSAruNatA karkaza. mAha,-bhavati cAtretyAdi / rogasya granthyAdeH / saMsthAnam A. sthiravaNatA ca sandhyasthidagdhe // 8 // yatAdyAkAram / etena valayAdyArambhahetuH kathitaH / parihAryANi khagAdiSu karmaNi kRte prativiSayaM bhedalakSaNaM darzayannAha,- ca kathayannAha,-narasya marmANItyAdi / balAbalamiti 'Aturasya' tatra zabdetyAdi / sthiravraNatA kaThinavraNatA // 8 // iti zeSaH, balavatyAture karmAdhikAraH, abalavati parihAraH / tatra zirorogAdhimanthayormUlalATazapradezeSu vyAdhiM vAtakaphAtmakaM, tatrAgnikarmAdhikAraH, parihArastu raktapidahet, vartmarogeSvA laktakapraticchannAM dRSTiM kRtvA tAdau / Rtumiti hemantAdipravRttiviSayam , apravRttistu zarabIvarmaromakUpAn // 9 // SmayoH / avekSya samyagiti atraikasminneva zloke ekArtharogamedAccharIrAvayavavizeSeSvapnyavacAraNaM darzayannAha, zabdadvayakaraNaM pravRttinivRttiviSayayorubhayorapyavekSaNe yatnaH kArya iti pratipAdanArtham / adhyavasyet kuryAdityarthaH / prathamasya tatra virorogetyAdi / adhimanthaH akSirogo'bhiSyandapUrvakaH / dhruvI akSikUTopari romarAjI, zaGkhau bhrUkarNayormadhyam / varmadeze | 'avekSya samyak' ityetasya sthAne 'atho viditvA' iti kecit yathA'gnyavacAraNaM tathA darzayannAha,-varmarogeSvityAdi / paThanti, vidikhA jJAkhA // 12 // 'dahet' ityanuvartate / vartma netracchAdanam / AAlaktaka AI tatra samyagdagdhe mdhusrpiaambhytH|| 13 // karpaTaH // 9 // idAnIM samyagdagdhaM cikitsannAha,-tatra samyagdagdhe ityaadi| tvayAMsasirAmAyusandhyasthisthite'tyugraruji amikarma dUSitaraktapittayoH prasAdAya vedanopazamAya ca // 13 // vAyAdhucchruitakaThinasuptamAMse vraNe granthyarzo'rbudabha- athemAnagninA pariharet-pittaprakRtimantaHzogandApacIzlIpadacarmakIlatilakAlakAntravRddhisa. NitaM bhinnakoSThamanuddhRtazalyaM durbalaM bAlaM vRddhaM bhIrundhisirAcchedanAdiSu nADIzoNitAtipravRttiSu manekavaNapIDitamavedyAMzceti // 14 // cAgnikarma kuryAt // 10 // ___ agnernivRttiviSayaM darzayannAha-athemAnityAdi / antaHzo. zeSaviSayamavasthAbhedena darzayannAha,-khaDyAMsetyAdi / atyu-NitaM bhinnakoSThamiti itthaMbhUtasya puruSasya zoNitanirodhena dAhapraruje vAyau iti uprazUle vaayau| ucchitakaThinasuptamAMse iti pAkAdisaMbhavAt / 'anekavaNapIDitam' ityasya sthAne kecit ucchritamutsedhavat , suptamacetanam / nADIti vrnnvishessH|| 10 // 'anekavyAdhiparipIDitam' iti paThanti / akhedyAH 'pANDumehI tatra valaya-bindu-vilekhA-pratisAraNAnIti daha- raktapittI tRSArtaH' (ci. a. 32) ityAdayaH // 14 // navizeSAH // 11 // ata UrdhvamitarathAdagdhalakSaNaM vakSyAmaH / tatra, praNidhAnAkAravizeSamAha-tatra valayetyAdi / vyAdhimUle nigdhaM rUkSaM vA''(cA)zritya dravyamagnirdahati; valayamiva valayaM, zalAkAgranirmito binduriva binduH, tiryagRju- agnisaMtapto hi nehaH sUkSmasirAnusAritvAttvagA. vakA vividhA lekhA vilekhA, taptazalAkAprabhRtibhirava gharSaNa prati 1 itaratheti valayAdi parityajya snehAdidAhenAnyathAdAhaH' iti sAraNaM; vizeSA iti AzrayavyAdhivazenAkRtibhedAH / tatra vala. cakraH / 'itarathA vaidhaprayatlanirapekSatayA bhinnaprakAreNa dagdhamitarathA1 vihita iti bhASAM tyaktvA 'na pratiSiddha' iti bhASayA | dagdhamAkasmikadagdhamityarthaH, tasya lakSaNamitarathAdagdhalakSaNam / kevalAtyayikaroga eva paraM sirAdau kSaudrAdidravyaniyamena cAmirdA- atrAgnivahatIti svatatratvenopadezo vaidyanipekSavenAkasmikatvamAvitanya iti darzayati' ckrH| 2 'duSTavraNocchuitakaThinamAMsa- kartum' iti hArANacandraH / 'itarathAdagdha' iti pA0 / 2 'rUkSadAanthyarbudApacIgalagaNDagRdhrasImazakagulmodarabhagandarAzaHsandhizvIpada- hasya valayAdinA vyAptatvAdalayAcavyAptaM nigdhavAhamAha-agnisaMdharmakIlatilakAlakasirAcchedanADIzoNitAtipravRttiSu' iti tADa- tapto hItyAdi' iti ckrH| 3 'sUkSmamArgAnusAritvAt' iti patrapustake paatthH| | tADapatrapustake pAThaH Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12] sushrutsNhitaa| answarawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww dInanupravizyAzu dahati; tasmAt snehadagdhe'dhikA hAryatveneti na doSaH / anye cAnyathA paThanti-tadetaccaturujo bhavanti // 15 // vidhamagnidagdhalakSaNaM pUrvoktakarmaprasAdhakaM bhavati'-iti, vyAvalayAdiprakArAt prakArAntareNAgnidagdhalakSaNaM vaktumAha, khyAnayanti ca-"pUrvoktaM tvaGmAMsAzritaM yadagnikarma tAlakSaNaata UrdhvamityAdi / itarathA dagdhamiti prakArAntareNa vaidyAdRte prasAdhakaM dyotakaM bhavati; athavA pUrvokteSvagnisAdhyeSu zirorogApramAdAddagdham / tatretyAdi dravyaM snigdhaM sarpirAdi, rUkSaM dravyaM dhimanthAdiSu yadagnikarma tatprasAdhakaM heyopAdeyarUpatayetyarthaH" kASThapASANaloSTAdi // 15 // iti| apare tu 'tadetaccaturvidhamamidagdhalakSaNaM pUrvoktakarmaprasAdhanaM ca bhavati' iti cakAraM paThanti vyAkhyAnayanti ca teSAM mate yadetatra pluSTaM durdagdhaM samyagdagdhamatidagdhaM ceti catu. taccaturvidhamagnikarma tatkathaM cikitsanIyamityAha,-pUrvoktakarmavidhamagnidagdham / tatra yadvivarNa pluSyate'timAtra tat prasAdhanaM; pUrvapratipAditA yA kriyA tatpratIkAraM tacikitsitaplueM; yatrottiSThanti sphoTAstIvAzcoSadAharAgapAka mityarthaH / pUrvapratipAditakriyA tu 'samyagdagdhe madhusarpiAvedanAcirAJcopazAmyanti tahurdagdhaM samyagdaigdhamana mabhyaGga' ityAdikA / cakArAdvakSyamANAparAgniSTapratapanAdikarmavagADhaM tAlavarNa susaMsthitaM pUrvalakSaNayuktaMca; ati prasAdhakamiti jJeyam // 16 // dagdhe mAMsAvalambanaM gAtravizleSaH sirAnAyu. sandhyasthivyApAdanamatimAtra jvrdaahpipaasaamuu| bhavanti cAtraciopadravA bhavanti, vraNazcAsya cireNa rohati, | agninA kopitaM raktaM bhRzaM jantoH praMkupyati / rUDhazca vivarNo bhavati / tadetacaturvidhamagnidagdhala tatastenaiva vegena pittamasyAbhyudIryate // 17 // kSaNamAtmakarmaprasAdhakaM bhavati // 16 // tulyavIrye ume hyete rasato dravyatastathA // tatrAgnidagdhaM vaidyadoSAt pramAdAdvA caturvidhaM darzayannAha tenAsya vedanAstIvAH prakRtyA ca vidahyate // 18 // tatra puSTamityAdi / plaSTadurdagdhayohInadagdhatve'pi pRthakaraNaM lakSa sphoTAH zIghraM prajAyante jvarastRSNA ca baadhte|| NacikitsAbhedAt / 'tatra plaSTam' ityAdigaNanayaiva catuHsaMkhyA idAnIM sarvAgnidagdheSu cikitsArtha viziSTaSyadoSayovRSTiM labdhA, punaH 'caturvidham' itikaraNaM pluSTadurdagdhAbhyAM bhedAbhyAM darzayannAha,-bhavanti cAtretyAdi / tatastadanantaraM; tenaivA. hInadagdhasya triprakAradAhazaGkAnirAsArtham / eSAM lakSaNamAha, gninA raktena cetyarthaH / kutaH punaH prAdhAnyenAgnidagdhe pittame. tatra yadvivarNamityAdi / tatra teSu madhye / vivarNaM prAkRtavarNA- vodIryata ityAha-tulyavIrye ityAdi / hi yasmAt kAradamyavarNam / Syate'timAtram atyartha dahyate na ca sphoTotpattiH | NAt, ete dve apyagnipitte, tulyavIrye uSNavIrye, rasato syAt / anye khatra 'plaSTamatimAtraM vivarNa yat plaSyate' iti rasAt dve api kaTuke, dravyato dravyAdapi tulye; tathAhi -sadRza paThanti vyAkhyAnayanti ca-atimAtraM vivarNa yat plaSyata iti / evAdhAro vaDheH pittasyApi, dravyaM cAtra rasAdyAdhAra ucyate; tataH amitApnotkhinnamiva bhavati; vivarNamatra pANDuvarNam / yatre- kAraNAttenAgninA'sya pittasya kopitasya vedanA dAhAdikA 'bhavatyAdi / coSa AkRSyata iva vedanAvizeSaH, dAho bhasmasAdbha-|nti' iti vAkyazeSaH / prakRtyA ca vidahyata iti prakRtyA khabhApatIva, rAgo raktatA, vedanA oSAdayaH / samyagdagdhamityAdi / vena, vidahyate vidAhamupayAti / tAbhyAmeva raktapittAbhyAM sphoTA anavagAham atidagdhalakSaNarahitam / tAlavarNa pakvatAlaphala. jvarAdayazca zIghraM prajAyanta iti / anye tu 'ume' ityatra 'raktavarNamityarthaH; 'pakkatAlavarNa' ityeke paThanti, apare tu 'tAlapakka- pitte' iti vyAkhyAnayanti / uSNavIyevaM ca madhurarasasyApi phalavarNa' iti / susaMsthitam atyunatAvanatAdidoSavarjitam / raktapittasya yAtrikekSurasavadvidAhitvAt / dravyata iti ete pUrvalakSaNayuktaM ceti khddyaaNssiraanaaysndhysthidaahlinggyuktm| dve api raktapitte dravyAdapi tulye, dravyazabdenAtra hevAdhArI atidagdhe ityAdi / gAtravizleSo viSaTanaM, vyApAdanaM hiMsanam / kathyete; tadyathA-raktapittayordvayorapi tejo hetuH, AdhArazca atimAtrazabdo jvarAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / mUrchAzceti dvayorapi teja eveti // 17 // 18 ||ckaaraacchonnitsraavaadyshc / tadetadityAdi / pluSTAdibhedena catu- dagdhasyopazamArthAya cikitsA saMpravakSyate // 19 // vidhamapyamikarma vaidyasya yadAtmakarma cikitsArUpaM tasya prasAdhaka pluSTasyAgnipratapanaM kAryamuSNaM tathauSadham // bhavatItyarthaH / nanu, samyagdagdhalakSaNameva vaidyasyAtmakarmaprasAdhakaM zarIre cinnabhUyiSThe svinnaM bhavati shonnitm||20|| bhavati, na punaH luSTadurdagdhAtidagdhalakSaNaM; satyaM, samyagdagdhala 1 'pradhAvati' iti pA0 / 2 'svinnabhUyiSThe iti stokAsvinne, kSaNaM vaidyakarmaprasAdhakamupAdeyatvena, iSTadurdagdhAtidagdhalakSaNaM pari udakamiti dAhapratyanIkatayA'zAtamAnamudakaM, skandayatIti styAnIpuNyata ityamitApena vidyata ica' iti cakraH / 2 vyApadA- karoti, skannena ca zoNitenAnirgacchatA tejasA''vRtamArgeNa ca smake'pyasmin samyagdagdhatvaM nAnupapannaM, ghuNAkSaranyAyena kadAci- vAyunA pacyamAnaM dAhAdi karoti; uSNakriyayA tu raktaM vilIyate, svagAdInAM yathAvadAhAt' iti haaraanncndrH| 3 'pakkatAlapha- tejo'paiti, vAyuranulomo bhavati, ityuSNairalpazaH kriyA sukhayatIti lavarNa' iti paa0| 4 'pUrvakarmaprasAdhaka' iti paa0|| | vAkyArthaH, zyameva ca viruddhArthakAriNI kriyA zAle ucyate' iti ckrH| Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna prakRtyA huMdakaM zItaM skandayatyatizoNitam // vairguNDanaH karNarityarthaH; kaNaizca cUrNaprayogakAle 'avacUrNayet' tasmAt sukhayati [SNaM nanu zItaM kthNcn||21|| ityadhyAhAraH / tindukItvakapAlaiveti tindukIvalkalakaparaiH; dagdhasyetyAdi / agnipratapanaM khedanam / uSNaM tathauSadhamiti | 'tindukIvacA tindukIvalkalena, kapAlairmRtkhaparaiH' ityanye / AlepanAnnapAnAdikam / kutaH kAraNAdatra zarIramupacaryate nAgni- 'tindukIlakaSAyairvA' iti kecit paThanti; tindukyA yA vak. kopitaM raktapittamityAha,-zarIre ityAdi / svinnabhUyiSThe atyartha tayA pralepayet, kaSAyAH kaSAyavRkSAzca ye tairapItyarthaH / anye khinne / svalpamapi raktaM yadyakhinnaM bhavati tadA raktapittopa- tu kaSAyazabdena cUrNamAhuH; tatra tindukIvalkalacUrNairityarthaH / zamanena zItopacAreNa duHkhamutpAdayatIti darzayannAha,-prakRtye- | audakaiH padmotpalAdipatraiH; pittaraktopadruto vraNo guDUcyAdityAdi / skandayatyatizoNitamiti raktamatyarthaM styAnatAM nayatI- patracchAdanenoSmANaM tyaktvA sukhaM saMrohati // 25 // 26 ||tyrthH; styAnena raktana ca ruddhamArgoM vAyurUSmA'pyanirgacchan madhUcchiSTaM samadhukaM rodhaM sarjarasaM tathA // 27 // muSTe zUlazopharAgAdikAM vedanAM karoti, ataH zItakriyA na sukhaM maJjiSThAM candanaM mUrvI piSTvA sarpirvipAcayet // karoti; uSNakriyA punA raktavilayanakarI bhavati, ata USma sarveSAmagnidagdhAnAmetadropaNamuttamam // 28 // niHsaraNavAtAnulomahetuH sA'tisukhayati // 19-21 // sarveSvagnidagdheSu ropaNArtha cikitsAM darzayannAha,-madhUcchizItAmuSNAM ca durdagdhe kriyAM kuryAdbhiSak punH|| TamityAdi / idaM ca sAmAnyaM ropaNaM ghRtaM kecit paThanti, na tu. ghRtAlepanasekAMstu zItAnevAsya kArayet // 22 // nibandhakArA iti; sUpayogikhAnmayA'pi likhitam // 27 // 28 // durdagdhakriyAM nirdizannAha,-zItAmityAdi / durdagdhe'vagADha snehadagdhe kriyAM rUkSAM vizeSeNAvacArayet // mUladagdhabhAgasya khinnaraktasya nirvApaNArtha zItAM kriyAM kuryAt , snehadagdhe cikitsAmAha, snehadagdhe ityAdi / rUkSadagdhe anavagADhamUladagdhabhAgasyAkhinnaraktasya vilayanArthamuSNAM kriyAM | punaranukkAmapi snigdhAM kriyAmavacArayet |kuryaat; anye tu zItA dAhAtizaye, nAtidAhe uSNAmiti / punaH kiM kuryAdityAha,-ghRtAlepanAdInapi zItAneva kAraye. __ata Urdhva pravakSyAmi dhUmopahatalakSaNam // 29 // diti / evaM sukhIbhavati vraNarohaNaM ca // 22 // zvasiti kSauti cAtyarthamapyAghamati kAsate // samyagdagdhe tugAkSIrIplakSacandanagairikaiH // cakSuSoH paridAhazca rAgazcaivopajAyate // 30 // sAmRtaiHsarpiSA snigdhairAlepaM kaaryedbhissk||23|| sadhUmakaM nizvasiti preyamanyanna vetti c|| grAmyAnUpaudakaizcainaM piSTairmAsaiH pralepayet // tathaiva ca rasAn sarvAn zrutizcAsyopahanyate // 32 // pittaviddhivaccainaM saMtatoSmANamAcaret // 24 // tRSNAdAhajvarayutaH sIdatyatha ca mUrcchati // dhUmopahata ityeSaH,zRNu tasya cikitsitm||32|| samyagdagdhe cikitsAmAha-samyagdagdha ityAdi / tugAkSIrI sarpirikSurasaM drAkSAM payo vA zarkarAmbu vA // vaMzarocanA, anye tu vaMzarocanAnukAri pArthivaM dravyaM, plakSaH parkaTI, madhurAmlaurasauvA'pi vamanAya prdaapyet||33|| candanaM raktacandanaM, sAmRtairiti guDUcIsahitaiH; etaistugAkSIryA vamataH koSThazuddhiH syAddhamagandhazca nazyati // didravyai'tasnigdhIkRtaiH pittapratyanIkamavizoSiNaM lepaM samyagdagdhe / vidhinA'nena zAmyanti sdnkssvthujvraaH||34|| kArayedityarthaH / vAtazAntyartha pralepamAha,-grAmyetyAdi / dAhamUrchAtRDAdhmAnazvAsakAsAzca dAruNAH // grAmyA azvAdayaH, AnUpA varAhamahiSAdayaH, audakAH kUrmA madhurairlavaNAmlaizca kaTukaiH kavalagrahaiH // 35 // dayaH / pittavidradhivadityAdi / enaM samyagdagdhaM saMtatoSmANaM samyaggRhAtIndriyArthAn manazcAsya prasIdati // balavattaroSmANam // 23 // 24 // zirovirecanaM cAssai dadyAdyogena zAstravit // 36 // atidagdhe vizIrNAni mAMsAnyuddhRtya shiitlaam|| dRSTirvizudhyate cAsya zirogrIvaM ca dehinH|| kriyAM kuryAdbhiSak pshcaacchaalitnnddulknnddnaiH|| avidAhi laghu snigdhamAhAraM cAsya kalpayet37 tindukItvakapAlairvA ghRtamitraiH prlepyet|| idAnIM kaNThanAsAdiSu karmaNi kRte dhUmopaghAtalakSaNaM cikitsA vagaDacIpatrai chaadyedthvaadkaiH||26|| ca darzayannAha.-ata UrdhvamityAdi / zvasiti zvAsa karoti / kriyAM ca nikhilAM kuryAdbhiSaka pittvisvt|| kSauti cAtyarthamiti atizayena chikati / Adhamati AdhmAna atidagdhe cikitsAmAha, atidagdhe ityAdi / vizIrNAni | avalambitAni / zAlitaNDulakaNDanairiti zAlitaNDulakaNDano. 1 sopayogitvAt' iti paa0| 2 ete ca zvAsAdayo yathAyogyatayA koSThaghrANacakSurAdInAM dhUmopaghAtAttarkaNIyAH' cakraH / 1 'kuryAttataH punaH' iti paa0| 2 'nAtizaye' iti, zvasityAdhmAti cAtyartha kAsate kSavate bhRzam' iti pA0 / 'zAnte dAhe' iti ca pA0 / 3 'yuktaiH' iti paa0| 4'prazA- | 3 'ityevaM' iti paa0| 4 'viSayAn' iti paa0| 5 kSauti stoSmANaM' iti tADapatrapustake paatthH| | hikkatItyarthaH' iti haaraanncndrH| Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] sushrutsNhitaa| yukto bhavati / rAgaH pItalohitatA akSNoH / preyamanyanna manugrahArtha paramasukumAro'yaM zoNitAvasecanopAvetti ceti nAsAgatadoSeNa dhUmAdanyad preyaM na vetti, 'preyaM tAvanna yo'bhihito jalaukasaH // 3 // vetti anyat spRzyaM dRzyaM ca na vetti' itynye| rasAn sarvAnityatra __ jalaukasAM viSayaM nirdizannAha,-nRpAdayetyAdi / anugrahArtha'na vetti' iti saMbadhyate / zrutizcAsyopahanyata iti na zRNotI miti upakArArtham / paramasukumAro'yamiti pradhAnamRdurityarthaH; tyarthaH; zrotragatadoSeNa / tRSNAdAhajvarayuta iti sparzadoSeNa / zRGgAlAbU sukumAropAyau, jalaukasastu paramasukumAropAyaH; sIdati kriyAkhasamartho bhavatItyarthaH / zRNu tasyetyAdi / sapiri asukumAropAyastu pracchannaM sirAvyadhanaM ca // 3 // kSurasamityeko yogaH, drAkSAM payo veti dvitIyaH, zarkarAmbu veti | tRtIyaH, madhurAmlau rasau vA'pIti caturthaH / sadanam aGgaglAniH / tatra vAtapittakaphaduSTazoNitaM yathAsaMkhyaM zRGgajayogena mAtrayA // 29-37 // | laukAlAbubhiravasecayet, sarvANi sarvairvA (vize | Sastu visrAvyaM shRnggjlaukaalaabubhihiiyaat)||4|| uSNavAtAtapairdagdhe zItaH kAryoM vidhiH sdaa|| | doSavizeSeNApi jalaukasAM tatprasaGgenAgatasya zRGgasyAlAzItavarSAnilairdagdhe snigdhamuSNaM ca zasyate // 38 // bvAzca viSayaM darzayitumAha,-tatra vAtetyAdi / asyAgre kecit tathA'titejasA dagdhe siddhirnAsti kathaMcana // | 'snigdhazItarUkSalAt' iti hetumudAharanti, amuM ca nibandhakArA indravajrAgnidagdhe'pi jIvati pratikArayet // na paThanti / pakSAntaraM darzayannAha-sarvANItyAdi / sarvANi snehAbhyaGgaparIkSekaiH prade haizca tathA bhiSak // 39 // vAtapittakaphaduSTAni zoNitAni, sarvairiti zRGgAdibhiryathAlAbham / iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne'gnikarma... nanu yathAsaMkhyamityabhidhAya sarvANi sarvaiHtyuktamaniyataM vacanaM vidhirnAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // syAdityabhiprAyeNAha,-vizeSatastu visrAvyaM zRGgajalaukAlAbubhiidAnIM dagdhacikitsAprasaGgena dagdhasadRzasya cikitsAM darza- gRhNIyAditi; atizayena visrAvaNArha yadbhavati zoNitamatiprabayannAha,-uSNetyAdi / uSNavAto praiSmikaH zArado vA; uSNa- latayA tacchRGgAdibhiPDhIyAnniharedityarthaH / vizeSatasvityAdi vAtenAtapena ca dagdha iva dagdhaH; uSNavAtAtapAbhyAmiti pAThastu kaizcideva nibandhakAraiH kathaMcideva vyAkhyAtaH, bahubhistu dvivacane prApte bahavacanamanuktoSNaprApaNArtham / sadAsthAne kecida | jejjhaTAdibhiH parihRta eva // 4 // 'vraNe' iti paThanti vyAkhyAnayanti ca-vraNe iti khagAdivraNava- bhavanti cAtra zlokA:stuni / zItavarSAnilairdagdhe iti zItaM himaM, himadagdhastuSAradagdha uSNaM samadhuraM snigdhaM gavAM zRGgaM prakIrtitam / iti lokoktyA himadagdhe'pi dAhasAdRzyamasti; varSAnila iti vR tasmAdvAtopasRSTe tu hitaM tadavasecaine // 5 // 'STisaMyukto vAtaH, atrApi bahuvacanamanuktazItaprApaNArtham / 'dagdhe' zItAdhivAsA madhuro jalaukA vArisaMbhavA / ityasya sthAne kecit 'hate' iti paThanti / tathA'titejasA dagdhe tasmAt pittopasRSTe tu hitAsA tvavasecane // 6 // iti atitejasA vajrAgninau / 'tathA'titejasA dagdhe na sidhyati alAbu kaTukaM rUkSaM tIkSNaM ca parikIrtitam // kathaMcana' iti yat kRtaM tat kiMciddagdhe siddhirapi bhavatIti tasmAcleSmopasRSTe tu hitaM tadavasecane // 7 // jJApanArtham / tatra ca pUrvoktena vidhinA zItoSNAdinA pratikartavyamiti / asyAgre kecit "indravajrAgnidagdhe'pi jivati prati tatra vAtAdiduSTe sahetuGgAdyavacAraNaM darzayannAha-bhavanti kArayet / snehAbhyaGgaparISekaiH pradehaizca tathA bhiSaka"-iti 1 'yajjalaukasaH' iti pA0 / 2 atrAha vAgbhaTaH,-"pracchApaThanti; taM ca nibandhakArA na paThanti // 38 // 39 // | nenaikadezasthaM grathitaM jalajanmabhiH / harecchraGgAdibhiH suptamasRgvyApi iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaMgrahA | sirAvyadhaiH // pracchAnaM piNDite vA syAdavagADhe jalaukasaH / khyAyAM sUtrasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // vasthe'lAbughaTIzRGga siraiva vyApake'sRji // vAtAdidhAma vA zRGgajalaukAlAbubhiH kramAt" (vA. sU. a. 26) iti / 3 'sarvANi savaiti vAtAdiduSTe zRGgAdiniyama niSedhayati / uktAprAptAvayogyatAyAM tryodsho'dhyaayH| vA yatprApyate yadA yogyaM bhavati tenaiva kartavyamityarthaH, vizeSaathAto jalaukAvacAraNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 tastu visrAvyamiti pUrveNa sNbdhyte| tena vAtAdiduSTe zRGgAdividhAnaM . yathoSAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | mukhyaM; uktaM hi carake-'bhiSagvAtAnvitaM raktaM zRGgeNAzu viniharet / athAta ityAdi // 1 // 2 // pitAnvitaM jalokobhiralAbUbhiH kaphAnvitam (ca. ci. a. 29) iti ckrH| 4 asyAgre 'ardhacandrAkRti mahattanu saptAGgulAyatam / nRpAyabAlasthavirabhIrudurbalanArIsukumArANA pracchite dApayecchRGgamAsyenAcUSayedbalI' iti tADapatrapustake'dhikaH 1 'lohitatA' iti pA0 / 2 'siddhi kAntikI matA' iti pATha uplbhyte| 5 'madhureti madhurArthakriyAkAritvAt / vAri. cakasaMmataH paatthH| 3 vidhudagninA' iti pA0 / saMbhaveti tRNajalaukApratiSedhArtha iti cakraH / Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna cAtretyAdi / samadhuram ISasnigdhaM; kecit 'snigdhaM lakSNaM kRticitrA sAmudrikAH; govRSaNavadadhobhAge dvidhAsamadhuraM' iti paThanti / zItAdhivAsA zItagRhA // 5-7 // bhUtAkRtiraNumukhI gocandaneti / tAbhirdaSTe puruSe tatra pracchite tenubastipaTalAvanaddhana zRGgeNa deza zvayathuratimAtra kaNDUmUccho jvaro dAhazchAdazoNitamavasecayedAcaSaNAta, sAntIpayAs. meMdaH sadanamiti liGgAni bhavanti / tatra mahAgadaH lAbvA / (jalAyukA vkssynte)||8|| pAnAlepananasyakarmAdiSupayojyaH / indrAyudhAdaSTavAtAdidoSaduSTarudhirasrAvaNaprasaGgAgatayoH zRGgAlAbukayorava masAdhyam / ityetAH saviSAH sacikitsitA vyAkhyAtAH // 11 // cAraNaM darzayannAha,-tatra pracchite ityAdi / bastiratra mUtrAzayaH, paTalaM ghanaM zubhraM markaTikAjAlakaM, tanuzabdastu dvayorapi saMba. saviSANAM poSaNAvacAraNaniSedhArtha pramAdatastvavacAritAnAM dhyate / anye tu 'tanuvastrapaTalAvanaddhena' iti paThanti, vyAkhyA- khayaM vA lagnAnAM vyApaccikitsArtha nAmnA nirdezaM kurvannAha,-tatra nayanti ca-sUkSmavastrAvaraNapihitena / sAntadIpayA madhyadI- saviSA ityAdi / tAsAmAkRtiM nirdeSTumAha,-tAkhajanetyAdi / pasahitayA, zoNitamavasecayediti saMbandhaH / kecidalAbvA ava- aJjanaM kajalaM, pRthuzirA mahAmastakA / varmimatsyaH sarpAkAraH, cAraNamanyathA paThanti; tathAhi-bhUrjapatrazaNatulAnAmityAdi / anye rohitamatsyamAhuH; chinnonnatakukSiriti kvacicchinnakukSiH ayaM pATho'bhAvAt samagro na likhitaH / rAjAlAbupramANaM bhAlu. kvacidunnatakukSiH / romazeti valiyuktavAdomAvatateva pratikisakAzAdavagantavyam / tathAca tadvacaH,-"viSANaM zvetagori | bhAti / indrAyudhaM zakradhanuH; citrA citritA maNDitetyarthaH / nduvakaM saptAGkhalAyatam / kSiptAntaHpicupezIkaM yojyaM vAtayute'- vicitrapuSpAkRticitreti nAnAsaMsthAnadhavalabinducitrA / go. sRji|| aGguSThamUlavanmUle chidramagre'sya mudgavat"-iti; "aSTA SaNavadadhobhAge dvidhAbhUtAkRtiriti vRSabhANDa ivAdhobhAge dvipragulapariNAhA caturaGgulanAlasaMmitA sumukhI / kRSNamRdAliptatanuH kArabhUtAkRtiH / tAsAM daMze viSopadravaM nirdizannAha;-tAbhizreSThA raktAvasecane'lAbuH" iti / anye tu zRGgAlAbupramANa- daSTa ityAdi / AtamAtrazabdaH kaNDvAdAbhaH saha rdaSTe ityAdi / atimAtrazabdaH kaNDvAdibhiH saha pratyekaM sNbdhyte| matraiva paThanti, tathA vAtAdiduSTaraktalakSaNaM ca, sa ca pATho'smA- madaH pUgaphaleneva mattatA / sadanamaGgaglAniH / tAsAM daMzaviSe. bhirabhAvAnna likhitH||8|| cikitsAM vaktumAha-tatra mahAgada ityAdi / tatra tasmin viSe mahAgadaH 'trivRdvizalye madhukaM haridre' ( ka. a. 5) ityAdinA jalamAsAmAyuriti jalAyukAH, jalamAsAmoka kalpasthAnoktaH / nasyakarmAdiSvityatrAdizabdAt pariSekAvagAhA. iti jalaukasaH // 9 // | diSu yojyaH / indrAyudhetyAdi asAdhyam asAdhanArham / tadaMzajalaukasAM niruktimAha,-jalamAsAmAyurityAdi |-aasaaN liGgaM tvasAdhyasarpadaSTaviSavegavijJAnavadveditavyam ; anye tu zvayajalaukasAM jalamAyuriti jalAyukAH, 'kathyante' itydhyaahaarH| thvAdInAM saMpUrNaliGgalAdariSTAdyupapattermahAgadAvacAraNenApyanupaniruktipakSAntaramAha,-jalamAsAmoka iti jalaukasaH // 9 // zAntestallijJAnamityAhuH // 11 // tA dvAdaza tAsAM saviSAH SaTa, tAvatya eva nirvissaaH||10|| __ atha nirviSAH-kapilA, piGgalA, zaGkhamukhI, idAnI cikitsopayoginI jalaukasAM saMkhyA nirdeSTumAha, mUSikA, puNDarIkamukhI, sAvarikA ceti / tatra, tA dvAdazetyAdi / tAsAmeva saviSanirviSabhedAdvividhatvamAha manaHzilAraJjitAbhyAmiva pArthyAbhyAM pRSThe snigdhA tAsAmityAdi / evazabdo'tra paratantroktasaviSASTajalaukAzaGkA mudgavarNA kapilA; kiMcidratA vRttakAyA piGgA''nirAsArtham // 10 // zugA ca piGgalA; yakRdvarNA zIghrapAyinI dIrghatI. |kSNamukhI zaGkamukhI; mUSikAkRtivarNA'niSTagandhA tatra saviSAH-kRSNA, karburA, alagardA, indrA ca mUSikA; mudgavarNA puNDarIkatulyavakrA puNDarIkayudhA, sAmudrikA, gocandanA ceti / tAsu, mukhI; snigdhA padmapatravarNA'STAdazAGgulapramANA aJjanacUrNavarNA pRthuzirAH kRSNA; varmimatsyavadA sAvarikA, sA ca pazvarthe; ityetA aviSA yatA chinnonnatakukSiH karburA; romazA mahApArdhA vyaakhyaataaH||12|| kRSNamukhI alagardA; indrAyudhavavarAjibhizcitrA indrAyudhA; ISadasitapItikA vicitrapuSpA | upAdAnArtha nirviSANAM nAmAni nirdishnnaah-athetyaadi| " tA eva lakSaNairnirdizannAha-tatretyAdi / mudgavarNA haritamudra1 'tanuvastrapaTalasUtrAvanaddhena' iti hArANacandrasaMmataH pAThaH / varNA piGgalA kapilA / AzugA shiighrgaaminii| yakRdvaNoM nIla2 atrAha vAgbhaTaH,-"vyaGgulAsyaM bhavecchraGga cUSaNe'STAdazA- | lohitavarNA / mUSikAkRtivarNeti mUSikAkRtimUSikavarNA cetyarthaH / kulam / agre siddhArthakacchidraM sunaddhaM cUcukAkRti / / syAdvAdazAGgulo'- puNDarIkatulyavakreti padmavadvistIrNamukhI / sAvarikAyA viSayalAbu he tvaSTAdazAGgulaH / caturuyaGgulavRttAsyo dIpto'ntaHzleSmaraktahRt" (vA. sU. a. 25) iti // 3 'saptadazAGgulam' iti pA0 / 1 'mUSikAkRtivaNeti mUSikalAlAkRtistavarNA ceti' ckrH| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] sushrutsNhitaa| 57 - mAha-sA cetyAdi / pazvarye hastyazvAdInAmarthe, na punarmanuSyA- | kAni ca patrANi; jyahAnayahAzcAbhyo'nyajalaM bhakSyaM NAm // 12 // ca ddyaat| saptarAtrAt saptarAtrAtha ghaTamanyaM saMkrAtAsA yavanapANDyasahyapautanAdIni kSetrANi; teSu mayet // 17 // mahAzarIrA balavatyaH zIghrapAyinyo mahAzanA poSaNaM darzayannAha-athainAmityAdi / AvApya prakSipya / nirviSAzca vizeSeNa bhavanti // 13 // nidadhyAt sthApayet / vallUra zuSkamAMsam / saMkAmayet saMcAranirviSANAM prazastAni kSetrANyAha,-tAsAmityAdi / yavanaH yet // 17 // turuSkadezaH, pANDyo dakSiNadigvibhAgIyo dezaH, sahyo narma- | bhavati cAtradAyAH pAre parvatavizeSaH, pautano mathurApradezaH / yavanAdikSe. sthUlamadhyAH parikliSTAH pRthvyo mndvicessttitaaH|| treSu kIdRzA jalaukA bhavantItyAha-teSvityAdi / kecidyavanA- agrAhiNyo'lpapAyinyaH saviSAzca na pUjitAH 18 dIni kSetrANi na paThanti; kutaH? saviSANAM saviSakITAdikothasya / tAkhayogyA nidarzayanAha,-bhavati cAtretyAdi / parikliSTA kSetravAt , nirviSANAM tu padmotpalAdikothasya kSetravAdayuktaM nAvaSANA tu pAtpalAAdakAthasya kSatravAdayukta | amanojJadarzanAH, pRthvyo vistIrNAH, manda viceSTitA mandagA. yavanAdikSetrakathanamiti vadanti // 13 // minyaH, na pUjitA na zlASitAH // 18 // tatra, saviSamatsyakITadarduramUtrapurISakothajAtAH atha jalaukovasekasAdhyavyAdhitamupavezya sa. kalupeyambhasu ca saviSAH, panotpalanalinakumu- vezya vA, virukSya cAsya tamabakAzaM mRgomayadasaugandhikakuvalayapuNDarIkazaivalakothajAtA bi-cUrNairyadharujaH syAt / gRhItAzca tAH sarSaparajemalepvambhAsu ca nirviSAH // 14 // nIkalkodakapradigdhagAtrIH salilasarakamadhye muhUrtabhavati cAtra sthitA vigatalamA jJAtvA tAbhI rogaM prAhayet / kSetreSu vicarantyetAH salilAnyasugandhiSu // zlakSNazuklAIpicuprotAvacchannAM kRtvA mukhamapAvR. na ca saMkIrNacAriNyona ca palezayAH sukhAH15 NuyAt ; agRhantyai kSIrabinduM zoNitabinduM vA dadyA t, zastrapadAni vA kurvIta; yadyevamapi na gRhIyAidAnIM saviSanirviSakothakaluSanirmalajalotpannAnAM jalaukasA ttadA'nyAM grAhayet // 19 // saviSanirviSatvaM darzayannAha,-tatra saviSetyAdi / kothaH puutibhaavH| tAsAmavacAraNamuddizanAha,-athetyAdi / saMvezya shaayyitaa| kaluSeSu malineSu / padmotpaletyAdi padmamISacchuklam , utpalamISa arujamavaNaM, savraNe tu gandhakledAbhyAmeva gRhNantiH ; athavA rujAbhIla, nalinamISadraktaM, kumudaM 'kuiA' iti loke, saugandhikaM | vati virukSaNena rujaativRddhiH| salilasarakaM jalapAtraM; kecit gardabhapuSpAbhidhAnamatyantasurabhi candrodaya vikAzi, kuvalayaM rakto salilasarakasthAne 'sarakamadhye cAriNyaH' iti paThanti, sarakaM tpalaM, puNDarIkam atizvetapadma, zaivalaM zaivAlaM, kothajAtA iti jalapUrNapAtram / rogo'tra rogAdhiSThAnaM doSAdhiSThAnaM vA / zlakSNeeSAM pUtibhAvajAtAH / idAnI kSetrasaMgrahazlokamAha,-bhavati tyAdi / picuH tUlaM bIjahInaH kAryAsaH,protaM vastram / apAvRNucAtretyAdi / etA iti pUrvoktA nirviSA jalaukAH, sugandhiSu yAt AcchAdayet // 19 // zobhanagandhiSu / na ca sahINacAriNya iti na viSAdiviruddhA. hArabhujaH, zevalAyazanatvAt / na ca pake khapanti, taNoda- yadA ca nivizate'zvakhuraSadAnanaM kRtvotramya ca kapatrazayanatvAt / sukhA iti sukhahetutvAt, sukhakAriNya skandha tadA jAnIyAdRhAtIti; gRhantIM cAvaityarthaH // 14 // 15 // strAvacchannAM kRtvA dhArayet // 20 // tAsAM grahaNamAIcarmaNA, anyairvA prayogailI 1 rogAdhiSTAne tAsAM grahaNalakSaNamAha, yadetyAdi / nivizate yAt // 16 // lagatItyarthaH, gRhNAti vidhyatItyarthaH / gRhantIM zoNitamAdadAtAsAM grahaNopAyaM darzayannAha,-tAsAM grahaNamityAdi / grahaNaM nAmityarthaH / ArdravastrAvacchannAmiti itthaM sukhitA zIghraM rakaM yAsAM zaratkAle, tantrAntaravacanAt / anyairvA prayogairiti sadyoha pibati; jalaukAsvAtmaprabhAveNa prAgduSTameva raktaM pibanti, yathA dugdhamizritodakAddhaMso dugdhameva pibatItyarthaH // 20 // tajantumAMsapezInavanItaghRtakSIrAdyabhyaktajaGghAdyavayavairvA // 16 // athainAM nave mahati ghaTe sarastaDAgodakapaGkamA 1 'jalaM bhaktaM ca dadyAt' iti pA0 / 2 'tanvyazcAkSetrajAzca vApya nidadhyAt, bhakSyArthe cAsAmapaharecchaivalaM yAH' iti pA0 / 3 'poSayet' iti paa0| 4 tA ityasyAgre 'mudkalkasaMyutena salilena prakSAlya' ityadhikaH pATha upalabhyate kaciva valUramaudakAMzca kandAMzcUrNIkRtya; zayyArtha tRNamauda | pustke| 5 'sarSaparajanIkalkalepanAdi nirviSatvAya, vigatamalA 1 'mahAzanA' iti hastalikhitapustake na paThyate / 2 'navaghaTa. ityapagatabAhyamalAH' iti ckrH| 6 vigatamalAH kRtvA' iti sthApanAdividhAnaM tathaiva jalaukasAM samyagarogatvenAvasthAnAt , tADapatrapustake pAThaH / 7 'sUkSmazuklAI' iti pA0 / 8 yadAha nirvivatvAca' iti ckrH| vAgbhaTaH, "saMpRktAhuSTazuddhAmrAjalaukA duSTazoNitam / bhAdace su0 saM08 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna daze todakaNDuprAdurbhAvairjAnIyAcchuddhamiyamA- zoNitasya yogAyogAnavekSya zatadhautaghRtAdatta iti; zuddhamAdadAnAmapanayet; atha zoNi- bhyaGgaH, tatpicudhAraNaM vA; jalaukovraNAn madhu. tagandhena na muJcenmukhamasyAH saindhavacUrNenAvaki- nA'vaghaTTayet, zItAbhiradbhiH pariSecayedvanIta ret // 21 // vA, kaSAyamadhurasnigdhazItaizca pradehai: pradihyA diti // 23 // tAsAM vizuddharaktAdAne vijJAnopAyaM darzanAha-todetyAdi / ' todo vyathA, sa dhAtukSayotpannena vAyunA / zuddharaktakSayAt zANitAvasaMcana uttarakamANi nirdizannAha,-zoNi zleSmakArya kaNDUriha na syAditi kecit kaNDUgrahaNaM na kurvanti; tyAdi / yogaH samyaksnuti; ayogo yogAdanyaH, sa trividhI anye tu vadanti-AneyaraktadhAtukSayAt kaphadhAtoH saumyasya hInAtimithyAyogabhedAt / tatra yoge zatadhautaghRtAbhyaGgaH, zatajalaukAmukhakledavardhitasya vRddheH kaNDasaMbhava iti; anye tu 'daMza- dhautaghRtAktapicudhAraNaM vA / hInayoge kiM kuryAdityAha,-jalautodakaNDUprAdurbhAvaiH' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-daMzo kovaNAn madhunA avaghaTTayet cAlayet srAvaNArtham / atiyoge vanamakSikA, daMzena kRto yastodo vyathA, tasmin tode yAdRzI kiM kuryAdityAha,-zItAbhiradbhizca pariSecayedbadhIta veti; zItakaNDUstAdRzI kaNDUyaMdA syAt , tadA zuddharaktAdAnaM jAnIyAt / lajalapariSecanaM bandhanaM ca jalokomukhapadasya raktasthityartham / tatra kiM kuryaadityaah,-shuddhmityaadi| avakiret avacUrNayet / mithyAyoge upkrmmaah-kssaayetyaadi| pradiyAt limpet / atra anye tu 'zoNitagardhena' iti paThanti, gardhenAbhikAsayA, kaSAyapradehaH zeSaduSTaraktaprasAdArtha, madhuraiH pradehaH sutAduSTaraktavavadanti ca-gandhena' ityayuktaH pAThaH, kutaH ? yasmAjalaukasAM rdhanArtha; anye tu "mUrchAdyupadravaparihArArtha zItalajalasekaH, madhugandhendriyaM nAstIti // 21 // nA'vaghaTTanaM kaSAyAdilepanaM ca sandhAnArtham" iti vyaakhyaanynti| zoNitasrAvaNamapi puruSabalapramANAddoSabalapramANAdvA vAtAdiartha patitAM taNDulakaNDanapradigdhagAtrIM tailala- janitavyAdhibalapramANAdvA yAvacchoNitasya samyakzuddhirbhavati ghaNAbhyaktamukhI vAmahastAGguSThAGgulIbhyAM gRhIta- tAvadvA rogAzayaM vA samIkSya / tadyathA-alpIyasi rogAza: pucchAM dakSiNaMhastAGgaSThAGgalibhyAM zanaiH zanairanulo- | ye'lpaM raktamAharaNIyaM, mahati punarbahiti / raktamokSaNaM ca palAmasanamArjayedAmukhAt, vAmayet tAvadyAvat samya- dimAnena, palaM cAtra pakkasaptaguJjAphalapramANamASakeNa, tAnyapi gvAntaliGgAnIti / samyagvAntA salilasarake cArdhatrayodazapalAni prasthaH; raktaprasthazcaikaikasyAM sirAyAM mokSanyastA bhoktukAmA satI caret / yAsIdatInaceSTate NIyaH, tadapi dvAbhyAM divasAbhyAM; prasthazcAtrottamamAtrA madhyamA mAtrA'rdhaprasthaH, ardhaprasthazcAtra karSAdhikaSaTpalAni, etadapi sA durvAntA, tAM punaH samyagvAmayet / duvontAyA dvAbhyAmahobhyAM srAvaNIyam ; adhamamAtrA kuDavaM, kuDavazcAtrASTavyAdhirasAdhya indramado nAma bhavaMti / atha mASAdhikAni trINi palAni; idamapi dinadvayena mokSaNIyam; suvAntAM pUrvavat sannidhyAt // 22 // iti prasiddhaH karmamArgaH // 23 // patitAyA rudhirApaharaNavidhAnAyAha-atha ptitaamityaadi| bhavati cAtrataNDulakaNDanaM guNDanaM 'kaNA' ityarthaH / anulomam anukUlam , a. kSetrANi grahaNaM jAtIH poSaNaM sAvacAraNam // numArjayet proJchayet, AmukhAditi mukhaM yAvadityarthaH / samyagvAntaliGgAnyAha-samyagityAdi salilasarakanyastA jalapUrNa jalaukasAM ca yo vetti tatsAdhyAn sa jayeddAn 24 zarAve'rpitA / caret gacchet / durvAntAyA liGgAnyAha,-yA iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne jalaukAvacA. sIdatItyAdi / sIdati nimajjati / durvAntAvacArAdyAdhivizeSa | raNIyo nAma trayodazo'dhyAyaH / mAha,-durvAntAyA ityAdi / "asya tu vyAdheH zAstre lakSaNAnirde- idAnI saMgrahazlokamAha-bhavati cAtretyAdi / kSetrANIti zAnna paThanIyaH" ityeke / atha suvAntA kiM kAryetyAha,-suvA- saviSANAM kSetrANi 'tatra saviSakITa' ityAdi, nirviSANAM 'padmontAmiti / pUrvavaMditi yathA-'nave mahati ghaTe' ityAdau // 22 // tpalapatra' ityAdi / grahaNamiti 'tAsAM grahaNamAIcarmaNA' ityAdi / jAtayaH saviSANAM 'kRSNA karA' ityAdi; nirviSANAM prathamaM haMsaH kSIraM kSIrodakAdiva-" iti / / vA. sU. a. 26 / 'kapilA piGgalA' ityAdi / poSaNamiti 'nave mahati ghaTe' 1 'prAdurbhAvairiti prakarSeNa todAdhudbhavaiH, manAktodAdi duSTarakta- ityAdi / avacAraNamiti 'atha jalauko'vasekasAdhya' ityAdi, grahaNe'pi bhavati' iti ckrH| 2 'tAmapanayet' iti pA0 / / cakArAt pazcAtkarmAdi // 24 // 3 'athainA zAlitaNDulakaNDanapradigdhagAtrIM' iti pA0 / 4 asyAgre iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM 'aprahRSTaziraHpAdakAyenodveSTate sakRt / yA coSNaM kurute tApaM suzrutavyAkhyAyAM sUtrasthAne jalaukAvacAraNIyo tasyAmindramadaH smRtaH' ityadhikaH pATha upalabhyate tADapatra nAma trayodazo'dhyAyaH / pustke| 5 'durvAntAyA lakSaNamAI'-iti pA0 / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] sushrutsNhitaa| 59 Wwww.tammarrinnar cturdsho'dhyaayH| bAlaM; dhArayatIti madhyaM saMpUrNadhAtutvAt , kecit 'dhArayati' ityatra 'jIvayati' iti paThanti, atrApi sa evArthaH; yApayatIti athAtaHzoNitavarNanIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| vRddhaM kSIyamANadehatvAt / kecidatra 'hRdayAt' ityAdi pAThaM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| 'catasrazca tiryaggAH' ityantaM na paThanti, 'kRtsnaM zarIraM' ityAdi athAta ityAdi // 1 // 2 // ca paThanti / kutaH punarayaM tarpaNAdi karotItyAha,-adRSTahetukena tatraM pAJcabhautikasya caturvidhara karmaNA; prAktanakarmaNetyarthaH / anye tu keSAMcideva martumicchUnAM vidhavIryasyASTavidhavIryasya vA'nekaguNasyopayukta- kuto na tarpaNAdi karotIti pRSTa Aha-adRSTahetukena karmasyAhArasya samyakapariNatasya yastejobhUtaH sAraH Neti / tasya zarIramityAdi tasyeti rasasya / anusarataH anugaparamasUkSmaH sa .rasaH' ityucyate, tasya hRdayaM cchataH / kSayavRddhivaikRtairiti vaikRtaM vikAraH; kSayavikAraiH 'rasakSaye sthAnaM, sa hRdayAzcaturvizatidhamanIranupravizyordhvagA hRtpIDA kampa' ityAdibhiH, vRddhivikAraiH 'hRdayotledaM' ityAdidaza dazAdhogAminyazcatasrazca tiryaggAH kRtsnaM zarI- bhiH| tatra kSayavRddhivikArairvikRtasya; kSayavRddhivaikRtazcetyatra cakAro. ramaharahastarpayati vardhayati dhArayati yApayati cA- draSTavyaH, tena sarvazarIratarpaNAdibhizcAvikRtasya gatiranumantadRSTahetukena karmaNA / tasya zarIramanusarato'numA- vyetyarthaH / rasakhabhAvaM vinirdeSTumAha,-tasminnityAdi / tasmi. nAdatirupalakSayitavyA kSayavRddhivaikRtaiH / tasmin niti pUrvokte rase / jijJAsA jJAtumicchA / kimayaM saumyaH sarvazarIrAvayavadoSadhAtumalAzayAnusAriNi rase kaphavat , athavA tejasaH pittavat ? iti saMzayaH / atrojijJAsA-kimayaM saumyastaijasa ? iti / atrocyate cyata ityAdi / anusArI anusaraNazIlaH, snehanaH snehayatIti, -sakhalu drAnusArI mehanajIvanatarpaNadhAraNAdi- jIvano jIvayatIti, tarpaNaH prINanaH zarIrasya, AdizabdAdabhirvizeSaiH saumya ityavagamyate // 3 // vaSTambhanAdayaH / vizeSaiH medaiH / avagamyate avabudhyate // 3 // zoNitotpatte rasAdhInatvAdasameva darzayannAha,-tatretyAdi / sa khalvApyo raso yakRtalIhAnau prApya rAgaitthaMbhUtasyAhArasya yaH sAraH sa 'rasa' ityucyata iti pinnddaarthH| mupaiti // 4 // .. pAzcabhautikasyeti pRthivyAdibhUtadravyamedena, caturvidhasyeti peya | idAnIM kramaniSpattyA zoNitaM darzayannAha sa khalvityAdi / lehyabhojyabhakSyabhedena, SaDsasyeti madhurAdirasabhedena, dvividha khaluzabdo'pyarthaH / Apyo'pi raso rAgamupaiti lohitavaM vIryasyeti zItoSNavIryamedena, pakSAntaramAha,-aSTavidhavIryasya gacchati // 4 // veti zItoSNasnigdharUkSavizadapicchilamRdutIkSNanedena, ane. zlokau cAtra bhavataHkaguNasyeti zItAdidravAdiguNabhedena viMzatiguNasya, upayukta raJjitAstejasA tvApaH zarIrasthena dehinAm // syeti samyakpariNatasyetyanenaivopayuktapadArthasya labdhavAdyadupayu avyApannAH prasannena raktamityabhidhIyate // 5 // kagrahaNaM karoti tat samyagyogaM svAsthyavRttIyadvAdaza vidhAzanapravicAramapekSyopayoga prApayati / tejobhUta iti tejasA bhUta tamevArtha zlokena spaSTIkurvannAha,--bhavatazcAtretyAdi / zarIra* khejobhUto bahisaMbhUta ityarthaH; anye tu tejaHzabdena ghRtamAhuH, sthena yakRtlIhasthenaiva, prasannena prakRtisthena, itthaMbhUtena tejasA tatra tejobhUto ghRtavadutpanna ityarthaH; anye tu vadanti-bhUtaza- raJjakanAnA, avyApannA evaMguNaviziSTA Apo rajitA lohitIbdo'tropamAnArthaH, tatra tejobhUto ghRtAkAra ityarthaH / sAra iti kRtAH satyo raktamityucyate / Apo'tra rasaH // 5 // viDAvimalarahita ityarthaH / paramasUkSma iti atizayenAsthUlAva- rasAdeva striyA raktaM rajaHsaMzaM prvrtte| yamaH, suukssmsroto'nusaariityrthH| rasasya sthaanmaah-tsyetyaadi| tadvarSAdvAdazAdUrve yAti pazcAzataH kSayam // 6 // tasya rasasya sarvadehAnusArikhe'pi hRdayaM sthAna; hRdayazabde- | raktAtaivayoramedaM darzayabAha,-rasAdebetyAdi / rajaHsaMjJamiti nAtra hadayopalakSitaH pradeza ucyate, na tu sAkSAddhRdayaM; kutaH saMjJAntarametat strIyonipravRttasya raktasya, RtukAlajaM rakkameva hRdayasyaujaHsthAnatvAt / rasasya kriyAM nirdizamAha-sa hRda- rajaHsaMjJamucyata ityarthaH / tadvarSAdvAdazAdUrvamiti tadrajaHsaMjJaM yAdityAdi / tarpayatIti bAlamadhyasthavirAn sarvAneva prINayati zoNitaM dvAdazavarSAdanantaraM pravartata iti saMbandhaH / tasya nivRttianye garbha tarpayatIti manyante, tasyAhArAsaMbhavAt ; vardhayatIti kAlamAha-yAti pazcAzataH kSayamiti / "rasAdeva rajaH strINA 1 'tatra' iti tADapatrapustake na ptthyte| 2 'SaDsopetasya' | mAsi mAsi vyahaM savet / tadvarSAdvAdazAvaM yAvat paJcAsataM iti tADapatrapustake paatthH| 3 'jIvayati' iti pA0 / 4 poSyasya samAH" ityanye paThanti / samAH varSANi // 6 // dhAturasasyaiva hRdayaM sthAnaM natu poSakasyAhArarasasya, tasya tu dhamanya AtevaM zoNitaM tvAneyam, agnISomIyatvAdaeva sthAnaM, yadAha cakraH,-"tat sthAnaM tu dhamanya eva; poSakA- bhaMsya // 7 // hArarasasya ca pRthagrasAdidhAtubhyaH pradezAntaragrahaNaM na kriyate, raktArtavayoH saumyarasasaMbhUtayorapi svabhAvamedaM darzayannAha,rasAdikAraNarUpatayA rasAdigrahaNenaiva tadhaNAt-" iti / ArtavamityAdi / tuzabdo'tra mede, tena rasAt saumyAdAtama Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna pyArtavaM zoNitaM cAmeyam / kutaH kAraNAdityAha,-agnISomIya- medaso'sthi tato majA mazaH zukraM tu jAyate 10 khAdgarbhasyeti |-aartvmaaneyN, zukraM saumyaM, tAbhyAmagnISomIyo garbho bhavati / nanu yadyArtavamapi saumyaM bhavati, tadA saumyA anye tu 'garbhaprasAdajam iti paThitvA garmaprasAdajamiti samastapadena rabdhaH saumya eva garbho bhavati; na caivam , amISomIyatvAdgarbha oja AcakSate / asiMstu pakSe prasAdajazamdasya na sarvatrAnvayaH / syetyatrArtavasyAgneyatvamucyate, ArtavazoNitayoH svabhAvAbhedAdA nanu, "puSyanti tvAhArarasAt" (ca. sU. a. 28) ityAdinA * tavasyAgneyale ukte zoNitasyApyAgneyatvamuktameveti / 'Artavazo carake rasena rasapoSaNamuktam , atra tu rasAdraktamityAdinA rasena NitaM khAneyam'-ityanye paThanti; "ArtavaM ca tacchoNitaM raktapoSaNamucyata iti virodhaH / naivam , eka evAyamAhAraraso dvipracetyArtavazoNitaM; tuzabdo'trAvadhAraNe, tenArtavasyAgneyalamava sthAnaH poSyapoSakamedena tatrAnnapAnAdutpanno rasaH poSakaH, raktAdidhArayati" iti vyAkhyAnayanti / raktaM punaranuSNazItameva vat sthAyI yaH sa poSyaH, tasyaiva hRdayaM sthAnamuktam ( poSakAhAramAcAryA manyante // 7 // rasasya tu dhamanya eva sthAnam ) / ata eva poSya sthAyirasavyavacchedA dhamAhAreti rasavizeSaNamuktaM carakeNa / yattu 'rasAdraktaM' ityAdivacanaM pAJcabhautikaM tvapare jIvaraktamAhurAcAryAH // 8 // tadrasatvenAbhedavivakSayA rasaM parityajya raktameva paThitaM, na tu poSyasya zoNitakhabhAve matAntaramAha-pAzcabhautikamityAdi / jIva- rasAkhyadhAtorabhAvAditi / na caivamaSTadhAtukatvaM zarIrasyati vAcyaM; raktamiti jIvatulyaM raktam / kutaH? jIvaccharIre raktadarzanAt, yataH sthAyirasabhAgapoSakarasabhAgayoH sthAnabhedAgnimedAdhabhAvAdekatva. mRtazarIre cAdarzanAt ; natu jIvaraktamoja iti, evaM prastuta- meveti saptadhAtukameva zarIramityucyata iti / atra ca rasAdraktAdyutpAde syaiva raktasya lakSaNamanuktaM syAt // 8 // kecididaM vadanti-yadraso'gnipacyamAnaH sarvAtmanA raktatAM yAti, vitratA dravatA rAgaH spandanaM laghutAM tathA // raktaM ca mAMsatAmityAdi pUrvapUrvadhAtupariNAmenottarottaradhAtUtpAdaH, bhUmyAdInAM guNA hyete dRzyante cAtra zoNite // 9 // yathA-sarvAtmanA kSIrAidhi bhavati, dano navanItaM, navanItAddhataM, ghRtAca ghRtamaNDaH, ityekaH pakSaH, kiMvA rasa eva rakkaM prathamaM plAvayati, tadeva pAzcabhautikavaM sukhabodhArtha spaSTayitumAha,-visrate. tatra raktasthAnasaMbandhAdraktasAdRzyaM raktavyapadezaM cAnubhavati, raktaM ca. tyAdi / visratA AmagandhatA, bhUmiguNaH; dravatA dravabhAvaH, | raktasamAnena stokenAMzenAsaM poSayati, tato raktamAplAnya mAMsamAplAayamambuguNaH; rAgo raktatA, tejoguNaH; spandanaM kiMciJcalanaM, vayati, tatrApi mAMsasamAnenAMzena mAMsapoSaNaM karoti mAMsasAdRzya vAtaguNaH; laghutA aguruvam , aakaashgunnH| bhUmyAdInAmitya mAMsazamdAbhidheyatAM cAnubhavati, evamuttarottaraghAtUna rasa eva plAvatrAdizabdenAptejovAyvAkAzA gRhyante / hi yasmAdarthe, yasmAdete yati, yathA-kedAraniSiktaM kulyAjalaM pratyAsannA kedArImAplAvayatIti vitratAdayaH pRthivyAdInAM guNA atra zoNite dRzyante, tasmA dvitIyaH pakSaH etadevoktaM hArIte yat , "rasaH saptAhAdAk paridrakaM pAJcabhautikamiti // 9 // vartamAnaH zvetakapotaharitahAridrapadmakiMzukAlaktakarasaprakhyazcAyaM yathArasAdaktaM tato mAMsaM mAMsAnmedaH prajAyate // kramaM divasaparivartAdvarNaparivartamApadyamAnaH pittoSmoparAgAcchoNitatva1'tanutA' iti pA0 / 2 'pRthivyAdiguNAstvete dRzyante zoNite mApadyate--" iti, tathA suzrute'pi,-'tatraiSAM dhAtUnAm-' ityAyataH' iti tADapatrapustake paatthH| 3 'atra prajAyate iti prazabdaH | dinA tathA 'sa khalu trINi trINi-' (su. sU, sthA. a. 14) prakarSavAcI, tena rasAdigatamalAMzAt 'kaphaH pittaM malAH kheSu' (sU. ityAdinA rasenaiva raktAdidhAtupoSaNamanena nyAyemoktaM; kiMvA, AhArama. 46 ) ityAdinA vakSyamANamalotpattirapyapakRSTAMzajanyA sUcitA | rasa utpanno bhinnaireva mArgaH sthAyirasarudhiramAMsAdIn rasarudhirAdibhavati / yaduktaM carake "rasAt stanyaM tathA raktamasRjaH kaNDarAH siraaH| samAnAMzena tarpayati, tatra yaH pratyAsanno dhAtustatpoSako bhAgastaM zIghra mAMsAdasA tvacaH SaT ca medasaH khAyusaMdhayaH" (ca. ci. a. 15) puSNAti, yastu vidUradhAtustasya sUkSmavidUramArgatayA cireNa poSaNaM iti / zukraM tu jAyate ityanena punarutpAdAbhidhAnena zukrasya bizi- bhavati, evaM minareva mAgairdhAtupoSaNaM bhavati; tena raktapoSaNakAlAdu. TamalAzarahitamutpAdaM darzayati / yattu zmanu zukramalatayA kaizcidu- | ttarakAlaM mAMsapoSako rasabhAgo mAMsaM poSayati, tathA mAMsapoSaNakAcyate, tanna, zAkhe'nabhihitatvAt , tathA strINAM ca sazukratayA lAduttarakAlaM medaHpoSako rasabhAgo medaH poSayatItyAdi tena rasAzmazruprasakteH; tasmAt zmazru lomavizeSatayA'sthimalameva / iti draktamityAdivacanasyAyamoM yat-rasapuSTikAlAduttarakAlaM raktaM bhAnumatyA cakraH / tatra pAkajanyaiH prasAdAMzairyena krameNa ye ye pravartate, raktapuSTikAlAduttarakAlaM mAMsaM pravartate ityAdi, asmistu janyante tAnAha-rasAdityAdi / prasAdaja ityasya liGgavipariNAmena pakSe-"viNmUtramAhAramalaH sAraH prAgIrito rasaH / sa tu myAnena raktamityAdiSu sarvatra saMvandhaH / prasAdajazva sArabhAgaH / tena rasAdraktaM | vikSiptaH sarvAn dhAtUna pratarpayet" (su. sU. bha. 46 ) ityAdiprasAdajaM, tato raktAnmAMsa prasAdajaM, mAMsAca medaH prasAdajamilAdi vacanaM mukhyArthameva ghaTate (tathA 'tasin dhAtumalAzayAnuyojyam / rasAdraktaM prasAdajamiti rasAt pAkena jAyate yaH prasAdAM- sAriNi rase' iti ca mukhyArtha bhavati, tathA carake'pi 'srotasA ca zastasmAdraktaM jAyate; evaM raktAt pAkena jAyate yaH prasAdAMzastasmAcca yathAsvena dhAtuH puSyati dhAtunA' (ca. ci. a. 8) iti ca mAMsaM jAyata ityAdi vyAkhyeyam / janizcAyaM poSaNa eva vartate nApUrvo- mukhyArtha bhavati ); tena yathA khale upacitAnAM kapotAnAM bhinnadirUpAde yato rakkAdayo garbhAta prabhUtyevotpannA rasAdibhiH poSante / / gAminA khIvassIyamArgeNaiva gacchatAM gamyadezasya pratyAsanatvaviprakR Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] suzrutasaMhitA / 61 ccwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww zoNitaprasaGgenAnyeSAmapi dhAtUnAM krameNotpattiM darzayannAha,- sthUlo bhAgo rasaH, aNubhAgo raktaM; raktAdagnipakvAnmala: pittaM, rasAdraktamityAdi / sa khalvApyo raso yakRtplIhAnau prApya rAgamu- sthUlabhAgaH zoNitam , aNubhAgastu mAMsamiti; tato'pyAtmapAvapaitItyanenaiva rasAdeva raktasya bhavane ukte rasAt punaH zoNitasaM- kapacyamAnAnmalaH zrotranAsAkarNAkSiprajananAdisrotomalaH, sthUlabhavanavacanaM niyamArtham / tena rasAt kramotpattyA zoNitameva bhAgo mAMsaM, sUkSmo medaH; tato'pi nijavahipacyamAnAnmala: bhavati na pare dhAtava iti / etena yugapadeva sarvadhAtuSu rasasaM- khedaH, sthUloM'zo meda eva, sUkSmabhAgo'sthi; tato'pi pacyamAcArAdrasenaiva-sarvadhAtupoSaNamiti tantrAntarIyaM vaco nirastam / nAnmalaH kezalomazmazrUNi, sthUlo'sthi, sUkSmastu majjA; tato'. nanu, yadi pariNamanti rasAdayo raktAdibhAvena, tarhi sarveSAmutsAdaH pi majjJaH pAvakapacyamAnAnmalo nayanapurISatvacA snehaH, sthUlo syAt ? santatyA pariNAma iti cettarhi sarveSAM pUrveSAmalpatA | bhAgo majjA, sUkSmaH zukraM; tataH punaH pacyamAnAdupamalo notpasyAduttareSAM bAhulyamiti ? naitadasti / teSAM rasAdInAM malasthU-| dyate sahasradhAdhmAtasuvarNavat, sthUlo bhAgaH zukrameva, snehabhAgaH lANubhAgavizeSeNa trividhaH pariNAmoM bhavati; tadyathA-annAt sUkSmastejobhUtamojaH / pUrvokta evArthaH zlokAbhyAM kathyate,pacyamAnAdviNmUtraM malaH, sAro rasaH; rasAdagnipakvAnmalaH kaphaH, sthUlANvaMzamalaiH sarve bhidyante dhAtavatridhA / khaH sthUloM'zaH para sUkSmastanmalaM yAti tanmalaH // khAgnibhiH pacyamAneSu malaH TatvAdibhedena zIghra cireNa vA gamanaM bhavati tadvat : iti kSIradadhi- SaTsu rasAdiSu / na zukra pacyamAne'pi hemanIvAkSaye maila:"nyAyakedArIkulyAnyAyakhalekapotanyAyAtridhA dhAtupoSaNakramaH / tatra, iti / AkRSTANDakoSasya puMsaH zmazrupAtAcchzru zukramala ityeke| eteSu pakSeSu sarvAtmapariNAme tricaturopavAsenaiva dehasya nIrasatvaM tanna, zmazruhInasthApi zukradarzanAt / nanu, mAMsAnmedaH prajAyata sthAt , mAsopavAsAcca zukrama(kSa)yaM zarIraM syAdityupekSaNIya eva prathamaH ityanarthaka, 'majjJaH zukraM tu jAyate' ityekenaiva kriyApadena prajApakSaH, kedArIkulyAnyAyapakSe tu rasAdraktAdipoSaNaM mukhyAdhatayA yata ityasyArthasya labdhalAt / satyaM, prajAyata iti kriyApadaM bhavati, yadapi raktAdermAsAdipoSaNaM tadapi rasAdeva raktAdidharmatayA rasAdInAM medaHparyantAnAM viziSTakAryAntarotpAdadarzanArtham , raktAdivyapadezabhAjo bhavatIti vyutpAditameva, yattu rasasya sarva- ebhya evopadhAtavaH khabhAvAdutpadyante na punarasthyAdibhya iti / dhAtupoSakatvamuktaM ( sarvadhAtudoSamalAzayAnusAritvamuktaM) tadapi tathAhi,-rasAt stanyamArtavaM ca, raktAt kaNDarAH sirAzca, raktAdipoSakatayA tathA hRdayasthasthAyirasasya kRtsnadehavyApakatayA copapanna; evaM carake'pyuktam -vyAnena rasadhAturhi vikSepocita. | 1 'AtmapAcakapacyamAnAt' iti pA0 / 2 yadAha carakaH,karmaNA / yugapat sarvato'jasraM dehe vikSipyate sadA-" (ca. ci. | "kiTTamannasya viNmUtraM, rasasya tu kapho'sRjaH / pittaM, mAMsasya sthA. a.15) ityAdi, tadapyuktanyAyAdevopapanna; yadapi mAMsAdinA khamalA, malaH khedastu medasaH / / syAt kiTeM kezalomAsyo, mazaH samAnena mAMsAdereva poSaNaM, tadapi dhAtvAplAvananyAyena gacchatA'pi sneho'kSiviT tvacAm" (ca. ci. a. 15) iti / 3 "rasAt rasena taddhAtusamAnenAMzena taddhAtupoSaNAdupapannam / vRSyaM tu prabhAvA stanyaM tathA raktamasRjaH kaNDarAH sirAH / mAMsAbasA tvacaH yathA khalekapotanyAye vidaramapi zukra prabhAvAcchIghraM yAti, tathA'trApi SaT ca medasaH khAyusandhavaH" iti / saMprati prasAdajanyatAM zIghrameva vRSyotpanno raso raktAdidhAtUna zIghramAplAvayatIti sughttm| | dhAtUnAmamidhAyopadhAtUnAmapyAha-rasAdityAdi / atrApi rasAt evamanayA dizA'nyadapyatra dUSaNamuddhArtham / tenAyaM pakSastAvat stanyaM prasAdajamityAdi yojyam / raktamiti strINAM rajaHsaMzaM raktamasAdhuH / khalekayotapakSe'pi yathA rasAdraktamityAdi gauNatayA bhavati | pyupadhAturUpaM rasAdeva prasAdabhAgajanyamityarthaH / uktaM ca suzrute,taddarzitameva / battu carake "raktaM vinaddhamArgasvAnmAMsAdIn na prapa "rasAdeva striyA raktaM rajaHsaMzaM pravartate" (su. sU. sA. a.14) bate" (ca. ci. bha. 8)-tyuktaM, tat kRladehacArizoNitA iti / etacca rajorUpaM rakta rasajanyamapi dhAtuzoNitavanna zIghraM jAyate, bhiprAyeNa, na tu poSakaraktAbhiprAyeNeti vyavasthApyate / yattu "ekai kiMtu zukravanmAsenaiva / taduktaM suzrute,-"evaM mAsena rasaH zukrIkamin dhAtau trINi trINi"-ityAdinA dhAtAvavasthAnakAla uktaH, bhavati strINAM ca cArtavam-" iti / anye tu-"dhUtakumbho sa pUrvapUrvaraktAdidhAtulanakAlo vidUragAmirasasyeti bhyayasApyate / | yathaivAzimAzritaH pravilIyate / visarpatyArtavaM strINAM tathA puMsAM evamanayoH pakSayormahAjanaparigRhItayorgatirupadarzitA svarasastvasmAkaM samAgame" (zA. a. 2) ityatra yathA''vizamdena zukramucyate tathA kedArIkuzyAnyAye / yattvanyaiH khalekapotanyAyasvIkAreNa carake saMta strINAM cArtavamityatrApyAtavazabdaH zukra evaM vartate na tu rajasi, tajvarasa dvAdazAbhayatvaM yuktamityAcuktaM, tanna bujyAmahe, saMtatajvarasya | rajo hi rasAdraktavacchIghrameva jAyate na tu mAsenetyAhuH / tannetyanye, visarpatyAbamillAdAvapi strINAmArtavaM puMsAM samAgame sati visarpatIti dvAdazAzrayatvaM doSamahinA kuladehavyApakatayA "yathA dhAtUMstathA mUtraM purISaM cAnilAdayaH" (ca.ci. svA. bha. 3 ) ityAdino yojanayA''rtavazamdasya rajovacanatvenApyupapatteH / vastutastvArtavasya raktarUpatA yabapi mAsAdarvAgbhavati tathA'pi tasyAvirUpatA garbhAzatam / doSANAM ca kupitAnAM saMprAptivizeSAt kimagamyamasti dehe, yaprApsyaiva bhavati, garbhAzayaprAptistu mAsenaiva bhavatIti kRtvA mAsenAyena tAbadrasameva paraM sarvadhAtvAdivyApakaM sarvadhAtudUSaNe'pekSanta iti" tavaM bhavatIti suzrutenoktam / uktaM hi vizvAmitreNa,-"sUkSmAH iti cakradattaviracitadravyaguNasaMgrahavyAkhyAyAM zivadAsasenaH / kezapratIkAzA bIjaraktavahAH sirAH / garbhAzayaM pUrayanti mAsAdvIjAya 1 teSAM rasAdInA' iti hastalikhitapustake na pampate / kalpate-" iti / tatra bIjabhUtaraktaM bIjaraktamArtavamityarthaH / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM mAMsAdvasAvacau, medasaH vAyusandhI iti / zukra tu jAyata iti annapAnarasaH annapAnasya saarH| prINayitA tarpayitetyarthaH / dvitIyajAyateprahaNena zukre viziSTadharmavattA uktA; zukraM hi | atandrito'nalasa ityarthaH // 11 // 12 // khAgnipacyamAnamapi nANubhAgamutpAdayati / anye tu 'medaH tatra 'rasa'gatau dhAtaH, aharahargacchatItyato prajAyate' ityatra 'pravartate' iti paThanti, 'zukraM tu jAyate' rsH||13|| ityatra 'zukrasya saMbhava' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca rasasyaiva niruktimAha-tatra rasagatAvityAdi // 13 // saMbhavazabdo'tra poSaNe na khapUrvotpAdane, yato rasAdInAM zukrA / sa khalu trINi trINi kalAsahasrANi paJcadaza ca ntAnAmAgarbhAdevotpattiriti // 10 // kalA ekaikasmin dhAtAvavatiSThate; evaM mAsena tatraiteSAM dhAtUnAmannapAnarasaH priinnyitaa|| 11 // rasaH zukra strINAM cArtavaM bhavati // 14 // rasa puruSaM vidyAdrasaM rakSet prytntH| bhavati cAtraannAtpAnAca matimAnAcArAcApyatandritaH 12 aSTAdazasahasrANi saGkhyA hyasmin samuJcaye // rasasya nirdiSTasya prAdhAnya darzayitumAha,-tatraiSAmityAdi / kalAnAM navatiHproktA svtntrprttryoH||15|| satra teSu dhAtuSu madhye / eteSAM dhAtUnAM prAguktAnAM raktAdInAm / / rasadhAturdhAvantarANAM svabhAvaM janayannekaikasmin dhAtau ki asRjaH kaNDarA iti sthUlanAyavaH / medasaH vAyusandhaya ityanena | yantaM kAlamavatiSThata ityAha,-sa khalvityAdi / avatiSThate avatu medasaH sUkSmaslAyupoSaNamiti ayam / carake hi kaNDarAzabdaH | sthitiM karotItyarthaH, pariNAmaM gacchanneva tiSThati pacyamAnasthAlIsthUlanAyuvAcI, suzrute ca sthUlasirAvAcIti kSeyam / ete ca stanyA taNDulavat, na punarasya gamananivRttiH / trINi trINi kalAsahadayaH zarIradhArakA apyupadhAtuzabdenaivocyante, natu dhAtuzabdena; srANi paJcadaza ca kalA ityasyArthaH-rasaH kilaikAhenaiva saMpadyate, dhAtuzamdapravRtterdhAraNapoSaNanimittatvAt / tena ye zarIraM dhArayanti | tadanantaraM ye SaddhAtavaste pratyekaM paJcabhiH paJcabhirahobhiH saMpa. dhAtUMzca puSNanti rasAdayasta eva mukhyatayA dhAtuzabdavAcyA na dyante / yAvatA kAlena rasaH zukratAM yAti tAvantaM vaktumAha,stanyAdayaH, te hi zarIraM dhArayantyeva na tu kiMcit puSNanti / ukta | evaM mAsenetyAdi / atrAvizabdo'yaM zukre vartate na tu rajasi, hi bhoje,-"sirAkhAyurajaHstanyatvaco gativivarjitAH / dhAtubhya rajo hi rasAdraktavat saptame'hani jAyate; athavA yadyayamArtavazyopajAyante tasmAtta upadhAtavaH" iti / atra gativivarjitA itya zabdaH zukre na vartate tadA'tra zukrotpattyadhikAre strINAM zukranena dhAtvantarapoSaNAthA gatiniSidhyate / ata eva dhAtubhyazcopajAyanta syAnuktavAt SaDdhAtutvaM syAt , tasmAdArtavazabdaH zuke vartate; anye tu punaratrArtavazabdaM rajasyeva vartayanti, cakAreNa strIzukaM eva na tu paraM janayantItyarthaH / yattu "kiMciddoSaprazamanaM kiMciddhAtupradUSaNam" (ca. sU. a. 1) ityatra dhAtuzabdena doSANAmapi grahaNa, samuccinvanti zukre'pi garbhajananazaktidyotanArtham / tathAtagauNathAtuzabdaprayogAuneyam / uktaM hi,-"doSA hyapi dhAtusaMzA 1 rasaH zukrIbhavati strINAM cArtavaM' iti pA0 / 'strINAM cArtalabhante"-iti / zukrasyApyojaHpoSakatayA dhAraNapoSaNayogo'stIti vamiti mAsena rasaH strINAmArtavatA yAtItyarthaH, yadyapi rasAdAtavaM dhAtutvamakhaNDitameva / ojastu yadyapi na dhAtuSu nApyupadhAtuSu paThitaM, mAsAdAgeva bhavati, tathA'pi rajasaH sUkSmaviprakRSTamArgatayA bhAsena sathA'pi tat saptadhAtusArarUpatayA saptadhAtvantargatameveti jJeyam / ata | bhavanam / yaduktaM vizvAmitreNa-"sUkSmakezapratIkAzA bIjaraktavahAH eva tasyAgnirapi pRthaDoktaH" iti cakrapANidattakRtadravyaguNasaMgraha-sirAH / garbhAzayaM pUrayanti mAsAhIjAya kalpate-" iti / atra bhyAkhyAyAM shivdaassenH| bIjabhUtaraktaM bIjaraktamArtavamityarthaH / atra yadi nAmArtavasya rakta1 'manapAlAdekAhenotpanno rso'nnpaanrsH| sarvadhAtUnAmityatra | rUpatA stokenApi kAlena bhavati tathA'pi tasya-garbhAzayaprAptiAsenaiva sarvazamdena sthAyirasamapi gRhNAti / yaduktaM carake,-"puNyanti bhavati, garbhAzayagataM ca tanmukhyAvizamdavAcyam , ato mAsena svAhArarasAdrasarudhiramAMsa" (ca. sU. a. 28) ityAdi / nanu tadbhavanAbhidhAnaM yuktam / anye. mAsenopacayAdAvirbhAvamAvasya yayevaM tat kiM rasadayaM ? tathA satyaSTadhAtutvaM zarIrasya; maivam , eka mAseneti vadanti / ye tu ArtavazamdaM strIzukre vartayanti tanmate eSAyamAhAraraso dviprasthAnaH poSyapoSakabhedena; tatra poSyo rasAMzaH azAndIyA vyAkhyA / yadapi "ghRtakumbho yathaivAmimAzritaH pravilI. sarvazarIracArI poSakeNa rasAMzena samAnena nityaM pAkAntarAnapekSeNaivA- yte| visarpatyArtavaM strINAM tathA puMsAM samAgame" (zA. a. 2) iti lpIyasA yujyate, mavaziSTastu raktAdipoSako raktaM yAti, tatra raktaspenA- kaizcit paThyate, tadyadyArSa tadA tatrAvizandena raja evocyate, taddhi minA yathAvakSyamANakAlajAtapAkAt karpha malaM tyaktvA raktasamAnAMze- maithunasamaye puruSabIjagrahaNAya visarpati / strIzukraM tu zukrazamdena puruSa. mArapIyasA sarvathA raktIbhUtena raktaM poSayati, zeSastu mAMsAdisamAna- strIsAdhAraNena mAMsAdivat prAptameva / yattu strIzukrasya garbhAnArambharasabhAgo mAMsAdIn yAti, tatrApIdRzyeva pAkavyavasthA, tena sthAyira- katvaM tadvacanAdeva tathA nArIrajaso garbhArambhakatvAdeva labdham / uktaM sapoSakarasayoH karmabhedAnedo'bhidhIyate, pAkAntarasthAnAntaragatyanta-ca tatrAntare "strINAM zukraM na garbhAya bhavedgarbhAya cArtavam" iti / rAbhAvAccaikatA'pi / tena kAMcanedavivakSayA puSyanti tvAhArarasAdilyA. strIzukaM ca kacidAzrayIbhUtaM garbhArambhakaM vaktavyam / yathA "muJcataH dhukta, amedavivakSayA tu rasAdraktamilAdhuktamiti yuktam' iti ckrH| zukramanyonyamanasthistatra jAgate" iti bhAnumatyAM cakraH / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] suzrutasaMhitA / coktaM,-"yadA nAryAvupeyAtAM vRSasyantyo kathaMcana / muJcataH marthoM gayadAsAcAryeNa bahudhA dUSitaH / dIptAmetu kiMcinyUnena zukramanyo'nyamanasthistatra jAyate" (zA. a. 2) iti / mAsena zukraM bhavati, mandAmestu kiMcidadhikena mAsenekhayamoM asmin pakSe mAsenArtavasya bhavanamupacayo'bhipretaH prakAzazca; nyAyya iti // 16 // yasmAdArtavasya raktavat saptAhenaivotpattiriti / idAnIM samudAya vAjIkaraNyastvoSadhayaH khabalaguNotkarSAdvireca. saMkhyAmAha,-aSTAdazetyAdi / aSTAdazasahasrANItyAdinA triMzahinAni kathitAni / svatantraparatAyoriti samAnatA- navadupayuktAH zukra zani viracayanti // 17 // samAnatatrayorityarthaH // 14 // 15 // yadi mAsena rasaH zukrIbhavati tarhi vAjIkarINAM mahauSadhInA sa zabdArjilasantAnavadaNunA vizeSeNAnudhA prayogo niSphalaH syAdityAha-vAjIkaraNya ityAdi / vAjIvatyevaM zarIraM kevalam // 16 // karaNyastvoSadhaya iti yAbhiroSadhibhiH strISu naro bAjIva samartho bhaveti tA vAjIkaraNyaH / khaibalaguNotkarSAditi khazabdo balagudRSTAntatrayeNa zarIre rasagatiM tridhA darzayannAha,-sa sabdA- NAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate, utkarSazabdo'pi / atra kAzcidocirjalasaMtAnavadityAdi / saH rasaH, saMtAnazabdaH zabdAdibhiH saha SadhayaH khabalotkarSAt, kAzcit khaguNotkarSAt, kAcit pratyekaM saMbadhyate / aNunA vizeSeNa sUkSmaprakAreNa / anudhAvati khabalaguNotkarSAt / tatra saMkalpapAdalepaviziSTakAntAsparzAdayaH saMcarati / evaMzabdo niyamArthaH / zarIra kevalaM sakalamityarthaH / / khabalotkarSAt , khaprabhAvotkarSAdityarthaH; ghRtakSIrAdayaH khaguNotatra zabdasaMtAnavadityanena tiryaggAmikhaM rasasyoktam , arciHsaM-tkarSAt , khasnehAdyutkarSAdityarthaH; mASAdayaH khabalaguNotkarSAt, tAnavadityanenordhvagAmilaM, jlsNtaanvditynenaadhogaamitvmiti| khaprabhAvasnehAdyutkarSAdityarthaH; utkarSa Adhikyam / vAjIkaraNya kecidanyathA vyAkhyAnayanti-"zandAdidRSTAntatrayeNa tIkSNamadhya- iti bahuvacanamAdyarthe, tena balyabRMhaNIyajIvanasaMgrahaNAdayo'pi mandAmayo nirdiSTAH / zabdasaMtAnavRttIkSNAnInAM rasaH saMcarati, tadvadvAcyA iti // 17 // arciHsaMtAnavanmadhyAnInAM, jalasaMtAnavanmandAgnInAm" iti| tena tIkSNAgnInAmaSTAhenaiva rasaH zukrIbhavati, mandAgnermAsenaivai / aya yathAhi puSpamukulastho gandho na zakyamihA | stIti vaktuM, naiva nAstIti; arthe cAsti, satAM bhA1 'nanu tatrAntare bhaSTAhAcchukrotpattiruktA, yaduktaM parAzare- vAnAmabhivyaktiriti hAtvA, kevalaM saumyAnAbhi"AhAro'dyatano yaH sa zvo rasatvaM niyacchati / zoNitatvaM tRtI-- 1. vyajyate; sa eva vivRtapatrakezare puSpe kAlAntareye'hi caturthe mAMsatAmapi // medastvaM paJcame SaSThe tvasthitvaM saptame tviyaat|| .majjatvaM zukratAM yAyAnniyamAttvaSTame nRNAm" iti; carake'pyuktam | NAbhivyakkiM gacchati; evaM bAlAnAmapi vayaHpari"padbhiH kecidahorAtraiH kecit saptabhireva ca / icchanti munayaH NAmAcchukraprAdurbhAvo bhavati, romarAjyAdayazca prAyo rasasya parivartanam" (ca. ci. a. 15)-iti / tadetadA | vizeSA nArINAm // 18 // zAha-sa zabdArjilasaMtAnavadityAdi / yadetanmAsena rasasya | nanu, yadi mAsena rasaH zukrIbhavati tarhi bAlAnAmaznatAmapi zukratvAmidhAnaM tat parAkASThayA ayam , arvAgapi tvagniprakarSasrotaH- tat kathaM na dRzyata iti dRSyantamAha, yathetyAdi / yathAhItyazuddhiprakarSAdrasasya zukratotpattirbhavati yaduktaM carake,-'saMtatyA poSya vyayaM yathAdRSTAntatApratipAdanArtham / puSpamukulastha iti kusumakadhAtUnAM parivRttistu cakravat' (ca. ci. a. 15) iti; atra hi likAmadhyasthaH / iheti puSpamukule, gandho'syeveti nAstyeveti ca cakrasya vAdyavAhakaprakarSAprakarSAbhyAM yathA parivRttiH zIghraM cireNa vA | vaktuM na zakyam / pAramArthika rUpamAha,-atha cAstIti |bhvti, tathA rasasthApIti vAkyArthaH / tenehApi zabdavadanusaratItyanena madhyaH parAvRttikama ucyate; acirvadityanena zIghraH, aciHsaMtAno 1 'vAjIkAriNyaH' iti 'bAjIkariNyaH' iti ca pA0 / 2 'sA.. hi zabdasaMtAnAdapi zIghraH; jalasaMtAnavadityanena cAtimandaH paro marthya prApnoti' iti paa0| 3 svabalaM dravyasvabhAvaH, guNotkarSoM . mAsena parAvRttirUpaH krama ucyate / tathA'nyatrApyuktam-"kecidAhura- guNasvabhAvaH, tasmAt svabalaguNotkarSAd vyastAt samastAca / yaduktaM horAtrAt SaDahAdapare pare / mAsAt prayAti zukratvamannaM pAkakramA- carake-"dravyANi hi dravyaprabhAvAd guNaprabhAvAt dravyaguNaprabhAvAca diti" / aNunA vizeSeNeti sUkSmeNa sUkSmabuddhigamyeneti yAvat / kArmakANi bhavanti" (ca.sU. bha. 26) iti / zukramAzu virecayantIti yacchandasaMtAnavantiryaggamanaM rasasya, aciHsaMtAnavaccordhvagamanaM, virecanamiha virecanadRSTAntAnuguNatayA vRSyakarmopalakSaNamuktaM; tena jalasaMtAnacAyogamanamucyate, tacchabdasya sarvadiggAmitvAdanupapa- zukravRddhiH, zukranutiH, tathA zukrastutivRddhI ca lakSayati / yaduktaM nam / UrdhvAdhastiryaggamanaM ca rasasya 'sa hRdayAccaturviMzatiM dhamanI: "zukrasratikaraM kiMcit kiMcicchukavivardhanam / tivRddhikaraM kiMciityAdinoktam' iti ckrH| aciHsaMtAnavaddhamanISu (ArTarI), trividhaM vRssymucyte"-iti| 4 'atha cAstIti 'satAmevAzabdasaMtAnavattiArAma ( veIna), jalasaMtAnavasrotaHsu (kepilarI) virbhAvaH' iti sAMkhyadarzanenetyarthaH' iti ckrH| 5 'kRtvA' rasasaMcaraNamiti kecana navyAH; carake'pyuktaM 'dhmAnAddhamanyaH iti paa0| 6 'yathAhIti dRSTAntatApratipAdanArtham' iti pA0 / srotAMsi sravaNAta saraNAda sirAH' (ca. sU.sa. 30) iti / |7'gndho'sti na vA'styeveti ca' iti paa0| Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAnaM irror athazabdaH saMbodhane; cazabda evArthe, astyevetyarthaH / duSTaM sarvalakSaNasaMyuktaM kAJjikAbhavizeSato durgandhi yuktimAha,-satAM bhAvAnAmabhivyaktiriti jJAkheti; pUrva santa ca sannipAtaduSTa dvidoSa liGgaM saMsRSTam // 21 // eva bhAvAH pazcAddhetumAsAdyAbhivyajyante, yathA-tileSu taila prastutaM zoNitamevAdhikartumAha, teSAmityAdi / teSAmiti mityAdi / yadyasyeveti tarhi mukulAvasthAyAmeva kathaM nAbhi dhAtUnAm / tadadhikRtyeti zoNitamadhikRtaM kRtetyarthaH / tatra vyajyata ityAha-kevalaM saukSmyAmAbhivyajyata iti / sa eve. phenilamityAdi / phenilaM phenasahitam / aruNam ISadraktam / tyAdi / sa eva gandho vivRtapatrakezare kusume kAlAntareNopaci tadeva pAkAbhimukhaM kRSNam / paruSam apicchilaM, rUkSamityanye / to'bhivyaktiM gacchati / evaM bAlAnAmityAdi itthaM bAlAnA- | tanu accham / zIghragam AzuprasUti / askandi ceti styAnalamapi vayaHpariNAmAcchukraprAdurbhAvo vyaktIbhAvo bhavati / romarA rahitam / nIlamityAdi |-niilN haritaM, zyAvaM sAmapittaduSTaM, jyAdayazca vizeSA bhAvA vayaHpariNAmAnnArINAmapi prAdurbhavanti, pItaM nirAmapittaduSTa, zyAvaM haritakRSNam / visram Amagandhi / AdizabdAt stanyArtavAdayaH; romarAjyAdayazceti cakAro nArINAM aniSTaM pipIlikAdInAmananusaraNAdavagantavyam / askandi cetyatra draSTavyaH; tena puruSANAmapi zmazruprabhRtayo gRhyante / atra | ceti styAnavarahitam / gairikelyAdi / -gairikodakapratIkAzaM kecit 'rajasi copacIyamAne zanaiH zanaiH stanagarbhAzayayonya pANDulohitam / bahalaM dhanam / mAMsapezIprabhaM styAnatvAt / bhivRddhirbhavati-' iti paThanti, na tu nibandhakArAH, kutaH ? sarvetyAdi / -sarvalakSaNayuktaM vAtAdilakSaNayuktam / atra kecit AdizabdAttadarthasya labdhatvAditi // 18 // 'pittavadraktenAtikRSNaM' iti paThanti, na tu nibandhakArAH / sa evAnaraso vRddhAnAM (jarA)paripakkazarIra dvidoSaliGgamityAdi |-sNsRssttN doSadvayayuktamityarthaH / atra svAdamINano bhavati // 19 // kvacit 'jIvazoNitamanyatropadekSyAmaH' iti pAThaH, na tu nanu rasasyopacayakaratvAdvRddhenApi vardhitavyamityAha, sa evA- nibandhaSu // 21 // marasa ityAdi / sa evAnarasa iti azeSadhAtupoSako'pi vRddhA- indragopakapratIkAzamasaMhatamavivarNaca prakRtisthaM nAmaprINana ISatprINano bhavati, jIvanamAtraM karotItyarthaH / kuta jAnIyAt // 22 // ityAha,-paripakvazarIratvAt // 19 // raktavikRtIrabhidhAya prakRti vaktumAha,-indragopakapratIkAta ete zarIradhAraNAddhAta ityucyante // 20 // zamityAdi / indragopakaH prAvRTkAlaja udbhijaH 'indravadhUH' iti rasAdidhAtUnAM niruktiM kurvannAha,-ta ete zarIradhAraNA loke, sa cAnekaprakAravarNaH, atra tu rakta eva gRhyate / asaM. dityAdi / yadyapi kvacidaduSTA doSA api dehadhAraNAddhAtuzabde hataM nAtyacchaM nAtighanaM, na styAyatItyanye / avivarNamiti indranocyante, tathA'pyatra rasAdInAmadhikRtatvAtta eva dhAtavaH gopakavarNamapISadvividhavarNam , etena padmAlaktakagunAphalavarNamikathyante // 20 // tyuktam / athavA vastrAdilagnaM sat prakSAlyamAnamapi na vivarNatAM yAtItya vivarNam // 22 // teSAM kSayavRddhI zoNitanimitte, tasmAttadadhi visAvyANyanyatra vkssyaamH||23|| kRtya vakSyAmaH / tatra, phenilamaruNaM kRSNaM paruSaM tanu / zoNitasya srAvaNaviSayamatidezena darzayannAha,-visAvyAzIghragamaskandi ca vAtena duSTaM; nIlaM pItaM haritaM zyAvaM vinamaniSTaM pipIlikAmakSikANAmaskandica LNItyAdi / anyatreti aSTavidhazastrakarmIye // 23 // pittena duSTa; gairikodakapretIkAzaM snigdhaM zItalaM | athAvisAvyA:-sarvAGgazophaH, kSINasya cAmlabahalaM picchilaM cirasrAvi mAMsapezIpramaMcama bhojananimittaH, pANDurogyarzasodarizoSigarbhi NInAM ca zvayathavaH // 24 // 1 'saMbandhane' iti pA0 / 2 'dhAraNAditi dhAraNaprakarSAt, visrAvyaniSedhaviSayaM darzayannAha,-athAvisrAvyA ityAdi / tena doSANAM sAmyAvasthitAnAM dehadhArakANAmapi dhArakatvaprakarSA- kSINasya puMso'mlabhojananimitto yaH so'visrAvya ityarthaH / bhAvAnna mukhyaM dhAtutvaM yattu 'kiMciddoSaprazamanaM kiMciddhAtupradUSaNam" tathA pANDurogyAdInAM zothA avisrAvyAH; eteSAM vraNazothA (ca. sU. a. 1) ityatra dhAtuzabdena doSANAmapi grahaNaM, tadgauNa- | ekAGgajA api na srAvyAH // 24 // dhAtuzabdaprayogAuneyam / uktaM hi "doSA api dhAtuzabdaM labhante" zastravisAvaNaM dvividhaM-pracchAMnaM, sirAvyadhanaM iti / dhAraNazabdena dhAraNaM poSaNaM ceha vivakSitaM, tenopadhAtUnAM | c|| 25 // kiMciddhAraNatve'pi poSaNAbhAvAnna dhAtutvaM, uktaM ca bhoje "sirA zastravisrAvaNasya dvaividhyamAha,-zastretyAdi // 25 // snAyuvasAstanyatvaco gativivarjitAH / dhAtubhyazcopajAyante tasmAtte yupadhAtavaH" iti / atra gativivarjitA ityanena dhAtvantarapoSaNArtha 1 tadevAtipAkAt kRSNaM' iti paa0| 2 'pittavadrakteneti gatiniSidhyate, zukraM tvojaHpoSakatayA dhAraNapoSaNayogAddhAtureva' iti | pAThapakSe pradezAntaraduSTena raktena yadA pradezAntare raktaM duSyati ckrH| 3.0prakAzaM' iti pA0 / | tadA lakSaNaM jheyam' iti ckrH| 3 'pracchannaM' iti pA0 / Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] sushrutsNhitaa| tatra, RjvasaMkIrNa sUkSmaM samamanavagADhamanuttA. ayogAtiyogI sahetuko nirdizya samyagyogaM sahetukaM nirdinamAzu ca zastraM pAtayenmarmasirAkhAyusandhInAM zannAha,-tasmAdityAdi / na zIte nAtyuSNe sAdhAraNe kaale| pAnupaghAti // 26 // nAkhinne naatikhedite| nAtitApite sUryatApAdibhiH / yavAgUratra atra pracchAnamadhikRtyAha,-tatretyAdi / Rju prAJjalam / tilayavAgUH, tasyAH sadyaHsnehanIyavAdraktotklezakaravAca / pratiasaMkIrNa na saMkaTaM, vizAlamityarthaH; anye parasparAsaMsRSTami pItasyeti pratizabdo'tra pAnAntaraM sUcayati; tena yavAgvA tyAhuH / sUkSmaM nAtimahAmukhazastrakRtam / samaM tulyarekham / dvitIyapAnAnantaraM tRtIyapAnAnantaraM vetyarthaH; anye tu "yavAgUrvianavagADham adUragatikam / anuttInaM kiMcinmAMsaspRgityarthaH / / | raladravA bahusikthA, tAM pratipItasya, sA hi prAyazaH prakledanA. Azu avilambitaM yathA bhavatyevaM zastraM pAtayet // 26 // tmikA khedalakhAivoSNalAca zoNitaM vilAyayati pratizabdo'tra mAtrArthaH, tena yavAgU mAtrayA pItavata ityarthaH" // 31 // tatra, durdine durviddhe zItavAtayorakhinne bhuktamAtre skandatvAcchoNitaM na sravatyalpaM vA sravati 27 samyaggatvA yadA rakaM khayamevAvatiSThate // madamUrchAnamArtAnAM vAtaviNmUtrasaMginAm // zuddhaM tadA vijAnIyAt samyagvinAvitaM ca tat 32 nidrAbhibhUtabhItAnAM nRNAM nAsaka pravartate // 28 // idAnIM samyagyogasya suvizuddhasya caikenaiva vAkyena lakSaNaM | vaktumAha,-samyagityAdi / samyaggalA yadA raktamiti galA ratasyAyogaM cikitsArthamAha,-tatra durdina ityAdi / / / niHsRtya, yadA samyagrataM raktavarNa zoNitaM bhavati tadA zuddha durdina iti nityagakAladoSaH / kecid 'durdine' iti na ptthnti| vijAnIyAt; samyagvinAvitapakSe vayamarthaH-samyaggaveti durviddha iti vaidyakriyAdoSaH / zItavAtayoriti kAlakRto doSaH / samyak pravartanaM kRtvA, yadA rakaM rudhiraM, khayamevAvatiSThate avabhuktamAtra iti AvasthikakAladoSaH; 'abhuktavata' ityanye sthitiM karoti, tadA samyagvisrAvitaM ca tadraktaM vijAnIyAt / paThanti / skandalAt styAnalAt / mado viSamadyajo vikAraH, cakAreNaitallakSaNadvayaM labhyate / anye tu samyaggavetyAdizlokasya ArtAnAM pIDitAnAm / vAtaviNmUtrasaMginAmiti saMgo'pravarta vyAkhyAnamanyathA kRtvA sArdhazlokena vyAkhyAnayanti,-"na cAtinam // 27 // 28 // vegaM nAvegaM samyagyuktyA viniHsRtam / vihAya duSTatAM khena taduSTaM zoNitamanirhiyamANaM zophadAharAgapAka- | rUpeNa yavatiSThate // prayatnamanapekSyAmRk tadA zuddhaM vinirdivedamA janayet // 29 // zet" iti // 32 // duSTaraktasyAtidoSamupadizannAha, taduSTamityAdi // 29 // lAghavaM vednaashaantiaadhervegprikssyH|| aMtyuSNe'tikhinne'tividdhe'vinAvitamatipra- samyagvinAvite liGgaM prasAdo manasastathA // 33 // vartate tadatipravRttaM ziro'bhitApamAndhyamadhimantha- Abhyantaramaparamapi raktazuddhisrAvaNasya lakSaNaM darzayannAha,timiraprAdurbhAvaM dhAtukSayamAkSepakaM dAhaM pakSAghAta- lAghavamityAdi / etacchArIraM samyagvisrAvite lioN; prasAdo mekAdhikAraM hikkAM zvAsakAsI pANDurogaM maraNaM manasastayeti punarmAnasam // 33 // caapaadyti||30|| | tvagdoSA pranthayaH zokA rogAH zoNitajAzca ye|| atiyogaM bApadabopadizabAha,-atyuSNa ityaadi| atyuSNe raktamokSaNazIlAnAM na bhavanti kadAcana // 34 // atyussnnkaale| atikhine atikhedite / atividve'jJairiti ajJA | zoNitasrAvaNaphalaM darzayannAha-vagdoSA ityAdi / khagdoSA adRSTakarmANaH / ziro'bhitApaM ziraHzUlam / Andhyam andha- aSTAdaza kuSThAni nyacchanIlikAdayazca, pranthayo vAtAdinimittA tAm / adhimanthaH cakSurogo'bhiSyandapUrvakaH, timiraM liGganAzaH, sirAgranthizca / zoNitajA rogA raktagulmavidradhivisarpAdayaH / prAdubhAvazabdA'dhimanyAtAbharAbhyAM saMbadhyate / zirobhitApA- | raktamokSaNazIlAnAM raktasrAvaNAbhyAsakAriNAm // 34 // dIn zirasyatihRtaM rakaM karoti, dhAtukSayaM sarvatraivAtihRtam / ekAvikAramiti ekasminnaNe ya utpadyate sa ekAGgavikAraH, sa ___ atha khalvapravartamAne rakte elAzItazivakuSThata. cAtra vAtajanitaH // 30 // garapAThAbhadradAruviDaGgacitrakatrikaTukAgAradhUmaha ridrArkADaranaktamAlaphalairyathAlAbhaM tribhizcaturmiH tasmAnna zIte nAtyuSNe nAkhinne nAtitApite // samastairvA cUrNIkRtairlavaNatailapragADhavaNamukhamavagharSayavAgU pratipItasya zoNitaM mokSayedbhiSak // 31 // | yet, evaM samyak pravartate // 35 // 1 'nottAnaM' iti pA0 / 2 'pracchannamadhikRtyAha' iti paa0| idAnImapravRttaraktasya pravartanAyAha,-atha khalvityAdi / 3 'asaGkIrNa nAtipratyAsannam' iti ckrH| 4 'nottAnaM' iti zItazivaM karpUraM, naktamAlo bRhatkarAH / tribhizcaturbhiriti paa0| 5 'durviddhe iti pArzvato'nyatra vA viddhe' iti cakraH / etenaikadvidravyaniSedhaH kRtaH / lavaNatailapragADhairiti saindhavatila6 'atyuSNAtikhinnAtividdheSu' iti pA0 / | tailotkaTairityarthaH // 35 // su0 saM09 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM athAtipravRtte ronamadhukapriyaGgupattaGgagairikasarja- | kSIrAdisiktamodanaM bhojanamAhuH; sAtmyApekSayetyeke / atisrutarasarasAJjanazAlmalIpuSpazazuktimASayavagodhUma-raktasyopadravAn cikitsitumAha,--upadravazveityAdi / upadravAn cUrNaiH zanaiH zanairRNamukhamavacUAGgulyapreNAvapIDa- ziro'bhitApAdIn / yathAkhamiti khakIyena khakIyenopacAreNeyet sAlasarjArjunArimedameSAdhavadhandhanatvagbhi- | tyarthaH / dhAtukSayAdityAdi / tasmAdanatizItAdibhojanaiH prayatnaryA cUrNitAbhiH kSomeNa vA dhmApitena samudraphenalA- | tastaM puruSamupAcarediti saMbandhaH, agnisandhukSaNArtha zoNitApyAkSAcUNairvA, yathoktairvaNavandhanadravyairgAheM banIyAt, yanArthamupadravaparihArArthaM ca / ISadamlairdADimAmalakaiH, teSAmezItAcchAdanabhojanAgAraiH zItaiH pradehapariSekaizco- vAmleSu pradhAnatvAt // 36-38 // pacaret, kSAreNAgninA vA dahedyathoktaM, vyadhAda- caturvidhaM yadetaddhi rudhirasya nivAraNam // nantaraM tAmevAtipravRttAM sirAM vidhyet| kAkolyA-saMghAnaM skandanaM caiva pAcanaM dahanaM tathA // 39 // dikkAthaM vA zarkarAmadhumadhuraM pAyayet, eNahariNo-vaNaM kaSAyaH saMdhatte raktaM skandayate himam / / rabhrazazamahiSavarAhANAM vA rudhiraM; kSIrayUSarasaiH tathA saMpAcayedbhasa dAhaH saMkocayet siraaH||40|| susnigdhaizcAznIyAt; upadravAMzca yathAvamupaca / caturvidhamityAdi / saMdhAnaM zatrapadasya, skandanaM zoNitasya ret // 36 // styAnIkaraNaM, pAcanaM dahanaM ca zastrapadasya / kaSAyaH kaSAyabhavanti cAtra rasadravyaM, tacca lodhrAdikam ; anye tu harItakyAdikaM paJcavalkadhAtukSayAt sute rakte mandaH saMjAyate'nalaH // lAdikaM cAhuH / himaM zItam / bhasma kSaumAdijanitam / dahanaM pavanazca paraM kopaM yAti tasmAt prayatnataH // 37 // | zalAkAprabhRtibhiH // 39 // 40 // taM nAtizItailaMghabhiH snigdhaiH shonnitvrdhnaiH|| askandamAne rudhire saMdhAnAni pryojyet|| ISadamlairanamlervA bhojanaiH samupAcaret // 38 // saMdhAne bhrazyamAne tu pAcanaiH samupAcaret // 41 // atipravRttau raktAsthApanAya cikitsAM drshynnaah,-athetyaadi| kalpairetaitribhivaidyaH prayateta yathAvidhi // pattanaM raktacandanaM, sarjaraso rAlA, shuktirjlshuktiH| sAlaH zaGkhaH, asiddhimatsu caiteSu dAhaH parama ibhyate // 42 // sarjaH zAlabhedaH,arjunaH kakubhaH, arimedaH 'Aremaja' iti loke idAnIM pUrvapUrvAsiddhAvRttarottaraM vidhyavasaraM pratipAdayannAha,-- prasiddhaH, meSazRGgaH karkaTaGgaH, dhanvanaH 'dhammaNa' iti prasiddhaH; | askandamAne ityAdi / tatra prathamaM zItopacArAdi kartavya, sAlAdilagbhizcarNIkRtAbhiH 'vraNamukhamavacUAGgulyapreNAvapIDaye- tena yadA styAnIbhUya raktaM na tiSThati tadA harItakyAdi pAcavat' ityatrApi sNbdhyte| kSaumeNa vAdhyApitena atasIvastreNa dagdhena lkalAdi vA prayojayet ; sandhAnena cenna tiSThati raktaM tadA 'vraNamukhamavacUADalyagreNAvapIDayet' ityatrApi saMbadhyate / yatho pAcanaM bhasma prayojayet ; ebhistribhirvidhAnairyadi na tiSThati raktaM tairvA vraNabandhanadravyairiti kSaumakArpAsavastrAdibhiH / AcchAdanaM | tadA dahanaM zoNitasthApanArtha kartavyamityarthaH // 41 // 42 // vastrAdi, pradeho lepaH, pariSeko dhaaraasekH| yathoktaM valayabindvAdi | zeSadoSe yato rakte na vyAdhirativartate // medenetyarthaH / vyadhAdanantaraM prAkRtavyadhanAdadhaHsthAne, tAmeva pUrvavidyAM sirAM vidhyet, raktagaticchedanArtham / raktAtinutAvAbhyantaraM | sAvazeSe tataH stheyaM na tu kuryAdatikramam // 43 // meSajaM darzayannAha,-kAkolyAdItyAdi / eNaH kRSNahariNaH, hari- idAnIM raktAtisrAvadoSaM darzayannAha, zeSetyAdi / na vyAdhiNastAmravarNaH; eNAdiraktaM pAyayediti saMbandhaH, raktApyAyanArtha; rativartate na vRddhiM yAti / sAvazeSe tataH stheyamiti sAvazeSe taccAduSTamasaMskRtaM ca / raktAtipravRttau bhojanaM niyamayannAha,- doSe raktaM punaH saMzamanAdibhirjayet // 43 // kIretyAdi / yUSo mudgayUSaH, raso maaNsrsH| susnigdhairiti zobhanaM dehasya rudhiraM mUlaM rudhireNaiva dhAryate // kRtvA ghRtena snigdhIkRtaiH / aznIyAditi kSIrAdisiktamodanaM tasmAdyatnena saMrakSyaM raktaM jIva iti sthitiH||44|| bhujIta / pittaduSTaraktasyaivAtipravRttAvatipravRttaraktasya kSIrabhojanam , kutaH punaH zoNitasrAvaNe'tikramo na karaNIya ityAha,athavA pittaprakRtikasyaiva raktAtipravRttI kSIrabhojanaM; kaphaduSTa- | dehasyetyAdi / mUlamiti utpattisthitipralayeSu zoNitameva hetuH, raktasyaivAtipravRttAvatipravRttaraktasya yUSabhojanaM, zleSmaprakRtikasyaiva | anenaiva dhAryate sthApyate // 44 // vA; vAtaduSTaraktasyaivAtipravRttAvatipravRttaraktasya rasabhojanaM, vAta sutaraktasya sekAdyaiH zItaiH prakupite'nile / prakRtikasyaiva vA; anye tu dIptamadhyamandAgnInAM yathAsaMkhyaM zopha satodaM koNNena sarpiSA pariSecayet // 45 // 1 yathoktavyadhAdanantaraM' iti pA0 / 2 'prAkRtavyadhanA- iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne zoNitavarNanIyo daparasthAne' iti pA0 / 'tAmeva vA sirAM vidhyed vyadhAttasmAdana nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // ntaram / ' (vA. sU. a. 27) ityaSTAnahRdaye / "vyadhAdanantaraM vyadhanasya pazcimabhAge" ityaSTAzasaMbhainyAkhyAvAminduH / 1'sazeSadoSe rudhire' iti pA0 / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| zoNitAvaseke pazcAtkarma drshynnaah,-khutrktsyetyaadi||45 prakRtisthasya pittasya karma nirdeSTumAha,-rAgetyAdi / kRiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyA- cchabdo rAgAdibhiH pratyekaM sNbdhyte|raagkRt rasasya rajakAgnikhyAyAM sUtrasthAne zoNitavarNanIyo nAma caturdazo'dhyAyaH 14 / saMzaM pittaM; paktikRt AhArasya pAcakAgnisaMjJaM pittaM; ojaHkRt sAdhakAgnisaMjJaM pittam , ojo hRdisthaM somAtmakaM tejaHkRta. AlocakAgnisaMjJaM pittaM, tejo dRSTiH, taduktaM-"tejo dRSTiriti pnycdsho'dhyaayH| khyAtaM tejaH zukra prakIrtitam"-iti; medhAkRt medhA granthAkaathAto doSadhAtumalakSayavRddhivijJAnIyamadhyAyaM rSaNasAmarthya, tasyA api sAdhakAgnisaMjJameva pittaM kArakam ; vyaakhyaasyaamH||1|| USmakRt vasthaM pittaM bhrAjakAgnisaMjJam , USmA zarIrasyoSNyayathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| m| paJcadhA pravibhaktamiti pAcakaraJjakasAdhakAlocakabhrAjakaathAta ityAdi / doSA vAtAdayaH. dhAtavo rasAdaya upadhA- | bhedena / agnikarmaNeti rAgAdi yadagnikarma tena kRkhetyarthaH / tavazca, malAH purISAdayaH; teSAM kSayavRddhivijJAnaM yasminnasti sa| anugraham upakAraM karoti, 'zarIrasya' itynuvrtte| anye tu tathA / anye tu 'malazabdAne Adizabdo lupto draSTavyaH, tena tejaHzabdena varNaprakAzinI khaksthAM dIptimAhuH; "idaM ca rAgAstanyArtavagarbhAdayo'pi dhAtavo gRhyante' iti vadanti // 1 // 2 // | dikarma sAmAnyaM sarvapittAnAm" iti vadanti ( // 2 // ) doSadhAtumalamUlaM hi zarIraM, tasAdeteSAM lakSaNa- sandhisaMzleSaNasnehanaropaNapUraNabalasthairyakRcchemucyamAnamupadhAraya // 3 // mA paJcadhA pravibhakta udakakarmaNA'nugrahaM kakutaH punareSAM kSayavRddhI vaktavye ityAha,-doSetyAdi / hiroti // 4 // yasmAdarthe, yasmAccharIraM. doSAdimUlaM; yathA vRkSAdInAM saMbhavasthi- | prakRtisthasya kaphasya karma nirdizannAha, sandhItyAdi / tipralayeSu mUlaM pradhAnaM, tathA zarIrasya vAtAdaya ityarthaH // 3 // kRcchabdaH sandhisaMzleSaNAdibhiH pratyekaM sNbdhyte| sandhisaMzle tatra, praspandanodvahanapuraNavivekadhAraNalakSaNo SaNakRt sandhibandhanaM karoti; yadyapi sandhisaMzleSaNaM zleSmakarma vAyuH paJcadhA pravibhaktaH zarIraM dhArayati ( // 1 // ) vraNaprazne'pyuktaM, tathA'pIha tadvacanaM vyAnasya sandhicAritvAtta. doSadhAtumalAdInAM sAmyakSathavRddhayaH khabhAvAkhyaliGgena karmA- | syApi sandhizleSaNaM karmeti zAnirAsArtham / snehanakRditi khyaliGgena ca jJeyAH, tasmAt sAmyAdijJAne etalliGgadvayaM vAcyaM zarIrasya snagdhyaM karoti, snigdhakhAt / ropaNakRt vraNasya, saumyatathohi,-vAtasya khabhAvAkhyaM liGga 'rUkSaH zIta' (ni. a.1) khAt / pUraNakRt zarIrasya, bahukhAnmUrtavAcca / balakRt puSTiityAdi vAtavyAdhau vakSyate; pittasya tu 'pittaM tIkSNaM dravaM' (sU. kRt / sthairyakRt trikasandhidAyakRt , kaphasthAnAnAM khakAryasAa. 21) ityAdi praNaprazna tathA kaphasya zleSmA zIto guruH' mayaM vA / paJcadhA pravibhakta Azayabhedena AmAzayoraHziraH(sU. a. 21) ityAdi evaM dhAtumalayorapi svabhAvAkhyaM liGga kaNThasandhimedenetyarthaH / anye tu tasyaiva kaphasyAzayabhedena paJcadarzanIyam ; iha tu doSAdInAM karmAkhyaM liGgaM darzayannAha,- dhAbhinnasya zleSakakledakabodhakatarpakAvalambakanAmAnyAhuH / kecitatra praspandanetyAdi / praspandanaM zarIrasya calanam , idaM vyAnasya | datra kaphakarmasu bRMhaNaM tarpaNaM ca paThanti, vyAkhyAnayanti cakarma; udvahanamindriyArthAnAM dhAraNam, udAnasya karmaH pUraNa "bRMhaNaH zarIrasya, dravatkhamUrtimattvAbhyAM tarpaNaH tRptijanako mAhAreNa, prANasya karma; vineko rasamUtrapurISANAM pRthakaraNaM, dhAtUnAm" // 4 // samAnasya karma; zukamUtrAdInAM vegakAle karSaNamavegakAle dhAraNam, rasastuSTiM prINanaM raktapuSTiM ca karoti, raktaM varNaapAnasya / paJcadhA pravibhakta iti praannodaansmaanvyaanaapaanmeden| prasAdaM mAMsapuSTiM jIvayati ca, mAMsaM zarIrapuSTiM anye tu sAmAnyaM sarvavAyUnAM praspandanAdikarma AhuH; praspandanaM medasazca, medaH snehasvedI dRDhatvaM puSTimasthAM ca, zvAsaprazvAsAdibhAvena calanam , udvahanaM doSadhAtumalAnAmita | asthIni dehadhAraNaM mazaH puSTiM ca, majA snehaM balaM ito nayanaM, pUraNam AhArarasAdInAM kheSu kheSvAzayeSu nayanaM, zukrapuSTiM pUraNamasyAM ca karoti, zukraM dhairya vyavanaM vivekaH pUrvavadatrApi, dhAraNaM zarIrayaMtrasya / kathamityAha,- prItiM dehabalaM harSa bIjArtha ca ( // 1 // ). paJcadhA pravibhakta ityAdi ( // 1 // ) __idAnIM dhAtUnAM prakRtisthAnAM prAkRtaM karma nirdizanAharAgapakyojastejomeghoSmakRt pittaM paJcadhA rasastuSTimityAdi / dhairya zauryaM zUratvam , ata eva klIbA adhIrAH; pravibhaktamagnikarmaNA'nugrahaM karoti; ( // 2 // ) / 10pUraNabRMhaNatarpaNabalasthairyakRt' iti cakrasaMmataH pAThaH / 1 'svarUpaM hi vAtAdInAM kAryagamyameva, tena kAryamevAtra "bRMhaNaM saumyasnehanatvAbhyAM zarIrasya, tarpaNatvamapi saumyatvAdalakAprAdhAnyAducyate-tatretyAdi / ' iti cakraH / 2 'tadAha' iti paa0| ritvaM; carake'pyuktaM-"prAkRtastu balaM zleSmA' (ca. sU. sa. 17) 3 'dhAraNamiti arthAdapAnasya' iti paa0| 4 zarIramAtrasya' iti ckrH| 2 sthAnAnyAhuH' iti paa0| 3 'dhairyacyavanaM iti paa0| | maithunaprayojakatayA' iti cakraH / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAnaM cyavanaM zIghratvenAvalaMsanaM, prIti nehaM pramadAsu; dehabalamutsA- 'karoti' itydhyaahaarH| stanyamityAdi ApInatvajananaM mAMsalavahopacayalakSaNaM; harSa punarutkaNThAjananaM pramadAkheva; bIjArtha ceti jananam / jIvanaM bAlAnAM, teSAmeva strIkSIrasAtmyatvAt // 5 // mIjaprayojanaM, yathA-RtukSetrAdisaMpattI bIjamakarajananaM syAt, taMtra vidhivata parirakSaNaM kurvIta // 6 // evaM zukramapi garbhajanakamityarthaH / anye vanyathA paThanti"rasaH prINayati, raktaM jIvayati, mAMsaM lepayati, medaH snehayati, prakRtisthAnAM rakSaNamAha-tatretyAdi / tatreti teSu vAtAdiSu asthi dhArayati, majA asthIni pUrayati, zukraM dhairyacyavanaM. prakRtistheSu / vidhivat vidhinopapannaM; vidhiratra svaasthyvRttikH| parirakSaNaM sarvato rakSaNam // 6 // prItidehabalaharSabIjArthakRt"-iti; vyAkhyAnayanti ca-"rasaH prINayati dhAtUMstarpayatItyarthaH, raktaM jIvayati prANAnuvartanaM / ata UrdhvameSAM kSINalakSaNaM vkssyaamH| tatra, vAtakaroti, mAMsa lepayati asthyAdIn , medaH snehayati snehAt, kSaye mandaceSTatA'lpavAktvamaprahaSoM mUDhasaMjJatA ca, asthi dhArayati zarIramityarthaH, dhairyacyavanamiti dhairyasya cyavanaM pittakSaye mandomAgnitA niSpamatA ca, zleSmakSaye dhairyacyavanaM cyutiH pramadAsu viSaya ityarthaH" / ayaM pATho niba- | rUkSatA'ntAha AmAzayetarazleSmAzayazUnyatA ndhakAraiH sAdaraM paThitaH ( // 1 // ) // | sandhizaithilyaM (rtRSNA daurbalyaM prajAgaraNaM ) ca // 7 // purISamupastambhaM vAyvagnidhAraNaM ca, bastipUraNa- ____ ata UrdhvamityAdi / kecidatra "kSayaH punareSAmatisaMzodhavikledakRnmUtraM, svedaH kledatvaksaukumAryakRt ; ( // 2 // ) | nAtisaMzamanavegavidhAraNAsAtmyAnnamanastApavyAyAmAnazanAtimai thunarbhavati" iti kSayakAraNAni paThanti / "etAni prAyo ata Urdhva malAnAM prAkRtaM karmocyate-purISamityAdi / 'ka vAyovRddhiM kurvanti, pittakaphayostu kSayamiti; tasmAdyathAsaMbhavaM roti' ityanuvartate / upastambhaH avaSTambhaH zarIradhAraNamityarthaH / kAraNaM jJeyaM; nAsmin pAThe prayojanam" ityAcAryA vadanti / tatrekecit purISakarmasu prINanaM paThanti, na vAcAryAH / kazcidAcA- | tyAdi / mandaceSTatA mandakAyavyApAratA / apraharSaH atuSTiH / ryo'tropastambhaM na paThati / bastimUtrAzayaH, tasya pUraNaM, vikleda mUDhasaMjJatA naSTasamyagajJAnatA / cakArAt prAkRtakarmahAnistadviH . mAItvaM ca, mUtraM karotItyarthaH / anye tu 'kledavivekajaM bastipUra rodhinazca zleSmaNaH prAkRtakarmavRddhiriti cakAraH samucinoti / NakRnmUtra' iti paThanti, kledavivekajamiti kleda ArdratvaM sa evaM pittAdikSayeSvapi cakAraprayojanaM jJeyam / pittakSaya ityAdi cAhArasya, tasya vivekaut pRthaklAjjAtaM mUtram / kecit 'khedaH | niSprabhatA prabhAhAniH / zleSmakSaya ityAdi AmAzayo yatrAzikledayati' iti paThanti ( // 2 // ) / tAdi pacyate, itarAzayA uraHkaNThaziraHsandhaya iti; zleSmAzaraktalakSaNamArtavaM garbhakRcca,garmogarbhalakSaNaM, stanyaM yazUnyateti kRte sati AmAzayo labdhaH, yadAmAzayasya pRthagustanayorApInatvajananaM jIvanaM ceti // 5 // | pAdAnaM tadvizeSeNa zUnyatAkhyApanArtham / kecicchiraHzabda sUtre ata upadhAtUnAM prAkRtaM karmAha,-raktalakSaNamityAdi / paThanti, ziraso'pi sarvendriyAdhiSThAnatvena prAdhAnyAt pRthagabhiraktalakSaNamArtavamiti raktasya yAni lakSaNAni tAnyasya saMbhava- dhAnam // 7 // ntIti khabhAvakathanam / garbhakRcceti prAkRtakarmakathanam / cakA- / tatra khayonivardhanAnyeva prtiikaarH||8|| rAdrakakarmApi jIvanasaMjJaM karoti / kecidAcAryA "raktalakSaNamArtavaM yathoktamakRtrima garbhakRcca" iti paThanti, vyAkhyAnayanti 1 teSAM' iti pA0 / 2 'svAsthyapravartakaH' iti, 'svAsthyapravR. ca-"yathoktamiti 'zazAsapratimaM yacca yadvA lAkSAraso- tikaH' iti ca pA0 / 3 'AmAzayetarAzayAnAM zUnyatA' iti pamam'-(zA. a. 2) ityAdhuktalakSaNam , akRtrimamiti | hArANacandrasaMmataH pAThaH / 'AmAzayetarAzayazUnyatA zirasazca' iti pAtapittakaphairadhaHprasRtairaSTadhA''rtavadUSakairasRgdararUpatayA vA kRtaM tADapatrapustake paatthH| 4 'tRSNA daurbalyaM prajAgaraNaM' iti kacikRtrimaM, na kRtrimamakRtrimaM zuddha, garbhakRdbhavatItyarthaH" / garbho ddhastalikhitapustake na paThyate / 5 'mandaceSTatA sakalaprAkRtavAtakrigarbhalakSaNamiti 'stanayoH zyAvamukhatA' ( zA. a.3) ityAdikaM | yANAmalpatA, mUDhasaMzatA asamyagzAnam , etaca prAkRtavAyorindriyA -- saMprAptikarasya vaiguNyAdupapannam' iti ckrH| 6 'svayonivardhana1'majjA pUrayati, bIjArthaharSakRcchukam' iti tADapatrapustake | dravyANi' iti pA0 / 'svayonItivaktavye yavardhanamityadhikaM karoti, paatthH| 2 'purISaM niHsAramapyAzayabalakAritayA vAyvagnidhAraNa- tena svayonizca yadvAtAdInAM kaSAyAdi tathA''malakAdi pratibhAti mupastammaM ca karoti; taduktaM-'sarvadhAtukSayArtasya balaM tasya hi tannirAsArtha, taddhi svayonirapi pathyatvaprabhAvabAdhitatvAnna vardhanaM, viDbalam' (ca. ci. a. 8) iti cakraH / 'prANavAyvagnidhAraNA- | | tathA prabhAvAdapi yatkaphAdivardhanaM matsyAdi tadapi gRhyate......tatra vaSTambhakRta purISam' iti tADapatrapustake paatthH| 3 'vivekatvAt' | vAyorvAyureva yoniH, pittasyAgniH, kaphasyApaH, raktaM tejojalAtmaka, zati pA0 / 4 cakrastu 'yathokaraktalakSaNaM' iti paThati, vyAkhyAti mAMsaM pArthivaM, medo jalapRthivyAtmakam , asthi pRthivyanilAtmakaM, ca-'yathokaraktalakSaNamiti mArtavarUparaktasya yallakSaNamuktaM 'mAsi | majjA zukraM cApyaM, mUtraM jalAnalAtmakaM, purIpaM pArthivam , ArtavaMmAsi tryahaM sravet' ityAdi, tadevAsya prakRtisvasya lakSaNam' iti / mAgneyaM, khedaH stanyaM cApyam' iti cakraH / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] suzrutasaMhitA / doSakSaye cikitsAmAha,-tatretyAdi / khayonivardhanAnyeveti prothau, gaNDau gallI, upastho yoniH, UruH loke 'jA' iti zItarUkSAdIni / pratIkArazcikitsitam / na punaH khayonivardha- | vyAkhyAtA, vakSaH uraH, piNDikA jAnugulphayorantaraM zuSkazabdaH nAnyapi kaTukAdIni, kutaH ? bhUyastvenAnyadoSaprakopaNatvAt / sphigAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / medaHkSaya ityAdi raukSyaM vcH| tathAcoktaM,-"vAtakSaye zItarUna khanyaiH kaTukAdibhiH / meduramAMsaprArthaneti medure nigyatamaM prArthanA abhilASaH / asthipittakSaye'pi kaTukairuSNairna lavaNAdibhiH // kSIrAdibhiH snigdha-kSaya ityAdi / rokSyaM dehasya dantanakhAnAM ca; dantAdInAmasthizItaiH pratikuryAt kaphakSaye"-iti / anye tu vyAkhyAnayanti- mykhaudbhgH| majakSaya ityAdi / parvamedo pranthipIDA; asthi"khayonivardhanAnIti khayonirAtmahetuH; tatra vAyorvAyureva hetuH, zUnyatA riktatA, pUraNAbhAvAt / zukrakSaya ityAdi / cirAdvA pittasyAgnirhetuH, kaphasya heturApaH; vAtakSaye vAtavardhanAni, | praseka iti kathaMcit pravRttAvapi cirakAlena kSaraNam ; alparaktapittakSaye pittavardhanAni, kaphakSaye kaphavardhanAni" iti / "kaphasya zukradarzanaM zukraM kSINaM majamizramalparakkalamRcchati; anye yonI rasaH, pittasya raktam" ityapare; rasaraktayorapi vardhanAnyA- tu "alpazukraraktadarzanamiti dhAtukSayAt kupito vAyuH zoNitamapyataijasadravyANIti sa evArthaH // 8 // . lpazukramidaM niHsrAvayati" iti; mer3havRSaNavedaneti zukrasya sarvarasakSaye hRtpIDAkampazUnyatAstRSNA ca, zoNi- | zarIravyApino'pi vizeSAdhArajanmevRSaNanirdezaH // 9 // takSaye tvakpAruSyamamlazItaprArthanA sirAzaithilyaM tatrApi khayonivardhanadravyopayogaH (pratIkAca, mAMsakSaye sphiggaNDauSThopasthoruvakSAkakSAyi- | r.)||10|| . NDikodaragrIvAMzuSkatA rokyatodI gAtrANAM sadanaM cikitsAsUtraM nirdizannAha,-tatrApItyAdi / khayonivardhanadharmanIzaithilyaM ca, medaHkSaye plIhAbhivRddhiH sandhi- mapi samAnena dravyeNa samAnaguNena samAnaguNabhUyiSThena vaa| zUnyatA raukSyaM meduramAMsaprArthanA ca, asthikSaye- | samAnena dravyeNa yathA-raktaM raktena vardhate, mAMsaM mAMsena, medo 'sthizelaM dantanakhamako raukSyaM ca, majakSaye'lpazu- medasA, asthi taruNasaMjJakenAsthA, majA majjA. zakraM zakreNa: katA parvamedo'sthinistodo'sthizUnyatA ca, zukra- samAnaguNena yathA-raktakSaye taijasadravyopayogaH, tejoguNabhUyikSaye medavRSaNavedanA'zaktimaithune cirAdvA prasekaHSTadravyopayogo vetyAdi boddhavyam / dravyagrahaNamupalakSaNaM, tena praseke cAlparaktazukradarzanam // 9 // | karmApi yadyasya dhAtorabhivRddhikaraM tatkSaye tat sevyam / tatra __ idAnIM dhAtukSayaM darzayati-rasakSaya ityAdi / hacchandaH khayonidravyANAmavabodhArtha dhAtumalopadhAtuSu zlokAH kathyante.pIDAdibhiH zUnyatAntaiH pratyekaM saMbadhyate / tRSNA udakapAnA "yadyapi pazcabhUtAnAM vAcyaH pAko dvidhA punaH / tathA'pyapA bhilASaH / cakAraprayojanaM doSakSayaprastAve darzitam / anye | n| a pradhAnavAdasaH saumyo'bhidhIyate // atiriktA guNA rake vajhetu "rasakSaye hRtpIDA kampaH zoSaH zUnyatA tRSNA ca" iti mause tu pArthivAH / medasyambubhuvorasthi pRthivyanilatejasAm // paThanti, vyAkhyAnayanti ca-"zoSaH zarIrasya, zUnyatA | | majjJi zukre ca somasya mUtre'mbuzikhinorguNAH / bhuvo vizyAtave AmAzayasya manaso vA iti," zeSaM samam / zoNitakSaya ityaadi| lameH prakhedastanyayorapAm // iti dhAtumaleSUkkA guNAH prAdhAnyataH amlazIrtaMprArthaneti zoNitakSaye sati vAtavRddhau tatpratyanIkA- sthitAH / prAyeNa bhUguNA garne stokA banyagurgo api-" mlarasecchA, tathA ratasya dravatvAttatkSaye tejovRddhau zItaprArtha- | iti // 10 // nA'pi; kecit "agnISomIyatvAdraktasya tattulyaguNayoramlazI- purISakSaye hRdayapArzvapIDA sazabdasya ca vAyotayoHprArthanA" iti vdnti| cakArAdvahnimAndyAdikaM ca zoNitava- | sUrdhvagamanaM kukSI saMcaraNaM ca, mUtrakSaye bastitodo. rNanIyoktamapyatra draSTavyam / mAMsakSaya ityAdi / sphicau kaTi- | 'lpamUtratA ca; atrApi khyonivrdhndrvyopyogH| 1 'dhamanIzaithilyaM mAMsakSaye zuSirAdhAratayA' iti cakraH / khaMdakSaye stabdharomakUpatA tvazoSaH sparzavaiguNyaM 2 'plIhAbhivRddhirudare medaHkSaye vRddhavAtenodarazUnyatayA ca plIhA | khedanAzazca; tatrAbhyaGgaH khedopayogazca // 11 // sthAnAdbhaSTo vardhate' iti cakraH / 3 'asthitodaH' iti hArANacandrasaM- / malakSayaM darzayannAha,-purISakSaya ityaadi|kukssirtr jaTharam / mataH paatthH| 4 'dantabhaGgo'pi tatprabhavAsthikSayAdeva' iti ckrH| atra cikitsAsUtraM nirdizannAha,-atrApItyAdi / purISakSaye 5 'alpazukraraktadarzanaM ca zukrakSaye kupitena vAyunA harSodIritena ca mASakulmASAdInAM, mUtrakSaye ikSutrapusAdInAmupayogaH / khedakSaya raktAnayanAdbhavati' iti ckrH| 6 'hRcchabdaH pIDAkampazoSa- | ityAdi / sparzavaiguNyaM sparzahAniH / cikitsAmAha,-tatrAbhyA 'zUnyatAbhiryojyaH / ete ca rasakSaye vRddhavAtAddhi bhavanti' iti cakraH / 7 'cakArAdihAnyatra ca svakarmahAniH, paradhAtvapacayazca 1 'asthibalatvAt' iti paa0| 2'pratIkAraH' iti istajJeyaH' iti ckrH| 8 'amlazItaprArthanA saumyAgneyatvAdraktasya likhitapustake na paThyate / 3 'saumyasya' iti paa0| 4 'stokaskhayonitayA bhavati, sirAzaithilyaM pUrakaraktAlpatayA' iti cakraH / stokAdyanugrahaH' iti paa0| 5 'sparzavaiguNyamiti svedakSaye vRddhavAtena 9 'abhilASaH' iti pA0 / / ayam , stabdharomakUpatA khedakSayeNa teSAM zuSkatvAt' iti / Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna ityAdi / cakArAt khedajananakukkuTavarAhAdimAMsopayogazcA- snigdhatvAt pittasya / mUrchA sarvendriyazaktestiraskAraH / bala. bhyantaro labhyate // 11 // hAniriha ojohAniH, saMtApAttatkSayopapatteH / zleSmavaddhAvi__ ArtavakSaye yathocitakAlAdarzanamalpatAvAyoni tyAdi / zauklyazaitye tvagAdInAm / sthairya gAtrANAM stambhaH / vedanA ca; tatra saMzodhanamAgneyAnAM ca dravyANAM avasAdaH cittadehayogalAniH / tandrA nidrAbhedaH / sandhivilepaH vidhivadupayogaH / stanakSaye stanayorlAnatA stanyA atyantavRddhana viSa(gha)Tanam / 'sandhyasthizliSTatA' iti kecit saMbhavo'lpatA vA; tatra shlessmvrdhndrvyopyogH| paThanti, vyAkhyAnayanti ca---'kaphopacitatvAt suSTa sahana garbhakSaye garbhAspandanamanunnatakukSitA ca tatra prApta sandhyasthorbhavati' iti / 'adhyasthizliSTatA' iti cit vastikAlAyAH kSIrabastiprayogo medyAnnopayoga pAThaH // 13 // zceti // 12 // ___ raso'tivRddho hRdayotledaM prasekaM cApAdayatiH upadhAtukSayamAha,--ArtavakSaya ityAdi / yathocitakAlo raktaM raktAGgAkSitAMsirApUrNatvaM ca; mAMsa sphiggaNDaumAsi mAsi tryahasravaNam / cikitsAmAha,-tatra saMzodhanabhi SThopasthorubAhujaGghAsu vRddhi gurugAvatAM ca; bhedaH tyAdi / "saMzodhanamiha sAmAnyam" iti kecit ; "saMzodhanamiha snigdhAGgatAmudarapArzvavRddhi kAsazvAsAdIna daurgavamanaM na virekaH" ityapare, kutaH ? virecanena hi pittakSayAdA madhyaM ca; asthyadhyasthInyadhidantAyAH majA sarvAGga netragauravaM ca; zukraM zukrAzmarImatiprAdurbhAvaM ca // 14 // tavasya kSaya eva syAditi, vamanena tu saumyadhAtau nihate AneyadhAtI vRddha ArtavamApyAyyate / AgneyAnAM ca dravyANAmiti dhAtUnAmativRddhi darzayannAha,-raso'tivRddha ityAdi / hRdatilamASasurAzuktAdInAm / stanyakSaya ityAdi / mlAnatA anu yoledaM hRllAsam , anye chardimAhuH / prasekaM lAlAsAvamilarthaH / ApAdayatIti kriyApadaM garbho jaTharAbhivRddhiM khedaM cetyantaM yaavdnuntiH| cikitsAmAha,-tatra zleSmavardhanetyAdi / stanyasya rasa- | jalAt / garbhakSaya ityAdi / atra cikitsAmAha,--tatratyAdi / / vrtte| adhyasthIni adhikAsthIni / adhidantAniti adhikAn dantAn ; cakArAt kezanakhayorapyativRddhi yA / zukramityAdi |praaptvstikaalaayaa iti prAptASTamamAsAyA ityarthaH / medyAnopayoga | iti snigdhAnopayogaH; "medhyANDopayoga" ityanye paThanti, atiprAdurbhAvamiti atipravRttiM zukrasyetyarthaH // 14 // "medhyANDAni vRSyANDAni, bastamatsyANDAdIni" iti ca purIpamATopaM kukSI zUlaMca; matraM sUtravRdi maha. mahaH pravRtti bastitodamAdhmAnaM ca khedastvaco vyAkhyAnayanti // 12 // daurgandhyaM kaNDUM ca // 15 // ata UrdhvamativRddhAnAM doSadhAtumalAnAM lakSaNaM ___ malAnAmativRddhi darzayannAha,-purISamityAdi / ATopam vakSyAmaH vRddhiH punareSAM svayonivardhanAtyupasevanA AdhmAnaM, kSobhamityanye / mUtramityAdi AdhmAnamiha vastedbhavati / tatra, vAtavRddhau vAkpAruSyaM kArya kAyeM | reva // 15 // gAtrasphuraNamuSNakAmi(ma)tA nidrAnAzo'lpaba-| __ ArtavamaGgamardamatipravRttiM daurgandhyaM ca; stanyaM latvaM gADhavarcastvaM ca; pittavRddhI pItAvabhAsatA stanayorApInatvaM maharmahaH pravRtti todaM caH go saMtApaH zItakAmitvamalpanidratA mUrchA palahA jaTharAbhivRddhiM khedaM ca // 16 // . nirindriyadaurbalyaM pItaviNmUtranetratvaM ca zleSmavRddhau upadhAtUnAmativRddhiM nirdeSTumAha,-ArtavamityAdi / aGgamadoM zauralyaM zaityaM sthairya gauravamavasAdastandrA nidrA vedanAvizeSaH / dorgandhyaM pittadharmavAdArtavasya, taduktam-"ISasandhivizleSazca // 13 // skRSNaM vigandhaM ca" (zA. a. 3) ityAdi; 'daurvalyam' ityanye ata UrdhvamityAdi / gADhavarcastvaM ceti cakAro'yaM vAtasya paThanti / cakArAdraktagulmAdInapi / / 16 // prakRtikarmaNo'tizayavaM samucinoti, evaM pittakapharasAdiSvapi teSAM yathAvaM saMzodhana kSapaNaM ca kSayAdeviruddhaH cakAraprayojanam / vAkpAruSyaM vacanakArkazyaM, kecidvAkpAruSyaM kriyAvizeSaiH prakurvIta // 17 // na paThanti / kArya mAMsakSayaH / kASNyaM kRSNavaM zarIre / alpa-| 1 'sandhyasthizliSTatA sandhizleSaNakaphavRddhayA yuktaiva' iti cakraH / balavam utsAhahAniH / pittavRddhAvityAdi / alpanidratA kiMcit / | 2 'ATopamISatsazabdamAdhmAnam' iti cakraH / 3 'mUtravRddhi pracura1 'tatra saMzodhanamityanena srota:zuddhayarthaM zodhanaM, tacca vamanaM mUtranirgamam' iti cakraH / 'mUtravRddhi' iti hastalikhitapustake na virecanamUrdhvAdho vA srotaHzuddhikaratayA' iti ckrH| 2 'tvakpA- paThyate / 4 'ArtavaM vRddhatayA vAtarodhAdaGgamada karoti' iti cakraH / madhyaM' iti pA0 / 3 nidrA manaso nivRttyA bhavati, yaduktaM-'yadA 5 'aviruddhariti vRddhasya tathA kSapaNaM kartavyaM yathA'nyadoSasya dhAtorvA tu manasi klAnte karmAtmAnaH klamAnvitAH / viSayebhyo nivartante vRddhiH kSayo vA na bhavatIti bhAvaH, pratikartavyamiti pratikSaNaM ca tadA svapiti mAnavaH' (ca. sU. a. 21) iti; tatra vAyunA | bahudoSe saMzodhanenAlpe ca saMzamanena kartavyam / yadyapi vRddhiAganobhramaNAnnidrA na bhavati, pittasyApyuSNatayA manovikSepAnnidrA dhirUpatayA doSakRtava, tathA'pi rasAdyAzrayavazAdapi tadgatadoSANAM . svalpA bhavati' cakraH / cikitsAvizeSo bhavatIti zeyam' iti cakraH / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| marwA cikitsAsUtraM nirdishnnaah-tessaamityaadi| yathAkhaM yadyadasyA- | khiti kAyavADmanovyApAreSu, apratighAto'pratihatazaktilam , tmIyam / kSapaNamatra saMzamanam / kSayAdaviruddhaiH kriyAvizeSairiti | etadvAraharaNAdizaktilakSaNena balena; kharavarNaprasAda iti prasAdo tatrAntaroktaiH / tathAhi,-"chinnAvizvAdibhirvAyu, pittaM kSaudra- | nairmalyam , etadubhayAtmakena balena / bAhyAnAmityAdi |-baahyaanaaN phalatrikaiH / karpha guDAkAdyaizca jayaghoSAvirodhibhiH-" iti| karaNAnAM karmendriyANAm , AbhyantarANAM buddhiindriyaannaam| Atmaanye vevaM paThanti,-"teSAM kSapaNamaviruddhaiH kriyAvizeSaiH kurvIta" kAryapratipattiHkhakIyakAryAvabodho bhavati; 'pratipattiratrAnuSThAnam' kriyAvizeSairiti kriyAH sNshodhnsNshmnaahaaraacaaraakhyaaH||17|| ityanye / tatra bAhyAnAM vAkpANipAdapAyUpasthAnAmAtmakAryANi pUrvaH pUrvo'tivRddhatvAdvardhayeddhi paraM param // vacanAdAnagamanavisargAnandanAni, AbhyantarANAM karaNAnAM zrotratasmAdatipravRddhAnAM dhAtUnAM hAsanaM hitam // 18 // vakcakSurjihvAnAsikAnAmAtmakAryANi zabdasparzarUparasagandhagrahakhayaM tAvadete vRddhA anarthakarAH, paramparayA vardhitAH pUrva- 1 NAnaH etadapyubhayAtmaka S NAniH etadapyubhayAtmakena balena / kecidanyathA vyAkhyAparadhAtubhirapi mahAnarthakAriNa iti darzayannAha,-pUrva ityaadi| nayanti-"bAhyAnAM zrotratvakcakSurjihvAnAsikAvAkpANipAdahi yasmAdarthe / hAsanamiti hAso'tra vRddherhAniH / pUrvaH pUrva ityA pAyUpasthAnAm , AbhyantarANAM manobuddhiprabhRtInAM, balakAraNadhupalakSaNam / tena paro'pi vRddhaHpratisrotaHsaridvandhaH(dha) sthalA bhUtamojaH" iti // 20 // plAvananyAyena pUrva vardhayati, tathA paro'pi kSINaH pUrva kSapayati, bhavanti cAtratathA pUrvaH kSINaH paraM kSapayati / kecidamuM zlokaM 'yasya dhAtu- ojaH somAtmakaM snigdhaM zuklaMzItaM sthiraM srm|| kSayAdvAyuH' ityAdizlokasyAgre paThanti // 18 // viviktaM mRdu mRtvAM ca prANAyatanamuttamam // 21 // balalakSaNaM balakSayalakSaNaM cAta Urdhvamupade- dehaH sAvayavastena vyApto bhavati dehinaH / kssyaamH| tatra rasAdInAM zukrAntAnAM dhAtUnAM yat paraM tabhAvAcca zIryante zarIrANi zarIriNAm // 22 // tejastat khalvojastadeva balamityucyate, svazAstra-| balacikitsArtha khacikitsArthamapi ca prAkRtairguNairnirdizasiddhAntAt // 19 // nAha,-oja ityAdi / somAtmakaM saumyam / snigdhaM snehaguNayu___balalakSaNamityAdi / param utkRSTaM, teja iva tejaH,tejo ghRtaM tam / zukm atizvetam / yattu carake-"hRdi tiSThati yacchuddhaM vA, ghRtaM yathA kRtsnakSIrasnehastathaivaujo'pi kRtsnadhAtusneha | raktamISat sapItakam (sU. a. 17)-" ityAdizlokenaujaityarthaH; "yat paraM teja iti yadutkRSTaM sAraH" ityanye vyAkhyAna- trivarNa paThitaM; tatra hi zuddhagrahaNena zuklamuktam , ataH zuklapIyanti / tat khalvojastadeva balamityucyata iti, iyaM cAbhedo- taraktavarNAstraya uktAH; atrApyojasastraya eva varNAH, yenAtra ktizcikitsaikyArthA, paramArthastu balaujasorbheda eva; yathA | 'zukramojaH' iti paThitaM, zukrojasorabhedAdaparaM tailakSaudravarNadvayaM bhedastaducyate-sarvadhAtusnehabhUtasyopacayalakSaNasyaujaso rUparasau prApta; tenAtrApi zuklaraktapItavarNAstraya evaujasa uktAH; na cAtra vIryAdi ca vidyate, balasya tu bhAraharaNAdizaktigamyasya rasavIrya-zukraujasorbhedo'GgIkartavyaH, tasmin satyaSTadhAtuvaM syAt, tasmAvarNAdiguNA na vidyante, ato'nayormedo'styeveti; tathAca balau- | drasAdidhAtusnehaparamparAhaitukaH snehaH zukra, kSIrasthaghRtamivAbhinnajasoAMdo vedotpattAvadhyAye uktaH, "prANinAM punarmUlamAhAro | mojaH zukreNa / apare zuklasthAne zukraM paThanti; yuktaM caitat, balavarNIjasAM ca" (sU. a. 1)-iti / tatrAntare tu zukravaNenaivaujovarNAnAM nirdiSTatvAt / zItaM zItavIryam / sthira ojaHzabdena raso'pyucyate, jIvazoNitamapyojaHzabdenAmananti | zarIrAvayavasthairyakAri / saraM prasaraNazIlam / anye latra 'rasaM' kecit, USmANamapyojaHzabdenApare vadanti // 19 // | sthiratvamupacitatvamanenaivoktaM neyam |...srvcessttaasvprtiighaat iti atra tatra balena sthiropacitamausatA sarvaceSTAsvaprati balarUpatayaujaso balasaMpAdyakriyAsvapratighAto jnyeyH| bAhyAnAM pAyavAghAtaH svaravarNaprasAdo bAhAnAmAbhyantarANAM ca dInAM karmendriyarUpaMkaraNAnAm , AbhyantarANAM cakSurAdInAM manaHsahikaraNAnAmAtmakAryapratipattirbhavati // 20 // tAnAm , AtmakAryameSAM visargAdi tathA buddhayAdi tathA cintanAdi balasya prAkRtaM karma nirdeSTumAha-tatra balenetyAdi / sthiropa ca; pratipattiratrAnudhAnaM, tena sarvendriyANAM svakAryapratipattirojonugracitamAMsateti etatsarvadhAtusAropacayalakSaNena balena; sarvaceSTA hAdbhavatIti vAkyArthaH / tatrendriyANi yadi bhautikAni tadA viziSTabhUta1 'saMprati dhAtusArabhUtaspena dhAtvabhinnasyaujasastathA tatkAryasya | mayenaujasA tabalabRMhaNaM yuktameva / yaduktaM carake "zarIraM dyapi sattvabalasya ca prayojanavazAdamedena svarUpaM kSayaM ca cikitsArthamAha- | manuvidhIyate satvaM ca zarIram" (ca. zA. a. 4) iti cakraH / baletyAdi / yatparaM tejaH sAraM ghRtamadhusthAnIyaM pratyekameva rasAdInAM yadu- 1 'zukkumiti prAdhAnyena zuklaM, tena tatrAntaroktaraktAdyanugamo'skRSToM'zaH sArabhAgaH sa militvA hRdayapradhAnasthAnatvAttatrastha eva ca | pyaviruddhaH / anye zuklasthAne 'svaccham' iti paThanti, tacca carake 'prasa. dhamanIbhirhRdayamUlAbhiH kRtlaM zarIraM tarpayati balahetuzca dhAtUnAM bhavati, nam' iti pAThAyuktam / sthiramiti sthAyi / saramiti dehavyApakatayA' zukrazoNitasaMsargAtprabhRti zarIramadhitiSThate svakarmaNA tadojaH' iti | iti cakraH / 'sthiraM sukhaduHkhayoracaJcalaM karotIti sthiraM, Nici ckrH| 2 mAMsaM ceha bahizyamAnakAryatayoktaM, tenetareSAmapi dhAtUnAM | pacAbac; viviktaM pUtaM nirmalamiti yAvat' iti hArANacandraH / Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 nibandhasaMgrahAlyavyAlyAsaMvalitA [ sUtrasthAna iti paThanti, 'pradhAnarasakalpanayA madhuram' iti vyAkhyAnayanti | liGgAni bhavanti saMndhivizleSo gAtrANAM sadanaM c| viviktaM zreSThairguNairyuktam ; anye punarviviktaM pratyagramAhuH, tataH | doSavyavanaM kriyAsannirodhazca vinaMse, stabdhagurupratyagairevAnAdibhirApyAyanam / mRdu komalam / mRtsnaM ceti gAtratA vAtazopho varNamedo glAnistandrA nidrAca picchilam / cakArAdgurvAdayo guNA anuktAH smucciiynte| prANA- vyApanne, mUrchA mAMsakSayo mohaH pralApomaraNamiti nAm agnISomAdInAm , AyatanaM sthAnam / uttama zreSTham / tatra | ca kSaye // 24 // balenetyAdivAkyena sthitau hetulaM pratipAdayati / deha ityAdi / tasyaujasaH kSayamedAn sAdhyAsAdhyajJAnArtha khalakSaNairnirdizatena ojasA / bhavati utpadyate / idAnIM pralaye tasyaiva hetulaM nAha,-tasyetyAdi / visrasaH sthAnAcyutirabhighAtAdibhireva / darzayannAha-tadabhAvAdityAdi / zIryante vinazyanti / ayaM vyApadanyathApattiH, sA duSTadoSadUSyasaMsargAt / kSayaH svapramANAt pATho'bhAvAt samagro na likhitaH // 21 // 22 // shokdhyaankssyaadibhiH| 'liGgAni vyApannasya bhavanti' iti kecit abhighaataatkssyaatkopaacchokaaddyaanaacchmaatkssudhH| paThanti; vyApannasya doSadUSitasya / visrasAdInAmojaHkSayabhedAnAM ojaH saMkSIyate khebhyo dhAtugrahaNaniHsRtam // ki liGgamityAha, sandhivizleSa ityAdi / sandhivizleSaH tejaH samIritaM tasmAdvidhrasayati dehinH||23|| sandhInAM viSaTanam / doSacyavanaM khasthAnAdvAtAdInAM bhraMzaH, anye "doSaiH kRlA cyavanamojasaH" iti vadanti, "doSacyavanaM idAnImabhighAtAdibhirhetumirojasaH kSayaM nirdizannAha malAnAM cyavanam" iti kecit / kriyANAM kAyavADmAnasInAM sannirodhaH; "kriyAzabdAne naJ lupto draSTavyaH; naJ ISadarthe, hyanta yastAni dhAtugrahaNAni dhAtuvAhAni nAtAsa, tabhyA | tena kriyANAmISatsannirodhaH" ityanye vyAcakSate / cakArA(lasya niHsRtaM nirgataM sarvadhAtusnehaparamparArUpeNa; athavA dhAtugrahaNaM | | prAkRtakarmahAniH / evaM vyApattau kSaye ca cakAraprayojanam / hRdayaM dhAtuvahasrotasAM sthAnatvAt , tasmAddhRdayAnniHsRtaM srotaso| etAni visaMse liGgAni bhavantIti yojyam / stabdhagurumukhaireva / anyaistu hRdayameva dhAtUn gRhNAtIti dhAtugrahaNazabde gAtrateti stabdhagurubhyAM gAtrateti saMbadhyate; stabdhagAtratA. naiva hRdayamucyate / tejaH pitta, samIritaM samyakpreritaM 'vAtena' jAnvAderanamanasAmarthyam / varNabhedo gaurAdivarNAnyatvam / iti zeSaH / tasmAt hRdayAt ; vikhsayati cyAvayati // 23 // glAniH apraharSaH / tandrA indriyaarthe'krmnnytaa| vyApanne 'liGgAni tasya vilaMso vyApat kSaya iti (trayo doSAH;) | bhavanti' ityanuvartate / mUrchatyAdi mUrchA vijJAnendriyanirodhaH / | mohaH vaicittyam / pralApaH asaMbaddhabhASaNam / kSaye 'liGgAni 1"kutaH khalvidaM kSIyate yena zarIrANi zIryanta ityAha-abhighA- | bhavanti' ityanuvartate // 24 // tAdityAdi / kSayAdatiramaNAdinA dhAtvapacayAt / nanvevaM cettatvaM kathaM bhavanti cAtratamiheMtumirupataptA sarva kriyAsvasamarthA apyAturAH sadyo na niyanta prayo doSA balasyoktA vyaapdvitNsnkssyaaH|| ityAzamAha-hItyAdi / sarva vAkyaM sAvadhAraNamiti nyAyAt / ebhyo vizleSasAdau gAMtrANAM doSavilaMsanaM zramaH // 25 // 'bhighAtAdibhya evetyarthaH / hi yasmAt / tejaH sarvadhAtUnAM dIpto'za; aprAcurya kriyANAMca balavinaMsalakSaNam // 'oja' iti niSkarSaH, vAyunA cAlitaM sat dhAtugrahaNaniHsRtaM dhAtavo gurutvaM stabdhatA'GgeSu glAnirvarNasya bhedanam 26 gRkhanta ebhiriti dhAtugrahaNAni vakSyamANAni srotAMsi, tebhyo niHsRtaM tandrA nidrA vAtazopho balavyApadi lakSaNam // nirgataM bhavati, tamAdehino visraMsayati sarvebhya eva karmabhyo bahiSka mUrchA mAMsakSayo mohaH pralApo'jJAnameva ca 27 roti natu sadyo mArayatIti tAtparyam / etenaujasaH kSaye mriyate, mUla pUrvoktAni ca liGgAni maraNaM ca balakSaye // sthAnAtpracyAvite tu sarvakarmaNAmatipatito bhavatItyuktaM bhavati / vakSyati gadyoktamevArtha zlokairAha,-bhavanti cAtretyAdi / trayo doSAH ca 'kriyAsannirodhazca visraMse" iti haaraanncndrH| "dhAtavo gRhante tisro vikRtayaH / vizleSasAdAvityAdi / pUrvoktAni visraMsavyApayastAni dhAtugrahaNAni srotAMsi ojovAhIni; yaduktaM-'ojovahA dorliGgAnItyarthaH // 25-27 // vidhamyante zarIre'smin samantataH' (ca. sU. a. 30) iti / kiMvA | tatra visraMse vyApanne ca kriyAvizeSairaviruddhairbaladhAtugrahaNasrotaHsthAnatayA dhAtugrahaNaM hRdayaM, tato niHsataM dhamanIbhireva; kiMvA 'niSThitam' iti pAThaH, tadA ojovAhisrotaHsu hRdi sthitami- | nAzArthe nirodhaprayogadarzanAt / vakSyati-'aprAcurya kriyANAM ca' tyarthaH' iti ckrH| 2'vyApaddoSaduSTatve guNahInatvaM,liGgAni bhavantItyu- | iti haaraanncndrH| careNa sandhivizleSAdinA yojyam' cakraH / viSeso vyApaJca kSayamedau 1 liGgAni sandhivizleSaH' ityAdistADapatrapustake pAThaH / doSaduSTatayA guNApacayenotpattarityaprastutaprastAvApatti zaGkanIyA, | 2 mataM vikhsalakSaNam' iti pA0 / 3 'aviruddharojonukUlaiH, kSayo hi nAma yathAkathaMcidapacaya ityavocAma / doSANAM vAtAdInAM atra mUDhasaMjJamiti vizeSaNaM tadavasthAyAmeva varjanArtham' iti hArANasvasthAnAdapagamo doSacyavanaM, kriyA vAzmanaHzarIraceSTAH, tAsAma- candraH / 'kriyAvizeSairiti ojovardhakaistadvizodhakaizca, aviruddhairiti samyaDAzaH kriyA'sannirodhaH, 'na niropo na cotpattiH' ityAdau / agyAdyaviruddhaH, balamiti ojaH' iti cakraH / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] suzrutasaMhitA / mApyAyayet ItaraM tu mUDhasaMkSaM varjayet // 28 // majjAsthisnehasaMyutam / khAdvamlasaMyutaM dravyaM majjakSINo'bhikA cikitsAsUtraM nirdizannAha,-tatretyAdi / kriyAvizeSai rasA- kSati // mayUrakukuTANDAni haMsasArasayostathA / grAmyAnUpaudakAnAM yanavAjIkaraNAdibhiH / aviruddharamyAdyaviruddhaiH / balaM zaktyupaca- ca zukrakSINo'bhikAsati // yavAni yavakAnnAni zAkAni viviyalakSaNam / ApyAyayet vardhayet / kSINasyAvasthAyAM varjana- dhAni ca / mAyUra mASayUSaM ca varcaHkSINo'bhikAsati // peyAmimAha,-itara khityaadi|-itr kSINaM varjayet / kiMbhUtaM varja- kSurasaM kSIra saguDaM badarodakam / mUtrakSINo'bhilaSati pasAyedityAha-mUDhasaMjJaM naSTasaMjJa, pUrva mohasyoktatvAt / mUDhasaMjJaM rukANi ca // abhyaGgaM mardanaM madyaM nivAtazayanAsanam / guruprA. varjayedityetasyAna kecit suzrutAdhyAyinaH "tejo'pyAgneyaM kramazaH | varaNaM caiva khedakSINo'bhikAhati // kaTvAlalavaNAmlAni vidApacyamAnAnAM dhAtUnAmabhinivRttamantarasthaM hajAtaM vasAkhyaM strINAM hIni gurUNi ca / phalazAkAnupAnAni strI vAJchatyArtavakSaye // vizeSato bhavati; tena mArdavasaukumAryamRdvalparomatotsAhadRSTisthi- mRgAjAvivarAhANAM garbhAn vAJchati saMskRtAn / vasAzUlyapratipaktikAntidIptayo bhavanti; tat kaSAyatiktaguruzItarUkSaviSTa- | kArAdIn bhoktuM garbhaparikSaye // surAzAlyannamAMsAni gokSIra mbhivegavighAtavyavAyavyAyAmavyAdhikarSaNe(rzane)zca vikriyate zarkarAM tathA / AsavaM dadhi hRyAni kSaye stanyasya vAJchati" iti| tasyApi pAruSyavarNabhedatodaniSprabhavAni visraMsane bhavanti, kArya yasyetyAdi 'itaraM tu mUDhasaMjJaM varjayet' ityanenaivAsyoktArthatvAt mandAmitA'dhastiryaka pracyutiApattI. dRSTyagnibalahAnyanilapra- | kecidamuM na paThanti, "sarvadhAtukSayavyApakatvAdbhinaviSayo'yaM kopamaraNAni kSaye / tatra snehapAnAbhyaGgapradehapariSekasnigdhalaghya-zlokaH, tasmAt paThanIyaH" ityanye // 29-31 // nAni kSayAhate vidadhIta" ityamaM paThanti / ayaM tu pATho na rasanimittameSa sthaulyaM kAya c| tatra gleSmalApaThanIyaH, kutaH ? nibandhakArairanArSIkRtatvAt // 28 // hArasevino'dhyazanazIlasyAvyAyAmino divAkhAnadoSadhAtumalakSINo balakSINo'pi vA nrH|| | ratasya cAma aivAnaraso madhuratarazca zarIramanukrAmasvayonivardhanaM yattadannapAnaM prakAsati // 29 // natinehAnmedo janayati, taidatisthaulyamApAdayati yadyadAhArajAtaM tu kSINaH prArthayate nrH|| tamatisthUlaM kSudrazvAsapipAsAkSutvamavedagAnadI. tasya tasya sa lAme tu taM taM kSayamapohati // 30 // | rgandhyakrathanagAtrasAdagaddatvAni kSipramevAvizanti, yasya dhAtukSayAdvAyuH saMjJAM karma ca nAzayet // saukumAryAnmedasaH sarvakriyAkhasamarthaH, kaphame. prakSINaM ca balaM yasya nAsau zakyazcikitsitum31 doniruddhamArgatvAcAlpavyavAyo bhavati, AvRtamA. | rgatvAdeva zeSA dhAtavo nApyAyante'tyarthamato'lpadoSetyAdi / khayonivardhanam AtmakAraNavardhanaM yadannapAnaM prANo bhavati, pramehapiDakAjvarabhagandaravidradhivAtadabhilaSati / yadyadityAdi / AhArajAtamAhArasamUham / keci tavikArANAmanyatamaM prApya paJcatvamupayAti, sarva dAcAryA amuM zlokaM na paThanti / kecit suzrutAdhyAyino'tra | eva cAsya rogA bailavanto bhavantyAvRtamArgatvAt doSadhAkhAdikSayavinAzArtha deyamannAdikaM paThanti,-"yavAn srotasAm / atastasyotpattihetuM prihret|utpnne tu mugAn hareNUMzca rUkSaM ca laghubhojanam / kaSAyakaTutikaM ca vAta | zilAjatuguggulugomUtratriphalAloharajorasAjanakSINo'bhikAsati // tilamASakulatyAdi piSTAnavikRti tathA / madhuyavamudrakoradUSaka zyAmAkohAlakAdInAM virukSamastuzuktAmlatakANi pittakSINastathA dadhi // mAMsaM mAhiSavArA NacchedanIyAnAM ca dravyANAM vidhivadupayogo hamAja guDagurUNi ca / zleSmakSINo'bhilaSati kSIrakhapadadhIni vyAyAmo lekhanavastyupayogadheti // 32 // ca // ikSu mAMsarasa manthaM madhu sarpiguMDodakam / asRDyAMsaM yavAgU rasanimittamityAdi / cakArAnmadhyazarIratvaM ca / nanu, kathameka ca rasakSINo'bhivAJchati // drAkSAdADimayuktAni sasnehalavaNAni eva rasaH parasparaviruddhayoH sthaulyakAryayorheturityata Aha,ca / raktasiddhAni mAMsAni raktakSINo'bhikAsati // amlAni tatretyAdi / adhyazanazIlasyeti ajIrNabhojanAbhyAsina ityarthaH / dadhisiddhAni tathA SADavakAni ca / sthUlakravyAdamAMsAni mAMsa nanu, medakhino dIptAmitve kathamAmarasasaMbhavaH ? naiSa doSaH, kSINo'bhikAGkSati // medaHsiddhAni mAMsAni prAmyAnUpaudakAni dIptAgnitve'pyadhyazanazIlavAdAmaraso bhavati / tarhi kathaM rasaca / sakSArANi vizeSeNa medaHkSINo'bhikAsati // rasAn susi 1'mAma eveti svArtho'yamevazamdaH, rakAdirUpeNApariNatatayA ddhAn sAsthIni mAMsAnIhAbhikAsati // asthikSINastathA mAMsaM apakavetyarthaH na tu 'bhAmAzayasthaH kAyA daurbalyAdavipAcita:' 1 'naTasaMzamitaraM tu' iti pA0 / 2 asyAgre 'itaraM tvityAdi-ilAdinokaH, tasya rogahetutayA''mAzayaskhatvena ca medojanakatvApAThAgre'sau paThitavyaH' ityadhikaH pATha upalabhyate kcitpustke| yogAt' iti cakraH / 2 'medaso'tipravRddhatvAjjATharyamApAdayati / 3 'dhAtukSayAditi ojaHkSayAt / saMzA zAnaM, karma vyApAraH, eta- tamatijATharaM kSudrazvAsa' ityAdistADapatrapustake paatthH| 'jATharyamiti yoruparama eva mUrchA / balaM zaktiH / atra doSAdikSayavRddhiprakaraNe | bRhajjaTharatvaM' iti ckrH| 3 'balavattarAH' iti paa0| 4 'cakArAta pratikartanyA ojaso vRddhi mihitA, tasyAyurvRddhivannivikAratve- 'guru cAtarpaNaM zreSThaM sthUlAnAM karzanaM prati' (ca. sU. ma. 21) nAmimatavAdeva' iti cakaH / iti samuccinoti' iti cakraH / mu0 saM010 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna zcApanazceti virodhanIyavacanaM ? na svapako rasavyapadezaM lbhte| vAtarogaprAya iti vAtarogabahula ityarthaH / alpaprANazca satyaM, jAThareNAminA rasaH kadbhAvena kRta eva, kiMtu dhAtvagni- kriyAsu bhavatIti kAyavAmAnasISu kriyAsu viSaye'lpazaktirbhabhirapAkAdAma ityucyte| zarIramanukAmanniti taM taM zarIradeza vti| etena zaktilakSaNabalAbhAva uktaH / zoSo rAjayakSmA / gacchanityarthaH / medo janayati viziSTAhAravazAdadRSTavazAnmeda- utpanne viti 'kArye' iti zeSaH / payasyA arkapuSpI, kSIrasA''vRtamArgalAca dhAtudvayamatikramya meda eva vardhayati / tada- kAkolItyanye / vidArigandhA zAlipaNI / madhurANAmityAdi tisthaulyamApAdayatIti tat medaH, ApAdayati karoti / krathanaM RddhivRddhijIvakAdInAm / bRMhaNabasyupayogazceti bRMhaNabastikhapataH kaNThe dhurgharAravaH, anye lakasmAcchrAsAvarodhaM kathanaM rythaa,-"bRNhnndrvyniHkvaadhaasttklknehsaindhvaiH| yuktAH khajakathayanti / gadgadatvam avyaktavacanatvam / kSipramevAvizantIti pramathitA bastayo bRMhaNA matAH" (ci. a. 38) iti / ete kSudrazvAsAdayastaM sthUlaM zIghrameva pravizanti, sthUle bhava- cakArAt saMtarpaNamapi laghu kartavyam // 33 // ntItyarthaH / zeSadhAtavo nAghyAyante'tyarthamiti zeSadhAtavo' yaH punarubhayasAdhAraNAnyAseveta tasyAnnarasa: sthyAdayaH / vAtavikArANAmiti atra vAtavikArA medaHkRtamAgA- zarIramanakAman samAn dhAtUnupacinoti, samadhAvaraNanimittavAtakopavikArA ityarthaH / anyatamamiti eSAmekam / tutvAnmadhyazarIro bhavati sarvakriyAsu samarthaH pacalamupayAtIti maraNamupagacchatItyarthaH / tasya cikitsAmAha, kSutpipAsAzItoSNavAtavarSAtapasaho balavAMzca, sa ata ityAdi / tasyotpattihetuM pariharedityanena nidAnaparivarja satatamanudhAlayitavya iti // 34 // nAnAgatAbAdhacikitsoktA / utpanne jAte punarityarthaH / uddAlakAdInAmiti uddAlaka AraNyakodravaH, AdizabdAdgavedhukAdInAM ___ madhyazarIrasya hetuM guNaM ca darzayannAha,-yaH punarityAdi / | ubhayasAdhAraNAni nAtisnigdharUkSANi svAsthyavRttikAni dravyANi prahaNam / virUkSaNacchedanIyAnAmiti virUkSaNa medonnaM, chaidanIyaM srotovizodhanIyam / vidhivadupayoga iti puruSAgnibalamAtrAvi SaSTikaraktazAlilAvakadADimataNDulIyakAdIni, adivAsvamAdIzva dhAnavAnupayoga ityarthaH / lekhanabastyupayogazca lekhanabastayazci vihAravizeSAn / sarvakriyAsu samartha ityanenaiva balavattve labdhe kitsitotAH, "triphalAkvAthagomUtrakSaudrakSArasamanvitAH / USa | yadalavAMzceti karoti tanniyamArtham ; evaMbhUtAhAravihArasevI kAdipratIvApA bastayo lekhanAH smRtAH" (ci. a. 38) balavAneva bhavatItyarthaH / madhyazarIrasya cikitsAmAha,-sa iti / cakArAdhAyAmAdayo mRdavaH kAGkAyanasaktavazca // 32 // satatamanupAlayitavya iti 'svasthavRttAnuvartanena' iti zeSaH // 34 // bhavanti cAtra-- tatra punarvAtalAhArasevino'tivyAyAmavyavAyAdhyayanabhayazokadhyAnarAtrijAgaraNapipAsAvatkaSA atyantagarhitAvetau sadA sthUlakRzau nrau|| yAlpAzanaprabhRtibhirupazoSito rasadhAtuH zarIrama zreSTho madhyazarIrastu kRzaH sthUlAttu puujitH||35|| nanukrAmantralpatvAnna prINAti, tasmAdatikArya / tayordvayoH kRzasthUlayordoSavattve'pi sthUlasyAtizayadoSavattvaM bhavati so'tikRzaH kSutpipAsAzItoSNavAtavarSa- madhyazarIrasya ca guNavatvaM nirdeSTumAha,-atyantetyAdi / bhArAdAnevasahiSNurvAtarogaprAyo'lpaprANazca ki- kutaH sthUlAt kRzaH pUjitaH ? ucyate-sthUlasya kiyA'kSama yAsu bhavati, zvAsakAsazoSaSThIhodarAgnisAdaga- khAt, atizayena vyAdhipIDanAcca // 35 // lmarakapittAnAmanyatamamAsAdya maraNamupayAti, doSaH prakupito dhAtUn ksspytyaatmtejsaa|| sarva eva cAsya rogA balavantobhavantyalpaprANatvAt iddhaH svatejasA vahirukhAgatamivodakam // 36 // atastasyotpattihetuM pariharet / utpanne tu payasyAzva- doSAdInAM kSayavRddhyorekatra nirdeze'pi doSA eva dhAtunalagandhAvidArigandhAzatAvarIbalAtibalAnAgabalAnAM kSayahetava iti darzayannAha,-doSa ityAdi / doSo vAtapittakamadhurANAmanyAsAMcauSadhInAmupayogaH, kSIradhighR. phasaMjJakaH / dhAtUniti dhAtuzabdo'tra sameSu maleSvapi vartate, tamAMsazAliSaSTikayavagodhUmAnAM ca, divAsvapnabrahma- dehadhAraNasAmarthyAt ; athavA dhAtuzabda upalakSaNam , tena malA caryAvyAyAmabRMhaNavastyupayogazceti // 33 // api prApyante / kSapayatIti kSapaNaM vRddhisAmyayoH hrAsaH / kAzyanimittaM darzayannAha,-tatra punarityAdi / vAtalAhAra-Atmatejaseti AtmazaktyA / tatra pittaM kaTukoNatvAddhAtUna sevina iti atirUkSAhArasevinaH / ativyAyAmetyAdi atizabdo kSapayati, vAyuzca zoSaNahetutvAta, kapho mArgAvarodhakalAt / vyAyAmAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / kSayo dhaatukssyH| upazoSito iddho dIptaH / ukhAgataM sthAlIstham // 36 // rasadhAturiti atirUkSIkRto'lpIkRtazca / na prINAti ISatprI- vailakSaNyAccharIrANAmasthAyitvAttathaiva c| NAtItyarthaH / so'tikRza ityanenopacayalakSaNabalAbhAvo drshitH| doSadhAtumalAnAM tu parimANaM na vidyate // 37 // 1matra 'kaTubhAvena' rati, 'kedabhAvena' iti, 'kiTTabhAvena' iti 1 'dAvapi garhitAvetau' iti cakrasaMmataH pAThaH / 2 'atha kSayaca pAThAntaratrayamupalabhyate / | vRddhI prAkRtamAnApekSe, tacceha noktaM, kuta ityAha-vailakSaNyAdi Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| - kutaH punaH palAdimAnena doSAdInAM pramANaM na nirdiSTami- hrAsayedityarthaH / bRMhayediti tAneva kSINAn vardhayet / kSapaNabRMhaNata tyaah-vailkssnnyaadityaadi|-vailkssnnyaat visadRzalAt, visa- yormAtrAvadhiM darzayannAha, tAvadityAdi / kutaH punarArogyarazavaM cAtra vAtAdiprakRti-rasarakAdisAra-saMhanana-dIrghahakhAdi- mavadhirityAha,-etat sAmyasya lakSaNamityAdi / ayaM pAThaH kAyamedena / asthAyitvAttathaiva ceti anavasthitalAt, asthA- samagro'bhAvAna likhitH||40|| dilaM ca vividhe'pi kAle nityaga Avasthike'pi ca; tatra somagi smdhaanmddiyH|| nityage prAtaH zleSmopacIyate madhyAhe pittamityAdi pratyahamA prasannAtmendriyamanAH svastha ityabhidhIyate // 41 // hikacayAdimedena, tathA hemante zleSmopacIyate grISme vAyurityAthArtavacayAdimedena; tathA''vasthike'pi bAlye zleSmA'bhivardhate, iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne doSatathA bAlye zukrAlpatvaM, kanyAnAmArtavastanyAbhAvaH, yuvasu dhAtumalakSayavRddhivijJAnIyo nAma pnycdsho'dhyaayH||15|| pittamupacIyate, vRddheSu vaayurityaadinaa| parimANamiti khaM sarvato mAnaM na vidyate; tene kasyacideva kacideva mAnaM kartuM zakyate, doSAdisAmyaM svAsthya, taddarzayitumAha,-samadoSa ityaadi| na sarvata ityrthH||37|| nanu, dvividhe'pi kAle nityaM doSacayAdyanubandhAt kathaM samadoeSAM samatvaM yazcApi bhissmbhirvdhaaryte|| | palaM? tathAhi nityage-Ahike tAvat prAtaH kaphaH kupyati, natatkhAsthyAhate zakyaM vakumanyena hetunaa||38|| madhyAhe pittamityAdi; tathA''rtave'pi hemante kaphazcIyate vasante sa eva kupyatIti tathA''vasthike ca kAle 'bAle (lye) nanu, doSAdInAM palAdimAnaM vinA sAmyaM kathaM ayamityAha, vivardhate zleSmA' (sU. a. 35) ityAdyutatvAt / ucyate,eSAmityAdi / eSAmiti doSadhAtumalAnAm / na tadityAdi doSacayAderalpalAdatabdhapadeza iti, ekataNDulAbhyavahAre'nazanatadapi sAmyaM khAsthyAhate khAsthyaM vinA // 30 // vyapadezavat / anye tvevaM vadanti,-"Artave cayAdau doSAdInAM tvasamatAmanumAnena lakSayet // khasthavRttoktavidhibhirAhorAtrike punaranAgatAbAdhoktadantadhAvanAbhapresannendriyaM vIkSya puruSaM kuzalo bhiSak // 39 // dividhAnena doSANAM sAmyamupapannameva" iti / samadhAtumalakriya kSayavRddhimedAtmakamasAmyamanumAnena darzayatrAha,-doSAdI- iti samA dhAtumalAnAM kriyA yasya sa tathA / kriyA svapnajAgaranAmityAdi / doSAdInAmiti Adizabdena dhAtumalAnAM grahaNam / NAdiketi kecidbhinaM kriyAzabdaM vyAkhyAnayanti / prasannAtmetuzabdaH punararthe / asamatA kSayavRddhilakSaNAm / 'aprasanendriyaM' ndriyamanA iti AtmA dehaH, anye karmAtmA baddhapuruSaH; tasya ityatra 'aprasanatarnu' iti yanna kRtaM tadindriyAdhiSThAnAnAmindriya- nirvikArasyApi zarIraguNadoSAbhyAM baddhatvamAcAryairbahudhoktam, zakInAM ca prasanalaM bodhayati / vIkSyetyanena varNAdi sarvamuktaM asmAbhimranthagauravabhayAnocyate / indriyANi bhautikAdhiSThAnaza* bhavati / vIkSya' ityatra 'jJAlA' ityeke paThanti // 39 // tirUpANi, manastvindriyAnuprAhakamantaHkaraNam / evaMbhUtaH (svasthasya rakSaNaM kuryAdakhasthasya tu buddhimAn // ) | puruSaH khastha ityabhidhIyate 'pUrvAcAryaiH' iti zeSaH / kSapayevaMhayezcApi doSadhAtumalAn bhissk|| doSasAmyenaivAmyAdisAmyaM labdhaM tat kiM pRthagAcAryaH prAha ? tAvadyAvadarogaHyAdetatsAmyasya lakSaNam // 40 // ucyate, na doSaiH samA anyAdayo bhavitumarhantIti; kutaH? asAmyaM vRddhikSayAtmakamityanumAnena pratipAdya kiM kuryAdi- pRthacikitsitatvAtU; pittaharaNamapi sarpirajApayazcAmiM vardhatyAha-kSapayedityAdi |-ksspyediti vRddhAn doSadhAtumalAn .1 'samadhAtumalakriya iti samA prAkRtadhAtUnA malAnAM ca kriyA tyAdi / dIrghahasvasthUlakazavAlavRddhAdInAM zarIravailakSaNyAt , zarIra- prAkRtakarmarUpA yasya sa tathA, atra kriyAgrahaNaM samakriyayaiva bailakSaNye ca tadoSAdimAnavailakSaNyamityarthaH / asthAyitvAditi dhAtumalAnAM parokSANAM prAyaH sAmyAvagatiriti sUcanArtham / dhAtudoSAdibhiH saMvadhyate / tena pUrvAle vasante ca kapho vRddhaH, grahaNena upadhAtvAdInAM dhArakANAM grahaNam / ajhyAdisamatayaiva grISme sAyaM ca kSINaH, ityAdinA tattadRddhikSayahetuprAptyA'pi doSa- doSAH samA lakSyante / atha samAmitvAdhapyantarvatitayA durvijJeyaM dhAtumalAnAmaniyatamAnatvAdityarthaH / na vidyate iti niyataM mAnaM kathaM zeyamityAha-prasannAtmendriyamanA iti; AtmAdiprasannatA hi na vivate yat zAstrakAreNa nirdezyeteti bhAvaH / atha kathaM tarhi duHkharUpAmyAdivaiSamyAtmakavikAravirahitatvena bhavati, nahi duHkhadoSAdisAmyavyavahAra ityAha-eSAmityAdi / iti ckrH| yoge satyAtmAdiprasannatA saMbhavati |...maarmaaditryaabhidhaanN ca 1'yena' iti pA0 / 2 'abhidhIyate' iti paa0|3 'aprasanne. | trimireva militainiduHkhatAzAnarUpaprasannatAnubhavAt / yaduktam 'mAtmA ndriyatvaM sarvadoSAdivikAramAnAgatatvenoktaM, yato'vazyaM vikAre |zaH karaNairyogAt zAnamasya pravartate' (ca. zA. a. 1) iti / duHkhakAriNi manovAkparzAdiSu vA'nyatamamindriyaM vikRtatayA | karaNAni zAne manaHsamAhitAnIndriyANi / tena prasannAtmendriyaaprasannaM bhavati' iti ckrH| 4 'syAnnaro rogasamanvitaH' iti | manastvameva svAsthyalakSaNamavyabhicAri vyaktaM ca; tatparikaratayA pA0 / 'etadarogatvaM doSaMdhAtumalasAmyasvAsthyasya lakSaNaM, svAsthyArthA | vaivakasiddhAntopayuktatayA ca samadoSAyamidhAnamiti yuktaM pazyAmaH' palikitseti bhAvaH' iti / / iti prH| padapaDatvamAcArvahudhokaM pratipA Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna wwwmaramroPavawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwman yati / atra zrImAdhavaH prAha,-"labdhAzcet samadoSale kRte chidra AdityakarAvabhAsite zanaiH zanairdakSiNasamAgnilAdayastadA / pRthaguktAH kimarthaM te bhaktireSA nira- hastenarju vidhyet, pratanukaM sUcyA, bahalasArayA: kA"-iti; samAdhAnamAha,-"doSebhyaste yato bhinnAH pUrva dakSiNaM kumArasya, vAma kumAryAH: tataH picupRthaguktA atastu te / prakRtyA tAdRzAH kecidatyartha vA na dUSa- | vairti pravezayet // 3 // Nam" iti / 'doSAdInAM basamatAm' ityAdizlokaM 'bailakSaNyA- kiMnimittaM bAlasya kau~ vidhyedityAha-rakSetyAdi / rakSAccharIrANAm' ityAdizlokAgre kecidanyathA paThanti / tathAhi, bhUSaNanimittamiti nimittazabdo rakSAbhUSaNAbhyAM saha pratyekaM "palAdimAnAbhAvAt kathameSAM sAmyaM jJeyamityAha,-'doSAdInAM saMbadhyate; anye tu rakSaNArtha bhUSaNAni rakSAbhUSaNAni, tannimittatu samatAmanumAnena lakSayet' iti zlokArdhameva doSasAmyajJAnArthe mityarthaH / yadyapi viddhakarNavAdvANini nAle rakamAMsaniyatvAdrapaThanti / yenAnumAnena samatA jJeyA tadeva darzayannAha,-eSAM kSobhayamastyeva, tathA'pi vaNasyAlpakAlalAIvakRtacchidratvAdvA samalaM yaccApItyAdi / etena sAmyakAryeNa svAsthyena doSANAM rakSaNArtha bhavati / kasmin kAle karNasya vyadhaH kartavya ityAha,-- samatA jJAtavyetyarthaH / ato'nantare 'samadoSaH rAmAgnizca'tau pATe mAsi saptame vA pakSa iti: tAviti to karNI, SaSThe ityAdi paThanti / vyAkhyAnaM cAsya pUrvamevoktam / idAnIM mAse saptame veti nAyaM janmakAlAddha ketu saMvatsArAderbhAdapadAdyaH svasthapratipAlanAyAvasthasya ca svAsthyakaraNAyAha,-'kharathasya baSTo mAso sAdhaH saptamaH phAlgunastayormadhya ekasmimiti / rakSaNaM kuryAdakhasthasya tu buddhimAn / kSapayeva'hayeccApi' ityAdi;" | maGgalaM gItAdi / khastivAcanamAzIrvAdoccAraNam / dhAnyake IdRzaM kRtvA kecit pAThakramaM paThanti // 41 // iti dhAtrI kumArasya stanapAyinI strI tasyA aGke, kumAradharAke iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- | veti bAlagrAhipuruSasyotsane / bAlakrIDanakairiti kRtrimahastyavyAkhyAyAM sUtrasthAne doSadhAtumalakSayavRddhivi- zvabalIvardazukAdibhiH / asyAgre 'bhakSyavizeSairvA' iti kecit jJAnIyo nAma paJcadazo'dhyAyaH // 15 // paThanti, bhakSyavizeSairmodakAdibhiH / daivakRte chidra iti prAktana janmakarmakRte ityarthaH / Rju avakram / karNavizeSeNa suuciivishessssoddsho'dhyaayH| viSayaM niyamayannAha,-pratanukaM sUcyeti |-prkrssnn tarnu karNa sUcyA vidhyedityarthaH; bahalamArayeti sthUlakarNamArayA vidhyediarthAtaHkarNavyadhabandhavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 tyarthaH; ArA carmakArANAM carmamedanaM zastraM, bahalaM kaThina miAte yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| lakSmaNaTippaNakenoktam / puruSatrIbhedena prAkarNavyadhane prsh| anAdhikArAnuvRttiH saMbandhahetuH / kathaM ? svasthAdhikAraHnimAbhiAmiyAdi / viTe mati kiM khasthasya nidASazarArasya kaNavyadhaH katavyaH / tadukta bhAja-kAryamityAha -tata ityAdi / viddhAca picuvarti pravezayet // 3 // "kAleSveteSvadoSANAM bAlAnAM karNayowdhe / saha gAtrairvivardhante / karNapAlyazca khAni ca" iti / tasmAdatra svasthavRttAnuvRttireva zoNitabahutvena vedanayA cAnyadezaviddhamiti sNbndhkaarnnm| pazcaiva hi saMbandhakAraNAnyuktAni; tadyathA--adhi- jAnIyAt, nirupadravatayA taddezaviddhamiti // 4 // kArAnuvRttiH, zeSavaM, tArthya, jAtyabhedo, nAmasaMkIrtanaM ceti / / t| anyadezaviddhasya vijJAnopAyamAha,-zoNidabahulanetyAdi / bhavati cAtra-"tAdarthya jAtyabhedazca zeSatvaM nAmakIrtanam / lima devakRtacchidraviddhasya vijJAnabhAha,-nirupadravatayetyAdi / tahezaadhikArAnuvRttizca paJca saMbandhahetavaH-" iti // 1 // 2 // vidabhiti devakRtacchidravidaM, 'jAnIyAt' ityanuvartate // 4 // rakSAbhUSaNanimittaM bAlasya karNau vidhyate / tau | tatrAjhena yadRcchayA viddhAsu sirAsu kAlikASaSThe mAsi saptame vA zuklapaNe prazastaSu tithikara marmarikAlohitikAsupadravA bhavanti / tatra, kAliNamuhUrtanakSatreSu kRtamaGgalasvastivAcanaM dhAdhyake kumAraMdharAke vA kumAramupavezya bAlakrIDanakaiH pralo- 1 daivakRte chide iti devena karNavyadhArtha sUryAlokavRzyamAnabhyAbhisAntvayana bhiSagvAmahastenAkRSya karNa deva- pratanupradezarUpaM sirAdibhI rahitaM nilohitAgamanaM ca chidraM kRtamastIti . 1 'na kimetannirarthakam' iti pA0 / 2 'pUrvAdhyAyoktasvasthA- bhAvaH' iti ckrH| 2 picuvartiriha tUlamUtrarUpaiva pravezanAicikArAtsvasthaviSayakarNavyadhavandhavidhirucyate; tenAdhikArAnuvRttiriha raNasaukaryAt' iti haaraanncndH| 3 'tato varti pravezya samyasaMbadhaH' iti ckrH| 3 rikSetyAcathe kumAratatraM,-"karNavyadhe vidyamAmatailena pariSecayet' iti paa0| 4 'viddhAyAM sirAyAM kRte bAlo na grahairabhibhUyate / bhUSyate'sya mukhaM tasmAt kAryasta- jvaro dAhaH zvayathurvedanA granthayo manyAstambhApatAnakazirograhakarNaskarNayoya'dhaH" iti / yadyapi karNavyadhena vraNini bAle rakSobhayaM | zUlAni bhavanti' iti tADapatrapustake paatthH| 5 'nanu sirAnyadhAbhavati, tathA'pi tadalpakAlaM pratikartavyaM ca, tena cirakAlarakSArtha | dhyAye 'karNayozcatasraH, tAsAM zamdavahAmekaikA parihareda' ityuktaM, tavalpaM tyajyata eva' iti cakraH / 4 'kumArabharAke' iti tADapatra- | tadadhikasirAbhidhAnamihAyuktaM? na, yatastatra sthUlavibhAgena sirApustake na pshyte| | catukamuktaM, vaha tu sUkSmasirAmedenAbhika baktavyam' iti ckrH| Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 16 ] sushrutsNhitaa| 77 kAyAM jvaro dAhaH zvayathurvedanA ca bhavati; marmari- tatra samAsena paJcadazakarNabandhAkRtayaH / tadyathA kAyAM vedanA jvaro granthayazca; lohitikAyAM manyA--nemisandhAnaka utpalamedhakovallUraka bhAsanimo stambhApatAnakazirograhakarNazUlAni bhavanti / teSu gaNDakarNa AhAryo niSedhimo vyAyojimaH kapATasayathAvaM pratikurvIta // 5 // ndhiko'rdhakapATasandhikA saMkSipto hInako callIsirAsu doSaM vaktumAha,-tatrAjhenetyAdi / hena tu kAlikA- | karNo yaSTikarNaH kAkauSThaka iti / teSu, pRthulAyatasalohitikayovarNenaiva parihAraH kartavyaH, marmarikAyAstu varNAnuktI | mobhayapAlirnemisandhAnakA; vRttAyatasamobhayapA. devakRtacchidravyadhaneneti / pratyekamupadravAn vaktumaha-tatra | lirutpalamedhaka isvavRttasamobhayapAlillaraka, kAlikAyAM jvara ityaadi| kAlikAdivyadhopadravacikitsAmAha,- abhyantaradIrdhekapAlirAsanimaH, bAhyadIrdhekapAliteSu yathAkhamityAdi / teSu jvarAdiSu vyAdhiSu; yathAkhaM pratiku/- | gaNDakarNaH, apAlirubhayato'pyAhAryaH, pIThopamapA. teti yasya jvarAdivyAdheryaH pratIkArastena taM pratikurvItetyarthaH // 5 // | lirubhayataHkSINaputrikAzrito nirvedhimaH; sthUlANu kliSTajihmAprazastasUcIvyadhAvADhataravartitvAho- | samaviSamapAliAyojimaH, abhyantaradIrdhekapAli. SasamudAyAdaprazastavyadhAdvA yatra saMrambho vedanA vA ritarAlpapAliH kapATasandhikaH, bAhmadIrdhekapAlibhavati tatra dhartimupahatyAzu madhukaraNDamUlamali- | ritraalppaalirrdhkpaattsndhikH| tatra dazaite karNaSThAyavatilakalkairmadhughRtapragADherAlepayettAvadyAvat bandhavikalpAH sAdhyAH, teSAM svanAmabhirevAkRtayaH suruDha iti; suruDhaM cainaM punrvidhyet| vidhAnaM tu prAyeNa vyaakhyaataaH| saMkSitAdayaH pnycaasaadhyaaH| pUrvokkameva // 6 // tatra zuSkazaSkulirutsannapAliritarAlpapAliH saM. kAlikAdivyadhAdanyathA'pi vyApadaM tacikitsAM ca nirdiza kSiptaH, anadhiSThAnapAliH paryantayoH kSINamAMso mAha,-kliSTajihmAprazastetyAdi / kliSTA amanojJA, jihmA vakra hInakarNaH, tanuviSamAlpapAlirvallIkarNaH athita. tamA, aprazastA yathoktaguNahInA / doSasamudAyAditi doSaprako- mAMsastabdhasirAtatasUkSmapAliryaSTikarNaH nirmAsapAt / aprazastavyadhAdveti adaivakRtacchidre vyadhAd garhitazatrA- sAkSatAgrAlpazoNitapAliH kAkoSThaka iti / baddhe. divyadhAdvA / saMrambhaH zvayarthaH / kecit 'liSTajihmAprazastasUcI- jvApa tu zophadAharAgapAkapiDakAnAvayuktA na vyadhAgADhataravartitvAt' iti na paThanti, 'doSasamudAyAt' ityAdi | 'N | siddhimupayAnti // 10 // ca paThanti, 'surUDhaM cainaM punarvidhyet' iti ca na paThanti // 6 // idAnIM saMdheyasya sandhAnAyAsaMdheyasya parihArAya cAha, tatra samyagviddhamAmatailena pariSecayeta. jyahA- tatretyAdi / samAsena saMkSepeNa, vistareNa tu karNabandhA amitAH. jyahAcca varti sthUlatarAM dadyAt, pariSekaM ca tameva7| 1 'tatretyAdinA bandhavizeSArtha tathA'saMdheyakarNaparityAgArtha ca durviddha vyApacikitsAM pratipAdya samyagviddhe cikitsAmAha,- pAlyAkRtivizeSAnAha / yadyapi dazakarNA atra bandhanAhIM vaktavyAH, tatretyAdi / Amataileneti apakvatailena, tilakalkaniSpIDanena paJcAsAdhyatvAnna bandhyAH , tathA'pi paJcadazakarNabandhAkRtaya iti vacamuSTitaH parighutenetyarthaH; tameveti AmatailapariSekamevetyarthaH // 7 // nAdabandhyAnAmapi bandhasaMbhAvanAmAtra bandhasaMbandhAjoyam / ye tu atha vyapagatadoSopadrave kaNe vardhanAthai laghu vardha- 'karNAkRtayaH' iti paThanti tadnthaH spaSTa eva / nemisandhAnaka iti nakaM kuryAt // 8 // nemisaMdhAnabandhena bandhanIyaH; evamutpalameghakAdAvapi vyAkhyeyam / gatopadrave karNe vardhanopAyamAha,-athetyAdi / laghuvardhanaka- vRttetyAdau pUrvamAdRttatvaM pAlyorvizeSaH, ata evotpalatulyatayotpalamiti doSavizeSAdapAmArganimbakArpAsAdInAM kASThAnAmanyatamasya, mecako bandho bhavati / hastelAdAvanatidIrghatvaM pUrvamAdvizeSaH / athavA sIsaikAdivaTitaM dhattUrapuSpAkRtiM kuryAt // 8 // bhAbhyantaraikapAlebahirAsajanAdAsaGgimaH / bAjhekapAlestu gaNDAva evaM vivardhitaH karNazchidyate tu dvidhA nRNAm // | kRtena mAMsena yojanAd gaNDakarNaH / abhyantaro gaNDadezaH, etadvidoSato vA'bhighAtAdvA sandhAnaM tasya me zRNu 9 paryayeNa bAyaH / nidhima iti punaH pradezAntaravedhena niSpannaH / | aNusthUlasamaviSamapAliriti aNusthUlatvAbhyAM pAlirekA samA aparA evamityAdi / doSata iti doSazabdo vyAdhiSvapi vartate, | viSamA yasya sa tathA / tatra vaiSamyaM likhitvA bandhena yojyata iti tena doSairvAtAdibhistajanitavyAdhibhirvetyarthaH / abhighAtAdveti vyAyojimaH / abhyantaradIkapAlyA bAhyapAle pUrNapidhAnAt kapATa. patanapIDanAdibhiH // 9 // sandhikaH / bAhyadIdhaiMkapAlyA tu abhyantaraisvapAleralpapidhAnAdarthaka. 1 'saMrambhaH zvayadhudAhAdiyogaH' iti ckrH| 2 'Amataila- pATasaMdhiko bhavati / nirmAsetyAdau kAkauSThasadRzatvAt kAkauSThakaH' miti aminavApakkatailam' iti cakraH / 3 'doSApekSayA prakRtyapekSayA | iti ckrH| 2 'dazaite sAdhyAH' iti cakrasaMmataH paatthH| 3 'zuSkavA' iti ckrH| 4 'sIsakAdivITikAM' iti paa0| 5 'doSata zakulyAditaH saMkucito bandhaH saMkSiptaH' iti haaraanncndrH| iti zarIradoSazobhAt' iti ckrH| | 4 'saMvedhitasya' iti paa0| payAnti / .. durvidevasthUlatarAhalana pripecaat||6|| Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna thayapi pAca dazasu karNeSu madhye dazaiva bandhyAH , tathA'pi bandhya- | karNapIThaM same madhye tasya viDrA vivardhayet // 11 // bAhulyAdabanjyeSvapi bandhazabdo vartate; yathA 'chatriNo yAnti' / gadyAktAnAM karNabandhAnAM madhye nirvedhimasya saMdhAnasUtra. ityatra chatribAhalyAdacchatriSvapi chatrivyapadezaH / tatra samAsena mAha..---yasthetyAdi / iheti karNabandhamadhye / karNapIThaM putrikopaJcadaza karNAkRtaya' ityanye paThanti / tAneva bandhAnAmabhinirdi- paripradezam // 11 // zannAha---tadyathA---nemisaMdhAnaka ityAdi / tadyatheti nidarzane / bAhyAyAmiha dIrghayAM sandhirAbhyantaro bhavet // tatrAmI bandhavikalpAH nityakarmadarzanAdabhyAsAcca jAyante / AbhyantarAyAM dIrghAyAM baahaasndhirudaahRtH||12|| yadyapyeSAM nAmabhirevAkRtayaH prAyeNa vyAkhyAtAstathA'pi lakSaNa vyAyojimakapAThasandhikArdhakapATasandhikAnAM saMdhAnasUtramAsUtraM nirdizabAha,-teSu pRthulAyatetyAdi / pRthule vistIrNe, ha,-bAhyAyAmityAdi / yadA bAdyA pAlidI bhavettadA AnyaAyate dIghe, same tulye, itthaMbhUte dve pAlyo yasya sa tathA; |ntaraH sandhiH kartavya ityarthaH, AbhyantarA ca pAThiyadA dIrdhA pAliH karNalatikA / nemiH cakradhArA, tadvat saMdhAnaM yasya sa / syAttadA bAhyasandhirvidheya itiH bAdyAyAM hAdaravartinyA nemisaMdhAnakaH / vaharaka iti bahUraM zuSkamAMsa, zuSkamAMsabada pAlyAM dIrghAyAm , Abhyantaro gaNDasannikaTo gaNDasaMzrayI nekathA vipATya yaH saMdhIyate sa valUrakaH / 'samunnatasamobhaya vetyarthaH / "kapATasandhikAdhakapATasandhikayorevedaM saMdhAnasUtraM, pAliH' ityeke paThanti / etat karNabandhatrayaM samobhayapAli yapAlana tu nyAyojiyamya' ityanye // 13 // viSayatayA jJeyam / abhyantaradIrghakelyAdi yastvabhyantaradIdhaiMkapAliH kathaMcicchilo bhavati tasyaitarapAlvabhAvAdvAhyapAlimUle pakaiva tubhavet pAlisdhUlA pRthvI sthirAva yaa|| tAMdvidhA pATayitvA tu chitvA copari sandhayet // vyAsaiGga AsaGgimaH / gaNDakarNa iti sAnubandhakapolamAMsamukRtya | bAhyadIrghapAlya prabhAgaH saMdhIyate yasmin sa gaNDakarNaH / eta idAnImAsaGgimasya saMthAnamUtramAha--ekaivetyAdi / "vallUradvandhadvayamekapAlikam / apAliriti ISatpAliH / ubhayato kasyada sadhAnasUtra sabhAvyata ityanya vadAnta / / 13 // gaNDapradezAta sAnubandhamAMmamAila pAlyAkAra kRlA saMdhAnaM gaNDAdutpATya mAMsena sAnubandhena jiivtaa|| yasya kriyate sa AhAryaH / pIThopamapAliriti yasya tu pATidvayaM karNapAlImapAlestu kuryAnniliMkhya zAstravita 14 mulata eva chinnaM bhavati sa pIThopamapAliH, nidhima iti vaidhena AhAryasya sandhisatraM nirdeSTamAha ---rANDAdatpAdayatyAdi / niSpanna ityarthaH, pAlidayahInaM karNa putrikAyA upari vidyA sAnubandheneti gaNDapradezala netyarthaH / jAvatAta zogitarAhiteneniSpAdanIya ityarthaH: idamapAlikaM karNabandhayam / sthUlANasa- tyadhaH / anye tu "gaNDakaNe syApyetat saMghAnasatram" iti bhetyAdi slANuvAbhyAmekA pAliH samA, aparA viSamA, te vadanti // 14 // uhikhya nAnAprakArayojanANyAyojima iti / abhyantaradIpaika- ato'nyatamaM bandhaM cikIrSaragropaharaNIyoktopAliriti abhyantaradI kapAliritarAlpapAlyA saha bahiH saMdhA- pasaMbhRtasaMbhAraM vizeSatazcAtropaharen surAmaNDaM nAta kapATavatsaMdhAnaM yatra sa kapATa saMdhikaH / ardhakapATa saMdhika kSIramudaka dhAnyAmlaM kAlacaNe ceti / tatoiti bAhya dIrdhekapAliritarAlpapAlyA sahAbhyantarasaMdhAnenArdhaka- nAM puruSa vA grathitake zAntaM ladhu bhuktavantamAla pATavAtra sandhIyate so'rghakapATasandhikaH / idaM karNabandhatrayaM suparigRhItaM ca kRtyA, bandhamupadhArya, chedyamedhaleviSamobhayapAlikam / tatretyAdi tatra teSu paJcadazasu karNabandhaH / syavyadhanairupapanarupapAdya, karNazoNitamavekSyaM duSTabikalpeSu madhye / teSAmAkArajJAnamadhikRtyAha,--teSAM nAmabhi-madudhaM veti tatra vAtaduSTe dhAnyAmloSNodakAsyAM revetyAdi / zeSANAM parihArArthamAha,----saMkSiptAdaya ityAdi / teSAM pitta zItodakapayobhyAM zleSmadaSTe sugamaNDolakSaNamAha,--tatra zuSketyAdi / zuSkazaSkuliriti zuSkabAhya- NodakAbhyAM prakSAlya kI, punarava likhyAnunnata. pAlyadhiSThAnaH, itarAlpapAliriti itarA gaNDadezAnugatA alpA mahInamaviSamaM ca karNasandhi salivezya, sthitaraktaM pAliyasya sa tathA / anadhiSTAnapAliriti alpatvena avidyamAne saMdadhyAta tato maghatenAbhyajya picaprotayoraadhiSThAnapAlI yasya sa tathA, paryantayotheti gnnddbaahypaarshvyoH| yataNAva nyatareNAvaguNThya sUtreNAnavagADhamanatizithilaM va viSamA tanulasthUlatvAbhyAm / ta ete paJca karNabandhAH sapAla-baddhAkapAlacarNenAvakIryAcArikamapadizeta,dvivayo'pyasAdhyAH, asAdhyA iti sAdhanAyAzakyAH; kecidamuM pAThaMNIyoktena ca vidhAnenopacaret // 15 // na paThanti / eteSAM paJcAnAmasAdhyatve hetumAha--baddheSvapItyAdi / anye tu zophAdyupadravopetAnAM pUrveSAM dazAnA bandhAnAM 1 'bhagropaharaNIyoktasaMbhAramupaharedvizeSatazcAtra surAmaNDa' pA0 / sAdhyAnAmapyasAdhyasamAhuH // 10 // 2 'vizeSatazyopaharediti surAdibhiratra prakSAlanAthupayogasya vakSyamANa tvAt' iti cakraH / 3 'puruSazabdena jAtivAcinA'GganAlAme'pyaGganA. bhavanti cAtra vacana vizeSeNa karNavyadhe'dhikRtatvadarzanArtham / yaduktaM bhoje-"sakuyasya pAlidvayamapi karNasya na bhvedih|| NDalAni dIptAni zobhante vadanAni tu / bhoja strINAM vizeSeNa kRtaiH 1'mAsajanAt' iti paa0| karNavibhUSaNaiH" iti ckrH| 4 mavekSeta tahuSTamaduSTaM veti' iti paa0|| Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 16] sushrutsNhitaa| cArikamilakarSaTayoya, hara mahAcatulahapAke; . . ataH paraM bandhavidhiH / apropaharaNIyoktopasaMbhRtasaMbhAramiti vivraNIyoktasAmAnyavidhimuddizya vizeSavidhi nirdizanAha,apropaharaNIyokto yanazastrAdirupa samIpe saMbhRtaH samyakRtvA AmatailenetyAdi / pratudAH laTvAdayaH zreSThalAt, viSkirA lAvAdhRtaH saMbhAraH samUho yatra / surAmaNDaM madyasyoparyacchabhArga, kapA- | dayaH, AnUpA varAhamahiSAdayaH, audakA rohitamatsyAdayaH, lacUrNa navamRnmayabhANDakhaNDacUrNam / tato'GganAM puruSaM veti / eSAM vasAmajAnau, vasA mAMsalehaH / gaurasarSapajasthAne 'rAjasarSaaGganAyA bhUSaNaprAdhAnyAt prAnirdezaH / prathitakezAntamiti parja' iti kecit paThanti, rAjasarSapAH zvetasarSapAH / vasAmaprathitakezAvayavam, anyathA kezavyAkulatayA karmAbhighAtaH | jjAsarpiaurasarSapatailametatsnehacatuSTayamarkAdikalkamAvApya catusyAdvandhavizleSo vA / laghubhuktavantamiti bhuktavAn zastrakarmapIDAM | guNena dugdhenaiva pacanIyamiti / anye latra sarpina paThanti / sahate, AhAralaghukhAvedanayA rAtrijAgaritavato'pi nAjIrNa- apare vasAdisnehacatuSTayaM paraM paThanti natu payaH, dravAnuktau ca bAdhA syAt / AptaiH suparigRhItaM ca kRti AptairhitaiH / jalaM caturguNaM vadanti snehapAke; "yadA'nyatrApi kevalaM dugdhaM bandhamupadhAryeti ayaM bandho'tra kartavya iti nizcitya / chedyA- syAttadA snehAcaturguNaM dugdhaM, yadA punaranyo'pi dravo bhavettadA bairupapannairiti yuktaiH / upapAyeti saMyojya, sannivezya Arogya, snehasamameva dugdhaM kAryam" ityAcAryA bhASante / yathAlAbhaM saMbhR. saMdadhyAt saMdhAnaM kuryAt / picuprotayoriti tuulkrpttyorityrthH| tyeti yasya yasya lAbhastaM tamekatra kRvetyrthH| etena dvitrANAmapi avaguNThyeti AveSTya / AcArikamiti AhAravihArAkhyam / praheNamuktam / alarko mandAraH, anantA utpalasArivA, vidAridvivraNIyoktena vidhAneneti AlepanAdinA // 15 // gandhA zAlaparNI, kSIrazuklA kSIravidArI; jalazUko jalanIlikA, bhavati cAtra jalAntarvI romayuktaH saviSaprANI vA, jalazUko jalasaMsthastRNavighaTTanaM divAsvapnaM vyAyAmamatibhojanam // sakko jantuviracitaH zUkasaMghAtavAn nivAso'nduka ityanye, vyavAyamagnisaMtApaM vAzramaM ca vivarjayet // 16 // 'jalacArI kRSNakITa' iti lakSmaNaTIppaNakenoktaM madhuravarga: kAkolyAdiH, payasyA vidArImedaH, kecidarkapuSpItyAhuH; anye parihAryANyupadizamAha,-vighanamityAdi / vighaTTanaM cAla madhuravarga payasyAM cana paThanti / tailaM veti tilatailaM vA pacet, nam // 16 // ekaikaM vA / khanuguptamiti nirupadravasthAna ityrthH||18||19|| na cAzuddharaktamatipravRttarakta kSINaraktaM vA saMdadhyAt / sa hi pAtaduSTe rakta laDho'pi paripuTa kheditonmarditaM karNa mehenatena yojayet // navAn , pittaduSTe dAhapAkarAgavedanAvAn, zleSma athAnupadravaH samyagbalAzca vivardhate // 20 // asya tailasyAvacAraNamAha,-kheditonmarditamityAdi // 20 // duSTe stabdhaH kaNDUmAn , atipravRttarakte zyAvazophapAn , kSINo'lpamAMso na vRddhimupaiti // 17 // yavAzvagandhAyaTyAstilaicodvartanaM hitam // .'' parihAryasAmAnyAdanyadapi viruddha pratipAdayannAha,-na abhyaktasyodvartanamAha,-yavetyAdi |cetyaadi / azuddharaktamiti duSTaraktam / atipravRttaraktamiti zuddha zatAvaryazvagandhAbhyAM payasvairaNDajIvanaiH // 21 // raktamapi yadA'tipravRttaM syAttadA na sandheyam / azuddharakta tailaM vipakaM sakSIramabhyaGgAt pAlivardhanam // sandhAne doSamAha,-sa hi vAtaduSTe ityAdi / paripuTanaM khaca karNapAlivivRSyarthamaparaM tailamAha, zatAvaryazvagandhAbhyAmiuccaTanaM, mizrakAdhyAyoktaH sazophaH karNalatikArogo vA ati- tyAdi / zatAvaryAdikalkena mehacaturthAzena kevalakSIreNa caturgapravRttaraktasya sandhAne doSamAha,-atipravRttarake itiH atisrava-Nena tailamatra pacanIyam / payasyA arkpusspii| jIvanaiH kAko. drakta ityarthaH / zyAvazopho'tra vAtakRtaH / kSINakarNasya saMdhAne lyAdidravyaiH // 21||dossmaah,-kssiinn ityAdi / kSINo'tra zuddharaktAtipravRttyA; na ye tu karNA na vardhante khedanehopapAditAH // 22 // tu doSopadravaiH, sadoSopadravavardhane chidyata eva // 17 // teSAmapAGgadeze tu kuryAt pracchAnameva tu|| (Amatailena trirAtraM pariSecayet, trirAtrAcapicaM bAhyacchedana kurvIta vyApadaH syusttodhuvaaH||23|| parivartayet / ) sa yadA suruDho nirupadravaH savarNoM evamapyavardhamAnAnAM karNAnAM vardhanopAyaM -darzayabhAha, ye bhavati tadainaM zanaiH zanairabhivardhayet / ato'nyathA | khityAdi / upapAditAH saMyojitAH / apANadeze viti karNasaMrambhadAhapAkarAgavedanAvAn, punazchidyate vA 18| | 1 'grahaNaM yuktam' iti pA0 / 2 manena mrakSayeddhaH / athAsthApraduSTasyAbhivardhanArthamabhyaGgaH / tadyathA, tato'nupadravaH' iti paa0| 3 vidhinA'nena yojitAH' iti -godhApratudavikirAnUpaudakavasAmajAnau payaH | paa0| 4 'apAGgadeze netrapucchAnte, pracchAnaM tvayAtrAvasarpistailaM gaurasarSapajaM ca yathAlAbhaM saMbhRtyA- | kartanameva kuryAnna tvadhikamityevakAreNAkSiptamartha punaH sphuTIkRtyAvalirkaSalAtibalAnantApAmArgAzvagandhAvidAriga gamayati-bAhyetyAdinA / bAmazabdeneha prAyassvakhyAtrAntaritatvena ndhAkSIrazuklAjalazUkamadhuravargapayasyAprativApaM tailaM nAtigambhIramapAGgAkhyaM mamaivAbhipreyata iti gamyate, vyApadastu tato vA pAcayitvA khanuguptaM nidadhyAt // 19 // dhruvA ityukteH| tatra tadantareNa kiJcana vyApattikara nopalabhAmahe' 1 ayaM pAThastADapatrapustake na paThyate / iti hArANacandraH / 'bAbacchecaM' iti pA0 / Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna putrikAyA adhaH / tuzabda evArthaH / pracchAnameva khiti eva- madhukakSIrakAkolIjIvakAdhairvipAcitam // zabda ISadathai, ISacchedanaM; tuzabdo'yamapyarthaH, tena karNaputri. godhAvarAhasANAM vasAH syuH kRta,haNe // 13 // kAyA adha eva chedanaM, tadapISadeva kAryamityuktaM bhavati / teSA- pralepanamidaM ddyaadvsicyaavmnthke| mapAGgacchedyaM hi kAryamAbhyantaraM bhavet' iti kecit paThanti, prapauNDarIka madhukaM samaGgAM dhavameva ca // 14 // apAGgaputrikAyA adhaH karNAnukUlamAbhyantara chedyaM pracchayedvA / tailamebhizca saMpakaM zRNu kaNDUmataH kriyAm // bAhyacchedaM karNabAhyalatikAcchedam / vyApadaH karNalatikAtruTa- sahadevA vizvadevA ajAkSIraM sasaindhavam nAdayaH; 'vyAdhayaH syuH' ityanye paThanti // 22 // 23 // etairAlepanaM dadyAttailamebhizca sAdhitam // 15 // ghaddhamAtraM tu yaH karNa sahasaivAbhivardhayet // granthike guTikAM pUrva srAvayedavapATya tu // AmakozI samAdhmAtaHkSiprameva vimucyate // 24 // tataH saindhavacUrNa tu ghRSTvA lepaM pradApayet // 16 // arUDhakarNasya vardhane doSamAha-baddhamAtramityAdi / Ama likhitvA tatsutaM ghRSTvA cUrNodhasya jambule // kozIti asamyagrUDhamadhyaH / kecidamuM na paThanti // 24 // kSIreNa pratisAnaM zuddhaM sNropyetttH||17|| madhuparNI madhUkaM ca madhukaM madhunA saha // jAtaromA suvarmA ca zliSTasandhiH samaH sthirH|| lepaH nAviNi dAtavyastailamebhizca sAdhitam 18 surUDho'vedano yazca taM karNa vrdhyecchnaiH||25|| paJcavalkaiH samadhukaiH piSTaistaizca ghRtAnvitaiH // kIdRzaH punarvardhanIyastamAha,-jAtarometyAdi / suvarmeti jIvakAdyaiH sasarpiSkardahyamAnaM pralepayet // 19 // ) zobhanacchidraH, zliSTasandhiH saMlagnasandhiH; samo nimnonnatatva karNapAlicchedavizeSeNa karNasandhibandhAnAmaparimitavAdanurahitaH, sthiro dRDhaH // 25 // ktamapi prakAraM darzayannAha,-amitA ityAdi / 'suviziSTa' amitAH karNabandhAstu vijJeyAH kuzalairiha // ityatra kecit 'suniviSTaH' iti paThanti / kecidatraivAdhyAye karNayo yathA suviziSTaH syAttaM tathA viniyojyet|| pAlyAmayAn paripoTAdIn paThanti, anye tu saliGgacikitsitAna (karNapAlyAmayAnRNAM punarvakSyAmi sushrut!|| mizrakacikitsite paThanti; tAMzca tatraiva vyAkhyAsyAmaH / anye tu karNapAlyAM prakupitA vaatpittkphaastryH||1|| suzrutAdhyAyino'tra 'karNapAlyAmayAnanyAn vakSyAmi caturaH dvidhA vA'pyatha saMsRSTAH kurvanti vividhA rujH|| pRthak' ityAdikaM granthaM sacikitsitaM paThanti, sa vAcAryairavisphoTaH stabdhatAzophaH pAlyAM doSe tu vAtike | nArSIkRtaH; tasmAnna paThanIyaH / apare punaratravotpATakAdIn dAhavisphoTajananaM zophaH pAkazca paittike // sacikitsitAn paThanti, amumapi pAThamanArSamAcAryA varNayanti, kaNDUH sazvayathuHstambho gurutvaM ca kphaatmke||3|| ato'yamapi na paThitavyaH // 26 // yathAdoSaM ca saMzodhya kuryAtteSAM cikitsitam // vizleSitAyAstvatha nAsikAyA khedAbhyaGgaparISekaiH prlepaasRgvimokssnnaiH||4|| vakSyAmi sandhAnatidhiM yathAvat // mRddhI kriyAM bRMhaNIyairyathAkhaM bhojanaistathA // nAsApramANaM pRthivIruhANAM ya evaM vetti doSANAM cikitsAM kartumarhati // 5 // patraM gRhItvA tvalambi tasya // 27 // ata Urva nAmalirvakSye pAlyAmupadravAn // utpATakazcotpuTakaHzyAvaH knndduuyutobhRshm||6|| | 1'nAsApramANaM nAsAyA viyojitAMzaparimitaM pRthivIruhANAM patraM avamanthaH sakaNDUko granthiko jambulastathA // gRhItvA, tena pramANena gaNDapA lalATAdvA avalambi zoNitapracAsAvI cadAhavAMzcaiva zRNveSAM kramazaH kriyaam||7 rArthamekAMzena zarIrasaMzrayi yathA syAttathA utkRtya yathAyogaM chittvA apAmArgaH sarjarasaH pATalAlakucatvacau // 'tvaGmAMsa' iti zeSaH, baddhaM yatrAdinA saMyatameva, nAsikAgraM nAsiutpATake pralepaH syAttailamebhizca pAcayet // 8 // kAyA vizleSitAMzoparibhAgaM tadgatatvaJjAtramiti yAvat na tvavagADamiti zampAkazipUtIkAn godhAmedo'tha tdvsaam|| tAtparya, atha kAsyenAzu vilikhya zastreNa likhitvA'pramatto bhiSag vArAhaM gavyamaiNeyaM pittaM sarpizca saMsRjet // 9 // sAdhubandhaiH sUcyAdiprAzastyenopapannabandhanaistatprAgutkRtaM tvamnAMsaM prati lepamatpuTake dadyAttailamebhizca sAdhitam // abhimukhIkRtya, yuktyA vAmato dakSiNato vA AvartyAnIya, likhitAva. gaurI sugandhAM sazyAmAmanantAMtaNDulIyakam10 kAze nyujIkRtya sthApayitveti yAvat , saMdadhIta saMdadhyAt / atho'zyAve pralepanaM dadyAttailamebhizca sAdhitam // nantaraM yathAvadamisamIkSya vimRzya, nADIdvayeneti zvAsapracArAheNaivainA pAThAM rasAJjanaM kSaudraM tathA syAduSNakAlikama11 nAsikAM proNNamya kiJcidunnatAM kRtvA, sabhyak susaMhitaM saMmilitaM dadyAllepaM sakaNDUke tailamebhizca sAdhitam // yathAsyAttathA nATyaprapArthapraNihitayA picuvA saMyamya, pattaGgAdivraNIbhatasya deyaM syAdidaM tailaM vijaantaa||12|| miravacUrNayet' iti haaraanncndrH| 2 'tvavalammya' iti pA0 / Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] suzrutasaMhitA / Panawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww .wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww tena pramANena hi gaNDapA - syopari koTivyadhamatra paThanti / so'pytraaprsiddhrnaarssH||32|| dutkRtya baddhaM tvatha nAsikAgrama // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavilikhya cAzu pratisaMdadhIta vyAkhyAyAM satrasthAne SoDazo'dhyAyaH // 16 // tat sAdhubandhairbhiSagapramattaH // 28 // susaMhitaM samyagato yathAva sptdsho'dhyaayH| nADIdvayenAbhisamIkSya bavA // athAta AmapakkaiSaNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH 1 pronnamya cainAmavacUrNayettu yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pataGgayaSTImadhukAanaizca // 29 // athAta ityAdi / AmazabdAt pacyamAno'pyatra boddhavyaH / saMchAdya samyak picunA sitena Amazca pacyamAnazca pakvazca teSAmeSaNaM vijJAnaM tadvidyate yasmitailena sizcedasakRttilAnAm // . nadhyAye taM tathA // 1 // 2 // ghRtaM ca pAyyaH sa naraH sujIrNe zophasamutthAnA granthividradhyalajIprabhRtayaHprA. snigdho virecyaH sa yathopadezam // 30 // yeNa vyAdhayo'bhihito anekAkRtayaH, tairvilakSaNaH rUDhaM ca sandhAnamupAgataM syA pRthupraithitaH samo viSamo vA tvakhyAMsasthAyI doSattadardhazeSaM tu punarnikRntet // | saMghAtaH zarIrakadezotthitaH zopha ityacyate // 3 // hInAM punarvardhayituM yateta - zophasamutthAnA ityAdi / zophasamutthAnA iti zothakAraNAH, samAM ca kuryAdativRddhamAMsAm // 31 // | 'zophasyaiva samutthAnaM yeSAm' ityanye / prAyeNeti bAhulyena, kadAcidbhinnasamutthAnA api bhavanti / tairvilakSaNa iti tebhyo vizlaSitAyA ityAdi / vizleSitAyA iti chinnaayaaH| pRthi- | pranthyAdibhyo vyAdhibhyaH pRthagityarthaH; 'tairgranthyAdivyAdhibhiH vIruhANAM vRkSANAm / tasyeti chinnanAsikasya puruSasya / tena kRtvA vilakSaNo nAnAprakAraH' ityanye / pRthurvistIrNaH / prathito pramANeneti vRkSapatrapramANena / utkRtyeti Urdhva chedayitvA / pranthirivonnataH, 'jAtabahugranthiH' ityanye / samaH samasaMsthAnaH, baddhamiti saMlagnaM yathA syAt , 'mAMsaM' iti zeSaH / taditi nAsikAgram / sAdhubandhairiti zobhanabandhaiH kRtvA / apramattaH viSamo veti viSamasaMsthAno vA, etena vraNazophasyAkRteraniyama sAvadhAnaH / susaMhitamityAdi / susaMhitaM samyagabhisamIkSya, uktaH / tvaGmAMsasthAyIti etattu prAyeNa, kutaH? zeSavraNavastu dhvapi vraNazophasya saMbhavAt / doSasaMghAta iti ekasya dvayorbahUnAM nADIdvayena yathAvadvaddhA, pronnamya ca prakRSTaM yathA syAdevamutthApya, vA doSANAM saMghAto doSasaMghAtaH; saMghAta ucchrAyaH / zarIraka'enAM nAsikAmavacUrNayediti saMbandhaH / nADIdvayamatra nalakRta | dezosthita iti etena sarvasarAdbhinakha pratipAdayati // 3 // meraNDapatranAlakRtaM vA, na tu sIsakAdibI(vI)TikA; kutaH ? sA hi gurukhAdadho gacchati / pataGgaraktacandanam, ajanaM rsaajnm| sa SaDavidho. vAtapittakaphazoNitasannipAtA. sitena zuklena / tailenetyukte tilatailaM labdhaM, tilAnAmiti yat gantunimittaH / tasyai doSarUpavyaanairlakSaNAni kRtaM tat pratinidhitailaniSedhArtham / pAyyaH pAyayitavyaH / sujIrNe | vyaakhyaasyaamH| tatra, vAtazopha: kRSNo'ruNo vA bhojane / anye tvevaM paThanti,-"chinAM tu nAsikAM dRSTvA paruSo mRduranavasthitAstodAdayazcAtra vedanAvizeSA vayaHsthasya zarIriNaH / nAsAnurUpaM saMcchidya patraM gaNDe niveza- | bhavanti; pittazopha: pIto mRduH sarakto vA yet"-ityAdi // 27-31 // zIghrAnusAryoSodayazcAtra vedanAvizeSA bhavanti; zleSmazvayathuH pANDu' kaThinaH snigdhaH zIto nADIyogaM vinauSThasya nAsAsandhAnavadvidhim // ya evameva jAnIyAt sa rAkSaH kartumarhati // 32 // 1 'pUrvAdhyAye 'zothavAn bhavati' ityanena shotho'bhihitH| tasya iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne karNavyadha cAmatA pakkatA ca cikitsAvizeSArtha yA bhavati, atastadabhidhAnA dhmaampkaissnniiyo'bhidhiiyte|' iti cakraH / 2 'abhidhAsyante' iti . bandhavidhirnAma SoDazo'dhyAyaH // 16 // pA0 / 3 'zotharUpatayottiSThanta iti shothsmutthaanaaH| tebhyo vila__ atazchinnasyISThasya sNdhaanmaah,-naaddiiyogmityaadi| oSThasya kSaNa iti vakSyamANaviziSTalakSaNatvAdeva vilakSaNaH / tvAMsasthAyItyasaMdhAna vidhi sAsandhAnavat kartavyaH; paraM nADIyogaM vinA / nena tvagnAMsasthatvamavazyaMbhAvitayoktam , ekadezosthitatvena sarvasara. arhati yogyo bhavati / idaM nAsAsandhAnauSThasaMdhAnasUtraM pUrvA zothAdapAkino byaavrtyti| zotha ityucyata iti prakaraNAd 'vraNazotha' cAyairanArSIkRtamapi jejaTagayadAsAdibhiraGgIkRtaM subodhalAca | ityucyata iti zeyam' iti cakraH / 4 'tasyetyanena yadyapi vraNazotha na vyAkhyAtaM, tairaGgIkRtatvAdasmAbhirapi saMgRhItaM, subodhamapi ca | iha pratyavamRzyate, tathA'pi granthyAdInAmapyetadevAmAdilakSaNaM samAna. vaidyaputrabodhArtha vyAkhyAtam / dAkSiNAtyAstu bhiSajaH karNatayoktaM jheyam' iti ckH| 5 dAhAdayaH' iti pA0 / su0 saM0 11 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna snigdho mandAnusArI kaNDvAdayazcAtra vedanAvizeSA hi tvaksavarNatA zItazophatA sthairyamalparujatA'bhavanti: sarvavarNavedanaH sannipAtazvayathuH; pittava- zmavaJca ghanatA, ne mohamupeyAditi // 5 // cchoNitajo'tikRSNazca; pittaraktalakSaNa Agantu 3 sa yadetyAdi / bAhyAbhyantarairiti bAhyA AlepanAdayaH, lohitAvabhAsazca // 4 // | AbhyantarAH kvAthapAnavamanavirecanAdayaH, taiH prazamayituM na saMbhAsa ityAdi / tasya vraNazophasya / doSarUpavyaJjanairiti vAtAdi-vito na pAritaH, 'na prAptaH' ityanye / kriyAviparyayAditi atarpaNArUpairvAtAdilakSaNaizcetyarthaH; 'doSarUpavyajanaiH doSANAM vAtAdInAM dInAmanyathAbhAvAt / hevantaramAha-bahutvAdvA dossaannaamiti|ruupaannyaakRtyo vyajyanta ebhiriti vyaJjanAni' ityanye / na hi bahudoSA vikArAH zoNitAvasekAdibhireva prazamaM yAnti; tatretyAdi / anavasthitaH calaH / todAdayazceti AdizabdA- yaduktam,-"AlepanasrAvaNazodhanaizca samyakprayuktairyadi nopadbhedanacchedanAdayaH / pittazopha ityAdi / oSAdayazceti zAmyet -" iti / tatretyAdi / sthairya kAThinyam / sUcIbhiAdizabdAccoSaparidAhadhUmAyanAni gRhyante / zleSmazophaH rivetyAdi / nistudyate bhRzaM vyathyate, niHzabdo'tra bhRzArthe / pANDurityAdi / kaNDvAdayazceti AdizabdAdgurutvasuptavAdayaH / tAbhiH pipIlikAbhiH / chidyata iva dvidhA kriyata iva / bhidyate Aganturiti patanapIDanAdikRtaH // 4 // | vidAryata iva / zaktirAyudhavizeSaH / tAjyate Ahanyata iva / sayadA bAhyAbhyantaraiH kriyAvizeSaina saMbhAvitaH daNDo laguDaH / ghaTyate cAlyata iva / dahyate pacyata iva ca kSArA nibhyAmiti yathAsaMkhyaM vyAkhyeyaM, tena dahyate bhasmasAt kriyata prazamayituM kriyAviparyayAdvahutvAdvA doSANAM tadA ivAgninA, pacyate aGgAratApairupataSyata iva kSAreNa / oSa ekapAkAbhimukho bhavati / tasyAmasya pacyamAnasya deziko dAhaH, coSaH cUSyata iva vedanAvizeSaH / pari samantApakasya ca lakSaNamucyamAnamupadhAraya- tatra, ddAhaH paridAhaH / AtataH vakasaMkocarahitaH / vedanopazAntirimandISmatA tvaklavarNatA zItazophatA sthairya tyAdi / vakaparipuTanaM tvaca uccaTanam / pratyunnamanam AbhimukhyemandavedanatA'lpazophatA cAmalakSaNamuddimaM; sUci norca namanam / vastAvivetyAdi / yathA bastAvudakasaMcaraNaM bhavati bhiriva nistudyate, dazyata iva pipIlikAbhiH, tadvadvaidye ekamantamavayavaM prapIDayati sati pUyasya saMcaraNaM zophe tAbhizca saMsargyata iva, chidyata iva zastreNa, bhidyata bhavatItyarthaH / muhurmuhastodo vAtavedanA; kaNDaH zleSmavedanA; iva zaktibhiH, tADyata iva daNDena, pIDyata iva pA pakkazothe vidAhApagamena pittAbhAvAttalliGgAbhAvaH / unnatatA NinA, ghaTyata iva cADalyA, dahyate pacyata iva cA vyAdheH unnatazophaH / upadravA oSaparidAhAdayaH / kaphajezikSArAbhyAma, oSacoSaparIdAhAzca bhavanti, vR- svityAdi / kaphajeSu rogeSviti rogo'tra zophaH / tatra viSaye zcikaviddha ivaca sthAnAsanazayaneSuna zAntimupaiti, kaphajeSvatigambhIragatinAt, abhighAtajeSu vA keSuciharAnuAdhmAtabastirivAtatazca zopho bhaveti, tvagvaivayaM praviSTazalyAdihetulAt / tatra hi laksavarNatetyAdi / tatreti zophAbhivRddhivaradAhapipAsA bhaktArucizca pacya kaphaje'bhighAtaje ca zophe / tvaksavarNatA na tu tvagvaivarNya, mAnaliGga, vedanopazAntiH pANDutA'lpazophatA va gambhIragativAdantaHpAkaH, bahiH punastvaksAvarNyameva / zItazolIprAdurbhAvastvaparipuTanaM nimnadarzanamaGgulyA'va. phatA bahiH, antaH punaruSNavaM, gambhIragatitvAt kaphArabdhatvAcca / pIDite pratyunnamanaM, yastAvivodakasaMcaraNaM pUyasya alparujatA kaphArabdhatvAt / azmavaddhanatA zilAvat kAThinyaM, prapIDayatyekamantamante cAvapIDite, muhurmuhustodaH kaphArabdhatvAdabahiHpAkatvAceti / na mohamupeyAditi na tatra mohaM kaNDUMrunnatatA vyAdherupadravazAntibhaktAbhikAGkSA ca gacchet , ebhiH pakkalakSaNaiH pakvameva jAnIyAdityarthaH / 'na pakvaliGgam / kaphajeSu tu rogeSu gambhIragatitvAda- mohamupeyAdyatastaM raktapAkamAcakSate vRddhAH' ityanye // 5 // bhighAtajeSu vA keSucidasamastaM pakkalakSaNaM dRSTrA bhavanti cAtrapakkamapakkamiti manyamAno bhiSaDmohamupaiti; taMtra AmaM vipacyamAnaM ca samyaka pakkaM ca yo bhiSak // 1 'doSarUpaiH kRSNAdibhiH, vyajanaizca taditaraivedanAdibhiH' iti / jAnIyAt sa bhavedvaidyaH shessaastskrvRttyH||6|| cakraH / 2 'zakyate' iti pA0 / 3 'saMsRpyata iva' iti pA0 / 4 'chidyate bhidyata iva zaktibhiH' iti paa0| 5 bhavati' iti / 1 'na tatra' iti pA0 / 2 'yatra tu kaphajeSvamidhAtajeSu vA hastalikhitapustake na paThyate / 6 'bastAvudakasaMcaraNamiva pUyasya rogeSu gambhIragatitvAt prapAkapratiyogInyetAni liGgAni dRzyante saMcaraNamiti yojanA, ante ekasmin pArthe'vapIDite ekamantarama- na tatra mohamupeyAt , zeSalakSaNenaiva pakaM vijAnIyAdityarthaH' iti parapArzva prapIDayatyAkAmati vegena pUrayati pUya ityarthaH' iti hArANacandraH / 'kaphaje gambhIre tathA zastraje ca gambhIre antHhaaraanncndrH| 7 'kaNDUranunnatatA' iti pA0 / 8 'gambhIrAnu- pAke zItatAdi bhavati, tatrAntardA hAdinA pAkAdikAvadhAraNaM, na tatra gatatvAt' iti paa0| 9 'yatra' iti pA0 / mohamupeyAditi zeSavidvAhAdi pUrvalakSaNaiH pAkaM jAnIyAt' iti cakraH / Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] suzrutasaMhitA / mAmAdilakSaNajJAne guNamajJAne doSaM ca darzayannAha-Ama- doSAH / vyApAdanaM hiMsanam / avadaraNaM vidaraNam / kSatavidradhiH mityAdi / zeSA anye AmAdijJAnavarjitAH / taskarAzcaurAH, 'taistairbhAvairabhihate kSate vA' (ni. a. 9) ityAdividradhinidAteSAmiva vRttiryeSAM, prANadhanApahAritvAt // 6 // noktaH / sa yadetyAdi / mohaH ajJAnam / ciraM prabhUtakAlam / vAtAhate nAsti rujA na pAkaH gambhIrAnugataH dUrAnupraviSTaH / utsaGga ivotsaGgaH, vraNAzaye hi pittAdRte nAsti kaphAca puuyH|| cirakAlaM pUyAvasthAnenAvadAritamantaHpradezAntaraM nimnamutsAtasmAt samastAn paripAkakAle tulyatvAt 'utsaGga' ityucyate; 'ut UrdhvaM pUyasya saGga utsaGgaH' pacanti zophAMstraya eva dossaaH||7|| ityanye / avakAzam antarAlam // 9 // kAlAntareNAbhyuditaM tu pittaM bhavati cAtrakRtvA vaze vAtakaphI prshy|| yazchinattyAmamazAnAdyazca pakkamupekSate // pacatyataH zoNitameva pAko zvapacAviva mantavyau tAvanizcitakAriNau // 10 // mato'pareSAM viduSAM dvitiiyH|| 8 // asyaivArthasya nindArthavAdaparaM zlokamAha-yazchinattyAmamiekadoSArabdhA apti pAkakAle sarvadoSAzliSTA bhavantI tyAdi / pakkaM zopha zastrakarmAham / zvapacAvina caNDAlAviva / maMtyAha-vAtAdityAdi / RtezabdaH kaphAcetyatrApi saMbadhyate / ntavyau jJAtavyau / tau dvau / anizcitakAriNau Amacchedanapakko'tribhireva zoNitacaturthaiH zarIramidaM dhAryate' (sU. a. 21) iti pekSaNAt; anye tu 'tau narau zvapacatulyAvAturavyApAdanAt / dvitIyaM darzanaM darzayannAha-kAlAntareNetyAdi / kAlAntareNeti / taLyApAdanaM to kuto vidhata ityAha-anizcitakAriNau yato'. antarazabdo'trAvadhivAcI, prkopprsrsthaansNshrykaalaavdhinaa| samIkSya vidhAyinau vaidyo' // 10 // abhyuditaM tu pittamiti samantato bhAvena punarudataM pittaM, kRtvA vaze vAtakaphI vAtazleSmANo hInau kRtA, prasahya balAtkAreNa vaze prAka zastrakarmaNazceSTaM bhojayedAturaM bhiSak // kRtvA, 'kroDIkRtya' ityanye / mataH saMmataH // 7 // 8 // madyapaM pAyayenmadyaM tIkSNaM yo vedanA'sahaH // 11 // tatra, Amacchede mAMsasirAsnAyusandhyasthivyA- na mUrcchatyannasaMyogAnmattaH zastraM na budhyate // pAdanamatimAtraM zoNitAtipravRttivedanAprAdurbhAvo tasmAdavazyaM bhoktavyaM rogeSUkteSu karmaNi // 12 // 'vadaraNamanekopadvadarzanaM kSatavidradhirvA bhavati / prANo hyAbhyantaro nRNAM baahypraanngunnaanvitH|| sa yadA bhayamohAbhyAM pakkamapyapakkamiti manyamAna dhArayatyavirodhena zarIraM pAzcabhautikam // 13 // zciramupekSate vyAdhiM vaidyastadA gambhIrAnugatodvAra- pakke zophe zastrakarmAhe pUrvakarmAha-prAgityAdi / iSTaM hitaM malabhamAnaH pUyaH svamAzrayamavadAryotsanaM mahAnta- hitakAri; anye liSTamabhipretamapathyamapi tadbalAdhAnArtha bhojayet / mavakAzaM kRtvA nADI janayitvA kRcchasAdhyo | yo vedanAM na sahate taM tIkSNaM madyaM pAyayet paraM madyapam / asyaiva bhavatyasAdhyo veti // 9 // ca phalamAha-na mUrcchatyannasaMyogAdityAdi / zastraM na budhyate zastraAma na chindyAt pakkaM nopekSeteti drshynnaah,-ttrtyaadi|| vedanAM na jAnAtItyarthaH / rogeSUkteSviti mUDhagarbhodarArthIzmaryAAmacchede iti AmazabdAt pacyamAnasyApi grahaNAttatrApyete divarjiteSu, karmaNi zastraprayoge prApte, avazyaM dhruvaM bhokavyam / kasmAdukteSu rogeSu bhojayedityAha,-prANa ityAdi / 1 'nate rujA vAtamRte ca pittaM pAkaH karpha cApi vinA na puuyH| prANo hyAbhyatara iti atrAbhyantaraH prANo balaM, taccIjojanitaM tasmAdvipAkaM paripAkakAle prayAnti zophAstribhireva doSaiH' iti tADa yAnti zAphAkhimireva doSaiH' iti tADa- bhAraharaNAdizaktilakSaNam / bAhyaprANaguNAnvita iti bAhyaprANo'tra patrapustake pAThAntaram / 2 asyAgre tADapatrapustake 'dravyANAM | bAhyaM balamupacayalakSaNaM pAzcabhautikAhArajanitaM, guNAH zarIradA. candanAdInAM dagdhAnAM zvetatA yathA / tadvat pittoSmaNA dagdhaM raktaM AdikAH, tairanvitaH saMyuktaH sanAbhyantaraH prANaH zaktilakSaNaH puyamihocyate' ityadhikaH pATha uplbhyte| 3 'bhayamohAbhyAmiti | zarIra dhArayatItyarthaH / anye khanyathA vyAkhyAnayanti-prANoM bhayAdapi pATanabhIstayA pakkamapyapakameva dRDhayati' iti cakraH / hyAbhyantara iti: 'saMpanno yavaH' itivajAtivivakSayehaikavacanaM, 4 'yadyapyatra vAtAdInAM trayANAmapi kAraNatvamuktaM, tathA'pi pAke tenAnAmiH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcendriyANi bhUtAtme. kAraNatayA pittaM pradhAnameva, pUyaM ca zvetatvaghanatvAbhyAM kaphakAryam / tyAbhyantarAH prANAH, bAhyaprANA AgneyasaumyavAyavyadravyANi kAlAntaraM vidAhAvasthA, tatra pittaprakopo vidAhakAraNatayA pittasya divaso vAyU rAtriH zabdasparzarUparasagandhAzceti, teSAM guNAH, bhavati / vaze kRtvA Ayattau kRtvA, zItatvena pAkapratibandhakAvabhibhUyeti tairanvito'nugataH sannAbhyantaraH prANaH zarIraM dhArayatItyarthaH / yAvat / zoNitaM pacatItyanena zoNitAdhAramAMsAdipAko'pi labhyate, zoNitaM tu matAntare doSatayA prAdhAnyena sAkSAduktam / etacca matA- 1 'atrAmagrahaNena pacyamAnasyApi grahaNam' iti cakraH / ntaramapratiSedhenAnumatameva / pUrvoktapAke'pi hi pittaprAdhAnyamastyeva, 2 ''vedanAsahaH' iti pA0 / 3 'prANa iti balaM; bAhyaprANa pAkatayA ca zoNitamapi tatra labhyata eva' iti cakraH / | AhAraH, balahetutvAt' iti paa0| Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM Fuuuuuuuvariomada m om - tatra bAhyaprANasyAmerguNaiH kadamlalavaNAdibhiranugataH sannantaragniH | romasaMjananAdi / anye vanyathA''pAtanikAM gRhNantyanyathaiva ca zarIraM dhArayatItyAdinA bAhyaprANaguNAnugatalenAbhyantaraprANasya vyAkhyAnayanti-tatra vraNasya SaSTerupakramANAM sukhabodhArtha lakSaNA zarIradhArakalaM darzayanti, asmAbhistu vistarabhayAna darzitam / ntareNa saptavaM darzayannAha,-AdAvityAdi / vimlApanazabdo'tra lakSmaNaTippaNakArastu-AbhyantaraH prANo'nISomAdiH, bahiHpramArjane zophavilayanakare lepapariSekAbhyaGgakhedAdau vartate, yena prANI jIvati, bAhyaprANo'naM, tadguNAHprINanAdayaH, tairanvitaH na tu mandavedanasya snigdhakhinnasya zophasya dvivraNIyapaThitaveNusannAbhyantaraH prANaH zarIraM dhArayatItyarthaH // 11-13 // nAlAGguSThAdimardane / avasecanaM visrAvaNam , avasecanazabdo'pyatra alpo mahAn vA kriyayA vinA yaH vamanavirekazoNitavisrAvaNAdhantarbahiHpramArjane vartate, na tu kevala samucchitaH pAkamupaiti shophH|| eva visrAyaNe / evaM zeSeSvapyupakrameSUpakramAntarANi samAneSu vizAlamUlo viSamaM vidagdhaH samAnAnyantarbhAvyAni // 17 // 18 // sa kRcchratAM yaatyvgaaddhdossH||14|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAvyAkhyAM suzrutamahati zophe'lpe vA'pratikriyamANe sati bahuM doSamAha,- vyAkhyAyAM sUtrasthAne saptadazo'dhyAyaH // 17 // alpa ityAdi / viSamaM vidagdha iti viSamavidAho viSamapAka ityarthaH / avagADhadoSa iti AbhyantarapUrya ityarthaH / 'yo assttaadsho'dhyaayH| dyutthito'lpo yadi vA mahAn vA kriyAM vinA pAkamupaiti zothaH' athAto vraNAlepanabandhavidhimadhyAyaM vyAkhyAiti kecit paThanti // 14 // syaamH||1|| AlepavisrAvaNAzodhanastu yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // samyak prayuktairyadi nopazAmyet // Alepa Adya upakramaH, eSa sarvazophAnAM sApacyeta zIghraM samamalpamUlaH sa piNDitazvopari connataH syAt // 15 // mAnyaH pradhAnatamazca, taM ca pratirogaM vakSyAmaH tato bandhaHpradhAnaM, tena zuddhirvaNaropaNamasthisaMdhisthairya zophAnAmAlepanAdikriyAsamUhAvacAraNe'pi pakkAnAmupakramasAphalyaM darzayannAha,--AlepanetyAdi / pacyeta zIghraM samamiti __ athAta ityAdi / eSa AlepaH / nanveSa Alepa Adya upaetena samapAkatvamuktaM, sa zophaH, piNDito vartulIbhavati // 15 // kramaH kathaM ? dvivaNIye'patarpaNasyAdyatvena paThitatvAt ; ucyatekakSaM samAsAdya yathaiva vahni auSadhadravyebhyo bahirantaHpramArjanebhya Alepa Adya ityarthaH; rvAyvIritaH saMdahati prasahya // AdyasamIpatvAccheSTavAdvA''lepa Adya ityucyate / sarvazophAnAM tathaiva pUyo'pyaviniHsRto hi sAmAnya iti vAtAdizophAnAM tulyaH, AlepakhenAmedAt / mAMsaM sirAHstrAyu ca khAdatIha // 16 // pradhAnatamazca sarvopakramebhya AzupIDAharatvAt / taM ca pratirogaM pakkasyApyupekSaNe zophasya prAguktameva doSaM dRSTAntena darza- vakSyAma iti tamAlepa, pratirogaM roge roge, vakSyAmaH kathayAmAha-kakSamityAdi / kakSastRNAdibahulaH pradezaH / iheti yiSyAmaH, asmin sthAne cikitsite ca / tataH tasmApakkazophe // 16 // dAlepAt / asthisandhisthairya ceti asbhaH sandherdAr2yA 'bhavati' Adau vimlApanaM kuryAdvitIyamavasecanam // ityadhyAhAraH / kecidAcAryA imaM na paThanti // 1-3 // tRtIyamupanAhaM tu caturthI pATanakriyAm // 17 // taMtra pratilomamAlimpet / pratilome hi samyagau: paJcamaM zodhanaM kuryAt SaSThaM ropaNamiSyate // pate kramA vraNasyoktAH saptamaM vaikRtApaham // 18 // 1'athAta AlepanavaNabandhavidhi vyAkhyAsyAmaH' iti tADapatraiti suzrutasaMhitAyAM sutrasthAne AmapakkaiSaNIyo pustake pAThaH / 'pUrvAdhyAyoktavraNopakramatayA AlepanaM tadanuSaleNa nAma sptdsho'dhyaayH|| 17 // ca bandhamabhidhAtuM AlepanIyo'bhidhIyate / AlepanamadhikRtya kRta vraNasya SaSTarupakramANAM sUtrasthAne sUtraNArtha vimlApanAdInupa- | ityAlepanIyaH, tena vraNavandhavidhAnamida notsUtram ; anye tu kramAnirdizannAha-AdAvityAdi / Adau vimlApanamaGgulyAdi 'Alepabandhavidhi' iti paThanti' iti ckrH| 2 'Alepa' Adha mardanena zophavilayanam / avasecanaM jalaukAdibhI raktavisrAva upakrama iti zothameSajaprayogApekSayA''lepasyAdyatvamuktaM, tena dviva. gam / upanAho bandhanaM pAcanAya / vaikRtApahamiti savarNakaraNa | NIye'patarpaNasyAcatvamuktaM na virodhi / pradhAnatamatvamasya prathamabhUta zodhAvasthAprazamakatvAdeva / taM pratirogaM vakSyAma iti iha tu tasya 1 'yo basthito'spo yadi vA mahAn syAt kriyA vinA pAkamupaiti vidhimAtraM vakSyAmo na tu tatprayogAniti bhAvaH' iti cakraH / zothaH' iti pA0 / 2 'zIghrapAkAdayo guNA AlepanAdinA doSa-3'pravizati romakUpaiH, tasya pramANa mAhiSAI carmotsedhamupadi-- kSapaNAd bhavanti' iti ckrH| 3 vartulIbhUtaH' iti paa0| zanti / ' iti tADapatrapustake pAThaH / Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| % 3 ameronewwwwwwwwwwwwww SadhamayatiSThate'nupravizati ca romakUpAn khedavA- vaNavraNazopheSvityarthaH / viSayAntareNAlepasya nAmAntaramAha,hi mizca sirAmukhairvIrya prApnoti // 4 // yasvityAdi / tuzabdo'vadhAraNe / bhUyaHzabdo'tra punararthe / ___ idAnImAlepAvacAraNaM tatphalaM ca nirdeSTamAha,-tatretyAdi / niruddhA niSiddhA / anye khatra 'nirodhyAlepanasaMjJAM' iti paThanti; pratilomamAlimpediti lomAbhimukhamAlimpet / hi yasmAdarthe / tatra tatrApi sa evArthaH / kalkasaMjJasyAlepasya karma aah,-tenetyaadi| avatiSThate avasthitiM karoti, anupravizati ca 'auSadhaM' AsrAvasanirodha iti AsrAvo raktAdyAsrAvaH / anantardoSateti ityanuvartate // 4 // doSo'tra pUyaH, tenAbhyantarapUyavarjitatvam / vraNazuddhizceti doSaduSTinivRttiH; cakArAvraNaropaNasya grahaNam // 6 // na ca zuSyamANamupekSeta, anyatra pIDayitavyAt; zuSko hyapArthako rukkarazca // 5 // avidagdheSu zopheSu hitamAlepanaM bhavet // AlepasyAvasthAyAM kartavyatAmAha,-na cetyAdi / anyatra yathAkhaM doSazamanaM dAhakaNDUrujApaham // 7 // svakaprasAdanamevAtryaM mAMsaraktaprasAdanam // pIDayitavyAditi pIDanadravyairmizrakoktairyo vraNaH pIDanIyo bhavati dAhaprazamanaM zreSThaM rujAkaNDUvinAzanam // 8 // tasmAdanyatra zuSyamANaM nopekSatetyarthaH / hi yasmAdatheM / apArthako marmadezeSu ye rogA guhyevapi tathA nRNAm // niSphalaH // 5 // saMzodhanAya teSAM hi kuryAdAlepanaM bhiSak // 9 // sa trividhaH-pralepaH, pradeha, Alepazca / pralepa (SaDbhAgaM paittike snehaM caturbhAgaM tu vAtike pradehayorantaraM-tatra pralepaH zItastanuravizoSI aSTabhAgaM tu kaphaje mehamAtrAM pradApayet // 10 // ) vizoSI vA; pradehastUSNaH zIto vA bahalo'bahura AlepasyAtmaviSaye kAlAvadhimAha-avidagdheSvityAdi / vizoSI ca; mdhymo'traalepH| tatra, raktapittapra. avidagdhevAlepanaM hitaM, vidagdheSu punaH pradeha eva, yasya 'upanAha' sAdakRdAlepaH, pradeho vAtazleSmaprazamanaH zodhanoM iti saMjJAntaram / yathAkhaM doSazamanamiti vAtAdidoSeSu madhye ropaNaH zophavedanApahazca, tasyopayogaHkSatAkSateSu; yadAlepanaM dravyaguNApekSayA yasya doSasya zamanaM bhavet tat tatra yastu kSateSUpayujyate sa bhUyaH 'kalka' iti saMjJA hitmityrthH| dAhakaNDUrujApahamiti dAhaH pittasya, kaNDUH kaphasya, labhate niruddhAlepanasaMzaH, tenAnAvasannirodho rujA vAtasya, etA apahanti / dUSyaMtrasAdanatvamAlepasya nirdeSTu. mRdutA pUtimAMsApakarSaNamanantardoSatA vraNazuddhizca maah,-vprsaadnmevaamymiti|-abhyN pradhAnam / dAhakaNDUbhavati // 6 // rujApahamiti pUrvasminneva zloke dAhAdInAM paThitavAdiha punaH pATho tadbhedAnAha-sa trividha ityAdi / pralepapradehayorvAstavAmede | dUSyakRtA api dAhAdayo bhavantIti bodhanArtham // 7-10 // 'pi vyAvahArikaM bhedaM darzayannAha-tatra pralepa ityAdi / antaraM | tesya pramANaM mahiSAcarmotsedhamupadizanti 11 bhedaH, sthAnAsanavat / pralepaM lakSaNairnirdizannAha,-pralepa tanukhamAlepasya guNaH, tanuvaM kiM pramANamityAha-tasyeityAdi / avizoSI apIDayitavye vraNazophe, vizoSI tyAdi / pradehastu mahiSAcarmocchAyApekSayA sthUla iti / ye tu pIDayitavye; etena yena kalkena candanavallipyate sa pralepaH; anye 'zItastanuH' ityAdilakSaNaM pradehasya' iti vadanti / lakSaNaiH tanukha pradehaguNaM manyate, teSAM mate pradehasyaitat pramANam // 11 // pradehaM nirdizannAha,-pradeha ityAdi / uSNaH zIto veti ma cAlepaM rAtrau prayujIta, mA bhUcchaityavihatoviSayApekSayA; tatra vAtabahule kaphabahule vA uSNaH, pittaraktabahule maNastadanirgamAdvikArapravRttiriti // 12 // zItaH / bahalaH sthUlaH, etena yastu kalkaH piNDIkRtya vraNa- pradehasAdhye vyAdhau tu hitamAlepanaM divA // syopari dIyate sa pradehaH / 'uSNaH zIto vA' ityAdilakSaNaM 'prale- | pittaraktAbhighAtotthe saviNeca vishesstH||13|| pasya' iti kecinmanyante / lakSaNAntaraM nirdizya kAryabhedaM nirdiza- naca paryaSitaM lepaM kadAcidavacArayet // mAha,-tatretyAdi / tatreti tayormadhye / kecidatrAlepanasthAne uparyupari lepaM ca na kadAcit pradApayet // 14 // 'pradeha' iti paThanti, anye tu pradehasthAne AlepaM paThanti / 1 hArANacandrasaMmato'yaM paatthH| 2 'tasya pramANaM mahiSAcaAlepasya sAmAnyaviSayaM darzayannAha,-tasyetyAdi / kSatAkSateSu | mocchAyApekSayA'sthUla iti' iti pA0 / 'atra mahiSacotsedhatA paraM 1'ruSkarazca' iti pA0 / 2 'teSAmantaraM-pralepaH zItaH' iti pramANaM lepasya, tanutvaM yakSyamANamAlepasya taduktamAnAdapakoNa' pA0 / 3 'abahunahalo nAlibahalaH, AlepAtkinidahala ityetattA- iti ckrH| 3 'rAtrisvAbhAvikazaityAt saMvRtaromakUpAta punarAle* tparyam' iti haaraanncndrH| 'bahalo bahuravizoSI' iti paa0| pane'pi vraNoSmA bahiranirgacchannavaruddho vivRddhaH sannitaravraNe vraNazothe bahalatvenAyaM bahinigacchadUSmarodhAdAtakaphahantA / taduktaM carake- | vA dAhapAko karotIti bhAvaH / yastu pradeho vAtaleSmaviSayaH sa "zlakSNasUkSmaghano. .lepazcandanasyApi dAhakRt / svaggatasyoSmaNo | rAtrAvapi deyo'viruddhatvAt / pAcanalepastu pAcakatvAdeva dAtavyA, roSAcchItakRcAnyathA'guroH" (ca. ci. bha. 30) iti ckrH| tathA dhUtapradeho nirvApaNatayA. dIyata evaM kSIrazItajalAdisekazva', 4 teSAmityAdi' iti pA0 / | tathA vraNakaeko'pyahorAtrasthAthibandhavihita eva' iti ckr| Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna 1 303 USmANa vedanAM dAhaM ghanatvAjanayeta shi|| idAnI vraNabandhavidhiH prastUyate, sa ca dravyAdhInaH, atastAna ca tenaiva lepena pradehaM dApayet punH|| nyeva prAgupadeSTumAha,-kSaumetyAdi / kSaumam atasItantubhivyUtaM, zuSkabhAvAtsa nirvIryo yukto'pi syAdapArthakaH15 | anye vastrAntaramAhuH; kArpAsaM kArpAsatanturacitam ; Avikam viziSTe kAle AlepAvacAraNavidhiniSedhe, kathaMcikriyamANe urabhraromavyUtaM; dukUlaM paTTavastram , anye valkalamAhuH; kauzeyaM koca doSamAha.-na cetyAdi / etenAsya vidhiH sacyate tena zakArakRmilAlodbhUtaM, yat 'sara' iti loke; patrorNI rala. pAtazlaiSmikApAkizothe rAtrau pradeha upayoktavyaH, tathA vida kAkhyaH kambalaH, anye tu 'yairharitAdIni devAGgAnyupyante te patrohyamAne zothe pradeho deya eva.kSateSu kalko'pi rAtrau dAtavya iti. NoH', 'dhautakozeyam' ityapare, 'bhAgadhapoNDakAdidezeSu nAgatathA pittaje zothe vAtapittaje ca zatadhautaghRtAbhyaGgAdi dAta vRkSAdayazcavAro vRkSAstatpatrebhyo jAtairharitatantubhirUrNArUpairvayate vyamiti / zailyAvihatoSmaNa iti 'zophasya' iti zeSaH / tadani yattat patrorNam' ityeke; cInapaTuM cInadeza evotpadyate, taddezargamAt zophoSmAniHsaraNAt / vikArapravRttirvikArAbhivRddhiH / janAstu 'cInayugapaTTam' iti vadanti, sa ca patrorNasyaiva bhedaH, zaityaruddharomakUpatvAdanirgacchannUSmA AlepenAntana to'tyarthaM zopha | anye netramAhuH; carma eNAdInAm , apare carmavadvandhanadravyam , pacatItyarthaH / khedavAhibhiH sirAmukhaizca vIrya prApnotItyata Urdhva | athavA suvarNapiSTikAliptacarmatantubhisturuSkaryAni vayante tAni bahuSu pratiSu nibandhapAThakramAdyatikrameNa pAThakramo'dhikazca pATho carmazabdenocyante; bAhyavalkalamantyaM ca tyaktvA madhyaM yagRhyate dRzyate; sa ucyate-"tasya pramANaM mahiSAcarmotsedhamupadi tadantarvalkalam ; alAbUzakalaM tumbIphalakarparikA; latAvidalaM zanti / na ca zuSyamANamupekSetAnyatra pIDayitavyAt ; zuSko zyAmalatAdipATitAdhaH kecidvidalazabdaM carmAdibhiH saha hya pArthoM rukarazca / sa trividha AlepaH pradeho lepazca / teSAma saMbadhnanti, anye tu vidalazabdena vaMzavetrAdikambikAmAhuH; ntaraM AlepaH zItastanuravizoSI vizoSI ca, pradehastUSNaH latAzabdena ca zyAmalatAdInAM grahaNaM; rajarmuJjabalbajAdivalitaH; zIto vA bahulo bahuravizoSI ca, madhyamo lepa iti / vizeSato tUlaphalaM zAlmalIphalAdi; santAnikA kSIrasantAnikA, anye raktapittaprasAdakRdAlepaH; pralepo vAtazleSmaprazamanaH zodhano 'kuzala santAnikA' iti paThanti, kuzalasantAnikA kolikavRttiH ropaNaH zophavedanApahazca, tasyopayogaH kSatAkSateSu; yastu kSate dvitritanturacitA 'vaya' iti loke prasiddhA, markaTavAsaM keciprapo ja dAhuH; lohAni suvarNatrapusIsAdIni / va punasteSAmupayoga tenAsAvasaMnirodho mRdutA pUtimAMsApakarSaNamanantoSatA vraNa ityAha teSAmityAdi / teSAM kSaumAdInAm / vyAdhi kAlaM zuddhizca bhavati / ubhayaguNo lepaH / na cAlepaM rAtrau prayuJjIta, cAvekSyopayoga iti tatra vAtazlaiSmika vyAdhi kAlaM ca zItamamAbhUcchatyavihatoSmaNastadanirgamAdvikArapravRttiriti / tvakprasA. vekSya vraNabandhanadravyANAM ghanAnAmupayogaH, raktapaittikaM vyAdhimuSNaM danamevAmyaM mAMsaraktaprasAdanam / dAhaprazamanaM zreSThaM todakaNDUvinA ca kAlamavekSya tanUnAmupayogaH; cakArAdADhasthAnamavekSya panAzanam // marmadezeSu ye rogA guhyeSvapi tathA nRNAm / saMzodhanAya nAmupayogaH, zithilasthAnamavekSya tanUnAmupayoga iti / vargoktAnAM teSAM hi kuyodAlepanaM bhiSak // avidagdheSu zotheSa hitamA- vraNabandhanadravyANAM saMkSepeNAdezamAha,-prakaraNatazcaiSAmAdeza lepanaM bhavet / yathAkhaM doSazamanaM dAhakaNDUvinAzanam // SaDbhAgaM iti |-prkrnntH prakaraNamavekSya, eSAM vraNabandhanadravyANAmApaittike snehaM caturbhAgaM tu vAtaje / aSTabhAgaM tu kaphaje snehamAtrAM dezanaM; tadyathA-sAdidaSTasyAriSThAbandho rakSA(jvA)dibhiH, pradApayet" iti / ayaM pATho vartamAneSu pustakeSu sarveSveva raktAtipravRttau raktanivRttyartha santAnikayA banIyAt , pATitazyApaThyata ityasmAbhiH kramamAtraM darzitaM; na tvayaM paThanIyaH; paThanIyaH malatAdyairbhagnasandhAnAya bandhaH kartavyaH, lauhaiH suvarNAdibhirdapunaH prAktanapATha eva, sarvapUrvAcAryasaMmatatvAt // 12-15 // ntAn banIyAt, trapvAdibhirarbudagranthyAdIn , alAbuzakalena zirovaNAn banIyAt ; evamanyeSAmapi yathArhamAdezanam // 16 // ata Urdhva vaNabandhanadravyANyupadeSyAmaH tadya- tatrakozaMdAmakhastikAnuvelitamu(pra)tolImaNDathA-kSaumakAsAvikadukUlakauzeyapatrorNacInapa- lasthagikAyamakakhaTrAcIna vibandhavitAnagophaNA: dRcarmAntarvalkalAlAbUzakalalatAvidalarajatUlapha. lasantAnikAlauhAnItiH teSAM vyAdhi kAlaMcAve. 1 'bandhAnAM durvijJeyatayA tatrAntarANi jJAnArtha likhyante yathAzyopayogaH; prkrnntshcaissaamaadeshH||16|| kramam / tatra koze bhoja:-"aGgulyaGguSThakAgreSu kUrcakUparajAnuSu / koSaka koSakAkAraM vraNabandha tu yojayet // dAmAkRtizcatuSpAdo 1.rajjutUlasantAnikA iti pA0 / 2 'cakrastu 'lohA- bandhaH syAhAmasaMzitaH / svastikaM svastikAkAraM bandhaM kuryAt stanAdIni' iti paThitvA AdizabdAdazvabAlAdInAM grahaNam' iti diSu // zAkhAsu tiryakpatitAn prahArAdikRtAn bhiSak / tAn prasIvyAkhyAnayati / 'dukUlaM valkalavizeSodbhavam , patroNa patanIti | vyAnubanIyAdayaM leyo'nuvellitaH" iti / pratolIbandhe vaitaraNa:khyAtatantubhavaM, tUlaphalaM zAlmalIphalaM, tasya tUlaracitAmbara bandhArthamu- | "pratolI pu(mu)TikA proktA jAlababahurandhakaH |......caiv grIvAyAM payujyate' iti cakraH / 'antarvakalakha ityantaskalaM, bhUjoDamma- lalATe ca prayojayet // sthagikA sthagikAkArAM medAGguSThAGgulosthirAditvamadhyam' iti haaraanncndrH| tAm / yathAsvamauSadhaiH pUrNA kalpayet susamAhitAm"-iti; evaM Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| 87 paJcAGgI ceti caturdaza bandhavizeSAH / teSAM nAma- idAnI bandhavizeSAn saMkhyayA nirdeSTumAha-tatra koze. bhirevAkRtayaH prAyeNa vyaakhyaataaH||17|| tyAdi / eSAmAkAraM nirdeSTumAha,-teSAmityAdi / prAyograhaNAbheSajapUrNA kRtvA paTTena badhyata iti kozAt sthagikAyA vizeSaH, nAmnaiva sarveSAmAkRtIvaktuM na zakyate, tasmAt paratantroktalakSaNa mapyatraiva samyagAkRtivijJAnAya zlokairupadekSyAmaH / tadyathA,kozastu na badhyate / "yamakavaNayoH kuryAdyamakaM maNDalAkRtim / "pUrayitvauSadhairbandhaH kriyate kozakAkRtiH / kozakAkhyaH sa khaTvA tu bahupAdA syAcIrAbhirbahubhirvRtA / bandhanaM kArayecchAhanuga vijJeyo vaidyarbandhanavarjitaH // dAmAkRtiM catuSpAdAM dAmAkhyaM, NDepu kovidaH / cInabandhaM vijAnIyAccInA( rA )bhibahubhivRtam // khastikaM punaH / khastikAkRtimAsIvya, pazcAdAveThya badhyate // vibandho vividho bandhaH sa tu pRSThodarorasi / Urdhva tiryagadhazcApi anuvellitaM tadvidyAt, mutolIlakSaNaM zRNu / bahanirmuTikAkArI paTTacIrAvRtaH sa tu / vitAnaM tu vitAnAbha mUniM kuryAt susaMsthi jAlavadvahurandhrakaH // mutolIbandha eSa syAt saMjJAntaramataH tam / gophaNAM gophaNAkArAM yujhyAnnAsauSThavastiSu / cibuke cApi zRNu / gotuNDikA cAlanI ca tAmevAhurbhiSagvarAH // maNDalaM paJcAGgI hanusandhau visaGgate / svadayitvA sthite sandhau kuryAt paJcA veSTanAkAraM vidadhyAt , sthagikAM punH| sthagikAmiva cApUrya bheSajaiH zAvRtAm" iti cakraH / "kozo'tra bahinirgantumicchunA koza paTTakena ca // badhyate maNDalAkoro yamalavraNayostu yaH / bandhaM kAreNa dRSTopAnto yaH 'koyA' iti samAkhyAtaH krimikozastadA yamakanAmAnaM bhiSajo varNayanti tam // khaTvAkArazcatuSpAdaH kAro bandhaH 'koza' iti vyapadizyate / dAma mAleveti dAma / khaTTAbandhaH prakIrtitaH / cInabandhaM vijAnIyAcIrAbhirbahubhisvastikaH prAyeNa jihvAmUlIyalakSaNaH kiJcidAnatAmro jitvarANAM vRtam / vibandho vividho bandhaH sa ca SaiTcIndhi(ri)kAyutaH // dhvajacihnavizeSaH, tadAkAro bandhaH svastikaH / velita vakramanugata jJeyo vitAnasaMjJastu vitAnAkArasaMyutaH / pASANaguDakotkSepakAmityanuvelitaM, tadasyAstItyanuvelitam ; akAro matvarthIyaH, vakrAnu riNIM gophaNAM viduH // tadAkRtiM bhiSakkuryAdgophaNAM, paJcakambipUrvyA kRto bandha ityarthaH / pratolI rathyeva pratolI, yathA ca sA bhiH / paJcAGgoM tu vRtAM kuryAt sandhAnAya cikitsakaH"vistRtatvAnnaragajAdInAM pracArasukhA tathaivAyamapi bandhaH zaithilyAdvi iti // 17 // "mUtrayorapIti tAtparyam / ata eva vakSyati-grIvAmer3hayoH pratolI. miti / golo bandho maNDalaH / sthagikA tAmbUlakaraGkaH 'biDIdAnI' tatra kozamaGguSThAGguliparvasu vidadhyAt, dAma iti vijJAyate, tasyAzvoparibhAga eveda kramAvanatatvenaupayogikatayA- saMbAdhe'Gge, sandhikUrcakabhUstanAntaratalakarNeSu sva. 'bhipreyata iti pratIyate, vakSyati hi-aGguSThAGgulimeDhAgreSu sthagikA- stikam, anuvellitaM zAkhAsu, prIvAmedrayoH mu. miti / bandho'yaM kozAkhyAdIrghatvena hIyata iti pRthaktvenopadizyata (pra)tolI, vRtte'Gge maNDalam, anuSThAlimedAneSu ityanusandheyam / dvayorbaNayoH saMyamano yamaka iti nirucyate / sthagikAM, yamalavaNayoryamakaM, hanuzalagaNDeSu kha. khaTvAkArazcatuSpAdo bandhaH khaTvA / bahubhizcInAMzukaiH kRto TvAm ,apAGgayodhInaM, pRSThodoramsu vibandha, mUrdhani bandhazcInaH / UrdhvAdhastiryakaparikSiptatvena' vividhAkAro bandho vitAnaM, cibukanAsauSThAMsabastiSu gophaNAM, jatruNa vibandhaH / zirastrAkAreNa vistAro bandho vitAnaH / kaupInabandho Udhve pazvAGgImiti, yo vA yasmin zarIrapradeze nAma gophaNetyucyate svazAstrasiddhAntAditi gamyate, gudabhraMzaciki- suniviSTo bhavati taM tasmin viddhyaat||18|| sAdau tadarthe gophaNAzabdaprayogadarzanAt / paJcAnAmajhAnAM samAhAraH | bandhaviSayamAha,-tatretyAdi / tatreti caturdazabandheSu mdhye| paJcAGgI, tadyogAdvandho'yaM paJcAGgItyucyate" iti haaraanncndrH| parvazabdo'GguSThAGgulibhiH saha saMbadhyate / dAma saMbAdhe'oM iti bhaSTAjasaMgrahe utsaGgAkhyamadhikaM gRhItvA paJcadaza bandhAH ptthitaaH| saMkaTe'Gge / saMdhikUrcakabhrastanAntaratalakarNeSviti kSipramarmoparibandhaviSayeSu ca 'utsaGgaM vilambini, svastikaM sandhikUrcabhrastanA STAdubhayataH kUrcakaH, pAdAGguSThAkulyormadhye kSipramiti marma; bhUstantarakukSyakSikapolakarNeSu, sthagikAmaGguSThAGgulimeDhAyamUtravRddhiSu, vitAnaM | nAntaramiti antarazabdaH pratyeka saMbadhyate; talamiha hastapAdamUrdhAdau pRthule'je, gophaNAM nAsauSThacibukasandhiSu' iti vizeSaH talam / zAkhAsviti zAkhAsu sakthibAhuSu / bAhupArbodarorupaThyate / 'utsamutsaGgamiva, vilambini bAhrAdau kaNThAdilambamAna; pRSThAdikaM vRttamaGgam / aGguSThAGgulimer3hAgreSviti agrazabdo'trAsvastikAkRti svastikaM yadUrdhva dakSiNAdetyAdho vAmaM yAti punaH GguSThAdibhiH saha pratyeka saMbadhyate / hanuzaGkhagaNDeSviti hanurmukhaparivRtyAyo dakSiNAdUrdhva vAma, tatsandhyAdiSu yojyaM; kUcoM nAma | sandhiH, zavo bhUkarNayorantaraM, gaNDo galaH / apAGgayozcInamiti marma, anuvelitaM yadIrgha kRtvA veSTanaM, mutolIva mutolI tRNamayaH apaanggyonetraantprdeshyoH| hRdayovaM stanayormadhyaM grIvAmUlAdadha. phalAdhAraH, maNDalamiva maNDalaM tadvatte'o stanAdI, sthagikeva sthagikA | staadrH| mardhA mastakam / cibukanAsauSThAMsabastiSu gophaNAmiti lambamAnaM tAmbUlakara kaM, yamakaM yadekasmin paTTake dvivraNabandhe madhyaM cibukamoSTAdho mAMsAsthipiNDikA, aMso bAhuziraH, bastimUtrAdaidhyeNa vicchidyApanIyate khedAdyabhAvAya, khaTvA caturbAhu paTTakaM, cInaM stokavistIrNA AyatA paTTikA, paJcAGgI yasmin paTTe catvAro - 1 'Asicya' iti paa0| 2 'sthagikA punaH / sthagikAdi. bAhavaH ekA covaM paTTikA' (a. saM. sU. sthA. a. 38) itya- mirApUrva bheSajaiH paTTakena ca' iti paa0| 3 'ghaTcIrikAyutaH' yaanggsNgrhnyaakhyaayaaminduH| | iti pA0 / 4 'cibukamoSThApaH, nAsA asthipiNDikA' iti pA0 / aSTAGgulimeDhAgreSvivAdarAru sandhyAdiSu yojanA aSTAdibhiH Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAnaM zayaH / jatruNa UrdhvaM prIvAmUlAdupari / AdyasUtrAt 'vidadhyAt' Nam / duAsAt dussprveshaat| vraNavama' vraNamukham / gayaiti kriyApadaM sarvatrAnuvartate / uktaM dezaniyamaM prayojanavazena dAsAcAryastvanyathA''pAtanikAM gRhIlA pAThamanyathA paThativyabhicArayannAha-yo vetyAdi / suniviSTaH shobhnaakaarH||18|| "atisnehAtirUkSayorvikezikauSadhayordoSaM yuktiyuktasnehato guNaM yantraNamUrvamadhastiryak ca // 19 // ca vaktumAha,-kasmAt ? atisnehAt kledo raukSyAcchedo bandho mRdusamAvagADhamedAtrividhaH, sa ca yantraNamantareNa na yuktasnehAt samyaguparoha" iti // 21 // saMbhavati, ato yantraNaM nirdeSTamAha-yantraNamUrdhvamadhastiryaka tatra vraNAyatanavizeSAdvandhavizeSatrividho bhaceti / yantraNaM paTTapranthebandhanaM, taccordhvAdibhedena triprakAra, vati-gADhaH, samaH, zithila iti // 22 // vraNAkRtInAM nAnAvidhatvAt / cakAra UrdhvAdibhedAneva samuccinoti // 19 // idAnImuktasaMkhyAkamapi bandhaM vraNAkRtivizeSeNa trividhaM darzayannAha,-tatretyAdi / vraNAyatanavizeSAditi vraNAnAmAyatanaM tatra ghanAM kavalikAM dattvA vAmahastaparikSepamR | sthAnamaGgapratyaGgAdikaM, tadvizeSAdgADhAdayo bandhavizeSA bhavanti / jumanAviddhamasaMkucitaM mRdu paDheM nivezya banIyAt / nanu, doSakAlavizeSAdapyagre bandhavizeSANAM darzitavAddoSakAlAmaca vaNasyopari kuryAdranthimAbAdhakaraM ca // 20 // vapyatra vAcyAviti ? ucyate, doSakAlau hi vraNAyatanavizeSa.. bandhAvacAraNaM nirdizanAha,-tatretyAdi |-ttreti vAkyo mAtrakarAviti na pRthaguktau; anye tu vraNAyatanavizeSAdityasyAgre pakrame / ghanAM kavalikAmiti auSadhavastrayorantare yA dIyate cakAro lupto draSTavya iti paThanti, tenAnuktadoSakAlavizeSo'pi auSadhasaMsthApanArthamaudumbarAditvak patrANi vA, sA 'kavalikA' labhyate, tasmAdapi bandhavizeSA bhavanti / vraNAyatanavizeSAditi ityucyate; anye dviguNacaturguNamRdukarpaTaviracitAM kavalikA anye'nyathA vyAkhyAnayanti "vraNAnAM vAtAdhArabdhAnAM vizeSAmAhuH / vAmahastaparikSepamiti vAmahastaparikSepAdRSTyA racito tathA''yatanAnAM sthAnAnAmaGgapratyaGgAdikAnAM kAle vizeSAtrayo bandho maGgalamAvahati; anye tu paTTe vAmahastaparikSipte dakSiNa bandhavizeSA bhavanti" iti / 'vraNAyatanaM vraNAkAro vraNasanniveza' hastena sAdhu bandho niSpadyate' ityAcakSate; apare tu bAmada ityanye vyAcakSate; idaM cAsaGgatameveti // 22 // . kSiNaparikSepAvubhAvapi viSaye kartavyau. kriyAsaukayArtha tu vAmahastaparikSepa uktaH / RjukhaM sannivezavizeSApekSam / pIyantrarujogADhaHsocchAsaHzithilaH smRtH|| anAviddham anAkulitam , asaMkIrNamityapare / asaMkucitaM naiva gADhona zithilaH samo bandhaH prkiirtitH||23 valivarjitam / mRdu komalam / vAmahastaparikSeparjuvAdiguNa- gADhAdibandhAnAM lakSaNaM nirdizannAha.-pIDayannarujo gADha yuktaM paTTa nivezya saMsthApya banIyAdityarthaH / AbAdhakara ceti A iti |-gaaddho bandhaH pIDayannapyavagADhamAno'pi na rujati / samantataH pIDAkara granthi na kuryAdityarthaH / sa ca vAmadakSiNa- socchrAsaH anavagADhakaH // 23 // pArzvayostathA pRSThe'pi kriyamANaH svapnAbAdhakaraH syAditi // 20 // tatra sphikkakSikakSAvataNoruziraHsu gADhaH, zA naca vikezikauSadhe atisnigdhe atirUkSe viSame khAvadanakarNakaNThamedamuSkapRSThapArbodaroramsu samaH, vA kurvIta; yasmAdatisnehAt kledo, rokSyAcchedo, akSaNoH sandhiSu ca zithila iti // 24 // duAsAdraNavavigharSaNamiti // 21 // prAgeva vraNAyatanavizeSAdvandhavizeSaM nirdizannAha-tatretatrauSadhakalkavaNavAH snigdhAdibhAvaM niyamayannAha,-na tyAdi / sphicau kaTipothI, vasaNa UrusandhiH , mer3ho mehanaM, cetyAdi / vikezikauSadhe iti tilakalkamadhughRtAktavastrasya | muSko'NDakoSaH // 24 // sUtrasya vA vartirvikezikA, sI ca pUtimAMsotsaGgagatipUyagarbheSu vraNeSu nikSipyate; auSadhamiha auSadhakalkaH, sa ca kevalakalkaH tatra paittikaM gADhasthAne samaM banIyAt , samasthAne pUtimAMsotsaGgagatyasthyantarapUyavarjiteSu vraNeSu dIyate; etadvi- zithilaM, zithilasthAne naiva; evaM zoNitaduSTaM ca; paryayavraNeSu punarvikezikauSadhakalkayorubhayorapyupayogaH / viSame zlaiSmikaM zithilasthAne samaM, samasthAne gADhaM, gADhadurvyaste; anye 'viSame' iti na paThanti / vikezikauSadhayorati- sthAne gADhataraM, evaM vAtaduSTaM ca // 25 // snigdhAtirUkSadurvyastayordoSaM vaktumAha,-yasmAdatisnehAt kleda doSavizeSAdvandhavizeSa nirdeSTumAha,-tatretyAdi // 25 // iti |-kledo vraNasyAtvam / chedaH saMhatayoxNauSThayodhiAkara tatra paittikaM zaradi grISme dvirahno banIyAt, 1 'kavalayati kroDIkarAtIti kavalikA' iti cakraH / 2 'uktaM yevaM; zlaiSmikaM hemantavasantayokhyA hicarake-"bandhastu dvividhaH zasto vraNAnAM, vAmadakSiNaH" (ca. ci..a. 25) iti / 3 asyAgre 'yuktaslehatvAdAzu rohati' 1'tathA'nuktakAlavizeSAcca' iti paa0| 2'pIDayannapi yo iti tADapatra pustake'dhikaH pATha uplbhyte| 4 ucyate hiM- rujAM na karoti sa gADhaH, socchAsa iti nAtisaMlagnaH' iti 'sapUtimAMsaM sotsaGga. sagatiM pUyagarbhiNam / vraNaM vizoSayecchIghraM cakraH / socchAsaH shlthH| 3'hemante tRtIye'hni' iti tADapatrasitA antarvikezikA' iti cakraH / pustake paatthH| Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| w een MamaAIrowanNowwwwwwwwwwwAAVATARIATIAA hAt, vAtopadrutamapyevam / evamabhyUhya bandhavipa- yeSu bandha evAnarthakarastAn darzayannAha,-abandhyA ityaadi| ryayaM ca kuryAt // 26 // nimittazabdaH pittAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / kadA punarekAlavizeSAdapi bandhavizeSaM darzayalAha-tatretyAdi / jAnate'bandhanIyA ityAha,-yadetyAdi / todAkhyaiva vedanA tayA:dvirako banIyAditi divasasya madhye dvau vArau badhIyAdityarthaH / / bhibhUtA vAtAnuviddhA ityarthaH / atra bandhenAtyartha todotpattireva evamabhyUyati evamanena prakAreNa, abhyazca khayamapi vitaLa, syAt , tasmAnna bandhaH kartavya iti / 'todadAhAmibhUtA' ityanye bandhaviparyayaM bandhasyAnyathAkhamavasthAvazAt kuryaaditi| tadyathA paThanti / 'yadA ca zophatodadAharAgapAkavedanAbhibhUtA' iti pittazcaiSmikaM yahAdvadhrIyAt, prAtISmazaradoH, hemante paitti- kAcat paThAnta / pAkAt prakurthitaprazIrNamAMsAzca bhaka kamaharahaH, varSAdiSvapi zlaiSmika dyahe sAyamiti // 26 // vraNAH pAkAt pratisrastamAMsAzca bhavanti te'pi na bamdhyA tatra, samazithilasthAneSu gADhaM baddha vikeziko ityarthaH // 32 // SadhanairarthakyaM zophavedanAprAdurbhAvazca, gADhasamasthA- kuSThinAmagnidagdhAnAM piDakA madhumehinAmA neSu zithilaM baddha vikezikauSadhapatanaM paTTasaMcA karNikAzconduruviSe viSajuSTAzca yevnnaaH||33|| rAhaNavAvagharSaNamiti: gADhazithilasthAneSu samaM mAMsapAke na badhyante gudapAke ca daarunne|| baddha guNAbhAva iti // 27 // khabuddhyA cApi vibhajetkRtyAkRtyAMzca buddhimAn // gADhAdisthAne'pyanyathAkRtAnAM bandhAnAM doSaM vaktumAha, dezaM doSaM ca vijJAya vrnnNcvnnkovidH|| tatretyAdi / cakAro'tra rAgaM samucinoti; gADhavandhadoSo' RtUMzca parisaMkhyAya tatobandhAnivezayet // 35 // yam // 27 // uktAnukkamartha sukhapAThArtha zlokairnirdizannAha-kuSThinAmibhaviparItabandhe vedanopazAntirasUprasAdo mA. tyAdi / kuSThiprabhRtInAM mAMsapAke sati vraNA na badhyante / madhumehinAM piDakA iti gudapAke ca dAruNa iti bandho na devaM ca // 28 // kArya ityarthaH / kRtyAkRtyAn sAdhyAsAdhyAn / dezaM sphikukSikayathocitabandhaguNamAha, aviparItabandha ityAdi // 28 // kSAdikam / doSaM vAtAdikam / vraNakovido vraNavidvAn / RtUn abadhyamAno dezamazakatRNakASThopalapAMzuzIta- zItoSNasAdhAraNAn / parisaMkhyAya samyagbuddhA / nivezayet vAtAtapaprabhRtibhirvizeSairabhihanyate vraNaH, vividha kuryAdityarthaH // 33-35 // vedanopadrutazca duSTatAmupaiti, AlepanAdIni cAsya vizoSamupayAnti // 29 // Urdhva tiryagadhastAzca yantraNA trividhA smRtA // yathA ca badhyate bandhastathA vkssyaamyshesstH|| 36 // bandhavyatireke doSaM vaktumAha,-avadhyamAna ityAdi / daMzo vanamakSikA, upalaH pASANaH, pAMzudhUliH, Atapo dharmaH / duSTa vikezikAmauSadhaM ca nAtisnigdhaM samAcaret // 37 // | ghanAM kavalikAM davA mRdu caivApi paTTakam // tAmupaiti vaikRtaM yAti // 29 // | prakledayatyatisnigdhA tathA rUkSA kSiNoti ca // cUrNitaM mathitaM bhagnaM vizliSTamatipAtitam // yuktasnehA ropayati durvyastA vartma gharSati // 38 // asthisnAyusirAcchinnamAzu bandhena rohti||30|| viSamaM ca vaNaM kuryAt stambhayet sAvayettathA // sukhamevaM vaNI zete sukhaM gacchati tiSThati // yathAvaNaM viditvA tu yogaM vaidyaH prayojayet // 39 // sukhaM zayyAsanasthasya kSipraM saMrohati vnnH||31|| |pittaje raktaje vA'pi sahadeva parikSipet // bandhasyAtyantaguNaM darzayabAha,-cUrNitamityAdi / cUrNitaM | asakRta kaphaje vA'pi vAtajeca vickssnnH||40|| bahudhA khaNDIkRtaM, mathitaM viloDitaM, bhamaM kANDabhamaM, vizliSTaM talena pratipIbyAtha naavyednulomtH|| sandhicyutam , atipAtitaM sthAnAcyutamavalambamAnam / chinna- sarvAzva bandhAna gaDhAntAna sandhIMzca vinivezayeta41 zabdo'sthyAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / cUrNitAdiSu gamanAgamana- oSThasyApyeSa sandhAne yathohiyo vidhiH smRtH|| sthAnazayaneSvapi caturpu bandhaH prazasta ityAha, sukhmityaadi| buddhyotprekSyAbhiyuktena tathA cAsthiSu jAnatA // 42 // zete khapiti, tiSThati UvIbhUta Aste, zayyAsanasthasya sukhaM | uttiSThato niSaNNasya zayanaM caadhigcchtH|| 'bhavati' ityadhyAhAraH // 30 // 31 // gacchato vividhairyAnairnAsya duSyati sa vnnH||43|| abandhyAH pittaratAbhighAtaviSanimittA yadA na bandhyAH , tena todAdiyukte paittike viSajuSTAnAM ca pittaraktabahu* zophadAhapAkarAgatodavedanAmibhUtAH kSArAgnida sayA zIrNamAMsatA bandhena bhavati / pramehiNaH catarapAtutvAinbAdagdhA:pAkAta prakRthitaprazIrNamAMsAzca bhvnti||32|| tIva prAgucatatA (3) bhavatItyAyanusaraNIyam / kaNikA viSahamA1'bandhasyAnvaye guNaM' iti paa0| 2 'prakupitAH prazIrNamA- sAhuraH' iti ckH|| sAba' iti pA0 / picAdinanivAba yadA todadAhavedanAvantastadA / 1 'kRtyAkalAn karaNIyAkaraNIyAn' pati ckH| mu. .12 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna yecaM syamAsasaMsthA vai tvaggatAzca tathA vrnnaaH|| yatastasmiMstathAbhUte sthitasya vraNinaH zArIrAdayo rogAna sandhyasthikoSThaprAptAzca sirAnAyugatAstathA // 44 // bhaveyuriti darzayitumAha-prazastavAstunItyAdi / prazastavAtathA'vagADhagambhIrAH sarvato vissmsthitaaH|| stuMni gRha iti vAstuzabdena dezaH kathyate, tena prazastadeze gRha naite sAdhayituM zakyA Rte bandhAdbhavanti hi // 45 // ityarthaH, prazastavaM ca dezasya prAknimralamudaGginavaM kRSNa mRttikavaM suvarNamRttikatvaM vetyAdikaM; 'gRhasagnivezArthA bhUmistaiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne praNAlepana dadhiSThAtRpuruSo vA vAstuzabdenocyate' ityanye; tasya prazastatvaM khmdhvidhirnaamaassttaadsho'dhyaayH||18|| hi marmAdirahitatvam // 4 // kecit suzrutAdhyAyino gadyoktasyArthasya vyaktyarthaM saMgraha- tasmina zayanamasaMbAdhaM svAstIrNa manojhaM prAkazlokAn paThanti-UrvamityAdi / viSamaM ca vraNaM kuryAditi | ziraskaM sazastraM kurvIta // 5 // vaiSamyamiha ninonnatalena / stambhayet srAvayettatheti stambhanaM zayanasthasya vraNinaH savraNAnyaGgAni sukhamAsata iti tadeva srAvaNaM ceha pUyasyaiveti / sakRdeva parikSipediti ekavArameva nirdizannAha-tasminnityAdi / tasminniti agAre / asaMbAdham padene vezyediti / sarvAMzca bandhAnityAdi sarvAn bandhAna aseTama. khAstIrNa zobhanairAstaraNaistUlIgaNDoSadhAnerAcchAdasandhIMzca sarvAn guptAntAn vinivezayet viniyojayet kuyAdi- naizcAcchAditaM. manojJa ramaNIyaM, sazastraM zastrasahitaM hiMsranivAratyarthaH / osstthsyetyaadi|-ess yathoddiSTo vidhiroSThasyApi saMdhAne | NArthama // 5 // smRtaH / buddhyotprekSyetyAdi / abhiyuktena jAnatA vaidyena buddhyA sukhaceSTApracAraH syAt vAstINa zayane vnnii|| 'bhyUhyAsthiSvapi sandhAnAya yathoddiSTo vidhiH kartavya iti / prAcyAM dizi sthitA devAstatpUjArthaM ca tacchiraH6 tathetyAdi / avagADhatayA gambhIrA ityarthaH / gayadAsAcAryeNAyaM pATho'nArSa eva kRtaH, tanmatAnusAriNA brahmadevena itthaMbhUtasya zayanasya guNamAha-sukhaceSTApracAraH syAdikavidyAkhyAtaH, tAbhyAM gRhItatvAdasmAbhilikhito vyAkhyAtazca tyAdi / ceSTApracAra iti zayanaparivartanAdigatiH // 6 // kAliditi // 36-45 // tasmin suhRddhiranukUlaiH priyaMvadairupAsyamAno iti zrIDalha(iNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta yatheSTamAsIta // 7 // vyAkhyAyAM sUtrasthAne'STAdazo'dhyAyaH // 18 // tasmin zayane yathA vraNitena sthAtavyaM tathopadizannAhatasminnityAdi / suhRdbhiriti mitraiH / anukUlairiti Atmano'. | numa(ga)tavartibhirityarthaH / upAsyamAnaH sevyamAnaH // 7 // ekonviNsho'dhyaayH| suhRdo vikSipantyAzu kthaabhirvnnvednaaH|| athAtovaNitopAsanIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| AzvAsayanto bahuzaH svanukUlA: priyaMvadAH // 8 // yathovAta bhagavAna dhanvantariH // 2 // suhRdupAsanaphalamAha-suhRda ityAdi / vikSipanti vizevraNitasya saMjAtavraNasya, upAsanaM sevanaM, taba gRhazayyA-gheNa prerayanti sphoTayantItyarthaH; kathAH pUrvapuruSavRttAntaprabandha. sanAdikaM, tadvidyate yasmin sa tathA // 1 // 2 // racanAH; AzvAsayantaH saanvyntH||8|| praNitasya prathamamevAgAramanvicchet; takhAgAra nava divAnidrAvazagaH syAt // 9 // prazastavAstvAdikaM kAryam // 3 // zayane doSavantamAcAraM pariharanAhana cetyAdi // 9 // divAsvapnANekaNDargAtrANAM gauravaM tthaa| zayyAsanAdikaM gRhasthasya kAryamiti prAgeva gRhaM nirdeSTu. zvayathurvedanA rAgaH sAvazcaiva bhRzaM bhavet // 10 // mAha-praNitasya prathamamevetyAdi / 'braNinaH' ityanye paThanti / kathaMcidivAsvapne kRte doSamAha-divAkhAnAdityAdi / atra taJcAgAra prazastavAstvAdikaM kAryam // 3 // kaNDUgaurave kaphakRte, zvayadhuvedane vAtazte, rAgaH pittajanitaH, prazastathAstuni gRhe zucAvAtaparjite // | strAvo raktakRtaH, etena divAsvamasthAkhiladoSakartRtvamuktam // 10 // nivAte nakarogA syuHzArIrAgantumAnasA utthAnasaMvezanaparivartanacakramaNocairbhASaNA.1 'braNA ke stumAsasaMthA tvaci jAtAstathA vraNAH' iti pA0 / / dyAsvAtmaceSTAsvapramatto praNaM saMrakSet // 11 // 2 paTTena' iti hastalikhitapustake na ptthyte| 3 'anantaraM draNa- 1 'asaMvA natonnatatvAdimirmatkuNAdibhizca saMvAghamAgairasaMsRSTaM' lepanApikArAt kRtavaNavasthasya vraNino vihArAhAropadarzanArtha iti haaraanncndrH| 2 asaMkIrNa' iti pA0 / 3 'pUrvapuruSaaNitopAsanIyo'bhidhIyate / praNitopAsamaM praNitasthAhArAcaramajanaM, | vRttAntapravandharatAH' iti paa0| 4 'savezanaM nidA, parivartanaM tadadhikRtya kRto'dhyAyo zreyaH' iti yH| 4'prazastavA- pArthaparivartana, sAnaM daNDavadavasthitiH, bAsanamupavizyAvasAnam' niviSTaM zucyavAtAtapaM ca iti tADapatrapustake paatthH| iti haaraanncndrH|| Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 19] sushrutsNhitaa| ... sarvAkhavasthAsu vraNasaMrakSA karaNIyeti darzayannAha-utthA- matsyAzcocyante / vasA zuddhamAMsanehaH / kuzarA tilataNDulamASaiH netyAdi / saMvezanaM vizramaNaM, parivartanaM vAmadakSiNakavyorvilo- kRtA yavAgUH / pAyasaM kSIrasiddhAstaNDulAH / anye tu 'ajAgaTanaM, caDumaNaM gatAgatam , AtmaceSTAsUtthAnAdikAkheva, apramattaH lavikArAnUpaudakamAMsa' iti paThanti / yadyapi, jAgalavargo'STavi'vraNI' iti zeSaH // 11 // dhastathA'pyatra javAlaviSkirI jAGgalazabdenocyate; kutaH tayoH sthAnAsanaM cakamaNaM divAkhamaM tathaiva ca // pradhAnatamakhAt, yathA lavaNazabdasyA(bdenA)vizeSoktAvapi pradhApraNito na niSeveta zaktimAnapi mAnavaH // 12 // natvAt saindhavaM gRhyate tadvat , tenAtra jaGghAlaviSkirau vihAyAcaturvidhAmapi vaNinaH kAyaceSTAM niyamayannAha-sthAnAsana nyeSAM jAgalAnAM pratiSedha iti / AnUpaudakayorapyajAGgalavAdeva mityAdi / sthAnam UrvIbhUtasya sthitiH, Asanam upaviSTasya niSedhe siddhe punarupAdAnaM tanmAMsAnAmatyartha doSavattvapratipAdasthitiH / "sthAnAsanaM cakramaNaM yAnayAnAtibhASaNam / vraNavAna nArtham, ajAGgalamAMsavikAreti niSedhamukhena vidhipraNayanaM javAniSeveta zaktimAnapi mAnavaH" iti kecit paThanti / yAnayAnaM laviSkirayorapyavasthAyAmupayogalyApanArthamiti / pramRtigrahaNArathAdigamanam // 12 // dvarakoddAlakAdInAM prihaarH|| 16 // takrAnto navadhAnyAdiyo'yaM varga udaahtH|| utthAnAdyAsanaM sthAnaM zayyA caatinissevitaa|| prApnuyAnmArutAdaGgarujastasmAdvivarjayet // 13 // doSasaMjanano hoSa vijJeyaH pUyavardhanaH // 17 // eSAM bhinnajAtIyAnAmapi doSakaratvaM pratipAdayanAha-- utthAnAdInAmatiniSevaNAddoSamAha-utthAnetyAdi // 13 // takrAnta ityAdi / nanu 'takrapramRtIti pariharet' ityatra prabhRtigamyAnAM ca strINAM saMdarzanasaMbhASaNasaMsparza prahaNAdvarakohAlakAdInAM grahaNam , atasteSAmapi doSasaMjananalaM nAni dUrata eva pariharet // 14 // cAste evaM pUyavardhanavaM ca, tat kathaM takrAnto navadhAnyAdiriti __sAmAnyAcArAniyamya viziSTaM spardhAzrayaM vihAramatidoSakaraM vicchedaH kRtaH / ucyate-varakAdibhyo navadhAnyAdInAM takrApRthageva nirdizannAha-gamyAnAmityAdi / gamyA gamanAho ntAnAmatyartha doSasaMjananatvapUyavardhanatvapratipAdanArthamiti / nanu grAmyadharmayogyA ityarthaH, tAzca bhAryA veshyaacettiiprmRtyH| saMda navadhAnyAdI varga kecidvAtaharAH kecica pittaharAH kecica rzanAdiSu saMzabda AbhimukhyArthaH // 14 // kaphaharAvat kathamucyate 'doSasaMjanana' iti ? naiSa doSaH, strIdarzanAdibhiH zukra kadAciJcalitaM travet // yato'tra doSazabdena vraNaduSTirevocyate; yadyapi vraNaduSTirapi prAmyadharmakRtAndoSAn so'saMsarge'pyavAmuyAt 15 duSTaireva doSaiH kriyate tathA'pi na doSaH, kasmAt ? nidAnadravyANAM kasmAdamyastrINAM saMdarzanAdi parihartavyamityAha-bIdarza- trividhavAta; tadyathA-kiMcid dravyaM doSakAri, kiMciyAdhinAdibhirityAdi // 15 // kAri, kiMcidubhayakArIti, kiM bahunokena, atra nibandhakArainavadhAnyamApatilakalAyakulatthaniSpApaharitaka- bahudhA jalpitaM, taccAsmAbhirvistarabhayAna darzitamiti // 17 // zAkAmlalavaNakaTukaguDapiSTavikRtivalara zakazI madyapazca maireyAriSTAsavasIdhusurAvikArAn parikAjAvikAnUpaudakamAMsavasAzItodakakezarApAya | haret // 18 // sadadhidugdhatakraprabhRtIni pariharet // 16 // / tatra viziSTaviSaye'tidoSakaralAdviziSTaM pAnadravyaM cAprIkRsya niSedhArthamAha-madyapazcetyAdi / zastrakarmAdAvekavAraM mayapasya - atidoSakaramAhAraM niyamayabAha-navadhAnyetyAdi / kalA madyapAnamabhihitam , atra tu vraNe sati niSedha eva / maireyaM yo'tra tripuTakaH, etena hareNusatInakayorapratiSedhaH; niSpAvaza surAsavayorekasmin bhAjane saMdhAnam / ariSTamabhayAriSTAdi / bdenAtra rAjazimbI; haritakasiti "kuTherazigrusurasasumukhAsu. AsavAH palAzakSArodakAsavAdayo mahAkuSTAyabhihitAH / ribhUstRNAH / mUlakaM cukrikA ceti varga haritakaM viduH" iti / sIdhuH sasyakaH, so'pi nAnAprakAraH pakkarasikazItarasikAdiatrAmlAdayastrayo rasAH / guDapiSTavikRtiriti vikRtizabdo medena / surA lohitavarNA piSTakiNvakalkena kiMcit kaluSA / guDapiSTAbhyAM saha saMbadhyate / vallUraM zuSkamAMsam / ajAvikA atra kecidAcAryA evaM bruvate-"yAni madyAnyamlAdiguNanUpaudakamAMsavaseti ajAvike prasiddha AnUpazabdo dvividhaHvyutpAdito'vyutpAditazca, tatrAvyutpAditaH paJcasu kUlacarAdiSu 1'vraNaduSTirapi yadyapi doSaduSTipUrvikaiva bhavati, tathA'pi dravya. vartate, atra tu vyutpAdita eva grAhyaH, tadevAha,-anugatA mahimnA yAni dravyANi vraNaduSTilakSaNanyAdhikArINi tAnIhocyante, Apo yasmin so'nUpo dezaH, tacAriNastvAnUpAH; te ca kUla tena navadhAnyAdInAmiha vraNaduSTau kartavyAyAM doSAntarIyakatayA carAH plavAzceti / audakazabdena punaratra kozasthAH pAdino | duSTedoMpakaraNamapi bhavati;' yathA-mRt pANDuroge, visvAzanaM kuThe, adhyazanamajINe kartavye doSamapi tantrAntarIyakatayA karoti, tadukkaM 1 navadhAnyetyAdau dhAnyazabdAnugRhItAnAmapi mASAdInAM punarupA- tatrayuktiSu mASAdInAM duSTikartRtva-'yathA mRtpiNDo'dbhiH kiSate, dAnaM teSAM purANAnAmapi niSedhArtham / 2 'ajAGgalAnUpaudakamAMsa evaM mApatiladugdhaprabhRtibhirmaNaH' (u.ta.. 65) iti ckrH| iti cakrasaMmataH paatthH| 3 'cukrAkathukrikA ceti' iti paa0| / 2 'vIkRtya' iti pA0 / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMbalitA [sUtrasthAna - yuktAni bhavanti tAni sarvANyeva vraNimirna pAtavyAni, yAni hitalena svayameva hetusAkAzaM praznaM kRlA sahetumutaramAhapuna kSArasodbhavAni madyAnyamlAdiguNaviparItaguNAni raktapittA- hiMsAvihArANItyAdi / hiMsAvihArANi vadhakIDanAniH anye tu dipvabhimatAni tAni ca vraNitasyAvasthAyAM kadAciddAtavyAnI- 'hiMsArtha vihAraveSTA yeSAM tAni hiMsAvihArANi' / hi yasmAdathe, tyayaM anyakarturabhiprAya" iti // 18 // yasmAt kSatajanimitaM vraNinamupasarpanti, tasmAnIvanakhAdinA maMdyamamlaM tathA rUkSaM tIkSaNamuSNaM ca viirytH|| bhavitavyamiti / histhAne'nye tuzabdaM yasmAdarthe paTha AzakArica tata pItaM kSipraM vyApAdayeNama 19 / rakSAMsi pazupatikuberakumArAnucarANi mahezvaradhanadakArtikeyAnakutaH punamaireyAdayaH pariharaNIyA ityAha-madyamityAdi 19 gAni tadAdezakArINItyarthaH / zatajanimittaM zoNitArtham / satkArArtha jighAMsUni vA kadAcit satkArArtha pUjArthamAyuSmantaM vAtAtaparajodhUmAvazyAyAtisevanAtibhojanA vraNinamupasarpanti, gatAyuSaM tu jighAMsUnIti; anye vanyathA niSTabhojanazravaNadarzaneAmarSabhayazokadhyAnarAtri- vyAkhyAnayanti-'kadAcidA jighAMsUni hantumicchUnyupasarpanti jAgaraNaviSamAzanazayanopavAsavAgvyAyAmasthAna. satkArArtham' iti // 23 // camaNazItavAtaviruddhAdhyazanAjIrNamakSikAdyA bhavati cAtrabAdhAH pariharet // 20 // teSAM satkArakAmAnAM prayatetAntarAtmanA / AbhyantarAzrayAvAhAravihArau niyamya bAhyAnapi parihaira dhUpabalyupahArAMzca bhakSyAMzcaivopahArayet // 24 // sAha,-vAtAtapetyAdi / IrSyA prsmpttissvshissnnutaa| amarSaH | teSAM satkAradAnAyAha-teSAmityAdi / teSAmanucarANAM krodhaH / dhyAnam anavaratakAryAkAryacintanam / viSamAzanazayana pUjAbhilASiNAM, prayatetAntarAtmanA viziSTo vaidyo dhUpAdInu. miti viSamazabdo'zanazayanAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate; bahu pahArayet dApayedityarthaH / baliH pazuvarjitA pUjA, upahAraH stokAkAlabhojanaM viSamAzanaM, rAtrijAgaraNaM divAsvapnazca viSa sapazubaliH // 24 // mazayanaM; tatra viSamazayanaM niSiddhamapi punaratyantApathyakAritvena te tu saMtarpitA AtmavantaM na hiMsyaH / tasmAta niyamArtham / zIto vAtaH / viruddhAzanaM samamadhughRtAdikam // 20 // satatamatandrito janaparivRto nityaM dIpodakazastra. vaNinaH saMprataptasya kaarnnairevmaadibhiH|| sagdAmapuSpalAjAdyalate vezmani saMpanmaGgalamanokSINazoNitamAMsasya bhuktaM samyaGgajIryati // 21 // ajINAt pavanAdInAM vibhramo balavAn bhavet // saMdAyanakalAbhiH kathAbhiH priitmaansH|| 'nukUlAH kathAH zRNvannAsIta // 25 // tataHzopharujAtrAvadAhapAkAnavAmuyAt // 22 // AzAvAna vyAdhimokSAya kSipraM sukhamavApnuyAt 26 kutaH punarete parihAryA ityAha-vraNina ityAdi / saMprata teSAM tarpaNaphalamAha-te vityAdi / AtmavantaM rakSAMsi ptasyeti samyakprakAreNa tApitasya / pavanAdInAmiti vAtapitta hiMsituM na zaknuvanti / AtmavattA tu nIcanakharomAdibhirbhavati / kaphAnAmityarthaH / vibhramo vyApadvizeSaH, vAtAdInAM sthAnAntara atandritaH analasaH / sak mUrdhAre puSpamAlA, dAma aveyakAdigamanaM vA / zopharuje vAtasya, AsrAvaH kaphasya, dAhapAko puSpAbharaNaM, puSpANi aprathitAni; AdizabdAzcandanAdarzavINApittasyeti // 21 // 22 // dyH| saMpanmaGgalamano'nukUlA iti anukUlazabdaH saMpadAdibhiH sadA nIcanakharomNA zucinA zuklabAsasA zA. pratyeka saMbadhyate / saMpadAdyanukUlatvAcchvaNaphalamAha,-saMpadAdyantimaGgaladevatAbrAhmaNagurupareNa bhavitavyamiti / nukUlAbhirityAdi // 25 // 26 // . tat kasya hetoH? hiMsAvihArANi hi mahAvIryANi RgyajuHsAmAtharvavedAbhihitairaparaizcAzIrvidhAnarurakSAMsi pazupatikuberakumArAnucarANi mAMsazoNi pAdhyAyA bhiSajazca sandhyayo rakSAM kuryuH // 27 // tapriyatvAt kSatajanimittaM vaNinamupasarpanti, sa. | aparAmapi kartavyatAmAha-RgyajurityAdi / AzIvidhAnaH skArArtha jighAMsUni vA kadAcit // 23 // AzIHkaraNaiH, AzIrvAderityarthaH / upAdhyAyAH purohitAH // 27 // Adhidaivika viziSTamAgantubAdhaM parijihIrSarAha-sade- sarvapAripatrAbhyAM sarpiSA lavaNena ca / tyAdi / zAntyAdipareNa zAntyAdiratenetyarthaH / ziSyahitArtha dvirataH kArayedapaM dezarAtramatandritaH // 28 // guruH khayameva praznaM kurvannAha tadityAdi / tata nIcanakharo 1 satkArakAmAnAmityanena hiMsArthino'sAdhyAH sUcyante, tatrAmAdikaraNam / anye 'api tat kasya hetoH' iti paThanti; ntare hi hiMsAthaigRhItA asAdhyA uktAH' iti ckrH| 2 'na 'bhapizabdo'tra sAnunayaprazne' iti ca vyAkhyAnayanti / ziSya hiMsyuH' iti vacanena satkArArthagRhIte'pi yadA vakSyAdinA satkArA 1 'mabassa navadhAnyAdivarge sAkSAt prabhRtizamdAdA niSedhe'pi na kriyante tadA te'pi hiMsantIti darzayati' iti cakaH / bhUridoSakatatayA punaniSedhaH' iti prakaH / 2 'parihArAnAha' 3 'saMpanmaGgalayuktAbhiH' iti tADapatrapustake pAThaH / 4 'saptarAtra' iti paa0| | iti tADapatrapustake paatthH| Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 19] suzrutasaMhitA / za * makSikAdibhyo rAkSasAdibhyazca rakSArtha dhUpamAha-sarSagariSTe- hAn vraNinaH zuSkarmehina eva ca" (u. taM. a. 64) iti, tatyAdi / ariSTapatraM nimbapatram / lavaNena saindhavena / dviraha iti smAt dravAdunaro dravottaro dravahIno mUrtapradhAna iti vyAkhyeyam / dinasya vAradvayaM prAtaH sAyaM ca dazarAtram / sarSapAdirakSonnani- jAGgalamAMsabhojanamapiropaNakAle dAtavyaM, "mAMsaM mAMsena vardhate" hataujAMsi rakSAMsi naiva punavraNinamupasarpanti // 28 // itivacanAt / jIvantI DoDikA, suniSaNNakaH ziribAlikA, chatrAmaticchatrAM lA(kolIMjaTilAM brahmacAriNI catuSparNItyanye / ghRtabhRSTariti etena ghRtenaiva saMskAro vidheyo lakSmI guhAmatiguhAM vacAmativiSAM zatavIyA~ saha. nAnyairiti / sasaindhavairiti maindhavameva lavaNeSu grAhyam / anyairavIyo siddhArthakAMzca zirasA dhArayet // 29 // revaMguNaveti khAsthyAvRttikairbaNyazca vetrApramaNDUkaparNIkarkoTakapra chatrAmityAdi / chatrAticchane droNapuSpIdayaH lAlI ko bhRtibhiH / mudrAdInAM ramena veti zamIdhAnyeSu niSedhavarja madrAkacchuH; jaTilA mAMsI; brahmacAriNI muNDitikA, pattaGgakASTa dayaH / rasena yUSeNa / zaktUniti yathAsAtmyaM yavasAtmyAnAM mityapare; lakSmIH zamI, lakSmaNetyanye, viSNukAntetyapare; guhA yavazaktavaH, zAlyAdisAtmyAnAM tallAjazaktava iti / vilepI tiguhe zAlaparNIpRznipatau; zatavIryA zatAvarI, nIladUrvetyanye; khalpadravA bhusikthaa| kulmASA yavapiSTamayA utkhinAH sahasravIryA zvetadurvA, siddhArthakAH sarSapAH // 29 // // 32-34 // vyajyeta bAlavyajanaiNaM na ca vighaTTayet // divA na nidrAvazago nivaatgRhgocrH|| na tudena ca kaNDUyecchayAnaH paripAlayet // 30 // vaNI vaidyavaze tiSTha zIghraM vaNamapohati // 35 // anyadapyAha-vyajyatetyAdi / bAlavyajanaiH cAmaraiH / na ca (vaNe zvayathurAyAsAt saca rAgazca jAgarAt // vighaTTayet na cAlayet / na tudet na vyathayet / na kaNDUyet na tau ca rukca divAsvApAttAzca mRtyuzca maithunaat||) khajUyet, nakhaviSabhayAt / zayAnaM khpntm| keciTa evaMvRttasamAcArovaNI saMpadyate sukhii| na paThanti // 30 // Ayuzca dIrghamAnoti dhanvantarivaco yathA // 37 // anena vidhinA yuktamAdAveva nishaacraaH|| . iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne praNito. vanaM kezariNA''krAntaM varjayanti mRgA iva // 31 // pAsanIyo nAmakonaviMzo'dhyAyaH // 19 // etasya rakSonnavidheH phalaM darzayanAha-anenetyAdi / // 31 // yathoktAhArAcArAnuvartino praNitasya phalopadarzanaparaM zlokadajIrNazAlyodanaM snigdhamalpamuSNaM dravottaram // | yamAha-divetyAdi / nivAtagRhagocara iti vAtarahinAgArabhuAno jAlaimarmAsaiH zIghraM vagamapohati // 32 // viSayaH, tatsthAyItyarthaH / evamanena prakAreNa vRttaH prAptaH, tnndduliiykjiivntiisunissnnnnkvaastukH|| samyagAcAra AhAro vihArazca yena; athavA, evamanena prakAreNa bAlamUlakavArtAkapaTolaiH kAravellakaiH // 33 // vRttasya samAcAraH samAcaraNaM vyavaharaNaM yasya sa evaMvRttasamAsadADimaiH sAmalakaighRtabhRSTaiH sasaindhavaiH. caarH| saMpadyate sukhIti sukhIbhavatItyarthaH / yatheti satyam / anyairevaMguNairvA'pi mudrAdInAM rasena vaa|| kazcidAcAryastvanayoH zlokayomadhye'muM zlokaM paThati,-"vraNe zakUn vilepI kusmASAjalaM vApi zRtaM pibet 34 zvayathurAyAsAt sa ca rAgaca jAgarAt / tau ca ha ca divA- AhAravidhividheyamadhikRtyAha-jIrNazAlyodanamityAdi / khApAttAzca mRtyuzca maithunAt"-iti / vyAkhyAnayati ca-sa jIrNazAlyodanamiti navadhAnyaniSedhAdeva purANazAlirlabdhaH, ca zvayathuH rAgazca rakatA ca jAgarAvAtrijAgarAvataH, to ceti punarjIrNagrahaNaM prapurANaniSedhArthaH tena varSoSitaM prAhyam / dravo-zvayathurAgau ruk vyathA ca divAkhamAdbhavanti, tA iti zvayathurAgataramiti drava uttaro yasmin sa dravottaraH, dravapradhAna iti | rujo mRtyuzca maithunAt saMbhavantItyarthaH / zrIgayadAsAcAryakeciyAkhyAnayantiH idaM ca vyAkhyAnaM gayadAsAcAryoM na | prabhRtayastu dvAveva zloko manyante / imaM ca kAsmaMzcit pustake manyate, kasmAt ! vraNinAM toyapAnaniSedhAt / tadupha-"praNe pramAdapaThitaM rASTrA kazcidevAvicitapAThavyAkhyAtA vyaakhyaanyti| ca madhumehe ca pAnIyaM mandamAcaret" (sU. a. 45)-iti, | asiMcAzIkriyamANe nirNItapAThavyAkhyAtRbhiH zrIgayadAsatathA bhoje'pi "vraNodarAsthApanapIDitAnAM pramehiNAM chati- prabhRtibhiH saha virodhaH syAt, tasmAdayaM na paThanIya iti sAriNAM ca / dravaM na dadyAdathavA'pi koSNaM khalpaM hitaM meSaja- | // 35-30 // saMskRtaM ca"-iti; tathA dvAdazAzanapravicAre'pi,-"praklinade iti zrIDalha(DaNaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaMgrahA1 'makSikAdInAM rakSamAdInAM ca' iti pA0 / 2 'brahmacAriNI khyAyAM sUtrasthAna ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // brAyaSTiH' iti ckrH| 3 'vAduttaro dravahIna ityarthaH, natu dravaprathAnaH, kiMvA dravamuccaraM zreSThamAntarIkSAdi, tacApameva vacanAntarAoyam' iti / | mobamakAH' iti paa0|| Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna viNshtitmo'dhyaayH| namAraNAdiSu pravRttAnyanalakSAraviSAdIni, saMyogAathAto hitAhitIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| daparANi viSatulyAni bhavanti; hitAhitAni tu yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yadvAyoH pathyaM tat pittasyApathyamiti // 4 // ekAntahitAnyeva prathamaM drshynnaah-ttraikaanthitaaniityaadi| , athAta ityAdi / hitAhitAnyadhikRtya kRto'dhyAyo, hitA tatreti hitAhitadravyeSu madhye / jAtisAtmyAditi manuSyajAtisAhitAni vA'smin vidyanta iti hitaahitiiyH||1||2|| tmyAt / AtmanA dehena saha sthitaM dravyamavikAri sAtmyaM; yaduktaMyadvAyoHpathyaM tata pittasyApathyamityanena hetunA "AtmA yAbhimato deha AtmanA saha yat sthitam / na na kiMcidravyamekAntena hitamahitaM vA'stIti keci- kuryAdvikRtiM dravyamupayuktaM kathaMcana // sAtmyamityucyate tattu" dAcAryA bruvate / tattu na samyakaH iha khalu yasmA- iti / prabhRtigrahaNAdyavagodhUmAdayaH / ekAntAhitAni darzayadravyANi svabhAvataHsaMyogatazcaikAntahitAnyekAntA- nAha-ekAntAhitAnItyAdi / etAnyamikSAraviSAdInyekAntAhitAni hitAhitAni ca bhavanti // 3 // hitAni khasthAnAM, rogiNAM tu rogamAtrAdyapekSayA hitAnyeveti / prathamaM paramatameva darzayannAha-yadvAyoH pathyamityAdi / saMyogAdityAdi / anye tvevaM paThanti,-'teSAmeva saMyogatastvayadvAyoH pathyaM tat pittasyApadhyamiti tailkaanyjikmityaadi| parANi' iti, vyAkhyAnayanti ca-ekAntAhitAnIti saMbadhyate. itizabdo'yamAdyarthaH / ekAntena sAtatyena kiMcidapi dravyaM hitaM tuzabdazcArthaH; tena khabhAvasaMyogAnuSaktardezAdibhirapyekAntAhinAsti, pittasyApathyatvAt / tathaikAntenAhitamapi nAsti, vAyoH tAni bhavanti / hitAhitAni darzayannAha-hitAhitAni pathyatvAt / vAzabdo'tra samuccayArthaH / paramataniSedhArtha khamata- | khityAdi / asyArthaH prAgevAtraivAdhyAye vyAkhyAtaH // 4 // mAha-tattvityAdi / iheti sauzrute tantre / khalu nizcayena / / ataH sarvaprANinAmayamAhArArtha varga upadizyate; khabhAvataH prakRtitaH; yA sarvAvasthAsvaparityAjyA sA dravyasya tadyathA-raktazAliSaSTikakaGgukamukundakapANDukaprakRtiH; yathA-vaDheruSNatvam , apAM dravatvamityAdi / saMyogata pItakapramodakakAlakAsanapuSpakakardamakazakunAha- . iti saMyogaH ekadvitryAdidravyeNa saMhatIbhAvaH / cakAreNa tasugandhakakalamanIvArakodravohAlakazyAmAkagosaMyogeSvapi svabhAvo'pi hetutvena samuccIyate, tathA dezakAla- dhUmayavavaiNavaiNahariNakurAmRgamAtRkAzvadaMSTAkarAmAtrAsaMskArAzca khabhAvAnusaMbaddhAH samuccIyante // 3 // lakrakarakapotalAvatittirikapijalavIravartikAmu. taMtra, ekAntahitAni jAtisAtmyAt salilaghu- gavanamudgamakuSThakalAyamasUramaGgalyacaNakaharevADhatadugdhodanaprabhRtIni; ekAntAhitAni tu dahanapaca- kIsatInAzcillivAstukasuniSaNNakajIvantItaNDu |lIyakamaNDUkaparNyaH, gavyaM ghRtaM, saindhavaM, dADimAma1.pUrvAdhyAye purApparaktazAlyAdInAM hitatvaM navadhAnyAdInAM cAhi- lakamityeSa vargaH sarvaprANinAM sAmAnyataH pathyatatvamuktaM, tatra hitAhite vivAdaniSedhena svamatasthApanArtha hitAhitIyo'bhidhIyate' iti ckrH| 2 'svabhAvata iti prakRteH, prakRtizca ____ ata ityAdi / raktazAliH khanAmnA prsiddhH| SaSTiko gaurajAtipratibaddhasvarUpaM; yathA raktazAle raktazAlisvaM, tathA tatra pratibaddhaM ca SaSTikaH / kaGguko gaurakRSNaSaSTikaH / mukundakaH kRSNaSalaghutvatrimalApahatvAdi / saMyogo dravyANAM melakaH, sa ceha dravya |STikaH / pANDukaH pANDukazAliH, sa ca pANDutuSayuktaH / sugaprakRtyatiriktakAryakArako zeyaH, yathA madhughRtasamAnasaMyogAdiH; praka ndhako devazAliH / kalamaH zAlivizeSaH 'kalAviH' iti loke tyanuguNasaMyogastu prakRtikAryeNaiva gRhItaH; saMyogena ceha saMbandhamA prasiddhaH / ete SaSTikAdayaH zUkadhAnyeSu / nIvAraH prasAdi(ti)bhAbhidhAyinA dezakAlasaMskAramAtrANAM cAtiriktaphalAnAM grahaNam' kAdhAnyamadhye raktazUko bhavati, 'tulajIdhAnyam' iti loke iti cakraH / 3 'navA ekAntenAhitamasti' iti pA0 / 4 'tatrai. prasiddhaH / uddAlaka AraNyakodravaH / vaiNavo veNuyavaH / nIvAkAntetyAdinA ekAntahitAni, ekAntAhitAni, hitAhitAnIti rAdayastu kudhAnyeSu / eNaH kRSNamRgaH / hariNastAmravarNo mRgaH / tritayavivaraNam / ekAntAhitAni svabhAvAt saMyogAcca jAtyasAmyatvAdeva bhavanti; tatrAcyAdIni svabhAvAdviruddhAni, samadhRtamadhu- tridoSaharaM byAdhiharaM vA, tattadavasthAmAtre hitatayA svAsthyAhitaghRtAdIni ca saMyogAdviruddhAni / viSatulyAnIti viSavadana- tayA ca hitAhitaM; nahi dazamUlaM tridoSaharamapi svAsthyahita; yatta kAritvAt / hitAhitAni tvityAdi / yadvAyoruSNatvAmlatvAdinA | raktazAlyAmalakAdi tridoSaharaM, tadapi svAsthye hitatayaikAntahitameva, pathyaM mAtuluGgaM tattenaiva pitte samAnaguNatayA apathyam , tathA saMyo- evaM ghRtaM kaphakaramapi svasthaikAntahitatayaikAntahitamevoktam / evamagatazca yanmAMsaM tailatakAdisaMskArAdvAyoH pathyaM tat pittasyApathya- | gnyAdyapi azaAdau hitamapi svAsthyAhitatayA'hitameva' iti mityAdudAhAryam / anena ca prakaraNena yat pAyaH svAsthyAnuvRtti- 1 etacca raktazAlyAdInAM sAtmyatvamabhyAsApekSaM, tenAnabhyAkara tadeka ntahitaM, yattu svAsthyaviruddhaM tadekAntAhitaM, yattu svAsthyA- sAdezavizeSe ApAtato'hitatvaM tannodbhAvanIyam' iti cakraH / nihitaM rogAvasthAniyatopayogaM taddhitAhitaM; taccaikadoSaharaM dvidoSaharaM / 2-3 'sarvavraNinAM' iti pA0 / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 20] sushrutsNhitaa| kuraGgaH 'caturaGga' iti loke prsiddhH| mRgamAtRkA khalpA pRthUdarA kAle / etAni vallIphalAdIni varAhAntAni samastavyastAnyapi cturjstrii| zvadaMSTrA caturdaSTro'tiduSTaH 'karkaTaka' iti loke / payasA saha nAznIyAt / kecidetasya vargasyAnte 'ajAGgalaM mAMsaM karAlaH kstuuriimRgH| tittiriH kRSNatittiriH / kapiJjalo gaura- khasthAnAmanyatra rogopasRSTebhyaH' iti paThanti, vyAkhyAnayanti tittiriH / vIraH 'gharSara' iti loke vartikA tadbhedaH / eNA-caajAgalaM mAMsaM jalezayAnUpAdibhedena paJcaprakAram // 8 // dayo jAGgalamRgamAseSu / lAvAdayo jAGgalapakSiSu / maGgalyAH | rogaM sAtmyaM ca dezaM ca kAlaM dehaM ca buddhimAn // pANDuvarNA msuuraaH| hareNuH satInabhedo vartulakalAyaH / ADhakI tudarI / satIno vartulakaH / mudgAdayo vaidalasUpyeSu / cillI | avezyAjhyAdikAna bhAvAn rogavatpra yojyet||1 kSetravAstukaH / vAstukaH TaGkavAstukaH / suniSaNNakaH zirivAlikA, viruddhasyApi kacit prayogaM darzayanAha-rogamityAdi / catuSparNItyapare / jIvantI DoDikA / maNDUkaparNI braahmii| rogam udarAdikam / sAtmyam aSTavidhaM jAtyAturauSadhAnarasadecillIprabhRtIni zAkeSu / gavyaM dhRtaM sneheSu / saindhavaM lavaNeSu / shrtRdkmedtH| dezamAnUpAdikam / kAlaM zItoSNavarSalakSaNam / AmalakadADimau phaleSu / nanu, nIvArakodravoddAlakAdInAM vAta- dehaM sthUlakRzamadhyamedabhinnam / agnyAdikAn bhAvAniti anyAkaratvAdvAtAhitavaM syAt , tat kathaM hitAnIyucyante ? naivam dikAn padArthAn / AdizabdAt prakRtivayobalasattvAdi gRhyte| alpavAtakaravAdadoSakaralavyapadeza iti // 5 // rogavRttaH rogiNa ityarthaH / etena buddhimAnUhApohavitarkAnutathA brahmacaryanivAtazayanoSNodakamAnanizAkha. | gatadhIyukto vaidyo rogAdInavezyakAntAhitamapi rogiNaH prayopravyAyAmAzcaikAntataH pthytmaaH||6|| jayediti / tadyathA-udariNastilamAtraviSabhakSaNaM kRSNasarpadaSTeAhAramaikAntika nirdizya vihAraM nirdizamAha-tathe-3 kSukANDabhakSaNaM cetyAdikaM boddhavyam // 9 // tyAdi / brahmacarya strIsevAnivRttiH / vyAyAmaH khasthasya mAtrayA avasthAntarabAhulyAdrogAdInAM vyavasthitam // kAle ca pathyatamaH / vyAyAmAzceti cakArAdvegAvidhAraNAdInAM | dravyaM necchanti bhiSaja icchanti svastharakSaNe // 10 // grahaNam // 6 // dvayoranyatarAdaune vadanti vissdugdhyoH| . ekAntahitAnyekAntAhitAni tu prAgupadiSTAni, dugdhasyaikAntahitatAM viSamekAntato'hitam // 11 hitAhitAni tu yadvAyoH pathyaM tat pittasyApathya- evaM yuktarasemveSu dravyeSu salilAdiSu // miti / 7 // ekAntahitatAM viddhi vatsa suzruta nAnyathA // 12 // ekAntetyAdi |-ekaanthitaani salilAdIni / ekAntA- tasmAddhitAhitalena vyavasthitaM dravyaM nAstItyAha-avasthAhitAni anyAdIni etAni pUrva kathitAni / hitAhitAni liti ntarabAhulyAdityAdi / avasthAntarabAhulyAt avasthAvizeSANAM tuzabdazcAthai, tena hitAhitAni ca prAgupadiSTAni / kAni puna- prAcuryAt / keSAmavasthAvizeSA ityAha-rogAdInAm / AdistAni hitAhitAni prAgupadiSTAnItyAha-yadvAyoH pathyaM tat zabdAt sAtmyadezAdInAM grahaNam / vyavasthitaM dravyaM necchantIti pittasyApadhyamiti // 7 // hitamevedamahitamevedamiti vaidyA necchanti, avasthAvizeSabAhusaMyogatastvaparANi viSatulyAni bhavanti / tadya- lyAt / kiM sarvatraiva vyavasthitaM dravyaM necchantItyAha-icchanti thA-ghallIphalakavakakarIrAmlaphalalavaNakulatthapi khastharakSaNa iti |-khsthrkssnne punarvyavasthitaM dravyaM vaidyA icchaNyAkadadhitailavirohipiSTazuSkazAkAjAvikamAMsa ntyeveti / amumevArtha darzayanAha-dvayorityAdi / dvayoH / madhajAmbavacilicimamatsyagodhAvarAhAMzca naikadhya khastharogiNoH / anyatarAdAna iti sAmAnyoktAvapi khasthasyaiva manIyAt payasA // 8 // grahaNam / tena viSadugdhayormadhye khasthe dugdhasyaikAntahitatAM bhiSajo vadanti, viSaM punarekAntato'hitamiti vadanti / evaM saMyogatasvityAdi / viSatulyAnIti viSatulyalenaikAntAhi yuktarasemveSviti evamanena svasthopayogaprakAreNa. / vidi talamuktam / kutaH ? khasthe viSasyekAntAhitalAt / tAnyeva jAnIhi / nAnyatheti nAvasthopayogaprakAreNa // 10-12 // darzayabAha-tadyayetyAdi / valIphalaM kUSmANDAdivallIjam , anye zimbyAdimAhuH kavakaM chatrakaM, 'chatrakamedaM sukhaNDakasaMjJam' ityanye; karIro vaMzAhara; amlaphalAni AmrAtakAdIni birohi 1 'jAtyAturarogadhAnyarasadezartudakamedataH' iti paa0|2myvigtroheN caNakAdikamahuritaM ca; piSTaM taNDulapiSTaM; jAmbavaM tarazandeneha prakRtatvAt sannihitatvAdA svastha evAbhipreta iti jambUphalaM; cilicimamatsyaH zakalI lohitAkSaH sarvato lohita nizcIyate, arthAntarAsaMbhavAt / tathA yoviSadugdhayoH khakhenAbhyavarAjiH prAyo bhUmau carati sthalamInasaMjJakaiH / naikathyaM naikasmin |hAro'nvatarAdAnaM, tasmin dugdhasyaikAntahitatAM viSaM caikAntato'hitaM badanti, 'jAtisAramyAdekAntAhitatvAca' iti zeSaH' iti hArANa1"bachIphalAdInAmAdAvante ca payaH kaavishessaapeksssNyogvi-cmH| 3 yukaraseSu dugyavatpramAvasaMsiddhakhasAnuvatirasayukteSu, rakhameva' iti skaa| 2 namInamaMzakati pA0 / nAnyathA nAnyatra na tadviparItenu vinAdizcityarthaH iti haaraanncndrH| Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM ato'nyAnyapi saMyogAdahitAni vakSyAmaH-na- ataH karmaviruddhAn vakSyAmaH-kapotAn sarSapavAvirUDhadhAnyarvasAmadhupayoguDamASairvA grAmyAnUpAda- tailabhRSTAnnAdyAta ; kapiJjalamayuralAvatittirigodhAkapizitAdIni nAbhyavahareta; na payomadhuzyAM rohi- zvairaNDadAvyagnisiddhA eraNDatailasiddhA vA nAdyAt; NIzAkaMjAtukazAkaMvA'znIyAta.balAkAMvAruNI- kAMsyabhAjane dazarAtraparyuSitaM samidha coSNakulmASAbhyAM, kAkamAcIM pippalImaricAbhyAM ruSNe vA, matsyaparipatrane zRGgaveraparipacane vA nADImaGgazAkakukkuTadadhIni ca nakadhyaM:madhu coSNo siddhAM kAkamAcIM; tilakalkasiddhamupodikAzAka; dakAnupAnaM; pittana cAmamAMsAniH surAzarApA MamminAni. ma . nArikelena varAhavasAparibhRSTAM balAkAM: bhAsamakAyasAMzca naikadhyaM; sauvIrakeNa saha tilazakulIM; razUlyaM nAznIyAditi // 14 // matsyaiH shekssvikaaraan| guDena kAkamAcI, madhunA saMyogaviruddhAnabhidhAya karmaviruddhAn vaktumAha-ata mulakaM, guDena vArAhaM madhunA ca saha viruddhaM; kSI- ityAdi / karmazabdenAtra saMskAro'bhipretaH / eraNDadAya'gnisiddhA reNa mulakam, AmrajAmbavazvAvicchUkaragodhAzca; iti eraNDadAruharidrAgnisiddhAH; 'eraNDadArvagni siddhA' ityanye sarvAMzca matsyAn payasA, vizeSeNa cilicimaM; paThanti, 'eraNDakASThavahinA siddhAH' iti ca vyAkhyAnayanti / kadalIphalaM tAlaphalena payasA danA takreNa vA; nAdyAt na khAdet / dazarAtraparyuSitamiti dazanizAdinAni nivAlakucaphalaM payasA dadhA mASasUpena vA, prAk payasaH sitam / madhu coSNairiti uSNairuSNasparzadravyaiH, uSNasparzatvaM payaso'nte vA // 13 // cAmnyAdijanitaM jJeyam / uSNe uSNakAle grISme zaradi cetyarthaH / ato'nyAnyapItyAdi / navavirUDhadhAnyariti navavirUDhadhA- matsyaparipacana iti paripacanaM pAtramucyate / nArikelenetyAdi nyAdibhiH saha prAmyAdInAM mAMsAdIni nAznIyAdityarthaH / nava- varAhavasAparibhRSTAM balAkAM nArikeleNa saha nAznIyAdityarthaH / dhAnyAdibhiH samastairvyastairapi grAmyAdInAM pizitAdIni viruddhA. bhAsamiti bhAso gRdhravizeSaH khalpatuNDo dhUsaravarNaH / yacchUlena nIti / virUDhaM vigatAGkaramakaritaM ca / rohiNIzAkaM kaTukA- viddhA azAreSu pakaM tadArazUlyam // 14 // zAkam / jAtukazAkaM pauSkarazAkam / balAko vAruNIkulmASA ato mAnaviruddhAna vakSyAmaH-madhvambanI madha. bhyAmiti balAkA bakabhedaH, vAruNI madyAparaparyAyaH, kulmASa sarpiSI mAnatastulye nAzIyAtaH mahau madharohI utkhinnamASAdiH; AbhyAM saha balAko nAznIyAditi yojyam / jalanehI vA vizeSAdAntarIkSodakAnunI // 15 // kAkamAcImityAdi pippalImaricAbhyAM saha kAkamAcI nAznIyAditi yojanIyam / nADIbhaGgazAkaM nADIpallavazAkaM, kukuTastA __jalasnehAvityAdi AntarIkSodakAnupAnI vizeSato madhumnehI | jalasnehI vA nAznIyAt / tadevaM khabhAvApathyasaMyogakAlasaMskAramracUDaH; etAni dvizastrizo'pi vA nAznIyAt / madhu ceti na mAnaiH paJcaprakArANi viruddhAni nirdiSTAni // 15 // hitamityarthaH / pittaM kAlakhaNDalagnam / murA madyamedaH, kRzarA tilataNDulamASaiH kRtA yavAgUH, pAyasaM kSIrasiddhAstaNDulAH; ata Urdhva rasadvandvAni rasato vIryato vipAkaamUnyapi trizo dvizo vA'pi viruddhAni / sauvIrakeNeti tazca viruddhAni vakSyAmaH-tatra madhurAmlI rasavIsauvIrakaM kAjikavizeSo virecanAdhikAre vakSyate / ikSuvikArAn yaviruddhau madhuralavaNI ca, madhurakaTuko ca sarvataH, guDAdIn / guDena kAkamAcImityAdi / anye tvevaM paThanti,- madhuratiko rasavipAkAbhyAM madhurakaSAyau ca, a. 'guDena kAkamAcI, madhunA mUlakaM, vArAhaM kSIreNa mUlakaM ca' / mlalavaNau rasataH, amlakaTuko rasavipAkAbhyAma, apare tvevaM paThanti,-guDena kAkamAcI, madhunA mUlakaM vArAhaM amlatiktAvamlakaSAyau ca sarvataH, lavaNakaTuko ca'; cakArAt 'madhuna' iti padaM vArAheNa kAkamAcyA ca saha rasavipAkAbhyAM, lavaNa tikto 'lavaNakaSAyau ca saMbadhnanti / AmrajAmbavetyAdi 'nakadhyamaznIyAt' iti vAkya- sarvataH, kaTutiktau rasavIryAbhyAM kaTukaSAyau ca, zeSaH / zvAvit sehikA / sarvAMzca matsyAnityAdi nanu 'sarvAzca tiktakaSAyau rasataH // 16 // matsyAn payasA' ityanenaiva cilicimamatsyavirodhaH siddhaH, tat | ata uurdhvmityaadi| madhuralavaNI ceti cakAreNa rasavIryavirukimartha vallIphalAdiSu cilicimamatsyasya payasA virodhapATha | ddhAviti samuccIyate / sarvata iti rasavIryavipAkataH; evaM sarvatra ityAha-vizeSeNa cilicimamiti / kadalIphalamityAdi tAlA- | rasadvandvaprakaraNe sarvataHzabdo vyAkhyAtavyaH / madhurakaSAyo ceti dibhiH saha kadalIphalaM nAznIyAdityarthaH / lakuce yAdi dadhyAdibhiH cakAreNa imAvapi rasavipAkAbhyAM viruddhAviti samucIyate / saha lakucaphalaM nAznIyAdityarthaH / kecidatra 'madhunA ghRtena ca kaTakaSAyo ceti cakArAdetAvapi rasavIryAbhyAM viruddhAiti paThanti, lakucaphalaM nAzrIyAditi ca vyAkhyAnayanti / viti / madharAmlAvityAdipAThena dadhizarkarAdidvandveSUpagogAheSu ayaM pATho vartamAnAsu bahuSu pratiSu paThyate, na tu nibandheSu, na virodhaH, anyeSu cAnUpayogAheSu virodha iti sUcitam / tasmAna paThanIya iti / prAk payasaH payaso'nte beti 'lakucaphalaM nAznIyAt' iti zeSaH // 13 // 1 'kaTukavAyau tiktakaSAyau ca rasataH' iti pA0 / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 20] suzrutasaMhitA / 97 zrIgayadAsAdaya AcAryA amuM pAThamanArSa varNayanti; indriyadaurbalyam indriyAdhiSThAnadaurbalyamindriyazaktidaurbalyaM vA, kasmAt ? 'Adau madhuramaznIyAt' (sU. a. 46) ityAdinA adhigacchati prApnoti / viruddharasavIryANi bhuJjAna iti sarvarasAbhyavahArasya khasthAnAmuktatvAt , 'na caikarasasevAyo' rasagrahaNaM dravyavIryaparihArArtha, tenoSNasyApi dugdhasya prayogo ityAdinA caikarasasevAyA niSiddhatvAt ; tasmAnna paThanIya evAyaM bhavati; kSIradravyasya sruSNavaM tadgatamadhurarasazaityena virodhinA'pi prantha iti / zrIbrahmadevasvArSAnArSacintAmakurvannamuM granthaM na duSyati, evmussnnpaaniiysthaapiiti| anAtmavAn abuddhimAn / paThati vyAkhyAnayati ca / tatpaThitavyAkhyAtatvAt sarvamatadarzi- anye 'rasavIryAdIn' iti paThanti / teSAM mate vipAkayorapi bhirasmAbhirapi likhitaH kvacidyAkhyAtazceti // 16 // gurulaghusaMjJayorvirodho varjanIya iti / pUrvapratipAditAdhyAyArthataratamayogayuktAMzca bhAvAnatisnigdhAnatirUkSA piNDadarzanaparaH zloko'yaM; tenAsminnadhyAya eva yAni viruddhAni natyuSNAnatizItAnityevamAdIn vivarjayet // 17 // dravyANyuktAni teSveva rasavIryavirodho jJeyo, na punarihAnuktAni yAni teSviti // 19 // atizayaguNayogayuktA mAhiSakSIrAdipadArthA hitA api svasthAnAmekAntAhitA bhavantIti darzayannAha-taratametyAdi / yatkicidoSamuklezya bhuktaM kAyAna nirharet // Hair mAnini anikAyameMzAdigaNasaritAni rasAdiSvayathArtha vA tadvikArAya kalpate // 20 // dravyANItyarthaH / tAnevAtizayaguNayuktAn vivRNvannAha-ati- na kevalaM viruddhabhojanameva vyAdhihetuH, api tu hitAhitAsnigdhAnityAdi / tasmAnmAhiSaM dugdhaM gavyAdatizayasnigdhaM | dInyapIti darzayannAha-yadityAdi / yatkiMcidityanena azeSakhasthasya samAgnervarNyam , asvasthasya ca tIkSNAgneH sevyamityAdi mevAhitaM saMgRhItam / doSaM vAtAdikam / utklezya prakopya / draSTavyam / yuktAMzceti cakAro'tizayaguNayuktAnAmapi pathyatamA- na niharediti madanaphalatrivRtAdivadUrdhvamadho vA nAkarSet, yuSyatamavRSyatamAnAM sevanaM samuccinoti, eSAmekAntahitatvAt; tadvikArAya kalpata iti saMbandhanIyam ; kalpate saMpadyate / na ebhyo'nye'tizayaguNayuktAH khabhAvAdevaikAntAhitA iti / eva. kevalaM doSakarameva vyAdhaye bhavati, api tu rasAdidhAtuduSTimAdInityAdizabdAdanye'pi vIryasaMjJakA guNAH picchilavizada- karamapi vyAdhaye bhavatItyAha-rasAdiSvityAdi / rasAdiSvayatIkSNamRdavo gRhyante, tathA gurulaghuvIrya ca / anye tu 'Adi-thArtha veti rasAdidhAtuSvayathArtha prayojanaviruddhaM rasAdInAM zabdAduktebhyo'nye'pi sarve guNA gRhyante' iti vadanti // 17 // jIvanAdiprayojanavirodhi rasAdidhAtudUSaNakaramityarthaH / doSabhavanti cAtra duSTikAritvena dhAtudUSaNakaralaM na labhyate, viziSTazaktilAiviruddhAnyevamAdIni vIryato yAni kAnicita // | vyANAM; tathAhi-kAniciddoSaduSTikarANi, kAniciddhAtuduSTika* tAnyekAntAhitAnyeva zeSaM vidyAddhitAhitam 18 rANIti rANIti; tAni cAtra na kathayiSyAmo vistarabhayAt / anye tu vyAkhyAnayanti-rasAdiSviti AdizabdAdvIryavipAkayoHamumevArtha sukhabodhArtha saMgRhyAha-viruddhAnItyAdi / vIryata haNaM; tena rasavIryavipAkeSu yaduktaM sadayathArthamanarthakaraM vA iti vIryazabdenAtra snigdhAdayo'STau guNA ucyante; athavA bhavati, tadvikArAya kalpate / jejjhaTAcAryastvamuM zlokamaviMzatiguNAH SaDsA apyucyante, 'yena kurvanti tadvIryam' nArSa kathayati, gayadAsAcAryeNa cAyamazIkRtaH, ato'smA(sU. a. 41) iti vacanAt / evamAdInItyukte yAni bhirapi likhito vyAkhyAtazca // 20 // kAniciditi yat kRtaM tattatrAntaroktAzeSaviruddhopagrahArtham / anye khAdizabdAttatrAntaroktAni dezakAlamAtrAdiviruddhAni | visphoTakonmAdabhagandarANAm / mUchAmadAdhmAnagalAmayAnAM pANDAlabhyanta iti manyante / zeSam ato'nyanmASAdi hitAhitaM | mayasyAmaviSasya caiva // kilAsakuSThagrahaNIgadAnAM zophAsrapittajvarajAnIyAt , kasyaciddoSasya prakopakatvAt kasyaciddoSasya harakhA-pInasAnAm / saMtAnadoSasya tathaiva mRtyorviruddhamannaM pravadanti hetum" diti // 18 // iti carakaH (sU. a. 26) / vyAdhimindriyadaurbalyaM maraNaM caadhigcchti|| | 'viruddharasavIryANIti atra vairodhikatvenoktAnyeva biruddharasAni viruddharasavIryANi bhuJjAno'nAtmavAnnaraH // 19 // viruddhavIyANi ca yathAyogyatayA UhanIyAni / na tvatrAnukte'pi viruddharasatvAdikalpanA; tathAhi sati payo'pi zItamuSNena viruddha kiM punarviruddhaM bhuktaM karotItyAha-vyAdhimityAdi / vyAdhi syAt , pAnakAdi madhurAmlarasaM rasaviruddhatvAdviruddhaM syAt' iti miti SADyAndhyavisarpadakodaravisphoTakonmAdabhagandarAdikam , cakraH / 2 'doSamutklezya kSobhayitvA / na niharedityanena doSahAra1 'vIryata iti svabhAvataH, sa ca svabhAvo dravyarasavIryavipAkA- | kamadanatrivRtAdibhyo vyAvartakaM bhuktamityadhikRtam / etaccopalakSaNaM, zrayo kSeyaH, yaduktaM yena kurvanti tadIryam' iti ckrH| 2 'zeSamekA- tena vihAro'pyevaMlakSaNo zeyaH, yaduktaM carake,-"yatkinnidoSamAntahitaikAntAhitAdanyatsarvam / viruddhaM tu prabhAvAdevAsamAnaguNatayA kSubhya na nirharati kAyataH / thAhArajAtamanyadA tatsarvamahitaM smRtam' pratIyamAnamapi kAryato'viruddhaM bhavitumaIti; tatazcaikAntAhitamiti (ca. sU. a. 26) iti / rasAdiSvayathArthamiti rasAdidUSakamiti zAstrAdevAvadhAryate' iti cakrapANyAndhyabIsarpadakodarANAM / yAvat ; kiMvA rasavIryavipAkeNayathArtha visvmilautickaa| su0saM013 pani vIryato yAni kAnAvarANIti; sAdiSviti Adiza Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna viruddhAzanajAn rogAn pratihanti virecanam // kSatAnAM viSajuSTAnAM vraNinaH zleSmalAzca ye|| vamanaM zamanaM vA'pi pUrva vA hitasevanam // 21 // teSAmeva vizeSeNa sadA rogavivardhanaH // 24 // viruddhAzanAdutpannAnAM rogANAM cikitsAsUtramuddizannAha- vAtalAnAM prazastazca zrAntAnAM kaphazoSiNAm / viruddhAzanajAnityAdi / pratihanti virecanamiti viruddhAzana- madhurazcAvidAhI ca kaSAyAnuraso lghuH|| javyAdhipratyanIkaM virecanaM pratizabdena dyotyate; tena kuSTha- dakSiNo mArutaH zreSThazcakSuSyo balavardhanaH // 25 // vyAdhipratyanIkaM virecana viruddhAzanajaM kuSThaM hanti, evamanyatrApi raktapittaprazamano na ca vaatprkopnnH|| yojanIyam / vamanaM zamanaM vA'pIti tatra virekavamane vizado rUkSaparuSaH kharaH snehavalApahaH // 26 // bahudoSANAM prANavatAM ca, itareSAM tu zamanamiti / zamanalakSaNa pazcimo mArutastIkSNaH kphmedovishossnnH|| mucyate;-"na zodhayati yaddoSAn samAnnodIrayatyapi / samI- sadyaHprANakSayakaraH zoSaNastu zarIriNAm // 27 // karoti kruddhAMzca tat saMzamanamucyate"-iti / pUrva vA hitase uttaro mArutaH snigdho mRdurmadhura eva ca // vanamiti suvarNalohAdivirodhirogaharaM pUrvameva seveta / taduktaM | kaSAyAnurasaH zIto doSANAM cAprakopaNaH // 28 // "na sajjate hemapAjhe viSaM padmadale'mbuvat" (ca. ci. a./ tasmAca prakRtisthAnAM kledano blvrdhnH|| 23) / 'pUrva vA hitabhojanam' ityanye paThanti // 21 // | kSINakSayaviSArtAnAM vizeSeNa tu pUjitaH // 29 // sAtmyato'lpatayA vA'pi dIptAgnestaruNasya ca // iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne hitAhisnigdhavyAyAmabalinAM viruddhaM vitathaM bhavet // 22 // tIyo nAma viMzo'dhyAyaH // 20 // * viruddhAzanaM kurvato'pi kasyacit kuto viruddhAzanajA doSA hitasyApi vAtasya diksaMyogAdahitalaM syAditi vAtaguNAn na bhavantIyAha-sAtmyata ityAdi / sAtmyAdibhirhetubhi- nirdizannAha-atha vAtaguNAn vakSyAma ityAdi / "vAtasya viruddhaM vitathaM niSphalaM bhavatIti piNDArthaH / snigdhavyAyAma- dakSiNottarAgatasya doSaharatvena hitavaM, pUrvapazcimavAtasyAhitabalinAmiti snigdhavyAyAmAbhyAM balinAmiti saMbadhyate / tenA- tvam, ato hitAhitIyAdhyAyaparisamAptI vAtasya guNopavarNanaM yamarthaH-snigdhadravyAbhyavahArabalinAM balavadagnivAdviruddhaM niSphalaM nirdeSTumAha-atha vAtaguNAnityAdi" ityanye / 'teSAmeva bhavati / kecit 'balinAm' iti padaM bhinnaM manyante / tenAya- vizeSeNa vraNakledavivardhanaH' ityanye paThanti / kharaH pracaNDavegaH / marthaH-snigdhAnAM vyAyAminAM balinAM ca viruddha vitathaM anye vAhAradavyaprakaraNAditarasaMyogo'prastuta ityamuM bAtaguNobhavediti / sAtmyato'lpatayetyAdizlokasyAgre kecidamuM zloka pavarNanagranthaM na paThantyeva / gayadAsAcAryastvasmin hitApaThanti,-"vyAyAmazIlo balavAn zizuzca snigdho'gnimAMzcApi hitIyAdhyAyapAThe pUrvoktaM pAThaM kiyantaM parityajyAnyaM ca pAThaM mahAzanazca / Apnoti rogAnna viruddha jAtAnabhyAsato vA'lpatayA kiyantaM nikSipya pUrvoktapAThakramavyatikrameNa ca paThati / yAvatA ca jantuH" iti; ayaM ca na paThanIyaH, sarvanibandhakArairapaThita- pAThena vyatikramastAvantaM darzayannAha,-"vallIphalakavakakarIrAkhAt // 22 // mlaphalalavaNakulatthapiNyAkadadhitilatailavirodhizuSkazAkAjAvi kamAMsamadyajAmbavacilicimamatsyagodhAbarAhAMzca naikadhyamaznIyAt atha pAtaguNAn vakSyAmaH payasA, prAk payaso'nte vA / kapotAMzca sarSapatailabhRSTAnnApUrvaH samadhuraH snigdho lavaNazcaiva maarutH|| | dyAt / kapijalamayUralAvatittirigodhAzcairaNDadAya'()gnisiddhA gururvidAhajanano raktapittAbhivardhanaH // 23 // eraNDatailasiddhA vA / madhughRte samadhRte / madhu cAntarIkSoda kAnupAnam / kAMsyabhAjane dazarAtraparyuSitaM sarpiH / madhu 1 pratihantIti pratipakSaM sat hanti; tena kuSThAdipratyanIkaM | coSNamuSNena bA / dadhi madyaM vA / pittena saha mAMsAni virecanaM kuSThAdi inti / evaM vamanazamanorapi pratyayaM vyaakhyeyH|| | pakkAni, AmAni ca kevalAnyapi / surAkRzarApAyasAMzca naikadhyapUrvameva mahAprabhAvarasAyanAdisevayA na prabhavantyevaMbhUtA vyAdhaya | maznIyAt / sauvIrakeNa saha tilazakulIH / tatreNa saha madhughR. ityarthaH' iti cakraH / 'zuddhiratreSTA zamo vA tadvirodhibhiH / dravyastai taimatsyagodhApRSatamAMsAni / madhunA godhAm / matsyAn kSaudrAsa. reva vA pUrva zarIrasyAmisaMskRtiH' iti vAgbhaTaH (sU. a. 7) / 2 'sAtmyata ityabhyAsasAnyatayA; alpaM hInazaktitvAdabhibhUtaM na | 1 cakrastu gayadAsAcAryasaMmatamamuM pAThamavalammya vyAkhyAtakaroti kArya; taruNasya pratyamabalatvAdvitathaM bhavati; nigdhasya vAn / 'saMskArarUpasaMyogavizeSaviruddhamAha-kapotAMzcetyAdi / kapiJjasrotaHsu na tiSThati doSaH, sathA ca doSavigamAviruddhaM vitathaM bhavati; lAdyapi saMskAraviruddham / madhughRte samadhRte iti mAtrApradhAnasaMyogavyAyAminazca vyAyAmenaiva doSakSayaH, taduktaM-'vyAyAma kurvato viruddham / dezakAlavizeSavatsaMyogaviruddhaM-kAMsyabhAjane ityAdi / madhu nityaM viruddhaM vitathaM bhavet' iti balinastu balAbhibhUtA eva doSA | coSNamuSNArteneti uSNArtena puruSeNa / pittena cAmamAMsamiti na jAyante na kurvanti vA kAryam ; yaduktaM-balaM jhalaM nigrahAya atrAmasyAnupayogAdAmamivAmamasamyakpakaM jJeyam / ' iti ckrH| doSANAM' (ca.vi. bha. 3) iti ckrH| | 2 madhuptadhAnApRSatamasaMsAni' iti pA0 / Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] sushrutsNhitaa| vena, pRSatamAMsaM vA tenaiva / tathA maireyamAdhvIkAbhyAM bAlopo. sahakAritayA dehajanakA abhipretA ityarthaH / zarIrasaMbhave dakyA vA bhatsyAn / nekSuvikRtIH sarvA matsyaiH saha / sarpiguMDa- vAtAdInAM hetukha pratipAdya sthitikAraNavaM darzayannAhakAkamAcImadhumUlakAni naikadhyam / madhunA vArAha, danA kaukkuTaM, tairevetyAdi / taireva vAtapittazleSmabhiH, avyApanaiH prakRtimadyena balAkAM, tilakalkena copodikAM siddhAm / na pippalI sthairityarthaH / adhomadhyordhvasanniviSTairiti yathAkrameNa vAtapittamatsyavasayA, priyaGgvanulipto na pAyasamaznIyAt' iti / asyAgre | kaphaiH / dRSTAntamAha-agAramivetyAdi / -agAraM gRham / ca 'taratamayogayuktAMzca bhAvAn' ityAdisUtrANi paThati, tAni ca | ekIyamatamAha-atazca tristhUNamAhureke / cakAro'yaM tristhUpUrvasUtrareva samAnAnIti neha pradarzitAni // 23-29 // Namityatra yojyaH, tenAyamarthaH-tristhUNamiti ca ata evaM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta hetoreke AcAryA AhuH / dehavinAzahetulamapi vAtAdInAM vyAkhyAyAM sUtrasthAne viMzatitamo'dhyAyaH // 20 // nirdizannAha-ta eva ca vyApannA ityAdi / cakAro'tra bhinakrame, tenAyamartha:-ta eva vAtAdayaH, vyApannAzca vikRtisthAH, pralayahetavo vinAzahetavo 'bhavanti' ityadhyAhAraH / anye tu ekviNshtitmo'dhyaayH| 'pralaye'pi' ityapizabdaM paThanti / zalyazAstre vraNArambhAdhiSThAathAto vraNapraznamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| nabhUtakhAt kasyacidRSyasya prAdhAnyaM darzayannAha-tadityAdi / yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| emireva vAtapittakaphaiH / zoNitacaturiti nanu, pUrva zoNita athAta ityAdi / vraNaviSayaH prazno yasmin sa vraNapraznaH / manupAtta, tatkathamiha saMbhavAdiSu zoNitasyAvirahitatvamuktaM ? vraNazabdenAtra vAvAdaya ucyante, vraNakAraNakhAt; tena vAtA- satyaM, paramiha zoNitopAdAnaM kurvanekIyamatamidamiti darzayati. diviSayaH prazno yasminityuktam / anye tu vraNamAzritya prazno tena vraNapAke darzanadvayaM bhavati; tathAhi,-'narte'nilAdasti vraNapraznaH, sa vidyate yasminnityartha utpannasya Iyapratyayasya lopaM rujA' (sU. a. 17) ityAdinA vraNapAke doSA eva vyApriyanta kRtvA vraNapraznamiti rUpaM paThanti / tenAtra vraNArambhakANAM vAtA- iti darzitaM, 'kAlAntareNAbhyuditaM tu pittaM' (sU. a. 17) dInAM saMkhyAskhalakSaNakarmAdIni vraNasya ca niruktyAdi ca vakta- ityAdinA punaH zoNitacaturthA eva vraNapAke vyApriyanta iti / vyamityarthaH siddhaH // 1 // 2 // avirahitaM saMyuktamityarthaH // 3 // vAtapittazleSmANa eMva dehasaMbhavahetavaH / tairevA- bhavati cAtravyAparadhomadhyordhvasanniviSTaiH zarIramidaM dhArya- | narte dehaH kaphAdasti na pittAnaca mArutAt // te'gAramiva sthUNAbhistisRbhiH, atazca tristhUNa- zoNitAdapi vA nityaM deha pataistu dhAryate // 4 // mAhureketa eva ca vyaapnnaaHprlyhetvH| tademi etadeva dvitIyadarzanaM zlokenApi darzayannAha-narte ityaadi| reva zoNitacaturthaiH saMbhavasthitipralayeSvapyavirahitaM zarIraM bhavati // 3 // nanu, vAtAdikrama parityajya kaphAdikrameNa sUtraNaM kasmAdiha kRtam ? ucyate-dehasyordhvamUlakhamadhaHzAkhavaM pratipAditam, vraNakAraNAni vAtAdIni prathamaM saMkhyAdibhirnirdizanAha UrdhvabhAge ca kaphAdhiSThAnamasti, teneha kapha evaM prathama vAtapittazleSmANa ityAdi / dehasaMbhavahetavo dehotpattihetavaH / darzitaH / taduktaM-"UrdhvamUlamadhaHzAkhaM tristhUNaM paJcadaivatam / nanu, zukrazoNite dehotpattihetU ? tat kathaM vAtAdayo dehasaM kSetrajJAdhiSThitaM vidvAn yo vai veda sa vedavit" iti / na bhavahetavaH kathyante ? ucyate, avikRtA vAtAdayaH zukArtavAdi- kevalaM kaphAdIn vinA deho na bhavati, api tu dhAraNamapyetaireva 1 'guDaM kAkamAcyA, madhunA mUlakAni' iti pA0 / 2 'payasA kriyata ityAha-deha etaistu dhAryata iti / tuzabdazcArthoM samamaznIyAt' pA0 / 3 evakAro bhinnakramaH / tena saMbhavahetava bhinnakramazca / tenAyamarthaH-dhAryate caitairevAvyApanaiH kaphapittaevetyarthaH / atra vAtAdayaH zukrazoNitagatAH prakRtisthatayA garbha vAtaraktairityarthaH; narte dehaH kaphAdityetasyAdau 'ato gadyoktasaMbhave hetavo bhavanti |...prlye iti dehanAze / raktasyApi | syArthasya saMgrahazloka' ityApAtanikA kecidAcAryAH paThanti // 4 // zalyazAstrapradhAnavraNAdhiSThAnasya hetuliGgacikitsitavizeSaprayojaka- tatra 'yA' gatigandhanayoH, iti dhAtuH, 'tapa' tayA prAdhAnyakhyApanArtha doSatulyatayA saMbhavAdihetutvaM niyamaya- saMtApe, 'zliSa' AliGgane, eteSAM kRdvihitaiH nAha-tadebhirityAdi / avirahitamiti kAraNatayA avirahitam / pratyayairvAtaH pittaM zleSmeti ca rUpANi bhavanti // 5 // zoNitasya dehakAraNatvamArtavakAraNatayA vyaktameva / zoNitasya dehakArakatvAdi coktaM zAstre "dehasya rudhiraM mUlaM rudhireNaiva dhAryate' 1 'astIti bhavati utpadyate ityarthaH / dhAryate ityanena sthitiiti / sAkSAccAsya vAtAdivat prapaJcAnabhidhAnena pAramArthikoM hetutvamuktaM; pralayahetutvamanukkamapyanugamyameva' iti cakraH / 2 'tatra doSatAM pratikSipati / yadi hi vAtAdivadoSaH syAt tadA tenApi niruktyA vAtasya capalatvaM, pittasya tApakatvaM, kaphasya upazleSakatvaprakRtiH syAdityAdidUSaNamanusatavyam' iti cakraH / muktaM bhavati' iti cakraH / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vAtAdInAM cikitsopayogi khalakSaNaM darzayituM niruktiM kurva- zleSmaNa ityAdi / uraH stanayorantarAlaM, pUrvoktaM cetyAmAmAha-tatretyAdi / gatigandhopAdAnArthasya 'vA'dhAtoH 'hasimRgri- zayaH / cakArAt paratantroktaM medaH samuccIyate / etAni NvA'midamilUpUdhurvibhyastan' ( u. 3 / 86) iti sUtrotpanne sthAnAni prAyeNa prakRtisthAnAmeva doSANAM bhavantItyAha,-etA. 'tan pratyaye vAta iti rUpam / etena ca tatkharUpatvaM vAtasya darzi- nItyAdi / avyApannAnAm akupitAnAm // 7 // tam / saMtApArthasya 'tapa'dhAtoracipratyaye akArasyetve varNaviparyaye bhavati cAtratasya ca dvitve kRte pittamiti rUpam / etena pittasya khAbhAvika visargodAnavikSepaiH somasUryAnilA yathA // saMtApalakSaNaM dArzatam / AliGganArthasya 'zliSa'dhAtormaninpratyaye dhArayanti jagaddehaM kaphapittAnilAstathA // 8 // ('sarvadhAtubhyo manin' u. 4 / 145) guNe ca kRte zleSmeti visargAdAnetyAdi / visargAdAnavikSepaiH karmabhiryathAsaMkhyena rUpam / etena zleSmaNaH sandhyAdiyojakatvaM darzitam // 5 // candrAdityavAtA yathA jagaddhArayanti, tathA kaphAdayastrayo yathAdoSasthAnAnyata Urdhva vakSyAmaH-tatra samAsena saMkhyena visargAdibhiH karmabhidehaM dhArayantIti samudAyArthaH / vAtaHzroNigudasaMzrayaH taduparyadhonAme pakkAzayaH, visargaH sarjanaM 'balasya' iti zeSaH; AdAnaM grahaNaM balasyaiva; pakkAmAzayamadhyaM pittasya; AmAzayaH shlessmnnH||6|| vikSepaH zItoSNAdInAM vividhaprakAreNa preraNam // 8 // tatra kasya doSasya kiM sthAnaM tadAha,-doSetyAdi / 'doSa- tatra jijJAsyaM kiM pittavyatirekAdanyo'gniH ? sthAnAni' ityetasya sthAne 'teSAM sthAnAni' iti kecit paThanti, | Ahosvit pittamevAgniriti ? / atrocyate-na khala tatrApi sa evArthaH / tatreti doSeSu madhye, samAsena saMkSepeNa; pittavyatirekAdanyo'gnirupalabhyate, AgneyatvAt vistareNa tu sthAnAni vAtasya nAbhimadhyahRdayakaNThasarvAGgasandha- pitte dahanapacanAdivabhipravartamAne'gnivadupacAraH yo'pi vAtavyAdhau vakSyante / zroNiH kaTiH, zroNizca gudaM ca | kriyate'ntaragniriti; kSINe hyagniguNe tatsamAzroNigudaM, tat saMzrayaH sthAnaM yasya sa tathA / pakkAmAzayayo- nadravyopayogAt, ativRddhe zItakriyopayogAt, madhyaM pittasthAnaM vakSyati; ataH pakvAzayameva prAgdarzayannAha,- AgamAcca pazyAmo na khala pittavyatirekAdanyo- . taduparyadho nAbheH pakvAzaya iti |-tdupri zroNIgudayoruparI-| 'gniriti // 9 // tyarthaH / pittasthAnaM darzayannAha,-pakkAmAzayamadhyaM pittasyati / 1'visargaH saumyAMzavisarjanaM candrasya kaphasya ca, AdAnaM samAsenetyatrApi saMbadhyate / tenAyamarthaH-pakkAmAzayamadhyaM | saumyAMzazoSaNaM pittasya sUryasya ca, vikSepazca bahirantazcAcitapittasthAnaM saMkSepeNa, vistareNa tu yakRtalIhahRdayadRSTivagindri dhAtuvyUhanAdi vAyoH sAdhAraNam' iti cakraH / 2 'na khalu pittayANyapi pittasya sthAnAnIti / kaphasthAnaM nirdeSTumAha, vyatirekeNAnyo'gnirlabhyata ityanena pittAmyorbhedapratipAdakAgabhAvaM AmAzayaH zleSmaNa iti |-'sthaanm' iti zeSaH / yatrAzita darzayati / yattu 'tIkSNaH pittenAgniH' iti bhedAvabhASakaM vacanaM tadyapItAdikaM pacyate sa AmAzayaH / tathA ca muniH,-"nAbhi | thAzrutArtha na bhavatIti bhAvaH / etadeva pittasyAgnivyapadezaM sopapastanAntaraM jantorAmAzaya iti smRtaH" (ca. vi. a. 2) ttikamAha-kSINe ityAdi / pittAgyobhede pramANAbhAvaM darzayitvA iti / atrApi samAseneti saMbadhyate; tena vistareNoraHziraHka svapakSasAdhakamamedamAha-kSINe hItyAdi / agnerguNo'nnapAcakalakSita NThasandhayo'pi zleSmasthAnam // 6 // USmA, tasmin kSINe; tatsamAnaM pittasamAnaM kaTutIkSNoSNaM nAgaataH paraM paJcadhA vibhajyante / tatra vAtasya vAta rAdi / ativRddhe ityagniguNe eva / zItakriyopayogAdityanena pitte pratyavyAdhau vakSyAmaH, pittasya yakRtplIhAnau hRdayaM dRSTi nIkakriyAtaH prazamanaM darzayati / etena 'agnitvena vyavahiyamANaM tejaH stvaka pUrvoktaM ca; zleSmaNa uraH ziraH kaNTho jihvA pittAnumeyarUpaM, pittavardhanapittakSayakarairvRddhirhAsayogitvAt , pradezAmUlaM sandhaya iti pUrvoktaM ca etAni khalu doSANAM ntarasthapittAvayavavat' ityanumAnaM darzitaM bhavati / atraiva sAdhye AgamaM sthAnAnyavyApamAnAm // 7 // pramANamAha-AgamAcceti / Agamazca yathA-'kAnakaM rAjataM tAnaM kRSNAvAtAdInAM pradhAnAni sthAnAni nirdizyApradhAnAni nirdeSTa- | yastrapusIsakam / cirasthAnAdvilIyante pittatejaHpratApanAt' (sU. mAha-ataH paramityAdi / vibhajyante prakaTIkriyante vAtAdInAM | a. 26) iti, tathA 'SaSThI kalA pittadharA' ityAdinA agnyAdhArA sthAnAnItyarthaH / kAni punarvAtasya sthAnAnIti pRSTa Aha,- grahaNyuktA bhoje'pi tasmAttejomayaM pittaM pittoSmA yaH sa paktitatra vAtasyetyAdi / vAtavyAdhAviti 'nidAne' iti zeSaH / mAn' ityAgamAdamedo jnyeyH| pAramArthikAmede hi tIkSNaH pittenAgnipittasya paJcasthAnAnyAha,-pittasyetyAdi / yakRt kAlakhaNDaM, riti kAryakAraNabhAvo na syAt, tathA 'kaTajIrNavidAhyamlakSArAdyaiH plIhA vAmapAzriyaM mAMsakhaNDa; hRdayaM kamalamukulAkAramadhomukhaM, pittamulvaNam / AplAvayaddhantyanalaM' (ca. ci. a. 15) iti dRSTiH kRSNatArakAntarvartinI masUradalamAtrA / cakArAt parata- carakavacanavirodhaH, tathA 'pittazamanaM ghRtamagnimedhe karoti' ityutroktaM lasIkAdyanuktaM samuccIyate / pittena khinnamAMsAt sava- | ktamasaMgataM syAt , tathA 'samadoSaH samAgnizca' (sU. a. 15) iti / dudakaM 'lasIkA' ityucyte| kaphasya paJcasthAnAni nirdizannAha,- vacanamasaMgataM syAt / yadapyabhedasAdhakaM 'pittatejaHpratApanAt' Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] sushrutsNhitaa| 101 idAnImagnipittayo davicArapratipAdakaM granthaM nirdeSTamAha,-rasamUtrapurISANi tatrasthameva cAtmazaktyA zeSANAM tatretyAdi / tatreti pittAmyorbhedAbhedavicAre; 'tatreti teSu madhye' pittasthAnAnAM zarIrasya cAgnikarmaNA'nugrahaM kaityanye; 'tatretyAdAnakarmaNi; visargAdAna viparityAdizlokenA- roti, tasmin pitte pAcako'gniriti saMjJAH yatta dAnaM karma yaduktaM tat kiM pittasyAgneti jijJAsyam' itypre| yakRtplIhroH pittaM tasmin raJjako'gniriti saMjJA, sa jijJAsyaM jJAtumeSaNIyam / Ahokhit athavArthe / iti saMzaye / rasasya rAgakRduktaH, yat pittaM hRdayasthaM tasmin uttaramAha,-atrocyata ityAdi / dahanaM dAhaH, pacanaM pAka | sAdhako'gniriti saMjJA, so'bhiprArthitamanorathasAAhArAdeH, AdizabdAdajanadarzanAdIni gRhyante / agnivadupa- | dhanakRTuktaH, yadRSTayAM pittaM tasminnAlocako'gnicAraH amivayavahAraH kriyate-antaragniriti, pittamantaragni- riti saMjJA, sarUpagrahaNAdhikRta, yattu tvaci pittraM rityuparyata ityarthaH / na khalvityAdisUtreNa pratyakSeNaiva pitta- | tasmin bhrAjako'gniriti saMjJA, so'bhyaGgapariSe. magnimarityuktam , anumAnenApi pittasyAgnitvaM sAdhayannAha,-kSINe | kAvagAhAlepanAdInAM kriyAdravyANAM pakA chAyAnAM hyagniguNa iti |-agnergunno yasya tadagniguNaM pittaM, tasmin ca prakAzakaH // 10 // kSINe; hi yasmAdarthe / tatsamAnadravyopayogAt agnisamoSNatI- adRSTahetukena vizeSeNeti vizeSeNa bhedena; kiMviziSTena ? kSaNadravyopayogAdityarthaH / 'agniguNazabdenoSmA kathyate' ityanye; adRSTahetukena prAktanakarmahetukenetyarthaH / pakkAmAzayamadhyasthamiti tatra tatsamAnadravyopayogAt pittasamAnadravyopayogAdityarthaH / nAbhistham / caturvidhamannapAnaM pacatIti azItaM khAditaM lIDhaM atiprabuddhe zItakriyopayogAditi 'pittamevAgniH' iti shessH| pItaM ca pacatItyarthaH / vivecayati ca pRthakaroti doSarasamUtrapurIpratyakSAnumAnAbhyAM pittasyAgnitvaM prasAdhyAgamenApi prasAdhaya- SANi / atra kecit 'annarasamUtrapurISANi'iti paThanti, nAha-AgamAceti |-aagmaat smstaayurvedshaastrtH| nanu, | 'vAtamUtrapurISANi' ityapare / anugrahaM karoti upakAraM karoti / yadi pittAmyorabhedastat kathaM ghRtaM pittazamanamagnidIpanam, yat pittaM hRdayetyAdi / so'bhiprArthitamanorathasAdhanakRditi ajApayazca; matsyAdayazca pittavRddhiM kurvanti nacAgnidIptikarAH, dharmArthakAmamokSalakSaNapuruSArthasya sAdhaka ityarthaH; kasmAt ? hRdadivAsvapnazca pittaprakopaNo'pyanizamanaH; tathedamapi kathaM syAt- | yasthakaphatamo'panodavispaSTIkRtamanaHprAguNyAt / yadRSTayAM pittaviSamo vAtena, tIkSNaH pittena, mandaH zleSmaNeti; 'samadoSaH / mityAdi Alocako darzakaH / lacIti avabhAsinInAmadheyAyAM samAgnizca' (sU. a. 15) ityAdikamapi kathaM syAditi / naiSa bAhyavacItyarthaH / abhyajetyAdi / abhyazAdInAM kriyAdravyANAM doSaH, yenAyamagniH paramArthataH pittAdbhinna eva suzrutAdibhira-| kriyAnimittAnAM karmanimittAnAmityarthaH / chAyAnAM ca prakAzaka GgIkRtaH / taduktaM,-"krodhazokazramakRtaH zarIroSmA shirogtH| iti chAyAnAM pAJcabhautikInAM nIlAdInAM, prakAzaka utpAdakaH; pittaM ca kezAn pacati palitaM tena jAyate" (ni. a. 17) cakArAt prabhANAM ca pAJcabhautikInAM prakAzakaH / nanu, iti / zarIroSmA agniH, sa cAtra pittAdbhina evoktaH / tathA- chAyAprabhayoH ko bhedaH? ucyate,-"AsannA lakSyate cchAyA 'nyadapi pittAnyorbhedapratipAdakatantramucyate,-"dravaM snigdha- prabhA dUrAt prakAzate / varNamAkramati cchAyA prabhA varNaprakAmadhogaM ca pittaM, vahirato'nyathA"-iti / anyAnyapi pittA- zinI" (ca. i. a. 7)-iti // 10 // gnibhedapratipAdakAni vAkyAni santi, tAnIha vistarabhayAna bhavati cAtraderzitAni / yat punarihAmipittayorabhedakathanaM kRtaM, tadrasavIryA pittaM tIkSNaM dravaM pUti nIlaM pItaM tathaiva ca // diguNopAdhiyuktasya pittasya cikitsAdvAreNAnezcikitsA kAryeti uSNaM kaTurasaM caiva vidagdhaM cAmlameva ca // 11 // darzanArtham ; anyathA rasAdiguNopAdhirahitasya vaDhezcikitsA kartuM | na pAryata iti // 9 // idAnIM pittasya cikitsopayogi khalakSaNaM darzayannAha pittamityAdi / tIkSNaM rAjikAmaricAdivat / pUti visragandhi / taJcAraSTahetukena vizeSeNa pakAmAzayamadhyasthaM pittaM caturvidhamannapAnaM pacati, vivecayati ca doSa- mannapacanarasamalavivecanAbhyantarAnugrahazarIrarakSaNAdIni karotIti | bhAvaH / zeSANAM pittasthAnAnAmiti tathA zarIrasya cAgnikarmaNeti iti, tathA 'pittoSmA yaH sa paktimAn' iti, tadapi pittAdbhinnasya paJcabhUtAgnisamadhAtvagnikarmaNA / so'bhiprArthitasAdhanakRdukta iti taddharmiNastejaso'gnitvaM vadati / yacchamanaM pittasya pittakSapaNaiH yogavazAzitvalAme abhISTasAdhanaM sAdhakenAgninA bhavatItyAgamaH / pittavardhanaizca cardhanaM tadbhutasya pittazamakasyAgnivardhakatvena kaTvajIrNavi- etacca paraM sAdhakakArtha, tena zauryAdi ca tasya kArya kSeyam / yaduktaM dAyamlasya ca pittajananAvAntaravyApArasyApyupaghAtakatvena prasiddha- | carake-'agnireva zarIre pittAntargataH kupitAkupitaH zubhAzubhAni tvAdasiddham / tasmAddharmadharmirUpatayaivAtrAmeda AcAryasya vivkssitH| karoti; tadyathA-paktimapaktiM darzanamadarzanaM mAtrAmAvatvamUSmaNaH iti ckrH| prakRti vikRtivarNI zaurya bhayaM krodhaM harSa mohaM prasAdamityevamAdIni 1 darzayiSyAmaH' iti pA0 / 2 'adRSTahetukena vizeSeNeti | cAparANi dvandvAni' (ca. sU. a. 12) iti / kriyAdravyANAmiti dehajanakenAdRSTena hi nAbAdaneviziSTo'yamagnirArabhyate, yenaivaMvidha- / kriyopanItAnAM bahiHparimArjanadravyANAm' iti cakraH / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna nIlaM sAmAvasthAyAm / pItaM nirAmAvasthAyAm / kaTurasaM prakR- kasandhAraNamAtmavIryeNAnnarasasahitena hRdayAvalatisthaM pittam / vidagdhaM cAmlameveti viruddhapAkopapannaM punara-mbanaM karoti; jihvAmUlakaNThastho jiDhendriyasya saumlarasaM bhavati, 'vidagdhAjIrNasaMsRSTamamlarasaM bhavati' ityanye, myatvAt samyagrasajJAne vartate; ziraHsthaH snehasaMtarpavidagdhaM pittamamlapittamiti rogavizeSa kecinmanyante / 'drava'- NAdhikRtatvAdindriyANAmAtmavIryeNAnugrahaM karosthAne kecit 'saram' iti paThanti // 11 // ti; sandhisthaH zleSmA sarvasandhisaMzleSAt sarvasabhata Udhrva shlessmsthaamaanynuvyaakhyaasyaamH| tatra, dhyanugrahaM karoti // 14 // bhAmAzayaH pittAzayasyopariSTAt tatpratyanIkatvA- sa tatrastha evetyAdi / saH zleSmA / tatrastha AmAzayasthaH / dRrdhvagatitvAttejasaH, candra iva Adityasya, catu- khazaktyA AtmavIryeNa / udakakarmaNeti kledanapUraNAdinA / dvitIvidhasyAhArasyAdhAraH; sa ca tatraudakairguNarAhAraH yasthAnasya karma darzayannAha,-uraHstha ityAdi / trikasandhAraNamakkino bhinnasaMghAtaH sukhajaro bhavati // 12 // miti trikaM zirobAhudvayasandhAnasthAnam / AtmavIryeNeti . ata Urdhva mityAdi / anuvyAkhyAsyAmaH anu krameNa vyAkhyA- prAkRtaguNena / hRdayAvalambanaM hRdayasya khakAryasAmarthyaM karoti / syAmaH; yenaiva krameNa pittasthAnAnyuktAni tenaiva krameNetyarthaH / snehasaMtarpaNAdhikRtavAt snehane saMtapaNe cAdhikRtatvAt ; athavA prAgAmAzayaH zleSmasthAnamuktaH, tameva prathamaM darzayannAha,- snehena saMtarpaNaM tatrAdhikRtatvAt / anye tu vyAkhyAnayantitatrAmAzaya ityAdi / tatreti zleSmasthAneSu paJcasu madhye, 'sneho mastakamajjA, tasya saMtarpaNaM, tatrAdhikRtakhAt' / indriyANAM upariSThAt upri| kasmAt kAraNAt pittAzayoparItyAha- zrotratvakcakSurjihvAghrANAnAm / anugrahaM karoti khakAryasAmarthya tatpratyanIkatvAditi |-tsy pittasya pratyanIkatvAt pratipakSa- janayati / sandhisthaH zleSmetyAdi spaSTam // 14 // khAd, vikUlatvAdityarthaH / dvitIyaM hetumAha, UrdhvagatilA bhavati cAtraca tejasa iti / etenaitaduktaM bhavati-yadi hi pArzvayoradho | zleSmA zveto guruH snigdhaH picchilaH zIta eva ca / vA''mAzayo bhavettadodakasyAdhogAmilAnniSpratyanIkalaM, tatazca | mdhurstvvidgdhHsthaadvidgdholvnnHsmRtH||15|| niSpratyanIko'gniH zarIrameva dahediti / pratyakSeNa pittAzayasyopari kaphAzayaM sAdhayitvA, upamAnenApi sAdhayannAha-candra | idAnIM kaphaliGgajJAnArtha cikitsArtha ca lakSaNaM darzayannAha,ivAdityasyati / pratyakSopamAnAbhyAM pittAzayasyoparyAmAzayaM zleSmA zveta ityAdi / zIta eva ceti cakAro mRdusthirAdiprasAdhyAnumAnenApi sAdhayannAha,-caturvidhasyAhArasyAdhAraH; guNasamuccayArthaH / avidagdhaH apakko madhuraraso bhavati / vidagdhaH caturvidhasyAzitapItalIDhakhAditasya, AdhAraH sthAnam / tejastA pakko lavaNa iti / anye khanyathA vyAkhyAnayanti-avidagdhaH vadUrdhvagAmi, yadi cAdha AmAzayo bhavettadA caturvidhamAhAraM na prakRtistho'praduSTo madhurarasaH zleSmA bhavati, vidagdho vikRtisthaH pacet, pacati ca tenAnumIyate-AmAzayaH pittAzayasyo- | praduSTo lavaNarasaH; athavA vidagdhAnapAkAlavaNa iti // 15 // paryaveti / sa ceti cturvidhaahaarH| audakairguNariti dravasnehA- zoNitesya sthAnaM yakRtplIhAnI, tacca prAgabhidibhiH; dravaguNairbhinnasaMghAtaH, snehena praklinna iti boddhavyam / hitaM; tatrasthameva zeSANAM zoNitasthAnAnAmanugrahaM sukhajaro bhavati sukhena pariNAmaM gacchatItyarthaH // 12 // karoti // 16 // mAdhuryAt picchilatvAJca prakleditvAttathaiva ca // tadevaM doSAn prathamadarzanoktAnabhidhAya 'zoNitacaturthaiH' AmAzaye saMbhavati zleSmA mdhurshiitlH||13|| ityasya darzanasyAbhipretaM zoNitamthAnaM darzayannAha,-zoNitasyeatha ke audakA guNA ityAha-mAdhuryAdityAdi / mAdhuryAt tyAdi / prAgabhihitaM zoNitavarNanIya uktas // 16 // picchilatvAca prakledilAttathaiva ceti 'AhArasya' iti zeSaH / / bhavati cAtracakAradvayena dravasnehAdayo guNA anuktA api samuccIyante / anuSNazItaM madhuraM snigdhaM raktaM ca varNataH saMbhavatIti prakupyati, na punarabhUtaprAdurbhAveNa, kaphasya rasadhAtuta zoNitaM guru vitaM syAdvidAhazcAsya pittvt||17|| evotpannalAt // 13 // 1 svazaktyeti adRSTAhitaprabhAvena / anugrahazcAplAvanena / trikar kaach r' haay' haat laagaan| zarIrasya codakakarmaNA'nugrahaM karoti; uraHsthastri | miha pRSThAsthivAdyasaMghAnasthAnam / jihvendriyasya rasazAne zleSmA saumyatvAdvartate kAraNaM bhavati / indriyANi hi svajAtIyAbhivyaktameva 1 'tatpratyanIkatvAditi tejorUpapittapratyanIkatvAt , tathordhvagati- | viSayaM gRhNanti; yathA taijasaM cakSurAlokasahakRtameva rUpaM gRhNAnti; evatvAcca tejaso jATharAgneH / etena dRSTatvena zleSmAdhAratayA pittaprati- mApyaM rasanaM kaNThagatazleSmAbhivyaktameva rasaM gRhNAtItyarthaH / zleSmaNA bandhAkAzayo niveshitH| candra vAdityasyeti vissysaadhrmymaatrenn| ziraHsthenendriyANyanugrahAdAtmakArya kurvanti' iti ckrH| 2 'zoNitatrAmAzaye audakaguNAvirbhAva audakazleSmAzayamahimnA seyaH' iti tasthAnaM prAgamihitaM' iti pA0 / 3 anuSNazItamiti saumyAgneyatvA-. cakraH / 2 'eva' iti hastalikhitapustakeSu na paThyate / | cchoNitasya / vidAhazcAsya pittavaditi duSTapittavadityarthaH' iti ckrH| Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] suzrutasaMhitA / 103 zoNitasya nidAnaliGgacikitsAjJAnArthaM skhalakSaNaM darzaya- kAni punastAnItyAha,-tatra balavadvigrahetyAdi / balavanAha,-anuSNetyAdi / anuSNazItamiti sAdhAraNamityarthaH / dbhirvigraho balavadvigrahaH, mallAdibhiH saha bAhuyuddhAdiH / ativitram Amagandhi / vidAhazcAsya pittavaditi pittasyeva; pittasya zabdo vyAyAmAdibhitribhiH saMbadhyate / vyavAyaH strIsevA / yena vastunA yathA ca vidAhastena vastunA tathA ca vidAhaH | abhidhAto laguDAdiprahAraH / laGghanaM raveNa gartAdyutkramaNam / zoNitasyApItyuktam // 17 // plavanam utplutyotlutya gamanam / prataraNaM nadyAdInAM bAhubhyo taraNam / aticaryA atyaTanaM, sA ca gajAdibhiH padAtyantaiH etAni khalu doSasthAnAni; eSu saMcIyante | pratyekaM saMbadhyate / vallUre zuSkamAMsam / varakaH varaTikA kudhAdoSAH / prAka sNcyheturuktH| tatra saMcitAnAM khalu nyavizeSaH / uddAlakaH araNyakodravaH / nIvAraH prasAtikA, doSANAM stabdhapUrNakoSThatA pItAvabhAsatA mando | dhAnyamadhye raktazUko bhavati; 'ulajIdhAnyam' iti loke / SmatA cAGgAnAM gauravamAlasyaM cayakAraNavidveSazceti ADhakI tuvarI / hareNuH vartulakalAyaH / kalAyaH tripuTakaH / liGgAni bhavanti / tatra prathamaH kriyaakaalH||18|| niSpAvakaH rAjazimbiH / anazanam alpabhojanamupavAsazca / pratipAditaM niyamayannAha-etAnItyAdi / eSu saMcIyante | viSamAzanaM bahvalpAkAlabhojamam / adhyazana sAjIrNabhojanam / doSA iti eSu sthAneSu doSAH saMcayaM yAntItyarthaH / kaH | vegavighAto vegAvarodhaH, sa ca vAtamUtrAdibhiH pratyekaM sNbdhyte| punardoSANAM saMcaye heturityAha,-prAk saMcayaheturiti |-kssvthuH chikkA / bASpazabdena rodanajalaM kathyate / AdizandAt prAgiti RtucaryAdhyAye / saMcitAnAM vAtAdInAM yathAsaMkhyaM liGgaM | kSudAdivegavidhAtAdayo gRhyante // 19 // darzayannAha,-tatra saMcitAnAmityAdi / saMhatirUpA vRddhizcayaH, pa sa zItAbhrapravAteSu dharmonte ca vishesstH|| vilayanarUpA vRddhiH prakopaH / stabdhapUrNakoSTateti koSThatAzabdaH stabdhapUrNAbhyAM pratyekaM saMbadhyate, tena stabdhakoSThatApUrNakoSThate pratyUSasyaparAhne ca jIrNa'nne va prakupyati // 20 // vAyoliGgaM, pItAvabhAsatA mandoSNatA ca pittasya, gauravamAlasyaM vAtasya prakopahetuM pRthanirdizannAha,-sa zItetyAdi / saH ca zleSmaNaH / etAni stabdhapUrNakoSThatAdiliGgAni sAmAnyena sarve- vAyuH / zIte shiitkaale| atre meghopalakSitakAle / pravAte SAmeva saMcitAnAmityapi kecinmanyante / cayakAraNavidveSazceti prakRSTavAte kAle / gharmAnte varSAkAle / vizeSataH atizayena / sAmAnyena sarveSAM vAtAdInAmidaM liGgam / 'cayakAraNavidveSazca' | ArtavaM kAlamuklA''hnikamAha,-pratyUSasyaparAhne ceti |bhuktaaiti vAkyaM kecinna paThanti / kecidAcAryA asyAgre cayaprako- pekSaM kAlamAha,-jIrNe'nne ca prakupyatIti // 20 // payorlakSaNaM zlokena paThanti 'svasthAnavRddhirdoSANAm' ityAdi / krodhazokabhayAyAsopavAsavidagdhamaithunopagamaayaM zloko'bhAvAt samagro na likhita iti / tatreti tatra nakadamlalavaNatIkSNoSNalaghuvidAhitilatailapicAtAdInAM saMcaye / prathamaH kriyAkAlaH AdyaH karmAvasaraH ||18||nnyaakkultthsrsspaatsiihritkshaakgodhaumtsyaa ata Urdhva prakoponi vkssyaamH| tatra balava- jAvikAMsAdhitakrakUrcikAmastusauvIrakasurAvidvigrahAtivyAyAmavyavAyAdhyayanaprapatanapradhAvanapra. kArAmlaphalakaTvaraprabhRtibhiH pittaM prkopmaapdyte|| pIDanAbhighAtalaGghanaplavanaprataraNarAtrijAgaraNabhAra- pittaprakopaNAni darzayannAha,-krodhazokabhayetyAdi / A. haraNagajaturagarathapadAticaryAkaTukaSAyatiktarUkSa- | yAsaH zarIrapIDA / vidagdhaM vidAhaH, sa ca zotharAgAhArAdilaghuzItavIryazuSkazAkavallUravarakoddAlakakoradUSa- | kRtaH / vidAhIti yadamlodgAradAhatRSNAprabhRtInudIrya kRcchrAt zyAmAkanIvAramudgamasUrADhakIhareNukalAyaniSpA | pAkamupagacchati tadvidAhi / haritakazAkamiti "kuTherazigrusuvAnazanaviSamAzanAdhyazanavAtamUtrapurISazukraccha rasasumukhAsuribhUstRNAH / cukrAkathukrikA ceti varga haritakaM dikSavathUbArabASpavegaivighAtAdibhirvizeSairvAyuH pra 1 'gharadikA' iti pA0 / 2 'pravAte iti pravAtalakSite varSAkopamApadyate // 19 // kAle / dharmAnte iti prAvRSi / atra balavadvigrahAdayo vAtaM janayanta: prakRSTameva janayantIti prakopahetavaH, na punaH pUrvamRtucayoktacayahe. 1'saMcIyanta iti prakarSeNa cIyante; tenAnyatrApi tvagAdiSu tucitAnAmevaite prakopakAH, tathA satyetavyatirekeNArtavacayasya kopo na bAhyaduSTajalAdinA cayaH kAraNasabhavAdbhavati, so'lpatayA neha kthyte| syAt ; ArtavacayaM vinA caiSAM vAtavikArahetutA srvdRssttaantghttitaa| prAk saMcayaheturukta iti etacca saMcayakAraNakathanamuktodAharaNA-| tasmAdalavadvigrahAdibhiH prabalatayA doSo janyamAno na prakopahetvanuguNyAt, natu tatsaMcayakAraNaniyamAt ; yena madhurasnigdhAdyA-ntaramapekSate / stokastokasevitayA RtvAdikAraNajanitAzca doSA hArAdeH kaphAdicayo'sti anyeSvapi durnivAra eva / ' iti cakraH / Azaye lInatvAt prakopakAraNamapekSanta eveti Rtucarye'pi vyutpA2 'prakopakAraNAni' iti pA0 / 3 prapIDaneti hastalikhita- ditam / evaM pittakaphaprakopahetuSvapi bhyAkhyeyam' iti ckrH| . pustake na pacyate / 4 vegavighAtAdibhirvAyuH' iti paa0|| 3 varAha iti pA0 / Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna viduH" iti / dadhi sasnehaM gavyaM dadhi / kUrcikA vigrathitaM pittaprakopaNaireva cAbhIkSaNaM dravasnigdhagurumitakram / mastu dadhimastu / sauvIrakaM nistuSayavatrivRdAdikRtaM | rAhArairdivAsvapnakrodhAnalAtapazramAbhighAtAjIrNavisaMdhAnaM dhAnyAmlaM vA / surAvikArAH paiSTikAdayaH / amlaphalAni ruddhAdhyazanAdibhirvizeSairasRka prakopamApadyate 25 AmrAtakAdIni / kasaramiti asnehaM dadhi / anye bhASante,- dvitIye darzane 'zoNitacaturthaH' ityuktaH zoNitasya caturthasya "sauvIrAmlamathAtyamlaM kAjika kaTdaraM viduH / anye tu tadadho- | kopanAni darzayannAha-pittetyAdi / pittaprakopaNaireva ceti bhAgaM takaM cAtyamlatAMgatam // sasnehaM dadhijaM takramAhuranye tu pittasya zoNitasamAnatvAt / tasyaiva viziSTamapi hetuM darzakaTdaram" iti / prabhRtizabdAcukAdInAM grahaNam // 21 // yannAha-abhIkSNaM dravetyAdi / abhIkSNaM punaH punaH 'sevitaiH' taduSNaruSNakAle ca ghanAnte ca vishesstH|| iti zeSaH // 25 // madhyAhne cArdharAtre ca jIryatyanne ca kupyati // 22 // yasmAdraktaM vinA doSairna kadAcit prakupyati // pittaprakopasya kAlaM darzayannAha -taduSNairityAdi / taditi tasmAttasya yathAdoSa kAlaM vidyAt prakopaNe // 26 // pittam / uSNairiti uSNalamatra dharmAdikRtam / uSNakAle na ca khAtayeNAsya prakopaH, kiMtu sarvadA pAratakSyeNaiva, grISme / ghanAnte zaradi / Ahnike pittaprakopasya kAlamAha,- tatpratipAdayannAha,-yasmAdityAdi / tatra vAtaduSTaM vAtaprakopamadhyADhe ityAdi / bhuktApekSaM pittaprakopasya kAlamAha.-jIrya- kAle kupyati; evaM pittakaphaduSTasya raktasya * pittakaphakAlA tyanne ca kupyatIti / 'pittaprakopaNeSu madhye zokabhayayorvAta- | iti // 26 // prakopaNayoH pATho'nArSaH' iti jejjhaTaH; sa cAnyairnivandha- teSAM prakopAt koSThatodasaMcaraNAmlIkApipAsA. kArairanapahRtatvAdasmAbhirapi gRhIta iti // 22 // paridAhAnnadveSahRdayokledAzca jAyante / tatra dvitIdivAsvapnAvyAyAmAlasyamadharAmlalavaNazItastri- | yaH kriyAkAlaH // 27 // gdhagurupicchilAbhiSyandihAyanakayavakanaiSadhetkaTa- teSAM prakopaliGgAni darzayannAha teSAM prakopAdityAdi / mASamahAmASagodhUma-tila-piSTa-vikRtidadhidugdhaka- koSThatodasaMcaraNe dve vAtasya; saMcaraNamiti koSThe vAtaparibhramaNamizarApAyasekSu-vikArAnUpaudakamAMsavasAbisamRNA- tyarthaH / amlIkApipAsAparidAhAH pittasya; amlIkA amlolakaserukanATakamadhura-vallI-phalasamazanAdhyaza- dAraH, paridAhaH sarvatodAhaH, anye'paridAha ityakAraprazleSaM naprabhRtibhiH zleSmA prakopamApadyate // 23 // manyante, tatra 'naJ' ISadarthe, yathA 'anudarA kanyA' iti, kaphaprakopaNAni nirdizannAha,-divAsvapnAvyAyAmetyAdi / teneSaddAha iti vyAkhyAnayanti / annadveSahRdayoledo kaphasya, abhiSyandi doSadhAtumalasrotasAmatizayakledaprAptijananam / hRdayotkledo hRllAsaH / dvitIyaH kriyAkAla iti dvitIyazcikihAyanako ghoTakapucchaH, sa ca zAlivizeSaH / yavakaH zUkadhAnya tsAvasaraH // 27 // vizeSaH, tasya ca yavAkArAstaNDulAH / naiSadhaH 'koka' ityA. ata Urva prasaraM vakSyAmaH-teSAmebhirAtavikhyAyate, sa ca dhAnyavizeSaH / itkaTaH khaggalI / piSTaM taNDula | zeSaiH prakupitAnAM kiNvodakapiSTasamavAya ivodripiSTam / kRzarA tilataNDulamASaiH kRtA yavAgUH / pAyasaH kSIra-ktAnAM prasaro bhavati / teSAM vAyugatimattvAta prasasiddhAstaNDulAH / visaM padmamUlaM 'visANDa' iti loke / mRNAlaM raNahetuH satyapyacaitanye / sa hi rajobhUyiSThaH rajazva padmamalAta sthalaH prarohAkaraH / zazATakaM jalamadhye trikaNTakamA pravartakaM sarvabhAvAnAm / yathA-mahAnudakasaMcayomadhuravAllIphalamiti madhuraphalaM tAlanArikelAdi: vallIphalama alA- 'tivRddhaH setumavadAryApareNodakena vyAmizraH bUprabhRti, anye kUSmANDakAdIni // 23 // 1raktaprakopahetuSu pittaprakopaNairiti duSTasya raktasya pittatulyatvAsa zItaiH zItakAle ca vasante ca vishesstH|| duktam / raktasya paramArthato doSaireva duSTiH' iti cakraH / 2 'kriyApUrvAhne ca pradoSe ca bhuktamAtre pra kuMpyati // 24 // kAlAnAM dvitIyAdisaMkhyApradarzanamuttarottara garIyastvapradarzanArtha, kaphasya kopakAlavizeSaM nirdizanAha-sa zItairityAdi / zItaH yaduktaM,-'te tUttarAsu gatiSu bhavanti balavattarAH' iti cakraH / zItaladravyaiH / pUrvAhne prathamaprahare / pradoSe rajanImukhe // 24 // 3 AtaGkavizeSairiti AtaGkenAtaGkakAraNaM balavadvigrahAdaya ucynte| piSTakiNvodakasamavAya iveti madyasaMdhAne yathA piSTAdi kAlAhi. 1 pittaprakopahetI bhayazokau carake 'kAmazokabhayAdvAyuH | todrekaM prasarati, tathA doSA api hetubalAdudriktAH prasaranti ityanena vAtakAraNahetutayoktatvAt kecinna paThanti, pAThapakSe tu pUrva- dezAntare calanti / prasaraNaheturiti prasArakaH / pravartakamiti saMcitapittasya prakopakatvaM tayozeyam' iti ckrH| 2 'zItakAle | pravRttisvabhAvam , ataH pravartayati' iti cakraH / 4 'paryuSitakiNvoiti hemante / etacca hetvantaracitasya kaphasya vardhakatayA prakopaNaM, dakapiSTasamavAya' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| 5 'apareNodakena na tvAtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvAt ; kiMvA vyAmizra ityatra vAzabdo draSTavyaH, tena doSAntarasahitasya prasare'yaM zItakAlo durdinAdiH' iti cakraH / | pakSaH, kevalaprasare tu setumabadAyeMyanta eva dRSyantaH' iti ckrH| Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] sukSutasaMhitAH 105 sarvataH pradhAvati, evaM doSAH kadAcidekazo dvishH| tatra prasareNAnyadoSasthAnagatasya doSasya sthAnivat pratIkArAsamastAH zoNitasahitA. vA'nekadhA prasaranti / tidezaM darzayannAha-tatra vAyoH pittasthAnetyAdi // 31 // tadyathA-vAtaH, pittaM, zleSmA, zoNitaM, vAtapitte, vAtazleSmANau, pittazleSmANI, vAtazoNite, pitta- Topau. oSacoSaparidAhadhumAyanAni pittasya, aro ___evaM prakapitAnAM prasaratAM vAyorvimArgagamanA. zoNite, zleSmazoNite, vAtapittazoNitAni, vAtamazoNitAni, pittazleSmazoNitAni, vAtapitta- bhavantiH tatra tRtIyaH kriyAkAlaH // 32 // cakAvipAkANasAdAzchardizceti zleSmaNo liGgAni kaphAH, vAtapittakaphazoNitAnIti evaM paJcadazadhA prasaranti // 28 // | teSAM prasaraNaliGgAni darzayannAha,-evaM prkupitaanaamityaadi| ata Urdhva prakopavizeSameva prasarAkhyaM . darzayannAha,-ata | | prasaraprastAve'tra prakupitAnAmiti yat kRtaM tat prakopavizeSa UdhvamityAdi / teSAM vAtapittazleSmaNAm / ebhirAtakavizeSaiH eva prasara iti jJApanArtham / prakopa-prasarayozca ko bhedaH ? prakupitAnAmiti pUrvoktabalavadvigrahAdibhiH, koSTatodasaMcaraNAdi- ucyatA ucyate,-styAnasya sarpiSaH kvAthyamAnasya prathamaM saMcalanamAtrabhirvA / kathaM te prasarantItyata Aha-kiNvodakapiSTetyAdi / meva prakopaH, tasyaiva cAtikAbhyamAnasya phenamaNDalenotsarpatA anyonyaguNAnupravezAdyathA kiNvodakapithAnAmudrekaH, evaM duSTi dezAntarasaraNamiva prasaraH / vAyorvimArgagamanetyAdi / vimArgahetUnAM samavAye vAtAdInAmudrako bhavati; kiNvaM surAbIjaM, piSTaM gamanATopau vAyoH; prakRtavAyumArgAdanyo vimArgaH, ATopo taNDulapiSTaM, samavAyaH saMyogaH / kuto doSANAM madhye vAyureva rujApUrvaka udarakSobhaH / oSAdIni pittasya; oSa ekadeziko prasaraNaheturityAha,-teSAM vAyurgatimattvAdityAdi / sa hi | | dAhaH, coSaH cUSyata iva vedanAvizeSaH, dhUmAyanaM dhUmodamanarajobhUyiSTha iti saH vAyuH, hi yasmAdarthe, rajobhUyiSThaH 'rajo miva / kecidoSacoSo na paThanti, 'dAho dhUmAyanaM ca pittasya' bahulo vAyuH' (zA. a.1). ityuktakhAt / sarvabhAvAnAM iti ca paThanti / arocakAdayaH kaphasya; agasAdaH aGgaglAniH / sarvapadArthAnAm / etena vAyorgatimattve heturuktaH / prasarasya avipAkAsAdau kecinna paThanti, 'arocakazchardizca' ityetadeva ca paThanti / tatra prasaraM yAvaddoSANAmeva hetuliGgacikitsA, punadRSTAntamAha,-yathA mahAnudakasaMcayo'tipravRddha ityAdi / setumavadAryeti pAlI bhittvA / tameva saMyoginAM saMyogasaMkhyayA | tadanantaraM vyAdhariti // 32 // darzayannAha, tadyathA-vAtaH, pittamityAdi // 28 // mata Ubai sthAnesaMzrayaM vkssyaamH| evaM prakupitA kRtsne'rdhe'vayave vA'pi yatrAne kupito bhRzam // tAMstAbU zarIrapradezAnAgamya tAMstAn vyAdhIna doSo vikAraM nabhaisi meghavattatra varSati // 29 // janayanti / te yadodarasannivezaM kurvanti tadA gulma nAtyartha kupitazcApi lIno mArgeSu tiSThati // . vidrabhyudarAgnisatAnAhavisUcikAtisAraprabhRtIjaniSpratyanIkaH kAlena hetumAsAdya kupyati // 30 // nayanti; bastigatAH pramehAzmarImUtrAghAtamUtradoM teSAmekadezaprasaraNena dRSTAntenaikadeze vikAraM darzayannAha,- papramRtIna, mer3hagatA niruddhaprakazopadaMzazakadoSakRtle ityAdi / yatrAne iti atrAzabdena zirobAhujavAH prabhRtIna gudagatA bhagandarAzaHprabhRtIn ; vRSaNagatA kathyante / kiviziSTeDo ? ityAha-kRtma ityAdi / kRtsne vRddhI, UryajatrugatAstUrvajAn, svayAMsazoNisamaste, arthe iti prasiddham , avayave cibakacaraNAdau / prasa-tasthAH kSudrarogAn kuSThAni visarpazcA, medogatA to'pi ko'pi kopAlpalAla sahasA vikArakArIti darzayannAha- granthyapacyarbudagalagaNDAlajIprabhRtIn asthigatA nAtyarthamityAdi / lIna ekadezasthitaH / niSpratyanIko niSpra-vidradhyanuzayIprabhRtIn / pAdagatAH kliipdvaatshotikriyH|| 29 // 30 // |NitavAtakaNTakaprabhRtIn ; sarvAGgagatA jvarasarvAta tatra vAyoH pisasthAnagatasya pittavat pratIkAraH,. rogaprabhRtIn / teSAmevamabhisaMniviSTAnAM pUrvarUpaprA: pittasya ca kaphasthAnagatasya kaphavat, kaphasya ca 1 'sthAnasaMzrayaH doSadRSyasya saMzrayaH |......udrsNniveshe vAtasthAnagatasya vAtavat eSa kriyaavibhaagH||31|| sAdhAraNe'pi vidhyAdikAryabhedAt sthAnasaMzrayamedaH sUkSmo seyaH; 1 'sujati megho dRSTimivAmbare' iti tADapatrapustake paatthH| na ghekasmAt sthAnasaMzrayAdekajAtidoSakRtAdbhinnArogA bhavitumaInti, 2 'lInatvena prabala SikArakAritAM niSedhayati / niSpratyanIka itya- evamanyatrApi nyAkhyeyam / saMzrayasthasaMzabdazca gacchato mArgasaMbandhavasthAnahetuH, yadi hi tatra bheSajaM pratyanIkaM bhavettadA tasya lInasya mAtrasya vyAdhihetonirAsaH' iti cakraH / 2 'pUrvarUpameva sthAnasaMzranAza eva syAt / hetumAsAtheti punaH pravartakaM hetuM prApya etadevoktaM yaliGga yaduktaM-"sthAnasaMmayiNaH kruddhAbhAvivyAdhiprabodhakam / doSAH gharake-'tatrasthAzca vilambante kadAcinna smiiritaaH| nAdezakAle kurvanti yalliGgaM pUrvarUpaM taducyate" iti / tacca doSagamakaM bhAviNyAdhikupyanti bhUyo hetupratIkSiNaH' (sa.a.28) iti ckrH| 3 'atrArthe gamakaM ca / yadakSyati jvaragamakapUrvarUpamabhidhAya 'sAmAnyato vizecarakaH-'doSasthAnagataM do sthAnivat samupAcaret' iti ka pAttu jammA'svayaM samIraNAt' (sa. u. a. 39) ityAdi / taka mu.saM. 14 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna durbhAvA; taM pratirogaM vkssyaamH| tatra pUrvarUpagateSu vyaktimabhidhAya medaM kathayannAha-ata UrdhvamityAdi / caturthaH kriyaakaalH|| 33 // eteSAM zophAdInAmityarthaH / avadIrNAnAM vidaraNaMgatAnAM bhimA nAmityarthaH / avadIrNalaM ca zophAdInAM vizeSalakSaNaM, taba medH| / prasUtAnAM punardoSANAM srotovaiguNyAdyatra saGgaH sa sthAnasaMzrayaH, vraNabhAvamApannAnAmiti yata eva vidIrNA ata eva vraNavaM taM nirdizanAha,-ata UrdhvamityAdi / tatra srotovaiguNyAdyatra gatA ityarthaH / jvarAtIsAraprabhRtInAM ca dIrghakAlAnubandha iti sakkA yAn yAn rogAn kurvanti tAMstAn nirdeSTumAha-te yathA vyaktiprastAve jvarAdInAM saMtApasaraNapUraNAdikaM sAmAnyayadodarasanivezamityAdi / sanivezaM samyasthitim / prabhRti lakSaNamuktaM, tathA'tra bhedaprastAvAdvizeSalakSaNaM dIrghakAlAnubandho prahaNAt pravAhikAvilambikAbhRtayaH / jatru grIvAmUlam / jvarAdijAtiSu meda iti jJAtavyaH / kecidatra 'dIrghakAlAnubandho khabyAMsazoNitasthA iti vazabdenAtra raso vivakSitaH / medo na prativyAdhijAtiSu saMbhavatIti vAtAdilakSaNamedAdbhinakha medaH' gatadoSavyAdhipAThAnantaraM 'asthigatA vidradhyAdIn' iti pATho | ityAcakSate, yathA-aSTAnAM jvarANAmityAdi / atra pakSe dIrghayuktaH, sUtre cAdarzanAt samagro na likhitaH / majazukragatAnAM kAlAnubandha iti kharUpakathanam , etena saMcayAdiSvapratIkArAdIrghadoSANAM vyAdhayo na nirdiSTAH, khalpalAt kAdAcitkavAceti / kAlAnubandho'sAdhyatA ca bhavatItyuktam / pUrvAsu gatiSvapratIsarvAGgagatA ityAdi sarvAGgarogaH sarvAGgavAtavyAdhiH, pramehapANDu kAre'pi pratIkArAvasaro'styeva, atra tUttaragatyabhAvAt pazcAt rogazoSAdayo vaa| sUkSmasAt sthAnasaMzrayasya na pRthaguktaM lakSaNaM, pratIkArAzA nAstyaiveti darzayannAha,-tatrApratikriyamANa nApi kriyAkAla iti| abhisaMniviSTAnAm atyartha sanivezaM | ityAdi / tatreti meda ityarthaH // 35 // kRtavatAm / pUrvarUpaprAdurbhAva iti 'vyAdheH' iti zeSaH / kiM tat pUrvarUpamiti pRSTo vyAdhimedabAhulyena pUrvarUpamedabAhulyAt bhavati cAtrasAkSAnirdezena darzayitumazakyamityatidezena darzayannAha-taM saMcayaM ca prakopaM ca prasaraM sthAnasaMzrayam // pratirogaM vakSyAmaH; taM pUrvarUpaprAdurbhAvaM, roge roge prativakyAma | vyakti medaM ca yo vetti doSANAM sa bhavediSaka 36 ityarthaH, na pratidoSaM cayAdiliGgavadityarthaH / pUrvarUpagateSviti dASa cayAdAlAvAdatyathaH / pUvarUpagatAvAta atItaM saMkSipya saMgraha pratipAdayabAha-saMcayaM ca prakopaM gateSu jJAteSu; 'pUrvarUpeSu vartamAneSu' iti kecit paThanti / cetyAdi / cakAreNa saMcayAdihetusthAnAdyanuktaM sarva samuccIyate 36 caturthaH kriyAkAla iti caturthazcikitsAvasaraH / cikitsA cAtra doSasya dUSyasya cetyubhayAzritA // 33 // saMcaye'pahRtA doSA labhante nottarA gtiiH| te tUttarAsu gatiSu bhavanti blvtsraaH|| 37 // ata Urva vyAgherdarzanaM vakSyAmA-zophorbudapranthi yathApUrva pratIkArAlpatvaM yathottara pratIkArabAhulyaM darzayavidhivisarpamabhRtInAM pravyaktalakSaNatA jvarAtI nAha-saMcaye'pahRtA doSA ityAdi / teSAmapaharaNaM ca bahudoSe sAraprabhRtInAM ca / tatra paJcamaH kriyAkAlaH // 34 // zodhanaM, madhyadoSe laGghanapAcanam , alpadoSe saMzamanamiti // 37 // vyAdheH pravyakaM rUpaM vyakiH, tAM darzayamAha-ata Urdhvami. sarva vailibhirvA'pi dvAbhyAmekena vA punH|| tyAdi / vyAdhedarzanaM vyAbhyupalabdhiH, zophAdInAM jvarAdInAM ca prabyaktalakSaNatA vyaSiH, pravyaphalakSaNatA ca vyAdhijAtilakSaNa saMsarge kupitaH kruddhaM doSaM doSo'nudhAvati // 38 kapanaM tapathA-zophArbudAdInAM khayAMsasthAnasya doSasya idAnIM saMsarge sannipAte ca prasarAbhihiteM'zAMzabalavikasaMghAtatA, tathA saMtApalakSaNo jvaraH, saraNalakSaNo'tIsAraH, penAnubandhAnubandhibhAvaM cikitsArtha darzayannAha-savaibhavapUraNalakSaNamudaramiti / atra vyAdheH pratpanIkaiva cikitsA // 34 // nibhirvetyAdi / anudhAvati anulamo bhavati / ko'sau ? doSaH, ata UrvameteSAmavadIrNAnAM praNamAvamApanAnAM kiMviziSTaH kupitaH, kaiH kRtvA ? bhAvaiH, ko'rthaH ? khabhAvaiH SaSThaH kriyAkAlA, jvarAtisAraprabhRtInAMva dIrgha rukSoSNasnigdhAdibhiH, katisaMkhyopetaiH? tribhiH, na kevalaM kAlAnubandhaH / tatrApratikriyamANe'sAdhyatAmapa- tribhiH dvAbhyAmekena vA; etena tryAdikhabhAvakupito'pradhAno'nuyAnti // 35 // bandhabhUtaH paMdhAnadoSamArgAnulamo bhavatItyuktam / kamanudhAvati ? ityAha-doSaM, kiviziSTaM ? kruddha prakopaM gataM, kaiH kRkhA ? 'vyAnejAtiImUgAca pUrvarUpeNa lakSyate / bhASaH nimAramakatvaM ca --- lakSyate lakSaNena 'iti / pUrvarUpagatedhu pUrvarUpAvalAgateSu vyASi. 1 mata eva' iti pA0 / 2 vyaktimedAvapi doSANAM dRzyajanamommukheSu doSeSu' iti ckrH| vizeSAdisahitAnAmavasthAmedau, yena doSa eva dRSyavizeSasamUchito 1 "zothazveha vraNazotha ucyate, uttarakAlamasyAkvINatAmiSA-vyASiH, tathA tajhedo'pi doSameda eveti suvyaktaM yo vetti doSANAnAt / pratyaktalakSaNatA vyAdhInAM vyaktirisarthaH / pravaktalakSaNehi miti' iti cakraH / 3 kriyAkAlAnAmuttarottaragarIyasvamAha-saMcagyAvirutpano myajyate, sAcaNyApiNyattiAdhyArambhakadoSaliAvatI yeDapahatA doSA ityAdi / balavattarA iti pUrvApekSayA dvisvavivakSayA savA prAtisiyApilijapatI ca tikH| | nirdezaH' iti cakaH / 4 prathAnaM doSamapre'numaH' iti pA / Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 22] sushrutsNhitaa| bhAvaH, katisaMkhyaiH ? ityAha-sarvaiH, ko'ya: samastaiH rUkSo- mArutam"-(u. a. 4.) iti / salyaM, samasacipAsamAcitya vyAnigdhAdimiH, etena sarvabhAvakruddhaH pradhAnabhUto vyaktalizo'- tatroktaM, na punaranyAm dvAdazeti na doSaH // 39 // nubandhyo doSa uktaH / kva ? saMsarge, ko'rthaH ? dossdvysNyoge| vRNoti yamADe'pi vraNavastu na nshyti|| atrApyevamuktaM bhavati-yadA kila doSadvayasaMsargo bhavati tadA __ AdehadhAraNAtasmAdraNa ityucyate budhaiH // 40 // pradhAnasyAnuvandhyabhUtasya doSasya cikitsA kartavyA, tatprazamAdevApradhAnasyAnubandhabhUtasya prazamo bhaviSyatIti; yadA tu iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vraNapraznAdhyAyo nAmaikaviMzodhyAyaH // 21 // sarvairbhAvaH kupyanti tadA sarve pradhAnabhUtAH parasparamanubandhyabhUtAca bhavanti, evaM ca samasannipAto bhavati, tadA pittama- kathaM punarayaM zarIraikadezottho doSasaMghAto vraNa ityucyata pacaraNIyam / anye tu sarvairbhAvairityatra 'bhAvA vyAdhihetavaHH te ityAha-vRNotItyAdi / sa vRNoti AcchAdayati yasmAt cAhAravihAradezakAlAzcatvAraH' iti varNayanti / apare tu tasmAt 'praNa' iti; athavA vraNavastu vraNacihna, rUDhe'pi na rasaguNavIryavipAkAMzcaturo bhAvAn kathayanti / dravyaguNakarmANi nazyati tathaivAste, AdehadhAraNAt yAvajjIvaM, tasmAt 'vraNa' bhAvA iti carakavyAkhyAtAro bhaTTArakaharicandraprabhRtayaH | iti // 40 // pratipAdayanti / anye tu 'sarvairbhAgaiH' iti paThanti / tatra, iti zrIDalhAhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavAtasya rUkSalaghuvizadaviSTambhA bhAgAH, pittasya tIkSNadravapUti- vyAkhyAyAM sUtrasthAne ekviNsho'dhyaayH||21|| nIlapItA bhAgAH, zleSmaNaH zItagurupicchilasnigdhAdayo bhAgAH; tatra vAtAdayo yadA sarvaitribhiAbhyAmekena vA bhAgena kupyanti tadA tAvadbhistaviparItairbhAgaizcikitsA kartavyA / tatra zleSmaNaH dvaaviNshtitmo'dhyaayH| kSaye balavadviprahAdibhiH kriyamANe yadA rUkSo bhAgo vAtasya athAto vraNAsrAvavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAkupyati tadA nigdhenaikena bhAgena tadviparItena pratikartavyaH; syaamH||1|| yadA tu rUkSazItau dvau bhAgau kupyatastadA snigdhoSNAbhyAM dvAbhyAM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| bhAgAbhyAM cikitsya ityAdi / savaiti khayamUhyam / saMsarge - AdizabdaH pratijJAyAM luptanirdiSTo drssttvyH| tena vraNAvAdidoSadvayasaMyoge ityarthaH / etenaitaduktaM bhavati-yadA kuddhaM doSaM vijJAnIyamityarthaH / etena vedanAdayo'pi sNgRhiitaaH||1||2|| kupito'nugacchati tadA saMsargo bhvti| sa ca saMsargo dvidhA | bhavati-prakRtisamasamavetatayA, vikRtiviSamasamavetatayA ca tvabyAMsasirAnAvasthisandhikoSThamarmANItyaSTau tatra yadA vAyupittayoH saMsargastadA zoSaNAtmakatayA khabhAva vaNavastUni / atra srvvrnnsniveshH||3|| sadRzena pittena vAyuH samaveta iti prakRtisamasamaveta ucyate, lagityAdi / vraNavastUni vraNAdhiSThAnAni / atra eNvityarthaH / yadA tu pittazleSmaNoH saMyogastadA pittamuSNaM zItena zleSmaNA | vraNasaMnivege vraNAvasthAnam // 3 // yuktamataH khabhAvaviparItena samaveta iti vikRtiviSamasamaveta tatra, mAyakavastusanivezI tvagmedI praNA sUpaucyate // 38 // caraH, zeSAH khayamavadIryamANA durupvaaraa||4|| saMsarge yo garIyAna syAdupakramyaH sa vai bhvet|| vRNoti chAdayati, AdehadhAraNAditi utpanno vraNa AdehazeSadoSAvirodhena sannipAte tathaiva ca // 39 // dhAraNaM vRNoti / kathaM vRNotItyAha-yasmAdrUDhe'pi vraNavastu vraNakiNamAsaMsargasannipAtayozcikitsAsUtramAha-saMsarge ityAdi / dehadhAraNAnna nazyati, tena vraNakAryeNa kiNena dhAraNaprakarSAdraNasati garIyAniti gurutaraH / kathamupakramaNIya ityAha-zeSadoSA- phalati' iti ckrH| 2 'AdehadhAraNAjjantorbaNastasmAnnirucyate' virodheneti |-ythaa na kupyatItyarthaH / saMsargakiyAM sanipAte. iti tADapatrapustake paatthH| 3 'vraNavastUni vraNopAdAnabhUtAni pyatideemAha-sannipAte tathaiva ceti / nanu, yadi zeSadoSA-dravyANi' iti hArANacandraH / 4 'yadapi raktamedomajjAdi virodhena saMsarge yo garIyAn sopakramyastarhi kathAmidamucyate.- vraNe'vadRzyate, tadapi sirAnAvAzrayatvenaiva vraNe bhavati, na tu "zamayet pittamevAdau jvareSu samavAyiSu / durnivAratamaM taddhi tadadhikaratAcAzrayatvenetyeke / anye tu sirayA rudhiraM, snAyusaMbandhena jvarArteSu vizeSataH" (u. a. 39); tathA,-"samavAye hi medaH, asmA ca tAtsthyAnmajjA gRhyate' iti vadanti' iti ckrH| doSANAM pUrva pittamupAcaret / jvare caivAtisAre ca, sarvatrAnyatra | 5 'Ayatvena tvaci labdhAyAmekagrahaNaM mAMsAdigatavaNAnAmapi | pAkakAle tvagvidaraNenAcatvagAmayatvasya lambassa nirAsArtham / 1 'sarvabhAgakruddhaH' iti paa0| 2 'garIyAnityabhidhAnena | tvacamevaikAM mettuM zIlamasyeti tvagmedI / etacca tvagAyAnayatvaM vaizaibhUyasA prakopagarIyastvaM cikitsAbhedaprayojanaM darzayati / upakramyaH pikaduSTayA deyam / tena sarvatraiva 'pacatyataH zoNitameSa pAkaH' sa iti prAdhAnyenopakramyaH' iti cakaH / ityenena raktapAkAmidhAnaM sarvagAmitayA raktava yuktam' iti cakaH Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA sUtrasthAna teSA madhye ekasminneva vastu ne vraNasya sukhopacaryatvaM darzaya- tasya doSocchrAyeNa SaTtvaM vibhajya yathAvaM pratImAha-tatretyAdi / AyaikavastusanivezIti laksannivezI- kAre prayateta // 7 // tyarthaH / khambhedIti punarniyamArtham / etena tvagAzritamAMsamedI prAyeNa duSTeSveva vraNeSu srAvA bhavanti, atasteSAM duSTavaNAnA na sUpacaraH / anye tu 'AdyaikavastusannivezI vagmedI ca' lakSaNamAha-tatrAtisaMvRta ityAdi / atisaMvRtaH atisaMkucito ityanayoH padayormadhye ekatarapadenaiva tvagvastu prApyate kiM padadva vAtena / ativivRto vyAttamukhaH pittazoNitena / kAThinyaM vAyeneti yat padadvayaM taddhanyAdhikyAdathAdhikyaM bodhayati. tena tena / atimArdavaM kaphena; anye pittazoNitena mArdavamicchanti / vikRtAkRtayo'pi tvagmedino vraNAH sUpacarA ityadhiko'rtha ukto utsanna unnatamAMsaH, avasanno hInamAMso nimnAkAraH, etau bhavati' iti manyante / aparavastusannivezinaH kiviziSTA raktapittana; anye vAtenotsannAvasannalamicchanti; 'atrotsannatvaM ityAha-zeSA ityAdi / zeSA iti mAMsAdyadhiSTAnAH / khaya kaphena' iti kecit / atizaityaM kaphavAtAt / atyauSNyaM mavadIryamANA iti AlepasrAvaNAdibhirvinA svayameva pakkAH raktapittAt / kRSNAdayo varNA yathAsaMbhavaM vAtAdibhirjeyAH / pazcAdbhinA ityarthaH // 4 // bhairavaH anavadhAritaliGgaH / pUtipUyamAMsasirAsnAyuprabhRtibhiH pUrNa tatrAyatazcaturasro vRttastripuTaka iti vraNAkR- iti pUtizabdaH pratyekaM puuyaadibhirbhisNbdhyte| 'pUtimAMsasitisamAsaH, 'zeSAstu vikRtAkRtayo durupakramA rAsnAyupratipUrNa' ityeke paThanti; pUtimAMsasirAsnAyupratipUrNatvaM bhavanti // 5 // tatnAvilaM ca yathAsaMbhavaM veditavyam / unmArgI tiryaggatiH / yathA sAvajJAnaM cikitsAhetustathA vraNAkRtirapIti tAM utsaGgI UrdhvagatiH; anye pUyopekSAvadAritamAMsAdidezavenAtidarzayannAha-tatrAyata ityAdi / Ayato dIrghaH, caturasrazcatu- ninalAdutsaGgatulyavAdutsaGgaH, so'syAstIti utsaGgI unmArgI koNaH, vRtto vartulaH, tripuTakastrikoNaH, itizabda upasaMhAre utsaGgIti kaphena / amanojJadarzanagandha iti amanojJadarzano'doSajavraNAkRtInAM; samAsaH saMkSepaH / zeSA iti uktebhyo'nye manojJagandhazcetyarthaH; amanojJadarzanagandhalaM raktapittena, anye ardhacandrakhastikAdyA vraNAkRtayo vikRtA ityarthaH // 5 // doSatrayeNa manyante / atyartha vedanAvAniti vAtena / dAhapAkarA gakaNDUzophetyAdi, atra dAhAdibhiH sahopadrutazabdaH pratyeka sarva eva vraNAH kSipraM saMrohantyAtmavatA subhiSa- saMbadhyate: atra dAhapAkarAgopadrutatvaM pittaraktena, kaNDUpadrutalaM bhizvopakrAntAH; anAtmavatAmazezvopakrAntAHpradu- kaphena. zophopadrutatvaM vAtena, piDakopanatvaM duSTazoNitAsrAvazca dhyanti, pravRddhatvAddoSANAm // 6 // raktapittena, dIrghakAlAnubandhivaM doSatrayeNa / dIrghakAlAnubandhI vraNinAmAtmavatAM bhiSajAM guNasaMpado'pi cikitsAhetava iti ceti cakAreNa ropyAdayo duSTavraNavizeSA gRhyante / ropyalakSaNaM darzayannAha-sarva ityaadi| AtmavatAM pathyAhAravihArasevinAm / tu "bahiH zuddha ivAbhAti sa vraNo ropya ucyate" (ca.ci. a. anAtmavatAmiti ahitAhAra vihArasevinAm / ajJaizcopakrAntA 25)-iti carakeNoktam / vraNaduSTau cikitsAsUtraM darzayaiti cakAreNAtmavatAM subhiSambhirupakrAntAnAmapi kuSThipramehiNAM nAha-tasyatyAdi / tasya vraNasya ucchrAyeNa autkayyena ghaTvaM tathA kadAcicchukrapravRttimAtrAdeva vraNaduSTiranuktA samuccIyate / vAtapittakapharaktasannipAtAgantubhedataH / yathAkhaM khasya doSasyAkutaH punaranAtsavatAmajJamiSagupakrAntAnAM vraNAnAM duSTiri-natikrameNa / pratIkAre cikitsite, prayateta prayatnaM kurvIta / syAha-pravRddhalAdoSANAmiti / anye tvevaM yojayanti-'na anye. tvatra 'doSocchAyamavekSya' iti paThanti // 7 // kevalama rupakrAntA evaM praduSyanti, api tu pravRddhakhAca ata Urva sarvanAvAn vakSyAmaH-tatra ghRSTAsu doSANAm' iti / 6 // |chinnAsu vA tvakSu sphoTe bhinne vidArite vA tatrAtisaMvRto'tivivRto'tikaThino'timRduru- salilaprakAzo bhavatyAnAvaH kiMcidvisraH pItAvarasanno'vasanno'tizIto'tyuSNaH kRSNaraktapItazu-bhAsazca: mAMsagataH sarpiHprakAzaH sAndra: zvataH klAdInAM varNAnAmanyatamavarNo bhairavaH pUtipUyamAMsa- picchilazca; sirAgataH sadyazchinnAsu sirAsu sirAnAyuprabhRtibhiH pUrNaH pUtipUyAsrAvyunmArgyu- raktAtipravRttiH pakkAsu ca toyanADIbhiriva toyAtsaGgayamanozadarzanagandho'tyarthaM vedanAvAn dAhapAka- gamanaM pUyasya, AsrAvazcAtra tanurvicchinnaH picchirAgakaNDUzophapi ito'tyartha duSTazoNitA- lo'valambI zyAvo'vazyAyapratimazca; sAyugataH srAvI dIrghakAlAnubandhI ceti duSTavaNaliGgAni / snigdho dhanaH siMghANakapratimaH saraktazca; asthiga.1'atrAtisaMvRtAtikaThinAtimAtrAvasannAtyarthavedanAvAniti vAte- 1 tasya- doSocchAyamavekSya' iti tADapatrapustake pAThaH / ma, ativivRtAtyuSaNaraktapUtimAMsasirAlAyupratipUrNapUtipUyAnAdhyama- | 2 'veto'vasannavA'tisthUlavA'tipijaraH / nIlaH zyAvo'nIzadarzanagandhAtyarthadAhapAkarAgavedanAvAniti pittena, zeSAH kphen| tipiTako rakaH kRSNo'tipUtikaH // ropyaH kumbhImukhazceti pradudha unmAgI mukhAI mukhAntaravAn , utsanaH koTaraH' iti ca dvAdaza smRtAH' iti carakaH (ci. a. 25) / sirAnAyuprabhRtibhiravaH pratipayamA mAsazca; mAMsagatakAcadvitaH pItA + Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 22 ] sushrutsNhitaa| 109 to'sthanyabhihate sphuTite bhinne doSAvadArite vA vraNAdhiSThAnatvaM naiva tayoH' iti vedanti / siMghANako raktamizro doSabhadhitatvAdasthi niHsAraMzuktidhautamivAbhAti, ghanIbhUtaH zleSmA / asthigata ityAdi / abhihate iti abhibhAnAvazcAtra majamizraH sarudhiraH snigdhazca; saM. ghAtaje vraNe, bhinne vidArite ceti zArIre / asthi niHsAraM dhigataH pIDyamAnona pravartate, AkuzcanaprasAraNo- ko'rthaH ? laghu; 'bhavati' ityadhyAhAraH / zuktidhautamivAbhAti zramanavinamanapradhAvanotkAsanapravAhaNaizca sravati, zuktiriva zobhate tathA dhautamiva zobhate'sthIti saMbadhyate / AsrAvazcAtra picchilo'valambI saMrudhironmathi- sandhigata ityAdi / unnamana miti bAhujaGghAdInAmUrdhva nayanam / tazca; koSThagato'smRtrapurISapUyodakAni sravati; vinamanaM gAtrANAmadhaHprApaNam / pravAhaNamiti kunthanam / marmagatastvagAdiSvavaruddhatvAnocyate / tatra tvagA-sarudhironmathitazceti rudhireNaivonmathitazca / koSThagata ityAdi digatAnAmAmrAvANAM yAkramaM pAruSyazyAvAva. koSThagata iti maladhAtusamudAyAdhiSThAno vraNa uktaH / udakamatra zyAyadadhimastukSArodakamAMsadhAvanapulAkodakasa- rasakleda eva gRhyate pItaM vA / marmagata ityAdi / avaruddha iti nibhatvAni mArutAdbhavanti; pittAgomedakagomUtra- saMgRhIta ityarthaH / doSAsrAvAnnirdizannAha-tatra khagAdigatAbhasmazakaSAyodakamAdhvIkatailasannimatvAniH pi. nAmityAdi / tatra marmavarjiteSu saptasu bagAdivraNavastuSu vAtattavadrakAdati visatvaM ca; kaphAnnavanItakAsIsama- pittakaphasannipAtAnAM sapta sapta srAvA yathAkrameNa draSTavyA ityeke; japiSTatilanAlikerodakavarAhavasAsannibhatvAni; anye tu lagAdiSu vAtAdiliGgAnAM madhye kiMcit kvaciditi sannipAtAnnAlikerodakairvArukarasakAJjikaprasAdA- varNayanti / pittAgomedetyAdi |-gomedk iti maNirApItaH / rukodakapriyaGgaphalayakRnmudyUSasavarNatvAnIti // 8 // ervArukarasaH karkaTikArasaH; kAjikaprasAda iti kAjikasyoparya cchaH; Arukamanenaiva nAnA prasiddham // 8 // atra vraNaduSTirasUtritA'pyuktA, tAM nirdizya vraNAsrAvAnnirdizannAha-ata UrdhvamityAdi / sarvasAvAniti sarvavraNavastUnAM zloko cAtra bhavataHsarvadoSANAmAgantozca vraNasya srAvAnityarthaH / ghRSTAsu chinnAkhi- pakvAzayAdasAdhyastu pulaakodksnnibhH|| tyAgantoH, vazviti saMbandhaH; bahuvacanaM tu saptabagapekSayA / kSArodakanibhaHsrAvovA raktAzayAsravan // 9 atra vaggrahaNAllakSaNayA rasAdhiSThAno vraNa uktaH / sphoTe iti AmAzayAt kalAyAmbhonibhazca trikasandhiH // vasthite vraNe, bhinne svayaM bhinne, vidArite yatnena vidArite nAvAnetAn parIkSyAdI tataH kamocadbhiSak 20 ityarthaH; atra bhinne vidArite iti zArIravraNasya / salilaprakAza sthAnabhedAt srAvasyAsAdhyatvakhyApanAya zlokI prAha-pakkAiti udakarasayoracchayosvacAmadhiSThAnatvAt / visra AmagandhiH, zayAdityAdi / pulAkodakaM gavedhukodakaM, gavedhukastuNavizeSaH, pItAvabhAsaH pAkArambhakeNa pittenetyarthaH / mAMsagata iti mAMsa- 'jalagodhUma' iti loke; anye tu pulAkazabdenAprAptapAkaM gata AsrAva ityarthaH / sarpiHprakAzanAvatvamAgantoH / sAndra- dhAnyamAhaH / AmAzayAdityAdi / kalAyo'tra tripuTakaH / zvetapicchilatvaM zArIrasya / sirAgata ityAdi sirAgrahaNena trikasandhija iti bAhagrIvAsthitrayasaMghAto'tra trikaM, tasya raktAdhiSTAno vraNa uktaH; sadyazchinnAkhityAgantoH; pakkAkhi- sandhau jAta iti // 9 // 10 // tyAdi zArIrasya / vicchinna iti alpAlpapravartanam / avalambI . ata Urdhva sarvavraNavedanA vakSyAma:avalambanazIlaH / sAyugata ityAdi snAyugrahaNena medo'dhiSThAno todanabhedanatADanacchedanAyAmanamanthanavikSepaNacuvraNa uktaH, anye tu 'medomajjAnau ghRtavadvilIyete, ato mucumAyananirdahanAvabhaJjanasphoTanavidAraNotpATa1 asthigate zuktidhautatvaM tathA'sthisArasravaNaM ca doSakRtaM, nakampanavividhazUlavizleSaNavikiraNastambhanapUraNazeSastu srAvaH sAdhAraNaH / zuktidhautamiti mayUravyaMsakAdipAThAt svapnAkuJcanAnuzikAH saMbhavanti, animittavivipUrvanipAto vyatyayena, dhautazuktivadityarthaH' iti cakraH / 2 saphe dhavedanAprAdurbhAvoM vA muhurmuhuryatrAgacchanti vedanA vizeSAstaM vAtikamiti vidyAt oSacoSaparidAmapUyarudhironmizrazca' iti pA0 / 3 'koSThagatastu yathApratyAsatti hadhUmAyanAni yatra gAtramagArAvakIrNamiva pacyate purISAdi savati / tatra raktasrutiH koSThAzrayaplIhAdhiSThAnatayA, udaka yatra coSmAbhivRddhiH kSate kSArAvasiktavaJca vedanAsrAvastu pAnIyasya saraNAtmakasya prabhAvAt' iti cakraH / 4 'yathAkramabhiti yathAsaMkhyam / aba marmavajiteSu tvagAdiSu saptasu yathAkrama 1 'raktAzayAt yakRnplIhArUpAt / kalAyAmbhonibhazca srAvastrikavAtapittakaphazoNitasannipAtAnAM sapta saptAsAvA yathoktA bhavanti / sandhijaH koSThamArgeNa srnnsaadhyH| yaduktaM bhoje-"pulAkodakavarNastu zoNite tu yadvisatvamadhikamuktaM tat sarvatvagAthAzrayAnugAmi / anye yadA koSThAt pravartate / pakvAzayAt sravatyevaM taM bhiSaka parivarjayet // tu yathAsaMkhyamatra necchanti / sannipAteneha ye nArikelAdivarNA kSArodakanibhaH srAvo yadA koSThAt pravartate / raktAzayAt sravatyevaM uktAste vikRtiviSamasamavAyakRtA zeyAH / anyathA hi vAtAdi- taM bhiSak parivarjayet // trikasandhestu vivarAt kalAyodakasannimaH / kRtavarNameLakenaiva sannipAtavarNo'pyuktaH sAt' iti ckrH| ... koSThaM mittvA viniti taM miSak parivarjayet' iti ckrH| . Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrakhAna vizeSAstaM paittikamiti vidyAta, pittavadraktasamutthaM tryoviNshtitmo'dhyaayH| jAnIyAt kaNDUgurutvaM suptatvamupadeho'lpavedanatvaM stambhaH zaityaM ca yatra taM zlaiSmikamiti vidyAt yatra va athAtaH kRtyAkRtyavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sarvAsAM vedanAnAmutpattistaM sAnnipAtikamiti vidyAt // 11 // tatra kRtyAH sAdhyAH; te dvividhAH-sukhasAdhyAH, kRcchrasrAvAnantaraM vAtAdivedanA nirdizannAha-ata uurdhvmityaadi| sAdhyAzca / akRtyA asAdhyAH; te'pi dvividhAH nyApyAH, todanaM sUcibhiriva; bhedanaM vagvidAraNamiva vedanAvizeSaH; pratyAkhyeyAzca; iti kRtyAkRtyapadadvayena sarvamuktam // 1 // 2 // . tADanaM daNDAdibhirAhanyata ivetyarthaH; chedanaM dvidhA kriyata iva / tatra, vayaHsthAnAMdRDhAnAMprANavatAMsaravavatAM (bhAzastrAdibhiH; AyAmanaM saMkucitAGgadezasya dIrdhIkaraNamiva; tmavatAM)ca sucikitsyA vraNAH; ekasmin vA puruSa manthanaM manthanakAdibhirbaNAntarmathyata iva; vikSepaNaM preryata iva; yatraitahaNacataSTayaM tasya sukhasAdhanIyatamAH / tatra, cumucumAyanaM sarSaparAjikAkalkalipta iva; nirdahanaM niHzeSaM vayaHsthAnAM pratyagradhAtutvAdAzu vraNA rohanti; vahinA dahyata iva; avabhaJjanaM saMcUrNyata iva; sphoTanaM pASANA- dRDhAnAM sthirabahumAMsatvAccha stramavacAryamANaM sirA. dibhiriva; vidAraNaM nakhAdibhizcIryata iva; utpAMTanam UrdhvamA- sAvAdivizeSAna prApnoti prANavatAM vedanAmi. kRSyata iva; kampanaM vepyata iva; vividhazUlavizleSaNaM nAnA- ghAtAhArayantraNAdibhirna glAnirutpadyate: saravavatAM / prakArArtizUlAhatagAtrasyeva vedanAvizeSaH, vikiraNaM vraNAvayavA dAruNairapi kriyAvizeSairna vyathA bhavatiH tasmAdeteSAM nAnAsthAneSu vikIryanta iveti; stambhanaM stabdhatA; pUraNaM bharaNaM; sukhsaadhniiytmaaH||3|| khapanaM prasuptiH; AkuzcanaM kuTilIkaraNamiva; aGkuzikA khallI tatra yathA vraNasyAkRtigandhavarNAdivizeSAH sAdhyAsAdhyavidhI vizeSaH, anye 'aGkuzanipAtAkarSaNamitrAGkuzikA' ityAcakSate / bhavanti, tathA''turasyApi ke'pi ke'pi guNA bhavanti, tAMstAn oSacoSaparidAhetyAdi |-oss ekadeziko dAhaH, coSa darzayannAha-tatra vayaHsthAnAmityAdi / vayaHsthAnoM taruNAnAM; . . AcUSaNasamalAdityeke, pipAsetyanye; pari samantato dAhaH | dRDhA gUDhasandhisirAsnAyavaH, etena susaMhatasamazarIrA abhipretAH; paridAhaH; dhUmAyanaM dhUmodvamanamivAGgAnAm / kaNDurgurutvami prANavatAM zaktiyuktAnAM; sattvavatAM vyasane'pyanAkulAnA; tyAdi |-suptvN nakhamakSikAmazakAdidaMzavedanAnabhijJavam ; cakArAdanuktA'pyAturopakramaNIyoktA Aturasya guNasaMpat samuccI-, .. upadeho liptamiveti // 11 // yate / prANavatAmityasyAgre 'AtmavatA' iti paizcamaM guNaM kecit __ata Urdhva vaNavarNAn vakSyAmaH-bhasmakapotA. paThanti / tatra. AtmavatAM jitendriyANAmityarthaH / atrekaguNena sthivarNaH paruSo'ruNaH kRSNa iti mArutajasya; nIla: sukhasAdhyavaM, dvAbhyAM tribhizca sukhasAdhyataratvaM, caturbhiH sukhapIto haritaH zyAvaH kRSNo raktaH piGgalaH kapila sAdhyatamatvaM ca, etadeva prakaTayannAha-ekasmin vA puruSa iti raktapittasamutthayoH; zvetaH snigdhaH pANDariti / ityAdi / vAzabda ekatraM sarvaguNAnAM duSprAptikhyApanArthaH / zleSmajasya sarvavarNopetaHsAnnipAtika iti // 12 // tasyeti puruSasyetyarthaH / sukhasAdhanIyatamA 'vraNA' iti zeSaH vedanAH pratipAdya vraNavarNAnirdizannAha-ata uurdhvmityaadi| tatra yeSAM guNAnAM yena yena sukhasAdhyavaM tattanirdizannAhadoSadRSyasaMyogarAzeranyavAnmArutaje'pi vraNe vrnnsdbhaavH||12|| tatra vayaHsthAnAmityAdi / pratyagraM nUtanam / sthiram acalam / bhavati cAtra prANavatAmityAdi / glAniratra zarIrazaithilyam / atrApi . na kevalaM vraNeSUkto vednaavrnnsNgrhH|| 1 'pUrvAdhyAye sAvAdinA sAdhyAsAdhyavraNasya lezato'bhidhAnAsarvazophavikAreSu vaNavallakSayedbhiSak // 13 // ttatprasaGgena prapaJcena sAdhyAsAdhyavraNavijJAnArtha kRtyAkRtyavidhirabhiiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vraNAsrAvavikSA. dhIyate; kRtyAzcikitsArUpakriyAgaH sAdhyAH, tadviparyayeNAkRtyA nIyo nAma dvAviMzatitamo'dhyAyaH // 22 // asAdhyAH; tayovidhimeMdaH, sa ca sAdhyasya sukhasAdhyatvAdirasA- sAmAnyavraNanirdiSTAn doSaduSTisrAvavedanAvarNAn zophavizeSe. dhyasya yApyatvasadyaHprANaharatvAdiH' iti ckrH| 2 guNapaJcakaM' dhvapi vidradhyalajIgranthyAdiSu nirdizannAha na kevalaM vraNeSUkta iti paa0| 3 'AtmavatAM punarmitAhAravihArAdimirupadezairnAityAdi / zothavikAreSviti zothArabdhavikAreSu vidradhyAdi nyathAmatiH pravartate / sarva caiSAM sAdhu bhavati / tasmAdeteSAM sukhaviti // 13 // sAdhanIyatamAH' iti tADapatrapustake paatthH| 4 'kRtyAkRtyavidhI' iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- iti paa0| 5 'ekasminnityAdi / sarvavayastvAdiguNapaJcakamelakena vyAkhyAyAM sUtrasthAne dvAviMzatitamo'dhyAyaH // 22 // sukhasAdhyatamatvaM darzayan madhyavidhayA dvivyAdiguNena sukhasAdhya. taratvAdi yathottaraM darzayati / atra vayasthA yuvAnaH, bAlAnAM - 1'cAlyata iva' iti pA0 vedanAItvAbhAvAt' iti cakraH / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 23] sushrutsNhitaa| 'AtmavatAm' iti paJcamaguNasya keciddhetuM paThanti, sa vAbhAvAnna / avapATikAniruddhaprakazasaniruddhagudajaTharANi, likhitaH / sattvavatAmityAdi / dAruNairduHsahaiH, kriyAvizeSazci- granthikSatakrimayaH pratizyAyajAHkoSThajAzca tvagdokitsAprakAraiH / tasmAdityAdi / eteSAM puruSANAmityarthaH / SiNAM pramehiNAM vA ye parikSateSu dRzyante, zarkarA sukhasAdhanIyatamAH 'vraNA' iti zeSaH // 3 // sikatAmeho vAtakuNDalikA'SThIlA dantazarkaropata eva viparItaguNA vRddhakRzAlpaprANabhIruSu kuzaH kaNThazAlUkaM niSkoSaNadUSitAzca dantadraSTavyAH // 4 // veSTA visasthikSatorarakSatavarNagranthiprabhRtayazca pUrvoktaguNAnAM viparyayamAha-ta eva viparItaguNA ityaadi| yApyAH // 8 // ekaguNAbhAvAt kRcchrasAdhyatvaM, dvitriguNAbhAvAt kRcchrasAdhya- sAdhyAm dvividhAnabhidhAyAsAdhyabhedaM yApyaM darzayannAhataratvaM, caturguNAbhAvAt kRcchrasAdhyatamatvam / atra kecit 'anA- avapATiketyAdi / granthikSatakrimaya iti granthyupalakSito yo tmavatsu ca' iti paJcamaM viparItaguNaM paThanti / teSAM mate cakA- kSatastatra ye kRmaya ityarthaH / pratizyAyajAH koSThajAzca kRmaya reNAturopakramaNIyoktaguNAsaMpUrNatA'nuktA'pi samuccIyate // 4 // iti saMbandhaH / tvagdoSiNAM pramehiNAM vA ye parikSateSu dRzyanta sphikpAyuprajananalalATagaNDauSThapRSThakarNaphalakoSo- iti khagdoSaprameharogayoH kSate sati ye kRmayo dRzyanta ityarthaH / darajatrumukhAbhyantarasaMsthAH sukharopaNIyA prnnaaH||5 zarkareti azmarI vAtabhinnetyarthaH / sikatAmeho mehavizeSaH / - AturavizeSeNa kRtyAkRtyAn pratipAdya tadavayavavizeSasaMbhava- vAtakuNDAlakASThAla mUtrAghAtAvazaSA TA navanio vAtakuNDalikASThIle mUtrAghAtavizeSau / niSkoSaNadUSitAzca dantatvena vraNAnAM kRtyatvaM darzayannAha-sphikpAyuprajananetyAdi / 1 hi veSTA iti niSkoSaNaM saviSo dantarajakAno zANo'bhidhIyate; sphicau katiprothau 'podI' iti loke, pAyurgudaM, prajananaM guhya- etanatadukta bhavati-dantAn rajayA etenetaduktaM bhavati-dantAn rajayanti ye puruSAsteSAM yahantainipradezaH, gaNDI gallI, phalakoSo'NDakoSaH, jatru grIvAmUlam // 5 // zAnArtha saviSaM dantakASThaM tena yadA dUSitA dantaveSTA ityarthaH / 'nizcakSaNadUSitA' ityanye paThanti, 'niSkarSaNadUSitA' ityapare, __ abhidantanAsApAnazrotranAbhijaTharasevanInita tatrApi sa evArthaH / atrAvapATiketyAdau pAThe ye vraNAH saMbhambapArzvakukSivakSa:kakSAstanasamdhibhAgagatAH saphe vanti te vraNA eva yApyAH, ye ca vyAdhayasteSu vyAdhiSu satsu mapayaraktAnilavAhino'ntaHzalyAzca duzcikitsyA, ye praNAste yApyA ityabhiprAyaH // 8 // aMdhobhAgAcordhvabhAganirvAhiNo, romAntopanasamamaMjavAsthisaMzritAzva, bhagandaramapi cAntarmakhaM seva- sAdhyA yApyatvamAyAnti yaapyaashcaasaadhytaaNtthaa|| nIkuTakAsthisaMzritam // 6 // nanti prANAnasAdhyAstu nraannaamkriyaavtaam||9|| kuSThinAM viSajuSTAnAM zoSiNAM madhumehinAm // ta ete nirdiSTA na niyamena sAdhyAH sAdhyA eva, yApyA vA vraNAH kRccheNa sidhyanti yeSAM cApi vraNevaNA:7 yApyA evetyukteSvaniyamaM kriyayA darzayabAha-sAdhyA ityAdi / sAdhyamedAn kRcchasAdhyAn darzayannAha.-akSidantanAse nanti prANAnasAdhyAsviti kAlAntaraprANahAriNaH sadyaH prANAna tyAdi / apAGgo bhrapucchAntaH / nitambaH kaTeH pavAdAgaH / nantItyarthaH / akriyAvatAmiti kriyArahitAnAM viruddhakriyAkAvakSa uraH, samdhibhAgaH sandhipradezaH / vAhizabdaH saphena- riNAM ca // 9 // pUyAdibhiH saha pratyeka saMbadhyate / antaHzalyA Abhyantara- yApanIyaM vijAnIyAt kriyA dhArayate tu yam // zalyAH / adhobhAgAzcorzvabhAganirvAhiNa iti adhobhAgagatA ye| kriyAyAM tu nivRttAyAM sadya eva vinshyti||10|| vraNAste yadordhvamukhA bhavanti tadolabhAganirvAhiNa ucyante / prAptA kriyA dhArayati yApyavyAdhitamAturam // romAntopanakhetyAdi romAntaH kezAntaH, upanakhaM nakhasamIpaM, prapatiSyadivAgAraM viSkambhaH saadhuyojitH||11|| jaGgAsthi gulphajAnvantarAsthi / bhagandaramapi cAntarmukhamiti ___ atha kIdRzo yApyastamAha-yApanIyaM vijAnIyAdityAdi / gude abhyantara mukhaM yasyetyarthaH / sevanIkuTakAsthisaMzritaM | yApye prANadhAraNameva kriyA karoti na punarvyAdhimUlocchedamiti 'bhagandaram' iti zeSaH, kuTakAsthi zroNikANDAsthi, 'mayUrAsthi' darzayabAha-prAptA kriyetyAdi |-praaptaa vaidhana prayuktA / iti loko brUte / anye tu 'kuTakAsthisaMzritaM' ityatra 'upastha- | viSkambhaH sthUNA // 10 // 11 // saMzritaM' iti paThanti; teSAM mate upastho mUtramArgaH / viSajuSTAnAmiti dUSIviSajuSTAnAM puruSANAM ye vraNA ityarthaH // 6 // 7 // __ ata UrdhvamasAdhyAn vakSyAmaH-mAMsapiNDavadu. dUtAH prasekino'ntaHpUyavedanAvanto'zvApAnavadu. atra cAdhikaraNamahinaiva sukhasAdhyatvAdivizeSo bhavati' iti pakraH / 2 'adhogatAnAmUrdhvamukhenAsamyakpUyanirgamAt kRccha- 1'vraNayukto pranthibraNagranthiH' iti ckrH| 2 'dantanitvam' iti ckH| 3 'kuThyAdImAmatizayaduSTadudhyatayA vraNa-| zAtanArtha' iti pA0 / 3 'kriyAyAmiti samyakakriyAyAm / prApteti kRtvam' iti ckrH| citA' iti ckrH| Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasamrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna vobhApurISavAtavAhinadAsamutthAH dRttauSThAH, kecit kaThinA gokvadudgatamRdumAMsapra- aparigRhItAnAmapi vraNAnAmavasthAvizeSaprAptyA'sAdhyatvaM rohAH, apare duSTarudhirAmrAviNastanuzInapicchiA darzayannAha--amarmetyAdi |-amrmophite na marmasamIpavyalAmrAviNo vA madhyonnatAH, kecidavasannazudhira- vasthite, deze zarIrAvayave vacItyarthaH / sirAsandhyasthivarjita paryantAH zaNatUlavat snAyujAlavanto durdarzanAH, ityatrAdizabdo lumo draSTavyaH, tena sirAsandhyasthyAdivarjita vasAmedomanjamastulanasrAviNazca doSasamutthAH , ityarthaH; etena snAyudhamanIvarjita ityuktam / anye sirAdipadena pItAsitamUtrapurISavAtavAhinazca koSThasthAH, ta e- sthUlasirAvarjita ityAhuH / vikAro yo'nuparyeti vikAro'na vobhayatobhAgavaNamukheSu pUyaraktanirvAhiNaH, (kSI- vraNaH, anupayati sarvato dhAtUn vyApnoti cikitsyamAno'pi, NamAMsAnAM ca ) sarvatogatayazcANumukhA mAMsa- tadasAdhyasya lakSaNam / etena suvaidyopakrame'pi supradezajAte'pi budbudavantaH, sazabdavAtavAhinazca ziraHkaNThasthAH, yadA sarvadhAtuvyAptidRzyate, tadA jJAyate karmajo'yaM vyaadhiriti| kSINamAMsAnAMca pUyaraktanirvAhiNo'rocakAvipAka- anye tu vikArazabdena kuSThavAtaraktakSayAdInapi kathayanti // 14 // kAsazvAsopavayuktAH, bhinne vA ziraHkapAle yatra meNopacayaM prApya dhAtUnanugataH shnaiH|| mastuluGgadarzanaM tridoSaliGgaprAdurbhAvaH kAsazvAsau na zakya unmUlayituM vRddho vRkSa ivaamyH|| 15 // vA yasyati // 12 // sa sthiratvAnmahasvAJca dhAtvanukramaNena ca // mAMsapiNDavadudgatA ityAdi / prasekinaH srAvabahulAH / azvA- nihantyauSadhavIryANi mantrAn duSTagraho yathA // 16 // pAnavat vaDavAyonivat , udvRttauSThA utsnnvaanH| kecidavasa- evaM vyAdheH kasyacidutpattAvevAsAdhyavaM pratipAdyAparasyApi nazuSiraparyantA iti nimnacchidrAvasAnA ityarthaH / vasA mAMsa- vyAdheH sAdhyasyApyupekSayA'sAdhyatvaM darzayannAha-krameNetyAdi / niryAsaH, mastuluGgaH ardhavilInaghRtAkAro mastakamajjA / doSa- kutaH punaH kAraNAdRSTaphalairoSadhaiH sa vyAdhirnopazAmyatItyAhasamutthA iti vAtAdidoSajA na punarabhighAtajAH, te hyevaMbhUtA sa sthiratvAdityAdi |-s iti upekSito vyAdhirityarthaH; sthira-. api sidhyanti / doSajAnasAdhyAnabhidhAya koSThasthAn darzayitu- khAditi sthiratvamapathyakAriNo doSabAhulyAt / kazcidanupekSimAha-pItAsitamUtretyAdi / ta eva koSThasthA eva / ubhayato- to'pyutpattAveva vyAdhirauSadhavIryANi hantItyatra hevantaramAha bhAgavaNamukheSviti gudavadanobhayamArgAbhyAM vraNamukhamArgeNa -mahattvAceti |-mhttvN codarAdivyAdhinidAnabalaprAktanapUyAdivAhinaH / sarvavraNavastugatA vraNAH kIdRzA asAdhyA karmapariNAmasaMprAptivizeSairdaSTavyaM, cakAreNa rohiNikAvalayamukhaityAha-sarvata ityAdi / ziraHkaNThasthAH kIdRzA asAdhyA rogiNAmauSadhavIryopaghAte khabhAvo'pi heturiti samuccIyate / ityAha-sazabdetyAdi / kSINamAMsAnAM kIdRzA asAdhyA dhAvanukramaNena ceti kuSThAdiSu caitadraSTavyam / duSTaYaha iti ityAha-kSINetyAdi / ziraHkapAle bhinne / kIdRzA asAdhyA / skandApasmArAdika ityarthaH // 15 // 16 // ityAha-bhinne vA ziraHkapAla ityAdiH // 12 // ato yo viparItaH syAt sukhasAdhyaH sa ucyate // bhavati cAtra abaddhamUlaH kSupako yadutpATane sukhaH // 17 // vasAM medo'tha majAnaM mastuluGgaM ca yaH savet // etanirdiSTArthaprakaraNaviparyayeNApi sukhasAdhyatvaM darzayannAha | ato yo viparItaH syAdityAdi / marmasirAsnAyusaMdhyasthidhamanIAgantustu vraNaH sidhyenna sidhyehoSasaMbhavaH // 13 // .. anantaroktamevArtha sukhAvabodhAya zlokena darzayannAha- kuSThaM samutpannaM tvaci kAlaprakarSataH / krameNa dhAtUn vyApnoti bhavati cAtretyAdi // 13 // narasyApratikAriNaH' (su. ni. a. 6) iti / anye tu vikA ro'nuparyetItyanena pratikriyAkaraNe'pi yathoktasukhasAdhyadezabhUto'pi amarmopahite deze sirAsandhyasthivarjite // vikAro'nuparyeti vardhate talavadadRSTArabdhatayA'sAdhyalakSaNamiti vikAroyo'nuparyeti tadasAdhyasya lakSaNam // 14 // vadanti, nahi yathoktadeha jAtasya vikArasya balavadasAdhyatAkArakAdRSTaM 1 'udvattauSThetyAdinako'sAdhyavraNaH / prasekinaH sraavbhulaaH| vinA vRddhiryuktA" iti cakraH / vasAdisravaNaM pratyekaM doSasamutthavraNe'sAdhyatAlakSaNam / ziraHkaNThasthA 1 'kuSThatrAtaraktajvarAdInapi' iti pA0 / 2 'sAdhyasyApyupekSayA iti atra ziraHsthA vA kaNThasthA vA' iti ckrH| 2 hArANa- dhAtvavagAhane nAsAdhyatvaM darzayannAha-krameNetyAdi / upacayaM prApta candrasaMmato'yaM paatthH| 3 'atrAgantoH sAdhyatvamaduSTatvAdraNadezasya iti dhAtvavagAhane hetugarbha vizeSaNam ; upacayazcApratIkArAdeva sAmAnyenaiva' iti cakraH / 4 'amarmopahite iti marmavarjite / deze ceyaH / zanairityanena cireNAsya dhAtvavasthAnaM darzayati / atha tatra iti zarIrapradeze / tasyaiva vizeSaNaM-siretyAdi / atrAdizandaM punaH punarbahrauSadhaM kasmAt sAdhakaM na bhavatItyAha-sa sthirtvaadityaadi| luptamicchanti; tena sirAhAyvAdivarjite tvacIti labhyate, anyatra sthiratve eva hetudayaM mahattvAddhAtvanukramaNena ceti / mahattvena mAMsAdau sirAdInAM vidyamAnatvAt / vikAro yo'nuparyatIti mahAdoSatvaM, dhAtvanukramaNena gambhIratvamucyate' iti ckrH| 3 prAptaH' dhAtvantareSvavagAhate kuSThavAtaraktAdistadasAdhyalakSaNaM, taduktaM-evaM iti pA0 / 4 'duSTaH' iti pA0 / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24 ] suzrutasaMhitA / . sthito yo nAnupayeti sa sukhasAdhya ucyate / kiMvadityAha- kecidatrAdhyAyAnte rUDhavaNavyApatpAThaM paThanti 'doSaprakopAt' abaddhamUla ityAdi / kSupakaH atibAlavRkSaH // 17 // ityAdi; ayaM ca zlokaH sarveSvapi nibandheSvaparigRhIta ityanArSaH, tribhidoSairanAkrAntaH zyAvauSThaH piDakI smH|| tasmAnna paThanIya iti // 21 // avedano nirAkhAvo vaNaH zuddha ihocyate // 18 // / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhaidAnIM vraNasya zuddhilakSaNamAha-tribhirdoSairanAkAnta ityA saMgrahAkhyAyAM sUtrasthAne trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // di / doSazabdo'tra doSakAryeSu vraNAkRtigandhavarNasrAvavedanAsu vartate. kArye kAraNopacArAt ; yathA-ghRtamAyuriti; tairdoSAkRti cturvishtitmo'dhyaayH| gandhAdibhiranAkrAntaH / 'tribhirdvandvaiH' ityanye paThanti; te tu dvandvazabdamabhivyaktI varNayanti, tena doSatrayAbhivyaktibhirAkR- athAto vyAdhisamuddezIyamadhyAyaM vyAkhyAtyAdibhiranAkrAnta iti sa evArthaH / anye tu zItoSNaM, | syaamH||1|| bhUdukaThinaM, saMvRtavivRtamiti dvandvatrayaM manyante / apare tu| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| 'dvandvAni doSAH,te cAtra vAtAdayaH, tairanAkrAnta'-iti vyAkhyA- vyAdhisamaddezIyamityAdi / vyAdhInAM samAsenoddezaH kathanaM, nayanti |shyaavausstth iti kiMcitkRSNapANDuH, prasIdacchoNitatvAt tadadhikRtya kRto'dhyAyo vyAdhisamuddezIyaH, vyAdhisaMkSepoddezIya anye zyAvauSThatAM kaSAyapariSekAbhyaGgAdikRtAM vadanti / piDakAH | ityrthH||1||2|| yasya santi sa piDakI, piDakA vraNauSThe'NumAMsAGkarAH / / dvividhAstu vyAdhayaH-zastrasAdhyA, snehAdi'apiDakI' ityanye paThanti, tatra na vidyante piDakA asyeti / samaH samatalaH / avedana iti na vidyate vAtAdInAM todAdive | kriyAsAdhyAzca / tatra zastrasAdhyeSu snehAdikriyA na danA yasya sa avedanaH, sAmAnyazuddhavraNavedanA tu vidyata eva, pratiSidhyate, snehAdikriyAsAdhyeSu zastrakarma na ena, kriyate // 3 // yena surUDhe vakSyati,-'azUnamarujaM vraNam' iti // 18 // kapotavarNapratimA yasyAntAH kledvrjitaaH|| zastrasAdhyatvena nehAdisAdhyatvena ca vyAdhInAM dvaividhyaM darzaya. sthirAzcipiTikAvanto rohatIti tamAdizet // 19 // nAha,-dvividhA ityAdi / zastrasAdhyA iti cheyAdiprakAreNa; nehAdikriyAsAdhyA iti atrAdizabdena khednvmnvirecnaadyH| rohadaNalakSaNaM nirdizannAha-kapotavarNapratimA ityAdi / - tatreti tayormadhye / zastrasAdhyeSu aSTavidhazakhakarmIyokteSu bhagandakapotavarNapratimAH pANDadhUsarAH / sthirAH kaThinA ityarthaH / ragranthiprabhRtiSu // 3 // * cipiTikAvanta iti carmacelIyuktAH; vizuSyamANatvAttvacazcarma cazcama- celIsaMbhavaH / vraNe zuSkasUkSmazvetA yA uccaTati vak sA asmin punaH zAstre sarvatantrasAmAnyAt sarveSAM 'carmacelI' iti kthyte| anye tu 'apiTikAvanta' iti | vyAdhInAM yathAsthUlamavarodhaH kriyate / prAgabhihitaM paThanti / rohati rohaM gacchati // 19 // | 'taduHkhasaMyogA vyAdhaya' (sU. a. 1) iti| taba duHkhaM trividhama-AdhyAtmikam, AdhibhautirUDhavanimagranthimazUnamarujaM vaNam // kam, Adhidaivikamiti / tattu saptavidhe vyAdhAvu. tvaksavaNe samatalaM samyapUDhaM vinirdizet // 20 // | panipatati / te punaH saptavidhA vyAdhayaH tadyathA____ samyagRDhavraNasya lakSaNaM darzayannAha-rUDhavanimagranthimi- AdibalapravRttA, janmabalapravRttAH, doSavalA. tyAdi / rUDhavAnaM rUDhamArga rUDhavaNavastvityarthaH / aprainthi-vRttAH, saMghAtabalapravRttA, kAlabalapravRttA, de padenopariSTAcchUnatA niSiddhA / laksavarNa bacA samAnavarNami ksavaNa khacA samAnavarNami-balapravRttAH, svabhAvabalapravRttA iti||4|| tyarthaH / samatalamiti sadRzaM karatalena jihvAtalena vetyarthaH, anye 'svagranthipadenopariSTAcchUnatA niSiddhA, samatalazabdenAdho- 1 'pUrvAdhyAye sAdhyAsAdhyatvamuktaM, tacca vyAdhInAM khehAdinA nimnatA niSidhyate' iti vadanti / teSAM mate 'samastale sazastreNa vA bhavatIti tadbhedapratipAdanArtha pravRttaH sarvAneva vyAdhInasamatala' iti yojyate // 20 // vazyapratipAdanIyAn pratipAdayituM vyAdhisamuddezIyamAha' iti ckrH| dossprkopaadyaayaamaadbhighaataadjiirnntH|| 2 'sarvatatrasAmAnyAditi sarvatatraviSayavyApakatvAt yaduktaM-'yat harSAt krodhAdbhayAdvA'pi vraNo rUDho'pi diiryte||21|| kiMcidAbAdhakaraM tat sarva zalyasaMzitam / vyAptAnyaGgAnyato'nena zalyazAnena bhUriNA' iti ckrH| 3 'atrAtmazamdena zarIra iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne kRtyAkRtya bhaNyate / Atmanyadhivartata ityadhyAtma zArIramAnasAdidoSAH, tatra vidhirnAma tryoviNsho'dhyaayH||23|| bhavamAdhyAtmikam / bhUtAni bAhyAni vAtAdIni pRthivyAdIni ca __1 kiMvat ? atastvAha' iti pA0 / 2 'ghRtamAyuriveti' iti / tena nimittena bhUtamAdhibhautikam / duHkhamupadizya tatsaMbandhena vyA. pA0 / 3 'agranthimiti anucchUnadRDhamAMsam' iti cakraH / | vibhedAnAha-tattvityAdi / vakSyamANasaptavidhe nyASau tahaHkhaprasaraM su0 saM0 15 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna zalyatantravAdasya tantrasya zastrakriyevArhati na snehAdikriyetyA- / nAH sAnunAsikAH, vAmanA atyantahasvazarIrAH / dauhRdApacAzayobhayakriyAdhikAraM darzayannAha-asminnityAdi / asmi- rakRtAzceti garmAnubhAvAnmAtuzcaturthAdimAsevindriyArthaprArthanA niti sauzrute zalyatantre / punaHzabdo'tra evArthe / sarvatantra- 'dohRdam' ityAcakSate; tasyApacArastu dauhRdamevApamAnitam ,apasAmAnyAditi zAlAkyAdInAM sAmAnyAt tulyatvAt / yathA- mAnitamalabdha.garbhasyAhitaM vaa| atra 'mUkaminminavAmanaprabhRtayo sthUlamiti sthUladRSTyA, na sUkSmadRSTyetyarthaH / etena ye sanAmakA jAyante' ityasyAgre kecit 'bhuJjate' ityAdi pAThaM paThanti, saca vyAdhayasteSAmavarodhaH, nirnAmakAnAM punarlakSaNadvAreNa, avarodhaH pUrNo na dRzyate nibandheSviti na likhitaH / tRtIyaM vyAdhibhedaM saMgrahaH / kaH punarayaM vyAdhirityAha-prAgabhihitamityAdi / nirdizannAha-doSetyAdi / doSA vAtAdayo rajastamasI ca, balaM taditi tayoH zarIrazarIriNoH; 'zarIramanasoH' iti kecit / tacca ! zaktiH, pravRttA jAtAH / ke punasta ityAha-ye AtaGkasamutpannA duHkhaM trividhamiti cakArAnna kevalaM trividhaM saptavidhaM ca / Atma- iti / AtaGkA rogAH; yathA-pratizyAyAt kAsaH, kAsAt zabdena samanaskaM zarIramucyate / tatra vAtapittakaphotthAH zarIra-kSaya ityAdi / ete AdhyAtmikA iti ete AdibalapravRttA bhavA AdhyAtmikAH, tathA rajastamobhavAzca; Atmanyadhi adhyA- janmabalapravRttA doSavalapravRttAtraya AdhyAtmikAH; zarIrasthavAtma, tatra bhavamAdhyAtmikam / bhUtAni prANinaH, bhUteSvadhikRtya tAdirajaHprabhRtidoSajanitatvAt // 5 // yadvartate tadAdhibhautikam / devAH surAH surayonayazca, deve- saMghAtabalapravattA ya Agantavo durbalasya balavadhvadhikRtya yadvartate tadAdhidaivikam / tadeva trividhaM duHkhaM bhedAntarahetubhirbahuprakArabhUte vyAdhau smvaitiityaah-tdityaadi| dvigrahAt; te'pi dvividhAH-zastrakRtA, vyAlaka tAzca / ete aadhibhautikaaH||6|| taditi trividhaM duHkham / upanipatati madhye nipatati / te punariti te trividhA vyAdhayaH punaH saptavidhA bhavantItyarthaH // 4 // caturtha vyAdhibhedaM nirdizannAha-saMghAtetyAdi / saMghAtabala tatra, AdibalapravattA ye zakrazoNitadoSAnvayAH pravRttA iti prahArazaktijAtAH / ke punasta ityAha-ya Agantava kuSThArzaHprabhRtayaH te'pi dvividhAH-mAtRjAH,pitR ityAdi / vyAlakRtA iti vyAlA duSTavyAghrAdayaH / ete AdhibhaujAzca / janmabalapravRttA ye mAturapacArAt paGgajAtya tikA iti ete pUrvoktA AgantavaH: AdhibhautikalaM teSa ndhabadhiramUkaminminavAmanaprabhRtayo jAyante te'- prANiSvadhikRtatvAt // 6 // pi dvividhAH-rasakRtAH, dauhRdApacArakRtAzca / kAlabalapravRttA ye zItoSNavAtavarSAtapaprabhRtidoSavalapravRttA ye AtaGkasamutpannA mithyAhArA- nimittAH; te'pi dvividhAH-vyApannatukRtAH, a. cArakRtAzca; te'pi dvividhAH-AmAzayasamutthAH, vyApannatukRtAzca / daivabalapravRtA ye devadrohAdabhizapakkAzayasamutthAzca; punazca dvividhAH-zArIrA, zArIrA, ptakA atharvaNakRtA upasargajAzca te'pi dvividhAH mAnasAzca / ta ete aadhyaatmikaaH||5|| -vidyudazanikRtAH, pizAcAdikRtAzca; punazca teSAM saptavidhavyAdhInAM krameNa lakSaNAnyAha-tatra Adiva- dvividhAH-saMsargajA, AkasmikAzca / svabhAvabalalapravRttA ityAdi / tatra teSu madhye / AdibalapravRttA duSTazukra- pravRttA ye kSutpipAsAjarAmRtyunidrAprabhRtayaH; zoNitabalajAtAH / ke te ityAha-ye zukrazoNitadoSAnvayA te'pi dvividhAH-kAlajA, akAlajAzca; tatra pariiti; shukrshonnitsthitvaataadidossjnitaaH| tAneva nAmato darza- | rakSaNakRtAHkAlajAH, aparirakSaNakRtA akaaljaaH| yati-kuSThArzaHprabhRtaya iti |-prbhRtigrhnnaanmehkssyaadyH| ete aadhidaivikaaH| atra srvvyaadhyvrodhH||7|| mAtRjA iti mAtuH zoNitajAH, pitRjAzceti pituH zukrajAH / dvitIyaM vyAdhimedaM darzayannAha-janmabalapravRttA ityaadi| janma 1 'ye Agantava iti AgantuvizeSA ityarthaH, aparAgantUnAM balapravRttA iti zukrazoNitaduSTiM vinA'pi mAturapacArabalajAtAH; bhUtAdInAmAdhidaivike'bhidhAnAt / durbalasya balavadvigrahAdityAgantuapacAra iti duSTAhArAcArAvapacAraH / mUkA avAcaH, minmi vizeSakAraNopalakSaNaM, tena patanAdijanyAnAmapi grahaNam / zastrakRtaH | ityatra zastrasya hiMsakamAtropalakSaNatayA atiriktAbhidhAtapIDanAdiupanipatati upagataM bhavati vyaadhikaarytyaa| AdijIvopakramaH, | kRtAzca gRhyante' iti ckrH| 2 'adhyApannatukRtAH kAlasvabhAvasaca zukazoNitamelakaH, tasya balaM prakaraNAyAdhijanikA zaktiH, kRtpittaadicyaadikRtaaH|' iti ckrH| 3 'abhizastakAH' iti sA ca zukrazoNitadoSarUpaiva, tenAdibalena bhUtA AdibalapravRttAH / paa0| 4 'atra saMsargajA aupasargikarogisaMsargajAtAH / AkaevaM janmani balaM pUrvajanmavyavasthitA doSA evetyAdi pUrvavad smikAH saMsargajanyatiriktA AdhidaivikA aparidRzyamAnahetutayA vyAkhyeyam / saMhananaM saMhatiH AgantuhetusaMbandhaH tadbalapravRttAH AkasmikA bhaNyante' iti ckrH| 5 'svabhAvo mAnuSazarIrasya saMghAtabalapravRttAH' iti ckrH| jAtipratibaddho'dRSTakRto bhAvaH' iti cakraH / ' 6 'devaM prAktanaM 1 'AmAzayasamutthA nAmeruparijAH kaphapittajanyA vA; pakkA- karmAdhikRtya vartate ityadhidaivaM, tatra bhUtamityAdhidaivike vyutpattizayasamutthA nAbhyadhogatA vAtajanyA vA' iti cakraH / | micchAmaH' iti ckrH| Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24 ] sushrutsNhitaa| 115 % 3 Adamaramcwwwwwer paJcamaM vyAdhibhedaM nirdizannAha-kAlabalapravRttA ityAdi / vikArajAtaM vizvarUpeNAvasthitaM sattvarajastamAMsi kAlaH zItoSNavarSalakSaNaH SaDtukaH / ke punasta ityAha-na vyatiricyante, evameva kRtsnaM vikArajAtaM zItoSNavAtavarSAtapaprabhRtinimittAH; te punarjADyadAhakampA- | vizvarUpeNAvasthitamavyatiricya vAtapittazleSmANo dayaH, tathA vaNajvarAzca / atra vyApannatukRtAnAM pUrvoddhRtAnna- | vartante / doSadhAtumalasaMsargAdAyatanavizeSAnnipAnauSadhibhirupacAraH, yathAkhaM ca vyAdhivihitaM bheSajam , mittatazcaiSAM vikalpaH / doSadUSiteSvatyartha dhAtuSu RtuvyApatprazamanaM ca, daivavyapAzrayaM ca homAdi; avyApannatu- saMjJA-rasajo'yaM, zoNitajo'yaM, mAMsajo'yaM, kRtAnAM punaryathAdoSaM yathArogamevopacAraH / SaSThaM vyAdhibhedaM medojo'yaM, asthijo'yaM, majajo'yaM, zukrajo'yaM nirdizannAha-devabalapravRttA ityAdi / daivabalapravRttA iti deva- vyAdhiriti // 8 // zaktijAtA ityarthaH / ke punasta ityAha-ye devadrohAdityAdi / kathaM punaH sarvavyAdhyuparodha ityAha-sarveSAM ca vyAdhInAmidevagogurusiddhAnAM drohAt / abhizaptakA iti RSINAmAko tyAdi / mUlamiti kAraNamityarthaH / tallimakhAditi vAtAdiliGgazajAH / AtharvaNakRtA atharvavedapraNItAbhicArikamantraH kRtA tvAt / liGgaM tu vAtAdInAM raukSyAlpasnehAdayaH, tathA todadAhakamAraNAtmakA vyAdhayaH / upasargajA iti upasRjyanta ityupasargAH NDvAdIni kAryANi ca / dRSTaphalatvAditi vAtAdiharauSadhairvAtAdipIDitajanasamIpotpannA jvarAdayaH / vidyudazanikRtA iti vyAdherupazamanadarzanAt / AgamAJca saviMzatyekAdazazatAnAM ltaakaar| tiryapatantI vahnirUpA vidyut, muzalavadadhaHpatana vyAdhInAM kAryabhUtAnAM vAtapittazleSmANo hi kAraNam / yathAhi zIlo mAraNAtmako'zaniH / saMsargajA iti devAdidrohakajana kRtsnamityAdi / vikArajAtamiti vikArasamUha; vikArAzcAtra trayosaMparkajA ityarthaH / AkasmikA iti vinava saMsarga prAktanakarma viMzatirmahadAdyAH / vizvarUpeNAvasthitamiti jagadrUpeNa vyApya pIDitatvena jAtA ityarthaH / upasargajasaMsargajayorayaM vizeSaH sthita mityarthaH / na vyatiricyanta iti na pRthagbhavantItyarthaH / upasargajA jvarAdirogapIDitajanasaMparkAdbhavanti; saMsargajAzca evameva kRtsnaM vikAra jAtamityAdi vikArajAtamiti rogasamUham / devAdidrohakajanasaMparkAdbhavanti / 'devadrohAdabhizaptakA'' ityatra avyatiricyati aparityajyetyarthaH / etena talliGgavAdityAdinA kacit 'upasargAbhizApAbhicArAbhiSaGgajA' iti paThanti, sa | | anumAnapratyakSAgamopamAnAni catvAri pramANAnyuktAni / nanu, cAbhAvAnna likhitaH / saptamaM vyAdhimedaM darzayannAha-khabhAva- mA sATibalapravattAdayoneke vyAdhaya i balapravRttA ityAdi / khabhAvabalapravRttA iti prakRtizaktijAtA doSetyAdi / doSadhAtumalasaMsargAditi saMsargaH saMyogaH: tadyathAityarthaH / ke punasta ityAha-kSutpipAsetyAdi / kAlajA iti / kAlajA hAta vAtAdidoSarasadhAtusaMsargAjvarAdayo rasAdhiSThAnAH, vAtAdidoSaye samaye prAptA bhavanti / akAlajA asamaye jAtA ityarthaH / / rasadhAtupurISamalasaMsargAdatIsArAdayaH, vAtAdidoSarasAdidUSyatatra kAlajAkAlajayohetubhedena meda iti darzayati-tatra mUtramalasaMsargAdvizatirmahAH, tathA vAtAdidoSaraktadhAtusaMsargAparirakSaNakRtA ityAdi / parirakSaNaM rakSAprayatnaH, tasminnapi | dvAtaraktaraktapittavidradhiraktagulmAdayaH / AyatanavizeSAditi parirakSaNe ye bhavanti te kAlajAH; ata eva kAlakRtAnAM nopa AyatanAni sthAnAni, teSAM vizeSo meda ityarthaH; tadyathAcAro'sti, yApyataivAsti bhojanapAnarasAyanAdibhiH, Atyanti saptakhAyataneSu paJcaSaSTirmukharogAH, cakSurindriyAyataneSu SaTsakapratIkAro vA khabhAvavyAdhicikitsitoktarasAyanavidhinA / ptatirnetrarogAH / nimittatazceti nimittAni vAtAdayaH; tayathAaparirakSaNakRtA iti aparirakSaNaM. rakSaNe'prayatnaH, tasmin ye pratyeka vAtAdijvarAtrayaH, sAnnipAtika' ekaH, dvandvajAstrayA, bhavanti te akaalkRtaaH| teSAM ca yathAdoSaM yathArogaM ca pratIkAraH / ete AdhidaivikA iti ete kSutpipAsAdayo 'tatrAbhighAtajo vAyuH prAyo raktaM pradUSayan' (ca. ci. a. 3) devamadhikRtya bhavantItyAdhidaivikAH / kecit "eta Adhi- ityAdi / tathA 'Aganturanveti nijaM vikAra' (ca. sU. ma. 19) daivikAH" ityamuM pAThaM na paThanti / teSAM mate khabhAvabalapravRttAH iti / mAnase'pi kAmAdau doSakopo bhavatyeva, yaduktaM-'kAmazokakSutpipAsAdaya AdhyAtmikamadhye nipatanti / tatra teSveva saptasu ya AdhyAtmikamadhya nipatAnta / tatra taSvava saptasu | bhayAdvAyuH' (ca. ci. a. 3) ityAdi / dRSTaphalatvAditi vAtAdivyAdhibhedeSu sarvavyAdhyuparodhaM darzayannAha-atra sarvavyAdhyuparodha kriyayA sarvavikAreSu sAdhyeSUpazayarUpaphaladarzanAt / AgantAvapi iti / atreti atroktasaptavidhavyAdhI, uparodhaH saMgrahaH // 7 // kAlAnubandhAdoSakriyayA phalaM bhavati / AgamAJceti 'nAsti rogo . sarveSAM ca vyAdhInAM vAtapittazleSmANa eva mulaM: vinA doSaiH' (sU. a. 35) ityAdi, carake'pyuktaM-'vikAro dhAtuvaiSamyaM' (ca. sU. a. 9) iti / atra dRSTAntamAha-yathetyAdi / talliGgatvAdRSTaphalatvAdAgamAcca / yathA hi kRtsnaM | | vikArajAtamiti mahadAdIni sapta, ekAdazendriyANi, paJcArthAH, tathA 1 'mUlamiti kAraNam / AgantukAraNe mAnase ca kathaM vAtAdi- tadvikArAzca gopaTAdayaH / vizvarUpeNeti sthAvarAdivizvarUpatayA, bhUlatvamityAha-talliGgatvAditi; vAtAdiliGgayuktavAdityarthaH / A- sattvarajastamasAmeva hi prakRtirUpANAM mahadAdi sarva pariNAma iti gantAvapi hi vAtAdiliGga zarIrakSobhAdavazyaM bhavati, paraM tat | sAMkhyanayaH / vizvarUpeNeti jvarAtisAravraNAdirUpeNa / ' iti ckrH| kiyantamapi kAlaM vAtAdicikitsAprayojanakaM na bhavati; yaduktaM- 1 vikalpA bhavanti' iti paa0| Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna ja Norwayowwwmore AgantuzcASTamaH; evamanyadapi nimittato vyAdhInAM nAnAtvaM parvasthUlamUlArurjanmati sthUlamUlAnAmaruSAM vraNAnAM parvasu janmejJeyam / eSAmiti vyAdhInAM, vikalpo medaH nAnAtvamityarthaH / tyarthaH / anye khatra 'parvagauravasthUlamUlArurjanma' iti paThanti / dRSyajanmasaMjJA lakSaNayA bhavatIti darzayannAha-doSadUSiteSva- majadoSAnabhidhAya zukradoSAn darzayati-klaibyApraharetyAdi / tyarthamityAdi / doSaireva dUSiteSu dhAtuSvatyarthaM doSajeSu vikAreSu klaibyamiti SaNDhatetyarthaH / apraharSa iti strIviSaye'nabhilASaH / rasajAdisaMjJA; yathA-ghRtadagdhastailadagdhastAmradagdho lohadagdha tadoSA iti zukradoSA ityarthaH / zukrajAnuktvA mlaaytndossaaiti| atra ghRtAdizabdena ghRtAdistho vahirlakSyate, evaM rasAdijo| nAha-vagdoSA ityAdi / khagdoSAH kuSTAni / karNanAsAmukhAvyAdhirityatra rasAdisthitavAtAdidoSA lakSyante // 8 // kSimalAyataneSvanyeSu ca prajananAdyapatyapatheSvapravRttiH 'sama' tatra, annAzraddhArocaMkAvipAkAGgamardajvarahRllA- ucyate / malAyatanadoSAnabhidhAyendriyAyatanadoSAnAha-indrisatRptigauravahRtpANDurogamArgoparodhakAryavairasyA- yANAmapravRttirityAdi / samAsaH saMkSepaH / doSadhAtumalasaMsargA sAdAkAlajavalIpalitadarzanaprabhRtayo rasadoSajA | diti yat prAguktaM vyAdhinAnAsakAraNaM, tathA''yatanavizeSAditi vikArAH; kuSThavisarpapiDakAmazakanIlikAtilakA- | yadvitIyaM vyAdhinAnAtvakAraNamuktam , etadvayamapi saMkSepeNAbhilakanyacchavyaGgendraluptaplIhavidradhigulmavAtazoNi- dhAya nimittatazceti yaduktaM tRtIyaM vyAdhinAnAtvakAraNaM tadabhitAze'rbudAGgamardAsRgdararaktapittaprabhRtayo raktado- dhAtumAha-vistaramityAdi / nimittAni vAtAdayaH tatkAraNAni pajAH, gudamukhamedpAkAca; adhimAMsArbudArtho'- | balavadvigrahAdIni mithyAprayuktAni snehAdIni ca; jvare tadyathAghijihvopajihvopakuzagalazuNDikAlajImAMsasaMghA- | kAmajvaraH krodhajvaro mRtpANDuroga ityAdi; tathA'tIsAre tauSThaprakopagalagaNDagaNDamAlAprabhRtayo mAMsado- 'gurvatisnigdharUkSoSNadravasthUlAtizItalaiH' ( u. ta. a. 40) SajAH; granthivRddhigalagaNDArbudamedojauSThaprakopamadhu. ityAdi pratirogaM nirdiSTAni / pratirogaM vakSyAma iti roge roge mehAtisthaulyAtivedaprabhRtayo medodoSajAH; adhya- vakSyAmaH // 9 // sthyadhidantAsthitodazUlakunakhaprabhRtayo'sthidoSa- / bhavati cAtrajAH, tamodarzanamUcchIbhramaparvasthUlamUlArurjanmane- kupitAnAM hi doSANAM zarIre paridhAratAm // . . trAbhiSyandaprabhRtayo majjadoSajAH klaibyAgraharSazukrA- yatra saGgaH khavaiguNyAvyAdhistatropajAyate // 10 // zmarIzukramehazukradoSAdayazca tadoSAH; tvagdoSAH vAtAdInAM zarIre prasaratAM sthAnasaMzrayasya vyAdhinAnAlakArasaGgo'tipravRttirayathApravRttirvA malAyatanadoSAH; | Nasya hetuM darzayannAha-kupitAnAmityAdi / khavaiguNyAt srotoindriyANAmapravRttirayathApravRttivendriyAyatanado- vaiguNyAdityarthaH // 10 // pAH ityepai samAsa uktaH, vistaraM nimittAni caiSAM bhUyo'tra jijJAsyaM, kiM vAtAdInAM jvarAdInAM ca pratirogaM vkssyaamH||9|| | nityaH saMzleSaH paricchedo vA? iti; yadi nityaH cikitsAvizeSavijJAnArtha sukhasAdhyavAdikarmabodhArtha ca saMzleSaH syAttarhi nityAturAHsarva eva prANinaH syuH pratyekaM rasAdidhAtuvikArAn darzayitumAha-tatrAnAzraddhAroca athApyanyathA vAtAdInAM jvarAdInAMca, 'anyatra vartaketyAdi / annAzraddhA annavidveSaH / aGgamarda iti vedanAvizeSaH 1 yaduktaM carake 'aruSAM sthUlamUlAnAM parvajAnAM ca darzanam' 'sphuTanikA' iti loke / hallAso hRdayotledo'sakRtSThIvanam / (ca.sU. a. 28) iti / 2 'svabaiguNyAt' iti pA0 / 3 'evaM doSaagasAda iti anggaanaamnutsaahH| rasadoSajA iti doSadUSitara- dhAtusaMsargAm vikArAnabhidhAya uvarAdinA saha vAtAdInAM saMsargamAhasajAtAH / rasajAnabhidhAya raktajAnabhidhAtumAha-kuSThetyAdi / bhUyo'tretyAdi / jvarAdayo vAtAdikArya, kArya ca samavAyikAraNena raktajAnukkhA mAMsajAnAha-adhimAMsetyAdi / mAMsasaMghAta iti nityasaMbaLa, kAraNaM tu nAvazyaM kAryeNa yathA-tantustvanutpArthiva paTa mAMsatAno nAma mukharogeSu; 'mAMsocchrAyaH sAmAnya eva' | bhavitumaIti, kiMtu na punastantuM binA paTaH ityevamAkArA jvarAityanye / mAMsajAn kathayitvA medojAnAha-pranthItyAdi / dayo doSeviti darzayannAha-doSAnityAdi / atra dRSTAnte 'AkAzaM medojAnuktA'sthijAnAha-adhyasthyadhidantetyAdi / adhyasthIni pratyAkhyAya' iti vacanamakAraNasyAkAzasya vidyudAdivyApakatayA adhikAsthInItyarthaH / adhidantA iti adhikA dantA ityarthaH / uktam / tarajAdAdayazvodakavizeSA iti doSavyAbhivat kAryakAraNatodazUlAbhyAM sahAsthizabdaH pratyekaM saMbadhyate / asthidoSAna- tayA tulya eva dRSTAntaH / nimitta eveti jvarAdijanakavAtAdibhidhAya majjajAnAha-tamodarzanetyAdi / tamodarzanam andha- kAraNAt / tata eva vAtAderbhavati nAnyatazcetyevakArArthaH' iti kAradarzanam / mUchoM cetanAcyutiH / bhramaH cakrArUDhasyeva / ckrH| 4 'athavA' iti pA0 / 'atheti pakSopanyAsArtham / 1 'arocakasvAhArezchAyAM satyAmannasya mukhapravezane asvAda- vAtAdInAM jvarAdInAM cAnyathA paricchede'pi 'anyatra vartamAnAnAM svAvadoSaH' iti ca / 1 atra 'raktadoSAH' iti, 'raktadoSAta' bhAvAnAmanyatra liGgada bhavati' iti kRtvA iti nyAyAt 'vAtAiti ca pA0 / evamapre'pi 'mAMsadoSAH', 'mAMsadoSAt' ityAdi seym|| dayo jvarAdInAM mUlAni' iti yaducyate 'sarveSAM ca vyAdhInA' 3 ityeva pati paa0| 4 bistaranimicAni ca' iti paa0| halAdimA prAguktena manthasaMdarbhaNa, tamopapAte, prANinAM vAtAdi. Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 25] suzrutasaMhitA / mAnAnAmanyatra liGgaM na bhavati' iti kRtvA yaducyate tantre vakSyata iti saMbadhyate; na punaH 'uttare tantre' iti 'saMkhyA vAtAdayo jvarAdInAM mUlAnIti tanna / atrocyate | caiSAM pRthak pRthag' ityatra saMbadhyate / anye tu vyAkhyAnayanti -doSAn pratyAkhyAya jvarAdayo na bhavanti; atha "vikArA jvarAdInAmupadravarUpatayA tRTchardiprabhRtayaH, tatparimANa cana (nityaH) saMbandhaH yathAhi vidyadvAtAzanivarSA- madhikamadhyahInadena vikAraparimANam ; 'aSTau jvarAH, SaDatINyAkAzaM pratyAkhyAya na bhavanti, satyapyAkAze kadA- sArAH' ityAdi saMkhyA ca pRthak pRthak sarvAbAdhAzca zArIramAnasA cinna bhavanti,atha ca nimittatastata evotpattiriti; iti; sarvametaduttare tantre vakSyate vyAkhyAsyatyAcAryaH" iti // 12 // taraGgabudvadAdayazcodakavizeSA evaH vAtAdInAM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaMgrahAjvarAdInAM ca nApyevaM saMzleSo na paricchedaHzAzva- khyAyAM sUtrasthAne caturviMzatitamo'dhyAyaH // 24 // tikaH, atha ca nimittata evotpattiriti // 11 // pratipAdya vyAdhInAM doSANAM ca kAryakAraNasaMbandhaM punaranyathA pnycviNshtitmo'dhyaayH| jijJAsyamAha-bhUya ityAdi |-bhuuyHshbdH punararthe / jijJAsyaM | athAto'pavidhazastrakarmIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 jJAtumabhilaSaNIyam / etenaitaduktaM bhavati-prAkkila byAdhInAM vA-yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tAdimUlavaM jijJAsitama, anAnyat punarapi jJAtumeSTavyamityarthaH; ledyA bhagandarA granthiH saissmikstilkaalkH|| anye bhUyo bahutaramiti vyAkhyAnayanti / kecit 'bhUyo'tra vaNavabiMdAnyarzazcarmakolo'sthimAMsagam // 3 // jijJAsyate' iti. paThanti / nityaH saMzleSa iti sarvadA apRthakvaM, zalyaM jatumaNirmAsasaMghAto galazuNDikA // yathA-sUryAtapayozcandrajyotsnayoH pAvakoSNakhayoriti / sAyamAMsasirAkotho valmIkaM shtponkH||4|| paricchedo vizleSaH pRthakvaM; yathA-paTakuvindakayoghaMTakumbha- adhruSazcopadaMzAzca mAMsakandyadhimAMsakaH // kArayoH kuNDalasuvarNakArayorityAdi / athApyanyatheti ko'rthaH / tatra pUrva chedyakarmaNa eva darzitatvAttadbhedameva darzayannAhaanityaH saMzleSaH / pUrvapakSamAzaGkA samAdhAnamAha-atrocyata | chedyA bhagandarA ityAdi / granthiH zlaiSmika iti Amo na tu ityAdi / pratyAkhyAyeti parityajyetyarthaH / nanu, yadi doSAn pakkaH / tilakAlaka iti kSudrarogaparipaThitaH; na tu zUkadoSoktaH, parityajya jvarAdayo na bhavanti, tarhi saMbandho'stItyA- tasyAsAdhyatvAt / vraNavatrmeti klinno vraNauSThaH / arbudAni sarvANi / zaGkAnirAkaraNAyAha-atha ca na saMbandha iti |-srvdaa' | arzo vAtika zlaiSmikaM ca / carmakIla iti gudapArzvavartI mAMsAiti shessH| kathaM na sarvadA saMbandha ityatra dRSTAntamAha-vidyudvAte- karaH / snAyvAdibhiH saha kothazabdaH pratyekaM saMbadhyate, kothaH tyAdi / AkAzazabdenAkAzastho megha ucyate; satyapyAkAza pUtIbhAvaH / zataponaka iti zUkadoSapaThitaH; anye tu "bhaga. . iti vidyamAne'pi jalada ityarthaH / nimittata iti sAmagrIta |ndaragrahaNenApyupAttasya zataponakasya punarupAdAnamatyantaccheda ityarthaH / tata eveti tasyAH sAmagyA evetyarthaH / aparadRSTAnta- nArtham, ananyapratIkAratvAt" ||1-4||maah-trnggbuddhdaady iti |-trshH jalalaharI / zAzvatika medyA vidradhayo'nyatra srvjaainthystryH||5|| iti nitya ityarthaH // 11 // Adito ye visazca vRddhayaH svidaarikaaH|| bhavati cAtra pramehapiDakA: zophA stnrogo'vmnthkH||6|| vikAraparimANaM ca saMkhyA caiSAM pRthaka pRthk|| SA pRthakpR thakU // 1 'aSTavidhazastrakarmaNyamadhyAya' iti pA01"athAtaH zastrakarmavistareNottare tantre sarvAbAdhAzca vakSyate // 12 // vidhivinizcayamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // cheyAstu bhagandarArtho'dhUiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vyAdhisamu- daduSTavaNanADIcamakIlatilakAlakamedogranthizleSmanimittAzcAmayAstathA dezIyo nAma cturvisho'dhyaayH||24|| mAMsasirAmAyukotho mAMsakandI mAMsAsthigatamapi zalyamutsAH 'vistaraM nimittAni caiSAM pratirogaM vakSyAma' iti yaduktaM prAk zataponako jatumaNivalmIkamanuSo'dhimAMsamAMsasaMghAtagalazuNDikA tat pratipAdaya mAha-vikAraparimANaM cetyAdi / vikAraparimANaM ityevamAdayo vikArAH // 2 // medyAstu sarvajAmRte viddhyanuzayI pramehaveti iyaM samudAyasaMkhyA, tathA ca 'vyAdhInAM tu sahasraM yacchataM piDakA granthayazca visarpAzcAditastrayAyo vRddhayazca vidArikAvamandhI vizatireva ca-' (u.taM. bha. 66) ityuttare tantre vakSyate / puSkarikA nAnyaH stanarogAzca sahopadaMzaiH zothAzca sarvasarAH prAyazaH saMkhyA caiSAM pRthak pRthagiti iyamavayavasaMkhyA tathA ca kSudrarogAstAlapuppuTatuNDikerIgilAyuprabhRtayo'ntaHpUyazalyA ye ca SaDAMsi, catasro'zmayaH, aSTAdaza kuSThAnIti nidAnasthAne medaHsamutthA azmarIhetorvastizca // 3 // lekhyAzcatasro rohiNyo vakSyate / sarvAbAdhAzca vakSyata iti jvarAtIsArazoSAdayaH / vraNanetravarmAzoM'pijilopajilAmAsocchrAyAH kilAsA dantavaidarbha: cakAro'tra bhinnakrame / tena vikAraparimANaM ca sarvAbAdhAzcottare pazca medojAzca // 4 // vedhyAstu sirodaravRddhiprabhRtayaH // 5 // eSyAstu masve satyapi nityAturatvenAlakSyamANatvAt , jvarAdInA vAtAdi- gatimanto nADyaH zalyAni ca // 3 // AhAryAstu dantAnta:lisvenaivopalambhAJceti bhAvaH' iti haaraanncndrH| zarkarAzmarImUDhagarbhakarNamalazalyAni pAdazarkarAdha // 7 // visAvyA 1 kuSindakaH tantubAyaH / 2 athavA bhanyatheti' iti pA vidradhiH sarvA bhavedanyatra sarvajAt // 8 // " iti tADapatra pustake paatth|| Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna 3 ww. mone Maharaswamma wari kumbhIkA'nuzayI nADyo vRndau pusskrikaa'ljii|| vinAvyaviSayaM darzayannAha-sAvyA ityAdi // 12-15 // prAyazaH kSudrarogAzca puppuTau tAludantajau // 7 // sIvyA medAsamutthAzca bhinnAH sulikhitA gadAH 16 tuNDikerI gilAyuzca pUrva ye ca prpaakinnH|| sadyotraNAzca ye caiva clNsndhivypaashritaaH|| bastistathA'zmarIhetormedojo ye ca kecana // 8 // sIvyaviSayaM darzayannAha-sIvyA ityAdi / medaHsamutthA iti . bhedya viSayaM darzayannAha-medyA ityAdi / granthayastraya iti / ye kecana medobhavavikArAH / bhinnA iti vidIrNA ityarthaH / sulivAtapittakaphajAH / Adito ye visarpAzceti vaatpittshlessmjaaH| khitA gadA iti niravazeSalikhitA ityarthaH / vyapAzritA iti vidArikA kSudrarogeSu / avamanthaka iti zUkadoSeSu / vRndA- vizeSeNAzritA ityarthaH / 'sAdhyAH' iti kecit paThanti ||16||viti ekavRndo vRndazca kaNThagatarogepu / puSkarikA zukadoSeSu / na zArAgniviSairjayA na ca mArutavAhinaH // 17 // puppuTo tAludantajAviti tAlupuppuTo dantapuppuTazca / pUrva ye ca nAntarlohitazalyAzca prapAkiNa iti bhagandarAdayaH / vastistathA'imarIhetoriti / ___atha ke na sIvyA ityAha-nakSAretyAdi // 17 // azmarInimittameva bastimaidyo nAnyahetoH, abhede dhruvamaraNAdede ca saMzayAt // 5-8 // teSu samyagvizodhanam // teSu kiM kartavyamityAha-teSvityAdi ||lekhyaashctsro rohiNyaH kilAsamupajidvikA // medojo dantavaidoM granthivAdhijibikA // 9 // | pAMzuromanakhAdIni calamasthi bhavezca yat // 18 // bharzAsi maNDalaM mAMsakandI mAMsonnatistathA // ahRtAni yato'mUni pAcayeyubhRzaM vraNam // rujazca vividhAH kuryustasmAdetAn vizodhayet 19 lekhyaviSayaM darzayannAha--lekhyAzcatasra ityAdi / catasro ___ kAn vizodhayedityAha-pAMzvityAdi / anye 'tRNAdIni'. rohiNya iti vAtapittazleSmasannipAtotthAH, raktajA punarekAntA iti paThanti / kasmAdete vizodhyA ityAha-ahRtAnItyAdi sAdhyavAdiha noktA / vama iti vraNavartma netravartma cetyarthaH / // 18 // 19 // maNDalaM kaNDUkuSThAdInAm / mAMsakandI khalyamAMsAGkuraH ||9||vedhyaaH sirA bahuvidhA mUtravRddhidakodaram // 10 // tato vraNaM samunnamya sthApayitvA yathAsthitam // sIvye sUkSmeNa sUtreNa valkenAzmantakasya vA 20 vedhyaviSayaM darzayannAha-vedhyA ityAdi // 10 // eNyA nADyaH sazalyAzca vraNA unmArgiNazca ye // 1"sIvyA medaHsamutthAzca bhitvA vilikhitA gadAH / kaphapra thiralpapAliH karNaH sadyovraNAzca ye // zirolalATAkSikUTakarNISThanAepyaviSayaM darzayannAha-epyA ityAdi / eNyA iti sAgaNDakRkATikAbAhUdarasphikpAyuprajananamuSkAdiSu pradezeSvacaleSu lohAdizalAkayA'ntaranveSaNIyA ityarthaH, zalyasthitijJAnArtha, mAMsavatsu ca sIvyet / jAnukUrparasandhyAdiSu ca pracaleSvalpamAseSu na sukhenApakarSaNAya ca / unmArgI tiryaggatiH // sIvyet / vAyunirvAhiNo'ntalohitazalyAH saviSAzca na siivyaaH| tatra AhAryAH zarkarAstisro dantakarNamalo'zmarI // 11 // | sIvyaM vraNamabhisamIkSya calAsthipAMsutRNaromazuSkaraktAdInapohyotkRSya zalyAni mUDhagarbhAzca varcazca nicitaM gude // yathAsthAnaM sthApayitvA svAyusUtrabAlAnAmanyatamena sIvyet , tRNA__ AhAryaviSayaM darzayannAha-AhAryA ityAdi / AhAryA imantakamUtisInAM valkalaiH / sUcyastu tisra upadizyante-hyaGgulA AkarSaNIyAH / zarkarAstisra iti mUtrazarkarA pAdazarkarA dhyaGgulA dhanurvakreti / tatra mAMsaleSvavakAzeSu vyasrA, sandhyasthisvalpadantazarkarA ceti // 11 // mAMseSvavakAzeSu ca dyagulA vRttA, pakkAmAzayayomarmasu ca dhanurvakrA'rdhasAvyA viddhayaH paJca bhaveyuH sarvajAhate // 12 // tRtiiyaanggulaa| gophaNikA tunnasevanI velitakamRjugranthizceti samAsena kuSThAni vAyuH sarujaH zopho yshcaikdeshjH|| sIvana vikalpAH / teSAM nAmamirevAkRtayaH prAyeNa vyAkhyAtAH / teSAM prahAramAsAdyopayoga buddhA bandhe na cAtisannikRSTAM viprakRSTAmalpapAlyAmayAH zlIpadAni viSajuSTaM ca zoNitam // 13 // arbudAni visarpAzca granthayazcAditazca te // grAhiNImatigrAhiNIM vA sUcI pAtayet / bhavati cAtra-dUre nipatitA trayastrayazcopadaMzAH stanarogA vidArikA // 14 // bAdhaM saMnikRSTe'valuJcanam / alpagrahAttadvadeva vraNe kuryAdatastyajet // su(2)piro galazAlUkaM kaNTakAH kRmidntkH|| samyak sIvitamavekSya madhudhRtairajanamadhukarodhapriyaGguzalakIphalarasAjadentaveSTaH sopakuzaH zItAdo dntpupputtH||15|| nakSaumamasIcUrNaiH pratisArya bandhenopacaret // bhavanti cAtra lokA:pittAmukkaphajAzcauSTyAH kSudrarogAzca bhuuyshH|| etadaSTavidhaM karma" ityAdistADapatrapustake paatthH| 2'calasandhi. vyayAzrayAH' iti paa0| 3 'sUtrAdibhiyathAyogyatayA sIvyediti 1 cakrastu 'paJca medaHsamutthAnA' iti paThitvA, galagaNDagranthya- yojyam / velitabandhavadvelitakam / vyatratvaM bRhatvaM ca mAMsalApacyarbudavRddhayaH' iti vyaakhyaanyti| 2 'kaNTakA jihAkaNTakA:' | vakAzasya dUravedhyatvAt / saMdhyAdInAmalpavedhyatayA vRttatvamarUpatvaM . iti ckrH| | ca / pakkAzayAdAvantaHpravezatayA nakA' iti cakraH / bharvadAni vilApadAni vA yazcaikadezAta // 12 // Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 25] sushrutsNhitaa| 119 I RATrain- morancorecareewana zaNa bhayAra bhyAM svAyvA bAlena vA punH|| saMkSepoktiriyaM, vistaro'sya vakSyata iti darzayannAha-etamUrvAguDUcItAnairvA sIvyedvellitakaM zanaiH // 21 // | dityAdi / aSTagrahaNaM punaryadiha kRtaM taccarakoktaSasaMkhyAnirAkasIvyendrophaNikAM vA'pi sIvyedvA tunnasevanIm // | raNArtham // 29 // Rjugranthimatho vA'pi yathAyogamathApi vA // 22 // hInAtiriktaM tiryaka ca gaavcchednmaatmnH|| deze'lpamAMse sandhau ca sUcI vRttA'Ggaladvayam // etAzcatasro'STavidhe karmaNi vyApadaH smRtaaH||30|| AyatA vyaGgAlA vyasA mAMsale cA'pi pUjitA 23 tatrASTAnAmapi karmaNAM vyApadaM darzayannAha-hInAtiriktamidhanurvakA hitA marmaphalakozodaropari // tyAdi / gAtranchedanamAtmana iti zastrakarma kurvataH khazarIraityetAstrividhAHsUcIstIkSNAgrAH susamAhitAH 24 chedanamityarthaH / catasro vyApada iti; anye tu 'etA hi timra' kaaryenmaaltiipusspvRntaagrprimnnddlaaH|| iti paThanti, sa tu pramAdapAThaH // 30 // nAtidure nikRSTe vA sUcI karmaNi pAtayet // 25 // ajJAnalobhAhitavAkyayogadUrAdujo vaNISThasya sannikRSTe'valuzcanam // 26 // / bhayapramohairaparaizca bhaavaiH|| tatra saptAnAM chedyAdikarmaNAmavacAraNasyAnyatra dArzitatvAt yadA prayuJjIta bhiSak kuzastraM sIvyasya punaratraida vistareNa nirdizannAha-tato vraNamityAdi / tadA saM zeSAn kurute vikArAn // 31 // samunnamya unnataM kRtvA / azmantakaH amlaloTakasadRzo vRkSaH / vyApado hetUn darzayannAha-ajJAnetyAdi / ahitavAkyayogaH kSImamiti kSumA atasI tasyA idaM kSaumam / snAyuriti zaNAkAra | zatruvacanaprayogaH / pramoho vaicityam / aparaizca bhAvairiti upadhAtuvizeSaH, yena dhaSi nahyante / mUrvA caurasnAyuH, yayA prayojanavyagratvAdibhirityarthaH / kuzastramiti ISacchatram / sa pUrvadeze guNAn kurvanti dhnussaam| anye kovidArasadRzayugmapatrAM | zeSAniti sa iti vaidyaH, zeSAn aparAnityarthaH // 31 // latAvizeSAM mUrvAmAcakSate / tAnairiti tandubhirityarthaH / taM kSArazastrAgnibhirauSadhaizca vellitakaM vakram / gophaNikA gophaNAkArAm / tunnasevanImiti bhiyuJjAnamayuktiyuktam // yathA vastraM pATitaM tantuvAyakAH sandadhati tadvattunnamevanI jijIvipurdUrata eva vaidyaM sIvyet / Rjupranthimiti RjugrantheH sadRzo bandho yasyAM vivajayedunaviSAhitulyam // 32 // sevanyAM sA RjugranthiH / jyoti tridhAretyarthaH / phalakoSaH prAguktAjJAnAdidoSadUSitaM vaidyaM pratyAturaH kiM kuryAdityAhaaNDakoSaH / susamAhitA iti suhastA ityarthaH / parimaNDalA | taM kSArazastrAgnibhirityAdi / taM tathAvidhaM bhiSakchAcaram / aiti vartulA. ityarthaH / sannikRSTe iti nikaTa ityarthaH / avaluzcayaktiyaktaM yathA bhavatItyarthaH / jijIviSuH jIvitumicchuH / dUrata namiti truTanamityarthaH // 20-26 // eva vaidyaM vivarjayediti tasmai darzanamapi na dadyAt // 32 // atha kSaumapicucchannaM susyUtaM pratisArayet // tadeva yuktaM svati marmasandhIn priyaGgvaJjanayaSTyAhvarodhracUNaiH smnttH||27|| hiMsyAt sirAH snAyumathAsthi caiva // zallakIphalacUrNairvA kSaumadhyAmena vA punH||. mUrkhaprayuktaM puruSaM kSaNena tato vaNaM yathAyogaM banA''cArikamAdizet // 28 // prANairviyujyAdathavA kadAcit // 33 // hInavyApadamabhidhAyAtiriktazastravyApadaM darzayannAha-tadevesIvanasya pazcAtkarma darzayannAha-atha kSaumetyAdi / kSaumeNa tyAdi / tadeva zastraM, yuktaM prayuktaM, tu punararthe, atIti atasIvastreNa, picunA kArpAsatUlena, AbhyAM dvAbhyAM channami atizayena, prANairviyudhyAditi prANaiH saha viyogaM kArayedityarthaH / susyUtamiti 'samyaksIvitam' iti loke / pratisAra tyarthaH // 33 // . yet avacUrNayedityarthaH / avacUrNanadravyANyAha-priyaGgvajanetyAdi / aJjanaM sauvIrAjanam / samantata iti sarvatretyarthaH / / bhramaHpralApaH patanaM pramoho kSaumadhyAmeneti atasIbhavavanabhasmanA / AcArikamAdizediti viceSTanaM sNlynossnntec|| vraNitopAsanIyoktamAcAra kathayedityarthaH / kecidiha chedyAdIni 1 "pATanaM vyadhanaM caiva chedanaM lekhanaM tathA / pracchAnaM sIvanaM gadyenaiva paThanti yAvat 'baddhavA''cArikamAdizet' iti||27||28|| caiva SaDidhaM zastrakarma tat" (ca. ci. a. 25) iti| 2 'svaza rIrocchedanam' iti pA0 / 3 'sazeSAn' iti hArANacandraH / pratadaSTavidhaM karma samAsena prakIrtitam // 4 'pramoho zAnavato'pi karmasamaye saMmohaH / ' iti cakraH / cikitsiteSu kAryena vistarastasya vakSyate // 29 // 5 'ISadartho'yaM kuzabdaH kriyAvizeSaNam' iti hArANacandraH / 1 'saMsyUtaM' iti pA0 / 2 'atra vraNarohe krameNa sUtracchedo'pi 6 hArANacandrastu 'saMlapanoSNate ca' iti paThati, 'saMlapanaM rahasi jJeyaH / yaduktaM bhoje-"yadA manyeta saMzliSTAM pezyA pezI tvacA | bhASaNaM, cittavibhramAdaspaSTamananyApekSibhASaNamityetat' iti vyAkhyAtvacam / tadA bandhanamekaM de trINi vA mokSayet kramAt" iti cakraH / nayati ca / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM srastAGgatA mUrcchanamUrdhvavAta tumulA gahanAH; anye tu "vAtapittazleSmajanitA ekatra vyAkustIvA rujo vAtakRtAzca taastaaH|| 34 // lIbhUtavedanAstumulA ucyante" iti vadanti / vyavasyet jAnImAMsodakAbhaM rudhiraM ca gacchet yAdityarthaH / zophAtivRddhirityAdi zophaH prsiddhH| parvasviti sarvendriyArthoparamastathaiva // sandhiSu / bhedaH sphuTanamiva / caleSviti zAkhAhanukaragrIvAsu dazArdhasaMkhyeSvapi vikSateSu | calAH sandhayaH // 36-39 // sAmAnyato marmasu liGgamuktam // 35 // yathAsvametAni vibhAvayecca marmasandhisirAnAyavasthipaJcAnAM chedanAt paJcaprakArAmatiri- liGgAni marmasvabhitADiteSu // ktazastravyApadaM darzayitvedAnIM teSveva mamAdiSu viddhaSu yAni sirAdInAM marmarahitAnAM viddhalakSaNamabhidhAya, sirAdimarmaviliGgAni bhavanti tAni sAmAnyena darzayannAha-bhrama ityaadi|-dulkssnnmtideshen darzayannAha-yathAkhamityAdi / cakAro'yaM bhramaH cakrArUDhasyeva / pralApaH asaMbaddhabhASaNam / patanam anUrva- bhinnakrame, etAni cetyatra draSTavyaHH tena na kevalaM bhramapralApAsthitiH / pramohaH naivAtyantaM cittanAzaH / viceSTanaM vigatakAyapa-dIni pUrvoktAni, kintu avamarmaviddhasirAdiliGgAnyapi yathAkhaM rispandanam / saMlayanaM suSuptAvasthasyeva cittsyaakrmnnytaa| uSNatA | bodavyAnItyarthaH | boddhavyAnItyarthaH ||shriirsy paritApaH / srastAGgatA zarIrazaithilyam / mUrchanaM cetnaacyutiH| UrdhvavAta iti zvAso'trAbhipreto na rogavizeSaH / mAMso ___ sparza na jAnAti vipANDuvarNo dakAbhaM mAMsadhAvanajalasadRzam / uparamo nivRttiH / dazArdhasaMkhye yo mAMsamarmaNyabhitADitaH syAt // 40 // viti tadeva yuktaM' ityAdizlokokteSu marmasandhisirAnAyavasthiSu anuktasya mAMsasya marmaviddhalakSaNaM darzayannAha-sparzapaJcasu kSateSu viddheSu // 34 // 35 // mityAdi / sirAdivanmAMsamapi pUrva kuto na nirdiSTamiti cet ? surendragopapratimaM prabhUtaM kevalamAMsaviddhasyAvyApakatvAt / kecidAcAryA bhramapralApAdIni rakta sravedvai kSatatazca vaayuH|| liGgAni sadyaHprANaharAdInAM marmaNAM manyante, ata eva teSAM mate dazArdhasaMkhyeSvityatra sadyaHprANaharakAlAntaramANaharavizalyakaroti rogAn vividhAn yathoktAMzchinnAsu bhinnAkhathavA sirAsu // 36 // prANaharavaikalyakararujAkarAkhyeSu paJcasu marmakhiti vyAkhyAnaM, kojyaM zarIrAvayavAvasAdaH tathA teSAM mate yAni sirAdInAM 'surendragopapratimaM' ityAdilakSaNAkriyAsvazaktistumulA rujazca // nyuktAni tAnyapi sirAdimarmaviddheSu jJAtavyAni, na punarmamarahicirAdraNo rohati yasya cApi / tasirAdividdheSu; ata eva teSAM mate 'yathAkhametAni vibhAvayecca' taM snAyuviddhaM manujaM vyavasyet // 37 // | ityatra na cakArArtha kathayanti, kiMtu surendragopapratimamityAdyukta lakSaNeSvantarbhAvayanti yathAkhamityAdipATam // 40 // zophAtivRddhistumulA rujazca balakSayaH parvasu bhedshophau|| AtmAnamevAtha jaghanyakArI kSateSu sandhiSvacalAcaleSu zastreNa yo hanti hi karma kurvan // syAta sandhikoparatizca liGgamaH // 38 // tamAtmavAnAtmainaM kuvaidyaM / ghorA rujo yasya nizAdineSu vivarjayedAyurabhIpsamAnaH // 41 // __ sarvAsvavasthAsu nai zAntirasti // atiriktazastravyApadamabhidhAya vaidyasyaivAtmagAvacchedanavyApadaM tRSNA'GgasAdau zvayathuzca saikca darzayannAha-AtmAnamevetyAdi / AtmAnameveti svAGgamevetamasthividdhaM manujaM vyavasyet // 39 // tyarthaH: zatragrahaNadhAraNAvacAraNAnabhijJakhAddhinastItyarthaH / jaghaamarmavida sirAdiliGga darzayannAha-surendretyAdi / surendra-nyakArI atihInakarmakArI / taM tathAvidhaM kuvaidyam / gopapratimamiti indragopakITasannibhamityarthaH / yathoktAniti | AtmavAn buddhimAn , 'Atura' iti zeSaH / Atmahanam zoNitavarNanIyoktazirorogAdhimanthAdIn / kojyamityAdi Atmacchedinam ; 'Atmatudam' iti kecit paThanti / AyuH jyAmiti antarbahirAyAma dvidhA / avayavAvasAda iti jIvitama // 41 // avayavasya svakarmaNyasAmathryam / kriyAkhazaktiriti sAmAnyena tiryakapraNihite zastre dopAH puurvmudaahRtaaH|| sarvazarIrasya, kriyAzcAtrotkSepaNApakSepaNaprasAraNAkuzcanalakSaNAH / tasmAt pariharan doSAn kuryAcchastranipAtanam 42 1 dazArthasaMkhyeSviti sirAnAyavasthisandhimAMsAtmakatayA paja tiryakzastrapraNidhAnakarmavyApadaM darzayannAha-tiryapraNihita saMkhyakeSu marmasu' iti haaraanncndrH| 2 'sirAsu cchinnAsvatha ityAdi / doSAH pUrvamudAhRtA iti agropaharaNIyAdhyAye 'sirAvikSatAsu' iti pA0 / 3 'ca naiti zAntim' iti pA0 / 4 'rukSaH' iti paa0| 1 kiMtu' iti hastalikhitapustake na paThyate / manuja vyavasa / surendra nyakAla buddhimAna, Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 26 ] sushrutsNhitaa| 121 dharmArthoM nAyucchedanam' (sU. a. 5) ityAdayo doSAH / doSaparihAraM tatra zalyasya khakIyalakSaNabodhArtha niruktiM darzayannAhadarzayannAha-tasmAdityAdi // 42 // zaletyAdi / 'zala' 'zvala' Azugamana iti 'zala' 'zvala' AzumAtaraM pitaraM putrAn bAndhavAnapi caatrH|| gatau dhAtU, anayorAzugamanamityarthaH, tayorAdyasya zaladhAtoH apyetAnabhizata vaidya vizvAsameti c||43|| zalyamiti rUpaM niSpadyata ityarthaH; 'zala' hiMsAyAM dhAtuH, tasya visRjatyAtmanA''tmAnaM na cainaM prishngkte|| zalyamiti rUpam' iti kecit paThanti; apare 'zala' rujAyAm' idAnI vaidyaM pratyAtureNa kiM krtvymityaah-maatrmityaadi| zata kartavyamityAha-mAtaramiyAnA iti paThanti // 3 // atra zloke prathamo'pizabdaH samuccaye, dvitIyastu saMbhAvanAyAm / tadvividhaM zArIramAgantukaM ca // 4 // visRjati dadAti / AtmanA khayameva / AtmAnaM zarIram / tasya cikitsopayogibhedaM darzayannAha-tadityAdi // 4 // enaM vaidyam // 43 // sarvazarIrAbAdhakaraM zalyaM, tadihopadizyata tasmAt putravadevainaM pAlayedAturaM bhiSak // 44 // ityataH zalyazAstram // 5 // vaidya naivaMvidhe Ature vizvaste yat kartavyaM tadAha-tasmAdi- kathaM punaH zalyazAstrametaducyata ityaah-srvshriiretyaadi|tyaadi / enamAturamityatra saMbandhaH / sAdhvekaputravat pAlayedi- sarvazarIre yena AbAdhA bhavati tat zalyaM; tadihopadizyate tyarthaH // 44 // kathyate'taH zalyazAstrametadityarthaH // 5 // mityartha satAM grahaNamuttamam // taMtra zArIraM dantaromanakhAdi dhAtavo'namalA prApnuyAt svargavAsaM ca hitamArabhya krmnnaa||45|| doSAzca duSTAH; Agantvapi zArIrazalyavyatirekeNa samyakpAlane mahadeva phalaM bhavatIti darzayannAha-dharmArthA- yAvanto bhAvA duHkhamutpAdayanti // 6 // vityAdi / satAM grahaNamuttamamiti ziSTAnAM madhye grahaNamupAdAna- zArIrAgantukayorbhedamAha-tatretyAdi / AdizabdAt kaizcit. muttamaM bhavatItyarthaH // 45 // zmazrupUyapakSmANi gRhyante / dhAtavo rasAdayaH; malA mUtrapurISakakarmaNA kazcidekena dvAbhyAM kazcitribhistathA // rNamalakhedanetraviTprabhRtayaH, doSA vAtAdayaH / paramete dhAvavikAraH sAdhyate kazciJcaturbhirapi karmabhiH 46 namaladoSA duSTAH santaH zalyabhUtAH; amumevArtha kecidduSTAzceti cakArAt kathayanti / dhAtavo'nnamalA ityAdyasamastAnAM pRthaguiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne'STavidhazastra pAdAnaM yat kRtaM tadupadhAtugrahaNArtham / AgantuzalyaM pratikarmIyo nAma pnycviNsho'dhyaayH||25|| pAdayannAha-AganvapItyAdi / bhAvA iti padArthAstRNakASTha. . sAdhyo'pi vyAdhiranekakarmasAdhyo bhavatIti darzayannAha paassaannlohlossttrprbhRtyH|| 6 // karmaNetyAdi / karmaNeti chedyAdikena snehAdikena vA; apizabdAt adhikAro hi lohaveNuvRkSatRNazRGgAsthimayaSu paJcAdibhirapi / kecit 'dharmArthI' ityAdizlokamadhyAyAnte / tatrApi vizeSato loheSveva, vizasanArthopapatrapaThanti // 46 // tathA ca zalasya hiMsAyA nimittaM saMyogo yasya tat zalyam / yatpratyaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta. yAt zalyamiti rUpasiddhiH / asya dayI pravRttiH; ekA niruttyA vyAkhyAyAM sUtrasthAne paJcaviMzatitamo'dhyAyaH // 25 // zalyaM sarvavyAdhInAha, yaduktaM-'yatkiMcidAbAdhakara tatsarva zalya saMzitam' iti; aparA tu rUDhyA zarAdau vartate / tatra niruktyarthameva / ssddviNshtitmo'dhyaayH| parigRhyAha-taddhividhamityAdi / ' iti cakraH / 'zalati 'zala' gatau athAtaHpranaSTazalyavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| / (bhvA. 843) annyAditvAt (u. 4 / 112) yaH' iti amarayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vyAkhyAyAM bhaanudiikssitH| zala' hiMsAyAM dhAtuH, tasya yatpratyayasya athAtaH pranaSTazalyetyAdi // 1 // 2 // zalyamiti rUpaM bhavati' iti tADapatrapustake paatthH| 'zala,' 'zvala' Azugamane dhAtU tayArAdyasya mAhItvA sarvAbAdhaviSayatayA upadeza iti bhAvaH' iti,ckrH| 2 'tatre. 1 'ityataH zalyazAstramiti asmiJchAstre nirutyarthameva zalyasya zalyamiti rUpam // 3 // tyAdinA zArIrazalyavivaraNe dantanakharomAdInAmAdau grahaNaM dantAdiSu 1 'kIrtiprItyartha iti pA0 / 2 'pUrvAdhyAye'ntaHzalyam' ityu- rUDhyarthazalyazabdasyApi yogaat| tathAhi-dantazcalitaH zArIraM zalyam , kam , atasteSAmantaHsthitazalyAnAM zAnArtha pranaSTazalyavizAnIyos- | abhyagAtrapraviSTaM mukhyaM zalyaM ca bhvti| evamuktarUpo nakhaH, tathA akSibhidhIyate / pranaSTamApAtato'nupalabhyamAnam' iti cakraH / 3 'tatra | pratipakSmaroma zArIraM zalyam , anyatra zarIrapradeze vraNAntargataM mukhyaM ca zalyanirUpagameva darzayitumukhato niruttayA zalyarUpamAha-zala | zalyamiti / annaM duSTaM zalyameva AbAdhakaratvAt / dhAtvAdayo'pi duSTAH hiMsAyAmityAdi / atra zaladhAtozcaurAdikaNijantAt erac' (pA. zalyam / AgantuzalyodAharaNe zArIranyatirekeNeti mAnasazokAdia. 3 / 356) ityacA 'zala' iti rUpaM, tena zalanaM hiMsanaM zala: zalyasyApi grahaNArtham' iti cakraH / 3 'lohamayeSveva' iti pA0 / su0 2016 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM www.www.www.www.wecome svAllohasya; lohAnAmapi durvAratvAdaNumukhatvAdara- RjugativizeSo'pradezAdAgatasya zarasya / anye tu vyatyayena prayojanakaratvAcca zara evaadhikRtH| sa ca dvividhaH paJcagatipAThaM paThanti, kiMcidanyathA vyAkhyAnayanti; taccAsmAkarNI, zlakSNazca; prAyeNa vividhavRkSapatrapuSpapha- | bhirvistarabhayAnna likhitam / anye tu 'zarIre sarvazalyAnAM' latulyAkRtayo vyAkhyAtAH, vyAlamRgapakSivakrasa- ityAdipAThaM paThanti // 8 // dRzAzca // 7 // toni vegakSayAt pratighAtAdvA svagAdiSu vaNava. taMtrApi prasiddhazalyamedAn darzayitumAha-adhikAro hI- stuSvavatiSThante, dhamanIsroto'sthivivarapezIprabhR. tyAdi / adhikAro yogyavaM zalyatvena lohAdiSu / lohAdibhirmaya-tiSu vA zarIrapradezeSu // 9 // zabdaH pratyekaM saMbadhyate / teSAM madhye lauhasya prAdhAnyaM darzaya- yathA zalyAni zarIre sthitiM kurvanti tathA hetuM darzayannAhamAha-tatrApIti; teSAmapi madhye / vizeSata atizayena / tAnItyAdi / tAni zalyAni marmAvaraNeSu sannAhAdiSu pratighAtAdvegaloheSveveti 'adhikAraH' ityanuvartate / kathaM punarloheSvevAdhi- nivRttarityarthaH / khagAdiSvityatrAdizabdAnmAMsasirAnAyusandhikAra ityatra hetumAha-vizasanArthopapannabAlohasyeti; mAra- koSThAsthimarmANi gRhynte| avatiSThanta iti 'zalyAni' iti zeSaH / NArthayuktakhAlohasyetyarthaH / loheSvapi kuntAdibhedenAnekaprakAreSu zalyAvasthAne khagAdibhyo'dhikamapi sthAnaM saMbhavatIti pakSAzarasyaiva prAdhAnyaM darzayannAha-lohAnAmityAdi |-lohaanaa- ntaramAha-dhamanItyAdi / dhamanyAdibhistribhiH saha vivarazabdaH mapi kuntAdInAmapi madhya ityarthaH / zaraH kANDaH, adhikRta pratyekamabhisaMbadhyate vivaraM chidaM, pezI mAMsakhaNDaH, vAzabdena iti yogya ityarthaH / anye tu 'durvArakhAt' ityatra 'nirvAhilAt' pakSAntaraM sUcayati / zarIrapradezedhviti dhamanyAdaya eva zarIraiti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-dezAddezAntaramApaNazIlakhA- pradezAsteSvityarthaH / avatiSThante zalyAnIti saMbadhyate // 9 // dityarthaH; anye tu 'nirvAsikhAt' iti paThanti, tatrApi sa tatra zalyalakSaNamucyamAnamupadhAraya / tadvi. evArthaH / tasya zarasyApaharaNopayogibhedaM darzayannAha-karNI- vidhaM-sAmAnyaM, vaizeSikaM ca / zyAvaM piDakAcitaM tyaadi|-knniiti karNayuktaH, zlakSNaH akarNa ityarthaH / 'karNavAn' zophavedanAvantaM muharmuhuH zoNitAnAviNaM budruda. ityanye paThanti, tatrApi sa evArthaH / tadAkRtInAmAnantyena vadunnataM mRdumAMsaMca vaNaM jAnIyAt sazalyo'yadarzayitumazakyatvAt saMkSepeNa sadRzanAnAvidhavaskhAkRtisArUpyeNa (miti; sAmAnyametallakSaNamuktam / vaizeSikaM tudarzayannAha-prAyeNetyAdi / prAyeNeti bAhulyenetyarthaH / vividhaH tvagate vivarNaH zopho bhavatyAyataH kaThinazca; vRkSapatrAkRtayaH pippalapatrakaravIrapatrAdyAkArAH, puSpAkRtayo mAMsagate zophAbhi(ti)vRddhiH zalyamArgAnupasaMrohaH mAlatIkumudotpalapatrAdyAkArAH, phalAkRtaya elAdyAkArAH |piiddtaashissnntaacosspaako capezyantarasthe'pyetasthAvarairAkRtiM pratipAdya jaGgamaidarzayannAha-vyAlavakrasadRzAH; deva coSazophavarja; sirAgate sirAdhmAnaM sirAzUlaM siMhavyAghrAdimukhasadRzAH sarpaphaNAkArA vA; mRgavakasadRzAH| sirAzophazcaH sAyagate sAyujAlotkSepaNaM saMrambhazRgAlamArjArAdimukhasamAnAH; pakSivakrasadRzAH kAkakaGkAdivakra zcogrA ruka ca; srotogate srotasAM khakarmaguNahAniH, saMdRzAH // 7 // dhamanIsthe saphenaM rakkamIrayannanilaH sazabdo nirgasarvazalyAnAM tu mahatAmaNUnAM vA paJcavidho cchatyaGgamardaH pipAsA hallAsazca, asthigate vividhagativizeSa Urdhvamadho'rvAcInastiryagRjuriti // 8 // vedanAprAdurbhAvaH zophazca; asthivivaragate'sthipUrNa zarANAmAharaNopayogigatibhedAn darzayitumAha-sarvazalyA- tA'sthinistodaH saMharSo balavAMzca; sandhigate'sthinAmityAdi / tatra, UrdhvagativizeSo'dhastAdAgatasya zarasya, vazceSToparamazca; koSThagata ATopAnAhau mUtrapurISAadhogativizeSa upariSTAdAgatasya zarasya, arvAcInagativizeSaH hAradarzanaM ca vraNamukhAtma rmagate mrmviddhvcessttte| pazcAdAgatasya zarasya, tiryaggativizeSaH pArthAbhyAmAgatasya zarasya. sukSmagatiSu zalyeSvetAnyeva lakSaNAnyaspaSTAni | bhavanti // 10 // 1 'karNavAn' iti pA0 / 2 'mukhyazalyazabdaviSayaM cikitsA | lagAdizalyAnAM lakSaNAni nirdizannAha-tatretyAdi / tatra medArtha pRthakkurvannAi-adhikAro hItyAdi' iti cakraH / 3 'nirvAhi | teSu khagAdiSvityarthaH / lakSaNaM cihnam / upadhAraya zRNu / tatra tvAt zarIrapravezanIyatvAt ; 'nirvAsitvAt' iti pAThAntare kAlA | prathamaM sAmAnyalakSaNamAha-zyAvamityAdi / piDakAcitamiti ntraavsthaayitvaadityrthH| dUraprayojanakaratvaM dUre sthitena dhAtvavagAhakena zareNa vedanAniSpAdanAdityarthaH' iti cakraH / 4 'phalAkRtaya 1 tAni yadA vegakSayAt.........zarIrapradezeSu, tatra zalyaiti zarasya apravRddhaphalAdisAdRzyamityarthaH / vyAlamRgapakSimukhe- lakSaNamucyamAnamupadhAraya' iti hArANacandrasaMmataH pAThaH / pratityanena uddhRtadaMSTrAkRtitA zarasyocyate' iti cakraH / 5 'zarIre ghAtAditi asthyAdinA vegapratibandhAt ; vegakSayastu svata eva / sarvazalyAnAM gatayaH paJcathA smRtAH / RjvAgatamavAJcInaM tirya- pezIzabdena pezyormadhyam , ata eva vraNavastugRhItamAMsAdasya gUlamadhogatam' iti tADapatrapustake pAThaH / bhedaH / prabhRtigrahaNAta sirAbhyantaragrahaNam / ' iti cakraH / Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 26] sushrutsNhitaa| 123 - - piDakAvyAptam / sAmAnyamabhidhAya vaizeSikaM lakSaNamAha- zalyaM vijAnIyAta, sandhipranaSTe snehvedoppvaishessikmityaadi| coSaH cUSyata iva vedanAvizeSaH, pipaasetynye| nAn sandhI prasaraNAkuzcanabandhanapIDanairbhRzamupAcoSazophavarja pAkAbhAvAt / snAyugata ityAdi / snAyujAlotkSepaNaM / caret ; yatra saMrambho vedanA vA bhavati tatra zalyaM snAyusamUhasyocaM nayanaM, saMrambhaH zvayathuH / srotasAM svakarma- vijAnIyAt, marmapranaSTe tvananyabhAvAnmarmaNAmukta guNahAniriti rasAdivahAnAM srotasAM rasAdivahanAdikarma, guNAH parIkSaNaM bhavati // 12 // punareSAM vAtAdivahAnAmaruNapItasitaraktAdayo varNAH, teSAM hAni- | , khagAdipraviSTAnAM vijJAnopAyaM darzayanAha-tatretyAdi / rityrthH| dhamanIstha ityAdi / aGgamardaH sphuTanikA, halAsaH saMrambho rAgazothAbhisaMbhavaH / Azu visaratIti zIghraM vilIasakRSThIvanam / saMharSa iti mArutopadravo romAJcaprAyo vedanA yate / mAMsetyAdi / kriyAvizeSaiH sahAturamupapAdayet yojayedivizeSaH; 'saMharSaH saMghaTanam' ityanye / ceSToparama iti AkuJcana tyarthaH / karzitasya AturasyetyarthaH / zithilIbhUtamanavabaddhaM prasAraNAdihAniH / koSTagata ityAdi / ATopaH satodo vAta kSubhyamANaM 'zalyaM' iti zeSaH, kSubhyamANamiti caladityarthaH / saMkSobhaH, AnAho vaatmuutrpuriissaadinirodhH| marmaviddhavaceSTata iti evameveti pUrvoktanyAyenetyarthaH / khaNDacakrasaMyukte yAna iti sirAdimarmaviddhe yAni liGgAni bhavanti tAnItyarthaH; ceSTate ceSTAM khaNDitacakrasamanvite ratha ityarthaH / Aropyeti ArohyetyarthaH, kurute / sthUlazalyAnAM lakSaNamabhidhAya sUkSmazalyalakSaNamAha viSame'dhvani nimnonnatamArge ityarthaH / snehaskhedopapannAni snehasUkSmagatiSvityAdi / aspaSTAnIti asphuTAnItyarthaH // 10 // khedayaktAnItyarthaH / marmapranaSTe ityAdi marmANi lagAdiSvaSTasu mahAntyalpAni vA zuddhadehAnAmanulomasannivi- vraNavastuSveva' bhavanti nAnyatra bhavantItyananyabhAvAnmarmaNAM TAni rohanti, vizeSataHkaNThasrotaHsirAtvakRpezya- pranaSTazalye vagAdyuktameva parIkSaNaM kartavyamityarthaH // 12 // sthivivareSu; doSaprakopavyAyAmAbhighAtAjIrNebhyaH pracalitAni punarbAdhante // 11 // 'sAmAnyalakSaNamapi ca hastiskandhAzvapRSThaparvata ko drumArohaNadhanurvyAyAmadrutayAnaniyuddhAdhvagamanalaGghaidAnIM zalyapranaSTasya hetuM darzayannAha-mahAntItyAdi / / zuddhadehAnAmiti vAtAdyadUSitadehAnAM paakaabhaavaadohntiityrthH| naplavanaprataraNavyAyAmaijaeNmbhodgArakAsakSavathuSThIvanaanulomasanniviSTAnIti romamAnukUlyena praviSTAnItyarthaH / vize | hasanaprANAyAmairvAtamUtrapurISazukrotsargarvA yatra Sata ityatizayena, kaNThAdiSu praviSTAni zalyAni 'rohanti' iti| saMrambho vedanA vA bhavati tatra zalyaM vijAnI zeSaH / kecit 'mahAnti' ityatra sthAne 'mRdUnyalpAni' iti | yAt // 13 // pAThaM paThanti / yadi rUDhAnyapyadoSakarANi tat kiM tessaaN| sAmAnya vijJAnopAyamapi darzayannAha-sAmAnyalakSaNamityA. vijJAnenAharaNena cetyAha-doSaprakopetyAdi // 11 // di| aSTakhapi khagAdivraNavastuSvavasthitazalyasya lakSaNaM sAmAnyatatra, tvakpranaSTe snigdhakhinnAyAM mRnmASayavago lakSaNam / hastiskandhAdibhiH sahArohaNazabdaH pratyekaM sNbdhyte| dhUmagomayamRditAyAM tvaci yatra saMrambho vedanA vA dhanurvyAyAma iti dhanurAkarSaNajanitazramaH, drutayAnamiti zIghra. bhavati tatra zalyaM vijAnIyAt, styAnaghRtamazcanda gamanaM, niyuddhaM bAhuyuddhaM, laGghanamiti kukhyAdInAmutnulyAtikanakalkairvA pradigdhAyAM zalyoSmaNA''zu visarati maNaM, plavanam utpatanaM, prataraNaM nadyAdau, vyAyAmaH zarIrAyAsajaghRtamupazuSyati cAlepo yatra tatra zalyaM vijAnI nakaM karma / jumbheti pItaikamArutocchAsasya vyAttamukhena pariyAt; mAMsapranaSTe nehakhedAdibhiH kriyAvizeSairavi | mokSaNam , udgAreti udgatasya vAyorudgiraNamudgAraH, kAseti ruddharAturamupapAdayet, karzitasya tu zithilIbhUtama doSaduSTodAnAnugataprANavAyornirgamanaM bhinnakAMsyadhvanikaM kAsaH, navabaddhaM kSubhyamANaM yatra saMrambha vedanAM vA janayati kSavathuriti Urdhvasroto'vasthitaprANodAnayorAkulitayo sAvitatra zalyaM vijAnIyAt; koSThAsthisandhipezIviva. varato nirgamanaM kSavathuH, SThIvanaM kaphAdesthUtkaraNaM, hasanaM hAso reSvavasthitamevameva parIkSeta; sirAdhamanIsrotAnA vikRtAGgavacaHkRtyajAtasya hAsyarasasya sthAyIbhAvo'kapolanAyupranaSTe khaNDacakrasaMyukta yAne vyAdhitamAropyAzu sauSThaspandanalakSaNaH, prANAyAmeti prANavAyorAyamanamavarodhanaM viSame'bhvani yAyAt, yatra saMrambho vedanA vA prANAyAmaH, utsargazabdo vAtAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate, utsargaH pramocanam / kecid 'yatra saMrambho vedanA vA' ityatra bhavati tatra zalyaM vijAnIyAt, asthipranaSTe sthAne 'utsagarvA yatra todAdayastatra zalyaM vijAnIyAt' iti snehakhedopapannAnyasthIni bandhanapIDanAbhyAM bhRzamu. pAcareta, yatra saMrambho vedanA vA bhavati tatra pAThaM paThanti, vyAkhyAnayanti ca-AdizabdAt pAkarAgazothA dyH| zyAvaM piDakAcitamityAdIni pUrvoktasAmAnyalakSaNAni 1'ceSToparamazcalasandhiSu yaH' iti ckrH| 2 'kAlAntara- sannikRSTAni; etAni punarhastiskandhArohaNAdIni viprakRSTAni, kope hetumAha-doSetyAdi / etadeva ca kAlAntarakopitvamanviSyA- yata etaireva zyAvaM piDakAcitamityAdi lakSayitavyam ; ityanayoH haraNe iha vaktavye kAraNaM ayam' iti ckrH| | sAmAnyalakSaNapAThayorma paunaruktyam // 13 // Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna 200wwwwwwwwwraan bhavanti cAtra nArthaH; tena keSAMcidevAsthAM zIrNavaM na sarveSAmiti nAsti yasmiMstodAdayo deze suptatA gurutA'pi ca // virodhaH / nirbhujyata iti kuTilIbhavati / zAmiti zRGgamayam / ghaTTate bahazo yatra zUyate rujyate'pi ca // 14 // AyasaM ceti lohamayamapi nirbhujyata ityarthaH // 18 // AturazcApi yaM dezamabhIkSNaM parirakSati // vArbhavaiNavatArNAni nirriyante tano yadi // saMvAhyamAno bahuzastatra zalyaM vinirdizet // 15 // pacanti raktaM mAMsaM ca kSiprametAni dehinAm 19 pranaSTazalyavijJAnopAyamuddizyAparANyapi rAjarSiH punarliGgAni vAAdInAM vizalyanne marmaNi pAkAt vayaM patitAnAmavazyanizcayArthamAha-yasminnityAdi / yasmin deze zarIrAvayave / manirharaNIyatvaM darzayannAha-vAHtyAdi |-vaakssN vRkSamaye, todAdayo 'bhavanti' ityadhyAhAraH / AdigrahaNAd rAgapAkA- vaiNavaM veNumayaM, tANaM tRNamayam / nirhiyante tu no yadIti dayaH / suptatA sparzanAnabhijJatvam / ghaTTate bahuzo yatreti anirharaNaM ca vizalyaprANaharapradeze boddhavyam / pacanti raktaM yasmin pradeze bahuzo vAraMvAraM puruSaH khayameva ghaTTate caalyti| mAMsaM cetyAdinA vAAdIni zalyAni pAkAt vayaM patantItyuktaM tudyate'pi cetyatra pIDAyA atizayakhyApanaM na punaruktiH / bhavati // 19 // AturazcApi yaM dezamityAdi Aturo yaM dezamabhIkSNamanavarataM kAnakaM rAjataM tAnaM raitikaM trapusIsakam // rakSati, kiM viziSTaH ? saMvAhyamAno mRdyamAnaH, kathaM ? bahuzo cirasthAnAdvilIyante pittateja pratApanAt // 20 // vAraMvAram / etena yadA yadA''turo mRdyate tadA tadA taM dezaM rakSatItyarthaH // 14 // 15 // vizalyaprANaharAdiSu pradezeSu kAnakAdInAmanAharaNe'doSaM darzayannAha-kAnakamityAdi / retikamiti rItiH pittalamedaH, alpAbAdhamazUnaM ca nIrujaM nirupadravam // tanmayaM raitikam / kecidatra 'raitikaM' iti padaM vihAya 'kRSNAyaprasannaM mRduparyantaM nirAghaTTamanunnatam // 16 // strapusIsakam' iti paThanti // 20 // eSaNyA sarvato dRSTvA yathAmArga cikitskH|| prasArAkuJcanAnnUnaM niHzalyamiti nirdizet 17 khabhAvazItA mRdavo ye cAnye'pIdRzA mtaaH|| . dravIbhUtAH zarIre'sminnekatvaM yAnti dhAtubhiH niHzalya lakSaNaM darzayannAha-alpAbAdhamityAdi / alpAbAdham alpaduHtam / nIrujaM nirgatazUlAdivedanam / mRduparyantaM anyeSAmapi kAMsyaprabhRtInAM kAnakAdidharma darzayannAhamRdantam / nirAghaTTa nizcalam / eSaNyetyAdi / cikitsako vaiyaH, khabhAvetyAdi // 21 // niHzalyamiti nirdizan kathayet ; kiM kRtvA ? dRSTvA, kayA viSANadantakezAsthiveNudArU eSaNyA lohAdizalAkayA, sarvataH sarvatra, kathaM ? yathAmArga zalyAni na vizIryante zarIre manmayAni ca 22 mArgAnatikrameNa; kathaM kathayat nUnaM nizcitaM, kasmAt ? prasAra ___ apareSAM cirakAlasaMsthitAvapi na zarIradhAtubhirekavamiti : NAdAkuzcanAcca alpA'pi yadi bAdhA na bhavatItyarthaH / 'alpa drshynnaah-vissaanntyaadi| -viSANaM zRGgaM, dAru kASTham , upalaH bAdhaM' ityatra 'alpatApaM' ityanye paThanti, / kecit 'anunnatam' paassaannH| na vizIryanta iti na zaTantItyarthaH / mRnmayAni mRttiiti na paThanti, azUnamityanenaiva gatArthatvAt // 16 // 17 // kAmayAni // 22 // asthyAtmakaM bhajyate tu zalyamantazca zIryate // dvividhaM pnycgtimttvgaadivnnvstussu|| prAyo nirbhujyate zArGgamAyasaM ceti nizcayaH 18 yo vetti viSTitaM zalyaM sa rAzaH kartumarhati 23 AharaNopayoginIM hetubhedenAntaHsthazalyAvasthAM darzayannAha- iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne pranaSTazalyavizAasthyAtmakamityAdi / asthyAtmakam asthijaM; bhajyata iti nIyo nAma SaDviMzatitamo'dhyAyaH // 26 // khayaM dvidhA tridhA vA bhavatItyarthaH / etenaivAsyAharaNe'vayavAntaraM vicAryAharaNaM karvavyamityabhiprAyaH / zIryate iti zaTatItyarthaH / / adhyAyapiNDArthajJAnena vaidyastutiM darzayannAha-dvividhaminana, 'kezAsthiveNudArUpalAni tu na vizoryanta' ityagre vakSyati. tyAdi |-dvividhN dviprakAraM karNI lakSNazceti; anye zArIrAatra tu 'antazca zIyete' iti kathayati. tatkathaM na virodhaH? | gantubhedena dvavidhyaM mnynte| paJcagatimaditi Uodho'rvAcIucyate-antazca zIryata iti cakAro viSayabhedapratipAda- natiryagRjugatikam / khagAdivraNavastudhviti khagAdivraNavastuSvaSTAsu 1 ghaTTite' iti paa0| 2 'vidAryAharaNaM' iti pA0 / 1 'patanAtha' iti pA0 / 2 'pittatejaH jaTharAgnirUpapittatejaH3 'zIryate kaNazaH sphuTyate' iti haaraanncndrH| 'bhidyata iti sahakRto dehoSmA' iti ckrH| 3 'anena ca naSTazalyAvasthAkathanena vidIrNa bhavati, zIryate iti naikAvayavaM bhavati / yattu viSANetyAdi | asthyAtmakamavayavAntaramanviSyAhartavyaM, zArNAdi haThAtkRtvA hartavyaM, asthyAtmakaM na vizIryate iti vaktavyaM, tatra kSayaM na yAtItyardhabhedAnna vAAdi zIghramAhartavyaM, kAnakAdInAM pramAdabhayAdanAharaNe'pi na virodhaH / nirbhujyata iti kujaM bhavati iti' cakraH / / doSa iti prayojanamukam' iti cakraH / 4 paJcagatika' iti pA0 / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 27] sushrutsNhitaa| 125 Ramaanaaman wwwwwwwwwwwws H IRRORAORA viSTitaM vividhaprakAraM sthitam / rAjagrahaNaM pradhAnasaMgrahArtham / vidahyamAnaM pAtayitvA prakothAttasya pRyazoNitakartumiti pratIkAraM kartumityarthaH, arhati yogyo bhavati / 'yo vegAgauravAdvA patati / pakkamabhidyamAnaM medayehAravettyadhiSThitaM zalyaM' iti kecit paThanti // 23 // yedvA / bhinnamanirasyamAnaM pIDanIyaiH pIDayet pANi bhirvA / aNUnyakSazalyAni pariSecanAdhmopanairvAlaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhasaM vastrapANibhiH pramArjayet / AhArazeSazleSmahInANugrahAkhyAyAM sUtrasthAne SaDviMzatitamo'dhyAyaH // 26 // zalyAni zvasanotkAsanapradhamanarnirdhamet / anna zalyAni vamanAGgulipratimarzaprabhRtibhiH / virecanaiH sptviNshtitmo'dhyaayH| pakvAzayagatAni / vraNadoSAzayagatAni prakSAlanaiH / athAtaH zalyApanayanIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // vAtamUtrapurISagarbhasaGgeSu pravAhaNamuktam / mArutoyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dakasaviSarudhiraduSTastanyeSvAcUSaNamAsyena viSAzalyaM dvividhamavabaddhamanavabaddhaM ca // 3 // NairvA / anulomamanavavaddhamakarNamanalpavaNamukhamaya skAntena / hRdyavasthitamanekakAraNotpannaM zoka: avabaddhamanavabaddhaM ceti tatrAvabaddhaM vizeSeNA''saktam ; anye zalyaM harSeNeti // 5 // tu "asthyAdipraviSTamavabaMddham, itaradanavabaddham" iti manyante // 1-3 // __khabhAvAdihetorviSayamAha-tatrAzrukSavathUdAretyAdi / tatra teSAM pazcadazAnAM madhye / etairathuprabhRtibhiH svabhAvabalaM khabhAvatatra samAsenAnavabaddhazalyoddharaNAthai paJcadarza zaktiH, tataH pravRttairAgatairhetubhirnayanAdibhyaH zarIrapradezebhyo hetUna vakSyAmaH tadyathA-svabhAvaH, pAcanaM, bhedanaM, rajaHprabhRti zalyaM patatItyarthaH / pAcanaviSayamAha-mAMsAvadAraNaM, pIDanaM,pramArjanaM, nirmApanaM, vamana, virecanaM, gADhamityAdi / avagADham abhyantaragatam / avidahyamAnam prakSAlana, pratimarzaH, pravAhaNam , AcUSaNam, aya apacyamAnam / prakothAttasyeti pUtibhAvAnmAMsasyetyarthaH / skAnto, harSazceti // 4 // bhedanadAraNayorviSayamAha-pakkamityAdi / pIDanaviSayamAha'tatrAnavabaddhasyaiva prathamamajIkRtasya parisaMkhyAya hetUn / | bhinnamityAdi / anirasyamAnam aniSkrAmantam / pramArjanapariharaNe darzayannAha-tatretyAdi / tatreti tayormadhye / khabhAvaH | viSayamAha-aNUnItyAdi / akSANi indriyANi / pariSecanaM prakRtiH; pAcanamiti apakvazalyasya pAcanadravyaiH pAkavidhAnaM; | dhArAbhiSecanam / AdhmApanam akSiSu mukhamArutasya prApaNam / bhedanamiti vRddhipatrAdibhiH zastraiH sphoTanaM; dAraNamiti cira nirmApanaviSayamAha-AhArazeSetyAdi |-bhujaansy nAsAnta'bilvAdibhirmizrakoktairauSadharvidAraNaM; pIDanamiti 'dravyANAM pi-rAdisthitamannamAhArazeSaH / hInAnAM patitAnAM bhraSTAnAM zalyAnAcchilAnAM' (sU. a. 37) ityAdimizrakoktairdravyaiH kRtvA pIjyate malpAvayavA hInANuzalyAnyucyante / zvasanaM zvAsaH, utkAsa yat pramArjanamiti bAlavastrAdibhiH proJchana; nimopanamiti | utkRSTaM kAsanam / nirdhamet niSkAsayet / vamanapratimarzayorviSapradhamanam , etaduktaM bhavati pippalIkaTphalAdicUrNasya nADyA yamAha-anazalyAnItyAdi / annazalyaM vamanena patati, nAsAntaHprApaNaM, pratimarzaH aGgulyAdigharSaNaM; pravAhaNaM vi(ni) aGgulipratimarzana ca; aGgulipratimarzaH aDalyAdigharSaNam / kunthanam : AcUSaNaM mukhajhaiH kRtvA yacUSyate; ayaskAntaH virecanaviSayaM darzayannAha-virecanaiH pakvAzayagatAnIti |paassaannvishessH, yadyapyayaskAnta iti sAmAnyenopAttastathA'pyatra pakvAzayagatAni 'zalyAni' iti zeSaH / prakSAlanaviSayamAhakarSako grAhyaH; harSastuSTiH // 4 // | vraNetyAdi / vraNadoSaH pUyaH, sa eva zalyaM, vraNAzayagatAnyanyAtatrAzrukSavaldArakAsamUtrapurISAnilaiH svabhAvaba- | nyapi zalyAnItyarthaH / pravAhaNaviSayamAha-vAtetyAdi / saGgaH lapravRttairnayanAdibhyaH patati / mAMsAvagADhaM zalyama- apravRttiH / cUSaNaviSayamAha-mArutetyAdi / ayaskAntaviSaya | mAha-anulomamityAdi / hrssvissymaah-hRdyvsthitmityaadi| 'pUrvAdhyAyoktavidhinA zAtasya zalyasya nirharaNArtha zalyApana- kecidanavabaddhazalyaharaNamadhye bhedanadAraNapIDanavamanavirecanabanIyo'midhIyate' iti cakraH / 2 'asthyAdikhadaSTaM' iti pA0 / 3 tADapatrapustake 'nava hetUna vakSyAmaH' iti paThyate, tatra bhedana- 1 'akSizalyAni akSigatazalyAni / pravAhaNam adhaHpreraNam' dAraNapIDanadhamanavirecanaprakSAlanAni na paThyante / evAM vyAkhyAna- iti ckrH| 2 'pariSecanopadhamanaiH' iti tADapatrapustake pAThaH / granthe (5 sUtre )'pi bhedanadAraNapIDanavamanavirecanaprakSAlagAnAM byA- 3 'AhArazeSaM kaNThagataM zleSasiGghANakaM nizvAsotkAsanAbhyAM nirthakhyAnaM na paThyate taaddptrpustke| 'medanadAraNapIDanavamanavirecana- met , etannirthamanaM nAma / annazalyAni vamanAGgulisparzanaprabhRtibhiH prakSAlanAni pratikSipyAvaziSTAni ye paThanti teSAM bhedanadAraNe pAca- pramRjyoddharet , eSa pratimazoM nAma' iti tAupatrapustake pAThaH / nottarakarmatayA pAcane, pIDanaM pramAjane, vamanaM pratimazeM, virecanaM 4 'virecanairvA pravAhaNenoddharet, etatpravAhaNaM nAma' iti tADapatraprapAhaNaM prakSAlanaM ca pariSeke(pramArjane )'ntarbhAvanIyam' iti ckrH| pustake pAThaH / Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna prakSAlanAni na bhanyante, teSAM mate mehanadAraNayoravabaddhazalyaH zalyamucyate / tacchalyamanulomamAnayet / ko'rthaH ? agretane viSayatvaM, pIDanAdInAM caturNA ythaasNbhvmuktessvevaantrbhaavH||5|| parAcIne pradeze Anayet // 7 // sarvazalyAnAM tu mahatAmaNUnAM vA dvAvevAharaNahetU uttuNDitaM chittvA nirghAtayecchedanIyamukham // 8 // bhavataH-pratilomo'nulomazca // 6 // yadA vanativegAcchalyamagretanapradezena nirgatamuttuNDitamukhaM / ca bhavati tadA tasya zalyasya chedanIyamukhasya chedyapradezajaTipaJcagatInAM zalyAnAmapi sarveSAmamArgamArgamedena dvividhamA | tasya parAcInAnulomaharaNe kIdRzaM vidhAnamiti darzayannAhaharaNaM darzayannAha-sarvazalyAnAmityAdi / pravezamArgeNaivAharaNaM uttuNDitamityAdi / uttuNDitamUrva niHsaranmukhamiva / nirghAtapratilomaM, tadviparItaM cAnulomam // 6 // yediti itastatazcAlayeddhastena mudgarAdinA vA; tatazcAnulomamAtatra pratilomamarvAcInamAnayet, anulomaM parA- haret / chedanIyamukhamiti kaNTakakharjUrIpatraprabhRtikam , etenocInam // 7 // ttuNDitaM chedanIyamukhaM parAnnirgatamukhaM chedyapradezajaTitaM ca zalyaM pratilomAnulomAharaNayorviSayamAha-tatretyAdi / tatreti| parAcInAnulomAharaNaviSaya ityuktaM bhavati // 8 // tayomadhye / arvAcIna miti nAtidarapravezAta , niviSTazalyadvArA- nIyamakhAnApi zivA pekSayA kAyasya pUrvArdhasthitaM zalyamarvAcInamucyate / tattu zalyaM kAntarapatitAni ca hastazakyaM yathAmArgeNa haste. pratilomamAnayet / ko'rthaH ? pAzcAtye'rvAcInadeze Anayet, naivApahartu prayateta // 9 // pravezamArgeNaivAnayeta; anulomena parArdhena nirriyamANamaviddhamapi kiM chedanIyamukhasya sarvatrAyaM vidhirnetyaah-chedniiyetyaadi| bahutara pradeza vedhayet ; tatra maraNamupadravA vA bhavanti / anu- vakSa iti hRdayam / hastenAhartuM yacchakyate zalyaM tat hastazaAdi / parAcInAmati dUrapraviSTa; kAyasya parAdhAnagata kyam / yathAmArgeNeti pravezamArgeNetyarthaH / hastenaiveti hastenai-. voddharet , na kadAcinmudrAdibhizcAlayet / prayateta prayatna 1 'yathA zalyaM praviSTaM tenAhiyamANaM pratiloma, parAmukhenAhiya kurvIta / anye tu 'acchedanIyamukhAni tu' ityAdi pAThaM / ' mANamanulomam / pratilomaviSayo'rvAcInaM nAtidUrapraviSTaM, tatpraveza paThanti, vyAkhyAnayanti ca-na kevalamanuttuNDitAnyanirghAtyamArgeNaivAharaNIyam , evaM ca pratilomAharaNaM bhavati / parAcInaM tu mukhAnyapIti samuccIyate tuzabdena, tAni kukSyAdipatitAni parAnirgatamukhaM tanmukhenaivAhartavyaM, tathA cAnulomaM bhavati, tasya punaH | sarvANyevAcchedyalodanirghAtyAharaNIyAni / etenaitaduktaM bhavatipravezamArgeNAnayanena sthUlazalyAgreNa punarbahudezaghaTTanaM bhavatItyabhi parAcInAnAmapi zalyAnAmanulomamAharaNIyAnAmapi pratilomaprAyaH / anirgatamukhamapi yathA'nulomaM parAcInamAhiyate tadAha mevAharaNaM kartavyam , anulomAharaNe kukSyAdiSu mahAn chedAnuuttuNDitamityAdi / chedanIyamukhaM chedanAIdezamukham / etacca cheda bandho bhavet / paryukAntarapatitAni cetyasyAgre, "anuttuNDitayitvA''haraNaM karNavataH zalyasya jJeyam / taddhi pravezamArgeNAhiya-1 zalyAni chedanIyamukhAni ca / anirghAtyAni jAnIyAdbhUyazchedAmANe baduzarIrapradeza karNAvaSTabdhaM hinasti, tena parAgbhAgameva stokaM nubandhataH"-iti bhojasaMhitoktaM kecit pAThaM paThanti, sa chedayitvA nihiyate, tena karNavataH zalyasyAlpopaghAtena nirgamo | ca pramAdapAThaH, nibandheSvadarzanAt // 9 // bhavati / yAni tvakarNavanti parAnirgatamukhAni tAni chedniiymukhaa| __ hastenairApahartumazakyaM vizasya zastreNa yareNApanyapi pravezamArgeNaiva pratilomaM hartavyAni' iti ckrH| 2 'narvAcInaM ret||10|| nAmottuNDitaM kvacidapi pratilomamAhartuM yujyate, nApi cAtidIrgha tadanulomaM chedAnubandhena saMgharSaprakarSeNa cAzaGkitatvAt , tadidamucyate / 1 'uttuNDitaM zalpaM buddhadavadabhimukhIbhUtam iti aruNadattaH / uttuNDitamiti / uttuNDitamudgatakaNTakAcitamukhaM, chidyate'neneti | 2 'karNavato'pyacchedyamukhasya pratilomaM pravezamArgeNaivAharaNamAhakRtyalyuTorbAhulyAcchedanIyaM dhArA mukhe yasyeti chedanIya mukhaM, tAtpa- | acchedanIyamukhAnyapItyAdi / eteSAM mukhacchede mahatI vyApanmaraNaM dirvAcInaM zalyaM chittvA nirghAtayedAnulomyenAharaNArtha parAcInaM vA bhavati / tena pravezamArgeNaiva karNamardanaM kRtvA yatreNa vA karNa kartumiti zeSaH / atra chitteti zalyadairdhyapariNAhasaMgharSakRtopatApazaGkA- yatrayitvA chedanIyaM pracchedanaM ca kRtvA pratilomameva haraNamatretyarthaH' jihAsArthamidaM chedanaM tAvatyaMze kartavyaM yAvatyaMze chinne sukhaM zalyaM | iti cakraH / 3 chedanirghAtyAharaNIyAni' iti pA0 / 4 'zalyApaparAcInaM bhavitumarhatIti sudhiyo manyante / na ca vidhirayaM sarvatra haraNaM hastenaiva yathAyogyatayA prAyaH kartavyaM, tenAzakye yatreNetyAhasAMprataM bhavatItyata Aha-chedanIyetyAdi / apizabdaH pUrvapakSavyAvR- hastenetyAdi / vizasyeti yatrapravezanirodhakaM pradezaM zastreNa chittvA' syarthaH / hastazakyamiti kriyAvizeSaNa; kukSyAvantarapatitAni kukSyA- iti ckrH|5 vimRSya zastreNa vA' iti paa0|6 'athAharet karaprApyaM dimadhyapatitAni kukSyAdiSvarvAcInAnIti yAvat , cakArAduttuNDi. | kareNaivetarat punH| dRzyaM siMhAhimakaravarmikarkaTakAnanaiH // adRzya tAni zalyAni chedanIyamukhAni dhArAmukhAnyapi, yathAmArga pratilomaM vraNasaMsthAnAdhItuM zakyate yataH / kaGkabhRGgAkurarazarArivAyasA. hastenevApahartuM yateteti samanvayaH' iti hArANacandraH / 'apa. nanaiH // saMdaMzAbhyAM tvagAdissaM tAlAbhyAM suziraM haret / suzirakheM nayet' iti paa0| | tu nalakaiH zeSaM zeSairyathAyatham' (vAgbhaTa. sa. ma. 28) / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 27] mushrutsNhitaa| 127 - hastenApahartumazakye zalye kiM vidhAnamiti darzayati- | vakSaHpatiteSu vizeSavidhimAha-hRdayamityAdi / hRdayamahastenetyAdi / vizasya chittvA zastreNetyarthaH / kecit 'hastena bhito vartamAnamiti hRdayasamIpe sthitamityarthaH / udvejitasya cAhartumazakye avizasya yantreNApaharet' iti pAThaM manyante / udvigrahRdayasya, zItajalAdudvejanaM ca lamaparihArAya / yathAmAteSAM mate avizasya acchittvetyarthaH, hastena ceti cakAreNa gamiti yenaiva mArgeNa praviSTaM tenaivApaharedityarthaH / tenAzakye yatrAharaNAzakyasya zalyasya vizasyetyupalabhyate // 10 // upAyAntaraM darzayannAha-durupaharamityAdi / duHkhenopahiyate bhavati cAtra tadurupaharam / anyata iti anyasminnapi pradeze / apabAzItalena jalenainaM mUrcchantamavasecayet // dhyamAnamiti marmapIDAkara, 'zalyaM' iti zeSaH / pATayitveti saMrakSedasya marmANi muhurAzvAsayecca tm||11|| dArayitvetyarthaH // 13 // zalyAharaNe upadravacikitsAsUtraM nirdizannAha-zItalene- asthivivarapraviSTamasthividaSTaM vA'vagRhya pAdAtyAdi / enamiti zalyAturam / avasecayediti siJcadityarthaH / bhyAM yantreNApaharet , azakyamevaM vA balavadbhiHsupaAzvAsayediti kSIratarpaNAdidAnena / bAhulyenAmuM pAThaM kecinna | pArina rigRhItasya yantreNa grAhayitvA zalyavArakaM pravibhujya paThanti / gayadAsena tu paThitvA'yaM pATho'trAntare vyAkhyAtaH, dhanuguNaibevakatazcAsya pazcAGyAmupasaMyatasyAzvasya yuktazcAyaM, tasmAt paThanIya eva // 11 // vaktrakavike banIyAt, athainaM kazayA tADayedyatho. / tataH zalyamukhatya nilohitaM vaNaM kRtvA khedoI-nAmayaJ ziro vegena zalyamuddharati dRDhAM vA vRkSamagnighRtaprabhRtibhiH saMkhedyAvadahya pradihya sami-zAstrAmavanamya tasyAM pUrvavadvakoddharet // 14 // dhubhyAM bar3hA''cArikamupadizet / (sirAnAyuvi- avavaddhazalyasya hastenApahartumazakyasya nirharaNopAyaM darzayalanaM shlaakaadimivimocyaapnyet| zvayathugrasta- | mAha-asthItyAdi / asthivivarapraviSTamiti asthicchidrAntargavArakaM samavapIjya zvaya); durbalavAra kuzAdi- tam / vidaSTamiti atyAsaktam / suparigRhItasya AturasyetyarthaH / bhirbddddaa|)||12|| pravibhujya vakrIkRtya / dhanurguNairiti mUrvArkasUtramayaiH / ekata . hRte zalye pazcAtkarma darzayannAha-tata ityAdi / nirlohi ekasmin pradeze / asyeti zalyavato narasya / paJcAGgyAmiti tamiti arudhiravantama / saMkhedyeti atiniHsRtazoNitamavedanaM bndhvishesse| upasaMyatasya baddhasya / azvasya ghoTakasya, vaktraM mukhaM, sukhoSNena ghRtena, taditaramagninA saMkhedheti saMbandhaH / avadadheti tatra kavikA kaTakaM, tatra banIyAt zalyamiti saMbandhaH / enam agnikRtyAn vraNAn dagdhvetyarthaH / pradikheti lepayitvA, akhedya azvaM, kazayA sadhyA, unnAmayaniti uccaiH kurvan / pakSAntaramatisrutazoNitaM ca / atra kecit 'avadahya' iti na paThanti, | mAha-dRDhAM vA vRkSazAkhAmityAdi / avanamya namayitvA, tasyA'pradihya' ityasya sthAne 'tarpayitvA' iti paThanti / atra kecidga | miti vRkSazAkhAyAm / anye tu 'dRDhAM' ityasya sthAne 'pazcAhIM' irikApravAheNa bhojoktaM 'sirAnAyuvilagnaM zalAkAbhirvimocyA iti manyante; tatra paJcAGgIM paJcabhiH zAkhAntarairyutAM zAkhAM panayet, zvayathuprastavAraGgaM samavapIbya zvayadhu, durbalavAraNaM vadanti / apare tu paJcAGgI plakSAzvatthodumbaranyagrodhavetasAnAkuzAdibhirbavA' iti pAThaM paThanti, pravAhapaThitA vyAkhyAna miti kathayanti / anye tvevaM paThanti 'azakyamevaM vA balavadbhiH yanti ca-vArajaM zastranAlam , avapIbya zvayathumapanayediti suparigRhItasya yantreNa prAhayilA zalyavAra pravibhujya dhanurguNaisaMbandhaH; kuzAdibhiH badhvA 'apanayet' ityatrApi yojyate; bai?kato'zvavakakavike banIyAt, athainaM kazayA tADayekuzA vaMzavetrAdikambI / ayaM ca vidhistatrAntarAdavaseyo na dyathonAmayanchiro vegena zalyamuddharati, nAmitAyAM paJcAGgayAM suzrutasaMhitAyAmasti, tatrAntaradarzanAlasaisvatravAnIya likhita / vRkSazAkhAyAM vA pUrvavadUddhoddharet' iti // 14 // ityatra na paThanIya eva // 12 // __ aMdezottuNDitamaSThIlAimamudrANAmanyatamasya hRdayamabhito vartamAnaM zalyaM zItajalAdimiruddhe prahAreNa vicAlya yaMthAmArgameva yantreNa // 15 // jitasyApaharedyathAmArga; durupaharamanyato'pabAdhya lInasya yantrasya saMbandho na bhavatItyarthaH / yathAmArgeNa durupaharaM chedena mAnaM pATayitvoddharet // 13 // mukhaM vizAlaM kRtvA haraNIyam / tetra tathA chedanaM kartavyaM yathA 1 marmasaMrakSaNaM pAnIyaghRtAbhyaGgatarpaNAdinA' iti cakraH / / sirAdikSaNanenAnyadezApabAdho na bhavati' iti ckrH| 2 'khedAI saMvedya, agninA avadA, ghRtena tarpayitveti yojyam / 1 'bAraGga zastrAdimayasya zalyasya zikhAkAraM' ityahaNadattaH / atrAtisutarakkA ghRtatarpaNIyAH / tatra bhoja:-"agnikRtyA vraNA ye tu 'vAra zasnamastake zikhAkAro'vayavaH' iti hemaadriH| 2'paJcAyA teSvagnimavacArayet / svedayetsaktupiNDIbhiH svedakRtyAn smnttH|| paJcAnAmaGgAnAM caturNA pAdAnAM mukhasahitAnAM samAhAraH pazcAGgI tarpayettarpaNIyAMzca sukhoSNena ca sarpiSA' iti ckrH| 3 'rudhiravarji- bandhavizeSaH, tayA panAyA baddhasya' iti arunndttH| 3 'bhade. tam' iti paa0| 4 'hRdayabhita iti hRdayasamIpe pArzve ityarthaH / zottuNDitamiti pakSe acchedanIyadezottuNDitamityarthaH / asthihRdayodvejanaM ca zalyakAryapIDAparijJAnArthamityeke / hRdayojanena dezotuNDitamityanyeH tatrAsthirodho'sthyuttaNDitatvam' iti cakraH / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA / sUtrasthAna - kukSyAdyacchedanIyapradezottuNDitAnAmasthyAdividaSTAnAM yathA- sahitam / sahasA lAkSipediti zalyanirgamanArtham / dantadhAvamArgApaharaNopAyaM darzayannAha-adezetyAdi / yathAmArgamevanakUrcakeneti dantadhAvanAnAM karaJjakAdInAM kuTTitAgraM kUrcakaM, yantreNeti 'apaharet' iti zeSaH / 'asthidezottuNDitaM' ityanye tenApaharedityarthaH / praNudedvA'ntariti bahiranirgacchadantaH praNudet paThanti // 15 // pravezayedityarthaH / 'kezondukaM. ityAdi kecit pAThaM paThanti / / vimaMditakarNAni karNavantyanAbAdhaka AhRtakaNThazalyasya pazcAtkarma darzayannAha-kSatakaNThAye. NDitAni purastAdeva // 16 // tyAdi // 19 // karNavatAmAharaNaM darzayannAha-vimRditetyAdi / karNavadya- udakapUrNodaramavAzirasamavapIDayeddhanIyAcchalyaM tadanAbAdhakarapradezottuNDitaM yadA bhavati tadA vimRdita- dvAmayedvA bhasmarAzI vA nikhanedAmukhAt // 20 // karNikaM kRtvA, ko'rthaH ? saMkucitakarNikaM kRtvA, purastAdeva, udakaM yadA'ntarniviSTaM jalamRtAdInAmudare bhavati tadA tasyAko'rthaH ? agretane pradeze eva, 'AkarSayet' iti zeSaH // 16 // paharaNopAyaM darzayannAha -udaketyAdi / avAkzirasamadhomukhIjAtaSe kaNThAsakte kaNThe nADI pravezyAgnitaptAMca kRtam , avapIDayedudaraM, dhunIyAt kampayet , vAmayet gharSa gairavAzirasameva, nikhanet pravezayet , AmukhAditi mukhapazalAkA, tayA'vagRhya zItAbhiradbhiH pariSicya / ryantam // 20 // sthirIbhUtaM zalyamuddharet // 17 // jAtuSazalyasya vidhAnaM darzayannAha-jAtuSa ityAdi / jAtaSe grAsazalye tu kaNThAsakte niHzaGkamanavabaddhaM lAkSAmaye / kaNThAsakte gllgne| nADImiti tAmrAdiracitanalikA skandhe muSTinA'mihanyAt, snehaM madyaM pAnIyaM vA sthirIbhUtAmutpannagADhatAm / zizavo jAtuSaiH zalyaiH krIDanti, te pA pAyayet // 21 // yadA prabhAdAnigilanti tadA'yaM vidhirveditavyaH / anye tu jAtu- kaNThAsaktanAsAharaNopAyamAha-grAsazalya ityAdi / anavara pANi sirAdiSveva gha(ja)TitAni manyante // 17 // yuddhamiti ajJAtaM yathA bhavati / abhihanyAditi prahAraM dadyA.. ajAtuSaM tu jatumadhUcchiSTapraliptayA zalAkayA dityarthaH // 21 // pUrvakalpanetyeke // 18 // ___ bAhurajulatApAzaiH kaNThapIDanAdvAyuH prakupitaH zleSmANaM kopayitvA sroto niruNaddhi, lAlAnAvaM ajAtuSe kaNThAsakte vidhimAha-ajAtuSamityAdi / jatu phenAgamanaM saMjJAnAzaM cApAdayati; tamabhyajya saMvedya lAkSA, madhUcchiSTa sikthakam , pUrvakalpeneti zItodakasthirI-zirovirecanaM tasmai tIkSNaM vidadhyAsaM ca vAtaghnaM bhUtamityarthaH // 1 // dadyAditi // 22 // . 'pasthizalyamanyadvA tiryakaNThAsaktamavekSya kezo | bAharajvAdipIDitakaNThaprakupitavAyuzlaSmApaharaNopAyamAhaaiDukaM dRDhekadIrghasUtrabaddhaM dravabhaktopahitaM pAyayedA- bAhityAdi / pAzazabdo bAhvAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / kaNThAt pUrNakoSThaM ca vAmayeta, camatazca zalyai kecidamuM pAThaM na paThanti // 22 // zasaktaM zAtvA sUtra sahasA tvAkSipet ; mRdunA vA | dantadhAvanakacaMkenApaharet prnnudedvaa'ntH| kSataka- bhavanti cAtraNThAya ca madhusarpiSI leDhuM prayacchetriphalAcUrNa vA zalyAkRtivizeSAMzca sthAnAnyAvekSya buddhimAn // madhuzarkarAvimizram // 19 // tathA yantrapRthaktvaM ca samyak zalyamathAharet // 23 // asthyAdizalyasyAtyantaM kaNThAsaktasyAharaNamuddizannAha-a karNavanti tu zalyAni duHkhAhAryANi yAni ca // sthizalyamityAdi / kezoNDukaM bAlakRtaM biTukam / upahitaM | AdadIta bhiSak tasmAttAni yuktyA samAhitaH 24 etairupAyaiH zalyaM tu naiva niryAtya'te yadi // 1 'vimRditakarNAni karNavantItyacchedanIyamukhapatitAni; cheda- matyA nipuNayA vaidyo yantrayogaizca nirharet // 25 // nIya mukhe. tu deze karNavatAmanulomameva chedayitvA''haraNapAha-zothapAkI rujazcogrAH kuyocchalyamanAhRtam // . anAbAdhAkaretyAdi' iti ckrH| 2 'kezAnAM samUhaH kezondukam' vaikalyaM maraNaM cApi tasmAdyatnAdviniharet // 26 // iti aruNadattaH / 'kezondukaH kezapujaH' iti hemAdriH / 'uNDukaM nAma vizeSeNa prasAdakiTTataH pariNAmimalAzrayaH sthUlakSudrAnayorantarA / iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne zalyApanayanIyo lastho golaH, vakSyati ca-'uNDukasthaM vibhajate malaM maladharA kalA' / nAma sptviNshtitmo'dhyaayH||27|| iti, tathA ca kezo'yamuNDukamiveti kezoNDukaM 'puruSavyAghraH' iti- 1 lehaM sukhodakaM vA' iti tADapatra pustake pAThaH / 2 pAzavat ; 'upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyaprayoge' iti pUrvanipAta: keza- zalye tu' iti paa0| 3 'duHkhAnyAharaNe viduH' iti pA0 / guDaka' iti niSkarSaH' iti hArANacandraH / / 4 'nirhAryate' iti paa0| Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 28] suzrutasaMhitA / 129 . zalyAkRtInAmAnantyAdanuktamapi kartavyaM darzayannAha-zalyA- toni saukSmyAt pramAdAdvA tathaivAzu vyatikramAt // kRtItyAdi / sthAnAni ziro'kSikarNanAsAhRdayAdIni / karNavatAM gRhyante nodgatAnyajJairmumUrSorna tvasaMbhavAt // 4 // durAharavaM darzayannAha-karNavantItyAdi / AdadIteti saMgRhNIyAdityarthaH / yuktyeti yogena, na tu hiinyogaatiyogmithyaayogaiH| ___avazyamevAriSTasya maraNabhavanaM darzayannAha-tAnItyAdi / samAhitaH sAvadhAnaH / avazyaM nirharaNIyasya zalyasyoktaiH prakArairanAharaNe'nuktopAyamanuktayantrakaraNasUtramuddizannAha -etairi-| | mumUrSoH martumicchoH prANina udgatAnyapi prakaTitAnyapyariSTAnyatyAdi / naiva niryAtyate yadIti naiva niSkAsyate yadItyarthaH / jarmanuSyairna gRhyante na jJAyante / kuto hetorityAha-saukSmyAmatyA nipuNayA vaidya iti matyA nipuNayA khakarmaNi pravINayA diti; paramANuvat / pramAdAdveti madirAmadamattasya vastunya vibuddhyA yuktaH / yatrayogaizca nirharediti yogaiH saMyogaiH, yogaizceti marza iva / Azu vyatikramAditi yadaivAriSTamutpannaM tadaiva mara NAditi, utpalazatapatravyatimedavat ; anye khAzuvyatikrama cakArAdanuktaguNAdibandhanAdi samuccIyate / zalyasyAnAharaNe doSaM darzayannAha-zothapAkAvityAdi / amuM zlokaM kecidatra na yaidaivAriSTamutpannaM tadaiva nivartata iti manyante / na vasaMbhavAditi paThanti, nyAyacandrikAyAM tu paThitakhAvazyaM paThanIya na punarasaMbhavAnna gRhyante, apitu saMbhavantyapyariSTAnyuktaiH kAraNairajJairna gRhyanta ityabhiprAyaH / doSajamariSTamadhikRtya ari-eva // 23-26 // Tena maraNasya niyatavaM darzayannAha-dhruvamityAdi // 4||iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAkhyAyAM sUtrasthAne saptaviMzatitamo'dhyAyaH // 27 // brAhmaNaistat kilaamlaiH|| rasAyanatapojapyatatparairvA nivAryate // 5 // riTe'pi maraNanivRttimupAyavizeSairAha-brAhmaNairityAdi / ___ assttaaviNshtitmo'dhyaayH|| kilazabdo'trAgamArtha sUcayati; evaM kila Agame pratipAditaathAto viparItAviparItavaNavijJAnIyamadhyAyaM | mityarthaH / amalairiti rAgAdidoSarahitaiH / brAhmaNebhyo'parAnapi vyaakhyaasyaamH||1|| drshynnaah-rsaayntpojpyetyaadi|-rsaaynpraa iti khabhAyathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // vavyAdhinivAraNaviziSTauSadhacintakAH, te rasavIryoSadhaprabhAveNa phalAgnijalavRSTInAM puSpadhUmAmbudA yathA // maraNaM nivArayanti / tathA tapaHparAH tapakhinaH, te'pi viziSTakhyApayanti bhaviSyattvaM tathA riSTAni paJcatAm // 3 // | tapaHprabhAveNa maraNaM nivArayanti / japyaparAH siddhamatracintakAH, .. niyatAniyatamedena dvividhamariSTaM prakAzayitumAha-phalA- ta'pi mantrazaktiyuktAH paJcatvaM niSedhayanti / etacca niyatAniya mItyAdi / atra yathA puSpaM phalasya bhaviSyattvaM khyApayati.| tariSTaviSayaM jJeyam // 5 // ko'rthaH ? puSpaM phalaM bhaviSyatIti; yathA ca dhUmo'gniM khyApayati, nakSetrapIDA bahudhA yathA kAlaM vipacyate // yathA'mbudo jalavRSTim , evamariSTAni pazcatAM mRtyuM khyApayanti; tathaivAriSTapAkaM ca bruvate bahavo janAH // 6 // 'bhAvinIm' iti zeSaH / ariSTanyatra maraNalakSaNAni / nanu, atra kimartha puSpadhUmAmbudA iti bahavo dRSTAntA uktAH kathaM punaH kAlAntare pazcaviMzativaSodAvariSTapIDA bhavatI- ekenaiva gatArthatvAt / ucyate, puSpAmbudo hetU phalajalabaSTayo - tyAha-nakSatretyAdi |-vipcyte phalatItyarthaH / pAkaM phalama // 6 // pakAvaniyatI, na hyavazyaM kAraNena kArya kartavyameva; ityanenAniyatadRSTAntena dUtAdinimittajamariSTamaniyatamukkaM; dhUmAt kAryA | 1 'ariSTasya maraNAdavazyaM prAgbhAvamAha-tAni saumyAdityAdi / dameH kAraNasya yaj jJAnaM taniyatam, etena niyatadRSTAntena saukSmyAt kaNTakAdi sadapi sUkSmajijJAsAM vinA noMpalabhyate / tathA doSajamariSTaM niyatamuktam ; ityaniyataniyatabhedena dvividhamariSTaM pramAdAdanavahitaiH sadapi nopalabhyate / Azu vyatikramAditi bhUtvA prakAzayanti bahavo dRSTAntA iti na doSaH // 1-3 // kSaNena nAzAt, etadapi sarvathA'vadhAnaM vinA nopalabhyate; yathA vidyudAdi kSaNamAtrasthAyibhUtamapi nopalabhyate / na tvasaMbhavAdityanena . 1 'pUrvAdhyAyaiH samAsavistarAbhyAM vraNAnuddizyAturopakramaNI. maraNe'vazyaMbhAvitvamuktaM, carake'pyuktaM 'maraNaM cApi tannAsti yannAyAdhyAye cikitsA sUtrayitavyA; sA tu sAriSTatvAgatAyuSi na riSTapuraHsaram' (ca. I. a. 2) / tathA riSTe'pi maraNaniyamamAhasidhyati, ato'riSTazAnArtha riSTapratipAdakAdhyAyeSu sAmAnyAriSTa- dhruvamityAdi / 2 tadaiva' iti pA0 / 3 'nakSatrapIDeti janmakAla'kharUpAbhidhAyakatayA viparItavraNavizanIyo'bhidhIyate / viparIto sthitagrahavizeSairnakSatrapIDA yathA kAlAntarabhAvimaraNasUcikA kAlAvraNaH sAdhyAdanyaH sAriSTatayA vivakSitaH' iti cakraH / 'vipa- | ntareNaiva pacyamAnaduSTamaraNaM gamayati; tathA'riSTAnyapi kAnicit rItavraNavijJAnIyaM' iti tADapatrapustake paatthH| 2 'dhUma iha cirakAlapacyamAnamArakakarmajanyAni ciramAvimaraNavyajakAnIti kASThamanthanajanyaH vaDezca pUrvabhAvI vivakSito bhAvivaDigamakatayA | vAkyArthaH / ariSTapAkamiti riSTakAraNamArakakarmaprapAkam / iti iti ckrH| cakraH / 4 'kAlAt' iti pA0 / 5 'bahudhA' iti paa0| su0 saM0 17 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna asiddhimAnuyAlloke pratikurvan gtaayussH|| kaNDUmantaH sthirAH zvetAH snigdhAH kphnimitttH|| ato'riSTAni yatnena lakSayet kuzalo bhiSak // 7 // dUyante vA'pi dahyante bhiSak tAn parivarjayet 14 ariSTAparijJAnadoSaM darzayannAha-asiddhimityAdi / asiddhi stu ye tanusrAvA vAtajA mrmtaapinH|| dharmArthakAmAdInAM hAnim // 7 // | svalpAmapi na kurvanti rujaM tAn parivarjayet // 15 // gandhavarNarasAdInAM vizeSANAM svbhaavtH|| varNAnnirdeSTumAha-kuGkumetyAdi / dhyAma ISatkRSNaH / na vaikRtaM yat tadAcaSTe vraNinaH pakkalakSaNam // 8 // dahyante na dAhayuktA bhavanti / cUSyanta iti cUSaNamiva vedanA vizeSaH / pittavarNe sati yat pittavedanA dAhAdikA na bhavanti, asya tantrasya zalyatvAttatra ca vraNasya prAdhAnyAttasyaivAriSTAni tadvaikRtaM varNasya / kecit "zyAmAkuGkumakaGkaSThasavarNAH pittaprAThirdeSTumAha-gandhetyAdi / gandhavarNarasAdAnAmiti Adigra doSataH / na dahyante na dUyante bhiSak tAn parivarjayet-" haNena zabdasparzayorapi saMgrahaH; etena paJcApIndriyArthA uktA iti pAThaM paThanti, vyAkhyAnayanti ca,-"zyAmA priyaGguH, kakuThaM bhavanti, rUpasya varNagrahaNena gRhItatvAt / svabhAvataH prakRtito | suvarNakSIriniryAsaH / na dahyante nAtitapyante, na dUyante na pariyadvaikRtamanyathAvaM, tadAcaSTe tat kathayati, vraNinaH puruSasya, tapyante kiMtu paritApamAtrayuktA bhavanti" iti / sa ca nibandheSu pakkalakSaNaM pAtalakSaNaM, yathA pakkaM phalaM patatyeva tathA'sAvapi na dRzyate; yatra tu dRzyate, tatra gaDDarikApravAhaH; tasmAt pUrvaH vraNI patatyevetyarthaH // 8 // pATho nyAyyaH / kaNDUmanta ityAdikAH kaphena, teSAM dAharuje kaTustIkSNazca vinazca gandhastu pavanAdibhiH // varNavaikRtaM; dUyanta iti pIDAM kurvanti / kRSNAzcetyAdi / ye lohagandhistu raktena vyAmizraH saannipaatikH||9|| vAtajA vraNAH kRSNAstanusrAvA marmatApinazca yadA khalpAmapi lAjAtasItailasamAH kiMcidvistrAzca gndhtH|| pIDAM na kurvanti tadA vAtaje varNavaikRtam / atra rasavaikRtaM zeyAH prakRtigandhAH syu yadyapi noktaM tathA'pi vAtapittakaphavraNeSu yathAkrama kaSAyakaTutatra prAkRtaM gandhaM darzayannAha-kaTurityAdi / atra lAjA- | madhureSu pipIlikAdyupasarpaNAdanuktamapi jJeyaM, gandhavarNarasAdInA-. . tasItailasamAstrayo gandhA yathAsaMkhyena vAtapaittika-vAtazlaiSmika- | mityatroddezasUtre rasasyoktatvAt // 13-15 // pittazlaiSmikA dvandvajA jJeyAH / ete trayo'pISadvisrAzca khabhA- zveDanti ghurgharAyante jvalantIva ca ye vrnnaaH|| vAjJayAH / atasIzabdenAtasItailaM, tailaM tilatailam / jJeyAH tvayAMsasthAzca pavanaM sazabdaM visRjanti ye // 16 // prakRtigandhAH syuriti jJAtavyAH prakRtigandhA bhaveyuriti / ye ca marmakhasaMbhUtA bhvntytyrthvednaaH|| 'kaTustIvazca' iti kecit paThanti // 9 // zabdavaikRtaM darzayannAha-zveDantItyAdi / zveDanti khaTarato'nyadgandhavaikRtam // 10 // khaTAzabdaM kurvanti / ghurgharAyanta iti zvamArjArAdInAM kopaadmdyaagurvaajysumnaapmcndncmpkaiH|| ntargatazabdo ghurgharAzabda ucyate / jvalantIveti jvalanta iva sagandhA divyagandhAzca mumUrSuNAMvaNAH smRtaaH||11|| dRzyante / khaDmayAMsasthAnAM vraNAnAM sazabdapavanavAhilaM zabdavaizvavAjimUSikadhvAsapUtivallaramatkuNaiH // kRtaM, koSThagatAnAM tu sazabdapavanavAhilaM prakRtirena ||16||sgndhaaH paGkagandhAzca bhUmigandhAzca grhitaaH||12|| dadyante cAntaratyartha bahiH zItAzca ye vrnnaaH||17|| vikatigandhAna darzayannAha-ata ityAdi / ato'nyadvandha- dahyante bahiratyartha bhavantyantazca shiitlaaH|| vaikRtamiti ata ebhyaH pUrvoktebhyaH kaTdAdiprAkRtagandhebhyo'nyadga- sparzavaikRtamadhikRtyAha-dahyanta ityAdi // 17||ndhvaikRtm / tAneva vikRtagandhAnAha-madyetyAdi / sumanA zaktidhvajarathAH kuntvaajivaarnngovrssaaH||18|| jAtI / sagandhAH samagandhAH / divyagandhA iti aparo'pi ya | yeSu cApyavabhAseran prAsAdAkRtayastathA // uttmgndhH| mumUrSuNAmiti martumicchUnAM prANinAm / zvA magandhaH / mumUSaNAmAta mahAmacchUnA prANanAm / vAcovakINoM ivaye bhAnticAnaka arnnitaaH||19|| kukkuraH, dhvAGgaH kAkaH, pUtivallUraM pUyasahitaM zuSkamAMsa, matkuNAH AkRti vizeSavaikRtamadhikRtyAha-zaktItyAdi / zaktirAyuzayyAdijAHkSudrakITAH; etaiH samAnagandhA ityarthaH // 10-12 // dhavizeSaH, dhvajaH patAkAdaNDaH / yeSu vraNeSu / avabhAseran kuDamadhyAmakakuSThasavarNAH pittkoptH|| zobhante / prAsAdo devatAnarendrANAmadhiSThAnam , AkRtiratra na dahyante na cUjyante bhiSak tAn parivarjayet // 13 // | rUpameva / rUpaM ca paJcendriyArthamadhye / aparamapi rUpavizeSa mAha-cUrNAvakIrNA ityAdi / atrApi sAmAnyAkAreNa rUpameva 1svabhAvato vaikRtamityanena asvAbhAvikasya vikRtasyApi nAti. | boddhavyam // 18 // 19 // STatvamiti darzayati / etacca vaikRtamadRzyamAnahetukaM mArakakarmakRta- | meva riSTaM ayam / pakkaH pAtonmukho maraNonmukha iti yAvat' iti / 1 'kRSNA ye varuNasrAvA' iti tADapatrapustake pAThaH / ckrH| 'samAsataH' iti pA0 // 2 'vAraNapakSiNaH' iti tADapatrapustake paatthH| . Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 29] sushrutsNhitaa| 131 D owww praannmaaNskssyshvaaskaasaarockpiidditaaH|| | gardabhoSTrarathaprAptAH prAptA vA syuH prmpraaH||6|| pravRddhapUyarudhirA vraNA yeSAM ca marmasu // 20 // | vaidyaM ya upasarpanti dUtAste cApi grhitaaH|| gandhAdivekRtaM samApya, upadravAsAdhyatvaM prasaGgato yuktyAgataM prathamaM duutdrshnmdhikRtyaah-paakhnnddetyaadi|-paakh(ss)nnddaaH darzayannAha-prANetyAdi / prANakSayaH zaktilakSaNabalakSayaH, | kApAlikAdayaH, AzramA brahmacArigRhasthavAnaprasthayatayaH, varNA mAMsakSaya upacayalakSaNabalakSayaH // 20 // braahmnnaadyH| sapakSA iti tadyathA-kApAlI kApAlikasya, kriyAbhiH samyagArabdhA na siddhyanti ca ye vrnnaaH|| brahmacArI brahmacAriNaH, vipro viprasyetyAdayaH / karmasiddhaye kArya siddhyartham / ta eva viparItA iti kApAlikasya brahmacArI, brahmavarjayettAnapi prAkSaH saMrakSannAtmano yazaH // 21 // cAriNaH kApAlItyAdi / karmavipattaye iti cikitsitanAzAya / iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne viparItAviparIta napuMsakamiti na pumAn na ca strii| strIti yoSidityarthaH / bahava vaNavijJAnIyo naamaassttaaviNshtitmo'dhyaayH||28|| iti prabhUtA ityarthaH / naikakAryA iti nekasmin kArye ye dUtAH anuktamapyazeSAriSTamupagRhannAha-kriyAbhirityAdi // 21 // samAgatA ityarthaH / asUyakA iti parasparaM kalahaM kurvANAH / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandha gardabhoSTrarathaprAptA iti gardabhoSTrayuktena rathenAgatA ityarthaH / prAptA saMgrahAkhyAyAM sUtrasthAne'STAviMzatitamo'dhyAyaH // 28 // | vA syuH paramparA iti AgatA vA bhaveyuH, paramparA paGkiH, etena paddhiM kRtvA yadA''gacchanto bhavantItyuktam / vaidyaM ya upekontriNshttmo'dhyaayH| sarpantItyAdi ye dUtA evaMguNaviziSTA vaidyamupasarpanti samIpamA gacchanti, te garhitA eveti saMbhAvanIyAH / atra cazabda athAto viparItAviparItasvapnanidarzanIyamadhyauyaM evakArArthaH, apizabdaH saMbhAvanAyAm // 5 // 6||vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pAzadaNDAyudhadharAH pANDuretaravAsasaH // 7 // aardrjiirnnaapsvyaikmlinoddhstvaassH|| athAta ityAdi / khapnazabdAnantaraM luptAdizabdanirdezAnnakSatra nyUnAdhikAGgA udvignA vikRtA raudrarUpiNaH // 8 // velAtithinimittazakunAniladezavaidyavAgdehamanazcaSTA api gRhyante // 1 // 2 // veSamadhikRtyAha-pAzetyAdi / pAzo dIrghaH pazUnAM bandhano dUtadarzanasaMbhASA veSAzceSTitameva ca // rajjuvalayaH, daNDo lauhAdivalayairnibaddho dIrghaniSThurakASThayaSTiH, AyudhAni khaDgazaktyAdIni / pANDuretaravAsasa iti kRSNapItaraRkSaM velA tithizcaiva nimittaM zakuno'nilaH // 3 // tavastrAH / AIjIrNApasavyaikamalinoddhastavAsasa iti Ardra * dezo vaidyasya vAgdehamanasAM ca viceSTitam // stimitaM, jIrNa purAtanam , apasavyaM dakSiNAzritamuttarIyavAsaH, kathayantyAturagataM zubhaM vA yadi vA'zubham // 4 // | ekam ekavastradhAriNaM, malinamadhotaM, uddhastaM pATitaM vastram / atrAdhyAye nirdezyAn dUtAdInupadarzayannAha-dUtetyAdi / nyUnAdhikAGgA iti nyUnA hastAdyavayavaihInAH; adhikAjhA iti dUtazabdo'tra darzanasaMbhASavezaceSTitaiH saha saMbadhyate / gamanAya ekviNshtyngglyaadiyuktaaH| udvignA iti bhItAH / vikRtA iti praznAya vA''gataH puruSo dUtaH / ceyA cAtra kAyakRto vyApAraH, pnggkubjvaamnaadyH| raudrarUpiNa iti bhairavoddhatakarkazAH (bhayARkSANi AdIni, velA madhyAhAdikAH, tithayaH catubhyodayaH, vhruupinnH)||7||8|| nimittaM saMpAdidarzanaM, dezo vaidyasya bhUmibhAgaH, vAgdehamanasAM | ruukssnisstthurvktaarstvmngglyaabhidhaayinH|| ca viceSTitamapi vaidyasyaiva / Aturagatamiti aaturaashritmityrthH| khanAH pazcAnirdezyAH // 3 // 4 // _dUtasaMbhASAmadhikurvannAha-rUkSetyAdi / rUkSaM maitrIrahitaM pokha(Sa)NDAzramavarNAnAM sapakSAH karmasiddhaye // | vacaH, nighuraM kaThoravacanam / amaGgalyAbhidhAyina iti gatamRtata eva viparItAH syurdUtAH karmavipattaye // 5 // naSTaruditetyAdivacanamamaGgalam ||npNskN strI bahavo naikakAryA asuuykaaH|| chindantastRNakASThAni spRzanto nAsikAM stanam 9 vstraantaanaamikaakeshnkhromdshaaspRshH|| - 1 'meSajavikArayuktau riSTamAi-kriyAbhirityAdi / carake upadravAzca meSajavikArayuktizca riSTAdhikaraNatayoktA' iti cakraH / 2 'viparIta srotovarodhahRdgaNDamU?ra kukSipANayaH // 10 // svapnanidarzanIyaM vyAkhyAsyAmaH' iti tADapatrapustake pAThaH / 'vipa kapAlopalabhasmAsthituSAGgArakarAzca ye // rItAviparItadUtazakunasvapnanidarzanIyamadhyAyaM' iti hArANacandra- / 1 'AgacchantaH' iti pA0 / 2 malinadhvastavAsasaH' iti saMmataH paatthH| 3 'gehe' iti paa0| 4 'nimittaM pUrNakumbhAdi, | pA0 / 3 ayaM pATho hastalikhitapustake na paThyate / 4 vAdAzakunaH pakSI' iti ckrH| 5 'pASaNDA vedabAhyAzramAH saugatA- zcApyamAGgalyA.' iti paa0| 5 'rudantaH stanayostathA' iti dayaH' iti cakraH / tADapatrapustake paatthH| Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vilikhanto mahIM kiNcinmushcntolossttmedinH||11|| kurvANam / krUrakarmaNi pazuvadhAdike / udyantamudyamaM kurvANam / tailakardamadigdhAGgA rktsrgnulepnaaH|| 'kSurakarmaNi' ityeke paThanti, tatra muNDanAdikarmaNyudyama kurvANaphalaM pakkamasAraM vA gRhItvA'nyacca tdvidhm||12|| mityarthaH / vegotsargedhviti mUtrapurISotsargeSu / azucimiti nakhainakhAntaraM vA'pi kareNa caraNaM tathA // apavitram / prakIrNakezaM vimuktakezam / abhyaktaM tailAdinA / upAnaccarmahastA vA vikRtvyaadhipiidditaaH||13|| khinnaM pravedasahitam / viklavaM vihvalam / vaidyaM ya upasarpantIvAmAcArA rudantazca zvAsino vikRtekssnnaaH|| tyAdi itthaMbhUtaM vaidyaM ye dUtA upasarpanti te garhitA ninditA yAmyAM dizi prAJjalayo viSamaikapade sthitaaH||14|| bhavantItyarthaH // 15 // 16||vaidyN ya upasarpanti dUtAste cApi grhitaaH|| vaidyasya paiJye daive vA kArye cotpAtadarzane // 17 // ceSTitamadhikRtyAha,-chindanta ityAdi / vastrAnto dazAhI- | madhyAhne cArdharAtre vA sandhyayoH nasya vastrasyAntam , anAmikA pavitrAGguliH, kezA mastakavAlAH, velAmadhikRtyAha-vaidyasyetyAdi / paiJye pitRkArye / deve romANi zarIrodbhavA vAlAH, dazAH sadazasya vastrasya prAntAH / devakArye / utpAtadarzana iti utpAtAnAM bhUmidivyAntarIkSANAM srotovarodhetyAdi srotovarodhAdiSu nikSiptapANayaH; srotaH | darzane // 17||krnnaadichidrm , avarodhaH skandhadezaH, hRt kamalamukulAkAramadho kRttikAsu ca // mukhaM, maNDo galaH, mUrdhA mastakam , uraH kaNThahRdayAntarAlaH, AzleSAmaghAmUlapUrvAsu bharaNISu ca // 18 // kukSirvakSaNapArthAntarAlaH / kapAlopaletyAdi / karazabdaH kapA- | ___ nakSatramadhikRtyAha-kRttikAkhityAdi // 18 // lAdibhiH pratyekaM saMbadhyate, tena kapAlAdikarA ityAdi boddhavyaM |. yaH | catujhaM vA navamyAM vA SaSTyAM sandhidineSu ca // kapAlo mRdbhANDakhaNDaH, upalaH pASANaH, bhasmeti dagdhakASThAdi vaidyaM ya upasarpanti dUtAste cApi garhitAH // 19 // kSAraH, asthi haI, tuSA dhAnyAditvacaH, aGgAro'bhasmasAskRto dagdhakASThakhaNDaH / vilikhanto mahImiti vilikhanto nakhA- tAthamadhikRtyAha-catuthyomityAdi / sandhidinAni devapredinA vidArayantaH pRthivImityarthaH / kiMcinmuJcanta iti kiMci takAryAhANi // 19 // dUstu hastena gRhItaM muzcantaH / loSTamedina iti mRtpiNDaspho- khinnAbhitaptA madhyAhne jvalanasya smiiptH|| TanazIlA ityarthaH / digdhAgA iti liptAGgA ityarthaH / raktasraganu- | garhitAH pittarogeSu dUtA vaidyamupAgatAH // 20 // lepanA raktamAlAdhAriNo raktavilepanAzcetyarthaH / phalamityAdi / ta eva kapharogeSu karmasiddhikarAH smRtaaH| asAramiti abhyantarasAravarjitam / anyaca tadvidhamiti anya- | etene zeSaM vyAkhyAtaM buGmA saMvibhajettu tat // 21 // dapi vastu pakkamasAraM ca / nakhai khAntaraM vA'pi kareNa caraNaM | raktapittAtisAreSu pra heSu tathaiva c| tathetyatra 'gRhIlA' iti saMbandhaH / upAnadityAdi / -upAnat prazasto jalarodheSu dutavaidyasamAgamaH // 22 // pAdahitA, carmahastA veti carmamayasavAdidhAriNaH / vikRtavyAdhi. vijJAyaivaM vibhAgaM tu zeSaM budhyeta pnndditH|| pIDitA iti galatkuSThAdivikRtavyAdhipIDitAH / vAmAcArA iti viziSTarogeSu viziSTavelAdi darzayannAha-khinnetyAdi / biparItavyavahArAH / zvAsina iti zramajanitazvAsayuktAH / svinnAbhitanA dara | khinnAbhitaptA dutA jvalanasya samIpataH sannidhAnAdyadA vaidya vikRtekSaNA iti puSpitanetrAdayaH / yAmyAM dizi dakSiNasyAM madhyAhna upasarpanti tadA garhitA iti saMbandhaH / etena zeSamidizi, prAjalayaH prsaaritaajlyH| viSamaikapade sthitA iti tyAdi zeSaM vAtaroge zItapravAtAdiSviti jJeyam , azubhamityarthaH / viSame ekasmin sthAne UrvIbhatAH / upasarpanti samIpaM raktapittetyAdi / jalarodheSu jalanirodhayuktapradezeSu / vijJAyegacchanti // 9-14 // tyAdi / zeSaM budhyeteti udAvartamUtrakRcchrAdau jalavegadarzanAdikaM dakSiNAbhimukhaM deze tvazucau vA hutAzanam // - prazasta miti jAnIyAt // 20-22||jvlyntN pavantaM vA krUrakarmaNi codyatam // 15 // zuklavAsAH zuciauraH zyAmo vA priyadarzanaH // 23 // nagnaM bhUmau zayAnaM vA vegotsargeSu vA'zucim // svasyAM jAtau khagotro vA dUtaH kAryakaraH smRtH|| prakIrNakezamabhyaktaM khinnaM viklavameva vA // 16 // goyonenAgatastuSTaH pAdAbhyAM zubhaceSTitaH // 24 // vaidyaM ya upasarpanti dUtAste cApi grhitaaH|| ceSTitameva ceti cakAreNAnukkA'pi vaidyaceSTA samuccIyate. 1 'navamyAmatha SaSThayAM vA pakSasandhidineSu ca' iti tADapatra pustake paatthH| 2 'etena zeSaM vyAkhyAtamiti vyAdhisamAnaguNe tAM dUtadarzane nirdizannAha-dakSiNetyAdi |-dkssinnaabhimukh. dezAdau dUtadarzanaM vigarhitaM, viparItaguNe ca prazastaM; tena vAtaroge miti dakSiNadiGmukham / deze pradeze / azucau apavitre / / hutAzanaM jvalayantam agniM jvAlayantam / pacantamiti pArka | pravAtAdi ninditaM, nivAtAdi prazastamityAdhUchamityarthaH' iti ckrH| 3 'goyAnaM govAhyazakaTaH, etacca prazastataratvAduktaM, tenAniSiddhama1'adhvajanitazvAsayuktAH' iti pA0 / | zvAdiyAnamapyaviruddhameva' iti ckrH| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 29] suzrutasaMhitA / 133 smRtimAn vidhikAlajJaH svatantraH pratipattimAn // kSate / alaGkRtA kanyA bhUSaNavatI kanyA / kecit 'vardhamAnAH alaGkRto maGgalavAn dUtaH kAryakaraH smRtH||25|| khalaGkRtA' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-AlepanadhavalasvasthaM prAmukhamAsInaM same deze zucau zucim // vAdikhalaGkRtAH zarAvA vardhamAnA iti / khastikaM muktAdAmaupasarpati yo vaidyaM sa ca kAryakaraH smtH||26|| vizeSaH, anye khastikaM khastikAkAra dUrvAzakalamaNDitaM dhavalaM darpaNasaktaM mRnmayaM gomayakRtaM vA maGgalyamavatAraNakArthaM kurvate athAviparItadUtadarzanAdikaM nirdizannAha-zuklavAsA i. mAGgalikakRtstriyaH / modakA laDDukAH / hiraNyaM svarNam , anye tyAdi / goyAneneti vRSabhArUDho vRSabhayuktayAnArUDho vetyarthaH; kapardakAnyAhuH; akSatA lAjAH, anye'kSatAni yavadhAnyAnyAhuH; anye tu 'goyAnena pazuyAnena' ityarthamAhuH, gozabdasya pazuvAcitvAt / etena yAmyAdiyAnakharoSTrAdikavarjamazvAdiyAnamuktam / | pAtraM taNDulabhRtazarAvAdikam / anye tu 'akSatapAtram' ityeka meva taNDulabhRtazarAva micchanti / ratnAni mANikyAdIni / sumana khatantraH khapradhAnaH / pratipattimAniti pratipattiratra jJAnaM iti zobhanamAnasamityarthaH, 'vaidyasya' iti zeSaH / nRpaH pRthvIpragalbhatA vA / zuklavAsAH zuciaura ityAdidarzanamuktam / zubha- | patiH, anye tu 'zobhanacitto rAjA' ityAhuH / aprazAnto'nalaH ceSTita ityanena ceSToktA / alaGkRta iti veSa uktaH / saMbhASa prajvalitavaizvAnaraH / vAjI ghoTakaH / cASaH krttaasH| zikhI zcAtra viparItasaMbhASaviparyayAdanukto'pi jJeyaH / tathAhi, tatra mayUraH / brhmdundubhiityaadi|-brhmeti vedaH, dundubhiH niHkhAnaH, 'rUkSaniSTharavaktAra' ityuktam , atra tu tadviparyayeNa 'snigdhako jImUto meghaH, eteSAM khanAH zabdAH zastAH / siMhetyAdi / malAbhidhAyina' ityaviparItasaMbhASo jnyeyH| tathA velAnakSatra heSitaM vAjidhvaniH / gajabRMhitaM hastikhanaH / rutaM zabdaH / tithInAmuktAnAmevaH viparItatvaM, tato'nyadaviparItakhamiti / / rutazabdaH kauzikaM cetyatrApi saMbandhanIyaH, tenolUkasya rutakathaMbhUtaM vaidyamupasarpana dUtaH kAryakArI bhavatItyAha-khastha mityarthaH / yAyina iti gacchantaH puruSAH; viparItaM nimittaM mityAdi / svastham AdhivyAdhivarjitam, AsInamupaviSTaM, zucau pavitre deze, zuciM vaidyam, itthaMbhUtaM vaidyaM yo dUta upa pazcAddarzanIyam // 27-31 // ryakArI bhavati / kecinibandhakAra amaM pAThaM na patrapuSpaphalopetAn sakSIrAnIrujo dumAn // paThanti // 23-26 // AzritA vA nabhovezmadhvajatoraNavedikAH // 32 // dikSu zAntAsu vaktAro madhuraM pRsstthto'nugaaH|| maaNsodkumbhaatptrviprvaarnngovRssaaH|| vAmA vA dakSiNA vA'pi zakunAH karmasiddhaye // 33 // zuklavarNAzca pUjyante prasthAne darzanaM gtaaH||27|| zuSke'zanihate'patre vallInaddhe sakaNTake // strI putriNI savatsA gaurvardhamAnamalaGkRtA // | vRksse'thvaa'shmbhsmaasthivitussaagaarpaaNshussu||34|| kanyA matsyAH phalaM cAmaM svastikaM modakA dadhi 28 caityavalmIkaviSamasthitA diiptkhrsvraaH|| hiraNyAkSatapAtraM vA ratnAni sumano nRpH|| purato dikSu dIptAsu vaktAro naarthsaadhkaaH||35|| aprazAnto'nalovAjI haMsazcApaH zikhI tathA // 29 // putrAmAnaH khagA vAmAH strIsaMjJA dakSiNA shubhaaH|| brhmdundubhijiimuutshngkhvennurthkhnaaH|| dakSiNAdvAmagamanaM prazastaM shvshRgaalyoH|| siMhagovRSanAdAzca he(he)SitaM gajabUMhitam // 30 // vAma nakulacASANAM nobhayaM zazasarpayoH // 36 // zastaM haMsarutaM nRNAM kauzikaM caiva vAmataH // bhAsakauzikayozcaiva na prazastaM kilobhayam // prasthAne yAyinaH zreSThA vAcazca hRdayaGgamAH // 31 // darzanaM vA rutaM vA'pi na godhAkRkalAsayoH // 37 // .. athAviparItalakSaNAnyAha-mAMsetyAdi / mAMsamAmamatra / dUtairaniSTaistulyAnAmazastaM darzanaM nRNAm // udakumbha iti atrodakumbhazabdena pUrNo riktazca ghaTo gRhyate; kulatthatilakArpAsatuSapASANabhasmanAm // 38 // tatrAturagRhe pravizan pUrNaH, AturagRhAnniHsaran rikta iti | pAtraM neSTaM tathA'GgAratailakardamapUritam // gRhyate / AtapatraM chatram / vRSo vRSabhaH / zuklavarNAH padArthAH | prasannetaramadyAnAM pUrNa vA raktasarSapaiH // 39 // kArpAsAsthitakabhasmakSArAdivyatiriktAH sumanodadhyakSatamaukti- zavakASThapalAzAnAM zuSkANAM pathi snggmaaH|| kAdayaH / pUjyante zlAghyante / gatAH prAptAH / vardhamAnaM zarAvaH, | neSyante patitAntasthadInAndharipavastathA // 40 // anye tu viziSTameva darpaNaM mAlyArtha caSakaM vA vardhamAnamAca zakunAn nirdizanAha-patretyAdi / nIruja iti kRmidAvA myAdyanupahatAn / Azritazabdo nabhaHprabhRtibhiH saha pratyeka . 1 'dhRtimAn' iti pA0 / 2 'vardhamAnA svalaGkRtA' iti pA0 ! | saMbadhyate / nabha AkAzaM, vezma gRhaM, dhvajA patAkA devA'vardhamAnA iti zarAvAH, te ca khalaGkRtA iti AlepAdinA | dInAM, toraNamArdravaMzAdiracitaM pratolyAkAraM, vedikA iti maNDitAH / kecidalaGkatA iti kanyAvizeSaNaM manyante / anye tvaGkAropitaM kumAra kumArI vA vardhamAnamAhuH' iti cakraH / 3 'sumanA' 1 'anye tvaGkAropitaM kumAra kumArI vA vardhamAnamAhuH' iti iti paa0| | cakraH / 2 'rAjabhavanaM' iti pA0 / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna vivAhAdinimittamAmeSTakAdiracitazcaturakaH / dikSu zAntAsviti | | zubhAzubhasUcakam / anye tu-"evaM vyAdhivizeSeNa nimittamupapUrvAsUttarAsu cetyarthaH; anye tu AliGgitA'vadhUmitadIpta- dhArayet" ityamuM pAThamanyathA. paThanti vyAkhyAnayanti ca, sa varjitAkhityAcakSate / vakAra iti zabdAyamAnAH / pRSThato'nugA | cAbhAvAnna likhitaH // 42 // 43 // iti pRSThapradezAnugatA ityarthaH / viparItAJ zakunAnni- tthaivaaksstthaakssttmaanndruditsvnaaH|| dizannAha-zuSke ityAdi / azanihate vajrahate / apatre | cha- vAtaparISANAM zabdo vai grdbhossttryoH||44|| patrarahite / vallinaddhe latAveSTite / sakaNTake kaNTakasahite / itthaMbhUte vRkSe 'AzritA' ityadhyAhAraH / azmA pASANaH / bhasma sAmAnyaM zabdanimittaM darzayannAha-tathaivetyAdi / AkruSTamArakSA / viT viSThA / tuSA dhAnyatvacaH / pAMzuH dhUliH / caityaM | krozaH / AkruSTAdibhiH khanazabdaH pratyekaM sNbdhyte| hAkaSTa zabdaH khedArthaH / Akranda AkrozakhanaH / amuM zlokaM bAhulyena smazAnavRkSaH / dIptakharAH kukharAH cicIcIkArAdayaH, khara na paThanti / paJjikAkAragayadAsena tu viziSTapAThazuddhikharAH utkaTazabdAH / dikSu dIptAsviti AgneyayAmyanairRtISu / / punnAmAnaH khagA vAmA iti punnAmadheyAH pakSiNo vAmapArzve kAreNa likhito vyAkhyAtazcetyatrApi likhitaH // 44 // vaktAraH zubhAH; tadyathA-haMsakAraNDavacakravAkAdayaH / strIsaMjJA | pratiSiddhaM tathA bhagnaM kSutaM skhalitamAhatamA dakSiNAH zubhA iti kokilAbalAkAdayaH strIsaMjJA dakSiNapArzva- dormanasyaM ca vaidyasya yAtrAyAM na prazasyate // 45 // bartinaH zubhAH / etena strIpuMsaMjJAH pakSiNa itthameva zubhAH, vaidyasyApi gehe vAgAdiceSTitaM darzayannAha-pratItyAdi / pratianyathA azubhAH, iti paramArthato viparItazakunameva kathitaM Siddhamiti niSedhavacanaM 'mAgaccha' ityAdikaM, bhamaM kIlakAdibhaGgabhavati / pUrvAnuktaviparItanimittaM nirdizannAha-dakSiNAdityAdi / | vacanaM, kSutaM chikvitaM; trayametadvAgviceSTitam / 'bhanaM' ityasya atrApi tadviparyayeNa dakSiNagamanaM prazastamityuktaM bhavati / nobhaya | sthAne kecit 'lagnaM' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-lamaM miti ubhayamapi vAmadakSiNamapi gamanaM na prazastamityarthaH |bhaase vastrAdisaGgaH / skhalitamAhatametat kAyaviceSTitam / skhalitaM tyAdi bhAso gokulacArI gRdhravizeSaH / ubhayamiti vAmadakSiNa-luNThanaM pAdAdeH, Ahatamiti Ahananam / daurmanasyaM cittavice. miti / darzanaM vA rutamityAdi / kRkalAsaH 'kaNTikAyA' iti STitam // 45 // loke; pUrvadezImAstu girigittmaacksste| godhAkRkalAsayodezenaM praveze'pyetaduhezAdavekSyaM ca tthaa''ture|| rutaM vAmato dakSiNataH purataH pRSThato vA na prazastamiti / / dUtairaniSTairityAdi / aniSTairiti napuMsakagardabhoSTrarathaprAptAdibhistu pratidvAraM gRhe cAsya punaretanna gaNyate // 46 // lyAnAM samAnAnAmanyeSAmapi nRNAM darzanaM prasthAne na prazastam / | vaidyagRhavidhimAturagRhe'pyatidizannAha-praveze ityAdi / kalanthetyAdi / kalazAdI pAtrAta etat pUrvoktaM zubhAzubhanimittaM, praveze'pyavekSyaM draSTavyam / prazastamityarthaH / prasannetaramadyAnAmityAdi / prasannA madyasyopa uddezAt saMkSepAt / Ature AturagRhe / pratidvAra dvAra prati / yeccho bhAgaH; taditareSoM madyAnAM pUrNamaprazastaM. tathA raktasarSa- | gRhe gRhAbhyantare, asya Aturasya, etat pUrvoktaM nimittaM, na papUrNa ca na prazastam / zavakASThetyAdi zavAdInAM pathi mArge gaNyate na manyata ityarthaH / kecit 'pratidvAraM gRhaM cAsya' ityAdi saMgamAH saMyogA na prazastAH / zavo mRtakaH / kASThaM dAru, palAzaM | pATha pAThaM manyante / pratizabdo lakSaNA(Nes)); tena dvAraM lakSIkRtya, parNam / 'zuSkANAM' ityatra sthAne kecit rUDhAnAM' iti gRhaM ca lakSIkRtyeti / atroddezAt saMkSepAdAture'pyavekSyamiti paThanti / teSAM mate rUDhAnAM purANAnAmityarthaH / neSyante na saMbandhaH // 46 // prazasyante / patitAH paJca mahApAtakinaH / antaHsthAH caNDA- keshbhsmaasthikaasstthaashmtusskaarpaasknnttkaaH|| lAdayaH / dIno nirutsAhaH // 32-40 // khaTvordhvapAdA madyApo vasA tailaM tilAstRNam // 47 // mRduH zIto'nukUlazca sugandhizcAnilaH shubhH|| | npuNskvyjbhgnngnmunnddaasitaambraaH|| kharoSNo'niSTagandhazca pratilomazca grhitH||41|| prasthAne vA praveze vA nepyante darzanaM gtaaH||48|| anilaM nirdizannAha-mRdurityAdi / anukUlaH pRSThAnu __AturagRhe gatasya yAtronmukhasya ca vaidyasya viparItanimittaM gAmI / pratilomaH abhimukhaH // 41 // darzayannAha-kezabhasmetyAdi / muNDA munndditmunnddaaH| asitAmbarA raktavastrAH // 47 // 48 // pranthyarbudAdiSu sadA chedazabdastu puujitH|| vidradhyudaragulmeSu medazabdastathaiva ca // 42 // bhANDAnAM saMkarasthAnAM sthAnAt saMcAraNaM tathA // raktapittAtisAreSu ruddhazabdaH prshsyte|| nikhAtotpATanaM bhaGgaH patanaM nirgamastathA // 49 // evaM vyAdhivizeSeNa nimittamupadhArayet // 43 // | vaidyAsanAvasAdo vA rogI vA syaaddhomukhH|| rogavizeSAdapi nimittavizeSamanuktaM nirdizannAha-granthI vaidyaM saMbhASamANo'GgaM kuDyamAstaraNAni vA // 50 // tyAdi / vyAdhivizeSeNa anuktena vyAdhimedenetyarthaH / nimittamiti / 1 'lagnaM' iti pA0 / Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 29] sushrutsNhitaa| 135 MAY MAMVAAAAAAAM premRjyAdvA dhunIyAdvA karau pRSThaM zirastathA // puSpADhyaM kovidAraM vA citI vA yo'dhirohati // hastaM cAkRSya vaidyasya nyasecchirasi corasi // 51 // kArpAsatailapiNyAkalohAni lavaNaM tilAn // 65 // yo vaidyamanmukhaH pazyannanmATi svaalmaaturH|| lametAznIta vA pakkamannaM yazca pibeta suraam|| na sa sidhyati vedyo vA gRhe yasya na pUjyate // 52 // | svasthaH sa labhate vyAdhi vyAdhito mRtyumRcchati 66 bhavane pUjyate vA'pi yasya vaidyaH sa sidhyati // dUtAdizeSa khapnaM darzayannAha-svapnAnityAdi / nidropaplutena etatpunarAturagRhe'pi gaNyata ityAha-bhANDAnAmityAdi / rajoyuktena manasA viSayagrahaNaM svapnaH / suhRddaSTAH svapnA nimittabhANDAnAm upakaraNadravyANAm / saMkarasthAnAM militAnAm / mAtrameva; khayaM dRSTAstu prakRtyAdivarja gurutarAH / azubhakhapnAnnisaMcAraNam itastato nayanam / nikhAtasya bhANDasyotpATanamuddha- darzayannAha-snehetyAdi / karabhAdiSvAruhya tailAbhyaktazarIraH san raNamityarthaH / bhaGgaH sphuTanam / patanaM hstaaderdhobhrNshH| nirgamo yo yAyAdgacchet ; anena duHkhanana SaNmAsaimriyate paraM rAjayagRhAbhyantarAdvAhyato gamanam / avasAdo bhaGgaH / vaidyaM saMbhASamANo kSmaNA rogeNa / antAvasAyibhiH cANDAlaiH / pariSvajeran vaidyena sahAlApaM kurvANo'GgaM pramRjyAt , kujyaM bhittiM vA | AliGgeyuH / prajitAH zaivapAzupatAdayaH / muhurvAraMvAram / AstaraNAni pracchAdanavastrANi vA pramRjyAt proJchayedityarthaH / AghrAyate cumbyate, 'bhakSyate' ityanye / zvApadaiH vyAghrAdibhiH / dhunIyAt kampayet / kAnityAha-karau pRSThaM shirstthaa| nyaset pibenmadhu ca tailaM ceti madhu puSparasaH / cakAradvayAdekaikazaH nikSipet / unmukha iti UrdhvamukhaH / unmArTi Urdhva pronychti| pAnamatra jJeyam / kecidatra madhu madyamityAhuH; tanna, kevalasya kecidvRddhAH paThanti-na sa sidhyatItyAdi // 49-52 // - madyasya pAnaM prazasta khapnAdhyAyazAstreSu kathitaM; yatra tu surApA namazobhanamityuktaM, tatra surA piSTamayI grAhyA / paGke'vasIdatIti zubhaM zumeSu dUtAdiSvazubhaM zumeSu ca // 53 // pake kardame, avasIdati buDatItyarthaH, paGkAvasAdastu sadyomRtyuAturasya dhruvaM tasmAitAdIna lakSayedbhiSak // karaH / raktAM saja raktapuSpamAlAm / grasediti gilatItyarthaH / dUtAdeH zubhAzubhasya yathAsaMkhyaM zubhAzubhameva phalaM nirdiza- jananIM pravizediti mAturudare pravizatItyarthaH / zvaH vivare / nAha-zubhamityAdi // 53 // tamasA''vRte andhakAraveSTite / hiyeta nIyeta, srotasA naaddyaa| mauNDyaM kRttkeshtaa| parAjIyeta parAjito bhavatItyarthaH / badhyeta svamAnataH pravakSyAmi maraNAya zubhAya ca // 54 // suhRdo yAMzca pazyanti vyAdhito vA svayaM tathA // bandhanaM prApnuyAdityarthaH / tArakAdInAmiti AdigrahaNAccandrA digrahaNam / praNAzaM dIpacakSuSoriti khapne'kasmAddIpaM naSTaM pazyati, nehAbhyaktazarIrastu karabhavyAlagardabhaiH // 55 // | khacakSuSI vigalite pazyatItyarthaH / devatAnAM prakampamiti devagharAhaimahiSairvA'pi yo yaayaaikssinnaamukhH|| tAnAM devatApratimAnAM kampamityarthaH / avaneH pRthivyAH / raktAmbaradharA kRSNA hasantI muktamUrdhajA // 56 // | yaM cAkarSati banA strI nRtyantI dakSiNAmukham / / yUpo yajJapazubandhanakASThaM, pAribhadrako nimbavRkSaH, kovidAraH antAvasAyibhiryo vA''kRSyate dakSiNAmukhaH 57 kAJcanAraH / lauhAni lohamayAni vastUni / pakkamannaM siddhamityarthaH pariSvajeran yaM vA'pi pretAH pravajitA(na)stathA // | kecidannasthAne 'mAMsa' iti paThanti / surA piSTamayI na tu madyaM, tasya zobhanakhAt / Rcchati prApnotItyarthaH // 54-66 // muMhurAghrAyate yastu zvApadairvikRtAnanaiH // 58 // pibenmadhu ca tailaM ca yo vA paGke'vasIdati // yathAkhaM prakRtikhapno vismRto vihatastathA // paGkapradigdhagAtro vA pranRtyet prahasettathA // 59 // cintAkRto divA dRSTo bhavantyaphaladAstu te // 67 // nirambarazca yo raktAM dhArayecchirasA srajam // | 1 'yo'dhirohati mAnavaH' iti paa0| 2 'prAsAdapratimAnA' yasya vaMzo nalo vA'pi tAlo vorasi jAyate // 6 // yaM vA matsyo grasedyo vA jananIM prvishennrH|| iti pA0 / 3 'yazapazuhiMsanakASTham' iti pA0 / 4 'vihatazabdena | tatrAntare viphalatvenaiva kathitA atidIrghasvapnAdayo grAhyAH / uktaM hi parvatApAt patedyo vA zvabhre vA tamasA''vRte // 1 // carake-"divAsvapnamatihasvamatidIrgha tathaiva ca / dRSTaH prathamayAme yaH hiyeta srotasA yo vA yo vA mauNDyamavApnuyAt // svapnaH so'pyaphalo bhavet" (ca.I. a.5) iti / cintAkRtazabdena parAjIyeta badhyeta kAkAdyairvA'bhibhUyate // 62 // dRSTazrutAnubhUtaprArthitakalpitAnAM paJcAnAmapi vikalpAnAM grahaNam / patanaM tArakAdInAM praNAzaM diipckssussoH|| etabyatiriktasya bhAviphalasaMbandhasyaiveha grahaNam / sa ca svapno'riSTayaH pazyeddevatAnAM vA prakampamavanestathA // 63 // rUpo manovahasrotasAmatibalaitribhireva doSaiH prittvaaddshyte| yaduktaM yasya chardirvireko vA dazanAH prapatanti vaa|| carake-"manovahAnAM duSTatvAddoSairativalaitribhiH / srotasAM dAruNAn zAlmalI kiMzukaM yUpaM valmIka pAribhadrakam // 64 // svapnAn kAle pazyati dAruNe" (ca.I. a.5)-iti / IdRzazca doSa1 'pramRzAdA' pA0 / 2 'kurvan' iti pA0 / 3 'vA''karSati' prakopaH pacyamAnamArakAdRSTakRta eva jJeyaH / evaM zubhakAle'pi svapnaH iti pA0 / 4 'mUrdhanyAghrAyate' iti pA0 / pacyamAnazubhakarmajanya eva zeyaH / yathA bhUtanimittAdipacyamAna Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM viphalAn khapnAnanariSTabhUtAn darzayannAha-yathAkhamityAdi / devatAyatane caiva vasedrAtritrayaM tathA // prakRteranatikrameNa yathAvaM, yathA-vAtaprakRtI 'viyati viprAMzca pUjayennityaM duHsvapnAt pravimucyate // 74 // gacchati saMbhrameNa ca' (zA. a. 4), pittaprakRtI 'saMpazyedapi ____ azubhasvapnadarzane kiMcicikitsitamAha-khapnAnityAdi / ca hutAzavidyudulkAH' (zA. a. 4), zleSmaprakRtau 'prasuptaH san prathame yAme prathamaprahare / dRSTvA vilokya duHsvapnam / khapyAt kamalahaMsacakravAkAn saMpazyedapi ca jalAzayAn manojJAn' (zA. zayIta / kiM kRtvA ? dhyAlA zubhaM kalyANamityarthaH / yadyapi a.4)| vismRto'tizayena na smRtaH / vihataH pUrva virUpo dRSTaH prathamayAmalakSya(dRSTa)svapnasya niSphalatvaM kathitaM, tathA'pi du:sa cAnantaraM viziSTena svapnena htH| uktaM ca,-"akalyANamapi khapnabhayAdayaM vidhiH kartavyaH / anyatamam ekatamam / samAhitaH khapnaM dRSTvA tatraiva yaH punaH / saumyaM pazyecchubhAkAraM tasya sAvadhAnaH / na cAcakSIta na ca kathayet // 71-74 // vidyAcchubhaM phalam-" (ca. i. a. 5) iti / tathAgrahaNAt susvapnaM dRSTvA'khapatAM sadyaHphalavaM mahAphalatvaM ca sUcyate / ata UrdhvaM pravakSyAmi prazastaM svapnadarzanam // anye tu 'vihitazca yaH' iti paThanti / divAdRSTa iti 'svapnaH' devAn dvijAngovRSabhAn jIvataH suhRdo nRpAn 75 iti zeSaH / bhavantyaphaladAstu te iti tuzabdazcakArArthaH, | samiddhamagniM sAdhUMzca nirmalAni jalAni ca // tenAtihakhAtidIrghaprathamayAmadRSTAzcAphalAH smucciiynte| 'bhavatya | pazyet kalyANalAbhAya vyAdherapagamAya ca // 76 // phala eva sa' iti kecit paThanti // 67 // | mAMsaM matsyAn srajaHzvetA vAsAMsi ca phalAni ca // . lameta dhanalAbhAya vyAdherapagamAya ca // 77 // jvaritAnAM zunA sakhyaM kapisakhyaM tu zoSiNAm // mahAprAsAdasaphalavRkSavAraNaparvatAn // unmAde rAkSasaiHpretairapasmAre pravartanam // 68 // ArohedravyalAbhAya vyAdherapagamAya ca // 78 // mehAtisAriNAM toyapAnaM snehasya kuSThinAm // nadInadasamudrAMzca kSubhitAn kaluSodakAn // gulmeSu sthAvarotpattiH koSThe, mUrdhni ziroruji // 19 // '| taret kalyANalAbhAya vyAdherapagamAya ca // 79 // . zakalIbhakSaNaM cha-madhvA shvaaspipaasyoH|| urago vA jalAko vA bhramaro vA'pi yaM dazet // hAridraM bhojanaM vA'pi yasya syAt pANDurogiNaH 70 ArogyaM nirdizettasya dhanalAbhaM ca baddhimAna // 8 // raktapittI pibedyastu zoNitaM sa vinazyati // evaM rUpA zubhAn svapnAn yaH pazyedyAdhito naraH uttaratantrapaThitaviziSTavyAdhiSu viziSTameva khapnadarzanAriSTaM | arghAyuriti zeyastasmai karma samAcaret // 81 // darzayannAha-jvaritAnAmityAdi / zunA sakhyamiti kukkureNa saha | suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne viparItAviparIta. maitryaM, kapisakhyamiti vAnaramaitryam / pravartanazabda unmAdApasmA- svAmanidarzanIyo nAmaikonatriMzattamo'dhyAyaH // 29 // rAbhyAM saha pratyekaM saMbadhyate / gulmeSu gulmarogeSu, sthAvarotpatti- ata UrdhvamityAdi / suhRdo mitrANi / samiddhamagniM prajvalitaM vRkSotpattiH, koSThe udarai / mUrdhni mastake sthAvarotpattiH, ziro- vahnim / kalyANalAbhAyeti zubhavastuprAptaya ityarthaH / apagamo ruji mastakavyathAyAm / chA 'caNakAdipiSTakRtA satilA taila- nivRttiH / nadyo gaGgAdyAH, nadAH zoNAAH prasiddhAH, kSubhitAn bhRSTA zaSkulItyucyate, tasyA bhakSaNam / adhvA mArgaH, tatra pracalitAn vRddhiM gatAnityarthaH, kaluSodakAn yata eva kSubhitAnata gamanaM, zvAsapipAsayoH / hAridramiti haridAraktabhojanabhakSaNa- evAprazastodakAnityarthaH / uragaH sarpaH, dazedbhakSayet // 75-81 // mityarthaH // 68-70 / iti zrIDalha(ba)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutasvapnAnevaMvidhAn dRSTvA prAtarutthAya yatnavAn // 71 // vyAkhyAyAM sUtrasthAne ekonatriMzattamo'dhyAyaH // 29 // dadyAnmASAMstilAMllohaM viprebhyaH kAJcanaM tathA // / japeccApi zubhAn mantrAn gAyatrI tripadAM tathA 72 triNshttmo'dhyaayH| dRSTvA tu prathame yAme svapyAd dhyAtvA punaH zubham // | athAtaH paizcendriyArthavipratipattimadhyAyaM vyA. japedvA'nyatamaM vedaM brahmacArI samAhitaH // 73 // khyaasyaamH||1|| na cAcakSIta kasmaicidRSTvA svapramazobhanam // 1 'parimucyate' iti pA. / 2 'viprAMzca' iti pA0 / daivakRtameva zubhAzubhasUcakaM bhavati' iti cakraH / carake hi saptavidhaM | 3 'dvividhaM riSTaM-bAhyaM bhUtAdigatamAntaraM zarIragataM ca / tatra vaidyena khamadarzanamuktam-"dRSTaM zrutAnubhUtaM ca kalpitaM prArthitaM tathA / prathamamupasthitaM bhUtAdigatameva parIkSyata iti pUrvAdhyAyenoktaM. bhAvika doSajaM caiva svapnaM saptavidhaM viduH' (ca. iM. a.5) iti / tadanu cAturagRhagatenAturagata parIkSaNIyamiti AturagatariSTajJAnArtha tatra bhAvikamiti bhAviphalasUcakam / bhAvikaM doSajaM ca svapnadarzanaM paJcandriyArthavipratipattiradhyAyo'bhidhIyate / paJcendriyArthAH zabdAphalavat , anyattvaphala miti neyam / dayaH, teSu viruddhA pratipattiH tathA teSAmevA'nyathAbhAvo viprati1'deva' iti paa0| | pttiH|' iti ckrH| Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 30] sushrutsNhitaa| 137 .yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| zRNoti vividhA zabdAn yo divyaanaambhaavtH|| paJcendriyANi zrotrAdIni. teSAmarthAH zabdAdayaH, arthAnAM | samudrapuramaghAnAmasapattA ra samudrapurameghAnAmasaMpattau ca niHsvanAn // 4 // zabdAdInAM vipratipattiviparItAvabodho hInAtiyogenetyarthaH / tAn khanAnnAvagRhvAti manyate cAnyazabdavata // paJcagrahaNaM karmendriyANAmubhayAtmakasya manasazca niSedhArtha; karme- | grAmyAraNyakhanAMzcApi viparItAJ zRNoti ca // 5 // ndriyANAM zarIragrahaNenaiva grahaNAt ; manasastvindriyagrahaNenaiva | dviSacchabdeSu ramate suhRcchabdeSu kupyti|| grahaNaM, manovyatirekeNendriyANAM viSayagrahaNAbhAvAt // 1 // 2 // | na zRNoti ca yo'kasmAttaM bruvanti gatAyuSam // 6 // zerIrazIlayoryasya prakRtervikRtirbhavet // ___ AturagatagrAhyaviruddhazabdapratipattiM nirdizannAha-zRNotItattvariSTaM samAsena, vyAsatastu nibodha me||3|| tyAdi / vividhAn bahuprakArAn saMjalpapAThagItavAdyAdIn / prAgadhyAye dUtAdijJeyabAhyAriSTaM pratipAdyAsminnadhyAye Abhya divyAnAM siddhakinnaragandharvAdInAm / samudrapurameghAnAmityatra ntaramariSTamAzrayabhedena trividhaM saMkSepeNa darzayannAha-zarIra samudrAdibhiH saha niHkhanazabdaH pratyeka saMbadhyate / etena samuzIlayorityAdi / zarIraM pAJcabhautika prANikAyaH;-zIlaM mAnaso drAdInAmasaMpattAvabhAve'pi teSAM zabdAJchaNotItyarthaH / purakhanaH bhAvaH, anye tu 'zIlaM samAdhAnayuktaM manaH' ityAcakSate; prakRtiH puravAsiprANizabdaH; anye tu purasthAne 'tUrya' iti paThanti; apare 'vAta' iti paThanti / tAn khanAnityAdi vidyamAneSu vA samudrAkhAbhAvikaH prANino nijo dharmaH; eteSAM zarIrazIlaprakRtInAM trayANAM bhAvAnAM vikRtirvaiparItyaM yadbhavettadariSTaM maraNalakSaNaM | dikhaneSu tAnna gRhNAti, vA'nyazabdavanmanyate / grAmyakhanAn grAmavAsiprANizabdAn , AraNyAn araNyavAsiprANidhvanIn ; bhavati / samAsena saMkSepeNa / anye tu 'zarIrazIlayordvayoryA viparItAniti grAmyAnAraNyAniva zRNoti, AraNyAn grAmyAniva prakRtistasyA yA vikRtistadariSTaM maraNalakSaNaM bhavati' ityaacksste| zRNotItyarthaH / dviSacchabdeSu zatruzabdeSu / suhRnmitrAdiH / prakRteH prastAvAt kiMcidvicAraH kriyate, sA hi prakRtirjAtyAdIn akasmAcchravaNarogaM vinA // 4-6 // SaDupAdhInapekSate / taduktaM carake,-"prakRtirhi jAtiprasaktA ca | yastUSNamiva gRhNAti zItamuSNaM ca zItavat // kulaprasaktA ca dezAnupAtinI ca kAlAnupAtinI ca vayonupAtinI saMjAtazItapiDako yazca dAhena pIDyate // 7 // ca pratyAtmaniyatA ca-" (ca. I. a. 1) iti / sarvabhedeSu cakArakaraNamanyonyasamAvezArtha; tatra jAtiprasaktA nAma tAsu | uSNagAtro'timAtraM ca yaH zItena pravepate / tAsu manuSyAdijAtiSu te te karacaraNAdayaH khabhAvavizeSAH,' prahArAnnAbhijAnAti yo'GgacchedamathApi vA // 8 // vacaneSu ca nAnAvividhA eva vyaktAvyaktAdayo dharmAH, manasi ca AturagatagrAhya viruddhaspazepratipattiM darzayannAha-yastUSNamidharmAdharmamaithunAhAraprabhRtayo'pi bhAvAH; kulaprasaktA nAma dvija-tyAda / atra zAtApaDakA hi kaphakRtAH, tAsA jADyAdayA kule tapaHpriyatAdayaH, kSatriyakule samarapriyatAdayo dharmavizeSA | vedanAvizeSAH prAkRtAH, dAhastu vaikRta iti / prahAro laguDAdibhavanti; dezAnupAtinI nAma lATakarNATAdInAM kAye vAci kRtH| aGgacchedaH shstraadikRtH||7||8|| manasi ca te te khabhAvavizeSA vizeSeNa bhavanti; kAlAnupAtinI | pAMzunevAvakIrNAni yazca gAtrANi manyate // nAma dehAdiSu daurbalyAdyAdAnAdyapekSaM, gadeSu ca doSamalAdya- | varNAnyatA vA rAjyo vA yasya gAtre bhavanti hi // 9 // pekSiNI; vayonupAtinI nAma bAlyAdyavasthAsu bAlAdau saukumAryA- AturagatagrAhyaviruddharUpapratipattiM drshynnaah-paaNshunetyaadi| dayo dharmAH; eteSu triSvanupAtizabdaprayogAt saMcAritvaM | pAMzudhUliH, avakIrNAni vyAptAni / rAjyo lekhA nIlalohitAkhabhAvaguNAnAmiSTaM; pratyAtmaniyateti AtmanyAtmani niyatA | dyH||9|| pratipuruSaniyatetyarthaH, te punaH kAye vAci manasi ca svabhAva- | nAtAnuliptaM yaM cApi bhajante niilmkssikaaH|| vizeSAH pratipuruSamedabhinnA dRzyante; evaM tAvat SoDhA prakRtirbhavatyeva / anye tu "saptamyapi bhavet prAyo dehe lakSaNa- yathA-prathamaM sattvaprakRtistato rajastamaHprakRtirityAdi, tathA, Adau haitukii| uttamAdhamamadhyAyurliGgAnAM kAraNaM hi sA-" iti vAtaprakRtistataH pittazleSmaprakRtirityAdi' iti pA0 / manyante / anye tu prakRtiM sattvarajastamomayIM vAtapittazleSmamayIM / 'saMjAtazItapiDako yazca dAhena pIbyate iti atra zItapiDavA manyante / tasyA vikRtiparItyamanyathAbhAvaH // 3 // kocitAM zItavedanAM na vetti, dAhaM cAnucitaM vettItIndriyaviprati pattI riSTaM, tathA zItapiDakocitaM zaityaM na bhavati dAhazcAnucito - 1 tatra prathamataH zArIramAnasasakalAriSTalakSaNameva tAvadAha- bhavatIti sparzAnyathAbhAvo'pi riSTam / evamuSNagAtra ityAdAvapi zarIrazIlayorityAdi / zarIraM prANikAyaH, zIlaM manovRttiH, zIlena | yathAyogyatayA indriyasyArthasya vA vipratipattiAkhyeyA' iti ca mano lakSyate; tena zarIramanasorityarthaH / anayoH prakRtiH ckrH| 2 'varNAnyabhAvo' iti pA0 / 3 'khAtAnuliptamityAdau riSTe khabhAvaH / sA ca jAtyAdInupAdhInapekSate / vikRtiranyathAbhAvaH' | gandhasya rasasya cAnyathAbhAvo riSTam / nIlamakSikA hi atyantamadhure iti ckrH| 2 'indrayoH' iti pA* / 3 'tasyA vikRtiparItyA durgandhe ca patanti' iti cakraH / su0 saM018 tAvata para yathA-MA : pitta Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna ___ AturagatAmeva viruddharasapratipattiM darzayannAha-nAtetyAdi / vimAnayAnaprAsAdairyazca saMkulamambaram // 17 // pUrva sAtaH pazcAdanulipta itthaMbhUtamapi sugandhikArya bahirmala- yazvAnilaM mUrti mantarikSaM ca pazyati // varjitaM yadA nIlamakSikAH zrayante tadA'sau kAlapakkalAdatimadhu- dhUmanIhAravAsobhirAvRtAmiva medinIm // 18 // rIbhUtazarIraH, yena nirmalazarIro'pi makSikAbhiH kAmyata iti| pradIptamiva lokaM ca yo vA plutamivAmbhasA // nAtAnuliptamityetadariSTaM varSAvadhi // bhUmimaSTApadAkArAM lekhAbhiryazca pazyati // 19 // sugandhirvA'ti yo'kasmAttaM bravanti gatAyuSama 10 na pazyati sanakSatrAM yazca devImarundhatIm // dhruvamAkAzagaGgAM vA taM vadanti gatAyuSam // 20 // AturagatagrAhyaviruddhagandhapratipattiM darzayannAha-sugandhi jyotsnAdarzoNatoyeSa chAyAM yazca na pshyti|| rityAdi / ati sugandhirvA'kasmAt 'sugandhiprayogaM vina bhavati' pazyatyekAGgahInAM vA vikRtAM vA'nyasattvajAm 21 iti zeSaH, idamapi vArSikamariSTam // 10 // . zvakAkakaGkagRdhrANAM pretAnAM yakSarakSasAm // viparItena gRhNAti rasAn yazcopayojitAn // pizAcoraganAgAnAM bhUtAnAM vikRtAmapi // 22 // upayuktAH kramAdyasya rasA doSAbhivRddhaye // 11 // yo vA mayUrakaNThAbhaM vidhUmaM vahnimIkSate // yasya doSAgnisAmyaM ca kuryurmithyopyojitaaH| Aturasya bhavenmRtyuH svastho vyAdhimavApnuyAt 23 yo vA rasAnna saMvetti gatAsuM taM pracakSate // 12 // iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne paJcendriyArthaAturagatapaJcendriyArthavipratipattiM nirdizyA''turagrAhyapaJce vipratipattinoma trisho'dhyaayH|| 30 // ndriyArthavipratipattinirdezAbhiprAyaH, tatra rasasya dehamUlakhena rUpagrahaNamadhikRtyAha-divetyAdi / jyotIMSi tArakAdIni / pradhAnakhAttasyaiva vipratipattiM darzayannAha-viparItenetyAdi / candravarcasamiti sUryameva candratejaHsamaM pazyatItyarthaH / ameghoviparIteneti madhuro'mlaH, amlo madhura ityAdi / upayuktAH paplava ityAdi / medhairanAvRte'pi nabhasIndradhanurvidyullatAH 'pazyati' kramAditi 'pUrva madhuramaznIyAt' ityAdikramaH / gatAsuM gataprA iti zeSaH / taDittvato vidyudyuktAn, asitAn kRSNAn , meghA. Nam / etadariSTaM mAsikam // 11 // 12 // niti saMbandhaH / ameghopaplave zakacApataDillatAvalokanamityariSTaM sugandhaM vetti durgandhaM durgandhasya sugandhitAm // dvitrimAsikam / saMkulaM vyAptam / ambaram AkAzam / mUrtigrahIte vA'nyathA gandha zAnte dIpeca nIrujaH13 | mantaM devatAkAramaH anye puruSAkAramityAhaH / medinIM pRthivIM, yo vA gandhaM na jAnAti gatAsuM taM vinirdizet // | nIhAraH kuheDI, yena pratyUSakAle dinaM dhUmAvRtamiva bhAti; netra. gandhagrahaNamadhikRtyAha-sugandhamityAdi / zAnte diipe| roga vinA'pi dhUmAdibhirAvRtAM medinIM pazyatItyarthaH / lokaM nirvANe pradIpe, yo gandhaM na jAnAti / nIrujo nIrogaH pIna- jagat, pradIptamiva grISmakAlAdRte'pi jvalitamiva / AplutasAdirogavarjitaH // 13 // miva buDitamiva, ambhasA pAnIyena / bhUmimaSTApadAkArAmiti aSTApadazabdena lekhAbhiH koSThasaMtAnanirmitaM caturaGgakrIDanArthadvandvAnyuSNahimAdIni kAlAvasthA dizastathA 14 mucyate / arundhatIM vasiSThabhAryA, dhruvaM tArakAvizeSam , AkAviparItena gRhNAti bhAvAnanyAMzca yo nrH|| zagaGgAzabdena shlkssnnghntaarkaasnttirndyaakaarocyte| AdarzaH sparzagrahaNamadhikRtyAha-dvandvAnItyAdi / dvandvAni kaSTaka- pratibimbadarzanArtha saMpUrNacandramAkAraH kAMsyamaya ucyate / uSNo rANi; AdigrahaNAt sparzagrAhyANi snigdhAdivIyaryANi / kAlAvasthA | dharmaH / jyotsnAtapayostu praticchAyAM chAyApuruSaM kecinmanyante / pravAtanirvAtavarSAdyAH / diza iti pUrvAdikAH / anena mAnasaH vikRtAM prakRteranyathAbhUtAm / anyasatvajAm anyebhyaH prANibhyo sparza uktaH / dvividho hi sparzaH-sparzendriyagrAhyaH, mAnasazca / jAtAmanyasattvajAtAm / zvA kukkuraH, kaGkaH kaGkamalaH; tasya tathA ca tantrAntaram-"sparzenendriyasaMsparzaH sparzo mAnasa eva lakSaNamAha,-"kaGkaH syAt kaGkamallAkhyo bANapakSAhapakSakaH / ca" (ca.zA. a.1) iti / anyAMzca bhAvAn dravyaguNakarmANi, | lohapRSTho dIrghapAdaH pakSAdhaHpANDuvarNabhAk-" iti / bhUtAnAM viparItena gRhNAti / dvandvAnyuSNahimAdInyetadariSTamekamAsika devayonInAm , athavA bhUtAni prANinasteSAM; vikRtAmapi vikRtAM miti; dizo vaiparItyena gRhNAtyetadariSTaM trimAsikam // 14 // vikRtiM gatAM chAyAM pazyatIti saMbandhaH / yo vA mayUrakaNThAbhadivA jyotIMSi yazcApi jvalitAnIva pazyati 15 | mityAdi sudIptakhadirAGgArajvalitaM dhUmarahitamapi mayUrakaNThAbhaM rAtrau sUrya jvalantaM vA divA vA candravarcasam // | 1jyotlAdau uSNazamdena AtapadIpayohaNam / yaduktaM ameghopaplave yazca zakravApataDihuNAn // 16 // carake-'jyotsnAyAmAtape dIpe salilAdarzayorapi' (ca. i. a. 7) taDittvato'sitAn yo vA nirmale gagane ghanAn // iti' cakraH / 2 'svasthaH sa labhate vyAdhimityatra so'pi vyAdhirma1 'mugandhi vAtIti mugandhigandhamudahati, 'vA' gatigandhanayoH, raNAya bhavatIti zeyam , anyathA maraNabyamicaraNena riSTatvAnupapattiH ityasya 'vAti' iti gandhanAtheM rUpam' iti ckrH| | syAt' iti ckrH|| Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 31] suzrutasaMhitA / 139 nIlaM dhUmasadRzaM pazyatItyarthaH / atra 'divA jyotIMSi' ityAdinA | tathAhi,-caturvidho varNaH-gauraH, kRSNaH, zyAmaH, gaurazyAma 'vidhUmaM vahnimIkSate' ityetatparyantena granthena paJcavidhaM ruupmuktm| iti prabhA saptavidhA-raktA, pItA, sitA, zyAvA, haritA, tathAhi,-'divA jyotIMSi' ityAdinA''kAzastharUpidravyarUpamu- pANDurA, asitA, iti; chAyA paJcavidhA-snigdhA, vimalA, kam , AkAzarUpAsaMbhavAt ; 'yazcAnilaM' ityAdinA vAyurUpamuktaM; rUkSA, malinA, saMkSiptA, iti // 1 // 2 // 'dhUmanIhAra' ityAdinA pRthvIrUpamuktaM; 'pradIptamiva' ityAdinA | zyAvA lohitikA nIlA pItikA vA'pi maanvm|| vahirUpamuktam , 'AtutamivAmbhasA' ityanenApAM rUpamuktaM, evaM abhidravanti yaM chAyAH sa parAsurasaMzayam // 3 // pazcacaM rUpamuktam / 'bhUmimaSTApadAkArAm' ityanena bhUmevikRti- chAyAviruddha pratipattiM darzayannAha-yAvetyAdi / atra yadyapi darzanamukta, pUrva tu dhUmAdyAvaraNadarzanameveti na paunaruktyam / 'na zyAvA lohitikA nIletyAdayaH prAkRtAzchAyAH, tathA'pyabhUtapUrvA pazyati sanakSatrAm' ityavena vyomasthAnAmadarzanamuktaM, 'divA AkasmikA viparyayeNa yA puruSamabhidravanti tA iha gRhyante; jyotIMSi' ityAdinA tu pUrva darzanamuktam , ato na paunaruktyam / abhidravanti anusaranti uptisstthntiityrthH| praamrgtpraannH||3|| 'jyotsnAda SNatoyeSu' ityAdinA rUpasyAyoga uktaH, 'pazyatye hIrapakramate yasya prbhaasmRtidhtishriyH|| kAgahInAM vA' ityanena rUpahInayoga uktaH, 'vikRtAM ca' ityanena | mithyAyogo rUpasyoktaH / amermithyAgrahaNamadhikRtyoktaM 'yo vA akasmAdyaM bhajante vA sa gatAsurasaMzayam // 4 // - pUrvAdhyAyanirdiSTazIlavikRtIH, tathA chAyAsadRzIM prabhAM nirdiza. mayUrakaNThAbham' ityAdinA / etadariSTaphalaM darzayannAha-Atu nAha-hIrityAdi / hIrlajjA, prabhA pUrvoktalakSaNA, smRtiH pUrvArasya bhavenmRtyurityAdi // 15-23 // nubhUtasmaraNaM, dhRtiH niyamAtmikA duSTiH santoSa ityarthaH, zrIH iti zrIDalha(ha)zaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta kamanIyatA / prabhAvikRti vihAyAparAH zIlavikRtayo jJeyAH / vyAkhyAyAM sUtrasthAne triMzattamo'dhyAyaH // 30 // kecit paThanti,-'hrIzriyo nazyato yasya teja ojaH smRtiH prabhAH' iti; zeSaM samaM paThanti, vyAkhyAnayanti ca-zrIrdhanaM; ektriNshttmo'dhyaayH| tejo'tra ceSTAlakSaNaM balamabhidhIyate; ojastu zuklaM hRdayasthaM athAtazchAyAvipratipattimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 dhAtudhAma; zobhAdhanatejasAM vaiparItyaM vArSikamariSTaM, smRtibalAyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | diviparyayaH SANmAsikamariSTam // 4 // atra chAyAzabdAnantaraM luptAdizabdanirdezAdrIzrItuSTyAdi- | yasyAdharauSThaH patitaH kSiptazcordhva tthottrH|| vipratipattayo / grAhyAH / varNaprabhAzritA yA bhavati sA | ubhI vA jAmbavAbhAsI durlabha tasya jiivitm||5|| . * chAyAzabdenocyate / chAyAprabhayostu bhedaH zAstrakArairutaH; AraktA dazanA yasya zyAvA vA syuH patanti vA // tathA ca-"varNamAkramati cchAyA prabhA vrnnprkaashinii| AsannA | khaJjanapratimA vA'pi taM gatAyuSamAdizet // 6 // lakSyate cchAyA prabhA dUrAcca lakSyate" (ca. i. a.7) iti / kRSNA stabdhA'valiptA vA jihvA zUnA ca yasya vai|| na kevala varNaprabhAcchAyAnAM lakSaNamedaH, sNkhyaamedo'pystiH| kakezA vA bhavedyasya so'cirAdvijahAtyasUna // 7 // 1 'pUrvAdhyAye 'chAyAM yazca na pazyati' (sU. a. 30) ityuktaM, kuTilA sphuTitA vA'pi zuSkA vA yasya nAsikA // | avasphUrjati magnA vA na sa jIvati mAnavaH // 8 // tena chAyA maryate, sA ca riSTAzrayA vaktavyA, atazchAyAvipratipattirabhidhIyate / chAyAvipratipattyeha chAyAvaikRtaM lakSyate, tadadhikRtya | saMkSipte viSame stabdhe rakte saste ca locane // kRto'dhyAyazchAyAvipratipattiH / chAyA ceyaM svatatre zArIre tvacA syAtAM vA prasrate yasya sa gatAyunaro dhruvam // 9 // parisaMkhyAne paJcavidhoktA; yathA-"prathamA'vabhAsinI nAma, yA | | kezAH sImantino yasya saMkSipte vinate dhruvau // sarvavarNAnavabhAsayati, paJcavidhAM ca chAyAM prakAzayati (zA.a.4)" luNDanti cAdhipakSmANi so'cirAdyAti mRtyave 10 iti / tathA carake'pyuktaM-khAdInAM paJca paJcAnAM chAyA vividha- chAyAdivipratipattyanantaraM vaiparItyasAmAnyAdoSThAdInAmapyavalakSaNAH' (ca. i. a. 7) ityAdi / iyaM ca chAyA carakoktasapta yavAnAM vikRtiM darzayannAha-yasyetyAdi / adharauSThaH adhastana vidhaprabhAyAzca bhinnA caraka evoktA-syAtajasI prabhA sarvA sA tu oSThaH / patitaH lambAyamAnaH / uttara uparitana oSThaH / Urca saptavidhA matA' (ca. i. a. 7) ityAdi / atrApi 'hIzriyau kSiptaH Urdhva caDhi(li)ta ityarthaH / jAmbavAbhAsAviti pakvajambUnazyato yasya ojastejaH smRtiH prabhA' iti vacanAcchAyAto bhinnaiva phalasadRzavau~ / oSThAriSTena dantAriSTena ca saannipaatikkaalprmaaprbhaa| carake chAyAprabhayomeMdakaM lakSaNamuktaM; yathA-"varNamAkrAmati Nena mriyate / AraktA ityAdi / atra zyAvadantasamariSTaM sAmAcchAyA mA tu varNaprakAzinI / AsannA lakSyate chAyA prabhA dUrAttu nyaviSayaM, na punarvisUcIviSayameva / khaJjanapratimA iti mardanAlakSyate" (ca. i. a..7) iti / tadevaM vyavasthite chAyAgataM 1 'zyAvadantatvamiha sAmAnyena riSTaM, visUcyante yacchayAvadariSTamAha-zyAvetyAdi / etAzca prakRticchAyopamardaina bhavantya eva tatvaM tattu prAyobhAvitvAt punarvaktavyam' iti ckrH| 2 'lulanti' riSTam' iti ckrH| / iti paa0| Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 nibandhasaMgrahAkhyavyAlyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vunwariniwanawrnNA.wwwwww dinA AmAgAradhUmAnuracitamupastaraNaM khajanamucyate, yaM kharaji-nidretyAdi / lihyAt svAdayet / utkArAn udgArAnityarthaH / mityAhurmRdaGgavAdakAH; anye khaJjarITamAhuH, tadvarNaH zuklakRSNa pretaiH mRtaiH / sArdhaM sahetyarthaH // 11-16 // ityarthaH / kRSNetyAdi / vizeSatastu jihvA avaliptevAvaliptA, na khebhyaH saromakRpebhyo yasya raktaM pravartate // punarmalotpattyAdinA; pramehapUrvarUpe tu malotpattyA'nulepo lakSya paruSasyAviSArtasya sadyo jahyAta sa jIvitama // 17 // nimittavAdariSTaM na bhavati / zUnA zvayathuyuktA / vijahAti vize | vAtASThIlA tu hRdaye yasyordhvamanuyAyinI // SeNa tyajati / asUna prANAn / etadariSTaM pAkSikam / kuTile rujAnnavidveSakarI sa paMrAsurasaMzayam // 18 // tyaadi|-kuttilaa vkraa| sphuTitA viksitaa| avasphUrjati | ananyopadravakRtaH zophaH paadsmutthitH|| zabdAyate / mannA buDitA / etadariSTaM cakSurariSTaM ca saptarAtri | puruSaM hanti, nArI tu mukhajo, guhyajo dvayam // 19 // kam / saMkSipte saMkucite / viSame nimnonnate / stabdhe'tra nizceSTe / atisAro jvaro hikkA chardiH zUnANDamedatA // saste adhaHpatite / syAtAM bhavetAm / kezA ityAdi / sImantaH zvAsinaH kAsinovA'pi yasya taM kSINamAdizet 20 keshmaargH| saMkSipta saMkucite. vinate adhHptite| luNDanti khedo dAhazca balavAn hikkA zvAsazca mAnavam // anavarataM calantItyarthaH / pakSmANi cakSurAcchAdanaromANi / balavantamapi prANairviyuJjanti na sNshyH||21|| bhravAvapi sImantinyAviti saMbadhnanti kecit / etadariSTaM khasthasya zyAvA jihvA bhavedyasya savyaM cAkSi nimajjati // SaDAtrAdAturasya trirAtrAnmaraNAya / kecidatra sImantAriSTaM tathA | mukhaM ca jAyate pUti yasya taM parivarjayet // 22 jihvAnetravikArAriSTaM ca jvaraviSayamevAcakSate, jvara evaiSAM teSu pu | vakramApUryate'zrUNAM vidyatazcaraNAvubhau // pradezeSUktatvAt ; naitadityanye, punarvacanAt ; teSAM jvara evokta | cakSuzcAkulatAM yAti yamarASTra gmissytH|| 23 // khAt punariha tadvacanamanarthakameva syAt // 5-10 // atimAtraM laghani syurgAtrANi gurukANi vA // nAharatyannamAsyasthaM na dhArayati yaH shirH|| yasyAkasmAta sa vizeyo gantA vaivasvatAlayama 24 ekAgradRSTibhDhAtmA sadyaHprANAn jahAti sH||12|| paGkamatsyavasAtailaghRtagandhAMzca ye nraaH|| balavAn durbalo vA'pi saMmohaM yo'dhigacchati // | mRSTagandhAMzca ye vAnti gantAraste yamAlayam // 25 // utthApyamAno bahuzastaM pakvaM bhiSagAdizet // 12 // yUkA lalATamAyAnti baliM nAznanti vaaysaaH|| uttAnaH sarvadA zete pAdau vikurute ca yH|| yeSAM cApi ratirnAsti yAtAraste yamAlayam // 26 // viprasAraNazIlo vA na sa jIvati maanvH|| 13 // jvarAtisArazophAH syurysyaanyonyaavsaadinH|| zItapAdakaroccAsazchinnocchvAsazca yo bhavet // prakSINabalamAMsasya nAsau zakyazcikitsitam // 27 // kAkocchrAsazca yo gartyastaM dhIraH parivarjayet // 14 // kSINasya yasya kSuttRSNe hRdyairmiSTairhitaistathA // nidrA na chidyate yasya dho vA jAgAMta srvdaa|| na zAmyato'napAnazca tasya mRtyurupasthitaH // 28 // madhedvA vaktukAmazca pratyAkhyeyaH sa jaantaa|| 15 // pravAhikA ziraHzala koSTazalaM ca daarunnm|| uttarISTaM ca yo lihyAddutkArAMzca karoti yH|| pipAsA balahAnizca tasya mRtyurupsthitH||29|| pretairvA bhASate sAdhaM pretarUpaM tamAdizet // 16 // zarIradezavizeSAzritavyAdhivizeSAnariSTakRtAn darzayannAha__ kAyAvayavakriyAvipratipattimadhikRtyAha-nAharatItyAdi / - | khebhya ityAdi / khebhyaH srotobhyaH / jahyAta tyajet / vAtASThImAharati na gilati, AsyasthaM mukhastham / mUDhAtmA vismRti- letyAdi / -vAtASThIleva vAtASThIlA, na tu vAtavyAdhipaThitA zIlaH / sadya iti tasminnevAhani prANaparikSaya ityavagantavyam / vAtASThIleha gRhyate; atha saiva hRdayamAgatyaivalakSaNA yadA bhavati balavAnityAdi / atra saMmohaM mUrchAm / bahuzo vArevAram / pakvaM tadA'riSTamiti / rujAnavidveSakarI ceti rujAkarI amavidveSakarI kAlapakkaM mRtyagrastamityarthaH / asminnariSTe saptarAtraM jiivitaavdhiH| cetyarthaH / ananyetyAdi ananyopadravaiH kRtaH, ko'rthaH ? zophasyaiuttAna ityAdi / zete khapiti / vikurute muhurmuhustatprasAraNa- vopadravaiH zvAsapipAsAdaurbalyAdibhiH kRta ityarthaH; itthaMbhUtaH saMkocau karoti / viprasAraNazIlaH pAdasaMkocanazIlaH / etada- zophaH pAdasamutthitaH puruSaM hanti, ityaMbhUtaH zvayathurmukhajo riSTaM sadyomaraNakaram / zItapAdetyAdi pAdau karAvucchvAsazca nArIm, itthaMbhUta eva zopho guhyajo dvayaM puruSaM nArI ca hantIti ayametadyadaikadeva zItaM bhavati tadetadariSTaM jJeyan / chinnocchvA- sNbndhH| anye tu"anyairupadravaiH pANDurogAdibhiH kRto'nyopadravasazca chikhA cchitvA UvaM shvsitiityrthH| kAkocchAsa iti | kRtaH, nAnyopadvaiH kRto'nanyopadravakRtaH; pANDurogodarArzaHprabhRti kAkavadyAttAnanaH zvasitItyarthaH / etadariSTaM sadyomaraNakaram / | zvayathukAraNaM vihAyAnyakAraNasamutthaH pAdazopho'sAdhyaH, pANDa1'cakSurAcchAdanacarmANi' iti pA0 / 2 'dhIraH parivarjayet' 1 gatAyurna saMzayaH' iti pA0 / 2 'zrRNAmiti karaNe SaSThI, iti paa0| 3 'chinnazvAsazca' iti paa0| 4 'liyAdugArAMzca' | 'nAgnistRpyati kASThAnAM' itivat' iti hArANacandraH / 'netre iti pA.. cAreNa pUryate' iti tADapatrapustake pAThaH / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 32] sushrutsNhitaa| rogAdikRtastu sAdhya" iti manyante / apare tu 'ananyopadravagata' | pretA bhUtAH pizAcAzca rakSAMsi vividhAni ca // iti paThanti; atrAnanyaH svakIyopadrava ucyate, tamananyopadravaM| maraNAbhimukhaM nityamupasarpanti mAnavam // 31 // khakIyopadravaM zvAsapipAsAdaurbalyAdikaM gataH prApta ityarthaH, khakI- | tAni meSajavIryANi pratighnanti jighAMsayA // yopadravaM vihAyAnyopadravapANDurogAdigato nAriSTamiti bhaavH| tasmAnmoghAH kriyAH sarvA bhavantyeva gatAyuSAm 32 apare 'Ananopadravagata' iti manyante, tatra 'pAdAcchopha AnanaM iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne chAyAvipramukhamupadravaiH saha gataH prAptaH' ityarthaH / atisAra ityAdi / / / tipattirnAmaikatriMzattamo'dhyAyaH // 31 // kAsavataH zvAsavato vA puruSasya yadA'tisArAdayo bhavanti tadA | taM puruSa, kSINaM mRtamAdizet kathayedityarthaH / etadariSTaM saptarAtri kasmAt punarmaraNamapratisAdhanamityata Aha-pretA ityAdi / kam / kheda ityAdi / balavAn atizayena / viyujanti prANaiH | pretAH prANino vigatiM prAptAH, bhUtA yamAnucarAH, pizAcAH saha viyogaM kurvanti mArayantItyarthaH / etadariSTaM trirAtrikam / / pizitAzanA devayonayaH, rakSAMsi rAvaNAnucarAdIni, upasarpanti zyAvetyAdi / savyaM cAkSi nimajjati vAmamakSi buDatItyarthaH / samIpaM gacchanti, pratighnanti vinAzayanti, jighAMsayA hantuyasya mukhaMca jAyate pUti mukhaM zaTitaM bhavatItyarthaH; etatritayamapi micchayA, moghA niSphalAH / anye vyAkhyAnayanti,-zArIrasamudAyenaivAriSTaM; kecididamariSTaM sAnnipAtikamAhaH, ata eva | vyAdhiSu kriyAvephalyahetavaH prAguktAH; tathAhi,-"sa sthiratvAmaraNamaryAdA'pi tatpramANenaiva / vakramityAdi / ApUryate mriyate. mahattvAca dhAkhanukramaNena ca / nihantyauSadhavIryANi mantrAn azrUNAM cakSurambhasAm / khidyata iti khedayuktI bhvtH|| duSTAho yathA-" (sU. a. 23) iti / AgantuSu punaratra AkulatAM yAtIti odanamaNDAdineva pUrNe akssinniityrthH| mUtAnubandhAcA bhUtAnubandhAca kriyAvaiphalyaM darzayati-pretA ityAdinA / tatra gamiSyato gantumicchataH puruSasya / caraNAviti dvivacanena dvile pretA akRtakoddiSTA bhaviSyatpitRmedAH, bhUtAH pizAcamedAH, labdhe ubhazabdo yaugpdyjnyaapnaarthH| etadariSTaM mauhUrtikaM prAhari rakSAMsi vividhAni ceti brahmarAkSasAdimedAdvividhAni nAnAkaM ca / atimAtramityAdi / atra gAtrANi paricArakaiH saMvAha- prakA prakArANItyarthaH / cakAradvayamauSadhavIryopaghAte tulyasAmarthya kaizcotthApyamAnAnyakasmAt kAraNaM vinA laghUni laghutarANi, | samuccinoti / tathAhi-yathA 'sa sthiratvAt' ityAdau zArIragurUNi bhAravanti; athavA gurUNi sthUlAni, laghUni kRzAniH | vyAdhikriyApratighAtasAmarthyamuktaM, tathA''gantuvyAdhikriyApratisyubhaveyuH / vaivakhato yamaH, AlayaM gRhaM, gantA gamiSya-| ghAtasAmathyemapyatra 'pretA' ityAdau // 31 // 32 // tItyarthaH / paGketyAdi / mRSTAn gandhAn ye puruSA vAnti zobhana- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutagandhAna muJcantItyarthaH / etadariSTaM vArSikam / yUketyAdi / vyAkhyAyAM sUtrasthAne ektriNshttmo'dhyaayH||31|| .baliM kAkabalim / yasya ratirnAsti yasya sukhaM nAsti, na ramate kvApItyarthaH, paraloke baddharatilAt; etadariSTaM vArSi . dvaatriNshttmo'dhyaayH| kam / jvaretyAdi / anyonyAvasAdina iti parasparopadraviNaH / balamutsAhalakSaNam / pravAhikA atisAramedaH / upasthitaH | athAtaH khabhAvavipratipattimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 samIpasthita ityarthaH // 17-29 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| viSameNopacAreNa karmabhizca puraavtaiH|| khabhAvazabdAnantaramAdizabdo lupto draSTavyaH, tena khabhAvAbhanityatvAca jantUnAM jIvitaM nidhanaM vrajet // 30 // diviprtipttirityrthH| khabhAvazabdenAtra prkRtirucyte||1||2|| .. kasmAdetAnyariSTAnyutpadyante yebhyo jIvitaM nidhanaM yAtI- svabhAvasiddhAnAM zarIraikadezAnAmanyabhAvitvaM tyAha-viSameNetyAdi / prakRterbalAdIn bhAvAnavekSya kRta upa- ( maraNAya / tadyathA-zuklAnAM kRSNatvaM, kRSNAnAM cAraH samopacAraH, tadviparIto viSamopacAraH / purAkRtaiH pUrva zuklatA, raktAnAmanyavarNatvaM, sthirANAM mRdutvaM, janmArjitaiH, karmabhiH zarIrasthApakaiH, 'kSINaiH' ityadhyAhAraH / mRdUnAM sthiratA, calAnAmacalatvam, acalAnAM anityatvAditi vinAzilAdityarthaH / nidhanaM vinAzaH / anye, calatA, pRthUnAM saMkSiptatvaM, saMkSiptAnAM pRthutA, ariSTAdanyato'pi maraNamutpadyata ityAhuH / tathAhi, yuktivya- dIrghANAM haskhatvaM, hakhAnAM dIrghatA, apartanadharmiNAM pAzrayaM maraNamuktaM 'viSameNopacAreNa' ityanena, daivavyapAzrayaM tu patanadharmitvaM, patanadharmiNAmapatanadharmitvamakamaraNaM 'karmabhizca purAkRtaiH' ityanenoktaM, khabhAvAdapyanityaM jIvitaM bhavatIti 'anityatvAca' ityanenocyate, etena trihetukaM | |. 1 'pUrvAdhyAyAnuktAM zarIravikRtimavayavapravibhAgena darzayituM maraNamuktam / nanu, sarvatrAriSTamante maraNAyotpadyate, tat kathaM svabhAvavipratipattirabhidhIyate / tenAdhikArAnuvRttirevAdhyAyasaMbandhaH' maraNe hevantarANyuktAni? satyam , ullaGkitacikitsAmAgairdoSairja- iti cakraH / 2 'svabhAvena prakRtyA prasiddhAnAmiti svabhAvaprasiddhAnyate maraNaM, riSTamapi ca tathAvidhaireva doSairjanyate, ata eka- nAm' iti cakraH / 3 'asthiratvaM' iti pA0 / 4 'apatanadharmaNAM' sAmagrIjanitamevAriSTamiti na doSa iti manyante // 30 // / iti paa0| 5 'patanadharmatvaM' iti pA0 / Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM ~ smAt , zaityauSNyasnagdhyaraukSyaprastambhavaivarSyAvasA- tpattiH, lalATe vA prabhAtakAle khedaH, netrarogAdanaM cAGgAnAm // 3 // dvinA vA'zrupravRttiH, gomayacUrNaprakAzasya vA tAM khabhAvavipratipattiM saMkSepeNa tAvannirdeSTamAha,-khabhAva rajaso darzanamuttamAGge nilayanaM vA kapotakaGkakAsiddhAnAmityAdi / anyabhAvivaM guNakarmabhyAM kRtvA, tathA kaprabhRtInA, mUtrapurISavRddhirabhujAnAnAM, tatpraNAzo viziSTadravyAntarasaMyogAccaviziSTadravyAntarasaMyogazca 'sirANAM vA bhuJjAnAnA, stanamUlahRdayoramsu ca zUlotpattayaH, darzanaM lalATe, nAsAvaMze vA piDakotpattiH' ityAdinA vakSya- | madhye zUnatvamanteSu parimlAyitvaM viparyayo vA, mANaH / tatra khabhAvasiddhAnAM zarIraikadezAnAmanyathAbhAvi tathA'dhoGge zvayathuH zoSo'GgapakSayorvA, naSTahInavistareNopadarzayannAha-tadyathetyAdi / akasmAcca zuklAnAM netra- vikalavikRtakharatA vA, vivarNapuSpaprAdurbhAvo vA kadezAnAM ninimittaM kAyaM maraNAya / kRSNAnAM locanamadhyasya dantamukhanakhazarIreSu, yasya vA'psu kaphapurISaretAruNye kezazmazrulomnAM ca zuklatvamariSTam / raktAnAM netrAntapA tAMsi nimajanti, yasya vA dRSTimaNDale bhinnavikadakaratalatAlvoSThajihvAnAmAkasmikamanyavarNatvaM zvetapItakRSNanI tAni rUpANyAlokyante, snehAbhyaktakezAGga iva lakhamariSTamiti / sthirANAM kaThinAnAM kezazmazrunakhadantasirA yo bhAti, yazca durbalo bhaktadveSAtisArAbhyAM snAyusrotaHprabhRtInAM mRdulaM komalakhamariSTamiti / mRdUnAM pIDyate, kAsamAnazca tRSNAbhibhUtaH, kSINazchardimAMsazoNitamedomanazukranAbhihRdayayakRtplIhaprabhRtInAM sthiratvaM | bhaktahaSayukta saphanA bhaktadveSayuktaH saphenapUyarudhirodvAmI hatakharaH kAThinyaM vikRtiriti / kecit 'mRdUnAm' ityatra 'adRDhAnAm' zUlAbhipannazca manuSyaH,zUnakaracaraNavadanAkSINo'. iti paThanti / calAnAM vAtAzayasirAsandhijihAdInAmaspanda-na nadvaSI sastapiNDikAMsapANipAdo jvarakAsAbhinakhamariSTamiti / sirA dazaiva calA bhavanti, tAstu zArIre bhUtaH, yastu pUrvAhe bhuktamaparAhne chardayatyavidagdha vakSyati / acalA mAMsamedo'sthinAbhayasteSAM calakhamariSTama. matisAyate vA sa zvAsAmriyate, bastavadvilapan anye tu nAsAkarNamAMsAdInAmityAhaH / pRthanAM saMkSiptatvamiti | yazca bhUmau patati sastamuSkA, stabdhameDho bhagnagrIvaH vistIrNAnAM khalpavaM; tatra vistIrNAni zirolalATavakrAMsoraH- pranaSTamehanazca manuSyA, prAgvizuSyamANahRdaya ArdrapRSThAdIni, teSAM saMkSiptasamariSTam / saMkSiptAnAM dRSTimaNDalanakha zarIraH, yazca loSTa loSTanAbhihanti kASThaM kASThena, romagulphAdInAM pRthutvamariSTam / dIrghANAM nayanabhujAGguliparvocchrA | tRNAni vA chinatti, adharoSThaM dazati, uttaroSThaM vA . sAdInAM hrakhatvamariSTam / hrasvAnAM jaGgAmeDhagrIvAdInAM dIrghakhamari- leDhi, Aluzcati vA kaNoM kezAMzca, devadvijagurusuhaH STam / apatanadharmiNAM patanadharmitvamiti apatanasvabhAvAnAM vaidyAMzca dveSTi, yasya vakrAnuvakragA grahA garhitasthAnapatanakhabhAvatvamityarthaH / tatrApatanadharmiNaH kezazmazrulomana- gatAH pIDayanti janmarsa vA, yasyolkAzanibhyAmakhAdayaH, teSAM patanadharmilamariSTam / patanadharmiNAmapatana-bhihanyate horA vA, gRhadArazayanAsanayAnavAdharmilamiti patanadharmiNAM khedamUtrapurISAdInAmapatanadharmitva- | hanamaNiratnopakaraNagarhitalakSaNanimittaprAdurbhAvo mariSTam / akasmAditi animittamityarthaH / akasmAdityetaduktaiH / veti // 4 // zuklAnAM kRSNavamityAdibhirvakSyamANaizca zaityauSNyAdibhiH saha | khebhya ityAdi / avasrastavaM bhrUpakSmaprabhRtInAM sthAnAdadhaH pratyekaM sNbdhyte| zaityetyAdi / hastapAdocchAsAdiSu khabhAvoSNa- | pralambanam , utkSiptatvaM teSAmevordhvagamanaM, bhrAntavaM cakSurAdInAM tAyukteSu zaityaM, zItatvayukteSu phUtkArAdiSu cauSNyaM, snigdhatA- | bhramaNam , avakSiptatvaM teSAmeva tiryakSiptatvaM, patitalaM zirogrIyukteSu nayanatArakAdiSu rokSyam , anabhyaktakezavagAdiSu rUkSeSu vAdInAmadhAryamANatA, vimuktavaM sandhInAM mokSaH, nirgatatvaM snigdhatvam / prastambhaH prakarSaNa stabdhatA / netrayoraGgAvayavAnAM bahiniHsaraNaM jihvAnetraprabhRtInAm , antargatalaM jihvAnetranAsAca vaivayaM gaurakSyAmAdivarNAnAM vaiparItyam / avasAdo'pravRttirvai dInAmantaHpravezaH, 'anirgatakham' iti kecit paThanti tatrApi kalyamityarthaH / kecit 'vaivaryopasarjanaM cAGgAnAm' iti paThanti, sa evArthaH; gurulaghutvAni gurUNi bAhuziraHsakthyAdIni, vyAkhyAnayanti ca-upasarjanaM tadbhAvApattirityarthaH // 3 // laghUnyakSipakSmAdIni, teSAM viparItakhamariSTam ; 'avakSiptalam' khebhyaH sthAnebhyaH zarIraikadezAnAmavanastorikSa- ityatra' 'avakSiptam' iti kecit paThanti, tatrApi sa evArthaH / tabhrAntAvakSiptapatitavimuktanirgatAntargatagurulaghu- pravAlavarNetyAdi vyaGgAnAM kSudrarogavizeSANAmakasmAdanimittaM tvAni, pravAlavarNavyaGgaprAdurbhAvo vA'pyakasmAt, pravAlasadRzavarNatAprAdurbhAvo bhavatItyarthaH; pravAlo vidrumaH, sa sirANAM ca darzanaM lalATe. nAsAvaMze vA piDako-ca samudrajAto'tyantarakto vallI vizeSaH; vyaGgarogasya zyAvatvaM 1'nAsAvaMze ca piDakA pravAlavaNava boddhadhyA; yaduktaM hArIte- 1 bhinnavikRtAni rUpANi netrakumArikAyAM jJeyAni' iti 'bimbIvidrumavarNAbhA zakragopaprabhA'pi vA / nAsAvaMze bhavedyasya | ckrH| 2 'vakrAnuvanagA ityAcariSTAni azArIrANyapyatra prakaraNe " piDakA na sa sidhyati' iti cakraH / mahAphalatayA asaMdigdhatayA ca paThitAni' iti cakraH / / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 32] sushrutsNhitaa| 143 prAkRtaM, raktavaM vaikRtam / sirANAmiti pravAlavarNAnAmiti atrApi | cyutANDaH, stabdhamer3haH stabdhaliGgaH, bhagnagrIva iti natagrIvaH, cakArAt saMbandhanIyam; athavA'prAkRtasirANAM darzanamariSTa- pranaSTamehanazceti antaHpraviSTaliGga ityarthaH; atra cakAro vAzamiti / nAsetyAdi 'piDakAyAH pravAlavarNAyAH' ityatrApi jJeyaM, | bdArthaH, tena stabdhamer3ho bhavati pranaSTamehano vA bhavatItyarthaH / nAsAvaMzo nAsAsthidaNDaH, anye tu nAsAvaMze lalATe ca atrApi zvAsAnniyata iti yojyam / prAgityAdi / yasya piDakAyA utpattiM vAzabdAnmanyante / lalATe iti atra 'lepa- | manuSyasya zarIramAImevAvatiSThate hRdayaM prathamameva zuSyati jvariNa' iti zeSo jJeyastantrAntaradarzanAt / netrarogAdityAdi-tasyAriSTam , etadariSTaM pAkSikam / yazcetyAdi |-tRnnaani chinatti ayaM pATho nibandheSu na paThitaH, vRddhaiH paThitavAdasmAbhirapi 'nakhaiH' iti zeSaH / adharauSThaM dazatIti adhastanamoSThaM dantaipaThitaH / gomayetyAdi |-gomyN gopurISaM, tasya rajaHprakAzasye- gRhNAtItyarthaH / uttarauSThaM vA leDhIti uparitanauSThaM jihvayA tyAdi prathamaM mAsikamariSTaM; nilayanaM vetyAdi dvitIyam , 'utta- spRzatItyarthaH / ayaM pATho nibandheSu na dRzyate, vRddhaiH paThimAGge' ityatrApi saMbadhyate, nilayanamiti upavizanam / stana- | tatvAdasmAbhiH paThitaH / AluccatItyAdi / AluJcati utpATamUletyAdi |-atraapi bhujAnAnAmeveti boddhavyam, etacca yatItyarthaH / devetyAdi / suhRnmitram / dveSTi aprIto bhavati / malapraNAzena saha yadA samuditaM bhavati tadA'riSTamiti jJeyam / etadariSTaM vArSikam / yasyetyAdi / samAkrAntaM rAziM muklA madhya ityAdi |-mdhye zUnalam , anteSu hastapAdAdiSu parimlA- punaH pUrvameva bhuktarAziM nakSatraM vA yAti saH vakragaH, punazcAyitvaM zuSkatA, viparyayo veti ante zUnalaM madhye ca parimlA- nugata evottare sthAne'nuvakragaH; garhitasthAnagatA iti 'grahA' yitvamityarthaH / etadariSTaM mAsikam / tathetyAdi |-ardhaangge | iti saMbadhyate, tacca garhitaM ninditaM sthAnaM jyotiHzAstrAdevAzvayathau satyadhaiM parimlAyitvamiti yojyam / aGgapakSayoriti pakSaH | vagantavyam / janmakSaM janmanakSatram / tejaHpiNDanipatanamulkA, zarIrArdham / naSTetyAdi |-nssttkhrtaa atyantakharAbhAvaH, hIna- azanirvidyudagnibhedaH, etAbhyAM yadA AkAze uditaM janmakharatA zabdahakhatvaM, vikalakharatA gaddAdikharavaM, vikRtakharatA | nakSatraM janmanakSatravelA vA abhihanyate tadA'riSTamityarthaH / khAbhAvikakharasya vaiparItyam / vivarNetyAdi |-vivrnnpussppraa- horA janmalagnaM, tadapi yadolkAzanibhyAM hanyata ityarthaH / durbhAvaH anujvalavarNabinduprAdurbhAvo dantAdiSvariSTam / yasye- | gRhetyAdi |-gRhaadiinaaN yAni garhitalakSaNAni vAstuvidyAdiSUktAni tyAdi / yasya puruSasya, apsu pAnIyeSu, nimajanti buDanti; | tannimittastatkAraNaH prAdurbhAva utpattirariSTasyetyarthaH; dArA bhAryA. etadariSTaM tu yadA trayANAmapi nimajjanaM bhavati tadA riSTamiti | yAnaM zibikArathAdi, vAhanaM hastyAdi, maNayaH sphaTikAdayaH / jJeyaM, mAsikaM caitadariSTam / yasyetyAdi / bhinnAni nAnAvidhAni | ratnazabdo gRhAdibhiH saha pratyakaM saMbadhyate / upakaraNAni gavAzvaprabhRtInAM, vikRtAni bIbhatsAni tribhujatriziraAditve- ghaTapiTharasUryAdIni // 4 // nAdhikAGgAni, ekAkSyekabhujaikakarNAditvena vA nyUnAGgAni; yasya / bhavanti cAtrapuruSasya dRSTimaNDalAbhyantara evaMvidhAni rUpANyAlokyante dRzyante | tasyAriSTam / anye tu "yasya vA dRSTimaNDale'bhinne iti dRSTi- | cikitsyamAnaH samyak ca vikAro yo'bhivardhate // maNDalavizeSaNaM 'abhinne' iti kurvanti; tatrA'bhinna ityatrAbhi-prakSINabalamAMsasya lakSaNaM tdgtaayussH||5|| ghAtajo bheda AdhyAtmikadoSebhyo vA bhedo'bhipretH| tatra vikRta- | nivartate mahAvyAdhiH sahasA yasya dehinH|| rUpAvalokanaM sadyo'riSTaM pAzcavArSikaM vA" iti vyAkhyAnayanti / na cAhAraphalaM yasya dRzyate sa vinazyati // 6 // DetyAdi |-srvdaa yadyevaM bhavati tadedamariSTam / yazcetyAdi / - sarvavikArANAmanuktamariSTamabhinirdizannAha-cikitsyamAna yaH pumAn durbalo balahIno mAMsahIno vA; tatra kAsatRSNArucya ityAdi / mahAvyAdhirvAtavyAdhipramehAdiraSTavidhaH; zoSAdiH tIsArA iti samuditamariSTaM durbale nare / kSINetyAdi kSINe nare kAyacikitsApaThito vaa| sahasA vegenetyarthaH // 5 // 6 // yadA chodaya upadravAH samuditA bhavanti tadA'riSTam / zUnetyAdi |-jvrkaasaabhibhuute kSINe nare yadA zUnakaracaraNAyupadravA | etAnyariSTarUpANi samyag budhyeta yo bhissk|| bhavanti tadA'riSTam / sastapiNDikaH zithilajAnugulphAntarAla- | sAdhyAsAdhyaparIkSAyAM sai rAkSaH saMmato bhavet // 7 // sthitamAMsapiNDaH; srastazabdaH piNDikAdibhiH saha pratyeka iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne svabhAvavipratisaMbadhyate / aMsaH skandhaH / yasvityAdi |-ythaa zaunikena pattirnAma dvaatriNsho'dhyaayH||32|| vyApAdyamAno bastazchagalakaH, vilapan zabdaM kurvan , bhUmau patati tadvanmanuSyo'pyariSTayukta iti / sastamuSka iti sthAnA- 1'maNireva ratnaM muktAmANikyAdi' iti cakraH / 2 'mahAvyA piriha mahAmUlo vyAdhiH,, asyAtimUlatayA krameNa vartanaM prakRtiH, 1 gosarge vadanAyasya skhedaH pracyavate bhRzam / lepajvaropasRSTasya | sahasA nivartanaM vikRtitvAdiSTam / na cAhAraphalamiti upazayazaktidurlabhaM tasya jIvitam // ' iti madhukozavyAkhyAyAM tatrAntarIyaM lakSaNavalajananamAhAraphalaM, tanna bhavati' iti ckrH| 3 'pAdhyaH vacanam / | sa nRpaterbhavet' iti pA0 / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna ariSTajJAnaphalaM darzayannAha-etAnItyAdi / sAdhyAsAdhye prANamAMsakSayaH zoSastRSNA cchardivarastathA // 5 // tyAdi sa vaidyaH sAdhyAsAdhyayoH parIkSAyAM nRpateH zlAghyo | atIsArazca mUrchA ca hikkA zvAsastathaiva ca // bhavet // 7 // | etairupadravairjuSTAn sarvAneva vivarjayet // 6 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandha- yairupadravairjuSTA asAdhyA bhavanti vAtavyAdhyAdayo rogAstAnupadra. . saMgrahAkhyAyAM sUtrasthAne dvAtriMzattamo'dhyAyaH // 32 // vAnAha-prANamAMsakSaya ityAdi / -utsAhopacayakSaya ityarthaH / cakAratrayaM vakSyamANazophalakkhApAdInAM samuccayArtham / etaitrystriNshttmo'dhyaayH| rupadravairjuSTA ityatra bahuvacanaM tribhirvA juSTA iti khyApanArtham / athAto'vAraNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| anye 'prANamAMsakSayazvAsatRSNAzoSavamIjvaraiH / mUrchAtisAra hikkAbhiH punazcaitairupadvaiH // varjanIyA vizeSeNa bhiSajA siddhiyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| . micchatA'-iti paThanti // 5 // 6 // avAraNIyamiti vAraNaM cikitsA, na vidyate vAraNaM yeSAM te | | zUnaM suptatvacaM bhagnaM kampAdhmAnanipIDitam // avAraNA vyAdhayaH, tAnadhikRtya kRto'dhyAyo'vAraNIyaH; ete- | | naraM rujArtamantazca vAtavyAdhirvinAzayet // 7 // nAsAdhyavyAdhInadhikRtya kRto'dhyAyo'vAraNIya ityarthaH // 1 // 2 // prativyAdhiniyataM viziSTamariSTaM drshynnaah-shuunmityaadi| . upadravaistu ye juSTA vyAdhayo yAntyavAryatAm // zUnAdyupadravasahitaM puruSaM vAtavyAdhirvinAzayediti saMbandhaH / suptarasAyanAdvinA vatsa! tAn zRNvekamanA mama // 3 // vacaM badhiratvacam , bhagnaM vAtena truTitam / rujArtamantazceti upadravairiti yaH pUrvotpannaM vyAdhi jaghanyakAlajAto vyAdhi antarmadhye rujAta gabhIravedanApIDitaM; kecit 'naraM rujArtimantaM rupasRjati sa tanmUla evopadravasaMjJaH; jaghanyakAlajAta iti ca' iti paThanti; tatra rujA todAdilakSaNA, artiH zUlaH // 7 // pazcAtkAlajAta ityarthaH / upadravaisviti tuzabdo'trAvadhAraNArthaH, pAyathoktopadvAviSTamatipracutameva vA // tenedamavadhArayati-pUrvAdhyAye'riSTaimaraNamabhihitam, atra tUpa- | e| piDakApIDitaM gADhaM prameho hanti mAnavam // 8 // dravairiti / kecit 'upadravaizca' iti tuzabdasthAne cakAraM paThanti, cakArastu lakSaNe'rthe, tenopadravairlakSaNairjuSTA ityarthaH, juSTAH yathoktopadravAviSTamiti makSikopasarpaNAdayaH zlaiSmikANAM, sahitAH / rasAyanAdvineti rasAyanena hyasAdhyo vyAdhirapi prAyaH vRSaNAvadaraNAdayaH paittikAnAM, hRdhAdayo vAtikAnAM, tairAviSTaM sAdhyate / ekamanAH sAvadhAnaH / mameti mama pArthAt / 'vyAdhayo saMyuktaM mAnavaM prameho hanti / atipracutamiti sudhu sravanmUtram / yAntyasAdhyatAm' iti kecit paThanti // 3 // piDakApIDitamiti piDakAH zarAvikAkacchapikAdayaH / gADham vAtavyAdhiHpramehazca kuSThamarzo bhagandaram // atizayena // 8 // azmarI mUDhagarbhazca tathaivodaramaSTamam // 4 // prabhinnapraghutAGgaM ca rakanetraM hatasvaram // aSTAvete prakRtyaiva duzcikitsyA mhaagdaaH|| | paJcakarmaguNAtItaM kuSThaM hantIha kuSTinam // 9 // prathamaM mUlavyAdhayo bhavanti pazcAdupadravA iti mUlavyAdhIn / prabhinnamityAdi |-prbhinnprsutaabhyaaN sahAGgazabdaH pratyeka darzayati-vAtavyAdhirityAdi / vAtavyAdhiratra mahAvAtavyA-saMbadhyate / hatakharamiti naSTakharam / paJcakarmaguNAtItamiti atra dhirabhipreto mahacchabdalopAt / aSTAveta ityatra dvitIyaM punara- vamanAdInAM paJcakarmaNAmaprAptaphalamityeke; tattu na samyak , yataH TagrahaNaM sarveSAM tulyatvakhyApanArtham ; anye vanyathA samAdadhati, paJcazabdena paJcamadhAtvavasthitaM kuSThamuktaM; tatra karmANi saMzo. tattu vistarabhayAnna likhitam / prakRtyaiva khabhAvenaiva / mahA- dhanasaMzamanAbhyaGgagugguluzilAjatuprabhRtIni, teSAM guNAH phalAni, gadA iti mAraNAtmakakhAdasAdhyatvAca mahattvameSAmiti / 'aSTA- | tebhyo'tItam / etaduktaM bhavati-asthigatakuSThaM saMzodhanAdibhivete mahAntastu vyAdhayo dustarAH sadA'-iti kecit rapyaprAptavizeSaM kuSThinaM hanti / anye tu 'pUrvarUpakriyayA saha paThanti // 4 // rasAdidhAtUnAM caturNA kriyAsamUhaH paJcakarmANi' iti manyante / tadyathA-pUrvarUpeSu saMzodhanamubhayataH seveta; khaprApte zodha1 triprakArA vyAdhInAmasAdhyatA-liGgavizeSayogAt , upadrava nAlepanAni, atra lakzabdena raso'bhidhIyate; evaM zoNitamAMvizeSayogAt , riSTavizeSayogAcca / tatra liGgAsAdhyatA svabhAvA samedasAmapi cikitsitaM nirdiSTaM darzanIyamiti / iheti asmin sAdhyAnAM tridoSavisarpodInAmutpattisiddhaliGgarevAsAdhyatA svasvaviSaya zAstre // 9 // eva darzanIyA; riSTAsAdhyatA ca pUrvAdhyAyairuktA; avaziSTAmupadravAsAdhyatAM yathApradhAnaM yathAvyAdhiSu darzayituM vAraNIyo'bhidhIyate / / | tRSNArocakazUlArtamatipratazoNitam // cikitsA bAraNIyA yeSUpadravA sAdhyeSu vyAdhiSu te vAraNIyAH / zophAtIsArasaMyuktamarzovyAdhirvinAzayet // 10 // vAraNIyasaMzaivAdhyAyasya / manye tu 'avAraNIya' iti vyAkhyAtavantaH' / 1'yathoktopadravAviSTamiti yasmin pramehe ye upadravA uktA. iti ckH| stayuktaM sat atroktopadravayukta mAnavaM hantIti ayam' iti ckrH| Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 33] sushrutsNhitaa| 145 ..sRSNetyAdi / tRSNArocakAdhupadravasahitaM puruSamarzovyAdhirvi- | iti zeSaH / zItArdito 'bahiH' iti zeSaH / antaruSNazceti nAzayediti saMvandhaH // 10 // antardAhayuktaH / hRSTaromA uddharSitaromA / hRdi saMghAtazUlavAvAtamUtrapurISANi krimayaH zukrameva ca // niti aSThIlAvatsaMhatavastuzUlavAnityarthaH; anye tu mahAzUlabhagandarAt prasravanti yasya taM parivarjayet // 11 // | vAniti manyante / nityaM vakeNa cocchrasyAditi sarvadA mukhe. novaM zvAsaM kuryAdityarthaH / taM jvaro hanti mAnavamiti taM mAnavaM vAtetyAdi // 11 // jvaro hanti vinAzayatItyarthaH / hiketyAdi / mUDha vyAmohayuktaprazUnanAbhivRSaNaM ruddhamUtraM ruganvitam // manasam / vibhrAntalocanamuccalitAkSam / kSapayati jvara azmarI kSapayatyAzu sikatAzarkarAnvitA // 12 // iti 'tatkSaNAdeva' iti zeSaH / AvilAkSamityAdi / AviprazUnanAbhItyAdhupadravasahitaM puruSamazmarI kSapayati vinAza- lAkSam odanamaNDavadazrupUrNekSaNam / pratAmyantaM prakarSeNa mohaM yati / Azu zIghram / sikatAzarkarAnviteti sikatA vAlukA, gacchantam / atIva ceti aharnizamityarthaH / itthaMbhUtamAvilAkSatatsadRzA yA zarkarA tayA sahitA'zmarItyarthaH // 12 // tAdyupadravasahitaM naraM nAzayati jvara iti saMbandhaH // 15-18 // garbhakoSaparAsaGgo makallo yonisNvRtiH|| zvAsazUlapipAsAta kSINaM jvaranipIDitam // hanyAt striyaM mUDhagarbhe ythoktaashcaapyupdrvaaH||13|| vizeSeNa naraM vRddhamatIsAro vinAzayet // 19 // garbhetyAdi / garbhakoSaparAsaGgapramRtyupadravAH triyaM hanyurvinA- atra vizeSeNa vRddhamiti avRddhamapyevaMbhUtaM vinAzayet , vRddhaM zayeyuH, kasmin sati ? mUDhagarbhe; garbhakoSaparAsaGga iti garbhA- punarvizeSeNAtizayenetyarthaH; itthaMbhUtaM naraM zvAsAdyupadravasahitamazayasya paraH zreSTha AsaGgo'tizayena nirodha ityarthaH; anye tu tisAro vinAzayediti saMbandhaH / 'kSINaM jvaranipIDitam' ityatra khasthAnAt parasthAnaM galA garbhasya saGgo nirodha utpadyate, anena | sthAne 'kSINaM bimbizIpIDitaM' iti paThanti kecit / atra prakAreNa 'parAsaGga' iti kathayanti / makkala iti garbhiNIvyAka- | bimbizIzabdena pravAhikocyate, bheDenAtroktaM,-'pravAhikAmiti raNokto jJeyaH; tatrAprajAtAyAzceti cakArAnna kevalaM prajAtAyAH, vidurbimbizI khapare budhAH' iti // 19 // aprajAtAyA api makallo bhavati, tathA garbhAzayAcyutagarbhAyA zakAlamantradveSTAramUrdhvazvAsanipIDitam // yonidvArasaktagarbhAyAzca raktaM srutamantaHsthitaM pacyamAnaM makalla kRccheNa bahu mehantaM yakSmA hantIha mAnavam // 20 // saMjJaM bhavatIti jJeyam / yonisaMvRtiH yonisaMkocanam / yathoktAzcApyupadravA iti AkSepakakAsazvAsabhramAdayo mUDhagarbhanidAne ___ kRcchreNa bahu mehantamiti kRcchreNa kaSTena, bahu mehantaM kSarantaM, paThitAH / 'hanyuH striyaM mUDhagarbhA' iti kecit paThanti; mUDha | 'malaM' iti zeSaH / etenAhArasyAtizayamalIbhAvaH kathitaH, yasya garbho mUDhagarbhasahitAm // 13 // cAtizayamalo niSpadyate tasya mAMsaraktakSayo bhavati, sa punara sAdhyo bhavati, itthaMbhUtaM naraM zuklAkSakhAdyupadravasahitaM yakSmA pArzvabhaGgAnavidveSazophAtIsArapIDitam // hantIti saMvandhaH / iheti asmin zAstre // 20 // viriktaM pUryamANaM ca varjayedArditam // 14 // zvAsazUlapipAsAnavidveSapranthimUDhatAH // - pArzvetyAdi / pArtho bhajyate'neneti pArzvabhajho vedanAvi. bhavanti durbalatvaM ca gulmino mRtyumenyataH // 21 // zeSaH / viriktaM pUryamANaM ceti virecanadravyairvahuzo virikaM punaH pUryamANamudarArditaM varjayediti // 14 // __- zvAsetyAdi / granthimUDhateti gulmasyAdarzanam / ete zvAsAdhu padravA bhavanti, kasyetyAha-gulmino mRtyumeSyata iti |ystaamyti visaMjJazca zete nipatito'pi vA // gulmino gulmayuktasya puruSasya, mRtyuM maraNam , eSyato gamiSyata zItArdito'ntaruSNazca jvareNa mriyate nrH|| 15 // ityarthaH // 21 // . yo dRSTaromA raktAkSo hRdi saMghAtazUlavAn // nityaM vakreNa cocchusyAttaM jvaro hanti mAnavam 16 AdhmAtaM baddhaniSyandaM chardihikAtRDanvitam // hikAzvAsapipAsAta mUDhaM vibhrAntalocanam // rujAzvAsasamAviSTaM vidradhirnAzayennaram // 22 // saMtatocchAsinaM kSINaM naraM kSapayati jvaraH // 17 // ___AdhmAtamityAdi / baddhaniSyandaM baddhamUtraM ruddhapUyagatikaM vaa| AvilAkSaM pratAmyantaM nidrAyuktamatIva ca // kAyacikitsAyAM yadyapi vidradhina paThitaH, tathA'pIha gulmAkSINazoNitamAMsaM ca naraM nAzayati jvrH||18|| nantaramupadravaiH so'pyasAdhyo bhavatIti paThitaH / samAviSTamiti kAyacikitsAvyAdhInupadravarasAdhyAn nirdizannAha,-yastA | sahitaM naraM, vidradhirnAzayediti saMbandhaH // 22 // myatItyAdi / yastAmyati muhurmuhurmUchA gacchati / visaMjJaH zete pANDudantanakho yazca pANDunetrazca bhAnavaH // saMjJArahitaH khapitItyarthaH / nipatito'pi veti 'saMjJArahitaH pANDusaMghAtadarzI ca pANDurogI vinazyati // 23 // 1 'saGgo garbhasyaiva sthAnAntarasaMlamatvaM' iti ckrH| 1 'ucchalitA' iti pA0 / sU0 saM019 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrakhAnaM aAINMannKARAPA R pANDityAdi / pANDazabdena zvetatvamabhidhIyate / dantanakhayoH yuktasenIyamiti yuktA senA yasya sa yuktaseno rAjetyarthaH; pANDutA'sthigatadoSeNa, netrapANDutA pANDusaMghAtadarzitvaM ca tamadhikRtya kRto'dhyAyo yuktasenIyaH // 1 // 2 // majjagatadoSeNa / pANDusaMghAtadarzI ceti pANDUnAM zvetadravyANAM nRpateryuktasenasya praanbhijigiisstH|| saMghAtaH samUhaH, taM sarvAsu dikSu pazyatItyarthaH // 23 // bhiSajA rakSaNaM kArya yathA tadupadekSyate // 3 // lohitaM chardayedyastu bahuzo lohitekssnnH|| vijigISuH sahAmAtyairyAtrAyuktaH prytntH|| raktAnAM ca dizAM draSTA raktapittI vinazyati // 24 // rakSitavyo vizeSeNa viSAdeva nraadhipH||4|| lohitamityAdi / bahaza iti bahuvAram / lohitekSaNa iti yuktasenasyeti sajjasenasya, gajaturagarathapadAtilakSaNacaturaGgaraktanetraH, etacca pUrvavanmajagatadoSeNeti / raktAnAM ca dizAM | balasyetyarthaH; anye yuktasenasya militasenasyeti kathayanti / dRSTeti etadapi majjagatadoSeNa / 'raktAnAM ca dizAM draSTA' ityatra parAn zatrUn , abhijigISataH jetumicchata ityarthaH / vijigISuH kecit 'lohitodgAradarzI ca' iti paThanti / tatrodgAre'pi jetumicchuH / sahAmAtyairiti kramAgataH puruSaH sahetyarthaH / lohitAgamana lohitodgAraH, lohitadarzilaM ca majjagatadoSe- yAtrAyukta iti dattaprayANa ityarthaH / rakSitavya iti garvebhya Nava, lohitaM raktaM ca sarva vastu pazyatItyarthaH / 'lohitotkara-AgantumRtyubhyaH / vizeSeNa atizayena / viSaM sthAvaraM, jaGgamaM, dazI' ityanye paThanti; vyAkhyAnayanti ca-lohitaM sarva vastu | pazyatItyarthaH / 'lohitAkAradarzI ca' ityapare paThanti // 24 // | panthAnamudakaM choyAM bhaktaM yavasamindhanam / / avAGmukhastUnmukho vA kSINamAMsabalo nrH|| dUSayantyarayastazca jAnIyAcchodhayettathA // 5 // jAgariSNurasaMdehamunmAdena vinazyati // 25 // viSaprayogabhedaM cikitsArtha darzayannAha-panthAnamityAdi / panthAnaM mArgaH sa ca viSeNa dUSito'zvAdikhurakSuNNareNunA romaavAgityAdi |-avaangmukhstu adhomukhaH, unmukho veti | kUpanAsAvivarAdiSu pravizaina vikAraM janayati / chAyAmiti viSeNa UrdhvamukhaH / balazabdenAtrotsAhaH kathyate / jAgariSNuH jAgaraNa vRkSAdidUSaNAcchAyAdoSaH, dravyakhabhAvAdvA chAyAmapi viSaM dUSazIlaH / anya 'avAJcI vA'pyudacI vA' iti paThanti, tatrApi yati; yadvA bhallAtakacchAyA tatkSaNAcchophakAriNIti / bhaktam sa evArthaH // 25 // odanAdikam / yavasaM trusAdi / dUSayanti vikRtiM kurvanti / bahuzo'pasmarantaM tu prakSINaM calitabhuvam // arayaH zatravaH / tacceti panthAdi / jAnIyAt 'liGgaiH kRtvA' netrAbhyAM ca vikurvANamapasmAro vinAzayet // 26 // | iti zeSaH / zodhayet cikitset // 5 // iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne'vAraNIyo tasya liGgaM cikitsA ca kalpasthAne pravakSyate // nAma trystriNshttmo'dhyaayH||33|| kiM talliGgaM, kA vA cikitsetyAha-tasyetyAdi ||bhush ityAdi / bahuzo bahuvArAn / apasmarantam apasmAra- | ekottaraM mRtyuzatamatharvANaH pracakSate // 6 // vegavantam / prakSINaM 'puruSam' iti shessH| netrAbhyAM ca vikurvANa- | tatraikaH kAlasaMyuktaH zeSA AgantavaH smRtaaH|| miti netradvayaM vikRtiyuktaM karotItyarthaH / itthaMbhUtaM puruSamapasmAra- nana yayakAlamRtyarasti tadA viSAdibhyo nRpatirakSaNaM yukaM, vegAdyupadravasahitamapasmAro vinAzayediti saMbandhaH / ya ete kAya- viSabhakSakasya liGgacikitse ca yukta, atha nAstyakAlamRtyuskhadA cikitsArogopadravAste samastA evAsAdhyA iti jJeyAH // 26 // kiM niSphalaprayAsenetyAzayAkAlamRtyu pramANaiH sAdhayannAdAvAgaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- mameva pramANamAha-ekottaramityAdi / ekenAdhikaM mRtyuzatamavyAkhyAyAM sUtrasthAne trayastriMzattamo'dhyAyaH // 33 // tharvANo'tharvavedavidaH puruSAH, pracakSate kathayanti / tatraikaH kAla | saMyukta iti tatra teSAM mRtyunA madhye ekaH kAlasaMyuktaH kAlamR. tyurityarthaH / zeSA AgantavaH smRtA iti zeSA urvaritA aagntctustriNshttmo'dhyaayH| vo'pamRtyavaH smRtAH kathitA ityarthaH / tatra garbhavarSeNa sahaikottaraathAto yuktasenIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| zatavarSarekottarazataM mRtyavaH pUyente; tataH zatAdavAMgakAlayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| mRtyavaH, zatAdanantaraM kAlamRtyuriti kecinmanyate / apare 1 myAdhitAnAM mArakamupadravamabhidhAya svasthAnAmapyAgantunimittaM / 'chAyAzrayavRkSAdInAM dUSaNAcchAyAduSTirbhavati; duSTavRkSAdicchAyataH prAyo maraNaM bhavati tadupadeSTuM yuktasenIyo'bhidhIyate / atra | yAyiNo vRkSAdigatena saviSeNa pavanena bAdhyante / jAnIyAditi hi sUtrasthAne'vazyaM sUtraNIyaM vakSyamANakalpasthAnasya bIjabhUtaM jJAtvA parihArArtha; parihArAzaktI zodhayedapItyuktaM; zodhayediti babhUtaM viSamabhidhAtavyaM, tathA cAnye'pamRtyava ekottara- | nirviSIkuryAt' iti cakraH / 2 'pravizan' iti hastalikhitapustake zatamityAdinA sUtrayitavyAH' iti ckrH| na paThyate / 3 'kAlasaMpastu' iti paa0| Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 34] sushrutsNhitaa| 147 bruvate-'zatazabdo'trAsaMkhyAvAcakaH, uttarazabdastu pradhAnavA- sarvaprajAnAM rAjAyattA sthitiriti rAjarakSaNaM yatnena kAryamiti cakaH; tenAsaMkhyA mRtyavaH, kAraNAnAmasaMkhyeyatvAt ; ekazca mRtyuH darzayannAha-saMkara ityAdi / saMkara ekatvaM brAhmaNazUdrAdInAM pradhAnaM, sa ca kAlamRtyuH kathyate / nanu, yo yasmin kAle varNAnAM daNDAbhAvenAcAralopAt / dharmakarmaNAmiti varNAnAmeva mriyate sa tasya kAlamRtyureva, tat kathamakAlamRtyurityucyate ? dharmasya karmaNAmanyeSAmapi / anye tu dharmikarmaNAm' iti tathA coktaM-"nAkAle mriyate kazcinnAsti mRtyurakAlajaH / yo paThanti, tatra dharmayogAdAzramAzcalAro dharmiNaH, brahmacArigRhasthayasmin mriyate kAle mRtyukAlaH sa tasya hi-" iti / vyAsa- vAnaprasthayatayazcalAra AzramAH, tatkarmaNAM praNAzaH / prajAnAmubhaTTArakeNApyuktaM,-"nAkAle mriyate kazcidviddhaH zarazatairapi / cchittiriti daNDAbhAvena kRSipAzupAlyavANijyarAjopasevAnAmakAlaprAptasya kaunteya ! vajrAyante tRNAnyapi"-iti / naitadasti, | bhAvAducchittirucchedo bhavatItyarthaH / nRpavyasanahetuta iti varNaupamAnAdipramANairbahudhA''cAryairakAlamRtyoH sthApitatvAt / tathA- saMkarAdayo'nA rAjavyasanAt kAraNAdbhavanti, tasmAdrAjA yatnena ca,-"yathA varSamakAle ca yathA puSpaM yathA phalam / yathA syAddI- rakSaNIya ityarthaH / anye 'nRpavyasanahetukA' iti paThanti; tatra, panirvANamakAle maraNaM tathA" iti / vyAsavacanamapyarjunaprotsA- | ucchittiriti saMbadhyate ||9||hkmkaalmRtyusthaapkN dRzyate; tathAhi-"jalamabhirviSaM zastraM puruSANAM nRpANAM ca kevalaM tulyamUrtitA // 10 // striyo rAjakulAni ca / akAlamRtyavo ghete tebhyo vibhyati AzA tyAgaH kSamA dhairya vikrmshcaapymaanussH|| paNDitAH" iti / anyairapyuktaM;-"kAlaH surairapi hi vazcayituM tasmAdevamivAbhIkSNaM vADmanaHkarmabhiH shubhaiH||11|| na zakyo vakSye vidhAnamapamRtyuvinAzanAya / mRtyubhavedyadi kathaM | vadyAda kathA | cintanRpati vaidyaH zreyAMsIcchan vickssnnH|| cana nApamRtyurvyAstadA carakasuzrutavAgbhaTAdyAH" iti / kAlAbALagomA noveti / apare 'DoSA AgantavaH rAjJo manujatve samAne'pyamAnuSAnuvartibhirguNairdevatvaM sAdhayasmRtAH' ityasyAgrataH "vissvgvaataadibhirydvddiipstailaadisNyutH| bAha-puruSANAmityAdi / kevalaM nizcitaM, mUrtirAkRtiH, AjJA nirvAtyate kSaNAdehI tathaivAgantumRtyubhiH" iti zlokaM paThanti, anullaGghanIya AdezaH, tyAgaH kIrtidharmArtha bahuprakAro vittavivyAkhyAnayanti va-viSvagvAtaH prabalavAtaH / Adizabdena zala- sargaH, kSamA sarvasahatA, dhairye vyasaneSu dhIratA, vikramaH parAkramaH, bhAdinipAtaH kathyate // 6 // amAnuSa eSa guNasamUho mAnuSeSu na saMbhavatItyarthaH / tasmA dityAdi |-abhiikssnnmnvrtN, tasmAt kAraNAddevamiva nRpati doSAgantujamRtyubhyo rasamantravizAradau // 7 // vaidyazcintayediti saMbandhaH / kaiH kRtvA cintayedityAha-vADmanaHrakSetAM nRpatiM nityaM yattI vaidyapurohitau // karmabhiH zubhairiti |-shubhaiH shobhnairityrthH||10||11||. atharvavedo'kAlamRtyuprazamanahetuH, tadaGgAni ca vaidyapurohitau | skandhAvAre ca mahati rAjagehAdanantaram // 12 // paThataH, atastayo rAjarakSaNe vyApAraM darzayannAha-doSetyAdi / bhavetsannihito vaidyaH srvopkrnnaanvitH|| doSA vAtAdayaH, Agantavo viSAbhighAtAdayaH / rasamatravizAra-tatrasthamenaM dhvajavadyazaHkhyAtisamucchritam // 13 // dAviti yathAsaMkhyena rasavizArado vaidyaH, mantravizAradaH purodhaaH| upasarpantyamohena vissshlyaamyaarditaaH|| tatra kecit 'rasavizArada' ityatrAdizabdalopAdrasavIryavipAkavi- svatantrakuzalo'nyeSu zAstrArtheSyabahiSkRtaH // 14 // zAradaH; athavA rasazabdena rasavanti dravyANi kathyante, teSAM vaidyo dhvaja ivAbhAti nRpatadvidyapUjitaH // vizAradaH; athavA rasazabdo'tra viSavAcakaH, tadvizArada iti kathayanti / vizAradaH paNDitaH / mantrANAmRgyajuHsAmoktAnAma vaidyasya saMtatopayogikhAducitapradezavAsaM nirdizannAhatharvavedokAnAM cetyarthaH / yattI ytnprau||7|| skandhAvAra ityAdi / skandhAvAre kaTake / mahati gurutre| ana ntaramiti avyavadhAne antarAyavarjite / sarvopakaraNAnvita iti brahmA vedAGgamaSTAGgamAyurvedamabhASata // 8 // yantrazastrakSAroSadhAgadAdiyuktaH / tatretyAdi |-ttrsthN rAjagRhasapurohitamate tasmAdvarteta miSagAtmavAn // mIpastham / enamiti vaidyam / dhvajavat patAkAvat / nirmalapurohito vedAnadhIte, vaidyastu tadaGgamAyurvedamiti vaidyAt guNakIrtanaM yazaH, khyAtiH svAbhAvikI stutiH, samucchritaM vRddhiM'purodhasaH prAdhAnyaM darzayannAha-brahmetyAdi / brahmA AyurvedamabhA gatam / upasarpanti samIpaM gacchanti / amohena nizcintaSata, kiMviSiSTam ? aSTAGgaM punaH kiMviziSTaM ? vedAGgam / varteta manasA / viSazalyAmayArditA iti arditAH pIDitAH; tena vyavaharedityarthaH / AtmavAn buddhimAn // 8 // viSArditAH zalyArditA AmayArditAzcetyarthaH / vaidyaM bahuzrutaM stuva nAha-vatantretyAdi / kuzalaH pravINaH / abahiSkRta iti nAtyasaMkaraH sarvavarNAnAM praNAzo dharmakarmaNAm // ntamakuzalaH / nRpatadvidyapUjita iti nRpaistadvidyaizca pUjitaH prajAnAmapi cocchitirnupvysnhetutH||9|| saMmAnitaH, tadvidyaiH vaidyairityarthaH // 12-14 // 1 'yatnAda' iti paa0| 1 nilaM' iti pA0 / 2'bhUpatadvidhapUjitaH' iti paa0| Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vaidyo vyAdhyupasRSTazca meSajaM paricArakaH // 15 // prazastadezasaMbhUtaM prazaste'hani coddhRtam // 22 // ete pAdAzcikitsAyAH krmsaadhnhetvH|| yuktamAtraM manaskAntaM gandhavarNarasAnvitam // guNavadbhistribhiH pAdaizcaturtho guNavAn bhiSaka // 16 // doSaghnamaglAnikaramavikAri viparyaye // vyAdhimalpena kAlena mahAntamapi sAdhayet // samIkSya dattaM kAle ca bheSajaM pAda ucyate // 23 // pAdacatuSTayaM cikitsAsAdhanaM darzayannAha-vaidya ityAdi / prazaratadezasaMbhUtamityAdi |-yuktmaatr yuktapramANam / manavyAdhyupasRSTo rogI; paricArakaH zuzrUSakaH puruSaH / karmasAdhana-skAntaM manaHpriyam / doSaghnamiti doSazabdena vAtAdaya ucyante hetava iti Arogyahetava ityarthaH // 15 // 16 // taSitA dhAtumalAzca, athavA doSahara duSTiM haratyaduSTaM na ca kopavaidyahInAstrayaH pAdA gunnvnto'pypaarthkaaH||17|| yati / aglAnikara harSakSayaM na karotItyarthaH / avikAri vipaudgAtRhotRbrahmANo yathA'dhvaryu vinaa'dhvre|| yaya iti viparyaye vyApattAvapyalpavikAra nirvikAraM vA / samIkSya vaidyasya prAdhAnyaM darzayannAha-vadyetyAdi / apArthakA | dattamiti kimabhisamIkSya ? AturopakramoktAn parIkSyAnAyurAdIn niSphalAH / udgAtA sAmavit , hotA Rgvedavit , brahmA tu trayI dezAntAn kAlAvasthAH pUrvAhlAdikA vA // 22 // 23 // vit, adhvaryuryajurvedavidupAdhyAyaH sarveSAmevopadeSTA / adhvre| sigdho'jagapsurbalavAn yukto vyAdhitarakSaNe // yajJe // 17 // vaidyavAkyakRdazrAntaH pAdaH paricaraH smRtaH // 24 // vaidyastu guNavAnekastArayedAturaM sadA // 18 // iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne yuktatenIyo plavaM pratitarahInaM karNadhAra ivAmbhasi // nAma catustriMzattamo'dhyAyaH // 34 // __ pAdatrayavyatireke'pi vaidyakriyAyAH sAphalyaM darzayannAha- snigdha ityAdi / snigdhaH prItiyuktaH / ajugupsuriti anivaidyasvityAdi / plavaM nAvaM, pretitarairantaHpraviSTajalotkSepakaiH purussaiH| ndakaH; etena kaSTavyAdhyavasthAsvapyAturaM na nindatItyarthaH / karNadhAro naukAyA netA // 18 // balavAniti balavattvAt sarvaklezasahaH / yukto vyAdhitarakSaNa tattvAdhigatazAstrArtho dRSTakarmA svayaMkRtI // 19 // iti yukto nipuNaH, etena vyAdhitasya rakSaNe tatpara ityarthaH / / laghuhastaH zuciH zaraH sjopskrmessjH|| vaidyavAkyakRditi vaidyavAkyamavikalpaM karotItyarthaH / azrAnta pratyutpannamatirdhImAn vyavasAyI vishaardH|| 20 // iti khedarahitaH / 'pAdaizcaturbhiH saMpUrNairebhiH karma prasidhyati' iti satyadharmaparo yazca sa bhiSak pAda ucyate // kecidadhyAyAnte paThanti / etaca na paThanIyaM, sarveSu nibandheSvavaidyAdInAM guNAnAha-tattvetyAdi / tattvAdhigatazAstrArtha iti | darzanAt // 24 // yathAvadadhItazAstro yathAvajjJAtatadarthazcetyarthaH / dRSTakarmeti iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutachedyAdau snehAdI ca kuzala ityarthaH / khayaMkRtI khaprajJayA | vyAkhyAyAM sUtrasthAne ctustriNshttmo'dhyaayH|| 34 // cikitsAyAM pravRttaH / laghuhasta iti chedyAdikriyAsu vepanAdidoSarahitaH / zuciriti bAhyAbhyantarazaucayuktaH / zUro viSAda- pnyctriNshttmo'dhyaayH| rahitaH / sajjopaskarameSaja iti sajjAni praguNAnyupaska- athAta AtaropakramaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| rANyagropaharaNIyapaThitAni yatrazastrAdIni bheSajAni ca yasya sa | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tathA / pratyutpannamatiH yo'vasthAsu na muhyati / dhImAniti anu yAdaza Atura upakramyo bhavati tAdRzopakramaNamadhikRtya . ktaduruttohApohalakSaNabuddhiyuktaH / vyavasAyI viSamAvasthAsvapi kRto'dhyAya ityarthaH // 1 // 2 // , cikitsAM kurvanna mutyati; anye utsAhIti manyante / vizAradaH | paNDitaH, kRcchapadamAtreSu na muhyati / satyadharmapara iti satyaM | AturamupakramamANena bhiSajA''yurAdAveva parImithyAbhASaNanivRttiH; dharmaH anekasAdhanasAdhyaH // 19 // 20 // zitadhyaM satyAyuSi vyAdhyatvagnivayodehavalasattva sAtmyaprakRtimeSajadezAn parIkSeta // 3 // AyuSmAn satvavAna sAdhyo dravyavAnAtmavAnapi 21 Astiko vaidyavAkyastho vyAdhitaHpAda ucyate 1 cakrastu 'alpamAtraM bahuguNaM' iti paThati, vyAkhyAnayati ca 'alpamAtramapi prazastaguNayogAbahuguNakaram' iti / 2 'pUrvAdhyAyoktaAyuSmAnityAdi |-aayussmaan dIrghAyuH / sattvavAn klezasa guNavadveSajAdipAdatrayayuktabhiSajA AturazcikitsitumupakramaNIya hiSNuH / sAdhyaH sAdhyavyAdhiyukta ityarthaH / AtmavAn alo ityAturopakramaNIyo'bhidhIyate / AturopakramaNaM ca gatAyuSi niralupaH / Astika iti dattamasti hutamasti paraloko'styevaM mati thaikamayazaskaraM cetyadhyAyapratizAnantaramAyuHparIkSopadezaM karotiryasya sa aastikH| vaidyavAkyastho vaidyavacanakara ityrthH||21|| AturamityAdi / mAyuHparIkSaNaM ca riSTasadbhAvAbhAvAbhyAM 'pUrvAdhyA1-2 'praticaraiH' iti pA0 / 3 'tIrthAdhigatazAstrArthaH' | yairyacapi kRtameva tathA'pi yadIrghAyuSvaM tattatra noktaM, tadiha pratipA-. iti paa0| danIyam / ' iti ckrH| 3 'parIkSeta' iti pA0 / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| upakramaNaM cikitsA, sA ca dIrghAyuSi kartavyetyAha-Atu- dvAvAvartI cUDAbhAge yasyetyarthaH, apare mastiSkazabdena mastakaramityAdi / satyAyuSIti vidyamAne sati jIvite vyAdhyAdInAM snehaM ghRtikAmiti vadanti, sa pazcAdbhAge bhavatItyarthaH; anye tu parIkSA kartavyA / tatra vyAdhiH sAdhyAsAdhyabhedena; Rtava iti | 'upacitamahAromazakarNapArzvamastiSka' iti samuditaM padaM paThanti, abhivayodehabalAnAmRtvAyattatvAt ; agniriti dIptAgnimandAnyA- | vyAkhyAnayanti ca-'upacitA mAMsalAH, mahAnto vistIrNAH, dibhedena; vayo bAlyAdyavasthAmedena; dehabalaM kRzasthUlAdimedena; | romazA lomavantaH, karNapArzvamastiSkA yasya taM; karNapArzvamastisattvaM guNaH, sa cottamAdibhedena; sAtmyaM prANinA sevito yo madhu-kazabdena karNasya pAoM dvau, tayorevoparitanabhAgo mastiSkaM; rAdiraso vyAyAmAdirvA sukhAya bhavati tat sAtmyamucyate, eta- 'kAlamastakam' ityanye paThanti / nAtAnuliptamityAdi / mUrdhAnudapi parIkSyaM; prakRtirvAtAdikA; bheSajamauSadhaM, parIkSyamiti pUrvyA mastakAnukrameNa, etena prathamaM mastakAdizarIraM zuSyati saMbandhaH, doSasAtmyaprakRtyAdyapekSANi balavanti meSajAni bhava- | pazcAddhRdayamityarthaH / khalvayamiti khalu nizcayena, ayaM purussH| ntIti parIkSA; dezo jAgalAnUpamedena; 'dezazabdAnantaraM luptAdi- | dIrghAyuSaM jJAtvA kiM kuryAdityAha-tamityAdi |-tN puruSam , zabdanirdezAdauSadhakAlAdIn parIkSeta' iti kecidvadanti // 3 // | ekAntena ekanizcayena adolAyamAnahRdayenetyarthaH, upakramet tatra mahApANipAdapArzvapRSThastanAgradazanavadanaska cikitset ; anye bAhuH-ekAntena sAtatyenetyarthaH / alpasyAndhalalATaM dIrghAGguliparvocchAsaprekSaNabAhu~, vistI- yuSo lakSaNamatidezena nirdizannAha-ebhirityAdi / anye rNabhrUstanAntaroraskaM, hakhajaGghAmagrIvaM, gambhIrasa- | 'tatratairlakSaNaiH'-ityAdipAThaM paThanti / madhyamAyuSo lakSaNatvesvaranAbhim , anuccairbaddhastanama, upacitamahAroma-mAha-mizrerityAdi / mizreriti alpAyardIrghAyurlakSaNairizakarNa, pazcAnmastiSkaM, mAtAnuliptaM mUrdhAnupUrvyA | tyarthaH // 4 // vizuSyamANazarIraM pazcAca . vizuSyamANahRdayaM bhavanti cAtrapuruSaM jAnIyAhIrghAyuH khalvayamiti / tamekAnte-samiti | gUDhasandhisirAnAyuH saMhatAGga sthirendriyH|| nopakramet / pabhirlakSaNairviparItairalpAyuH, mitrairma uttarottarasukSetro yaH sa dIrghAyurucyate // 5 // dhyamAyuriti // 4 // garbhAt prabhRtyarogo yaH zanaiH samupacIyate // 'tatra dIrghAyuSo lakSaNAni nirdeSTumAha-tatretyAdi / maha- | zarIrazAnavijJAnaH sa dIrghAyuH samAsataH // 6 // cchandaH pANipAdAdimirlalATAntaiH saha pratyekaM sNbdhyte| mahattvaM | prAganuktaM dIrghAyuSo lakSaNamAha-gUDhetyAdi / gUDhA guptAH ca khairajulairuktapramANAt kiMcidAdhikyam / dIrghazabdo'Ggu | sandhisirAsnAyavo yasyetyarthaH / saMhatAGgo gUDhAGgaH / sthirendriya liprabhRtibhirbAhvantaiH saha pratyekaM sNbdhyte| dIrghatvamapyuktapramANAt iti acalendriya ityarthaH; anye lindriyazabdenendriyAdhiSThAnaM kiMcidAdhikyaM jJeyam / tatra mahattvaM vistAreNa saha, dairghya vadanti; tena sthirendriyAdhiSThAna ityarthaH / etena vimuktAkSilAvistAra vinA / aGguliparvANi aGguligranthayaH / prekSaNAni loca dayo bhAvAstasya na santItyuktam / uttarottarasukSetra iti uttaronAni / vistIrNazabdo bhraprabhRtibhirurontaiH saha pratyekaM saMbadhyate; ttaraM zreSThAcchreSThaM, sukSetraH zobhanazarIraH / tatra pArdagulpho prathama vistIrNa vipulam / stanAntaraM stanayormadhyam / uro hRdayakaNThAnta kSetraM, jo jAnunI ceti dvitIyamityAdi yAvat "kezAntaM ram / hakhazabdo jaGghAdibhisavAntaiH saha pratyekaM sNbdhyte| merdra | ca zirazcaiva dazamaM kSetramucyate" iti / garbhAdityAdi zanairiti liGamA gambhIrazabdo'pi sattvAdibhirnAbhyantaiH saha pratyekaM saMba-krameNa, samupacIyate vRddhiM yAti / kaiH kRletyAha-zarIrajJAnavidhyate / gambhIraM gahanam / sattvasya gAmbhIye prAcuryamucyata, kharasya jnyaanH|-ttr zarIravRddhirmedaHprabhRtikA; jJAnavijJAne mAnasau dharmoM, gAmbhIrya susnigdhAnunauditvaM, nAmergamIralaM nimratA / anuccairbaddha jJAnaM tattvAvabodhaH, vijJAnaM citrAdikarmakauzalyam / samAsataH stanamiti kiMciducaniviDastanam / upacitamahAromazakarNamiti saMkSepataH / vijJAnazabdAntaraM laptAdizabdanirdezAdanye'pi zubhAupacitau mAMsalau mahAntau vistIrNI lomazau kareM yasya tam / ! dyH| taduktaM,--"vyaJjanAdi zubhA vidyA medo medhA dhanaM yshH| pazcAnmastiSkamiti pazcAdIvAbhAge mastiSko romAvarto vidyate / alpe vayasi yasyaitantra sa jIveciraM naraH" iti // 5 // 6 // yasya taM; 'pArzvamastiSkam' ityanye paThanti, tatra pArzvayomastiSko madhyamasyAyuSo jJAnamata UrdhvaM nibodha me // 1 'bhravoH stanayozcAntaraM zeyam' iti ckrH| 2 'gambhIratvaM adhastAdakSayoryasya lekhAH syurvyaktamAyatAH // 7 // sattvasya vyasane'bhyudaye cAkSobhyatA' iti ckrH| 3 'vizuSyamA-dve vA tisro'dhikA vA'pipAdau koca maaNslo|| NAvayavaM' iti pA0 / 'lAtAnuliptamAnupUrdhyA pazcAdvizuSyamANazarIra- nAsAgramUrdhvaM ca bhavedhai lekhAzca pRsstthtH||8|| hRdayamiti snAtaM vA anuliptaM vA yathAnupUrtyA salilaM vA anulepanaM vA yasya syustasya paramamAyurbhavati spttiH|| zarIre lamaM tathaiva vizuSyamANazarIraM pazcAca vizuSyamANahRdayamityarthaH' iti ckrH| 4 'madhyamAyuSamiti' iti pA0 / 5 'sindhAnuddhatattvaM' | 'uttarottarasukSetra iti uttarottaradIrghAyuHpuruSakulajAtaH, kSetra iti pA.. prabhavakhAnamiha kulapuruSAH' iti cakraH / 2 'pAdAjusyo' iti paa0| Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 nibandhasaMgrahAtyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna prAganuktasya madhyamAyuSo lakSaNaM nirdishmaah-mdhymetyaadi| mANavistIrNA strIzroNiH, aSTAdazAGgulavistAraakSayoH koSThakAsyoH, lekhA rAjayaH / 'adhastAddhastayoH' muraH, tatpramANA puruSasya kaTI; saMviMzamaGgulazataM ityAdi pAThaM kecit paThanti // 7 // 8 // puruSAyAma iti // 12 // jaghanyasyAyuSo zAnamata Urdhva nibodha me // 9 // yadapekSayA lalATAdInAM mahattvahakhakhAdyuktaM tadevAGgulimAnena / hasvAni yasya parvANi sumahazcApi mehanam // nirdizannAha-athetyAdi / sArAH sattvAdikAH / kAni punatathorasthavalIDhAni na ca syAtpRSThamAyatam // 10 // stAnyaGgAni pratyaGgAni cetsAha-tatretyAdi / antarAdhiH UrdhvaM ca zravaNau sthAnAnAsA coccA zarIriNaH // zarIramadhyabhAgaH / kaTisandhimArabhya pAdAGgulIryAvat 'sakthi' dasato jalpato vA'pi dantamAMsaM pradRzyate // ucyate / tadavayavA iti antarAdhibAhudvayasakthidvayazirasA. prekSate yazca vibhrAntaM sa jIvetpaJcaviMzatim // 11 // mavayavA ityarthaH / tatra pAdAGguSThAt prabhRti yAvanmastakamanuprAganuktasyAlpAyuSo lakSaNaM nirdeSTumAha-jaghanyasyetyAdi / krameNa mAnaM darzayannAha-tatretyAdi / tatra teSAM pratyajJAnAM jaghanyasya alpasya / mehanaM meDham / tathorasyavalIDhAnIti urasi | madhye / pAdAGguSThaH pAdasyaiva pradezinI ca, vyaGgulAyate aGgulavakSaHsthale, avalIDhAni aavrtmedaaHprtilomaanulomlen| 'tatho dvayadIrghe, 'nakhaM vihAya' iti zeSaH / pradezinyAstviti praderasthavalIDhAni' ityatra sthAne kecidanyathA pAThaM paThanti, sa cAbhA. zinyAH sakAzAnmadhyamAGgulI paJcamabhAgahInA, tato'pi madhya- . vAnna likhitaH / vibhrAntaM vizeSeNa mohayuktaM yathA bhavati / paJca mAyAH sakAzAdanAmikA pazcamabhAgahInA, tato'pyanAmikAyAH viMzatiM 'varSANi' iti zeSaH // 9-11 // kaniSThikA paJcamabhAgahInetyarthaH / paJcamabhAgastu ardhaanggulmaatrH| atha punarAyuSo vijJAnArthamaGgapratyaGgapramANasArA- | prapadaM pAdAnaM, pAdatalaM pAdamadhyam ; anye 'SaTpaJcAGgulavistRte nupadekSyAmaH / tatrAGgAnyantarAdhisakthibAhuzi- prapadapAdatale' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-'prapadaM SaDarAMsi, tadavayavAH pratyakSAnIti / tatra, khe gulavistAra, paJcAGgulavistAra pAdatalam' iti / paJcacaturaGgulApAdAGguSThapradezinyau vyaGgalAyate pradezinyAstu ma. yatavistRteti paJcAGgulAyatA caturaGgulavistAretyarthaH / pAdamadhya. , . dhyamAnAmikAkaniSThikA yathottaraM paJcamabhAgahInA, gulphamadhyajaGghAmadhyajAnumadhyAnItyarthaH; caturdazAGgulapariNAhAcaturaGgulAyate paJcAGgulavistRte prapadapAdatale; paJca- nIti pariNAho vartulatA caturdazAGgulamAnarajvA veSTanamityarthaH / caturaDalAyatavistRtA pANiH ; caturdazAGgulAyataH | anye 'trayodezAGgulapariNAhAni' iti paThanti / aSTetyAdi / pAdaH caturdazAGgulapariNAhAni pAdagulphajabAjA- | javAzabdena gulphajAnumadhyamucyate, sA aSTAdazAGgulapramANA numadhyAni; aSTAdazAGgulA jabbA, jAnUpariSTAzca dairyeNa / anye 'caturviMzatyaGgulA javA' iti paThanti / dvAtriMzadaDalam, ete pazcAzat jaGkhAyAmasamAvUrU jAnUpariSTAcetyAdi upariSTAduparitanavibhAgaH, jAnuno'dhaHsandhivyaGgalAni vRSaNacibukadazananAsApuTabhAgakarNamU- mArabhya kaTisandhi yAvadvAtriMzadaGgulo dairyeNetyarthaH; ete paJcAlabhUnayanAntarANi; caturaGgulAni mehanavadanAntara- zat jaGghAjAnUpariSTAcetyekaMtra militAH paJcAzadaGgulA bhavanti / nAsAkarNalalATagrIvocchrAyadRSTyantarANi; dvAdazA- | jajetyAdi jaGghayorAyAmena dairyeNa samAvUrU, UrU apyaSTAGgalAni bhagavistAramehananAbhihRdayagrIvAstanAntara- dazAGgulAvityarthaH; jAnuna upari vasaNasandhiparyantamUrU / vyaGgulAmukhAyAmamaNibandhaprakoSThasthaulyAni; indrabastipari- | nItyAdi / vRSaNam aNDaM, vistAre vyaGgulaM; adharauSThAdadhastAccibukaM, NAhAMsapIThakUparAntarAyAmaH SoDazAGgulaH; catu- tadapi jhyaGgulam / ardha bahirardha mAMsaveSTitamiti dantA vyaGgulAH / viMzatyaGgulo hastaH; dvAtriMzadaGgulaparimANau bhujau, nAsApuTabhAga iti dvayornAsApuTayorbhAgo bahirbhAgaH pratyekamaGgudvAtriMzatpariNAhAvUrU maNibandhakUparAntaraM SoDazA- ladvayapramANa ityarthaH / nayanAntarANi nayanayormadhyam / atrApi gulaM; talaM SaTcaturaGgulAyAmavistAram ; aGguSThamUla- | pAThAntarANi santi, tAni cAbhAvAnna likhitAni / caturaGgulAnIpradezinIzvavaNApAnAntaramadhyamAGgulyau paJcAGgule; | tyAdi / mehanamucchrAyahInaM caturamulaM zazajAteH puMsaH, socchrAyaM ardhapaiJcAGgule pradezinyanAmike; sArdhavyaGgulau kani 1 'saviMzamaGgulazataM puruSAyAma' iti paJcAGgulAyAmA pANiH, SThAGguSThau; caturviMzativistArapariNAhaM mukhagrIvaM; tri | jaGghA caturvizatyaGgulA, jAnu caturaGgulaM, UruzcaturvizatyaGgulaH, mehabhAgAGgalavistArA nAsApuTamaryAdA; nayanatribhAga-1 nanAbhyorantaraM dvAdazAGgulaM, nAbhihRdayAntaraM tathA grIvAhRdayAntara pariNAhA tArakA; navamastArakAMzo dRSTiH; kezAntamastakAntaramekAdazAGgalaM; mastakAdavaTukezAnto pratyekaM dvAdazAGgulaM, grIvA caturajulAyAmA, mukhaM dvAdazAGgulAyAma, tathA kezAntacUDAsthAnarUpamastakAntaramekAdazAGgulanevaM saviMzamadazAGgulaH, karNAvaTvantaraM caturdazAGgulaM; puruSora-pra hulazatamAyAmaH puruSasa / anye vistRtabAhupuruSAyAmaM saviMzama1'triyavo'trAkulaH' iti ckrH| 2.evaM' iti pA0 / hulazataM vadanti' iti cakraH / 2 'gulphasyopari caturaGgulajavAyA-. 3 sAcaturamuLe' iti pA0 / sayodazAkulAni pariNAha ityarthaH' iti cakraH / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 151 tu SaDaGgulam / vyAttasya mukhasyAntaramapi caturaGgulaM, nAsAvaMzo romAvartAnvitaH, tatra kezAntamastakayorantaramekAdazAGgulam / dairyeNa caturaGgulaH, karNalalATanIvANAmucchAyo dIrghatvaM caturaGgulaM; mastakAdityAdi mastakAt mastakamadhyavibhAgAt / avaTudRSTyantarANIti dRSTI atra kRSNatArake masUradalapramANe bhavataH, kezAnta iti avaTuH kRkATikA 'giviDikA' iti loke, tatkezAtayordRSTyorantaraM caturagulam / dvAdazetyAdi / bhago yoniH, tasya ntaH tatkezaparyantaH, tayorantara dazAGgulam / karNelyAdi karNadvavistAro randhraH, tasya pariNAho dvAdazAGgulaH, idaM tu bhagapramANaM yasya yo avaTU gauM, tayorantara caturdazAGgulaM pazcAtkarNayorihastinIjAtistriyA jheyaM, kAmazAstroktatvAt / mehananAbhyontaraM | tyarthaH, na punaH karNAvaTorevAntaraM, tadantarasyAlpapramANatvAt / dvAdazAGgulaM, tathA nAbhihRdayayoIvAhRdayayoH stanayozcAntaramiti puruSora ityAdi zroNiratrorusandheradhastAt smaramandiroparitanajJeyam / mukhAyAmo mukhadairghyam, etacca cibukAdArabhya lalATAntaM | vibhAgaH / hRdayAdRvaM kaNThasyAdhaH puruSoro dvAdazAGgulaM, tatprayAvadvAdazAGgulam / maNibandhaprakoSThAbhyAM saha sthaulyazabdaH mANA zrIzroNirityarthaH / anyeSAM mate caturvizatyaGgulavistArapratyekaM saMbadhyate; tatra maNibandhasya pANimUlasya pariNAho dvAda-mura iti; tanmate zrIzroNirapi tatpramANaiveti / adhyadazetyAdi zAGgulaH, prakoSThasya pariNAho dvAdazAGgulaH; prakoSTho maNibandho- | aSTAdazAGgulavistIrNamuraH biyA ityarthaH, tatpramANA aSTAdazApariSTAccaturaGgule kalAvikke ityarthaH / indravastItyAdi indrabasterja-gulavistIrNA puruSasya kttii| pUrvoktapramANamekatvenAha-saviMhyAmadhyasya pariNAhaH SoDazAGgulaH / aMsapITho bAhaziraH, kUrparo | zamityAdi / viMzatyA aGgulaiH saha zataM saviMzamaGgulazataM, puruSAbhujamadhyaM, tayorantarAyAmo dairghya SoDazAGgula ityarthaH / 'SoDa-| yAmaH pAdArasthitasyordhvabAhoH puruSasya dairdhyam // 12 // zAGgula' ityasya sthAne kecit 'viMzatyaGgula' iti paThanti / pUrva bhavanti cAtra zlokAH'jakAmadhyaM caturdazAGgulapariNAham' iti yatproktaM tadgulphAzritaM padizetato varSe pamAna nArIta ssoddshe|| jakAmadhyaM jJeyaM, iha tu jAnvAdhitam , ato na virodhaH / catu- samatvAgatavIyau~ to jAnIyAt kuzalo bhiSak 13 vizatItyAdi / harato'tra kUrparAdimadhyamAmulyantaparyanto jJeyaH / dvAtriMzadityAdi / maNibandhaH pANimUlaM, kUpara kuhaNikA, tayora / tatra strIzroNipuruSoraHprabhRtInAM yauvana eva yathoktapramANatA ntaraM madhyaM SoDazAGgulam ; 'aSTAdazAGgulam' itypre| talamityAdi bhavati, na khalpe vayasItyAha-paJcaviMza ityAdi / etena pazcaviMze varSe puruSaM samavAgatavIrya jAnIyAt ; SoDaze tu varSe talamatra hastatalaM SaDaGgulAyAma, caturaGgulavistAram / aGguSThetyAdi aGguSThamUlasya pradezinyAzcAntaraM paJcAGgulaM, zravaNasya karNavivarasya nArI samalAgatavIryA jAnIyAt, tayozca samatvAgatavIrya yoreva yathoktaM pramANaM bhavati / anyatrApyuktaM, "varSe'tha paccaapAGgasya bhrUpucchAntasya cAntaraM paJcAGgulaM, madhyamAGgulI pazcA |viMze naraH samanvitabalaH SoDaze nArI / arhati mAnonmAnaM gulA cetyarthaH / 'aGguSThamUlakaniSThikA' ityAdipAThaM kecit paThanti / ardhetyAdi / sArdhacaturaDale pradezinyanAmike aGgulyau jIvitabhAge caturthe vA-" iti / samatvAgatavIryAviti samavaM dairyeNetyarthaH / sArghatryaGgulAviti 'dairyeNa' iti zeSaH / caturviza paripUrNavamAgataM vIrya yayosto samaskhAgatavIroM, rasAdidhAtupa ripUrtyA vIryapUrtiH, paripUrNasarvadhAtukAvityarthaH / anye khevaM tItyAdi caturaGgulivistAraM mukhaM, viMzatyaGgulapariNAhA prIvetyarthaH; paThanti 'samanvAgatavIryo' iti; "samyaganu pazcAdAgataM vIryamupaanye 'caturvizatyaGgulavistAramuraH, caturviMzatyanulavistArA prIvA' cayazaktilakSaNaM yayoH" iti ca vyAkhyAnayanti // 13 // iti pAThAntaramatra manyante / tribhAgetyAdi aGgulasya tribhAgena sahAnulaM tribhAgAGgulaM, tAvanmAtrastiyadhita eko nAsApuTaH; | dehaH khairaikulaireSa yathAvadanukIrtitaH // anye tu 'tribhAgahInAGgulavistArA nAsApuTamaryAdA' iti pAThaM kaiH punarajulairidaM mAnamuktamityAha-deha ityAdi / eSa manyante; teSAM mate taruNAsthihInasyaikasyaiva nAsArandhrasya dehaH khairaGgulairyathAvadukamAnenAnukIrtitaH kathita ityarthaH ||prmaannN, na tu taruNAsthisahitayordvayorapi nAsApuTayoH / nayane- yuktaH pramANenAnena pumAn vA yadi vA'GgAnA // 14 // tyAdi nayanatribhAgo dviyavapramANaH, tatpariNAhA tArakA kRSNa-dIrghamAyaravApnoti vittaM ca mahadRcchati // bhAga ityarthaH / navametyAdi tArakAnavamAMzo dRSTimaNDalaM zalya- madhyamaM madhyamairAyurvittaM hInaistathA'varam // 15 // tantrAbhihitapramANaM, zAlAkyatantrapramANaM tu masUradalamAtrameva, ___ uktapramANaprayojanaM darzayannAha-yukta ityAdi / madhyamaiato na doSaH; athavA tArakAnavAMzenApi masUradalamAtrameva riti madhyamalakSaNaiH / vittaM dhanam ; avaraM hInaM bhavati / tathA bhavati. tArakAzabdenAtrApi kRSNavibhAgaH / kezAntetyAdi tena prakAreNa kairityAha-hInaH; hiinlkssnnairityrthH||14||15|| gArakezAntaH zajayorupari, mastakazabdenAtra mastakamadhyavibhAgo | 1 kiriDikA' iti loke' iti pA0 / 2 'dehaH svairaalairitya. 1 'karparAMsayormadhyaM mujaH' iti ckH| 2 'kezAntetyAdau nena nArIzarIraM nAryazailena puruSazarIraM puruSAGgulena meyaM, kiMca bA. mastakaM cUhAsthAnam / abaTugrIvApazcAdbhAgaH / karNayoravaTubhAgasya lazarIraM bAlAjulena meyamityapi sUcitaM jJeyam / svAGgulo'trAGgulicAntaraM karNAvadantaraM, tena karNayoH pazcAdAgAntaramiti phalati madhyapradezo mAne yaH, etasmiMzca svAnulamAne triyavamAnatAlaiti ckrH| | syoktA na sajatA bhavati' iti cakraH / Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna atha sArAn vakSyAmaH-smRtibhaktiprazAzauca- aGgapratyaGgamAnasArajJAnaphalamAha-vizeSata ityAdi / vizezauryopetaM kalyANAbhiniveza sattvasAraM vidyAt Sata iti parasparavyAvartanenetyarthaH / etena viparItavraNadUtAdisnigdhasaMhatazvetAsthidantanakhaM bahulakAmaprajaM zukreNaH cchAyAzarIrakhabhAvavipratipattyupadravAsAdhyatAdibhizcAyurnizcitya akRzamuttamabalaM nigdhagambhIrakharaM saubhAgyopapatra | vizeSato mahAlalATetyAdilakSaNamedena pravarAvaramadhyamAnyAyUMSi mahAnetraM va majjA; mahAzirAskandhaM dRDhadantahanva- parIkSya bhiSak sidhyatItyarthaH / sunipuNa iti sunchu atizayena sthinakhamasthibhiH, nigdhamUtrakhedakharaM bRhaccharIra- nipuNaH kuzalaH / bhiSak sidhyati karmakhiti vaidyaH karmaviSaye mAyAsAsahiSNuM medasA, acchidragAtraM gUDhAsthi- | siddhi prApnotItyarthaH / kecit 'sAmAnyato'GgapratyaGga" ityAdi sandhi mAMsopacitaM ca mAMsena; snigdhatAmranakhanaya- | paThanti / teSAM mate sAmAnyataH sthUlavRttyetyarthaH // 17 // natAlujihvauSThapANipAdatalaM raktena; suprasannamRdutvapromANaM tvaksAra vidyAditi / eSAM pUrva pUrva pradhA- | ___ vyAdhivizeSAstu prAgabhihitAH; sarva evaite trinamAyuHsaubhAgyayoriti // 16 // | vidhA:-sAdhyA, yApyAH, pratyAkhyeyAzca / tatraitAn | bhUyastridhA parIkSeta-kimayamaupasargikaH, prAkkevalaH, sAreNApyAyurnirdizanAha-athetyAdi / smRtiH smaraNaM, anyalakSaNa iti / tatra, aupasargiko nAma yaH pUrvoprajJA kAlatrayAtmikA buddhiH, zaurya sarvakarmakhaviSAditA / kalyA- | tpanaM vyAdhi jaghanyakAlajAto vyAdhirupasRjati, sa NAbhinivezaM kalyANaviSaye yatnaparam / sattvasAraM vidyAditi tenmUla evopadravasaMzaH prAkkevalo nAma yaH prAgevosattvaguNabahulaM jAnIyAdityarthaH / snigdhetyAdi / snigdhasaMhatazveta | panno vyAdhirapUrvarUpo'nupadravazva; anyalakSaNo zabdAstrayo'pyasthidantanakhaiH saha pratyekaM saMbadhyante / saMhataM nAma yo bhaviSyadvyAdhikhyApakA, sa puurvruupsNkssH| ghanam / bahulakAmaprajamiti bahukAmaM bahuprajamityarthaH / zukreNeti | tatra, sopadravamanyonyAvirodhenopakrameta, balavanta: zukreNa kRtvA sAraM vidyAditi saMbandhaH / upapannamiti yuktami mupadravaM vA prAkevalaM yathAkhaM pratikurvIta; anyalamajjJeti majjadhAtunA kRlA sAra vidyAditi sbndhH| kSaNe tvAdivyAdhau prayateta // 18 // mahAzabdaH dhiraHskandhAbhyAM saha saMbadhyate / dRDhazabdo dantahanvasthinakhaiH saha pratyekaM saMbadhyate / asthibhiH hoH kRtvA sAra 1 te tu sarva eva trividhA iti sarva eva rogAH sAdhyayApyapravidyAditi saMbandhaH / snigdhetyAdi / snigdhazabdo mUtrakhedakharaiH tyAkhyeyamedeSu madhye ekasminnavazyaM pravizantItyarthaH; na tu sarvarosaha pratyekaM saMbadhyate / bRhaccharIramiti prabalakAyam / AyAsA gANAM prati sAdhyAditraividhyamanenocyate; yena rohiNIprabhRtayo na sahiSNumiti kaSTakArikarmAkSamam / medaseti medasA kRtvA sAraM sAbhyAH, jvarAdayo na yApyAH, tathA tilakAlakamazakAdayaH sAdhyA jAnIyAditi saMbandhaH / acchidragAtramiti animnazarIramityarthaH / ev| atra prathamotpanno jvarAdiAdhiH, taM jaghanyakAlajAto vyAdhigUDhetyAdi gUDhAsthisandhiH gupthaasndhirityrthH| mAMsopacitamiti rupasRjati anugato bhavati yo'tisArAdiH, sa ca tanmUla eveti mAMsalazarIramityarthaH / mAMseneti mAMsena kUlA sAra vidyAditi pUrvotpannavyAdhikAraNakaH san so'tisArAdirupadrava ityarthaH / atra saMbandhaH / nigdhetyAdi / snigdhatAmrazabdau pANitalAntai khA pUrvotpannamiti kRtvA vyAdhimiti vizeSaNamajanitamyAdhidoSAvasthAnidibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / rakeneti rudhireNa kRtvA sAra SedhArtham / jaghanyakAlajAtamitipadaM vyAdhinA sahotpannArucyAdi liGgavidyAdityarthaH / suprasannetyAdi / suprasannamRduzabdo khapromabhyAM rUpavyAdhinirAsArtham / yaduktaM carake 'vyAdhayaste tadAtve tu liGgAnIsaha pratyekaM saMbadhyete / vaksAraM rasasAra; khakzabdena khakstho | STAni nAmayAH' (ca. ni. a. 8) iti / punarvyAdhiritipadaM vyAraso'bhihitaH / eSAmiti eSAM pUrvokasArANAM madhye, pUrva pUrva dhyutpAdottarakAlabhAvi nyAdhyavasthAnirAsArtham / tanmUla eveti khahetu. pradhAnamiti yo yaH pUrvaH sAraH sa sa prdhaanmityrthH| kayoH balAd vyAdhyuttarakAlotpannasaMsargirogapratiSedhArtham / yathA-zlIpadopradhAnaM zreSThamityAha-AyuHsaubhAgyayoriti |-saubhaagyN sarva ttarakAlajamapi kuSThaM yathoktalakSaNamapi nopadravaH / evaMbhUtopadravalakSasthApi pratibhAsamAnalam // 16 // Nameva carake paThyate; yathA-"upadravastu rogAntarakAlajo rogAzrayo / vizeSato'GgapratyaGgapramANAdatha saartH|| roga eva, sa sthUlo'NurvA bahurvA pazcAjjAyata ityupadravasaMzaH' (ca. parIkSyAyuH sunipuNo bhiSaka sidhyati krmsu||17|| ci.sa. 21) iti / prAgutpanno vyAdhirityanena jvarAdaya eva vyAdha. yo'bhidhIyante / apUrvarUpa ityanena pUrvarUpAdanyatvamucyate / anupa10nivezinaM' iti paa0| 2 'eSAmiti sakhAdisArANAM drava ityanena copadravAdanyatvamucyate / anyalakSaNo nAmetyanena sarvayadyat pUrva tattadAyuHsaubhAgyayoH prakarSakaram / evaM yathA yathA pUrvarUpAbhidhAnam / bhaviSyayAdhikhyApaka ityanena vartamAnavyAdhigadvitryAdisAratAyogaprakarSastathA tathA''yuHsaubhAgyaprakarSo'pi leyaH, bhakaliGgAbyAvRttiH, liGgAnA pradhAnanyAdhigrahaNenaiva grahaNamityuktameva, saubhAgyazabdena ca kamanIyAzcarake vistarapratipAditA balasaukumA- riSTAnAM ca maraNapUrvarUpatayA grahaNamiti sarvanyAdhiprAptiH' iti .. yadhanitvAdayo guNA gRhItanyAH' iti crH| cakraH / 2 'tanmUlamUlaka' iti pA0 / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 153 vyAdhiparIkSA nirdizannAha-vyAdhItyAdi / prAgabhihitA iti RtuparIkSAM nirdizanAha-prAgityAdi / prAgiti RtucaryA vedotpattyadhyAye vyAdhisamuddezIye ca ye uktAH / pratyAkhyeyA- | dhyAye // 20 // zceti cakArAt pratyAkhyeyAnAmapi sAdhyavaM darzayati; yathA-zIte zItapratIkAramaSNe coSNanivAraNam // . "valyAmAbhyantarAyAM tu pratyAkhyAya samAcaret"; tathA mukharo-kRtvA kuryAta kriyAM prAptAM kriyAkAlaM mhaapyet| geSu mAMsatAnAlAsaprabhRtiSUktaM-"teSu cApi kriyAM vaidyaH pratyA | visadRzakAlajasyAtyayikasya vyAdhervidhyantaramupadizannAhakhyAya samAcaret"-(ci. a. 22) iti / etAn vyAdhIn / zIte ityAdi / zIte zItakAle, zItapratIkAraM zItaviparyayaM bhUyaH punarapi / kathaM parIkSetetyAha-kimayamaupasargika iti; kRkhA, uSNamityarthaH; uSNe uSNakAle, uSNanivAraNamuSNavipakimayamupadrava ityarthaH / kimayaM prAkkevala iti kimayaM pUrva-| ryayaM kRtvA, zItamityarthaH / kuryAt kriyAmiti kriyAmagnikarmArUpeNopadraveNa ca rahita. ityarthaH / kimayamanyalakSaNa iti dikAm / taduktaM,-"tatrApyAtyayike'gnikarmasAdhye vyAdhI tatpra. kimayaM vyAdheH pUrvarUpamityarthaH / teSAM lakSaNamAha-tatretyAdi / tyanIkaM vidhiM kRtvA" (sU. a. 12) ityAdi / prAptAmiti tatra teSAM madhye aupasargikastAvat kathyate / jaghanyakAlajAto yogyAm / kAla evAvazyaM kriyA karaNIyetyAha-kriyAkAlaM na vyAdhiriti pazcAtkAlajAto roga ityarthaH / upasRjati samIpe hApayet / na hApayet nollaGghayet, atiklezavaiphalyavyAdhyasA. AtmAnaM nayatItyarthaH / etena tena saha milatItyuktam / sa iti dhyakhabhayAt kAlazaratizayaprabhaviSNuvAt / tadyathA-aprApte pazcAdutpanno vyAdhirityarthaH / tanmUla eveti prAgutpannavyAdhihetuka | kAle Amajvare 'meSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvarama' evetyarthaH / pazcAdutpanno vyAdhirevopadravo bhavati, na punarmUlavyA (u. a. 39) ityAdi / uSNe coSNanivAraNamityatra cakArAdRSTI dhinA saha bhUtAni liGgAnyupadravasaMjJAni; liGgAnyapi yadi cira vRSTipratIkAro'nukto'pi samuccIyate / anye tu vRSTerapi zItatvAkAla nubandhIni bhavanti tadA tAnyapyupadravasaMjJAni bhavanti / upa cchIte zItapratIkAramityanenaiva tadbrahaNamiti manyante // 21 // sRjatIti atraikavacanAdeka eva vyAdhirupadrava iti na mantavyam , apare'pi ye mUlavyAdheranantaramutpadyante vyAdhayaste'pyupadravAH; aprApte vA kriyAkAle prApte vA na kRtA kriyA // ekavacanasyApradhAnatvAt / upadravasaMjJa iti upasarga iti caikaiva | kriyA hInA'tiriktA vA sAdhyeSvapi na sidhyati 22 saMjJetyarthaH / apUrvarUpaH pUrvarUparahita ityarthaH / anupadravazceti kIdRzI kriyA na sidhyatItyAha-aprApte vetyAdi / aprApte upadravarahita ityarthaH / etena mazakatilakAlakanyacchavyaGgAdayaH | kAle anAgate kAle, kriyA kRtA sAdhyeSvapi na sidhyatIti prAkkevalA vyAdhayaH kathyante, vyAdhisvabhAvAt pUrvarUpamantareNApi | saMbandhaH / anAgate hi kAle kriyA kRtA na sidhyati, tathAca prAgevotpadyanta ityarthaH / anyalakSaNa ityAdi yo bhAvinaM vyAdhi prAguktaM-meSajaM hyAmadoSasyetyAdi / prApte vA na kRtA kriyeti khyApayati sa pUrvarUpasaMjJaH / vyAdhInAM bahutvAt kaH prathama prati- atIte kAle kriyA kRtetyarthaH; sA'pi sAdhyeSvapi vyAdhiSu na karaNIya ityAha-tatretyAdi / sahopadraveNa vartata iti sopadravo | sidhyati / yathA-jIrNajvare kSIramAMsarasasnehasAdhye laGghanamiti / mUlavyAdhirityarthastaM, tathopadrava uttarakAlajo vyAdhistam / anyo- kriyA hInA'tirikA veti bahudoSe hInA kriyA'kizcitkarI, nyAvirodhena ubhayAvirodhenetyarthaH / balavantamupadravaM veti balava- | alpadoSe mahatI rogijIvitaharI rogAntakAriNI ca / cakArAntamupadravaM prathamaM copakrametAnyonyAvirodhemeti saMbandhaH / yathAkhaM nmithyA kriyA cAnuktA samuccIyate tadyathA-zItasAdhye yathAtmIyacikitsitam / anyalakSaNa ityAdi anyalakSaNe punaH uSNA, uSNasAdhye zItA ceti // 22 // pUrvarUpasaMjJite, AdivyAdhau prayateta prayatnaM kurvIta, 'yathAkham' yA hyadIrNa zamayati nAnyaM vyAdhi karoti ca // ityanuvartate // 18 // sA kriyA, na tu yA vyAdhi haratyanyamudIrayet // 23 // bhavati cAtra kriyA'kriyayorlakSaNamAha-yetyAdi / udIrNam utkaTam / nAsti rogo vinA do | na tu yA vyAdhi haratyanyamudIrayediti na punaH sA kriyA anuktamapi doSANAM liGgAdhimupAcaret // 19 // kathyate, yA ekaM vyAdhi haratyanyaM prakopayatItyarthaH / yathA kRzabRMhaNe'gnisAdamehAtIsArAdayaH, yathA vA sthaulyApakarSaNe vyAdhInAmAnantyAddoSabhedenAnuktasya vyAdherdoSavyapekSAciki | mehacikitsApatarpaNe ca ykssmvaatrogaadyH|| 23 // tsArtha, tathA rogakRtasyApi segasya cikitsAmapi kartu, na kAryavyAdhimAtrasya na.pi tu hetuvyAdhimAtrasyeti kathayannAha-nAstI- prAgabhihito'gnirannasya pAcakaH / sa catarvidho tyAdi / anuktamapi vyAdhi doSANAM liGgaiH kRlopAcarediti | bhavati-doSAnabhipana ekaH, vikriyAmApannastrisaMbandhaH // 19 // 1 'pratIkAro'tra kAlaguNaviparItA kriyA' iti cakraH / prAgabhihitA RtvH||20|| 2 'doSAmipanno vikriyAmApannazca trividho bhavati' itipAThazcakra saMmataH / 'doSAbhipanna ityetAvaducyamAne vAtAdiprakRtyamInAmapi 1 'anuktamapi zRGgamAhikayA'nuktamapi' iti ckraa| manAgduSTAdInAM grahaNaM syAdityAha-vikriyAmApanazceti / doSA su0 saM0 20 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna vidho bhavati-viSamo vAtena, tIkSNaH pittena, mandaH ete viSamAdayo'maya utpannAH kiM kurvantItyAha-viSama zleSmaNA, caturthaH samaH sarvasAmyAditi / tatra, yo | ityAdi // 25 // yathAkAlamupayuktamannaM samyaka pacati sa samaH, samai- tatra, same parirakSaNaM kurvIta; viSame snigdhAmladoSaiH; yaH kadAcit samyak pacati, kadAcidAdhmA- lavaNaiH kriyAvizeSaiH pratikurvIta; tIkSNe madhurastrinazUlodAvartAtisArajaTharagauravAntrakUjanapravAha- gdhazItairvirekaizca; evamevAtyagnau, vizeSeNa mAhi. NAni kRtvA, sa viSamaH; yaH prabhUtamapyupayuktamanna- Saizca kSIradadhisapibhiH; mande kaTutiktakaSAyaivaM. mAzu pacati sa tIkSNaH, sa evAbhivardhamAno'tya- manaizca // 26 // gnirityAbhASyate, sa muhurmuhuHprabhUtamapyupayuktamanna samAmyAdInAM cikitsitamAha-tatretyAdi / parirakSaNamiti mAzutaraM pacati, pAkAnte ca galatAlyoSThazoSa yathA samamevAgnistiSThatItyarthaH / evameveti madhurasnigdhazItaitridAhasaMtApAJjanayati; yastvalpamapyupayuktamudarazi bhistathA virecanaizcetyarthaH // 26 // rogauravakAsazvAsaprasekacchardigAtrasadanAni kRtvA mahatA kAlena pacati, sa mandaH // 24 // jATharo bhagavAnagnirIzvaro'nnasya paackH|| agniparIkSAM nirdizannAha-prAgityAdi / prAka vraNaprazne / sokSamyAdasAnAdadAno vivektuM naiva zakyate // 27 // pazcaprakAro bhrAjakAdibhedena / kathaM punazcaturvidha ityAha-doSe- ameridAnI pratyakSAnupalabhyasyApyastitvamAha-jAThara ityAdi / tyAdi / doSAbhipanno doSaiH prApta eka evAgnirvikriyAmApannakhi- jaTharamudaraM, tatra bhavo jATharaH / bhagavAniti mAhAtmyavAni. vidho bhavati-viSama ityAdi / viSamo vAtena, tIkSNaH pittena, tyarthaH / Izvara iti aSTamahaizvaryaguNaMyuktaH, ata evANimAdiguNamandaH zleSmaNA, anena prakAreNetyarthaH; caturthaH samaH sarvasA- yukta iti / sUkSmavAnna dRzyate, kAryarupalabhyate / nanu, yadyamyAditi / nanu, doSAbhipannakhenaiva vikriyAmApanna iti prApyate, sAvIzvarastat kathamasya mAndyAdayo doSA bhavanti ? satyaM; tat kimartha vikriyAmApanna ityuktaM ? naiSa doSaH, vAtAdikaprakR- puruSasya prAktanakarmaNA mAndyAdayaH kriyante; athavA'gniH pittAtInAM puruSANAM vAtAdidoSAbhipannavaM bhavati, na ca vikriyA zritaH, tataH pittavighAtAdagnimAndyAdayo doSA na khata iti / kAcidbhavatIti / teSAM caturNAmagnInAM lakSaNamAha-tapretyAdi / saumyAt aNimAdiguNayuktalAt / rasAn madhurAdIn / AdayathAkAlamiti kAlamyAnullaGghanena / prathamaM prakRtiH prakRteranantaraM dAna iti paripaktuM gRhNan / vivektuM naiva zakyata iti sAkSAnovikRtiriti jJApanArtha pathamaM vyatyayena samAgnilakSaNamuktaM-ya | palabhyata ityarthaH; api khannapAkalakSaNena kAryeNAnumIyate'. ityAdi / viSamAgnervAyuryadA na vikSipati tadA'gniH samyak pacati, styagniriti // 27 // yadA punaritazcetazca bhAgazo vikSiptaH syAttadA samyana pacatiH | | prANApAnasamAnastu sarvataH pvnstribhiH|| etAnyAdhmAnAdIni kRtvA yaH pacati sa viSama iti saMbandhaH / dhmAyate pAlyate cApi svAM khAM gtimvsthitaiH||28|| kUjanaM guDaguDAyanazabdaH / pravAhaNaM nikunthanam / upayukta dattam / tIkSNa iti tIkSNastu trividhaH-ekastIkSNa AzupA- __ yathA bAhyasyAgnervAyuH sahAyo bhavati, tadvajjATharasyApi cakaH, anya upekSito'tyagnisaMjJo bhasmakAparaparyAyaH, apara upe- vAyusahAyatvaM darzayannAha-prANetyAdi / sarvataH sarvAsu dikSa, kSitastIkSNatamo muhurmuhurityAdinA kathitaH / yazca muharmuhaH | anye 'sarvata iti sarvebhyo vAyubhya' ityarthaM vadanti; tena pacati vahnistatra pAkAnte galAdizoSAdIn janayatIti sNbndhH| sarvebhyo'pi vAyubhyaH sakAzAtraya evaM vAtA dhamanapAlanasamarthA 'saMtApAjanayati' ityasyAgre kecid 'yathA vAtenAnuvadhyate na vyAnodAnAvityuktaM bhavati / dhmAyate prANApAnAbhyAM; pAlyate pittaM tadatyartha dravopetam' ityAdi pAThaM paThanti, sa cAbhAvAnna samAnena / khAM khAM gatimavasthitaiH khakhamArge khasyAH svasyAH likhitaH / yastvityAdi / praseko lAlAsrAvaH / gAtrasadanam / aGgaglAniH // 24 // 1 audayaH' iti cakrasaMmataH pAThaH / 'udare bhava audaryaH / annasya pAcaka ityanena annapAkena kAryeNa lakSyate pratyakSAnupalabhyaviSamo vAtajAn rogAMstIkSNaH pittanimittajAn / karotyagnistathA mando vikArAn kaphasaMbhavAn // 25 // mAno'pIti dazyate / sUkSmatvamihAnudbhUtarUpamanukSaNadAhakaratvaM ca jJeyam / rasAnAdadAna iti rasamalavivekArtha rasAn gRhannityarthaH / bhipannatvenaiva vikriyAyAM labdhAyAM yat punarvikriyAmApannazceti karoti, | rasazabdena rasAdhAraH dravyamannapAnarUpamucyate / vivektumiti tena pratikartavyAvirbhUtavikriyApannatAM darzayati, tena prAkRtA'gni- rudhirAderanyatayA gRhItum' iti cakraH / 2 'atra prANApAnAbhyAM vikriyA anyA sarvathA'pratikAryA ca nirasyate; kiMvA doSAbhipa. | pravizattiSThadbhayAM vahnaruddIpanaM bhatrAdhamApaneneva kriyate, tadetad natvenAprAkRtI duSTistrividhA gRhyate, vikriyAmApannazcetyanena ca | 'dhamApyate' ityanenoktam / samAnena tu vahnipArzvavartinA pAlanaM AgantukI vahiduSTirucyate' iti ckrH| kriyate / carake'pi 'samAnenAvadhUto'gniH' (ca. ci. a. 15) 1 'pravAhaNaM nikuinaM' iti pA0 / ityuktam / sarvata iti sarvamagnisthAnaM vyApya' iti cakraH / Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 155 kriyAyAH kArakairavikRtarityarthaH / 'khAM khAM gatimavasthiteH' varjayitvetyarthaH / tatrAdyApekSayA pratikurvIteti tatra parihANI, ityasyAgre vaheH prAdhAnyakhyApanAya kecit 'yukte'nau' ityAdipAThaM AdyApekSayA bAlyApekSayo, SoDazavarSavadbheSajamAtretyarthaH / paThanti, sa cAbhAvAnna likhitH||28|| bheSajamAtrA ca tatrAntaroktA grAhyA / tadyathA-"prathame mAsi vayastu trividhaM-bAlyaM, madhyaM, vRddhamiti / tatro- jAtasya zizorbheSajaraktikA / avalehyA tu kartavyA madhukSIrasinaSoDazavarSIyA bAlAH / te trividhA:-kSIrapAH, tAghRtaiH // ekaikAM vardhayettAvadyAvatsaMvatsaro bhavet / tadUrva kSIrAnnAdA, annAdA iti / teSu saMvatsaraparAH kSI. mASavRddhiH syAdyAvat SoDazakAbdikaH // SoDazAbdAttatastUcaM rapAH, dvisaMvatsaraparAH kSIrAnAdAH, parato'nnAdA yAvadAsaptateriti / evameva vibhAgo'yaM tadUrdhva bAlavakriyA // iti / SoDazasaptatyorantare madhyaM vyH| tasya vi mAnametat prayoktavyaM sarvamAnavidhAvapi" iti / svatantre'pi kalpo-vRddhiH,yauvanaM,saMpUrNatA, parihANiriti / tatra. sAMvatsarikASTadviraSTavarSANAmityAdi / anye 'tatrAdyApekSayA' ityatra AviMzatervaddhiH, AtriMzato yauvanama. AcatvAriM 'anyApekSayA' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-parihANezataH sarvadhAtvindriyabalavIryasaMpUrNatA, ata Urdhva ranyA vRddhirucyate, tdpekssyetyrthH| etena SoDazavarSavanmAtrA mISatparihANiryAvat saptatiriti / saptatesarva kSIya prayoktavyetyarthaH // 30 // mANadhAtvindriyabalavIryotsAhamahanyahani valIpa- bhavanti cAtralitakhAlityajuSTaM kAsazvAsaprabhRtibhirupadvairabhi. bAle vivardhate zleSmA madhyame pittameva tu // bhUyamAnaM sarvakriyAkhasamartha jIrNAgAramivAbhivRSTa- bhUyiSThaM vardhate vAyurvRddha tadvIkSya yojayet // 31 // mavasIdantaM vRddhamAcakSate // 29 // doSacayAdAvapi vayojJAnaphalaM darzayannAha-bAle ityAdi / __ idAnI vayaHparIkSAM nirdizanAha-vayasvityAdi / tatrona- bhUyiSThaM bahutaram / etena yathA bAle zleSmA na tathA pittavAtASoDazavarSIyA bAlA iti paJcadazavarSIyA ityarthaH / kSIrAnnAdA vityarthaH; evaM zeSayorapi // 31 // iti dugdhAnnabhojina ityarthaH / annAdA iti kevalAnnabhakSakA agnikSAravirekaistu bAlavRddhau vivarjayet // iti / kSIrapAH stananiHsRtakSIrabhakSakA ityarthaH / teSAmavadhi tatsAdhyeSu vikAreSu mRvIM kuryAt kriyAM shnaiH||32|| mAha-teSvityAdi / saMvatsaraparA iti parazabdenAtrAvadhiruktaH / vayojJAnaphalaM kriyAvizeSe'pi bhavatItyAha-agnItyAdi / parato'nAdA iti tRtIyAdisaMvatsareSvityarthaH / atrApi kecit / pAThAntaraM manyante, taccAbhAvAnna likhitam / madhyamavayaso'vadhiM ! mRdvIM kuryAt kriyAmiti ajAzakRdAdimRdudravyasaMzrayo'gnirapi bhedAMzca kathayannAha-SoDazetyAdi / antare antarAle / madhyaM | mRduH, AzrayavizeSAdapyeSAM mArdavAdi bhavati; taduktaM "snehavayaH 'kathyate' iti zeSaH / vikalpo bheda ityarthaH / vRddhirvardhanaM; dagdhe'dhikA rujo bhavanti" (sU. a. 12)-iti / athavA yauvanamiti vRddhisaMpUrNatayormizrIbhAvaH, 'yUno vikAro yauvanam' mRdvImiti chedyamedyAdikAM pratiniyatabheSajena; taduktaM,-"bAlaityake; saMpUrNateti vRddhAna avayavAnAmApyAyanaM sNpuurnntaa| Aviza vRddhAsahakSINabhIrUNAM yoSitAmapi / marmopari ca jAteSu rogeSUteriti viMzativarSANi maryAdIkRtyetyarthaH / 'yAvat saptatiH' teSu dAraNam-" (ci. a. 1) iti; ukteSu dAraNamiti ityatra sthAne 'yAvat SaSTiH' iti kecit paThanti / saptatera mizrakokteSu / tadyathA-"kapotakAgRdhrANAM purISANi ca dAranantaraM yAdRzo bhavati yannAmA ca kathyate tdaah-sptterityaadi| Nam" (sU. a. 37) iti / kSAro'pyAvApaprativApahIno mRduH; evaM vireko'pi caturajulAdimRdudravyAzrayo mRduH / zanairmandavIrya retaH, valI tvaksaMkocaH, palitaM kezazuklavaM, khAlityaM mityarthaH // 32 // khalvATalaM 'cAndilatvam' iti loke / abhivRSTaM meghavRSTyA siktamityarthaH / avasIdantaM patantam // 29 // dehaH sthUlaH, kRzo, madhya, iti prAgupadiSTaH // 33 // tatrottarottarAsu vayovasthAsUttarottarI bheSaja dehaparIkSAM nirdizannAha-deha ityAdi / prAgupadiSTa iti mAtrAvizeSA bhavanti, Rteca parihANeH tatrAdyApe. doSadhAtumalakSayavRddhi vijJAnIye // 33 // kSayA pratikurvIta // 30 // karzayedvhayeccApi sadA sthUlakRzau narau // vayojJAnasya bheSajamAtrAprayogaH phalamiti darzayannAha,- rakSaNaM caiva madhyasya kurvIta satataM bhiSak // 34 // tatretyAdi / tatra vayojJAne / uttarottarAsu vayovasthAkhiti bAlya- tayorapi karaNIyamanirdiSTaM nirdizannAha-karzayediyauvanAdikAsu / uttarottarA iti utkRSTotkRSTAH, bheSajamAtrAvizeSA | tyAdi // 34 // iti auSadhapramANa vizeSAH, Rte ca parihANeriti saptatevaM 1 'bAlApekSayA' iti pA0 / 2 'vireko'tra malavirecanatayA 1 paritaH sarvato dhAtvindriyabalAdehAniH parihANiH' iti vamana virecane; yaduktaM carake 'ubhayaM vA doSamalavirecanAdirecanacakraH / 2 'uttarottarA iti uttarottaraM vardhamAnA' iti ckrH| zabdaM labhate' (ca. ka. a. 1) iti cakraH / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna . balamabhihitaguNaM; daurbalyaM tu svabhAvadoSajarA- | nityAdi / sarvamiti kAyapIDAdikaM duHkhamityarthaH / saMstabhyAtmAdibhiravekSitavyam / yasmAdvalavataHsarvakriyApravRtti- namiti saMstabhya dRDhIkRtya kam ? AtmAnaM mana ityarthaH / kena stasmAdalameva pradhAnamadhikaraNAnAm // 35 // manaH saMstabhyetyAha-AtmanA, buddhyetyarthaH / stabhyamAno'nyairiti balaparIkSAM nirdizannAha-balamityAdi / abhihitaguNaM | anyaiH puruSedRDhIkriyamANaH / naiva tAmasa iti tAmasastamoguNakathitaguNam , 'ojaH somAtmakam' (sU. a. 15) ityA- | bahulaH; anyairapyavaSTabhyamAno na sahata ityarthaH // 37 // 38 // dinaa| anupadiSTamapi cikitsopayogi daurbalyaM kAraNabhedena | sAtmyAni tu dezakAlajAtya'turogavyAyAmodanirdizannAha-daurbalyamityAdi / svabhAvAnmAtRpitRzoNitazukra- | kadivAsvapnarasaprabhRtIni prakRtiviruddhAnyapi yAnyakhabhAvAdityarthaH, doSairvAtAdibhiH, jarayA vArdhakyena; avekSi- | bAdhakarANi bhavanti // 39 // tavyaM svabhAvAdibhitivyamityarthaH / anye tu 'avekSitavyam' | yo rasaH kalpate yasya sukhAyaiva nissevitH|| ityatra sthAne 'jarApekSitaM bhavati' iti paThanti, vyAkhyAnayanti | vyAyAmajAtamanyadvA tat sAtmyamiti nirdizet40 ca-yathA kSIrapAt kSIrAnnAdaH, kSIrAnnAdAdannAda iti / | sAtmyaparIkSA nirdizannAha-sAtmyAnItyAdi / sAtmyaM nAma balaprAdhAnyaM darzayannAha-yasmAdityAdi / pravRttiH anuSThAnaM | | sukhaM yat karoti taducyate / tatra dezasAtmyaM yathA-dezo karaNamityarthaH / anye 'pratipattiH' iti paThanti; tatrApi sa | hi dvividhaH-bhUmiH, AturazarIraM ca / tatrAturazarIrasAtmyaM evArthaH / adhikaraNAnAM kriyAdhArANAm // 35 // dvividhaM-samudAyasyaikam , anyadavayavasya / tatra samudAyasya kecit kRzAH prANavantaH sthUlAcAlpabalA nraaH|| yathA-madhuro rasaH sarvadhAtuvardhanaH, avayavasAtmyaM yathAtasmAt sthiratvaM vyAyAmaibalaM vaidyaH pratayet // 36 // | cakSuSyakazyakaNThyAdidravyama | cakSuSyakezyakaNThyAdidravyam / bhUmisAtmyamapi samudAyaikadezatatra balayorupacayazaktilakSaNayorvyabhicAramAha-kecidi- bhedena dvividha; tatra samudAyasya yathA-jAGgaladeze yau AhArA. tyAdi / sthiratvamiti sthairyalakSaNaM yadalaM tada vyAyAmaiH kRtvA cArau tau anUpe viparItau / dezAvayavAnAmapi yathA-bAhIpratayet vicArayedityarthaH // 36 // kapallavacInAdInAM mASagodhUmamAdhvIkAdibhiH sAtmyam / jAtisattvaM ta vyasanAbhyudayakriyAdisthAneSvaviktava. sAtmyaM yathA-manuSyajAteH sAtmyaM zAlyAdayaH, mRgapakSijAkaram // 37 // tInAM ca tRNapatagAdIni / RtusAtmyaM yathA-RkhabhihitamasattvavAn sahate sarva saMstabhyAtmAnamAtmanA // | napAnAdi / rogasAtmyaM yathA-gulminAM kSIram , udAvartinAM rAjasaH stabhyamAno'nyaiH sahate naiva taamsH||38|| ghRtaM, pramehiNAM kSaudramityAdi / vyAyAmastrividhaH-kAyavAGmano sattvaM darzayannAha-sattvamityAdi / sattvaM manobalaM guNavizeSo bhedAt / udakagrahaNamAhAropalakSaNaM, tena caturvidho'pyAhAraH rajastamasorvipakSaH; satve sati pIDAdisahiSNukhalakSaNaM mano- saMgRhItaH / divAkhAnaprabhRtInIti prabhRtigrahaNAjAgaraNAdInAM balaM bhavati / vyasanaM duHkhaM, sukhasya heturabhyudayaH, tayoH kriyA- ahaNam / divAkhamarasapramatAnAta sthAnAni, yeSu sthAneSu vyasanAbhyudayakiye bhavataH, tAni vyasa teSAM mate rasodakagrahaNAdasanendriyagrAhya dugdhadadhighRtasalilAdyannanAbhyudayakriyAsthAnAni, teSu / aviklavakaram aglAnikaramaharSa pAnaM gRhyate / prakRtiviruddhAnyapIti khabhAvena viruddhAnItyarthaH; karaM ca / sattve uttamaM manobalaM, rajasi madhyama manobalaM. tamasi | anya tu prakRtiH khabhAvato vAtAdibhedana bhinetyAcakSate / manodaurbalyameveti / trayamapi zlokena nirdizannAha-sattvavA- | tadava sAtmya vistarAtamAhArA tadeva sAtmyaM vistaroktamAhArAcArabhedena dvibhedaM saMkSipya 1 'daurbalyaM balameva kSINamucyate / svabhAvAdeva kazcinmAtRpitR- 1 'tatra sAtmyaM nAma yadupazete sukhaM karotItyarthaH / uktaM hi carake bIjadoSAd daivAdA durbalo bhavati, kazciddoSaiH kSayitadhAtuguNatayA 'sAtmyArtho hyupazayArthaH (ca. vi. a.1) iti; tathA yo rasaH kalpate durbalo bhavati, jarayA vArdhakyena vA daurbalyaM bhavati / AdizabdAt yasya sukhitvAya niSevitaH' ityanantaramevoktam / sukhaM cehArogyam / kAlAdInAM grahaNam / kriyApratipattiH kriyAsiddhiH; carake'pyuktaM- yaduktaM 'sukhasaMzakamArogyaM' (ca. sU. a. 9) iti| taccArogyarUpaM 'balAdhiSThAnamArogyam / (ca.ci.a.3) iti / ArogyAdhiSThAnAnAM sukhaM svasthe'nAgatAbAdhapratiSedhena tathA vyAdhite vyAdhyapanayanena zarIrAgnibalAdInAM madhye etacca prakaraNe prAdhAnyakhyApanaM tatradharmaH, sAtmyena kriyate / yadapi ca yat prayAti sahAtmatAm' iti sAtmyatena vaherapi svaviSaye stutirna virudhyate' iti cakraH / 2 'sthiratva- lakSaNaM tadapyevaMbhUtArthameva, yenAtmarUpatA'pyavikArataiva vaktavyA / vyAyAmaiH' iti paa0'sthirtvmbhighaataadibhirvicaalytvm| kecit tacca sAtmyaM saMkSepataH paJcaprakAraM-dezasAtmyaM, jAtisAtmyam , sthiratvamiti vyastaM paThanti; atra stharyalakSaNaM balaM sthiratvamiti vadanti' | RtusAtmyaM, rogasAtmyam , okasAtmyaM ceti / tatra dezasAtmyAdIni iti cakraH 3 / 'kramAgatasattvaparIkSAyAM sattvaM sattvaguNo manogataH, catvAri carakoktAnyeva, okasAtmyAni 'prakRtiviruddhAnyapi yAnyatadutkarSAnmano balavadbhavati / avikalpo'vikRtatvaM, sukhaduHkhahetau bAdhakarANi' ityanenoktAni; atra abhyAsAdabAdhakarANItyarthIllabhyate, mirbhayavikArazUnyatA avivaH' iti cakraH / 4 'avaikalyakaram' viruddhAnyapyabhyAsAdeva paramabAdhakarANi bhavanti' iti cakraH / iti paa0| 2 rasazamdena bhujyamAnaM sarvavyaM gRhNAti' iti cakaH / Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] suzrutasaMhitA / 157 anvrwwwwwar zlokena darzayannAha-yo rasa ityAdi / kalpate bhavati / sukhA- | ucite vartamAnasya nAsti dezakRtaM bhym|| yaiva niSevitaH sukhakAraNameva sevitaH sannityarthaH / anye 'sukhA- AhArasvapnaceyAdI taddezasya guNe sati // 45 // yaivAtisevita' iti paThanti / vyAyAmajAtamiti vyAyAmasamUhaH, __ tulyaguNadezajAtasya rogasya viparItaguNe deze sucikitsyatA anyadeti dezajAtyAdi // 39 // 40 // darzayannAha-na tathetyAdi / jalajA iti AnUpadezajAtAH prakRti bheSajaM copariSTAdvakSyAmaH // 41 // zlIpadAdayaH / sthalAhRtA iti jAGgaladezaM nItA ityarthaH / prakRterbheSajasya ca va punaH parIkSetyAha-prakRtimityAdi / uktavyAdhikAraNadoSacayAdervisadRzadezAzrayaM prathamaM darzayannAhaprakRtiM zArIre, bheSajaM bhUmipravibhAgIye; AturopakramaNIyAdhyA- khadeza ityAdi / khadeze iti yathA-AnUpe deze saMcitaH yAdanantaraM sUtrasthAnasamAptiM yAvadveSajaparIkSaivetyeke // 41 // | kapho jAGgaladeze kupitaH / ucita iti nyAyya ityarthaH / dezastvAnUpo jAGgalaH sAdhAraNa iti / tatra, | yadi punarAhArAdAvanucite vartate tadA bhavatyeva bhayaM; yathAbahUdakaninonnatanadIvarSagahano mRduzItAnilo bahu anUpadeze saMcite kaphe jAGgaladeze'pi divAsvapnAdi kurvataH puru Sasya bhayaM bhavatyeva / AhArasvapnetyAdi / taddezasya guNe sati mahAparvatavRkSo : mRdusukumAropacitazarIramanuSya- | jAGgaladezasya rokSyauSNyAdau guNe satyapyucite varteta / etaduktaM prAyaH kaphavAtarogabhUyiSThazcAnUpaH, AkAzasamaH | praviralAlpakaNTakivRkSaprAyo'lpavarSaprasravaNodapA bhavati-yadyapyAhArasvanaceSTAdayo guNA api santi, tathA'pyu cite varteta kaphaviparItaguNe vartetetyarthaH // 44 // 45 // nodakaprAya uSNadAruNavAtaHpraviralAlpazailaH sthirakRzazarIramanuSyaprAyo vAtapittarogabhUyiSThazca jA- | deshprkRtisaatmyrtuvipriito'cirotthitH|| GgalaH; ubhayadezalakSaNaH sAdhAraNa iti // 42 // saMpattau bhiSagAdInAM balasattvAyuSAM tathA // 46 // dezaparIkSA nirdizanAha-deza ityAdi / teSAM lakSaNamAha kevalaH samadehAgneH sukhasAdhyatamo gadaH // -tatretyAdi / bahuzabda udakAdibhirvarSAntaiH saha pratyekaM samba- | ato'nyathA tvasAdhyaH syAtkRccho vyAmizralakSaNaH dhyate / gahana iti etaiH kRtvA gahanIbhUta ityarthaH / AkAzasama . sukhasAdhyAdInAM lakSaNamAha-dezetyAdi / dezaviparIto iti nirAvaraNavAnninocatatArahitakhena samabhUmibhAga ityarthaH / yathA-jAGgaladeze kapharogotpattiH, prakRtiviparIto yathApraviralAlpakaNTa kivRkSaprAya iti praviralA alpA kaNTakino pittaprakRteH kapharogotpattiH; sAtmyaviparIto yathA-kaTusAvRkSAH prAyeNa yatra deze sa tathA / alpvrssprsrvnnodpaanodk| tmyasya kapharogotpattiH; Rtuviparyayo yathA-zaradi vAtikasya, prAya iti alpaM varSAyAH prasravaNAnAM nirjharANAmudapAnAnAM ca hemante paittikasya, grISme zlaiSmikasya vyAdheH prAdurbhAva iti / kUpAnAmudakaM prAyeNa yatra sa tathA // 42 // acirotthito nava ityarthaH / anye tu natrA nirdiSTatvAbhavanti cAtra draktagulmAdiH purANo'pi sAdhya iti / saMpattAviti paripUsamAH sAdhAraNe ysmaacchiitvrssiissmmaarutaaH|| . rNale / balasattvAyuSAM tathetyatrApi saMpattAviti saMbadhyate / kevala doSANAM samatA jntostsmaatsaadhaarnnomtH||43|| ekadoSajanito nirupadravo vA / samadehAgneH samakAyAneH / trividhadezaparijJAne doSacayAdiphalaM darzayannAha-samA | // 46 // 47 // ityAdi // 43 // kriyAyAsta guNAlAme kriyAmanyAM pryojyet|| ne tathA balavantaH syurjalajA vA sthlaahRtaaH| pUrvasyAM zAntavegAyAM na kriyAsaMkaro hitH||48|| svadeze nicitA doSA anyasmin kopmaagtaaH||44|| kriyAphalaM yadA na dRzyate tadA'nyA kriyA kartavyA; sA'pi 1 'idAnImanuguNadoSadezajarogasya tadviguNadezasaMbandhe ciki- vizramya kAlAntaritA * satI kartavyati darzayannAha-kriyAyA tsitamAha-na tathetyAdi / jalajA iti jalopalakSitAnUpadezajAtAH, sthalAhRtA iti sthalopalakSitajAGgaladezajAtAH; vAzabdena rogazaGkAyAM dezasAtmyasevayA'bhayaM darzayannAha-ucite ityAdi / sthalajA vA jalAhRtA iti viparItaguNaM darzayati; tadudAharaNaM yathA ucite iti dezaguNaviparItasAtmyAhArasvapnaceSTAdau vartamAnasya / anUpadezajaM zrIpadaM jAGgaladezajAtaM sat prabalaM na bhavati, AnUpagu ucitatvameva sphorayati-taddezasya guNe satIti; taddezasya guNaviparItaNaviparItaguNajAGgaladezaguNaistathA taddezIyAhArAcAraizcAnUpaviparItaiH guNe AhArAdau satItyarthaH / dezakRtaM bhayamiti dezaguNajanyamAnarogapratibAdhyamAnatvAditi bhAvaH / na kevalaM vyAdhaya eva paraM viruddhade- bhayaM; yadi punarAhArAdAvativartate tadA bhavatyeva bhayam' iti ckrH| zagatA durbalA bhavanti, kiMtu doSA api viruddhadezaprAptikupitA na 1 'zAntAyAmiti vaktavye yat 'zAntavegAyAM' iti karoti, balavanta ityAha-svadeze ityAdi / svadeze ityanuguNadeze, yathA- tena dinavizrAmaM darzayati / kriyAsaMkaraH kriyAmelakaH / ayaM ca AnUpopacitaH kaphaH, anyasminniti tadviruddha jAGgale prakupitaH, evaM | pUrva kriyAviruddhaguNatayA tathA pUrva kriyayA sahAtimAtratayAM agnivpittvaatyorpyudaahaarym| idAnIM dezasaMbandhasyApyasthiratayA tajjanya-dhAdihetutvena cAbhihita iti neyam' iti ckrH| Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna ityAdi / paJcarAtryantaritA SaDrAyantaritA vA'nyA kriyA prayo. zvabhraMzarkarAzmaviSamavalmIkazmazAnAghAtanadevakavyA / saMkaro yugapaiyoH prayogaH // 48 // tAyatanasikatAbhiranupahatAmanUSarAmabhaGgarAmadUroguNAlAme'pi sapadi yadi saiva kriyA hitaa|| dakAM snigdhAM prarohavatIM mRdvI sthirAM samAM kRSNAM kartavyaiva tadA vyAdhiH kRcchasAdhyatamo yadi // 49 // | gaurI lohitAM vA bhUmimauSadhagrahaNAya parIkSeta / yasyApi phalaM na dRzyate sA'pi saptarAtraM prakartavyatyAha-guNA tasyAM jAtamapi kRmiviSazastrAtapaMpavanadahanatoya. saMbAdhamArgaranupahatamekarasaM puSTaM pRthvavagADhamUlalAbha ityAdi / sapadi zIghraM yadA punaH kRcchasAdhyo vyAdhistadA guNasya kriyAphalasyAlAme'pi hitA yA kriyA saiva pryoktvyaa|| mudIcyAM cauSadhamAdadItetyeSa bhUmiparIkSAvizeSaH asmiJchoke pAThAntaramasti, taccAbhAvAnna likhitam // 49 // saamaanyH||3|| ya evamenaM vidhimekarUpaM sa bhUmivibhAgo dvividhaH-sAmAnyo viziSTazca / tatra prathama sAmAnyameva bhUmivibhAgamAha-zvazretyAdi / anupahatAmiti bibharti kAlAdivazena dhImAn / zvabhrAdibhiH sikatAntaiH saha pratyekaM sNbdhyte| zvabhrazarkarAzmasa mRtyupAzAJjagato gadoghA | bhirviSamo ninonnataH, tenAnupahatAmiti saMbandhaH / zvanaM bilaM; chinatti bhaiSajyaparazvadhena // 50 // zarkarA pakkabhANDasUkSmakhaNDaM zarkareti loke; azmA pASANaH; iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne Aturopakra valmIketi, nanu valmIkamUrdhanyeva zvetakapotI gRhyate, tat kathaM maNIyo nAma pazcatriMzo'dhyAyaH // 35 // valmIkajAtauSadhiniSedhaH? satyam / AzIviSaviSaistasyA divyauatra tu stutyartha zlokamAha-ya evamityAdi / evamanena SadhervIya na hanyate, athavA tatraiva sA vizeSeNa vIryavatI bhavatIprakAreNa, enaM vidhiM pUrvoktaM vidhAnam, ekarUpaM bibharti apra- tyadoSaH; zmazAnaM mRtamaha~dAhasthAnam ; AghAtanaM vadhasthAnaM; kalpa(mpaM) dhArayati, kAlAdivazena kAlAdisAmarthyenetyarthaH, sikatA vAlukA; anupahatAm anupadrutAm ; anUSarAm USaravagadaughAn vikArasamUhAn , bhaiSajyaparazvadheneti auSadhakuThAreNe- rjitAm ; abhaGgurAM rAjirahitAm ; adUrodakalena sAdhAraNatva- / tyarthaH / kecidamuM zlokaM na paThanti / eke AcAryA viparItAvi- muktam ; snigdhAM cikaNAM; prarohavatIM bIjAGkurajananIM; mRdvI parItavraNAdyavAraNIyaparyantamariSTAdhyAyAn SaT vadanti; apare tu komalAm ; asthirAM vAtatoyAdibhiracalitamRttikAm ; samAm AturopakramaNIyamariSTamiti vadanti / vRddhAzcAtraivamupadiza- animnonnatAM; gaurI suvarNavarNAm ; auSadhagrahaNAyeti auSadhagrahanti-ariSTAdhyAyA vighnabhayAvahAdahiH pAThanIyA devAlayA-NArtham / na kevalaM bhUmiguMNaireva bheSajAni vibhajanIyAni, kiMtarhi diSu // 50 // | khadoSaguNairapIti darzayannAha-tasyAM jAtamityAdi / krimyAdibhiH saMbAdhamArgAntaiH saha pratyekamanupahatazabdaH saMbadhyate; saMbAdhaH iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAkhyAyAM sUtrasthAne paJcatriMzattamo'dhyAyaH // 35 // saGkaTaH / ekarasam utkRSTarasam / pRthvavagADhamUlaM ceti pRthu pRthuvalkalam , avagADhamUlaM bhUmyantaHsthitaM mUlaM yasya tattathA; cakArAdanupahataprazastamUlatvaM ca samuccIyate / udIcyAmiti sstttriNshttmo'dhyaayH| uttarasyAM dizi, etenottarAbhimukho bhUlA gRhNIyAdityarthaH / athAto bhUmipravibhAgIyamadhyAyaM vyAkhyAsyA- vizeSo bhedaH // 3 // mH||1|| vizeSatastu tatra, azmavatI sthirA gurvI zyAmA yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kRSNA vA sthUlavRkSazasyaprAyA svaguNabhUyiSThA; stribhUmeH prakRSTo vibhAgo bhUmipravibhAgaH, bhUmipravibhAgArthosdhyAyo bhuumiprvibhaagiiyH| pUrvAdhyAye bhUmiparIkSA bhUtakAyaH 1zvabhrAdayazcAlpavIryotpAdakatayA meSajopaghAtakAH, valmIkAzItoSNavarSAdibhistathA parvatavRkSAdibhiH kRtA, iha khadhyAye| dayastu aprAzastyenAprazastAH, aprAzastyaM ca teSAM vacanAdevonnIbhUtaguNaireva parIkSA kartavyeti / kecidatrAntarAle mizrakAdhyAyaM yate' iti cakraH / 2 'bhUmimauSadhArtha' iti pA0 / 3 'AtapapavanapaThanti; tanna, pUrvAcAryairapaThitavAt // 1 // 2 // yoratiyogena upaghAtaH, toyasaMbAdho'tijalasaMbAdhaH / ekarasamiti vRkSAntarAnAkrAntam / avagADhamityanuttAnamUlam' iti cakraH / 1 mizrake bheSajadravyamukta, dravyasaMgrahaNIyAdau ca vaktavyaM, tacca | 4 'AdyatanaM' iti pA0 / 5 vizeSatasveityAdinA bhUmiparIkSAprazastabhUmijAtameva kAryakaraM bhavati, ato bheSajagrahaNArtha prazastApra- vizeSaH kathyate / ayaM ca vakSyamANo vizeSaH 'pRthivyambuguNabhUyizastabhUmi vibhAgIyo'bhidhIyate / bhUmivibhAgopadarzanAdhikAreNa cAnya- chAyAM bhUmau jAtAni virecanadravyANyAdadIta' ityAdI prayojanavAn / dapi jantujagdhatvAdibheSajadoSaguNavarNanamiha bhaviSyati / 'bhUmi- sthireti kaThinA / nAnAvaNeti tejaso nAnAvarNakAraNatvAt / . pravibhAgavizanIya' iti paa0| prroho'ngkrH|' iti cakraH / Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 36] suzrutasaMhitA / 159 wwwnxnnnnnnr gdhA zItalA''sannodakA snigdhazasyatRNakomalavR SThAyAM vamanadravyANi, ubhayaguNabhUyiSThAyAmubhayatokSamAyA zuklA'mbuguNabhUyiSThA; nAnAvarNA ladhvazma- bhAgAni, AkAzaguNabhUyiSThAyAM saMzamanAni, evaM vati praviralAlpapANDavRkSaprarohA'gniguNabhUyiSThA; balavattarANi bhavanti // 6 // rukSA bhasmarAsabhavoM tanuvRkSAlparasakoTara- vamanAdidravyANi kIdRzAyAM bhUmI grahItavyAnItyAha-tatre. vRkSaprAyA'nilaguNabhUyiSThA; mRdvI samA zvabhravatya-tyAdi / saMzamanAnIti yadvyaM na vAmayati na virecayati vyAdhinA vyaktarasajalA sarvato'sAravRkSA mahAparvatavRkSa- sahakIbhUya tatsthameva vyAdhimupazamayati tat saMzamanamucyate // 6 // prAyA zyAmA cAkAzaguNabhUyiSThA // 4 // sarvANyeva cAminavAni, anyatra madhughRtaguDapisAmAnyabhamergaNaM pradarya viziSTaM pratibhUtaM guNaM nirdizannAha | ppalIviDaGgebhyaH // 7 // -vizeSatastvityAdi / khaguNabhUyiSThetyarthaH / tanuvRkSA hrakhavRkSe- viDaGga pippalI kSaudraM sarpizcApyanavaM hitam / tyrthH| asya pAJcabhautikavizeSaguNakathanasyAyamabhiprAyaH-pRthi-| | zeSamanyatvabhinavaM gRhIyAhoSavarjitam // 8 // vyAdhutkaTatvena dravyANAM vasyAM khasyAM bhUmau jAtaM prAhyam , evaM | (sarvANyeva sakSIrANiM vIryavanti; teSAmasaMpabalavattarANyauSadhAni bhavanti // 4 // ttAvetikrAntasaMvatsarANyAdadIteti // 9 // __ atra kecidAhurAcAryAH-prAvRvarSAzaraddhemantava- | sarvANItyAdi / sarvANyeva cAbhinavAni 'balavattarANi' ityasantagrISmeSu yathAsaMkhyaM mUlapatratvakSIrasArapha trApi saMbadhyate / abhinavamatra pariNatikAlAnantaratvamabhipretaM, lAnyAdadIte ti; tattu na samyak, saumyAgneyatvA na punarjanmanavatvam / etasyaivApavAdasUtraM darzayannAha-anyatrejagataH / saumyAnyauSadhAni saumyeSvRtuSvAdadIta, tyAdi / doSavarjitamiti kRmiviSazastrAdyupaghAtAdidoSaistyaktam / AgneyAnyAgneyeSu, evamavyApanaguNAni bhavanti / atrAntare vRddhaiH paThitaH pAThaH-sarvANItyAdi / tatra sakSIrANi saumyAnyauSadhAni saumyeSvRtuSu gRhItAni so-| | sarasAnItyarthaH / madhvAdIni yathoktAni yadA na prApyante tadA maguNabhUyiSThAyIM bhUmau jAtAnyatimadhurasnigdhazI kiM kartavyamityAha-teSAmityAdi / teSAM madhughRtAdInAm / tAni jAyante / etena zeSaM vyAkhyAtam // 5 // asaMpattau atyantapurANAnAmaprAptau // 7-9 // saumyeSu varSAhemantazizireSvityarthaH / AgneyeSu zaradvasantagrISmeSu / Atyayike kArye punaH pUrvAhlAdiSu vasantAdiSu yathA __ bhavanti cAtrayathamauSadhAnyAdadIta / ayamabhiprAyaH-AgneyAnyauSadhAnyAne gopAlAstApasA vyAdhA ye cAnye vncaarinnH|| rAzca ye tebhyo meSajavyaktiriSyate // 10 // yeSu RtuSu gRhItAnyAgneyaguNabhUyiSThAyAM bhUmAvatikaTurUkSoSNAni jAyanta iti // 5 // kutaH punarbheSajAni jJAtavyAnItyAha-gopAlA ityAdi / tatra pRthivyambuguNabhUyiSThAyAM bhUmau jAtAni vire- gopAlA gomahiSyajAdipAlakAH procyante, tApasAH tapakhino cainadravyANyAdadIta, ayAkAzamArutaguNabhUyi jaTAdhAriprabhRtayaH, vyAdhA vAgurikAdayaH, vanacAriNo mlecchA dayaH // 10 // 1 'meSajadravyamapi kizcit saumyaM kiJcidAgneyam / tena yat | sarvAvayavasAdhyeSu palAzalavaNAdiSu // saumyaM tat somaguNAtirikteSu saumyeSu RtuSu saMpUrNavIryatayA grAhyam ,yavasthito na kAlo'sti tatra sarvo vidhiiyte||11|| evamAgneyamAgneyeSu, sarvathA mUlAdhaGge grAhyam / yattu grISmAdiSu mUlA ___ tatra kecidAhurAcAryAH prAvRvarSAzaraddhemantetyAdi gayena digrahaNaM tadanupapattikatvAdasAdhu / etadeva vyAkaroti-tatra saumyetyAdi / saumyAnAM saumyagrahaNe guNAtizayaM darzayan samAnanyAyatayA vyabhicArya, zlokairvyabhicArayitumAha-sarvAvayavasAdhyeSvityAdi / sarvAvayavasAdhyeSu azeSamUlAdyavayavagrAhyeSu yogeSvityarthaH / palAAgneyAnyagniguNabhUyiSThAyAM bhUmau kaTutarANi rUkSatarANi ca bhavanti' zalavaNAdiSu patralavaNAdiSu; patralavaNayogazca vAtavyAdhipaThito iti cakraH / 'teSAM zAkhApalAzamaciraprarUDhaM varSAvasantayogrAhya, jnyeyH| tatra sarvo vidhIyata iti tatra teSu patralavaNAdiyogeSu, grISme mUlAni zizire ca zIrNaprarUDhaparNAnAM, zaradi tvakkandakSIrANi, hemante sArANi, yathartu puSpaphalam' (ca. ka. bha. 1) iti carakaH / / 1 'anatikrAntasaMvatsarANi' iti pA0 / 2 teSAM sakSIrANAM, 2 'virecanamadhobhAgaM tadadhogAmipRthivyambuguNabhUmiSThAyAM balavattaraM asaMpattau apraaptau| 3 'mUlAnyAharanti kAryArtha miti mUlahArAH / bhavati; anilAgnI tUrdhvagau, tena tadguNabhUyiSThAyAmUrdhvagaM vamanaM | bheSajavyaktiriti bheSajAkAranAmazAnaM, rasavIryAdidvArA bheSajavyaktiH balavattaraM bhavati, ubhayatobhAgaharANi vamanavirecanakarANi arka- zAstrAdeva jJeyA' iti cakraH / 4 tatra sarvo vivIyata iti sarva kSIrAdIni / AkAzasya sarvagatatvena zamanauSadhakAritvaM, zamanaM hi | eva kAla: palAzalavaNArtha gRhyamANapalAze gRhyate, yadi kAlaniya sarvagataM doSaM tatraiva zamayati / abhinavAnIti abhinavatvamiha | menAGgagrahaNaM tadA militavRkSagrAhakaH kAlo nAstIti tatprayogo.na saMpUrNavIryatAkAratvam / tena yattu mUlake bilve ca bAlAvasthAyA- syAt / vayaHsthAnAmiti taruNAnAM, bAlavRddhayostu asaMpUrNadhAtumeva prazastatvaM tattvavasthAgRhItamevAbhinavatvaM yam' iti ckrH| tvAdevAprazastatvam' iti cakraH / Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna . candana tthaa|| sarvaH samasto'pi kAlaH prAvRDAdirvidhIyate kathyata ityarthaH / vaa| zucau deshe| bhUmipravibhAgIyAdhyAye nibandheSu vyatyayena etena sarvasminnapi kAle melApakaH kriyata ityarthaH // 11 // pATho dRzyate; asmAbhistu vRddhakramarItyaiva pATho likhita iti / gandhavarNarasopetA SaDvidhA bhUmiriSyate // sarvAvayavasAdhyeSvityAdi yAvannavaM dravyaM purANaM veti pAThaM tasmAdbhUmikhabhAvena bIjinaH ssddrsaayutaaH||12|| | kecidAcAryA na paThanti // 17 // yena ca hetunA khaguNaparityAgastamAha-gandhetyAdi / gandhavarNa iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutarasopeteti luptAdizabdanirdezAd gandhavarNarasasparzazabdopetA vyAkhyAyAM sUtrasthAne SaTtriMzo'dhyAyaH // 36 // kathitA / SaDvidhA paJcabhUtAtmikA sarvalakSaNA ca / bIjino vRkssaadyH| te ca bhUmikhabhAvena yutAH SaDsopetA bhavanti; athavA spttriNshttmo'dhyaayH| ete SaDsA bhUmikhabhAvena yutA militAH santo bIjino bhavanti athAto mizrakamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| vRkSAdirUpA bhavantItyarthaH // 12 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| avyaktaH kila toyasya raso nishcynishcitH|| SaSTApakramANAM madhye vimlApanapAcanadAraNapIDanazodhanaroparasaH sa eva cAvyako vyakto bhUmirasAdbhavet // 13 // | NotsAdanAvasAdanAnAmaSTAnAM pradhAnAnAmiha nirdiSTAnAM mizrI yadi dravyANAM pariNAmavizeSeNa madhurAdirasatA tatkathamucyate kRtya kathanAnmizrakAkhyo'dhyAya ityarthaH; anye tu zophasya Apyo rasa ityAha-avyakta ityAdi / avyakta iti madhurAdi- vraNasya ca mizrayogakathanAnmizraka iti vadanti // 1 // 2 // bhAvenAparisphuTa ityarthaH / kila avadhAraNe / nizcayanizcito mAtalaDyagnimanthau ca bhadradAru mahauSadham // raso'stItyarthaH / yadyevaM madhurAdibhedAnupapattirityata Aha-rasaH anitA caiva rAstA ca pralepo vAtazophajit // 3 // sa evetyAdi / sa evAvyakto raso vyako bhavati madhurAdibhAvaM dUrvA ca nalamUlaM ca madhukaM candanaM tathA // yAti / kasmAt ? bhUmirasAditi saMbandhaH // 13 // zItalAzca gaNAH sarve pralepaH pittazophahRt // 4 // sarvalakSaNasaMpannA bhUmiH sAdhAraNA smRtA // Agantaje raktaje ca hyeSa eva vidhiH smRtH|| dravyANi yatra tatraiva tahaNAni vishesstH||14|| vidhirviSaghno viSaje pittano'pi hitastathA // 5 // ___ bhUmidravyayoH sAdhAraNayoH kAraNamAha-sarvetyAdi / sarva ajagandhA'zvagandhA ca kAlA saralayA sh|| lakSaNasaMpanneti pRthivyAdipaJcamahAbhUtalakSaNayuktetyarthaH / tadru ekaiSikAjazaGgI ca pralepaH zleSmazophat // 6 // NAni sAdhAraNAni dravyANItyarthaH // 14 // pate vargAstrayo lodhaM pathyA piNDItakAni ca // anantA ceti lepo'yaM sAnnipAtikazophat // 7 // vigandhe parAmRSTamavipannaM rsaadibhiH|| navaM dravyaM purANaM vA grAhyamevaM vinirdizet // 15 // tatra prathamaM vimlApanaM krameNa vAtAdidoSajazophapratyanIkaM darzayannAha-mAtuluGgotyAdi / mAtuluGgI.bIjapUrakaH, agnimanthaH navaM purANaM vA kIdRzaM dravyaM gRhyata ityAha-vigandhenetyAdi / araNI, bhaddAru devadAru, mahauSadhaM zuNThI, ahiMsrA bRhadahiMsrA, vigandhenAparAmRSTamiti virodhinA gandhenAspRSTamityarthaH / avi rAnA surabhiH / dUrvetyAdi / dUrvAdIni dravyANi prasiddhAni / pannaM rasAdibhiriti akSINaM rasAdibhirityarthaH // 15 // zItalAzca gaNA iti kAkolyAdhutpalAdinyagrodhAdayaH / jaGgamAnAM vaya sthAnAM rktromnkhaadikm|| pitavimlApanavadAgantujaraktajayorapi darzayannAha-Agantuja kSIramUtrapurISANi jIrNAhAreSu saMharet // 16 // ityAdi / Agantuje pAkapratibandhAya zItavidhiH smRtaH / sthAvarANi niyamya jaGgamAni niyntumaah-jjmaanaamityaadi| | viSajAnatazAthasyA viSajanitazothasyAgantubhedasya vakSyamA gAtidezena cikitsA vayaHsthAnAmiti taruNAnAM, na bAlavRddhAnAmityarthaH // 16 // darzayannAha-vidhirityAdi / vidhirviSannaH kalpoktaH / aja gandhetyAdi / ajagandhA bothayikA, latauSadhItyeke, anye plotamRdbhANDaphalakazaGkuvinyastameSajam // yavAnikAmAhuH; azvagandhA prasiddhA; kAlA ahiMsrA; saralA prazastAyAM dizi zucau meSajAgAramiSyate // 17 // 1'pUrvAdhyAyoktavidhiparIkSitasya rogiNazcikitsA kartavyA, tatra iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne bhUmipravi caitattatre vraNinaH prAdhAnyAdraNacikitsAmeva vimlApanapATanadAraNAbhAgIyo nAma SaTtriMzo'dhyAyaH // 36 // dikAM mizrIkRtya dravyastaistarmAtuluGgAdibhirabhidhAtuM mishrko'bhidhiiyte| gRhItauSadhasthApanopAyaM darzayannAha-plotetyAdi / lotaH atrauSadhAnAM mizrIkRtya gaNarUpatayA'bhidhAnAdasya mishrksNshaa|' iti karpaTaH / mRdbhANDaM mRttikApAtraM, phalakaM paTTakaM, zahaH kIlakaH | cakaH / 2 'Agantujaraktajayorapi pittapradhAnatayA Agantuja eteSu plotAdiSu vinyastaM dhRtamauSadhaM yasmin gRhe tadbheSajAgAraM | ityAdinA'tidezaH kRtaH / Agantuje'pi AditaH pittakSobhAdUSmAmeSajagRhamiSyata iti saMbandhaH / prazastAyAM pUrvasyAmuttarasyAM | dizau pittaharaM lepanaM yuktameva pAkapratibandhArtham' iti ckrH| Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37 ] sushrutsNhitaa| 161 aruNamUlA trivRt; ekaiSikA zukmUlA trivRt; ajazRGgI kSAradravyANi muSkakakuTajapalAzAzvakarNapAribhadrAdIni / kSAro karkaTazRGgI, anye ajazRGgI chagalaviSANikA uttamAraNI veti etaivyaiH siddhaH prtisaarnniiyH| paramiti kRcchro dAraNami'meDhikA' iti loke / pratyekadoSajazothavimlApanamabhidhAya tyarthaH; baalvRddhaadissvyojniiyH| dvividhaM hi pakkazothadAraNaM sAnnipAtikasya vimlApanaM nirdeSTamAha-eta ityAdi / ete vargA- sukumAra kRcchaM ceti; tatra kapotapurISAdi sukumAraM, kSAraH strayo mAtuluGgAdayaH, lodhra prasiddhaM, pathyA harItakI, piNDItako kRcchamiti // 10 // madanaH, anantA durAlabhA / kecit piNDItakatrayamityAdi pAThaM dravyANAM picchilAnAM tu tvaDyUlAni prapIDanam // paThanti // 3-7 // | yavagodhUmamASANAM cUrNAni ca samAsataH // 11 // snigdhAmlalavaNo vAte koSNaH, zItaH pyoyutH|| tataH paraM pIDanaM darzayannAha-dravyANAmityAdi / picchipitte, coSNaH kaphe kSAramUtrADhyastatpazAntaye // 8 // ladravyANi zAlmalIzelavaTaparNAdIni / prapIDanaM modisamIpa doSabhedena lepasya saMskAravizeSaM nirdizannAha-snigdhetyA- sUkSmamukhavraNapIDanam / samAsataH saMkSepataH / prapIDanaM cetyaM di / ADhyo bahula ityarthaH // 8 // kartavyaM-vraNamukhaM bahiHkRtya lepayet , liptvA ca zoSayet.. zaNamUlakazigrUNAM phalAni tilsrsspaaH|| zuSkaM sat pIDanaM bhavati // 11 // saktavaH kiNvamatasI dravyANyuSNAni pAcanam // 9 // shshinykotthsumnHkrviirsuvrclaaH|| vimlApanamabhidhAya pAcanAni nirdizannAha-zaNamUlake ..zodhanAni kaSAyANi vargazcAragvadhAdikaH // 12 // tyAdi / phalazabdaH zaNAdibhiH sarSapAntaiH saha pratyeka sNbdhyte| atha zodhanaM darzayannAha-zavinItyAdi / zadvimI ka.. zaNaH paripAke sakhanaphalaH, zinaH zobhAjanakaH, kiNvaM sarA-tikkAbhedaH sudugdhA bRhatpatrA; akoThaH saMgrAhI cIritakhalpa. bIjaM yadahiH prakSipyate, atasI 'alasI' iti loke prasiddhA. patraH, 'akolla' iti loke; sumanA jAtI; karavIraH prasiba dravyANyuSNAni uSNavIryANi kuSThAguruprabhRtIni / etenAnuktapAca- suvarcalA sUryAvartaH, sauJca(ca)lIti loke / zalinyAdInAM nadravyasaMgraha uktaH / pAcanaM zothasya / zeSaM prasiddham / eteSAM kaSAyA AragvadhAdizca dhAvanAdidvAreNa zodhanaH / zodhanaM punavyastAnAM samastAnAM ca pAcanavaM, saktUnAM zItavIryale'pi raSTavidha raSTavidhaM kaSAyavAtakalkaghRtatala kaSAyavartikalkaghRtatailarasakriyAcUrNadhUpanamedena / prabhAvavizeSAt pAcanavaM saMyogavizeSAdvA // 9 // etaccASTavidhamapi kameNAtraiva vakSyati / kaSAyastu zRtazItaphASTa. cirabilvo'gniko dantI citrako hayamArakaH // kharasabhedena caturvidho grAhyaH / kalkaM cAtra paJcamaM pRSageSa vakSyati // 12 // kapotakaGkagRdhrANAM purISANi ca dAraNam // kSAradravyANi vA yAni kSAro vA dAraNaM param // 10 // ajagandhA'jazRGgI ca gavAkSI laaglaayaa|| | pUtIkazcitrakA pAThA viDaGgalAhareNavaH // 13 // pAcanamasidhAya dAraNaM nirdizannAha-cirabilva ityAdi / | kaTutrikaM yavakSAro lavaNAni manaHzilA // cirabilvo vRddhakarajaH 'cirihili' iti loke; agnikaH kalikA kAsIsaM trivRtA dantI haritAlaM surASTrajA // 14 // rikA, anye bhallAtakamAhuH; dantI dantinI; citrakaH prasiddhaH; | saMzodhanInAM vartInAM dravyAkhyetAni nirdishet|| hayamAraH krviirH| purISazabdaH kapotAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / kapoto vanavAsI pANDukaH; kaGkaH kaGkamallaH, na punaH | / kaSAyamabhidhAya vartimAha-ajagandhetyAdi / gavAkSI ina kAkaH; gRdhro mAMsAzI pakSivizeSaH / dAraNaM vidAraNaM pakkazo vAruNI; lAgalAhvayA kalikArikA; pUtIkaH cirabilvaH, 'kaNTathasya / dAraNadravyayogabhedaM darzayannAha-kSAradravyANItyAdi / kI viTapakaraja' ityeke hareNavo reNukAH; lavaNAni saindhavasauka calabiDagaDasAmudrikANi paJca, anye gaDasthAne kAlalavaNega 1 'atra saktavo yadyapi zItAstathA'pi dravyAntarasaMyogAdraNa saha paJcasaMkhyAmAhuH, kAlalavaNaM tu nirgandhaM sauvarcalabhedaH, pAcanA bhavanti; yathA tile proktaM-'zodhayedropayeJcaiva yuktaH zodhana surASTrajA tumburumRt 'tUrI' iti loke, apare sAmAnyena kRSNaropaNaiH' (ci. a. 1) iti / saktUnAM ca svatatre 'dadhicukrasurA- mRttikAmAhaH / zeSANi vyANi kiMcitpUrva vyAkhyAtAni zukta' (ci. a. 1) ityAdinA saMyuktasyaiva pAcanatvaM vaktavyam / kiMcitprasiddhAni / etaivyaiH sUtravarti livA vraNe nikSipet, carake'pyuktaM-"satilA sAtasIbIjadadhyambhaHzaktupiNDikA" (ca.ci. evaM vartirbhavati // 13 // 14 ||a. 25) iti / tathA zItatve'pi zaktUnAM vraNapAcanazaktirAcArya-parevauSadhaiH karyAskalakAnapica zodhanAn // 15 // vacanAdevonnIyate / bhavati hi viSayabhede'pi bhinnazaktitvaM yathA | vartimuktvA kalkamAha-etairevauSadhairityAdi / etairauSadhairakAjikasyoSNasyApi bahiHsparzanazItatvaM, tathA tilasya kaphapittakara jagandhAdibhiH surASTrajAntaiH // 15 // syApi vraNaviSaye tridoSaharatvam / yaduktaM "sa mAdhuryAttathaivISNyAt snehAccAnilanAzanaH / kaSAyabhAvAnmAdhuryAttiktatvAccApi pittanut // 1 'dravyANAM picchilAnAM sammalIzelusvapramRvImAm' iva auSNyAt kaSAyabhAvAcca tikatvAcca kaphe hitaH" iti ckrH| ckrH| su0 saM0 21 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna arkottamA nahIkSIraM piSTA kSArottamAni ca // | pUrvoddiSTeSu cAGgeSu kuryAttailaghRtAni vai"-iti pAThaM paThanti, jAtImUlaM haridre dve kAsIsaM kaTurohiNIm // 16 // vyAkhyAnayanti ca-kandaharidrayorityatra kandazabdo dAruharipUrvoddiSTAni cAnyAni kuryAt saMzodhanaM ghRtam // dAparihArAya / 'jAtukandaharidrayoH' ityanye paThanti, atra jAtukalkamabhidhAya zodhanaghRtamAha-arkottamAmityAdi / arkaH / kando gugguluH / pUrvoddiSTeSu cAGgeSviti zajinyAdiSu ajagaarkamUlam , uttamA triphalA, anye tu punarottamamityabhinna ndhAdiSu ca / eSAM kaSAyAdInAM vraNadhAvanAdau dvivaNIye yathoktapadena mandArakamAhuH; shIkSIraM sehuNDadugdhaM; zArottamAni viSayamavacAraNam // 21 // kSArazreSThadravyANi muSkakakuTa japalAzAzvakarNAdIniH jAtImUlaM jAtyA kaSAyANAmanuSNAnAM vRkSANAM tvakSu sAdhitaH // jaTA; anye 'jAtukanda' iti paThanti, tatra jAtukando guggu- zRtaHzItakaSAyo vA ropaNArtha prazasyate // 22 // luka uttarApathe prasiddhaH; pUrvoddiSTAni zodhanavartinirdiSTAni / somAmRtAzvagandhAsu kAkolyAdau gaNe tathA // zeSaM sugamam // 16 // - . kSIripraroheSvapi ca vartayo ropaNAH smRtaaH||23|| mayUrako rAjavRkSo nimbaH kozAtakI tilaaH||17|| ropaNamapi dhUpanavayaM zodhanamiva saptavidhaM kaSAyAdibhedena bRhatI kaNTakArI ca haritAlaM mnHshilaa|| darzayannAha-kaSAyANAmityAdi / kaSAyANAmanuSNAnAmiti nyagrozodhanAni ca yojyAni taile dravyANi zodhane // 18 // dhodumbarAzvatthaplakSaprabhRtInAm / zRtaM zItakaSAyaM vetyupalakSaNaM, tailaM zodhanaM nirdizannAha-mayUraka ityAdi / mayUrako'pA- tena phANTakharasAvapi gRhyate / dravyamuSNodake rAtrI sthApitaM mArgaH; rAjavRkSaH kiramAlakaH / kozAtakI ghoSakaH, 'ghusuNDI' 'zItakaSAyaH' ityucyate / ropaNArtha saMrohaNArtham / ropaNavartIiti loke / zodhanAni ca yojyAnIti zodhanavartinirdiSTAni, dravyANi nirdizannAha-sometyAdi / somaH soma eva, 'somavavamanavirecananirdiSTAnItyanye / zeSaM prasiddham // 17 // 18 // lkala' ityanye, apare 'somA brAhmI' ityAhuH; amRtA guDUcI; kSIriprarohA nygrodhodumbraadiinaamngkraaH| zeSaM prsiddhm||22||23 / kAsIse saindhave kiNve vacAyAM rjniidvye|| zodhanAGgeSu cAnyeSu cUrNa kurvIta zodhanam // 19 // samaGgA somasaralA somavalkaH scndnH|| zodhanacUrNAni nirdizannAha-kAsIsa ityAdi / zodhanAGgeSu kAkolyAdizca kalkaH syAt prazasto vraNaropaNe 24 cAnyeSviti zodhanavartinirdiSTeSu vamanavirecanAdravyeSu ca ropaNakalkadravyaM nirdishnnaah-smjetyaadi|-smjhaa aJjalikAnicit pUrva vyAkhyAtAni kAnicit prasiddhAni dravyANi // 19 // kArikA 'lajjAlukI' iti loke prasiddhA, varAhakrAntAmapare; sAlasArAdisAreSu paTolatriphalAsu ca // | somaH soma eva; saralA saralaH, vizaMsikAmanye; somavalkaH rasakriyA vidhAtavyA zodhanI zodhaneSu ca // 20 // kaTphalaH / zeSaM prasiddham // 24 // rasakriyAM zodhanI nirdizannAha sAlasArAdisArevityAdi / pRthakpayAtmaguptA ca haridre mAlatI sitaa|| rasekriyA phANitAkRtiH, 'kAkavI' iti loke / vidhAtavyA | kAkolyAdizca yojya syAdbhiSajAropaNe ghRte // 25 // kartavyA / zodhaneSu ceti zodhanavartinirdiSTeSu, athavodhiH- | ropaNaghRtaM nirdizamAha-pRthakpItyAdi / pRthakpI zodhaneSu vamanavirecanadravyeSu / zeSaM prasiddham / rasakriyAkalpanA | pRzniparNI, AtmaguptA kapikacchUH, mAlatI jAtI, sitA ceyaM-dravyApekSayA'STaguNaM SoDazaguNaM vA jalaM dattvA'STabhAgAva- zarkarA, zvetadUrvetyanye / zeSaM prasiddham // 25 // zeSaH SoDazabhAgAvazeSo vA kvAthaH kAryaH, tataH pUtaM kaSAyaM kAlAnusAryAguruNI haridre devadAru ca // punastAvat pacedyAvat phANitAkRtiH // 20 // priyaGgavazca rodhaM ca taile yojyAni ropaNe // 26 // zrIveSTake sarjarase sarale devadAruNi // __ropaNatailamuddizannAha-kAlAnusAryetyAdi / kAlAnusArya tagaraM, sAreSvapi ca kurvIta matimAn vraNadhUpanam // 21 // | zailajamiti kecit / zeSaM prasiddham // 26 // pariziSTamaSTamaM dhUpanaM darzayannAha-zrIveSTaka ityAdi / zrIve. | zrIve. kaGgukA triphalA rodhaM kAsIsaM zravaNAhvayA // TakaH saralaraso navanItapiNDaprAyaH, 'guggulI' iti loke prasiddhaH; sarjarasaH 'rAlA' iti loke prasiddhaH; sarale srlvRkssvciityrthH| priyaGkakA sarjarasaH puSpakAsIsameva c|| dhavAzvakarNayostvaka ca ropaNaM cUrNamiSyate // 27 // sAreviti anukteSu sAlasArAdisArevityarthaH / zeSaM prasiddham / / tvakcUrNa dhavajaM caiva ropaNArtha prazasyate // 28 // atra zodhanaprakaraNe kecit "etairevauSadhaiH kuryAt kalkAnapi va zodhanAn" asyAgre "kAsIsakaTurohiNyorjAtIkandaharidrayoH / ropaNacUrNamAha-kaGguketyAdi / kaGgukAH kaGgavaH, 'annavi zeSA' ityapare / zravaNAhayA muNDitikA / dhavaH zakaTAkhyaH, ane1 'sudhAkSIraM' iti pA0 / 2 'rasakriyA kvAtha eva ghanIbhUtaH naiva nAnA prasiddhaH; azvakarNaH pUrvadeze gandhamuNDo'zvatthasakriyAkalpe'midhAtavyaHta cakraH / dRzavRkSaH / zeSaM prasiddham / kajukAsthAne kecit "kiMzukA' iti Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] sushrutsNhitaa| paThanti / dvitIyaM ropaNacUrNamAha-priyaGguketyAdi / atra sarva iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrAne mizrakA- subodham // 27 // 28 // dhyAyo nAma saptatriMzattamo'dhyAyaH // 37 // tvakSu nyagrodhavargasya triphalAyAstathaiva ca // eSAM zodhanaropaNAdivargANAM samastAnAmalAbhe kalpAntara rasakriyAM ropaNArthe vidadhIta yathAkramam // 29 // darzayannAha-samastamityAdi / mizrakIyeSu dravyagaNeSu tathA rasakriyAM ropaNImAha-khavityAdi / rasakriyAvasthAyAM dravyasaMgrahaNIyokteSu, tathA saMzodhanasaMzamanIyokteSu yAni dravyANi ropaNarasakriyA kartavyetyarthaH / zeSaM sugamam // 29 // teSAM samastAnAmalAbhe tricatuHpaJcaSaDAdidravyANAmapi yogaH apAmArgo'zvagandhA ca tAlapatrI suvarcalA // kartavya ityarthaH / tenAdhyAyatrayanirdiSTagaNaviSayiNyeveyaM paribhASA, utsAdane prazasyante kAkolyAdizca yo gnnH||30|| na samastatantravyApinI / anye rAmastamuttamabale vyAdhau, ardha madhyavale, yathAlAbhaM hInabale, iti kathayanti / ayaM pakSo idAnImutsAdanamAha-apAmArga ityAdi / apAmArgasya gayadAsAcAryeNa dUSitaH / yathAlAbhamiti yasya yasya lAbhaH mUlaM zItalaM gRhyate; na tu phalaM, tasyoSNavIryatvAt / tAlapatrI syAttattat prayuJjItetyarthaH / yathoddiSTeSu karmakhiti ukteSu vimlA- . mushlii| suvarcalA sUryAvartaH; asyA api mUlaM na tu phalaM, tasyo | panAdikarmakhityarthaH // 33 // SNavIryalAt / utpAdana iti utsAdanaM mAMsavardhanaM, lepaprayogAdutsAdanaM bhavati / zeSaM sugamam // 30 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta vyAkhyAyAM sUtrasthAne spttriNshttmo'dhyaayH|| 37 // kAsIsaM saindhavaM kiNvaM kuruvindo mnHshilaa|| kukkuTANDakapAlAni sumanomukulAni ca // 31 // / phale zairISakArakhe dhAtucUrNAni yAni ca // asstttriNshttmo'dhyaayH| maNeSUtsanamAseSu prazastAnyavasAdane // 32 // athAto devyasaMgrahaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| avasAdanaM nirdizamAha-kAsIsamityAdi / kuruvindo yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| lohitaratnaM 'padmarAga' ityucyate / kukkuTANDakapAlAni kukuTANDaka dravyANAM saMgrahaH saMkSepaH, tamadhikRtya kRto'dhyAya ityarthaH; pairANi / sumanomukulAni ceti jAtikaliketyarthaH / dhAtucUrNAni vistarastu cikitsite kathyate / taduktaM,-"samAsena gaNA yAni ceti haritAlapuSpakAsIsarasAjanaprabhRtIni / utsanamAMseSu hote proktAsteSAM tu vistaram / cikitsiteSu vakSyAmi jJAlA svityarthaH / avasAdana iti mAMsasphoTane // 31 // 32 // | doSabalAbalam-" iti // 1 // 2 // saimastaM dhargama vA yathAlAbhamathApi vA samAsena saptatriMzadravyagaNA bhavanti // 3 // prayujIta bhiSak prAzo yathoddiSTeSu karmasu // 33 // | | tatrAdAvadhyAyasya piNDArtha nirdizannAha-samAsenetyAdi / samAsena saMkSepeNa / gaNyanta iti gaNAH smuuhaaH| tatra dvAtriM1 'atra cotsAdanaM yadyapi mUduzItaM dravyaM bhavati, apAmArgazca zadaniyatAvayavAH, punaH paJca paJcAvayavAH / kecit paJcatriMzatIkSNaH, tathA'pi tasya mUlamihAtIkSNaM grahItavyaM bhavati / aGgame diti paThanti (triMzedvA''malakAdIni vihaayeti)||3|| dena dravyANAM guNavizeSo yathA-zobhAjanaM mUle phale ca tIkSNaM, puSpaM tu tasya mRdapi' iti cakraH / 2'saMprati atrAdhyAye kathitauSadhava- | uktaH, tathA'pi samastaprayogasyaiva mahAphalatvaM jJeyaM, tasyaiva bahudravyargANAM tathA dravyasaMgrahaNIye tathA saMzodhanasaMzamanIye ca ye vargAH zaktiyogena mahAguNatvAt / samastAlAme'rthavargAdiprayogazcireNAlpapaThanIyAstatra sarvAlAme'rthavargeNa yathAlabdhena bA dvivyAdidravyeNa sAdhako jJeyaH; anyathA tulyaphalatvaM syAt sarvasyAdibhiH samaM tadA cikitsAprayogArtha paribhASAmAha-samastaM vargamityAdi / atra varga- prayAsasAdhyaM sarvamavargAdAvalpaprayAsasAdhye samAnaphale sati ko zamdena prakaraNAt samAnakriyANAM samUha ucyate / tenAvAdhyAye bAliza upadizedanutiSThedvA; tasmAt sarvAlAme'rthAdividhAnametat' prAyeNa samAnakAryA vargA utAH, temveveyaM paribhASA / yatra tu saMyo- iti cakraH / gazasyA prayogopadarzanaM na tatrAvargAdiprayogaH, saMyogazakteranyata- 1 bhUmipravibhAgIyoktanyAyena gRhItAnAM bheSajAnAM yatra yaMtra rasaMyogyapanayenApyapArthakatvAt nahi pAnIyakalyANaghatAdau yathAlAbhaM vyAdhiprazamanAdau kArye yeSAM bheSajAnA kSamatvaM tAni vargIkRtyAmidhAtuM pAko bhavati, yatra tu samAnavIryatayA ekatra prayogo gaNokteSu dravyeSu dravyasaMgrahaNIyo'bhidhIyate / atra cAnapAnAdau vidArIkandazabhavati, tatrAnyatarApAye'pi tacchaktInAM dravyANAM prayogArtha sAdhako | tAvarIprabhRtayaH samAnaguNA gaNatayA nirdiSTAH, teSAM gaNarUpamelake bhavatyeva / ata eva carake'pyetadviSaya evoktaM-"vargamapi vargaNopa-saMyogamahinA guNAntarasaMbhAvanAnirAsArtha tathA tatrAkathitaguNakarmadasRjet, uktamapi yadayaugikaM manyeta tadapoddharet" (ca.vi.a.8) rzanArthamiha pAThaH / dRzyate hi kacit saMyoge prakRtiviruddhaguNodayo, ityAdi / etad dravyasamUhAnA tulyavIryatayA vA prayoga tathA saMyoga- yathA-madhusarpiSoH / atrApi ca saMpUrNagaNeSu zaktyutkarSaH, tathA'rdhazalyA vA prayogaM vivekena zAtumuktamatrApi-bhiSak prAza iti / atraca prayoge yathAlAbhaprayoge vA zattyapakarSoM mizrakoktanyAyAd vyAkarayadyapi ardhavargaprayogo yathAlAmaM prayogo'pi samastavargaprayogatulyatayA nniiyH|' iti ckrH| 2 ayaM pATho hastalikhitapustake na pazyate / Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM tadyathA-vidArigandhA vidArI vizvadevA sahadevA ityanye, 'grAmakolikA' iti prasiddhA, pUgabhedamapare; kaNTakI kaparNI zatAvarI sArivA kRSNasArivA vikaGkataH vRkSakaNTakAriketi prasiddhA, 'kAMkaI' iti loke; kuTaja jIvakarSabhako mahAsahA kSudrasahA bRhatyau punarnavaira- indravRkSaH; pAThA aviddhakaraNI, 'pADha' iti loke; pATalA vasaNDo haMsapAdI vRzcikAlvRSabhI ceti // 4 // ntadUtI khanAmaprasiddhA; mUrvA dhanurguNopayogyA, 'dUdhau' iti vidArigandhAdirayaM gaNaH pittaanilaaphH|| loke, anye corasnAyumAhuH; indrayavaH kuTajaphalaM; saptaparNaH shossgulmaanggmrdoshvaaskaasvinaashnH||5|| zAlmalIsadRzaparNo gajamadagandhapuSpaH zaradi vikasanazIla tatra prathamaM doSakameNAdyaM gaNaM nirdizannAha-tadyathetyAdi / / uccaiyakSaH 'sAtavana' iti loke; nimbaH prasiddhaH; kuruNTakaH vidArigandhA zAlaparNI, vidArI vipAdikakandaH kohalAkAro pItapuSpaH, 'kaNTAzeluA' iti loke; nIlapuSpaH sa eva lohitakusumaH; sa ca dvividhaH-dIrghakando bahukSIraH, hastipA dAsIkuruNTakaH; guDUcI prasiddhA; citrakaH prasiddhaH; zA()STA dako'lpakSIra iti / vizvadevA gAGgerukI prasiddhA, 'guDazarkarA | kAkajaGghA 'vikasavanI' iti loke, kAkamAcItyanye, anye tu (gulazakarI) iti pUrvadeze, anye sitakusumAM balAmAhuH / | zASTiA kAkatiktA gauravartulAvaguNThitaphalA 'cirapoTikA' iti sahadevI balAbhedaH pItapuSpA 'kAGkasI' iti loke; anye balAM prasiddhA, 'bhurudAkA' iti pUrvadeze, kAkAdanItyapare, sA ca nIlapuSpAmAhuH / zvadaMSTrA gokSurakaH / pRzniparNI pRthakparNI gujeti prasiddhA; karajayamiti ekazcirabilvaH, dvitIyaH kaNTakI 'pIThavanI' iti loke / zatAvarI sUkSmapatrA 'zatAurI' iti viTapakarajaH, paTolaH kulakaH khanAmakhyAtaH; kirAtatiktako loke / sArivA jambUpatrA dugdhagarbhA vallI khanAmaprasiddhA / bhUnimbaH; suSavI kAravellakaH, anye tu paaniiyvlliimaahuH||6||7|| kRSNasArivA chilaheNTApatrasadRzacchadA candanagandhA 'kAlavelI' sAlasArAjakarNakhadirakadarakAlaskandhakramakaiti loke; kecit kRSNasArivAM na paThanti / jIvakaH kUrcazIrSaka: bhUrjameSazRGgatinizacandanakucandanaziMzapAzirISAkhanAmakhyAtaH / RSabhako vRSabhakaH, ayamapi khnaamkhyaatH| sanavArjunatAlazAkanaktamAlapUtIkAzvakarNAgumahAsahA mASapaNI / kSudrasahA mudgapaNI / bRhatyau sUkSmaphalA sthUla- rUNi kAlIyakaM ceti // 8 // phalA c| punarnavA varSAbhUH 'sATaDI' iti loke / eraNDaH khanAma- sAlasArAdirityeSa gaNaH kusstthvinaashnH|| prasiddhaH / haMsapAdI madhuzravA haMsapadAkArapatrA pItapuSpA jalayu- mehapANDvAmayaharaH kphmedovishossnnH||9|| (ma)ktadezajAtA 'haMsapAI' iti loke prasiddhA / vRzcikAlI kaNTa- sAlasAretyAdi / sAlaH zaGkaH, tasya sAraH sAlasAraH; ajakitameSazRGgayugAkAraphalA pAThApanA ISadromazA zvetapuSpagucchA karNaH sarjaH sAlabheda eva; khadiro gAyatrI khanAmakhyAtaH; dakSiNAvartavallI meSazRGgIbhedaH; vRshciyaashaakmnye| RSabhI kapi- kadaraH khadirAkAraH zvetasAraH; kramukaH pUgaH, kecit 'kramuga' kacchuH / zRgAlavinnAmeka vidArigandhAdA paThanti, tAmapaThanIyA- | iti paThanti, atrApi sa evArthaH, vRkSarodhra ityanye sArAdhimeke manyante, anye pRthapaNIbhedaM dIrghapatrAM siNhpucchaamaahuH| kArAt; bhU| mRdukha svanAmakhyAtaH, kecit bhUrjasthAne zoSo rAjayakSmA, aGgamardaH sphuTanikA / pittAnilaharalena doSa- | 'sphUrjaka' iti paThanti, tatra sphUrjakaH zyonAkanAmnA prasiddhaH pratyanIkatokkA, zoSAdinAzakalena vyAdhipratyanIkalaM coktam , evaM (lakucAkArapatrakANDaH ); meSazRGgaH karkaTazRGgaH, sa ca putrajIvadoSayoraktayorvyAdhiSu coktapvavasthAkAladezAdibhedena samastai retai- kasadRzastaruvizeSaH; tinizaH syandanaH, 'sAdaNa' iti loke dhairyathAlAbhaM labdhairvA zRtazItaphANTakharasakalkacUrNaguTikotkA* prasiddhaH; candanaM zrIcandanaM 'zrIkhaNDa' iti prasiddhaM kucandanaM rikArasakriyAlepapradehapariSekAvagAhanavRtatelAdIni yathAyogaM raktacandana; ziMzapA kRSNasArA "sIsaI' iti loke; zirISo sAdhanIyAni / evamanyeSvapi gaNeSu yojyam / yeSAM jIvakarSa- viSaghAtI, 'zirasa' iti loke; asano bIjakaH pUrvadeze prasiddhaH bhakAdidravyANAmanapAnAdau guNo na nirdiSTaH, teSAM samuditasya dhavaH zakaTAkhyaH khanAmaprasiddhaH; arjunaH kakubhaH; tAlaH gaNasya guNAbhidhAnenaiva pRthagdravyaguNo jJAtavya iti // // 5 // khanAmakhyAtaH; zAkaH pUrvadeze prasiddho mahAkharapatraH; naktamAlo ___ bhAragvadhamadanagopaghoNTAkaNTakIkuTajapAThApA- bRhatkarajaH; pUtIkaH cirabilvaH; azvakarNo gandhamuNDo'zvaTalAmUrvendrayavasaptaparNa nimbakuruNTakadAsI-kuruNTa- tyasadRzaH pUrvadeze prasiddhaH; aguru khanAmakhyAtaM; kAlIyakaM kaNDabIcitrakazA(ja)STAkaraadvayapaTolakirAta- 'malendrIcandanam' iti prasiddham / vinAzanaharaNavizoSaNAnAtiktakAni suSavI ceti // 6 // marthabhedamAhuH-tatra kuSThavinAzano mUlocchedena, haraNo AragvadhAdirityeSa gaNaH shlessmvissaaphH|| mehapANDvAdeH saMzamanavena nirmUlanavena vA, zoSaNaH kaphamedamehakuSThajvaravamIkaNDrano vraNazodhanaH // 7 // sovasnigdhayoH // 8 // 9 // AragvadhetyAdi / AragvadhaH kiramAlakaH; madanaH piNDI- varuNArtagalazigrumadhuzigrutarkArImeSazRGgIpUtItakaH, 'mayaNaphala' iti loke; gopaghoNTA karkoTI, badarameda kanaktamAlamoraTAgnimanthasaireyakadvayabimbIvasukathikAlI vRzcikaparNI' iti c| 1 bhayaM pATho hastalikhitapustake na paate| Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] sushrutsNhitaa| 165 vasiracitrakazatAvarIbilvAjazRGgIdarbhA bRhatIdvayaM| lodhrasAvaralodhrapalAzakuTanaTAzokaphajIkaTceti // 10 // phalailavAlukazallakIjiGginIkadambasAlAH kadalI varuNAdigaNo hyeSa kphmedonivaarnnH|| ceti // 14 // vinihanti ziraHzUlagulmAbhyantaraviddhIn // 11 // eSa rodhrAdirityukto medarakaphaharo gnnH|| . varuNetyAdi / varuNastiktasAraH zAkadrumaH 'varuNa' iti loke; | yonidoSaharaH stambhI varyo viSavinAzanaH // 15 // ArtagalaH kakubhaH sugandhamUlaH 'kavahA (kohA)' iti nAnA pUrva- rodhetyAdi / rodho lAkSAprasAdano raktaHH sAvaralodhraH zveta zigruH zAbhAjanakaH; madhuAzayU raktazAbhAjanakA | sthUlatvaka; palAzaH kiMzukaH; kuTanaTaH syonAkaH; azoko terI araNikA; meSazRGgI karkaTazRGgI; pUtIkazcirabilvaH; lohitakusumaH khanAmakhyAtaH; phajI bhArgI; kaTphala: 'kAyaphala' naktamAlo bRhatkarAH; moraTo'Gkolapuppo 'moihara' iti loke, / iti loke; elavAlukaM haridAlukaM kRSNagandhikaTphalasadRzaM; hastikarNapalAza ityanye agnimanthastejovRkSaH pUrvadeze 'Agatha' zallakI gajabhakSyA 'sAla' iti loke; jiGginI guDamajanikA, iti prasiddhaH; saireyakadvayaM raktapuSpanIlapuSpakaNTazeluAvayaM; ; sarayakadvaya raktapuSpanAlapuSpakaNTazaluAvayA | guladuNi' iti loke, pUrvadeze khanAmaprasiddhA; kadambo vRkSabimbI oSThopamaphalA 'tiNDurikA' iti prasiddhA; citrakaH prasiddhaH; | kadambaH; sAla: sarjaH; kadalI rambhA khanAmaprasiddhA / stambhI zatAvarI prasiddhA; vasuko bukaH 'bakapuSpa' iti loke, anye tu atisArAdeH stambhanaH // 14 // 15 // vasuko'rkaH; vaziro markaTapippalI tRNajAtiH 'apAmArga' iti | arkAlarkakaraJjadvayanAgadantImayUrakabhArgIrAne. prasiddhaH; bilvaH zrIphalaH; ajaizRGgI chagalaviSANikA uttamAraNI 'meNDhikA' iti loke; darbhaH kuzaH / bRhatIdvayaM kaNTakAri |ndrapuSpIkSudrazvetAmahAzvetAvRzcikAlyalavaNAstA pasavRkSazceti // 16 // kAdvayam-ekA sthUlaphalA, dvitIyA hrakhaphalA // 10 // 11 // arkAdiko gaNo hoSa kphmedovissaaphH|| vIratarusahacaradvayadarbhavRkSAdanIgundrAnalakuza kRmikuSThaprazamano vizeSAdraNazodhanaH // 17 // kAzAzmabhedakAgnimanthamoraTAvasukavasirabhallUkakuraNTikendIvarakapotavaGkAH zvadaMSTrA ceti // 12 // / arketyAdi / arko raktapuSpaH prasiddhaH; alarko mandArakaH, vIratarvAdirityeSa gaNo vAtavikAranut // yasya kSIraM na vinazyati; karajadvayaM vRkSaviTapakarau; nAgadantI azmarIzarkarAmUtrakRcchrAghAtarujApahaH // 13 // dantinI; mayUrako'pAmArgaH; bhArgI svanAmakhyAtA; rAnA surabhI vIretyAdi / vIrataruH zaraH, anye tu vIrataruH 'vellantara' | kArikA' ityanye; kSudrazvetA zvetasyandA zvetapuSpA 'sephanda' iti nAmnA prasiddho jAGgaladeze narmadAtaTe carmaNvatInadIsamIpe iti loke mahAzvetA nIlapuSpaH sephandaH, 'vandhyAkarkoTikA' ca, tallakSaNamucyate,-"velantarjagati vIrataruH prasiddhaH ityanye; vRzcikAlI vRzciyAkaH; alavaNA jyotiSmatI vartulazvetAsitAruNavilohitapItapuSpaH / AdAritulyakusumaH zami pakkaraktaphalA pItatailA 'kAkamardanikA' iti loke prasiddhA; sUkSmapatraH syAt kaNTakI vijaladezaja eSa vRkSaH-" iti; | sahacaradvayaM kaNTazeludvayaM; darbhaH prasiddhaH; vRkSAdanI bandAkaH tApasavRkSa iGgudaH, putrajIvaka ityanye // 16 // 17 // 'kavalekhU' iti loke, vRkSakalambukamapare; gundrA pAdarakamedo surasAzvetasurasAphaNijjhakArjakabhUstRNasuga'godara' iti loke nalo dUrvAkArAGkuro'ntaHzuSiraH khanAma-ndhakasumukhakAlamAlakuTherakakAsamardakSavakakharapukhyAtaH; kuzo hrakhadarbhaH; kAzaH cAmarapuSpaH; azmabhedakaH / pAviDaGgakaTphalasurasInirguNDIkulAhalondurukapASANabhedakaH, agnimanthaH tejovRkSaH, 'aGgezUra' iti loke; rNikAphIprAcIbalakAkamAcyo viSamuSTikati moraTo'hollapuSpaH, hastikarNapalAza ityeke, ikSumUlamityapare; vasuko bukaH 'bakapuSpa' iti loke; vasiraH apAmArgaH, sUryo- surasAdirgaNo hyeSa kaphahRt kRmisuudnH|| vartameda ityeke; bhallUkaH zyonAkaH 'zoNA' iti loke; | pratizyAyArucizvAsakAsano vrnnshodhnH|| 19 // kuraNTikA kRSNasUkSmaphalA 'sirivAlikA' iti loke; indIgharo'pi tadbhedo dIrghapatro bahulapuSpaH; kapotavaGkA suvarcalA, surasetyAdi / surase dve zvetakRSNakusume, te ca loke 'tulasI' anye 'zirISasadRzapatrA svalpaviTapA' iti dravyAntaramAhuH; | iti prasiddha; phaNijjhakastIkSNagandho 'maruvaka' iti loke, zvadaMSTA gokSurakaH / azmarI bastipASANaH, saiva vAtabhinnA anye banenaiva nAnA prasiddhaH; arjako barbarikAkAro laghumAzarkarA, mUtrAghAto mUtrAvarodhaH; rujAzabdo rogavacanaH, sa rIkaH sUkSmapatro nirgandhaH zvetakuTherakaH; bhUstRNo gudAkanAmadheyo cAzmaryAdiSu pratyekaM saMbadhyate // 12 // 13 // 1 'kuTannaTaM kaivartamustakam' iti cakraH / 2 'phaNijjhaka: 1 tarkArI jayantI' iti ckrH| 2 'mosuhara' iti pA0 / tIkSNaparNAsaH, arjakaH zvetaparNAsaH, kAlamAlaH kRSNapuSpaH parNAsaH, 3 'ajazRGgI AvartanI' iti cakraH / 4 paTTarakamedaH' iti paa0| kuTherakaH parNAsaH' iti cakaH / Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna droNapuSpIsadRzaH; sugandhako droNapuSpaH; anye tu bhUstRNaM rohiSaM, sa AmasaMjJako dehe sarvadoSaprakopakaH"-iti / zeSaM sugandhako vRhatsugandhatRNaM; sumukho rAjikA, anya tu vanabarba- prasiddham // 22 // 23 // rikA 'sauhA' iti nAmnA jejIbhuktI prasiddhA; kAlamAlaH elAtagarakaSThamAMsIdhyAmakatvakpatranAgapuSpapri. kRSNamallikA 'barbarikA' iti loke; kAsamardaH khanAmakhyAtaH, yaGahareNukAvyAghranakhazuktivaNDAsthoNeyakazrIveSTa. kSavakaH kSavathukAraH phaNijjhakAkAraH 'cihariyAka' iti pAriyAtre kacocacorakavAlakaguggulusarjarasaturuSkakunduruprasiddhaH, 'chikinI' iti loke; kharapuSpaH tasyaiva bhedaH, bova-kAgurusprakozIrabhadradArukuGkamAni punnAgakezara ikAmapare, maruvakamanya; viDaGgaH prasiddhaH; kaTaphalaH somavalkaH ceti // 24 // 'kAyaphala' iti loke; surasI kapitthasadRzapatrA 'bilvanAsI' / elAdiko vAtakaphI nihanyAdviSameva ca // iti loke prasiddhA, zvetanirguNDItyanye; nirguNDI nIlanirguNDI; | varNaprasAdanaH kaNDUpiDakAkoThanAzanaH // 25 // kulAhala: 'muNDikA' iti prasiddhaH; undurukarNikA mUSikakarNikA 'undurI' iti loke, undurakI dravantImAharanye, apare eletyAdi / dhyAmakaM kattaNaM 'rohiSa' iti loke vak varAjhaM dantinImAhaH, 'undurakarNA' ityeke paThanti, tatrApi sa 'guDataja' iti loke; patraM patrakaM; nAgapuSpaM nAgakezaram , anye evArthaH; phajI bhArgI prAcIbalo matsyAkSakaH, 'kAkajaGkA, nadI- nAgakezarapuSpasamapuSpo mahAtarurityAhuH; hareNukA reNukA; pippalI vA' ityapare, kecidAcAryA evaM vadanti-yadyapi prAcI. vyAghranakho bRhannakhaH, bRhannakhItyanye, zuktistadbhedo'lpanakhaH; balazabdena kAkajaGghA gaNDadUrvA jalapippalI cocyate, tathA'pyatra | caNDA khanAmakhyAteSatkRSNA corakamedaH ajamodAkArA; kAkajakaiva, kAkamAcIsAnnidhyAdvAtakaphakRmibAdhiryaharatvAcca; sthauNeyakaM thuNerakaH; zrIveSTakaH saralacopaH 'guggulI' iti kAkamAcI mRSTaphalA khanAmaprasiddhA; viSamuSTiko drekA 'rAja loke cocastvagmedo vanavAsikAlaka; corakaH khanAmakhyAtaH nimba' iti prasiddhaH, bRhadalambuSAmapare, karkoTImanye / kRmi- anthiparNakamedo pranthiparNAkAra eva; sarjaH sarjarasaH 'rAla' iti sUdana iti kRmighna ityarthaH // 18 // 19 // prasiddhaH, antalopAt; rasaH / prasiddhaH, antalopAt ; rasaH gandharasaH 'bola' iti loke; turuSkaH sihakaH; kundurakaH zallakIcopaH; spRkA kuTilapuSpA . muSkakapalAzadhavacitrakamadanavRkSakaziMzapAva- sugandhidravyamauttarApathikaM; bhadradAru devadAru; punAgaH suraparNikA, avRkSAtriphalA ceti // 20 // sugandhipuSpA dakSiNApathe 'surapati (surajI )nAnA pratItA; muSkakAdirgaNo hyeSa medonaH zukradoSahRt // kezaraM bakulaM, kecit samuditaM vyAkhyAnayanti-punAgakezara mehArzampANDurogAzmazarkarAnAzanaH paraH // 21 // | padmakezaramityarthaH; anye tvevaM paThanti-"punnAganAgakezaraM ca" muSkaketyAdi / muSkakaH kSAravRkSaH 'mokhaka' iti loke iti, punnAgaM devavallabhaM rAjacampakamiti loke, nAgakezara palAzaH kiMzukaH; dhavaH khanAmaprasiddhaH, citrako'pi khanAmnaiva khanAmaprasiddham / koThanAzana iti atra koThalakSaNamucyate,prasiddhaH, madanaH piNDItakaH; vRkSakaH kuTajaH; 'madanavRkSa' ityanye "varaTIdaSTasaGkAzaH kaNDUmAn lohito'srakaphapittAt / paThanti, madanavRkSa ityatra vRkSazabdanirdezaH phalapratiSedhArthamiti kSiprotpAdavinAzaH koTha iti nigadyate sadbhiH" iti vyAkhyAnayanti; ziMzapA kRSNasArA khanAmakhyAtA, vajravRkSaH | // 24 // 25 // 'sehuNDa' iti loke; triphalA harItakyAmalakabibhIta- vacAmustAtiviSAbhayAbhadradArUNi nAgakezaraM kAni // 20 // 21 // ceti // 26 // pippalIpippalImUlacavyacitrakaTaveramaricahaH haridrAdAruharidrAkalazIkuTajabIjAni madhukaM stipippalIhareNukailAjamodendrayavapAThAjIrakasarSa- | ceti // 27 // pamahAnimbaphalahiGgabhArgImadhurasAtiviSAvacAvi | etau vavAharidrAdI gaNau stanyavizodhanI // DalAni kaTurohiNI ceti // 22 // AmAtisArazamanau vizeSAhoSapAcanau // 28 // pippalyAdiH phaharaH prtishyaayaanilaarciiH|| vacetyAdi / bhadradAru devadAru / kalazI pRznipaNI / doSa. nihanyAdIpano gulmshuulprvaampaavnH|| 23 // pAcanAviti AmasaMsRSTAnAM doSANAM pAcanau // 26-28 // pippalItyAdi / cavyaM hastipippalImUlaM khanAmakhyAtaM; zRGga zyAmAmahAzyAmAtrivRhantIzaDanItilpakakaveraM zuNThI; hastipippalI gajapippalI; ajamodA svanAmakhyAtA, | mipallakaramyakakramukaputrazreNIgavAkSIrAjavRkSakaraanye yavAnikAmAhuH; mahAnimbaphalamiti mahAnimbo TrekA | aiyaguDUcIsaptalAcchagalAtrIsudhAH suvarNakSIrI 'parvatanimba' iti loke madhurasA mUrvA / AmapAcana iti ceti // 29 // AmalakSaNaM yathA-"jaTharAnaladaurbalyAdavipakkastu yo rasaH / uktaH zyAmAdirityeSa gaNo gulmvissaaphH|| 1 'muSkako ghaNTApATaliH' iti cakraH / AnAhodaraviDmedI tathodAvartanAzanaH // 30 // Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] suzrutasaMhitA / 167 zyAmetyAdi / zyAmA zvetA trivRtA; mahAzyAmA vRddhadArakaH, USakAdiH karpha hanti gaNo medovishossnnH|| trivRt raktamUlA trivRt 'nizotra' iti loke; dantI dantinI; ashmriishrkraamuutrkRcchgulmprnnaashnH||38|| zalinI yavatiktAmedaH, 'zvetabudhnA' ityeke tilvako rodhaH, anye USaketyAdi / USakaH kSAramRttikA vArANasIsamIpe baDaharatilvako rodhrAkAro bRhatpatro raktakhako vairecanikaH; kampillako | deze bAhulyena bhavati, anye tadbhavaM dravyAntaramAhuH; kAsIrocanikA, khanAmakhyAtaH; ramyako drekA 'mahAnimba' iti loke sadvayaM kAsIsaM bhasmasadRzaM kiMcidamlalavaNarasaM, dvitIyaM puSpaprasiddhaH, paTolamUlamityeke; kramukaH pUgaphalaM; putrazreNI dravantI kAsIsamISatpItaM tuvararasaM tadbheda eva; tutthakaM karparikAtutyaM eraNDasadRzaphalapatrA'lpaviTapA 'zambarI' iti loke; gavAkSI 'khapariyA' iti loke, anye mayUragrIvamAhuH / zeSaM subodham indravAruNI; rAjavRkSaH kiramAlakaH; karajadvayaM vRkSaviTapakarau; // 37 // 38 // guDUcA bhAsaddhAH saptalA sAtalA nuhAmA chAlAnA kSamA sArivAmadhukacandanakucandanapadmakakAzmarIphalara(ru)kabhedaH, budhnAbheda ityapare; sudhA sehuNDaH; suvarNakSIrI madhakapuSpANyazIraM ceti // 39 // anantAsadRzapatrA, kaGguSTamityapare // 29 // 30 // sArivAdiH pipAsAno raktapittaharo gnnH|| bRhatIkaNTakArikAkuTajaphalapAThAmadhukaM ceti31 / pittajvaraprazamano vishessaaddaahnaashnH||40|| pAcanIyo bRhatyAdirgaNaH pittaanilaaphH|| | sArivetyAdi / candanaM raktacandanam ; anye padmamiti paThanti, kaphArocakahRdrogamUtrakRcchrarUjApahaH // 32 // tatra padma padmapuSpam / zeSaM subodham // 39 // 40 // bRhatItyAdi / mUle spaSTa eva // 31 // 32 // aJjanarasAjananAgapuSpapriyaGgunIlotpalanaladana | linakezarANi madhukaM ceti // 41 // paTolacandanakucandanamUrvAgucIpAThAH kaTuro ___ aJjanAdirgaNo hyeSa rktpittnibrhnnH|| hiNI ceti // 33 // viSopazamano dAhaM nihantyAbhyantaraM bhRzam // 42 // paTolAdigaNaH pittkphaarocknaashnH|| aJjanamityAdi / aJjanaM sauvIrAjanaM; rasAjanaM dAruharidrAjvaropazamano vnnyshchrdiknndduuvissaaphH|| 34 // kvAthena kRtrimaM; anye tvevaM vadanti-rasAjanaM dvividhaM paToletyAdi / kucandanaM raktacandanaM; mUrvA dudhauDaH, 'caura- sroto'JjanaM kRSNapASANAkRti dhAtudravyam , anyadAruharidrAkkAthena snAyuka' isake / vraNebhyo hito vaNyaH / zeSaM sukhabodham // 33 // 34 kRtrimaM pItalohitam , atra dhAtudravyameva sauvIrAjanasAhacaryAt ; nAgapuSpaM nAgakezaraM; naladaM mAMsI; nalinakezarANi padmakezakAkolIkSIrakAkolIjIvakarSabhakamudgaparNImA rANi / zeSaM subodham // 41 // 42 // SaparNImedAmahAmedAcchinnaruhAkarkaTazRGgItugAkSI. rIpanakaprapauNDarIkarghivRddhimRdvIkAjIvantyo madhukaM | parUSakadrAkSAkaTphailadADimarAjAdanakatakaphalaceti // 35 // | zAkaphalAni triphalA ceti // 43 // parUSakAdirityeSa gnno'nilvinaashnH|| kAkolyAdirayaM pittshonnitaanilnaashnH|| | mUtradoSaharo hRdyaH pipAsAno ruciprdH||44|| ... jIvano bRMhaNo vRSyaH stanyazleSmakarastathA // 36 // parUSaketyAdi / parUSako dhanvapatrakaH khanAmnaiva prasiddhaH, sa kAkolItyAdi / kAkolI vIrA khanAmnA prasiddhA, kSIrakA- | dvividho vRkSaviTapabhedAt ; kaTphalaH somavalkaH 'kAyaphala' kolI tadbhedaH khanAmakhyAtA; jIvakaH khanAmaprasiddhaH; RSabhaH | iti loke rAjAdanaH kSIrikA; katakaphalaM khanAmakhyAtaM zazakakhanAmakhyAtaH; mudgaparNI 'mugavanI' iti loke; mASaparNI 'mASa purISapratimaphalamambuprasAdana; zAkaphalAni zAko masUNakarkadanI' iti loke, 'araNyamASastamba' ityeke; medA mahAmedA ca zodarapRSThadalo vRkSavizeSaH, tasya phalAni / sarveSAM phalAni khanAmakhyAtA; chinnaruhA guDUcI; tugAkSIrI vaMzalocanA; padmakaM | grAhyANi / zeSaM subodham // 43 // 44 // padmakASThaMH prapauNDarIkaM khanAmakhyAtaM yaSTImadhudravyAdISatsthUla priyaGasamAdhAtakIputrAganAgapuSpacandanakuca. madhurarasaM netrAkSyotanAha dravyam , anye zrIpuSpamAhuH; mRdvIkA | ndanamocarasarasAJjanakumbhIkasrotojapadmakesarayo drAkSA; jIvantI 'DoDikA' iti loke, latA'rkaphalAkArasakSIra janavalyo dIrghamUlA ceti // 45 // phalA, anye suvarNajIvantImAhuH / jIvanaH prANadhAraNaH, bRMhaNaH ambaSThAdhAtakIkusumasamaGgAkaTTaNamadhukabilvazarIravRddhikaraH / zeSaM subodham // 35 // 36 // pezikAsAvararodhrapalAzanandIvRkSAH pAkezarANi USakasaindhavazilAjatukAsIsaddhayahini tutthakaM ceti // 46 // ceti // 37 // 1'zUlakagulmanut' iti pA0 / 2 'parUSakAdInAM sarveSAM phalaM, 10halAsa' iti pA0 / | tena kaTphalA gAmbhArI, tasyAH phalam' iti cakraH / Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna gaNau priyaGgavambaSThAdI pakkAtIsAranAzanau // . utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuNDarIsandhAnIyau hitau pitte vaNAnAM cApi ropaNau // 47 // kANi madhukaM ceti // 52 // priyagvityAdi / samaGgA'JjalikArikA 'lajAluH' iti loke; utpalAdirayaM daahpittrktvinaashnH|| punnAgastuGgaH khanAmakhyAtaH, anye suraparNikA sugandhipuSpA pipAsAviSahadrogacchardimUrchAharo gnnH||53|| dakSiNApathe surapatI(suraGgI)ti prasiddhA; nAgapuSpaM nAgakezara; utpaletyAdi / utpalaM nIlotpalaM, raktotpalaM lohitotpalaM, candanaM raktacandanaM; kucandanaM malayAdricandanaM; mocarasaH zAlma- kumudaM zvatotpalaM, saugandhikaM nIlotpalAkAravarNamutpalaM sugandhi lIcupaH; rasAJjanaM dAIMkvAthasamudbhavaM svanAmakhyAtaM; kumbhIkaH ca, kuvalayamISannIladhavalaM, puNDarIkaM zvetapadmaM, madhukaM yaSTImadhulakSNalako romazaH kumbhInAmA vRkSo yasya tvam vastrAkArA | nAmA vRkSA yasya khag vastrAkArA kam // 52 // 53 // bhavati, anye pATalAmAhuH, apare khalpaviTapamAhuH; srotoja mustAharidrAdAruharidrAharItakyAmalakabibhItasauvIrAjanaM; padmakezaraM svanAmakhyAtaM; yojanavallI majiSTA; dIrgha kakuSThahaimavatIvacApAThAkaTarohiNIzAGgaSTAtivi. mUlA durAlabhA, zAlipItyapare / ambaSThetyAdi |-ambsstthaa SAdrAviDIbhallAtakAni citrakazceti // 54 // mAcikA 'sAGkuraDa' iti pazcime prasiddhA, pAThA ityapare; dhAtakI eSa mustAdiko nAmnA gaNaH shlessmnissuudnH|| kusumaM dhAtakIpuSpaM; samajA'JjalikArikA 'lajAluH' iti loke yonidoSaharaH stanyazodhanaH pAcanastathA // 55 // kaTsaGgo'ralukaH; bilvapezikA bAlabilvagiraH; mahArodhaM kecit paThanti; sA~vararodhro lodhrastasyaiva grAhikhAt, netarastasya vire ni mustetyAdi / haimavatI zvetavacA; vacA khanAmakhyAtA'ruNacanatvAt ; palAzaH kiMzukaH; nandIvRkSaH kAzmarI, anye gardaH varNA; zAma(Gga)TA kAkatiktA gauravartulAvaguNThitaphalA 'cirabhANDamAhuH; padmakezara khanAmakhyAtam / sandhAnIyAviti bhanna poTikA' iti prasiddhA, 'jhajharuSa' iti pUrvadeze, kAkajaGghAmanye, sandhAnakArakau // 45-47 // kAkamAcItyapare; drAviDI elA / stanyazodhana iti strIkSIrapra sAdanaH / zeSaM prasiddham // 54 // 55 // . nyagrodhodumbarAzvatthaplakSamadhukakapItanakakubhA- harItakyAmalakabibhItakAnIti triphalA // 56 // prakozAmracorakapatrajambUdvayapriyAlamadhUkarohiNI triphalA kaphapittanI mehkusstthvinaashnii|| vaJjalakadambabadarItindukIsallakIrodhasAvararodha cakSuSyA dIpanI caiva viSamajvaranAzanI // 57 // bhallAtakapalAzA nandIvRkSazceti // 48 // harItakItyAdi / triphalA prasiddhA / triphalAtrikaTukayoryanyagrodhAdirgaNo vraNyaH saMgrAhI bhgnsaadhkH|| kaa|| thAlAbhaparibhASA na vyApriyate, ata evAnayorgranthakAreNa saMjJA raktapittaharo dAhamedono yonidoSahRt // 49 // kRteti // 56 // 57 // nyagrodhetyAdi / nyagrodho vaTaH; udumbaraH prasiddhaH; azvatthaH | pippalImaricazRGgaverANIti trikaTukam // 58 // pippalaH, plakSaH parkaTI; madhukaM prasiddhaM; kapItana AmrAtakaH, jyUSaNaM kaphamedoghnaM mehakuSThatvagAmayAn // kakubhaH arjunaH; AmraH prasiddhaH; kozAmraH khanAmakhyAtaH; cora- nihanyAhIpanaM gulmapInasAgyalpatAmapi // 59 // kapatro lAkSAvRkSaH; jambUdvayamekA rAjajambUahatphalA, dvitIyA | pippalItyAdi / khagAmayAn kuSThAdIn / zeSaM prasiddha kAkajambuH khalpaphalA, dvayagrahaNAdbhUmijambvAstRtIyAyAH prti-||58|| 59 // SedhaH, priyAlaH cAradrumaH; madhUko guDapuSpo 'mahuvA' iti AmalakIharItakIpippalyazcitrakazceti // 6 // loke rohiNI kaTphala:3; vakSulo vetasaH; kadambaH prasiddhaH; AmalakyAdirityeSa gaNaH sarvajvarApahaH / badarI prasiddhA; tindukI tindukavRkSaH, 'TimbaruyaNi' iti cakSuSyo dIpano vRSyaH kphaarocknaashnH||61|| loke nandIvRkSo'tra prarohI gardabhANDaH 'pArzvapippala' iti loke| zeSaM prasiddham // 48 // 49 // AmalakItyAdi / mUle spaSTa eva // 60 // 61 // apusIsatAmrarajatasuvarNakRSNalohAni lohamalaguDacInimbakustumburucandanAni panakaM ceti50 zceti // 62 // eSa sarvajvarAn hanti guDUcyAdistu diipnH|| gaNastrapvAdirityeSa garakrimiharaH prH|| hallAsArAcakavamApipAsAdAhanAzanaH // 11 // pipAsAviSahadrogapANDamehaharastathA // 3 // guDUcItyAdi / kustumburu dhAnyakaM, candanaM raktacandanam / / trapvityAdi / trapu vaGgaM, sIsaM nAgaM, tAnaM prasiddhaM, rajataM rUpyaM, hRllAsasthUtkaraNam / zeSaM prasiddham // 50 // 51 // | suvarNa prasiddhaM, kRSNalohaM tIkSNalohaM, lohamalaH prasiddhaH 'kATa' iti loke / garaH kRtrimaM viSam // 62 // 63 // 1maledrIcandanaM' iti pA0 / 2 'rodha iha haskhalodhaH, tasyaiva | mAhityAt' iti ckrH| 1'mustAdirAkhyAtaH' iti paa0| Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] sushrutsNhitaa| 169 jAyaphala' iti kuzakAca raktapittavinAzayet // lAkSArevatakuTajAzvamArakaTphalaharidrAdvayani- loke; trikaNTaH gokSurakaH, saireyakaH kaNTaseliyAkaH; gRdhranakhI mbasaptacchadamAlatyatrAyamANA ceti // 64 // hiMsrA / kaNTakasaMjJaH 'paJcamUlam' iti zeSaH / "vallIjaM paJcamUlaM kaSAyatiktamadhuraH kphpittaartinaashnH|| tu prazastaM kaphanAzanam / sRSTamUtrAnilaharaM vRSyamindriyabodhanam // kuSThakrimiharazcaiva duSTavaNavizodhanaH // 65 // kaNTakAkhyaM paJcamUlaM kaphAnilaharaM param / madhurAnurasaM caiva lAkSetyAdi / ArevataH kiramAlakaH; kuTaja indrayavaH | pakkAzayavizAdhanam" ityanya pakkAzayavizodhanam-" ityanye paThanti // 72-74 // azvamArakaH karavIraH; kaTphalaH somakalkala: 'kAyaphala' iti | kazakAzanaladarbhakANDekSakA iti tnnsNshkH||7|| loke; saptacchadaH saptaparNaH 'sAtavana' iti loke mAlatI jAtI; mUtradoSavikAraM ca raktapittaM tathaiva ca // trAyamANA khanAmaprasiddhA / kecidatra triphalAM paThanti / zeSaM | antyaH prayuktaH kSIreNa zIghrameva vinAzayet // 76 // prasiddham // 64 // 65 // kuzetyAdi / kuzo hrakho mRduH sUcIpatra; kAzazcamarapatraH; paJca paJcamUlAnyata Urva vkssyaamH|ttr trikaNTakabRhatIdvayapRthakapayoM vidyAri. nalaH khanAmnA khyAtaH; darbhaH pRthulaH kharapatro dIrghaH; kANDekSukA mahatI khagAlI, anye ikSumevAhuH, anye tu paThanti 'kANDazca' gandhA ceti kniiyH||66|| | iti, tatra kANDaH zaraH / antyastRNapazcamUlamityarthaH // 75 // 76 // kaSAyatiktamadhuraM kanIyaH paJcamUlakam // vAtaghnaM pittazamanaM bRMhaNaM balavardhanam // 67 // eSAM vAtaharAvAdyAvantyaH pittavinAzanaH // pazcetyAdi / trikaNTako gokSurakaH, vidArigandhA zAlaparNI / | paJcako zleSmazamanAvitarau parikIrtitau // 77 // kanIyaH laghupazcamUlamityarthaH / kecidragokSurakasthAna eraNDaM paThanti ye pratipaJcakaM guNazlokaM na paThanti teSAM mate paJcakAnAM // 66 // 6 // guNAnekenaiva zlokena vaktumAha-eSAmityAdi / AdyAviti bilvAgnimanthaTiNTukapATalAH kAzmarI ceti ma- laghupaJcamUlamahApaJcamUlau, antyastRNapaJcamUlamityarthaH, itarau madhyau vallIsaMjJaH kaNTakasaMjJakazcaityarthaH // 7 // satiktaM kaphavAtaghnaM pAke ladhvagnidIpanam // trivRtAdikamanyatropadeSyAmaH // 78 // madhurAnurasaM caiva paJcamUlaM mahat smRtam // 69 // kecidatra vRddhAH paThanti-trivRdAdikamityAdi // 78 // bilvetyAdi / agnimanthaH 'agnivadhU' iti loke, TuNTukaH syonAkaH / mahat mahatpaJcamUlamityarthaH // 68 // 69 // samAsena gaNA hyete proktAsteSAM tu vistaram // 'anayordazamUlamucyate // 7 // | cikitsiteSu vakSyAmi, gaNaH zvAsaharo hyeSa kphpittaanilaaphH|| | ayameSAM saMkSepa iti darzayannAha-samAsenetyAdi / Amasya pAcanazcaiva srvjvrvinaashnH|| 71 // jJAtvA doSabalAbalam // 79 // anayorityAdi / tasya guNamAha-gaNa ityAdi // 70 // 71 // ebhilepAn kaSAyAMzca tailaM sISi pAnakAn / vidArIsArivArajanIguhUcyo'jazRGgI ceti va- pravibhajya yathAnyAyaM kurvIta matimAn bhiSak // 80 // -lliisNjnyH||72|| kimebhirgaNaiH kartavyamityAha-jJAkhetyAdi / doSabalAbalamiti - karamadAtrikaNTakasarAyakazatAvarAgRdhranakhya iAta doSAdibalAbalamityarthaH, tena sarveSAmeva parIkSANAmavarodhaH kRto kaNTakasaMkSaH // 73 // bhavati / kaSAyazabdenAtra tazItakharasaphANTakalkamedAH paJcoraktapittaharau hyetau zophatrayavinAzanau // cynte| pIyanta iti pAnakA yUSamaNDAdayaH kathyante, kaSAyAMzcati sarvamehaharau caiva zukradoSavinAzanau // 74 // cakArAdanuktA guDAdisaMskArAH samuccIyante // 79 // 8 // vidArI vidArIkandaH; rajanI haridrA, 'rajanI' ityanye paThanti, dhUmavarSAnilakledaiH sarvartuSvanabhidrute // rajanI zirahalakaH, azRGgI meDhikA, karkaTazRGgItyapare / vallI. prAhayitvA gRhe nyasyedvidhinauSadhasaMgraham // 81 // saMjJaH 'paizcamUlam' iti zeSaH / karamardI kSIraphalA 'karamadI' iti 1 'paJcasu paJcamUleSu mUlAnIti vacanAnmUlameva paraM grAhyam / 1 'doSabhedena doSAbhinno vyAdhirapi grAhyaH / bhinnAniti iti cakraH / 'paJca paJcakAn vakSyAmaH' iti tADapatrapustake pAThaH / bhinnatvenoktAn / pRthagiti pratyekam / mizrAniti gaNAntaramizrAn / 2 'carake gokSurakaM cairaNDasthAne paThyate na suzrutaprayogeSu / paraM samastAniti dvinyAdIn / yaduktamanyatra 'vargamapi vargeNa yojayedekenA. paJcamUlIprayoge eraNDo grahItavyaH' iti ckrH| 3 'ajazRGgI nekena vA' iti / vyasta miti tricaturAdirahitaM, saMhatamiti mili'chAgalakarNI' iti khyAtA chAgasadRzagandhA' iti cakraH / 4 'paJca- tam / ayaM cArthoM mizrakokto'pi punaH prakaraNAdabhidhIyata iti mUlaH' iti paa0| na paunarukkyam' iti cakraH / su0 saM0 22 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna atra kecibRddhAH paThanti-dhUmetyAdi / etaduktaM bhavati- 'marunIyA' iti loke, zvetA zvetavecA, zaNapuSpI zaNasadRzavidhinauSadhasaMgrahaM grAhayitvA dhUmAdibhiranupadrute gRhe nikSipe- viTapaH 'saNahulI' iti loke, bimbI kindurikA, vacA dvitIditi // 81 // yA'ruNA, mRgervArurindravAruNI, citrA citrANDikA paTolaphalAsamIkSya doSabhedAMzca bhinnAn mizrAn prayojayet // kAraphalA AraNyakacaNDaketyarthaH, anye dravantImAhuH / zeSa pRthamizrAn samastAnvA gaNaM vA vyastasaMhatam 82 prasiddham / UrdhvabhAgaharANi vamanakarANItyarthaH / aiSAM madhye iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne dravyasaMgraha kAniciTThavyANi sAkSAdvAmayanti kAnicidvamanadravyamilitAni / NIyo naamaasstttriNsho'dhyaayH|| 38 // kecidAcAryA 'dvAviMzatidravyANi' ityatra gaNe niyamamAhuH / eSA. kathamete dravyagaNA yojyA ityAha-samIkSyetyAdi / ayamartha:- mavayava vibhAgamAha-tatretyAdi // 3 // doSabhedAn pRthak ko'rthaH ? bhinnAn dRSTvA, gaNAn bhinnAn vivRtAzyAmAdantIdravantIsaptalAzaTinIviSA. amizrAn prayojayet / mizrAn vA ko'rthaH ? dvandvAn doSabhedAn NikAgavAkSIcchagalAntrIsnukasuvarNakSIrIcitrakakivA samIkSya mizrAn gaNAn prayojayet / samastAn vA doSa- NihIkuzakAzatilvakakampillakaramyakapATalApUgabhedAn samIkSya saMyuktAMstrIneva prayojayediti / gaNenApi gaNasya harItakyAmalakabibhItakanIlinIcaturaGguleraNDapU. saMyogo'bhipretaH / taduktaM,-"vargamapi vargeNa saha yojayet" tIkamahAvRkSasaptacchadArkA jyotiSmatI cetyadhobhAiti / ayaM cArthaH pratigaNaM cakArakaraNAlabhyate / ekasyaiva gaNasya gaharANi / tatra tilvakapUrvANAM mUlAni, tilvakAyathA'vacAraNaM karaNIyaM tathA nirdizannAha-gaNaM vetyAdi / dInAM pATalAntAnAM tvacaH, kampillakaphalarajaH, vyastaM dvitricaturAdidravyayogaH, saMhataM samastadravyayogaH / iyaM pUgAdInAmeraNDAntAnAM phalAni, pUtIkAragvadhayoH punaH paribhASA gaNaviSayaiva jJeyA nAnyayogeSu / kecit punarimAM patrANi, zeSANAM kSIrANIti // 4 // paribhASAM nAdhIyata iti // 82 // virecanadravyANi nirdizannAha-trivRdityAdi / trivRt rakta.. iti zrIDalhAhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- mUlA 'nisota' iti loke; zyAmA kRSNamUlA trivRt; dantI vyAkhyAyAM sUtrasthAne'STatriMzattamo'dhyAyaH // 38 // dantinI; dravantI dantIbhedaH 'saMvarI' iti loke; saptalA sAtalA sehuNDabhedaH, apare bunAmAhuH; zaGkhinI yavatiktAbhedaH, shvetekonctvaariNshttmo'dhyaayH|| budhetyapare; viSANikA meSazRGgI; gavAkSI zvetapuSpendravAruNI; athAtaH saMzodhanasaMzamanIyamadhyAyaM vyAkhyA chagalAntrI vRddhadAra(ru)kaH; nuk sehuNDaH; suvarNakSIryanantAsadRzasthAmaH // 1 // patrA 'hiyAli' iti loke, 'kaGguSTa' ityapare; kiNihI kaTabhI; yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tilvakaH khalparodhraH; kampillako rocanikaH khanAmakhyAtaH; : saMzodhanaM saMzamanaM cAdhikRtya kRto'dhyAyaH saMzodhanasaMzama. ramyako drekkA 'bakAiNi' iti loke, paTolamUlamityapare; nIyaH, tasyArambhamityarthaH // 1 // 2 // nIlinI nIlabudhnA(hA), zrIphalikA' iti loke; caturaGgulaH kira mAlakaH, atraike caturaGgulasthAne 'paJcAGgula' iti paThanti, teSAM - madanakuTajajImUtakekSvAkudhAmArgavakRtavedhanasa mate pazcAGgula eraNDaH, anye tu paJcAGgulazabdena paTolaphalasaharSapaviDaGgapippalIkaraaprapunnADakovidArakarbudArA zaphalAM latA snigdhapatrAM zAradaphalAmAhuH; pUtIkazcirabilvaH; riSTAzvagandhAvidulabandhujIvakazvetAzaNapuSpIbi. mahAvRkSaH sehuNDabhedaH, tasya kSIram , etena na punaruktadoSaH; mbIvacAmRgerivazcitrA cetyUrvabhAgaharANi / tatra, kovidArapUrvANAM phalAni, kovidArAdInAM 1 'citrA citraphalA goDumbA' iti ckrH| 2 'kRtavedhanAntAnAM mUlAni // 3 // vamanAdhyAye prAdhAnyena prayogAbhidhAnAt prAdhAnyaM, sarSapAdInAM tu prAgadravyasaMgrahaNIyAdhyAye vyAdhipratyanIkA dravyagaNA uktAH; vamanadravyopasarjanatvam' iti ckrH| 3 'mUlavarge snuhIpAThAnmUlasaMzodhanasaMzamanIye tu doSapratyanIkaprAyAH paJcakarmopayoginaH mapi snuhyA gRhyate, kSIravarge pAThAcca kSIramapi / kampilakastu tvagvageM zodhanadravyasaMgrahagaNA vAtAdizamanadravyagaNAzca kathayitavyA iti; pAThAtvacA grAhya eva, paraM vaidyavyavahArAccarakavacanAcca tasya phalarajo tatra dvividhaM saMzodhanaM-vamanaM virecanaM ca; tatra vamanapUrvakatvA- gRhyate / uktaM hi carake 'kampillakAragvadhayoH phalaM yat kuTajasya dvirecanasya prathamaM vamanadravyagaNamabhidhAtumAha-madanetyAdi / ca' (ca. sU. a. 1) iti / Aragvadhasya patraM virecanaM, carakajImUtako devadAlI, ikSvAkuH kaTukAlAbUH, dhAmArgavaH pItapuSpA vacanAt phalaM ca / pUtikasya tu patraM virecanamukta, carake tu 'pUtikaH koSAtakI, kRtavedhanaH koSAtakIbhedaH, sarSapAH zvetasarSapA vize- kRSNagandhA ca' ityAdinA tvak pradhAnamuktA, teneha prayogeSu grahISeNa vamanArhAH, kovidAraH kAJcanAraH, karbudAraH zleSmAntakaH | tavyA / kozAtakyAdInAM svarasA ubhayabhAgaharAH / phalaM tu kozA'bavahAra' iti 'lihUsADaka' iti ca dezabhASayA prasiddhaH, takIdevadAlyominamuktam' iti ckrH| 4 hiyAkaliH 'hiravI' ariSTo nimbaH, vidulo vetasaH, bandhujIvo madhyAhnapuSpakaH | (Euphorbiea Thompsoniana) iti kAzmIre prasiddhA / Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 171 saptacchadaH saptaparNaH; jyotiSmatI kAkamardanikA / adhobhAgaha- tatretyAdi / niryAsau svarasAvityarthaH / lavaNAni pArthiva vizeSA rANIti virecanAnItyarthaH / zeSaM sugamam / eSAmavayava vibhAga- iti pRthivyA avayava vizeSAH, etena kharUpeNaiva lavaNAni mAha-tatretyAdi // 4 // grAhyANItyuktam / madyAnyAsutasaMyogA iti sandhAnakasaMyogo kozAtakI saptalA zaGkhinI devadAlI kArave. madyam , ata eva tadapi svarUpeNaiva grAhyam / zakRdrasamUtre malAviti ete malau, tasmAdete api svarUpeNa grAhye // 6 // llikA cetyubhayatobhAgaharANi / eSAM svarasA iti // 5 // saMzamanAnyata Urdhva vakSyAmaH-tatra bhadradArukuSTha. ubhayabhAgaharANi nirdizannAha-kozAtakItyAdi / kozAtakI haridrAvaruNameSazRGgIbalAtibalArtagalakacchurAza llakIkuberAkSIvIratarusahacarAgnimanthavatsAdanyeraghoSakaH; saptalA svahIbhedaH, apare zrIphalikAmAhuH; devadAlI khanAmakhyAtA, 'devalI' iti loke / ubhayatobhAgaharANIti | NDAzmabhedakAlArkazatAvarIpunarnavAvasukavazira kAJcanakabhArgIkArpAsIvRzcikAlIpattUrabadarayavako. vamanAni virecanAni cetyarthaH / etAni kozAtakIprabhRtIni | lakulatthaprabhRtIni vidArigandhAdizca dve cAye pazcaniyamenobhayatobhAgaharANi, gavAkSIprabhRtInAM pUrvoktAnAM tu mUlyau samAsena vAtasaMzamano vargaH // 7 // patrAdivizeSeNa kadAcidvAmakavaM kadAcidvirecakalamiti na teSAmubhayatobhAgaharatvam / eSAM kozAtakyAdInAM kiM gRhyata ___ saMzodhanamabhidhAya saMzamanaM nirdizamAha-bhadradArvityAdi / ityAha-eSAmityAdi / tatra kharasagrahaNaM kaSAyAdinivAra saMzamanAnIti samyak zamayatIti saMzamanaM, samyaktvaM ca NArtham // 5 // duSTadoSasyAnirharaNapUrvakaM zamanam , aduSTasyAnudIraNaM ca; vyAdhi saMzamanaM tu prastutavyAdheH saMzamanamaprastutavyAdheranudIraNam / pippalIviDaGgApAmArgazisiddhArthakazirISama | taduktaM-"na zodhayati yaddoSAn samAnnodIrayatyapi / samI. ricakaravIravimbIgirikarNikAkiNihIvacAjyoti karoti ca kruddhAn tat saMzamanamucyate" iti / doSazabdo'tra matIkaraArkAlarkalazunAtiviSAzRGgaveratAlIzata doSeSu doSakAryeSu vyAdhiSvapi ca vartate, kArye kAraNopacArAt / mAlasurasAjekabandImeSazRGgImAtuluGgAmuraGgApAlu | meSazRGgI meDhazRGgaH putraJjIvakatarusadRzapatro vRkSaH, anye kakejAtIzAlatAlamadhUkalAkSAhigulavaNamadyagAzakRdra: TAmAhaH: balAtibale zakapItapuSpaM balAdvayaM: ArtagalaH samatrANIti zirovirecanAni / tatra karavIrapUoNA kakabhaH kecidArtagalaM kaNTakIvRkSamAcakSate; kacchurA kuGkumadeMphalAni, karavIrAdInAmarkAntAnAM mUlAni, tAlIza- nikA, 'kacchurA zUkazimbiH' ityanye; kuberAkSI kASThapATalA, pUrvANAM kandAH, tAlIzAdInAmarjakAntAnAM patrANi, po(pe)Tiketyanye; vIratarurbilvanAsikA, zara ityanye; sahacaraH iGgagdImeSazRGgayostvacA, mAtuluGgImuraGgIpIlujA. kaNTazeliyAkaH; agnimanthaH 'agnivadhUH' iti pUrvadeze prasiddhaH; tInAM puSpANi, zAlatAlamadhUkAnAM sArAH, hiGka- vatsAdanI guDacI, vIryeNa guDUcI vAtaM hanti, rasena kaphapitte lAkSe niryAsau, lavaNAni pArthivavizeSA, madyAnyA- azmabhedakaH pASANabhedakaH; vasukaH zivamallikA, bakapuSpamiti sutasaMyogAH, zakudrasamUtre malAviti // 6 // loke; vaziraH sUryAvartaH, apamArga ityapare; kAzcanako dhattUrakaH, zirovirecanadravyANi nirdeSTamAha-pippalItyAdi / apAmArgaH 'kacUra' ityanye paThanti, kacUraH zaTI; kArpAsI vanakArpAsikA, zikharI 'andhaDaka' iti loke: zipraH zobhAjanakAH siddhArthaH kApAsaviTapasadRzI; vRzcikAlI vRzciyAkaH; pattaraH kucandanam / sarSapaH zirISo viSaghAtI khanAmakhyAtaH: karavIraH 'knnviir'| zeSaM prasiddha, pUrve vyAkhyAtaM ca / prabhRtigrahaNAnmASatilAtaiti loke bimbI kundurukAH girikarNikA sephandaH; kiNihI sIprabhRtInAM grahaNam / samAsena saMkSepeNa, vistareNa vanapAnA. kaTamI; jyotiSmatI kakundanI; arkAlako arkadvayaM zRGgaveraM yanilaharagrahaNazrutipratipAditaM yAvadbhajalAnalaguNabahulaM dravyaM zuNThI; tAlIzaM tAlIzapatraM; tamAlaM tamAlapatraM, patrakamiti | vAtasaMzamana miti // 7 // loke; surasA 'tulasI' iti loke; arjakaH kuTherakaH; iGgudI candanakucandanahIberozIramaJjiSThApayasyAvidAiGgukaH; meSazRGgI meDhazRGgaH putrajIvakasadRzapatro vRkSaH, anye rIzatAvarIgundrAzaivalakahArakumudotpalakanda(da)karkaTazAmAhuH; mAtuluGgI surabhiphalA vanajA'raNyabIjapUrakaH; bhRtIni kAkolyAdiH sArivAdirakhamaragI raktakasamaH zobhAjanakaH; pIlurmadhuraphalaH 'pIlu' iti nAdirutpalAdiryagrodhAdistuNapazcamUlamiti samA. loke; jAtI mAlatI; zakRdraso gomayarasaH; mUtraM gomUtram / / sena pittasaMzamano vrgH||8|| zirovirecanAnIti nasyaprayogeNa zirasthaM zleSmANaM virecayanti pittasaMzamanaM nirdizanAha-candanetyAdi / candanaM zrIkhaNDaM; srAvayantItyarthaH / zeSaM prasiddham / eSAmavayavavibhAgamAha- kucamdanaM raktacandana hIbera bAlaka; payasyA kSIrakAkolI; 1 'higvAdInAM mUlAntAnAM svarUpakathanena sarvAGgaprayogaM 1 'saMzamanaM nAma yahoSaM doSagrahaNagRhItaM ca vyAdhi saMzodhana darzayati' iti cakraH / 2 gomUtrazadrasau' iti pA0 / vinA kSapayati, samaM ca nodIrayati' iti cakraH / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsavalitA [ sUtrasthAna vidArI vidArIkandaH; zaivalaM zaivAlaM; kahAraM raktotpalaM 'bRha- dhamupayuktaM tamupazamya vyAdhi vyAdhimanyamAvahati; tpatrikA' iti loke, anye saugandhikotpalaM; kumudotpalaM agnibalAdadhikamajIrNa viSTabhya vA pacyate puruSabazvetotpalaM; kandalI zvetazlakSNabahupuTakandavizeSaH 'sarpacchatrakam' lAdadhikaM glAnimUrchAmadAnAvahati sNshmnm| iti loke; mUrvA kandalIsadRzasvalpaviTapaH 'hadhoDa' iti loke| evaM sNshodhnmtipaatyti| hInamebhyo dattamakiMci.. prabhRtigrahaNAdanuktamapi madhuratiktakaSAyaM dravyaM grAhyam / samAsa- karaM bhavati / tasmAt samameva vidadhyAt // 10 // grahaNena khannapAnAdau pittaharavena yadanyadapyuditaM khabhUmijalAni / ataHparaM saMzodhanasaMzamanadravyamAtrAM niyamayannAha-tatre labhUyiSThaM tadapi pittazamanaM grAhyam / nanu, candanakucandane | sArivAdau, payasyA kAkolyAdau, utpalAdInyutpalAdigaNe paThi | tyAdi / sarvANIti saMzodhanAni saMzamanAni cetyarthaH / vyAdhya mipuruSANAM ca balaM zaktimabhisamIkSya nyUnAdhikabhAvena, tAnyeva, tatkathaM pRthanirdeza iti ? brUmaH, samastavyastAnAM trica. vidadhyAt kuryAt / vyAdhizabdena doSA rogAzca / teSAM vyAdhyAturANAM guNavizeSajJApanAya pRthak pAThaH / yaSTImadhukaM tu zItakaSAyAdikalpanayA pittaM zamayati vAmanIyadravyasaMyutaM tu vAmanI dInAM balAdikamanapekSya meSajaprayoge kriyamANe vyAdhyAdibalAyamiti na doSaH // 8 // dadhike doSaM nirdizannAha-tatretyAdi / viSTabhya vA pacyata iti cirakAlaM sthirIbhUya zUlAdikaM kRvetyarthaH / glAniH zarIrazaikAleyakAgurutilaparNIkuSThaharidrAzItazivazata- thilyaM, mUrchA cetanAcyutiH, mado madyamattasyaiva; Avahati puSpAsaralArAnAprakIryodakIyaGgudIsumanAkAkAda- karoti / zamanamiti saMzamanauSadhamityarthaH / saMzodhanadoSanIlAGgalakIhastikarNamujAtakalAmajakaprabhRtIni mAha-evaM saMzodhana miti / evametaddoSaM saMzodhanamapi vallIkaNTakapaJcamUlyau pippalyAdivRhatyAdirmuSka- karotItyarthaH / atipAtayati atipAtanamapyadhikaM karotyAturaba. kAdirvacAdiH surasAdirAragvadhAdiriti samAsena lasyetyarthaH / vyAdhibalanyUnAyA auSadhamAtrAyA dAne doSamAhazleSmasaMzamano vrgH||9|| hInetyAdi / akiMcitkaraM na kiMcit karoti anarthakamityarthaH; kaphasaMzamanaM nirdizannAha-kAleyaketyAdi / kAleyakaH / anye'kiMcitkaramalpArthakaramityAhuH; naJ ISadarthe / siddhihetumukRSNavarNacandanavizeSo 'malayAdricandanam' iti loke tilaparNI | pAdhiM darzayannAha-tasmAdityAdi / samameva rogAdisamabalahulahulaH; zItazivaM karpUra, zatapuSpAbhedameke, gavedhuketyapare; | mityarthaH // 10 // saralA trivRt; prakIryA kaNTakI viTapakaraJjaH; udakIryA cirabilvaH; iGgudI iGgukaH, 'putrajIvaka' ityanyeH sumanA jAtI; | bhavanti cAtrakAkAdanI hiMsrA; lAGgalakI kalikArikA; hastiko gajakarNA- roge zodhanasAdhye tu yo bhavedoSadurbalaH // kAraikapatraH, 'bhUpalAza' iti loke, raktairaNDa ityanye; munAtakaH; tasmai dadyAdbhiSak prAzo doSapracyAvanaM mRdu // 11 // khanAmakhyAtaH khalpakanda uttarApathe; lAmajakamuzIrabhedaH / / durbalasya balavacchodhanaM na kartavyamityAha-roga ityAdi / keSAMcidatra pippalyAdivacAdipaThitAnAM punarvacanaM vizeSeNa yo bhavedoSadarbalaH yaH puruSo doSairdurbalo na tUpavAsAdibhiH; kaphasaMzamanakhadarzanArtha; mujAtakasyai vAtapittaharale'pi zleSma | yasmAddoSadurbale doSaharaNAdeva balaM bhavati, upavAsAdikRze haralena prAyastridoSaharavaM darzayanti / prabhRtigrahaNAdanuktakaTu vapahRte'pi doSe balaM na bhavati / doSapracyAvanaM virecanam / tiktakaSAyANAmupasaMhAraH / samAseneti vistareNa khannapAnAdau mRdviti mRduvIrya caturaGgulavirekAdi // 11 // tathA tejo'nilAkAzaguNabhUyiSThamanuktamapi dravyaM kaphasaMzamanamiti // 9 // atipAtayatIti atidoSapAtanaM karoti / saMzamanApekSayA saMzo. tatra sarvANyevauSadhAni vyAdhyagnipuruSabalAnyabhi- dhanamatiyuktamativyApatikaraM bhavatyeva / vyAdhyapekSayA hi prAdhAnyena samIkSya vidadhyAt / tatra, vyAdhibalAdadhikoSa- meSajamAtrA sA tu samyakpAkArthamagnibalaM puruSabalaM cApekSate / 1 'mujAtakaH uttarApathe prasiddhaH / ayaM tatrAntare vAtapittahara: nanu, uktadoSapramANAnurUpo hi bheSajapramANavikalpo balapramANApekSo prasiddhaH, tena nAtra paThanIyaH' iti ckrH| 2 'sarvANIti saMzo| bhavati, tatazca hInamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam ? naivaM, bahuvadhanAni saMzamanAni ca / vyAdhizabdenAtra doSasyApi grahaNAdoSa canaM tAvadalavati vyAdhI tathA balavatoAdhipuruSavalayostathA balamapyavekSyam / tatra vyAgherdoSasya balatvaM hetubAhulyAliGgabAhu balavatsu vyAdhipuruSAgniSu, ityAdi vikalpabahutvAdapyupapannaM kiMtu tyAcca, durbalatvaM tadviparyayAt / agnerbalatvaM guruvRSyAdijaraNazatyA, vyAdhibalamAtrasamaM bheSajaM balavatyanau puruSe vA alpamAtratayA upaucitAhArapAkAzaktyA durbalatvam / dehabalaM ca vyAyAmena, viparya yuktaM sat tayorbale nAmipUyAlpazaktikaM kriyate, tena vyAdhimapi na yeNa daurbalyam / upacayApacayAbhyAM ca dehavalaMyama / paruSaya. tathA zamayati, tena hIna mebhya iti bahuvacanamupapannam' iti ckrH| haNena manaso balAbale api prAdhe / anyavyAdhimiti atiyoga- 1cakrastu 'taM samIkSya mipagdadyAt' iti paThati vyAkhyAnayati janyavyApi doSaM vA / madAH zarIramanobalabhraMzakRtA jheyAH |c-smiikssyeti samyagbalaM nirUpya' iti / . Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] suzrutasaMhitA / - - cale doSe mRdo koSThe nekSetAtra balaM nRNAm // harItakI, zItavIryamAmalakamiti; etenaitaduktaM bhavati-dravyara avyAdhidurbalasyApi zodhanaM hi tadA bhvet||12|| saguNavipAkairyat karma kartuM na zakyate tat karma kurvan prabhAvo svayaM pravRttadoSasya mRdukoSThasya zodhanam // vIryamucyate, tathAhi-"vIrya zaktirutpattivizeSaH sAmarthya prabhAva bhavedalpabalasyApi prayuktaM vyAdhinAzanam // 13 // ityanarthAntaram" / yadravyaM pariNAmakAle khAbhAvikaM rasaM avasthAvizeSeNAvyAdhidurbale'pi zodhanaM darzayannAha-cala parityajya rasAntaraM bhajate tatra 'vipAka' iti saMjJA // 1 // 2 // ityAdi / cale iti svasthAnAccalita ityarthaH / atreti cale dosse| kecidAcAryA bruvatte-dravyaM pradhAnaM, kasmAt ? mRdau koSTha ityasyAmavasthAyAmityarthaH / avyAdhidurbalasyApi vyavasthitatvAt , iha khalu dravyaM vyavasthitaM na rasAupavAsAdidurbalasyApi, hi yasmAdarthe, tadA bhavet 'hitam' dayaH, yathA-Ame phale ye rasAdayaste pa ityadhyAhAraH / 'avyAdhidurbalasyApi' ityatra kecit 'avyApa- nityatvAcca, nityaM hi dravyamanityA guNAH, yathA durbalasyApi' iti paThanti / avyApacchodhanaM hitaM tadA bhavatI- kalkAdipravibhAgaH, sa eva saMpannarasagandho vyApa. tyarthaH; avyApacchodhanaM taducyate zUlAdIni yanna karoti / narasagandho vA bhavati; svajAtyavasthAnAca, yathA atrAntare kecit paThanti-khayamityAdi / na cAyaM sarvanibandheSu dRzyata iti // 12 // 13 // 1'dravyAdInAM pratyeka prAdhAnyamekIyamatena darzayituM dravyasya prAdhAnye prathama sahetukamekIyamatamAha-kecidityAdi / pataJcaikIyamavyAdhyAdiSu tu madhyeSu kAthasyAJjaliriSyate // topadarzanaM samyagdravyAdisvabhAvajJAnArtham , abhiniviSTo hi vAdI biDAlapadakaM cUrNa deyaH kalko'kSasaMmitaH // 14 // vapakSasAdhanArtha svarUpaM prAdhAnyakhyApakaM darzayati, tena cAnte vakSyaiti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne saM mANAcAryasiddhAntasahitena samyagarthapratItirbhavati / vyavasthitatvAditi zodhanasaMzamanIyo nAmaikonaca- avasthAbhedena rasAdibhede'pi dravyasya vyavasthitatvAt ; ythaa-aamrtvaariNsho'dhyaayH|| 39 // phalaM prathamaM kaSAyAmlaM, madhye'mlaM, tato madhuram , evaM rasAvyavasthAvyAdhyagnipuruSeSu madhyamabaleSu kiyanmAtramauSadhaM dadyAdi- ne'pi dravyamAtrarUpatayA vyavasthitatvam / nityatvAJcati nityatvaM tyAha-vyAdhyAdiSvityAdi / madhyeSu madhyamabaleSu / kvAthasyAja- rasAdinAze'pyavasthitatvamiha kSeyaM, vyavasthitatvaM tu rasAnyathAtve liriSyata iti kvAthagrahaNAcchratazItaphANTAnAM, na tu kharasakSI- tadrUpatayA vyavasthitatvamiti bhedaH / kAlAdItyatrAdizabdena jalarayoH, te hi gurutvAdalpapramANe prayoktavye / aJjalizcatvAri vAtAdayo gRhynte| svajAtyavasthAnAditi pariNAme'pi dravyaM svajAtAvapalAni / biDAlapadakaM karSa ityarthaH / akSasaMmita iti karSapramANa vatiSTho na jAtyantaraM bhavati, pArthivaM tu pArthivameva yadApyaM tadApya. ityarthaH, kalko dravapiSTaH / etena vyAdhyAdiSu hInabaleSvaJja- mevetyAdisvajAtyaparityAgaH; rasastu kSIramadhuratvaM parityajyAmlatAM tyAdayo'pyapakarSaNIyAH, teSAmevAdhike bale tUtkarSaNIyA iti| yAtItyanusaraNIyaM, jAtizceha pArthivatvAdirUpA vyavasthitA'bhipretA, anuvAsanAsthApanazirovirecanAdInAmanyatra mAtroddezaH kArya tena kSIrasya davitvaM guDasya zarkarAtvamityAdijAtibhedo nodbhvniiyH| iti // 14 // . paJcandriyagrahaNAdityatra paJcabhirindriyairdravyaM gRhyate iti cakSuSA iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- sparzanena tAvanyagrahaNamavivAdasiddhameva; ghrANarasanAzrotrANAmapi . vyAkhyAyAM sUtrasthAne ekonacatvAriMzattamo'dhyAyaH // 39 // surabhi candanaM, madhuraH koSakAraH, tathA sukharA vINetyAdi sAmAnA dhikaraNyazAnena dravyagrahaNaM prati sphuTataraNyApArAd dravyagrAhakatvaM jJeyam / AzrayatvAcceti rasAdInAM dravyamAzrayaH, tenAzritA rsaactvaariNshttmo'dhyaayH| dayaH paratatratvAdapradhAnAH, Azrayastu pradhAnamityarthaH / kasmAdrasA. athAto dravyarasaguNavIryavipAkavijJAnIyama. dInAmekadezena vyAdhayo na sAdhyanta ityAha-niravayavasvAditi / dhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| kriyAvadguNavat samavAyikAraNaM dravyamiti kriyA karma, guNA rasAdayaH, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| samavAyikAraNaM svasamavetakAryajanakam / ete kriyAdayo rasAdau . athAta ityAdi / dravyAdInAM vijJAnaM viziSTajJAnaM tadadhikRtya | vyAvRttA itIhoktAH / sarvadraSyavyApakavijAtIyavyAvRttaM tu lakSaNakRto'dhyAya ityarthaH / dravyamauSadhamucyate, raso madhurAdikaH, guNAH | miha-kriyAguNavatvameva / etadeva hi kriyAguNayoryathAkramaM dravyaM zItoSNasnigdharUkSamandatIkSNagurulaghupicchilavizadazlakSNaparuSa- | vyApya kriyA dravye vidyate, guNAH samavayantIti / vidyate iti kaThinamRdudravasAndrasthirasarasthUlasUkSmA viMzatiH, vIrya cASTavidhaM, sattAmAtraM vyAptiH, samavayantIti vyApya dravyamavatiSThante, nahi tadyathA-zItoSNa snigdharUkSa vizadapicchilamRdutIkSNAni, viMza- nirguNaM dravyaM kiJcidastIti' iti ckrH| 2 'tathAhi' iti pA0 / tiguNAnAM madhye eteSAmaSTAnAM guNAnAM vIryamiti saMjJA / nanu, 3 'vyApannarasagandha' iti pATho hastalikhitapustake nopalabhyate, guNAdvIryANAM ko bhedaH? ucyate,-ya eva guNA bhAmalakyAM DalhaNenApi na vyAkhyAtaH / 'yathA-kAlAdipravibhAgAttadeva saMpannata eva harItakyAm , asti ca vIrya vizeSaH; tathAhi-uSNavIryA rasagandhaM vyApannarasagandhaM vA bhavati' iti cakrasamataH pAThaH / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna hi pArthivaM dravyamanyabhAvaM na gacchatyevaM zeSANi pazce- aSTamaM hetuM darzayannAha-krametyAdi / taruNe taruNA iti abhindriyagrahaNAcca, paJcabhirindriyairgRhyate dravyaM na rasA- nave abhinavA ityarthaH / navamaM hetumAha-ekadezetyAdi / dayA, AzrayatvAcca, dravyamAzritA rasAdayaH, dravyaprAdhAnyamabhidhAya dravyalakSaNamAha-dravyalakSaNamityAdi / ArambhasAmarthyAcca, dravyAzrita ArambhaH, yathA- kriyAguNavaditi kriyAguNavadravyamityarthaH; kriyA karma, guNA uktA 'vidArigandhAdimAhatya saMkSudya vipacet' ityevamA- viMzatiH / samavAyikAraNamapi dravyameva; yathA-paTe tantavaH, diSuna rasAdiSvArambhaH zAstraprAmANyAcca, zAstre ghaTe mRtpiNDa ityAdi; na ca kriyAyAM kriyA samavetA, na hi dravyaM pradhAnamupadeze yogAnAM,yathA-'mAtulanA- | guNeSu guNAzca samavetA iti // 3 // gnimanthau ca' ityAdI na rasAdaya upadizyante kramA- netyauharanye, rasAstu pradhAnaM; kasmAt ? AgapekSitatvAcca rasAdInAM, rasAdayo hi dravyakramamape mAt, Agamo hi zAstramucyate; zAstre hi rasA kSante, yathA-taruNe taruNAH saMpUrNe saMpUrNA iti; adhikRtAH, yathA-rasAyatta AhAra iti, tamistu ekadezasAdhyatvAcca, dravyANAmekadezenApi vyAdhayaH prANAH; upadezAcca, upadizyante hi rasAH, yathAsAdhyante, yathA-mahAvRkSakSIreNeti; tasmAdravyaM madhurAmalalavaNA vAtaM zamayanti anumAnAca,rasene pradhAnaM, na rasAdayaH, kasmAt ? niravayavatvAt / | hanumIyate dravyaM, yathA-madhuramiti RSivacanAca, dravyalakSaNaM tu 'kriyAguNavat samavAyikAraNam' iti // 3 // RSivacanaM vedo yathA-kiMcidijyAthai madhuramAhare. diti, tasmAdasAHpradhAna: raseSu guNasaMjJA / rasala tatra pratyekaM dravyAdiprAdhAnyamekIyamatena pratipAdayiSyan kssnnmnytropdekssyaamH||4|| devyaprAdhAnyaM prathamaM sakAraNaM pratipAdayannAha-kecidityAdi / vyavasthitatvAditi dravyaM hi vyavatiSThate na rasAdayaH, yathA rasaprAdhAnye ekIyaM darzanaM nirdizannAha netyAdi / netyA huranye dravyaprAdhAnyamanye na bruvata ityarthaH / tasmiMstu prANA iti / Amraphalamekameva prathamaM kaSAyAmlaM pazcAdamlaM tato madhuramapi bhavati, na tu tadevAmraphalamAmrAtakaM kozAnaM vA bhavati / dravyaprA. AhAre sati prANA ityarthaH / rasaprAdhAnye dvitIyaM hetumAha upadezAdityAdi / atraiva tRtIyaM hetumAha-anumAnAdityAdi / dhAnya dvitIyaM hetumAha-nityalAdityAdi |-nitytvaat kiya caturtha hetumAha-RSivacanAdityAdi / ijyArtha yAgArtha; madhurakAlAvasthitatvAdityarthaH / anityA guNA iti vinAzina ityarthaH / mAharediti madhurarasamAharet Anayet, na tu dravyamAnayediti / kalketyAdi AdigrahaNAt kharasatazItaphANTAnAmapi grahaNam / guNasyApi kimiti na prAdhAnyaM sAdhitamityAzajhyAha-raseSvisa eva kalkAdipravibhAga eva / saMpannarasagandho vA bhavatIti tyAdi / atrAdizabdo lupto draSTavyaH; etenaitaduktaM bhavati-rasAsaMyuktarasaH saMyuktagandho vA bhavatItyarthaH / etenaitaduktaM bhavati,kalkAdyavasthAkhapi dravyaM tadeva nAnyataradravyaM, rasagandhau khanyau | diprAdhAnyenaiva sAdhitena guNaprAdhAnyaM sAdhitaM bhavati / yathA dravyalakSaNamuktaM tathA rasasyApi kimiti noktamityAha-rasasaMyuktau bhavata iti guNAdanityAMt dravyaM nityam / anye kalkA lakSaNamityAdi / anyatra rasavijJAnIye // 4 // disthAne 'kAlAdipravibhAgAt' iti paThanti / teSAM mate AdigrahaNAjalavAtadezasomasUryA gRhyante / tadyathA-'tA. evauSadhayo netyAhuranye, vIrya pradhAnamiti / kasmAt ? tadvazegrISme niHsArA rUkSA' (sU. a. 6) ityAdi / dravyaprAdhAnye tRtIyaM hetuM darzayannAha-khajAtyavasthAnAceti |-khsyaaN pArthi- 1 'dravyAdapi rasaprAdhAnyaM darzayituM dravyaprAdhAnya niSedhayatipAdijAtAvavasthitakhAdityarthaH / anyabhAvaM na gacchati ApyA- netyAhuranye iti / ete dravyaprAdhAnyakhyApakA hetavo vaktavyarasaprAdhAdijAti na gacchati / caturtha kAraNaM darzayannAha-pazcetyAdi / nyahetvapekSayA aprayojanA ityabhimAno rasavAdino seyaH / evaM paJcabhirindriyadaivyaM gRhyate, dravye gRhIte tadAzrayA guNA gRhItA| bAyavAdinastathA vipAkavAdanazca 'nA vIryavAdinastathA vipAkavAdinazca 'netyAhuranye' iti vacanamanayA bhavanti; guNAzca zabdasparzarUparasagandhAH / dravye zabdo'pyastiH | dizA vyAkhyeyam / rasaprAdhAnye AgamAditi hetuH Agama eva yathA-pArthivadravye kaTakaTAzabdaH, Apye khalakhalAzabdaH, kaNTharavaNa rasasva prAdhAnya kathayatAtya kaNTharaveNa rasastra prAdhAnyaM kathayatItyAhuH / upadezAditi tu rasena taijase taTataThAzabda ityAdikaH / vAyavyadravyamAkAzadravyaM cAna- dravyAdisamudAyakAryopadezAdityarthabhedo neyaH / RSivacana miha vedH| mAmabAhyamamUrtakhAt / na rasAdaya iti rasaguNavIryavipAkAstu na RSaya AptAH / tadUcanatA ca vedasya RSibhiH prathamamudApaJcendriyagrAhyA ityarthaH / paJcamaM hetuM darzayabAha-AzrayatvA- haraNAta, na tu RSikAryatayA; kiMvA nyAyamate mahezvararUparSiva. dityAdi / Azraya idaM dravyaM rasAdInAm / SaSThaM hetuM darzayannAha-- canatA vedasya jheyaa| dravyAdiprAdhAmyavicAre kasmAdguNA nodbhAvitA ArammetyAdi / ArambhasAmarthyAt upakramasAmAdityarthaH / ityAha-raseSu tu gunnsNksseti| raseSvityupalakSaNaM, tena vIryavipAkayorapi saMkSudha cUrNayikhetyarthaH / saptamaM hetuM darzayannAha-zAletyAdi / guNasaMkSeti boddhavyaM, tena rasAdiprAdhAnyavyutpAdanena guNavizeSa. prAdhAnyaM labhyata ityarthaH / iti cakraH / 2 'vIryaprAdhAnyavAdima1 guNA bhanityAH' iti pA0 / | tamAha-netyAhuranye ityAdi / prAdhAnyAditi pradhAnadharmayogAt, pradhA. Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| 175 naussdhkrmnissptteH| ihauSadhakarmANyUAdhobhAgo- muSNaM nigdhaM rUkSaM vizedaM picchilaM mRdu tIkSNa bhayabhAgasaMzodhanasaMzamanasAMnAhikAgnidIpanapIDa. nalekhanabRMhaNarasAyanavAjIkaraNazvayathukaravilayana- kecit kecidvividhamAsthitAH // zItoSNamiti" (ca. sU. sthA. a. dahanadAraNamAdanaprANaghnaviSaprazamanAdIni vIryaprA- 26)-iti matamedenASTavidhaM dvividhaM vA vIryamityuktaM carakeNa, dhAnyAdbhavanti / tacca vIrya dvividhamaNaM zItaM ca. tatpAribhASikavIrya puraskAreNa / vaidyake hi rasavipAkaprabhAvAtirikta agnISomIyatvAjagataH kecidaSTavidhamAhuH-zIta prabhUtakAryakAriNi guNe vIryamiti saMjJA / tenASTavidhavIryavAdimate nadharmazca vIryavazenauSadhAnAM kAryaniSpAdakatvam / atra vIryazabdena picchilavizadAdayo guNA na rasAdiviparItaM kArya prAyaH kurvantIti dravyasya dvividhA'pi cintyA acintyA ca zaktirucyate / tatrAcintyA teSAM rasAdhupadezenaiva grahaNaM; mRdvAdInAmaSTAnAM tu rasAyabhibhAvakazaktiryA tatrAntare prabhAva ityucyate sA grAhyA, tasyaiva ca vIryasya | tvamasti / suzrute'pyuktam ,-"etAni khalu vIryANi svabalaguNotkaprabhAvAkhyasya svatantre 'tadravyamAtmanA kiMcit' ityanena grahaNaM jJeyam / drisamabhibhUyAtmakarma kurvanti"-(su. sU. sthA. bha. 40) rasasya vipAkasya ca zAstre pRthaGirdezAnna vIryavyavahAraH, pariNA iti / zItoSNavIryavAdimataM tvagnISomIyatvAjjagataH zItoSNayoreva masaMkhyAdayo guNA na zAstre tathA kAryakarA iti pRthaktvena dravyara prAdhAnyAjjJeyam / uktaM ca,-"nAnAtmakamapi dravyamagnISomau sAdigaNanAyAM gaNyante; cintyAyAM vaidyasaMpradAyena zItoSNalakSaNaM mahAbalau / vyaktAvyaktaM jagadiva nAtikramati jAtucit" (vA. dvividhamaSTavidhaM vA uSNazItasnigdharUkSavizadapicchilamRdutIkSNarUpa | sU. sthA. a. 9) iti / prathamavAdimate zaktimAtraM vIrya, tadyogAmucyate / yadA dvividhaM vIrya tadA snigdharUkSAdInAM SaNNAmapi pari drasAdInAmapi vIryasaMzA; pAribhASikavIryavAdimate tu zaktivizeSo NAmasaMkhyAdivadaprAdhAnya vivakSitaM jJeyam / snigdhAdInAmaprAdhAnya. vIrya, tadyogAnmRdutIkSNAdInAmeva vIryasaMjJA nApareSAM guNAnAmiti / vivakSAyAM rasAdidharmatayaiva kAryagrahaNaM; vakSyati .hi-'madhuro rasaH zAstra vyavahArastu pAribhASikavIryanayenaiveti / bhavanti cAtra,snigdhaH' ityAdi / aSTavidhavIryapakSe tUSNAdInAM sarveSAmeva balavatkA | "zaktimAtraM tu vIrya syAditi kecidrudhA viduH / tanmate dravyararyakartRvivakSayA vIryatvamiti sthitiH / saMprati zAstre vyavahArasiddhameva sayoH pAkasya ca guNasya ca // mRdvAdeH svakriyotpAde zaktivIryavIrya vivecayannAha-tattu vIryamityAdi / kathametAnyuSNAdIni vIryA miti sthitiH / taduktaM carake-'vIrya kriyate yena yA kriyA // khyAnItyAha-etAni khalvityAdi / svabalaguNotkarSAditi balaM nAvIrya kurute kiMcit sarvA vIryakRtA kriyA' / ityanena rasAdInAM zaktiH, sa eva guNaH prazastatvAt ; svazaktirUpaguNotkarSAduSNA vIryatvaM tadabhedataH // mRdvAdayo guNA hyaSTau vIryANItyUcire pare / dIni rasamabhibhUya svakArya kurvanti / ' iti cakraH / yasmAt sarvaguNotkRSTAH zaktyutkarSayutA amii|| vyavahAropayuktAzca __'vIrya zaktiHH, sA ca pRthivyAdInAM bhUtAnAM yaH sArabhAgasta nedRzAstvapare guNAH / tasmAnna te vIryasaMzA iti zAstravidA datizayarUpA bodhyA; sA ca dvividhA, cintyAcintyakriyAhe tutvena; matam // anye zItoSNabhedena vIrya dvividhamUcire / agnISomamayaM / tatra cintyakriyAheturyA dravyarasAdInAM svasvakarmaNi svabhAvasiddhA | vizvaM yata pataccarAcaram" iti / prabhAvo'cintyakriyAheturvIryame* zaktiH, acintyakriyAhetuzca prabhAvAparaparyAyA dravyANAM rasAyananu veti zaktivizeSa evaM prabhAva ityabhidhIyate / prabhAvasattve ca carake ruupkaarykaarnnshktiH| uktaM ca,-"bhUtaprasAdAtizayo dravye pAke mAnamapyuktam / yathA-"rasavIryavipAkanA sAmAnyaM yatra lkssyte| rase sthitaH / cintyAcintyakriyAheturvIrya dhanvantarermatam" iti / vizeSaH karmaNAM caiva prabhAvastasya sa smRtaH" (ca. sU. sthA. bha. etena dravyarasapAkAnAM svasvakAryakaraNasAmarthya vIryamityarthaH / yatpu 26) iti / sAmAnyamiti tulyatA, karmaNAM punarvizeSo na tulyatenazcarake-"vIrya tu kriyate yena yA kriyA"-(ca. sU. sthA. a. tyarthaH / etena dravyayoyo rasAdisAmye satyapyekasmin dravye 26) ityanena rasAdInAmapi vIryatvamuktaM, taddharmadharmiNorabhedAdeva jAyate kAryavizeSaH, itaratra tu na jAyate, ityatra yatkAraNatayA samarthanIyam / na caivaM dravyasyApi vIryatvaprasaGgaH, yeneti karaNe vAcyaM tadeva prabhAva ityarthaH / tathA rasAdisAmyabhAve'pi rasAdija. tRtIyA, karaNasyaiva zaktitvAt , dravyasya ca krtRtvaat| etena nyatvena yatkArya nAvadhArayituM pAryate tadapi prabhAvakRtameva mantavyaM, dravyakartRke rasAdikaraNake kArye rasAdInAmapi vIryatvamityarthaH / yathA-maNyAdInAM viSaharaNAdikaM karma" iti dravyaguNasaMgrahavyAsuzrute'pyuktaM-, "yena kurvanti tadvIryam'-(su. sU. sthA. a. khyAyAM shivdaassenH| 41) iti / atra kecit-nanu, yadi zaktireva vIrya na tarhi "vIrya punarvadantyeke guru snigdhaM himaM mRdu / laghurUkSoNatIkSNaM zItoSNAdilakSaNam , atha zItoSNAdilakSaNaM na tadA zaktilakSaNa. ca tadevaM matamaSTadhA // carakastvAi vIrya tat kriyate yena yA miti / satyaM, paramArthataH zaktireva vIrya, sA punarbalavakriyAnirvarta- kriyA / nAvIryaM kurute kiJcit sarvA vIryakRtA hi sA // gurvAdiSveva nakSamA rasAdinA'yogAnnirupAdhiriti tasyAH zItoSNAdayo guNA | vIryAkhyA tenAnvartheti varNyate / samagraguNasAreSu zaktyutkarSa vivartiSu // upAdhitvenAGgIkRtAH, te tu dravyasamavAyino rasAdiSu punarupacari vyavahArAya mukhyatvAdyagrahaNAdapi / atazca viparItatvAt saMbhatavRttaya iti / uktaM ca,-"guNAH karmavyavasthAyai dravyANAM rasapA- | vatyapi naiva sA // vivakSyate rasAyeSu vIrya gurvAdayo ytH|" iti kayoH / zakteH karmasu zakkA ye nirupAdherupAdhayaH"-ityAhuH / vAgbhaTaH (sU, sthA. a. 9) // yatpunaH "mRdutIkSNagurulaghusnigdharUkSoSNazItalam / vIryamaSTavidhaM | 1 'guru laghu' iti hArANacandrasaMgataH pAThaH / "neha gurulaghu Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAN . ceti / patAni vIryANi svabalaguNotkarSAdrasamabhiH pittazamanIyatvaM pippalyA vIryavAdInAM mataM, na punaH satyameSA bhUyAtmakarma kurvanti / yathA tAvanmahatpazcamUlaM pittaM zamayati; yadi vA ArdrA pittaprazamanI zuSkA prakopaNIti / kaSAyaM tiktAnurasaM vAtaM zamayati, uSNavIryatvAt; amlamAmalakaM lavaNaM saindhavaM cetyatrApi mRduzItavIryakhAt pittaM tathA kulatthaH kaSAyaH, kaTukaH palANDaH, snehabhA- zamayatIti yojyam / tiktA kAkamAcItyAdi pittaM vardhayati vAcA madharazcekSaraso vAtaM vardhayati, zItavIrya- kevalaM na tu prakopayati, tasyAstridoSanIvAt / anye cAtravaM svAtaHkaTakA pippalI pittaM zamayati, mRdazIta- vadanti-vIryavAdI evamuSNavIrU kAkamAcI manyate. AcAryasta vIryatvAt, amlamAmalakaM lavaNaM saindhavaM ca tiktA nAtyuSNazItAm , ata eva tridoSanIvaM kAkamAcyA iti / kAkamAcI pittaM vardhayati, uSNavIryatvAta, madharA madhurA matsyAzcetyatrApi pittaM vardhayantIti yojyam / mUlaka matsyAzca kaTakaM mUlakaM zleSmANaM vardhayati, snigdha- bRhanmUlakaM; na punarbAlakaM, tridoSanakhAt // 5 // viirytvaat| amlaM kapitthaM zleSmANaM zamayati, bhavanti cAtrarUkSavIryatvAt , madhuraM kSaudraM ca tadetannidarzanamAtra- ye rasA vAtazamanA bhavanti yadi teSu vai // muktam // 5 // rauzyalAghavazaityAni na te hanyuH samIraNam // 6 // . apareSAM vIryavAdinAM mataM nirdizannAha-netyAhuranye ye rasAH pittazamanA bhavanti yadi teSu vai // ityAdi |-iidRshmnye na bruvanti / tadazeneti vIryavazena / kAni _taiSNyoSNyalaghutAzcaiva na te ttkrmkaarinnH||7|| punastAnyauSadhakarmANItyAha-ihauSadhetyAdi |-sNshodhnN vraNA- ye rasAH zleSmazamanA bhavanti yadi teSu vai|| dInAM saMzamana miti vamanavirecanAdikaM vinA tatsthameva zamayati snehagauravazaityAni na te ttkrmkaarinnH||8|| saMzamanaM, saMzamanabhedA eva sAMgrahikAdayaH; pIDanamiti zAlma- tasmAdvIya pradhAnamiti // 9 // lIlagAdInAM vraNe karmavizeSaH; lekhanaM pattalIkaraNaM; bRMhaNaM zarI- dravyAzritaM vIryakarmAbhidhAya rasAzritaM vIryakarmAha-bhavanti khuddhikara; rasAyanaM vayaHsthApanAdikaraNaM; vAjIkaraNaM vAjiva- cAtretyAdi / ye rasA vAtazamanA madhurAmalalavaNAH, ye rasAH yenApratihataH striyaM yAti, anye tu vAjizabdena zukramucyate, pittazamanA madhuratiktakaSAyAH, ye rasAH zleSmazamanAH kaTuH tato'vAjino vAjinaH kriyante yeneti vAjIkaraNaM, zukrotpAda- tiktakaSAyAH // 6-9 // kamityAhuH; zvayathukaravilayaneti karavilayanazabdo zvayathuzabdena netyAharanye, vipAkaH pradhAnamiti / kasmAt ? saha pratyekaM saMbadhyete, 'zvayathuharavilayana' ityeke paThanti; dahanaM kSArAdinA; dAraNaM gRdhrapurISAdinA; mAdanaM mattatAkaraNam , etacca 1 'na tu samuditaM' iti pA0 / 2 'idAnIM vipAkaguNA vAcyAH, madirAdInAM karma; prANaghnatvaM viSAdeH; viSaprazamanatvamagadAdInAM; ato vipAkasvarUpaM nirUpyate--avasthApAkA pekSayA viziSTaH pAko viSaprazamanAdInItyatrAdizabdena vraNaropaNaromasajananAdayo vipAkaH / vipAkazabdeneha lakSaNayA vipAkAMdheya AhArasya rasagRhyante / khabalaguNotkarSAditi svabalotkarSAt khaguNotkarSAcce- vizeSo gauraveNa lAghavena vA yukto'bhidhIyate / uktaM ca tyarthaH / Atmakarma kurvanti vAtAdidoSazamanaM kopanaM vA kurvnti| vAgbhaTena,-"jAThareNAgninA yogAdyadudeli rasAntaram / rasAnAM abhibhUya nirAkaraNaM kRletyarthaH / snehabhAvAcetyatrApi vAtaM zama pariNAmAnte sa vipAka iti smRtaH"-(vA. sU sthA. a. 9) yatIti yojyam / madhurazcakSurasa ityAdi na kevalaM vAtaM zama- iti / atra rasAnAM pariNAmA madhurAmalakaTurUpAstrayo'vasthApAkA: yatIti vIrya rasamabhibhUya prakopayatyapi vAtamityarthaH / kaTukA SaDsasyaivAnnasyAmAzayAdisthAnasaMbandhamahimnA jAyante, te ca carake pippalItyAdi atrAH pippalI yadi gRhyate tadA tasyAH khAdu grahaNIcikitsite "annasya bhuktamAtrasya SaDsasya prapAkataH" (ca. zItalAt kaTuketi vizeSaNaM yuktaM na syAt, atha zuSkA tadA ci. sthA. a.15) ityAdinoktA anusandheyAH, teSAmante'vasAne tasyAH kaTUSNavAt pittaM hantIti vizeSaNamayuktaM bhavet ; satyaM, punarjATharAgnisaMyoge sati yadrasAntaraM rasavizeSa udeti sa vipAka 'teSu gurvI khAduzItA pippalyAA kaphAvahA' ityatra pAThe zItA ityarthaH / carakeNa tu traya eva vipAkA aGgIkRtAH kavamlamadhurabhedena; ceti cakAro draSTavyaH, tena na kevalaM zItA kaTukA cetyarthaH, atastadcanamupanyasyate-"kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH tato nApakSe doSaH; zuSkapakSe tu 'zuSkA kaphAnilanI sA vRSyA | kaTuH / amlo'mlaM pacyate svAdumadhuraM lavaNastathA"- iti (ca. pittAvirodhinI' ityatra pittena saheSadvirodhinIti vyAkhyAnAnna sU. sthA. a. 26) / prAyaza iti vacanAt pippalIkulatyAdInAM doSaH, keSAMcinmate 'pittaprakopaNI' iti pAThaH, teSAM mate rasAnanuguNapAkatAM darzayati / pAkastu tejaHsaMyogarUpo rasepu na saMbhavatIti kaTvAdizabdestadAdhAradravyANyucyante / etena yat kaizcizabdAvartanena vizadapicchilayoH pATho nyAyyaH, zAstre'smin kvaci-ducyate-"avasthApAkAvasAne SaDsasyaivAnnasya kaTurasatvena tadAnIM dapi tayovAryatvenAnupadezAdupadezAcca gurulaghunoH / vakSyati ca 'ye tiktAdirasAnAmabhAvA teSAM vipAko nopapadyate" iti| tadapyapAstaM, rasA' ityupakramya 'raukSyalAghavazaityAni na te hanyuH samIraNam' tiktAdirasAnAmabhAve'pi tadAzrayadravyasya vidyamAnatvAditi / vastuityAdi' iti haaraanncndrH| | tasta, avasthApAkatrayeNa tattadAmAzayAdisthAnamahinA madhurAmalakaTu Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] suzrutasaMhitA / 177 Vv M A - ~ ~ mawwwwww smymithyaavipkvtvaat| iha sarvadravANyabhyavaha-tAni samyamithyAvipakkAni guNaM doSaM vA jnynti| rasA udbhUtAH paraM kriyante, na tu sarvathA prAkRtarasAbhibhavaH, anya- yadi rasavIryAbhyAM bAdhitaH svakAryakaro na syAt , tat kiM tenopathA'vasthApAkena prAkRtAnAM madhurAdirasAnAM sarvathA'prAkRtatve teSAM diSTeneti, tannirastaM bhavati yato'styeva sRSTaviNmUtratAdi tatkAryamiti / kaphAdijanakasvAmidhAnaM niravakAzaM syAditi / nanu, carake,- naca traya eva vipAkAH kathaM bhavanti, tiktAdayo'pi kuto na "annasya bhuktamAtrasya SaDsasya prapAkataH" (ca. ci. sthA. a.15)| syuriti vAcyaM; bhUtasvabhAvasyAparyanuyojyatvAt / nanu, yatra rasavi. -ityAdinA SaNNAmeva rasAnAmavizeSeNAvasthApAkavazAt kaphAdi- parItaH pAko yathA-lavaNasya madhuraH, tiktakaSAyayozca kaTuH, sa janakatvamuktaM, tatazcAtra rasavizeSANAmeva doSavizeSajanakatvamuktaM, | ucyatA; yastu samAnaguNo madhurasya madhuraH, amlasyAmlaH, kaTu. tathA "kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH"-(ca. sU. sthA. | kasya kaTukaH, tatkathanena kiM prayojanaM; yato rasaguNaireva tatra vipAbha. 26) ityAdinA ca yo vipAka uktastat sarva virudhyate, ava- kaguNo'pi zAsyate / naivaM, lavaNAdivadvisadRzarasAntarotpAdazaGkAnisthApAkenaiva bAdhitatvAditi / naivaM, nahyavasthApAko'yaM rasasvabhAvaM rAsArthamapi tatrAnuguNo'pi vipAko vaktavya eva / tathA yatra samAniSThApAkaM bAdhate, kiMcAvasthAyAM svakArya karoti tena rasAdayo'pi | naguNo vipAkastatra balavatkArya bhavati, viparyaye tu durbalamiti jnyeym| svakArya kurvanti, avasthApAko'pi svIyaM kArya karoti, yathA-madhu- suzrutena dvividha eva vipAko'GgIkRto madhuraH kaTukazceti, daividhye ratiktAyanekarase upayukte madhuro'pi svakArya karoti, tiktAdayazca | ca bhUtAnAM gurulAghavena vaividhyameva hetu, yaduktaM tenaiva-tatra, svakArya kurvanti; ayaM tu vizeSo-yadi madhurAkhyasyAvasthApAkasya | pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM dvaividhyaM bhavati guNasAdhAd gurutA laghutA madhurAdayaH zleSmajanakA rasA anuguNA bhavanti, tadA sa bahuzleSmANaM ca; tatra pRthivyApazca gurvyaH, zeSANi laghUni; tasmAdvividha eva janayati, yadA tu viparItakaTukAdiparigRhIto bhavati, tadA stoka- vipAko mavati"-iti (su. sU, sthA. a. 40) / atrApi mAtraM karpha janayati / evaM pittajanakAvasthApAke'pi vAcyam / suzrutamate yadyapyamlalavaNI madhuravipAko tathA'pi tayorvAtaharatve "kaTutiktakaSAyANa" (ca. sa. sthA. ma. 26) ityAdinoktazca | sRSTaviNmUtratAyAM ca madhurakAryakaratvaM na punaH pittaharatve, tathA niSThApAko rasamalavivekasamakAlo, bhinnakAla evAvasthApAkaiH sama- tiktakaSAyayoH kaTuvipAkayorapi vAtakartRtve baddhaviNmUtratAyAM ca miti na virodhaH / sa ca bhinnakAlo'pyavasthApAkajanyadoSAnuguNa- | kaTukAryakaratvaM na punaH pittakartRtve, acintyatvAt prabhAvasya / nanu, tayA ananuguNatayA vA'vasthApAkAhitadoSANAM vardhanaM kSapaNaM vA "paJcabhUtAtmake dehe AhAraH pAJcabhautikaH / vipakaH paJcadhA samyak karotIti niSThApAkAmidhAnaM zAstre prayojanavadeva / svAn guNAnabhivardhayet" (su. sU. sthA. a. 46)-ityanena anye tvAH -yat-nAnnasyAgnisaMyogAnmadhurAyavasthitaM bhavati, paJcadhA'pi vipAkastenaivoktaH, tatkathaM na virodha iti cet / naivam , kiMtu kaphAdisthAneSu. manuSyANAM svabhAvAdeva madhurAdayo rasAsti. upAdhimedena virodhAbhAvAt tatra hi bhUtamedamavalambya paJcadhAtvaM, Thanti, te cAnnaM svasvabhAvaM nItvA kaphAdIn janayanti / uktaM hi atra tu lAghavagauravarUpaM bhUtaguNavaividhyamAzritya daividhyamuktamiti na tatrAntare-"madhuro hRdayAdUrdhva rasaH koSThe vyavasthitaH / tataH | virodhaH, yathA-paJcabhUtAtmakatve'pi dravyANAM saumyAgneyatvAdvaividhyasaMvardhate zleSmA zarIrabalavardhanaH // nAmihRdayamadhye hi rasastvamlo | miti / yatpunaH suzrutenAmlapAko na manyate taccarakamatAnuyAyino vyavasthitaH / svabhAvena manuSyANAM tatra pittaM vivardhate // adho nasahante, yato'mlapAkatayaiva vrIhikulasthAdInAM pittakartRtvamupapadyate, nAbhyAstu khalvekaH kaTuko'vasthito rasaH / prAyaH zreSThatamastatra atha manyase-bIyAdeSNavIryasvena tatra pittakartRtvaM tadasata, prANinAM vardhate'nilaH // tasmAdvipAkatrividho rasAnA nAtra saMzayaH" madhurasya vrIhestanmate madhuravipAkasyoSNavIryatAyAmapi satyAM na pittaiti / etacca tatrAntaraM zleSmapittagatamadhurAmlarasavAyuprAbhAvikakaTura- kartRtvamupapadyate, rasavipAkAbhyAmekasa vIryasya baadhniiytvaat| sAbhiprAyeNa varNanIyam / te ca kaphAdigatA rasA asmAkamapyamyA- | kiMcAmlapAkatvAd vrIyAdeH pittamamlaguNamutpadyate, yadi tUSNavIryazayapAkasahakAritayA'numatA eva, tasmAdyathokta evAthoM nyAyya tAkRtaM syAttadA kaTuguNabhUyiSThaM pittaM syAt , dRzyate ca-bIhimakSaiti / ayaM ca vipAkAdheyo (raso)na rasanendriyagrAhyaH, kiMtu NAdamlodgArAdinA'mlaguNabhUyiSThataiveti; kiMca pRthivIsomaguNAtiretattatkAyeMNaivonnIyate; yathA-kaTurasAyA uSNavIryAyA api zuNThyA | kAnmadhuraH pAko bhavati, vAyvazyAkAzAtirekAcca kaTurbhavati-iti vRSyatvena madhuraH pAko'numIyate, tathA lavaNasya sRSTaviNmUtratvena | pakSe yadA vyAmizraguNAtireko bhavati, tadA somAjhyAtmakasyAmlasyomadhuraH pAka unnIyate, tathA tiktakaSAyayorbaddhaviNmUtratayA kaTupAka tpAdaH kathaM pratikSepaNIyaH; athavA tatrakArayoH kimanayoranena vaca. unnIyata iti / nanu, lavaNasya madhurapAkitve pittaraktAdikartRtvamanu- namAtravirodhena kartavyaM; yato yadamlapAkaM carako brUte tat suzrutena papannaM, tathA tiktakaSAyayoH kaTupAkitve ca pitthntRtvmnuppnnm| vIryoSNamiti kRtvA samAdhIyate, anena na kazcidravyaguNe virodhH|' naivaM, satyapi lavaNasya madhurapAkitve tatra lavaNe uSNavIrya yadasti | iti dravyaguNasaMgrahavyAkhyAyAM zivadAsasenaH / tena tasya pittaraktAdikArakatvaM, vipAkastu tatra pittaraktakaraNalakSaNe | 'vipAka iti pAkaH pacanaM dravyANAM svarUparasayoH parA vRttiH| kAyeM bAdhito'pi sRSTaviNmUtrAdilakSaNe lakSyata eva, tathA tiktakaSA- sA ca svarUpAntaratvena rasAntaratvena ca pariNatiH, tasyA vizeSo yayorapi kaTuvipAko balavatA zItavIryeNa bAdhitatvAnna pittajanakaH, | vipAkaH |......ksy rasasya kiM rasAntaratvenodayaH pariNAmaH syAdibadaviNmUtratayA tu lakSyata eva / etena yaducyate-lavaNAdiSu vipAko | tyata Aha-'kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH' ityAdi / su0 saM0 23 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna tatrAharanye-prati rasaM pAka iti / kecitrividhami- cchanti-madhuramamlaM kaTukaM ceti / tattu na samyaka, bhuktAnAM dravyANAM yaH kaTustiktaH kaSAyo vA rasaH sa sa rasaH khalu bhUtaguNAdAmAccAnyo'mlo vipAko nAsti; pittaM hi jAThareNAgninA pacyamAnAnAM bhuktAnAM dravyANAM rasAsvadhAturUpeNa | vidagdhamamlatAmupetyAgneyatvAt / yadyevaM lavaNo'pyapariNAme tatpAkena pacyamAnaH san prAyazaH kaTurvipAkaH syAt / nyaHpAko bhaviSyati, zleSmA hi vidagdho lavaNatAkaTuzca kaTuvizeSeNAbhiniSpannaH saMstatra rasAkhye dhAtau vartate ( evaM | | mupaitIti / madhuro madhurasyAmlo'mlasyaivaM sarveSAzeSeSvapi vyAkhyeyam )...itthaM ca rasapAkAbhiprAyeNa tridhA vipAka miti kecidAhuH; dRSTAntaM copadizanti,-yathA uktaH (carakeNa); suzrute bhUtaguNapAkAbhiprAyeNa dvidhA vipAka ukto | tAvat kSIramukhAgataM pacyamAnaM madhurameva syAttathA guruladhuzcati krameNa madhurasaMzaH kaTusaMzazca' iti carakaTIkAyAM jalpa- zAliyavamudgAdayaH prakIrNAH khabhAvamuttarakAle'pi kalpatarau gnggaadhrkviraajH|| matAntaraM carakasyAha-kecitrividhamityAdi / etacca madhurAdipAkatrayaM "vipAkaprAdhAnyavAdimataM vIryavAdimataM niSedhayitvA prAha- naiSThikaM; carakamataM vacidrasadvArA'bhihitaM; yathA-"kaTutiktakaSAyANAM netyAhuranye ityAdi / vipAkaH pradhAnamiti pratizA / vipAkazabdeneha vipAkaH prAyazaH kttuH| amlo'mlaM pacyate svAdumadhuraM lvnnstthaa|": lakSaNayA abhyavahRtadravyAntapAkAdheya AhArasya rasavizeSo gauraveNa kvacidravyadvArA'bhihitaM 'pippalyaH kaTukA madhuravipAkAH' ityAdi / lAghavena vA yukto'bhidhIyate, viziSTo naiSThikaH pAko vipAka | yadavasthApAke "annasya bhuktamAtrasya SaDsasya prpaaktH| madhuraH prAk ityarthaH / atra hetu:-samyamithyAvipAkatvAditi / asyArtha | kaphodbhAvAt phenabhUta udIryate // " ityAdinA carakoktaM, tannaivyAkaroti-sarvadravyANItyAdi / samyagvipakkAni guNaM mithyAvipakkAni | SThikapAkAbhAvAdevehAnadhikRtam / uktAni paramatAni dUSayati-tattu doSaM janayanti / samyakpAkaH samenAgninA, mithyApAkastu hInAti- na samyagiti / atra hetuH-bhUtaguNAditi / pRthivyaptejovAyvApAkarUpo yathAkramaM mandena tIkSNena cAgninA kriyate / tatra hInapAke kAzAnAM vaividhyaM bhavatItyAdinA vaktavya gurulaghulakSaNadvaividhyena AmavikArAH, tIkSNapAke ca bhasakavikArA doSAH; samapAke tu dvividhasyaiva paaksyoppnntvaadityrthH| AgamAditi 'AgamastvAha' dhAtusAmyaM guNazca / ayaM ca pAko yadyapi jaTharAzyadhInaH sarvAhArasA. ityAdinA darzanIyaH / pittasya tu vidAhAvasthAyAmamlapAkatA bhavati dhAraNo natu dravyAdhIno dravyaguNarUpo ya ihAdhikRtaH 'pippalyA tayA samaM pAkatraividhyaM ye'bhimanyante tanmataM caturthalavaNapAkamadhuravipAkaH, ayaM madhu kaTukam' ityAdinA pratipAdanIyaH / aya- prasaGgena dUSayannAha-pittaM hi vidagdhamityAdi / AgamAditi yaduktaM meva pAka etatprakaraNasiddhAnte ca tadravyamAtmanA kiJcit' ityAdau tavyAkaroti-AgamastvityAdi / Agama iha dhanvantarivacanaM darzitaH / tathA bubhayorapi pAkayoramyAdheyAnyapAkarUpatayA ekataH 'dvividha eva pAko madhuraH kaTukazca' iti / madhurakaTupAkayoryathAkrama prAdhAnye sAdhite'paratrApi siddhaM bhavatIti granthAthoM neyaH / kiMvA | gurutAM laghutAM ca cikitsopayuktAM darzayati-tayormadhurAkhya ityAdi / samyakpAko dravyaguNAnuguNaH pAko, yathA 'citrakaH kaTukaH pAke', madhure gauravasya kaTau ca pAke lAghavasyopapatti darzayan bhUtaguNAditi tathA kSIraM madhuraM rasapAkayoH' ityAdi / atra hi dravyaguNa- hetuM ca vyAkaroti-tatra pRthivItyAdi / paJcAnAM bhUtAnAM kathaM sadRza eka pAkaH / mithyApAkaH dravyaguNavisadRzaH pAkaH, yathA daividhyamityAha-tadguNasAdhAditi / amlapAkatayA pittakaratvaM 'pippalyaH kaTukAH satyo madhuravipAkAH' ityAdau / guNaM doSaM vA janaya- yathA-'madhurazcAmlapAkazca vrIhiH pittakaro guruH', 'uSNAH kaSAyAH ntIti samyakpAke tathA mithyApAke ca pratyekaM yojanIyam / tena pAke'mlAH kaphazukrAnilApahAH / kulatthAH' ityAdI, tathA vipAkadravyaguNAnuguNo hi madhuraH pAkaH sRSTaviNmUtrAdiguNaM kaphajananaM guNe "pittakRtsRSTaviNmUtraH pAko'mlaH zukranAzanaH" iti carakoktaM, doSaM ca karoti, tathA dravyaguNavisadRzazca pippalyAH kaTukAyA madhuraH | tat sarva suzrute uSNavIryakArya kacidravyasvabhAva iti sviikriyte| tena pAko yathoktaM guNaM doSaM vA karoti / asmin vyAkhyAne abhimata- | prameye dravyaguNe carakasuzrutayovipratipattinAstyeva / yattvatra vaktavyaM vyAkhyAdhInapAkaprAdhAnye heturukto bhavatIti nAsaGgatArthatvamasya, | 'paJcabhUtAtmake dehe AhAraH paanycbhautikH| vipakkaH paJcadhA samyak yasmAdrasa vIryaM ca tiraskRtyAntyo vipAko guNaM doSaM vA janayati, svAn guNAnabhivardhayet' iti; anena paJcadhApAko'bhihitaH, sa tena vipAkaH pradhAnamiti / saMprati svAbhimatavipAkasvarUpaM darzayituM | dravyasvarUpacintanIyo naitatpAkadvayavirodhi, yathA paJcabhUtAtmake'pi parAbhimatavipAkAnyupanyasati-tatrAhuranye ityAdi / pratirasaM pAkameva dravyANAM saumyAgneyatvAd daividhyaM bhvti| yA tu carake avasthApAkAvivRNoti-madhuro madhurasyAmlo'mlasyetyAdi / atra dRSTAntamAha- | midhAne antimapAke kaTutA'bhihitA-pakkAzayaM tu prAptasya shossymaaythetyaadi| prakIrNA ityuptAH; tena zAliyavAdaya uptaprarUDhAH phalitAzca Nasya bahinA / paripiNDitapakkasya vAyuH syAt kaTubhAvataH' ityanena zAliyavAdisvarUpA eva bhavanti, evaM madhurAdayo'pi niSThApAke'pi sA vAtaprakopamAtre hetuH, nAnena madhurapAkAdheya sRSTamUtrapurISatAmadhurAdisvarUpA eva bhavanti / atraiva pakSe matAntaramAha-kecitpuna- samyakzukrajananAdivirodhinIti na virodhaH' iti cakraH / 'tatrArityAdi / abalavanto rasA alpatayA balavatAmityulbaNAnAM rasAnAM huranye-pratirasaM pAka iti madhuro madhurasyAmlo'mlasyetyAdi; yathAvazatA parAdhInatAmalpatAmiti yAvat / tena niSThApAkena balavatA | zAliyavAdayaH prakIrNAH svabhAvamuttarakAlo'pi na parityajanti, durvalarasAbhibhavAnna pratiniyamena madhurasya madhura eva pAko'mlasya | taditi / kecitpunarabalavanto balavatAM vazamAyAnti tasmAdanavavA'mka: pAka ityAdi pratiniyamAbhAvAdanavasthitaH pAka ityarthaH / sthitaH pAka iti / kecitrividhamicchanti-madhuramamlaM kaTukaM ceti / Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| - - - | - - - - - na parityajanti tdvditi| kecidvadanti-abalavanto catarNAmapi sAmagyamicchantyatra vipazcitaH 13 balavatAM vazamAyAntIti / evamanavasthitiH, tasmA- evaM dravyarasavIryavipAkavAdinAM savivAdahetUni matAni dasiddhAnta essH| Agame hi dvividha eva pAko | nirdizya svamataM dravyAdisAmagyalakSaNaM nirdizannAha-pRthaktvadamadhuraH kaTukazca / tayormadhurAkhyo guruH, kaTu- zinAmityAdi / pRthaktvadarzinAM medadArzanAm , eSa vAdasaMgraha iti kAkhyo laghuriti / tatra pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM yojyam / vAdasaMgrahazca dravyaM pradhAna, rasAH pradhAnamityAdikaH / dvaividhyaM bhavati guNasAdhAhurutA laghutA ca; khamatamAha-catuNomityA khamatamAha-caturNAmityAdi / caturNA rasaguNavIryavipAkAnAm / pRthivyApazca guyaH, zeSANi laghuni; tasmAvividha apizabdaH samuccaye / na apizabdaH samuccaye / na kevalamekasya dvayostrayANAM vA, caturNAeva pAka iti // 10 // mapItyarthaH / sAmanyaM samudAyatvam / icchanti manyante / atra aparaM viSAkavAdimataM nirdizannAha-netyAharityAdi / dravye / vipazcitaH paNDitAH // 13 // netyAhuranye vIrya pradhAnamiti kecinna bruvate / tarhi kiM pradhAnaM ? tadravyamAtmanA kiMcitkicidvIryeNa sevitam // vipAkaH pradhAnamiti, viziSTaH pAko vipAkaH / sarvadravyANyabhya- kiMcidrasavipAkAbhyAM doSa hanti karoti vA // 14 // vahRtAnIti iha sarvazabdo vAmanIyadravyANi varjayitvA jJeyaH / / nanu, tarhi dravyameva kriyAkAri na rasAdaya ityAzayAhaguNaM doSaM vA janayanti guNaM samyagvipakkAni, doSaM mithyAvi- tadityAdi / AtmanA khayamevaH dravyamAtmanA kRtvA kiMciddoSa pakkAni / pratirasaM pAka iti rasaM rasaM prati pAka utpadyata ityrthH| hanti karoti vA, kiMcidravyameva vIryeNa kRtvA hanti karoti tatta na samyaka traividhyaM na samyagityarthaH / kathaM punasvaividhyaM na vA, kiMciddhanti karoti vA rasavipAkAbhyAM kRtvA, sarvatra dravyaM samyagityAha-bhUtaMguNAdityAdi / etena traividhyaM nirastam / nAmitaraprAdhAnyApavAdapUrvakaM prAdhAnyaM draSTuM zIlaM yeSAM te pRthaktva. pratirasaM pAka iti pUrvoktaM sthApayannAha-madhuro mdhursyetyaadi| darzinaH / eSa ityanantaroktaH / vAdasaMgrahaH dravyameva pradhAnamityAamlo amlasyaivaM sarveSAmiti kecidAhuriti padacchedaH / dRSTAntaM dirUpo vAdaparigrahaH / etatpakSaviparItapakSaM sarvaprAdhAnyaM siddhAnta. copadizantIti pratirasapAke ityarthaH 1 ukhAgataM sthaaliigtm| rUpatayA darzayanneva ekaikaprAdhAnyapakSAnniSedhayannAha-caturNAmityAdi / prakIrNA iti bhUmau nikSiptAH phalitaparyantA ityarthaH / tadvaditi samagrasyedaM sAmagryaM melakamityarthaH / atreti prAdhAnyacintAyAm / evaM rasA api jaTharAgnipakkAH khaM rUpaM madhurAdikaM na tyajanti / vipazcita iti prAmANikAH / tena prAmANikecchayA melakasyaiva tsmaadityaadi|-tsmaat kecit pratirasaM pAkaH, kecitrividhaH, prAdhAnyaM phalati / sAmagyeNa ceha dharmeNa samagrA dharmiNa eva vivaanye'balavanto balavatAM vazamAyAntIti matAnAmaniyatatvam ; kSitAH / yatra dravyaprAdhAnyaM tatra rasAdInAmaprAdhAnyaM, yatra rasa. tasmAdasiddhAnta eSa anAgama eSa ityarthaH / khamatamidAnI darza- prAdhAnyaM tatra dravyAdInAmaprAdhAnyamityAyanusaraNIyam' iti cakraH / yannAha-Agame ityAdi / Agame zAstre / anye 'Agamasviha' 1 'sAmarthya' iti pA0 / 2 "etadeva svasvaviSaye dravyAdiiti paThanti; tatra tuzabdo'pyarthaH, athavA vizeSArthastuzabdaH, praadhaanymaah-tdityaadi| taditi tasmAt dravyAdisAmanyaprAdhAnyAt / tena pratyakSAdipramANAviruddho'pi ziSTAgama ityarthaH; athavA, atra dravyameva paJcamahAbhUtavikAravizeSamannapAnameSajarUpaM pAJcabhautikaAgamazabdo'yaM siddhAntavacanaH, tena siddhAntaH punarihetyarthaH / / zarIrasya dhAtuvaiSamyarUpaM doSaM vikAraM vA dhAtusAmyarUpaM doSavikApRthivyapteja ityaadi| pRthivyAdInAM guNasAdhAd guNasamAnatayA | ropazamaM samavAyikAraNatayA kurvan kartRtvena vyavasthApyate / tadAdvaividhyaM bhavatItyarthaH / guNamevAha-gurutA laghutA ceti // 10 // zritAstu dravyazaktirUpA rasavIryavipAkA yathAyoga nimittakArabhavanti cAtra NatAM samavAyikAraNatA vA bhajanto na kartRtayA vyapadizyante, dravyeSu pacyamAneSu yevmbupRthiviigunnaaH|| dravyaparAdhInatvAt / yattu 'madhurAmalalavaNA vAtaM nanti' ityAdinA nirvartante'dhikAstatra pAko madhura ucyate // 11 // | rasAdInAmapi kartRtvaM vyapadizyate, tadrasAdiprAdhAnyatayA na tu tejo'nilAkAzaguNAH pacyamAneSu yeSu tu|| paramArthataH, teSAM nityaM dravyaparAdhInatvAt / tena dravyaprabhAvAdeva. nirvartante'dhikAstatra pAkaH kaTuka ucyte||12|| rasAdisAdhye kAyeM dravyameva kartRtayopadizati-dravyamAtmanetyAdi / bhavanti cAtretyAdi / nirvartante'dhikA iti jAyante utkaTA kiJcidravyamAtmanA zakyA prabhAvAkhyayA doSaM hanti karoti vA / ityarthaH // 11 // 12 // | doSamiti doSazabdena vikAro'pi gRhyate / zaktiH dravyasya svarUpa prathakRtvadarzinAmeSa vAdinAM vaadsNgrhH|| rUpA sAmAnyavizeSAtmikA nyAyadarzanasiddhA vA bhavatu, bhaTTanayasiddhA tattu na samyak , bhUtaguNAdAgamAccAnyo'mla: pAko nAsti, pittaM hi vA tadatiriktA kAryagamyA bhavatu, neha tadvicAraH prayojakaH, ubhayavidagdhamamlatAmupaityaniyatvAt ; yadyevaM lavaNo'pyanyaH pAko bhaviH | thA'pi zaktisiddheH / iyameva zaktistatrAntare prabhAvazabdena, iha 'dhyati, zleSmA hi vidagdho lavaNatAmupaitIti / Agamastviha vividha cAcintya zabdena vyavahiyate / rasavipAkAbhyAmiti samAsopadezena eva pAko madhuraH kaTukazca' iti cakrasaMmataH paatthH| bhUyasA'pi dravyAdInA kAryakartRtvaM sUcitam / atra doSaharaNakaraNA1 'saMprati dravyAdiprAdhAnye ekIyamatAni darzayitvA svamataM | bhyAmeva sarvadravyakAryAvarodhaH / tadravyamAtmanetyAdinA svakArye siddhAntarUpamAha-pRthakvetyAdi / pRthaktvena ekaikazyoktena myAdI sarvaprAdhAnye'pi mukhyakartRtayA dravyaM pradhAnamityuktam" iti ckrH| nirvartante'dhikAstanapAna utkaTA kiJcidravyamAtmanA zakyA prabhAvAsyA Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna www hanane karaNe ca kartRkArakaM tatra dravyamAtmanA pArthivApyataijasa- kAryakAraNabhAve'pi yathA'medhUmo jAyate naivaM rasAdayo vAyavyAkAzIyakharUpeNa doSaM hanti, yathA-khadiraH kuSThaM, doSa- dravyAjjAyante, ki tarhi dravyarasAdInAM ca sahaiva janmeti darzayazabdo'tra vyAdhAvapi vartate; vIryeNa dvividhenASTavidhena vA nAha-janma khityAdi / anyonyApekSikamiti anyonyAzri. sevitaM dravyaM doSaM hanti, tacca mahatpaJcamUlAdikametasminnadhyAye tamekavelotpattirityarthaH / kimivetyAha--anyonyetyAdi / dehaH kathitamevaH rasena kRtvA dravyaM doSaM hanti, yathA-tiktA guDU. zarIraM, dehI AtmA / evaM rasaM dravyAzrayaM pratipAdya vIryacyuSNavIryA'pi pittaM zamayati; vipAkena kRtvA dravyaM doSaM mapi dravyAzrayaM pratipAdayannAha-vIryasaMjJA ityAdi / apizahanti, yathA-zuNThI kaTukA'pi vAtaM zamayati, madhuravipA-bdAdanye'pi sthUlasUkSmAdayo guNA dravyAzrayA eva / nirgukalAt // 14 // NAstu guNAH smRtA iti / ete zItAdayaH sthUlasUkSmAdayazcAnye poko nAsti vinA vIryAdvIrya nAsti vinA rasAt // guNAH, raso'pi guNaH, ato guNeSu guNA na saMbhavanti raso nAsti vinA dravyAdravyaM zreSThatamaM smRtam 15 tasmAdravyasyaivaite zItAdayo guNA iti / tathA vipAkamapi dravyAzrayameva pratipAdayannAha-dravye ityAdi / dravye paJcabhUtArasAdInAM dravyakAryavAvyasya prAdhAnyaM darzayannAha-pAka tmakadehe, dravyANi AhAradravyANi; na SaDrasAH, niravayavalAt / ityAdi / zreSThatamaM prazasyatamam / etenAzrayo dravyam , AzrayiNo zeSA bhAvA iti rasAdaya ityarthaH, tadAzrayA iti dravyAzrayA rasAdayaH // 15 // ityarthaH / atra pAThAntarANi tajhyAkhyAnAntarANi ca bahUni janma tu dravyarasayoranyonyApekSikaM smRtam // santi, tAni vistarabhayAna likhitAni // 16-18 // anyonyApekSikaM janma yathA syaadehdehinoH||16|| amImAMsyAnyacintyAni prasiddhAni svbhaavtH|| vIryasaMjJA guNA ye'STau te'pi dravyAzrayAH smRtaaH|| AgamenopayojyAni meSajAni vickssnnaiH|| 19 // raseSu na bhavantyete nirguNAstu guNAH smRtaaH||17|| yathoktameSajAnAM svabuddhyA vicAraniSedhaM nidarzayannAhadravye dravyANi yasmAddhi vipacyante na ssddrsaaH|| amImAMsyAnItyAdi / amImAMsyAni na vicAryANi, acintyAni zreSThaM dravyamato zeyaM, zeSA bhaavaastdaashryaaH||18|| yAnyevAcintyAni tAnyevAmImAMsyAni / kAni punastAni ? khadi ratuvarakarasAnaharidrAdIni kuSThanAni, na tu sarvANi dravyANi; 1'saMprati pAkAyapekSaNIyatayA pAkAyAzrayatayA ca dravyaprAdhAnyaM anyathA 'vargamapi vargeNopasRjet', tathA 'bIjenAnena matimAn darzayannAha-pAko nAstItyAdi / zItavIrya pRthivIjalAzrayaM madhura guru kuryAdastizatAnyapi' (ci. a. 38) ityAdi viruddhaM bhavet / ca pArka niSpAdayati, tathA uSNavIryamajhyAzrayamAkAzalAghavasahitaM | | khabhAvato jnmtH| anye tu Agame yAni meSajAni prasiddhAni kaTakalaghupAkaM ca janayati / dravyamAdhArakAraNamiti vipAkavIryara tAnyamImAMsAnyavicAraNIyAniH kuto hetoravicAryANi ? yataH sAnAM sarveSAmevAdhArakAraNatayA dravyaM pradhAnamityuktaM bhavati; kiMvA | khabhAvato'cintyAni teSAM khabhAvazcintayituM na zakyata vipAkAdInAM svasvakAryopadarzanametat / yathA-dravyopayogAnantaraM ityarthaH; yathA dravakhamapAmuSNakhamamerityAdi / kathaM punastAni rasaH svakArya karoti, tato vIrya pariNAmAvasthAyAM kArya karoti, prayojyAnItyAha-AgamenopayojyAni; AgamenaivaikenopayogaH tato'nte vipAkaH / taduktaM carake-"raso nipAte dravyANAM vipAkaH kArya ityarthaH // 19 // krmnisstthyaa| vIrya yAvadadhIvAsAnnipAtAccopalabhyate" iti cakraH / 2 zreSThamataH' iti pA0 / 3 'atha dravyaM cedrasasya kAraNaM, kAraNaM ca nyamAha-dravye dravyANItyAdi / dravye AhArarUpe, dravyANi AhAranAvazyaM kArya janayati, tat kiM rasaM vinA'pi dravyaM bhavatItyAzaGkAM gatAni pRthivyAdIni, pacyante na rasA iti rasAnA paratatratvena nirAkurvanAha-janma tvityAdi / tatra dravyaM kAryadravyaM dhaanyphlvRkssaadi| svatatrapAkAviSayatvAt , dravye svagnisaMyogAt pacyamAne pAkAjanmazamdena cAminyaktirucyate' iti ckrH| 4 'atha pAko nAsti jjJAyamAnatayA rasaH pacyata iti vyapadizyata ityarthaH / yadA 'dravyaM vinA vIryAdityAdinA mukhyatayA rasaM dravyAzrayaM pratipAdya rasA- dravyeNa' iti pAThastadA dravyeNeti jaTharAgninA, iti vizeSaH / ayatayA vIryasyApi dravyAzrayatvaM paraMparayA pratipAditaM, saMprati prakaraNavyutpAditaM dravyaprAdhAnyaM nigamayati-dravyaM zreSThatamamiti / zeSA rasavadIryasyApi dnyAzrayatvaM pratipAdayannAha-vIryasaMzA ityAdi / bhAvA rasavIyavipAkAH' iti ckrH| bhapizabdAt sthUlasUkSmAdayo guNA dravyAzrayatvena gRhyante / atha 1 'idAnIM dravyaviSaye parIkSArUpamImAMsAyA darzitatvAdacintyarasAzrayAH pUrvamamI guNA uktAH, tathA rasaguNakathanana ca 'madhuro | dravyakhabhAve'pi mImAMsA vo mAbhUdityAha-amImAMsyAnItyAdi / rasaH zItaH' ityAdinA rasAzrayA vIryAdayo guNA vaktavyAH, tat | acintyAni yAni bheSajAni yathA dantI citrakasamA'pi virecayati, kathamiha dravyA ucyanta ityAha-raseSu na bhavantItyAdi / etena | lohAkarSakamaNilohamAkarSayatItyAdhuktAni AgamAvadhAritAni mImAMparamArthato rasaguNe nirguNatvAd vIryarUpA guNAstathA'nye saMkhyAdayo | sayA aparIkSyANi; kathaM tarhi tAni zAtavyAnItyAha-prasiddhAni na bhavantyeva / ekAzrayatayA tUpacArAt mukhena dravyaguNapratItyartha gaurava- svabhAvata iti / AgamAdeva paraM prasiddhatamA bhavantItyarthaH / etena tayocyante' iti cakraH15'vipAkasyApi dravyAzrayatvena dravyaprAdhA- yAni cintyAni bheSajAni teSAM mImAMsA kartavyaiva' iti cakraH / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 41] suzrutasaMhitA / 181 pratyakSalakSaNaphalAH prasiddhAzca svbhaavtH|| pArthivamidamApyamidaM taijasamidaM vAyavyamidamA. nauSadhIhetubhirvidvAna parIkSeta kadAcana // 20 // kAzIyamiti // 3 // sahasreNApi hetUnAM nAmbaSThAdivirecayet // tatra sarveSAmeva dravyANAM paJcabhUtAbhinirvRttavAt pRthagdravyANAM tasmAttiSThettu matimAnAgame na tu hetuSu // 21 // | pRthivyAdyArabdhAnAM paramArthamedo nAstItyutkarSopAdhimedaM darza yannAha-tatretyAdi / samudAyAt samavAyAt / dravyAbhiniiti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne dravyaguNarasa vRttivyajanma / abhivyajako jJApakaH // 3 // vIryavipAkavizAnIyo nAma catvAriMzattamo'dhyAyaH // 40 // | tatra sthUlasAndramandasthiragurukaThinaM gandha | bahulamISatkaSAyaM prAyazo madhuramiti pArthive; tat nanu, anumAnaviruddhAni kathamAgamaikaprayojyAnItyAzakya, yAzakla, sthairyabalagauravasaMghAtopacayakara vizeSatazcAdhoga. Agamasya pratyakSaphalavena balIyasvaM darzayannAha-pratyakSetyAdi / tikhabhAvamiti // (1) // pratyakSalakSaNaphalA hitAhitamedena / kutaH punarhetubhirna parIkSaNIyaM tatra prabhUtaM dravyAbhivyaktikAraNaM pRthivyAdibhUtaguNotkarSa meSajaM prasiddhalakSaNaphalamityAha-sahasraNetyAdi // 20 // 21 // nirdizanAha-tatra sthUletyAdi / sthUlaH sUkSmaviparItaH, sAndraiti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta stanuviparyayaH, mandastIkSNaviparyayaH, saraviparItaH sthiraH, vyAkhyAyAM sUtrasthAne ctvaariNsho'dhyaayH||40|| guruzcirapAkI, kaThino mRduvipriitH| pArthivasya lakSaNAbhidhAnena guNavattvamabhidhAya kriyAvattvaM darzayannAha-tatra sthairyatyAdi / ekctvaariNshttmo'dhyaayH|| | sthairyamacalakhaM, saGghAtaH kAThinyam , upacayo bRMhaNam // (1) // zItastimitasnigdhamandagurusarasAndramRdupiathAto dravyavizeSavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA cchilaM rasabahulamISatkaSAyAmlalavaNaM mdhurrssyaamH||1|| prAyamApyaM tat snehanahAdanakledanabandhanaviSyandayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nakaramiti; // (2) // athAta ityAdi / dravyasya vizeSo bhedaH paarthivaadikH||1||2 | idAnImApyadravyamabguNotkarSeNa bhinnaM darzayannAha-zItatatra pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM samudAyAvyA- | mityAdi / stimitamA, mityAdi / stimitamAI, jaDamityanye / Apyasya lakSaNAbhibhinirvRttiH, 'utkarSastvabhivyaJjako bhavati-idaM dhAnena guNavattvamabhidhAya kiyAvattvaM darzayannAha-tat sneha netyAdi / hAdanaM sukhotpAdanaM, kledanamArdrabhAvaH, bandhanaM saMha1 'AgamasyaivAtra balavaracaM darzayannAha-pratyakSetyAdi / pratyakSeNa | tyApAdanaM, viSyandanaM dravasrutiH // (2) // lakSyate dRzyate phalaM yAsAM dantIviSaharamaNiprabhRtInAM tAH pratyakSa- uSNatIkSNasUkSmarUkSakharalaghuvizadaM rUpabahulalakSaNaphalAH / prasiddhA ityAgamaprasiddhAH / svabhAvata ityacintya-mISadamlalavaNaM kaTukarasaprArya vizeSatazcovaMgasvarUpato virecakatvastambhanatvaviSaharatvAdeH / hetubhirityAgamaviruddhaiH | tikhabhASamiti taijasaM tahahanapacanadAraNatApanakuhetubhiH / AgamAnuguNaiH sahetumibheSajAdIni sarvANyeva parI prkaashnprbhaavrnnkrmiti:|| (3) // zyANi / svAgamasyAnumAnAbAdhanIyatvamevodAharaNenAi-sahasraNe AgneyadravyalakSaNaM tadbhUtaguNotkarSeNa darzayabAha-uSNetyAdi / atra 'ambaSThAdivirecayati pRthivItoyaguNayuktatvAt , trivR. tyAdi / tIkSNaM rAjikAmaricAdivat, sUkSmaM srotonusaraNazIlaM, tAdivat' ityAdi bahukuhetubhirapi AgamabAdhitainImbaSThAdivirecayati, vizadaM picchilaviparItam / tasya kriyAvattvaM darzayabAhakiMvAgamoktaM saMgrahaNameva karoti' iti ckrH|2'puurvaadhyaayoktdrvysy dahanetyAdi / dahanaM bhasmasAtkaraNaM, pacanamAhArAdipAkaH, dAraNaM tatrAnuktavizeSavijJAnArtha, tathA tadadhikAreNa ca vIryavipAkayorzanArtha | vraNAdeH, tApanaM zarIrAdisaMtApana, prakAzanamabhivyaktiH, prabhA dravyavizeSavijJAnIyo'bhidhIyate / dravyasya pAJcabhautikakAryadravyasya | tejaH, varNo gaurAdiH // (3) // pArthivatvAdaya zaha vizeSA vivakSitAH' iti ckrH| 3 'sarvakAryadravyANAM paJcabhUtAramdhatvaM darzayitvA cikitsopayuktaM pArthivatvAdivizeSamAha- 1hArANacandrastusthUilasArasAndra' ityAdi paThati, 'sAra sthirAMza tatra pRthivyapteja ityAdi / samudAyAditi melakAt / pRthivIjalA- pAkAdibhiH kSayApacayarahitamityetat' iti ca vyaakhyaanyti| 2'atra dInAM ca yadyapi viruddhaguNatvaM tathA'pyadRSTavazAdekadravyarUpakAryArambhakaM | guNe gandhabahulamiti vacanAt pRthivyAH sAMsiddhikena gandhabAhulyena dRSTatvAdeva bhavati / yathA vAtAdInAmekavyAdhyArambhakatvaM, zukra- yogaM darzayati / evaM jalAdiSvapi sAsiddhikena rasAdivizeSeNa yogaM zoNitayogarbhajanakatvaM, sattvarajastamasA vA maidAbArambhakatvam / darzayan bahulazam kariSyati / ISatkaSAyamiti pRthivyanilayogA. utkarSaH pratyekaM pRthivyAyutkarSaH / abhivyazaka iti pArthivatvAca- joyaM, yadvakSyati-'pRthivyanilaguNabAhulyAt kaSAyaH' iti, prAyazo mivyajakaH' iti ckrH| madhuramiti madhurapradhAnaM, pRthivyA madhurarasakAraNatvAt' iti cakraH / Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 nibndhsNgrhaakhyvyaakhysNvlitaa| [sUtrasthAna sUkSmarUkSakharaziziralaghuvizadaM sparzabahulamI- bhvnti|taani yadA kurvanti sa kAlaH, yat kurvanti SattiktaM vizeSataH kaSAyamiti vAyavIyaM tadvaiza- tat karma, yena kurvanti tadvIrya, yatra kurvanti tddhiclaaghvglpnvilkssnnvicaarnnkrmiti;|| (4) // karaNaM, yathA kurvanti sa upAyaH, yanniSpAdayanti pAyaguNotkarSAdvAyavyaM dravyavizeSa darzayannAha-sUkSmetyAdi / tat phalamiti // 5 // kharaM karkoTakaphalavat , ziziraM zItaM, vizadaM dhUlivat / tasyaiva idAnIM sarvasyaiva jagataH sthAvarajaGgamAkhyasya pAzcabhautikavena karma darzayannAha-tadvaizayetyAdi / glapanamavRSyalaM, vicAraNaM | sarvamauSadhaM kriyAguNayogAdibhirdarzayannAha-anenetyAdi / nAnaumanaso'nekavikalpakAraNaM; 'vicaraNakaram' ityanye paThanti, tatra | SadhibhUtamiti anauSadhibhUtaM dravyaM nAstIti saMbandhaH / yuktigativizeSakaramityarthaH, 'vidhAraNam' ityanye // (4) // vizeSamiti yuktivizeSo yojanAvizeSastoyAgnisaMskAravAsa. bhakSaNasamamadadhyavAyivizadaviviktamavyaktarasaM bhAvanAmAtrAkAlATApedhaH / nabhAvanAmAtrAkAlAdyapekSaH / artha ceti / arthaH prayojanaM nAnA ni| zabdabahulamAkAzIyaM; tanmArdavazauSiryalAghavakara- vyAdhinirghAtanaM, vIrya zaktiH zItoSNAdayo vA'STau zaktimanto miti // (5) // 4 // guNAH, guNA gurvAdayaH, anye tu vIryapradhAnA guNA vIryaguNAste AkAzaguNotkarSeNAkAzIyaM dravyavizeSaM darzayannAha-lakSaNe- | punaH saratvAdayaH / kArmukANi kAryakarANi / tAni dravyANi tyAdi / zlakSNaM masRNaM, mRdu komalaM, vyavAyIti samastadehaM yadA yasmin kAle, kriyAM kurvanti sa kAlaH; kAlazca vyApya pazcAt pAkaM gacchati viSamadyavat , viviktaM pRthaH saMvatsarAtmA RkhAkhyaH zItoSNavarSalakSaNazcAturAvasthikazcAbhigbhUtam , avayavadvAreNa zUnyamityanye, avyaktarasaM madhurAdirasa- pretaH / yadityAdi karmazabdenAtra bheSajadra vyavyApAraH shodhnaadivishessaanuplbdheH| tasya karmANi nirdizannAha-tanmArdavetyAdi / ruktaH / yenetyAdi / vIryamiti zaktiH / yatretyAdi / adhikarazauSirya chidrabhAvaH // (5) // 4 // Namiti paJcamahAbhUtazarIrisamavAyilakSaNaH puruSo'dhikaraNam / anena nidarzanena nAnauSadhIbhUtaM jagati kiMci. | yathetyAdi / yena kharasakalkagRtazItaphANTaghRtatailalehamodakodravyamastIti kRtvA taM taM yuktivizeSamartha cAbhi- kArikAdiprakAreNa kurvanti sa upAyaH / yaditi svAsthyamasamIkSya svavIryaguNayuktAni dravyANi kormakANi khAsthyaM vA // 5 // 1 evaM taduktapArthivAdidravyasvarUpasya sarvasthAvarajaGgamasya bheSa- tatra, virecanadravyANi pRthivyambuguNabhUyiSThAni, jatApratipattiphalaM yathA bhavati tadAha-anenetyAdi / nidazyate pRthivyApo guLa, tAni gurutvAdadho gacchanti, pArthivAdInAM svarUpamaneneti nidarzanamAgamaH / tenAgameneti ananta- tasmAdvirecanamadhoguNabhUyiSThamanumAnAt; vamanadraroktena pArthivAdidravyasvarUpapratipAdakenAgamena / nAnauSadhibhUta- vyANyagnivAyuguNabhUyiSThAni, agnivAyU hi laghU, miti pratiSedhadvayenauSadhisvarUpamityarthaH / etadauSadhitvaM sarvadravyANAM | laghutvAcca tAnyUrdhvamuttiSThanti, tasmAdvamanamapyUrvayathA bhavati tadAha-iti kRtvA taM taM yuktivizeSamityAdi / yukti- guNabhUyiSTham: ubhayaguNabhUyiSThamubhayatobhAgamaH vizeSamiti yojanAprakAram / sa ca yojanAvizeSo bAhya bhAbhyantaro AkAzaguNabhUyiSThaM saMzamanaM; sAMgrAhikamanilaguNavA zAle ukto vakSyamANaH kAlAthapekSaH / arthamiti sAdhyaM tacca bhUyiSTham, anilasya zoSaNAtmakatvAtaH dIpanamanAnAmyASighAtena svasthapAlanavizeSarUpam / svavIryaguNayuktAnIti | niguNabhUyiSTaM, tatsamAnatvAt; lekhanamanilAnalagusvazacyA prabhAveNa, guNena ca rasavIryavipAkAdinA yuktAni / karmakarANIti karmaNi samarthAmi / kiMvA svavIryayuktAnIti svakIyakArya- dravyANI bheSajatvaM pratizAtaM, kintu vivakSitayojanAdiyuktatveneti' karadharmayuktAni, kAryakSama hi dravyadharma yena kurvanti tavIrya ityanena iti cakraH / 2 'karmakarANi' iti paa0| vakSyati / guNazabdo'yaM dhrmvcnH| etadevoktaM yuktyapekSakArya- 1 'tA' iti pA0 / 2 'anumAnAlakSayediti virecane yAni vizeSe vIryaguNayuktasya dravyasya kartRtvaM bhedenAha-tAni yadetyAdinA | trivRtAdidravyANyuktAni tAni pRthivyambuguNagurutvayuktAnyanumAnAjJatatphalamityantena / yeneti prabhAveNa rasena vIryeNa vipAkena vA; yAni / gurutvAnumAnena ca gurutvakAryAntaravAtazamanAmyananuguNaayaM ca vIryazabdaH pAribhASikavIryavacano na bhavati, kiMtu zakti- tvAdi zAyate / yattu pRthivyambuguNena gurutvAdibhUyiSThAnumAnaM tanna mAtravacanaH tena prabhAvarasAdayaH sarva eva svakArya kurvanto dravyasya yujyate, na hi yat pRthivyambuguNagurutvabhUyiSThaM tat sarva virecanaM, zaktiparyAyarUpavIryavAcyA iti jnyeyaaH| yanniSpAdayantIti Arogya- | tathA sati mASAdInAmapi gurutvAdvirecakatvaprasaktiH, tasmAdvirecakatva. vizeSa svasthAnuvRttivizeSa rasAyanaphalaM vA / atra sarvavyabheSajatva- prabhAvasahitaM gurutvaM virecakam / prabhAvapratItizca yataH pramANAdAgakathanaM viSAgniprabhRtInAmapi tatsAdhyaM prati kvacidvihitatvAdyuktameva / mAdanyato vA tata eva ca virecakaM pratipannamiti / laghutvAdUrdhvamu. yena viSaM viSaharaNe udare ca vidhIyata eva / yattu madhuptAdi-ttiSThate ityatrApi prabhAvasahitAditi jJeyam / vAyuzca yadyapi tiryaggatisaMyogAdinA viruddhaM, tat pratyeka bheSajaM kacidbhavatyeva; saMyuktaM ca stathA'pyUrdhvagenAminA yukto yogavAhitvAdUrdhva gacchatIti yuktam / ' vairodhikatvAdreSajaM na bhavatIti na kAcit kSatiH / napatra sarvathA | iti cakraH / Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] suzrutasaMhitA / 183 NabhUyiSThaM; bRMhaNaM pRthivyambuguNabhUyiSTham ; evamauSa- picchilavizadau cakSuHsparzAbhyAM, nigdharUkSau dhakarmANyanumAnAt sAdhayet // 6 // cakSuSA, tIkSNo mukhe duHkhotpAdanAt / gurupAkaH bhavanti cAtra sRSTaviNmUtratayA kaphoklezena ca, laghurbaddhaviNmUtrabhUtejovArijaivyaiH zamaM yAti smiirnnH|| tayA mArutakopena ca / tatra tulyaguNeSu bhUteSu jaiH pittaM kSipramApnoti nirvRtim 7 rasavazaSyamupalakSayat, tadyathA-madhurA rasavaizeSyamupalakSayet / tadyathA-madhuro guruzca khatejonilajaiH zleSmA zamameti zarIriNAm // pArthivaH, madhuraH snigdhazcApya iti // 11 // viyatpavanajAtAbhyAM vRddhimabhyeti maarutH||8|| __ tatretyAdi / ime vakSyamANAH / vipAkayormadhurakaTukayoH Agneyameva yadravyaM tena pittamudIryate // prAguktA guNAH / tatroSNetyAdi uSNasnigdhau vIryasaMjJau guNau / vasudhAjalajAtAbhyAM balAsaH parivardhate // 9 // teSAmaSTAnAM vIryANAM madhye / mukhe duHkhotpAdanAditi atra cArthoM draSTavyaH, tena ghrANaduHkhotpAdanAceti draSTavyam / snigdhazcati tatretyAdi / gurutvAditi gurukhalaghukhe ceha prabhAva vizeSAdhi. SThite trivRtAdimadanaphalAdidravyasamavete grAhye, na tu gurukhalaghu cakArAdguruzca // 11 // khamAtre; anyathA matsyapiSTAnnamasUrAdInAM virecakavaM kapijala / bhavati cAtralAvAdInAM ca vAmanIyavaM syAt / adho gacchanti upalAdivat / guNA ya uktA dravyeSu zarIreSvapi te tthaa|| adhoguNabhUyiSThaM pRthivyambuguNabhUyiSThamityarthaH / vamanetyAdi / sthAnavRddhikSayAstasmAddehinAM drvyhetukaaH||12|| UrdhvamuttiSThantIti dhUmavajvAlAvacca / vamanadravyamUrdhvaguNabhUyi- | iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne dravyavizeSavijJA. cham agnivAyuguNabhUyiSThamityarthaH / ubhayaguNabhUyiSThamiti vire- nIyo naamaikctvaariNshttmo'dhyaayH||41|| canavamananirdiSTabhUtacatuSTayaguNabhUyiSThamityarthaH / saMzamana miti guNA ityAdi / guNA viMzatiradhikA vA / sthAnaM doSadhAtuma"na zodhayati yaddoSAn samAnnodIrayatyapi / samIkaroti lasAmyenAvasthAnaM, vRddhirdoSAderAdhikya, kSayaH hAso doSAdI. kruddhAMzca tat saMzamanamucyate" iti / lekhanaM kaphamedasoH / nAm / dravyahetukAH pAJcabhautikadravyahetukAH // 12 // nirvRtiH zAntiH // 6-1 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM evametahaNAdhikyaM dravye dravye vinishcitm|| suzrutavyAkhyAyAM sUtrasthAne ekacakhAdvizovA bahuzo vA'pi jJAtvA doSeSu cAcaret 10 riMzattamo'dhyAyaH // 41 // evamityAdi / evamanena prakAreNa / etat pUrvoktam / dviza iti dvayordvayordoSayoH / bahuza iti bahUnAM doSANAmityarthaH / doSeSu dvictvaariNshttmo'dhyaayH| cAcarediti cakArAdrogeSvapyevamAcarediti samuccIyate // 10 // athAto rasavizeSavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA. tatra ya ime guNA vIryasaMkSakAH zItoSNasnigdhaH | syaamH||1|| rUkSamRdutIkSNapicchilavizadAsteSAM tIkSNoSNA yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| ghAgneyau, zItapicchilauvambuguNabhUyiSThI, pRthivyaba~guNabhUyiSThaH snehA, toyAkAzaguNabhUyiSThaM mRdu athAta ityAdi / rasavizeSo madhurAdiH, tasya vijJAnaM tvaM, vAyuguNabhUyiSThaM raukSya, kSitisamIraNaguNabhU | viziSTaM jJAnam // 1 // 2 // yiSThaM vaizaya; vipAkAvuktaguNau / tatra, uSNasnigdhau AkAzapavanadahanatoyabhUmiSu yathAsaGkhyameko. vAtaghnau, zItamRdupicchilAH pittaghnAH, tIkSNarUkSa- ttaraparivRddhAH zabdasparzarUparasagandhA, tasmAdApyo vizadAH zleSmanI, gurupAko vAtapittanaH, laghu gatamauSNyamityAdi na sparzagrAhya, kiMtu kAryAnumeyamAgamapratipAdanIyaM pAkaH shlessmnH| teSAM mRduzItoSNA sparzagrAhyAH, " | vA, evamasparzAdiyAleSvapi tadudAharaNamanusaraNIyam' iti ckrH| . 1 'doSeSviti dravyaguNaviparItaguNeSu, doSaviparItaguNaM hi dravyaM | 1'teSAM zItoSNasnigdhA hAdanapAcanastambhanAdinA, rUkSagurubheSajamiti vyavasthitameva' iti cakraH / 'doSe'vacArayet' iti pA0 / laghavo virUkSaNopalepalekhanAdinA, tIkSNo dahanapacanAdinA, mRdusta. 2 'gurulaghumRdutIkSNA' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| 3 'guru- dviparyAsenAnumIyate' iti hA. paa.| 2'pUrvAdhyAye dravyavIryavipAkAnAM zItau pRthivyambuguNabhUyiSThI' iti hA. paa.| 4 'ambuguNabhUyiSThaH' vizeSamabhidhAyAvaziSTarasavizeSavijJAnArtha rasavizAnIyo'bhidhIyate / iti hA. paa.| 5 'aTyAkAzasamIraNaguNabhUyiSThaM laghutvaM' iti hA. rasasya kAraNasaMbhavasaMkhyAdhalakSaNAdibhirvizAnArthoM rsvishaaniiyH|' paa.| 6 'gurUSNasnigdhA vAtanAH, mRduzItau pittannau, laghutIkSNarUkSAH iti ckrH| 3 ekaikena zabdAdiguNena uttare uttare bhUte parivRddhA zleSmannAH' iti hA. paa.| 7 'mRduzItoSNAnAM sparzanApi grahaNaM ekottrprivRddhaaH| tatrottarottare bhUte zabdAdayo guNAH pUrvabhUtAnubhavatIti sparzayAmA ityuktAH / yena saindhavagataM zItatvamAnupamAMsa- pravezakatAH zabdAdayastvAkAzAdInAM yathAkrama naisargikAH yasAt Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna rsH| parasparasaMsargAt parasparAnugrahAt parasparA- apakarSo hAsaH; AkAzAdhike dravye zabdo'dhikaH, vAtAdhike napravezAca sarveSu sarveSAM sAnnidhyamasti, utkarSA- dravye sparzo'dhikaH, evaM zeSeSu bhUteSu zeSaguNAH; tena sarveSAmeva pakarSAttu grahaNam / sa khalvApyo rasaH zeSabhUta- bhUtAnAM sarvAtmakakhe'pyutkarSeNAbhidhAnAdApya eva rasaH / yadi saMsargAdvidagdhaH SoDhA vibhajyate, tadyathA-madhu- punarasau rasa Apya eva nAnyabhUtajaH, sa evamapAM khabhAvenA. ro'mlo lavaNaH kaTukastiktaH kaSAya iti / teca vyaktarasatvAttenApyavyaktarasena bhavitavyamityAha-zeSetyAdi / bhUyaH parasparasaMsargAtriSaSTidhA bhidyante / tatra, pAnIyAdanyAni bhUtAni zeSabhUtAni, teSAM saMsargoM milanaM, bhamyambaguNabAilyAnmadharaH, bhUmyagniguNabAhalyA. tato hetorApyo raso'vyakto'pi kAlasahAyabhUmiviyadanilAdamlA, toyAgniguNabAhulyAllavaNaH, vAyvagniguNa- nalasaMsargeNa paripAkAntaraM gataH, SoDhA vibhajyate SaT prakAro bAhulyAt kaTukA, vAyvAkAzaguNabAhulyAttiktaH, bhavati / tatra yasya yasya zeSabhUtasya saMsargAdyo yo rasa utpapRthivyanilaguNabAhulyAt kaSAya iti // 3 // dyate taM taM rasaM darzayannAha-tatretyAdi / nanu ca, zeSabhUta saMsargaH pratipAdanIyaH, tat kathamudakopAdAnam ? ucyaterasasAmAnyasya prathamaM kAraNasaMbhavaM darzayannAha-AkAze niSpattAveva toyaprAdhAnyamuktaM; vizeSe tu na prApnotIti vizeSe'pi tyAdi / AkAzapavanadahanatoyabhUmiSu yathAsaMkhyaM zabdasparza toyasya prAdhAnyapratipAdanAya pRthivyambuguNabAhulyAdityuktaM, rUparasagandhA 'jAyante' iti shessH| kiMviziSTAste ? ekottara 'toyAmiguNabAhulyAdamla' ityeke paThanti // 3 // parivRddhA iti; tathAhi-zabdaguNamAkAzaM, zabdasparzaguNo vAyuH, zabdasparzarUpaguNaM tejaH, zabdasparzarUparasaguNA ApaH, zabda tatra, madhurAmlalavaNA vAtaghnAH, madhuratiktakasparzarUparasagandhaguNA pRthvI; parasparaM bhUtAnupravezAditthamekottarA SAyAH pitaghnAH, kaTutiktakaSAyAH shlessmnaaH||4|| vRddhizaiMyA / Apyo jalasaMbhavaH / tatra sarveSveva bhUteSu sarva __SaNNAM rasAnAM kriyAvizeSaM darzayannAha-tatretyAdi // 4 // bhUtAnAM sAnnidhyamastIti darzayannAha-parasparasaMsargAdityAdi / tatra vAyorAtmaivAtmA, pittamAgneyaM, zleSmA parasparasaMsargAt anyonyasaMyogAt , parasparAnugrahAt anyonyo- saumya iti // 5 // pakArAt, parasparAnupravezAt anupravezAdekAtmIbhAvAt , sarveSu doSANAmatpattikAraNamAha-tatretyAdi / AtmaivAtmeti AbhUteSu, sarveSAmAkAzAdInAM, sarveSu dravyeSvityanye / sarveSu bhUteSu smaiva yoniH. vAyato vAtotpattirityarthaH; pittamAgneyamiti sarvabhUtAnAM sAnnidhyamastIti sarva eva guNAH sarveSAM bhUtAnAM analaH pittasya yonirityarthaH; zleSmA saumya iti somAdutpadyata prApnuvantItyAha-utkarSApakarSAdityAdi |-utkrssoN vRddhiH, ityarthaH // 5 // krameNa zabdAdayo naisargikAstasmAdApyo rsH| saMpratyapAmavyaktarasatve- ta pate rasAH khayonivardhanA, anyayoniprazama'pi yathA madhurAdivizeSairanubhavatyApyo rasastadAha-sa khatkhityAdi / nAzca // 6 // zeSabhUtAni jalavyatiriktAni catvAri / vidagdha iti pariNataH kAlasa- ta ete ityAdi / khayonivardhanA iti yebhyaH kAraNebhyo madhuhitabhUmyAdisaMsAt pAkAdavasthAntaragataH SaTviSo bhavatItyarthaH / nanu rAdayo rasA utpadyante tAni vardhayantItyarthaH // 6 // yadi zeSabhUtayogAnmadhurAdiSaDDidhatvaM, tat kathaM 'pRthimyambuguNabAhu- kecidAhA-agnISomIyatvAjagato rasA lyAnmadhuro rasa' ityanena madhure'pi rasavizeSe'pA kAraNatvamucyate ? dvividhAH-saumyA AgneyAzca / madhuratiktakaSAyAH bramaH-Apo rasAnAmAdhArakAraNam , apAM pRthivyamanupravezAt pRthi myAH kaTumlalavaNA aagneyaaH| tatra madhurAmlalavyapyAdhArakAraNameva, tenApkSitI api tadAdhAratayA rasAnAmabhi | vaNAH snigdhA guravazca, kaTutiktakaSAyA kakSA vyaktI, abhivyaktazca madhurAdirUpatAmantareNAsaMbhavAt madhurAdivize laghavazca saumyAH zItAH, AgneyA ussnnaaH||7|| be'pi kAraNe bhavataH / anyAdayastu trayo nIrasatayA madhurAdivizeSe nimittakAraNaM prAdhAnyena bhavanti, tvytirekennaamlaadirsaabhaavaat| ___ kecidityAdi / agnISomIyatvAditi agnizca somazca yonirasAbhivyaktazcAnyAdibhUtatrayasannidhAnaM vinA'nupapalabdherabhivyaktA jagata ityarthaH / saumyAzcAgneyAzceti cakAradvayAt sneharUkSagurutva. vapi kAraNatvamajhyAdInAM bhavati / taduktaM carake-"rasanArtho rasa laghukhairapi dvaividhyaM sUcayati // 7 // stasya dravyamApaH kSitistathA / nivRttau ca vizeSe ca pratyayAH khAda- tatra zaityarIkSyalAghavavaizadyavaiSTambhyaguNalakSaNo yastrayaH" (ca. sU. a.1) iti / atrahi cakAradvayAjjala- | vAyuH, tasya samAnayoniH kaSAyo rasaH so'sya kSiyorapi vizeSe kAraNatvaM, tathA khAdInAM ca nirvRttAvapi kAraNa- | zaityAcchatyaM vardhayati, rokSyAdraukSyaM, lAghavAllAghavaM. tvamuktaM, tena madhure vizeSe'pyA kAraNatvAyuktameva 'pRthivyambuguNa. vaizadyAdvaizA, vaiSTambhyAdvaiSTambhyamiti // (1) // bAhulyAnmadhuraH' iti' iti ckrH| madhuretyAdi / samAnayoniH tulyayonirityarthaH // (1) // 1'toyAgmiguNabAhulyAdamlaH, bhUmyagniguNabAhulyAlavaNaH' iti auSaNyataikSyaraukSyalAghavavaizadyaguNalakSaNaM pittaM. paa.| . . tasya samAnayoniH kaTuko rasA, so'sya auSNyA Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] suzrutasaMhitA / 185 dauSNyaM vardhayati, taiNyAttaikSNyaM, raukSyAdraukSyaM, rasaguNAnityAdi / SaSThamindriyaM mnH| tasyedAnImatisevyamA. lAghavAllAghavaM, vaizadyAdvaizadyamiti // (2) // nasyAtisevAM doSakarI nidarzayannAha-sa evaMguNa ityAdi // (1) / auSNyetyAdi / (2) // ___ amlo jaraNaH pAcano dIpanaH pavananigrahaNo'numAdhuryasnehagauravazaityapaicchilyaguNalakSaNaH zle- lomanaH koSThavidAhI bahiHzItaH kledanaH prAyazo mA; tasya samAnayonirmadhuro rasaH, so'sya mAdhu- hRdyazceti sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupasevyamAno ryAnmAdhurya vardhayati, snehAt sneha, gauravAnagauravaM, dantaharSanayanasaMmIlanaromasaMvejanakaphavilayanazarIzaityAcchaityaM, paicchilyAt paicchilyamiti // (3) // razaithilyAnyApAdayati, tathA kSatAbhihatadagdhadaSTa tasya punaranyoniH kaTuko rasaH; sa zleSmaNaH bhagnarugNazUnapracyutAvamUtritavisarpitacchinnabhinnapratyanIkatvAt kaTukatvAnmAdhuryamabhibhavati, viddhotpiSTAdIni pAcayatyAgneyakhabhAvAt paridahati raukSyAt sneha, lAghavAgauravam, auSNyAcchaityaM, | | kaNThamuro hRdayaM ceti // (2) // vaizayAta paicchilyamiti / tadetannidarzanamAtramuktaM amlasya sevitasya guNAn darzayannAha-ama bhavati // 8 // AhArasya / pAcano doSAmayoH zothasya vaa| anulomano vAtamUtramAdhuryetyAdi / tasya zleSmaNaH / pratyanIkatvAt viruddhatvAt / purISANAm / tasyaikasyAtisevitasya doSaM nirdizannAha-sa evaMnidarzanamAtramuktamiti dRSTAntamAtramuktam // 8 // | guNa ityAdi / romasaMvejanaM romAJcaH / abhihatamabhighAtaH, daSTaM rasalakSaNamata Urdhva vakSyAmaH-tatra, yaH parito. vyADAdibhiH,, bhamaM kANDabhagnAdyanekadhA, rugNaM vakrIbhUtaM, pracyutaM SamutpAdayati prahlAdayati tarpayati jIvayati mukho| bhraSTaM khasthAnAt, avamUtritaM mUtraviSANAM jantUnAM mUtrasaGgaH, visarpitaM sparza viSANAM jantUnAM visarpitasaGgaH, chinnaM niHzeSataH, palepaM janayati zleSmANaM cAbhivardhayati sa madhuraH | bhinna koSThAdi, viddhaM sirAdi, utpiSTaM prahAracUrNitAdi // (2) // yo dantaharSamutpAdayati mukhAnAve janayati zraddhAM | cotpAdayati so'mlaH, yo bhaktarucimutpAdayati | lavaNaH saMzodhanaH pAcano vizleSaNaH kledanaH kaphaprasekaM janayati mArdavaM cApAdayati sa lavaNaH, zaithilyakRduSNaH sarvarasapratyenIko mArgavizodhanaH yo jihvAgraM bAdhate udvegaM janayati ziro gRhIte sarvazarIrAvayavamArdavakarazceti sa evaMguNo'pyeka nAsikAM ca srAvayati sa kaTukaH, yo gale cossmuH| evAtyarthamAsevyamAno gAtrakaNDUkoThazophavaivarNyapuM. tpAdayati mukhavaizadyaM janayati bhaktaruciMcApAdayati stvopaghAtendriyopatApamukhAkSipAkaraktapittavAtaharSa ca sa tiktaH, yo vakaM parizoSayati jihAM| zoNitAmlIkAprabhRtInApAdayati // (3) // jayati kaNThaM badhAti hRdayaM karSati pIDayati ca lavaNarasaguNakarmANi darzayannAha-lavaNa ityAdi / saMzosa kaSAya iti // 9 // dhano vamanavirecanAbhyAM, vraNasya ca duSTasya / vizleSaNa iti pRtharasalakSaNamityAdi / paritoSaH parituSTiH / prahlAdayati sukha- karaNaH pratyavayavAnAM, chedilAt / kledano vraNasya / sarvarasAnAM mutpAdayati / tarpayati tRptiM karoti / jIvayati prANAn dhaaryti| pratyanIko vipakSa ucchedaka ityarthaH / mArgavizodhano mUtranADIvraupalepo malavRddhiH / dantaharSoM dantakuNThatA / kaphaprasekaH zleSmA- NAdimArga vizodhanaH / tasyAtisevyamAnasya doSaM darzayabAha-sa srAvaH / ziro gRhNIte udvejakakhena, na tu kphvaatvednaabhiH| evaMguNa ityAdi / koThaH pIDakAH, puMstvopaghAtaH zukrakSayaH, coSa AkarSaNam / harSo romaharSaH // 9 // indriyopatApaH cakSurAdInAM khakarmaguNahAniH, amlIketi rasaguNAnata UrdhvaM vakSyAmaH-tatra, madhuro raso amlodgAraH / ApAdayati karoti // (3) // rasaraktamAMsamedo'sthimajjauja zukrastanyavardhanazcakSuH kaTuko dIpanaH pAcano rocanaH zodhanaH sthaulyA. dhyaH kezyo vayo balakatsandhAnaHzoNitarasaprasAda- lasyakaphakRmiviSakuSThakaNDUprazamanaH sandhibandhavi. no bAlavRddhakSatakSINahitaH SaTpadapipIlikAnAmi. cchedano'vasAdanaH stanyazukramedasAmupahantA ceti TatamastRSNAmUrchAdAhaprazamanaH SaDindriyaprasAdanaH sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupasevyamAno bhramamadakRmikaphakarazceti sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamA- galatAlvoSThazoSadAhasaMtApabalavighAtakampatodamesevyamAnaH kAsazvAsAlasakavamathuvadanamAdhuryava- dakRt karacaraNapArzvapRSThaprabhRtiSu ca vAtazUlAnAropaghAtakRmigalagaNDAnApAdayati tathA'rbudazlIpa- | pAdayati // (4) // dabastigudopalepAbhiSyandaprabhRtIJjanayati // (1) // / 1 'bahiHzIta iti sparzazItaH / nayanasaMmIlanaM sarvadA pihitA1 'rasaguNAn rasadharmAn' iti ckrH| 2 'balasandhAnakRt' | kSatvam' iti ckrH| 2 'sarvarasapratyanIkatA lavaNasya lavaNayoge iti paa0| sarveSAM rasAnAmabhibhUtatvAdanubhavasiddhatvAucheyA' iti cakraH / su0 saM0 24 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna kaTukasya prakRtikarma nirdizannAha-kaTuka ityAdi / ava- | tIni samAsena lavaNo vargaH; pippalyAdiH surasAsAdana anutsAhakRt / tamyavAtisevitasya dopaM nirdizannAha- diH zigrumadhuzigumUlakalazunasumukhazItazivakusa evaMguNa ityAdi / bhramazcakrArUDhasyeva; mada unmAdapUrvarUpaM, ThadevadAruhareNukAvalgujaphalacaNDAguggulumustalAharpakSayo vA // (4) // galakIzukanAsApIluprabhRtIni sAlasArAdizca tiktazchedano rocano dIpanaH zodhanaH kaNDakoTha- | prAyazaH kaTuko vargaH; AragvadhAdirguDUcyAdirmaNDUtRSNAmUcjva raprazamanaHstanyazodhano viNmatrakleda- kapaNIvetrakarIraharidrAdvayendrayavavaruNasvAdukaNTakamedovasApUyopazoSaNazceti; sa evaMguNo'pyeka saptaparNabRhatIdvayazaGkhinIdravantItrivRtkRtavedhanakaevAtyarthamupasevyamAno gAtramanyAstambhAkSepakA- koTakakAravellavAtoMkakarIrakaravIrasumanaHzApaditaziraHzUlabhramatodabhedacchedAsyavarasyAnyApAda- pyapAmArgatrAyamANAzokarohiNIvaijayantIsuvarcayati // (5) // lApunarnavAvRzcikAlIjyotiSmatIprabhRtIni samAse na tikto vargaH; nyagrodhAdirambaSThAdiH priyaGgvAdI tiktasya prakRtikarma nirdizannAha-tikta ityAdi / rocana rodhAdistriphalAzallakIjambvAmrabakulatindukaphaiti itarabhakSyavastRnAM, na punaH svayameva / tasyApyati se vitasya lAni katakazAkaphalapASANabhedakavanaspatiphalAni doSa nirdizanAha-manyAstambhetyAdi / manye dve, tayoH stambha 4 sAlasArAdizca prAyazaH kuruvakakovidArakajIva iti // (5) // ntIcillIpAlavyAsuniSaNNakaprabhRtIni vairakAdayo kapAyaH saMgrAhako ropaNaH stambhanaH zodhano mudgAdayazca samAsena kaSAyo vargaH // 11 // lekhanaH zopaNaH pIDanaH kledopazopaNazceti; sa __ ata ityAdi / ato'nantaraM, sarveSAM rasAnAM dravyANyupadeevaMguNo'pyeka evAtyarthamupasevyamAno hRtpIDAsya.. zopodarAdhmAnavAkyagrahamanyAstambhagAtrasphuraNacu. kSyAmaH / kSIretyAdi / zRGgATakaM dvividhaM sthUlAlpabhedena napusaM 3 'tiresI' iti loke; ervAruH romazA karkaTI; gilojyaH kAlaGkamucumAyanAkucanAkSepaNaprabhRtIJjanayati // 10 // | takaH zitoDyakandaH prAvRDjAtaH zaNapatrikAkAravallIyukto kaSAyasya prakRtikarma nirdizannAhu-kapAya ityAdi / ropaNo giloThI' iti loke; 'aja(kolojya' ityanye paThanti, cicovraNasya / stambhano gAtrANAM, mRdUnAM vA dRDhIkaraNaH / zodhano (co)Takamiti ca vyAkhyAnayanti; priyAlazcAraH; puSkarabIjaM vraNasya / lekhano vrnnaadyutmnnmaaNssy| zopaNo dravadhAtoH, vraName- padmabIja; rAjAdanaH kSIrikaH; payasyA vidArIbhedaH; kSIramoraTaH hAdInAM vA / pIDano vraNasya hRdayasya vA, vAtakAritvAt / kilATamastu, pIlupI' ityeke; madhulikA markaTakaH / dADimetyAdi tasyApyatisevayA dopamAha-sa evaMguNa ityAdi / cumacumA- prAcInAmalakaH 'pAnIyAmalaka' iti loke; bhavyaphalaM 'karmaraGga' yanaM rAjikAliptasyeva khakpIDA, AkSepaNamatizayena kampanam / ityeke, 'tAlaphalasadRzamahAvalkalaM kaSAyAmlamadhuraM' ityanye; prabhRtigrahaNAdanyAnapi vAtavikArAnarditAdIn karoti // 10 // pArAvataH kAmarUpe madhurAmlarasaphalaM; dantazaTho jambIraH; ataH sarveSAmeva drvyaannypdekssyaamH| tadyathA zuktaM sandhAnakavizeSazcakramiti loke; saubIrakatuSodake nistuSakAkolyAdiHkSIraghRtavasAmajazAlipaSTikayavago. satuSayavakRte trivRtkaSAyasahite sandhAne, dhAnyAmlaM kAjika dhUmamApaTaGgATakakaserukatrapusairvArukarkArukAlAbU: prabhRtigrahaNAcchANDAkyAdInAmavabodhaH / saindhavetyAdi pAkyamukAlindakatakagiloDyapriyAlapuSkaravIjakAzmarya dvidaM; romakaM zAkambharIdezotthaM, zvetalavaNamityanye; sAmudraM madhUkadrAkSAkharjUrarAjAdanatAlanAlikerekSuvikAra samudrasamIpabhavaM gurjararASTre pracuraM bhavati pakrimaM pAkAbhinirvRttaM valAtibalAtmaguptAvidArIpayasyAgokSurakakSIramo- 'phullAlavaNam' ityucyate; USaraprasUtamUSaralavaNaM; prabhRtigrahaNAraTamadhUlikAkRSmANDaprabhRtIni samAsena madharo kaNakSArAdInAmavabodhaH / pippalyAdirityAdi / zItazivaM karpUram , vargaH dADimAmalakamAtulanAmrAtakakapitthakarama avalgujaphalaM bAkucIbIjaM, caNDA ajamodAkArA sugandhidravyaM, badarakolaprAcInAmalakatintiDIkakozAmrakabhavya lAGgalakI kalikArikA, zukanAsA syonAkaH / AragvadhAdipArAvatavetraphalalakucAmlavetasadantazaThadadhitaka rityAdi maNDUkaparNI brAhmI, vetrakarIro vetrAGkaraH, khAdukaNTako surAzuktasauvIrakatuSodakadhAnyAmlaprabhRtIni samA- | vi | vikaGkataH 'vRkSakaNTakArikA' iti prasiddhaH, zalinI yavatiktAbhedaH, senAmlo vargaH; saindhavasauvarcalaviDapAkyaromaka- kRtavedhanaH kozAtakI, sumanA jAtI, azokarohiNI kaTukA, sAmudrakapakrimayavakSAroSaraprasUtasuvarcikAprabhR vaijayantI tarkArI, suvarcalA sUryAvartaH, vRzcikAlI vRzcikapatrI, | jyotiSmatI kAkamardanikA / nyagrodhAdirityAdi / katakaH 1 'AkuJcanasyAkSepaNaM niSedha ityarthaH; kiMvA AkuJcanamAkSepaNaM ca karotItyarthaH' iti ckrH| 2 'moraTaH sadyaHprasUtagokSIram' 1 'nIvArakAdayaH' iti paa0| 2 'tivasaM'. iti pA0 / iti ckrH| | 3 'gibbo(choTa' iti paa0| 4 'gurjarayAtrAyAM' iti pA0 / Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 43] sushrutsNhitaa| 187 Wwwwwwwwwwwwww toyaprasAdanaphalaH, zAkaH kharamasRNapatrapRSThodaraH, tayoH phalam : trictvaariNshttmo'dhyaayH| vanaspatayo nyagrodhAdayaH, teSAM phalAni / sAlasArAdestiktAnu athAto vamanadravyavikalpavijJAnIyamadhyAyaM vyAsaratvAt kathaM kaSAyavarge'sya pATha ityAha-prAyazaH; 'kaSAya' khyaasyaamH||1|| iti zeSaH / kuruvakaH kaNTaselayAkaH, kovidAraH kAJcanArakaH ('kovidAramapi kAJcanArakaM mallikA vicakilaM vidurbudhAH' yathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| iti halAyudhaH / ), jIvantI DoDI, cillI kSetravAstukaH, athAto vamanadravyetyAdi / vikalpAH prayogAH // 1 // 2 // pAlajhyA zAkavizeSaH 'pAlaGka' iti loke, suniSaNNakaH siri- vamanadavyANAM phalAdInAM madanaphalAnipatamAvAlikA, 'catuSpI' ityapare, varakAdayaH kudhAnyAni, mudgAdayo ni bhavanti / atha madanapuSpANAmAtapaparizuSkANAM vaidalAH // 11 // cUrNaprakuJja pratyakapuSpAsadApuSpI nimbakaSAyANAma tatraiteSAM rasAnAM saMyogAstriSaSTirbhavanti / tadya- nyatamenAlojya madhusaindhavayuktAM puSpacUrNamAtrAM pAthA-paJcadaza dvikAH, viMzatitrikAH, paJcadaza yayitvA vAmayet / madanazalATucUrNAnyevaM vA bakulacatuSkAH, SaT pazcakAH, ekazaH SaDrasAH, ekA SaTraka ramyakopayuktAni madhulavaNayuktAnyabhiprataptAni iti / teSAmanyatra prayojanAni vakSyAmaH // 12 // madanazalATucUrNasiddhAM vA tilataNDulayavAgUm / tatretyAdi / eSAM tu vivaraNamuttaratantre khayamevAcAryaH kariSya- nirvRttAnAM vA. nAti haritapANDUnAM kuzamUDhAvavaddha. ti, asmAbhistu granthabAhulyabhayAdvivaraNaM na kRtam / dviSaSTidoSa- mRgomayapraliptAnAM yavabu(tu)pamudmASazAlyAdidhA. bhedeSu dviSaSTI rasabhedA yojyAH, khasthe tu SaDeva smuditaaH||12|| nyarAzAyaSTarAtroSitaklinnabhinnAnAM phalAnAM phalapibhavaMti cAtra ppalIruddhRtyAtape zoSayet, tAsAM dadhimadhupalala. jagdhAH SaDadhigacchanti baMlino vazyatAM rsaaH|| vimRditaparizuSkANAM subhAjanasthAnAmanta khamu yathA prakupitA doSA vazaM yAnti balIyasaH 13 TimuSNe yaSTImadhukakaSAye kovidArAdInAmanyatame iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne rasavizeSavijJAnI. vA kaSAye pramRdya rAtriparyuSitaM madhusaindhavayuktamAyo nAma dvictvaariNshttmo'dhyaayH||42|| zIrbhirabhimantritamudaGmukhaH prAGmukhamAturaM pAyayeda nena mantreNAbhimakhyaidAnI rasAnAmekaikAnAmanabhyAsapratipAditabahutaradoSANAM / viziSTaviSaye doSA na bhavantIti nirdeizannAha-bhavati cAtra "brahmadakSAvirudrendrabhUcandrArkAnalAnilAH // RSayaH sauSadhigrAmA bhUtasaMghAzca pAntu te // 1 // jagdhA ityAdi / jagdhA bhakSitAH, SaDsA ekaikazaH kRtvA / rasAyanamivarSINAM devAnAmamRtaM yathA // abhyastA api balinaH zaktyupacayabalayuktasya puruSasya, vazyatA vazabhAvaM, yAnti gacchanti, doSakAriNo na bhavantItyarthaH; yathA / sudhevottamanAgAnAM bhaiSajyamidamastu te // 2 // " doSA eva balIyaso balayuktasya puruSasya kAryakaraNakSamA na vizeSeNa zleSmajvarapratizyAyAntarvidradhiSu; aprabhavanti, evaM rasA apItyarthaH / 'balino rasasya' iti kecit // 13 // vartamAne vA doSe pippalIvacAgaurasarSapakalkonmi. iti zrIDalha(ka)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- traiH salavaNairuSNAmbubhiH punaH punaH pravartayedAsamya vyAkhyAyAM sUtrasthAne rasavizeSavijJAnIyo nAma gvAntalakSaNAditi / madanaphalamajacUrNa vA tatkAdvicakhAriMzattamo'dhyAyaH // 42 // thaparibhAvitaM madanaphalakaSAyeNa; madanaphalamajasi. ddhasya vA payasaHsantAnikAM kSaudrayuktAM, madanaphala1 ayaM pATho hastalikhitapustake noplbhyte| 2 'idAnIM 1'puSpAdipUrvakatvAt pakkamadanaphalasya tatprayogasya ca vamanarasAnAmupayoge balavAneva rasaH kArya karotIti sadRSTAntamAha- tvAt tatpuSpAdiprayogAneva krameNAha-tatra madanapuSpANAmityAdi / bhavati cAtretyAdi / bhuktA ityupayogopalakSaNaM, tenAbhyaanAdi- ' pratyakpuSpA apAmArgaH, tasyeha mUlam / nirvRttAnAM pakkAnAm / nAtiprayogo vijJeyaH / yo raso vIryeNopacayena vA balavAn tasyatare haritapANDUnAmityanenAbhimatapAkAvasthocyate / chinnabhinnAnAmiti nivaryA hInarasA vazatAM yAnti, balavAneva rasaH kArya krotiityrthH| yathoktavidhinA, ata evAvasthitatvena klinnAnAM satAM yalena bhinnAdRSTAnte'pi balavAnanubandhyarUpaprApto doSo'nubandhamapradhAnaM tiraskRtya | nAm / pippalI madanaphalamadhyabIjam / rAtriparyuSitamityanena zItaka' kArya karoti / ata evoktaM 'sannipAte tu yo bhUyAn sa doSaH | SAyaM grAhayati / vizeSeNeti vacanena sarvavAmanIyaviSayatAM cAsya parikIrtitaH' iti / anye tu 'balinaH puruSasya rasA atyantAbhyA- vidherdarzayati / eteSu vamanaprayogeSu vakSyamANeSu ca pUrvakarma snehAdi se'pi balavadagnitayA vazatAM yAnti na doSaM kurvanti; yathA doSA | uttarakarma ca peyAdi vakSyamANaM sarva yojanIyam / ' iti cakraH / balavataH puruSasyAgnibaladehabalAbhibhUtatvAnna vikAraM kurvanti' iti 2 'madhusaindhavayuktamudaGmukhaH' iti paa0| 3 'kSaudrayuktAM' iti zlokArtha varNayanti' iti cakraH / | kacitpustake na pshyte| Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna majasiddhaM vA payaH, madanaphalamajasiddhena vA payasA mantritamanta khamuSTim / udaGmukha uttarAbhimukho vaidyaH, prAGmukhaM yavAgUm, adhobhAgAsRkapittahRddAhayoH; madanaphala- pUrvAbhimukhamAturam / abhimantraNamantramAha-brahmadakSetyAdi / majasiddhasya vA payaso dadhibhAvamupagatasya dadhyu- mantrArthastvadarzanIyaH, AvRttyaiva kevalayA mantrANAM phaladatvAt / ttaraM dadhi vA kaphaprasekacchardimUrchAtamakeSu madana- asya yogasya viSayaM niyamayannAha-vizeSeNetyAdi / vizeSeNa phalamajarasaMsnehaM vo bhallAtakasnehavadAdAya phANitI- atizayena, zleSmajvarAdiSu 'deya' ityadhyAhAraH / apravartamAnasya bhUtaM lehayet, AtapaparizuSkaM vA tameva jIvantI. doSasya pravartane hetuM darzayannAha-apravartamAna ityAdi / durvakaSAyeNa, pitte kaphasthAnagate; madanaphalamajavAthaM manabahudoSaviSayayogamAha-madanetyAdi / madanaphalamajjA madavA pippalyAdipratIvApaM, taccarNa vA nimbarUpikAka. naphalamadhyasya snigdho bhAgaH, 'sakalameva madanaphalam' ityanye / pAyayoranyatareNa saMtarpaNakaphajavyAdhiharaM, madanapha- madanaphalakaSAyeNa 'pAyayet' ityadhyAhAraH / madanetyAdi / lamajacUrNa vA madhUkakAzmaryadrAkSAkaSAyeNa / mada- santAnikAAmiti lehayediti saMbandhaH; santAnikA kSIrasyopanaphalavidhAnamuktam // 3 // ritanaH syAno bhAgaH / madanaphalamajjasiddha vA pyHpaayyedityvmnetyaadi| phalAdInAmiti phalaM madanaphalam , AdigrahaNAt dhyAhAraH; atrApi prakuJcaH / madanaphalapakkasiddhena vA payasA kuTajajImUtakekSvAkudhAmArgavakRtavedhanAni gRhyante / madanapu | yavAgU lehayediti sNbndhH| payaHsantAnikAyavAgUnAM viSaya mAha-adhobhavaraktapitte pittakRtahRdayadAhe ca / madanetyAdi / ppANAmiti atra puSpazabdaH phale vartate, kAraNe kAryopacArAt / dadhyuttaraM saraM, lehayediti saMbandhaH / dadhi vA 'pAyayet' ityacUrNaprakuJcaM punarasya madhyamA mAtrA; prakuJcaH palaM, 'muSTiH' ityeke, dhyAhAraH / etadyogadvayamuktam / madanetyAdi / madanaphalamajjarasaM 'karAGgulicatuSkAlAvadhimitaM cUrNam' ityapare / pratyakpuSpA phANitIbhUtaM kAkavIbhUtaM lehayediti saMbandhaH / bhallAtakasnehavadA.. apAmArgaH, sadApuSpI arkastasya mUlaM, nimbaH prasiddhaH; kaSA dAyeti dvivraNIyokena vidhinA / AtapetyAdi jIvantIkaSAyeNa yANAM trila.dyogatrayamuktam / puSpacUrNamAtrAmiti mAtrA ca tantrA AtapavizuSkaM tameva madanaphalamajarasaM 'pAyayet' iti zeSaH / ntare cUrNazaravaH, atra ca mAtrAzabdo ythaayogvcno'bhipretH| jIvantI zuSkayAvanAlavarNA latauSadhI parvavatI / etayoryogayoasyAgre 'akrUrAzayamupasthitadoSaM mRdupracchardanaM' iti kecit viSayamAha-pitte kaphasthAnagate iti / madanaphalamajakvAthaM vetyAdi paThanti; tanna, nibandhakArairapaThitavAt / madanetyAdi / zalATu madanaphalamajakkAthaM vetyAyeko yogaH / tacUrNa vA nimbarUpikAAmaM phalam / evamiti evaMzabdAt pratyakpuSpAdInAM trayaH kaSAyayoranyatareNeti yogadvayaM; tacUrNa madanaphalamajacUrNa, rUpikA kaSAyA jheyAH, tena yoga api trayaH / ramyako mhaanimbH| arkaH / eteSAM trayANAM yogAnAM viSayaM niyamayannAha-saMtaabhiprataptAni uSNIkRtAni, 'pAyayitvA vAmayet' ityanuvartanI paNetyAdi / madanaphalamajacUrNa vA madhUkakAzmaryadrAkSAkaSAyeNeyam / zalATucUrNeSu yogAntaraM nirdizabAha-madanetyAdi / tyAdi dvAtriMzattamaM yogaM kecit paThanti, tannecchati gyii| atrApi cUrNasya prakuzca eva, tilataNDulayostu yavAgUpramANena vyAkhyAtamevopasaMharannAha-madanetyAdi / etenApravartanavyApaccimAtrAkalpana; lehayitlA vAmayediti jJeyaM, lehyakhAdyavAgvAH / kitsAM vihAya madanaphalayogA ekatriMzaduktAH // 3 // tadevaM zalATucUrNeSu madanasya cakhAro yogAH / madanaphalAnAM pakkAnAM pradhAnaM yogaM nirdizannAha-nirvRttAnAmityAdi / nivRttAnAM jImUtakakusumacUrNa pUrvavadeva kSIreNa, nivRtteSu niSpannAnAM nAtiharitapANDusena, paripAkAtipANDule hi vIryA- kSIrayavANU, romazeSu santAnikAM, aromazeSu dadhyutikramaH syAt / kuzamUDhaH kuzaviracitaH puTakaH / phalapippalIH ttaraM, haritapANDuSu dadhi, tatkaSAyasaMsRSTAM vA surAM madanaphalabIjAni / tAsAmiti tAsAM phalapippalInAm / antarna- kaphArocakakAsazvAsapANDurogayakSmasuH paryAgateSu khamuSTimiti nakhAnAM madhye muSTirna tu paribhASikA palAbhidhAnA, mdnphlmjvdupyogH||4|| antarnakhamuSTiM yaSTImadhukakaSAye AturaM pAyayediti saMbandhaH / / | madanaphalasya pazcAjImUtakaM darzayannAha jImUtaketyAdi / kovidAretyAdi / kovidArAdInAM saMzodhanasaMzamanIyoktAnAmekA- jImUtako devadAlI / pUrvavadeveti pratyakapuSpAdidravyatrayakvAthaidazAnAmanyatamasyaikatamasya kaSAye / etenaikAdazayogA uktaaH| strayo yogAH puSpacUrNasya / anye tu carake pratyakapuSpAdiyogA pramRdyeti phalapippalInAmanta khamuSTimiti saMbandhaH / kiMviziSTa- na santIti kSIreNaivAnyamekaM yogamicchanti, pUrvavadityanena manta khamuSTiM ? rAtriparyuSitaM madhusaindhavayuktaM ca / AzIbhirabhima- prakuJcaM madhusaindhavAdiyuktaM cAmananti / nirvatteSvityAdi / nirdha. tritamiti iSTAzAniSpAdanamantro'pyAzIH, tAbhirvedoktAbhirabhi- tteSu jAtamAtreSu; kSIrathavAgU jImUtazalATukkathitakSIrayavAgUm / | romazeSvityAdi / romazeSu kaThinAvasthAM prApteSu; santAnikAmiti 1 'madanaphalamajjarasaM lehaM veti yogadaye majjarasaM phANitIbhUtaM jImUtacUrNakkathitakSIrasantAnikAm / aromazevityAdi aro. lehaM vA bhallAtakalaha vidhinA gRhItam / phANitIbhUtamiti katha. mazeSu bRhattameSu, cUrNakkathitakSIrasya dadhibhAvaM gatasyottaraM nAttantulIbhUtam / bhachAtakalehavidhAnaM ca dvivaNIye vaktavyam / ' sarakam / haritapANDuSvityAdi haritapANDuSu kaThinatameSu tacUrNa. iti ckrH| kvathitakSIrasya ddhi| tatkaSAyasaMsRSTAmiti jImUtakakaSAyakRtAm / Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] suzrutasaMhitA / * tasyAstu kalpanaM-jImUtakkAthe mASAH sAdhanIyAH, jImUtakasya vidadhyAt / vamanavirecanazirovirecanadravyANyevaM kvAthenaiva zAlitaNDulAH prakSAlanIyAH, mASAH zAlitaNDulAste vA pradhAnatamAni bhavanti // 9 // ca saMkSudyaikatra piNDAH kAryAH, tAJ zuSkacUrNitAn kRlA'para- katavedhanetyAdi / kRtavedhanagrahaNaM samastajImUtakabhedajJApazAlItaNDulacUrNa piSTapAcanikAyAM jImUtakakaSAyoSmaNA samyagu kam / paripItAnAmiti bhAvitAnAm / utpalAdiSviti AditkhedyAvatArayet, tataH khinnazItalasya tasya piSTasya trayo grahaNAdraktotpalakumudapuNDarIkasaugandhikAni gRhyante / tasya bhAgAH, kiNvabhAgazcaturthaH, sandhAnArthe bhArgIkvAthaH, tatsarva kalaze prayogavizeSasya viSayaM darzayannAha-tattvityAdi / tattu prAguktaM nidhApitaM jAtarasaM surA bhavati; paiSTIyaM, tenAtra nAsti guDo na | cUrNaM vidadhyAditi saMbandhaH / keSu ? anavabaddhadoSeSu atyukliSTavA madhu; anye punaH 'atrAnukto'pi guDo dAtavyaH' ityaahuH| doSeSu puruSeSvityarthaH / punarapi kiMviziSTeSu ? yavAgUmAkaNThAt guDapramANaM va nirdiSTAbhayAriSTakvAthazeSadroNe --guDapalazatadvayaM pItavatsu ca / 'tadanavabaddhadoSeSu' iti kecit paThanti / bhAvaprakSepavibhAgaparibhASArUpeNa sarvatra / anye tu 'jImUtakaSAyeNa nAyAH phalAtizayaM darzayannAha-vamanetyAdi / evamiti tadravya saha surAmeva, na punarjImUtakaSAyasAdhitAm' iti vadanti / kharasairbahuzo bhAvitAni // 9 // jImUtakusumacUrNa vetyAdInAM yogAnAM viSayamAha-kaphetyAdi / 'dadyAt' iti shessH| paryAgateSu nAtiharitapANDuSvatidezena yogaM bhavatazcAtranirdizannAha-paryAgateSvilAdi / madanaphalamajjavaditivatka- | varmanadravyayogANAM digiyaM saMprakIrtitA // raNAnmadanapuSpazalATuyogAn varjayitvA'nye ye madanaphalayogAste | tAna vibhajya yathAvyAdhi kAlazaktivinizcayAt 10 sarve paryAgateSu jImUtakeSu vijJeyAH / etena paryAgatajImUtakayo- | kaSAyaiH kharasaiH kalkaizcarNairapi ca buddhimAn // gaashcturviNshtiruktaaH| 'paryAgateSu paripakkeSu' ityanye // 4 // peyalehyAdyabhojyeSu vamanAnyupakalpayet // 11 peyalehyAdyamoja tadvadeva kuTajaphalavidhAnam // 5 // iti suzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne vamanadravyakuTajaphalayogAnirdizannAha-tadvadityAdi / atrApi jImUta vikalpavijJAnIyo nAma tricatvAriMzakavacaturviMzatiyogA jJeyAH // 5 // ttamo'dhyAyaH // 43 // kRtavedhanAnAmapyeSa eva kalpaH // 6 // vamanadravyetyAdi / digiyaM saMprakIrtiteti iyaM dik saMprakIkRtavedhanayogAnirdizannAha-kRtavedhanAnAmityAdi / atrApi rtitA kathitetyarthaH / tAn vAntidravyavikalpAn , vibhajya pRthak kRtya, yathAvyAdhi 'vamanAnyupakalpayet' ityagretanena saMbandhaH / . kuTajavaJcaturviMzatiyogA ityarthaH / kRtavedhana kozAtakI // 6 // kasmAt ? kAlazaktivinizcayAt / keSu vamanAnyupakalpayediikSvAkukusumacUrNa vA pUrvavat, evaM kSIreNa, tyAha-peyalehyAdyabhojyeSu / kaiH kRtlA? kssaayairityaadibhiH| kAsazvAsacchardikapharogeSUpayogaH // 7 // kaSAyaiH zUtazItaphANTamedAtrividhaiH, kharasaiH yatrAdipIDitAI ikSvAkuyogAgnirdizannAha-ikSvAkvityAdi / ikSvAkuH kaTu- dravyotthaiH, kalkaidRSadi piSTaH, cUrNaiH zuSkapeSaNANUkRtAvayavaiH / kAlAbUH / evaM kSIreNa tathA pUrvavanmadanaphalavat ; na punaH kuTa- | apizabdAdvamanadravyapakkaiH snehairityanukkaM samuccIyate / bhojyagrahajavat kRtavedhanavaca, tayoH puSpazalATuvarjanAt / iti madanaphala: NAnmodakotkArikAzaSkulIprabhRtInAM grahaNam // 10 // 11 // vadekatriMzat , tathA pUrvagrahaNena surA gRhyate, etenekSvAkuyogAtra- iti zrIDalha(ka)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutayastriMzaduktAH // 7 // vyAkhyAyAM sUtrasthAne triclaariNshttmo'dhyaayH||43|| dhAmArgavasyApi madanaphalamajavadupayogaH; vizeSatastu garagulmodarakAsazvAsazleSmAmayeSu vAyau catuzcatvAriMzattamo'dhyAyaH / ca kaphasthAnagate // 8 // dhAmArgavayogAnirdizannAha-dhAmArgavasyetyAdi / etena dhAmA- athAto virecanadravyavikalpavizAnIyamadhyAyaM gavasya caturviMzatiyogAH / apizabdAt puSpazalATukSIrasurA-vya vyaakhyaasyaamH||1|| yogAzca / vamanadravyeSu sarveSAmevAtidezayogAnA madanaphalatulya. yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // kalpAnoM madanaphalayogaviSaya eva viSayo nApUrvaH // 8 // athAto virecanadravyetyAdi / vikalpo bhedaH // 1 // 2 // kRtavedhanaphalapippalInAM vamanadravyakaSAyaparipI- aruNAbhaM trivRnmUlaM zreSThaM mUlavirecane // tAnAM bahuzazcUrNamutpalAdiSu dattamAghrAtaM vAmaya ti, pradhAnaM tilvakastvakSu phaleSvapi harItakI // 3 // tattvanavabaddhadoSeSu yavAgUmAkaNThAtpItavatsu ca taileSveraNDajaM tailaM kharase kAravellikA // 1 'pUrvavadeva' iti pA0 / 1'bAntidravyavikaspAnA' iti pA0 / Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna PARAM wwwww sudhApayaH payaHsUktamiti praadhaanysNgrhH|| tatkalkabhAgaH samahauSadhArdhaH teSAM vidhAnaM vakSyAmi ythaavdnupuurvshH||4||. ____ sasaindhavo mUtrayutazca peyaH // 8 // aruNAbhamityAdi / aruNAbhamISalohitam / trivRt 'nizosra' vAtazleSmaprayogamAha-trivarNa kelyAdi / trivarNa trijAtakam / iti loke / mUlavirecane mUlavirecanAnAM mdhye| tilvakaH khalpa- etat trivRnmUlam / tatra trivarNatrikaTukaguDAnAmeko bhAgaH, apa.. rodhraH / lakviti tvagvirecanAnAM madhye tilvakalA pradhAnami. rAstu trivRtAyAH, tasyAH pradhAnatvAt / vAtazleSmaviSayamaparamapi tyarthaH / sudhA 'sehuNDa' iti loke / payaHsUktamiti payaHsu kSIra- prayogamAha-prasthe cetyAdi / prastho dvAtriMzatpalAni, dravavirecanAnAM madhye sudhApayaH pradhAnamuktamiti saMbandhaH / phale. dravyatvAt / tanmUlarasasya trivRnmUlakkAthasya, tanmUlaM trivRnmU. dhvapi harItakI asyApre 'taileSveraNDa tailaM svarase kAravellikA' lam / kuDavazcatvAri palAni / karponmita iti pratyekaM karSapraiti jejaTAcAryaH paThati, tannecchati gyii| vidhAnamiti mANe / vipAcya kalkIkRtametaditi etat sarva tAvat paktavyaM vidhAnaM prayogakaraNam / eSAM trivRdAdInAm / yathAvat satyam / yAvat kalkAvazeSaM bhavati / adyAt bhakSayet / anye khevaM anupUrvazaH anukrameNetyarthaH // 3 // 4 // paThanti-"kvAthaprasthe kuDavaM tasya dadyAyuktyA dadyAnnAgaraM vairecanadravyarasAnupItaM saindhavaM ca / pacet sarvaM yAvadetaddhanaM syAlehIbhUtaM tat prayojyaM mUlaM mahanavRtamastadoSam // tatastu" iti / anye tu 'kuDavaM ghRtasya dadyAt' iti paThanti / tatra cUrNIkRtaM saindhavanAgarAvya kuDavo'STau palAni, saindhavanAgare ca pratyeka palike / tanmate mamlaiH pibenmaarutrogjussttH||5|| ghRtametadvirecanaM, taca vAtapitte, 'vAtAdhikakaphe' ityanye / vAtavairecanetyAdi / vairecanadravyarasAnupItaM trivRdAdidravyarasAnu gleSmaviSayameva yogAntaramAha-tadityAdi / tatkalkaH bhAvitam / astadoSaM kRmyAdidoSarahitam / Anyamadhikam / trivRtklkH| samahauSadhArdhaH zuNThyAH palArdhayuktaH / sasaindhava iti saindhavamapi trivRdardham / anye tu paThanti,-'trivRtkalko amlaiH zuksauvIratuSodakadhAnyAmlamadyamastubhiH / 'vairecanakharasakkAthapItAM gADhamUlAM trivRtAM kAlapuSTAm / cUrNIkRtAM nAgara nAgarabhAgayuktaH sasaindhavo mUtrayutaH pradeyaH' iti // 7 // 8 // ".. saindhavAvyA pivedamleranilavyAdhijuSTaH' iti kvacit pAThaH // 5 // samAstrivRnnAgarakAbhayAH syuikSorvikArairmadhurai rasaistat rbhAgArdhakaM pUgaphalaM supakkam // paitte gade kSIrayutaM pibeca // viDaGgasAro maricaM sadAru ikSIrityAdi / ikSorvikAraiH khaNDAdibhiH; na punarguDena, uSNa yogaH sasindhUdbhavamUtrayuktaH // 9 // dhIryatvAttasya; na ca phANitena, tridoSakaratvAttasya; nApIkSura (virecanadravyabhavaM tu cUrNa sena, vidAhitvAttasyeti / madhurai rasaiH kAkolyAdikvAthaiH / taditi rasena teSAM bhiSajA vimRdya // trivRnmUlam / 'svAdukkAthaizcApi noSNairvikAre paitte drAkSAkSIra- tanmUlasiddhena caM sarpiSA''ktaM yuktAM pibedvA' iti kecit paThanti // sevyaM tadAjye guTikIkRtaM ca // 10 // guDUcyariSTatriphalArasena guDe ca pAkAbhimukhe nidhAya savyoSamUtraM kaphaje pibettat // 6 // cUrNIkRtaM samyagidaM vipAcya // zItaM trijAtAktamatho vimRdya guicItyAdi / ariSTo nimbaH / raso'tra kvAthaH / tat trimUlam / anye tu 'kSaudrAriSTatriphalAkvAthayuktA mUtraiH peyA kaphaje ___ yogAnurUpA guTikAH pryojyaaH||11||) vyoSagADhA' iti paThanti / tatra trivRteti saMbandhanIyam / anye | sarvaviSayAn yogAnAha-samA ityAdi / bhAgArdhakamiti tu drAkSArasenetyAdi paThanti, tatra pittamapi draSTavyaM tena pittA- | AdidravyApekSayA pUgAdikaM pratyekamardhabhAgikaM grAhyam / viDadhike zleSmaNi drAkSArasena, kaphAdhike mUtrairiti; ayaM tu pATho- asAro viDaGgabIjAni / sindhUdbhavaM saindhavaM, tadapyardhabhAgena 'bhAvAt samagro na likhitaH // 6 // prAhyam / sasaindhavamUtrayukto yogaH peya iti sNbndhH| 'same trivarNakatryUSaNayuktameta trivRnnAgarake' iti kecit paThanti / atra kecitpaThanti-vireca. netyAdi / virecanadravyabhavaM cUrNa yadRcchayA grAhyam / rasena teSAM huDena lihyAdanavena cUrNam // prasthe ca tanmUlarasasya vatvA vimRdyeti teSAM virecanadravyANAM rasena bhAvanA kAryetyarthaH, yAvatA tanmUlakalkaM kuDavapramANam // 7 // cUrNamArdIbhavati tAvadraso deyaH / bhiSajA vaidyena yogAnurUpA koMnmite saindhavanAgare ca | vaTakAH prayojyA iti saMbandhaH / tanmUlasiddhana ca sarpiSA''ktavipAcya kalkIkRtametadadyAt // miti virecanadravyajaTApakkena ghRtena punarapi bhAvanA kAryetyarthaH yAvatA snagdhyamutpadyate tAvanmAnaM ghRtaM deyamityarthaH / sevyaM seva.. 1 vidhAnameSAM vakSyAmo' iti pA0 / nIyam / tadAjye tasminneva ghRte / guTikIkRtaM guTikArUpaM kRtam / bhIryavAttasya; nAsyati / madhure vinoSNevikA Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] sushrutsNhitaa| nidhAya nikssipy| guDo'tra dviguNo deyH| trijAtakamatra yAvatA sitAjagandhAtvakakSIrIvidArI trivRtaH smaaH|| "saugandhyaM bhavati // 9-11 // lihyAnmadhughRtAbhyAM tu tRdddaahjvrshaantye||16|| vairekIyadravyacUrNasya bhAgaM zarkarAkSaudrasaMyuktaM trivRdhUrNAvacUrNitam // siddhaM sAdhaM kaathbhaagaishcturbhiH|| recanaM sukumArANAM tvakapatramaricAMzakam // 17 // AmRdgIyAt sarpiSA tacchRtena pacellehaM sitAkSaudrapalArdhakuDavAnvitam // tatkAthomasveditaM sAmitaM ca // 12 // trivRJcUrNayutaM zItaM pittaghnaM tadvirecanam // 18 // pAkaprApte phANite cUrNitaM tat trivRcchayAmAkSArazuNThIpippalImadhunA''nuyAt kSiptaM pakkaM cAvatArya prayatnAta // sarvazleSmavikArANAM zreSThametadvirecanam // 19 // bIjAvyapathyAkAzmaryadhAtrIdADimakolajAn // zItIbhUtA modakA hRdyagandhAH tailabhRSTAn rasAnamlaphalairAvApya sAdhayet 20 __ kAryAstvete bhakSyakalpAH smaasaat||13 ghanIbhUtaM trisaugandhyatrivRtkSaudrasamanvitam // modakabhakSyAnnirdizanAha-vairekIyetyAdi / vairekIyadravyANAM lehyametatkaphaprAyaiH sukumArairvirecanam // 21 // trivRcchayAmAdInAM grahaNam / kvAthabhAgairiti virecanadravyakvAtha- nIlItulyaM tvagelaM ca taitrivRtsasitopalA // bhAgaizcaturbhirmande'nau ghRtena virecanadravyasiddhena, sAmitAbhAgaM cUrNa saMtarpaNaM kSaudraphalAmlaM sannipAtanut // 22 // godhUmacUrNa tulyabhAgaM prakSipya mardayitvA piSTapAcanikAyAM dhRvA idAnIM varecanalehAnAha-sitetyAdi / sitA zarkarA ajagandhA USmaNA khedayitvA'nyasmin phANite pAkaprApte prakSipya modakAH javAnikA, 'bothaikA' ityanye; vakSIrI vaMzalocanA; vidArI kAryAH // 12 // 13 // biDAlI (virAlI); trivRt 'nizotra' iti loke / zarkarerasena teSAM paribhAvya mudAn tyAdi / maricAMzakamiti aMzazcaturtho bhAgaH / pacedityAdi / yUSaH ssindhuudbhvsrpirissttH|| sitA zarkarA, tasyAH palaM, kSaudraM madhu, tasyArdhakuDavazcatvAri vairecane'nyairapi vaidalaiH syA palAni; trivRt lehasya caturthAMzena / atra madhuno'gnisaMyogo na devaM vidadhyAdvamanauSadhaizca // 14 // virudhyate, anavasthAnAt prayogAbhAvAcca / trivRdityAdi / zyAmA vRddhadArukaH, kSAro yavakSAraH, ApnuyAt lihyAt / bIjAdayetyAdi - yUSakalpaM nirdizannAha-rasanetyAdi / teSAmiti teSAM vire bIjADhyAn supakvAn pathyAdIn sahaiva bIjaiH sAdhayet tAn canadravyANAm / anye khevaM paThanti-'mudgAnAM vA tadrase bhAvi rasAn pathyAdhAtrIdADimakolajAneraNDatailabhRSTAn, punaramlatAnAM yUSaH kalpyaH saghRtaH saindhavAnyaH' iti / tadrase pradhAnaka phalairbIjapUrAdibhiH saha AvApya prakSipya sAdhayet ; pathyAdInAM lpanayA trivRtArase / vairecane iti virecanadravyabhAvitairanyairapi yadRcchayA mAtrA, jale tu SoDazaguNe teSAM kAthaH kartavyaH, vaidalairmasUrAdibhi!SaH syAt bhavedityarthaH / evamityAdi / eSa eva eraNDatailamAtrA tu yAvatA tasya bharjanaM saMbhavati, amlaphalaM tu vamanIyAdiyUSANAM karmamArgaH // 14 // kvAthasya caturthAzena, trisaugandhyamAtrA tu yAvatA saugandhyaM bhittvA dvidhezvaM parilipya kalkai- bhavati, trivRt kSaudraM tu pratyeka lehasya caturthAzena / kaphaprAyairbhU tribhaNDijAtaiH pratibadhya rjvaa|| yiSThakaphaiH puruSaiH sevyam / nIlItulyamiti nIlIphalatulyaM pakkaM ca samyak puTapAkayuktyA khagelaM, nIlI zrIphalikA / tairnIlyAdibhiH saha tulyA trivRt / khAdettu taM pittagadI suzItam // 15 // | sasitopalA zarkarAyuktA / satarpaNaM prINanam / kecit 'satarpaNam' puTapAkakrama virecanaM nirdizannAha-bhittvetyAdi / bhittvA zata palAnta iti paThanti, vyAkhyAyanti ca-tarpaNAH zaktavaH, taiH saha yuktm| kSaudraphalAmlaM madhubIjapUrAmlarasena saha cUrNa deyam / sannipAtanut vidArya / tribhaNDI zuklA trivRt / puTapAkayuktyA puTapAkakrameNa zAlAkyoktakriyAkalpanirdiSTapuTapAkavidhinA; tena kAzmaryAdi prazAnte sannipAte'nubandhaparirakSaNArthamityarthaH // 16-22 // patrAcchAdanakuzapariveSTanaM mRdAvalepanaM nidhUmAGgArAntarupakhedanAdi trivRcchyaamaasitaakRssnnaatriphlaamaakssikaasmaiH| sarvamatidezena labhyate / anye khevaM paThanti-"ikSa dvidhA modakAH snnipaatovrktpittjvraaphaaH||23|| pATazilA'valikhya trivRtkalkaiH pratisandhAya cApi / pakkaM | vairecanikamodakamAha-trivRdityAdi / zyAmA vRddhadArukaH / samyak puTapAkakameNa khAdecchItaM pittarogAbhibhUtaH" iti; triphalAyAH pratyeka bhAgAH smaaH| yadyapyatra bhAgazrutirnAsti vyAkhyAnayanti ca,-trivRtkalkairiti bahuvacanAnivRdAdikalkai tathA'pi sitAmAkSike pakvA guTikAH kAryAH, sitAmAkSike rityAdizabdo luptanirdiSTo draSTavyaH, tenAnyeSAM verecanikAnAma- samastadravyebhyo dviguNe grAhye // 23 // yameva puTapAkavidhiriti dyotayati // 15 // trivRdbhAgAstrayaH proktAstriphalA tatsamA tthaa|| 1 'yUSo hRyaH' iti paa0| kSArakRSNAviDaGgAni saMcUrNya madhusarpiSA // 24 // Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna uKAASAN lihyAhuDena guTikAH kRtvA vA'pyatha bhakSayet // nidhyAtkalase tAM tu surAM jAtarasAM pibet // kaphavAtakRtAn gulmAna plIhodarahalImakAna 25 eSa eva surAkalpo vamaneSvapi kiirtitH|| 34 // . hantyanyAnapi cApyetannirapAyaM virecanam // paiSTI surAM vairecanI darzayannAha-vairecaniketyAdi / trivRdAdi lehaguTikayoH prayogamAha-trivRdityAdi / triphalAyA api kvAthena mASavidalAni vibhAvayedityarthaH / tatkaSAyeNetyAdi tenaiva trayo bhAgAH, kSArakRSNAviDaGgAnAmapi trayo bhAgA grAhyAH / vairecanikakvAthena / avakSudyaikataH ekIkRtya kudRyivetyarthaH / piNDAnirapAyaM vyApadrahitam // 24 // 25 // na kRleti kiNvanimittaM piNDaM kRvetyarthaH / tatkaSAyoSmasAdhita miti trivRdAdikkAthoSmakheditam / tasya piSTasyetyAdi piSTapAcacUrNa zyAmA trivRnnIlI kaTvImustA durAlabhA26 nikAyAM zItalIkRtya tasya piSTasya bhAgAMstrIn pUrvakiNvabhAgenaicavyendrabIjaM triphalA srpiiisrsaambubhiH| kena mizritAn kRvetyarthaH / kvAthaM dadyAditi trivRdAdeH / tasya pItaM virecanaM taddhi rUkSANAmapi zasyate // 27 // | pramANaM tu AsutIvalA eva jAnanti / etasyaiva yogsyaanytraacuurnnmaah-cuurnnmityaadi| nIlI nIlinI, zrIphaliketi loke| pyatidezaM nirdizannAha-eSa evetyAdi / eSa eva sarvapiSTasurANAM kaTvI ktturohinnii| lakSAgAM sarpiSA mAMsarasena ca, snigdhAnAM punara* vidhiH; tathA vAmanIyeSu madanaphalAdiSvapItyarthaH // 31-34 // pizabdasamuccitAnAmambunA pAnIyena saha yogo deyH||26||2|| mUlAni trivRdAdInAM prathamasya gaNasya ca // vairecanikanikAthabhAgAH zItAtrayo mtaaH|| mahataH paJcamUlasya mUrvAzArGgaTayorapi // 35 // dvau phANitasya taccApi punaragnAvadhizrayet // 28 // sudhAM haimavatIM caiva triphalAtiviSe vacAm // tat sAdhusiddhaM vizAya zItaM kRtvA nidhApayet // saMhRtyaitAni bhAgo dvau kArayedekametayoH // 36 // kalase kRtasaMskAre vibhajyat himAhimau // 29 // kuryAnnikAthamekasminnekasmiMzcUrNameva tu // mAsAdUrva jAtarasaM madhugandhaM varAsavam // kSuNNAMstasmiMstu nisvAthe bhAvayedbahuzo yvaan||37|| pibedasAveva vidhiH kSAramUtrAsaveSvapi // 30 // zuSkANAM mRdubhRSTAnAM teSAM bhAgAstrayo mtaaH|| . caturtha bhAgamAvApya cUrNAnAmatra kIrtitam // 38 // / ' vairecanikaM gauDamAsavaM nirdizannAha-vairecaniketyAdi / vaire. prakSipya kalase samyak tatastaM tadanantaram // canika dravyaM sehuNDavarjitaM grAhyam , ekaiva trivRdityake / zItA teSAmeva kaSAyeNa zItalena suyojitam // 39 // ityanena vairecanikakvAthe uSNe phANitaM na yojayedityuktaM bhavati / pUrvavat sannidhyAttu kSeyaM sauvIrakaM hi tat // dvau phANitasyeti phANitaM kAkaivI; etena paJca bhAgAH kvathanIyA ___ sauvIrakavarecanamamlasandhAnaM nirdizannAha-mUlAnItyAdi / ityarthaH / sAdhusiddhamiti ardhAvaziSTam / punaH zItagrahaNenoSNaM trivRdAdInAM saMzodhanasaMzamanIyoktAnAM praNam / prathamo gaNo na sandhAtavyamityuktam / trivRdadhikAre vairecanikakvAthabhAgA iti sAmAnyazabdaprayogAdaparavairecanikAnAmapyevamevAsava iti vidArigandhAdiH / mUrvA corasnAyuH; zASTiA viTapakarajaH, bodhayati / nidhApayet va? ityaah-klse| kathaMbhUte ? kRta cirapoTiketyanye, apare tu kAkajaGghAmAhuH / sudhA sehunnddH| haimasaMskAre; antaHkSAlitazuSkasya madhupippalIlepo'garudhapana ceti vatI zvetavacA / etAni sarvANyapi trivRdAdIni saMhRtya ekI. sNskaarH| vibhajyata himAhimAviti hime mAsaM dhAnyarAzI kRtya dvau bhAgau kArayet / tatazcaitayoyorbhAgayormadhya ekasthApyam , ahime punaruSNe pakSamiti / jAtarasamutpannarasaM varAsavaM smin bhAga eka niHkvArtha kuryAt , ekasmiMstubhAge cUrNa pibediti saMbandhaH / jAtarasasya lakSaNamAha-madhugandhamiti / kuryAt / kSuNNAn kuhitAn / pUrvokte niHkvAthe bhAvayet saptAha asAveva vidhiH kSAramUtrAsaveSviti ayameva vidhizcikitsitAdau yAvat / teSAM yavAnAm / avApya nikSipya / cUrNAnAM pUrvoktorvavakSyamANakSArodakAsavAdiSu guDamadhuyoniSvanyeSu ca himAhima | ritatrivRdAdidravyaikabhAgacUrNAnAm / atra asmiJ zAstre / kIrtitaM kAlasthApanasya pAkaprAptilakSaNasya ceti // 28-30 // kathitam / sauvIrakaM hitaM jJeyamiti saMbandhaH / tatastasmAcUrNa | bhAganikSepaNAdanantaraM kalase prakSipya, tat sauvIrakaM tadanantaraM vairecanikamUlAnAM kvAthe mASAn subhAvitAn // teSAmeva trivRdAdInAmanyatamasya kaSAyeNa kvAthena zItalena sudhautAMstatkaSAyeNa zAlInAM cApi taNDulAn 31 suyojitaM pUrvavat saMnidadhyAditi saMbandhaH / sauvIrakaM sauvIraka. avakSubaikataH piNDAn kRtvA zuSkAn sucUrNitAn // saMjJam // 35-39||shaalitnnddulcuurnn ca tatkaSAyomasAdhitam // 32 // pUrvoktaM vargamAhRtya dvidhA kRtvaikametayoH // 40 // tasya piSTasya bhAgAMstrIn kiNvabhAgavimizritAn // bhAgaM saMkSadya saMsRjya yevaiH sthAlyAmadhizrayet // maNDodakArthe kvAthaM ca ddyaatttsrvmektH||33|| | ajaGgayAH kaSAyeNa tamabhyAsicya sAdhayet // 41 // 1 'jAtarasamAsavaM madhugandhikam' iti paa0| 2. 'vakavaH' 1 'piNDaM piNDaM kRtvetyarthaH' iti pA0 / 2 'yavAn' iti pA0 / iti paa0|| | 3 'tAnabhyAsivya' iti pA0 / Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] sushrutsNhitaa| 193 susiddhAMzcAvatAyaitAnauSadhibhyo vivecayet // tayoH kalkakaSAyAbhyAM cakratailaM vipaacyet||47 vimRdya satuSAn samyak tatastAn pUrvavanmitAn // sarpizca pakaM viisrpkkssaadaahaaljiirjyet|| pUrvottauSadhabhAgasya cUrNa dattvA tu pUrvavat // mehagulmAnilazleSmavibandhastaiilameva ca // 48 // tenaiva saha yUSeNa kalase pUrvavat kSipet // 43 // catuHsnehaM zakacchukravAtasaMrodhajA rujH|| zAtvA jAtarasaM cApi tattuSodakamAdizet // tayorityAdi / tyordntiidrvntyoH| kalkakaSAyamAtrAyAM pari. tuSAmbusauSIrakayorvidhireSa prkiirtitH||44|| bhASA smaraNIyA; tAmAzritya kalpanocyate-tailapalAni dvAtriMzat, SaDrAtrAt saptarAtrAdvA te ca peye prakIrtite // dantIdravantIkalkapalAnyaSTau, dantIdravantIkAthasya palAni zatatuSodakakalpaM nirdizannAha-pUrvoktamityAdi / trivRdAdimUlaM mekamaSTAviMzatyadhikaM, tAvat kvAthyaM yAvattalapAkalakSaNam / dantI. vidArigandhAdistathA mahat paJcamUlaM mUrvA zASTiA ceti pUrvokto dravantIkvAthasyAyaM vidhiH-pAnIyapalAni paJcazatAni dvaadshaadhivrgH| dvidhA kRtvA dvau bhAgau kRvetyarthaH / etayorbhAgayormadhye kAni, dantIdravantIpalAni zatamekaM, kAthazeSamekazatamaSTAviMzaekaM bhAgaM saMkSudya kuTTayitvA, satuSairyavaiH saha saMsRjya saMbaddhI. tyadhikam ; iti vaathklpnaa| anyatrApyanuktatailAdimAne iyameva kRtya, sthAlyAmadhizrayet nikSipet / yavAnAmeko bhaagH| kalpanA jnyeyaa| cakratailamiti cakrapIDitaM tilatailaM, hastAdiyatra. ajazRGgI karkaTazRGgI, 'viSANikA' ityapare / taM pUrvokaM sayavaM pIDananiSedhArtha; cakre hyabhRSTA eva tilAdayaH pIDyante, te punabhAga, sAdhayet randhayet / susiddhAn sukhinnAn , etAn yavAn, guNavattarA bhavanti; yatreNa bharjanarUkSitAnAM tilAnAM snehaguruauSadhebhyo vivecayet pRthak kuryAt / tAn yavAn / pUrvavanmitAn khAdayo guNA hIyanta iti / sarpizceti tAbhyAM dantIdravantImUlabhAgadvayaparimitAn , pUrvottauSadhabhAgasyoddha(va)ritasya' iti shessH| kalkakaSAyAbhyAM pratyeka pakkaM siddhaM sarpirvisAdIJjayet / punapUrvavat caturthabhAgapramANamityarthaH / tenaiva saha yUSeNeti prokkaskhi- dantyAH kalko dravantyAstu kaSAya iti boddhavyam / tailameva ceti nauSadhavargayavAjazRGgIkaSAyeNoddhRtoSadhayavena; sa punarauSadhasaMsargeNa cakratailaM pugarmehagulmAdIjayet / catuHsnehamiti ghRtatailavasAmaghanakhAyUSa iva jAtaH / jAtarasaM vyaktAmlam / tayoH sauvIra- jAnazcatvAraH snehAH / zakRt purISam / catuHsnehaM dantIdravantIkatuSodakayoLakkAmlale kAlAvadhiM darzayannAha-SaDrAtrAt mUlasAdhitaM vAtasaMrodhajA rujo jayediti saMbandhaH / atra dravasaptarAtrAdvA; sschaatrsptraatrviklpo'pyussnnshiitkaalaapekssH| te syAnuktatvAccaturguNaM jalaM deyam // 47 // 48 ||ceti sauvIrakatuSodake // 40-44 // dntiidrvntiimricknkaahvyvaaskaiH||49|| vairecaneSu sarveSu trivRnmUlavidhiH smRtH||45|| vizvameSajamRdvIkAcitrakaimUtrabhAvitam // trivRdvidhAnaM saprapaJcamuddizya trivRdvidhAnaprakArAtidezenAvazi- saptAhaM sarpiSA cUrNa yojyametadvirecanam // 50 // STavairecanamUlAni nirdeSTumAha-vairecaneSvityAdi / vairecaneSu sarve- jINe saMtarpaNaM kSaudraM pittazleSmarujApaham // Sviti avaziSTeSu zyAmAdantIdravantIsaptalAdiSu / trivRnmUlavidhiH ajIrNapArzvarupANDuplIhodaranibarhaNam // 51 // smRta iti yAdRzastrivRnmUle vidhirutastAdRzasteSvapi jJeya ityrthH| dantItyAdi / dantI sambarI; kanakAhvayaM kaGguSThaM, 'nAgakesatadyathA-zyAmAmUlaM zyAmAkharasabhAvitaM vA cUrNitaM saindhavanA ram' ityanye; yavAso durAlabhA; vizvameSajaM zuNThI / saptAhaM mUtragarayuktamamlairanilavyAdhI, madhurakvAthasahitaM zarkarAdibhistulyabhAgaM bhAvitamiti saMbandhaH / sarpiSeti asya cUrNasya dhutena vA lehaH gokSIrayuktaM pitte, ityAdiryAvat sauvIrakatuSodakavidhiH; evaM kArya ityarthaH / asyaiva prayogasya yaugikamanusaMgrahamAha-jINe pratizeSavairecanikamevehodAhAryam / viSayo'pi teSAM vairecanika ityAdi / jIrNe tasminauSadhe, saMtarpaNaM kSaudramiti lAjazaktusamUlakalpAnAM pratitrivRtkalpaviSaya eveti // 45 // hitaM madhu deyam // 49-51 // dantIdravantyormUlAni vizeSAnmRtkuzAntare // pippalIkSIdrayuktAni khinnAnyuzrutya zoSayet // guDasyASTapale pathyA viMzatiH syaH palaM palam // tatastrivRdvidhAnena yojyeclessmpittyoH|| dantIcitrakayoH karSoM pippliitrivRtodesh||52|| sAmAnyAtidezaM nirdizya dantIdravantyorviziSTaM kalpanamAha kRtvaitAnmodakAneka dazame dazame'hani // dantItyAdi / dantIdravantyormUlAnyuddhRtya zoSayediti saMbandhaH / tataHkhAdeduSNatoyasevI niyNtrnnaastvime||53|| ki viziSTAni ? khinnAni, kasmAt ? vizeSAdatizayena / doSanA grhnniipaannddurogaarshHkusstthnaashnaaH|| kvetyAha-mRtkuzAntare; mRttikAdarbhamadhye puttpaakvidhaanenetyrthH| modakasya prayogamAha-guDasyetyAdi / aSTau palAni guDasya, pippalIkSaudrayuktAni khinnAnIti saMbandhaH / dantI prasiddhA, viMzatiharItakIphalAni, dantImUlacUrNapalaM, citrakamUlacUrNapalaM dravantI cIritapatrA 'saMvarI' iti loke // 46 // ca, pippalIkarSaH, trivRtkarSazca / atra tu saptagujAphalaparimita mASakapramANena palAdimAnaM prAhyam / daza kRkhaitAnmodakAnityAdi 1 'nyaset' iti pA0 / 2 'pUrvavat caturbhAgajAtamityarthaH' iti paa0| 1 'mUtrabhAvitaiH' iti pA0 / mu0saM0 25 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna daza modakAn kRtvA, ekaM modakaM dazame dazame'hani khAdediti | maricAni ca tatsarva gomUtreNa virecanam // 64 // saMbandhaH / niyantraNA vAtAtapAdiniSedharahitAH / ime modakAH harItakI bhaddAru kuSThaM pUgaphalaM tathA // // 52 // 53 // saindhavaM zujaveraM ca gomUtreNa virecanam // 65 // vyoSaM trijAtakaM mustA viDaGgAmalake tathA // 54 // nIlinIphalacUrNa tu nAgarAbhayayostathA // lihyAhuDena salilaM pazcAduSNaM pibennrH||66|| navaitAni samAMzAni trivRdaSTaguNAni vai|| pippalyAdikaSAyeNa pibespiSTAM hriitkiim|| zlakSNacUrNIkRtAnIha dantIbhAgadvayaM tathA // 55 // saindhavopahitAMsadya eSa yogo virecyet||67|| (sarvANi cUrNitAnIha gAlitAni vimishryet||) Sabhizca zarkarAbhAgairISatsaindhavamAkSikaiH // 56 // harItakI bhakSyamANA nAgareNa guDena vaa|| saindhavopahitA vA'pi sAtatyenAgnidIpanI // 6 // piNDitaM bhakSayitvA tu tataH zItAmbu pAyayet // bastiruktRDjvaracchardizoSapANDubhramApaham 57 vAtAnulomanI vRSyA cendriyANAM prsaadnii|| niyantraNamidaM sarvaviSaghnaM tu virecanam // saMtarpaNakRtAn rogAn prAyo hanti harItakI 69 trivRdaSTakasaMjJo'yaM prazastaHpittarogiNAm // 58 // phalapradhAnaharItakIkalpenAzeSavairecanikaphalakalpaM nirdizannAbhakSyaH kSIrAnupAno vA pittshlessmaaturainraiH|| ha-harItakyA ityAdi / vyAdhizabdo'yaM doSeSu vyAdhiSu ca akSyarUpasadharmavAdADhyeSveva vidhIyate // 59 // | vartate / sarveSAM harItakIyogAnAM sAmAnyaM phalaM darzayajJAha-rasAvyoSAdizItavirecanaM darzayannAha-vyoSamityAdi |vyossaadiini yanamityAdi / sukhopayojyAn yogAn sarvartukAn sArvadhAtukAM. prasiddhAni / trivRdaSTaguNAnIti trivRdaSTaguNA yeSu tAni tthaa| zcAha-harItakItyAdi / mAtrApramANaM madhyeSu koSTavayobaleSu cUISatsaindhavamAkSikairiti ISacchandazcaturthAzavAcakaH / bhakSyo bhakSaNakarSaH, uttamAdhamayovuddhyA vikalpanIyaH / nIlinI shriiphlikaa| nniiyH| bhakSyarUpasadharmasAt bhakSyarUpatulyAdityarthaH / 'vAtazle. sAtatyena nirntropyogen| saMntarpaNakRtA rogAstRptyAdayaH, tAnumAturairnaraiH' iti kecit paThanti // 54-59 // SNalAddIpanalAca zamayatIti / atra nAgaraguDasaindhavAdInAM bhinnakAryANAM doSadehadhAtubalakAlavayo'vasthAntaravikArApekSayA tilvakasya tvacaM vAhyAmantarvalkavivarjitAm // vyavasthitavikalpaH // 62-69 // carNayitvA tu dvaubhAgI tatkaSAyeNa gAlayet 60 tRtIyaM bhAvitaM tena bhAgaM zuSkaM tu bhAvitam // zItamAmalakaM rUkSaM pittamedaHkaphApaham // dazamUlIkaSAyeNa trivRdvatsaMprayojayet // 61 // | bibhItakamanuSNaM tu kaphapittanibarhaNam // 70 // vidhAna tvakSu nirdiSTaM trINyapyamlakaSAyANi satiktamadhurANi ca // khapradhAnakasya tilvakasya prayoga nirdidikSuH prathamaM tasya harItakInirdezAdAmalakabibhItakayorapi guNanirdezamAhasaMskArameva sarvaprayogaviSayamAha-tilvakasyetyAdi / antarva- zItamityAdi / satiktamadhurANi ceti pratyekaM harItakyAdInAmuktA lkavivarjitAmiti abhyantarakaThinatvagvivarjitAm / bhAgAviti zaktirguNataH saMyogataH prabhAvatazca // 70|dvau bhAgAvityarthaH / tatkaSAyeNa tilvakakaSAyeNa / gAlayet triphalA sarvarogaghnI tribhAgaghRtamUJchitA // 7 // kSArakalpena, gAlanaM punarihai kaviMzativArAn pAramparyAt / tRtIyaM bhAvitaM tena bhAgamiti aparaM cUrNasya sthApitaM tRtIyaM bhAgaM vayasaH sthApanaM cApi kuryAt saMtatasevitA // tenaiva tilvakakaSAyajalena cUrNabhAgadvayagAlanalabdhaguNAtizayena idAnIM triphalAyAH prayogamAha-triphaletyAdi / rogazabdobhAvitamityarthaH / zuSkaM tu bhAvitaM dazamUlakaSAyeNeti tRtIyaM 'tra tridoSavacano vyAdhivacano vaa| mUcchitA saMyuktA ||71||bhaagN zuSkaM punaH santaM dazamUlIkaSAyeNa bhAvitaM trivRddhat saMpra harItakIvidhAnena phalAnyevaM prayojayet // 72 // yojayediti saMbandhaH // 6 // 61 // virecanAni sarvANi phalAnAmatha vkssyte|| harItakItyAdi // 72||hriitkyaaH phalaM tvasthivimuktaM doSavarjita 62 yojyaM trivRdvidhAnena sarvavyAdhinibarhaNam // vizeSAzcaturaGgalAt // rasAyanaM paraM medhyaM duSTAntarvaNazodhanam // 63 // phalaM kAle samuddhRtya sikatAyAM nidhArayet 73 harItakI viDalAni saindhavaM nAgaraM trivRt|| saptAhamAtape zuSkamato majAnamuddharet // tailaM prAcaM jale paktvA tilavadvAprapIDya ca // 4 // 1 ayamaloko hastalikhitapustake na paThyate / 2 'vidhAnaM tasyopayogo bAlAnAM yAvadvarSANi dvAdaza // vakSu nirdiSTa phalAnAmatha vakSyate' ityardhazoko hasta likhitapustake na | lihyAderaNDatailena kuSThatrikaTukAnvitam // 75 // ptthyte| sukhodakaM cAnapibedeSa yogo virecyet|| Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] sushrutsNhitaa| - caturaDalAt kiramAlakAt, samuddhRtya 'phalam' iti zeSaH / iti paThanti / tanmate payo'pyutkArikAyAmivAnuktamapi lehe sikatAyAM vAlukAyAM, nidhApayet nikSipet , saptAhamiti sNbndhH| deyam / leho 'virecayati' ityatrApyanuvartate / bhAvitA ityAdi ataH asmAzcaturaGgulaphalAt / lihyAdityAdi / eSa yogo 'virecayanti' itytraapynuvrtte| cuurnnmityaadi| tatpItaM nuhIkSIravAtakaphaprazamanaH // 73-75 // | bhAvitam / atrApi 'virecayati' ityanuvartate ||80-83||ernnddtailN triphalAkvAthena triguNena tu // 76 // saptalA zaGkhinI dantI trivRdAragvadhaM gavAm // 84 // yuktaM pItaM tathA kSIrarasAbhyAM tu virecayet // mUtreNAplAvya saptAhaM snuhIkSIre tataH param // bAlavRddhakSatakSINasukumAreSu yojitam // 77 // kIrNa tenaiva cUrNena mAlyaM vasanameva ca // 85 // phalAnAM vidhiruddiSTaH AghrAyAvRtya vA samyaadukoSTho viricyate // eraNDatailamityAdi / triguNena triphalAkvAthena yukta tathA saptaletyAdi / saptalA sehuNDamedaH / zajinI yavatiktA, tasyAH kSIrarasAbhyAM yuktamiti saMbandhaH / raso mAMsarasaH / bAlAdiSu phalaM mUlaM ca virecakam , anye 'zalinI yavatikkAmedaH' ityAhuH; yojitameraNDatailaM virecayediti saMbandhaH // 76-77 // - | apare tu zvetabunAmAhuH / dantI dantinI / AragvadhaH kiramA lakaH / AlAvya bhAvamilA / kIrNamavacUrNitaM, tenaiva saptalAdi. kSIrANAM zRNu sushrut!|| cUrNena, mAlyaM puSpam , AghrAya ziddhilA; tenaiva vA cUrNena virecanAnAMtIkSNAnAM payaHsaudhaM paraM matam // 78|| bhAvita vama mAvatya paridhAyaH madakoSTho viricyate akSaprayuktaM taddhanti viSavat karma vibhramAt // nAnya ityarthaH // 84 ||85||vijaantaa prayuktaM tu mahAntamapi saMcayam // 79 // bhinayAzveva doSANAM rogAn hanti ca dustarAn kSIratvaka phalamUlAnAM vidhAnaiH parikIrtitaH // avekSya samyaprogAdIn yathAvadupayojayet // 86 // kSIrANAmityAdi / saudhaM sehuNDabhavam / karmavibhramAt karmA trivRcchANA mitAstisrastisrazca triphlaatvcH|| vijJAnAt / doSANAM saMcayamiti saMbandhaH / Azveva zIghrameva / viDaGgapippalIkSArazANAstinazva cuurnnitaaH||87 // 78 // 79 // lihyAt sarpirmadhubhyAM ca modakaM vA guDena vA // mahatyAH paJcamUlyAstu bRhatyozcaikazaH pRthaka 80 bhakSayenniSparIhArametacchreSThaM virecanam // 88 // kaSAyaiH samabhAgaM tu tadaMgAreSu zoSitam // gulmaM plIhodaraM kAsaM halImakamarocakam // amlAdibhiH pUrvavattu prayojyaM kolsNmitm||81 | kaphavAtakRtAMzcAnyAn vyAdhInetadyapohati 89 'mahAvRkSapayApItairyavAgUstaNDulaiH kRtaa|| .. kSIralagityAdi / zANaH karSacaturtho bhAgaH // 86-89 // pItA virecayatyAzu guDenotkArikA kRtA // 82 // | ghRteSu taileSu payAsu cApi leho vA sAdhitaH samyak cuhiikssiirpyoghRtaiH|| madyeSu mUtreSu tathA raseSu // bhAvitAstumuhIkSIre pippalyo lavaNAnvitA:83 bhakSyAnnalekheSu ca teSu teSu cUrNa kAmpillakaM vA'pi tatpItaM guTikIkRtam // virecanAnyapramatirvidadhyAt // 90 // - mahatyA ityAdi / mahatI paJcamUlI bilvAdikA / bRhatyoriti anuktAnapAneSu prayogakalpAbhirdizamAha-ghRteSvityAdi / - sthUlabRhatI laghubRhatI ceti dve bRhatyau / ekaza ityAdi / ekI- bhakSyaM modakazaSkulyAdi / annaM bhaktAdi / agyamatiH pradhAnakRtyAGgAreSu vizoSayet, na jvaladanau pAkakharatAbhayAt / tat | buddhiH||9|| sehuNDadugdhaM pRthak kaSAyaiH samabhAgaM prAhyam / etena paJcamUlIbRha kSIraM rasaH kalkamatho kaSAyaH tIkaSAyANAM saptabhAgAH, aSTamastu sehuNDadugdhasya / amlAdibhiH kAjikamastusurAdibhiH / pUrvavat trivadvat / kolasaMmitaM karSapramA zRtazca zItazca tathaiva cuurnnm|| Nam / mahAvRkSetyAdi / mahAvRkSaH sehuNDaH / pItairbhAvitaiH / guDe kalpAH SaDete khalu meSajAnAM yathottaraM te laghavaH pradiSTAH // 91 // cetyAdi / guDe ca kRtotkArikA virecayatIti saMbandhaH / utkArikA lapsikA / tasyAH kalpanA-godhUmAn svahIkSIreNa bhAva iti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne virecanayilA, cUrNIkRtya, ghRtakSIrAdibhiH saMyAvavadutkArikA pacanIyA dravyavikalpavijJAnIyo nAma catuzcatvAguDena / leha ityAdi / lehasya kalpanA kathyate-suhIkSIrabhAvi. riNsho'dhyaayH||44|| tasya godhUmacUrNasya lehaH sAdhyaH / anye tu 'hIkSIrasitAghRtaiH / kSIramityAdi / "yatrAdipIDitadravyarasaH kharasa ucyate / yaH piNDazcAIpiSTAnAM sa kalkaH parikIrtitaH // vahau tu kathitaM 1 tadanArairvizoSitam' iti pA0 / 2 'snuhIkSIrasitAdhRtaiH' iti paa0| 1 'anuktAnapyeteSu' iti pA0 / 2 'phANTam' iti pA0 / Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 nibndhsNgrhaalyvyaakhysNvlitaa| [sUtrasthAna - dravyaM zRtamAhuzcikitsakAH / upoSitaM nizAyAM tu toyasthaM tadevAvanipatitamanyatamaM rasamupalabhate sthAnavizItamucyate // cUrNamuSNena saMpRktaM tat phANTamabhidhIyate / zeSAnadInadasarastaDAgavApIrupacuNTIprasravaNodbhiabhibhUyAmbunoSNena kSaNAt pUtamitItare" iti / phANTalakSaNaM tu| davikirakedArapalvalAdiSu sthAneSvavasthitamiti 4 prasaGgAduktam / kaSAyo dvividhaH-zRtakaSAyaH, zItakaSAyazca / / tasyAnirdezyarasasyApi nirdezyarasale kAraNaM nirdizannAhate tu SaTkalpA bhavanti / kalpA vidhayaH / anye khevaM paThanti | tadityAdi / tadevAvanipatitamAntarikSaM jalaM bhUmiprAptam / anya. "cUrNa kaSAyaH ziziraH zRtazca tathA ca kalkaH kharasastathaiva / | tamaM madhurAdiSvekatamam / upalabhate prApnotItyarthaH / sthAnavizepaJcaiva kalpAH khalu bheSajAnAM yathottaraM te guravaH pradiSTAH" SAt dezabhedAdityarthaH / ke punaste sthAnavizeSA ityAhaiti / te tu kharasa eva kSIramantarbhAvayanti, phANTaM zItaka. nadItyAdi / nadyo gaGgAdyAH; nadAH sindhuzoNAdayaH; saro SAye'ntarbhAvayanti, // 91 // divyakhyAtaM puruSavyApAra vinA puruSavyApArakRtastaDAgaH, 'talAva' iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- iti loke, kecidviparyayeNArthamAhuH; vApI iSTakAdibhirbaddhA TIkAyAM sUtrasthAne catuzcatvAriMzattamo'dhyAyaH // 44 // sasopAnatIrthA 'puSkariNI' iti loke; kUpo mRttikeSTakAdibhi baMddho'sopAnaH; cuNTI avabaddhakUpaH, anye 'bhuA giripalvalaM vA' ityAhuH, A nadyAH samIpe tatkAlakRtA laghukUpikA, palvala. pshcctvaariNshttmo'dhyaayH| makhAtagarta iti; prasravaNamuccapradezAt prasravajalasthAnaM parvatA. athAto dravadravyavidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| dhitam ; udbhidaM punarnimnapradezAdUrvotti. lasthAnaM; vikiraM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vAlukAdi vikIrya gRhyamANodakasthAnaM; kedAraH prasiddhaH; palvalaathAta ityAdi / dravadravyANi pAnIyakSIrAdIni, teSa vidhi mAnUpadezajaM tRNAdicchannaM saraH / AdigrahaNAt hadasamudrA. vidhAnaM bheda ityarthaH // 1 // 2 // digrahaNam // 4 // pAnIyamAntarIkSamanirdezyarasamama jIvanaM tarpaNaM tatra, 'lohitakapilapANDunIlapItazuklevavanidhAraNamAzvAsajananaM zramalamapipAsAmadamacchati-pradezeSu madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyANi yathAsandrAnidrAdAhaprazamanamekAntataH pathyatamaM ca // 3 // yamudakAni saMbhavanti' ityeke bhASante // 5 // . paramatamAha-tatretyAdi // 5 // pAnIyamityAdi / antarIkSAdAgatamAntarIkSaM, na punastatra bhavaM; kutaH ? meghajatvAt ; tatra jAtaM cetyeke / anirdezarasam avyakta- tattu na samyaka pRthivya nyAnapraveza rasamaprakaTaramamityarthaH, atyalparasavAt / na punastasya raso kRtaH salilaraso bhavatyutkaSopakarSeNa / tatra, skhala. nAsti / amRtamiti amRtamivetyarthaH, amRtatvaM punarasya doSaprako. | kSaNabhUyiSThAyAM bhUmAvamlaM lavaNaMca ambuguNabhUyipasyAkaraNAt ; 'amRtaM brahmarUpam' ityanye / jIvanaM prANadhAraNaM, pThAyAM madhura tejoguNabhUyiSThAyAM kaTukaM tiktaM ca; 'saumyadhAtuvRddhikaram' iti kecit , 'ojovRddhikaram' ityanye / vAyuguNabhUyiSThAyAM kssaaym| AkAzaguNabhUyiSThAtarpaNaM tRptijanakam / dhAraNamiti zastrapAtAdivyathAmu mUrcchatAM yAmavyaktarasam, avyaktaM hyAkAzamityataH, tat zarIraM dadhAtIti dhAraNam / AzvAsajanana miti mArgAdizuSka- pradhAnamavyaktarasatvAt , tatpeyamAntarIkSAlAme // 6 // dehAnAM prANajananam / zrametyAdi prazamanazabdaH zramAdibhiH saha ___ tannirAkRtya svamatamAha-tattvityAdi / kRta iti jnitH| pratyekamabhisaMbadhyate, zramAdInAM prazamanamityarthaH; bahvAyAsakRtaM | utkarSApakarSeNeti vRddhihrAsAbhyAm / khalakSaNabhUyiSThAyAM pRthikaSTaM zramaH; alpAyAsakRtaH zrama eva kamaH; madaH pUgaphaleneva vyAmAtmaguNabahulAyAm / 'tatra pRthivyambuguNabAhulyAnmadhura' mattatA, sa ca viSamadyazoNitottho vikAraH; tandrAnidrayoH kapha ityAdinA rasavijJAnIya uktasya sAmAnyavidherutsargAkhyasya 'tatra vAtakRtayorapi prazamanaM sparzana, yA tu svAbhAvikI nidrA to | khalakSaNabhUyiSThAyAM bhUmAvamlam' ityAdiko vizeSavidhirapavAdAkarotyeva pItaM sat ; tandrA nidrAmedaH, nidrA prasiddhava / ekAntataH khyo'tra proktaH / anye tu bhUtadvayaguNasaMyoga rasavizeSahetumAhuH / pathyatamamiti ekAntato'tizayenetyarthaH, tarhi tamappratyayaH tathAhi-tatra khalakSaNodakabhUyiSThAyAM bhUmau madhuraM, pRthivyanikathaM ? ucyate-khArthikalAt; etenAtizayena pathyamityarthaH; labhUyiSTAyAmamlaM, jalAgniguNabhUyiSThAyAM lavaNaM, vAyvagmiguNabhU'anyeSAmAkAzaguNabhUyiSThabhUmisalilAnAM pathyAnAM prakRSTaM pathyaM | yiSTAyAM kaTukaM, pRthivyanilaguNabhUyiSThAyAM kaSAyam , AkAzagupathyatamam ; ekAntagrahaNena sarvakAladezapuruSavyAdhiSu prayogo'sya | niyAmaka NabhUyiSThAyAmavyaktarasam' iti // 6 // dyotyate' ityeke; 'tamappratyayena svasthasyAtizayena hitamityabhi. hitam' ityapare // 3 // 1'cuA' iti pA0 / 2 'svaguNabhUyiSThAyAm' iti pA0 / 3 'anyaktaM hyAkAzamityataH' iti kaciddhastalikhitapustake na 1'tena' iti paa0| | ptthyte| 4 'pRthivyaMzabahulAyAM' iti paa0| Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] suzrutasaMhitA / 197 ' tatrAntarIkSaM caturvidham / tadyathA-dhAraM, kAraM, | bhAdrapade pAyayanti, pUrvasthApitaM mAhendraM vA anye tu 'varSAtauSAraM, haimamiti / teSAM dhAraM pradhAna, laghutvAt | khAntarikSamaudbhidaM kopaM vA' iti paThanti, tacca kopaM vidAhatat punardvi vidhaM-gAGgaM, sAmudraM ceti / tatra gAGgamA- | parihArArthaM sakSaudraM peyamiti vyAkhyAnayanti / zaradi sarva zvayuje mAsi prAyazo varSati / tayordvayorapi parI- | 'pAtavyam' iti zeSaH / prasannakhAditi prasannavaM nirdoSatvamagakSaNaM kurvIta-zAlyodanapiNDamakuthitamavidagdhaM raja- styodayAt / prAvRSi cauNTyamanavamanabhivRSTaM sarva ceti anavaM tabhAjanopahitaM varSati deve bahiSkurvIta, sa yadi | purAtanaM, tacca sArasaM tADAgaM vA; anabhivRSTamanAbhasaM, taca muhUrta sthitastAhaza eva bhavati tadAgAnaM patatItya- kaupam / paraM yatra na vRSTo devastadA sarvameva pAtavyaM yadi vagantavyaM; varNAnyatve sikthapraklede ca sAmudramiti | vA saMskRtaM bhavet kvathanAdibhiH; sarvatraivAbhinavasya jalasya vidyAt, tannopAdeyam / sAmudramapyAzvayuje mAsi praviSTalAt / anye tu 'anavam' ityasya sthAne 'anabhinavam' gRhItaM gAGgavadbhavati / gAGgaM punaH pradhAnaM, tadupAda- | iti paThanti; atrApi sa evArthaH // 8 // dItAzvayuje maasi| zucizuklavitatapaTaikadezacyuta- kITamUtrapurISANDazavakothapradUSitam // mathavA harmyatalaparibhraSTamanyairvA zucibhirbhAjanaiH tRNaparNotkarayutaM kaluSaM viSasaMyutam // 9 // hItaM sauvarNe rAjate mRnmaye vA pAtre nidadhyAt / tatAyo'vagAheta varSAsa pibedvA'pi navaM jlm|| sarvakAlamupayuJjIta, tasyAlAme bhaumam / tathAkA. | sa bAhyAbhyantarAn rogAn prAmuyAt kSiprameva tu 10 zaguNabahulam / tat punaH saptavidham / tadyathA | idAnIM navasya salilasya bAhyAbhyantaraprayoge bAhyAbhyantakopaM, nAdeyaM, sArasaM, tADAgaM, prAsravaNam, audbhidaM, cauNTyamiti // 7 // rAneva ca rogAnirdizannAha-kITetyAdi / kITAdibhiH saha . kothazabdaH pratyekamabhisaMbadhyate, kothaH zaTitatvaM kITAH saviSA tatretyAdi / dhArAbhiH patatIti dhAram / karA varSAMpalAH, teSAM vRzcikAdayaH, zavo mRtaprANizarIra, pradUSitaM vikRtIkRtam / toyaM kAram / tauSAram avazyAyajaM nizAjalam / tadeva saMhatA. tRNaparNotkarayutamiti tRNaparNAnAmutkaraH samUhastena yutam / vayavakhena sphaTikazilAzakalasadRzAvayavaM hima, tadbhavaM haimam / tadityAdi / gAGgamAkAzAdhiSThAnaM, sAmudraM punaravanyadhiSThAnam / / kaluSaM malinam / viSasaMyutamiti sthAvarajaGgamaviSayuktamityarthaH / varSAkhiti AzvayujaM vihAyASADhazrAvaNabhAdrapadA gRhyante / varSAtatretyAdi / etena 'gAmAzvayuja eva grahItavyaM na bhAdrapade mAsi' zabdo'yaM prAvRSi varSAsu ca vartate / tadAha,-"varSAsu caturo ityuktaM bhavati / tayoriti tayorgAGgasAmudrayorityarthaH / kathaM parI mAsAn mAtrAvadudakaM pibet" iti / bAhyAbhyantarAn rogAniti kSaNamityAha-zAlyodanetyAdi / avidagdham avivarNam / bAhyAH kuSThAdayaH, AbhyantarAstUdarAdayaH; te ca yathAsaMkhyarUpyamaye bhAjane'mlarase sAmudratoyaM vinA zAlyannaM na kothmeti| mavagAhapAnAbhyAM jJeyAH // 9 // 10 // dinasya rAtrezca pazcadazo bhAgo muhUrtaH / avagantavyaM jJAtavyamityarthaH / varNAnyakhe ityAdi / prakledaH kothaH / tannopAdeya- tatra yat paGkazaivalahaThatRNapanapatraprabhRtibhirava. miti doSalatvAt / sAmudramityAdi / etena sAmudrasyAnupAdeya-cchannaM ravizazikiraNAnilai bhijaSTa gandhavarNarasosyApi kadAcidevopAdeyatA darzitA / AntarikSasya grahaNo. pasRSTaM tadyApanamiti vidyAvA tasya sparzarUpa. pAyaM darzayannAha-zucItyAdi / zuciranupahataH / harmyatalapari- rasagandhavIryavipAkadoSAH Sada saMbhavanti / tatra, bhraSTamiti dhavalagRhoparibhUmikAyAH sakAzAdadhaH patadgRhItam / kharatA paicchilyamoSNyaM dantagrAhitA ca sparza tadityAdi kaupamityAdikaM sarva prAgeva vyAkhyAtam // 7 // doSaH, paGkasikatAzaivAlabahuvarNatA rUpadoSa, tatra varSAsvAntarikSamaudbhidaM vA seveta, mahAgu. vyaktarasatA rasadoSaH, aniSTagandhatA gandhadoSA, nntvaat| zaradi sarvaM, prsnntvaat| hemante sArasaM yadupayuktaM tRSNAgauravazUlakaphAsekAnApAdayati tADAgaM vA; vasante kopaMprAsravaNaM vA; grISme'pyevaM sa vAyadASA, yadupayuktAcarAdvipacyata viSTambhayAta prAvRSi cauNTyamanabhivRSTaM sarva ceti // 8 // vA sa vipAkadoSa iti / ta ete mAntarikSe na santi // 11 // tatretyAdi / atra varSAzabdo varSAnte Azvayuje vartate na tu bhAdrapade, tatrAntarikSajalasya niSiddhatvAt; taduktaM,-"balAha ___vyApanalakSaNamAha-tatretyAdi / paGkaH kardamaH, zevAlaM kAdyAH samadAH kITA lutAzca khecarAH / tadviSotsargasaMsargAda zaivalaM; haThaH jalakumbhikA, 'abhUmilamamUlastRNavizeSaH' ityeke| grAhyaM tattadA jalam" iti / tarhi bhAdrapade ki pAtavyama? | avacchannam AcchAditam / nAbhijuSTaM na spRSTam / upasRSTaM atrocyate-bhAdrapade mAsyAkAzaguNabhUyiSThabhUmyAzritamAntari saMyutam / vyApanaM doSAkAntam / tAneva SaDdoSAnirdizakSavadbhavatIti tatpayaH peyamiti / anye punastaptazItamambho mAha-tatratyAdi / ASNya bhUbASpajAnata, na punaramyAtapakR1 'taptAvarataM' iti pA0 / 1 'khasthApitaM' iti pA0 / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna tam / dantagrAhitA atizItatA'bhipretA / paGketyAdi sikatA pazca nikSepaNAni bhavanti / tadyathA-phalakaM, vAlukA / aniSTagandhatA visrAdigandhatA / vyaktarasatA rasane- jyA mukhavalaya, udakamazcikA, zikyaM ceti||18 ndriyagrAhyamadhurAdirasatA / yadupayuktamityAdi kaphaprasekaH zleSma paJcetyAdi / nikSepaNaM yatra jalaM nikSipyate sthApyate, tena sravaNam / vIrya cAcintyakriyAhetuH / yadupayuktamityAdi bhUmyAdisparzAbhAvAddoSAntarAnudayaH / phalakaM zAlmalIkASThAdiviSTambho guDguDAzabdaH / ta ete iti ete pUrvoktAH ssdddossaaH| viracitaM, vyaSTakam aSTAsradaNDatrayasaMyogaH, mujavalayo munAdi. AntarikSe ityasyopalakSaNavAdAkAzaguNabhUyiSThe'pi na saM. viracito valayAkAraH, udakamaccikA AkAzAntarAle nirantarabhavanti // 11 // nihitavetraveNvAdiviracitA vetragRhAyabhidhAnA, zikyaM mujAvyApannasya cAgnikkathanaM sUryAtapapratApanaM taptAyaH- diviracitaM prasiddham // 18 // piNDasikatAloSTrANAM vA nirvApaNaM prasAdanaM ca sapta zItIkaraNAni bhavanti; tadyathA-pravAtakartavyaM, nAgacampakotpalapATalApuSpaprabhRtibhizvA. sthApanam, udakaprakSepaNaM, yaSTikAbhrAmaNaM, vyajanaM, dhivAsanamiti // 12 // vastroddharaNaM, vAlukAprakSepaNaM, zikyAvalambana ___ vyApamAnAM prasannatopAyaM darzayannAha-vyApanAnAmityAdi / ceti // 19 // agnikkathanaM mahAdoSaduSTasya, sUryAtapapratApanamalpadoSe, taptAyaH- saptetyAdi / udakaprakSepaNamiti salilapUrNe bhAjane vastrAdi-. piNDAdinirvApaNaM madhyadoSe / loSTraH kaThino mRnmayaH / nirvA- pIDite AkaNThamaparazItasalilanikSepaH / yaSTikAbhrAmaNaM yantra. paNaM jale niHkSepaNamityarthaH / prasAdanaM ca kartavyamiti agni- yaSTyAdibhrAmaNam / vyajanamiti vyajanAdinA vAtalIkaraNam / kvathanAdikharUpaM prasAdanaM nAnyat / gandhApanayane upAyamAha- vastroddharaNaM vastreNa gAlanam / vAlukAprakSepaNam udakapAtrasya nAgetyAdi / nAgo nAgakezaraH, campako rAjacampakaH, utpalaM vAlukAmadhye nikSepaNam / zikyAvalambanaM prasiddham // 19 // saugandhikaM prabhRtigrahaNAt ketakImallikAdipuSpANi // 12 // nirgandhamavyaktarasaM tRSNAghnaM zuci zItalam // . sauvarNe rAjate tAne kAMsye maNimaye'pi vaa|| acchaM laghu ca hRdyaM ca toyaM guNavaducyate // 20 // puSpAvataMsaM bhaume vA sugandhi salilaM pibet||13 kIdRzaM punarupAdeyaM bhaumamityAha-nirgandhamityAdi / zuci tadudakaM guNavadapi kimmayapAtrasthaM peyamityAha-sauvarNe anupahatam / laghu ceti cakAraH samastaguNavattve'tyantaguNakAri, ityAdi / puSpAvataMsaM puSpasugandhIkRtam // 13 // | alpaguNavattve khalpaguNakArIti tAratamyasUcakaH / hRdyaM cetyatra tu kvathitajalasya hRdayApriyale'pyupagrahaNArtham / guNavat prazavyApannaM varjayennityaM toyaM yaccApyanArtavam // staguNopetam // 20 // doSasaMjananaM hyetanAdadItAhitaM tu tt||14|| tatra nadyaH pazcimAbhimukhAH pathyAH, laghUdakavyApanamudakaM yastu pibatIhAprasAditam // | tvAt pUrvAbhimukhAstu na prazasyante, guruudktvaat| zvayadhuM pANDurogaM ca tvgdossmvipaaktaam||15|| dakSiNAbhimukhA nAtidoSalAH, sAdhAraNatvAt / zvAsakAsapratizyAyazUlagulmodarANi ca // tatra sahyaprabhavAH kuSThaM janayanti, vindhyaprabhavAH kuSThaM anyonvA viSamAnogAnprAmuyAdacireNa sH||16 pANDurogaM ca, malayaprabhavAH kRmIn , mahendraprabhavAH vyApanAdivarjanamAha-vyApannamityAdi / anArtavamiti Rtu-zlIpadodarANi, himavatprabhavA hRdrogazvayathuziro. vizeSAnupayogyam , antavRSTamiti kecit / aprasAdhitamiti rogazlIpadagalagaNDAn, prAcyAvantyA aparAvakvathanAdyasaMskRtam // 14-16 // tyAzcA syupajanayanti, pAriyAtraprabhavAH pathyA tatra sapta kaluSasya prasAdanAni bhavanti / balArogyakarya iti // 21 // tadyathA-katakagomedakabisagranthizaivAlamUlavastrA- idAnIM jAGgalapazcimadezasthApapUrvadezasthasAdhAraNamadhyadeza. Ni muktAmaNizceti // 17 // sthAnAM nadInAM guNAnirdizannAha-tatra nadya ityAdi / pazci. tatretyAdi / katakaM zazakapurISapratimaM phalaM; gomedakaH mAbhimukhA jAGgalapazcimadezasthAH pazcimasamudragAH, pUrvAbhimukhAH AnUpadezasthAH pUrvasamudragAH, dakSiNAbhimukhAH madhyadezasthAH / puSparAgAbho maNiH, matkolamiti kecit ; bisapranthiH padmamUlaM; zaivAlamUlaM prasiddham ; muktA mauktikaM; maNiH sphaTikAdiH / zailAdibhedena guNAnirdizannAha-tatretyAdi / malayaprabhavA iti etena rUpadoSApayanopAyo darzitaH / anye tu bisagranthI malayaprabhavA hi nadyo dvividhA bhavanti-pASANasikatAvAhinyaH, tyasyAgre 'parNImUlaM' iti paThanti; tatra parNI pAnIyapRSThajA, tasyA apASANasikatAvAhinyazca; tatra pASANasikatAvAhinyaH pathyAH, apASANasikatAvAhinyaH kRmIn janayanti / himavatprabhavA iti mUlaM jaTA // 17 // tA api dvividhAH-himavaduparibhAgaprabhavAH pathyAH, adho1'vividhAn' iti pA0 / | bhAgaprabhayAstu hRdrogAdihetavaH / viviSTadezAzritaparvataprabhavANAM Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] * sushrutsNhitaa| 199 w ww. ----- --- ---- - ~ - ~ ~- ~ ~ ~- - - -- - - nadInAM salilaguNaM darzayannAha-prAcyetyAdi / avntii| kiMguNaM punargaganAmbu yenaitattulyamucyata ityAha-gaganA. ujjayinI tayopalakSito dezastasya pUrvasyAM jAtAH prAcyAvantyAH, | mbtyiAdi / balyamupacayojaHzaktikaratvAt / viziSTarasAdhutpAdapazcimasyAM jAtA aparAvantyAH zailAH, teSu yA nadyaH; etena | nAdasAyanaM khasthAturopayogi / medhyaM pavitram / pAtrApekSi tataH viziSTadezAzritaparvataprabhavANAM nadInAM salilaguNa uktaH / paramiti atizreSThabhAjane gRhItamadhikaM guNaM karotItyarthaH / anye 'ujjayinyupalakSite deze yAH prAcI pazcimAM cAbhimukhaM yAnti | tu medhyasthAne zItamiti ptthnti| pUrva doSazamanAdi noktamadhunA tAH prAcyAvantyA aparAvantyAzca, na tu ujjayinIprabhaveSu | agastyodayadarzanavizeSaprabhAvAduktam // 26 // parvateSu' ityanye / ayamartho gayadAsena dUSitaH / pAriyAtre- | rakSoghnaM zItalaM hAdi jvaradAhaviSApaham // tyAdi pAriyAtraH parvatabhedaH, tatra prabhavA nadyo dvividhAH- | candrakAntodbhavaM vAri pittanaM vimalaM smRtam // 27 // taDAgajA darIjAzca tatra taDAgajAH prathyAH, darIjA candrakAntamaNiprabhavajalasya guNamAha-rakSonnamityAdi / doSalAH // 21 // rakSoghnaM rAkSasabhayaharam / hrAdi sukhAvaham / candrakAntodbhavamiti nadyaH zItavahA ladhvyaH proktA yaashcaamlodkaaH|| | cndrkaantmnniprbhvm| idaM tu candrakiraNAnupravezAnAbhasaM, maNigurvyaH zaivAlasaMchannAH kaluSA mandagAzca yaaH||22|| | prAdurbhUtakhAdbhaumamityubhayAtmakam // 27 // nadInAM dhanvAnUpasAdhAraNazailAzrayANAM sarvAsAmeva zeSIbhUtaM | mUrchApittoSNadAheSu viSe rakte madAtyaye / vizeSaM darzayannAha-nadya ityAdi // 22 // bhramaklamaparIteSu tamake vamathau tathA // 28 // prAyeNa nadyo maruSu satiktA lvnnaanvitaaH|| Urdhvage raktapitte ca zItamambhaH prazasyate // laghvyaH samadhurAzcaiva pauruSeyA bale hitaaH||23|| | zItoSNa viSayamAha-mUchetyAdi / pittoSNadAheSviti uSNe idAnIM viziSTadezaprabhavANAM nadInAM guNavizeSaM darzayannAha zaradi grISme c|mdaatyye mdyvikaare|bhrmshckraaruuddhsyev / parIprAyeNetyAdi / maruSu prasiddheSu marudezeSu, natu jAGgalazabdAbhiH | | teSu yuktessu| tamakaH zvAso moho vaa| vamathau chrdiroge||28||hitessu / pauruSeyA vRSyA ityarthaH / anye tu 'ISatkaSAyA | pArzvazUle pratizyAye vAtaroge galagrahe // 29 // madhura laghupAkA bale hitAH' iti paThanti // 23 // AdhmAne stimite koSThe sadyaHzuddhe navajvare // tatra sarveSAmeva bhaumAnAM grahaNaM pratyUSasi, tatra hikAyAM snehapIte ca zItAmbu parivarjayet // 30 // hyamalatvaM zaityaM cAdhikaM bhavati, sa eva cApAM paro | pArzvetyAdi / stimite koSThe AmakoSThe ityarthaH / sadyaHzuddha guNa iti // 24 // iti yasmin dine zodhanaM kRtaM tatreyeke, apare tu saptAhami tyAhuH / yadyapyoSNyaM sparzadoSa uktastathA'pyavasthAyAM vyavahArAbhaumAnAM dinApekSaM grahaNakAlaM niyamayannAha-tatretyAdi / / thailenopAdeyam ; anye tu pUrvamauSNyaM bhUbASpajanitameva doSalepratyUSasi prabhAte / sa eva cApAM paro guNa iti sa ca zaityA. noktam , idaM vagnyAtapakRtamiti samAdadhati // 29 // 30 // malavalakSaNo'pAM paramo guNa ityarthaH / anye tu 'zaityaM cApA paro guNaH' iti paThanti / tatra cakAro'malasUcanArthaH // 24 // nA nAdeyaM vAtalaM rUkSaM dIpanaM laghu lekhanam // tadabhiSyandi madhuraM sAndraM guru kaphAvaham // 31 // divArka kiraNairjuSTaM nishaayaamindurshmibhiH|| tRSNAnaM sArasaM balyaM kaSAyaM madhuraM laghu // asakSamanabhiSyandi tattulyaM gaganAmbunA // 25 // tADAgaM vAtalaM svAdu kaSAyaM kaTupAki ca // 32 // tatra bhaumAnAmarkasomakarasaMskArajaguNenAntarikSatulyavaM tada-vAtazleSmaharaM vApyaM sakSAraM kaTu pittalam // lAme upAdAnAyAha-divetyAdi / arkagrahaNe siddhe divAgrahaNaM | samAraM pittalaM kaupaM zleSmanaM dIpanaM laghu // 33 // samastadinaprAptyartha, kiraNagrahaNaM durdinavyudAsArtham / divAnizI- cauNTyamagnikaraM rUkSaM madhuraM kaphakanna c|| tivacanAt saro'pi candrArkakarasaMbaddhaM satyapya candrasaMba. | kaphaghnaM dIpanaM hRdyaM laghu prasravaNodbhavam // 34 // ndhAdarUkSaM, satyapi candre'rkasaMbandhAdanabhiSyandi / doSAn madhuraM pittazamanamavidAhyaudbhidaM smRtam // vyAdhIn jhaTiti yadabhiSyandate utpAdayati tadabhiSyandi, vipa. vaikiraM kaTu sakSAraM zleSmanaM laghu dIpanam // 35 // ryayeNAnabhiSyandi / nizAgrahaNaM samastarAtriprAptyartham / yadyapi | kaidAraM madhuraM proktaM vipAke guru dosslm|| paurNamAsyAmeva sakalarAtrau candrasaMbandho nAnyAsu, tathA'pi eka-tadvatpAlvalamuddiSTaM vizeSAddoSalaM tu tat // 36 // yA'pi paurNamAsyA rAtryA'tizAyI saMskAraH kRto'nyAkhapyanuva-|sAmudramudakaM vilaM lavaNaM sarvadoSakRt // tate / etenAtizItoSNasnigdharUkSaM ninditamityuktaM bhavati // 25 // __samastanadInAM zeSaguNamAha-nAdeyamityAdi / dvividhaM gagatAmbu tridoSaghnaM gRhItaM yat subhAjane // kopaM sakSAramavyakarasaM ca; yat sakSAra tat pittalaM, itarana balyaM rasAyanaM medhyaM pAtrApekSitataH param // 26 // | pittalam // 31-36 // Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna anekadoSamAnUpaM vAryabhipyandi garhitam // 37 // | pAnIyavargo nibandhakArairviparItakrameNa paThitaH / asmAbhistu ebhirdoSairasaMyukta niravadyaM tu jAGgalam // | yathaiva gurubhiH kathitastathaiva krameNa vyAkhyAtaH / iti pAnIya. pAke'vidAhi tRSNAnaM prazastaM prItivardhanam // 38 // vargaH // 45 // 46 // dIpanaM khAdu zItaM ca toyaM sAdhAraNaM laghu // atha shiirvrgH| AnUpadhanvasAdhAraNaguNairnirdizannAha-aneketyAdi / atra gavyamA tathA cauSTramAvikaM mAhiSaM ca yat // sparzarUparasagandhavIryavipAkAH prAguktA doSA jJeyAH / ebhiriti | azvAyAzcaiva nAryAzca kareNUnAM ca ytpyH||47|| ebhiH pUrvoktaH sparzAdibhirityarthaH / avidAhi adAhakArItyarthaH // 37 // 38 // idAnI kSIrasyASTavidhAM yonimAha-gavyamityAdi / kareNu hastinI / azvAyAzca nAryAzca kareNUnAM ceti cakAratrayamanuktakaphamedo'nilAmaghnaM dIpanaM bastizodhanam // 39 // samAnajAtIyakSIrANAM samuccayArtha, tenAzvatarIkharImRgIkhaGginIzvAsakAsajvaraharaM pathyamuSNodakaM sadA // kSIrANAmapi prahaNam / tat punarbhUyasA nopayujyata iti na uSNodakaguNamAha-kaphetyAdi / pathyaM hitam / uSNodaka. kRtaM sAkSAttagrahaNam // 47 // mardhAvavizaSTamudakam // 39||yt kAthyamAnaM nivegaM niSphenaM nirmalaM laghu // 40 // tattvanekauSadhirasaprasAda prANadaM guru // caturbhAgAvazeSaM tu tattoyaM guNavat smRtam // | madhuraM picchilaM zItaM snigdhaM zlakSNaM saraM mRdu // sarvaprANabhRtAM tasmAt sAtmya kSIramihocyate // 48 // uSNodakamedamAha-yadityAdi / nirvegaM nizcalam ||40||n ca paryuSitaM deyaM kadAcidvAri jAnatA // 41 // sarveSAmeva kSIrANAM daza vidhaM guNaM nirdizanAha-tattvi tyAdi / tattvanekauSadhirasaprasAdamiti tuzabdaH punararthe, oSadhi. amlIbhUtaM kaphotledi na hitaM tat pipAsave // zabdena sarvadravyANi na tu phalapAkAvasAnAH, rasaH sAraH kiTTabhA-- paryaSitamuSNodakaM na dAtavyamityAha-na cetyAdi / payu- vagarahita ojaHzukrAdivat, etena zuklavaM dyotyate / prANadaSitaM rAtryuSitam // 41 // magnisomAdidhAraNAdupacayAdikaraNAdvA / picchilaM vizadavipamadyapAnAtsamadbhate roge pittotthite tathA // 42 // rItam / zlakSNaM kharaviparItam / evamidaM kSIraM dazaguNayuktaM sannipAtasamutthe ca zRtazItaM prazasyate // bhavati / jejjhaTastu "tattvanekauSadhirasaprasAdaH kSIratAM gataH / zRtazItaviSayamAha-madyapAnAdityAdi / pUrva madAtyaye zI- sarvaprANabhRtAM tasmAt sAtmyaM kSIramihocyate" iti paThati, tam , atra tu madAtyayasamudbhate roge zatazItaM madAtyaye madAtya- vyAkhyAnayati ca-kSIratAM gataH kSIravaM praaptH| prANabhRtAM prANinAM yasamuddhate roge cobhayasminnapi zRtazItaM prayoktavyami- jarAyujAnAm / sAtmyaM nAma sukhaM yat karoti taducyate // 48 // tyarthaH // 42 // tatra sarvameva kSIraM prANinAmapratiSiddhaM jAtisAsnigdhaM svAdu himaM hRdyaM dIpanaM bastizodhanam // 43 // tmyAt, vAtapittazoNitamAnaseSvapi vikArezvavRSyaM pittapipAsAnaM nAlikerodakaM guru // viruddhaM, jIrNajvarakAsazvAsazoSakSayagulmonmAdo. udakaprasaGgena nArikelaphalasalilasyApi guNaM nidarzayannAha- daramUrchAbhramamadadAhapipAsAhadvastidoSapANDuroga. nigdhamityAdi / nArikelodakamISatpakkArdranArikelaphalAntarvati grhnniidossaashHshuulodaavrtaatisaarprvaahikaayonislilmityrthH| jejjhaTastu 'laghu' iti paThati, laghuvaM ca zIghra. rogagarbhAsAvaraktapittazramalamaharaM, pApmApahaM balyaM pariNAmitvamicchati // 43 // vRSyaM vAjIkaraNaM rasAyanaM medhyaM vayaHsthApanamAyuSya dAhAtIsArapittAsRjya madyaviSArtiSu // 44 // jIvanaM bRMhaNaM saMdhAnaM vamanavirecanAsthApanaM tulyatazItaM jalaM zastaM tRSNAcchardibhrameSu ca // / guNatvAcaujaso vardhanaM bAlavRddhakSatakSINAnAM kSudya vAyavyAyAmakarzitAnAM ca pathyatamam // 49 // ___ adhunA zRtazItasya zeSaviSayamAha-dAhetyAdi // 44 ||arocke pratizyAye praseke zvayathau kSaye // 45 // | sarveSAmeva samAnaguNAnAM kSIrANAM samAnakarma nirdeSTumAha tatretyAdi / sarvam assttvidhmpiityrthH| prANinAM jarAyujAnAm / mande'nAvudare kuSThe jvare netrAmaye tthaa|| jAtisAtmyAt manuSyAdijAtisukhakaratvAt / mAnaseSu vikAreSu vaNe ca madhumehe ca pAnIyaM mandamAcaret // 46 // rajastamaHsaMsargajeSu / jIrNajvaretyAdi jIrNazabdameke jvareNa saha iti jlvrgH| saMbananti, anye tu klamAntavarAdibhiH saha, jIrNalenaiteSu keSu rogeSu jalaM mandaM peyamityAha-arocake ityAdi / prAyeNa vAtapittAnubandho bhavatItyAhuH / harazabdo jvarAyAvat pratiSedhayitumazakyaM tAvadAcarediti mandArthaH / ayaM dibhiH klamAntaiH sarvaiH saha pratyekamabhisaMbadhyate / kAseti Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] suzrutasaMhitA / 201 - - -kAso'tra kaphakAsaM tyaktvA, zoSo'tra mukhakaNThatAlUnA, kSayo AvikakSIraguNamAha-AvikamityAdi / kaphAvahaM kaphakarAjayakSmA, gulmodarayorvAtapaittikayoH, mUrchAbhramamadapipAsAsu rm| kevalavAteSviti kevaleSvanAvRteSu, asaMyukteSvapItyarthaH / kaphAmarahitAsu, hRdayadoSANAM vAtapittaprAyANAM, pANDuroge vAta- anye khevaM paThanti-"AvikaM madhuraM snigdhamuSNaM pittakaphAvapittaprAye, grahaNIpradoSe jIrNAvasthAyAm , arzassu raktapittapraba. ham / guru zuddhe'nile pathyaM sekazcAnilazoNite"-iti / zuddha leSu, atisAre vAtapittazoNitaprAye pakkAvasthAyAM, pravAhikAyAM 'nile anAvRte, anilazoNite raktAvRte vAte, sekaH parivAtapittaprabalAyAM, garbhasrAve AmAnvayAdinA; raktapitta kaphapra. SekaH // 54||dhaane, amimAnye ca na deyam / balyaM mAMsopacayakaram , anye mahAbhiSyandi madhuraM mAhiSaM vahninAzanam // 55 // ojaso vardhanamiti; tanmate 'ojaso vardhanam' iti pATho'grena nidrAkaraM zItataraM gavyAt snigdhataraM guru|| bhavati / vRSyaM zukrajanakaM, vAjIkaraNaM zukrapravartanam , etena janakapravartakamityuktam / rasAyanaM satatopayogAt / medhyaM medhAjanaka mahiSIkSIramAha-mahAbhiSyandItyAdi / doSadhAtumalasrotapavitraM vA / pApmApahaM pApopazamanaM vizeSato gavyam / vayaH- sAmAta | sAmatizayakledaprAptijanakaM mahAbhiSyandi / gavyAt snigdhataraM sthApanaM jarayA binA / AyuSyaM AyuSe hitam / sandhAna | gokSIrAta snigdhataramityarthaH // 55||bhmsy / vamanavirecanAsthApanamiti vamanaM vamanadravyasaMyogi; uSNamaikazarpha balyaM zAkhAvAtaharaM pyH||56|| virecanaM sarakhAnmRdukoSThasya, 'recanadravyasaMyogAdvirecanam' ityanye; madhurAmlarasaM rUkSaM lavaNAnurasaM lghu|| AsthApanam AsthApanadravyasaMyogi, AsthApanaM nirUhaNamityanA azvAdikSIramAha-uSNamityAdi / ekazaphA azvAdayaH, ntaram / tulyaguNalAcaujaso vardhanamiti yAvanta evaujaso zaphaH khuraH / 'zAkhA bAhujaGke, tadvAtaharam' ityeke; 'zAkhA guNAstAvanta eva kSIrasyApi, tena testairevAtmaguNaisteSAM samA. raktAdayo dhAtavaH' ityanye / 'kAJjikasyeva prabhAvAdAdhAraprabhAvAca / nAnAmojaso guNAnAmabhivardhanam / jejjhaTastu 'gavyaM tu zItaM zAkhAyAM hanti, koSThe karoti' ityAmananti ||56||snigdhN madhuramavidAhi' iti paThati, zeSaM tu samaM; tanmate - gokSIrasyaiva guNAH // 49 // nAryAstu madhuraM stanyaM kaSAyAnurasaM himam // 57 // alpAbhiSyandi gokSIraM snigdhaM guru rasAyanam // | nasyAzyotanayoH pathyaM jIvanaM laghu dIpanam // raktapittaharaM zItaM madhuraM rspaakyoH||50|| ___ mAnuSaM kSIramAha-nAstvityAdi / AzzyotanamakSipUrajIvanIyaM tathA vAtapittanaM paramaM smRtam // Nam // 57||saamaanyen kSIrasya guNamabhidhAya gavyasyaiva viziSTaM guNakarma hastinyA madhuraM vRSyaM kaSAyAnurasaM guru // 58 // nirdizanAha-gokSIramityAdi / doSadhAtumalasrotasAM manda- snigdhaM sthairyakaraM zItaM cakSuSyaM balavardhanam // kledaprAptijanakamalpAbhiSyandi // 50 // - hastinIkSIramAha-hastinyA ityAdi / sthairyakara zarIradAgavyatulyaguNaM tvAjaM vizeSAcchoSiNAM hitam // 51 // yaMkaram , anye 'tAruNyasthApakam' ityAhuH ||58||diipnN laghu saMgrAhi zvAsakAsAsaMpittanut // prAyaH prAbhAtika kSIraM guru viSTambhi zItalam // 59 // ajAnAmalpakAyasvAt kaTutiktaniSevaNAt // 52 // rAjyA: somaguNatvAcavyAyAmAbhAvatastathA // nAtyambupAnAdhyAyAmAt sarvavyAdhiharaM pyH|| prAbhAtikaM kSIramAha-prAya ityAdi / viSTambho guDaguDA. ajAkSIraguNamAha-gavyatulyaguNamityAdi / guNazabdasta- shbdH|| 59||skaary phale vartate / atrAlpakAyakhAdayaH svarUpavizeSeNa na kSIra divAkarAbhitaptAnAM vyAyAmAnilasevanAt // 6 // pathyale hetavaH, teSAmalpakAyalAdInAmavyAdiSvapi saMbhavAt / ato vayameva kSIrapathyApathyavibhAge heturjAtivizeSo bhramaNAdi zramAna vAtanuva cakSuSyaM cAparAvikam // vizeSaca / sarvavyAdhiharaM sarvadoSaharam // 51 // 52 // | AparANikakSIramAha-divAkaretyAdi / aparAho dinAntarukSoNaM lavaNaM kiMcidauSTra svAdurasaM laghu // 53 // bhAgaH / vRddhAnumatI pAThAvimau // 6||shophgulmodraarshoghnN kRmikuSThaviSApaham // payo'bhiSyandi gurvAmaM prAyazaH parikIrtitam // 6 // idAnImauSTrakSIraguNamAha-rUkSetyAdi // 53 // - AmakSIramAha-paya ityAdi // 61 // bhAvikaM madhuraM nigdhaM guru pittakaphAvaham // 54 // tadevoktaM laghutaramanabhijyandi vai zutam // pathyaM kevalavAteSu kaasecaanilsNbhve|| pakkasya guNamAha-tadityAdi / zRtaM pakkam, Avartitami. 1 gokSIramanamiSyandi' iti paa0| 1zvAsakAsAmlapitta- tyarthaH / anabhiSyandi kiNcidbhissyndiityrthH|sub' iti pA0 / | varjayitvA liyA stanyamAmameva hi taritam // 12 // mu.saM.16 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna strIkSIre pAkaniSedhamAha-varjayitvetyAdi / striyAH stanyaM vipAke madhuraM vRSyaM vAtapittaprasAdanam // 69 // varjayitvA'nyadugdhAni zatAnyeva hitAni bhavantItyarthaH / tat balAsavardhanaM snigdhaM vizeSAdhi mAhiSam // strIbhavaM stanyamAmamakkathitameva hitam // 62 // mahiSIdadhyAha-vipAke ityaadi| balAsaH shlessmaa| snigdhapadadhAroSNaM guNavat kSIraM viparItamato'nyathA // balAsavardhanapadAbhyAM saha 'vizeSAt' iti saMbadhyate // 69 // teSAM sarvakSIrANAmeva dohanakAladhArApAtoSNAnAM guNavizeSaM vipAke kaTu sakSAraM guru bhedyauSTikaM dadhi // 70 // nirdizannAha-dhAroSNamityAdi / guNavat guNAnvitaM, vipa- vAtamIsi kuSThAni kRmIn hantyudarANi c|| . rItamaguNavat, ato'nyatheti dhAroSNaM yanna bhavati / uSTrIdadhyAha-vipAke ityAdi / sakSAramISarakSAram ||70||tdevaatishutN zItaM guru bRMhaNamucyate // 63 // kopanaM kaphavAtAnAM durnAmnAM cAvikaM dadhi // 71 // __ atipakvamAha-tadityAdi / bRMhaNaM dehavRddhikaram // 63 // rase pAke ca madhuramatyabhiSyandi doSalam // aniSTagandhamamlaM ca vivarNa virasaM ca yat // meSIdadhyAha-kopana mityAdi / durnAmAni arzAsi / doSala. vayaM salavaNaM kSIraM yazca vigrathitaM bhavet // 64 // mapathyatvena vikArakAri // 71||iti kssiirvrgH| dIpanIyamacakSuSyaM vADavaM dadhivAtalam // 72 // . kIdRzaM kSIraM vaLamityAha-aniSTetyAdi / vivaNa zuklAda- sakSamuSNaM kaSAyaM ca kaphamUtrApahaM ca tat // rNAntaramApannam / virasaM madhurAdanyarasam / vigrathitamamlAdidra- azvAdadhyAha-dIpanIyamityAdi / vADavamAzvam ||72||vysNyogen vigrathitAvayavaM, yalloke vinaSTamiti prasiddham // 64 // snigdhaM vipAke madhuraM balyaM saMtapaNaM guru|| atha ddhivrgH| cakSuSyamadhyaM doSaghnaM dadhi nAryA guNottaram // dadhi tu madhuramamlamatyamlaM ceti; tatkaSAyAnu- mAnuSIdadhyAha-snigdhamityAdi / cakSuSyamadhyaM zreSThaM cakSuSyarasaM snigdhamaSNaM pInasaviSamajvarAtisArArocaka-mityarthaH / guNottaraM guNotkRSTam // 73 ||muutrkRcchrkaashyophN vRSyaM prANakaraM maGgalyaM ca // 65 // | laghu pAke balAsaghnaM vIryoSNaM paktinAzanam // 74 // atha dadhimedAnAha-dadhItyAdi / etena triprakAraM dadhyu. kaSAyAnurasaM nAgyA dadhi vacauvivardhanam // tam / sAmAnyadadhiguNamAha-tadityAdi / uSNamuSNavIryam / hastinIdadhyAha-ladhvityAdi // 74 ||vRssyN zukrakaram / maGgalyaM mAlahetuH / anye tvevaM paThanti-'dadhi dadhInyuktAni yAnIha gavyAdIni pRthaka pRthak // 75 // tu madhura sRSTamUtrapurISaM gurvamlamabhiSyandi zleSmapittazophavardhanaM kAryApahaM rocanaM maGgalyaM ca, tadeva coddhRtasAraM grAhyanabhiSyandi | vijJeyamevaM sarveSu gavyameva guNottaram // ca, sasaraM kaphamedaHzukrakRt , tridoSakRnmandajAtam' iti // 65 // sarveSAM godadhi zreSThamityAha-dadhInItyAdi / evametena mahAbhiSyandi madhuraM kaphamedovivardhanam // prakAreNa, evAvadhAraNe // 75 // - . vAtaghnaM kaphakRt khigdhaM bRMhaNaM nAtipittakRt // 76 // kaphapittakRdamlaM syAdatyamlaM raktadUSaNam // 66 // kuryAdbhaktAbhilASaM ca dadhi yat suparighutam // atha griprakArasyApi dano guNamAha-mahetyAdi / mahA vastrAdigAlitadadhiguNamAha-vAtaghnamityAdi / suparinutaM bhiSyandIti pUrvavadyAkhyeyam // 66 // suSTha gAlitaM vastrAdibhiH // 76 // -' vidAhi sRSTaviNmUtraM mandajAtaM tridoSakRt // mandajAtaguNamAha-vidAhItyAdi / tridoSakaditi doSAna zRtAt kSIrAtu yajjAtaM guNavadhi tat smRtam 77 vAtapittazleSmANaH karotIti doSakRditi siddhe trigrahaNametajjA- vAtapittaharaM rucya dhAtvagnibalavardhanam // payati yanmandajAtaM dadhi trInapi doSAn yogapadyena tulyabala kvathitakSIrajAtasya dano guNamAha-zRtAdityAdi ||7||khen ca kopayati, na punaH paripATyA hInAdhikabhAvena vA / - danaH saro gururvRSyo vizeyo'nilanAzanaH // 78 // snigdhaM vipAke madhuraM dIpanaM balavardhanama // 67 // vahnarvighamanazcApi kphshukrvivrdhnH|| vAtApahaM pavitraM ca dadhi gavyaM rucipradam // dadhyavayavavizeSANAM guNavizeSaM darzayannAha-dana ityAdi / godadhyAha-snigdhamityAdi // 6 // saraH dana uparitano bhAgaH snehabahula: 'tara' iti prasiddhaH / vahe. dadhyAja kaphapittanaM laghu vAtakSayApaham // 68 // vidhamanaH agninAzanaH / vRSyaH zukravardhana iti cobhayamativRddhidurnAmazvAsakAseSu hitamagnezca dIpanam // karatvaprAptaye; etena janakapravartakamuktam // 78||ajaaddhyaah-ddhyaajmityaadi // 6 // 1 'sakSAramamlaM medhuSTrijaM' iti pA0 / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] suzrutasaMhitA / 203 dadhi tvasAraM rUkSaM ca grAhi viSTambhi vAtalam 79 / naiva takra kSate dadyAnnoSNakAle na durbale // dIpanIyaM laghutaraM sakaSAyaM rucipradam // na mUrchAbhramadAheSu na roge raktapaittike // 86 // uddhRtasnehasya dano guNamAha-dadhItyAdi / asAraM sArara ___ tasya takrasya niSedhaviSayamAha-naivetyAdi / uSNakAle hitam / viSTambhIti savAtatodazUlA malasyApravRttirviSTambhaH | anye 'viSTambho guDaguDAzabdaH' iti prAhuH // 79 // zItakAle'gnimAnye ca kaphottheSvAmayeSu ca // mArgAvarodhe duSTe ca vAyau takaM prazasyate // 87 // zarISmavasanteSu prAyazo dadhi garhitam // 8 // keSu prazastamityAha-zItakAla ityAdi / mArgAvarodhe srotaHhemante zizire caiva varSAsu dadhi zasyate // zodhakatvAt / duSTe ca vAyau vikRte vAte; sa ca prAyaH koRtubhedena heyopAdeyatAmAha-zaradityAdi. // 80 // SThastho jJeyaH // 87 // tRSNAklamaharaM mastu laghu srotovizodhanam // 81 // tat punarmadhuraM zleSmaprakopaNaM pittaprazamanaM ca; amlaM kaSAyaM madhuramavRSyaM kaphavAtanut // amlaM vAtaghnaM pittakaraM ca // 88 // prahlAdanaM prINanaM ca bhinatyAza malaM ca tt|| takrasya rasavizeSeNa guNavizeSamAha-tadityAdi // 88 // balamAvahate kSipraM bhaktacchandaM karoti ca // 82 // vAte'mlaM saindhavopetaM, svAdu pitte sazarkaram // khAdvamlamatyamlakamandajAtaM pibettakaM kaphe cApi vyoSakSArasamanvitam // 89 // tathA zRtakSIrabhavaM sarazca // saMyogavizeSeNa tridoSaharakhamAha-vAte ityAdi // 89 // asAramevaM dadhi saptadhA'smin grAhiNI vAtalA rUkSA durjarA takrakUrcikA // varge smRtA mastuguNAstathaiva // 83 // tasya hevantarvigrathitasya ghanIbhUtAvayavasya khaguNAn iti ddhivrgH| nirdizannAha-prAhiNItyAdi / vinaSTaM takaM ghanAvayavaM taka. mastuguNamAha-tRSNetyAdi / mastu adhodadhi jalamidhaH | kuuaackaa|tcc saptavidhaM dadhibhedAt ; anye tu dadhitakrajamedena mastu takrAllaghutaro maNDaH kRrcikaaddhitkrjH||90|| dvividhamicchanti / malaM mUtrapurISam / bhakacchandaM bhojanAbhilA- idAnI takrAddadhimastunastathA takramastuno'pi vizeSa guNeSu Sam // 81-83 // darzayannAha-takrAdityAdi / maNDo mastukaH; kUrcikAbhUtaM yaddadhi . atha tkrvrgH| takaM ca tAbhyAM jAto yo maNDaH sa takrAllaghutaraH, prAkRtadadhi jAtaM punarmastu lAghavAttakasamameva / anye vevaM paThanti, takraM tu madhuramaglaM kaSAyAnurasamuSNavIrya laghu | 'dadhikUrcikatakrajaH' iti / tatra prAkRtadadhijaH, kUrcikIbhUtadarUkSamagnidIpanaM garazophAtisAragrahaNIpANDurogA dhijaH, kUrcikIbhUtatakraja iti mastutrayasaMgrahaH / 'takratulyo dadhiplIhagulmArocakaviSamajvaratRSNAcchardipraseka- | maNDo viSTambhArucinAzana' iti ca kvacit paThyate / prAkRtamastu zalamedAzleSmAnilaharaM madhuravipAka hRdya mUtrakRca grISmAdividAhena sujAtasya dano'ccho bhAga ucyate // 9 // cchrasnehavyApatprazamanamavRSyaM ca // 84 // guruH kilATo'nilahA puMstvanidrApradaH smRtH|| atha takraguNAnAha-takramityAdi / garaM kRtrimaM viSaM, sadA. bhAvinaM varjayitvA'nye viSamajvarAH, praseko lAlAsrAvaH / sneha takrakUrcikAprastAve kSIrakUrcikAmAha-gururityAdi / kUrcivyApat snehAtiyogAyogasamuttho vikAraH / avRSyam azukralam / kIbhUtakSIrasya ghanabhAgaH kilATaH; yaM lokAH kSIrAMzumityAhuH, taca tantrAntare trividhaM-"rUkSamoddhRtasnehaM yatazcAnuddhRtaM | sUdAstu 'kilATI' iti / puMstvaM zukram ||ghRtm / tatraM doSAmibalavitrividhaM tat prayojayet" (ca. ciM. madhurau bRMhaNau vRSyau tadvatpIyUSamoraTau // 91 // a. 14)-iti / tantrAntare sarveSAmevaiteSAM pRthagguNopavarNanaM pIyUSamoraTAvAha-madhurAvityAdi / tadvaditi kilaatttulyau| kRtam // 84 // pIyUSaH sadyaHprasUtAyA goH kSIraM saptAhaM yAvat, tadeva saptAhAt manthanAdipRthagbhUtasnehamodakaM ca yat // parato yAvat prasannatAM na gacchati tAvat 'moraTa' ityucyate / nAtisAndradravaM takaM svAdvamlaM tuvaraM rse|| jejaTastu 'vinaSTakSIrabhavaM mastu moraTam' ityAha // 11 // * yattu sasnehamajalaM mathitaM gholamucyate // 85 // navanItaM punaH sadyaskaM laghu sukumAraM madhuraM kaSA yamISadamlaM zItalaM medhyaM dIpanaM hA saMgrAhi pittAatha kIhaka takraM yasyAyaM guNanirdezaH kRtaH ? ucyate milaharaM vRSyamavidAhi kSayakAsavaNazoSArtho'rdimanthanAdItyAdi / gholamAha-yattvityAdi / tattu dadhiguNameva / sasnehaM sajalamudazvit tadguNAstu mtaantraadboddhvyaaH||85|| 1 'sujAtasyApi' iti pA0 / Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsavalitA [sUtrasthAna A wwwwwwwwwwwwwwww tApaha, cirosthitaM guru kaphamedovivardhanaM balakaraM yathA'vikSIre, ata eva zItavIryamityuktam / anabhiSyandIti bRhaNaM zoSaghnaM vizeSeNa bAlAnAM prazasyate // 92 // atreSadarthe na tena, alpAbhiSyandItyarthaH etena doSadhAtumala sadyaska navanItamAha-navanItamityAdi / sadyaskaM sadyobha- srotasAM mandakledaprAptijananam / snehanaM snigdhalApAdakam / udA. yam / sukumAraM dehasaukumAryakaram / saMgrAhi prabhAvAttakAvayava- vAdiprazamanaM nirAmANAmeva natu sAmAnAm / jvarasya jIrNasya saMbandhAca, ata evAmlam / cirotthitasya navanItasya guNa. prazamanaM zAntikaramityarthaH / smRtyAdibhirbalAntaiH saha karazabdaH mAha-gurvityAdi / balakaramojaskaram / bRMhaNaM dehopacayakaram / pratyekamabhisaMbadhyate / smRtiH atItasmaraNam ; anAgatajJAnaM vizeSeNAtizayene tyarthaH // 92 // matiH, medhA pranthadhAraNazaktiH; kAntiH zobhA; lAvaNyaM rUpAkSIrotthaM punarnavanItamutkRSTasnehamAdhuryamatizItaM tizayaH; saukumArya mArdavamaGgAnAm ; ojo hRdisthitaM dhAtudhAma; saukumAryakaraM cakSuSyaM saMgrAhi raktapittanetrarogaharaM tejaH parAkramaH, anye prabhAmAhuH, sA ca mahApaJjikAyAM prasAdanaM ca // 93 // niSiddhA; balamupacayaH / medhyaM pavitram / vayaHsthApanamiti yAvakSIramathanotthitasya navanItasya guNamAha-kSIrotthamityAdi / devAyuH pramitaM tAvadevAyuH sthApayatyanAbAdham / pApAdIni hanti prabhAvAt / rakSonnaM rAkSasabhayaharam / 'tridoSApakarSaNam' iti dadhyutthitanavanItApekSayA utkRSTe snehamAdhurye yasmin tattathA / atizItamapi tadapekSayaiva / prasAdanaM ceti raktapittanetrarogayoH / kecit paThanti, sa tu nAtiprasiddhaH pAThaH / tatrApi vAtapittaprasAdanasthAne 'varNaprasAdanIyam' iti kecit paThanti // 93 // saMbaddhasyaiva kaphasya hantRtvaM, natu kevalasya // 96 // saMtAnikA punarvAtanI tarpaNI vRSyA balyA vipAke madhuraM zItaM vAtapittaviSApaham // cakSuSyamayaM balyaM ca gavyaM sarpirguNottaram // 97 // snigdhA rucyA madhurA madhuravipAkA raktapittaprasAdanI gurvI ca // 94 // sAmAnyena ghRtaguNamabhidhAya gavyaghRtasya vizeSaguNamAhakSIrotthanavanItaprasaGgena kSIrotthasaMtAnikAmAha-saMtAnike vipAka ityAdi vipAke ityAdi / cakSuSyamamyamiti sarvacakSuSyazreSThamityarthaH / tyAdi / saMtAnikA kSIrasyopari styAno bhAgaH kSIrasaira ityarthaH / guNottara guNotkRSTam // 97 // tarpaNI tRptijanikA // 14 // Aja ghRtaM dIpanIyaM cakSuSyaM balavardhanam // vikalpa eSa dadhyAdiH zreSTho gvyo'bhivrnnitH|| kAsa zvAsa kSaye cApi pathya pAkaca tallaghu 98 vikalpAnavaziSTAMstu kSIravIryAtsamAdizeta 95 bhAjaM ghRtamAha-AjamityAdi // 98 // iti tkrvrgH| / madhuraM raktapittanaM guru pAke kaphAvaham // nanu cASTAnAM kSIrANAM nirdiSTatvAdiha takramastutakakUrcikAki. vAtapittaprazamanaM suzItaM mAhiSaM ghRtam // 99 // lATapIyUSamoraTanavanItasaMtAnikAdayaH kasya kSIrasyoktA ityA mAhiSaghRtamAha-madhuramityAdi // 99 // ha-vikalpa ityAdi / vikalpo bhedaH prakAraH / dadhi Adiryasya sa dadhyAdiH / gavya iti gorev| abhivarNitaH kthitH| na puna. auSTra kaTu ghRtaM pAke zophakrimiviSApaham // rajAviprabhRtInAM, yataH zreSThaH sarvebhyaH pradhAnam / tat kimajA- dIpanaM kaphavAtaghnaM kuSThagulmodarApaham // 10 // dInAM dadhyAdi na saMbhavatItyAha-vikalpAnityAdi / avaziSTAn auSTraghRtamAha-auSTramityAdi // 10 // urvaritAn / kSIravIryAditi kSIraivIrya kSIraguNa ityarthaH / yathA pAke ladhdhAvikaM sarpina ca pittaprakopaNam // 'jAdInAM kSIraguNastadanuguNastattakAdiguNo vAcya ityarthaH // 95 // kaphe'nile yonidoSe zoSe kampe ca taddhitam 101 atha ghRtm| AvikaghRtamAha-pAke ityAdi // 1.1 // ghRtaM tu madhuraM saumyaM mRdu zItavIryamanabhiSyandi snehanamudAvonmAdApasmArazUlajvarAnAhavAtapitta pAke laghUSNavIrya ca kaSAyaM kaphanAzanam // prazamanamagnidIpanaM smRtimatimedhAkAntisvaralAva. dIpanaM baddhamUtraM ca vidyAdaikazaphaM ghRtam // 102 // NyasaukumAryojastejobalakaramAyaSyaM vayaM medhyaM va AzvaghRtamAha-pAke ityAdi / aikazarpha ghRtamazvAyA ghRtayAsthApanaM gurucakSuSyaMzleSmAbhivardhanaM pApmAlakSmI- mityarthaH // 102 // prazamanaM viSaharaM rakSoghnaM ca // 96 // cakSuSyamadhyaM strINAM tu sarpiH syAdamRtopamam // atha dhRtamAha-ghRtaM khityAdi / ete sAmAnyaghRtasya guNAH, vRddhiM karoti dehAnyorlaghupAkaM viSApaham 103 anye tu gavyasyaiveti guNazreSThatvAdityAhuH / saumyatvamuSNe'pi mAnuSIghRtamAha-cakSuSyamityAdi / cakSuSyamabhyaM sarvacakSu dhyazreSTham // 1.3 // 1 'kaphamedovilayanaM' iti pA0 / 2 kSIrasa' iti pA0 / 3 'kSIrasya vIrya guNa ityarthaH' iti pA0 / 1'zophe' iti paa| Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| 205 kaSAyaM baddhaviNmUtraM tiktamagnikaraM laghu // nanaM yoniziraHkarNazUlaprazamanaM garbhAzayazodhanaM ca, hanti kAreNavaM sarpiH kaphakuSThaviSakrimIn 104 tathA chinnabhinna viddhospiSTacyutamathitakSatapicitahAstinaghRtamAha-kaSAyamityAdi / kAreNavaM hAsti- bhagnasphuTitakSArAgnidagdhavizliSTadAritAbhihatadurbhanam // 104 // samRgavyAlavidaSTaprabhRtiSu ca pariSekAbhyaGgAvagAhA. kSIraghRtaM punaH saMgrAhi raktapittabhramamUrchApraza- diSu tilatailaM prazasyate // 112 // manaM netrarogahitaM ca // 105 // tadvastiSu ca pAneSu nasye karNAkSipUraNe // kSIrotthaghRtaguNamAha-kSIraghRtamityAdi / kSIramathanAt samu- annapAnavidhau cApi prayojyaM vAtazAntaye 113 dbhUtanavanItotthitaM ghRtaM kSIraghRtam / saMgrAhi prabhAvAt / bhramaH jaGgamasnehottamaM ghRtaM nirdizya sthAvarasnehottamaM tailaM guNakarmabhyAM cakrArUDhasyeva / mUrchA cetnaacyutiH|| 105 // nirdizanAha-tailamityAdi / tileSu bhavaM tailaM tilatailam / sarpirmaNDastu madhuraH saro yonizrotrAkSizirasAM AneyamuSNamiti prabhA AgneyI na coSNA, kSAra uSNaH saumyazca, zUlano bastinasyAkSipUraNekhUpadizyate // 106 // matsyA uSNA na khAneyAH, ata evAgneyamuSNamityubhayamuktam / bUM ghRtamaNDasya guNamAha-sarpimaNDasvityAdi / vilInaghRtasya haNaM dhAtupuSTikaralena zarIradAyAvahalAta; na ca lekhanakhamapyasya ghanIbhUta uparitano bhAgo maNDaH // 106 // | viruddhaM, medoharatvAt / na khalu tailaM medoghnamapi mAMsaM na karoti, sarpiH purANaM saraM kaTuvipAkaM tridoSApahaM mUcrchA- pratiniyatazaktivAdvyANAm / prINanaM tRptijanakam / vyavAyi madonmAdodarajvaragarazoSApasmArayonizrotrAbhi apariNatameva vyApya dehaM pcyte| sUkSmaM sUkSmasrotonusAri / vizada zira zUlanaM dIpanaM bastinasyapUraNeSupadizyate 107 nirmlm| vikAsi sandhibandhavimocakam / vRSyaM zukralam , anye tu dhAtupoSaNakaraNAdRSyaM, sadyaH punaravRSyameva / yaduktaM jAtU. bhavati cAtra- . karNena-'azukrArthe tailalavaNam' iti / lakprasAdanamabhyaGge purANaM timirazvAsapInasajvarakAsanut // bhojane ca / varNo gaurAdiH / blkrmutsaahkrm| cakSuSyaM pariNAme, maccha kuSThaviSonmAdagrahApasmAranAzanam // 108 // na ta paraNena / lekhanaM medoharam / anilabalAsakSayakaramiti (ekAdazazataM caiva vatsarAnuSitaM ghRtam // militavAtabalAsayoH kSayakara, na kevalasya vAtasya na ca kevalasya rakSoghnaM kumbhasarpiH syAt pairatastu mahAghRtam 109 zleSmaNaH; athavA kSayo mArgaH, anilblaassrotHshodhnmityrthH| peyaM mahAghRtaM bhUtaiH kaphaghnaM pavanAdhikaiH // | azitapittajananam jalpatanUkaraNapittayorjanakaM, zitaM hi tanUkabalyaM pavitraM medhyaM ca vizeSAttimirApaham // 110 // raNaM, natrISadarthe, tenAlpatanUkaraNamiti labhyate; kecidazitamiti sarvabhUtaharaM caiva ghRtametat prazasyate // 111 // ) pRthaka paThanti, tacca mahApaJjikAyAM dUSitam / chinnaM dvidhAiti ghRtvrgH| bhUtaM, bhinnaM vidAritaM, viddhaM sUcyAdibhiH, utpiSTaM cUrNitaM, cyutaM purANaghRtaguNamAha-sarpirityAdi / purANaM dazavarSasthitam / sthAnAdadhogataM, mathitaM viloDitaM, kSatamuraHkSatAdi, piccitaM viSarudhiramadyajA madAstrayaH, garaH saMyogaviSam / pUraNe'kSipU- cippaTIbhUtaM 'cirpitaM' iti loke, bhagnaM sandhimuktAdimedaM, raNe / ekAdazazatamiti ekAdazottaraM zatamityarthaH / bhUtaiH sphuTitaM bahudhA khaNDIbhUtaM, vizliTaM sandhivizleSamAtrayukaM, dAritaM prANibhiH / AcAryastu 'kaumbhaM tu zatavatsaram' ityAha / ayaM sphATi(Di)tamityarthaH, abhihataM laguDAdibhiH, durbhamaM cUrNitApATho nibandheSu na dRzyate, asmAbhistu bahuvaidyapaThitavAt tipAtitaM majjAnugatAdikaM kRcchrasAdhyaM duSThaM bhamaM, mRgavyAlavidaSTa paThitaH // 107-111 // duSTamRgabhakSitam / pariSekaH aGgopari tailadhArAdinipAtaH, atha tailAni / abhyaH prasiddhaH, avagAho'pakrIDanam / annapAnavidhAviti tailaM tvAneyamuSNaM tIkSNaM madhuraM madhuravipAkaM vidhau saMskaraNe // 12 // 113 // bRhaNaM prINanaM vyavAyi sUkSmaM vizadaM guru sara vikA. eraNDatailaM madhuramuSNaM tIkSNaM dIpanaM kaTu kaSAsi vRSyaM tvakuprasAdanaM medhAmArdavamAMsasthairyavarNabalakaraM cakSuSyaM baddhamUtraM lekhanaM tiktakaSAyAnurasaM yAnurasaM sUkSmaM srotovizodhanaM tvacyaM vRSyaM madhura vipAkaM vayaHsthApanaM yonizukravizodhanamArogyamepAMcanamanilabalAsakSayakaraM kriminamazitapittaMja | dhAkAntismRtibalakaraM vAtakaphaharamadhobhAgadoSa. 1 'kaTupAki' iti pA0 / 2 'tatparaM tu' iti pA0 / haraM ca // 114 // 3 'pAcanaM' iti hastalikhitapustake na paThyate / 4 hArANacandrastu | | eraNDatailasya guNakarmANyAha-eraNDatailamityAdi / adhobhA. 'azItapittajananaM' iti paThati, vyAkhyAnayati ca-'zItapitto gadoSahara virecanena doSaharamityarthaH // 114 // tpattipratibandhItyazItapittajananaM, namazcAsya virodhavAcitvAt / etadabhyajanazIlAnAM zItapittaM na jAyata iti niSkarSaH' iti / 1 majabuDanaM' iti pA0 / - Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna nimbAtasIkusumbhamUlakajImUtakavRkSakakRtavedha- tuvarakabhallAtakataile uSNe madhurakaSAye tiktAnArkakampillakahastikarNapRthvIkApIlukarajeGgudI zi-nurase vAtakaphakuSThamedomehakRmiprazamane 'ubhayatogusarSapasuvarcalAviDaGgajyotiSmatIphalatailAni tI- bhAgadoSahare ca // 122 // kSNAni laghUnyuSNavIryANi kaTUni kaTuvipAkAni tuvarakAditailamAha-tuvaraketyAdi / tuvarakaM pazcimArNavasarANyanilakaphakRmikuSThapramehazirorogApaharANi tIrajAtamAhuH / taduktaM,-"patraistu kezarAkAraiH kapitthasadRzaiH ceti // 115 // phalaiH / vRkSastuvarako nAma pazcimArNavatIrajaH" iti / ubhayanimbAdiphalasnehaguNAnAha-nimbetyAdi / jImUtako deva- | tobhAgadoSahare ceti vamanena virecanena cetyarthaH // 122 // dAlI, vRkSakaH kuTajaH, kRtavedhanaH kozAtakI, arkaH prasiddhaH, saraladevadAruzizapAgurugaNDIrasArasnehAstikampillako recanikaH, hastikaNe mahAparNo 'bhUpalAza' ityucyate, ktakaTakaSAyA duSTavaNazodhanAH kRmikaphakuSThAnilaanye raktairaNDamAhuH, pRthvIkA kRSNajIrakaH, pIluH prasiddhaH, harAzca // 123 // karajo vRkSakarajaH, iDadI kaNTakI(ka)vRkSaH prasiddhaH, anye sArasnehAnAha-saraletyAdi / saralAdayaH prasiddhAH / putrajIvakamAhuH, zigruH zobhAjanaphalaM, suvarcalA sUryAvartaH, gaNDIraH sArapradhAnastaruvizeSaH / sArasvantargataH pradhAnabhUviDaGgaH kRmihA, jyotISmatI kAkamardanikA / nimbatailaM tatrA-togavizeSaH // 2 // ntare palitaharamuktam , ihApi sAmAnyena zirorogApaharalena tumbIkozAmradantIdravantIzyAmAsaptalAnIli. palitaharakhamucyate // 115 // kAkampillakazahinIhAstiktakaTukaSAyA adho. vAtaghnaM madhuraM teSu kSaumaM tailaM balApaham // bhAgadoSaharAH kRmikaphakuSThAnilaharA duSTavaNazo. kaTupAkamacakSuSya snigdhoSNaM gurupittalam 116 dhanAzca // 124 // kRmighnaM sArSapaM tailaM kaNDakuSThApahaM lghu|| tumbyAdInAM snehamAha-tumbItyAdi / tumbI tiktAlAbuH, kaphamedonilaharaM lekhanaM kaTu dIpanam // 117 // kozAmraH 'kozamba' iti prasiddhaH, dantI dantinI, dravantI kRmighnamiGgudItailamIpattiktaM tathA laghu // zambarI, zyAmA vRddhadArukaH, saptalA sAtaleti prasiddhA, nIlinI kuSThAmayakRmiharaM dRSTizukrabalApaham // 118 // zrIphalikA, kampillakaH prasiddhaH, zajinI zvetazrIphalikA, vipAke kaTukaM tailaM kausumbhaM sarvadoSakRt // anye yavatikkAbhedamAhuH / adhobhAgadoSaharA iti virecanena raktapittakaraM tIkSNamacakSuSyaM vidAhi ca // 119 // | doSaharA ityarthaH // 124 // eSu keSAMcit sAmAnyaguNAdvizeSaM nirdizannAha-vAtaghna. | yavatikAtailaM sarvadoSaprazamanamIpattikamagnidImityAdi / kSaumamiti atasIbhavam // 116-119 // panaM lekhana medhyaM pathyaM ca // 125 // kirAtatiktakAtimuktakabibhItakanAlikerako. yavatiktAtailamAha-yavatiktAtailamityAdi / yavatiktA yavalAkSoDajIvantIpriyAlakarbudArasUryavallItrapusairvAru. kSetreSu jAyate tiktasaptASTapatrA 'yantikA' iti prasiddhA 125 kakarkArukUSmANDaprabhRtInAM tailAni madhurANi madhura- ekaiSikAtailaM madhuramatizItaM pittaharamanilapravipAkAni vAtapittaprazamanAni shiitviiryaannymissyaabhivrdhn| kopaNaM zleSmAbhivardhanaM ca // 126 // ndIni sRSTamUtrANyagnisAdanAni ceti // 120 // ekaiSikAtailamAha-ekaiSikAtailamityAdi / ekaiSikA avikaTUnyabhidhAya madhurANi nirdizannAha-kirAtetyAdi / ati- karaNI 'pAThA' iti loke, trivRditi jejjhaTaH // 126 // muktaka AvantakaH, kolo badaramajjA, akSoDa uttarApathe| sahakAratalamIpattiktamatisagandhi vAtakaphadaraM prasiddhaH, jIvantI svarNajIvantIphalaM, priyAlaH prasiddho madhurA rUkSaM madhurakaSAyaM rasavannAtipittakaraM ca // 17 // mlaphalaH, karbudAraH kAJcanAraH; sUryavallI arkapuSpI, 'sUryAvartabhe ___ AmratailamAha-sahakAratailamityAdi / sahakAratailamAmrataidaH' ityanye, suvarcalAyAH pUrvameva paThitakhAt; trapusa karkaTIphalaM lam / tacca 'Amrasya taruNaphalavRntabhaGgamAvata eva jAtam' iti 'triSuDI' iti loke, ervAruISmakarkaTikA, karkAru vADavaM gayI, 'tatphalamajjasnehaH' ityanye // 127 // trapusam / prabhRtigrahaNAt kAliGgAdInAM grahaNam / agnisAdanAni agnimAndyakarANi / kirAtatiktakAdInAM tiktAnAmapi madhurANi | phalodbhavAni tailAni yAnyuktAnIha kAnicita // tailAni pratyakSadRSTavAt // 120 // guNAn karma ca vijJAya phalAnIvaM vinirdizet 128 madhukakAzmaryapalAzatailAni madharakaSAyANi ka- phalAnAmAnantyAt phalaguNAtideza taile'pyAha-phalodbhavAphapittaprazamanAni // 121 // nItyAdi / iha jagati / phalAnIveti phalasadRzaguNAH karmANi madhUkAdInAM tailAnyAha-madhUkelyAdi / palAzaH kiMzukaH 121/ 1 'phalavattvani nirdizet' iti pA0 / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| 207 - cetyarthaH; athavA iha tailavarge yAni kAnicit phalodbhavAni zodhanaM duSTavaNasya / ropaNaM zuddhavraNasya / cakSuSyaM cakSuSe hitam / tailAnyuktAni tAni tAvaduktaguNakarmabhyAmeva jJeyAni, zeSANi prasAdanaM cakSuSodehasya ca / hAdi sukhakAri / tridoSazamanamiti tu phalatailAni phalasya guNAn karma ca vijJAya phalAnIva vini- yadyapi zaityaraukSyalAghavairvAtakArilaM madhuratvAdinA ca kaphakA dizedityarthaH / kecittu 'yAnyuktAnIha kAnicit' ityasya sthAne rivaM tathA'pi dravyaguNobhayaprabhAvAtridoSaghnatvam // 132 // 'yAnItyuktAni kAnicit' iti paThanti, zeSaM ca samam / taca pauttikaM bhrAmaraM kSaudraM mAkSikaM chAtrameva c| subodham // 128 // Aya'mauhAlakaM dAlamityaSTau mdhujaatyH|| 133 // yAvantaH sthAvarAH snehAH smaasaatprikiirtitaaH|| | tadbhedAnAha-pauttikamityAdi / piGgalA mahatyo makSikAH sarve tailaguNA jJeyAH sarve cAnilanAzanAH // 129 // puttikAH, tadbhavaM pauttikam ; anye 'mazakopamA makSikAH kRSNasarveSAM sthAvarANAM snehAnAM tilatailaguNavamAha-yAvanta varNAH puttikAH' iti vadanti / bhramarAH prasiddhAH, tadbhavaM ityAdi / sarve tailaguNA jJeyA iti etena tilataile ye keciddharmAH bhrAmaram / makSikAH piGgalA eva khalpAH kSudrAH, tadbhavaM yAni ca kAnicit karmANi tAnyapareSvapi taileSu vartanta ityuktaM, kSaudram / piGgalavarNA mahatyo makSikAstadbhavaM mAkSikam ; anye na tu sarve tilatailadharmAH sarvANi tilatailakarmANi; anye tu "atyalpA makSikAH' ityAhuH / pItakapiGgalA 'baga' iti loke guNazabdena sarvasAdhAraNI snigdhatAmAhuH // 129 // yat kurvanti chatrakAkAra haimavate vane mAlavavane ca tacchAtram / sarvebhyastviha tailebhyastilatailaM viziSyate // "madhukavRkSapuSpebhyo jaratkArvAzramodbhavAH / sravantyArthya madhu niSpattestahuNatvAcca tailatvamitareSvapi // 130 // prAhuH zvetakaM mAlave janAH // tIkSNatuNDAstu yAH pItavarNAH tilatailaprAdhAnyakathanadvAreNetareSAM tailAnAmapi tailakhamAha- ssttpdsnnibhaaH| arghA nAma ca tadbhUtamArghyamityapare jaguH"sarvebhyasvityAdi / niSpattariti yathA tailaM tilAnAM niSpadyate | iti / uSNena shaaye na virudhyte| yaduktaM,-"madhUnyuSNairvirutathaivairaNDAditailamapIti niSpattisAmyAdityarthaH / tadguNatvAcceti dhyante'nyatrAAt"-iti / uddAlakAH kapilakITAH khalpAH kaizcittilatailakarmamiH kaizcittilatailadharmazca samAnatvAt // 130 // prAyazo valmIkeSvantarmadhu cinvanti, tadbhavamauddAlakam / .. grAmyAnUpaudakAnAM ca vasAmedomajjAno gurUSNa- dAlamiti dalaM patraM, taduparisthitaM dAlam ; anye tu kapilA madhurAvAtaghnAH,jAGgalaikazaphakravyAdAdInAM laghazI- eva khalpatarA makSikAH prAyeNa vRkSakoTarodbhavA 'dalA' ityutakaSAyA raktapittanAH, pratudaviSkirANAM zleSma- cyante, tadbhavaM dAlamiti // 133 // mAH / tatra ghRtatailavasAmedomajAno yathotsaraM guru- vizeSAtpauttikaM teSu rUkSoNaM saviSAnvayAt // vipAkA vAtaharAzca // 131 // vAtAsvapittakRcchedi vidAhi madakRnmadhu // 134 // ___iti tailvrgH| paicchilyAt svAdubhUyastvAdbhAmaraM gurusaMzitam // snehasamAnatvAdvasAdiguNakarmAha-grAmyetyAdi / grAmyA gavo- kSaudraM vizeSato zeyaM zItalaM laghu lekhanam // 135 // STrabastAdayaH, AnUpA mahiSAdayaH, audakA mtsyaadyH,| jAGga- tasmAllaghuta letyAdi jAGgalA eNAdayaH, ekazaphA azvAdayaH, kravyAdA zvAsAdiSu ca rogeSu prazastaM tdvishesstH||136 // vyAghrAdayaH / pratudetyAdi pratudAH kapotapArAvatAdayaH, viSkirA | svAdupAkaM guru himaM picchilaM raktapittajit // laavaadyH|| 131 // zvitramehakRmighnaM ca vidyAcchAtraM guNottaram // 137 // ___atha mdhuvrgH| Adhye madhvaticakSuSyaM kaphapittaharaM param // madhutu madhuraM kaSAyAnurasaM rUkSaM zItamagnidIpanaM kaSAyaM kaTu pAke ca balyaM tiktamavAtakRt // 138 // varNya svarya laghu sukumAraM lekhanaM hRdyaM vAjIkaraNaM auhAlakaM rucikara svayaM kuSThaviSApaham // sandhAnaM zodhanaM ropaNa (saMgrAhi ) cakSuSyaM prasAdanaM kaSAyamamlamuSNaM ca pittakRt kaTupAki ca // 139 // sUkSmamArgAnusAri pittazleSmamedomehahikkAzvAsa- chardimehaprazamanaM madhu rUkSaM dalodbhavam // kAsAtisAraccharditRSNAkRmiviSaprazamanaM hAdi tri.| teSAM pratyeka gunnmaah-vishessaadityaadi| saviSAnvayAditi doSaprazamanaM ca tattu laghutvAt kaphanaM, paicchilyA- saviSapuSpAhAramakSikAsaMbhavatvAt / chedi medogranthyAdInAm / mAdhuryAt kaSAyabhAvAca vAtapittanam // 132 // madakRditi viSAnvayatvAdeva viSamadakRt // 134-139 // - idAnIM madhvAha, tasya sAmAnyaM khaguNaM nirdizannAha-. | bRMhaNIyaM madhu navaM nAtizleSmaharaM samam // 140 // madhvityAdi / rUkSadIpanalaghulAdiguNayuktaM purANaM, navametadvipa | medaHsthaulyApahaM grAhi purANamatilekhanam // rItamiti / sukumAra saukumAryakaram / lekhanaM pattalIkaraNam / hRdya hRdayapriya hita ca / vAjIkaraNa zukralam / sandhAna bhamasyA 1'himAcalavane ca' iti paa0| 2'madhUkavRkSaniryAsaM jara1 'saMgrAhi' iti keSucitpustakeSu na paThyate / | hArvAzrayodbhavAH' iti pA0 / Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 208 nibandhasaMgrahAtyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna saowwwwwwnoran navapurANayorguNamAha-bRMhaNIyamityAdi / AzayAcyAvi. uSNena madhu saMyuktaM vamaneSvavacAritam // tasyAlpakAlasthApitalena navakham, etadviparyayeNa purANavam apAkAdanavasthAnAnna virudhyeta pUrvavat // 146 // // 140 // - vamanaviSaye uSNenApyavirodhamAha-uSNenetyAdi / yadyapi doSatrayaharaM pakkamAmamamlaM tridoSakRt // 141 // vamane uSNasya madhunA virodho noktaH, tathA'pi vRddhA na prayuJjate vamanasyAdhogatibhayAt // 146 // pakkAmayorguNamAha-doSatrayaharamityAdi / pakkalamagnisaMyo. madhvAmAtparatastvanyadAmaM kaSTa na vidyate // gAt, ghanIbhAvAdityeke; 'agnisaMyoganiSedhAninditametat , tasmAnmadhunaH kAlavizeSasthityA pariNAmAt pakvakhamAmalaM ca viruddhopakramatvAttat sarvahanti yathA viSam // 147 // jJeyam' ityanye // 141 // iti mdhuvrgH| ___ anyebhyo'jIrNebhyaH sakAzAnmadhvajIrNa kaSTAvahamityAhatayuktaM vividhairyogairnihanyAdAmayAn bahUn // madhvityAdi / madhvAmaM madhvajIrNam / parata Urdhvam / Amasya nAnAdravyAtmakatvAcca yogavAhi paraM madhu // 142 // khedoSNodakAdaya upakramAH, te coSNakhAnmadhuno viruddhAH / sarva anekakarmakAriNI yogavAhitAM darzayannAha-tadhuktami- prANinam // 147 // syAdi / yogairiti auSadhasamUhai rityarthaH / yAradravyeNa saMyo athecvrgH| jyante tAdRk karma kurvantIti yogavAhitvaM, teSAM madhye paramu ikSavo madhurA madhuravipAkA guravaH zItAH tkRSTaM madhvityarthaH // 142 // snigdhA balyA vRSyA mUtralA raktapittaprazamanAH tattu nAnAdravyarasaguNavIryavipAkaviruddhAnAM pu. kRmikaphakarAzceti / te cAnekavidhAH / tadyathAparasAnAM makSikAsaMbhavatvAzcAnuSNopacAram 143 // 148 // uSNairvirudhyate sarva viSAnvayatayA madhu // pauNDrako bhIrukazcaiva vaMzakA vetporkH|| uSNArtamuSNairuSNe vA tanihanti yathA viSam // 144 // kAntArastApasekSuzca kASThekSuH sUcipatrakaH // 149 // tatsaukumAryAzca tathaiva zaityA naipAlo dIrghapatrazca nIlaporo'tha kozakRt // nAnauSadhInAM rasasaMbhavAca // ityetA jAtayaH sthaulyAd, uSNairvirudhyeta vizeSatazca ___ athekSaNAM sAmAnyaM guNamAha-ikSava ityAdi / itizabdaH tathA'ntarIkSeNa jalena cApi // 145 // prakAravAcI. tena bhoradazatapatrapANDukavetrakodravakacaNiprabhRtayo idAnImuktAyAmapi hitAhitIye prakramAgatAyAmanuSNopacAra- baDhayo jAtayo gRhyante / sthaulyAditi sthaulyAt sAmAnyAdeva tAyA hetuM darzayabAha-tattvityAdi / tanmadhu anuSNopacAra dvAdazajAtayo bhavantItyarthaH // 148 // 491||bhvtiiti saMbandhaH / kasmAdityAha-puSparasAnAM makSikAsaMbhava guNAn vakSyAmyataH param // 150 // khAt, kiMbhUtAnAM nAnAdravyarasaguNavIryavipAkaviruddhAnAM; 'puSpa- suzIto madhuraH snigdho bRMhaNaH zleSmalaH srH|| rasaviSamakSikAsaMbhavatvAt' ityanye paThanti; puSparasaviSasa- avidAhI gururvaNyaHpauNDako bhIrukastathA // 151 // vAriNyo makSikAH puSparasaviSamakSikAH / 'anuSNopacAra yoga- AbhyAM tulyaguNaH kiMcitsamAro vaMzako mataH // bAhi ca' iti kecidvayaM paThanti; tanna, pUrvamuktavAdyogavAhi- vaMzavacchetaporastu kiMciduSNaH sa vAtahA // 152 // tAyAH / (makSikA hi puSparasasaMcAriNyastatsaMbhavaM madhvapi kAntAratApasAvikSa vaMzakAnugatau mto|| vIryeNoSNaM bhavati, tasmAnmadhUSNadravyeNa nopacaryate yujyate, evaMgaNasta kASTakSA stuvaatprkopnnH||153 // uSNena saha viruddhatvAd viSavaditi bhaavH|) uSNena saha virodhe sacIpatronIlaporI naipAlodIpatraka hetumaah-ussnnairityaadi| uSNairiti uSNasparzaH,na tuussnnviiyaiH| | vAtalAH kaphapittamAH sakaSAyA vidAhinaH // 154 // viSAnvayatayA viSAhAramakSikAprasavatayA / uSNAta dharmapIDi | kozakAro guruH zIto rktpittkssyaaphH|| tam / uSNaivyaiH saha / uSNe deze kAle vaa| uktameva sukha guNAnityAdi // 150-154 ||bodhnaarthmaah-tdityaadi / sukumAra puSNena virudhyate; yathA navanItastyAnaghRtajalakusumAni / zItasyApi svabhAvataH zIte- atIva madhuro mUle madhye madhura eva t||155|| mApi kenacidvirodhamAha-tathA'ntarIkSeNa jalena cApi; agreSvakSiSu vijJeya ithUNAM lavaNo rsH|| khajalena khabhAvataH; apizabdAdAr2yAmuSNena saha na virudhyate teSAmavayavavizeSeNa guNavizeSamAha-atIvetyAdi / agre||143-145|| dhvakSiSu vijJeya iti ikSaNAmakSINi parvasandhiSu prarohajanana1 'saviSamakSikAsaMbhavatvAca' iti paa0| 2 ayaM pAThaH | 1 'bhIrakaH' iti paa0| 1 'zataporakaH' iti pA0 / kavitastalikhitapustake na pazyate / 3 'kANDebhuH' iti paa0| Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] ' sushrutsNhitaa| 209 samarthA aGkarAH / anye 'vakSu ca' iti paThanti, lakSu valka- tasya guDasya saMskAravizeSeNa nAmAntaraM guNAntaraM cAhaleSu // 156 // matsyaNDiketyAdi / matsyaNDikA dravakhaNDaH 'khaNDava' iti avidAhI kaphakaro vaatpittnivaarnnH|| loke; khaNDaH prasiddhaH; zarkarA sitopalA 'tavarAja' iti loke / vakramahAdano vRSyo dantaniSpIDito rasaH // 157 // guDAnmatsyaNDikA tataH khaNDastataH zarkareti vaimalyotkarSe dantaniSpIDitekSurasasya guNamAha-avidAhItyAdi / zaityAdiprakarSa ityarthaH // 162 // bRhallaghupaJjikayoH; jejjhaTastu-"kaphakRJcAvidAhI ca yathA yathaiSAM vaimalyaM madhuratvaM tathA tathA / rktpittnibrhnnH| zarkarAsamavIryastu dantaniSpIDito rasaH"- snehagauravazaityAni saratvaM ca tathA tathA // 163 // . iti paThati / zarkarAsamavIrya ityatra vIryazabdaH zaktyabhidhAyakaH, pUrvoktameva spaSTayati yathetyAdi / eSAmikSuvikArANAm / natu zItAdivIryavAcakaH / kasmAdavidAhI? ucyate-bahirasthA-gauravaM vAtapittahArivaM. gauravaM madhuravipAkisamityanye / anye tu yikhena vAtAtapAdyanupahatakhAt // 157 // 'snehalAghavazaityAni' iti paThanti // 163 // gururvidAhI viSTambhI yAntrikastu prkiirtitH|| yo yo matsyaNDikAkhaNDazarkarANAM skhako gunnH|| .yantrapIDitekSurasaisya guNamAha-gururityAdi / yantrapIDitasya tena tenaiva nirdezyasteSAM visrAvaNo gunnH|| 164 // bahizcirasthityA vAtAtapAdisaMyoge khagAdibhiH saha pIDanAca | matsyaNDikAdInAM karaNe'panIyamAnasya malasya guNamAhagurukhAdayo bhavanti / guruvaM cirapAkilam / vidAhIti "dravya-yo ya ityAdi / khako guNaH zItAdirityarthaH / tena tenaiva khabhAvAdatha gauravAdvA cireNa pAkaM jaTharAgniyogAt / pitta-khakIyena khakIyenaiva guNena / ko nirdezya ityAha-teSAM prakopaM vidahat karoti tadanapAnaM kathitaM vidAhi"-iti / visrAvaNo guNa iti; nirdezyaH kathanIyaH / guNaH samalakSAro'va. viSTambho guDaguDAzabdaH, anye tu savAtatodazUlA malasyA- yavavizeSaH / kathaM samalakSAro guNaH kathyate ? ucyate-yo prvRttirvissttmbhH| yatsaMbandhI bhavati sa tu tadguNa aiva, tatsaMbhUtatvAt // 164 // pako guruHsaraH snigdhaH satIkSNaH kaphavAtanut 158 | sArasthitA suvimalA niHkSArA ca yathA yathA // tasyAnipakvasya guNamAha-pakka ityAdi // 158 // tathA guNavatI sarvA vijheyA zarkarA budhaiH|| 165 // phANitaM guru madhuramabhiSyandi bRMhaNamavRSyaM tri. zarkarAyA utkarSamAha-sAretyAdi // 165 // doSakRza // 159 // | madhuzarkarA punazchadyatIsAraharI kakSA chedanI phANitasya guNamAha-phANitamityAdi / phANitaM kSudraguDaH | presAdanI kaSAyamadhurA madhuravipAkA ca // 166 // 'kAkavI' iti loke / asya tridoSakaravaM prabhAvAt // 159 // ___ madhuzarkarAguNamAha-madhuzarkaretyAdi / pAkAt kAlAntaraguDaH sakSAramadhuro nAtizIta:snigdho mUtraraka- zoSaNAdvA ghanIbhUtAvayavaM madhu zarkarAtulyalAt 'madhuzarkarA' zodhano nAtipittajidvAtaghno meda kRmikaphakaro ityucyate / chedanI kaphAdInAM piNDIbhUtAnAM medakAriNI // 16 // balyo vRSyazca // 160 // / yavAsazarkarA madhurakaSAyA tikAnurasA zleSma. tasyaiva pAkAdatighanabhAvaM gatasya guDasaMjJA, tamAha-guDa | harI sarA ceti // 167 // ' ityAdi / sakSAra ISatkSAraH / ete'nirmalaguDaguNAH // 160 // Late yavAsazarkarAguNamAha-yavAsazarkaretyAdi / yavAsakAthapApittabho madhuraH zuddho vaatghno'sprsaadnH|| kaghanIbhAvAccharkarA kRtA yavAsazarkarA // 16 // nirmalaguDasya guNamAha-pittana ityAdi / zuddho nirmlo| yAvatyaH zarkarAH proktAH sarvA daahprnnaashnaaH|| dhavala ityarthaH // rktpittprshmnaashchrdimuurchaatRssaaphaaH|| 168 // sapurANo'dhikaguNo guDaH pathyatamaH smRtaH 161 avaziSTazarkarAguNamAha-yAvatya ityAdi // 168 // purANasya guDasya guNamAha-setyAdi / sapurANa ISatpu-| kakSa madhUkapuSpotthaM phANitaM vAtapittakRt // rANaH // 161 // kaphanaM madhuraM pAke kaSAyaM bastidUSaNam // 169 // matsyaNDikAkhaNDazarkarA vimalajAtA uttarottaraM itiikssuvrgH| zItAH snigdhAHgurutarA madhuratarA vRSyA raktapitta madhUkapuSpotthaphANitasya guNamAha-rUkSamityAdi / bastiprazamanAstRSNAprazamanAzca // 162 // dUSaNamiti mUtrAzaye vAtAdiprakopakAri // 169 // 1 'mUlAgrajantujagdhAdipIDanAnmalasaMkarAt / kiJcitkAlaM vidhRtyA ca vikRtiM yAti yAtrikaH // vidAhI guruviSTambhI tenAsau' iti / 1 'yo yo yasya saMbandhI bhavati teSAM matsyaNDikAdInAM vaagbhttH| 2 'kohakapIDitasya rasasya' iti paa0|3 'sa purANaH' | visrAvaNo guNo nirmalIkaraNaH, sa tu tadguNa eva' iti paa.| iti paa0| | 2'hAdanI' iti paa0| su0saM0 27 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna atha mdyvrgH| piSTasurAM kathayitvA kudhAnyasurAmAha-pittaletyAdi / yavairiti sarva pittakaraM madyamamlaM rocanadIpanam // bahuvacanAdyavayavikAtiyavA gRhyante / savAtatodazUlA malasyAmedana kaphavAtanaM hRdya bastivizodhanam // 170 // prAttAvaSTambhaH, anya guDaguDAzabdamAhuH / yavAkaNvana pAke laghu vidAASNaM tiikssnnmindriybodhnm|| / sureyam ||vikaasi sRSTaviNmUtraM zleSmalaM tu madhUlakam // atha madyAni guNakarmabhyAM nirdizannAha-sarvamityAdi / sarva madhUlakamAha-zleSmalaM tu madhUlakamiti / madhUlakaH khalpapaiSTikaM mAdvIkaM gauDaM ca trividhaM hi madyam / amlamiti lavaNa- godhUmo madhyadeze 'pIzIkA' iti khyAtaH, markaTahastatRNaM vA, vajyaM paJcarasakhe'pyamlasyotkaTatvAdamlakAryakArilAcAmlamityu- tatphalakiNvaM madhUlakam ; 'asaMjAtamA madhUkapuSpottham' iti tam / indriyabodhanam indriyapATavakaram / vikAsi sandhibandha- jejjhttH|| 178 ||vimockm / sRSTaviNmUtraM viSThAmUtrapravartakam / ete sarvamadya-rakSA nAtikaphA vRSyA pAcanIcAkSikI smRtA179 guNAH // 170 / AkSikI surAmAha-rUkSetyAdi / akSasya bibhItakasya zRNu tasya vizeSaNam // 171 // valkalaiH saha kRtA AkSikI; 'valkikI' iti kecit , atrApi mA.kamavidAhitvAnmadhurAnvayatastathA // sa evArthaH // 179 // raktapitte'pi satataM budhairna pratiSidhyate // 172 // | tridoSo medyavRSyazca kohalo vdnpriyH|| madhuraM taddhi rUkSaMca kaSAyAnurasaM lghu|| | kohalaguNamAha-tridoSa ityaadi| yavasaktakRtaH kohala: laghapAki saraM zoSaviSamajvaranAzanam // 173 // | 'kohalikA' iti loke, anye punarbhaktasurAmAhuH, yAmeva pauNDrAH mArtIkamAha-mAkamityAdi / mArdIkamavidAhilAditi | 'kAJcanAlI' ityaahuH|maardiik drAkSodbhavam / madhurAnvayato madhuradravyaprabhavatvAt grAASNo jagalaH pakkA rUkSastRTkaphazophat 180 // 171-173 // hRdyaH pravAhikATopadurnAmAnilazoSahRt // mArdIkAlpAntaraM kiMcit khArjUraM vAtakopanam // jagalaguNamAha-grAhItyAdi / jagalo'dhaH ki' madyasya yo tadeva vizadaM rucyaM kaphanaM // 174 // | bahistyajyate / anye 'kiNvabhaktasurA jagalamityucyate' / kaSAyamadhuraM hRdyaM sugandhIndriyabodhanam // | zophahA lepena / zoSaH kSayaH // 180 // khArjUramAha-mAketyAdi / alpAntara stokamedam / bakkaso hRtasAratvAdviSTambhI vAtakopanaH // 18 // karzanaM kAryakaram // 174 // | dIpanaH sRSTaviNmUtro vizado'lpamado guruH|| kAsArzIgrahaNIdoSamUtrAghAtAnilApahA // 175 // bakkasaguNamAha-bakasa ityAdi / bakkaso jagala evAdravaH stanyaratakSayahitA surA bRMhaNadIpanI // | kiNvauSadhamAtram // 181 // surAguNamAha-kAsArza ityAdi / surA lohitavarNA piSTaki- kaSAyo madhuraH zIdhurgoMDA paavndiipnH||12|| pvakalkena kiMcitkaluSA / ete sarvasurAguNAH // 175 // - guDazIdhumAha-kaSAya ityAdi / zIdhuH sasyaka ikSurasena kaasaaoNgrhnniishvaasprtishyaayvinaashnii||176|| kathitena dhAtakyAdibaddhapAzaH kAlAntareNa niSpannaH kiMcidruDa. zvetA mUtrakaphastanyaraktamAMsakarI suraa|| ghRtAvApaH sasyakavAcyaH // 182 // zvetasurAguNamAha-kAsArza ityAdi / zvetasurA zvetapunarna- zArkaro madhuro rucyo dIpano bstishodhnH|| vAdimUlazAlipiSTakakiNvaprabhavA 'katolI' iti prasiddhA vAtaghro madhuraH pAke hRdya indriyabodhanaH // 183 // // 176 // zArkarazIdhumAha-zArkara ityAdi / guDazarkarayA khaNDazarkachargharocakahRtkulitodazUlapramardanI // 177 // | rayA vA kriyata iti zArkarazIdhuH / indriyabodhanaH indriyaprasannA kphvaataablack kingvibndhaanaahnaashnii|| pATavajanakaH // 183 // prasannAguNamAha-chAtyAdi / todaH pIDA, zUlaM dvAdaza-| tadvat pakkarasaH zIdhurvalavarNakaraH srH|| prakAramuktalakSaNam / prasannA surAyA maNDa uparyaccho bhAgaH / zophano dIpano hRdyo rucyaH zleSmArzasAM hitaH184 bibandho vAtAdInAmapravRttiH / AnAha udarApUraH // 177 // pakkarasazIdhumAha-tadityAdi / tadvat zArkaravat / pakkarasaH pakvenecarasAdinA kRtH|| 184 // pittalA'lpakaphA kakSA yavairvAtaprakopaNI // 178 // viSTambhinI surA gurvI 1 kiNvaM' iti paa0| Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| 211 kazanaH zItarasikaH shvythuudrnaashnH|| | navaM madyamabhiSyandi guru vAtAdikopanam // 192 // varNakrajaraNaH kharyo vibandhano'rzasAM hitH||185|| aniSTagandhi virasamahadyaM ca vidAhi ca // apakcarasazIdhuguNamAha-karzana ityAdi / zItarasikasvapa- navamadyasya doSamAha-navamityAdi / navatvamajAtarasaprasAkarasakRtaH / jaraNo'nnAdipariNAmakArI // 185 // dakhena, anye tu 'anatItasaMvatsaraM navam' ityaahuH|| 192||aakssikH pANDurogano vraNyaH saMgrAhako lghuH|| sugandhi dIpanaM hRdyaM rociSNu kRminAzanam // 193 // kaSAyamadhuraH zIdhuH pittno'sRkprsaadnH||186|| sphuTasrotaskaraM jINaM laghu vAtakaphApaham // AkSikazIdhumAha-AkSika ityAdi / bibhItakakvAthaguDa- | jIrNasya guNamAha-sugandhItyAdi / rociSNu sAdhu rocate, kRto dhAtakIkusumAdikRtasaMskAraH zIdhurAkSikaH / dravyaprabhAvAda- tRptasyApi rucikaram / purANalaM jAtarasaprasAdana lena gandhAdisaMparamadyApekSayA prAyazaH pANDuroge vraNe cAviruddhaH; grAhikhamapyevaM pattyA; 'atItasaMvatsaraM jIrNam' ityanye vadanti // 193||vaacym // 186 // ariSTo dravyasaMyogasaMskArAdadhiko guNaiH // 194 // jAmbavo baddhanisyandastuvaro vaatkopnH|| bahudoSaharazcaiva doSANAM zamanazca sH|| . jAmbavazIdhumAha-jAmbava ityAdi / jambUphalarasatumbarukkA- |dIpanaH kaphavAtaghnaH saraH pittaavirodhnH|| 195 // thaguDadhAtakyAdikRtasaMskAro jAmbavaH zIdhuruktaH / baddhanisyando zUlAdhmAnodaraplIhajvarAjIrNArzasAM hitH|| baddhamUtraH / tuvaraH kssaayH|| AsavaprasaGgena tatsadRzAriSTaguNamAha-ariSTa ityAdi / dravya. tIkSNaH surAsavo hRdyo mUtralaH kaphavAtanut 187 saMyogaH abhyaacitrkaadisNyogH| saMskArAcca mdyaaddhikkrmtaa| mukhapriyaH sthiramadoM visheyo'nilnaashnH|| bahudoSaharazcaiveti doSazabdo vyAdhivAcI / doSANAM zamana - AsavamAha-tIkSNa ityAdi / surAsavaH surayA sUyate toya- ityasya bhASyaM-kaphavAtaghna iti / pittAnirodhana iti najISakArya kriyate yasmin saH surAsavaH / sthiramadazcirakAlamatta darthe, teneSat pittaM hantIti manyate / bahuvyAdhihara ityetasya tu tAkArI // 187 // | bhASyaM-zUlAdhmAnodarAdInAM hita iti; zUlAdike hita ityarthaH, laghurmadhvAsavazchedI mehakuSThaviSApahaH // 188 // anye 'kaphavAtaghnavaM vizeSataH' ityAhuH // 194 // 195||tiktH kaSAyaH zophanastIkSNaH khAduravAtakRt // | pippalyAdikRto gulmakapharogaharaH smRtH||196|| , madhvAsavamAha-laghurityAdi / madhvAsavo madhuguDAbhyAM pippalyAriSTamAha-pippalyAdItyAdi // 196 // sandhAnam // 188 // | cikitsiteSu vakSyante'riSTA rogaharAH pRthak // tIkSNaH kaSAyo madakahurnAmakaphagulmahat / 182 // zeSAriSTAnAM sthAnamAha-cikitsiteSvityAdi ||kRmimedonilhro maireyo madhuro guruH|| ariSTAsavazIdhUnAMguNAn karmANi caadishet||197|| maireyasaMjJakatriyonimAsavamAha-tIkSNa ityAdi / tatra yathAkhaM saMskAramavekSya kuzalo bhissk|| maireyo nAma surAsavayoH pratyekaniSpAditayorekIkRtya punaH anuktasaMgrahAyAha-ariSTAsavetyAdi / zIdhuzabdenAtra madyasaMdhAnAnmaireyaH / surA paiSTI, Asavazva guDayoniH, madhu ca deya. miti triyonitvam / yadi vA paiSTI madhvAsavo guDazceti sandhA mAhuH / dravyapradhAnamariSTaM, dravapradhAna AsavaH, ubhayapradhAnaM madyam / nAtriyonilena maireyo dvividho bhavati // 189 // buddhyA avekSya jJAvA, yathAsvamiti yadyasya rogAdyapekSayA hitaM dravyasaMskArAdi etenAriSTAdi vidhIyate, atastadanurUpaM guNabalyaH pittaharo vo hRyazcakSurasAsaMvaH // 190 // karma vAcyamityarthaH // 197 ||ikssursaasvmaah-bly ityAdi / 'mRdvIkekSurasAsavaH' iti sAndraM vidAhi durgandhaM virasaM kRmilaM guru // 198 // dvayamanye paThanti / mAkaM madyamuktam, ayaM vAsavaH // 19 // ahRdyaM taruNaM tIkSNamuSNaM durbhAjanasthitam // zIdhurmadhUkapuSpottho vihaahygniblprdH|| alpauSadhaM paryuSitamatyacchaM picchilaM ca yat // 199 // rukSaH kaSAyaH kaphahRdvAtapittaprakopaNaH // 191 // tadvaye sarvathA madyaM kiMciccheSaM ca yadbhavet // puSpayoni shiidhumaah-shiidhuriyaadi| atra mdhuukpusspotthe| | tatra yata stokasambhAraM taruNaM picchilaM guru // 20 // keciguDe necchanti, zIdhulAdguDamicchantyanye // 191 // kaphaprakopi tanmayaM dujeraM ca vizeSatA nirdizedrasatazcAnyAn kandamUlaphalAsavAn // pittaprakopi bahalaM tIkSNamaSNaM vidAhi ca // 201 // anuktasaMgrahAyAha-nirdizedityAdi / kandAdyupalakSaNaM, tena ahRdyaM pelavaM prati kRmilaM virasaM ca yat // kANDavagAsavA api gRhyante // .1 'yathAsvauSadhasaMskAra' iti tADapatrapustake paatthH| 2 1'mRdrIkecarasAsavaH' iti paa0| 'kriyate' iti pA0 / 3 phenilaM' iti paa0| buDyA Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna tathA paryuSitaM cApi vidyAdanilakopanam // 202 // cireNa zlaiSmike puMsi pAnato jAyate madaH // sarvadoSairupetaM tu sarvadoSaprakopaNam // acirAdvAtike dRSTaH, paittike zIghrameva ca // 206 // . mdydossaanaah-saandrmityaadi| sAndraM dhanam / vidAho'syA- zArIradoSeNa madamedamAha-cireNetyAdi / zlaiSmike zleSmastIti vidAhi "jaTharAgnisaMyogAdyaH pAkamagacchan madhyamAyA- prakRtike / vAtike vAtaprakRtike / paittike pittaprakRtike / zIghrameva pAkAvasthAyAM vidahyamAnaH pittaM kurvazcirakAlamavatiSThate meva ceti cakArAttIkSNazca // 206 // na zIghraM jarAM yAti gurutvAdvastukhabhAvAdvA sa vidAyukto bhAvo | sAttvike shaucdaakssinnyhrssmnnddnlaalsH|| bhaNyate" ityAgamikAH; anye 'vidAhi vividhasaMtApakAri' gItAdhyayanasaubhAgyasuratotsAhanmadaH // 207 // ityAhuH / durgandhaM kutsitagandham / virasaM viruddharasamaniSTarasa- rAjase duHkhazIlatvamAtmatyAgaM ssaahsm|| mityarthaH / kRmilaM kRmiyuktam / guru cirapAki / ahRyam kalahaM sAnubandhaM tu karoti puruSe mdH||208|| apriyam / taruNaM navam / tIkSNaM mukhe duHkhotpAdakam / uSNa ashaucnidraamaatsryaagmyaagmnloltaaH|| sprshtH| durbhAjanasthitaM kutsitapAtrastham / alpauSadhaM stoka- asatyabhASaNaM cApi kuryAddhi tAmase mdH|| 209 // dhAtakyAdikam / paryuSitaM sandhAnabhANDAdanyasmin bhANDe mAnasadoSeNa madamedamAha-sAttvika ityAdi / sAttvike rAjyuSitam / atyaccham atitanu / picchilaM zleSmasparzavat / sarvathA sarvaiH prakAraiH / stoksNbhaaraadidossphlmaah-ttretyaadi| | sattvaprakRtike / dAkSiNyaM parApekSiNI prakRtiH / lAlasaH abhilA. SukaH / suratotsAho maithunodyamaH / rAjase rajaHprakRtike / duHkhastokasaMbhAram alpauSadham |pelvm accham , anye trunnmaahuH| zIlalaM duHkhasevitvam / AtmatyAgaM sasAhasa dehanAzakAri sarvadoSairiti sarvadoSaiH sAndrAdibhiH // 198-202 // sAhasam / anubandha nirantaram / madyakAryo mado mattatetyarthaH / cirasthitaM jAtarasaMdIpanaM kaphavAtajita // 203 // azaucetyAdi / tAmase tAmasaprakRtike / mAtsarya parAsahiSNutA, ruSyaM prasannaM surabhi madyaM sevyaM madAvaham // lolatA abhilASaH // 207-209 // doSAnabhidhAyedAnI madyasya guNAnAha-cirasthitamityAdi / raktapittakaraM zuktaM chedanaM bhuktapAcanam // prasanaM nirmalam / surabhi sugandhi / madAvahaM harSakAri / pUrvadoSA- | vaisvarya jaraNaM zleSmapANDukrimiharaM laghu // 210 // nvitaM vaya'm ; etadguNAnvitaM sevyam // 203 // - tIkSNoSNaM mUtralaM hRdyaM kaphanaM kaTupAki ca // tasthAnekaprakArasya madyasya rasavIryataH // 204 // zuktAdikarmANi darzayannAha-raktapittakaramityAdi / zuktaM saumyAdISNyAcca taipaNyAca vikAsitvAJca vahninA cukramucyate; yaduktaM-"yanmasvAdi zucau bhANDe saguDakSaudrasametya hRdayaM prApya dhamanIruddhamAgatam // kAlikam / dhAnyarAzau trirAtrasthaM zukkaM cukaM taducyate" iti; vicAlyendriyacetAMsi vIrya madayate'cirAt // 205 taccakSurasamadhUkapuSpapIlaprabhRtibhiH kaSAyavyatirekeNAsUyate, idAnIM yathA madyaM madayati tadAha-tasyetyAdi / tasya evaMvi kandAdyAsutamapi zukamAhuranye / chedanaM kaphagranthyAdInAm / vaikharya dhasya madyasya, vIrya zaktiH, hRdayaM prApyAcireNa madayati harSayatIti vikharalotpAdakam / jaraNamAmasya / zleSmapANDuH zleSmotkaTaH saMbandhaH / anekaprakAravaM mRdvIkAdiyonibhedena, tathA rasavI- | pANDuroga ityarthaH // 210||yNtshv; rasA lavaNavAH , vIryamuSNarUkSAdi / kathaM madayatI- | tadvattadAsutaM sarve rocanaM ca vishesstH|| 211 // tyAha-vicAlyendriyacetAMsIti; vicAlya kSobhayitvo, indri zukkasandhitAnAM kandAdInAmapi zukaguNamAha-tadvadiyANi cakSurAdIni, ceto manaH / kiviziSTaM vIrya ? dhamanIrU. tyAdi / tadvat zuktavat / tadAsutaM zukkasandhitaM kandAdikam z2amAgatamiti / kathaM punarasya dhamanIbhirUcaMgamanaM bhavatItyAha // 211 // vahinA sametya milikhA, khabhAvenaiva vardhvagAmitvAt / kathaM punastanmadyavIrya sUkSmANIndriyacetAMsi madayatItyAha-goDAni rasazukkAni madhuzukkAni yAni ca // saukSmyAditi / UrdhvagAmitve dvitIyaM hetumAha-auSNyAditi / yathApUrve gurutarANyabhiSyandakarANi ca // 212 // Agneyadravyasya khabhAvenaivordhvagAmitvAt / kutaH punaracireNa madya- zutasya yonimedena guNamAha-gauDAnItyAdi / gauDAni vIrya madayatItyAha-taikSNyAditi / tIkSNaM hi dravyamacirakAri | guDodbhavAni; "guDAmbunA satailena sandhAnaM kAjikaM tu yat / bhavati / madyavIryasyAcirakAritve'paramapi hetumAha-vikA- | kandazAkaphalairyuktaM guDazuktaM taducyate"-iti / rasazuktAni ikSurasilAditi |-vikaasi sandhibandhavimocanakAri / cakAreNA- | sAdikRtAni / guDazuktavadikSurasazuktaM sandheyam / madhuzukaM tu nuktamapi lAghavamUrdhvagamane hetuH smucciiyte||204||205|| "jambIrasya phalarasaM pippalImUlasaMyutam / madhubhANDe vini kSipya dhAnyarAzI nidhApayet // tryaheNa tajjAtarasaM madhuzuktamu. 1 vikSobhya' iti pA0 / 2 vikSobhyendriyacetAMsIti vikSobhya vicAlya' iti paa0| 1 'sAnavasthAnaM' iti tADapatrapustake paatthH| Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| 213 dAhRtam" iti / (madhubhANDe iti madhupUrNaprAye bhANDe ityarthaH; | karANi / tat sarvamityAdi / padyotakhAna dviruktam // 217 athavA madhUni kRlA bhANDe nikSipyeti yojyam / ) madyazuktamiti -219 // pAThAntaraM; tatra madyazuktalakSaNamucyate-"sarva madyaM paJcarasaM gomUtraM kaTu tIkSNoSNaM sakSAratvAnna vAtalam // kaalaantrvshaadydaa| tyaktvA'nyarasamamlavaM yAti zuktaM taducyate" lazvagnidIpanaM medhyaM pittalaM kaphavAtanut // 220 // iti / cakAreNa dhAnyayonizuktamapyastIti samuccIyate / yathApUrva shulgulmodraanaahvirekaasthaapnaadissu|| yo yaH pUrvaH; madyazuktApekSayA rasazuktaM guru, tadapekSayA gauDami- mUtraprayogasAdhyeSu gavyaM mUtraM prayojayet // 221 // tyarthaH / doSadhAtumalasrotasAM kledaprAptijananamabhiSyandi // 212 // 12 // | gomUtraguNamAha-gomUtramityAdi / gomUtraM goreva na tu vRSataSAmba dIpanaM hA hRtpANDukRmiroganut // bhasya. mahiSIsAhacaryAt, na hi tatra mahiSeti pAThaH; athavA grahaNyazovikArana medi sovIraka tathA // 213 // | vRddhavyavahArAdityeke AcAryAstu gomahiSyajAvInAM strINAM, tuSAmbusauvIrakayorguNamAha-tuSAmbvityAdi / kAjikabhedA- gajahayakharoSTramAnuSANAM punaH puMsAm, anuktavyaktike tu mUtrapAde vetau / tuSAmbusauvIrake virecanAdhyAyokte api sandhAnasAmAnyA- ubhayorapi mUtrANi prAhyANi, yatra tu vyaktyA strIpuruSanirdezadadhikaguNakarmadarzanAyehokte // 213 // . svatra tasyaiveti nirNItavantaH // 220 // 221 // dhAnyAmlaM dhAnyayonitvAjIvanaM dAhanAzanam // durnAmodarazUleSu kuSThamehAvizuddhiSu // sparzAt pAnAttu pavanakaphatRSNAharaM laghu // 214 // | AnAhazophagulmeSu pANDuroge ca mAhiSam // 222 // taiSNyAJca niharedAzu karpha gaNDUSadhAraNAt // | mAhiSamUtramAha-durnAmetyAdi / avizuddhirvamanAdInAm mukhavairasyadaurgandhyamalazoSaklamApaham // 215 // | // 222 // dIpanaM jaraNaM medi hitamAsthApaneSu ca // samudramAzritAnAM ca janAnAM sAtmyamucyate // 21 // | kAsazvAsApahaM shophkaamlaapaannddurognut|| | kaTutiktAnvitaM chAgamISanmArutakopanam // 223 // iti mdyvrgH| - chAgamUtramAha-kAsazvAsApahamityAdi // 223 // dhAnyAmlamAha-dhAnyAmlamityAdi / dhAnyAmlaM kAjikaM zAlijUrNAhakodrayAdikRtaM madyam / jIvanaM prANadhAraNaM zAlyA- | kAsaplIhodarazvAsazoSava!grahe hitam // dikRtatvAt / dAhanAzanaM sparzAt / pAnAttu pavanakaphatRSNA- | sakSAraM titakaTukamuSNaM vAtaghnamAvikam // 22 // haramiti pAnAt savAyuM karpha, tayostRSNAM ca haratItyarthaH / zoSo maiSamUtramAha-kAsetyAdi // 224 // mukhasya / jaraNaM pAcanam / AsthApaneSu nirUheSu // 214-216 // dIpanaM kaTu tIkSNoSNaM vAtacetovikAranut // - atha mUtrANi / AzvaM kaphaharaM mUtraM kRmidadruSu zasyate // 225 // mUtrANi gomahinyajAvigajahayakharoSTrANAM tI __ AzvamUtramAha-dIpanamityAdi / cetovikArA unmAdA. kSNAnyuSNAni kaTUni tiktAni lavaNAnurasAni dayaH // 225 // laghUni zodhanAni kaphavAtakRmimedoSiSagulmArzaudarakuSThazophArocakapANDurogaharANi hRdyAni satiktaM lavaNaM medi vAtaghnaM pittakopanam // dIpanAni ca saamaanytH||217|| tIkSNaM kSAre kilAseca nAgaM mUtraM prayojayet // 226 // bhavatazcAtra gajamUtramAha-satiktamityAdi / kilAsaM pANDuraM kuSTham tat sarve kaTu tIkSNoSNaM lavaNAnurasaM laghu // // 226 // zodhanaM kaphavAtaghnaM kRmimedoviSApaham // 218 // garacetovikAranaM tIkSNaM grahaNiroganut // ajhaijaTharagulmaghnaM zophArocakanAzanam // | dIpanaM gArdabhaM mUtraM kRmivAtakaphApaham // 227 // pANDurogaharaM medi hRdyaM dIpanapAcanam // 219 // gardabhamUtramAha-garaceta ityAdi / garaH kRtrimaM viSam . atha mUtrANyucyante-mUtrANItyAdi / aSTAnAmapi mUtrANAM sAmAnyaguNamAha-tIkSNAnItyAdi / zodhanAni malazuddhi zophakuSThodaronmAdamArutakriminAzanam // . 1 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 2 "dhAnyAmlaM | agena dhAnyayonitvAt prANadhAraNam , amlatvAdAtaghnaM, vidAhitvAt pitta- kArabhamUtramAha-zophetyAdi / kArabham auSTram / kara kaphanaM ca, bahiHzItaM, guruvipAkaM, hRdyatvAttRSNApanayanaM, mAnuSaM ca viSApaham // 228 // rucijananaM, samudrasaMzritAnAM janAnAM paraM sAtmyaM' iti tADapatra. pustake paatthH| 1 'kaNDaraveNa' iti paa0| Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 nibndhsNgrhaakhyvyaakhysNvlitaa| [sUtrasthAnaM mAnuSamUtramAha-mAnuSamityAdi / kArabhaM mAnuSaM ca mUtraM sthAnam , utpattiH janma, vinAzaH pralayaH; utpattiheturapi samya. viSApahamityarthaH / mAnuSamaSTAnAM mUtrANAM madhye'nuddiSTamapi gupayogAt pradhAnadhAtUtpatteH, vinAzahetuzca mithyopayogAt; 'tat sarvam' ityanenaiva pUrvoktena sUcitakhAdvivRtam // 228 // devAnAM sthitihetureva, jarAyujAnAM sthityutpattivinAzAnAM trayAdravadravyANi sarvANi samAsAt kIrtitAni tu|| NAmapi hetuH; dhyAnAhArakhe'pi brahmAderyogAdidvAreNa tRptisaMbhakAladezavibhAgazo nRpaterdAtumarhati // 229 // vAdamRtaprAzArthamAhAraH / sthitihetutAmeva vivRNvannAha AhArAdevetyAdi / abhivRddhiH zarIrasya / balamutsAhopacayalaiti zrIsuzrutasaMhitAyAM sUtrasthAne dravadravya kSaNam / ArogyaM svAsthyalakSaNam / varNo gaurAdiH; indriyANAM vijJAnIyo nAma paJcacatvA prasAdaH khakhaviSayagrahaNasAmarthyam / vaiSamyam anyathopayogaH / riNsho'dhyaayH||5|| akhAsthyaM doSAdivaiSamyam / tasya cAturvidhyamAha-azite. uktAnuktadravANAmUhArthamAha-dravadravyANItyAdi / deshkaa-| tyAdi; azitaM bhojyamodanAdi, pItaM peyaM kSIrAdi, lIDhaM lehya lavibhAgajJa iti 'vaidya' iti zeSaH // 229 // madhvAdi, khAditaM bhakSyaM modakAdi / nAnAdravyAtmakasyeti bahuiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- vidhapRthivyAdidravyArabdhasya / anekavidhavikalpasya anekavidhA vyAkhyAyAM sUtrasthAne paJcacatvAriMzattamo'dhyAyaH // 45 // / maNDapeyAvilepIbhakkAdayo vikalpAH prakArA yasya sa tthaa| anekavidhaprabhAvasya nAnAprakArazaktikasya / na hIti hi ysmaassttctvaariNshttmo'dhyaayH| drthe| anavabuddhakhabhAvA aahaarsyaajnyaatkhruupaaH| bhiSajo vaidyaaH| me mametyarthaH / bhagavAniti dhanvantari prati pUjAvacanam / uttaathAto'nnapAnavidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| ramAha-ityukta iti |-uktH pUrvotavacanaiH preritaH / provAca yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| uktavAn / atheti maGgale / khalu vAkyAlaGkAre // 3 // anaM. zAlyAdi, pAnamanupAnAdi, vidhividhAnaM kalpanaM tatra, lohitazAlikalamakardamakapANDukasugandha.. prakAro vA // 1 // 2 // dhanvantarimabhivAdya suzruta uvAca-prAgabhihitaH rukarodhrapuSpakadIrghazUkakAJcanakamahiSamahAzUkahA | kazakunAhRtapuSpANDakapuNDarIkamahAzAlizItabhI'prANinAM punarmUlamAhAro balavarNIjasAM ca, sa SaTsu rasevAyattaH, rasAH punadravyAzrayiNaH,' dravya : yanakadUSakamahAdUSakaprabhRtayaH zAlayaH // 4 // rasaguNavIryavipAkanimitte ca kSayavRddhI doSANAM tatretyAdi / lohitazAlI raktazAliH; kalamo'ntavedyAM 'kala. sAmyaM ca,brahmAderapica lokasyAhAraH sthityatpatti- viH' iti loke; kardamaka iti sAtizaye paGke niSpadyata iti vinAzahetuH, AhArAdevAbhivRddhirbalamArogyaM varNe- kardamako lokato'vagantavyaH; pANDuka iti pANDutuSaH pANDu. ndriyaprasAdazca, tathA hyAhAravaiSamyAdasvAsthyaM; | zukazca pANDukaH; sugandhako devazAliH pAJcAle; zakunAhRta tasyAzitapItalIDhakhAditasya nAnAdravyAtmakasyA- uttarakuroH sakAzAddhaMsairAnItaH, avantyAM nagaryAM sa eva vakranekavidhavikalpasyAnekavidhaprabhAvasya pRthaka pRthagdra- nAnA prasiddhaH, magadhadeze tu 'pAzaka' iti, vRddhavaidyAstu vyarasaguNavIryavipAkakarmANIcchAmi jJAtuM, na hyana- | "dvIpAntarAt samAnIto garuDena mahAtmanA / zakunAhRtaH sa vabuddhakhabhAvA bhiSajaH svasthAnuvRtti roganigrahaNaM zAliH syAdgaruDAparanAmakaH" ityAhuH, puSpANIva sugandhAni va kartuM samarthAH AhArAyattAzca sarvaprANino yasmA sukumArANyaNDAni taNDulAni yasya saH puSpANDako lokato'vattasmAdannapAnavidhimupadizatu me bhagavAnityuktaH gantavyaH; puNDarIkaM zvetapadmaM tatsadRzaH saukumAryavarNasaurabhairyaH saH provAca bhagavAn dhanvantariH-atha khalu vatsa puNDarIko devagrahAdeva bahupoSanAmA; mahAtaNDulako mahAzAliH; suzruta! ythaaprshnmucymaanmupdhaarykh-||3|| zItAdvibhetItyevaM zItabhIruko lokAdavagantavyaH; rodhrapuSpA.. atha ziSyo guraM prati praznaM kurvannAha-dhanvantarimityAdi / / | kArAH zUkA yasya sa rodhrapuSpakaH; dIrghAH zUkA yasya sa dIrghaabhivAdya namaskRtya / uvAca uktavAn / kimuktavAnityAha zUkaH; kAJcanakaH varNazAliH; mahiSazUko madhyadeze 'tilavAsI' prAgabhihita ityAdi / mUlaM kAraNam / sa iti AhAraH / / iti prasiddhaH; hAyanakaH 'zaguvAka' iti loke, jejjhaTastu nimitta ceti cakArAdindriyArthAH kAlo vihArazcati trayaM samu | 'ghoTakapuccha' ityAha; dUSakamahAdUSako lokAdavagantavyau / prabha. tigrahaNAdyavakanaiSadhAdayaH / zAlaya iti akaNDitazuklA haimantAH, ccIyate / doSANAmityupalakSaNaM, tena doSadhAtvAdInAmityarthaH / AhArasya sarvApekSaNIyatAmAha-brahmAderityAdi / sthitiH ava | anye tu 'kaNDitazuklA akaNDitazuklAzca haimantAH zAlayaH,greSmAH SaSTikAH; 'prAyeNa garbhapAkAH SaSTikAH' ityanye; vArSikAstu vrIhayaH, kamecchAmi' iti pA0 / 2 'svasthAnuvRtti' iti hastali. 'kaNDitazukAstu vrIhayaH' ityanye / atra lohitazAlyAdaya-: khitapustake na ptthyte| | skheSu teSu dezeSu taisvairnAmabhiH prasiddhAH; ekameva hi dravyaM nAnA Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 215 KARAN A PAAAAPNAL - dezeSu nAnAzabdairabhidhIyate; yathA-bahavo'nnaM bhaktamAhuH, SaSTikaH pravarasteSAM kaSAyAnuraso lghuH|| dAkSiNAtyAstu kUramiti; tatra dAkSiNAtyeSu bhaktasaMjJayeva prasiddha- mRduH snigdhastridoSaghnaH sthairyakadvalavardhanaH // 10 // staditareSu punaH kUrasaMjJeti(?); tasmAttu zUkazamIkudhAnyAni vipAke madhuro grAhI tulyo lohitshaalibhiH|| nAnAdezajakRSIvalebhyo jJeyAni, mRgAstu nAnAdezIyavyAdhebhyaH, gauraSadhikagaNamAha-adhika ityAdi / sthairyakrata dehadAyazAkunikebhyaH pakSiNaH, kandamUlaphalAzibhyo canecaratapakhibhyaH | | kRt , tAruNyasthApako vA // 10 ||kndmuulphlaani, zAkAni tu grAmyAraNyavAsibhyaH, kRtAnnAni zeSAstvalpAntarAstasmAt SaSTikA kramazo guNaiH11 tu sUdebhyaH, meSajadravyANi punaH krayyANi vaNigbhyaH, akreyANi punarmUlAdIni tApasavanecarebhya iti // 4 // zeSAstvityAdi / alpAntarAH stokamedA guNaiH kRtA / tasmAt gauraSaSTikAt // 11 // madhurA vIryataH zItA laghupAkA blaavhaaH|| pittanAlpAnilakaphAH snigdhA bddhaalpvrcsH||5|| kRSNavrIhizAlAmukhajatumukhanandImukhalAvAkSaka | tvaritakakukkuTANDakapArAvatakapATalaprabhRtayo vI. tatra zAlInAM sAmAnyaguNamAha-madhurA ityAdi / pUrva hi 'dravyarasaguNavIryavipAkakarmANIcchAmi jJAtuM' ityuktaM, tadeva darza- | | vrIhivizeSAnAha-kRSNavIhItyAdi / kRSNavrIhiH kRSNetuyati-tatra lohitazAlItyAdi yAvat dUSakamahAdUSakaprabhRtayaH1. | SataNDulaH, zAlAmukhaH kRSNazuklAkArataNDulaH, jatu lAkSA tadAzAlaya iti dravyanirdezaH, 'madhurA' iti rasanirdezaH, 'vIryataH kRti mukhaM yasyAsI jatumukhaH, nandImukhaH ADIcakSusadRzamukhatA zItA' iti vIryanirdezaH, 'laghupAkA' iti pAkanirdezaH, snigdhaa'| NDulaH, lAvAkSisadRzataNDulo lAvAkSaH, SaSTikavattvaritaM pacyata ityAdi guNanirdezaH, 'pittanA' ityAdi khakarmanirdezaH / alpA-1 1- iti laritakaH, kukkuTANDAnIva varNena vartulatayA ca taNDulA nilakaphAH alpaM vAtaM zleSmANaM na kurvantItyarthaH // 5 // | yasya saH kukkuTANDakaH, pArAvatavacchuklataNDulaH pArAvataH, pATa. teSAM lohitakaH zreSTho doSaghnaH shukrmuutrlH|| lApuSpavarNavrIhiH pATalaH; prabhRtigrahaNAt khajarITakhajanakakSau: cakSuSyo varNabalakRt svaryo hRdystRssaaphH||6|| | makAdayo gRhyante // 12 // vaNyo jvaraharazcaiva srvdossvissaaphH|| kaSAyamadhurAH pAke'madhurA viiryto'himaaH|| lohitazAliguNamAha-teSAmityAdi / doSaghnastridoSaghnaH / | alpAbhiSyandinastulyAH ssssttikairbddhvrcsH|| 13 // sarvadoSetyAdi atra doSazabdo vyAdhiSu vartate // 6 // - ___ kaSAyamadhurA rse| amadhurAH pAke kaTuko ityarthaH / vIryatostasmAdalpAntaraguNAH kramazaH shaalyo'rvraaH||7||| himA uSNA ityarthaH / alpAbhiSyandina iti pUrvavat / tulyAH SaSTikairiti etena kudhAnyebhya eSAmutkarSaH sUcyate, na tu SaSTiH zAlInAM tAratamyamAha-tasmAdityAdi / tasmAt lohita | kAnAM guNakAritA, carakAdyaistridoSakArilena pATalasyoktavAt / zAleH / alpAntaraguNA iti alpamantaraM medaH krameNAvaralena 'anArSo'yaM pAThaH' iti jejjhaTaH / 'pATalAzabdo brohI yeSAM te tathoktAH / guNazabdaH karmavAcI / kramazo'varA iti sAmAnye vizeSe ca vartata iti vizeSavAcinastridoSakartRvaM, kramAt kramAddhInA ityrthH||7|| sAmAnyena vrIhestUkta eva guNaH' iti gyii| 'yatridoSakArI SaSTikakAGgukamukundakapItakapramodakakAkalakA | pATalastatra jAtyantaram , ayaM tu yathoktaguNaH' iti brahmadevaH sanapuSpakamahApaMSTikacUrNakakuravakakedAraprabhRtayaH // 13 // . ssssttikaaH||8|| kRSNavrIhirvarasteSAM kaSAyAnuraso lghuH|| rase pAke ca madhurAH zamanA vaatpittyoH|| tasmAdalpAntaraguNAH kramazo vIhayo'pare // 16 // zAlInAM ca guMNaistulyA bRhaNAH kphshukrlaaH||9|| atha kRSNavrIhiguNamAha-kRSNavrIhirityAdi // 14 // SaSTikAnAha-SaSTiketyAdi / ante SaSTikAbhidhAnaM sarveSAM dagdhAyAmavanau jAtAH zAlayo laghupAkinaH // SaSTikatvasUcanArtham / SaSTiko gauraSaSTikaH, mukundakakAkalakAsa kaSAyA baddhaviNmUtrA rUkSAH zleSmApakarSaNAH // 15 // napuSpakakurabakakedArAH kRSNaSaSTikAH, zeSA gaurakRSNA iti / prabhRtigrahaNAcInadurdarazAradAdayaH / SaSTiko vrIhimeda eva, 'Sa atha bhUmidvAreNa guNamAha-dagdhAyAmityAdi / dagdhAyAmavanau STiko vrIhiSu zreSTha' ityuktatvAt ; kiMtu vrIhizcirapAkI, SaSTi- jAtA iti dagdhabhUmAvutpannAH // 15 // kastu zIghrapAkI // 8 // 9 // sthalajAH kaphapittanAH kaSAyAH kttukaanvyaaH|| kiMcitsatiktamadhurAH pvnaanlvrdhnaaH||16|| 1 'vipAkakaTukAH smRtAH' iti tADapatrapustake paatthH| 2 ''pare' iti pA0 / 3.0mahApiNDaka' iti pA0 / 4 'guNatazcApi samAnA / 1 'zeSAstvalpAntaraguNAH' iti pA0 / 2 'kRSNamukhataNDulaH' baddhavarcasaH' iti tADapatrapustake paatthH| | iti paa0|3 'amlAH ' iti pA0 / Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna sthalajA ityAdi / sthalajA jAGgalabhUmisaMbhavAH / satikamadhurA mAkaH, hastizyAmAkaH zyAmiketi loke; nIvAra ulikAdhAnyaM, ISattiktamadhurAH / pavanAnalavardhanA iti atra kiNcicchbdH| tadvividham-ekaM dhAnyasadRzaviTapaM dhAnyakSetrajaM, dvitA maM mahAsaMbadhyate // 16 // dalakANDaM tu salilajaM; tatra salila salilavRddhimAtrastambaprakaidArA madhurA vRSyA balyAH pittnibrhnnaaH|| rohaM raktazUkaM ca, tadeva 'prazAntikA' iti tantrAntare'pi ISatkaSAyAlpamalA guravaH kaphazukralAH // 17 // | paThyate; varako varaTiko zAkambharIbhUmau prAyazaH; uddAlako vanakodravaH; priyaGguH 'kanikA' iti loke madhUlikA markaTakedArA ityAdi / kaidArA anUpajA ityarthaH / vRSyAH zukravaire. camikAH / zukralAH zukravRddhikarAH // 17 // hastatRNaM; tadbhedo nandImukhI; kuruvindako vrIhiguruH; gavedhuka stRNavizeSaH; 'galagodhUma' iti loke, dezAntare tu 'garala' iti ropyAtiropyA laghavaH zIghrapAkA gunnottraaH| loke, anye tu prabhRtigrahaNAdvedhukazabdaM gRhNanti; saraH saraadAhino doSaharA balyA muutrvivrdhnaaH|| 18 // karNikAH barukaH 'baru' iti loke, anye tu barukazabdaM prabhRti ropyAtiropyaguNamAha-ropyetyAdi / ye zAlaya ekavAramu- grahaNAdgRhanti; todaparNI toyaparNI khanAmaprasiddhA; mukundo tpATyAzvanyatra ropyante te ropyAH, ye tu dvistriA'nyatra ropyante malundaH: veNuyavo vaMzaphalam / zeSANi tu vanacAribhyo beyAni / te'tiropyAH / mUtravivardhanA iti adAhitvAt , 'mUtralA' ityeke, prabhRtigrahaNena jhaNTIghadTIjonnalikAdayaH // 21 // anye tu 'mUtravivardhanA mUtrApakarSaNAH pramehiNAM hitA ityarthaH uSNAH kaSAyamadharA rUkSAH kttuvipaakinH|| // 18 // zleSmanA baddhanisyandA vaatpittprkopnnaaH||22|| . zAlayazchinnarUDhA ye rakSAste bddhvrcsH|| | kaSAyamadhurasteSAM zItaH pittApahaH smRtH|| tikAH kaSAyAH pittanA laghupAkAH kaphApahAH 19 kodravazva sanIvAraH zyAmAkazca sazAntanuH // 23 // chinnarUDhazAliguNamAha-zAlaya ityAdi / chinnarUDhA iti uSNA ityAdi / baddhanisyandA baddhamUtrAH / taSAmeva keSAMci.. pUrva chinnAH pazcAdrUDhA ityarthaH 19 // | vaizeSikaM guNamAha-kaSAyamadhurA ityAdi / 'sakoradUSAH' vistareNAyamuddiSTaH zAlivargo hitaahitH|| zyAmAkA nIvArazca' iti kecit paThanti / tatra bahuvacanaM iti shaalivrgH| | zyAmAkAnAM trividhatvAt // 22 // 23 // upasaMhAramAha-vistareNetyAdi / uddiSTaH saMkSepeNa kthitH| kRSNA raktAzca pItAzca zvetAzcaiva priynggvH|| ayaM zAlivargaH, kiMviziSTaH zAlivargaH? vistareNa saha savistara | yathottaraM pradhAnA: r: kaphaharAH smRtAH 24 ityarthaH / savistaratA ca vakSyamANazlokena darzitA / tadyathA | kaGgunIguNamAha-kRSNA ityAdi / prAdhAnyaM kaphaharavAdi. "dhAnyena mAseSu phaleSu caiva zAkeSu cAnukkamihAprameyAt" iti| guNApekSam // 24 // atra hi aprameyAditi aanntyaadityrthH| madhUlI madhurA zItA snigdhA nandImukhI tathA // __ atha kudhaanyvrgH| madhUlikAnandImukhIguNamAha-madhUlItyAdi / tathA madhuratadvat kudhAnyamudrAdimASAdInAM ca vakSyate // 20 // zItalasnigdhetyarthaH ||tdvdityaadi / tadvaditi savistarANAmapi kudhAnyAnAM mudgA-1 vizoSItatra bhUyiSThaM varukA smukundkH||25|| dInAM mASAdInAM codezamAtrameva bhaviSyatItyarthaH / mASAdInAM varukamukundakayoguNamAha-vizoSItyAdi / vizoSI dravaceti cakAreNa mAMsaphalazAkavargeSu codezamAtrameva bhaviSyatI-dhAtoH / bhUyiSThamatizayena // 25 // . tyanuktaM samuccIyate / anena pAThena mudrAdInAM dhAnyatvaM sUcyate, rUkSA veNuyavA zeyA vIryoSNA kttupaakinH|| tena mudgAdayaH zimbIdhAnyeSu paThyante / kudhAnyeti kutsitAni | baddhamUtrAH kaphaharAH kaSAyA vAtakopanAH // 26 // kudhAnyAni // 20 // veNuyavaguNamAha-rUkSA ityAdi / kudhAnyAnAM vArgikaguNakoradUSakazyAmAkanIvArazAntanuvarakodAlaka / prastAve 'baddhanisyandA' ityukte'pi veNuyavA baddhamUtrA iti priyaGgumadhUlikAnandImukhIkuruvindagavedhukasaraba- | pRthakRtya yaduktaM tadatizayapratipAdanArtham // 26 // . rukatoda(ya)parNImukundakaveNuyavaprabhRtayaH kudhAnya- mudgvnmudrklaaymkusstthmsuurmjlycnnkstiivishessaaH||21|| natripuTakahareNvADhakIprabhRtayo vaidlaaH||27|| kudhAnyAnyAha-koradUSaketyAdi / koradUSakaH kodravaH; zamIdhAnyAni guNakarmabhyAM nirdizannAha-mudretyAdi / mudgA zyAmAkatrividhaH-zyAmAkaH, uSTrazyAmAkaH, hastizyAmAkazceti; | nAnAvidhA haritapItakRSNaraktamedena vanamudstu vane jAyate kRSNazyAmAkazabdena toyazyAmAka ucyate, uSTrazyAmAkaH sthUlazyA 1 'varaTTikA' iti pA0 / 2 'syuH ligdhAH kaphaharAH sarAH' 1'cAsya' iti paa0| 2'sthalazyAmAkaH' iti pA0. iti tADapatrapustake paatthH| Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 217 mud iti prasiddhaH, 'mudrikA' iti loke kalAyAtripuTAH; maku- vaidalakhenAmAhyAn mASAdInAha-mASa ityAdi / bhinnapurIThako moThaH; masUra dvividhAH-kRSNAH pANDurAzca, tatra kRSNa-SamUtro drvpuriissmuutrH| saMtarpaNastRptikaraH / balapradaH balamupacavarNA masUrAbhidhAnAH, pANDuvarNA maGgalyakAbhidhAnAH; caNakaH | yazaktilakSaNam / vRSyatvazukralale sutivRddhikaralena / 'pittakaprasiddhaH; satIno vartulakaH; khalpAstripuTAH; hareNuH khalpava- phAvahazca' iti kvacit // 34 // tulaH; ADhakI tuvarI / vaidalA iti eSAM 'vaidalA' iti saMjJA, ___ kaSAyabhAvAnna purISamedI na punaranvayArthena vaidalasaMjJA; evaM hi vidalAnAmiti vaidalA iti na mUtralo naiva kaphasya kartA // mASakulatthAdiSvapi vaidalavaM syAt ; tena "vallUraM mUlakaM svAdurvipAke madhuro'lasAndraH matsyAn zuSkazAkAni vaidalam / varjayeccAlukaM gulmI madhurANi saMtarpaNaH stanyarucipradazca // 35 // phalAni ca" ityAdiSu vaidalakhena mudgAdiSu niSedhaH, tena gulmeSu rAjamASAnAha-kaSAyetyAdi / alasAndro rAjamASaH / mASakulatthAdayo na niSidhyante, na hi te vaidalAH // 27 // | kaSAyarasaprabhAvAt kaphahArikhamavRSyatvaM ca jJeyam / svAduriti kaSAyamadhurAH zItAH keTupAkA mrutkraaH|| rase // 35 // baddhamUtrapurISAzca pittazleSmaharAstathA // 28 // / mASaiH samAnaM phalamAtmaguptavaidalAnAM sAmAnyaguNamAha-kaSAyetyAdi // 28 // muktaM ca kAkANDaphalaM tathaiva // nAtyartha vAtalAsteSu mudrA dRssttiprsaadnaaH|| AtmaguptakAkANDayorguNamAha-mArityAdi / AtmaguptA pradhAnA haritAstatra vanyA mudsamAH smRtAH // 29 // kapikacchuH, tasyAH phalamAtmaguptam / kAkANDaphalamazvakaH, kapi. mudgaguNamAha-nAtyarthamityAdi // 29 // . kacchusadRza zimbaH kAkANDaH 'zUkarazimbI' iti loke ||vipaake madhurAH proktA masUrA bddhvrcsH|| AraNyamASA guNataH pradiSTA masUraguNamAha-vipAka ityAdi // rUkSAH kaSAyA avidAhinazca // 36 // AraNyamASaguNamAha-AraNyamASA ityAdi / AraNyamAmakuSThakAH kRmikarAH SANAM rUkSalAvidAhile khajAtyapekSayA // 36 // makuSTaguNamAha-makuSThakA ityAdi / uSNaH kulattho rasataH kaSAyaH . kalAyAH pracurAnilAH // 30 // kaTurvipAke kphmaarutghnH|| kalAyaguNamAha-kalAyA ityAdi // 30 // zukrAzmarIgulmaniSUdanazca ADhakI kaphapittaghnI naativaatprkopnnii|| sAMgrAhikaH pInasakAsahantA // 37 // ADhakIguNamAha-ADhakItyAdi // kulatthAnAha-uSNa ityAdi / uSNo vIryeNa / kaphamAruvAtalAH zItamadhurAH sakaSAyA viruukssnnaaH|| 31 // taghna iti kaphamArutI bhinnI militau ca hntiityrthH||37|| kaphazoNitapittanAzcaNakAH puNstvnaashnaaH|| AnAhamedogudakIlahikA.. te eva ghRtasaMyuktAstridoSazamanAH param // 32 // zvAsApahaH shonnitpittk|| caNakaguNamAha-vAtalA ityAdi // 31 // 32 // kaphasya hantA nayanAmayano hareNavaH satInAzca vijJeyA bddhvrcsH|| vizeSato vanyakulastha ukH||38|| hareNusatInAvAha-hareNava ityAdi // vanyakulatthamAha-AnAhetyAdi / gudakIlA arzAsi // 30 // Rte mudgamasUrAbhyAmanye svaadhmaankaarkaaH||33|| ISatkaSAyo madhuraH satiktaH sAMgrAhikaH pittkrstthossnnH|| - Rte mudramasUrayorAdhmAnakaralamAha-Rta ityAdi / Rte tilo vipAke madhuro baliSThaH vinA / mudgamasUrayoH khajAtyapekSayA AdhmAnaniSedhaH, na punaH khigdho vraNe lepana eva pthyH||39|| sarvathA'dhmAnaniSedhaH // 33 // dantyo'gnimedhAjanano'lpamUtramASo gururminapurISamUtraH stvacyo'tha kezyo'nilahA guruzca // nigdhoSNavRSyo madhuro'nilanaH // tilamAha-ISadityAdi / ISatkaSAyo'nurasalena, madhuro saMtarpaNaH stanyakaro vizeSA mukhyarasalena, ISattito'nurasakhenaiva / vraNe lepana eva pathya iti dalapradaH zukrakaphAvahazca // 34 // etena tilAnAmAlepana eva vraNe pathyalam , abhyavahAre punara pathyatvameva; anye punaH 'snigdho vraNe sarvata eva pathyaH' iti 1 'kaTupAkAnilApahAH' iti tADapatrapustake pAThaH / 2 bhayamokaH kvaciddhastalikhitapustake na pdhyte| 1'kaTukaH' iti tADapatrapustake pAThaH / 2 'stanyaH' iti pA0 / su.saM.28 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna m mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm paThanti, sarvata iti paJcadazadhA prasarapraduSTeSvityarthaH, anye tu saMbadhyate / zleSmakara iti navagodhUmaH, purANagodhUmastu vasante''dvivraNIyoktebhyo doSahantRbhyo lepebhyaH sarvebhyaH pathyatama | pyupayogArhalAnna shlessmkrH|| 43 ||ityrthH' / dantebhyo hito dantyaH / bace hitasvacyaH / kezebhyo lakSaH kaSAyo viSazoSazukrahitaH kezyaH // 39 // blaasdRssttikssykRdvidaahii||44|| tileSu sarveSvasitaHpradhAno kaTurvipAke madhurastu zimbaH madhyaH sito hInatarAstathA'nye // 40 // prabhinnaviNmArutapittalazca // sAmAnyazimbiguNamAha-rUkSa ityAdi / 'viSazothameha' iti tilAnAmuttamamadhyamAdhamatvamAha-tileSvityAdi / asitaH kRssnnH| sitaH zvetaH / anye iti piithritlohitaaH||40|| kecit paThanti // 44 // sitAsitAH pItakaraktavarNA yavaH kaSAyo madhuro himazca . bhavanti ye'nekavidhAstu shimbaaH||45|| kaTurvipAke kphpitthaarii|| yathAditaste guNataH pradhAnA vaNeSu pathyastilavaJca nityaM zeyAH kaTUSNA rasapAkayozca // prabaddhamUtro bahuvAtavarcAH // 41 // sthairyAgnimedhAvaravarNakRJca varNavizeSeNa zimbAnAM guNamAha-sitetyAdi / sitAH . sapicchilaH sthUlavilekhanazca // zuklAH, asitAH kRSNAH / yathAditaste guNataH pradhAnA iti asitAt kRSNAt sitaH pradhAnaH, pItAdasitaH pradhAnaH, raktAmedomaruttRharaNo'tirukSaH dapi pItaH / guNe rasavIryavipAkalakSaNaiH, pradhAnAH zreSThAH / prasAdanaH zoNitapittayozca // 42 // anye tu 'yathoditAste guNatastathA''rdAH' iti paThanti / atrAyavamAha-yava ityAdi / himazceti cakAraH kaSAyAnantaraM yamarthaH-ye zimbA yena prakAreNa rasapAkayoruditAste tathaiboddhavyaH; tena madhurarasAccakArasamuccitaM kaSAyatvaM hInamiti jJeyam / vraNeSu pathyastilavaditi tilo yathA vraNe lepe vAta-1 sahAdvayaM mUlakajAzca zimbAH / pittakapheSu ca zasyate, tathA yavo'pi / nityamiti vacanenAvi. kuzimbivallIprabhavAstu shimbaaH||46|| dagdhavidagdhAbhinnAraddhavAdyavasthAkhityarthaH; anye tu nitya zeyA vipAke madhurA raseca . prahaNena vraNe yavamabhyavahAreNApi hitamicchanti / prabaddhamUtraH balapradAH pittanibarhaNAzca // alpamUtraH, ata eva pramehiNAM hitaH / bahuvAtavarcA iti vAto. sahAdvayamiti sahAdvayaM muddraparNImASapaNyau~ / mUlakajAzca zimbA 'tra kukSivAto'bhipretaH, anyathA medomaruttRiharaNa iti viru iti mUlakazimbI / kuzimbIvallI shukshimbii| anye tu 'mUlakadhyate / sthairya vayaHsthApanakArikham / medomaruttRiharaNa iti medovAtaM tRSNAM ca hantItyarthaH; yadi vA medasA''vRto marunme | parNikAca' iti paThanti; latra mUlakaparNI shobhaajnkH||46||domruttN sAvaraNaM hanti, srotaHzodhakalAt ; nirAvaraNe tu rUkSa vidAhavantazca bhRzaM virukSA , zItakaSAyakaTupAkai tivardhako nAtipratyanIkaH / 'yavo'kaSAyaH' viSTabhya jIryantyanilapradAzca // 47 // iti kecit ; tatreSatkaSAya ityarthaH // 41 // 42 // rucipradAzcaiva sudurjarAzca sarve smRtA vaidalikAstu shimbaaH|| pabhirguNaihInataraistu kiMci idAnI vaidalAnAM mudrAdInAM stiinaantaanaamaaiishimbiigunndvidyaadyvebhyo'tiyvaanshessaiH|| mAha-vidAhavantazcetyAdi / viSTabhya jIryanti guDaguDAzabda atiyavaguNamAha-ebhirityAdi / atiyavA niHzUkAH | kRkhA pAkaM gacchantItyarthaH; anye 'savAtatodazUlA malasyAprakRSNAruNayavA eva / azeSairguNairatiyavAn vidyAdityarthaH / anye vRttiM kRtvA pAkaM gacchantItyarthaH / vaidalikAstu vimbA mudrAdInAtu paThanti-'yavebhyo'pi yavAnazeSAn' iti / tatrAtiyavaya- maaiiphlikaaH| zuSkanirgatatvacA tu prAgukta eva gunnH||47||vikaadyo'shessshbdvaacyaaH| tatra yavikA niHzukAH khlpaaH| kaTurvipAke kaTukaH kaphano godhUma ukto madhuro guruzca vidAhibhAvAdahitaH kusumbhaH // 48 // balyaH sthiraH zukrarucipradazca // 42 // uSNA'tasI svAdurasA'nilanI snigdho'tizIto'nilapittahantA pittolbaNA syAt kaTukA vipAke / sandhAnakRcchleSmakaraH sarazca // pAke rase cApi kaTuH pradiSTaH siddhArthakaH shonnitpittkopii||49|| godhUmaguNamAha-godhUma ityAdi / sthiro vyHsthaapnkaarii| nigdho'tizIta ityatizabdaH kAkAkSigolakavadbhayatrApi 1 'zoNitapicahetuH' iti pA0 / Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] * sushrutsNhitaa| 219 tIkSNoSNarUkSaH kaphamArutaghna jaGghAlA, viSkirAH, pratudA, guhAzayAH, prasahAra, stathAguNazcAsitasarSapo'pi // parNamRgA, bilezayA, grAmyAzceti / teSAM jaGghAlavizamIdhAnyasAmAnyAdeva kusumbhAtasIsarSapaguNamAha-kaTu- kirI pradhAnatamau // 53 // vipAke ityaadi|-rse ca pAke ca kaTuka ityarthaH / 'madhuro'ni annaM bhaktarUpaM coktaM, pradhAnavyaJjanaM mAMsamAha-tadyathelagnaH' ityanye paThanti / siddhArthakaH zvetasarSapaH / raktasarSapaguNa- tyAdi / jalezayAH kozasthAH pAdino matsyAzca; AnUpAH kUlamAha-tathetyAdi / asitasarSapo raktasarSapaH // 48 // 49 // carAH plavAzca; grAmyazabdenaikazaphazabdena ca grAmyAH, zaphaH khuraH; anArtavaM vyAdhihatamaparyAgatameva ca // kravyabhukzabdena ca guhAzayAH prasahAzca, kravyaM mAMsa; jAGgala. abhUmijaM navaM cApi na dhAnyaM guNavat smRtam 50 zabdena jaGghAlaviSkirapratudaparNamRgabilezayA iti trayodaza bhedAH tyAjyamAha-anArtavamityAdi / anAtaivam anyartujAtam / SaTkhevAntarbhUtAH / saMkhyeyanirdezAdeva SaTasaMkhyAyAM labdhAyAM vyAdhihataM kuchamAdinA hatam / aparyAgatam apakkam / abhUmi- SaDgrahaNaM pratudAdibhedA eteSvevAvarudhyante, tena SaDvargA iti jam USaropalakAdisaviSabhUmijaM; 'yasya dhAnyasya yA ucitA | niyamArtham ; 'anye'pi jaGghAlAdimedA bhaviSyantIti sUcanArtham' bhUmistato'nyatra bhUmau jAtam' ityapare / navaM cApIti cakAreNa ityapare / ayaM SoDhA bhedaH saMkSepeNottarottaraprAdhAnyajJApanAya / navasyAnatidoSakAritA sUcyate / dhAnyazabdena zukazamIdhAnyAni vargANAmuttarottaraprAdhAnyamAha-eteSAmityAdi / punadvaividhyagRhyante // 5 // mAha-te punarityAdi / dvaividhyakathanaM jAGgalatvenAnUpatvena ca navaM dhAnyamabhiSyandi laya sNvtsrossitm|| vakSyamANamedAnAM guNAnugamAya / jAGgalasyASTavidhavamAha-tatre. ___ navAdInAM guNamAha-navamityAdi / navamiti varSa yAvat / tyAdi / te sarve'traiva vakSyante / teSAM madhye kasya prAdhAnyamiabhiSyandi doSadhAtumalasrotasAM kledaprAptijananam / laghu saMvatsa- tyAha-teSAmityAdi / 'jAGgalaviSkirau' iti kvacit // 53 // roSitamiti laghu purANamiti vAcye'tra 'saMvatsaroSitam' iti tIveNahariNasaMkuraGgakarAlakRtamAlazarabhazvadaMyat karoti tajjJApayati-prathamavarSAdUrdhva dvitIya varSa yAvat STApRSatacAruSkaramRgamAtRkAprabhRtayo jaGgAlA mRgAH purANaM guNavaca bhavati, tadUrdhvaM tu nIrasatvAnna guNakaramiti / kaSAyA madhurA laghavo vAtapittaharAstIkSNA hRdyA uktaM ca-"varSoSitaM sarvadhAnyaM parityajati gauravam / na tu bastizodhanAzca // 54 // tyajati tadvIrya kramazo vijahAti tat" iti; 'mASacaNakAdayastu janAlaviSkirAvAha-tAveNetyAdinA / tAviti yau jaGghAlavinUtanA eva svakAryakaraNasamarthAH' ityeke // kirau kathyete ityarthaH / eNaH kRSNahariNaH, hariNo gaurahariNaH, vivAhi guru viSTambhi virUDhaM dRSTidUSaNam // 51 // RkSo nIlANDaH 'roru' iti prasiddhaH, kuraGgazcaturagatiH 'caturaGga' virUDhamAha-vidAhItyAdi / virUDham aGkharajananazaktirahita- iti loke. karAlo'dhoniSkrAntadanto himavadAdiparvateSu 'kastUmityarthaH, anye 'virUDhamaGkuritam' ityAhuH, ISadRSTaM caNakamudgAdi-rImRga' iti loke, kRtamAlA bahavaH saGghAtacAriNo mRgA dezAvirUDhamAhurapare // 51 // ntare lokAdavagantavyAH, zarabho'STApada uSTrapramANo mahAkSaH zAlyAdeH sarSapAntasya vividhasyAsya bhaagshH|| | pRSThagatacatuSpAdaH kAzmIre prasiddhaH, zvadaMSTrazcaturdaSTro'tiduSTaH kolapramANasaMskAramAtrAH sNprikiirtitaaH||52||'krkttk' iti kArtikapure, pRSato binducitritaH 'cittala' iti iti kudhaanyvrgH| loke, cAruSkazcAruzarIraH khalpatanurmugameda eva, mRgamAtRkA upasaMhAramAha-zAlyAderityAdi / bhAgazaH kAlapramANaM saMva- alpA pRthadarA caturajastrI 'medalI' iti loke / prabhRtigrahaNAt ssaroSitamityanenoktam / saMskAro yathA-gurorapi vrIheH saMskA- koTTakArakarAmAdayaH / jaGghAlA iti prazastajaGghAvantaH / teSAM ravazAlAjA laghavaH, mAtrA punaragnibalApekSiNI hInA madhyamo. mAtrA punarAmabalApAkSaNA hAnA madhyamA- | sAmAnya guNamAha-kaSAyA ityAdi / tIkSNA iti tIkSNaguNatamA ceti / "laghu pathyatamaM proktaM gurvapathyatamaM smRtam / yadya- karmakaratvAt / bastizodhanA iti azmarIzakerAmUtrakRcchramUdAgacchati kSipraM tattalaghutaraM smRtam" iti / kudhaanyvrgH||52||| trAghAtAdiSu pathyAH, mUtravirekakAriNa ityarthaH // 54 // atha maaNsvrgH|| kaSAyamadhuro hRdyaH pittAmukkapharogahA // . ata Urve mAMsavargAnupadeSyAmaH tadyathA-jale saMgrAhI rocano balyasteSAmeNo jvraaphH||55|| zayA, bhAnUpA, grAmyAH, kravyabhuja, ekazaphA, jAGgalAzceti SaNmAsavargA bhavanti / eteSAM vargA teSAM madhye kRSNahariNaguNamAha-kaSAyetyAdi / eNasya Sar3a'NAmuttarottarA prdhaantmaaH| te punardvividhA jAGgalA sakhe'pi kaSAyamadhurotkaTatvAt kaSAyamadhura ityuktam // 55 // AnUpAzceti / tatra jaaglvrgo'ssttvidhH| tadyathA- | madhuro madhuraH pAke doSaghno'naladIpanaH // zItalo baddhaviNmUtraH sugandhirhariNo lghuH||56 // 1 vAtakopanam' iti tADapatrapustake pAThaH / 2 'kAla: pramANaM saMskAro mAtrA cAmin parIkSyate' iti tADapatrapustake paatth| / 1'tatra jabAlAH' iti tArapatrapustake paatthH| Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAnaM gaurahariNaguNamAha-madhura ityAdi / baddhaviNmUtra iti ete. pAMzulazcaiva pauNDako darbharastathA / lAvazcaturvidhaH proktastittirinAtIsAriNAM pramehiNAM ca hita ityuktam ; eNastu pramehiNA- vividhaH smRtaH-" iti; gairikapAMzulau prasiddhau, pauNDukadarbharau mahitaH bastizodhanatvAt // 56 // dezAntare lokAdavagantavyau / tittirirvyAkhyAtaH / asyAgre eNaH kRSNastayorzayo hariNastAmra ucyate // | kecid gairikapAMzulapauNDUkadarbharabhedena guNAn pRthagbhinnAn yona kRSNo na tAmrazca kuraGgaH so'bhidhIyate 57 paThanti; etaca na bahusaMmataM, tasmAnna paThanIyam // 6 // sUtreNaiNahariNayorbhedamAha-eNa ityAdi // 5 // ISaharUSNamadhuro vRSyo medhAgnivardhanaH // tittiriH sarvadoSaghno grAhI varNaprasAdanaH // 61 // zItA'sRpittazamanI vijJeyA mRgamAtRkA // raktapittaharaH zIto laghuzvApi kpinyjlH|| sannipAtakSayazvAsakAsahikkArucipraNut // 58 // kaphottheSu ca rogeSu mandavAte ca zasyate // 62 // mRgamAtRkAmAha-zItetyAdi // 58 // hikkAzvAsAnilaharo vishessaadgaurtittiriH|| lAvatittirikapiJjalavIravartikAvartakanamRkA- kRSNatittiriguNamAha-ISadityAdi / ISadgurutvaM lAvakApevArtIkacakorakalaviGkamayUrakakaropacakrakukuTasA. kSayA / sarvagrahaNaM raktaduSTinavaprAptaye / gauratittiriguNamAharaGgazatapatrakutittirikuruvAhakayavAlakaprabhRtayaH |raktetyAdi ||61||62||khyaahlaa visskiraaH|| 59 // vAtapittaharA vRSyA medhaagniblvrdhnaaH||63|| laghavaH zItamadhurAH kaSAyA dossnaashnaaH|| laghavaH karA hRdyAstathA caivopckrkaaH|| lAvaH prasiddhaH; tittiriH kRSNa tittirizcitrapakSaH; kapijalo karaguNamAha-vAtapittetyAdi / upacakraguNamAha-tathegauratittiriH; vIraH kapiJjalAnUkaH kapijalAdalpo vartikAtaH | tyAdi / tatheti kakarasadRzaguNA ityarthaH // 63 ||kinycinmhaan vartikAsadRza eva, 'ghargharA' iti loke; vartikA kaSAyaH svAdulavaNastvacyaH kezyo'rucau hitaH 64 vartiko tadbhedoM; naptakA loke ghuDurukAbhidhA haGkArakAriNyalpA | / mayUraH svaramedhAgnihakzrotrendriyadAyakRt // pANDurodarA; vArtIkA varticaTakAH khalpAH saMghAtacAriNaH 'vgeddaa'| iti loke; cakoro raktAkSo viSasUcakaH khanAnA khyAtaH; kala-1 mayUraguNamAha-kaSAya ityAdi / dRkzronendriyadArthakRditi viGkaH kAlacaTako bhRGgarAjAdbhinnaH, apare bhRjarAjamAhuH, anye cakSuHzravaNendriyadALakArItyarthaH // 64 // tu raktazirasaM kRSNagrIvaM prAmacaTakAkAra kalaviGkamAhuH; mayUraH snigdhoSNo'nilahA vRSyaH khedasvarabalAvahaH // 65 // prasiddhaH; kakaro lAvAntako kapijalAt sthUlaH, 'kayara' iti | bRMhaNaH kukuTo vanyastadvahAmyo gurustu sH|| loke; upacakraH krakarabhedaH kRzacaJcurmadAvilaH; kukuTaH prasiddhaH | vAtarogakSayavamIviSamajvaranAzanaH // 66 // sAraGgazcAtakaH, anye kRSNakarazcAtakAkAro viSkiraH; zatapatro vanakukkaTamAha-snigdhetyAdi / vanyo vanajAtaH / grAmyakukkudAghATaH, 'kASThakuTaka' iti loke; kutittiristittiribhedaH TamAha-tadvadityAdi / tadvaditi vanakukkuTavadityarthaH / gurusviti pANDaH kapilaH; kuruvAhakaH kurukurukaH; yavAlako yavaguDurukaH / vanyo'pi gataH / hurukaH / vanyo'pi guruH, grAmyastu gurutara ityarthaH // 65 // 66 // prabhRtigrahaNenaivaMjAtIyAH / vikIrya bhakSayantIti viSkirAH; kapotapArAvatabhRGgarAjaparabhRtakoyaSTikakuliGgatribhizcaraNayugalacaJcabhirAhalanti vilikhantIti vyAhalAH / eteSAM sAmAnyaguNamAha-laghavaH shiitmdhur| ityAdi / anye | | gRhakuliGgagozveDakaDiNDimANavakazatapatrakamAtRlAvAdivartikAdivargayorguNAJ zlokena paThanti,-"vargoM khAtu. nindakabhedAzizukasArikAvalgulIgirizAlavAlarasAvetau kaSAyAnuramau laghU / vAtapittaharI nAtizItalI basti | dRSakasugRhAkhaJjarITahArItadAtyUhaprabhRtayaH pratudAH zodhanau' iti; atrApi sa evArthaH // 59 // // 67 // pratudAnAha-kapotetyAdi / kapoto vanavAsI 'pANDaka' saMgrAhI dIpanazcaiva kaSAyamadhuro lghuH|| iti loke, sa ca nAnAvidhaH; pArAvato gRhadevakulAlayaH; bhRGgalAvaH kaTuvipAkazca sannipAte tu pUjitaH // 60||raajo bhramarako dhUmyATasadRzaH 'pakSirAja' iti loke; parabhRtaH teSAM madhye lAvakaguNamAha-saMgrAhItyAdi / sannipAte tu kokilaH; koyaSTiH koyAkA dIrghajaGghA 'koyaGga' iti loke; pUjita iti pUjitaH prazasta ityarthaH / sAmAnyaguNakathane doSa-| kuliGgo vanyacaTako grAmyacaTakAkAraH; gRhakuliGgaH puNDUcaTakaH zamana iti vacanAdatra sannipAtavacanAcca vAtAdIn vyastAn sama- 'grAmacaTaka' iti loke; gozveDo gonardaH; DiNDimANavakaH stAnapi hantItyarthaH; athavA sannipAtajvare nivRtta punarAgamana- DiNDimotkaTadhvaniH; zatapatro rAjazUkaH; mAtRnindakaH priyAnivRttaye prayojya ityarthaH / atra kecit paThanti-"garikaH 1'rucipradaH' iti pA0 / 20DiDimAnaka iti pA0 / 1 'dIpanaH zItaH' iti paa0| 3degmAtRliGgaka' iti paa0| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 221 tmakaH 'putrarakSaka' iti loke medAzI putrazukaH, mekAzIti guhAzayAnAha-siMhetyAdi / siMhaH parAkramI nidrAluH; kecit , tatrApi sa evArthaH; zukasArike prasiddha; valgulI 'gadu- | vyAghro vikRtamukho nidrAluhiMsraH; vRkaH kukurasadRzaH pazuH kSudraH; likA' iti loke; girizA girivartikA, 'parvatavAhI' ityeke | tarakSurmUgazatrurvyAghra vizeSaH 'jarakha' iti loke; RkSo mallUkolatA phejAtako raktapucchAdhobhAgaH, anye bharadvAjamedamAhuH, | 'tilomazaH 'riMcha' iti loke; dvIpI vyAghramedazcitravyAghraH 'lATa' iti loke; laTTaSako dvitIyaphejAtakaH, anye saJcAnaca- 'citraka' iti loke; mArjAro biDAlaH, atra ca mArjAro guhA vAkRticabhubhAgaM dIrghapucchAdilakSaNena pratudaM vihaGgamAhuH; sugRhA |zayalAdaraNyabiDAlo boddhavyaH; zRgAlaH prasiddhaH; mRgervArumaMgapItamastakA 'vayau' iti loke khajarITaH sitAsitavarNo drutala- bhakSaH zRgAlAkRtiH 'hariNaDu(dra)va' iti loke / prabhRtigrahaNAvAlitagatiH 'kavaDiyA' iti loke; hArIto haritapItavarNaH 'hari-ntAdababhruprabhRtayaH / guhAsu parvatavivareSu zerata iti guhAzayAH 72. tAla' iti loke; dAtyUhaH kAlakaNTakaH 'rAyuka' iti loke / madharA garavaH snigdhA balyA maarutnaashnaaH|| prabhRtigrahaNAd gopAputrasArapadendrAdayazvarakoktAH / pratudA iti | uSNavIryA hitA nityaM netraguhyavikAriNAm // 73 // pratudya bhakSayantIti hetoH // 6 // teSAM sAmAnyaguNamAha-madhurA ityAdi // 73 // kaSAyamadhurA rukSAH phalAhArA mrutkraaH|| pittazleSmaharAH zItA bddhmtraalpvrcsH||68|| kAkakakakuraracASabhAsazazaghAtyulakacilli zyenagRdhraprabhRtayaH prshaaH||74|| ____ eSAM sAmAnyaguNamAha-kaSAyetyAdi / phalAhArA marutkarA prasahAnAha-kAketyAdi / kAkaH prasiddhaH; kaGko dIrghacaJcumaiiti phalAhAratvena vAtakarAH, phalAhAratvaM svabhAvakathanaM vA; vAta hApramANaH, uktaM ca,-"kaGkaH syAt kadamalAkhyo bANapatrAhepakaratvaM na kalAyAdivat, kiMtu mAMsAntarApekSayA na vAtaM kSakaH / lohapRSTho dIrghapAdaH pakSAdhaH pANDuvarNabhAk" itiH / ghnantItyarthaH // 68 // kurarazcillayAkAro nAdotthApitamatsyo hastamatsyagrAhI 'kurala' sarvadoSakarasteSAM medAzI maladUSakaH // iti loke prasiddhaH; cASa indranIlamaNisadRzapakSaH zastadarzanaH teSAM madhye bhedAziguNamAha-sarvadoSakara ityAdi / maladu-'karaTAzana' iti loke prasiddhaH bhAso gokulacArI gRdhravizeSa: Saka iti vAtAdidoSajanano mUtrAdimaladUSakazceti, khabhAvena | zvetazikhAvAn ; zazaghAtI cillayAkAro mahAcaraNanakhaH prahAreNa doSANAM malAnAM ca dUSayitetyarthaH / kecit sarvadoSakarasthAne zazakAharaNazIlaH 'zazAgni' iti loke prasiddhaH, anye 'pAjI' 'sarvadoSahara' iti pramAdapAThaM dRSTvA sarvadoSaharasya ca malavUSaka- ityAhuH; ulUkaH kauzikaH, ciliH cilhaH, zyenaH siJcAno gahakhAsaMbhavena maladUSakasthAne 'galadUSaka' iti paThanti; taca DAnvayaH; gRdhro mAMsAzI yojanadRSTiH; prabhRtigrahaNena dhUmapikApramAdajavAnnAdeyam // karapatrikAdayo gRhyante / prasahya bhakSayantIti prasahAH // 74 // kaSAyasvAdulavaNo guruH kANakapotakaH // 69 // | ete siMhAdibhiH sarve samAnA vaaysaadyH|| kANakapotaguNamAha-kaSAyetyAdi / cakAro'tra luptanirdiSTo rasavIyavipAkeSu vizeSAcchoSiNe hitaaH|| 75 // draSTavyaH, tena kANakapoto'pi tridoSakopano maladUSayiteti teSAM sAmAnyaM guNamAha-ete ityAdi / ete vAyasAdayaH cakAreNa pUrvAnuvRttaM samuccIyate / kANakapoto vanavAsI pANDuka-siMhAdibhiH samAnAstulyA iti saMbandhaH / vAyasaH kAkaH / te potaH, anye'ruNavarNakamapi kapotamAhuH // 69 // keSu samAnA ityAha-rasavIryavipAkeSu / vizeSAdatizayena / raktapittaprazamanaH kapAyavizado'pi ca // zoSiNe rAjayakSmiNe // 75 // vipAke madhurazcApi guruH pArAvataH smRtH|| 70 // mahamUSikavRkSazAyikAvakuzapUtighAsavAnarapra. pArAvataguNamAha-raktatyAdi / vizadaH picchilaviparItaH 70 | bhRtayaH parNamRgAH // 76 // kuliGgo madhuraH snigdhaH kaphazukravivardhanaH // parNamRgAnAha-magvityAdi / madgumUSiko mAluyAsarpaH, vanyakuliGgaguNamAha-kuliGga ityAdi // anye tu madgumUSiko bhinnAvAcakSete; tatra madguH pUrvArtha eva, mUSiko vRkSamUSikaH vRkSazAyikA vRkSamarkaTikA 'gilI' iti raktapittaharo vezmakuliGgastvatizukralaH // 71 // loke; avakuzo golAGgulo vAnaravizeSaH, pUtighAso vRkSavi. gRhakuliGgaguNamAha-raktetyAdi / vezma gRham // 71 // DAlaH sugandhivRSaNaH 'kapUraka' iti loke vAnaro markaTaH / siMhavyAghravRkataravRkSadvIpimArjArazRgAlamRge- prabhRtigrahaNAdevaMjAtIyA anye'pi / prAyeNa vRkSasthAyitvAt rvArukaprabhRtayo guhaashyaaH|| 72 // parNamRgAH // 76 // 1 phecAkaH' iti paa.| 2 dvitIyaphecAkaH' iti pA0 1 'zubhraH' iti pA0 / 2 cirali" iti pA0 / 3 'varya' iti paa0| 4rasato madhurazcApi' iti tADapatrapustake paa0|| 3'ciraliH' iti paa0| 4 'dhUmArtAzI' iti paa0| Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM wwwcom madhurA guravo vRSyAzcakSuSyAH zoSiNe hitAH // azvAzvataragokharoSTrabastorabhramedApucchakaprabhRtasRSTamUtrapurISAzca kAsArzAzvAsanAzanAH // 77 // | yo grAmyAH // 85 // eteSAM sAmAnyaguNamAha-madhurA ityAdi // 77 // grAmyAnAha-azvAzvataretyAdi / azvo ghoTakaH; azvAryA zvAvicchalyakagodhAzazavRSadaMzalopAkalomaza- gardamena janito'zvataraH 'vesara' iti loke; gauH prasiddhA;, kharo gardabhaH; uSTraH karabhaH; bastazchagalaH, urabhro meSaH; medaHpu. karNakadalImRgapriyakAjagarasarpamUSikanakulamahAbasuprabhRtayo bilezayAH // 78 // cchako dumbakaH, anye eDakamAhuH, prabhRtigrahaNAdvekprabhRtayaH / prAyo grAmavAsikhAnAmyAH // 85 // bilezayAnAha-zvAvidityAdi / zvAvit sUcisadRzaromayuktA grAmyA vAtaharAH sarve bRMhaNAH kphpittlaaH|| 'sihai' iti loke; zalyako vajrazakalo bRhadgodhAnukArI 'sAlA' madhurA rasapAkAbhyAM dIpanA blvrdhnaaH|| 86 // iti loke; godhAzazau prasiddhau, vRSadaMzo grAmamArjAraH, anye vanamArjAramAhuH; lopAkaH zRgAlamedaH, 'lAGgalaka' iti loke | teSAM sAmAnyaM guNamAha-grAmyA ityAdi // 86 // lomazakarNo nalatkaraH; kadalI mahAbiDAlasamo vyAghrAkAraH nAtizIto guruH snigdho mandapittakaphaH smRtH|| 'kadalIhaNDa' iti pauNDre prasiddhaH, anye sarpavizeSamAhaH, apare chagalastvanabhiSyandI teSAM piinsnaashnH|| 87 // 'kadalImRga' iti samastaM paThanti, tatrApi sa evArthaH; mRgapri- atha chagalaguNamAha-nAtizIta ityAdi / alpasnehagauravA. . yako gonasaH; ajagaro mahAsarpaH, sarpaH punaralpo rAjilamaNDa- bhyAmalpakaphaH, uSNAnubandhAdalpazaityAdalpapittaH, kaTutiktalidIkaramedAtrividhaH; mUSiko bhUmimUSikaH; nakulo bhujaGgazatruH; vyAyAmAlpAmbusevanAdanabhiSyandI alpAbhiSyandI doSadhAtumatavedo mahAbabhruH, prabhRtigrahaNAdgaNDakajAhakaprabhRtayo'pi | lasrotasAmalpakledaprAptijanana ityarthaH // 8 // drssttvyaaH| bilazAyivAhilezayAH // 78 // bRMhaNaM mAMsamaurabhraM pittazleSmAvahaM guru // varSomUtraM saMhataM kuryurete meSaguNamAha-bRMhaNamityAdi / aurabhraM mAMsaM yadyapi pittavIrye coSNAH pUrvavat svaadupaakaaH|| zleSmakaramatroktaM, tathA'pi sAtizayaM pittaM zleSmANaM ca na karo. vAtaM hanyuH zleSmapitte ca kuryuH | tIti vyApyacandrAcAryamatam ||snigdhaaH kAsazvAsakAryApahAzca // 79 // medApucchodbhavaM vRSyamaurabhrasadRzaM guNaiH // 88 // eteSAM sAmAnyaguNamAha-varca ityAdi / saMhataM sAndram / anye hita sAntramA anya medaHpucchaguNamAha-meda ityAdi // 88 // tu 'sAMpAhikA baddhamUtrAstathaite' iti paThanti // 79 // zvAsakAsapratizyAyaviSamajvaranAzanam // kaSAyamadhurasteSAM zazaH pittkphaaphH|| zramAtyagnihitaM gavyaM pavitramanilApaham // 89 // nAtizItalavIryatvAdvAtasAdhAraNo mtH|| 80 // gavyaguNamAha-zvAsakAsetyAdi // 89 // teSAmeva keSAMcidguNavizeSamAha-kaSAyetyAdi / vAte sAdhA- aurabhravatsalavaNaM mAMsamekazaphodbhavam // raNo madhyasthaH, sAdhAraNadezavat; na cAyaM vAtaM kopayati salavaNamISalavaNam / zaphaH khuraH // -. na ca vAtazamaM karoti; mAdhuryAdvAtazamahetuH, kaSAyAt sazailyA. alpAbhiSyandyayaM vargo jAGgalaH smudaahtH||90|| cAheturiti sAdhAraNatam // 8 // ___ alpetyAdi // 9 // godhA vipAke madhurA kaSAyakaTukA smRtaa|| dUre janAntanilayA dUre paaniiygocraaH|| vAtapittaprazamanI bRhaNI balavardhanI // 81 // ye mRgAzca vihaGgAzca te'lpAbhiSyandino matAH 91 zalyakaH svAdupittano laghuH zIto vissaaphH| atIvAsananilayAH smiipodkgocraaH|| priyako mArute pathyo'jagarastvarzasAM hitH|| 82 // ye mRgAzca vihaGgAzca mahAbhiSyandinastu te // 92 // durnAmAniladoSanAH kRmiduussiivissaaphaaH|| | sarveSAmeva jAGgalAnAmalpAbhiSyandivaM mAbhUdityAha-dUra cakSuNyA madhurAH pAke so medhaagnivrdhnaaH|| 83 // ityAdi / janazabdo'tra grAmavAcI, tena dUre prAmAgRhA ityarthaH; dIkarA dIpakAzca teSUktAH kttupaakinH|| anye 'dUre janAttanilayAH' iti paThitvA vyAkhyAnayanti-dUre madhurAzcAticakSuSyAH sRssttvinnmuutrmaarutaaH||84|| janAnAmAtto gRhIto nilayo yairmagaivihaGgaizca te tathA / dUre pAnIgodhetyAdi / dRSIviSApahA iti viSameva dAvAgnivAtAtapAdya- yagocarA iti dUre pAnIyaviSayAH pAnIyAdUranivAsina ityarthaH / bhibhavena mandatAM gataM viSapItasya vA viSaM dRSIviSam / sarpAH ye mRgAzceti cakArAt sarpAdayaH / atIvAsannanilayA iti atisaamaanysrpaaH| dIkarAH phaNAkarA ityarthaH / dIpakA rAjimantaH zayena grAmAsannagRhA ityarthaH / samIpodakagocarA iti pAnIya samIpabhUmicAriNa ityarthaH / atrApi cakArAddhanvAnUpacAriNAma Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 223 z2AvitittirINAM jAgalapaThitAnAmapi mizragocarakhAnnAtyabhiSya- rurormAsaM samadhuraM kaSAyAnurasaM smRtam // ndivam // 11 // 92 // vAtapittopazamanaM guru zukravivardhanam // 99 // __ AnUpavargastu paJcavidhaH / tadyathA-kUlacarAH, tathA camaramAMsaM tu snigdhaM madhurakAsajit // plavAH, koSasthAH, pAdino, matsyAzceti // 93 // vipAke madhuraM cApi vAtapittapraNAzanam // 10 // __ aanuupvrgprkaaraanaah-aanuupvrgstvityaadi| anugatA Apo- samaH samarasya tu mAMsaM ca kaSAyAnurasaM smRtam // 'sminniti sajalasthalAtmeko dezaH, tadbhavA AnUpAH / kUlaM vAtapittopazamanaM guru zukravivardhanam // 101 // nadyAditaTaM, tatra caranti bhakSayanti bhramanti ca ye te kUlaca- khedanaM bRMhaNaM vRSyaM zItalaM tarpaNaM guru|| rAH / plavante pAnIye taranti ye te plavAH / kozaH zaGkhAdInAM zramAnilaharaM snigdhaM vArAhaM balavardhanam // 102 // saMpuTaH, tatra tiSThantIti koshsthaaH| pAdinaH pAdavantaH / matsyAH kaphapnaM khagipizitaM kaSAyamanilApaham // prasiddhAH // 93 // pitryaM pavitramAyuSyaM baddhamUtraM virUkSaNam // 103 // tatra gajagavayamahiSarurucamarasmararohitavarAha | gokarNamAMsaM madhuraM snigdhaM mRdu kaphAyaham // khaDigokarNakAlapucchakodranyakaraNyagavayaprabhR. vipAke madhuraM cApi raktapittavinAzanam // 104 // tayaH kulacarAH pshvH||94|| ___ ruromasimityAdi / khedanaM khedajanakam / bRMhaNamiti bRMhaNaM tatra kalacarAnAha-tatretyAdi / gajo hastI: gavayo gosa- dehavRddhikaram / vRSyaM zukalam / tarpaNaM tRptijanakam / pitryadRzaH; mahiSaH prasiddhaH; ruruH zaradi zRGgatyAgI, tallakSaNaM | miti pitRbhyo hitam // 99-104 // ucyate-"vikaTabahuviSANaH zambarAkAradehaH salilataTacara- haMsasArasakrauJcacakravAkakurarakAdambakAraNDavavAcchambarebhyo vicitraH / tyajati zaradi zajha rautyato'sau ruruH jIvajIvakabakabalAkApuNDarIkaplavazarArImukhanasyAt pRthulamRgavizeSaH prAyazazcedideze" iti; camaraH keza- ndImukhamadkozakAcAkSamallikAkSazuklAkSapuSkaramRtyu!sadRzaH; samaro mahAzUkaraH, anye tu mahAzvAkAra zAyikAkonAlakAmbakukkaTikAmegharAvazvetavArala. zcamarAntakaH; rohito lohitavarNo mRgajAtiH, anye tu 'rohiSa' prabhRtayaH plavAH saMghAtacAriNaH 105 // iti paThanti vyAkhyAnayanti ca-kacchazUkara ityarthaH, apare ____plavAnAha-haMsetyAdi / haMsaH kalakharo lalitagatiH prasiddhaH phalazUkaramAhuH; varAhaH zUkaraH; khaDgI gaNDakaH; gokarNo gosahazakarNaH 'gona' iti prasiddhaH; kAlapucchako lalatkRSNapucchakaH; | sAraso lakSmaNo rakazirAH prasiddha eva; krauJcaH krociraH; cakra vAko dvandvacaro nizAviyogI; kuraraH asya prasaheSvapi pAThaH, .odraH pAnIyabiDAlaH, 'odana' iti loke nyaGkaH 'nyaMguNa' tenobhayeSAmapi guNA boddhavyAH, anye tu kalamallasadRzajalacara iti loke; araNyagavayo vnygvyH|| 94 // kuraramAhuH; kAdambaH kalahaMso'tidhUsarapakSaH, anye tu rakacakSuvAtapittaharA vRSyA madhurA rspaakyoH|| ziraHkRSNapAdAdInAM lakSaNena kRlA 'kayaMba' iti paThanti; kArazItalA balinaH snigdhA mUtralAH kaphavadhenAH // 95 // NDavaH zuklahaMsamedo'lpaH, anye karaha(I)vamAhuH, uktaM ca teSAM sAmAnyaguNamAha-vAtetyAdi / zItalA iti atra "kAraNDavaH kAkavakro dIrghAGgiH kRSNavarNabhAk-" iti; jIvacakAro luptanirdiSTo draSTavyaH, tenauSNyamapi keSAMcidraSTavyam 95 jIvako viSadarzanamRtyuH; bakaH pANDurapakSaH prasiddhaH, balAkA vilakSaNo lekhanazca vIryoSNaH pittadUSaNaH // bakamedaH 'bagulI' iti loke puNDarIko nalinanayanaH, plavo mahApramANaH prasevakagala: 'sagaDa' iti loke zarArImukhaH khadikhAimlalavaNasteSAM gajaH shlessmaanilaaphH||96 // | ravarNo 'girgarATI' iti loke nandImukhaH patrATI ATImedaH, gavayasya tu mAMsaM hi snigdhaM madhurakAsajit // madgurjalakAkaH; utkrozaH kuraramedo matsyAzI; kAcAkSaH kapardivipAke madhuraM cApi vyavAyasya tu vardhanam // 97 // yAkaH 'bahuDI' iti loke; mallikAkSaH zuklazabalA; zuklAkSastateSAM keSAMcideva guNavizeSamAha-virUkSaNa ityAdi / samu dbhedaH, anye tu malinacaJcucaraNo haMsameda evetyAhuH; puSkarazAditau kaphavAtau hanti, kevalaM tu karpha karotyeva; gajAdiSu virU yikA padmapatrazAyikA konAlakaH zyAmapRSThazvatodaraH 'pAnIyavakSaNakaphaghnatvAdi khajAtyapekSaM pariNativizeSAt // 96 // 97 // rtikA' iti loke; ambukukuTikA jalakukuTI kRSNavarNA, 'buddhinigdhoSNamadhuro vRSyo mahiSastarpaNo guruH|| yAka' iti loke; megharAvazcAtakaH, anye tu cAtakaM viSkireSvAnidrApuMstvabalastanyavardhano mAMsadAyakRt // 98 // mananti; zvetavAralaH zuklapakSaH prasevakagalaH 'jyeSThabalAkA' iti snigdhoSNetyAdi / vRSyaH puMstvavardhana iti ca dvayaM srutivRddhi loke / prbhRtigrhnnaadaaraamnndditunnddikaabhRnnaalknntthaadyH||105|| prAptaye // 98 // 1 vAtapittavinAzanam' iti pA0 / 20zvetacaraNa 1'sajakAtmakaH' iti pA0 / iti paa0|| Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 221 nibndhsNgrhaalyvyaakhysNvlitaa| [sUtrasthAna raktapittaharA zItAH snigdhA vRSyA mrujitH|| raktAkSaH kathito matsyavedibhiH" iti; vAguJjAraH 'vAhasa' sRSTamUtrapurISAzca madhurA rasapAkayoH // 106 // iti loke; sahasradaMSTro mahApAThInaH; zeSAstu kaivartebhyo jJeyAH; teSAM sAmAnyaguNamAha-rakvetyAdi // 106 // prabhRtigrahaNAcchapharAdayaH // 113 // gurupNamadhuraH snigdhaH svrvrnnblprdH|| nAdeyA madhurA matsyA guravo maarutaaphaaH|| bRMhaNaH zukralasteSAM haMso vAtavikAranuta // 107 // raktapittakarAzcoSNA vRSyAH snigdhAlpavarcasaH 114 keSAMcidvizeSaguNamAha-gurUSNetyAdi / anye punaratra sAra teSAM sAmAnyaguNamAha-nAdeyA ityAdi // 114 // sakrauJcakurarakAraNDavakAdambakajIvaJjIvakAnAmapi viziSTaM guNaM kaSAyAnurasasteSAM shsspshvaalbhojnH|| paThanti, tannAtiprasiddhamiti na likhitam // 107 // rohito mArutaharo nAtyartha pittakopanaH // 115 // zaDazanakazuktizambUkabhallUkaprabhRtayaH koza- nAdeyAnAmeva keSAMcidguNavizeSamAha-kaSAyetyAdi / zaSpaM sthAH // 108 // bAlatRNaM, zaivAlaM zaivalam // 115 // . kozasthAnAha-zaGketyAdi / zaGkhaH prasiddhaH; zaGkhanakaH kSudra- pAThInaH zleSmalo vRSyo nidrAluH pizitAzanaH // zaGkhaH zaGkhameda eva; zuktiH samudrajA zimpiH; zambUka Avarta- dUSayedraktapittaM tu kuSTharogaM karotyasau // kozaH, 'sAMkhulA' iti loke bhallUkaH kapardakaH, anye zambUka- muralo bRhaNo vRSyaH stanyazleSmakarastathA // 116 // bhedamAhuH / prabhRtigrahaNAt voDikajalazuktizambUkamedA bahu- pAThInamAha-pAThIna ityAdi / pizitAzano mAMsabhakSakaH vidhA gRhyante // 108 // // 116 // kUrmakumbhIrakarkaTakakRSNakarkaTakazizumAraprabhR* sarastaDAgasaMbhUtAH snigdhAH svAdurasAH smRtaaH|| tayaH pAdinaH // 109 // | mahAdeSu balinaH, svalpe'mbhasyabalAH smRtAH 117 pAdina Aha-kUrmetyAdi / kUrmaH kacchapaH, sa tu nAnAvidho sarastaDAgAdijAn matsyAnAha-sara ityAdi / hRdaH 'drahaH' .. vartaladIrghamahadAdimedena; kumbhIro'pi nAnAbhedo ghaDiyAlago. iti loke // 11 // dhAdimedena; karkaTo'pi dvividhaH kRSNazukla medena; zizumAro risitA. hatyAkAro'ntarvako bahiniHzvAsamuk, so'pi dvividho vartula. ra(ru)lakamakaragargaracandrakamahAmInarAjIvaprabhRtayaH dIrghamedena, dIrgha 'phANita' iti lokAH prAhuH, sa evAtra gRhyate saamudraaH||118|| pAditvAt / prabhRtigrahaNAdAhAdayaH // 1.9 // | sAmudrAnAha-timItyAdi / timimahattamo matsyaH; timizarmAdayaH khAdurasapAkA mrunudH|| zilastato'pi mahattamaH; kulizaH 'kuDiza' iti loke nandizItAH snigdhA hitAH pitte varcasyAH zleSmavardhanAH // vAralakaH 'samudrazimbAka' iti loke; makaro hiMsradaMSTrakaiH; teSAM kozasthAnAM pAdinAM caikaguNalAdubhayorvargayorguNamekI- gargaraH svanAmnA prasiddhaH; candrakaH pArveSu kaNTakRvalayito vartulo kRtyAha-zakUrmAdaya ityAdi // 110 // matsyaH; rAjIvo vajrAbho bahvAyataH khanAmaprasiddhaH zeSAstu kRSNakarkaTakasteSAM balyaH kossnno'nilaaphH|| samudratIravAsibhyo jJeyAH / prabhRtigrahaNAdanye'pi tebhya eva zukla:sandhAnakRt sRSTaviNmUtro'nilapittahA 111 / jJeyAH // 118 // teSAM madhye kasyacidguNamAha-kRSNetyAdi // 111 // sAmudrA guravaH snigdhA madhurA naatipittlaaH|| matsyAstu dvividhA nAdeyAH sAmudrAzca // 112 // uSNA vAtaharA vRSyA varcasyAH zleSmavardhanAH 119 // matsyAnAha-matsyAstvityAdi // 112 // balAvahA vizeSeNa mAMsAzitvAt smudrjaaH|| tatra nAdeyAH-rohitapAThInapATalArAjIvavarmiH sAmudramatsyAnAM sAmAnyaguNamAha-sAmudrA ityAdi // 119 // gomatsyakRSNamatsyavAguAramuralasahasradaMSTraprabhR- samudrajebhyo nAdeyA bRMhaNatvAhuNottarAH // 120 // tayaH // 113 // | teSAmapyanilamnatvAcauNTyakaupyau gunnottrii|| tatra nAdeyAnAha-tatretyAdi / rohito ghanazakalaH prasiddhaH; nigdhatvAt khAdupAkatvAttayorvApyA gunnaadhikaaH|| pAThInaH punarazakala eva dI? nirmalaH so'pi 'voyola' iti sAmudrAdInAM sAratarakhamAha-samudrajebhya ityAdi / guNo. loke prasiddha eva; varmiH sarpAkAro matsyaH; gomatsyaH khanAma- ttarAH guNotkRSyaH / teSAM nAdeyamatsyAnAm // 120 // 121 // prasiddhaH, "kRSNamatsyastu zakalI bahukaNTakasaMyutaH / kaSAyavarNo 1 zleSmalastRSyaH' iti paa0| 20mirala' iti pA0 / 1 'vAgujAra' iti 'vAkuca' iti ca pA0 / 2 'boyAla' iti 3 ahidaMSTrakaH' iti paa0| 4 tebhyazcApyanilapnatvAt' iti paa0| .. hastalikhitapustake na pshyte| | 5'tAbhyAM' iti pA0 / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 225 www . mA. // nAdeyA guravo madhye yasmAt pucchaasycaarinnH|| guNavanmAMsaprasaGgena liGgAdyadhikRtyAha-striya ityAdi / sarastaDAgajAnAM tu vizeSeNa ziro laghu // 122 // / catuSpadA madhye striyaH pradhAnatamAH, vihaGgAnAM madhye pumAMsaH adUragocarA ysmaattsmaadutsodpaanjaaH|| puruSAH pradhAnatamAH / mahAzarIreSvityAdi mahAzarIreSu khanikiMcinmuktvA zirodezamatyartha guravastu te // 123 // mahiSAdiSu, alpazarIrA AnUpA eva ruruprabhRtayaH pradhAnatamAH / adhastAhuravo zeyA matsyAH saagrsNbhvaaH|| alpazarIreSviti alpazarIrA vikirA lAvAdayaH, teSu mahAurovicaraNAtteSAM pUrvamaGgaM laghu smRtam // 124 // | zarIrAH; kRzamAMsasya niSiddhatvAt // 129 // ityAnUpo mahASyandI mAMsavarga udiiritH|| 125 // sthAnAdikRtaM mAMsasya gurulAghavamupadekSyAmaH / . nAdeyAdimatsyAvayavAnAM gurulAghavamAha-nAdeyA guravo tadyathA-raktAdiSu zukrAnteSu dhAtughUttarottarA gurumadhye ityAdi / AsyaM mukham / adUragocarA adUraviSayA tarAH, tathA sakthiskandhakoDazimpAdakarakaTIpRalpavyAyAmA ityarthaH / utsodapAnajA giriprasravaNajAH / mahA-SThacarmakAleyakayakRdantrANi // 130 // bhiSyandIti doSadhAtumalasrotasAmatizayaladakArItyarthaH; anye dhAtumalasrAtasAmAtazayakladakArAtyathaH; anya | ziraH skandhaM kaTI pRSThaM sakthinI caatmpkssyoH|| banyathA kRtvA paThanti, taducyate-"hRdayasthAnaniyosavAhi garu pUrva vijAnIyAddhAtavastu yathottaram // 131 // srotomukhAni yat / bhuktaM limpati paicchilyAdabhiSyandi tadu- sarvasya prANino dehe madhyo gururudaahRtH|| cyate // vaizadyAt kaphahantRvAttAnyeva vivRNoti yat / taduktama- pUrvabhAgo guruH puMsAmadhobhAgastu yoSitAm // 132 // nabhiSyandi dravyaM dravyavizAradaiH"-iti // 122-125 // urogrIvaM vihaGgAnAM vizeSeNa guru smRtam // tatra zuSkapaticyAdhiviSasarpahatadigdhaviddhajIrNa- pakSotkSepAtsamo dRSTo madhyabhAgastu pakSiNAm 133 kRzabAlAnAmasAtmyacAriNAM ca mAMsAnyabhakSyA- sthAnAdikRtamityAdi / raktAdidhAtUnAM gurulAghavamukkhetarANi, yasmAdvigatavyApanApahatapariNatAlpAsaMpUrNavI. vayavAnAha-tathetyAdi / tatheti yathottaraM guravaH / sakthinI ryatvAhoSakarANi bhavanti; ebhyo'nyeSAmupAdeyaM UrU, skandho bAhuziraH, kroDo hRdayasthAnaM, pazcAdbhAgasthitI mAMsamiti // 126 // pAdau, agrimabhAgasthitau karau, kAleyakaM vRkkaM, yakRt kAlakhaNDaM - mAMsamanupAdeyamAha-tatretyAdi / pUtiH zaTitaH; hatazabdo dakSiNabhAgasthitam / dvayaM dvayamadhikRtyAha-zira ityAdi / vyAdhiviSasapaiMH pratyekaM saMbadhyate; digdhaviddhaH viSAdilipta- skandhAcchiro guru, pRSThAt kaTiH / sakthinI cAtmapakSayo. zastrAdividdhaH, jIrNo vRddhaH, kRzo durbalaH, asAtmyacAriNAm riti sakthinI dve, te cAtmapakSayoH khAMzayoryathApUrva guruNI anucitAhArabhakSiNAm / kasmAdanupAdeyAnItyAha-yasmAdi- jhaye; tena sakna uttarabhAgApekSayA pUrvo bhAgo gururityarthaH / tyAdi / bAlAnAmasaMpUrNavIryavAdityarthaH / asAtmyacAriNAma- anye tu 'AmapakkayoH' iti paThanti, 'pakkAdAmamAMsaM guru' iti nupAdeyale hetuH sUtrakAreNa nibandhakAraizcAnukto'pi khymuuyH| vyAkhyAnayanti; tanna, paJjikAkArAbhyAM dUSitatvAt / mAMsamupAdeyamAha-ebhya ityAdi / doSarahitaM guNavat, grAhya- jejaTastu zira ityAdi saMgrahazlokalena paThati, tadapi paJjimityarthaH // 126 // kAkArIna manyete / sarvasyApi zarIrasya madhye ko bhAgo arocakaM pratizyAyaM guru zuSkaM prakIrtitam // gururityAha-sarvasyetyAdi / zrIpuruSavibhAgenAha-pUrvabhAga viSavyAdhihataM mRtyu bAlaM chadi ca kopayet // 127 // ie ityAdi / pUrvabhAga upariSTAdbhAgaH / pakSiNAmAha-urogrIvamikAsazvAsakaraM vRddha tridoSaM vyAdhidUSitam // tyAdi / sama iti nAtigururnAtilaghurityarthaH // 130-133 // klinnamutklezajananaM kRzaM vAtaprakopaNam // 128 // | atAva rU | atIva rUkSaM mAMsaM tu vihaGgAnAM phalAzinAm | bRMhaNaM mAMsamatyartha khagAnAM pizitAzinAm // 134 // zuSkAdInAM doSamAha-arocakamityAdi / zuSkaM mAMsamaro matsyAzinAM pittakaraM vAtaghnaM dhAnyacArinAm // cakaM pratizyAyaM ca 'karoti' ityadhyAhAraH / mRtyumiti atrApi 'karoti' ityadhyAhAraH / klinnaM zaTitam / utklezaH thUtkaraNam / 1'tatra sthAnAdikRtaM' iti pA0 / 2 'tathA'trayaMkRtkAleyasaasAtmyacAriNAM doSaH khayamapyUhyaH // 127 // 128 // thikaTipRSThacaraNazirAMsi / uraH skandhau kaTIpRSThaM sakthinI cAma pakkayoH' iti tADapatrapustake paatthH| 3 'sakthimAMsAdguruH skandhastataH striyazcatuSpAtsu, pumAMso vihaGgeSu, mahAzarIre kroDastataH ziraH / vRSaNau carma meDhuM ca zroNI vRkko yakRgudam' iti jvalpazarIrAH, alpazarIreSu mahAzarIrAH, pradhAnatamAH pavamekajAtIyAnAM mahAzarIrebhyaH kRzazarIrAH carakaH (sU. a. 27) // 4 asyAgre 'AtmapakSagrahaNamabhyatrApi prdhaantmaaH||129 // saMbaMdhanIyam / dhAtavastu yathottaramityatra raktasya pUrvabhAgApekSayA uttaro bhAgo guruH, mAMsasya pUrvabhAgApekSayA uttarabhAgo gururityAdi' 1 'ityAnUpo mahAbhiSyandI mAMsavagoM vyAkhyAtaH' iti pA0 / ityadhikaH pATha upalabhyate kciddhstlikhitpustke| 5 'dhanvacAri2 'kamAt' iti paa0| JNAm' iti pA0 / su.saM. 19 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna AhAravizeSeNApi mAMseSu raukSyAdivizeSamAha-atIvetyAdi / 'trAcAryeNa noktaH, sarvatraiva carAdiSvaSTAkhapi khabhAvasyAnuSaphalAzinAM mAMsamitaramAMsApekSayA rUkSam // 134 // - GgAt / 'dhAtavastu yathottaram' ityAdi dhAtuparIkSA / kriyA yathAjalajAnupajA grAmyA kravyAdaikazaphAstathA // 135 // 'urovicaraNAtteSAM pUrvamaGgaM laghu smRtam' ityAdi / liGgaM yathAprasahA bilavAsAzca ye ca jngghaalsNkssitaaH|| 'striyazcatuSpAdeSu, pumAMso vihaGgeSu' iti / pramANamiti 'mahAza. pratudA viSkirAzcaiva laghavaH syuryathottaram // rIreSvalpazarIrA' ityAdi / saMskAro yathA-'nehagorasadhAnyAalpAbhiSyandinazcaiva yathApUrvamato'nyathA // 136 // mlaphalAmlairamlitaM ca yat / yathottaraM laghu' ityAdi / mAtrA cAsminniti 'gurUNAmardhasauhityaM laghUnAM tRptiriSyate'; mAtrA uktavargANAM gurulAghavamAha-jalajetyAdi / ato'smAlaghu ceti cakArAdagnirapi parIkSyate, tenAgnibalApekSiNI dravyagurukhAdalpAbhiSyandivAcca / anyatheti mahAbhiSyandino gurava lAghavApekSiNI ca mAtrA / tadevaM carAdIn parIkSya mAseSu guruzvetyarthaH // 135 // 136 // lAghavaM vAcyamityarthaH / iti mAMsavargaH // 138 // pramANAdhikAstu svajAtAvalpasArA guravazca / sarvaprANinAM sarvazarIrebhyaH pradhAnatamA bhavanti ___ atha phlvrgH| yakRtpradezavartinastAnAdadIta; pradhAnAlAme madhyama ata Urva phalAnyupadekSyAmaH / tadyathA-dADivayaskaM sadyaskamakliSTamupAdeyaM mAMsamiti // 137 // | mAmalakabadarakolakarkandhusauvIrasiJcitikAphalapramANetyAdi / khajAtau AtmIyajAtau / alpasArAH tucchabalA kapitthamAtuluGgomrAmrAtakakaramardapriyAlanAraGgajaityarthaH / satyAM kRtsnazarIraprAptI guNavaccharIrAvayavagrahaNaM nirdi mbIralakucabhavyapArAvatavetraphalaprAcInAmalakati* . zannAha-sarvetyAdi / yakRtpradezavartizabdena yakRtpradeze yA ntiDIkanIpakozAmrAmlIkAprabhRtIni // 139 // dIrghAkArA mAMsavartayo bhavanti tA iha gRhyante; etena samasta- dADimetyAdi / dADimAmalake prasiddha; vadaraM mahat; kolaM zarIraprAptAvapi viziSTazarIrAvayavagrahaNamuktam / anye tu 'sarva. madhyapramANaM badaraM; karkandhu alpaM; sauvIraM mahattamamAmapakkAvaprANinAM sarvazarIrebhyaH pradhAnatamA yA vartirbhavati tAmAda- | sthAsu madhuraM marudezajaM; siMcitikAphalaM tadbheda evAtimadhuroM dIta' iti paThanti; 'mAMsaleSvavakAzeSu yA vartayo bhavanti tA muSTipramANa uttarApathajaH; kapitthaM svanAmaprasiddha; mAtuluGgaM bIjagrAhyA' iti vyAkhyAnayanti / tadalAme madhyamavayaHsthaM sAmAnya- | pUrakaM; AnaM prasiddham ; AmrAtakamAmraphalasadRzam 'amrATakaM' dezajamapi grAhyamityAha-pradhAnAlAbhe ityAdi / madhyamavayasthaM iti loke; karamardaH khanAmaprasiddhaH; priyAlazvAro madhurAmalaphala: mAMsamiti madhyamavayaHsthasya prANina ityarthaH / anye 'madhyaM prAyazo magadheSu; nAraGga jambIralakucAni prasiddhAni; bhavyamArukaM vayaHsthaM' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-madhyaM grAhyamiti kArtikeyapure prasiddham , anye tu karmaraGgaphailaM bhavyamAhuH, 'bhavyaM tadvayaHsthasya taruNasyetyarthaH / sadyaskaM sadyohatamAMsam / akliSTaM tAlaphalopamaM kevalavalkalasaMhatimAtram' ityapare; pArAvataH kAmamano'nukUlam // 13 // rUpe phalaM pAkakAle dhavalalohitaM madhurAmlaM ca; vetraphalaM padma. bhavati cAtra bIjasamaM; prAcInAmalakaM prAgdezodbhavaM 'pAnIyAmalakaM' iti caraH zarIrAvayavAH svabhAvo dhAtavaH kriyA // loke; tintiDIkaM vRkSAmlaM; nIpaM kadambaphalaM; kozAnaM 'kausi. liGgaMpramANaM saMskAro mAtrA cAsmin parIkSyate 138 | mba' iti prasiddhaM; amlikA prasiddhA ciMcA vakraphalA; prabhRtigra haNAdevaMjAtIyAnyanyAnyapi // 139 // iti maaNsvrgH| idAnImuktaM sarva gurulAghavahetuM sukhasmaraNArthamekIkRtya zlokena | amlAni rasataH pAke gurUNyuSNAni viirytH|| | pittalAnyanilaghnAni kaphokezakarANi ca // 140 // nirdizannAha-cara ityAdi / parIkSyata iti carAdibhiH sarvaiH pratyekaM saMbadhyate / carazabdo'trAhAravihArayorvartate; tadyathA- teSAM sAmAnyaguNamAha-amlAnItyAdi / amlAni amla. kasmin deze'yaM viharati dhanvani anUpe vA jale vA viyati | rasotkaTAni // 10 // vA; kiM punarayamAharati atigurvatilaghu vA, zItamuSNaM vA, kaSAyAnurasaM teSAM dADimaM nAtipittalam // snigdhaM rUkSaM vA; tattadAhAravihAraguNabhAvitazarIradhAto gasya dIpanIyaM rucikaraM hRdyaM varcAvibandhanam // 141 // pakSiNo vA tattadguNameva mAMsamiti bhAvaH / AhAro yathA- dvividhaM tattu vijJeyaM madhuraM cAmlameva ca // 'zaSpazaivAlabhojanA' ityAdi / vihAro yathA-'atIvAsanani- tridoSanaM tu madhuramamlaM vAtakaphApaham // 142 // layA' ityAdi / zarIrAvayavAH parIkSyante; tadyathA-'urogrIvaM eSAM keSAMcidguNa vizeSamAha-kaSAyAnurasamityAdi / nAtivihaGgAnAM vizeSeNa guru smRtam' ityAdi / khabhAvo yathA- pittalamiti amladADimaphalavizeSaNam, ISat pittakarami'khabhAvAlaghavo mudgAstathA lAvakapijalAH' iti / khabhAvo 1'phalavargAnupadekSyAmaH' iti pA0 / 2 degmAtuliGgA" iti 1 'parIkSitA' iti paa0| | pA0 / 3 'carmaraGgaphalaM' iti pA0 / Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 227 wwwwwwwww tyarthaH / carake'pi 'sarva pittalamamlamanyatra dADimAmalakAt tridoSaviSTambhakaraM lakucaM zukranAzanam // 155 // (ca. sU. a. 27) ityatra bhaTTAraharicandreNa dADimagrahaNaM tridoSetyAdi / savAtatodazUlA malasyApravRttirviSTambhaH, anye nirasya 'anyatrAmalakAt' ityeSa eva pAThaH puraskRta iti | guDaguDAzabdamAhuH // 155 // paJjikAkArI, jejjhaTastu 'amlaM dADimaM pittaM na karoti amlaM tRSApahaM rucyaM pittakRt karamardakam // na zamayati' iti vyAkhyAnayati, ISatpittalapAThaM ca yuktaM vAtapittaharaM vRSyaM priyAlaM guru zItalam // 156 // manyate / sarvamapi madhurAmlaM; madhurarasotkaTaM madhuramityucyate, hRcaM svAdu kaSAyAmlaM bhavyamAsyavizodhanam // amlarasotkaTamamlamityucyata iti dvividham // 141 // 142 // pittazleSmaharaM pAhi guru viSTaribha zItalam // 157 // mamlaM samadhuraM tiktaM kaSAyaM kaTukaM saram // pArAvataM samadhuraM rucyamatyagnivAtanut // cakSuSyaM sarvadoSaghnaM vRSyamAmalakIphalam // 13 // | garadoSaharaM nIpaM prAcInAmalakaM tathA // 158 // . hanti vAtaM tadamlatvAt pittaM maadhuryshaitytH|| vAtApahaM tintiDIkamAmaM pitsabalAsakRt // karpha rUkSakaSAyatvAt phalebhyo'bhyadhikaM ca tata144 | prAASNa dApana ruSya sapakka kaphavAtanut // 159 // karkandhukolabadaramAmaM pittakaphAvaham // tasmAdalpAntaraguNaM kozAmraphalamucyate // pakaM pittAnilaharaM snigdhaM samadhuraM saram // 145 // amlIkAyAH phalaM pakaM tadvadveditu kevalam // 16 // purAtanaM tRTzamanaM zramanaM dIpanaM lghu|| | amlaM samadhuraM hay vizadaM bhakarocanam // sauvIraM badaraM nigdhaM madhuraM vaatpittjit||146|| | vAtaghnaM durjaraM prokaM nAratasya phalaM guru // 161 // kaSAyaM svAdu saMgrAhi zItaM siJcitikAphalam // tRSNAzUlakaphoklezacchardivAsanivAraNam // mAmaM kapitthamavarya kaphanaM prAhi pAtalam // 147 // vAtazleSmavibandhanaM jambIraM guru pittakRt // kaphAnilaharaM pakaM madhurAmlaraMsaM guru|| | airAvataM dantazaThamamlaM zoNitapittakRt // 162 // zvAsakAsAruciharaM tRSNAnaM kaNThazodhanam // 148 // | amlamityAdi / garadoSaharamiti garaharaM tridoSaharaM ca / amlamityAdi / phalebhyo'bhyadhikaM ca taditi aparebhyaH dujerai duHkhamutpAdya pAkaM gacchati / guru cirapAki / tRSNetyAdi / phalebhyo yadAmalakIphalaM tadguNena kRtvA'dhikamityarthaH / bhAmalake imaM jambIraguNapAThaM paJjikAkArona manyate, airAvataM dantazaprabhAvAna samAnaguNaiH kopaH // 143-148 // ThamamlaM zoNitapittakRt' iti dantazaThazabdena jambIrasya vakSya mANasAt ; 'jambIranAnAvidhalAdubhayapATha' ityanye // 156 lazvamlaM dIpanaM hadhaM mAtuluGgamudAhRtam // -162 // 'sva tiktA durjarA tasya vaatkrimikphaaphaa||149|| kSIravRkSaphalajAmbavarAjAdanatodanazItaphalatikhAdu zItaM guru snigdhaM mAMsaM mArutapittajit // medhyaM shuulaanilcchrdikphaarocknaashnm||160 dukabakuladhandhanAzmantakAzvakarNaphalguparUSakagAdIpanaM laghu saMgrAhi gulmArTInaM tu kesaram // nerukIpuSkaravartivilvabimbIprabhRtIni // 163 // zUlAjIrNavibandheSu mande'gnau kaphamArute // 151 // kaSAyarasaprAyamAha-kSIravRkSetyAdi / kSIravRkSA nyagrodhoarucI va vizeSeNa rasastasyopadizyate // mbarAzvatthaplakSAdayaH; jAmbavaM jambU, rAjAdanaM kSIrikA; todanaM ___ mAMsa kaTAhamityarthaH / medhyaM medhAyai hitam / kezara bIjapU. rAjapriyaM; zItaphalaM 'rAvaNAmlikA' iti prasiddhaM, 'kAzmIrArAntargataM tantujAlaM 'caDuDI' iti loke // 149-151 // mlikA' ityake; tindukaH kAlasAro vRkSaH, bakulaH svanAmapra. siddhaH; dhanvanaM dhanurvakSaphalaM 'dhAmaNa' iti loke; azmantako pittAnilakaraM bAlaM pittalaM baddhakesaram // 152 // yamalapatrakaH 'Asanta' iti loke; azvakarNaH pUrvadeze gandhamu. hacaM varNakaraM rucyaM raktamAMsabalapradam // NDo'zvatthasadRzaH; phalguH kAkodumbarikA, 'kadumbarI' iti kaSAyAnurasaM svAdu vAtanaM bRMhaNaM guru // 153 // loke / parUSako'lpAsthima'duphala: 'phAlasA' iti loke; gAnerukI pittAvirodhi saMpakamAnaM shukrssivrdhnm|| nAgabalA puSkaravartiH 'AmodaM' ityuttarApathe; bilvaH prasiddhaH, haNaM madhuraM balyaM guru viSTabhya jIryati // 154 // bimbI kundairikA / prabhUtigrahaNAt rakAdayaH // 163 // mAnAtakaphalaM vRSyaM sasnehaM zleSmavardhanam // phalAnyetAni zItAni kaphapittaharANi ca // . pittetyAdi / badakezara baddhatantujAlam / pittAvirodhIti | saMgrAhakANi lakSANi kaSAyamadhurANi ca // 165 // ISat pittavirodhi ISat pittazamanamityarthaH, anye pittalaM eSAM sAmAnyaguNamAha-phalAnyetAnItyAdi / bhavatItyAhuH // 152-154 // 1'zuSkaM' iti pA0 / 2 'pharasanAma' iti pA0 / 3 'kadu. 1 'kaSAyaM madhurarasotkaTaM' iti pA0 / rikA' iti pA0 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna kSIravakSaphalaM teSAM guru viSTambhi zItalam // phalaM svAdurasaM teSAM tAlajaM guru pittajit // kaSAyaM madhuraM sAmlaM nAtimArutakopanam // 165 // tadbIjaM svAdupAkaM tu mUtralaM vAtapittajit // 179 // atyartha vAtalaM pAhi jAmbavaM kphpittjit|| nAlikeraM guru snigdhaM pittanaM svAdu shiitlm|| snigdhaM svAdu kaSAyaM ca rAjAdanaphalaM guru // 166 // balamAMsapradaM hRdyaM bRMhaNaM bastizodhanam // 180 // . kaSAyaM madhuraM rUkSaM todanaM kaphavAtajit // panasaM sakaSAyaM tu snigdhaM svAdurasaM guru // amloSNaM laghu saMgrAhi sigdhaM pittAgnivardhanama 167 maucaM svAdurasaM proktaM kaSAyaM naatishiitlm|| AmaM kaSAyaM saMgrAhi tindukaM vAtakopanam // raktapittaharaM vRSyaM rucyaM zleSmakaraM guru // 181 // vipAke guru saMpakaM madhuraM kaphapittajit // 168 // teSAM kasyacidguNavizeSamAha-phalamityAdi // 179-181 // madhuraM ca kaSAyaM ca snigdhaM saMgrAhi bAkulam // drAkSAkAzmaryamadhUkapuSpakharjUraprabhRtIni // 182 // sthirIkaraM ca dantAnAM vizadaM phalamucyate // 169 // aparANyapi madhurANyAha-drAkSetyAdi / drAkSA prasiddhA; sakaSAya hima khAdu dhAnvana kaphavAtajit // kAzmayaM gambhArIphalaM; madhukaM prasiddha khariM dvividhaM vRkSaviTatadvandAlerukaM vidyAdazmantakaphalAni ca // 170 // / pamedena, trividhamityapare, traividhyaM ca vRkSakharjUraM dvividhamiti viSTambhi madhuraM nigdhaM phalgujaM tarpaNaM guru // kRlA, tatra pArasIkeSu dezeSu mahatpramANaM khAdu bhinnaM piNDekhaatyamlamISanmadhuraM kaSAyAnurasaM laghu // 171 // jUramityato hetoH // 182 // ghAtaghnaM pittajanamAmaM vidyAt paruSakam // raktapittaharANyAhurgurUNi madhurANi ca // tadeva pakkaM madhuraM vAtapittanibarhaNam // 172 // / teSAM sAmAnyaguNamAha-raktetyAdi ||vipaake madhuraM zItaM raktapittaprasAdanam // | teSAM drAkSA sarA svaryA madhurA snigdhazItalA 183 pauSkaraM svAdu viSTambhi balyaM kaphakaraM phalam 173 kaphAnilaharaM tIkSNaM snigdhaM saMgrAhi dIpanam // rakapittajvarazvAsatRSNAdAhakSayApahA // karatiktakaSAyoSNaM bAlaM bilvamudAhRtam // 17 // hRdyaM mUtravibandhanaM pittAsRgvAtanAzanam // 184 // kezyaM rasAyanaM medhyaM kAzmaya phalamucyate // vidyAttadeva saMpakaM madhurAnurasaM guru // kSatakSayApahaM hRdyaM zItalaM tarpaNaM guru // 185 // vidAhi viSTambhakaraM doSakRta pratimArutam // 175 // rase pAke ca madhuraM khAre raktapittanut // bimbIphalaM sAzvakarNa stanyakRt kaphapittajit // ' bRMhaNIyamahadyaM ca madhUkakusumaM guru // tRDdAhajvarapittAskAsazvAsakSayApaham // 176 // | vAtapittopazamanaM phalaM tasyopadizyate // 186 // teSAM keSAMcidguNavizeSamAha-kSIravRkSaphalamityAdi / pUti- teSAM keSAMcidguNavizeSamAha teSAmityAdi // 183mArutamiti pUtiH sugandhiArato yasyeti tat pUtimArutam / 186 // pUtizabdo'yaM sugandhivAcI; yathA-pUtiH khaTvAzaH, vanajA madhu vAtAmAkSoDAbhiSukaniculapi,nikocakorumAkarkaTI pUtipuSpeti sugandhipuSpetyarthaH; etena pUtimArutaM sugadhigandhaM pakkaM bhavatItyarthaH / kecidvigandhikukSimArutakarami NaprabhRtIni // 187 // tyAhaH, tannecchati gyii| bAlapakkayormadhye kecit paThanti ___ aparAnapi madhuraphalavizeSAnekajAtIyAnAha-vAtAmetyAdi / 'tadvadvidyAdasaMpakkaM madhurAnurasaM guru' iti madhyAvasthaguNam / vAtAmAdInyurumANAntAnyuttarApathe jAtAni, tatraiva prasiddhAni / kecid 'bAlaM bilvamudAhRtam' ityasya sthAne 'AmaM bilvamudA. keciyAkhyAnayanti-tatra vAtAmo majamadhurasnigdho dIrghAkAraH; hRtam' iti paThanti; tannecchati gayI // 164-176 // akSoDo madanaphalAkAraphalo madhye kiMcidunnatarekhAnvitaH parvata piluH 'akhoT' iti loke; abhiSukaH 'abhiSuH' iti loke, tAlanAlikerapanasamocaprabhRtIni // 177 // nikocakamauttarApathika koTa kaphalamuttarApathAdavagantavyam / madhuraphalAnyAha-tAletyAdi / tADaH(laH) tADI; nAli- prabhRtigrahaNAlavalIphalAni // 187 // keraH khanAmaprasiddhAH; panaso bahiHkaNTakI mahAphala: 'kaTIhala' pittazleSmaharANyAhuH snigdhoSNAni guruunnic|| iti loke; mocaH kadalIphalam / prabhRtirAhaNAdevaMjAtIyAnya bRMhaNAnyanilanAni balyAni madhurANi ca // 188 // nyAni // 177 // __ teSAM sAmAnyaguNamAha-pittazlaSmaharANyAhurityAdi // 18 // svAdupAkarasAnyAhurvAtapittaharANi ca // kaSAyaM kaphapittaghnaM kiMcittikkaM rucipradam // balapradAni snigdhAni bRMhaNAni himAni ca // 178 // 1 'khaNDakhajUraM' iti pA0 / 2 'pittAsugdAhanAzanam' teSAM sAmAnyaguNamAha-khAdvityAdi // 18 // iti paa0| 3 'bRMhaNaM zItalaM guru / vRSyaM snigdhaM samadhuraM' iti - 1 'guru' iti paa0| | tADapatrapustake paa0| mukula' iti paa| Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 229 - wwwww hRdhaM sugandhi vizadaM lavalIphalamucyate // 189 // karajAdInAha-karajetyAdi / karajo vRkSakarajaH, kiMzukaH teSAM madhye keSAMcidguNavizeSamAha-kaSAyamityAdi / palAzaH; ariSTo nimbaH / atra jantuzabdo viNshtikRmivaacii| lavalIphalaM sugandhiphalaM khanAmaprasiddham / tallakSaNamucyate,- viDaGgamAha-rUkSoSNamityAdi // 197 // 198 // 'ghanasnigdhA haritAMzuH prapunnATasadRkcchadA / sugandhimUlA lavalI vaNyamuSNaM saraM medhyaM doSaghnaM zokakuSThanut // pANDukomalavalkalA" iti // 189 // kaSAyaM dIpanaM cAmlaM cakSuSyaM cAbhayAphalam // 199 // basiraM zItapAkyaM ca sAruSkaranibandhanam // harItakImAha-vaNyamityAdi / vraNebhyo hitaM vraNyam / cakSuSe viSTambhi durjaraM rUkSaM zItalaM vAtakopanam // 19 // hitaM cakSuSyam // 199 // vipAke madhuraM cApi raktapittaprasAdanan // bhedanaM laghu rUkSoSNaM vaivarya kriminAzanam // vasirAdInAM guNamAha-vasiramityAdi / vasiraM sUryAvarta-cakSuSyaM svAdupAkyAkSaM kaSAyaM kaphapittajit 200 phalaM dezAntare jJeyamityarthaH / zItapAkyaM balAphalam / aruSkara- | bibhItakaphalaguNamAha-medanamityAdi / khAdupAkyAkSamiti nibandhanaM bhallAtakavRntam // 19 // AkSaM bibhItakaphalaM; kIhak ? khAdupAki // 20 // airAvataM dantazaThamamlaM zoNitapittakRt // 191 // kaphapittaharaM rUkSaM vakrakledamalApaham // zItaM kaSAyaM madhuraM TakaM mArutakaharU // kaSAyamISammadhuraM kiMcit pUgaphalaM saram // 201 // snigdhoSNaM tiktamadhuraM vAtazleSmaghnamaikundam // 192 // __ pUgaphalamAha-kaphapittaharamityAdi // 201 // zamIphalaM guru svAdu rUkSoSNaM kezanAzanam // jAtIkozo'tha karpUraM jAtIkaTukayoH phalam // guru zleSmAtakaphalaM kaphanmadhuraM himam // 193 // kakko(ko)lakaM lavaGgaM ca tiktaM kaTu kaphApaham 202 airAvatadantazaThayorguNamAha-aisavatamityAdi / airAvatamairA- laghu tRSNApahaM vanakledadorgandhyanAzanam // vaNikA kRSNalohitAlpaphalA / dantazaThaM jambIraphalam , anya | jAtIkozAdInyAha-jAtIkoza ityaadi| jAtIkozo jAtI. jambIrabhedamAhuH / TaI kAzmIre khanAmaprasiddhaM bahuprakAram / patrikA 'jAtivanI' iti loke / karpUraM prasiddham / jAtIkaTuaikudamiGgudIphalam , anye putrajIvakamAhuH / zamIphalamiti kayoH phalamiti jAtIphalaM prasiddhaM; kaTukAphalaM latAkastUriketi zamIphalaM saGgaramucyate // 191-193 // paJjikAkArI, zrIbrahmadevastu laghukako(ko)lakamAha; kako. karIrAkSikapIlUni tRNazUnyaphalAni ca // | (ko)lakaM bRhatkako(ko)lam / lavaGgaM zrIcandanapuSpam ||202||svaadutiktkdRssnnaani kaphavAtaharANi ca // 194 // satitaH surabhiH zItaH karpUro laghu lekhanaH // 20 // karIrAdiguNamAha-karIretyAdi / karIro marujadrumaH khanA- tRSNAyAM mukhazoSe ca vairasye cApi puujitH|| makhyAtaH; AkSikamakSikIphalaM; pIlu pIluphalam / tRNazUnya teSAM madhye karpUraguNamAha-satikta ityAdi / 203 ||mllikaa, ketakIphalamityanye / teSAM sAmAnyaguNamAha-svAduti-1, latAkastUrikA tadvacchItA bastivizodhanI // 204 // tamityAdi // 194 // ___ latAkastUrikAmAha-latAkastUriketyAdi / latAkastUrikA tiktaM pittakaraM teSAM saraM kaTuvipAki ca // dakSiNApathe viTapaH, zakunApitulyaH / bastivizodhanI bastitIkSNoSNaM kaTukaM pIlu sasnehaM kaphavAtajit 195 | vibandhanI // 204 // teSAM madhye pIluguNamAha-tiktamityAdi // 195 // | priyAlamajA madhuro vRSyaH pittaanilaaphH|| AruSkaraM tauvarakaM kaSAyaM kaTupAki ca // baibhItako madakaraH kaphamArutanAzanaH // 205 // uSNaM kRmijvarAnAhamahodAvartanAzanam // kaSAyamadhuro majA kolAnAM pittnaashnH|| kuSThagulmodarArthIghnaM kaTupAki tathaiva ca // 196 // tRSNAcchanilamnazca tadvadAmalakasya ca // 206 // ___ AruSkaratIvaraphalaguNamAha-AruSkaramityAdi / tuvarakaH | bIjapUrakazamyAkamajjA koshaamrsNbhvH|| pazcimodadhitIre // 196 // khAdupAko'gnibaladaH snigdhaH pittAnilApahaH 207 karaJjakiMzukAriSTaphalaM jantupramehanut / phalAnAM majjAnamAha-priyAletyAdi / priyAlamajjA 'cArulI' aGkolasya phalaM visraM guru zleSmaharaM himam // 197 // iti loke prasiddhaH / zampAkaH kiramAlakaH // 205-207 // rukSoNaM kaTukaM pAke laghu vAtakaphApaham // yasya yasya phalasyeha vIryaM bhavati yAdRzam // tiktamISadviSahitaM viDaGgaM kRminAzanam // 198 // tasya tasyaiva vIryeNa majjAnamapi nirdizet // 208 // anuktaphalamajjAnamAha-yasyetyAdi / yasya yasya phalasya 1'viSTambhi zItaM rUkSaM ca vAtapittaprakopaNam' iti tADapatrapustake pA0 / 1 'zakulApItulyaH' iti pA0 / Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna ye guNA yAni karmANi coktAni tasya majjJo'pi tAnyeva guNa- aparANyapi phalazAkAnyAha-trapusetyAdi / pusa sudhA. karmANi vadedityarthaH, yena kurvanti tadvIryam // 208 // vAsaH, 'tevasA' iti loke eaarulomshaa karkaTI; karkArurvADavaM phaleSu paripakkaM yahuNavattadudAhRtam // trapuSaM 'kharavArU' iti loke; zIrNavantaM suvAsakaM trapusabhedaH, bilvAdanyatra vijJeyamAmaM taddhi guNottaram // anye tu zIrNavRntaM karburamAhuH, eke tu zIrNavantaM pAkAvasthAyA mAdhuNaM dIpanaM taddhi kaSAyakatiktakam // 209 // yasya vRntaM zaTitaM bhavatItyarthaH, apare tu karburamedaM khudaputrakakiMciccheSamAha-phaleSvityAdi / hi yasmAdarthe / guNottaraM | mAhuH prabhRtigrahaNAd bAlapANDavasthAyAM gRhyate // 216 // guNotkRSTam / taddhIti tad bilba, hi yasmAdarthe, guNottara svAdutikarasAnyAhuH kaphavAtakarANi ca // guNotkRSTam / prAyuSNaM dIpanaM taddhIti tat bilvaM, hi sRSTamUtrapurISANi raktapittaharANi ca // 217 // sphuTam // 209 // teSAM sAmAnyaguNamAha-vAdvityAdi // 217 // vyAdhitaM kRmijuSTaM ca pAkAtItamakAlajam // | bAlaM sanIlaM napusaM teSAM pittaharaM smRtam // varjanIyaM phalaM sarvamaparyAgatameva ca // 210 // tatpANDa kaphajIrNamamlaM vAtakaphApaham // 218 // iti phlvrgH| . airvArukaM sakaura saMparka kaphavAtakRt // mAgavilomAtimAsikSAraM madhuraM rucyaM dIpanaM naatipittlm||219|| . sevitaM; kecit 'jagdhaM' iti paThanti, tatra jagdhaM bhakSitami- teSAM keSAMcidguNavizeSamAha-bAlamityAdi / ayaM paripatyarthaH / pAkAtItaM pAkAdatItamatigatamatItapAkakAlamityarthaH / kvasya guNaH, apakkasya tu sAmAnya guNAH // 218 // 219 // akAlajam anucitakAlotpannam / aparyAgatam apakkam / sakSAraM madhuraM caiva zIrNavRntaM kaphApaham // iti phalavargaH // 210 // medanaM dIpanaM hRdyamAnAhASThIlanullaghu // 220 // atha shaakvrgH| zIrNavRntasyAvasthAtrayeNa guNamAha-sakSAramityAdi / sakSAra-." zAkAnyata UrdhvaM vkssyaamH| mityAdayo bAlasya guNAH, medanAdayo madhyasya, AnAhetyAdi tatra puSpaphalAlAbukAlindakaprabhRtIni // 211 // jIrNasya / AnAha AmapakvAzayajo dvividhaH; aSThIlA mUtrASThIlA tatretyAdi / puSpaphalaM kUSmANDakaH, alAbUH tumbinI, sA | na punaranilASThIlA, zIrNavRntasya mUtravikArahArilAdavasthAtraye. ca dIrghavartulAdimedAdanekadhA; kAlindaM kRSNabIjaM kUSmANDasadRzaM 'pi; AnAhazcASThIlA cAnAhASThIlaM, tatrudatIti // 220 // .. 'kalinda' iti loke / prbhRtigrhnnaadevNvidhaanypraannypi||211|| pippalImaricaverAIkahiGgajIrakakustumburupittanAnyanilaM kuryustathA mandakaphAni ca // | jambIrasumukhasurasArjakabhUstRNasugandhakakAsamaIsRSTamUtrapurISANi khAdupAkarasAni ca // 212 // | kakAlamAlakuTherakakSaSakakharapuSpalinumadhuzigrupha- . NijjhakasarSaparAjikAkulAhalAvagutthagaNDIratila. eSAM sAmAnyaguNemAha-pittanAnItyAdi / sRSTamUtrapurISANi parNikAvarSAbhUcitrakamUlakalazunakalAyapalANDapra. mUtrapurISapravRttikarANi // 212 // bhRtIni // 221 // pittanaM teSu kUSmANDaM vAlaM madhyaM kaphAvaham // vRddhAH pippalyAdIni vargIkRtya paThanti, tatra kiMcit saMskAzavaM laghaNaM sakSAraM dIpanaM bastizodhanam // 213 // rakaM. kiMcicchAkaM. kiMcidbheSajaM, kiMcidAhArayogIti, tAnyesarvadoSaharaM hRdyaM pathyaM cetovikAriNAm // vAha-pippalItyAdi |-pippliimrice dve prasiddha bhAveraka dRSTizukrakSayakaraM kAlindaM kaphavAtakRt // 214 // zuNThI; ArdrakahiDajIrakAH prasiddhAH; kustumburukaM dhAnyUkaM; alAburminaviTrakA tu rUkSA guLatizItalA // jambIro haritazAkamuttarApathe jambIragandhi kiMcidamlaM; sumukho tiktAlAburahadyA tuvAminIvAtapittajit // 215 // banabarbarikAH sarasA.sarabhipI 'tulasI' iti loke; ajekaH teSAM viziSTamapi guNamAha-pittanamityAdi / kaphamAvahati zvetakuTherakaH; bhUstRNaM rohiSaH, tumbAkamanye; sugandhako gandhakarotIti kaphAvaham / zuklaM kArpAsavarNa paripakkamityarthaH / | tRNamalpaM bhUstRNaM, sugandhitRNamiti kecit , tatrApi nArthamedaH, sakSAramISatkSAram / bastizodhanaM bastivibandhanam / sarvadoSa- kAsamardaH prasiddhaH; kAlamAlo barbarikA; kuTherakastacheda eva; haramiti sarvagrahaNaM raktopasaMgrahArtha; 'sarvadoSasaha' ityanye kSavakazchikkAkaraH 'chiMkaNI' iti loke kharapuSpo maruvakaH, paThanti, tatrAyamarthaH-na karoti na zamayatItyarthaH / hRdyaM anye kSavakamedamAhuH, kecit 'boDayikA' ityAhuH; zigruH hRdayAya hitam / cetovikAriNAmiti cetovikArA unmAdApa zobhAjanakaH, suvAsa mityanye; madhuziYohitakusumo'lpaviTapaH smAramUrchAmadAdayaH / bhinnaviTakA dravamalA // 213-215 // 1IriH' iti paa0| 2 'guruviSTammizItAni svAdUni apurIsikArukazIrNavRntaprabhRtIni // .216 // | 195 // kaphavanti ca / sRSTamUtrapurISANi sakSAramadhurANi ca' iti pA0 / 1 atha zAkavargamupadekSyAmaH' iti tADapatrapustake paatthH| rika' iti pA0 / Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 231 zobhAjanakabhedaH; 'zuNTha' ityatra kvacit (paThyate), sa ca tIkSNetyAdi / jIrakadvayaM zuklapItamedena / kAravI kRSNa. khanAmakhyAtaH; phaNijjhakaH 'phANija' iti loke, anye maruba- jIraka uttarApathe prasiddhaH; karavI yavAnItyeke, ajamodetyapare, kamAhuH; sarSaparAjike prasiddha kulAhalo muNDitikA; avagutthaM anye rAjikAmAhuH / upakuJcikA sthUlajIraka ISatkRSNo veganAmA, kAkAda nItyarthaH; gaNDIro'pi dvividhaH sthalajo jala- 'bRhajjIraka' iti loke // 229 ||shceti, tatra sthalajo haritazAkaM; tilaparNikA corakaH, zrIhasti- | bhakSyavyaJjanabhojyeSu vividheSvavacAritA // 230 // nItyapare; varSAbhUH punarnavA; citrakamUlakalazunAH prasiddhAH; ArdrA kustumbarI kuryAt svAdusaugandhyahRdyatAm // kalAyo'tra tripuTakamedaH, tripuTakasyAgre vakSyamANatvAt , sA zuSkA madhurA pAke snigdhAtRDdAhanAzanI231 kecit punaruktabhayAdagretanaM pAThaM na manyante, teSAM mate'tra doSaghnI kaTukA kiMcit tiktA srotovizodhanI // kalAyastripuTakaH; palANDulazunabhedaH / prabhRtigrahaNAdevaMjAtIyA / bhakSyANi vaTakAdIni, vyaJjanAni zAkAdIni saMskRtAni, myaparANi // 221 // bhojyAni annayavAgvAdIni, avacAritA prakSiptA / ArdrA kustukaTUnyuSNAni rucyAni vAtazleSmaharANi ca // mbarIti puSpaphalopeto haritadhAnyaviTapa ArdrA kustumbarItyukRtAnneSUpayujyante saMskArArthamanekadhA // 222 // cyate, alleti loke // 230 // 231 // - eSAM sAmAnyaguNamAha-karanItyAdi / kRtAnneSu mudyU- jambIraH pAcanastIkSNaH kRmivaatkphaaphH||232|| SAdiSu // 222 // surabhirdIpano racyo mukhvaishdykaarkH|| teSAM gurvI svAduzItA pippalyArdA kphaavhaa|| kphaanilvissshvaaskaasdaurgndhynaashnH|| 233 // zuSkA kaphAnilanI sA vRSyA pittAvirodhinI 223 pittakRt pArzvazUlaghnaH surasaH smudaahRtH|| teSAM madhye keSAMcidguNavizeSamAha teSAmityAdi / kaphAvahA | tadvattu sumukho zeyo vizeSAdranAzanaH // 234 // khavargApekSayA / pittAvirodhinI ISaMtpittavirodhinI, ISatpi- kaphaghnA laghavo rUkSAstIkSNoSNAH pittvrdhnaaH|| ttazamanItyarthaH; 'pittaprakopaNI' iti kecit paThanti, vyAkhyA- kaTupAkarasAzcaiva sursaarjkbhuustRnnaaH||235|| nayanti ca "sA pittazamanI pUrva darzitA vIryavAdinA / zAstra- madhuraH kaphavAtaghnaH pAcanaH knntthshodhnH|| kAreNa nirdiSTA sA satyaM pittkopnii|| yadvA''rdA pittazamanI vizeSataH pittaharaH stiktHkaasmrdkH|| 236 // zuSkA pittaprakopaNI"-iti // 223 // kaTuH sakSAramadhuraH zigrustikto'tha picchilH|| svAdupAkyAmaricaM guru zleSmapraseki c|| madhuziH sarastiktaH zophano dIpanaH kaTuH // 237 // kaTUSNaM laghu tacchuSkamavRSyaM kaphavAtajit // 224 // jambIra ityAdi / surase dve zvetakRSNakusume / prathamA zvetA, nAtyuSNaM nAtizItaM ca vIryato marica sitm|| | iyaM tu kRSNeti na ponaruktyaprasaGgaH // 232-237 // guNavanmaricebhyazca cakSuSyaM ca vizeSataH // 225 // | vidAhi baddhaviNmUtraM rUkSaM tIkSNoSNameva ca // nAtItyAdi / sitaM marica zobhAjanakabIjaM, 'zuklamapi mari- | tridoSaM sArSapaM zAkaM gANDIraM veganAma ca // 238 // camasti' ityeke / guNavanmaricebhyazceti maricebhyaH sakAzAda- | citrakastilaparNI ca kaphazophahare lghuu|| tizayaguNakArItyarthaH // 224 // 225 // varSAbhUH kaphavAtaghnI hitA zophodarArzasAm 239 nAgaraM kaphavAtaghnaM vipAke madhuraM kaTu // vidAhItyAdi / tridoSaM sArSapamiti 'kaphanaM sArSapaM zAkamAvRSyoSNaM rocanaM hRdyaM sasnehaM laghu dIpanam // 226 // suraM zAkameva ca' iti kacit / tatra AsurI rAjikA kaphAnilaharaM svayaM vibandhAnAhazUlanut // | // 238 // 239 // kaTUSNaM rocanaM hRdyaM vRSyaM caivArdrakaM smRtam // 227 // laghUSNaM pAcanaM hiGga dIpanaM kaphavAtajit // | kaTutiktarasA hRdyA rocanI vahnidIpanI // | sarvadoSaharA ladhvI kaNThyA mUlakapotikA // 240 // kaTa snigdhaM saraM tIkSNaM zUlAjIrNavibandhanut // 228 // " mahattaharu viSTambhi tIkSNamAmaM tridoSakRt // nAgaramityAdi / sasnehamIpasneham / laghu AkAditi boddha- tadeva snehasiddhaM tu pittanu kaphavAtajit // 241 // vyam / vibandhAnAhazUlanuditi vivandho vAtAdyapravRttiH, AnAha tridoSazamanaM zuSkaM viSadoSaharaM laghu // udarApUraH // 226-228 // 1 'kRmivAtaviSApahaH' iti pA0 / 2 'hRdyaH' iti pA0 / tIkSNoSNaM kaTukaM pAke rucyaM pittAgnivardhanam // 3 'pittalaH' iti pA0 / 4 'kapha zArSapaM zAkaM mAsUra zAkameva kaTu zleSmAnilaharaM gandhADhyaM jIrakadvayam // 229 // kAravI karavI tadvadvijJeyA sopkushcikaa|| | ca' iti tADapatrapustake paatthH| 5 snigdhasiddhaM' iti pA0 / 6 zleSmakRdvAtapittajit / zuSkaM tu zophazamanaM' iti tADapatra1'nAtirUkSaM ca' iti pA0 / | pustake paatthH| Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna ww wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww viSTambhi vAtalaM zAkaM zuSkamanyatra muulkaat||242|| tapuSpA, atizvetapuSpA, pItapuSpA ca; taruNI khanAmaprasiddhA, .kaNThAya hitA kaNThyA / mUlakapotikA bAlamUlakam / Amam anye 'varuNa' iti paThanti, varuNakastiktazAko jalakUlajaH; anagnipakkaM, snehasiddhaM ghRtatailAdipakvaM, mUlakasya bAlamahadAma- | jIvantI jIvA 'taNDulIyakasadRzI' ityanye, 'DoDikA' ityapare; snehasiddhazuSkabhedenAtra guNoktiH / viSTambhItyAdi amuM keci. bimbItikA kundurikA tasyAH patrANyatra gRhyante; nadIbhallAtakaH danArSamAcakSate, anye tu manyante // 240-242 // lI(lo)janakaH, anye 'anantAbhallAtaka' iti paThanti, tatra puSpaM ca patraM ca phalaM tathaiva anantA lAGgalikA 'kalihArI' iti loke, bhallAtakavRkSasya yathottaraM te guravaH prdissttaaH|| phalAnyAmAni pAlavAzca zAkatvenAbhipretAH; chagalAtrI vRddhadAteSAM tu puSpaM kaphapittahantu rakaH, tasya patrANi, buDhetyapare; vRkSAdanI bandAkaH, vRkSakalimbuphalaM nihanyAt kaphamArutau tu // 243 // ketyanye; phajIzAko 'vADa' iti prasiddhaH, bhArgImeke manyante; puSpamityAdi / mUlakaviSayo'yaM, yadvanmUlakakandeSu bAlama zAlmalI prasiddhaH; zeluH zleSmAtakaH 'lisADa' iti loke; dhyavRddhasnigdhasiddhazuSkeSu phalanirdezastadvat puSpapatraphaleSvapi vanaspatiprasavAH vanaspatirudumbarAdiH, tasya prasavAH pallavAH; zaNaH prasiddhaH; kabudAraH zlaSmAtakabhedaH; kovidAraH kaashcnaarH| vAcyaH // 243 // prabhRtigrahaNAdevaMjAtIyAnyanyAnyapi zAkAni // 249 // snigdhoSNatIkSNaH kaTupicchilazca kaSAyasvAdutiktAni raktapittaharANi ca // guruH saraH khAdurasazca blyH|| vRSyazca medhAvaravarNacakSu kaphanAnyanilaM kuryuH saMgrAhINi laghUni ca // 250 // bhagnAsthisandhAnakaro rasonaH // 244 // . teSAM sAmAnyaguNamAha-kaSAyetyAdi // 250 // hRdrogajIrNajvarakukSizUla laghuH pAke ca jantunaH picchilo vaNinAM hitH|| vibandhagulmArucikAsazophona // kaSAyamadhuro grAhI cuccUsteSAM tridoSahA // 251 // durnAmakuSThAnalasAdajantu cakSuSyA sarvadoSaghnI jIvantI samudAhRtAM // samIraNazvAsakaphAMzca hanti // 245 // vRkSAdanI vAtaharA, phajI tvalpabalA matA // 252 // nAtyuSNavIyo'nilahA kaTuzca kSIravRkSotpalAdInAM kaSAyAH pallavAH smRtaaH|| tIkSNo gururnAtikaphAcahazca // zItAH saMgrAhiNaH zastA raktapittAtisAriNAm // teSAM keSAMcidguNavizeSamAha-laghurityAdi / kSIravRkSA azvabalAvahaH pittakaro'tha kiMcit sthAdayaH; utpalAni nIlotpalaprabhRtIni, teSAM pallavAH ||251plaannddurgniN ca vivardhayettu // 246 // 253 // snigdho ruciSyaH sthiradhAtukArI balyo'tha medhAkaphapuSTidazca // . punarnavAvaruNatarkAryurubUkavatsAdanIbilvazAka prabhRtIni // 254- // khAdurguruH zoNitapittazastaH sapicchilaH kSIrapalANDuruktaH // 247 // uSNAni svAdutikAni vAtaprazamanAni ca // kalAyazAkaM pitaghnaM kaphaghnaM vAtalaM guru|| punarnavetyAdi / punarnavA zvetapunarnavA; varuNo vRkSavizeSaH / kaSAyAnurasaM caiva vipAke madhuraM ca tat // 248 // khanAmaprasiddhaH; tarkArI araNikA; urubUkaH zuklairaNDaH; vatsA danI vatsaputrakaH 'vatsavatiyA' iti loke, guDUcItyapare; bilva.. rasonamedAnAha-snigthetyAdi / rasonaH paJcarasaH khalpakando zAkaM bilvajaM; prabhRtigrahaNAdanyAnyapi / teSAM sAmAnyaguNalazuna ityarthaH / analasAdo'gnimAndyam / jantavaH kRmayaH / nAtyuSNetyAdi / palANDaH sthUlanAlAgrapatro gundrAlikAmedaH, sautanavaM zAkaM vizeSAcchophanAzanam // 255 // mAha-uSNAnItyAdi // 254 ||ev sakSIro madhurarasaH kSIrapalANDurityucyate // 244-248 // cuJcUyUthikAtaruNIjIvantIbimbItikAnadImatI vizeSaguNamAha-teSvityAdi // 255 // bhallAtakacchagalAntrIvRkSAdanIphajIzAlmalIMzelava- taNDalIyakopodakA'zvabalAcillIpAlakhyAvAnaspatiprasavazaNakarbudArakovidAraprabhRtIni // 249 // stUkaprabhRtIni // 256 // kaSAyamadhurazAkamAha-cusvityAdi / cucUrnADikAkArapatraH taNDulIyakaH 'culAi' iti loke; upodikA poi; azva'cucu' iti loke; yUthikA vRkSa vizeSaH, sA tridhA ISacche-balA turuSkadeze bRhatpatrA methikAbheda eva 'hisphittha' iti , teSAM mAhiNaHzapAyA: palAmatA // 1 'ligdhasiddhaM ghRtamAMsAdipakkaM' iti pA0 / 2 snigdhasiddha 1 TidrukA' iti pA0 / 2 'nandIbhalAtakasya phalAnyAmAni iti pA0 / 3 zoSAn' iti tADapatrapustake paa0|4'shiitlN' pallavAzca zAkatvenAbhipretAH' iti paa0| 3 'pippalAdayaH' iti paa0| iti paa0|| Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 233 loke, tantrAntare methikAhisphitthayoH pRthagguNanirdezaH kRtaH- kirAtatiktako bhUnimbaH; karkoTakaH prasiddhaH; ariTo nimbaH; "vAtapittaharA tiktA ladhvI zleSmAvirodhinI / methikA tatsama kozAtakI ghoSakaH 'toraI' iti loke vetrakarIraM vetrAgraM; kiMciddhisphitthaM puSTidaM guru"-iti / cillI kSetravAstukaH, ATarUSako vAsakaH; arkapuSpI arkapatrasadRzI latA, anye 'gauDavAstuka' ityanye, yavazAkamAhureke, anye tu yavazAkAnta- / arkaparNamAhuH / prabhRtigrahaNAdanyatiktazAkAni jJeyAni // 262 // ramAhuH; pAlakamA 'pAlak' iti loke; vAstUkaSTaGkavAstUkaH 'TaGka- raktapittaharANyAhahaMdyAni sulapani ca // cucU' iti loke prabhRtigrahaNAdaparANyapi // 256 // kuSThamehajvarazvAsakAsAruciharANi ca // 263 // sRemUtrapurISANi sakSAramadhurANi ca // teSAM sAmAnyaguNamAha-raktapittatyAdi // 263 // mandavAtakaphAnyAhU raktapittaharANi ca // 257 // kapAyA tu hitA pitte svAdupAkarasA himA // teSAM sAmAnyaguNamAha-sRSTamUtretyAdi // 257 // ladhvI maNDUkaparNI tu tadvadgojibikA mtaa||264|| madhuro rasapAkAbhyAM rktpittmdaaphH|| avidAhI tridoSaghnaH saMgrAhI sunissnnnnkH|| teSAM zItatamo rUkSastaNDulIyo vipApahaH // 258 // avalgujaH kaTuH pAke tiktaH pittakaphApahaH // 26 // svAdupAkarasA vRSyA ghAtapittamadApahA // ISattiktaM tridoSaghnaM zAkaM kaTu satInajam // upodakA sarA snigdhA balyA zleSmakarI himA259 nAtyuSNazItaM kuSThaghnaM kAkamAcyAstadvidham 266 kArvipAke kRmihA medhaagniblvrdhnH|| kaNDUkuSThakRmighnAni kaphavAtaharANi ca // sakSAraH sarvadoSaghno vAstUko rocanaH saraH // 260 // phalAni bRhatInAM tu kaTutiktalaghUni ca // 267 // cillI vAstUkavajJeyA pAlakhyA taNDulIyavat // kaphapittaharaM vraNyamuSNaM tiktamavAtalam // ghAtakRdaviNmUtrA rukSA pittakaphehitA paTole kaTukaM pAke vRSyaM rocanadIpanam // 268 // zAkamAzvabalaM rUkSaM baddhaviNmUtramArutam // 261 // kaphavAtahara tikta 21 kaphavAtaharaM tiktaM rocanaM kaTukaM laghu // teSAM vizeSaguNamAha-madhura ityAdi / madApaha iti mado vA vArtAkaM dIpanaM proktaM jIrNa sakSArapittalam // viSamadyazoNitottho vikAraH // 258-261 // tadvat karkoTakaM vidyAt kAravellakameva ca // 262 // maNDUkaparNIsaptalAsuniSaNNakasuvarcalApippalI aattruusskvetraagrgudduuciinimbprpttaaH|| guDUcIgojihvAkAkamAcIprapunADAvalgujasatInavR. kirAtatiktasahitAstiktAH pittakaphApahAH // 270 // hatIkaNTakArikAphalapaTolavArtAkakAravellakakaTuH | kaphApahaM zAkamuktaM vrunnprpunaadd(tt)yoH|| rUkSaM laghu ca zItaM ca vAtapittaprakopaNam // 271 // kikAkebu(mbu)korubUkaparpaTakakirAtatiktakarkoTa. kAriSTakozAtakIvetrakarIrATarUSakArkapuSpIprabhR / vizeSaguNamAha-kaSAyetyAdi / tadvidhamiti tridoSaghnam / tIni // 262 // jIrNa pakkam / guDUcIha kaphapittaharA, carake ca 'vAyuM vatsAdanI tiktaprAyANyAha-maNDUkaparNItyAdi / maNDUkaparNI brAhmI; hanyAt' (ca. sU. a. 27) iti snigdhoSNavIryavAt , tasmAtri. saptalA sehuNDaH, jejjhaTastu saptalAM yavatiktAmedamAha; suni doSaghnI / pUrvavargapaThito'pi varuNaH prapunADasAmAnyaguNalAdatra SaNNakaH 'siribAlikA' iti loke, zrIbrahmadevastu caturdala. paThitaH / zItaM ceti cakArAmAtyuSNazItaM, tena saMyuktavAtapittamAha, tallakSaNaM kathyate-"cAGgerIsadRzaiH patraiH sunissnnnnshcturdlH| kartRvaM; yadi vA zItamapi pittakRt prabhAvAt // 264-271 // zAko jalAnvite deze catuSpatrIti kathyate"-itiH suvarcalA dIpanaM kAlazAkaM tu garadoSaharaM kahU~ // sUryAvartaH, kecinmAriSasadRzadaNDamArtagalasadRzapatraM lappasa. kIsumbha madhuraM rUkSamuSNaM zleSmaharaM laghu // 272 // mAhuH; pippalIguDUcyau prasiddha, pUrva pippalIphalamuktam , atra vAtalaM nAlikAzAkaM pittanaM madhuraM ca tat // tu patraM; gojihvA dArvipatrikA karkazA dIrghapatrA 'gojImI' iti grahaNyazovikArAMnI sAmlA vAtakaphe hitA // loke; kAkamAcIprapannADau prasiddhauH avalgujaH 'bAkucI' iti | uSNA kaSAyamadhurA cArI cAgnidIpanI // 273 // loke; satIno vartulakalAyaH; bRhatIphalaM sAmAnyAvahatIdvayasya prabhRti zabdagRhItAnyAha-dIpanamityAdi / kAlazAkaM kAliphalama. anye tu kaNTakArikAmapi paThantiH paTolasya phalaM patraM yAzAkaM zrAddhAham / kosumbhaM prasiddham / nADikA 'nAlI' iti ca; vArtAko vRntAko vartulaphalaH baMgaNa' iti loke: kAravellakaH | loke / cAherI 'amlacA rI' iti loke // 272 // 273 // maprasiddhaH; kaTukikA araNyakAsamardikA. anye tiktArikA. loNikAjAtakatriparNikApattarajIvakasuvarcalA. mAhuH, apare tu kaTutiktapuSpAmarkaphalAkAraphalAM prasiddhAmAhuH; DuDurakakutumbakakuThiJjarakuntalikAkuraNTikAprabhR. kebu(mbu)ko grAmyo vanyazca svanAmaprasiddhaH; urubUko raktai- tayaH // 274 // raNDaH, anye tUrubUkasya patramatra gRhyate; parpaTakaH prasiddhaH; | 1 'laghu' iti pA0 / 2 'triparNIloNikApIlupIpattUrajIvakAH / 1 'palAMga' iti pA0 / suvarcalA saMcalakakutumbakakuThiArAH' iti tADapatrapustake pA0 / su0 saM0 30 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna - loNiketyAdi / loNikA loNiyA; jAtukaM zuklazAlaparNI; atha pusspvrgH| triparNikA dugdhikA, vanakApAsItyapare; pattUraH zirabAlikAbhedo kovidArazaNazAlmalIpaSpANi madharANi madhara mahApatraH; jIvako jIvanAmA khanAmaprasiddhaH; suvarcalA sUryAva vipAkAni raktapittaharANi ca; vRSAgastyayoH tabhedaH, DuDurakaH khanAmaprasiddhaH; kutumbako droNapuSpaH; kuThiJjaraH puSpANi tiktAni kaTavipAkAni kSayakAsApahAni kurahajanakaH 'kolhasuA' iti loke; kunADiketi kvacit , tatra ca // 281 // kunADikA gonADIkaH; kuntalikA cucUsadRzA dIrghapatrA; kuru. __ atha puSpazAkAnyAha-kovidAretyAdi / kovidAraH kAJcaNTikA amlAnasadRzapatrakusumA haritapuSpA, anye 'kunAlikA. nArastadbhedo vA; zaNo bandhanArhatvak prasiddhaH / teSAM sAmAnyaguNakuraNTike uttarApathaje' ityAhuH, kecitripAdInAM zlokena mAha-madhurANItyAdi / vRSetyAdi / vRSo vAsakaH, agastyaH nirdezaM kurvanti // 274 // 'agadhIyA' iti loke // 281 // svAdupAkarasAH zItAH kaphanA naatipittlaaH|| AgastyaM nAtizItoSNaM naktAndhAnAM prazasyate 282 lavaNAnurasA rUkSAH sakSArA vAtalAH sraaH||27|| | tayoragastyapuSpasya guNavizeSamAha-AgastyamityAdi 282 teSAM sAmAnyaM guNamAha-khAdupAketyAdi / 275 // karIrakusumAni kaTuvipAkAni vAtaharANi sRSTasvAdutiktA kuntalikA kaSAyA sakuraNTikA // mUtrapurISANi ca // 283 // vizeSaguNamAha-khAdvityAdi // karIretyAdi / atrApi rasavIryavipAkaprabhAvitaM kArya yojasaMgrAhi zItalaM cApi laghu doSApahaM tathA // nIyam // 283 // rAjakSavakazAkaM tu zaTIzAkaM ca tadvidham // 276 // raktavRkSasya nimbasya muSkakArkAsanasya ca // prabhRtigRhItamAha-saMgrAhIyAdi 'doSApahaM tathA' ityatra kaphapittaharaM puSpaM kuSThaghnaM kuTajasya ca // 284 // 'doSavirodhi ca' iti kecit paThanti, tannecchati jejjhttH| raktavRkSasyetyAdi / raktavRkSasya raktacandanasya / muSkakasyarAjakSavakazAkaM kRSNarAjikA, anye tu 'rAjakSavako bRhatpatraH kSAravRkSasya 'mokhau' iti loke, asano bIjakaH / zeSa prasikSavathukAkara' ityAhuH / zaTI khanAmaprasiddhA / tadvidhamiti rAja ddham // 284 // kSavakasadRzam // 276 // satiktaM madhuraM zItaM padmaM pittakaphApaham // madhuraM picchilaM snigdhaM kumudaM hAdi zItalam // khAdupAkarasaM zAkaM durjaraM harimanthajam // tasmAdalpAntaraguNe vidyAt kuvalayotpale // 285 // khAdvityAdi / harimanthazcaNakaH // satiktamityAdi / padmaM padmapuSpaM sUryodayavikAsi / kumudaM medanaM madhuraM rUkSa kAlAyamativAtalam // 277 // candrodayavikAsi / kuvalayaM kumudabhedaH, utpalaM khanAmaprasiddham bhedanamityAdi / pUrva satIno vartulakalAyaH, iha tu tripuTaka- // 285 // kalAyaH // 277 // sindhuvAraM vijAnIyAddhimaM pittavinAzanam // khaMsanaM kaTukaM pAke laghu vAtakaphApaham // sindhuvAramityAdi / sindhuvAraM nirguNDIpuSpam ||shophnmussnnviiryN ca patraM pUtikaraajam // 278 // mAlatImallike tikte saurabhyAt pittanAzane // 286 // sraMsanamityAdi / pUtikarajaH kaNTakikarajaH, anye tu pUtika- mAlatItyAdi / mAlatI jAtI; mallikA prasiddhA / saurabhyAt zvirabilvaH, karajo naktamAlaH // 278 // saugandhyAt // 286 // tAmbUlapatraM tIkSNoSNaM kaTu pittaprakopaNam // sugandhi vizedaM hRdyaM bAkulaM pATalAni ca // sugandhi vizadaM tiktaM svarya vAtakaphApaham // 279 // zleSmapittaviSaghnaM tu nAgaM tadvacca kuGkumam // 287 // sraMsanaM kaTukaM pAke kaSAyaM vahnidIpanam // sugandhItyAdi / nAgaM nAgakezaram / tadvannAgavat / kuGamaM vakrakaNDUmelakledadogeMndhyAdivizodhanam // 280 // prasiddham // 287 // tAmbUletyAdi / tAmbUlapatraM nAgavallIpatra 'parNam' iti loke| 'camparka raktapittanaM zItoSNaM kaphanAzanam // sraMsanaM kaTukaM pAke ityantaM parNamukkhA kaSAyamityAdi pUgaphalaM. kiMzukaM kaphapittanaM tadvadeva kuraNTakam // 288 // tasya phalavarga evaM paThitakhAna paThanIyamitye ke, anye phalavarge kiMzukaM palAzapuSpaM, kuraNTakaM sahacarapuSpam // 28 // pakvamityuktaM zAkeSu khapakkamA cetyAhuH // 279 // 280 // yathAvRkSaM vijAnIyAt puSpaM vRkSocitaM tathA // 10galakeda" iti pA0 / 1 'karIramadhuzikusumAni' iti pA0 / 2 'madhuraM' iti pA0 / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 235 aaaaaaaaa upasaMhAramAha-yathetyAdi / vRkSocitaM vRkSAnusAreNe- taguNavAt ; sthUNikArUpANi zuSkazAkAnIti vA'rthaH, tatrApi tyrthH|| | sthUNikA vaTakAH; anye tu 'piNyAkItilapatrasthUNikAzuSkazA. madhuzigrukarIrANi kaTUni zleSmaharANi ca // 289 // kAni' iti paThanti vyAkhyAnayanti ca-piNyAkIzAkaM kacchamadhvityAdi / madhuzigU raktazobhAjanakaH, tasya karIrANi viSaye prAyazaH, tilapatraM tilaviTapazAkaM, sthUNikA atakomalA nAlAH; anye tu 'madhuzieNkarIrANi' ityatra 'madhuzigru. ruNazuSkazAkaM mUlakazAkaM vihAyAnyat sarva, tannecchati gayI karIrayoH puSpANi' iti vyAcakSate, te tu 'karIrakusumAni' iti | // 294 // pUrvapAThaM na manyante // 289 // viSTamminaH smRtAH sarve vaTakA vaatkopnaaH|| kSavakakulevaravaMzakarIraprabhRtIni kaphakarANi sthUNikAzuSkazAkAnAM guNakarmAha-viSTambhina ityAdi / | vaTakAH piSTakAsamardakakUSmANDakamUlakAdikRtA mudgAdikRtAzca / sRSTamUtrapurISANi ca // 290 // savAtatodazUlA malApravRttirviSTambhaH // __ udbhidazAkAnyAha-kSavakelyAdi / kSavaka chatrakaH, kulevaraM siNDAkI vAtalA sArdA ruciSyA'naladIpanI 295 khukhuNDekaH, vaMzakarIro vaMzAGkuraH; anye tu kSavakaM droNapuSpIsadRzaM viTapamAhuH; tanna, tasyAnudbhidatvAt / prabhRtigrahaNAda zuSkazAkaprakaraNAcchuSkazAkavizeSasya guNamAha-siNDAkI. tyAdi / mUlakAdizAkameva kiMcit khinnaM kSuNNaM sugandhikaTudanyAnyapyudbhidAni / teSAM sAmAnyaguNamAha-kaphaharANI vyAnvitaM vaTakIkRtaM sUdeSu 'siNDAkI' ityucyate; sA dvividhA tyAdi // 29 // -AA, zuSkA ca; zuSkA vaTakAntargatA, ArdrAyAsvayameva kSavakaM kRmilaM teSu khAdupAkaM sapicchalam // guNanirdezaH // 295 // saTivAtalaM nAtipittazleSmakaraMca tat // 291 // viradiga: rUkSaM ca prAyo viSTambhi durjaram // veNoH karIrAH kaphalA madhurA rspaaktH|| sakaSAyaM ca sarve hi svAdu zAkamudAhRtam // vidAhino vAtakarAH sakaSAyA virUkSaNAH // 292 // puSpaM patraM phalaM nAlaM kandAzva guravaH kramAt // 296 // teSAM kasyacidvizeSaguNamAha-kSavakamityAdi / visyandi svAduzAkaviSayAM paribhASAmAha-viDbhedItyAdi / khAdu zleSmasrAvi, etena zleSmaNo janakapravartakatvamuktam / veNoH yacchAkaM tatsarvamevaivaMguNamityarthaH / puSpamityAdi kvacit pAThaH karIrA iti kecinmadhurarasapAkilavidAhitvayorvirodhamAhuH; tanna, // 296 // . prabhAvAt // 291 // 292 // karkazaM parijIrNa ca kRmijuSTamadezajam // . udbhidAni palAlecukarISaveNukSitijAni / tatra varjayet patrazAkaM tadyadakAlavirohi ca // 297 // palAlajAtaM madhuraM madhuravipAkaM rUkSaM doSaprazamanaM varjanIyapatrazAkaviSayAM paribhASAmAha-karkazamityAdi / ca, ikSujaM madhuraM kaSAyAnurasaM kaTupAkaM zItalaM ca, karkazaM kharasparzam / parijINaM purAtanam / kRmijuSTaM kRmibhakSi. tadadevoSNaM kArISaM kaSAyaM vAtakopana ca,(veNujAta tam / adezajamanucitadezotpannam / akAlavirohi akAla* kaSAyaM vAtakopanaM ca,) bhUmijaM guru nAtivAtale jam / iti shaakvrgH|| 297 // bhUmitazcAsyAnurasaH // 293 // atha kndvrgH| AdhAravizeSeNApyudbhidAnAM guNavizeSamAha-udbhidAnI kandAnata Urdhva vakSyAmaH-vidArIkandazatAva. tyAdi / udbhidAni chatrakAdIni / tadvaditi ikSujasadRzam / rIbisamRNAlaMlATakakazerukapiNDAlukamadhvAlabhUmitazcAsyAnurasa iti bhUmisadRzaguNamityarthaH / yadyapi veNu kahastyAlukakASThAlukazaGkhAlukaraktAlukendIvaro. jasya guNA noktAH, tathA'pi tadAdhArasadRzaguNamUhyam // 293 // tpalakandaprabhRtIni // 298 // piNyAkatilakalkasthaNikAzuSkazAkAni sarva kecit phalavadupayujyamAnatvAt phalavargAdanantara kandAn doSaprakopaNAni // 294 // paThanti, zAkaviSayatvAdamAkAnantaramiti kandAnAha-kandA. zuSkazAkavizeSaguNamAha-piNyAketyAdi / umAsarSapAdInAM nata ityAdi / vidArI vidArIkandaH; zatAvarI zatamUlI khanAmapra. yantrAdipIDitAnAM niHsnehakalkaH piNyAkaH / tilakalkastila. siddhA; bisaM padmamUlam , anye sthUlapadmanAlaM bisamAhuH; mRNAlaM piNyAkaH, so'pi yatrAdipIDitaH / sthUNikAzuSkazAkAni padmamUlAt sthUlaprarohaH, anye tu sUkSma nAlamAhuH; zRGgATakaM 'nAnAzAkaiH kRtA vaTakAH; na tu zuSkazAkamiti bhinnaM, tasyo- jalamadhye trikaNTakaM 'siMghADA' iti loke; kazerukapiNDAlU 1 'dhukhuNDakaH' iti pA0 / 2 'nAtibalAH' iti pA0 / | 1 'prasiddha' iti paa0| 2 'aruNazuSkazAka' iti pA0 / 3 zleSmapittAlpajanakatvaM vAtavardhakatvamuktam' iti pA0 / 4 'doSa-3 'sAndrA' iti paa0| 4 'mujheSu' iti paa0| 5 'zItalaM' kara ca' iti tADapatra pustake pA0 / 5 ayaM pATho ddlhnnaasNmtH|| iti pA0 / Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAnaM prasiddhauH; madhvAlukaM romazaM madhurAsvAdameva; hastyAlukaM mh-| tadanyakandAnAha-kumudetyAdi / kumudaM zvetotpalam , kASThAlukamityeke kASTAlukazaGkhAlukaraktAlakotpalakandAH khanA- utpalaM nIlotpalam / teSAM sAmAnyaguNamAha-mArutakopanA maprasiddhAH / prabhRtigrahaNAt kelUTamujAtakAdayaH // 298 // ityAdi / varAhakanda iti varAhakando 'bakAluka' iti prasiddhaH, anye tu vArAhI' iti paThanti, vArAhI gRSTikocyate // 308 // raktapittaharANyAhuH zItAni madhurANi ca // gurUNi bahuzukrANi stanyavRddhikarANi ca // 299 // tAlanArikelakharjUraprabhRtInAM mstkmjaanH||310|| teSAM sAmAnyaguNamAha-raktapittetyAdi // 299 // mUla prasaGgenAgraguNamapi keSAMcidAha-tAletyAdi / tAlA. madhuro bRMhaNo vRSyaH zItaH svo'timuutrlH|| dayaH prasiddhAH / mastakamajAnastAlAdivRkSAgramajjAnaH // 310 // vidArIkando balyazca pittavAtaharazca sH|| 300 // svAdupAkarasAnAhU raktapittaharAMstathA // vAtapittaharI vRSyA svAdutiktA zatAvarI // zukralAnanila nAMzca kaphavRddhikarAnapi // 311 // mahatI caiva hRdyA ca medhAgnibalavardhinI // 301 // __sAmAnyaguNamAha-khAdupAkelyAdi // 311 // grahaNya vikAraghnI vRSyA zItA rsaaynii| bAlaM hyanAtavaM jIrNa vyAdhitaM krimibhakSitam // kaphapittaharAstiktAstasyA pacAkurAH smRtAH 302 kandaM vivarjayet sarva yo vA samyakSa rohati // 312 // teSAM vizeSaguNamAha-madhura ityAdi / mahadalpabhedena zatA hegamAha-bAlamityAdi / iti kandavargaH // 312 // varI dvividhA / tasyA evAkurAH zatAvaryakurA ityarthaH // 300 atha lvnnvrgH| 302 // atha lavaNAni-saindhavasAmudraviDasauvarcalaromaavidAhi bisaM proktaM raktapittaprasAdanam // kaudbhidaprabhRtIni yathottaramaSNAni vAtaharANi viSTambhi durjaraM rUkSaM virasaM mArutAvaham // 303 // kaphapittakarANi kaTupAkIni yathApUrva. snigdhAni gurU viSTambhizItau ca shRnggaattkksheruko|| svAdUni sRSTamUtrapurISANi ceti // 313 // piNDAlakaM kaphakaraM guru vAtaprakopaNam // 304 // athetyAdi / saindhavaM prasiddha; dakSiNasamudrasamIpabhavaM sAmudra; surendrakandaH zleSmaghno vipAke kaTu pittakRt // viDaM kRtrima khanAmnA khyAtaM, taca prasAraNIkalkabhaktalavaNasaMyosurendrakando vajrakandaH // 303 // 304 // gAdagnidAhena nivRttaM; sauvarcalaM prasiddhaM tadeva nirgandhaM kAlala. veNoH karIrA guravaH kphmaarutkopnaaH||3.5|| vaNamityucyate; romakaM zAkambharIdezotthaM, 'rumAsaraHsaMbhavam' ityanye; bhUmimudbhidyotpannasya kSArodakasya sUryarazmibhirvahinA veNorityAdi / veNoH karIrA vaMzamUlAkurAH // 305 // vA kvathanAghallavaNamutpadyate tadaudbhidaM; prabhRtigrahaNAdUSaraprasavA... sthUlasUraNamANakaprabhRtayaH kandA ISatkaSAyAH dIni / teSAM sAmAnyaguNamAha-yathottaramityAdi / jejjhaTakaTukA rUkSA viSTambhino guravaH kaphavAtalAHpitta- zcarakamatAnusAreNa saindhavAnantaraM sauvarcalaM praThati; 'tadasamyaka, harAzca // 306 // | sAmudrAt sauvarcalasyoSNavAt ; uttarottaramuSNAnIti vacanAt' anyAnapi kandAnekaguNAn vargIkRtyAha-sthalelyAdi / iti gayI // 313 // sthUlakando grAmyakandaH; kecit 'sakalakanda' iti paThanti, cakSuSyaM saindhavaM hRdyaM rucyaM ladhvagnidIpanam // tatrApi sa evArthaH; zUraNaH khanAmaprasiddhaH; mANakaM mahApatraM snigdhaM samadhuraM vRSyaM zItaM doSaghnamuttamam // 314 // yathApUrvamadhaHpatraparityAgi / prabhRtizabdAt kevdaadikndaaH| sAmudraM madhuraM pAke nAnyuSNamavidAhi c|| teSAM sAmAnyaguNamAha-ISatkaSAyA ityAdi // 306 // bhedanaM snigdhamISaca zUlanaM nAtipittalam // 315 // mAna(Na)kaM svAdu zItaM ca guru cApi prakIrtitam // sakSAraM dIpanaM sUkSmaM zUlahRdroganAzanam // rocanaM tIkSNamuSNaM ca viDaM vAtAnulomanam // 316 // sthUlakandastu nAtyuSNaH, sUraNo gudakIlahA 307 laghu saucarcalaM pAke vIryoSNaM vizadaM kaTu // vizeSaguNamAha-mAnakamityAdi // 307 // gulmazUlavibandhanaM hRdyaM surabhi rocanam // 317 // kumudotpalapamAnAM kandA maarutkopnaaH|| romakaM tIkSNamatyuSNaM vyavAyi kaTapAki ca // kaSAyAH pittazamanA vipAke madhurA himaa:||308|| vAtaghnaM laghu visyandi sUkSma vibhedi mUtralam 318 varAhakandaH zleSmanaH kaTuko rspaaktH|| laghu tIkSNoSNamutkledi sUkSma vAtAnulomanam // mehakuSThakRmiharo balyo vRSyo rsaaynH|| 309 // satiktaM kaTu sakSAraM vidyAllavaNamaudbhidam // 319 // 1 'madhuraM rUkSaM durjaraM vAtakopanam' iti pA0 / 1 rUkSaM' iti paa.| 2 'hRdrogakaphanAzanam' iti pA0 / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 237 AAAAAAAAWwwwantware kaphavAtakrimighnaM ca lekhanaM pittakopanam // NAmavarodhaH / teSAM sAmAnyaguNamAha-gulmetyAdi / vizeSagu. dIpanaM pAcanaM medi lavaNaM guTikAhvayam // 320 // NamAha-jJeyAvityAdi // 321-325 // teSAM vizeSamAha-cakSuSyamityAdi / vRSyatvaM punarasya jAtyu- suvaNe svAdu hRdyaM ca bRhaNIyaM rasAyanam // tkarSAt , anyeSAmavRSyasamAhuH / sUkSmaM sUkSmasroto'vagAhana doSatrayApahaM zItaM cakSuSyaM viSasUdanam // 326 // zIlam / vAtAnulomanaM mArgAvRtavAtasya srotaHzuddhikaralena prava. rUpyamamlaM saraM zItaM saneha pittavAtanut // taina, dhAtukSayakRtasya tu suukssmvsaamaanyaanaatiprshmnmityrthH|| tAmra kaSAya madhura lakhana zItala saram / vyavAyIti apakvameva dehamakhilaM vyApnoti pazcAddehasthameva pAka. satitaM lekhanaM kAMsyaM cakSuSyaM kaphavAtajit // mupaiti / lamvityAdi / utkledi AdrIbhAvakAri, anye 'prakopa vAtakRcchItalaM lohaM tRSNApittakaphApaham // 328 // yati zleSmapittAdIn' ityAhuH / prabhRtizabdopagRhItaM kecidaDi- | kaTu krimighnaM lavarNa pusIsaM ca lekhanam // kAlavaNaM paThanti-dIpanamityAdi / pAkAbhinirvRttavAdaDikAbha- muktAvidrumavajendrabaidUryasphaTikAdayaH // 329 // tameva guDikAlavaNaM bhavati, tacca 'vRkSalavaNam' iti khyAtam // |cakSuSyA maNayaH zItA lekhanA visssuudnaaH|| // 314-320 // pavitrA dhAraNIyAzca paapmoNlkssmiimlaaphaa||330|| USasUtaM vAlukailaM zailamUlAkarodbhavam // iti lvnnaadivrgH| lavaNaM kaTukaM chedi vihitaM kaMTu cocyate // 321 // bhatra kecit suvarNAdInAmapi guNamAhuH-suvarNamityAdi / // 326-330 // aparamapi prabhUtigrahaNopagRhItamAha-USasUtamityAdi / dhAnyeSu mAMseSu phaleSu caiva upasUtabhUparaprajAtam / bAlakailamiti vAlukAH sikatAH, tAbhi zAkeSu cAnuktamihAprameyAt // yuktA ilA pRthvI vAlakailA, tatra saMbhavaM vAlukailam / mUlAkaro AsvAdato bhUtaguNaizca matvA dbhavamiti mUlabhUta ,Akaro mUlAkaraH, prazasyataraturaGgamotpatti tadAdizedravyamanalpabuddhiH // 331 // bhUmiH, tatrodbhavaM mUlAkarodbhavam / kaTu cocyata iti kaTu . dravyAnantyAdanuktadravyajJAnopAyamAha -dhAnyeSvityAdi / cakAlavaNamiti prasiddhamityarthaH // 321 // rAt kandalavaNadravakRtAnAdInAM samuccayaH / iheti zAstre / yavakSArasvarjikAkSAroSakSArapAkimaTakaNakSAraprabhu- | aprameyAt AnantyAdityarthaH / 'bhapramohAt' iti 'apramAdAt' . tyH|| iti ca kacit pAThaH, tatrApramoho zAnameva / teSvanuktadravyeSu gulmArTograhaNIdoSazarkarAzmarinAzanAH // | paramaupayaugikamuktaM, na sarva 'vistrbhyaadityrthH| tatrApramAdaH kSArAstu pAcanAH sarve raktapittakaraH sarAH 322 sAvadhAnakhamevAsmAkam / AkhAdato rasAt / bhUtaguNairiti dravyAzeyau vahnisamau kSArau kharjikAyAvazUkajI // rambhakabhUtaguNairvIryapAkAdibhizca / anye tu paThanti (1) teSAM zukraleSmavibadhArthIgulmaplIhavinAzanI // 323 // jaDalena pramAdapATha evAyam // 331 // uSNo'nilamA pralledI coSakSAro blaaphH|| SaSTikA yavagodhUmA lohitA ye ca shaalyH|| medonaH pAkimaH kSArasteSAM pastipizodhanaH // 324 // mudrADhakImasUrAzca dhAnyeSu pravarAH smRtAH // 332 // vilakSaNo'nilakaraH zleSmanaH pittduussnnH|| laavtittirisaarnggkurnggainnkpinyjlaaH|| agnidIptikarastIkSNaSTaGkaNaH kSAra ucyate // 325 // mayUravarmikUrmAzca zreSThA mAMsagaNeSviha // 333 // lavaNasArUpyAdAha-yavakSAretyAdi / yavakSAro yavazUkodbhavaH | dADimAmalakaM drAkSA kharaM saparUSakam // 'zItalikA' 'yavakSAra' iti ca loke: kharjikSAraH 'sAjI rAjAdanaM mAtuluGgaM.phalavarga prazasyate // 334 // iti loke; pAkena nivRttaH pAkimaH kSArapAkavidhAnoktaH prati- satIno vaastukshccilliimuulkpotikaaH|| sAraNIyaH pAnIyazca, 'pAkimaM tUSarapAMzukAbhinivRttam' ityanye, | maNDakaparNI jIvantI zAkavarga prazasyate // 335 // apare pAkimAdbhibhamUSarakSAramAhuH; TaGkaNakSAraH saubhAgyAparapa-gavyaM kSIraM ghRtaM zreSThaM, saindhavaM lavaNeSu ca // ryAyaH 'suhAgA' iti loke; prabhRtigrahaNAdevaMjAtIyAnAM kSArA. dhAtrIdADimamamleSu, pippalI nAgaraM kaTau // 336 // - | tikte paTolavArtAka, madhure ghRtamucyate // 1 'malamUtrAkarodbhavam' iti tADapatra pustake pAThaH / 2 'vihi- kSaudraM, pUgaphalaM zreSThaM kaSAye saparUSakam // 337 // tamupayuktaM sat kaTu, etena kaTupAkIti niSkarSaH' iti hArANa- zarkarekSuvikAreSu, pAne madhvAsevI tathA // cndrH| vihimaM kaTu cocyate' iti pA0 / 3 pratizyAya vinA- | parisaMvatsaraM dhAnyaM. mAMsaM vayasi madhyame // 338 // zanAH' iti pA0 / 4 'agnidIptikarAstathA' iti tADapatrapustake aparyuSitamannaM tu saMskRtaM mAtrayA zubham // .. paatthH| 5 'kSAro mUtravastivizodhanaH' iti pA0 / la pogataM, zAkamazuSka taruNaM navam // 339 // Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna wwwwwwwwwwwwwwwwwsssvee ukteSu pradhAnatamamAha-SaSTikA ityAdi / raktazAliSaSTiko peyAmAha-khedAgnijananItyAdi / -uSNakhAt khedjnnii| zUkadhAnyeSu, yavagodhUmau kudhAnyeSu, mudgADhakImasUrAH zamIdhA- kSuttadazramaglAniharItyatra 'kSudhaM tRSaM dravatvAt , zramaglAnI tRptinyeSu |laavetyaadi-laavtittirikpijlmyuuraa viSkireSu pakSiSu; janakatvAt , harati' ityeke vyAcakSate; vRddhavaidyAstu 'kSuttazramebhya sArAkuraGgaNA jAlamRgeSu, sAraGgo'tra gaurahariNaH, kuraGgazcaturaGgo utpannAM glAniM harati' iti vyAkhyAnayanti / peyA yavAgU; sA bhedulApatiH, eNaH kRSNahariNaH; varmImatsyeSu, varmI rohitaka ityeke, viraladravA, taduparitano bhAgo maNDaH; etadvayamapi peyam 341"rohito matsyAnAM" (ca. sU. a. 25) iti carakavacanAt, vilepI tarpaNI hadyA grAhiNI balavardhanI // 342 // anye sarpAkAramatsyamAhuH, zrIbrahmadevastu 'varmI mahAzakalo rohitamedo'tra,na punaH sarpAkAramatsyaH' ityAha; kUrmaH kacchapaH, yavAgUguNakarmAbhidhAya vilepIguNakarmAha-vilepItyAdi / sa ca pAdiSu / dADimetyAdi dADimAmalakamAtuluGgAni phaleSvamleSu; drAkSAkharjUrarAjAdanAni madhuraphaleSu, khajUrai piNDakharjUraM, vilepI ghanasikthA, sA ca lehyA; tatra maNDapeyAvilepInAM rAjAdanaM kSIrikA; parUSakaM kaSAyeSu, parUSakaM 'phAlesA' iti loke, | taNDulajalapramANAdikaM sUpakArA eva jAnanti, vistarabhayAt 'parUSakamAtuluGge madhurAmleSu' iti kecit / satIna iti satI | paribhASAyA apyanavasthAnAca na pramANaM likhitam ||342||naadyH zAkavarge, satIno vartulakaH, vAstukaSTakavAstukaH, cUcUH hRdyA saMtarpaNI vRSyA bRMhaNI balavardhanI // 343 // 'cUca' iti loke, cillI kSetravAstukaH, mUlakapotikA bAlamUlakaM, zAkamAMsaphalairyuktA vilepyaMmlA ca dujeraa|| maNDUkaparNI brAhmI, jIvantI 'DoDI' iti loke, 'jIvantI jIvA, ___ tasyA eva vilepyA anyasaMyoge guNakarmAha-hRdyetyAdi / taNDUlIyakasadRzI' ityanye / 'zAkamAMsaphalayuktA' ityAdI vizeSA | hRdyA hRdayAya hitA / saMtarpaNI tRptijananI / vRSyA zukralA / nuktAvapyeSAmeva prAdhAnyAgrahaNam / goraseSu gavyaM kSIraghRtaM zreSThaM; saindhavamiti lavaNeSu saindhavam / dhAtrItyAdi 'ISadamlairanamlA bRMhaNI zarIravRddhikarI / amlA amlAdibhiH kRtasaMskArA / ' jejjhaTastu hRyA saMtarpaNItyAdizlokA vimucya "zAkamAMsaityAdAvamlIkaraNe'nuktayorapi dhAtrIdADimayoreva prayogaH, evaM phalairyuktA yavAgvo'mlAzca durjarAH"-ityevaM paThati // 343 // -. kaTukAdiSvapi jJeyaM; dhAtrIdADimetyAdirasadvAreNeti na punaruktam / pippalItyAdi / ghRtaM kSaudraM ca madhure, kaSAye pUgaphalaM parUSakaM ca / sikthairvirahito maNDaH peyA sikthasamanvitA 344 zarkarekSuvikAreSu anuktavizeSeSu shrkraa| pAne ityAdi madhazabdena | vilepI bahusikthA syaadyvaaguurvirldrvaa|| .mAkam , Asavazabdena drAkSAsavaH / parisaMvatsaramiti pari- khAdInA bheTa dayAda-sikyarityAdi / peyA saMvatsaroSitaM varSoSitaM dhaanymityrthH| mAMsamityAdi madhyame vaya- saviteti atra peyA yavAgaThacyate. sA ca sikthasyaiNAdermAsa pradhAnamityarthaH / aparyuSitamiti aparyuSitamannaM taddi samanvitA bhavati / vilepI bahusikthA syAditi bahusikthA nasiddham / mAtrayeti mAtrayA pryuktmityrthH| zubhaM pathyam / paryAgataM ghanaisikthA pRthagdravarahitA, ata eva lehyA / prAguktA yA peyA pakvamityarthaH / zAkamityAdi azuSkamAI, taruNaM pratyagraM, navaM yavAgvaparaparyAyA tasyA . vilepIsakAzAdbhedajJApanAyAha-yavAtatkAlatroTitam / saliladadhyAditailamAkSikamUtrANAM khavarga eva gUrviraladraveti / yavAgUH peyetyarthaH / etenAsiktho maNDaH, peyA prAdhAnyamiti na punariha kathanaM kRtam // 332-339 // yavAgvaparaparyAyA sikthasamanvitA viraladravA, vilepI ghanasikthA atha kRtaannvrgH| lehyA pRthagdravarahiteti medatrayaM sikthaivirahita ityAdinA bhataH paraM pravakSyAmi kRtAnaguNavistaram // zlokenoktam / kecit "annaM paJcaguNe toye, yavAgU SaDguNe lAjamaNDo vizuddhAnAM pathyaH pAcanadIpanaH // 340 // pacet / caturdazaguNe maNDaM, vilepI tu caturguNe"-iti paribhAghAtAnulomano hRdyaH pippliinaagraayutH|| SAdarzanAt peyAyavAgvorbhedamAhuH // 344 ||sNskRtaanaaN guNamAha-ata ityAdi / kRtAnaM saMskRtAnaM sAdhitAnamityarthaH / lAjetyAdi / kecidatra 'avizaddhAnAM iti viSTambhI pAyaso balyo medaHkaphakaro guruH||345|| ISadarthamakAramutpAdya mandavirecanAdavizuddhAnAmityartha vadantiH vilepIsAdharmyAt pAyasasyApi guNamAha-viSTambhItyAdi / carakAbhiprAyeNa tu 'vizuddhAnA' ityeva pAThaH nata 'avizaddhAnAM pAyaso dugdhataNDulasiddhaH / viSTambhI prabhAvAt , savAtatodazUlA iti / pathyo hita ityrthH| pAcana AmAdInAM, dIpano jtthraagneH| malApravRttirviSTambhaH // 345 // hRdayAya hito hRdyaH / Ayuta ISayuktaH // 34 // kaphapittakarI balyA kRshraa'nilnaashnaa|| khedAgnijananI ladhvI dIpanI bastizodhanI // 341 // kRzarAguNamAha-kaphetyAdi / kRzarA tilataNDulamASakRtA kSuttazramaglAniharI peyA vaataanulomnii|| | yavAgUH // 1 'bhedalIpatiH' iti paa0| 2 'phaNasu' iti pA0 / 3 'cuku' iti pA0 / 4 'Urdhva' iti paa0| 5 'bastisaMzodhanI 1'yavAgvo'mlAzca durjarAH' iti pA0 / 2 'yavAgUrbahusikthA - vRSyA jvarAtIsArayohitA' iti paa0| | syAdvilepI viraladravA' iti pA / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 239 - A. Campurnivaruvaa v wwwwwwwwwwwwwwer "dhautastu vimalaH zuddhomanojJaH surabhiH smH||346|| tasyaiva mAMsasya pradigdhalena siddhasya guNamAha-tadeve. khinnaH suprasutastUSNo vizadastvodano lghuH|| tyAdi / tadeveti mAMsam / AdAnaM ghanadravAvApaH / surabhidravya bhaktaguNamAha-dhautasvityAdi / zuddhaH khayameva dhavalaH, saMskRtaM hiGgumaricAjAjiprabhRtisaMskRtam / ayaM pralehamAMsAnAM vigatamalastu kaNDanAddhautatvena cApagatAvaziSTamalaH / manojJo | guNa uktaH // 352 ||mnormH / surabhiH sugandhiH / samaH khinnaH sarvo'pi khinna parizuSkaM sthiraM snigdhaM harSaNaM prINanaM guru // 353 // ityarthaH / supranutaH suSTugAlitaH / uSNaH prasiddhaH / vizadaH rocanaM balamedhAgnimAMsaujAzukravardhanam // susiddhaH, sa ca saktavAdidoSarahitaH / evambhUta odano | mAMsasya parizuSkalena siddhasya guNamAha-parizuSkamilaghuH // 346 // tyAdi / parizuSkapradigdhayorayaM vizeSa:-"bhRSTaM bahughRte sitaM adhauto'prasuto'khinnaHzItazcApyodano guruH 347 muhuruSNAmbunA mRdu / jIrakAdyairghanaM mAMsaM parizuSkaM taducyate // pUrvoktaviparItaguNamAha-adhauta ityAdi / evambhUta tadeva gorasAdAnaM pradigdhamiti vizrutam" iti / sthiraM kaThiodano guruH // 347 // nam / harSaNaM harSotpAdakam / balamutsAhaH, ojo hRdi sthitaM laghuH sugandhiH kaphahA vijJeyo bhRsstttnnddulH|| dhAtudhAma / ayaM zUlyaguNa uktaH // 353 // ___ bhRSTataNDulaudanaguNamAha-lavityAdi / bhRSTataNDulo bhRSTa- | / tadevolluptapiSTatvAdulluptamiti pAcakAH // 354 // taNDulasAdhita odana ityrthH|snehaimrmaasaiH phalaiH kandairvidalAmlaizca saMyutAH // 348 // mAha-tadevetyAdi / tadeva parizuSkameva; Urca nirantaraM cheda parizuSkasya zUlyasya prasaMgena zUlyavizeSANAmapi guNa. guravo bRMhaNA balyA ye ca kssiiropsaadhitaaH|| nAtizayenANuzazchinnalAt piSTamivolluptapiSTam; ulluptamiti __odanavizeSeNa viziSTadravyasaMyogAnAM guNamAha-snehairi pAcakA iti vadanti' iti zeSaH; pAcakAH sUpakArAH // 354 // tyAdi / snehaighRtAdibhiH / mAMsaphalakandAH prasiddhAH / vidalaM zamIdhAnyAvayavaH, cakArAcchAkAdInAmapyavarodhaH / kSIropasA- | parizuSkaguNairyuktaM vahnau pakkamato laghu // dhitA udakAdisaMyuktAH pAyasAdanye // 348 // tasyaivAjArapakvasya parizuSkasya guNamAha-parizuSketyAdi / sukhinno nistuSobhRSTa ISat suupolghurhitH||349|| vahrAviti aGgAratApitakhAt, ataH pUrvoktaparizuSkAlaghu bhavati / prahitamAha-sukhinna ityAdi / ISat sUpa iti ISadbhuSTa tadeva zUlikAprotamaGgAraparipAcitam // 355 // iti saMbandhaH / tatra, abharjitApekSayA bharjitamudgAdisUpasya jJeyaM gurutaraM kiMcita predigdhaM garupAkataH // lAghavaM; mASasUpasya tu bharjitAdinA lAghavamityeke, bharjitasyApi na lAghavamityanye; anye tu 'ISatsUpa' iti na paThanti, kintu | | ulluptapiSTapradigdhaguNamAha-tadevetyAdi / zUlikAprotamiti | lohAdizalAkAropitam / pradigdhamiti mehadhAnyAmlatakAdinA pAThAntaraM paThanti, tacAdRSTatvAnna likhitam // 349 // svinaM niSpIDita zAkaM hitaM syAt snehasaMskRtam ||baadev pradigdham / parizuSkAdgurupAkAt kiMcidgurutaraM, snehAdipradigdha. asvinnaM sneharahitamapIDitamato'nyathA // 350 // prahitamabhidhAyAparANyapi vyaJjanAnyAha-khinnamityAdi / ulluptaM bharjitaM piSTaM prataptaM kandupAcitam // 356 // ataH pUrvoktAt , anyatheti ahitamityarthaH // 35 // parizuSkaM pradigdhaM ca zUlyaM yazcAnyadIDazam // mAMsaM svabhAvato vRSyaM snehanaM balavardhanam // mAMsaM yatailasiddhaM tadvIryoSNaM pittakaharu // 357 // ladhvagnidIpanaM hRdyaM rucyaM dRSTiprasAdanam // mehagorasadhAnyAmlaphalAmlakaTukaiH saha // 351 // | " anuSNavIrya pittanaM manojhaM ghRtasAdhitam // 358 // siddhaM mAMsaM hitaM balyaM rocanaM bRMhaNaM guru|| mAMsasya vyajanottamasya saMyogasaMskArajaM guNakarma nirdiza uktAnukazalyAnyAha-ulluptamityAdi / ulluptaM pUrvavat / mAha-mAMsamityAdi / sneho ghRtAdiH, goraso dadhyAdiH, bharjitAdIni vyAkhyAnayanti,-"bharjitaM syAddhRtAdau tu piSTavA dhAnyAmlaM kAjikaM, phalAmlaM dADimAdi, kaTukaM maricAdi, prakR. yat sAdhitaM punaH / apUpAdikRtaM piThaM dadhidADimasaurabhaiH // siddhaM sAjyaistathA'jAjIsAmudramaricairapi / aGgArAdiSu yat pakkaM tyanurUpaM saMskArAnurUpaM ca balyatvAdi jJeyam , ayaM talitamAM prataptaM tadudAhRtam // pizitaM saurabharliptaM kandupakkaM madhuprabham / * sAnAM guNa uktaH // 351 // rAjikAkalkaliptaM ca kandupAcitamucyate"-iti / parizuSkAtadeva gorasAdAnaM surabhidravyasaMskRtam // 352 // digdhe pUrvavat / "hidake parikSiptaM zUle niSpIDitaM tataH / vidyAtpittakaphodrekI balamAMsAgnivardhanam // 1 'mASasUpaH' iti tADapatrapustake paatthH| 2 snehasaMskAritaM 'siktvA bahudhRte bhRSTaM' iti pA0 / 2 'prataptaM kandupAkataH' hitam' iti pA0 / 3 ayamarthazlokaH kacitpustake na ptthyte| iti tADapatrapatrapustake paatthH| Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [sUtrasthAna siklA sikvA'mbudhArAbhirvidhUme'nau pratApayet // phalAmlenApi kaphano dIpano hRdyaH zuddhAnAM vaNinAmapi // 366 // yat pakkaM zUlyaM tat saurabhAnvitam" iti / yaccAnyadIdRzaM-zeyaH pathyatamazcaiva mudyUSaH kRtaarutH|| miti yadevaMvidhaM mAMsaM tailasAdhitaM bhavati taduSNAdiguNakaM jnyeym| rasasya prasaGgena mudgayUSasya guNamAha-kaphana ityAdi / ghRtasAdhitamAha-lapityAdi // 356-358 // | kRtayUSasya vyavahArArtha svayameva lakSaNaM vakSyati, kaphaghnasthAne prINanaH prANajananaH shvaaskaaskssyaaphH|| kecid 'jvaraghna' iti paThanti // 366 ||paatpittshrmhrohyo mAMsarasaH smRtH|| 359 // sa tu dADimamRdvIkAyuktaH syAdrAgapADavaH // 367 // smRtyojaHsvarahInAnAM jvarakSINakSatorasAm // ruciSyo laghupAkazca doSANAM cAvirodhakRt // bhannavizliSTasamdhInAM kRzAnAmalparetasAm // 360 // mudgayUSasya saMyogAntareNa nAmAntaraM darzayannAha - / ApyAyanaH saMhanana: zukrado blvrdhnH|| khityAdi / sa iti mudgayUSaH / doSANAM cAvirodhakRditi vAtA. zUlyaM mAsamuktaM pradigdhaparizuSkamedAbhyAM dvibhedameva, tada. | dInAmISadvirodhakadvAtAdInAmISacchamana ityarthaH // 367 ||bhidhaay dravamabhidhAtumAha-prINana ityAdi / bhApyAyana iti | masUramudragodhUmakulasthalavaNaiH kRtH|| 368 // smRtikharahInajvarakSINakRzAlparetasAM khAsthyakaraH, saMhanana kaphapittAvirodhI syAdvAtavyAdhau ca zasyate // iti kSatorasAM tathA bhannavizliSTasandhInAM sandhAnakaraH, zukrada masUrAdipaJcakayUSamAha-masUretyAdi / vAtavyAdhau ca zasyata / iti alparetasAM, balavardhana ojohInasya / eNAdiprakRtyanuvi iti kathaM mudgamasUrayo!So vAte zastaH, kathaM kulatthalavaNayodhAnena rasasyotkarSApakarSAvUyo, anyathA prakRtiguNAbhidhAnaM | | yoge. pittAvirodhIti? ucyate-masUrAditrayANAM zailyAt vyartha syAt // 359 // 36 // kulatthalavaNayoroSNye'pi pittAvirodhitva; kulasthalavaNayogAdeva sa dADimayuto vRSyaH saMskRto doSanAzanaH // 361 // ca vAte zastaH; saMyogazaktarvA'cintyakhAt // 368 // tasyaiva rasasya saMyogajaM guNamAha-sa dADimetyAdi / sa iti mRvIkAdADimairyuktaH sa cApyukto'nilArdite 369 . mAMsarasaH / saMskRtaH kaTukAdinA / dossshmnstridosshrH||361|| rocano dIpano hRyo laghupAkyupadizyate // prINanaH sarvabhUtAnAM vizeSAnmukhazoSiNAm // tasya paJcakayUSasya saMyogAntareNa guNAntaramAha-mRdvIkekSuttRSNApaharaH zreSThaH saurAvA svaadushiitlH||362|| tyAdi / masUrAdiyUSo mRdvIkAdADimAbhyoM saMyukto'tIva vAtasaurAvaguNamAha-prINana ityAdi / saurAvo rasasyoparita haraH // 369 // -- no'ccho bhAgaH / zItalaH suzItaH // 362 // paTolanimbayUSau tu kaphamedovizoSiNau // 370 // pittanau dIpanI dyau kRmikusstthjvgrphii|| panmAMsamuddhRtarasaM na tat puSTibalApaham // viSTambhi durjara sakSaM birasaM mArutAvaham // 363 // | ___ anyayUSAnAha-paToletyAdi / paTolAdiSu ca yUSasya sUpa | yonikhAnmuddAdikaM triguNamicchanti / imau. dvAvapi yUSau bhinno mAMsarasaprasaGgenovRtarasasya mAMsasya guNamAha-yadityAdi / jJeyo, na tu yorapyekaH // 370||ytH piSTakathitagAlitamAMsAdaso gRhItaH sa niHsAratvAdukta zvAsakAsapratizyAyaprasekArobakajvarAn // 37 // guNaH // 36 // ... | hanti mUlakayUSastu kaphamedogalagrahAn // dIptAnInAM sadA pathyaH khAniSkastu paraM guruH // . . kulatthayUSo'nilahA zvAsapInasanAzanaH // 372 // __ kecidatra nAniSkaguNaM paThanti---dIptAnInAmityAdi / tamanye tuunniiprtuunniikaasaashmgulmmedaakphaaphH|| . parizuSkamedaM manyante, anye vesavAramedaM khaanisskmaahuH|- | kAsetyAdi / mUlakayUSo bAlazuSkamUlakayUSaH, jejjhaTastu mAMsaM nirasthi sukhinnaM panapadi peSitam // 364 // | 'yadyapi bAlamUlakaM tridoSaghnaM tathA'pi tasya na yUSakaraNe zrutipippalIzuNThimaricaguDasarpiHsamanvitam // rasti' ityAha / ayamapi mudgAdisahito jJeyaH ||371||372||aikdhyN pAcayet samyagvesavAra iti smRtH||365|| dADimAmalakaiyUSo vRdhaH saMzamano laghuH // 373 // vesaSAro guruH snigdho balyo paatrjaaphH|| prANAgnijanano mUrchA medono vAtapittajit // besavAraguNamAha-mAMsamityAdi / bhatra guDaM vihAya hila- dADimetyAdi / ayameka eva samudrazca / na virekaM karoti sarpiHsamanvitam' iti kecit paThanti tana, sarvairAcAryairniSiddha- nApi vamanaM kiMtu tatsthameva doSaM zamayatIti saMzamanaH / prANo khAt / vesavAramapyanye parizuSkaM manyante // 36 // 365 // - bhAraharaNAdizaktiH // 373 // 1'raso mAMsasamudbhavaH' iti pA0 / 'sarvadhAtUnA' iti 1 'zarkarAzmarinAzanaH' iti tADapatrapustake paatthH| 2 gulmo410|3 'susnigdhaM' iti paa0| dAvartanAzanaH' iti paa0|| Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46 ] sushrutsNhitaa| 241 mudgAmalakayUSastu grAhI pittakaphe hitaH // 374 // | asnehalavaNaM sarvamakRtaM kaTukairvinA / mudretyAdi / grAhI atisArAdInAM saMgrAhI / ayamapyekaH vijJeyaM lavaNasnehakaTukaiH saMyutaM kRtam // 379 // vyavahArArtha kRtAkRtayUSayoH paribhASAM darzayannAha-asnehayavakolakulatthAnAM yUSaH knntthyo'nilaaphH|| lavaNamityAdi / kaTukaiH zuNThyAdibhiH // 379 // yavakoletyAdi / ayamapyekaH // atha gorasadhAnyAmlaphalAmlairamilataM ca yt|| sarvadhAnyakRtastadvadvaMhaNaH prANavardhanaH // 375 // yathottaraM laghu hitaM saMskRtAsaMskRtaM rasam // 380 // 'sarvadhAnyetyAdi / sarvadhAnyakRta ityabhidhAne'pi ayUSayoni tayoryaSayoramlAntarasaMyogena saMskRtAsaMskRtayorapi gurulAvAcchukadhAnyakudhAnye vihAya mudgAdizamIdhAnyAnAmapathyavayaM ghavaM darzayannAha-athetyAdi / napuMsakanirdezAdrasamiti sAmAyUSaH / ayaM tantrAntare navamuSTinAmnA'bhihitaH // 375 // nyenAbhISTa. tena yUparasayorubhayorapi gurulAghavamuktaM bhavati; mbaliko hRdyau tathA vAtakaphe hito|| saMskRtAdasaMskRtaM ladhviti saMbadhyate, raso'tra maaNsrsH||380|| khaDetyAdi / khaDakAmbaliko yUSavizeSau / tatra khaDo | dadhirmastvamlasiddhastu yUSaH kAmbalikaH smRtA dvividhaH-sataRzamIdhAnyaH, satakazAkazca / tathAhi-"sata- yUSakAmbalikayUSalakSaNamucyate-dadhItyAdi ||kaanni zamIdhAnyAni snigdhAni saMgrAhakANi khaDAni" iti, tilapiNyAkabikratiHzuSkazAkaM viruuddhkm||38|| satakazAkasta "kapitthatakacAharImaricAjAjicitrakaH / supakvaHsiNDokIca gANisyaH kaphapittakarANi c|| khaDayUSo'yamatha kAmbaliko'paraH // dadhyamlalavaNasnehatilamASa zuSkazAkavizeSANAM kRtAnnAnAM guNaM nirdizannAha-tile. samanvitaH" iti / takrAmlasiddhaH kAmbalikaH, amlAnAM bahu tyAdi / tilavikRtirmodakAdiH, piNyAkavikRtiH phuTADhakAdiH / khAt / jejjhaTamate tu dadhidADimamASazAkasnehayuktaM vyaJjanaM | tilapiNyAkasya zuSkazAkasya virUDhakasya ca vyaanAni dezapurukhaDa ityucyate; nalamate tu "tilaM suluJcitaM kRtvA piSTaM kSIre , SavizeSato jJeyAni / virUDhamaGkuritaM vigatarohaM vA, anye zAkavyahoSitam / paTe pUtaM paceddhImAnAkovApite ghRte // maricA | mevAtyantarUDhaM virUDhamAhuH / siNDAkI anAsutA zuSkArdA suhyeSu, jAjisAmudairyuktastilakhaDo bhavet" iti| kAmbalikalakSaNaM | 'annAdiSvAsutasiNDAkI zuktaguNA noktaguNA' ityeke, 'anAsuta. tatraivoktaM-"dadhimasvamlasiddhastu yUSaH kAmbalikaH smRtaH / siNDAkI zAkavarge uktaguNetyAsutasiNDAkyA evAyaM guNaH' ityeke, punaH sauvarcalAjAjIbIjapUrakasaurabhaiH // saMyojya mathitaH svaccha mUlakAdizAkameva kiMcit khinnaM kSuNNaM sugandhikaTukadravyAnvita eSa kAmbaliko bhavet" iti // vaTakIkRtaM surkheSu 'siNDAkI' ityucyate, anye tu 'zAkasikthamabalyaHkaphAnilauhanti dADimAmlo'gnidIpana:376 NDAsutiH siNDAkI' ityAhuH // 381||vymlH kaphakadalyaH snigdho vAtaharo guruH| vaTakAnyAharvidAhIni gurUNi ca // 382 // takrAmlapittakRt proko vissrktprduussnnH|| 377 // tadvadityAdi / vaTakAnIti siNDAkIvaTakAni // 381 // yena yenAmlena siddho yUSo yaM yaM guNaM karoti taM taM guNaM darzayannAha-balya ityAdi / dADimena kriyate yo'mlo yaSaH laghavo bRhaNA vRSyA hRdyA rocndiipnaaH|| sa dADimAmlaH / dadhyamla iti danA kriyate yo'mlo yaSaH sa tRssnnaamuucchobhrmcchrdishrmnaaraagpaaddvaaH||383|| dadhyamlaH / takAmlo'pyevam / pradUSaNaH prakopaNaH / 'dADima- rAgaSADavaguNamAha-laghava ityAdi / tatra rAga:-"sitAdhAnyAmladadhitakairamlatvaM kAmbalikasyaiva' ityeke // 376 // rucakasindhUtthaiH savRkSAmlaparUSakaiH / jambUphalarasairyuko rAgo // 377 // rAjikayA kRtaH" iti / SADavAH punarmadhurAmalalavaNasaMkhaDAkhaDayavAgvazca SA(khA)DavAHpAnakAni c| yogajA nAnAvidhAH // 383 // evamAdIni cAnyAni kriyante vaidyavAkyataH // 378 // rasAlA bRhaNI balyA snigdhA vRSyA ca rocnii|| khaDA ityAdi / khaDAH pUrvoktAH / khaDayavAgva iti khaDairukka rasAlAguNamAha-rasAletyAdi / rasAlA zikhariNI ||lkssnnaiH siddhA yavAgvaH khaDayavAgvaH / SA(khA)DavalakSaNamu- snehanaM gaDasaMyuktaM hRdyaM dadhyanilApaham // 384 // cyate-"spaSTAmlamadhuro'spaSTakaSAyalavaNoSaNaH / atiktaH khADavaH kolakapityAdhupabRMhitaH"-iti; khADavA iti bahuvacanaM saguDadadhiguNamAha-mehanamityAdi // 384 // khADavabhUyastvaprAptaye, taca vistarabhayAna likhitam / pAnakAni saktavaH sarpiSA'bhyaktAH shiitvaaripriplutaaH|| amlikAdAkSAdikRtAni, evamAdigrahaNAt sahakaprabhRtIni 378 nAtidravA nAtilAndrAmantha ityupadizyate // 385 // 1'SaDayUSo'yamayaM' iti pA0 / 2 'ArdrakotthApite' iti pA0 1 'dadhimatsyAmlasiddhastu' iti pA0 / 2 'ziNDAkI', 3 asyAgre dhAnyAmlo dIpano hapaH pittakRdAtanAzanaH' ityAdhikaH | 'zANDAkI', 'saNDAkI' iti ca paa0| 3 'anAsutArdA mujheSu' pATha upalabhyate knvitpustke| | iti paa0| su0 saM031 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna manthaH saMdyobalakaraH pipAsAzramanAzanaH // dAhinaH / dIpanAH punaH khavargApekSayA vAtopahatAgneH, saMskArasAmlasnehaguDo mUtrakRcchodAvartanAzanaH // 386 // | prabhAvAdvA // 392 ||shrkrekssursdraakssaayuktH pittavikAranuta / teSAM prANakarA hRdyA ghRtapUrAH kphaavhaaH|| 393 // drAkSAmadhUdakayutaH kapharAgAnabahaNaH // 387 // vAtapittaharA vRSyA guravo rktmaaNslaaH|| vargatrayeNopahito mldossaanulomnH|| kSIrabhakSyavizeSamAha-teSAmityAdi / "marditAH samitAH saktumanthamAha-saktava ityAdi / manthaH sadyobalakara iti / kSIranAlikera sitAdibhiH / avagAhya ghRte pakko ghRtapUro'yamusadyobalakaro'yaM nottarakAle( laM) balakaro, rUkSakhAt; avi- ttamaH"; 'gheva(u)ra' iti loke // 393 ||shessoktaavpi yavAdizaktavo grAhyAH / manthasyaiva dravyAntarasaMyu ntarasayu bRMhaNA gauDikA bhakSyA gurvo'nilnaashnaaH||394|| ktasya guNAntaramAha-sAmlasnehetyAdi / udAvartanAzanakhenAsya | | adAhinaH pittaharAH zukralAH kaphavardhanAH // vAtaharatvamuktam // 385-387 // - . guDakRtAn bhakSyAnAha-bRMhaNA ityAdi / samitAveSTitA gauDamamlamanamlaM vA pAnakaM guru mUtralam // 388 // guDapradhAnodarA 'gauDikA' ityucyante // 394 ||tdev khaNDamRdvIkAzarkarAsahitaM punH|| sAmlaM satIkSNaM sahimaM pAnakaM syAnniratyayam // 389 // madhuzASakasayAvAH pUpA ye te vizeSataH // 395 // mAkaM tu zramaharaM murchAdAhatRSApaham // guravo bRMhaNAzcaiva modakAstu sudurjraaH|| parUSakANAM kolAnAM hRdyaM viSTambhi pAnakam // 390 // madhvityAdi / samitAveSTitAH pAkaghanIbhUtA madhurA ghRtodarA dravyasaMyogasaMskAraM jJAtvA mAtra ca srvtH|| madhumastakAH, ta eva 'madhuzIrSakA' ucyante; kecinmadhumastaka. pAnakAnAM yathAyogaM gurulAghavamAdizet // 391 // zabdena khajakamAhuH / saMyAvAH puna:-'samitA madhu(ghRta). iti kRtaannvrgH| dugdhena modayitvA suzobhanAm / paceddhatottare khaNDe kSipedbhANDe nave ttH|| saMyAvo'sau yutazcarNaiH khaNDailAmaricAIkaiH" iti / pAnakaguNamAha-gauDamityAdi / guDazabdopalakSaNatvAt sarve- | pUpAH 'pUA' iti loke / modakA laDDukAH // 395 ||kssuvikaarpaankgunn uktaH / anamlam ISadamlam / pAnakasya nAnAdravyaparibhASAmAha-tadevetyAdi / tadeva gauDameva, sAmlaM rocano dIpanaH svaryaH pittanaH pavanApahaH // 396 // satintiDIkAdidravyaM, satIkSNamiti maricAditIkSaNadravyasahitaM. gurumRSTatarazcaiva saTTakaH praannvrdhnH|| sahimaM sakarpUraM, pAnakaM syAdbhavet , niratyayaM zreSTham ; evaM khaNDamRdvI- ___sahakaguNamAha-dIpana ityAdi / mRSTataraHatizayena khAduH / kAzarkarApAnakeSvamlAdidravyasaMskAro jJeyaH; mRdvIkAgrahaNaM pAna- saDakamedA bahavaH; tatraika eva likhyate-"lavaGgayoSakhaNDaistu kayoniphalopalakSaNam / drAkSApAnakaguNamAha-mAkamityAdi / dadhi nirmathya gAlitam / dADimIbIjasaMyuktaM candracUrNAvacUrNiparUSakakolapAnakayorguNamAha-parUSakANAmityAdi / parUSaka | tam // saTTakaM supramodAkhyaM nalAdibhirudAhRtam'-iti / apare 'phAlasA' iti loke, kolaM badaraH / anuktapAnakaguNamAha- vistarabhayAna likhitAH // 396 ||drvyetyaadi / sarvataH sarvasmin pAnake / uktAnuktapAnakaguNo'ya- hRdyaH sugandhirmadhuraH snigdhaH kaphakaro guruH||397|| mityeke / iti kRtAmnavargaH // 388-391 // vAtApahastRptikaro balyo vijyanda ucyate // atha bhkssyvrgH| viSyandaguNamAha-hRdya ityAdi / "AmagodhUmacUrNa ca vakSyAmyataH paraM bhakSyAna rsviiryvipaaktH|| sarpiHkSIraguDAnvitam / nAtisAndro nAtighano vidhyando nAma nAmataH" iti| anye tu ghRtabhraSTataNDulAn viSyandazabdenAhuH, bhakSyAnnirdeSTumAha-vakSyAmItyAdi / bhakSyA lahukAda tannecchati gayI ||39||rsviiryvipaakt iti rasAdibhiH kRvetyarthaH // bRMhaNA vAtapittanA bhakSyA balyAstu sAmitA: 398 bhakSyAH kSIrakRtA balyA vRSyA hRdyAH sugndhinH|| hRdyAH pathyatamAsteSAM laghavaH phenkaadyH|| adAhinaH puSTikarA dIpanAH pittnaashnaaH|| __ samitAkRtaM sAmAnyaM guNaM keSucit kiMcinirAkurvanAhabhakSyANAM yonivizeSeNa guNavizeSaM nirdizanAha-bhakSyA bRMhaNA ityAdi / sAmitA iti phenakAdivizeSaNaM, samitA godhUityAdi / godhUmapiSTavikRti kSIreNAlojya ye kriyante te kSIra- macUrNa, tayA kRtAH sAmitAH; anye 'bRMhaNA ityAdayaH samitAkR. kRtA bhakSyAH / balyA iti utsAhakarAH / adAhina iti ISa- | tabhakSyANAM sAmAnyaguNAH, hRdyA ityAdayastu samitAkRtabhakSyavize SaphenakAdiguNAH' ityAhuH / tatra phenakAH "vimarca vimama zuklA 1 'sadhobala chardipipAsA" iti tADapatrapustake pAThaH / 2 'parUsa' iti paa0| 1 'gurumiSTatamazcaitra' iti pA0 / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 243 samitA mAtizarkarAm / saMveSTanAya garbhArtha kharapAkaM ghRte pacet // kapAlAGgArapakkAnA snehasiddhebhyo laghuvaM darzayannAha-kapAlAphenakaM phenasaGkAzaM saMpUrNazazisannibham" iti // 398 // - jhArapakkA ityAdi / kapAlaM karparaH, tatra pakkA maNDakAdayaH; aGgAmudrAdivesavArANAM pUrNA viSTambhino matAH // 399 // rapakkA aGgArakarkaTIprabhRtayaH // 408 // vesavAraiH sapizitaiH saMpUrNA guruhnnaaH|| sakilATAdayo bhakSyA guravaH kphvrdhnaaH|| ta eva sAmitAdayo mudgAdinyastagarbhA bhavanti, tadA tadguNaM sakilATAdaya ityAdi / kilATaH kSIrakUrcikApiNDaH, AdinirdizannAha-mugAdItyAdi / khinnapiSTamudgAdikalko vesavAraH, zabdAttakapiNDakAdayaH ||puurnnaa bharitAH / pizitavezavArabharitaguNamAha-vesavArairi- kulmASA vAtalA rUkSA guravo bhinnvrcsH||409|| tyAdi / sapizitairiti pizitavesavArairityarthaH; apare vesavAraM kulmASA ityAdi / yavapiSTamuSNodake sitamISatkhinnamRditaM zuNThyAdikRtamAhuH / saMpUrNA bhritaaH| ime'pi sAmitAH // 39 // zRGgATAdiprakAra kulmASamAhuH; 'yavAdayaH khinnA' ityeke / pAlalAH zleSmajananAH, zAkulyaH kaphapittalAH400 bhinnavarcaso dravamalAH // 409 // - palalaM tilapiSTaM guDAdyupetaM, tena kRtAH pAlalAH; ime'pi | udAvartaharo vATyaH kAsapInasamehanut // saamitaaH| zaSkulya iti zaSkulyaH 'zAMkulI' iti loke // 40 // udAvartetyAdi / vATyo yavagodhUmAdibhirdalitaiH kRtaH, anye tu vIryoSNAH paiSTikA bhakSyAH kphpittprkopnnaaH|| bhRSTayavakRto bhakSya ityAhuH ||vidaahino nAtibalA guravazva vishesstH||401|| dhAnolumbAstu laghavaH kaphamedovizoSaNAH // 410 // sAmitAn bhakSyAnabhidhAya piSTabhakSyAnnirdizannAha-vIryoSNA dhAnetyAdi / dhAnA bhRSTayavAH; ulumbA holakAH, atra mudgaityAdi / paiSTikAH taNDulapiSTakRtAH // 401 // kalAyAdizimbA agnipakkA 'holakA' ityucyante // 410 // vaidalA laghavo bhakSyAH kaSAyAH samArutAH zaktavo bRMhaNA vRssyaastRssnnaapittkphaaphaaH|| viSTambhinaH pittasamAH zleSmatA bhinnavarcasaH402 pItAH sadyobalakarA bhedinaH pvnaaphaaH|| 411 // balyA vRSyAstu guravo vizeyA maasssaadhitaaH|| gurvI piNDI kharA'tyartha ladhvI saivai viparyayAta // vaidalA ityAdi / vadalA madAdikatAH // 40 // zaktUnAmAzu jIryeta mRdutvAdavalehikA // 412 // kRrcikAvikRtA bhakSyA guravo nAtipittalA:403 vATyadhAnAprasaGgena yavazaktUnAha-zaktava ityAdi / zaktavo vigrathitaM kSIraM 'ghanakhamApannaM kurcikA, tayA vividhaprakArAH yavazaktavaH / bRMhaNA na lekhanA mAMsakarA ityarthaH / 'tRSNApittakRtAH kUrcikA vikRtAH // 403 // kaphApahAH' ityatra 'tRSNApittamalApahAH' iti kvacit , tatra malApa hatkhamalpamalakartRvAt / sadyobalakaravaM raukSyAnottarakAlam / virUDhakakRtA bhakSyA gurvo'nilpittlaaH|| kharamArdavamedena gurulaaghvmaah-guiityaadi| kharA ktthinetyrthH| vidAhoklezajananA rUkSA dRssttiprduussnnaaH||404|| viparyayAditi mRdvItyarthaH / piNDImabhidhAyAvalehikAmAhavirUDhakakRtA ityAdi / virUDhakakRtA akaritamudgAdikRtAH zaktanAmityAdi / zaktanAmavalehiketi saMbandhaH // 41 tAH zaktUnAmityAdi / zaktUnAmavalehiketi saMbandhaH // 411 // 412 // // 404 // lAjAzchadyatisAranA dIpanAH kphnaashnaaH|| hRdyAH sugandhino bhakSyA laghavo ghRtpaacitaaH|| balyAH kaSAyamadhurA lghvstRnnmlaaphaaH||413|| vAtapittaharA balyA varNadRSTiprasAdanAH // 405 // adhunA lAjaguNamAha-lAjA ityAdi / malApahalamalpakartRvidAhinastailakRtA guravaH kttupaakinH|| | khAt // 413 // uSNA mArutadRSTinAH pittalAstvakpradUSaNAH 406 tRchardidAhadharmAtinudastatsaktavo mtaaH|| ghRtatailapakkabhakSyasya guNavizeSamAha-hRdyA ityAdi // 405 // raktapittaharAzcaiva daahjvrvinaashnaaH||414|| // 406 // lAjazaktuguNamAha-tRDityAdi / tatsaktavo lAjazaktavaH phalamAMsekSuvikRtitilamASopasaMskRtAH // // 414 // bhakSyA balyAzca guravo bRMhaNA hRdayapriyAH // 407 // pRthukA guravaH snigdhA bRMhaNAH kaphavardhanAH // yonivizeSeNa bhakSyANAM guNAguNavizeSaM darzayannAha-phale- balyAH sakSIrabhAvAttu vAtanA minnvrcsH||415|| tyAdi / phalAni tAlAdIni // 407 // _pRthukaguNamAha-pRthukA ityAdi / AIzAlidhAnyaM mRdubhRSTaM kapAlAkArapakkAstu laghavo vaatkopnaaH|| musalAghAtacippaTIbhUtAvayavaM 'pRthukA' ityucyate // 415 // supakkAstanavazcaiva bhUyiSThaM laghavo mtaaH||408|| 1'zaktavastarpaNA hRdyA' iti tADapatrapustake pAThaH / 2 'piNDI' 1 zleSmaharAH pittanAH' iti pA0 / 2 'vRSyAH' iti pA0 / / iti pA0 / Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyasavalitA / [sUtrasthAna - saMdhAnakRt piSTamAma tANDulaM kRmimehanut // zItoSNatoyAsavamadyayUSa. dhAnyapiSTaguNamAha-sandhAnakRdityAdi / sandhAna bhagnasya, phalAmladhAnyAmlapayorasAnAm // AmamapakvamityarthaH // yasyAnupAnaM tu hitaM bhavedyasudurjaraH svAduraso bRMhaNastaNDulo navaH // 416 // ttasmai pradeyaM tviha mAtrayA tat // 420 // vyAdhiM ca kAlaM ca vibhAvya dhIrai. sandhAnakRnmehaharaiH purANastaNDulaH smRtaH // dravyANi bhojyoni ca tAni tAni // naivAnavataNDulaguNamAha-sudurjara ityAdi // 416 // sarvAnupAneSu varaM vadanti dravyasaMyogasaMskAravikArAn samavekSya ca // 417 // madhyaM yadambhaH zucibhAjanastham // 421 // yathAkAraNamAsAdya bhoktRNAM chandato'pi vA // . lokasya janmaprabhRti prazastaM anekadravyayonitvAcchAstratastAna vinirdizet 418 toyAtmakAH sarvarasAzca dRssttaaH|| iti bhkssyvrgH| saGkepa eSo'bhihito'nupAnekiMbahunA AnantyAdannasaMyogasaMskArANAM na zakyate sarvo- anupAnadravyANi saGkalaNyAha-zItoSNetyAdi / dravapradhAna pasaMgrahaH kartu, tasmAduktAnuktasaMgrahAyAha-dravyetyAdi / vikA- AsavaH, dravapradhAnaM dravyapradhAnaM ca madyamucyate, yUSo mudgAdInAM, rAn bhakSyavizeSAn / kAraNamAsAdyeti doSAdiprakopaM praapyetyrthH| phalAmlAni bIjapUrAdIni, dhAnyAmlaM kAJjikaM, payo dugdhaM. bhoktaNAM chandato'pi veti puruSAbhilASata ityarthaH / iti raso mAMsarasaH / yasya puruSasya, vyAdhiM vraNajvarAdikaM, kAlamAva. bhakSyavargaH // 417 // 418 // sthikamArtavaM ca, vibhAvya vizeSeNa jJAkhA, dravyANi tailAdIni, ataH srvaanupaanaanyupdekssyaamH| bhojyA ni raktazAlyAdIni, etatsarvamUhApohavidA jJAvA anupAnaM amlena kecidvihatA manuSyA vidheyamiti / ( kiMbahunA sarvAnupAneSvapi) maidhyam AntarikSa jalam // 420 ||41||maadhuryyoge praNayIbhavanti // vataH paraM vistarato'bhidhAsye // 422 // tathA'mlayoge madhureNa tRptAsteSAM yatheSTaM pravadanti pathyam // 419 // | uSNodakAnupAnaM tu snehAnAmatha zasyate // Rte bhallAtakasnehAta snehAttauvarakAttathA // 423 // anupAnaM nirdeSTumAha-anupAnAnItyAdi / annAdanu pazcAt anupAnaM vadantyeke taile yUSAmlakAlikam // pIyata ityanupAnam / anupAnaM kutra hitAvaha mityAha-amle | zItodakaM mAkSikasya piSTAntrasya ca srvshH||424|| netyAdi / vihatA udvejitAH / mAdhuryayoga iti mAdhuryopayoga dadhipAyasamadyArti viSajuSTe tathaiva ca // ityarthaH / praNayIbhavanti sukhIbhavantIti, tathA'mlayoga itya- kecita piTamayasyAharanupAnaM sukhodakam // 425 // trApi praNayIbhavantIti saMvandhanIyam / teSAmubhayeSAmapi amla- payo mAMsaraso vA'pi zAlimudrAdibhojinAm // tRptAnAM madhuratRptAnAM cetyarthaH / yatheSTaM yathAbhilaSitam ; amla yuddhAdhvAtapasaMtApaviSamadyarujAsu ca // 426 // tRptasya madhuraM pathyaM, madhuratRptasya cAmlamityarthaH; tasmAdrasaSaTake'pi mASAderanupAnaM tu dhAnyAmlaM dadhimastu vA // parasparaviruddhamanupAnaM jJeyaM, rasadvayasyopalakSaNatvAt ; athavA madyaM madyocitAnAM tu sarvamAMseSu pUjitam // 427 // zeSarasAnAM tRptyA bhoktumazakyalAccheSarasAnAmanuktiH // 419 // amadyapAnAmudakaM phalAmlaM vA prazasyate // 1 'pittaharaH' iti pA0 / 2 'taNDulaguNamAha-taNDulaH kSIraM ghamAdhvabhASyastrIklAntAnAmamRtopamam // 428 // kRmimehanut / navataNDulaguNamAha-sudurjaraH svAdaraso vrahaNa- surA kRzAnAM sthUlAnAmanupAnaM madhUdakam // staNDulo navaH' iti kvaciddhastalikhita pustake pAThaH, tatra purANa | nirAmayAnAM citraM tu bhukamadhye prakIrtitam // 429 // taNDulaguNA na ptthynte| 3 'yadA kAraNamAsAdya bhoktaNAM chanda snigdhoSNaM mArute.pathyaM, kaphe ruukssossnnmissyte|| to'pi vA / bhakSyAdayaH prakalpyAH syustadA sunipuNo bhiSak // anupAnaM hitaM cApi pitta mdhurshiitlm||430|| dravyasaMyogasaMskAravikArAn samavekSya tu| anekadravyayonitvAcchA- hita zoNitAMpattibhyaH kssiirmikssrsstthaa|| svatastAn vinirdizet' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| 'dravyasaM-akazaluAzarASANAmAsavAstuviSAAtaSu // 424 / / yogasaMskAravikArAn samavekSya tu / bhiSagyathAsvaM bhakSyANAmAdize | saMkSepamabhidhAya vistaramAha-ataH paramityAdi / Rte vinegurulAghavam // khalA khalayavAgvazca rAgapADavasaTTakAH / pAnakAni | tyarthaH / bhallAtakasyAtyantoSNavAcchItajalam / tauvarakAditi ca citrANi yUSAzcAnekayonayaH // kadamlasvAdulavaNA laghavo ye | "patraistu kezarAkAraiH kalAyasadRzaiH phalaiH / vRkSAstuvaranAmAnaH phalodbhavAH / evamAdIni cAnyAni kriyante vaidyavAkyataH // yadA pazcimArNavatIrajAH" iti, tadbhavastauvarakaH / snehaprasajenaikIyakAraNamAsAtha bhoktA chandato'pi vaa| bhamekadravyayonitvAcchA- 1 yojyAni' iti tADapatrapustake paatthH| 2 'medhyaM' iti .. satastrAn vinirdizet' iti tADapatrapustake pAThaH / ! pA0 / 3 ayaM pATho hastalikhitapustake na paThyate / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 245 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwww wwwwwwwwwwwwwww - - y ooooooooooooooooowwwwwwwwwwwwwwwwwwww mataM tailAnupAne nirdizannAha-anupAnamityAdi / uSNakAle ata ityAdi / anupUrveNa yathAkrameNa / sarveSAmeva zAlyAdiyUSaM, zItakAle kAlikam / mAkSikasyeti mAkSikasya madhunaH / vargANAmityarthaH / me matsakAzAt / tatretyAdi / pUrvazasyajAtAnAM piSTAnnasya taNDulapiSTasya / dadhi prasiddha; pAyasaM kSIrasiddhAsta- prAguktAnasamUhAnA, tAni ca zUkadhAnyakudhAnyazamIdhAnyAni / NDulAH, pAyasasya gurukhena vidAhasaMbhavAcchItodakaM peyaM madyA- jaGghAlAnAm eNAdInAm / dhanvajAnAM vartakAdInAM pakSiNAm / timadyavidAhaH; viSajuSTe viSavyApte / tathaiva ceti zItodakameva / viSkirANAM teSAmeva vartakAdInAm , etena viSkirANAM pippakecidityAdi / sukhodakam ISaduSNamudakam / paya ityAdi / yuddhaM lIkolabadarAsavau dvAvapyanupAnaM, kolabadaraM madhyamapramANaM badasaMgrAmaH, Atapo dharmaH, saMtApo'myAdInAM, viSamadyarujAkhiti ram / kRSNagandhaH zobhAjanakaH / ekazaphAnAm azvAdInAm / viSerogeSu madAtyaye cetyarthaH / zAliSu payo'nupAnaM samAnamapya- anekazaphAnAmiti anekazaphAzchAgAdayaH / evamayaM mAMsacintyakhAt saMyogazaktInAM; jejjhaTastu payaHsthAne masvicchati, vargo jaGghAlAdimedenASTavidho'nupAnenoktaH / anUpavargasya paJcavi'payograhaNasya gorasopalakSaNavAttadapi labhyata eva' ityanye / dhasyAnupAnaM nirdizannAha-kUlacarANAmityAdi / sa eveti mASAderityAdi / dhAnyAmlaM kAlikam / madyocitAnAM madyayo- zRGgATakakazerukAsavo'nupAmamityarthaH / anUpavargamapi paJcavigyAnAm / pUjitaM prazastam / amadyetyAdi / phalAmlaM dADi- dhamabhidhAya phalAnAmanupAnaM nirdizannAha-amlAnAmityAdi / mAdi / kSIramityAdi / dhairmAdiklAntAnAm aatpaadipiidditaanaam| amlaphalAnAM dADimAdInAm / kaSAyANAM kSIravRkSAdiphalAnAm / kRzAnAM durbalAnAM, surA'nuzasteti saMbandhaH / madhUdakaM madhumitraM madhurANAM drAkSAdInAM, vAtAmAbhiSukAdInAM ca / kaTukAnAM phalAnAjalam / nirAmayAnAM svasthAnAm / citraM nAnAprakAram / mityarthaH / zvadaMSTrA gokSurakaH, vasuko bukaH, kedAragirau 'bagahula' snigdhoSNamiti anupAnamiti saMbandhaH / zoNitapittibhyo iti prasiddhaH / zAkAnAmanupAnaM nirdizannAha-kUSmANDAdInAraktapittibhya ityarthaH / atrApi 'anupAnam' itynuvrtte| mityAdi / jIvantI DoDI / sa eva triphalAsavaH / maNDUkaparNI arkazelvityAdi / viSArtiSu viSapIDAsu, arkAdInAmAsavA anu- brAhmI / tAlamastakAdInAmanupAnamAha-tAlamastakAdInAmipAnAni / zeluH zleSmAntakaH // 422-431 // tyAdi / tAlamastakAdInAM tAlamastakamajjAdInAm / sarvatra sarva. ataH paraM tu vargANAmanupAnaM pRthak pRthak // vargeSu // 432 // 433 // pravakSyAmyanupUrveNa sarveSAmeva me zRNu // 432 // | bhavanti cAtra tatra pUrvazasyajAtAnAM badarAmlaM, vaidalAnAM dhA- | sarveSAmanupAnAnAM mAhendra toyamuttamam // nyAmlaM, jalAlAnAM dhanvajAnAM ca pippalyAsavaH, sarveSvevAnupAneSu toyasya prAdhAnyaM darzayannAha-sarveSAmiviSkirANAM kolabadarAsavaH, pratudAnAM kSIravRkSA. tyAdi / mAhendratoyam AntarikSamudakam ||svH, guhAzayAnAM khajUranAlikerAsavaH, prasahA- sAtmyaM vA yasya yattoyaM tattasmai hitamucyate // 43 // nAmazvagandhAsavaH, parNamRgANAM kRSNagandhAsavA, zeSamapi bhaumamudakaM niyamayamAha-sAtmyaM vetyAdi / yattobilezayAnAM phalAsarvaH, ekazaphAnAM triphalAsavaH, yamiti nadInadasarastaDAgAdhudakamityarthaH // 434 // anekazaphAnAM khadirAsavaH, kUlacarANAM zRGgATaka. uSNaM vAte kaphe toyaM pitte rakte ca zItalam // kazerukAsavaH, kozavAsinAM pAdinAM ca sa eva, uSNazItabhedenAnupAnamAha-uSNamityAdi |plvaanaamikssursaasvH, nAdeyAnAM matsyAnAM mRNAlAsavaH, sAmudrANAM mAtuluGgAsavaH, amlAnAM doSavaharu vA bhuktamatimAtramathApi vA // 435 // phalAnAM padmotpalakandAsavaH, kaSAyANAM dADimave. yathoktenAnupAnena sukhamannaM prajIryati // trAsavaH, madhurANAM trikaTukayuktaH khaNDAsavaH, rocanaM bRMhaNaM vRSyaM doSasaMghAtamedanam // 436 // tAlaphalAdInAM dhAnyAmlaM, kaTukAnAM dUrvAnalavetrA- | tarpaNa mArdavakaraM zramaklamaharaM sukham // savaH, pippalyAdInAM zvadaMSTrAvasukAsavaH, kRSmA- dIpanaM doSazamanaM pipAsAcchedanaM prm||437|| NDAdInAM dAkirIrAsavaH, cucuprabhRtInAM lodhrA- balyaM varNakaraM samyaganupAnaM sadocyate // savaH, jIvantyAdInAM triphalAsavaH, kusumbhazA- sarveSAmevAnupAnAnAmuktAnAM guNaM nirdizanAha-doSavadi. kasya sa eva, maNDUkaparyAdInAM mahApazcamUlAsavaH, tyAdi / doSavaditi vAtAdidoSakaram / sukhamiti adoSamityarthaH / tAlamastakAdInAmamlaphalAsavaH, saindhavAdInAM doSasaMghAtabhedanaM doSasamUhapRthakaraNam / tarpaNaM tRptijanakam / surAsava AranAlaMca, toyaM ca sarvatreti // 433 // mArdavakara zarIrakomalatotpAdakam / sukhaM khAsthyotpAdakam / doSazamanaM vAtAdizamanam / pipAsAcchedanaM pipAsAvinAzakam / 1 viSavyAmohe' iti pA0 / 2 'viSamadyarogeSvityarthaH' iti paramatizayena sadocyata iti evaMvidhamanupAnaM sarvadA kthyte| paa0| 3 'bhASyAdikAntAnAmadhyayanAdipIDitAnAm' iti pA0 / 4'phalarasAsavaH' iti paa0| 1 'mama pArdhAt' iti pA0 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna anye 'doSavadityAdyanupAnasya phalaM, rocanamityAdayastu sAmAnyA- / bajA laghavaH, laghorapi zAleH saMskArAt piSTameva guru; tathA nupAnaguNAH' ityAhuH // 435-437 // -. mAtrAM nAtivartate, yathA-"gurUNAmardhasAhityaM laghUnAM tRptiritadAdau karzayetpItaM sthApayenmadhyasevitam // 438 // dhyate"-iti; annaM ca nAtivartate, tadyathA-maNDapeyAvilepIbhapazcAtpItaM hayati tasmAdvIkSya prayojayet // kApUpAdi yathottaraM guru, yathApUrvaM ladhviti; kAlaM ca nAtivartate, yathA-"navaM dhAnyamabhiSyandi laghu saMvatsaroSitam" iti / tadanupAnaM bhojanAdimadhyAntavibhAgena guNavizeSaM karotIti uttarottaramiti khabhAvAt saMskAra, saMskArAnmAtrAM, mAtrAto'nnaM, darzayannAha-tadAdAvityAdi / tat anupAnam / Adau bhojanasya / annAt kAlaM, gurulAghavacintA nAtivartata ityarthaH; cakArAdihApi . karzayedatizayena zarIrasya kRzatvamApAdayet / sthApayet na karza carAdayazcAnuktA api samuccIyante // 443 // yati nApi sthUlayatyapi tu madhyaM karotItyarthaH / pazcAt pItaM bRMhayati puSTimApAdayati / tasmAdvIkSya prayojayediti kAryami mandakarmAnalArogyAH sukumArAH sukhocitaaH|| cchannAdau, madhyavapuricchan madhya eva, puSTimicchannanta iti / jantavo ye tu teSAM hi cinteyaM parikIrtyate // 444 // anupAnamiti anuzabdaM lakSaNArthamAhuH, AhAraM lakSIkRtya pAna- iyaM gurulAghavacintA viziSTapuruSAzrayeti jJApanAyAhamiti, AhAramAzritya yat pIyata ityarthaH; tena madhyAdyayorapya- mandakarmetyAdi / mandakarmANaH alasAH, mandAnalA mandAgnayaH, nupAnazabdaH prayukto bhavati // 438 // mandArogyA rogiNaH / sukumArA mRdudehAH / sukhocitAH sthiratAM gtmkkinnmnnmdrvpaayinaam||439|| sukhinaH / jantavaH prANinaH / cinteyamiti gurulaaghvlkssnnaa| bhavatyAbAdhajananamanupAnamataH pibet // | parikIrtyate kathyata ityarthaH // 444 // anupAnavyatireke doSaM darzayannAha-sthiratAmityAdi / sthira- | balinaH kharabhakSyA ye ye ca dIptAnayo nraaH|| tAm acalatAm / aklinnaM zuSkamityarthaH / adravapAyinAm anu- kamenityAzca ye teSAM nAvazyaM parikIrtyate // 445 // pAnamapibatAm / AbAdhajananaM pIDAkaram // 439 // itynupaanvrgH| .. na pibecchAsakAsAtau roge cApyUrvajatruge // 44 // yAn prati neyaM cintA tAnapi darzayannAha-balina ityAdi / kSatoraskaH prasekI ca yasya copahataH svrH|| balinaH zaktyupacayayuktAH, etenaivArogatvamuktam / kharabhakSyA ___ kasyacit puruSavizeSasyAnupAnaniSedhamAha-na pibedityaadi| amRdubhojanAH / karmanityAH sadA karmakAriNaH / parikIrtyata bhAsaH pIDitaH / Urdhvajatruge iti jatru grIvAmUlaM, tasyo iti 'gurulAghavacintayam' iti zeSaH / ityanupAnavargaH // 445 // .. _ge / kSatoraska iti uraHkSatarogavAnityarthaH / prasekI lAlA- | athAhAravidhiM vatsa! vistareNAkhilaM zRNu // srAvI / upahata iti vAtAdibhirityarthaH // 440 // ___ athAhAravidhimAha-athetyAdi / akhilaM samastam / zRNu pItvA'bhvabhASyAdhyayanageyasvapnAna zIlayet 441 | AkarNaya // pradUSyAmAzayaM taddhi tasya kaNThorasi sthitam // AptAsthitamasaMkIrNa zuci kArya mahAnasam // 446 // syandAgnisAdaccharyAdInAmayAJjanayedvAn // 442 // pAkasthAnaM kIhakAryamityAha-AptAnvitamityAdi / AptA anupAne pIte sati yadvarjanIyaM tadAha-pIkhetyAdi / adhyA avyabhicAriNaH, tairAsthitamAzritam / asaMkIrNa asaMkaTam / mArgaH, bhASyaM bahubhASaNam, adhyayanaM paThanaM, geyaM gItam / na mahAnasamiti pAkasthAnaM, 'rasavatI' iti loke // 446 // zIlayediti na sevetetyarthaH / kasmAdetAna zIlayedityAha tatrAptairguNasaMpannaM bhakSyamannaM susaMskRtam // pradUSyetyAdi / pradUSya vAtAdInAM prakopaM kRtvA / taddhIti tadanu. zucau deze susaMguptaM samupasthApayedbhiSak // 447 // pAnaM, hi yasmAdarthe / tasya puruSasya / syandaM relapmasravaNam // 441 // 442 // susaMskRtasyAnnasya sthApanamAha-tatretyAdi / AptaiH susaMskRtagurulAghavacinteyaM svabhAvaM nAtivartate // miti saMbandhaH / guNasaMpannamiti iSTarasagandhasparzavarNopetam / tathA saMskAramAtrAnnakAlAMzcApyuttarottaram // 443 // bhakSyamannamabhyavaharaNIyam / susaMguptam / atizayenAdRzyam samu. pasthApayet nivezayet / zucau pradeza iti saMbandhaH / bhiSak gurulAghavasya dravyarasavIryavipAkAzrayasya carazarIrAdibhedeno vaidyaH // 447 // kasya yathAsvAtizayena vyavasthAM kurvannAha-gurvityAdi / nAti- viSaragadaiH spaSTa prokSitaM vyjnodkaiH|| vartate na tyajati / 'jaGghAlI jAgalacAriNaH kuto laghavaH ?' ityu siddhairmantrairhataviSaM siddhamannaM nivedayet // 448 // ke'vazyameva khabhAvo vAcyaH, evaM zarIradhAlavayavAdiSvapi pAcya tathA saMskAra nAtivartate, yathA-khabhAvAdgurorapi vrIhe tasyAhArasyaivaMguNasya dUSaNakaraviSanAzanaM nirdizannAha viSa rityAdi / viSanairviSahAribhiH, agadairauSadhaiH, spRSTaM chuptam / .. 1 'jAGgalAH' iti paa0| prokSitaM vyajanodakairiti atharvamantrairabhimantritam; anye tu Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 247 vyajanodakairityagadasyaiva vizeSaNaM kathayanti, teSAM mate agado- gAlitam / dADimIbIjasaMyuktaM candracUrNAvacUrNitam // saTTakaM tu dakakSAlitavyajanairvIjitamaviSIbhavatyannam / tantramabhidhAya mantra- pramodAkhyaM nalAdibhirudAhRtam"-iti / 'dadyAdvaidUryacitreSu' mapi nirdizannAha-siddharityAdi / siddharavyabhicAribhiH, kuru- ityasya sthAne 'vajravaidUryacitreSu' iti kecit paThanti; tatra vajraM kullApheraNDaprabhRtibhihataviSamannamiti saMbandhaH / nivedayet SaTkoTikaM ratnaM hIraka ityarthaH / eSvAdhAreSu dIyamAnAnAmeSAM 'nRpataye' iti zeSaH // 448 // hitakAritvam / AdhAravizeSamabhidhAya dezavizeSeNAhAra vizeSa vakSyAmyataH paraM kRtsnAmAhArasyopakalpanAm // / darzayannAha-purastAdityAdi / purastAdagrataH, purodanaM hi grahaghRtaM kArNAyase deyaM, peyA deyA tu raajte||449|| NasaukaryArtham / pAtre sthaalyaadike| suvistIrNe bhule| manophalAni sarvabhakSyAMzca pradadyAdvai daleSu tu|| rame rucijanake / sUdaH sUpakAraH / sUpaprahitamodanaM bhaktam / parizuSkapradigdhAni sauvarNeSu prakalpayeta // 450 // pradehAn pralehAn / parizuSkANi pUrvavat / dakSiNapArzve dakSiNapradravANi rasAMzcaiva rAjateSUpahArayet // bhAge, bhujAnasya bhojanaM kurvataH, upakalpayet samIpaM Dhaukayet / kaTvarANi khaDAMzcaiva sarvAJchaleSu dApayet // 451 // pravANIti pradravAdayaH pUrvavat / savye pArzve vaambhaage| rAgaSAdadyAttAnamaye pAtre suzItaM suzrutaM pyH|| DavasaTTakAH pUrvavat, purastAdagrata ityarthaH; na kevalaM purastAt, pAnIyaM, pAnakaM madyaM mRnmayeSu pradApayet // 452 // dvayorapi ca madhyataH dvayoH pakSayormadhye ekasmin pakSe dadyAt ; kAcasphaTikapAtreSu zItaleSu zumeSu ca // etena sarvatra dAtavyamityuktaM bhavati // 449-457 // dadyAdvaidUryacitreSu rAgaSADavasaTTakAn // 453 // evaM vijJAya matimAn bhojanasyopakalpanAm // purastAdvimale pAtre suvistIrNe manorame // | bhoktAraM vijane ramye niHsaMpAte zubhe zucau // 458 // sUda: sUpIdanaM dadyAt pradehAMzca susaMskRtAn // 454 // sugandhapuSparacite same deze ca bhojayet // phalAni sarvabhakSyAMzca parizuSkANi yAni ca // evamityAdi / evamuktaprakAreNa bhojanasyopakalpanAM vijJAya, tAni dakSiNapArzve tu bhujaansyopklpyet||455|| bhoktAraM ca vijJAyeti saMbandhaH / vijane ekAnte, vijane hi pradravANi rasAMzcaiva pAnIyaM pAnakaM pyH|| bhuJAnasya duSTadRSTinipAtAdidoSo na bhavati / ramye manohare / khaDAna yUSAMzca peyAMzca savye pAyeM pradApayet 456 niHsaMpAte ullocasahite, niHsaMpAte bhuJAnasya pAMzuprakSepAdisarvAn guDavikArAMzca rAgaSADavasaTTakAn // | doSo na bhavati / zume vAstudoSarahite / zucau pavitre, tatra na purastAt sthApayet prAzo dvayorapi ca madhyataH457 bhuutaadyaaveshH| same nimnonnatavarahite // 458 // vakSyAmItyAdi / kRtsnAM samastAm / upakalpanAM samIpar3hauka- viziSTamiSTasaMskAraiH pathyairiSTai rasAdibhiH // 459 // nAm ! AdhArApekSaNIyameva prathamaM kalpanaM nirdizannAha-ghRta- manozaM zuci nAtyuSNaM pratyagramazanaM hitam // mityAdi / kArNAyase kRSNalohapAtre, 'kAntalohapAtre' ityanye / / hIrA kIdRgazanaM hitamityAha-viziSTamityAdi / viziSTa zreSTha, rAjate raupyamaye / bhakSyA laDDu kAdayaH / vaizabdaH pAdapUraNe, dapUraNa, kaiH kRtvA ? iSTasaMskAraiH / pathyairiSTai rasAdibhiriti pathyairhitaH, daleSu patreSu; anye tu 'vaidaleSu vetravaMzAdikhagrathiteSu parNa iSTaiH priyaiH, AdizabdAdgandhavarNasparzA gRhyante / pratyagram mayeSu' iti manyante / parizuSketyAdi / "sikkhA bahughRte abhinavam / azanaM bhojanam // 459 ||bhRssttN muhuruSNAmbunA mRdu / jIrakAdyairghanaM mAMsaM parizuSkaM pUrva madhuramaznIyAnmadhye'mlalavaNau rasau // 460 // taducyate // tadeva gorasAdAnaM pradigdhamiti vizrutam" / pradravANi prakRSTadravANi maNDAdIni, raso mAMsarasaH, upahArayet pazcAccheSAn rasAn vaidyo bhojaneSvavacArayet // dadyAt / kaTvara takram , anye tu,-"sauvIrAmlamathAtyamlaM AdI phalAni bhuJjIta dADimAdIni buddhimAn 461 kAlikaM kaTvaraM viduH / anye tu tadadhobhAgaM takaM vA'tyamlatAM tataH peyAMstato bhojyAna bhakSyAMzcitrAMstataH param // gatam // sasnehaM dadhi takramAhuranye tu kadaram" iti / khaDo ghanaM pUrva samaznIyAt, kecidaahurvipryym||462|| yUSavizeSaH; sa ca satakrayAmIdhAnyaH, satakazAkazca / zaileSu AdAvante ca madhye ca bhojanasya tu shsyte|| pASANamayeSu / dadyAdityAdi / payo jalam / mRnmayeSu mRttikA. niratyayaM doSaharaM phalepvAmalakaM nRNAm // 463 // mayeSu zarAvAdiSu / zubheSu bhavyeSu / vaidUrya ratnavizeSaH, citreSu | maNa mAnisa mRNAlabisazAlUkakandekSuprabhRtIni ca // vicitreSu / tatra rAgaH "sitArucakasindhutthaiH savRkSAmlaparU. pUrva yojyAni bhiSajA na tu bhukte kadAcana // 464 // SakaiH / jambUphalarasairyukto rAgo rAjikayA kRtaH" iti / kAlabhedenApyAhAravidhiM nirdizannAha-pUrvamityAdi / bubhuSADavAH punarmadhurAmalalavaNasaMyogajA nAnAvidhAH, vizeSataH kSite puruSe vAtapittaprazamanAya prathamaM madhuro raisaH pakvAzayagataM sUdebhyo jJeyAH / saTTakastu "lavaGgavyoSakhaNDaistu dadhi nirmathya 1'cakale' iti 'cakale' iti ca paa0| 2 'niHsaMbAdhe' 1 payaH kSIram' iti pA0 / | iti pA0 / 3 bhavati' iti pA0 / Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsavalitA [ sUtrasthAna vAyuM jayati, amlalavaNau madhyabhojanasthau pittAzaye'gnidIptiM atIvAyatayAmAstu kSapA yevRtuSu smRtAH // 468 // kurutaH, ante kaphajayAya kdvaadyH| Adau phalAni bhuJjIta, teSu tatpratyanIkADhyaM bhuJjIta prAtareva tu // vAtajayArtha dADimAdyamlopayogaH; 'AdAviti matAntare' yeSu cApi bhaveyuzca divasA bhRshmaaytaaH|| 469 // ityanye / tataH peyAn pAtavyAn dADimAdikaThinAhAramRdukara- | teSu tatkAlavihitamaparAhne prazasyate // NArtha vayaHsthApanArtha ca, tato bhojyaM raktazAlyAdi, citrAn rajanyo divasAzcaiva yeSu cApi samAH smRtAH470 nAnAprakArAn / dhanaM bhojyaM bhakSyAdi kaThinam / viparyayamukta- kRtvA samamahorAtraM teSu bhuJjIta bhojanam // viparyayaM, pUrva dravaM pazcAt kaThinamiti / 'ghRtaM pUrva samaznIyAt' ArtavalakSaNaM kAlamAha-atIvAyatayAmA ityAdi / atIiti kecit paThanti / amlaphalasyAdAveva niyatasya kasyacideva vAyatayAmA atIva dIrghapraharAH / kSapA rajanyaH / yeSvRtudhviti phalasyAdimadhyAnteSu prayogaM darzayannAha-AdAvityAdi / / hemante zizire ca / tatpratyanIkATyamiti kAlabalapravRttadoSaguniratyayam abAdham / mRNAlaM padmanAlaM, bisaM bhisaNDakaM, zAlUkaM NAnAM bAdhakabhUtaM virodhidravyaguNabahulamityarthaH / prAtariti prasiddham // 460-464 // sapAde yAme, yeSvRtuSu prISmaprAvRSoH / bhRzamAyatA dIrghatarAH / sukhamuccaiH samAsInaH samadeho'nnatatparaH // tatkAlavihitaM dravasnigdhamadhuraprAyam / aparAhna iti ardhatRtIyakAle sAtmyaM laghu snigdhamuSNaM kSipraM dravottaram 465 yAmopari / rajanya ityAdi / yeSvRtuSu zaradi vasante ca / smbubhukssito'nmshniiyaanmaatraavdviditaagmH|| mahorAtramiti madhyAhna ityarthaH / 'ayamekAzanasya puruSasya vidhiH; dviraznataH punaHprAdrAmIjanamAtrayorardhamAtraM tribhAgaM vA laghu mRSTaM bhuJjAnaH kathaM bhujItetyAha-sukhamucairityAdi / samAsIna ca; taba praatbhojnN sapAde prahare, dvitIyaM bhojanaM vardhacaturthaiti samyagAsIna upaviSTaH / annatatpara iti na kAmAdivyagra praharopari ti paJjikAkAraH jejjhaTastu 'satribhAge prahare manAH / bhujAnaH kimbhUtaH kadA kIdRzaM bhuJjItetyAha-kAle divasasya rAtrezca satribhAgaprahare bhuJjAnasya rajanIdivasayoH sAtmyamityAdi / kAlo dvividho nityaga Avasthikazca; tatra samatvaM bhavati' ityAha / ayamArtavakAla uktaH / AvasthikaM nityaga ArtavaH, sa punaH 'atIvAyatayAmA' ityAdinA niya punaH svAsthyavRttike'dhyAye dazauSadhakAlAnabhidhAya vakSyati mitaH; AvasthikaH punarjIrNalakSaNApekSaH, Ame banne'kAlaH / // 468-470 ||saatmyN dezAmayAdibhedenAnekavidham , asAtmyaM punardoSakAri / kSipraM nAtidrutaM nAtivilambitam , atidrutAtivilambitayordoSa nAprAptAtItakAlaM vA hInAdhikamathApi vA // 47 // kAritvAt / dravottaraM dravapradhAnam / bubhukSitagrahaNamakAlabubha- aprAptakAlaM bhujAnaH zarIre haladhau nrH|| kSAniSedhAya, vakSyati ca.-"bhavatyakAle'pi tadA babhakSA yA tAMstAn vyAdhInavApnoti maraNaM vA niyacchati // mandabuddhiM viSavanihanti"-iti / mAtrAlakSaNamAha-"apI- atItakAlaM bhujAno vaayunophte'nle|| DanaM bhavet kukSeH pArzvayoravipAThanam / annena hRdayAbA(ro)dho kRcchAdvipacyate bhuktaM dvitIyaM ca na kAhati // 73 // : jaTharasya vagauravam // prINanaM cakSurAdInAM zamanaM kssutpipaasyoH| hInamAtramasaMtoSaM karoti ca balakSayam // ucchAsazvAsahAsyAdikathAsu sukhavartanam // sukhena pariNAmaH | AlasyagauravATopasAdAMzca kurute'dhikam // 474 // syAdanne bhukte divAnizi"-iti / viditAgama iti heyopAde- kAlamAtrAvato viparyayamakAlamAtrAvattvaM. nirdizamAhayavivekArtha viditaM hitAhitaM yena sa viditAgamaH // 465 // - nAprAptetyAdi / aprAptakAlamatItakAlaM vA na bhujItetyarthaH / hInAdhikamiti hInamAtramadhikamAtraM vA na bhujIta / tayoraprAptAkAle prINayate bhuktaM sAtmyamannaM na bAdhate // 466 // tItakAlayoradhikanyUnayozca doSaM darzayannAha-aprAptakAlamilaghu zIghraM vrajet pAkaM snigdhoSNaM balavahnidam // tyAdi / aprAptakAlaM bhuJjAno naraH zarIre'laghau sati tAstAzinaM bhaktaM samaM pArka yAtyadoSaM dravottaram // 467 // chirorujAdIn vyAdhIna niyacchati prApnoti / asaMtoSam asaM. sukhaM jIryati mAtrAvaddhAtusAmyaM karoti ca // tRptim / ATopa udarasyAdhmAnaM, sAdo'GgaglAniH / adhikamiti eSAM kAlAdibhojanAnAM phalAnuzaMsAM darzayannAha-kAle | adhikama bhuktamityarthaH // 471-474 // . ityAdi / prINayate tRptiM janayati / sAtmyamannaM bhuktaM na bAdhate tasmAta susaMskRtaM yuktyA doSairetairvivarjitam // na pIDAM janayati / lamvityAdi ladhvanaM bhuktAmati saMbandhaH / yathoktaguNasaMpannamupaseveta bhojanam // 475 // snigdhoSNaM balavahnidamiti snigdhaM balapradam , uSNaM vahnipradami. vibhajya doSakAlAdIna kAlayorubhayorapi // tyarthaH / kSipramityAdi / samam ekakAlam / adoSaM dravottaramiti kIhak punarannaM sevitavyamityAha-tasmAdityAdi / yuktyA dravottaramanaM bhuktaM sadadoSaM doSarahitaM pAkaM yAti / sukhamityAdi mAtrayA / kAlayorubhayorapi prAtaH sAyaM ca // 475||maatraavdnN bhuktaM sukhena pAkaM gacchati dhAtusAmyaM ca karoti; dhAtuzabdo'yaM doSadhAtumaleSu vartate // 466-467 // - | 1 bhojanamAtrAyA ardhamAtra' iti pA0 / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 249 acokSaM duSTamutsRSTaM pASANatRNaloSTavat // 476 // 'tat sAdhu bhojanam' iti paThanti, mAtrAvadbhuJjIteti tasyaiva dviSTaM vyuSitamakhAdu pUti cAnnaM vivarjayet // lakSaNamiti ca vadanti; tannecchati gayI ||cirsiddhN sthiraM zItamannamuSNIkRtaM punaH // 477 // azitazvodakaM yuktyA bhuJjAnazcAntarA pibet // 482 // azAntamupadagdha ca tathA khAduna lakSyata // / azita ityAdi / azitaH kRtabhojanaH, udakaM jalaM yuktyA sAtmyAdyapAdeyaM pradarya heyaM pradarzayannAha-acokSamityAdi / pibediti saMbandhaH / yuktyA mAtrayA; bhujAnazcAntarA pibet acokSam apavitraM, malinamityanye / duSTaM viSAdibhiH, doSa-bhojanamadhye ityarthaH // 482 // karatvAt / utsRSTaM bhuktotsRSTam / pASANatRNaloSTavaditi pASANAdiyuktamityarthaH / dviSTaM manaHpratighAti / vyaSitaM vizeSeNoti dantAntaragataM cAnnaM shodhnenaahrecchnaiH|| | kuryAdanihataM taddhi mukhasyAniSTagandhatAm // 483 // tam / pUti zaTitaM; pUti cAnnamiti cakArAdatra satrazatrugaNagaNikAdInAmapyanaM bAhyadUSaNAnvitaM varjanIyamiti samaJcIyate / anyadapi bhukte kAryAntaraM darzayannAha-dantetyAdi / zodhaakhAdvanaM pUrva varjanIyamuktamiti tadbhedAnAha-cirasiddhami- | nena tRNAdinA // 483 // tyAdi / sthiraM kaThinam / azAntaM kiMcidavaziSTavisrAvaNam / jIrNe'nne vardhate vAyurvidagdhe pittameva tu|| upadagdhamiti atipAkivena jvalitam / cakAreNa duHsiddhamapi bhutamAtre kaphazcApi, samuccIyate / tathA svAdu na lakSyata iti yasyAnnasya khAdo na na bhojanottarakAlakriyAprasaGgena jaraNajIrNakAlayorapi doSapra. lakSyate tadapi varjayediti saMbandhaH // 476 // 477 // - kopaM darzayannAha-jINe ityAdi / jIrNe pariNAmaMgate, vidagdhe yadyat khAdutarra tattadvidadhyAduttarottaram // 478 // kiMcitpakve ||anessu svAduSu satsu vidhAnaM darzayannAha-yadityAdi / / - tasmAdbhaktaritaM kapham // 484 // svAdazabdaH saMskRte rase vartate. na tu madhura eva / vidadhyAt dhamenApoha hRdyairvA kssaayktttiktkH|| dadyAt / katham ? uttarottaramekasmin khAduni datte sati tasmA- | puugkngkolkrpuurlvnggsumnHphlaiH|| 485 // dadhikatarakhAdu dadyAt, tasminnapi datte tasmAdadhikatarakhAdu | phailaiH kaTukaSAyairvA mukhvaishdykaarkaiH|| dadyAdityarthaH // 458 // | tAmbUlapatrasahitaiH sugandhairvA vicakSaNaH // 486 // prakSAlayedadbhirAsyaM bhuJAnasya muhurmuhuH // bhukte sati kupitazleSmaNaH pratIkAramAha-tasmAdityAdi / vizuddha rasane tasya rocate'nnamapUrvavat // 479 // bhukteritaM bhojanena preritam / apohya sphoTayitvA / kaSAyakaTukhAdunA tasya rasanaM prathamenAtitarpitam // titakairiti aphalaivyairiti vijJeyaM, phalaiH kaTakaSAyairveti na tathA svAdayedanyattasmAt prakSAlyamantarA // 480 // | vakSyamANalAt / sumanaHphalaiH jAtIphalaiH // 484-486 // : prakSAlayedadbhirAsyaM gaNDUSaM kArayedityarthaH / gaNDUSakaraNasya bhuktvA rAjavadAsIta yAvadannaklamo gtH|| phalamAha-vizuddhe ityAdi / khAdunA miSTena / tasya bhuJAnasya / tataH pAdazataM gatvA vAmapArzvana saMvizet // 487 // anyadaparamataH khAdorakhAdorvA // 479 // 480 // tadanantaraM kiM kuryAdityAha-tata ityAdi / saMvizet saumanasyaM balaM puSTimutsAhaM harSaNaM sukham // zayyAyAM zayIta // 487 // khAdu saMjanayatyannamasvAdu ca viparyayam // 481 // zabdApAcasAn gandhAna sparzAzca manasaH priyAn // tasya guNamAha-saumanasyamityAdi / saumanasyaM sumnsktaa| bhuktavAnupaseveta tenAnnaM sAdhu tiSThati // 488 // balaM srvdhaatusnehH| puSTiH zarIropacayaH / utsaahHprsiddhH| harSeNa annasya saMsthApanahetana zabdAdi viSayAnAha-zabdetyAdi / tuSTiH / sukhaM niirogtaa| khAdu saJjanayatyannaM vAdvannaM saumanasyA sAdhu tiSThati bhavyena sthitiM karoti, 'zabdAdIn viSayAMzca' myag janayatIti saMbandhaH / akhAdvityAdi akhAhana ityanye paThanti // 488 // saumanasyAdInAM viparyayaM viparItatAM janayatItyarthaH // 481 // zabdarUparasA gandhAH sparzAzcApi jugupsitAH // bhuktvA'pi yat prArthayate bhUyastat svAdu bhojanam // azucyannaM tathA bhuktamatihAsyaM ca vaamyet||489|| khAdorevAnnasya lakSaNaM nirdizannAha-bhukkhetyAdi / bhukta- kutaH punarete apriyA ityAha-zabdetyAdi / jugupsitA vAn hi avazyaM mRSTameva kAmayate'nnaM, nAmRSTam / anye tu ninditAH / azuci apavitram // 489 // 1-2 'azItaM' iti pA0 / 3 'yat prArthayate tadevAvazyaM svAdu 1 'bhojanaM kRtvA kRtvetyarthaH' iti paa0| 2 'kaTutiktakaSAyairvA' vijJeyam' iti pA0 / | iti paa0| 3 ayamaloko istalikhitapustake na paThyate / su0 saM0 32 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna zayanaM cAsanaM vA'pi necchedvA'pi dravottaram // gurUNAmardhasauhityaM laghUnAM tRptiriSyate // nATyAtapo na plavanaM na yAnaM nApi vAhanam // 490 // dravottaro dravazcApi na mAtrAgururiSyate // 495 // na caikarasasevAyAM prasajyeta kadAcana // tatroktAnAM peyAdInAM laghUnAM gurUNAM ca kA mAtrA yAmapekSya zAkAvarAnabhUyiSThamamlaM ca na samAcaret // 491 // mAtrAgururityapadizyata ityAha-gurUNAmityAdi / gurUNAM ___ anyadapi sarva varjanIyamAha-zayanamityAdi / zayanamAsanaM | saMskArakhabhAvakRtAnAM modakamASAdInAM saMskArakhabhAvAbhyAmeva vA necchet , cirakAlamityarthaH / dravottaraM dravAnyaM bhojanam / gurutarANAM piSTamayavarAhapizitAdInAM tribhAgasauhityameva, ayaM nAmnyAtapAvityAdi / agnyAtapAdInecchediti saMbandhaH / plavanaM | cArtho'rdhazabdAdavayavavacanAllabhyate / laghUnAM tRptiriSyata iti snAnaM jalaprataraNaM vA / yAnaM gamanameva / vAhanaM rathAzvAdi / na laghutarANAmeva tRptiH, laghUnAM punarISattaptiH / na ca dravadravotta. prasajyeta nAbhyaset na punaH punaH zIlayedityarthaH / zAkaM rayoH peyakhAllaghulaghutarayoH kadAcitkiJcinmAtrAgauraveNa to prasiddham , avarAnnaM vaidalAnnam , etaddhayiSThaM tadbahulaM; na samA- | bhajetetyAha-dravottara ityAdi / dravottarastakAdyadhikaH, dravaH / caret na bhakSayet , tathA'mlaM ca // 490 // 491 // | peyAdiH // 495 // ekaikazaH samastAn vA nAdhyaznIyAdrasAn sadA // | dravAnyamapi zuSkaM tu samyagevopapadyate // rasAnAmatimAtrAzanadoSaM darzayannAha-ekaikaza ityAdi / zuSkasyApi sroto'varodhakAraNasya saMyogAntareNAdoSaM prati.. ekaikaza ekaikaM rasaM, samastAn vA rasAn nAdhyaznIyAt nAdhikaM | pAdayannAha-dravAnyamityAdi / zuSkamapi dravADhyaM samyagevopabhakSayedityarthaH / doSarogApekSayekaikarasavidhiH, khasthApekSayA tu padyate adoSakaraM samyagbhavatItyarthaH ||smstrsvidhiH / 'nAtyaznIyAt' ityanye, apare tu 'ekazo'tha vizuSkamannamabhyastaM na pAkaM sAdhu gacchati // 496 // samastAn vA na bhuJjIta rasAn sadA-iti paThanti, vyAkhyAna | piNDIkRtamasaMklinnaM vidAhamupagacchati // yanti ca-ekIkRtya na sarvamaznIyAt ; yathAkramameva SaDrasaM khasthena bhoktavyaM, vAzabdaH samuccaye // kevalavizuSkasya punarAharaNe doSaM nirdizannAha-vizuSkami-' tyAdi / abhyasta sevitam , sAdhu bhavyena / kathaM tarhi pArka prAgbhukte tvavivikte'gnau dviranaM na samAcaret // 492 // | gacchatItyAha-piNDIkRtamityAdi / asaMklinnam asamyagArdIpUrvamukta vidagdhe'nne bhuJjAno hanti pAvakam // bhAvamApannam / vidAhamupagacchati vidagdhatAmupayAti ||496||agnau mande dvirannasamAcAraniSedhaM darzayannAha-prAgityAdi / / srotasyannavahe pittaM paktI vA yasya tisstthti||497|| prAgbhukte prAtarbhojane kRte, avivikte'nau dviranaM na samAcare vidAhi bhuktamanyadvA tasyApyannaM vidahyate // diti dvitIyaM vAraM na bhuJjItetyarthaH / kut ityAha-pUrvabhukte ityAdi / vidagdhe jaTharAnalena kiMcitpakke kiNciccaame| bhujAno zuSkAnasya viprakRSTavidAhaprasaGgena sannikRSTahetujamapi vidAI dvirbhujAna ityarthaH / pAvakaM jaTharAnalam // 492 // darzayannAha srotasItyAdi / srotasyannavahe AmAzaye / pakto agnisthAne / vidAhi bhuktamiti annam, anyadveti avidAmAtrAguruM pariharedAhAraM dravyatazca yH||493|| hyannam / vidahyate vidagdhatAmupayAti ||49||mndaagnerevaahaarvishessprihaarN nirdizannAha-mAtretyAdi / / | zuSkaM viruddhaM viSTambhi vahnivyApadamAvahet // 498 // mudgAdInAM laghUnAmapi mAtrayA gurumAhAraM pariharet, dravyato zuSkAnaprasaGgena zuSkasyetarasya ca vahnimAndyakarakhamAhaguruM mASamahiSavarAhapizitAdikam // 493 // zuSkamityAdi / zuSkaM piSTAnnAdi / viruddha kSIramatsyAdikam / piSTAnnaM naiva bhuJjIta mAtrayA vA viSTambhi caNakamasUrAdi / vahivyApadam agnimAndyam / Avahet dviguNaM ca pibettoyaM sukhaM samyaka prajIryati // kuryAt // 498 // saMskAragurordravyavizeSasya niSedhaM darzayannAha-piSTAnnami- AmaM vidagdhaM viSTabdhaM kphpittaanilaistribhiH|| tyAdi / atha kathaMcit piSTAnnasevA tadA kSudhitasya mAtrayaiva ajIrNa kecidicchanti caturtha rsshesstH|| 499 // nAnyatheti, tatra mAtrAzabdo'lpatAvAcakaH, piSTAnnabhojane tAmeva vahivyApadaM viprakRSTakAraNopajanitAmabhidhAya sannidviguNaM ca pibettoyam // kRSTavAtAdikRtAjIrNalakSaNAM nirdizannAha-AmamityAdi / AhApeyalehyAdyabhakSyANAM guru vidyAdyathottaram // 494 // rasyaiva pakvasyorvarito raso rasazeSaH; tasmAdalpadoSadUSitatvAnna gurukhaprasaGgana catuNoM peyalehyAdInAM gurulAghavaM nirdiza tasya doSavyapadezo bhavati // 499 // nAha-peyetyAdi / peyaM pAnIyAdi, leyaM madhvAdi, ayaM atyambupAnAdviSamAzanAdvA bhaktAdi, bhakSyaM modkaadi||49|| saMghAraNAtU khpvipryyaac|| Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 251 kAle'pi sAtmyaM laghu cApi bhukta anye tu 'sphuTanamivAnAnAm' iti vadanti / bhramaH cakrArUDhamannaM na pAkaM bhajate narasya // 50 // syeva // 504 // IrSyAbhayakrodhaparikSatena / tatrAme laGghanaM kArya, vidagdhe vamanaM hitam // lubdhena zugdainyanipIDitena // viSTabdhe khedanaM pathyaM, rasazeSe zayIta ca // 505 // pradveSayuktena ca sevyamAna vAmayedAzu taM tasmAduSNena lavaNAmbunA // mannaM na samyakapariNAmameti // 501 // kArya vA'nazanaM tAvadyAvanna prakRtiM bhjet||506|| kasmAdajIrNaM bhavatItyAha-atyambupAnAdityAdi / rAtrI laghukAyamatazcainaM lavanaiH samupAcaret // jAgaraNaM divase ca svapnaH khapnaviparyayaH / kAyikakAraNamabhidhAya yAvanna prakRtistha: syAhoSataH prANatastathA // 507 // mAnasarajastamodoSakRtamajIrNamAha-IyetyAdi / IrSyA parasaM- ajIrNAnAM cikitsAmAha-tatretyAdi / Ame laGghanaM kAryapattAvasahiSNutA, bhayaM parasmAtrAsaH, krodhaH parAbhidrohalakSaNaH, miti ullede tatrApi vamanamAvasthikam / vidagdhe vamanaM hitaparikSatena IrSyAdibhiH paribhUtena / lubdhena lobhasahitena / miti rasasyAmlasya vyApannasyAnuddharaNe kuSThAbAdhabhayAt / tatra zugdainyanipIDitena zokadainyavyAptena, denyaM nirgatitvam / / kecit , 'Ame tu vamanaM kArya vidagdhe laGghanaM hitam' iti pradveSo mAtsaryam // 50 // 501 // paThanti, tannecchati gyii| viSTabdhe khedanamiti khedanasyAmamAdhuryamannaM gatamAmasaMjJa, vAtAvajayakAripAcanatvAt / rasazeSe zayIta ceti cakAreNa svedo'pi rasazeSe, tathA pAcanamapi tazca pAcanamannakAle'nnavidagdhasaMzaM gatamamlabhAvam // kiMcidvipakaM, bhRzatodazUlaM sahitaM deyamiti samuccIyate / tatra vidagdhe vamanaM kartavyaM tat kenetyAha-vAmayedityAdi / Ame laGghana miti tat kiyantaM viSTabdhamAnaddhaviruddhavAtam // 502 // kAlamityavadhiM darzayannAha-kAryamityAdi / vAzabdaH samuccaye / udArazuddhAvapi bhaktakAzA prakRtirabAjIrNanivRttiH / lamvityAdi / ataH pUrvoktavidhAnAdana jAyate hRhurutA ca yasya // nantaram / enam ajIrNinam / prANo balam // 505-507 // rasAvazeSeNa tu saprasekaM caturthametat pravadantyajIrNam // 503 // | hitAhitopasaMyuktamannaM samazanaM smRtam // teSAmevAjIrNAnAM lakSaNaM darzayannAha-mAdhuryamityAdi / bahu stokamakAle vA tajjJeyaM viSamAzanam // 508 // * zleSmadUSaNaprabhAvopajanitamAdhuryaM gatamAma, tadeva kaphadUSitaM vA | ajIrNe bhujyate yattu tadadhyazanamucyate // tatkhabhAvakatvamApannaM; kaphakAryANi tu tatra gauravasnehakaNDUprabhR-trayametannihantyAzu bahUnvyAdhIkaroti vA // 509 // tIni ca draSTavyAni / vidagdhasaMjJamiti kiMcidvipakkamamlabhAvaM tatrAjIrNaprasaGgena tasyAjINe bhujyamAnasyAnnasyAtyazanasaMjJa. gatamannaM vidagdhasaMjJaM kathyate / tat kathaMbhUtaM ? kiMcidvipakkam / / atrApi zukatikAmlodvArAdIni pittakAryANi draSTavyAni / / | kasyAnavahatvAttattulyAnAM samazanAdInAmapi lakSaNaM darzaya nAha-hitAhitetyAdi / hitAhitopasaMyuktamiti hitamahitaM AnaddhaviruddhavAtaM viSTabdhaM kathyate / tat kathambhUtaM ? bhRzatodaza |cAnnamaikadhyamupayuktam / yathA-"dhAnyaM navaM purANaM yacchAkaM lam / Anaddho'pravRtto viruddho vizeSeNa ruddho vAto yasmin | | jIrNa ca komalam / aikadhyaM tadviruddhaM syAcchItoSNaM ca khajAtattathA / atrApi vAtakAryANi jambhAGgamardazirorujAdIni draSTa titaH-" iti / anye tu hitamevAhitaM yena saMpadyate tat vyAni / bhRzatodazUlam atyarthatodazalam / udgArazuddhAvityAdi / hitAhitopasaMyuktaM yathA-gokSIraM matsyena sahitamahitaM bhaktakAlA na jAyate notpadyate / hRdrutA hRdayagauravaM bhavati / saMpadyate / viSamAzanaM nirdizannAha-bahityAdi / bahu pracura, yasyAjIrNasya / rasAvazeSeNa kRtvA / saprasekaM lAlAsrAvasahitam / stokamalpam , akAla iti akAlo'prApto'tIto vA kAlastatra etAni sajhepeNAjIrNalakSaNAnyuktAni // 502-503 // | bhuktam / adhyazanaM nirdizannAha-ajIrNe ityAdi / trayANAmapi murchA pralApo vamathuH prasekaH sadanaM bhrmH|| samazanAdInAM phalamAha-trayamityAdi // 508 // 509 // upadravA bhavantyete maraNaM caapyjiirnntH|| 504 // annaM vidagdhaM hi narasya zIghra ajIrNadoSaliGgaM pradarya vyAdhisAmAnyalakSaNabhUtaprabhAvopaja- zItAmbunA vai paripAkameti // nitakAryANi nirdizannAha-mUchetyAdi / mUrchA cetanAcyutiH tajhyasya zaityena nihanti pittapralApaH asaMbaddhabhASaNam / vamathuH chardiH / sadanam aGgaglAniH, mAkladibhAvAca nayatyadhastAt // 510 // 1'tatsvabhAvakatvamAtram' iti pA0 / 1 vyApannatvAt' iti pA0 / Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna punarapi vidagdhAjIrNasya cikitsAmAha-annamityAdi / snehamArdavakRt snigdho balavarNakarastathA // tat zItAmbu, hizabdo yasmAdathai, asya narasya, AzledibhA- rUkSastadviparItaH syAdvizeSAt stambhanaH kharaH 516 vAt pittaM nihanti / kecit 'annaM vidagdhaM hI' ityArabhya 'yA picchilo jIvano balyaH sandhAnaH zleSmalo guruH|| mandabuddhiM viSavannihanti' iti yAvat sakalamapi pAThamanASaM vizado viparIto'smAt kledaacuussnnropnnH||517||. varNayanti; tanna, gayadAsenAGgIkRtatvAt // 510 // dAhapAkakarastIkSNaH srAvaNo, mRduranyathA // vidahyate yasya tu bhuktamAtra sAdopalepabalakaharustarpaNabRMhaNaH // 518 // dAta hutkoSThagalaM ca yasya // laghustadviparItaH syAllekhano ropaNastathA // drAkSAbhayAM mAkSikasaMprayuktAM dazAdyAH karmataHproktAsteSAM karmavizeSaNaiH // 519 // lIvA'bhayAM vA sa sukhaM lameta // 511 // dazaivAnyAn pravakSyAmi dravAdIstAnnibodha me // dravaH prakledanaH, sAndraH sthUlaH syAdvandhakArakaH 520 AmAzayagatAnavidAhasya cikitsAmAha-vidahyate ityA zlakSNaH picchilavajzeyaH, karkazo vizado yathA // di / yasya puruSasya, bhuktamAtre sati AmAzayo vidayate vize. sukhAnubandhI sUkSmazca sugandho rocano mRduH||521|| SeNa dAhavAn bhavati / hRt hRdayaM kamalamukulAkAramadhomukhaM, durgandho vipriito'smaaddhRllaasaarucikaarkH|| koSThamudaram / drAkSAyuktAmabhayAM lITeti saMbandhaH, ayameko yogaH; mAkSikasaMprayuktAM lIr3hA'bhayAM veti dvitIyo yogaH / saro'nulomanaH prokto, mando yAtrAkaraH smRtaH522 anye tu 'bhuktamAnaM' iti paThanti, bhuktamAtrameva prApyAmAzayo vyavAyI cAkhilaM dehaM vyApya pAkAya kalpate // vidahyata ityarthaH // 511 // vikAnI vikasannevaM dhAtubandhAna vimokSayet 523 AzukArI tathA''zutvAddhAvatyambhasi tailavat // bhavedajIrNa prati yasya zaGkA sUkSmastu saukSmyAt sUkSmeSusrotaHsvanusaraH smRtH|| snigdhasya jntorblino'nkaale|| guNA viMzatirityevaM ythaavtprikiirtitaaH|| .. prAtaH sazuNThImabhayAmazaGko pUrva hi saMpAditaM tadasya zailena nihanti pitta' iti, tatra bhuJjIta saMprAzya hitaM hitArthI // 512 // na jJAyante ke punaste zItAdaya iti tAn nirdizan lakSaNarasAvazeSAjIrNaviSayaM saMzamanamAha-bhavedityAdi / prAta- | mAha-ata ityAdi / atha zItaguNaH kathaM jJAyata ityAhayasyAjIrNazaGkA bhavati sa puruSaH zuNThImabhayAsametAmanakAle | hAdana ityAdi / hAdanaH sukhakArItyarthaH; tRTsvedamUchodAhaji. saMprAzya bhakSayitvA, azaGko niHzaGkaH san , hitamannaM bhuJjIta dityarthaH / pAcano vraNAdInAm / snehetyAdi snigdho guNaH snehaa||512|| dikAraNa ityarthaH / rUkSo. guNastadviparIto raukSyakAThinyakara : khalpaM yadA doSavibaddhamAmaM ityarthaH / vizeSAt vizeSataH / stambhanaH atIsArAdInAm / kharaH karkazaH / picchilo gunnH| jIvanaH prANadhAraNaH / sandhAno lInaM na tejaHpathamAvRNoti // bhamasya / vizado guNaH / viparIto'smAditi asandhAno'jIvanobhavatyajIrNe'pi tadA bubhukSA : 'zleSI ca / kledAcUSaNa ArdIbhAvavinAzakara ityarthaH / dAhetyAdi yA mandabuddhi viSavanihanti // 513 // anyatheti adAhapAkakaro'srAvaNa ityarthaH / sAdetyAdi sAdo'ajIrNe'pi bubhukSA darzayannAha-khalpamityAdi / khalpa jaglAniH, upalepo malavRddhiH, balaM zleSmA / gururguNaH / tarpaNaH mityAmavizeSaNam , anye tu khalpamapi tejaHpathamAvaNotIti tRptijanakaH / bRMhaNo dehavRddhikaraH / laghurityAdi / laghustadviparIta tejaHpathasyedaM vizeSaNamAhuH / lInaM tadgatena vAyunaikapAdhai lIna- iti asAdAnupalapAdikRt kaphaharazcatyarthaH / lekhanaH pattalIkamityAmavizeSaNam / tejaHpathaM jaTharAnalamArgam / yA bubhukSA manda raNaH / dazAdyA iti dazasaMkhyopetA AdyAH zItAdayo guNAH / buddhiM prANinaM viSavannihantIti sNbndhH| atra kecit paThanti- kamataH prAktAH kamAbhaH saha prAktA ityathaH / teSAmiti teSA "annena kukSedvAvaMzI pAnena ca purayet / AzrayaM pavanA- madhye, karmavizeSaNaH kRlA / dravo guNaH / prakledana ArdrabhAvakaraH / dInAM caturthamavazeSayet" iti / sarvanibandhakArairapaThitavAnna sAndro guNaH / bandhakAraka upacayakAraka ityarthaH / 'dravaH prakledano paThanIyam // 513 // vyApI zuSkaH syAdvandhakArakaH' iti kecit paThanti / zuSko guNaH bandhakArakaH zuSkasya zoSaNavenAvayavApRthakvamityarthaH / ata UrdhvaM pravakSyAmi guNAnAM karmavistaram // zlakSNa ityAdi / zlakSNo guNaH picchilavajjJeyaH / jIvanaH karmabhistvanumIyante nAnAdravyAzrayA guNAH // 514 // zleSmasandhAnakRdityarthaH / karkazo guNaH / vizado yatheti hAdanaH stambhanaH zIto mUrchAtRTkhedadAhajit // ajIvano'zleSI ca, tathA'sandhAnakAryakRccha / sukhAnuvandhI uSNastadviparItaH syAtpAcanazca vishesstH||515|| | sukhotpAdaka ityarthaH / sUkSmo'vagAhakaH / sugandho guNaH / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] suzrutasaMhitA / 253 hallAsArucikAraka iti punararucigrahaNaM dvividhAruciprApaNArtha, daya ucyante / tena pArthivAH pArthivAnabhivardhayanti, evaM zeSetenAhAra na kAsati kriyamANAcca virasIbhavati; hRlAsaH thUka- dhvapi / anye tu guNAniti gandhAdIn , khAniti paJca guNino raNaM, chardirityanye / saro guNaH / anulomano vaatmlprvrtnH| dravyANi pArthivAdIni; etena gandhAdInAtmanazca pArthivAdIni mando guNaH / yAtrAkara iti zarIrasthAyitvAdehasya yAtrA vartanaM | dravyANyabhivardhayedityarthaH // 526 // karoti / vyavAyI guNaH / akhilamityAdi apakka evAkhilaM dehaM | | avidagdhaH kapha, pittaM vidagdhaH, pavanaM punaH // vyApnoti pazcAnmadyaviSavat pAkaM yAti; anye 'bhAvAya kalpate' iti paThanti, tatrApi sthitaye kalpate nordhvamadho vA pravartata samyagvipakko niHsAra aahaarHpribRNhyet||527|| iti sa evArthaH; apare tu punarbhAvazabdamabhiprAyArthamicchanti, doSANAmAhArAvasthApAkAt prakopavardhanalakSaNaM pratipAdayatatra niyatadravaprabhAveNAtmazaktyanurUpaM tattadravyaM madyaviSavadvizi- nAha-avidagdha ityAdi / avidagdho madhurAhAraH, karpha paribRMhaTAbhiprAyAya kalpata ityarthaH / vyavAyinaH sakAzAdvikAsidravyasya yet atizayena vardhayedityarthaH / pittaM vidagdho'mlIbhUta AhAraH kiMcidbhedaM darzayannAha-vikAsItyAdi / vikAsI guNaH / vikasan paribRMhayet / pavanaM punaH samyagvipakka AhAraH, niHsAro nirgaprasarpan / evamiti apakka eva sakalaM deha vyApya / dhAtubandhAn tasAraH, raukSyeNa paribRMhayedityarthaH // 527 // vimokSayet dhAtuzaithilyaM karotItyarthaH / anye tu 'saravizeSo vyavAyI, tIkSNavizeSo vikAsi' iti bruvate, tannecchati viNmUtramAhAramalaH sAraH prAgIrito rsH|| gayI / AzukArI guNaH, AzukhAt / sUkSmo guNaH, atra evaM doSANAmavasthApAkAdvadhenaM pratipAdya paryantapAkAdviNmUsthUlaguNamapi kecit paThanti, sa ca pATho'bhAvAnna likhitH| trayormalayo rasasya dhAtukhabhAvasya cotpattiM darzayannAha-viNmUguNA iti nanvatra sthUlaguNena saha trayoviMzatirguNA bhavanti, tramityAdi / prAgIritaH pUrva kathitaH zoNitavarNanIye ||kthN viMzatiH kathyante ? ucyate, kecidatra saMkhyAbhaGga- satu vyAnena vikSiptaH sarvAn dhAtUna pratarpayet 528 bhayAdyavAyivikAsyAzukAriNAmapAThameva manyante; anye punarAhuH-adhikAyAmapi guNaviMzatAvaktAyAM guNA viMzatiruktAH tasmAdeva rasAdanyeSAmapi dhAtUnAmutpattiM darzayannAha-sa na cAtra niyamo viMzatireveti: vyavAyivikAsyAzukAriNAM tu | khatyAda / sa rsH| vyAnana khityAdi / sa rasaH / vyAnena vAtavizeSeNa / vikSiptaH preritH| khatantre paratatre ca darzanAt pATho nyAyya eva; apre| | pratarpayet atizayena vardhayet / vyAnasya sarvAGgavyApilena doSapunaH prAgeva 'dazaivAnyAn' ityasya sthAne 'daza cAnyAn' | dhAtumalavyApikhAt; sa ca kulyAkedAranyAyena sarvAn dhAtUna zata cakAra paThantiH tena vyavAyivikAsyAzakAriNo'pi samaccI. pratapeyAMta // 528 // yante // 514-524 // kaphaH pittaM malaH kheSu svedaH syAnnakharoma ca // saMpravakSyAmyatazcordhvamAhAragatinizcayam // 525 // netraviT tvakSu ca neho dhAtUnAM kramazo malAH 529 saMpravakSyAmItyAdi / AhArasya gatinizcayo yadyadAtmakamanna- teSAmeva doSamalAnAM yato yato yasyotpattistAM darzayannAha mabhyavahRtaM pakkaM yahavyaguNaM yAti gatamapi yadyat puSNAti tasya -kapha ityAdi / tatrAhArasya malau viNmatre prAgukta / kapho nirNaya ityrthH|| 525 // rasasya malaH / pittaM raktasya / malaH kheSviti kheSu karNazrotramu khAdiSu srotaHsu mAMsasya / khedaH prakhedaH, sa medaso malaH / paJcabhUtAtmake dehe sAhAraH paanycbhautikH|| nakharoma punarasto malaH / netravid khakSu ca sneha iti netraviT vipakaH paJcadhA samyagguNAn svAnabhivardhayet 526 akSipurISaM, bakSu ca snehasvacA ca yaH snehaH sa majjJo malaH / tamevAhAraguNaM nirdizannAha pazcetyAdi / paJcabhUtAtmake iti dhAtUnAmityAdi rasAdimajAntAnAM yathAkramaM malA ityarthaH / pRthivyAdipaJcabhUtahetuke / AhAraH pAcabhautika iti AhA- zukra punaramalaM sahasradhA dhmAtAkSayasuvarNavaditi; AkRSTANDakoro'pi paJcamahAbhUtakhabhAvaH / vipakkaH paJcadhA samyagiti paJca- Sasya puMsaH zmazrupAtAt zmazru eva zukramala ityeke, tannecchati bhimahAbhUtAgnibhiH / guNAniti guNazabdenAtra guNinaH prthivyaa-gyaa| 529 // divA vibuddhe hRdaye jAgrataH puNDarIkavat // 1 'ye tvatra sAndrAdanantaraM sakSNakarkazayoH pAThAtsUkSmAntA annamakrinnadhAtavAdajIrNe'pi hitaM nishi||530|| vAdayo dvAdazeva bhavanti na veva dazetyevaM vipratipadyante tAn iti saMmIlite rAtrau prasuptasya vishesstH|| punaH kaTAkSayannAha-4kSNa iti / ayamabhisandhiH-saMkhyeyaM karmavizeSamAzrityopadizyate, maNakarkazau tu picchilavizadasAmyA | klinnavinastadhAtutvAdajINe na hitaM divA // 531 // yuktaguNau, nAto dvAdazatvApattirgandhamAtreNApyupalabhyata iti' iti nanu, yadannamajIrNe bhujyate tadadhyazanamucyate, prAtarbhukta haaraanncndrH| | yadinAnte bhujyate tat kathamadhyazanaM na bhavatItyAha-dive. Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ sUtrasthAna wwimwwwin tyAdi / divA divase / puNDarIkavat padmavat / vibuddhe vikasite sa bhUmipAlAya vidhAtumauSadhaM hRdaye / jAgrataH puruSasya / aklinadhAtukhAt anAdhAtulAt / mahAtmanAM cAhati suuristtmH|| 532 // ajIrNe'pyannaM hitamiti saMbandhaH / yathA-ajAte payasitibhagavatAzrIdhanvantariNopadiSTAyAM tacchiSyeNa anyadAhRtaM payaH / divA vibuddhe hRdaye ityukte'pi yajjAprata maharSiNA suzrutena viracitAyAM suzrutasaMhitAyAM iti kRtaM tadetadadhikaM bodhayati-ajANato'pi khabhAvAdeva sUtrasthAne ssttctvaariNshttmo'dhyaayH| vibuddhaM hRdayaM bhavati / sAyaM bhuke'jIrNe prAtarbhojanaM na uktasUtrapAThAnuzaMsAM darzayannAha-imamityAdi / imaM vidhi hitamityarthamAha-hRdItyAdi / rAtrI hRdi hRdaye saMmIlite sUtrasthAnoditamAhAravidhi vA; yaH paThet prayatnata iti saMbandhaH / sakucite, prasuptasya vizeSataH saMmIlita iti saMbandhaH / klima anumataM mhaamunerdhnvntreH| kimbhUtasya mahAmuneH ? nRparSimukhyasya vinastadhAtukhAt AzithiladhAtukhAt / ajIrNe 'sAyaM bhukta' | rAjarSipradhAnasya / sa sUrisattamaH pnndditprdhaanH| vidhAtuM kartum / iti zeSaH / na hitaM diveti divA manaM hitaM na bhavatI. mahAtmanAM rAjasadRzAnAm / arhati yogyo bhavati // 532 // tyarthaH // 530 // 531 // iti zrIDalhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM imaM vidhiM yo'numataM mahAmune samastanibandhArthajJApikAyAM suzrutaTIkAyAM nRparSimukhyasya paTheddhi ytntH|| ssttclaariNsho'dhyaayH||46|| samAptaM cedaM sUtrasthAnam / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyayA nyAyacandrikAbhidhayA paJjikayA ca sahitA sushrutsNhitaa| atha nidAnasthAnam / prthmo'dhyaayH| vaNajvarAdayo jAyante; vAtasya punadravye nirapekSA vAtarakkA kSepakAdayo'(nati)bhinnarUpA nAnAtmajAH, vAtaikakRtatvAta athAto vAtavyAdhinidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| ya ihaivopadekSyante; anye punarasya sAmAnyajA vaNajvarAyathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // / dayaH, savai revArabdhatvAditi / bhavati cAtra-"vyako'nyo. ni0saM0-hetuliGgoSadhajJAnabIjabhUtena sUtrasthAnena saMkSepo- rasarUpAdirvAtavyAdhau na dRzyate / tena nAnAtmajA eva hiSTasya hetuliGgauSadhasya vivaraNe sarvANyeva sthAnAni prastutAni, kAzcinmArutajA rujH||" iti / athAto vAtavyAdhiteSa ca prastateSa khAdhikAriNAM zalyatantravyAdhInAM hetulakSaNa- nidAnamiti yadyapi prathamameva sUtramasti tathA'pi 'prAbravIpratipAdakatayA nidAnasthAnasyArambhaH, tatrApi doSANAM vAtasya giSajAMvaraH' ityanantarameva draSTavyam, anupAsitAprArthita. pradhAnakhAttadyAdhInAM hetulakSaNAbhyAM prAk pratipAdanaM yujyata guroH ziSyANAM vyAkhyAne'nadhikArAt / vAtIti vAtaH ityAha-athAta ityAdi / vAtavyAdherAkSepakAdernidAnaM hetulakSaNa- sadAgatiH, tasya vyAdhayaH vividhaM duHkhamAdadhatIti vyAdhayaH, nirdezaH / athAto vAtavyAdhinidAnamityAdi yadyapi prathamameva te punarAkSepakAdayaH, teSAM nidAnaM hetulakSaNanirdezaH / sUtramasti tathA'pi 'prAbravIdbhiSajAMvaraH' ityantaraM draSTavyam, anu- yadAha "hetulakSaNa nirdezAnidAnAnIti SoDaza" (sU. a. pAsitAprArthitaguroH ziSyANAM vyaakhyaane'ndhikaaraat||1||2||3); kaarkjnyaapknirdeshaadityrthH| tatra hinvanti utpattI nyA0ca0-hetuliGgauSadhajJAnabIjabhUtaM saMkSiptArthasUtraNaM udganti gacchantIti hetavaH kArakahetavaH / sthAnasaMzrayANAM sUtrasthAnam / tenaiva saMkSepeNoddiSTasya hetuliGgoSadhajJAnasya hetavo vyAdhihetavaH / tatra doSasaMcayasya RtucaryAbhihitaH vivaraNe sarveSveva sthAneSu pUrva nidAnameva prastUyate; atra hi zItoSNavarSAdibhiH kAlAnuvartibhiH somasUryAnilakRtairoSasvAdhikAriNAM zalyatantravyAdhInAM sAmAnya vizeSarUpeNa hetu dhiSvAhitaH sneharUkSaguNo hetuH,prakopasya punarbalavadvigrahakolakSaNanirdeza iti / bhavati cAtra-"sarvasthAnaprapaJcAnAM sUtra. dhadivAsvamAdayaH / prasarahetavastu bhinnA na santi, prasarastha mevArthasUtraNam / sarvazAkhAprabandhAnAM mUlaM skandhastaroriva // prakopavizeSatvAdeva / vyAdhihetavastu viruddhAzanaM kuSThasya, sthitaH sthAneSu zeSeSu svasthAnArthazca kevalaH / prasavAnAmivai viSamAzanaM yakSmaNaH, atyazanamajIrNasya, mRdakSaNaM pANDu rogasya / ubhayahetavastu 'hastyazvoSTrairgacchatazcAbhatazca' ityAdi, teSAmupazAkhAsu zAkhinaH" iti / nanu cikitsAyA vidheya tathAca 'stanyAvataraNAcaiva jvaro doSaiH prakupyati (u.taM. tvena prAdhAnyAt sUtrasthAnAnantaraM tannirdezasthAnameva yujyte| naitadasti, cikitsA kArakajJApakahetubhiH sarvabhAvena jJAtasya a. 39) iti vacanAddoSarogobhayahetavaH / anye tvanyathA vyadherupapannA nAnyatheti kArakajJApakahetunirdezArtha nidAna dvividhaM hetumicchanti-viprakRSTaM, sanikRSTaM ceti / tatra sthAnameva kRtam / tatrApi sarvazalyatantravyAdhInAM hetuliGga viprakRSTA anantaroktA doSarogobhayahetavaH sanikRSTAH nirdeze prastute prathamaM vAtavyAdhihetuliGganirdezaH, pittakaphayo. punaH karmendriyArthakAlairviSamA vAtAdayaH / karmAdInAM tu stabyAdhInAM ca zeSANAM vAtasyaiva samIraNatvena hetubhUtatvAt / vaiSamyaM trividhena mithyAhInAtiyogena, karmAdisamyagyogena sarvahetUnAM ca prAgbhAvAdvAtavyAdhinidAnameva prathamam / yadyevaM punarekena doSasAmyaM, tadekameva svAsthyakAraNam / karmAdipittakaphavyAdhinidAnamapi nirdeSTavyaM naitadasti, pittakaphayohi | mithyAdiyoge'gyasati sAmyIbhAve doSakopaH / karma rUparasagandhAdiyogAdasAdidUSyadravyasaMyogavizeSeNa samudA- | punaH kAyavAlAnobhedena vividham / rasarUpagandhasparza yibhyo'nyaH samudAya ityatazcUrNaharidrAsaMyogavadatyantavisa | zabdAH punrindriyaarthaaH| kAlaH punaH Sar3atuko varSasaMjJaH / dRzA evAvyaktarUparasagandhAdisamanvitAH pRthaka sAmAnyajA tasya zItoSNavaHguNena mithyAdiyogAH / sa eva hetaH 1 'pRthakAmAnaH' iti madhukoSe paatthH| 'dUSyanirapekSAH' iti madhukoSe pAThaH / Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 nibandhasaMgahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna punaH prathamAdhyAye vihArAhArapArthivakAlabhedena catuSprakAro tathA'nyadavAraNIye nirdissttmupdrvkRtmev| tathaivAparamanimitta darzitaH / tasyaiva punarvihArAhArau vraNaprazne doSaprakopa- zarIramanasoH prakRtervikRtilakSaNamariSTAkhyaM kriyApathAtiva. gaNeSu hi mizrIkRtya vinirdiSTau / kAlastu "sa zItA- ttadoSANAM kAryabhUtamasAdhyavyAdhiliGgam / bhavati cAtraapravAteSu" (sU. a. 21) ityAdibhiH pRthakkRtaH / "asAdhyaM dvividhaM yApyamapi yaccAnupakramam / tasyApi gandhAdivizeSa indriyArthastu puSpAdisaMbhavo doSANAM trividhaM liGgaM nidAnAriSTavAraNaiH" iti / nidAnamiti vyAdhInAM ca hetutvena doSaprakopagaNe na paThitaH; doSa-nipUrvAdizeluMDantAt pRSodarAditvena siddhiH / vAtavyAdhiprakopagaNeSu kevalaM doSaprakopahetaghaH pavyante, na punarubhaya- nidAnaM yasmin yasya vA vidyate iti matvarthe samutpannasya hetava iti / bhavanti cAtra-"viSamA viSamaireva doSA kasya 'adhyAyAnuvAkayo k' (5 / 2 / 60) iti luk rogasya hetavaH / karmendriyArthakAlaiH syuste svAsthAya samAH // 1 // 2 // samaiH // samayogAt samAH svAsthye, mithyAhInAtiyo- dhanvantari dharmabhatAM variSmamatoddhavamA gataH / doSAH syurviSamA roge tatra sAmyaM sukhAvaham // caraNAvupasaMgRhya suzrutaH paripRcchati // 3 // kAyavAGAnasAM bhedAdvihArastrividho mataH / rasAdayastu | vAyoH prakRtibhUtasya vyApannasya ca kopnaiH|| paJcArthAH, kAlaH SaDtukaH smRtaH // prakope prazame pUrva vihA sthAnaM karma ca rogAMzca vada me vadatAM vr!||4|| rAhArapArthivAH / kAlazcaiSu caturthokto heturatra punnidhaa|| kriyAhArazca vargeSu doSANAM kopahetuSu / " iti / anye ni0saM0-kaH punarevaM pratijJAtavAniti tameva prakAreNa punazcaturvidhaM hetumicchanti tatra saMnikRSTaviprakRSTau dvI, adhaH darzayatrAha-dhanvantarimityAdi / dharmabhRtAM dhArmikANAM, variSTha maprAgutpattI ca dve iti / tatrAdharmastretAyugAdau pravRttaH, zreSTham / amRtena saha udbhava utpattiryasya tam / caraNAvupaprAgutpattistu dakSApamAnasaMbhUtarudrakopAt saMtApo (saMbhavo) saMgRhyeti pAdapatanaM kRletyarthaH / kiM paripRcchatItyAha-bAyojvarAdInAmiti / lakSyate aneneti lakSaNaM jJApakaM liGgam / rityAdi / prakRtibhUtasya khabhAvAvasthitasya |vyaapnnsy vikRtasya / tadapi dvividhaM-doSANAM vyAdhInAM ca / tatra saMcayaprakopa- kopanaiH dravyaguNakarmabhirvAyusamAnaiH / sthAnaM zrogigudAdi, taba prasarANAM liGgaM doSaliGgam / tatra saMcayasya tAvadoSANAM prakRtibhUtasya vAyoH; vikRtasya tu sarvazarIram / karma sAmAnya liGga-saMcitAnAM khalu doSANAM stabdhapUrNakoSThatAdayo vAtA- | viziSTaM ca; sAmAnyam 'indriyArthopasaMprAptiM' ityAdi. viziSTaM dInAM; prakupitAnAM tu koSThatodAdayaH, prasUtAnAM vimArgaga- 'sa prANo nAma dehadhRk' ityAdi / rogAMzceti hikkAvAsAdikAn / manAdayaH / sthAnasaMzrayAdiliGgaM tu dvividhaM-pUrvarUpa, rUpaM | yadAha-"prAyazaH kurute duSTo hikAzvAsAdikAn gadAn" iti / ceti / sthAnasaMzraye saMprAdhyAkhye pUrvarUpaM, vyaktyA tu rUpaM, cakArAnnAma ca / vadatAM vara vyAkhyAtRRNAM madhye zreSTha! / tabyaktasya vyAdherliGgam / tadapi dvividhaM-sAmAnyaM, viziSTa | 'kopanaiH' ityatra 'bhUpate' iti kecit paThanti; 'vada meM' ityatra ca ca / tatra sAmAnyaM "vAyuH pravRddho vRddhena raktenAvA- 'vadakha' iti paThanti; tatra bhUpate iti dhanvantarisaMbodhanaM vadakha ritaH pathi / kruddhaH saMdaSayedvaktaM tajjJeyaM vAtazoNitam" | vadeti caika evArthaH / me mama / karmaprahaNaM kecitrAdhIyate; (ca. ci. a. 29.) iti / tathA vRNotIti vraNaH, vikR- tanmate, 'sthAnaM rogavibhAgaM ca' iti pAThaH // 3 // 4 // tasaMtApo jvarasya liGgam , atisaraNamatisArasya / viziSTaM nyA0ca0-kaH punarevamuktavAn 'vAtavyAdhinidAnaM punareSAmeva vAtAdibhedena lakSaNam / 'trividhaM liGgam' vyAkhyAsyAmaH' iti, tameva prakaraNa darzayannAha-dhanvantari ityanye / tatra pUrvoditaM doSavyAdhiliGgadvayaM, tRtIyaM pUrva-dharmabhRtAmityAdi / dharmabhRtAMvariSThamiti sthitau dhArmikatA / rUpamiti / tat punardoSavyAdhiliGgAbhyAmanyadeva / tat amRtodbhavamiti utpattau vizuddhatA / caraNAvupasaMgRkheti saMmUJchitadoSadRSyavyApAreNa vyAdhijananasamarthasya kAryali- gurupUjApratipAdanam / prakRtibhUtasyeti bhUtazabdo'yamupa miti / bhavatazcAtra-"kiJciddoSacayAdInAM liGgaM vyAdhe- mAthe, 'kASThIbhUto mRtopamaH' (ca. sU. a. 24) iti / stathA'param / tena liGgaM dvidhaivoktaM doSarogasamAzrayam / etenAdvikArtavadoSAvaiSamyasadbhAvamaparihArArtha darzayati / tatastRtIyamapyAhuH pUrvarUpaM taducyate / tatta jhekIbhavaddo- kecit 'vipannasya ca kopanaiH' iti paThanti / amye SaSyarAgikRtaM smRtam-" iti / anye punaranyathA | svapaThitvA byApannatAyA anyathA'nupapattyaiva kopanairityasya dvividhaM liGgamAhuH; tadyathA-sAdhyarogasyaikam , aparaM puna- sAmarthya lambhayanti / sthAnaM zroNigudAdiH etaddhi prakRtirasAdhyasya / tatrAsAdhyarogalijhamapi trividham / tadyathA- bhUtasyaiva na punarvikRtasya, vikRtAnAM hi doSANAM sarva. rogANAM sthairyamahatvadhAsvanukramairekam / taduktaM-"sa sthiratvA- zarIra eva vikRtikAryadarzanAt sarvazarIre evAvasthAna. mahatvAca dhAtvanukramaNena ca / nihantyauSadhavIryANi mantrAn | manumantavyam / karma sAmAnyaM viziSTaM ca / tatra sAmAnya duSTagraho yathA-" (sU. a. 23) iti / tadihaivoktam- 'indriyArthopasaMprAptiM' ityAdi, viziSTaM 'sa prANo nAma deha"bhAjAnu sphuTitaM yA prabhitra prasrutaM ca yat"-ityAdi / k' iti pratisthAnasthitamAhatAnAM kriyA / rogAMti Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / 257 - sthAnoditahikkAvAsAdikAm / yadAha-"kurute cApi hikA- sparzaH, karkoTakaphalavat / tiryaggaH tiryaggAmI / dviguNaH zabdazvAsAdikAn gadAn" iti / gadAn vikArAn sthAnAzra- sparzaguNaH / rajobahula iti triguNatve'pyutkarSavizeSAdrajaHprabalayA / nAma ca badaskheti bhASaNe'rthe Atmanepadam / 'vada tvamasya / acintyavIryo'cintyazaktiH, sA cAsya zaktiH zarIrame' iti kecit paThanti / karmagrahaNaM kecinnAdhIyate / tanmate doSamUtrapurISAdivibhAgo'vayavAdisaMsthAnakA(ka)raNaM doSadhAtuprakRtivyApatteH prAkRtavaikRtakarmAnumIyate / tadasUtritamapi malasaMvahanAdizca, zarIrAdahistu saMcarato dharaNIdhAraNAdiH / karma, prAkRtaM vaikRtaM cAnyathAnupapattyA labhyate / vyApanatvaM tu doSANAM netA doSadhAtumalAnAM preraka ityarthaH, anye tu vAyorapi vAyovRddhikSayAbhyAmeva / nanu kathaM vAyorasaMhatatvAdana- vAyureva neteti bahuvacanaM samarthayanti / rogasamUharADiti rogavasthitasvAca calasya samAsamaidravyaguNakarmabhivRddhikSayau ? samUhe rogahetuvRnde pittakapharaktAdau rAjate zobhate iti roganaitadasti, na nilamauSadhadravyANi samesya vardhanAni vardhayanti samUharATa ; na tu rATzabdo rAjaparyAyaH, 'sa rogAnIkarAT smRta' kSapaNAni kSapayanti; kiM tarhi samIraNasamAmi samaguNabhUyi- ityapretanena saha virodhApatteH / AzukArI zIghramatyayakAritvAt / SThAni vA dravyaguNakarmANi saMyogametya zarIrasya zuSirakarANi | muhurmuhuH prakRtibhUto'pi caratIti muhuzvArI / pakvAdhAnagudAlaya sAvakAze ca zarIreM vAyuravakAzaM labhamAnaH svayamevApyAyate; iti pakAzayagudau sthAnamasyetyarthaH ||5-8||yaani vAtaguNaviparItAni viparItaguNabhUyiSThAni vA tAni zuSiratvAkarANi nirantare ca zarIre vAyuravakAzamalabhamAnaH nyA0 ca0-ata evAyaM svayaMbhUH / saMpadAditvAd bhAve vip / svayamAtmanA, bhU sattAyAm / so'yaM vAyurityabhisvayameva prazAntimApadyate / bhavati cAtra-"svaguNAn svagugaidravyailabdhvA ruDAzrayo'nilaH / svayaM kopazamau dehe zabditaH kIrtitaH / sa eva bhagavAn samastaizvaryaguNayuktaH / ata evAsya svayamAvirbhAvo mahattvAyogAt, svayameva tiroyAtyaprApte'pi bheSaje-" iti // 3 // 4 // bhAvo'NutvAyogAt / kutaH punarayaM labdhasattAka ityAhatasya tadvacanaM zrutvA prAtrevIMdbhiSajAM vrH|| nityabhAvena svAtaLyAt ; nityasya hi lakSaNaM-'sadakAraNasvayaMbhUreSa bhagavAn vAyurityabhizabditaH // 5 // vatvaM'; sannayaM vAyuH, pratyakSasparzopalabhyatvAt / vyaktaH svAtanyAnnityabhAvAcca sarvagatvAttathaiva ca // kampAdikarmavattvAt / kAraNAnupalabdhernityaH / nityazca svatamro sarveSAmeva sarvAtmA srvloknmskRtH||6|| bhavati, kAraNAnapekSatvAt; yo hi kAraNamapekSate sa sthityutpattivinAzeSu bhUtAnAmeSa kAraNam // sApekSatvAdasvatantraH, nAyaM tathA, tasmAdayaM svatantraH / svayaMavyakto vyaktakarmA ca rUkSeH zIto lghuHkhrH||7|| bhUtve tRtIyamapi hetuM darzayannAha-sarvagatvAditi / yaH sarva. tiryaggo dviguNazcaiva rajobahula eva ca // gataH sa svayaMbhUH, AkAzavat / cakArAt sUkSmatvamapi paraacintyavIryo doSANAM netA rogasamUharAT // 8 // mANoriva svayaMbhUtve hetuH / kathaM punasya sarvagatvaM ? yAvatA AzukArI muhuzcArI pkkaadhaangudaalyH|| pArthivadravyamUrtiSu vAyu stItyAha-sarveSAmeva sarvAtmeti / ni0 saM0-tasyetyAdi / tasya suzrutasya / tat pUrvoktam / sarveSAmeveti sthAvarANAM jaGgamAnAM vA; athavA kAraNAtmanAM bhiSajAM varodhanvantariH / 'bhiSajAM guruH' iti kecit ptthnti| vA sarvarUpANAm / yadAha caraka:-"vizvarUpaH" (ca.sU. prAbravIt jagAda / eSa vAyuriti sNbndhH| bhagavAn samastaizvaryaguNa- | a. 12) iti / etena pArthivAdInAmAtmavAyureva svbhaavH| yuktaH,aNimAdiguNayukta ityrthH| abhizabditaH kiirtitH| khayaM- | ata eva nAma sarva dravyaM pAcabhautikamiti, vAyuguNakarmaNAM . bhUle hetutritayamAha-khAtacyAdityAdi / khAtacyAditi khakarma- sarvatra vidyamAnatvAt / yadyevamevaMbhUtasya vAyoH kathaM vihA.. viSaye nAnyena preryata ityarthaH; nityabhAvAt nityasya hi kAraNara- rAhAraphalAdibhiraizvaryahAniH? naitadasti, vAyoraizvaryasya hitatvena svatantralaM, tatazca khayaMbhUtvamityarthaH; sarvagatvAceti yo daivAnugamena kAlavihArAhArAdibhirupAdhibhirnirupAdheraneriva hi sarvagataH sa khayambhUH, AkAzavat / cakArAt sUkSmatvamapi | hAsAdayo vishessaaH| tatrAgnerupAdhayaH "audayoM bhagavAnagniH" paramANoriva svayaMbhUtve hetuH samuccIyate / kathaM punarasya sarvagatvaM (sU. a. 35) ityAdi / atra yathA daivabalena nirupAdhera. yAvatA pArthivadravyamUrtiSu vAyu stItyAha-sarveSAmityAdi / pyanalasya vihArAdyAbhirupAdhibhirvaiSamyAdayo vizeSAH, tathA sarveSAM sthAvarajaGgamAnAM, sarvAtmA kAraNa kAryAtmakatvena sarva- vAyorapi nirupAdherAhArAdibhirupAdhibhiH kSayAdayo vizeSA kharUpaH, 'sarvaprayojanahetuH' iti kecit / sarvalokanamaskRta bhavanti / bhavati cAtra-"svatantrasyApi nityasya sarvagasya iti kuta ityAha-sthityutpattivinAzeSvityAdi / sthitiH svayaMbhuvaH / dRSTA daivAnugAH sarvavizeSAstu nabhasvataH-" jIvanam / avyakto'dRzyamUrtiH / vyaktakarmA prakaTakriyaH / zIta | iti / sarvabhUtairnamaskRta iti pratyakSaphaladevatArUpatvAt / iti asaMyuktasya vAyoguNo'yaM, saMyuktastUSNo'pi / kharaH khara- kuto bhUtAnAM namaskRta ityAha-sthityutpattivinAzeSu bhUtA nAmeSa kaarnnmityaadi| utpattau kAraNaM rajobahulatvAt / 1 'jagAda bhagavAnRSiH' iti tADapatrapustake paatthH| 2 'zIto rUkSo laghuzcaraH(la:) iti tADapatrapustake paatthH| 1 'zarIre rasadoSamUtra' iti pA0 / su0 saM0 33 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM atrArthe carakaH-"prabhavazvAvyayazca" (ca. sU. a. 12) labdheH / etena rogiNi rogArambhakasarvakAraNAnAM svasthe ca iti / avyApannatayA svakarmaNi vyApriyamANaH sthitihetuH| doSadhAtumalAnAM netRtvamanilAdhInamityuktam / rogasamUhasvAM kriyAmakurvan vyApannarUpatayA vinAzahetuH / atrArthe rADiti rogasamUhe rAjatIti, tena kAryabhUtavyAdhikaravaM carakaH- "bhUtAnAM bhAvAbhAvakaraH" (ca. sU. a. 12) yuktam / nAyaM rATzabdo rAjaparyAyaH; kiM tarhi rogasamUhe iti / bhUtAnAM prANinAM, mahAbhUtAnAM vA caturNAm / vyakta- rogahetuvRnde pittakapharaktAdau zaktivizeSayogAddIptatAmAsaMyogakriyatvAd bhAvakaraH, pRthakkriyayA vyaktavibhAgakAri- | caSTe / anyathA pareNa saha pUrvasya virodhaH syAt / yaduktaM svAdabhAvakaraH / taduktaM-"sarvA hi ceSTA vAtena sa prANaH 'sa rogAnIkarAT smRtaH' (u. taM. a. 39) iti / kiM ca prANinAM mataH (ca. sU. a. 17) iti / tathA svatantre'pi rUzAdivAtavizeSANAM prakRtibhUtasya kathaM hetutvamiti cet, "paJcadhA ceSTayatyapi" iti / nanu ca bhUtAnAM bhAvAbhAtI kuzUlasya bIjasyAkureSvapi bhaviSNuyogyatayA hetuvyapadezaH / vyaktI, na ca tatra vAyurvyaktaM kAraNamulabhyata ityAha-avyakta kathamanena doSadhAtvantarasrotovicaraNAkSameNa saMcaraNamiiti, vyakto na bhavati / praso na, kriyayA tasya tyAha-AzukArIti / AzukaraNazIlatvameva kathamityAhasaMbandhAt, tatrApi gamakatvAt samAso bhavati, muhuzzArIti / yasmAdayaM muhuzcArI tasmAdAzukArItyarthaH / evaM pAyoniyoja nakA nAmAyaM tvaritagatiH, yat sarvadhAtuSu muhureva saMcarati; ata yathA / tena vyaktasyApi puSpasyotpattAvivAsatvaM pizA evAsya svastha rogiNi ca samAnAM prakupitAnAM ca doSadhAtucAdInAmiva vA saMzayitaM satvaM nirAkRtam / vyaktakarmo malAnAM kriyAkAritvamAzveva niSpannam / kaH punarasyAdhAro spAdanena hi kAladezapuruSeSu viSvabhivyaktiravyaktasyApi yatra muhuzcaratItyAha-pakvAdhAnagudAlaya iti / pakkasyAdhAnavyaktakarmaNaH paramANoriva bhavatyeva / tasyedAnI cikitsopa mAdhAro guda AlayaH sthAnaM yasya / tathA nijamasya tat yoginaH svAbhAvikAn guNAnirdizannAha-rUkSaH zIta sthAnaM, tatraiva sthAne doSAdisaMvahanArtha punaranyatra muhuzcara tIti / etena tatraivAyamavajetavyo bastyAdibhirnAnyatra; anyaityAdi / zItatvamasaMyuktasya / tathA hi carakaH-"rUkSaH prAvajaye'pyasya na mUlocchedaH tena mUlocchedAcchAkhAdInA. zIto laghuH sUkSmazcalo'tha vizadaH kharaH (ca. sU. a. 1)" | miva vAtavikArANAM niyato vinAza iti / bhavati cAtraiti / zAstrAntare'syAnuSNAzItasparzatvamevoktam / tatra "sve sve sthAne'nilAdInAM sarveSAM muulmissyte| jite'tra yadhuSNazItayoyugapatsaMbhavo'nena vacananAcyate, tadayukta; jAyate teSAM kRtsnanAzo yathA ruhAm" ||5-8||shiitossnnyoH sahAvasthAnavirodhAt / zItoSNavarjitasparzatvaM nonayana SNavAjataspazatva | dehe vicaratastasya lakSaNAni nibodha me // 9 // vidhIyateti cet / tadapyasat, tRtIyasya sparzarAzerasaMbhavAt / doSadhAtvagnisamatAM saMprAptiM viSayeSu ca // zItoSNasparzavirodhena sparzamAtraniSedha iti cet, tadapya- kriyANAmAnulomyaM ca karotyakupito'nilaH // 10 // saMgataM, vAyoH sparzaguNasya pratyakSatvAt / tasAdasaMyuktaH (indriyArthIpasaMprApti doSadhAtvagnyavaikRtam / zIta eva; saMyuktaH punaranuSNAzItaH, vAyoryogavAhitvAt / kriyANAmA yogavAhitvAt / kriyANAmAnulomyaM ca kuryaadvaayurduussitH||10||) yadAha carakaH-"yogavAhaH paraM vAyuH saMyogAdubhayArthakRt / ni0saM0-nibodha me iti nibodha jAnIhi, me matsadAhakRttejasA yuktaH zItakRt somasaMzrayAt" (ca. ci. a. kAzAt / dhAtuzabdAnantaramAdizabdo lupto draSTavyaH, tena 3) iti / laghutvaM cAparimeyamapyasya tiryaggamanAdanumI- malopadhAtUnAmapi grahaNam ; athavA dhAtuzabdena malopadhAtava yate, anyathA gurutvAdadho gaccheta / kharaH karkoTaphalavat / ucyante, zarIradhAraNakAraNAt / viSayeSu zabdasparzarUparasagarUkSatvaM vinA'pi kharatvena bhavati, sUkSmamasUNarajasIva / ndheSu / kriyANAM kAyavAGmAnasInAm / AnulomyaM pravartakatvam / tiryaggatvena vAyutvena ca tatrAntaroditaM calatvamapyuktam / gayadAsAcAryastu imaM zlokam 'indriyArthopasaMprApti' ityAdi kRtvA / dviguNa iti zabdasparzaguNaH / rajobahala iti sarvakAryakAra- | paThati, sa ca vistarabhayAnna likhitaH // 9 // 10 // NadravyANAM triguNatve'pyutkarSavizeSAdrajaHprabalatvamasya / aci- nyA0ca0-kiM punarasya pakvAdhAnagudAlayasyAkhiladehavi. mtyavIryaH cintayitumazakyakRtyaH, vIryazabdaH zaktivAcI; caraNalakSaNamityAha-dehe vicaratastasyetyAdi / nibodha me iti sA cAsya zaktiH antaHzarIre carato rasadoSamUtrapurISAdi- me zabdasyAvyayatvAt 'mattaH' ityarthoM draSTavyaH / tatra svasthasyaiva vibhAgo'vayavAdisaMsthAnakaraNaM doSadhAtumalasaMvahanAdi, prathamaM dehavicaraNalakSaNaM darzayannAha-indriyArthopasaMprAptibahiH zarIrebhyastu carato dharaNIdhAraNAdi tathA bhAvAbhAva- | mityAdi / indriyANAM cakSurAdInAmarthAnAM rUpAdInAmupaga. karaNAdi / doSANAM neteti kaphapittayo itve'pi bahuvacanaM | manapUrvikAM prAptiM karoti vAyuradUSitaH, sarvakriyANAsAmarthyAdAyAtaM; tena doSadhAtumalAnAM neteti pratipattavyaH / manilakRtatvAt / bhUtAtmanAM manaHpuraHsaramindriyeNendri'vAyorapi vAyureva neteti bahuvacanamupapannam' ityanye / tanna, yArthAnAM grahaNAt, apagatamanasAM punaragrahaNAt / yadyevaM tasya svayameva gatimattvAt ; malAdinetRtvasya ca pratyakSopa | na syAt tadA sarvendriyANAmeva sakRdarthavAhitvaM syAt / ' labdheH / vAyorgatimattvAvahirapi tasya tRNAdau netRtvopa- 1 gayadAsasaMmato'yaM pAThaH / Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / 259 wwwwwwwwwwwwwwwwAAAAAANT A RA tasmAdindriyANAmarthagrahaNArtha manasa upagame hetutA ca yo vAyurvakrasaMcArI sa prANo nAma dehadhRk // vAtakRtA, sarvakriyANAmanilamUlatvAt / doSadhAtvagnyavaikRtaM so'nnaM pravezayatyantaH prANAMzcApyavalambate // 13 // 'kuryAt' iti zeSaH / avikRtazabdo doSAdibhiH pratyekama- | prAyazaH kurute duSTo hikkAvAsAdikAn gadAn // bhisaMbadhyate / vikAro vaikRtaM, na vaikRtamavaikRtaM, viruddhastA- ni0saM0-vaktrasaMcAritvaM cAsyopalakSaNaM, tena mUrdhAraHdhyAt; athavA alpArthe nam, 'anudarA kanyA' iti yathA / kaNThanAsikA api prANasya sthAnam / antaH abhyantaramannaM tenAhnikatayaivAparihAryoM nityaM doSANAM saMcayAdyanubandho'. pravezayati dehadhAraNAya / prANAMzcApyavalambata iti prANAnanema sUcito bhavati / dhAtuzabdAnantaramAdizabdo madhye myAdIn , avalambate khakriyAsu yojayati / gayadAsAluptanirdiSTo dRSTavyaH, tena malopadhAtUnAmapi grahaNam / athavA cAryastvevaM manyate-prANAnAmagnISomAdInAmavalambanavacanenAdadhatIti dhAtavaH; tena malopadhAtUnAmapi grahaNaM, zarIra dhArabhUtahRdayAvalambanamevocyate, etena prANAdhArahRdayadhAraNena dhAraNakAraNatvAt / kriyANAM kAyavADmAnasInAm , Anulo prANadhAraNamevoktam / ata eva prANAnAmavalambanena maraNamUla. myamanukalpatA; etena "samadoSaH samAgnizca" (sU.a.15) khamucyate / yaduktaM zrutau,-"yathA hi saindhavo'zvaH zaGkamutpATya ityAdizlokasyaivArtho'trApi prakramadarzitaH // 9 // 10 // dhAvati, tadvat prANo ruddhaH sarvAn vAyUnutpATya prayANakAle yathA'gniH paJcadhA bhinno naamsthaankriyaamyaiH|| dhAvati" iti / zvAsAdikAnityAdizabdAt pratizyAyakhara bhinno'nilastasthA hyeko naamsthaankriyaamyaiH||11|| bhedakAsAdayaH // 13 ||ni0sN0-tdevN sarvAnilasya sAmAnyena khAsthyahetutvaM nyA. ca0-prANo nAmeti nAmazabdaH prasiddhau prANa pradarya sthAnopAdhimedena bhinnasya nAmAntaraviziSTasya pratisthAnaM | iti prasiddha iti prasiddhaH / dehagiti / dehadhAraNavizeSaNagarbha hetuM viziSTakhasthakriyA rogAMzca darzayannAha-yathA'gnirityAdi / / darzayannAha-annamityAdi / annaM dehadhAraNAya pravezayati / yathA'gniH pittage eka eva pAcakarajakAlocakabhrAjakasAdhaketi antaH abhyantaram / prANAn agnISomAdIn anilavarjitAn nAnA, sthAnenAmapakvAzayAdinA, kriyayA annapAcanAdikayA, dvAdaza; athavA trayodazaiva, vAto'pi vAtAntaramavalambata AmayenAmlapAkAdinA paJcavidhaH; evamanilo'pyeka eva nAmA eva / nanu ca tatrAntare hi hRdayAzrayaH prANa uktaH "hadi dibhiH paJcavidhaH / anye tu punaratra bAhyAgnergArhapatyAhavanIya prANo gude'pAnaH samAno nAbhimadhyagaH / udAnaH kaNThadakSiNAmyAvasathyasabhyalakSaNAn paJca bhedAnAhuH, tannecchati | dezastho vyAnaH sarvAGgasandhigaH // " iti; tathA ca gydaasaacaaryH||11|| carake'pi-"sthAnaM prANasya kaNThoraH" (ca. ci. a. 28) iti uraHsthAnamasyoktam / ucyate-vaLe saMcaraNamasyoktaM nyA0ca0-tadevaM sarvAnilAnAmeva sAmAnyena svAsthya vakracaratvAdvAyoH; prANAvalambanavacanena tu hRdayAvalambanahetutvaM pradarya, sthAnopAdhibhedena bhinnasya vAyornAmAntaravi-ATI | muktaM, prANAnAM vizeSeNa hRdayamarmasthitatvAt / nipuNo'yamAziSTasya pratisthAnaM viziSTasvasthakriyA rogAMzca darzayannAha / rAgAzca dazayannAha-cAryaH sthASNoH sthAnaM bhavati, na sadAgateranilasya; tathA yathA'gnirityAdi / yathA'gniH pittamekameva nAmAdibhiH paJcadhA cAyamAha-udAno nAma yastUrdhvamupaiti' iti, 'AmabhinnaH, tadyathA-pAcakaraJjakAlocakabhrAjakasAdhakanAmnA pakvAzayacaraH samAnaH' iti; 'pakkAdhAnAlayo'pAnaH' iti, paJcavidhaH, sthAnena AmapakkAzayamadhyAdinA, kriyayA anna AlIyate AzliSyati asinniti AlayaH, zleSaNamAtraM tu pacanAdikayA, AmayenAmlapAkAdinA; evamanilo'pyeka bhani nayA maTeDage yAnaH' iti / eva nAmAdAbhaH paJcavidhaH / anya punaratra bAhyasyAgnagAhapa- amrApi ca prArambhe yat punaruktaM 'sthAnaM karma ca rogAMzca' tyAdipaJcanAmabhedena bhinnatvAt tamapi dRSTAnte darzayanti; iti, tacchiSyavacanasvAdupapalaM, ziSyasya hi sarva vibhAgAjJa. tattu na samyak, tasyAprastutatvAt // 11 // | tvAt / yat punaretaduktaM 'sthAnasthA mArutAH paJca' iti, tatra prANodAnI samAnazca vyAnazcApAna eva ca // sthAnaM sAmyamucyate / taduktaM carake-"kSayaH sthAnaM ca sthAnasthA mArutAH paJca yApayanti zarIriNama // 12 // vRddhizca vividhA gatirucyate / (ca. sU. a. 17) iti. tathA'trApi "sthAnavRddhikSayAstasmAdehinAM dravyahetukAH" ni0 saM0-tatra vAyo mAnyAha-prANodAnAvityAdi / (sU. a. 41) iti / yat punaretadabhihitaM 'pakvAzayasthAnasthAH sthAnazabdenAtra sAmyamucyate / yApayanti dhAra stho'ntrakUja' iti, tadupamayaiva boddhavyam / evamanayA yanti // 12 // dizA'nye'pyevaJjAtIyakA doSAH pratisaMdheyA iti / bhavati nyA0 ca0-tatra prathamaM nAmnaiva bhedaM darzayannAha-prANo- cAtra-"vAyoH sadAgatitvena sthAnaM nAstyeva zAzvatam / dAnAvityAdi / prANodAnAvityAdi nirdezaH // 12 // 1 'yo'nilo vakrasaMcArI' iti paa0| 2 'dehabhAraNAt' 1'pittamekameva' iti paa0| iti paa0| Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM prAyaH zazvaJcaratve'pi sAdhAt sthAnamucyate" iti / vakra- bhAvamAtre hi prathamaM vizeSANAmamahAt / athavA abhivyApya cAritvaM cAsyopalakSaNaM; tena mUrdhAraHkaNThanAsikA api prANa- prakarSeNa rUpAdyarthavizeSopalambhe pravartate, vizeSeNAbhivyAptI sthAnaM; taduktaM carake-"sthAnaM prANasya mUrdhAraHkaNThajihvAsyaH hi vizeSANAmeva grahaNAt / tadevaM vAtaprayatnAdAtmamanaHpu. nAsikAH / SThIvanakSavadgArazvAsAhArAdi karma ca" (ca. rassarANIndriyANi arthopAdAnAyAbhipravartante; vAtaprayatna. ci. a. 28) iti / tatra prANAvalambanenAntaHpravezanakRtena vikRtyA tu nirmanaskatayA na manasA svArthena manaHpurassarAprakRtikRtamevAsya nizvAsAdikarmoktam / prANAnAmagnISo. NAmindriyANAM ca rUpAdisAmAnyavizeSagrahaNaM pravartata iti / mAdInAmAdheyAnAmavalambanavacanena AdhArabhUtahRdayAvala- bhavati cAtra-"pratyeti prAganuginnopAdhivastveva kevambanamevocyate, tatraiva teSAM samastAnAmavasthiteH / taduktaM lam / pazcAdabhyeti tadbhedAn vizeSAnveSaNotsukaH" iti / carake-'SaDaGgamaGgaM vijJAnamindriyANyarthapaJcakam / AtmA sthAnaM punarasthAnuktamapi nAbhyuraHkaNThAni, bhASitagItAdInAM ca saguNazcetazcintyaM ca hRdi saMzritam" (ca. sU. a. 30) nAbhyAdisthAnatraya eva saMbhavAt / tathA hi zabdikAHiti / prANAnAmavalambanena tu maraNamUlatvamucyate / taduktaM "tridhA baddho vRSabhororavIti" (pAtaJjalamahAbhASya a. 1, zrutau-"yathA hi saindhavo'zvaH zaGkamutpATya dhAvati, tadvat pra. A.) iti; tathA hi carake'pi-"udAnasya punaH sthAnaM prANo'nilo ruddhaH prANAnupATya prayANakAle dhAvati" iti / nAbhyuraHkaNTha eva ca / vAkpravRttiH prayatnojauM balavarNAdi karma zvAsAdikAnityAdigrahaNAt pratizyAyAdayaH // 13 // - ca" (ca. ci. a. 28) / kruddhastu UrdhvajatrugatAn gadAn . karoti / te punaH zAlAkyatantroditAzcakSurAdiviSayagatA eva udAno nAma yastUvamupaiti pvnottmH|| 14 // nayanavadanaghrANazravaNaziraHsaMzrayAH / ata eva 'viSayo'bhitena bhASitagItAdivizeSo'bhipravartate // pravartate' ityayameva pATho, na punaH 'bhASitagItAdi vizeSaH' UrdhvajatrugatAn rogAn karoti ca vizeSataH // 15 // iti, anantaroktaviSayaviSayatvAdvizeSeNodAnasya; ata evordhvajatruNyeva vizeSeNa vyAdhikaraNam // 14 // 15 // ni0saM0-udAjasya prakRtibhUtasya nAmAdi vyApannasya ca AmapakvAzayacaraH samAno vhnisnggtH|| rogAgnirdizannAhaM-udAna ityAdi / upaiti gacchati / sthAnaM | so'nnaM pacati tajAMzca vizeSAnvivinakti hi // 16 // punaranuktamapyasya nAbhyuraHkaNThaudi / bhASitagItAdiriti aadishbdaaduHcchraasaadi| 'vizeSo'bhipravartate' ityatra kecit 'viSayo gulmAgnisAdAtIsAraprabhRtIn kurute gadAn // 'bhipravartate' iti paThanti / UrdhvajatrugatAniti nayanavadana ni0 saM0-pAkaH pakkaM, napuMsake bhAve ktaH; Amasya pakkamAghrANazravaNaziraHsaMzrayAn / cakArAdanyAnapi kAsAdIn karoti mapakvaM, tasyAzayaH pacyamAnAhArAzaya ityarthaH; tatra caratIti AmapakvAzayacaraH / 'vahrisaGgata' ityatra 'agnisahAyavAn' iti // 14 // 15 // kecit paThanti, tatrApi sa evaarthH| so'nnaM pacatIti agnisandhunyA0ca0-udAnasya prakRtibhUtasya nAmAdi, vyApannasya kSaNAdbhaktakAra iva / tajjAn annapAkajAn / vizeSAn rasadoSaca rogAnirdizanAha-udAno nAmetyAdi / bhASitagItAdIti mUtrapurIpANi / vivinakti pRthak karoti // 16 ||aadishbdaaducchaasaadiH anena vAkkeSTitamuktaM; viSayo'bhipra nyA0 ca0-samAnasya sthAnAdi darzayannAha-Amapavartate ityanena manazceSTitaM; manazceSTApuraHsarameva viSayapravRtteH / kvAzayacara ityAdi / agnizcAsau sahAyazcAgnisahAyaH; manaso'pi vAtaprayatnAdvinA'bhAvinI pravRttiriti kaNThA so'syAstIti matup / bahuvrIhiprAptAvapi matvarthIyo bhavatyeva, moktA'pi sAmarthyAdAkSiptA / ata eva carake "vAkpravRttiH aikadezineti nirdezAt / tajAMzceti annapAkajAtarasadoSaprayatnojauM balavarNAdi karma ca" (ca. ci. a. 28) iti mUtrapurISANi vibhajati // 16 ||prytno'pi karmoktaM vAyoH / tatra prayatnasya manaso dvidhA kRtsnadehacaro vyAno rssNvhnodytH||17|| pravRttiH, tadyathA-svArthA, bAhyaviSayArthA ca / tatra svArthA khedAmRkarAvaNazcApi pazcadhA ceSTayatyapi // nAmAdhyAtmasukhaduHkhacintAdhyeyAdau, bAhyA rUpAdigrahaNe | kruddhazca kurute rogAn prAyazaH sarvadehagAn // 18 // punarviSayArthA / tena viSayapravRttigrahaNamupalakSitam / ato ni0 saM0-rasasaMvahanodyata ityatrAdizabdo draSTavyaH, tena viSayApravRttilakSaNamanaso'dhyAtmasukhaduHkhAdI pravRttimupalakSayanti / ata eva carake-"vAkpravRttiH prayatnojauM" iti rasAdisaMvahanodyata ityarthaH; saMvahanaM preraNam / paJcadhA ceSTayatya pIti prasAraNAkuJcanavinamamonnamanatiryaggamanAni paJca ceSTAH; prayatnamAtragrahaNaM kRtaM, prayatnasya manaHpravRtteH; manaHpuraHsarANAmindriyANAM viSayapravRttI hetutvAt / abhipravartata iti 1 'gnisahAyavAn' iti gayadAptasaMmataH pAThaH / 2'bhAvAn' iti abhimukhaM prathamaM rUpAdyarthagrahaNAya pravartate, viSayAbhimukhI- pA0 / 3 'gulmAnisaMgAtIsAraprabhRtIn' iti pA0 / 'gulmAgnisA dAtIsArAn prAyazazca karoti hi' iti tADapatrapustake paatthH| 1'nAbhyuraHkaNThAni' iti pA0 / 4 'pUrvAparAdharottaramekadezinakAdhikaraNe' (pA. a. 202 / 1) / Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 261 AAPAN anye tu 'gatiprasAraNotkSepaNanimeSonmeSaiH paJcabhiH prakAraiH paJcadhA' | kRcchramUtrapurISatvamAnAhaM trikavedanAm // iti vyAkhyAnayanti / sarvadehagAn jvarAtIsAraraktapittaprabhRtIn zrotrAdiSvindriyavadhaM kuryAt kruddhaH smiirnnH||24|| // 17 // 18 // ni0 saM0-ata ityAdi / nAnAsthAnAntarAzritaH kupitaH nyA0ca0-vyAnasya nAmAdi darzayannAha-kRtsnadehacara san vAyurbahuzo yAn vikArAn kurute tAn pravakSyAmIti ityAdi / rasasaMvahanocata ityatra Adizabdo luptanirdiSTo saMbandhaH / chAdIniti AdizabdAdvajaH pAzvadarahRtstambhatodAdraSTavyaH; tena rasAdisaMvahanodyata ityarthaH / paJcadhA ceSTayatyapIti | dikA grAhyAH, athavA uurdhvgrktpittaadikaaH| moho naivAtyantaM prasAraNAkuJcanavimanonnamanatiryaggamanAnIti paJca ceSTAH / cittanAzaH / mUrchA cetanAcyutiH / pakvetyAdi annakUjaM antrekruddhazca vyApanazca / sarvadehagAn jvarAtIsAraraktapitsayakSma- | 'vyaktazabdam / cakArAdvAtaviNmUtrasajhaM javorutrikapArzvapRSThAdIn prabhRtIn // 17 // 18 // prati zUlaM ca kurute / 'zUlaM nAbhau' ityatra 'zUlAnAhau' iti pakkAdhAnAlayo'pAnaH kAle krssticaapydhH|| kecit paThanti, vyAkhyAnayanti ca-pakvAzaya Anahyate samantAdvibadhyata iti vedanAprakAra eka AnAhaH, dvitIyastu samIraNaH zakRnmUtraM zukragarbhArtavAni ca // 19 // visUcikApratiSedhe proktalakSaNa evaM / zrotrAdiSu kruddhaH san kruddhazca kurute rogAn ghorAn bastigudAzrayAn // samIraNa indriyavadhaM kuryAditi saMbandhaH / zrotrAdiSu zrotraghrANani0saM-pakvAdhAnAlayaH pakvAzayasthAna ityarthaH / bastyA darzanarasanatvakSu / indriyavadhamityanenAzrutyaghrANAdarzanArasanAzrayAn azmaryAdIn , gudAzrayAn bhagandarAdIn // 19 // sparzAni veditavyAni 21-24 nyA0ca0-apAnasya nAmAdi darzayannAha-pakkAdhAnAlaya nyA0 ca0-idAnI pratisthAnarogAnirdizya prasareNa ityAdi / bastigudAzrayAniti bastyAzrayA azmarIpramehamUtra | sthAnAntarAzritAnAM teSAmeva sthAnacikitsArtha rogAnirdiza. kRcchazukradoSAdayaH, tAn; gudAzrayAH arzobhagandarAhi nAha-ata Urdhva pravakSyAmItyAdi / nAnAsthAnAntarAzrita pUtanabaddhagudagudabhraMzAdayaH, tAn // 19 // iti pRthagvidhadezAvakAzAn gata ityarthaH / bahuzabdAd zukradoSapramehAstu vyAnApAnaprakopajAH // 20 // | vIpsAyAM zas ; tatra vipulAn vipulAnityarthaH; saMkhyAvAcini ni0 saM0-idAnImupalakSaNArtha vikRtavAtadvayAdikarma darza anekAn anekAnityarthaH; nidAnasya vA vizeSaNaM bahuza iti / yannAha-zukradoSetyAdi / zukrasya sarvAGgagatakhAt pramehasya chAdikA niti aadishbdaaduurdhvgtrktpittaadhupgrhH| mohaM sarvadehagatarasAdidUSyaprabhavatvAdhAnakRtalaM, meDhadvArasaMzritalAda- mUchomiti AmAzayasthitatvAccetanAdhArasya tadupaghAtApAnakRtalaM ca // 20 // nmoho mUrchA / pipAsAmiti klono hyAmAzayasthatvAt nyA0 ca0-idAnImupalakSaNArtha vikRtavAtadvayAdikarma vAtakRtaklomazoSeNa pipAsA / zrotrAdiSvindriyavadhamiti darzayannAha-zukradoSetyAdi / zukrasya sarvAGgagatvAt, prame zrotraghrANadarzanarasanatvagindriyANAM ca vAtanAzrutyatrANAdarza nArasaveditvAnyasparzajJatA ceti // 21-24 // hasya sarvadeharasAdidUSyaprabhavatvAd vyAnakRtatvaM, medvArasaMzritatvAdapAnakRtatvaM ca // 20 // | vaivarNya sphuraNaM raukSyaM suptiM cumucumAyanam // | tvakastho nistodanaM kuryAta tvagmedaM paripoTanama 25 yugapat kupitAzcApi dehaM bhinDurasaMzayam / / vraNAMzca raktago, granthIn saMzUlAn maaNssNshritH|| ni0 saM0-teSAM paJcAnAM yugapat prakope niyamena dehanAzaM tathA medAzritaH kuryAinthInmandarujo'vraNAn // 26 // darzayannAha-yugapadityAdi / yugapat ekakAlamityarthaH / kuryAt sirAgataH zUlaM sirAkuJcanapUraNam // bhinyuriti medo'tra dehavinAzo'bhipretaH // snAyuprAptaH stambhakampo zUlamAkSepaNaM tathA // 27 // nyA0 ca0-teSAM paJcAnAM yugapatprakope niyamena dehanAzaM hanti sandhigataH sandhIn zUlazophau karoti ca // darzayanAha-yugapadityAdi / asthizoSaM prabhedaM ca kuryAcchUlaM ca tacchritaH // 28 // ata UrdhvaM pravakSyAmi nAnAsthAnAntarAzritaH // 21 // tathA majagate ruk ca na kadAcit prazAmyati // bahuzaH kupito vAyurvikArAn kurute hi yAn // apravRttiH pravRttirvA vikRtI zukrage'nile // 29 // vAyarAmAzaye kruddhazchadyoMdIn kurute gadAn // 22 // ni0 saM0-vastho rasasthaH samIraNo vaivAdi kuryAditi mohaM mUrchA pipAsAM ca hRdhaM pArzvavedanAm // saMbandhaH / suptiM sparzAjJAnam / cumucumAyanaM sarSapakalkAvaliptApakvAzayastho'ntrakUjaM zUlaM nAbhau karoti ca // 23 // 1 eva ekaH' iti paa0| 2 'sarujAn' iti pA0 / 1 'vAtamUtrapurISANi' iti tADapatrapustake paatthH| 2 'sarvAn 3 'snAyujAlaM stambhayatyAkSipatyapi' iti tADapatrapustake paatthH| pravakSyAmi nAnAsthAnAntarAzritAn' iti pA0 / 3 'zUlAdhmAnau' gayadAsAcAryasaMmato'yaM pAThaH / 4 'apravRtti pravRtti vA vikRtAM iti paa0| zukrago'nilaH' iti tA. pa. pu. paatthH| Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM nAmivAGgAnAM vedanAm / bagmedaM vaco bhedameva / paripoTanaM gataH sarvadhAtugato vA bhavatIti darzayannAha-hastetyAdi / sarvataH puTanaM tvaca eva / vraNAMzca raktagaH 'kuryAt' iti shessH| vAyustathA hastapAdaziraH kramAt saMcarati yathA upekSitaH amuM pAThaM kecinna paThanti; tanna, gayadAsAcAryasya saMmata- | sannakhilaM deha vyApnuyAt , tathA dhAtUn kramAt saMcarati yathA tvAt / granthIn sazUlAn mAMsasamAzritaH samIraNa iti sarvagato vA bhavati sarvadhAtugato vA bhavatItyarthaH / vyApnuyAdveti saMbandhaH / avraNAn vraNarahitAn / sirAkuJcanaM 'kuTilA sirA' vAzabdo bhinnakrame, sarvagato vetyatra draSTavyaH // 30 // iti loke vadanti / stambho nizcalIkaraNam / AkSepaNaM cAla- nyA0 ca0-ekAGgagata ekadhAtugato vA'pyupekSitaH nam / hantItyAdi etenAkuJcanaprasAraNayorabhAva uktaH / sarvAGgagataH sarvadhAtugato vA bhavatIti darzayannAha-hastatacchita iti asthyAzrita ityarthaH / tathA majjagate yathA pAdetyAdi / akhilamapi dehaM vyApnuyAt sarvadhAtugato vA asthyAzrito'sthizoSaM, tathA majjAzrito majjazoSaM kuryAdi- bhavatIti // 10 // tyarthaH / kiM viziSTa pravRttirityAha-vikRtA; atizIghrAtimanda- stambhanAkSepaNakhApazophazalAni srvgH|| prathitavivarNAdiyuktetyarthaH // 25-29 // . ni0 saM0-tasyedAnIM sarvAGgagatasya liGgaM darzayannAhanyA0ca0-vastho rasasthaH samIraNo vaivAdi karoti, stambhanetyAdi / sarvago vAyuH sarvasmiJ zarIre stambhanAdikaM rasasya tvasthAnatvAt ; AdheyasyAdhAravyapadezo lakSaNayA, karoti ||gnggaayaaN ghoSa itivat / suptiH sparzAjJAnam / cimi- nyA0ca0-tasyedAnIM sarvAGgagatasya liGgaM darzayannAhacimAyanaM sarvapakalkAvaliptAnAmivAGgAnAM vedanA / svak- stambhanAkSepaketyAdi / sarvAGgagato vAyuH stambhanAdIni sarvatra bhedaH tvaco bhedanamiva / paripoTanaM sarvata uccaTanaM tvaca | karoti / sarvazaH sarvasminnityarthaH / tatazca stambhanAdinA eva / etena tvaksthasya vAyorvikArA uktAH / 'vraNAMzca vAtakAryeNa sarvAGgagena sarvAGgagato vAyuranumeyaH, hastAraktagaH' iti kecinna paThanti, pazcAdvAtaraktasya paThitatvAt / vastambhanAdibhirekAGgagatairekAGgagata evAnumeyaH ||tnn, paThanIya evAyaM granthaH, yena vAtaraktaM vAtasya raktasya ca sthAneSUkteSu saMmimA saMmizrAH kurute rujaH // 31 // . duSTayA jAyate taduktaM carake-"vAyurvivRddho vRddhena raktena" | ni0saM0-tasya vAyoH prasaraNe pittAdisaMyuktasya pittAdyA-(ca. ci. a. 29) ityAdiH atra tu vAyureva paraM duSTo | varaNapratipattihetuM darzayannAha-sthAneSvityAdi / mizraH pittAraktamaduSTigamiti / medaHsthastu granthIn mandaruja iti mandA dibhiH / pittAdInAmauSNyAdikhabhAvaliGgadarzanAddAhAdikAryaliGgaruk yeSAM te tathA / kuryAt sirAgataH zUlamiti aprastutaM, | darzanAca pittAdyAvaraNaM jJeyaM; kevalasya vAyoH zItasvabhAvatvAddAhaH dhAtusthavAtAdhikArAt asthigatavAtAdhikArAt / naitadasti | pittaM vinA notpadyata iti // 31 // vyAkhyAtamevaita hoSadhAtumalakSayavRddhivijJAtIye "rasAdraktaM nyA0ca0-tasya vAyoH prasAraNavipannatvAdisaMyuktasya pittAtathA stanyamasRjaH kaNDarAH sirAH / mAMsAdvasA tvacaH SaT ca dyAvaraNapratipattihetuM drshybaah-sthaanessuuktessvetyaadi| saMmizraH medasaH snAyusaMdhayaH" (sU. a. 15) ityatra / tatra stanyA- saMmizrAH kurute rujaH / pittAdInAmauSNyAdisvabhAvaliGgadarzaviyo raktAbhinnatvAt tvacAM ca rasaraktamAMsairabhinnatvAt nAt, dAhAdikAryaliGgadarzanAca pittAcAvaraNaM jJeyaM; kevalasya tatrasthavAyoH saiva kriyA rogAzca / ata eva ya eva svasthasya vAyoHzItasvabhAvAt / dAhaH pittaM vinA nopapadyata iti sAmavAtasya rogAsta eva rasasthasya vAtasyoktAH / atastebhyaH | rthyAt pittAdikAryadarzanAt pittAdyAvaraNaM jJeyamiti // 3 // zeSANAM sirAkhAyusaMdhInAmAzrayabhUtAnAmAzritavAtarogAva- kuryAdavayavaiprApto mArutastvamitAn gadAn // srH| sAyukaNDarayozcAbheda eva; yadAha-"sthUlA snAyuzca ni0saM0-tasyedAnImavayavagatasyAnekarogakAraNalaM darzayakaNDarA" iti / carakAdayastu 'sthUlA sirA kaNDarA' ityA- | naah-kryaadityaadi|mnnti / sAyujAlaM samUham / stambhayati nizcalIkaroti / | nyA0ca0-taspedAnImavayavagatasyAnekarogakAritvaM darzaAkSipati cAlayati / saMdhigataH saMghIn hanti prasAraNa. yamAha-kuryAdavayavasthazca mAtarizvA bahUn gadAniti / kuJcanayorasAmarthya karoti / pravRttiM vikRtAmatizIghrAti bahUn gadAniti AviSkRtamAn azItiH / atra carakaHmandagrathita vivarNAdiyuktAmityarthaH // 25-29 // "nakhamedazca, vipAdikA ca, pAdazUlaM ca" (ca. sU. a.20) hastapAdazirodhAtUMstathA saMcarati kramAt // ityaadyH| 'mAtarizvA amitAn gadAn' ityanye na paThanti / vyAnuyAdvA'khilaM dehaM vAyuH sarvagato nRNAm // 30 // tatrA(thAs)pyamitA eva vaatvikaaraaH| taduktaM-"vAtavi kArANAmaparisaMkhyeyanAmAviSkRtatamA eva vyAkhyAtAH" ni0 saM0-ekAGgagata ekadhAtugato vA'pyupekSitaH sarvAGga (ca. sU. a. 20) iti ||1'loko vadati' iti pA0 / 2 'sirAgatavAtAnadhikArAt' 1 'sarvazaH' iti gayadAsasaMmataH paatthH| 2 'kuryAdavayavasthazca. iti vA paatthH| mAtarizvA bahUn gadAn' iti gayadAsasaMmataH paatthH| Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1.] sushrutsNhitaa| 263 dAhasaMtApamUrchAH syuryAyau pittasamanvite // 32 // (prAyazaH sukumArANAM mithyA''hAravihAriNAm // zaityazophagurutvAni tasminneva kaphAvRte // rogAdhvapramadAmadyavyAyAmaizvAtipIDanAt // 40 // sUcIbhiriva nistodaH sparzadveSaH prasuptatA // 33 // RtusAtmyaviparyAsAt snehAdInAM ca vibhramAt // zeSAH pittavikArAH syumArute zoNitAnvite // avyavAye tathA sthUle vAtaraktaM prakupyati // 41 // ) prANe pittAvRte chardiAhazcaivopajAyate // 34 // ni0 saM0-sUcIbhiriva nistoda ityAdivAkyenAprakupitadaurbalyaM sadanaM tandrA vaivaye ca kaphAvRte // zoNitAvRtavAtasya lakSaNamuktvA, idAnIM prakupitazoNitAvRtaudAne pittasaMyukta mUrchAdAhabhramaklamAH // 35 // vAtajanyasya vAtaraktasya prakopakAraNaM darzayannAha-prAyaza akhedaharSoM mando'gniH zItastambhau kaphAvRte // ityAdi / sukumArANAM vAtaraktaM prakupyatIti sNbndhH| mithyAsamAne pittasaMyukte khedadAhauSNyamUrcchanam // 36 // hAravihAriNAmiti mithyA anucitaH, vihAraH kAyavADmano. kaiphAdhikaM ca viNmUtraM romaharSaH kaphAvRte // vyApAraH / adhvA mArgaH, vyAyAmaH zarIrAyAsajananaM karma / apAne pittasaMyukte dAhoNye syaadsRgdrH||37|| vibhramaH anyathAkaraNam / avyavAye maithunavarjite / kecit adhaHkAyagurutvaM ca tasminneve kaphAvRte // 'prAyazaH sukumArANAM' ityAdigranthaM 'vAtaraktaM prakupyati' iti vyAne pittAvRte dAho gAtravikSepaNaM klmH||38|| yAvanna paThanti, cikitsite paThiSyamANatvAt // 40 // 41 // gurUNi sarvagAtrANi stambhanaM cAsthiparvaNAm // hastyazvoSTraigacchato'nyaizca vAyuH liGgaM kaphAvRte vyAne ceSTAstambhastathaiva ca // 39 // kopaM yAtaH kAraNaiH sevitaiH svaiH|| ni0 saM0-idAnIM saMmizrAH kurute ruja iti sUtritamA- tIkSNoSNAmlakSArazAkAdibhojyaiH varaNaM vivRNvannAha-dAhetyAdi / dAho'gnidagdhasyeva, saMtApo saMtApAdyairbhUyasA sevitaizca // 42 // dharmAdisaMsthitasyeva / zaityazophetyAdi / tasminneva vAyau / / kSipraM raktaM duSTimAyoti tacca sUcIbhirityAdi / sadanam aGgaglAniH / klamo'nAyAsazramaH / vAyormA saMruNajhyAzu yAtaH // harSoM romaharSaH / kaphAdhikaM zleSmabahulaM viSThAmUtram / asRgdaraH strINAmeva / asthiparvaNAm asthisandhInAm / ceSTA gamanA kruddho'tyartha mArgarodhAt sa vAyudikAH // 32-39 // ratyudriktaM dUSayedraktamAzu // 43 // tat saMpRktaM vAyunA dUSitena . . nyA0ca0-tatra 'saMmizrAH kurute rujaH' iti sUtritamA tatprAbalyAducyate vAtaraktam // varaNaM vivRNvanAha-prANe pittAvRte dAha ityAdi / subodham / kecidatra sthAne prANAdInAM pittAcAvaraNapAThaM vihAya pakSAghA tadvat pittaM dUSitenAsajA''ktaM tapaThanIyaM zlokaM paThanti / tadyathA-'dAhasaMtApamUrchAH zleSmA duSTo duussitenaasRjaa''ktH||44|| syurvAyau pittasamanvite' ityAdi / 'zoNitacaturthaiH' (sU. ni0 saM0-tasya saMprAptiM darzayannAha-hastItyAdi / bha. 21) iti darzanAdanye raktAvRtavAyudarzanaparaM zlokaM anyaizceti aparai raharaNAdibhiH kAraNairityarthaH / kopaM yAtaH paThanti-"sUcIbhiriva nistodaH sparzadveSaH prsupttaa| zeSAH | kopaM gata ityarthaH / kAraNaiH sevitaiH khairvidAhyAdibhiH / tacca paittikarogAH syurmArute zoNitAvRte" iti / azeSavAtAvRti- raktaM vAyormArga saMruNaddhi / kathaMbhUtasya vAyorityAha-Azu zeSazcAyaM granthaH / anuktAzeSAvaraNaM tu cikitsitaprasaGgena yAtaH, zIghraM gacchata ityarthaH / atyudriktam atizayena vRddhigataM vakSyati / yathA,-"kevalo doSayukto vA dhAtubhirvA''vR. raktam / tat saMpRktamiti tadraktaM, saMpRktaM saMsRSTam / vAyunA to'nilaH / vijJeyo lakSaNohAbhyAM cikitsyazcAvirodhataH" dUSiteneti dUSitena vAkunA saha / tatprAbalyAt vAtaprAbalyA. (ci. bha. 4) iti / anenAnuktAni sarvANyevAvaraNAnyu- cchoNitasyAprAbalyAt , tayorvAtaraktayoH prAbalyAditi kecit / tAni / kathaM? dadhatIti dhAtava iti prakRtisthAH sarve eva tadvat pittamiti duSTaM pittamityarthaH, dUSitenAsajA''ktamiti zArIrA bhAvA dehadhAraNakAraNAdgRhItAH; tenAtra rasaraktAdi. dUSitena raktena mizram // 42-44 // dhAtvAvaraNaM, mUtrAdimalAvaraNaM, mArutAnAM paJcAnAM parasparAvaraNa copagRhItaM; doSagrahaNaM tu vizeSArthamiti // 32-39 // 1 'zokAcca pramadA0' iti paa0| 2 gayadAsAsaMmato'yaM | paatthH| 3 'zIghraM raktaM vidravatyAzu' iti tA. pa. pu. paatthH| 1 vaizvarya' iti tA. pa. pu. paa.| 2'kaphena sajje viNmUtre 4 'atyudvRttaM' iti paa0| 5 'hastyazvoSTairgacchatazcAznatazca gAtraharSazca jAyate' iti tA. pa. pu. pA. / 3 'raktamUtratA' iti tA. vidAhyannaM sa vidAho'zanasya / kRtsnaM raktaM vidahatyAzu tacca srastaM pa. pu. pA. / 4 'zItatA ca' iti tA. pa. pu. paa.| 5 'stambhanaM duSTaM pAdayozcIyate tu' iti gayadAsasaMmataH pAThaH / mAdhavanidAiNDakazcApi zothaH zUlaM kaphAvRte' iti tA. pa. pu. paa.| ne'pyayameva pATha uddhRtH| Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM nyA0ca0-idAnIM kupitasya vAyoH kupitazoNitAvaraNaH ni0 saM0-tasya pUrvarUpamAha-prApe ityAdi / saviparyaprasaGgena 'prAyazaH sukumArANAM mithyAhAravihAriNAm' iti yAviti kaThinAvinnoSNau, 'pAdau' ityadhyAhAraH / oSo dAhaH / paThiSyamANatvAt tasya saMprAptiM darzayannAha-hastyazvoSTrari- | kecidatra pUrvarUpaM na paThanti, cikitsAyAM paThiSyamANatvAt // 47 // tyAdi / vidAdyannamaznataH zoNitaM vidagdhaM hastyAdiyAnaistadva- pAdayormUlamAsthAya kadAciddhastayorapi svAdadhogataM pAdayoznIyate / vizeSeNa hastyAdigamanaM hetuH, | AkhorviSamiva kraddhaM tahehamanasarpati // 48 // sAmAnyataH punaH pAdagamanamapi / niruktiM kurvannAha- ni0 saM0-tasyaidAnI pAdamAtre'bhijAtasya kAlenAvayavAtatprAbalyAducyate vAtaraktamiti / vAtaprAbalyAdityarthaH / ntarAnusaraNaM nirdizannAha-pAdayorityAdi / mUlamAsthAya yadyapyatra vAtasya zoNitasya cobhayorapi duSTirasti, tathA'pi talaM prApya / AkhorityAdi undurasya viSaM mUlamAsthAya pazcAt vAtasya prAbalyAd doSatvenApi tasyaiva prAdhAnyAd vAta kupitaM saddehaM sakalamevAnuyAti // 48 // vyAdhivyapadezaH, zoNitasyAprAbalyAdRSyatvAcca na tadyapadeza nyA0 ca0-tasyedAnI pAdamAtre'pi jAtasya kAlenAvayaiti / taduktaM carake-"vAyurvivRddho vRddhena raktenAvAritaH vAntarAnusaraNaM nirdizannAha-pAdayormUlamityAdi / mUlamApathi / kuddhaH saMdUSayedraktaM tajjJeyaM vAtazoNitam" (ca. sthAya kandaM saMprApya pazcAddehamanudhAvati anuyAtItyarthaH / ci. a. 29) iti // 42-44 // AkhorviSamivetyAdi / Akhorundurasyeva viSaM daMzamUlamAspoMdvignau todabhedaprazoSa sthAya pazcAt kupitaM saddehaM sakalamanuyAti // 48 // khApopetau vAtaraktena paadau|| pittAsRgbhyAmugradAhI bhavetA AjAnusphuTitaM yacca prabhinna prasutaM ca yat // upadravaizca yajjuSTaM praannmaaNskssyaadibhiH||49|| __ matyarthoSNau raktazophI mRdU ca // 45 // zoNitaM tadasAdhyaM syAdyApyaM saMvatsarotthitam // kaNDamantau zvetazItau sazophau ni0saM0-tasyedAnImasAdhyAdilakSaNaM darzayannAha-AjA. _ pInastabdhau zleSmaduSTe tu rakte // sarvairduSTe zoNite cApi doSAH nusphuTitamityAdi / AjAnusphuTitaM jAnuparyantamucaTitam / khaM khaM rUpaM pAdayordarzayanti // 46 // prabhinnaM vidIrNam / prasutaM srAvayuktam / upadravaiH prANamAMsa kSayAdibhiravAraNIyoktaiH / AdigrahaNAdaGgulivakratArbudAdayo'pi ni0saM0-tasyedAnI vAtAdivizeSeNa viziSTaliGgaM darzayaH grAhyAH / juSTaM sahitam / yajjAnuparyantaM sphuTitaM vAtaprAbalyAt, nAha-spoMdvignAvityAdi / sparzodvignau sparzAsahI pAdAviti yacca jAnuparyantaM prabhinna prasrutaM ca pittaraktaprAbalyAt , tdpysNbndhH| prazoSaH zuSkatA, khApaH sparzAjJAnam / etena sAdhyameva // 49||vaatprblvaatrktlkssnnmuktm / pittAmugbhyAmiti vAtazoNita eva yadA pittamasRk ca balavattaraM bhavati tadetyarthaH / rakta nyA0ca0-taspedAnImasAdhyAdilakSaNaM nirdizannAhazophau rktvrnnshopho| kaNDUmantau pAdAviti saMbandhaH / pInau AjAnusphuTitamityAdi / tatra yadvAtaprAbalyAjAnuparyantaM sphuTitaM, yacca pittakaphaprAbalyAjAnuparyantaM prasrutaM bhavati, sthUlau // 45 // 46 // tadapyasAdhyameva // 49||nyaa0c0-tsyaidaanii sAmAnyaliGgamabhidhAya vAtAdidoSavizeSeNa viziSTa liGgaM drshynnaah-spoNdvignaavityaadi| yadA tu dhamanIH sarvAH kupito'bhyeti maarutH||50|| uSNAdisparzanaM na sahete raktaduSTyA rogarujo'tiyogAt / tadAkSipatyAzu muhurmuhurdehaM muhushcrH|| todabhedAnvitaprakRSTazoSaNaM vAtaprAbalyAdeva; todabhedayoH muhurmuhustadAkSepAdAkSepaka iti smRtaH // 51 // zoSaNasya ca vAtakRtatvAt / svApaH sparzAjJAnam / pittA- ni0 saM0-idAnIM vAtaraktamabhidhAyAkSepakamAha-yade.. sRgbhyAmiti vAtazoNita eva yadA pittamasRk ca balavattaraM tyAdi / dhamanyo nADyaH / abhyeti vyaapnoti| AkSipati caalyti| bhavati, tadetyarthaH / raktazophau raktavarNazopho / evaM zvetau muhuzcara iti vAraMvAraM calanazIlo vAyuH, muhuzcarakhenaiva muhurmuhupAdau zleSmaduSTe tu rakte / pratyekaM doSanirdiSTalakSaNasyAtidezena rAkSepaNaM yuktam ; anye tu 'bahizcara' iti paThanti, tannecchati saMsargasannipAte nirdizannAha-sarve duSTA ityAdi // 45 // 46 // gayadAsAcAryaH / tadAkSepAt dehAkSepAt / idamAkSepakasya prApe zithilau svinnau zItalau saviparyayau // sAmAnyalakSaNamuktam // 50 // 51 // vaivarNyatodasuptatvagurutvauSasamanvitI // 47 // nyA0 ca0-vAtaraktAkhyaraktAvRtavAtavyAdhi darzayitvA raktopadhAtudhamanIprAptasyAkSepakAhetukasya vAtasya vyAdhi darza1'asparzecchA' iti tA. pa. pu. paatthH| 2 'sarve duSTAH yatrAha-yadA tu dhamanIH sarvA ityAdi / sarvA UrdhvAzoNitaM cApi' iti gayadAsasaMmataH paatthH| 3 'zithilasvinnazItalau' iti paa0| | 1 'mahAvAtavyAdhicikitsitoktaiH' iti paa..| Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 265 wom so'patAki // 58 // a dhastiyaMgAH / muhareva dehamAkSipati sa AkSepaNAdAkSepaka pittAnvitaH, tRtIyaH kevalavAtakRtaH, caturtho'bhighAtajaH / iti niruktiH / muhuzcara iti muhuzcaratvenaiva muhurmuhurA- caturthamabhighAtajamiti nidAnavizeSAt / daNDApatAnakAdayastrakSepaNam / amye tu 'bahizvaraH' iti paThanti / tata, sthAna- yazcaturthaH punarabhighAtaja iti zrIjejjhaTa, tannecchati gAmbhIryAdAkSepakasyAntarAkSepaNakArambhakasya bahizvaratvaM na gayI, garbhapAtAdinimittabhedena saMkhyAtirekAt / zrIbrahmayujyate // 50 // 51 // devastu "AkSepakazcaturdhA-apatAnakaH, saMsRSTAkSepakaH, kevalAso'patAnakasaMzo yaH pAtayatyantarA'ntarA // kSepakaH, abhighAtajazca; tatrApatAnakaH 'so'patAnaka' ityAdinA 'vakSaHkaTyUrubhaJjanam' iti paryantenoktaH, 'kaphAnvito vAyuH' kaphAnvito bhRzaM vAyustAkheva yadi tiSThati // 52 // iti saMsRSTAkSepakaH, 'vAyureva ca kevalaH' iti kevalAkSepakaH, sa daNDavat stambhayati kRccho dnnddaaptaankH|| hanugrahastadA'tyartha so'naM kRcchAnniSevate // 53 // catuyA punarAmaghAtajaH" ityAha // 52-58 // dhanustulyaM namedyastu sa dhnuHstmbhsNksskH|| tasyaivAkSepakasyAvasthAvizeSeNa niruktyA nAnAca vizeSa aGgulIgulphajaTharahadvakSogalasaMthitaH // 54 // darzayannAha-yenApatAmyata ityAdi / yena vAyunA AvRtena snAyupratAnamanilo yadA''kSipati vegavAn // hetubhUtena apatAmyate tamo dRzyate mohyate iti yAvat , so'paviSTagdhAkSaH stabdhahanurbhagnapArzvaH karpha vaman // 55 // tAnaka iti / so'yaM hRdisthamano'dhiSThAnena sakaphena vAyunA jnyte| atra trimarmIyasiddhau dRDhabala:-"kruddhaH svaiH kopanaabhyantaraM dhanuriva yadA namati maanvH|| tadA'syAbhyantarAyAmaM kurute mAruto balI // 56 // vAyuH sthAnAdUcaM prapadyate / pIDayan hRdayaM gatvA ziraH zaGkhau ca pIDayan // dhanurvannamayeddvAtrANyAkSipenmohayettathA / kRcchreNa bAyanAyupratAnastho bAhyAyAmaM karoti ca // | cApyucchasiti stabdhAkSo'pyanimIlenaH // kapota iva kUjeca tamasAdhyaM budhAH prAhurSakSAkaTyUrubhaJjanam // 57 // niHsaMjJaH so'patantrikaH" iti (ca. si. a. 9) / kaphapittAnvito vAyurvAyureva ca kevlH|| asyaiva cAvasthAyAH sthitasya (?) dRSTistambhasaMjJApraNAzAkuryAdAkSepakaM tvanyaM caturthamabhighAtajam // 58 // bhyAmapatAnakatvaM dRDhabalo'pi darzayati--"dRSTiM saMstabhya ni0 saM0-AkSepakavizeSAnAha-so'patAnaka ityAdi / ya | saMjJAM ca hatvA kaNThena kUjati / hRdi mukte naraH svAsthya AkSepako'ntarA'ntarA pAtayati so'patAnaka ityarthaH / idaM yAti mohaM vRte punaH // vAyunA dAruNaM prAhureke tamapatAnasAmAgyApatAnakalakSaNamuktaM; gayadAsenApatAnakalakSaNaM 'yenApa tAnakalakSaNamukta; gayadAsanApatAnakalakSaNa 'yanApa- kam" (ca. si. bha. 9) iti / anye tu sauzrutamapatAmyate' ityAdivAkyenAbhidhAya vyAkhyAtaM, yathA-"yena vAyunA tAnakalakSaNamanyathA paThanti-"yaH prAGmanye tu saMzritya kartRbhUtena hetubhUtena vA pumAnapatAmyate tamo dRzyate mohyate iti dhamanIH pratipadyate / apatAnakasaMjJo'sau pAtayatyantarAsyAvat so'patAnaka iti; so'yaM hRdisthamano'dhiSThAnena sakaphena ntarA"-iti / apare tu paThanti-"AkRSyate tu hRmardhavAyunA janyate" iti / sa evApatAnakastridhA-daNDApatAnakaH, saMjJe (?) yaH so'patAnakaH" iti / etatpAThadvayamapi na antarAyAmaH, bahirAyAmazca; tatra daNDApatAnakalakSaNamAha- paThanIyam, AkSepakalakSaNenAvizeSAt / tatrAntarAnugrahatve kaphAnvita ityAdi / tAkheva sarvAsu dhamanISu, bhRzaM tiSThatIti | sa evApatAnakanidhA; tadyathA-daNDApatAnakaH, anta. saMbandhaH / kRcchraH kaSTasAdhyaH / hanugrahastu daNDApatAnake'nya- bhirvaa''yaamH| daNDavat stambhanAiNDApatAnakaH, abhyantaraM trApi vAyau syAt / sa daNDApatAnakavAn purussH| dhanuHstambha- dhanuHkoTivannamanAd dhanustambhaH, sa evAntarAyAmA viziSTaH / saMjJakamantarAyAmaM darzayannAha-dhanustulyamityAdi / tasyaiva anye tu kubjakhApatAnakAstrayaH, caturthaH punarabhighAtajA, bhASyaM vaktumAha--aGgulItyAdi / aGgulyo'tra pAdagatAH, gulphaH tanA, garbhapAtAdinimittabhedena saMjJAtirekAt / bhavAkSepaka pANerupari pranthiH , jaTharamudaraM, hRt hRdayaM, vakSaH khanayoranta- evApatAnayogAdapatAnakaH / sa tu zuddhavAtakaphapittAvRtAmi. rAlaM, galaH kaNTha; eteSu sthAneSu saMzrita Azrito vAyuH / ghAtabhedAcaturvidhaH / garbhapAtajasya zoNitAtinAvajasvAdanAyupratAnaM sAyuvistAram / bahirAyAma nirdizannAha-bAhya- sAdhyasvaM, marmAbhidhAtajasya rujAbAhulyAdasAdhyatvamiti / mAyupratAnastha ityAdi / bAhyasnAyupratAnastho bAhyamAyuvi- daNDApatAnakaM darzayannAha-kaphAnvitobhRzamityAdi / tAstistArasthaH, bAhyamAyavaH pAdamUlapiNDikAkaTIpRSThagrIvApazcimabhA. ti sarvAsu dhamanISu / suzrute sAdhAraNAdeva vAtAhaNDApatA. gAzrayAH / vakSaHkaTayUrubhaJjanamiti vakSaHkaTayUrubhaJjanatve satyevA- nakaH, carake tu kSayanimittavAtAdasAdhyazca; tathA hi carakaH sAdhyatvam , abhagnavakSaHkaTyAdikamtu nava upakramya eva / "pANipAdaM ca saMzodhya sirAH snAyuzca kaNDarAH / pANi. tasyAkSepakasyetaradoSasaMsargeNa nidAnavizeSAcca saMkhyAmedaM darza- pAdaziraHpRSThazroNIH stanAti mArutaH // daNDavat stabdha. yannAha-kaphapittAnvita ityAdi / ekaH kaphAnvitaH, dvitIyaH gAtrasya daNDakaH so'nupakramaH" (ca.ci. bha. 28) iti / 1 'stabdhAkSo'tha nimIlanaH' iti carake paatthH| 1'vAyoH' iti paa0| su*saM* 34 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM suzrute kaphapittasaMsargAdgarbhapAtAdinimittasyAsAdhyavacanAnno durbalAyA garbhapAtenApi mutAtizoNitAyA anyahetustratapakramyaH / dhanuHstambhasaMjJakamantarAyAmaM darzayannAha-dhanustu- zoNitAyA vaa'tidhaatukssynimittenaapekssksyaasaadhytvmiti| lyamityAdi / tasyaiva bhASyaM darzayannAha-aGgulItyAdi / garbhapAtAdinimittAstrayo'pyAgantavo'sAdhyAH // 59 // akulyo'tra pAdagatAH; gulphasAhacaryAt / pAdAGgulyAdigala- adhogamAH satiryaggA dhmniiruuvNdehgaaH|| paryantasakaladehagatanAyupratAnAkSepakahetudhanuHkoDavannamanA- yadA prakupito'tyartha mAtarizvA prapadyate // 60 // dntraayaamH| snAyupratAnamiti sAyusaMghAtavistAramAkSipati; tadA'nyatarapakSasya sandhibandhAna vimokSayan // tenAtrApyAkSepakalakSaNameva / bahirAyAma nirdizannAha- hanti pakSaM tamAhurhi pakSAghAtaM bhissgvraaH|| 61 // bAsanAyupratAnastha ityAdi / bAhyAH sAyavaH pAdamUla- yasya kRtsnaM zarIrArdhamakarmaNyamacetanam // piNDikAkaTIpRSTagrIvApazcimabhAgAzrayAH / vakSaHkavyUru- tataH patatyasUna vA'pi tyajatya nilpiidditH||2|| bhaJjanaM vakSaHkubjIkaraNam / asya vakSobhaGge'sAdhyatvam , | ni0 saM0-pakSAghAtamAha-adhogamA ityAdi / ekataraabhannavakSaso narasyopakramyatA, jAtavegasya zarIrapinAka zarIrArdhadhamanIrU dhastiryaggatA yadA sa mAtarizvA vAyuH, kartRtvameva carake; etenAtrApyAkSepakadharmAnuvRttiH, vegAgame prapadyate AzrayatItyarthaH, tadA'nyatarapakSasyaikatarazarIrArdhasya, nAkSepaNAt / tathA ca carakaH-"jAtavegonihantyeSa vaikalyaM sandhibandhAn vimokSayan vimocayan , pakSaM zarIrAdha vA niyacchati" (ca. ci. a. 28); ajAtavego mAnava hanti / yasya kRtsnamityAdi / akarmaNyam ISatkarmakSamam , upakramyaH / tatra yadyapi carake sirAgato vAyurbAhyAyAme kathitaH-"pRSThamanyAzritA bAhyAH zoSayitvA sirA balI" | acetanam alpacetanam ; yadA akarmaNyaM bhavati tadA patati; yadA acetanaM bhavati tadA asUna prANAn parityajati // 60-62 // (ca.ci. a. 28) iti; tathA'pyatra sirAzabdaH sAdRzyAt sAyusu vartate / yadAha punaH sa eva-"bAhyAbhyantaramAyAma nyA0 ca0-daNDastambhAdisarvAGgavAtAnuddizya kRtsadehakhallI kubjatvameva ca / sarvAGgaikAGgarogAMzca kuryAt snAyugato'- vAtaM darzayannAha-adhogamA ityAdi / ekatarazarIrArdhadhamanInilaH" (ca.ci. a. 28) iti / anyatrApi bAhyAbhyanta rUdhistiryagA Azritya sandhibandhAn kaphasaMhitAbhirdhamarAyAmeNa dvividhaM kubjatvamabhipretaM, "khallI kubjatvamarditam" nIbhiH kRtAn mokSayan pakSAghAtaM kuryAt / tatra zarIrazabdaH (ca.ci. bha. 28) iti tatraiva vacanAt / na ca kubjatva. zarIrAvayave'pi vrtte| samudAyeSu pravRttA zabdA avayaveSvapi manyat pRthak zAsne nirdiSTamasti / bahirAyAmalakSaNaM vartanta iti kRtsnagrahaNam / dhamanyo'tra sAyavaH sAdRzyacarake "pRSThamanyAzrito vAyuH zoSayitvA sirA blii| tataH nAbhihitAH, snAyUnAmeva saMndhibandhaneSvadhikRtatvAt / kuryAddhanuHstambhaM bahirAyAmasaMjJakam // cApavajJAmyamAnasya | taduktaM zArIre-"evameva zarIre'sin yAvantaH saMdhayaH pRSThato hiyate ziraH / ura utkSipyate manyA stabdhA smRtAH / snAyubhirbahubhirbaddhAstena bhArasahA narAH (zA. grIvA'vamRdyate // dantAnAM dezanaM jambhA lAlAsrAvaH savA a. 5) iti / anye tu sirAnAyugataravena gurutvamasya pratiggrahaH / jAtavego nihantyeSa vaikalyaM vA niyacchati" pAdayituM dhamanIti grahaNamityAhuH / ubhayAzrayo hi vAyu(ca. ci. a. 28) iti / tasyedAnImitaragauNadoSasaMsargeNa zcarake pakSavadhe paThyate, taduktaM--"hatvaikaM mArutaH pakSaM dakSiNaM nidAnavizeSatvena ca saMjJAbhedaM darzayannAha-kaphapittAnvita vAmameva vA / karoti ceSTAviratiM rujAM vAksaMgameva ca // ityAdi // 52-58 // | gRhItvA'dhaM zarIrasya sirAH snAyUvizoSya ca" (ca. ci. garbhapAtanimittazca zoNitAtisravAcca yH|| a. 28) iti / na cetanam acetatam / zuddhavAtajaM kRcchaM, abhighAtanimittazca na sidhytyptaankH|| 59 // tataH patati / yadA punazcetanaM na bhavatIti kriyayA saMbandhaH / ni0 saM0-tasyaivAkSepakasyApatAnakasaMjJAM prAptasyAsAdhyatvaM dhAtukSayakRtavAtajaM tadasAdhyaM, tatrAsUn jahAti; aparadoSa saMsRSTavAtaM punaH sAdhyam // 60-62 // darzayannAha-garbhapAtanimitta zvetyAdi / garbhapAtAdinimittAstrayo'pyAgantavo'sAdhyAH; yadi kathaMciddevayogAt sidhyanti tadA zuddhavAtahataM pakSaM kRcchrasAdhyatamaM viduH|| vaikalyaM janayanti // 59 // sAdhyamanyena saMsRSTamasAdhyaM kSayahetukam // 63 // nyA0 ca0-lidAnavizeSAdasyaivAkSepakasya patanasvabhA ni0 saM0-pakSAghAtasya sAdhyAsAdhyatvaM darzayanAhavAdapatAnakasaMjJAM prAptasyAparamasAdhyatvaM darzayamAha-garbhapA zuddhavAtahatamityAdi / zuddhaH kaphAdyasaMsRSTaH / anyena saMsRSTam tanimitta ityAdi / tatra garbhapAte garbhiNyAH pUrvamevAra. itaradoSasaMbaddham // 63 // cicchardimatyAstathA garbhAdhArapoSaNena vibhaktarasatvenApi | nyA0 ca0-pakSAghAtasya sAdhyAsAdhyatvaM darzayannAha 1 'pRSThamanyAzritAH bAhyAH' iti carake paatthH| 2 'vAyuH' 1 'tadA' iti pA0 / 2 'jahAtyanilapIDitaH' iti gayadAsaiti carake pAThaH / 3 'darzanaM' iti vA paatthH| | saMmataH paatthH| Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 267 zuddhavAtahatamityAdi / zuddhavAtahataM kRcchrasAdhyam , anya- | yasyAgrajo romaharSoM vepthunetrmaavilm // 7 // doSasaMsRSTaM sAdhyaM,kSayahetukevalavAtajaM punarasAdhyaM sAkSAdeva, | vAyurUvaM tvaci vApastodo mmyaahnugrhH|| zoNitAtisrutikRtadhAtukSayajamevAsAdhyaM, balavadvigrahAdito | tamarditamiti prAhuAdhi vyaadhivishaardaaH||72|| dhAtukSayakarahetukRtaM tu kRcchrasAdhyamiti bhedAH // 63 // ni0saM0-arditamAha-garbhiNItyAdi / sUtikA prasUtA vAyurUvaM vrajet sthAnAt kupito hRdayaM shirH|| khI / vyAharataH zabdaM kurvataH / bhArAdviSamAcchayanAdapIti zaDIca pIDayatyanAnyAkSipennamayeca sH||64|| viSamAdbhArAt , viSamAcchayanAcetyarthaH / anye tu 'viSamocchusanimIlitAkSo nizceSTaH stabdhAkSo vA'pi kRjati // nAt' iti paThanti / ardayitvA vyathayitvA / apavartate vakrInirucchAso'thavA kRcchrAducchrasyAnnaSTacetanaH // 65 // bhavati / vAksaGgo vAco'nirgamaH / netrAdInAmityAdizabdAd khasthaH syAbRdaye mukta hyAvRte tu pramukhati // bhrUgaNDAdyupasaMgrahaH / tasmin pArce iti yasmin pArve'rditaM kaphAnvitena vAtena kSeya eSo'patanakaH // 66 // | bhavati tasmin pArzva grIvAdayo vakrIbhavanti / cibukaM mukhakuhani0 saM0-aphtantrakamAha-vAyurUrvamityAdi / hRdayaM rasyAdhobhAgaH / tasya (pUrva)rUpamAha-yasyetyAdi / agrajaH pUrvabhAvI / AvilaM samalam / vAyurUvaM 'prasarpati' iti shessH|| ziraH zaGkhau ca pIDayatIti hRdayaM kamalamukulAkAramadhomukhaM, khaci khApaH vacaH sparzAjJAnam // 68-72 // bhravorantopari karNalalATayormadhye zaGkhau, aGgAni hastapAdAdIni / nyA0 ca0-arditavAtaM nirdizanAha-ucAharato'tya. AkSipet pAtayet / kUjati kapota iva zabdaM karoti; athavA rthamityAdi / jRmbhayA hetubhUtavA / bhArAd viSamAt ; zaya. kRcchrAducchrasyAditi kaSTenocchAsaM kuryAt / kecidapatantrakamamuM nAzanAca 'viSamAt' itynuvrtte| bAksaMgo vaaco'nirgmH| na paThanti, bhapatatrakApatAnakayoskyAt // 64-66 // netrAdInAmityAdizabdAda bhragaNDAdhupagrahaH / keciccharIrAnyA0pa0-bhapatAnakasthAne 'kecidapatanakamadhIyate-dhamapIcchanti taduktaMcarake-"aH tasminmukhArdhe vA kevale vAyurUrva prajet sthAnAdityAdi / anye tvapatAnakalakSaNe- syAttadarditam (ca. ci. a. 28) iti; tattu na samyak / naiva tadavarodhAditi nAdhIyate / carake punarAkSepakasyApa- uccaiAhArAdInAM mukhagatavAyoreva kopakatvAt // 68-72 // tAnakatvaM na paThitamityapatanakaH paThyate // 64-66 // kSINasyAnimiSAkSasya prasaktaM sktbhaavinnH|| divaakhaanaasnsthaanvivRtaadhvniriikssnnaiH|| . na sidhyatyarditaM bADhaM trivarSe vepanasya ca // 73 // manyAstambhaM prakurute sa eva shlessmnnaa''vRtH||67|| ni0saM0-tasyAsAdhyatvamAha-kSINasyetyAdi / animi.. ni0 saM0-manyAstambhamAha-divAkhAnetyAdi / Asanam | SAkSasya stabdhAkSasya / prasakaM satataM, sakkabhASiNaH pIDitAvyaktaupavezanaM, sthAnam UrvIbhavanaM / vivRtAdhvanirIkSaNaiH vakramArgA- padabhASiNaH; anye tu 'prasakAvyaktabhASiNaH' iti paThanti, palokanaiH / sa eva vAyuH / manyAstambhaM kecidapatAnakapUrvarUpaM prasakaM prakarSeNa lamamiti tatrArthaH / bADhamatizayena na sidhyatIti manyante // 6 // saMbandhaH / trivarSamiti saMvatsaratrayAtItam ; anye tu nAsAkSinyA00-manyAstambha darzayamAha-divAkhamevAdi / / mukhasrAviNaM trivarSamAhuH / vepanasya kampanazIlasya / "garbhiNIkaithimmanyAstambho na paThyate, antarAyAmabahirAyAmalakSaNa sUtikAbAlavRddhakSINecasakkSaye" ityamuM pAThaM jejjhaTAdaya svAnmanyAstambhasya tana, svAtajhabeNApyupalammAnmanyA AcAryA na paThanti / 'ucaiAharato'tyartha' ityAdau kRlA stambhasa // 67 // paThanti, bahuvaidyapaThitavAdasmAbhiH paThitaH // 73 // nyA0ca0-taspedAnImasAdhyatvaM darzayabAha-kSINasse. (garbhiNIsUtikAbAlavRddhakSINeSvasRkkSaye // ) tyAdi / prasaktaM prakarSeNa saktaM lagnaM kaNThatAlvAdivarNoccAraNa. uccAharato'tyartha khAdataH kaThinAni vA // sthAneSu, avyaktamasphuTaM bhASitaM yasya sa tathA / tathaiva hasato jRmbhato bhArAdviSamAcchayanAdapi // 68 // carakaH "lI(dI)nA jihvA samukSiptA tathA sajjati cAsya, shironaasausstthcibukllaattekssnnsndhigH|| vA" (ca. ci. a. 28) iti / trivarSamiti trayo varSAH ardayitvA'nilo vakramarditaM jnytytH|| 69 // vakrIbhavati vakrArdha grIvA cApyapavartate // 1 "nanu yadA dehArdhavyApitvamarditasya tadA'ditenArdhAGgasya ko zirazcalati vAksaGgo netrAdInAM ca vaikRtam // 7 // bhedaH 1 bama:-adito vegitayA na sarvakAlaM bhavati, ardhAGgastu zrIvAcibukadantAnAM tasmin pArzve tu vedanA // vyAptaM bhavati / uktaM ni svasthaH syAdarditAdInAM muhurvegAgame gate' iti; kiMvA yathoktaviziSTalakSaNo'ditaH, ardhAGge tu naitAni sarvANi 1'cAlayet' iti paa0| 2 'divAsvapnAsamakhAnavivR(ka)- bhavanti" iti carakavyAkhyAyAM ckrpaanniH| 2 prasaktAvyaktatordhvanirIkSaNaiH' iti pA0 / 3 ayamarthazloko gayadAsena na bhASiNaH' iti gayadAsasaMmataH paatthH| 3 'lagnamapravRttaM' ityaatkptthyte| 4 'jambhayA' iti gayadAsasaMmataH paatthH| drpnnkaarH| Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 nibandhasaMgrahanmAyacandrikAlyanyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAne - - - - saMvatsarA abhyeti atyantasaMyoge dvitIyA / anye tu nAsA- yamiti pratIyate / hArIte tu gRdhrasI vizvAcyoH pratipadameva zimukhasrAviNaM trivarSamAhuH, varSasAmAnyAt srAvasya // 73 // khallIsaMjJA kRtA // 75 // pANipratyaGgulInAM tu kaNDarA yaa'nilaarditaa|| vAtazoNitajaH zopho jAnumadhye mhaarujH|| saMkznaH kSepaM nigRhNIyAdRdhrasIti hi sA smRtaa|| ziraH kroSTakapUrva tu sthUlaH kroSTakamUrdhavat // 76 // ni0 saM0-gRdhrasImAha-pAItyAdi / yA kaNDarA saknaH ni0 saM0-koSTakazira Aha-vAtetyAdi / yo jAnumadhye kSepaM nigRhNIyAt sA gRdhrasIti smRteti saMbandhaH / pANiguM / vAtazoNitajo mahArujaH kroSTakamUrdhavat sthUlaH zopho bhavati lphasya pAzcAtyAdhobhAgaH, pratyaGgulyo'Ggulya eva; etenoparyadho- | | sa kroSTukazira iti jJeyaH / vAtazoNitaja iti vAtazoNitAbhyAM bhAgagataM kaNDarAdvayaM gRhyate / kaNDarA mahAsnAyuH / gulphAdi jAto vAtazoNitajaH, na punarvAtaraktena vyAdhinA janitaH; anye viTapAntaM sakthi, tasya kSepaH prasAraNaM, taM nigRhIyAdavarundhyA tu vAtena zoNitena ca jAta iti necchanti, kiM tarhi vAtaradityarthaH / gRdhrasI raMghiNI' iti loke / sA ca vAtAd ktaja iti rogakAraNameva rogamicchanti / ziraH kroSTakapUrvamiti vAtakaphAcca / khajanavAte na sAtizayA vyathA yathA gRdhrasyAm / koSTakazabdapUrva ziraH, tasya rogasya 'kroSTakazira' iti nAmekecit 'pANi pratyaGgulInAm' iti dvitIyAntaM paThanti; tatrApi | tyarthaH / koSTakamUrdhavat zRgAlamastakavat // 76 // pANi lakSIkRtya yA kaNDarA, aGgulInAM ca yA kaNDareti kaNDarAdvayam // 74 // nyA0ca0-pUrvAbhihitasakthidezAzrayaM vikAraM darzaya mAha-vAtazoNitaja ityaadi|rogkaarnnmev rogamicchanti; nyA0 ca0-ekasakthigatasnAyugataM darzayannAha-pANi tena vAtazoNitarogahitaM ca cikitsitamiti vizeSaH / sa tu pratItyAdi / pANiH pAdapranthiH pAdakaniSThAGguleradhaHsnAyu | zRgAlazIrSatulyatvAt kroSTukazira iti byaadhirucyte||6|| dAhaM kurute / lakSaNe karmapravacanIyasaMjJA, tena pANimati dvitIyA / 'kaNDare ye' iti dvivacanaM kecit paThanti / vAyuH kaTyAM sthitaH saknaH kaNDarAmAkSipedyadA // kSepaM prasAraM, sakthikSepaM nigRhIta iti // 74 // | khaJjastadA bhaSejantuH, paGguH saknoIyorvadhAt // 77 // tailapratyaGgulInAM tu kaNDarA baahupRsstthtH|| ni0saM0-khajapaGgulavAtAvAha-vAyurityAdi / AkSipebAhroH karmakSayakarI vizvAcIti hi sA smRtA 75 / diti ISat kSipet , khaje vikalagaterdarzanAt / saknoIyorvadhA diti sarvathA gativighAtAt paGgurityarthaH / dvayoriti punaruktini0 saM0-gRdhrasIsadRzImekabAhugatAM vizvAcImAha prasaGgAyugapat sakthidvayavadhAdityarthaH // 77 // . taletyAdi / talazabdo'yamupari vartate, tena karasyAbhyantarakaNDarA gRhItA, bAhupRSThata ityanena bAhyakaNDarA gRhItA / bAhoriti prakrAman vepate yastu khaJjanniva ca gacchati // dvivacanaM sAmAnyApekSayA, kadAcit kasmiMzcidvAhI bhavati / kalAyakhajaM taM vidyAnmuktasandhiprabandhanam // 78 // 'anilArditA' ityatrApi saMbadhyate / cakAro'tra gRdhrasIvizvAcyo- ni0 saM0-kalAyakhajamAha-prakrAmacityAdi / prakrAman rnAmAntaramanuktaM khayabhidhAnaM samuccinoti / anye khatrApi 'talaM pAdavikrama kurvan , gamanArambha eva vepate kalAyakhaja ityayaM pratyaGgalInAm' iti pUrvavadvitIyAntaM paThanti, tena talaM lakSIkRtya khannAdvizeSaH / muktasandhiprabandhanamiti zithilasandhivandhanayA kaNDarA bAhupRSThatazca yA kaNDareti kaNDarAdvayaM gRhyate // 5 // nyA0ca0-sakthisAmAnyAdekabAhugatasazavikAraM darza- nyA0 ca0-sakthizritamevAparaM vikAraM darzayannAhayannAha-talaM pratyaGgalAnAmityAdi / 'anilArditA' iti vAyuH kaThyAzrita ityAdi / AkSipet ISat kSipet ; Ara pUrvavAkyataH zeSaH / talazabdo'yamupari vartate, yathA-bhUta- ISadarthe, khaje vikalagaterdarzanAt / saknoIyorvadhAt lamiti; tena bAhupRSThata iti saMgatArthaH / iyamapi vAtAdvAtakaphAca; gRdhrasIsAmAnyAt / vizvAcIti cakA- 1 "vizvAcI ceti cakAreNa gRdhrasIvizvAcyoH khallIsaMzAM darzaro'tra gRdhrasIvizvAcyornAmAntaramanuktaM khayabhividhAnaM | yati, tayorapi karamUlAvamoTanakAritvAt ; yaduktaM hArIte-"vizvAcI samuccinoti / ubhe apyete zUlAvamoTanAdivAtarugardite gRdhrasI cokA khallI tIrujAnvitA" iti gayadAsaH" iti khallIsaMjJe, "khallI tu pAdajaGghorukaiTIzUlAvamoTinI (ca. madhukozavyAkhyAyAm / 2 'mahArujaH zopho bhavati tat kroSTuci.a. 28) iti carake samArthena gRdhrasIvizvAcIviSaye- kapUrva koSTakamUrdhavat sthUlaM ziro jheyam' iti paa0| 3 "ciki tsAbhedArtha pRthak paThitaH" iti gydaasH|" iti madhukoza1 'pANi pratyakSulInAM' iti paa0| 2 'sakyoH' iti vyAkhyAyAm / 4 'kaTyAzritaH' iti gayadAsasaMmataH pAThaH / paa0| 3 'talaM pratyaGgulInAM' iti paa0| 4 'kaNDarApekSayA' | 5 'paunaruktyaprasaGgAt' iti paa0| 6 "kiJcidgatimatvAditi iti paa0| 5'karamUlAvamoTanI' iti carake paatthH| | gayadAsaH" iti madhukozavyAkhyAyAm / pa t ISat kSipet : mora ISadarthe, kho pRSThata iti saMgatArtha vAtAnA Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| * sarvathA gatividhAte tu paGguH / khaJjataH kalAyakhaLe kaNDarA- zoSAsAmathyAt / aMsabandhanaM zleSmA, banAtIti bandhanaM; dvayasaMdhibandhamuktatvAt prakrAman naro vepate iti vizeSaH, kathaM punaraMsabandhanaM kaphAducyate ? tasyaiva bandhane'dhikArAt; anyat sarva tulyameva / yadAha-khAnniva ca gacchatIti taduktaM-"sandhayaH sAdhu vartante saMzliSTAH zleSmaNA tathA"; // 77 // 78 // (zA.a. 4), tathA-"guNAH kAlAt paraM zleSmA bamdhane'kSNoH nyaste tu viSamaM(me) pAde rujaH kuryAt smiirnnH|| sirAyutaH" (u. ta. a. 1) iti / tatrastha eva kuzya ghAtakaNTaka ityeSa vizeyaH khdd(l)kaashritH||79|| sirA avabAhukaM janayatIti / cakAro bhinnakrame / avabAhukaH ni0 saM0-vAtakaNTakamAha-nyasta ityAdi / nyaste tu | saMdhigatena kaphanehena vAtena ca, saMdhigatatvAt : aMsasaMdheza viSamaM pAda iti viSamasthAne nikSipte pAde ityarthaH / khuDa(la). kaphasthAnatvAt / dvAvetI vyAdhI / yadAha-"aMsazoSAva. kAzrita iti pAdajaGghAsandhisaMzraya ityarthaH, 'pAyAzrayaH' bAhukayoraMsamadhyataH" (zA. a. 8) iti / yathA caitayoityanye // 79 // rvAtarogayorapi sirAvyadhastathA tatraiva vakSyAmaH // 2 // nyA0 ca0-aparaM sakthirogaM darzayannAha-jyaste yadA zabdavahaM sroto vAyurAvRtya tiSThati // svityAdi / khuDakAzrayaH pAdajavAsandhisaMzrayaH; ' pAyA- zuddhaH zleSmAnvito vA'pi bAdhirya tena jAyate 83 zrayaH' ityanye // 79 // ni0 saM0-bAdhiryamAha-yadetyAdi / zuddhaH kevalaH / pAdayoH kurute dAhaM pittaamukshito'nilH|| | apizabdAdraktapittAvaraNayorupasaMgrahaH / yadyapyayaM vyAdhiH vizeSatazcamaNAt pAdadAhaM tamAdizet // 80 // zAlAkye'pi paThyate, tathA'nyatrApi paThanIyaH, vRddhasamani0 saM0-pAdadAhamAha-pAdayorityAdi / vizeSatazcaGka tatvAt // 83 // maNAditi vizeSeNa gacchataH, tiSThatastu sAmAnyena // 8 // hanuzaGkhazirogrIvaM yasya bhindannivAnilaH // nyA0ca0-vizeSatamataH vizeSeNa gacchataH; tiSTha- kA karNayoH kurute zUlaM karNazUlaM taducyate // 84 // tastu sAmAnyena // 8 // ni0saM0-karNazUlamAha-hanuzakhetyAdi // 84 // hRSyatazcaraNau yasya bhavatazca prasuptavat // 'nyA0ca0-bAdhiryakarNazUlau vAtavyAdhau zAlAkye'pi pAdaharSaH sa vizayaH kphvaatprkopjH||81|| |ca paThyete, atra vAtavyAdhicikitsArthatvAt / rogeSu yadukta-"balAtalaM sarvathaivopayojyaM vAtavyAdhAvanyaduktaM ni0saM0-pAdaharSamAha-hRSyata ityAdi / hRSata iti / ca yat syAt" iti / vAtasya vAtetaradoSAvaraNAdAdhiharSoM romAzcaprAyo vedanAvizeSo'ntaHzItakaraH / bhavatazca prasupta kyArthamitaradoSasya zAlAkye / taduktaM zAlAkye-"karoti vaditi sparzAjJAnAt suptAviva bhavata ityarthaH // 81 // doSeza yathAsthamAvRtaH" (u. ta. bha.18) iti / tenonyA0ca0-pAdaharSaH kaphAnvitena bAtena / hoM romA-| bhavana ubhayakarmApekSiNI cikitsA / bAdhirvakarNazale uma. aprAyo'ntaHzItakaro vedanAvizeSaH / suptako sparzakhA- yalakSaNArthamantra paThite; tena prANanAzAdInAmapi bAtabAdhAbedanAt suhAviva / bhavaM pAdadAhaviparItaH pAdaharSo barodhaH zAzejAmbito vA'pi bAdhirva vega nAcate pAtakakAbhyAM ciraviSamapAdanyAsAdinA paraH pAdadAhaH khalu ti apindaatpittaavrnbolnaaH||5|||| sirAmukhapIDanAvRtena vAyunA, so'sAda bhinnaH; sirA AvRtya sakapho vAyudhamanIH zandabAhinI mukhAvRtatvena tadvivRtau svayameva prazamate // 81 // narAn karotyakriyakAnmUkaminminagaradAn // 5 // aMsadezasthito vAyuH zoSayitvAM'savandhanam // ni0saM0-jihvAgatavAtarogaM darzayabAha-AvRlelAdi / sirAzvAkuzya tatrastho janayatyavabAhukam // 82 // AvRtya avarundhyetyarthaH / mUko vacanarahitaH, minmiNaH sAnuni0saM0-asazoSAvabAhukAvAha-aMsadezetyAdi / asa nAsikavAk, gadgado'vyaktavAk // 85 // samIpopalakSito dezoM'sadezaH; aMso bAhuziraH / aMsabandhanaM pleSmANamityarthaH / aMsavandhanaM zoSayitvA 'aMsazopaM rogaM nyA0 ca0-urdhvagatarogasAmAnvAdindriyopatApasAmAkaroti' iti vAkyazeSo jJeyaH / tatrasthaH aMsadezasthita nyAdA jihvAgatavAtarogaM darzayamAha-AvRtva vAbuH sakA ityarthaH // 82 // ityAdi / ayameva hi dhamanIvAtarogAdivikissite vAta vyAdhAvuktaH / akriyakAniti avidhamAnakiyakAn / nyA0ca0-aMse pUrvoktavizvAcIzeSa rogaM darzayannAha mUko'vacanaH; tadabhAve nam, amakSikavat ; mimmimagadaaMsadezasthito vAyurityAdi / dhAtukSayakRta eva vAyuH, dayorISadarthe, anudarAkanyAvat / minmiNaH sAnunAsikavAk, zoSayedaMsabandhanamiti zoSakha vAtakRtatvAt / kaphAvRtasya gadgado luptapadavyaanAbhidhAyI / zandavAhinIrAvRtyeti 1'prasuptako' iti gayadAsasaMmataH pAThaH / abhividhAvAra, saMpUrdhiSadartheSu mUkaminmiNagaddeSu // 8 // Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM savalitA [nidAnasthAna - wwwvww.di ADHARITRanvar gudopasthotthitA lava pratitUnIti sA smRtA saMjAta calaM vA yadi vA'valam adho yA vedanAM yAti zayotthitA ni0 saM0-vAtASTIlAmAha-aSThIlAvadityAdi / "aSTIlA bhindatIva gudopasthaM sA tUnItyabhidhIyate // 86 // uttarApathe dIrghavartulapASANavizeSaH" ityeke, "carmakArANAM vartulagudopasthotthitA saiva prtilomvisrpinnii|| dIrghA lauhI bhANDiH" ityapare / ghanaH saMhatAvayavaH / Ayato begaiH pakAzayaM yAti pratitUnIti sA smRtA // 87 // dIrghaH / bahirmArgANi vAtaviNmUtrANi / anye'tra 'nAmeradhastAt. ni0 saM0-tUnIvAtamAha-adho yetyAdi / bhindatIva saMjAtaM calaM vA yadi vA'calam' iti paThanti / pratyaSThIlAmAhagudopasthamiti bhedaM kurvatIva gudopasthasyetyarthaH / pratilomavisa- enAmevetyAdi / enAmeva aSThIlAm / tiryagutthitalenASThIlAyAH piNI adha-utthitordhvagAminI / vegairiti vedanAvegairmuhurmuhuH / sakAzAt pratyaSThIlAyA bhedaH / asyAgre kecidUrustambhaM paThanti, khabhAvopazamopalakSitaiH, 'pratilomaM predhAvitA' iti kecit tanna, cikitsAyAM paThiSyamANatvAnnibandhakArANAmasaMmata. | vAca // 9. // 91 // nyA0pa0-adhaHsroto'bhidhAtavyAdhi nirdizamAha iti zrIDalhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaadho yA vedanA yAtItyAdi / vedanA zUlam / va_mUtrAza. vyAkhyAyAM nidAnasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // boriyateti viNmUtrAdhArAbhyAM vyastasamatAbhyAmutthitA jaataa| bhigdatIva vidArayatIva; svavyApya yathAsaMkhyaM vyastasama nyA0 ca0-pratizabdavizeSaNasAmAnyAdudaragatasAmAsagudopasthaM yAti / gudopasthamiti praannynggtvaadekvdbhaavH| nyAcAparamapi vAtarogaM nirdizamAha-aSThIlAvadanaM granthi. . upasyo muutrmaargH| bhindatIveti bhedamiva kurvatI gudopa- mityAdi / 'aSThIlA uttarApathe vartulapASANaH' ityeke; 'carmasthala / gudopasthopasthitA saiva pratilomaM pradhAbiteti kArANAM vartanIyA lauhI bhANDiH' ityapare / bahirmArgAvaropakAzavaM begaiH pradhAvitA 'bhindatIva' iti pUrvavAkyA dhinI bahirmArgANi vAtaviNmUtrANi, teSAM niyamena rodhinI pacheSaH // 86 // 8 // yA; tAmeva tiryagusthitAM vAtaviNmUtrarodhanazIlA pratyaSThIlA sATopamatyugrarujamAdhmAtamudaraM bhRzam // nirdizet / ubhe apyete pakAzayosthite; atraiva vAtAdyaAdhmAnamiti jAnIyAddhoraM vAtanirodhajam // 88 // varodhena kriyopalambhAt / anye svatra 'nAbheradhastAt saMjAtaM' ni0 saM0-AdhmAnamAha-sATopamityAdi / ATopaM calaM vA yadi vA'calAm' iti paThanti // 90 // 9 // saMcalanaM, tena saha vartata iti sATopam / udaramatra pkkaashyH| | iti sauzrute zalyatane zrIgayadAsAcAryaviracitAyAM. ghoraM kahakAri // 8 // nyAyacandrikAyAM paJjikAyAM vAtavyAdhivimuktapArzvahRdayaM tadevAmAzayotthitam // nidAnaM samAptam / matyAdhmAnaM vijAnIyAt kaphavyAkulitAnilam 89 ni0 saM0-pratyAdhmAnamAha-vimuktetyAdi / tadeva AdhmAnameva / AmAzayotthitaM nAbhistanAntarotthitam / ata eva hRdayapArzvayorapyadhiSThAnamasya prAptaM nirasannAha-vimuktapArzvahRdayamiti / vyAkulita AvRtaH // 89 // | athAto'rzasAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| nyA0 ca0-pratizabdavizeSitamaparamapi roga darzaya- | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| bAha-sATopamatyugrarujamityAdi / ATopaH saMcalanaM, tena ni0 saM0-athetyAdi / nidAnaM hetulakSaNanirdezaH .. saha vartate / ghoraM kRcchaM, kaSTakAritvAt / udaramatra pakvAzaya | // 1 // 2 // eva, pratyAdhmAnasyAmAzayasamutthitatvAt / tadeva AdhmAna nyA. ca0-vAtavyAdhinidAnAnantaramajhe nidAnArambhaH, meva / sATopamAmAzayasamutthitam / AmAzayasya nAbhista vAtaviNmUtrarodhinI miti pUrvaprakAntasvAt, arzasAM ca nAntarAvadhiravADdayapAzvayorapyadhiSThAnatvamasya prAptaM nira. vAtAdinirodhitvena sAmAnyAt, zastrakSArAgnikarmatrayasAdhyasamAha-vimuktapArzvetyAdi / vimuktaM pArzvadvayaM hRdayaM marma svena zalyatanavyAdhiprAdhAnyAca / arzasAM nidAnaM hetulakSaNayena tattathA // 8 // 89 // nirdezaH // 1 // 2 // bhaSThIlAvaddhanaM granthimUrdhvamAyatamunnatam // vAtASThIlAM vijAnIyAvahirmArgAvarodhinIm // 10 // SaDazIsi bhavanti vAtapittakaphazoNitasannienAmeva rujAyuktAM vAtaviNmUtrarodhinIm // pAtaiH sahajAni ceti // 3 // pratyaSThIlAmiti vadejaThare tiryagutthitAm // 91 // ni0 saM0-SaDarzAsItyAdi / nanu, vAtapittakaphazoNitaiti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne vAta- sannipAtaiH sahajAni cetyanenaiva padasaMkhyAyA labdhalAt kathaM vyAdhinidAnaM nAma prthmo'dhyaayH||1|| 1 'pradhAvati' iti paa0| / 2'bahirmArganirodhinI' iti pA0 / dvitiiyo'dhyaayH| Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 271 jy kh sy y by Hyn, b bh nmh by by by .. SaDiti saMkhyAnirdezaH? ucyte-dvidossjnitaahognnnaapri- teSAM nidAnamabhidhAya saMprAptimAha-yathoktamityAdi / prasRtA hArArtham / yadyapi zoNitAdhiSThAnA vAtAdayo raktArzasA- iti "kiNvodakapiSTasamavAya ivodiktAnAM prasaro bhavati' (sU. mArambhakAH, tathA'pyupacArAt 'zoNitajAni' ityucyante; a.21) ityAdikrameNa prasRtAH / pradhAnadhamanIH purISavAhinIH / yathA-ghRtAdhiSThAnenAgninA dagdho 'ghRtadagdha' ityucyate // 3 // anu pazcAt , prapadya prApya / gudavalIriti vlisvksNkocH| nyA0 ca0-SaDAMsi bhavantIti prathamaM saMkhyAkaraNaM mandAgnevizeSato'tizayena mAMsaprarohAjanayantIti saMbandhaH / padasaMkhyAyAM vAtAdInAM balavadvigrahAdiSu hetuSu, raukSAdi- tathA ? tathA tRNetyAdi / parivRddhimAsAdayanti prApnuvantItyarthaH / svabhAvalileSu, karmAdikAryaliGgeSu, sAdhyAsAdhyacikitsiteSu | AcakSata iti 'pUrvAcAyo' ityadhyAhAraH // 4 // cAGgabhUtatvAt / SaDAMsi bhavantItyasya sUtrasya bhASyaM- arzasA hetUnatItAvekSaNena nirdizannAha yathoktaH prakovAtapittakaphazoNitasannipAtaiH sahajAni ceti / nanu ca paNairityAdi / prakopayantIti prakopaNAni vAtAdidoSANAM SadatvAvadhAraNaM virudhyate, saMsRSTArzaHSaTkasyApi darzitatvAt / saMcayahetavaH prakopahetavazva, doSANAmasaMcitAnAM ca tadukkaM-"arzassu dRzyate rUpaM yadA vai doSayordvayoH / prakopAbhAvAt / yathokaimiti pdaarthaantivRttaavvyyiibhaavH| saMsarga taM vijAnIyAt saMsargaH SaDidhaH smRtaH" iti| "tRtIyAsaptamyorbahulam" (pA. a.2|) iti tRtIyA, ucyate-vyAkhyAto'yamarthaH-yatra prakRtisamasamavetaH sa. bhuvcnsyaabhaavaabhaavH| ythoktprkaarmnuvRttiH| athavA nipAtaH saMsargo vA na tatra saMkhyAtirekamApAdayati, vAkyamevaitat yena prakAreNoktaiH / tatra saMcayahetavaH RtusamudAyibhyo'nanyaH samudAya iti kRtvA; pratyekavAtAdi-caryoMditAH, prakopahetavo vraNapraznoditA balavadvigrahAdayaH / doSadhAtuliGgasya saMsaryasya cikitsAyA ekatvena vAtAdiSve- keciyAdhihetUnapi viruddhAdhyazanakhIsaMgotkaTakAsanAdIn vAvaruddhRtvAt / taduktaM carake-"paJca gulmA iti vAta paThanti / ekaikaza iti vIpsAyAM zaspratyayaH / eke pittakaphasacipAtazoNitajAH" (ca. sU. a. 19) itya 'dvizaH' iti na paThanti / zoNitasya ca prAdhAnyArtha bhidhAya punarAha-"saMsRSTaliGgAnaparAMstu gulmAMstrInA pRthak zoNitagrahaNaM; taduktaM vraNapraznasya dvitIye darzanedizedauSadhakalpanArtham" (ca. ci. a. 5) iti; yadi ca "tadebhireva zoNitacaturthaiH" (sU. a. 21) iti, samudAyibhyo'nanyaH samudAya iti pratyekavAtAdidoSajeSu yaduktaM pUrva-doSA api svasthA dhAtavo dadhatIti saMsargajAvarodho na bhavati tadA 'paJca gulmAH' iti paJca- kRtvA; yadAha carakaH-"vikAro dhAtuvaiSamyam" (ca. saMkhyAvadhAraNaM virudhyate / anye punarAhuH-sannipAtaza-sU. a.) iti, dhAtuvaiSamyamiti doSadhAtumalavaiSamyamibdasya vyutpAditatvAt....."tana, carakAdiSu sAMsargikANAma- | tyarthaH / vRddhikSayAbhyAmasvasthA dhAtavo'pi doSAH; yadAha zaMsAM pradarzitatvAt // 3 // carakaH-"kiMcidoSaprazamanaM" (ca. sU. a.1) iti; | duSTavAtAdidhAtumalaprazamanamityarthaH / doSazabdo duSTeSu tatrAnAtmavatAM yathoktaiH prakopaNairviruddhAdhyazana dhAtuSvapi vartate, tadayuktameva "atraitAvatA zoNitasyaikasyaiva strIprasaGgotkaTukAsanapRSThayAnavegavidhAraNAdibhi doSatvamucyate kiM tarhi na rasAdInAmapi; vraNaprabhe tu vraNe vizeSaiH prakupitA doSA ekazo dvizaH samastAH | zoNitasya prAdhAnyArtha hesvAdiSu pRthaggrahaNam" iti / zoNitasahitA vA yathoktaM prastAH pradhAnadhamanI tathA vyAdhisamuddezIye "doSadUSitevvatyartha dhAtuSu saMjJA ranuprapadyAdho gatvA gudamAgamya pradUSya gudavalI- kriyate rasajo'yaM raktajo'yam" (sU. bha. 24) ityAdi / mAMsaprarohAanayanti vizeSato mandAgneH, tathA ato'tra zoNitasya sAmAnye dhAtutve doSatvamapIti vizetRNakASThopalaloSThavastrAdibhiH zItodakasaMsparza- peNa zoNitasya doSavacanaM sahetukameveti / teSAmidAnI nAdA kandAH parivRddhimAsAdayanti, tAnya sI-prasarapUrvakasthAnasaMzrayAlakSaNAM saMprAptiM darzayajJAha-yathokaM tyAcakSate // 4 // prasRtA ityAdi / yathoktamiti uktaprakArAnatikrameNa ni0 saM0-arzasA hetUn saMprAptiM ca darzayannAha- prastAH / bhadhogamanAdadhojAtAnanyAn vikArAn kuto tatretyAdi / prakupitA doSA mAMsaprarohAjanayantIti saMbandhaH / na kurvantItyAha-pradhAnadhamanIma(ra)nusRtyeti / pradhAnaanAtmavatAm ajitendriyANAm / yathokaiH prakopaNairbalavadvigra- manImi(ri)ti "adhogatAstu vAtamUtrapurISazukrAtahAdikrodhazokAdidivAkhAnAdibhiH / viruddhaM bahudhA hitAhitI- | vAdInyadho vahanti / tAsu pittAzayamabhiprapannAstagrasthayoktam / strIprasaGga ityatra prazabdenAtyantasaktiH pratipAdyate / manapAnarasamabhivipakramauSNyAdvivecayantyo'bhivahantyaH zarIra 'gudapANIsamAyogaH prAhurutkaTukAsanam', 'ukuDu' iti loke| tarpayanti, arpayanti cordhvagAnAM tiryagANAM ca, rasasthAna azvAdInAM pRSThena gamanaM pRSTayAnam / vegavidhAraNazabdena vAta-cAbhipUrayanti; AmapakAzayAntaraM ca tridhA jAyante" (zA. viNmUtrAdInAM vegadhAraNam / viruddhAzanazabdena guruzItAbhi- bh.9)| pradhAnagrahaNamapradhAnAM nirasyati / adhogatve'pi dhyandividAyasAtmyapramitAzanAdIni gRhyante / vishessairbhedaiH| bastyAdirogaM nirasalAha-gudamAgamyeti / tatrApi kuto na . Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAlyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna ....... ..... .. . .A rur . co bhagandarabaddhagudagudabhraMzAdIn kurvantItyAha-vizeSato mandA- romAntebhya ityAdi / yavAdhyadhaH saardhyvH| etena triyavosneriti / mandAgnevizeSAditi samAnAdhikaraNe paJcamI / gulaH, sAdhena yavenArdhAGgulasvAt / tatra bhAlukiH-"tasya mandAgnervizeSato'si janayanti / kecidoSajAnAmeva valIromamAlikA, tasyA uparyadhyardhayavamAtro gudauSTaH, tRNAdIn parivRddhihetUnAhuH / paThanti ca-'tRNaloTo- tasmAdUrdhvamaGgulamAtrA prathamA, dvitIyA'dhyardhamaGgulA, tRtIpalavastrAdizItodakasaMsparzAdRddhimAsAdayanti, tAnyazAMsI- yA'pi tathaiva" iti / bhoje'pi-"romAntebhyo yavAdhyadhaM tyaacksste'| itizabdenAtra zailIparibhASitatvamazaMsAM dyota- gudauSThaM paricakSate / gudauSThAdaGgulaM caiva prathamAM tu valiM yati / yadAha carakaH-"kecidbhUyAMsameva kSetramupadizantya- viduH" iti / tatra gudauSThAdardhAGgulameva gudauSTe'rzasAM sAM; tadyathA-ziznamamapatyapathamityAdi / adhimAMsasaMjJa saMbhava iti // 5-7 // eSaH / gudavalijAnAM svarzAsIti tantre saMjJA" (ca. ci.. sajJA (ca.ci. teSAM tu bhaviSyatAM pUrvarUpANi-anne'zraddhA aura a. 14) iti / anye tu vizeSato gudamegAsva. kacchAta paktiramlIkA paridAho viSTambhaH pipAsA zAMsyeva janayanti // 4 // sakthisadanamATopaH kAryamudgArabAhulyamakSNoH tatra sthUlAntrapratibaddhamardhapaJcAGgulaM gudamAhuH, zvayathurantrakUjanaM gudaparikartanamAzaGkA pANDurogatasmin valayastisro'dhyardhAGgulAntarasaMbhUtAH pravA- grahaNIdoSazoSANAM kAsazvAsau balahAnirmamahaNI visarjanI saMvaraNI ceti caturaGalAyatAH; standrA nidrendriyadaurbalyaM ca // 8 // srvaastirygekaanggulocchritaaH||5|| ni0saM0-teSAmityAdi / bhaviSyatAM bhavitukAmAnAm / zaGkAvartanibhAzcApi uparyupari sNsthitaaH|| amlIkA amlodgAraH / sakthisadanam UruglAniH, sphuTanagajatAlanibhAzcApi varNataH sNprkiirtitaaH|| mivetyeke / ATopa AdhmAnam / pANDurogAdInAmAzaGkA romAntebhyo yavAdhya? gudauSThaH prikiirtitH|| 6 // vikalpaH / kAsazvAsau bhramastandrA nidrendriyadaurbalyaM ca 'jAyate' ni0saM0-idAnIM gudaM gudavalIzca vivRNvannAha-tatre- iti shessH||8|| . tyAdi / sthUlA traM kavyatraM 'gudAtraM' iti prasiddham / ardhapazcA nyA0 ca0-sthAnasaMzraye saMprAptirUpe pUrvarUpaM darzayagulamiti ardhapaJcamamalaM yasmin tattathA, etena sArdhacaturaGgu mAha-teSAM tu bhaviSyatAmityAdi / indriyadaurbalyamiti lapramANaM gudamityarthaH / adhyardhAGgulAntarasaMbhUtA iti sAdhaiMkAGga cakSurAyadhiSTitadoSeNa tacchaktivyAghAtAdazaktipUrvakarUpAdi. lAntarasaMjAtAH / tatroparitanaM validvayaM zaGkhAvartanibhaM pratyekama grahaNam // 8 // ntareNa saha sAdhaiMkAkulaM, prathamA tu valirantareNa vinaikAGgulo. cchAyA, ardhAGgulastu gudauSTha IdRzaM boddhavyam / ata eva 'prathamA jAteSvetAnyeva lakSaNAni pravyaktatarANi bhava. tu gudauSThAdaGgulamAtre' ityagre vakSyati / tAsAM nAmAnyAha nti // 9 // pravAhaNItyAdi / pravAhayatIti pravAhaNI, visRjatIti visarjanI, jatIti visarjana ni0 saM0-teSAM sAmAnyarUpamAha-jAteSvityAdi / etAni saMvRNotIti sNvrnnii| gudISThapramANamAha-romAntebhya ityAdi / pUrvoktAni // 9 // romAntebhyo romaprAntebhyaH romamAlikAyAH / yavAdhyadhaH tatra mArutAt parizuSkAruNavivarNAni viSamamasA! yavaH, ardhAGgulapramANa ityarthaH, aGgulasya triyavapramANa- dhyAni kadambapuSpatuNDikerInADImuMkulasUcImukhA. lAt // 5 // 6 // kRtIni ca bhavanti; tairupadrutaH sazUlaM saMhatamupave. prathamA tu gudauSThAdaGgulamAtre // 7 // zyate, kaTIpRSThapArzvamedagudanAbhipradezeSu cAsya ni0 saM0-prathamA vali dauSThAt kiyahare bhavatItyAha- vedanA bhavanti, gulmASThIlAplIhodarANi cAsya prathametyAdi / prathamA 'valiH' iti zeSaH // 7 // tannimittAnyeva bhavanti, kRSNatvakanakhanayanadazana vadanamUtrapurI puruSo bhavati // 10 // nyA0ca-tatrAnagudAGgulivalIzcApi vivRNvanAha-tatra | sthUlAcapratibadamityAdi / pravAhaNIti prapUrzata 'vaha' prayane, ni0 saM0-viziSTaM rUpamAha-tatretyAdi / parizuSkANi ityasmAt kartari SaT / visRjatIti visarjanI / saMvRNo- anAsrAvINi / aruNAni ISadraktAni / vivarNAni vividhavarNAni / vIti saMvaraNI / tAsu kA kiM pramANeti darzayavAha-tatra | viSamamadhyAni ninonnatamadhyAni, kecidatra 'viSamadhyAmAni' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-viSamANi ninonnatalena, 1 tadastyadhimAMsadezatayA' ca iti vartamAnacarakapustake dhyAmAni dagdheSTikAdivastuvarNAni / tuNDikerI vanakArpAsikA, pAThaH / 2 'bhatra caturaGgulAyatA iti saMkucitAvasthAyAmityevAvadheyaM, tatpuSpAkRtIni / anye vatra "tuNDikerInADImukulasUcImukhabhanyathA puMsAM nArINAM ca yathAkramamupadezyamANaM paJcapaDaGgulapariNA | sadRzAni bhavanti" iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-tuNDihamazoMyatramanupapannaM syAt , srotaHpramANApekSayA sthUlataratvAt' iti hArANacandraH / 'caturaMkulAH, tAH sarvAH' iti pA0 / 1 'graNIdoSodarANAM' iti pA0 / 2 'nADImukha0' iti pA0 / Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 273 kerI bimbI, tasyA nADI nAlikA; mukulaM puSpamukulaM; sUcI ni0 saM0-zleSmajAnItyAdi / sthirANi kaThinAni / pANDna sIvanadravyam ; eSAM mukhasadRzAni bhavanti / upadrutaH abhi- dhUsarANi / karIro marudezAtipravRddho vRkSavizeSaH; panaso bhiHbhuutH| saMhataM dhanam / upavezyate visarga kAryate / gulmAdIni kaNTakiphalaH 'kaTahala' iti loke, tasya phalasadRzAni / analpaM cAsya tanimittAnItyupadravakathanam // 10 // bahu / zItajvaraH zItapradhAnajvaraH // 12 // nyA0ca0-sato rUpaM darzayannAha-tatra maarutaadityaadi| nyA0 ca0-kaphajAna mahAmUlAAna na pittajavattanutatra 'aAsi nAma jAyante nAsanipatitaitribhiH' iti sarveSA- mUlAni / sthirANa kaThinAni / meva (sarvajatvaM) utkarSatastvekadoSajasvam, uktameva tadasakRt raktajavat / raktajavat / mAMsadhAvanaM sAndramAMsahAlanodakaM, tasyakAzaM "dravyamekarasaM nAsti, na rogo'pyekadoSajaH / yo'dhikastena tarasadRzam / zItajvaraH zItapradhAno jvaraH // 12 // nirdezaH kriyate rasadoSayoH" iti / parizuSkAruNavarNAni raktajAni nyagrodhaprarohavidrumakAkaNantikAphaparitaH zuSkANyanAstrAviNItyarthaH / kaphajAnyapi 'na bhidyante lesadRzAni pittalakSaNAni ca, yadA'vagADhapurISana sravanti ca' iti vacanAccheSANi savantyeva / viSama- pIDitAni bhavanti tadA'tyartha duSTamanalpamaska madhyAni viSamo ninonnatatvena madhyo bhAgo yeSAM tAni / sahasA visRjanti, tasya cAtipravRttau zoNitAti. vivarNAni dagdheSTakAdivastuvarNAni / kadambapuSpAkRtInIti yogopadravA bhavanti // 13 // kadambo vRkSakadambaH, tasya puSpaM yathA kesarakaNTakena nira- ni0saM0-raktajAnItyAdi / nyagrodhapraroho vaTaprarohaH, taraM paripuTitamiva tathA'sthipi nirantaratvakparipuTanena vidrumaH pravAlaH, kAkaNantikA gujA 'cirihiNTikA' iti loke, viSamavistAni / tuNDikerI bimbI, tasyA nADI nAlikA, kAkAdanItyapare / cakAreNAnubandhabhUtavAtakapharUpamanuktamapi mukulaM puSpamukulaM, sUcI sevanadravyam, eSAM mukhAkRtisaha- samuccIyate / zoNitAtiyogopadravA aakssepkaadyH|| 13 // zAnIti anena pratanumukhAnItyuktam / gurumAdIni cAsya nyA0ca0-raktajAnItyAdi / nyagrodho vaTaH, tasya tanimittAnItyupadravakathanam / kRSNazabdasvagAdibhirvarNAntaiH prarohaH, eSAmanyatamavarNasaMsthAnAni ekatamavarNAni, eka. saha pratyekamabhisaMbadhyate / evaM pittaje'pi pItazabdaH, evaM tamasaMsthAnAni / pittalakSaNAni ceti Agneyatve raktapittasya dhetazabdaH zleSmajeSu // 10 // caikatvAt / cakAreNAnubandhabhUtavAtakapharUpamanuktamapi samupittAtrIlAgrANi tanUni visINi pItAvamA- cIyate / taduktaM raktArzaHsu carake-"tatrAnubandho dvividhaH sAni yakRtprakAzAni zukajihvAsaMsthAnAni yava- zleSmaNo mArutasya ca / viha bhavet kaThinaM rUkSaM" (ca. madhyAni jalokovasahazAni praklinnAni ca bhava- | ci. a. 14) ityAdi / yavarUpamanuktanirdiSTaM dRSTavyam / | yavamadhyAdayo dharmAH savizeSaNAzcAtisArajvarAdayazvopadravA dAhapipAsAmUcrchAzcAsyopadravA bhavanti, pItatvA- atidezenaiva nirdiSTA draSTavyAH / atyarthaduSTamanubandhabhUtakhanayanadazanavadanamUtrapurISazca purussobhvti||11|| vAtAdidoSadUSaNakRtakRSNAdivarNam / zoNitAtiyogopadravA bhAkSepakAdayaH // 13 // ni0saM0-pittAdityAdi / visapINi prasaraNazIlAni / saMsthAnamAkAraH / yavamadhyAnIti pInamadhyAni mUlAprayostanUni / mAna sannipAtajAni sarvadoSalakSaNayuktAni // 14 // praklinnAni kledasrAvINi // 11 // ni0 saM0-sarvadoSalakSaNayuktAnIti "sarveSAM cArzasAM yAni nyA0pa0-pittajAni yavamadhyAnIti pInamabhyAni / / | lakSaNAni" iti jejjhaTaH, gayadAsastu 'sannipAtajAni sarva. zukajilAsaMsthAnAni zukajihvAgratanUni / jalaukovakrasa-| | lakSaNAni' iti paThati, vyAkhyAnayati ca-"sarveSAM vAtAdInAM lakSaNAni khabhAvakarmabhUtAni yeSu tAni tathA" iti // 14 // dazAni bhitramukhatvena sUkSmarandhravanmukhAni / praklinAni chedanAvINi // 11 // nyA0ca0-sasipAtajAni sarvalakSaNAnIti mAtra sarveSAM vAtAdInAM lakSaNAni, evamasaMdehAtha 'tridoSaliGgAni' zleSmajAni zvetAni mahAmUlAni sthirANi ityevaM brUyAt; kiJca 'samudAyibhyo'nanyaH samudAyaH' vRttAni nigdhAni pANDUni karIrapanasAsthigo ityanena nyAyena saMkhyAbhedazca na prAmoti, saMkhyAmedahetostanAkArANi, na bhidyante na sravanti kaNDUbahulAni vAtAde kAraNasya lakSaNabhUtatvena dharmANAmapyamedAt / medo ca bhavanti; tairupadrutaH sazleSmANamanalpaM mAMsadhA hi bhedavatAM kaarnnbhedaadvirudhrmaadhyaasaac| tena sarveSAM vanaprakAzamatisAryate, zophazItajvarArocakAvi vAtAdInAM lakSaNAni svabhAvakarmabhUtAni yeSu tAni sahapAkazirogauravANi cAsya tanimittAnyeva bhavanti, zuklatvaGgakhanayanadazanavadanamUtrapurISazca puruSo 10phalAnyatamavarNasaMsthAnAni' iti gayadAsasaMmataH paatthH| bhvti||12|| | 2 'sarvalakSaNAni yuktAni' iti gayadAsasamataH pAThaH syAt / su. saM. 35 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna jAni / yadAha-teSAM doSata eva prasAdhanamiti / yuktAni ca sakalameva duSTaM zukrazoNitaM, duSTavAtAdiprakRtikAnAM samAhitAni, 'yuja' samAdhau ityasmAt prayogaH / atraiva sphuTitakaracaraNAderukSAlpamazrukezAdezca sarvAGgavikArasyo. carakaH-"saroM hetutridoSaNAM lakSaNaM sahajaiH samam"- palambhAt / sahajArzaHsu na sarvAGgavikAropalambha iti cet; (ca. ci. a. 14) iti / upadravA apyeSAM sahajAnAmiva, na, "kRzaH sirAsantatagAtraH kSINaretA" iti rasAdizukrAamrApi teSAM sadbhAvAt , anyathA lakSaNasAmAnyaM na syAt / ntadhAtukSayAt, tathA 'prANAsyazirokSizravaNarogI' tathA upadvANAmapi hi paricchedahetutvAlakSaNAnIva na tu lakSa- 'kSAmasvara' ityAdinA sarvAGgavikAropalambhAt / tathA NAnyeva, atrApi teSAM sadbhAvAt / ata eva 'tairupadrutaH' carake'pi-"kSAmabhinnasaktajarjarasvaraH" (ca. ci. a. iti lakSaNebhyaH pRthamupAdAnamupadravANAm // 14 // 14) iti / anena sakalavikalatvenopalambhaH / carake . sahajAni duSTazoNitazakranimittAni. teSAM doSata 'krodhanaH' ityanena, svatane 'pradhyAnaparaH' ityanena ca eva prasAdhanaM kartavyaM, vizeSatazcaitAni nAni cittaceSTAvikRtiH / 'paramalasazca' iti kaaycessttaavikrtiH| tadevaM sakalagAyAvayavagataiva sahajArzaHsvalpazukrazoNitayoparuSANi pAMsUni dAruNAnyantarmukhAni; tairupadrutaH kR STirastyeva, vizeSeNa tu gudavalibIjabhAge" iti / teSAM zo'lpabhuka sirAsantatagAtro'lpaprajaH kSINaretAH liGga cikitsitopayogi darzayannAha-teSAM doSata eveAmasvaraH krodhano'lpAgniprANaH paramalasazca, tathA tyAdi / yena doSeNa zukrazoNitagena gudavalibhAgo dRSitaghrANaziro'zinAsAzravaNarogI, satatamantrakUjA stasya doSasya svabhAvakAryabhUtavarNa nidAnAkRtibhiH prasAdhanaM TopahRdayopalepArocakaprabhRtibhiH pIDyate // 15 // vijJAnamityeke / anye tu "doSata iti lyablope paJcamI, tena ni0 saM0-zarIreNa saha jAtAnAmarzasAM doSebhyo bhinnaM doSaliGgaM samIkSya prasAdhanaM cikitsA" ityAhuH, liGgajJAnasya hetuM darzayannAha-sahajAnItyAdi / duSTazoNitazukranimittAnIti cikitsArthatvAdeva / idAnI vikRtiviSamasamavAyena doSagarbhagudArambhakamAtraM bIjaM duSTaM na sarva, sarvaduSTale hi prajotpa- dUSyarAzeranyatvAdviziSTamapyatra liGgaM darzayannAha-vizeSato ttireva na syAt / 'teSAM doSata eva prasAdhanaM kartavyamiti yena durdarzanAnItyAdi / sAmAnyataH sarvAzAMsi vAtAdivarNadoSeNa yasya zukrazoNitaM dUSitaM bhavettasya doSasya lakSaNavarNaveda- vedanAsaMsthAnAdisamAnAni vizeSAt punardurdarzanAdIni / sahanAkRtibhiH prasAdhanaM vijJAnam' ityake; anye tu 'doSata iti | jatvena vidradhivanmAMsAdyantaravi(pra)ziSTatvAt pAyavantargadoSaliGgaM samIkSya prasAdhanaM cikitsA' ityAhuH / durdarzanAni tAni duHkhena dRshynte| jataH sparzasukhAnIti / bhedAzrAvavAduHkhena dRzyante, antarvidradhivadityarthaH / pAsUni dhUsarANi / naro yeSAM (1); bhedanAve cAtra kathamiti cet vAtajeSu dAruNAni atiduHkhakarANi // 15 // 'parizuSkANi' iti vizeSaNAt , kaphajeSu 'nAvabhidyante na nyA0ca0-zarIreNa sahajAtAnA doSebhyo bhinnaM hetuM | . savanti' iti vacanAccheSeSvAItvaM bhedasrAvI cAvagantavyau / darzayannAha-sahajAnItyAdi / gudavalyArambhakaduSTazukrazo | tena sarveSAmevApAkitvaM, tadeva kathamiti cet ? bhedobANitabhAgabIjAnItyarthaH / yadAha carakaH-"tatra bIje | hulyAt; yaduktaM carake-"teSAM,punaradhiSThAnaM medo mAMsaM gudavalibIjabhAga upataptaH sahajAnAmarzasA hetuH" (ca. svak ca" (ca. ci. a. 14) iti / raktajAnAmAneyatvena vi. bha. 14) iti / ata eva janmanya pratibandhaH, anyathA pAka iti cet ? na, raktArbudavadApi meMdaso'tirekAt // 15 // kathametacchukazoNitaM sakalAvayavaduSTaM garbhajanamAyAlaM syaat| bhavati cAtraanye punarAhuH-"aviziSTaduSTazoNitavacaneja samudAya- bAhAmadhyavalisthAnAM prtikuryaadbhissgvrH|| duSTirabhipretA / vizeSeNa tu gudavalIbIjabhAge eva, na ca antarvalisamutthAnAM pratyAkhyAyAcaret kriyAm 16 sarvaduSTInAM sarvopaghAtazaktayaH / evaM hi sarvAGgagatadoSamadhu ni0 saM0-sthAnAzrayaM sAdhyAdivaM darzayannAha-bhavati mehizoSaprabhRtInAmapatyAni na syureva." tatraivaM "jAtaH. pramehI madhumehinA vA" (ca. ci. a. 6) iti carakavaca cAtretyAdi / antarvaliH abhyantaravaliH / pratyAkhyAya asAdhyAnAt / madhumehinazca sarvAGgaduSTiH, yaduktaM-"kRtsnaM zarIraM nyetAnyAMsIti nirAkRtya // 16 // niSpIDya medomajavasAyutaH / adhaH prakramate vAyustenA nyA0ca0-tatrArzasAM caturvidhaH sAdhyayApyatvAdAvupAsAdhyAstu vAtajAH" (ni.bha..) iti / na ca sarvAH dhibhedaH-sthAnaM, doSAH, janma, kAlazceti / tantra sthAnaM bAsarvAGgagataduSTayaH puMsAmapatyavidhAtakAH, vAtAdiprakRtiSvapi hyAdivaliH, doSAH-ekadvitridoSajAdi, janma tu sahajAdi sarvAGgArambhakasya bIjasya vAtAdiduSTAvapyapatyadarzanAt / tatra kAlaH punaH parisaMvatsarAdi / upadravAsAdhyatA'vAraNIye "tRSNArocakamUrchAta" (sU. a. 33) ityAdi / tatra 1pANDUni' iti pA0 / 2 'alpAniH' iti pA0 / 3 'yat' sthAnAzrayaM sAdhyatvaM darzayannAha-bAhyamadhyavalisthAnAmiiti paa0| | tyAdi / tatra bAhmamadhyavalijAnAM gudamarmapratyAsanatvAt kRcchU Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 275 - sAdhyatA dvidoSajatvAca; abhyantaravalijAnAM tvasAdhyatA ni0 saM0-khagadhiSThAnameva camakIlAkhyamajhe darzayannAhagudamarmaprasyAsanasvAt tridoSajasvAcceti carakAzayaH // 16 // | vyAnastvityAdi / bahiH gudauSThAdvahiH; anye tu 'bahiHzabdebhiprapannA mAMsazoNite nAnyatrApi' iti kathayanti / kIlavat zaGkatulyAnItyarthaH // 18 // pradUSya kaNDUM janayanti, tataH kaNDUyanAt kSataM samu. nyA0 ca0-svagatameva carmakIlAkhyamoM darzayabAhapajAyate, tasmiMzca kSate duSTamAMsajAH prarohAH vyAnasvityAdi / zleSmANaM parigRhyeti saMprAptiH / bahiH picchilarudhiranAviNo jAyante kUrca kino'bhyantaH svaco bahiH, 'bahirgadauSThAt' ityeke / anye tu "dhyAnasya ramapariSTAdvA, teta zepho vinAzayantyapatanti ca sarvatvagadhiSThAnatvAdadhogatadoSakRtArzassu pUrvamakIrtanAt puMstvaM, yonimabhiprapannAH sukumArAn durgandhAn pUrvamadhaUrdhvagatadoSakRtArzasAM kIrtitatvena tiryaggatadoSApicchilarudhiranAviNazchatrAkArAn karIrAjana- rabdhatvAd gudauSThAvahiranyatrApi" ityAcakSate // 18 // yanti, te tu yonimupanantyArtavaM ca nAbhimabhipra- bhavanti cAtrapannAH sukumArAn durgandhAna picchilAm gaNDUpada. teSu kIleSu nistodo mAratenopajAyate // mukhasahazAn karArAJjanayAnta; ta evAdhvamAgatAH zleSmaNA tu savarNatvaM granthitvaM ca vinirdizet // 19 // zrotrAzighrANavadaneSvarzAsyupanirvartayanti; tatra pittazoNitajaM raukSyaM kRSNatvaM zlakSNatA tathA // karNajeSu bAdhirya zUlaM pUtikarNatAca, netrajeSu varmA- samudIrNakharatvaM ca carmakIlasya lakSaNam // 20 // varodho vedanA sAvo darzananAzazca, ghrANajeSu prati ni0 saM0-teSAM carmakIlAnAM doSaliGgamAha-bhavanti zyAyo'timAtraM zavathuH kRcchocchAsatA pUtinasyaM / | cAtretyAdi / savarNavamiti zleSmaNaH samAnavarNatetyarthaH / granthilaM sAnunAsikavAkyatvaM ziroduHkhaM ca vakrajeSu kaNThau. | pranthibhAvaH / pittetyAdi / teSu carmakIleSu / raukSyamiSThatAlUnAmanyatamastaiirgadgadavAkyatA rasAzAnaM tyAdi pitazoNitajaM vinirdizet / samudIrNakharatvam atIva mukharogAzca bhavanti // 17 // kaThinatvam / carmakIlasya lakSaNamiti etadvAtAdidoSamedatani0 saM0-mer3hAdiSvasyiAha-prakupitAsvityAdi / abhi- zcamakIlasya lakSaNamuktam / kecicarmakIlAnAM doSaliGgaM na prapannA AzritAH / kUrca kinaH sUkSmadIrghAGkarasantAninaH / abhya-paThanti // 19 // 20 // ntaramiti maNau / upariSTAditi bAhyacarmaNi / puskhaM zukra puMzciI nyAca0-teSAM carmakIlAnAM doSaliGga kecidadhIca / yonimabhiprapannA ityAdi abhiprapannA doSA iti saMbandhaH / yate-teSu kIleSu nistoda ityAdi // 19 // 20 // karIrAna aGkarAn / nAbhimabhiprapannA ityAdi doSA ityatrApi saMbadhyate / ta eva doSA ityarthaH / upanivartayanti janayantI | arzasAM lakSaNaM vyAsAduktaM sAmAnyatastu yat // tyarthaH / tatretyAdi / vAvarodha iti vartma akSipuTaH / tatsarva prAgvinirdiSTAtsAdhayedbhiSajAM varaH // 21 // ghrANajeSvityAdi / kSavathuH chikkA / vanajeSvityAdi / anyatama ____ni0saM0-idAnIM sarveSAmeva medAdijAnAM vAtAdilakSaNasmin ekatamasmin sthAne 'utpanneSvarzaHsu' iti zeSaH // 17 // matidezena nirdizanAha-arzasAmityAdi / arzasAM medAdijAnAM vAtAdidoSalakSaNaM vinA yat saMkSepato lakSaNamukaM tat sarva nyA0 ca0-sthAnAntareSvapyanyairabhyupagatamarzastvamaGgI sAdhayet jAnIyAt cikitsedvA / kathamityAha-prAgvinirdikRtya tannAzAsi nirdizanAha-prakupitAstvityAdi / adho STAditi; "prAk pUrva vyAsena pratyekaM vAtAdijA lakSaNamukta gatA eva meDhamabhiprapannAH / kUrca kinaH sUkSmadIrghAkurasaMtA vIkSyetyarthaH" iti gayadAsAcArya anye tu "saMkSepataH ninaH / abhyantaramiti maNau / upariSTAditi bAhmacarmaNi / SoDhA, vyAsato vistareNa, prAgvinirdiSyat paJcadazadhA prasarAt upannanti ca puMstvaM zukram / adhogatA eva yonimabhi. sAdhayet" iti manyante // 21 // prapanAH kandAkArAn karIrAnupajanayantIti sNbndhH| Urdhva nyA0ca0-idAnIM sarveSAmeva meDhAdijAnAM carmakIlAmAgatAH 'doSAH' iti vAkyazeSaH, ghrANAdiSvAsyupanayanti / khyAnAM vAtAdidoSalakSaNamatidezena nirdizamAha-durnAmnAcarake'pyetadastyadhiSThAnamarzasAmuktaM; tathAhi--"kecidbhUyAMsameta dezamupadizantyarzasAM galamukhanAsAkarNAkSivAni mityAdi / durnAmnAM meDrAdijAnAmarzasAM saMkSepato lakSaNaM yaduktaM vAtAdidoSalakSaNaM vinA sAmAnyalakSaNamAtramabhisvak ca" (ca. ci. a. 14) iti // 7 // hitaM, tat sAdhayejAnIyAt , cikitsecceti caathaiH| prAgvivyAnasta prakupitaH zleSmANaM parigRhya bahi: nirdiSTAditi lyablope paJcamIti kecit / prAgvinirdiSTAditi sthirANi kIlavadAsi nirvartayati. tAni carmakI sUtrasthAnoditaM pratyekaM vAtAdilakSaNaM vIkSyetyarthaH // 21 // laanyshaasiityaacksste||18|| 1 'kuSNaraktatvaM nigdhatA tathA' iti pA0 / 2 'durnAmnAM lakSaNaM 1 'ityukta vApi prati pA0 / 2 'sthAneSvarzaHsu' iti pA0 / / hyetaduktaM saMkSepatastu' iti gayadAsasaMmataH pAThaH syAt / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna AAN arzaHsu dRzyate rUpaM yadA doSadvayasya tu|| milikhA / jyotiH pazcAtmakamagniM, mRdrAti mandIkaroti / ayaM saMsarga taM vijAnIyAt saMsargaHsa ca ssddvidhH||22|| copadravaH prAyeNa sahajeSvarzaHsu jJeyaH // 25 // 26 // ni0 saM0-idAnIM SaDvidheSvevArzaHkhata Urca saMsargamau. iti zrIDahaNAcAryaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM SadhakalpanArtha darzayannAha-arzaHkhityAdi / saMsargaH sa ca SaD suzrutavyAkhyAyAM nidAnasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // vidha iti vAtapitte, vAtazleSmANau, pittazleSmANau, vAtazoNite, / nyA0ca0-idAnIM pratyekaM paJcAramakAnAM vAtapittapittazoNite zleSmazoNite, evaM saMsargaH ssddvidhH| sa ca kaphAnAM prakopayitRtvAt pazcAramakasyAnarupaghAtakarasvAma sUtrasthAnoktabeNavedanAlakSaNAdavagantavyaH // 22 // mahAnarthakaratvaM darzayasAha-sarvAH syurvalayo yeSAmityAdi / nyA0 ca0-idAnI prakRtisamasamavetasaMyogena SaDDiH | sarvatra sarvavalivyAptirityUrvamapahato'pAnaH sannivartate / dheSvevAHsvata avaM saMsargamauSadhakalpanArtha darzayavAha | ata eva pittakaphAbhyAM paJcAtmakAbhyAM sarvAGgagatavyAnenApi . arza:svityAdi / sa cAtroktapratyekavAtAvarzasA lijhAdavaga saha saMgamya saMgato bhUtvA jyotiH pazcAtmakamaniM mRdrAmtavyaH // 22 // tIti // 25 // 26 // iti sauzrute zalyatane zrIgayadAsaviracitAyAM nyAyatridoSANyalpaliGgAni yApyAni tu vinirdizet // | candrikAyAM paJjikAyAmoM nidAnam // 2 // dvandajAni dvitIyAyAM valau yAnyAzritAni ca // 23 // kRcchrasAdhyAni tAnyAhuH parisaMvatsarANi ca // sannipAtasamutthAni sahajAni tu varjayet // 24 // tRtiiyo'dhyaayH| ni0 saM0-idAnI yApyakRcchasAdhyAsAdhyAnyAsi darzaya- athAto'zmarINAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| mAha-tridoSANItyAdi / dvandvajAni dvidoSotthAni, tAnyapi yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yApyAnItyarthaH / parisaMvatsarANIti paritaH saMvatsaramabhivyApya ni0 saM0-athetyAdi / nidAnaM hetulkssnnnirdeshH||1||2|| sthitAni kRcchrasAdhyAnItyarthaH / kecit 'sannipAtasamutthAni' nyA0 ca0-athAzoM nidAnAnantaramazmarInidAnArambhaH, ityAdI kRtvA paThanti; sa ca pAThaH samagro'darzanAnna likhitaH vAtavyAdhAveva 'vAtaviNmUtrarodhinIm' (ni. a. 1) iti, // 23 // 24 // aze nidAne'rzasAM vivAtarodhinAmuktyA mUtranirodhakameva nyA0 ca0-idAnI doSajanmakAladezakRtamasAdhyAdimedaM vyAdhimavaziSTatvAdadhogatavyAdhyupakramAca mhaanyaadhisaamaavrssaaysaah-snipaatsmutthaaniityaadi| janmanA saha jAtAni | nyAJca // 1 // 2 // sahajAni / dezakRtaM tu 'dvitIyAyAM balau yAnyAzritAni tu / catasro'zmaryo bhavanti zleSmAdhiSThAnA; tadyathAkRcchrasAdhyAni tAnyAhuH' iti / parisaMvatsarANi ceti paritaH zleSmaNA, vAtena, pittena, zukreNa ceti // 3 // saMvatsaramabhivyApyAvasthitAnIti kAlakRtaM kRcchratvam / ni0saM0-catana ityAdi / catasro'zmaryo bhavantIti chedH| tridoSAgyalpalijhAni yApyAnIti doSakRtaM yApyatvam tisra eva zleSmAdhiSThAnAH, zukrAzmarI tu zukrAdhiSThAnA; anye tu // 2 // 24 // zukrAzmayapi zleSmAdhiSThAnaiva, 'zukraM tu saumyaM' (zA. a.3) sarvAH syurvalayo yeSAM durnaambhirupdrutaaH|| iti vacanAt / zleSmAdhiSThAnAH zleSmopAdAnakAraNAH, zleSmANataistu pratihato vAyurapAnaH sannivartate // 25 // | mupAdAya bhavantItyarthaH / catasro'zmaryoM bhavantItyasya vivaraNaM tato vyAnena saGgamya jyotirmudAti dehinAm // 26 // kurvanAha-tadyathetyAdi // 3 // tasaMhitAyAM nidAnasthAne'zonidAnaM nyA0ca0-catasro'zmarya iti prAgeva saMkhyApraNayanaM saMkhyAyA hetuliGgacikitsopayogitvAt / zleSmAdhiSThAnAH nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // zleSmopAdAnakAraNAH; taduktaM-"saMhantyApo yathA divyA ni saM0-sarvavalivyApinAmarzasAM paJcAtmakasyApyanermahAnartha- mAruto'gnizca vaidyutaH / tadvadalAsaM bastisthamUSmA saMhanti karavaM darzayannAha-sarvA ityAdi / yeSAM dehinAm / durnAmabhiH sAnilaH // " iti; tathA zukrAzmayAM zukramevopAdanakAraarzobhiH / taistu arzobhirityarthaH / apAno vAyuriti saMbandhaH / Namiti na sarvAH zleSmAdhiSThAnAH; tatraike "samudAye vihitaM sanivartate sthiti banAti na niHsaratItyarthaH / saGgamya kvacidekadeze na vartate; yathA "halkhyAbbhyo dIrghAt sutisyapRktaM hala" (pA0 a0|6|1|68) ityatra dIrghA1 vai doSayoyoH' iti taa.| 2 'sUtrasthAnoktavarNavedanA- | diti DyAporeva vizeSaNaM na halaH, asaMbhavAt / lakSaNAt' iti pA0 / 3 'jyotirasya pramardati' iti taa.| tathA'trApi tisRSu doSajAsu zleSmAdhiSThAnA iti vizeSaNaM Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] suzrutasaMhitA / 277 ne zukrAzmaryAH, asaMbhavAt" / anye tu "sA'pi zleSmA-visujati; dhAvanalavanaplavanapRSThayAnoSNAdhvagamanaividhAnava, zukraM saumyaM "(zA. a.3) iti vcnaat"| zvAsya vedanA bhavanti // 7 // cavasro'marya ityasya vivaraNaM kurvanAha-kaphenetyAdi / mAyApi sAmAnya lakSaNamATa-athekaphasyAtra prAdhAnya darzayituM prathamaM kapheneti kRtaM, kapho. tyAdi / jAtAviti sarvAkhapyazmarISu / saMgo nirodhaH / mUtrapAdAnakAraNatvAt kaphaprAbalyataiva; ata evAditastisro vikiraNamiti vikiraNaM vikSepa itazcetazca gamanam / gomedako doSajAH // 3 // maNiH pItaH / sasikataM vAlukAsahitaM, visRjati vimuJcati, saMtrAsaMzodhatazIlasyApathyakAriNaH prakapitaH| 'mUtra' iti zeSaH / laGghanaM parikhAdInAM, plavanaM prataraNam , zleSmA mUtrasaMpRko'nupravizya bastimazmarI jana- uSNagamanaM dharmagamanam , adhvagamanaM dIrghamArgagamanam // 7 // yti||4|| nyA0ca0-atha jAtAsu vedaneti zleSmazothavAtapittajani0 saM0-tAsAM saMprAptiM darzayannAha-tatretyAdi / mUtra- nitAH / mUtradhArAsako'zmaryA mUtramArganirodhAt / sarudhirasaMpRkto mUtreNa shitH||4|| mUtratA'zmaryA mUtramArgasya kSatatvAt / mUtravikiraNaM tayaiva nyA00-tAsAM sthAnasaMzrayalakSaNAM saMprAptiM darzaya. mUtramArgakadezanirodhAt / azmanaH samAnAmazmarImAhuH / bAha-tatrApathyakAriNAmityAdi / mUtrasaMpU(sa)kta iti taduktaM bhojena-"kaphapittAnilAH zukra sirAbhirvastimAmUtreNa sahitaH mUtreNaiva saha pravRtto na gacchati // 4 // gatAH / dhanatAM yAnti pittena zoSyamANAH savAyunA // lipyamAnAH punardoSaiH saMhatAniladUSitAH / tulyatAmazmanA tAsAM pUrvarUpANi-jvaro bastipIDArocako yAnti tasmAttAmazmarI viduH" iti // 7 // mUtrakRcchaM bastiziromuSkazephasAM vedanA kRcchrA | vasAdo bastagandhitvaM mUtrasyeti // 5 // taMtra zleSmAzmarI zleSmalamannamabhyavaharato'tyarthayathAkhavedanAvaNe duSTaM sAndramathAvilam / mupalipyAdhaH parivRddhi prApya bastimukhamadhiSThAya sroto niruNaddhi, tasya mUtrapratighAtAhAlyate bhidyate pUrvarUpe'zmanaH kRcchrAnmUtraM sRjati maanvaiH||6|| nistucata iva ca bastirguruH zItazca bhavati; azmarI ni0saM0-tAsAM pUrvarUpamAha-tAsAmityAdi / bastibiraH | cAtra zvetA sigdhA mahatI kukuTANDapratIkAzA mUtrAzayoparitano bhAgaH, muSkaH aNDaM, zephaH puMzcihnam / kRcchA-madhakapaSpavarNA vA bhavati, tAM zlaiSmikImiti vasAdo kaSTayuktA'maglAniH / bastagandhitvaM bRhttmcchglg-vidyaat||8|| 'ndhitvam / yathAkhaM doSAnatikrameNa, vedanA varNazca yasmin mUtre| ni0saM0-idAnIM zleSmAdyazmarINAM pratyekaM vishissttlkssnntttthaa| duSTaM vaataadibhiH| AvilaM kaluSam / azmanaH azmayoH mAha-tatratyAdi / zleSmalamannamabhyavaharataH puMsaH zleSmAzmarI sroto niruNaddhIti saMbandhaH / upalipya navaghaTapakanyAyena / nyA0 ca0-sthAnasaMzrayAnantaraM pUrvarUpaM darzayatrAha- adhiSThAya Azritya dAlyate vizIryata iva sphuTatIvetyarthaH / tAsAM pUrvarUpANi bhaviSyantInAmityAdi / anye'nna basta- | bhidyate vidIryata iva / nistudyate sUcibhiriva // 8 // 'gandhitvaM pUrvarUpe paThanti, tatra vRhattamacchagakasyeva gandho'-| yA00-amaryAH sAmAnyalakSaNamabhidhAya doSaNa kheti upamAnAtheM in samAsAntaH / anye tu pUrvarUpe'muM viziSTaM darzayabAha-asyarthakSeSmalamityAdi / atyarthalokaM paThanti-"yathAsvavedanAvarNa duI sAndramathAvilam / zreSmakAraNaM samazanAdhyazanAdi / upalipya navaghaTapAhanyA. pUrvarUpe'zmanaH kRcchAnmUtraM sRjati mAnavaH" iti // 5 // 6 // yena / gurutvAvadhaH parivRddhi prApya kAlAntareNa navaghaTapara___ atha jAtAsu nAbhivastisevanImehaneSvanyatama- nyAyenaiva / evameva vAtapittAzmaryovRddhiryathoktazabdemin mehato bedanA mUtradhArAsataH sarudhiramUtratA noktA / bastimukhamiti vacanAdoSo'yaM gurutvenAdhogAmI mUtravikiraNaM gomedakaprakAzamatyAvilaM sasikataM | bastimukhamadhiSThAya tiSThati / dAsyate ityAdAvivazagdo luptanirdiSTo drssttvyH||8|| 1'tatrApathyasevinaH zleSmA mUtreNa saMsRSTvA'nupravizya bastima pittayutastu zleSmA saMghAtamupagamya yathokAM zmarI janayati' iti taa.| 2'tatra jvaro bastipIDADarocako parivRddhiM prApya bastimukhamadhiSThAya sroto nirumUtrakRcchre bastizirasi vedanA zephasi muSkayozca bastagandhi mUtraM ca Naddhi, tasya mUtrapratIghAtAdRSyate cUSyate dahyate sAmAnya pUrvarUpaM sarvAsAmeva' iti taa.| 3 'kRcchrAjvarAvasAdau' pacyata iva bastiruSNavAtazca bhavati, azmarI iti hArANacandraH paThati, 'kRcchrAnmUtrakRcchrAddhetorbastiziraHprabhRtInAM vedaneti saMvandhaH' iti ca vyAkhyAnayati / 4 ayaM zlokastADapatra- 1 ayaM sAmAnyalakSaNapAThastADapatrapustake na paThyate / 2 'tatrApustake na paThyate / 5 'anAvilaM' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| tyartha zleSmalamannamabhyasataH' iti tADapatrapustake paatthH| Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww % 3A cAtra saraktA pItAvabhAsA kRSNA bhallAtakAsthi. yatvAtteSAmiti; prAyograhaNAGnAmapi bodhayati / teSAmeva pratimA madhuvarNA vA bhavati, tAM paittikImiti bAlAnAm / alpabastikAyalAditi alpabastivAdalpakAyavidyAt // 9 // khAcetyarthaH / alpabastitvAditi AyAmenAlpalam ; anupacitani0saM0-pittayutasvityAdi / pittayutaH zleSmA sroto ko bastimAMsavAcca basterityanena pariNAhenAlpavamuktam / sukhaniruNaddhIti saMbandhaH / saMghAtamupagamya kAThinyaM prApyetyarthaH / ahaNAharaNA hAta grahaNAharaNA iti sukhena gRhyante sukhenAhiyante caashmyH||11|| tasya puruSasya / mUtrapratIghAtAt mUtranirodhAt / USyate samI- nyA0ca0-tisro'pyetA bAlAnAmeva, prAyograhaNAnApAninavopatapyate / cUSyate AkRSyata iva / dahyate iva kakSAgni- mapIti bodhayati / teSAmevAlpabastikAyatvAditi alpabaneva / pacyata iva kSAreNeva, utkvAthyata ivetyeke / uSNavAta stitvAditi AyAmenAlpatvAt / anupacitamAMsatvAditi uttaratantre paThito mUtrarogaH / saraktA ISadraktA // 9 // pariNAhenAlpatvAt / sukhagrahaNAharaNAH sukhena gRzyante Ala nyA00-pitAimarIlakSaNe USyata iti samIpAgnita | bhyante, sukhenAhiyante ca / atra karmaNi lyuTa / mahatAM tu ivopatapyate / dahyata iva dahyate sAkSAdagnineva / pacyate | mahAvikArikA yathAvadupacitamAMsatvAd duHkhagrahaNAharaNAva; kSAreNeva / uSNavAtazcAsyeti uSNavAto mUtrAghAtapaThitaH- mahatAM tu zukrAzmarI bhavati // 11 // "vyAyAmAdhvAtapaiH" (u. ta. a. 58) ityAdinA / maithunavighAtAdatimaithunAdvA zukraM calitamanirgasaratA ISadvaktA, upasarjanatvAt sahArthasya, sakSAramiti dimAgamatATajilo bhitaH maMgaTA meTaam. yathA // 9 // yorantare saMharati, saMhRtya copazoSayati; sA mUtravAtayutastu zleSmA saMghAtamupagamya yathoktA mArga: 1, mUtrakRcchaM bastivedanAM vRSaNayozca parivRddhi prApya bastimukhamadhiSThAya sroto niru- zvayathumApAdayati, pIDitamAtre ca tasminneva pradeze Naddhi, tasya mUtrapratIghAtAttIvA vedanA bhavati, pravilayamApadyate;tAMzukrAzmarImiti vidyAt // 12 // tadA'tyartha pIDyamAno dantAn khAdati, nAbhiM pIDa ni0 saM0-hetusaMprAptilakSaNAni zukrAzmaryA darzayannAhayati, medaM pramRdAti, pAyuM spRzati, vizardhate, vid, hati, vAtamUtrapurISANi kRccheNa cAsya mehato maithunetyAdi / sA azmarI / maithunavighAtAdatimaithunAdveti hetuH| zukraM calitamanirgacchadityAdisaMprAptiH / mUtrakRcchu bastivedanAniHsaranti; azmarI cAtra zyAvA paruSA viSamA mityAdi lakSaNam / maithunavighAtAditi maithunakAryasya zukrasya : kharA kadambapuSpavatkaNTakAcitA bhavati, tAM vAtikImiti vidyAt // 10 // vighAtAt / 'amaithunAt' iti kecit paThanti; tatra zukra. bAhulyaM zukracalane hetuH / anirgacchat aniHsarat / 'anini0saM0-vAtayutasvityAdi / atrApi pUrvavat sNbndhH| rgacchan' iti kecit paThanti; tatra vAyorvizeSaNam / vimArgagadantAn khAdati parasparaM dantapIDanaM karoti / vizardhate gudena manAdanilo'bhitaH saMgRhyeti vimArgagamanAt unmArgagamanAt, kutsitaM zabdaM karoti; kecit "vizardhate' ityatra 'vivardhate | anilo vAyuH, abhita ubhayata UrdhvamazvetyarthaH, saMgRhya iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-medraM vimardanAd vivardhata | | vidhArya, mevRSaNayorantare bastidvArasyAdha ityarthaH, saMharati ityarthaH / vidahati vidAhayuktaM meTraM bhavati / mehato muJcata vartalIkaroti / vRSaNayozceti cakArAdvakSaNadeze'pi, doSajAsu ityarthaH / kharA kaThinA // 10 // khazmarISu vRSaNazopho nAstyeva / pravilayamApadyate azmarI nyA0ca0-vAtayuktastu zleSmetyAdinA vAtAzmarI / nilIyate'lpakhAt; anye tu punaH 'azmarIkRto vRSaNazothaH vizardhate gudena kurisatazabdaM karoti / kecididaM na paThanti / pravilayamApadyate' ityAcakSate // 12 // vAtAdayazca pramehato'pi kRcchreNa nissaranti, vAtasyAtyarthapIDAkAritvAt // 10 // nyA0 ca0-maithunavighAtAditi maithunavegavidhAtAdi tyarthaH / yaduktaM-"zukrAzmarI tastravaNaM bhavedvA te te vikArA prAyeNaitAstisro'zmaryo divAsvapnasamazanAdhyaza vihate tu zukre" (u. ta. 55) iti / 'amaithunAt' iti mazItasnigdhagurumadhurAhArapriyatvAdvizeSeNa bAlA- kecit paThanti / tatra zukrabAhulyaM zukracalanahetuH / aninAM bhavanti teSAmevAlpabastikAyatvAdanupacitamAM-lo'bhihata ubhayata Urdhvamadhazca saMgRhya vidhArya, vimArgasatvAcca basteH sukhagrahaNAharaNA bhavanti / mahatAM tu gamanAmmedavRSaNavihitamArgAgamanAt; abhihato mer3havRSaNazukrAzmarI zukranimittA bhavati // 11 // yozca, zvayadhuM zukranirodhena vRSaNayorApUrNatvAt; cakArAd ni0saM0-prAyeNetyAdi / prAyeNaitAstisro'zmaryoM bAlAnAM bhavantIti saMbandhaH / kasmAdityAha-vizeSeNa divAsvapnAdipri / 1 maithunAbhighAtAcchuka' iti taa.| 2 'calitananirgalata' iti paa0| 3 'mUtramArgamAvRtya mUtrakRcchre bastizirasi vedanAM .. 1 'amAMsopacayAcca' iti taa.| | zephasi muSkayozca zvayathumutpAdayati' iti taa.| Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] sushrutsNhitaa| 279 33000 Arranhumaonwwwwwwwwwwwwwww yati / tanutvakaH sUkSmatvaka sA bhinnamatikA vishesstH|| vaMkSaNadaze'pi / doSajAsu pauruSavRSaNayorupasarge'imaryAH mUtrAzayo malAdhAraH prANAyatanamuttamam // 20 // sthitatvAdRSaNazotho nAstyeva / pIDitamAtre ca tasminnava- pakkAzayagatAstatra nADyo mUtravahAstu yaaH|| kaashe'| nAgArjunastu paThati-"zarkarA sikatAmeho tarpayanti saidA mUtraM saritaH sAgaraM yathA // 21 // bhasAkhyo'zmarivaikRtam" iti / azmarIvaikRtamiti nirva- sUkSmatvAnnopalabhyante mukhAnyAsAM shsrshH|| ttAzmarIvikArA upadravA ityathaiH // 12 // nADIbhirupanItasya mUtrasyAmAzayAntarAt // 22 // bhavanti cAtra jAgrataH svapatazcaiva sa nimsyandena puuryte|| zarkarA sikatA meho bhasmAkhyo'zmarivaikRtam // AmukhAtsalile nyastaH pArzvabhyaH pUryate navaH // 23 // ni0saM0-bhavanti cAtretyAdi / bhasmAkhya iti mUtrazukra ghaTo yathA tathA viddhi bastimUtreNa pUryate // nAmA uttaratantre mUtrarogaH / azmarIvaikRtam azmarIvikArA | ni0saM0-idAnImazmaryA evAdhArasya basteH sthAnasaMsthAnaupadravA ityrthH|| dvArANi nirdeSTumAha-nAbhItyAdi / nAbhyAdInAM madhye bastiazmaryA zarkarA bheyA tulyavyaJjanavedanA // 13 // riti sthAnam / ekadvAra adhomukha ityanenopari dvArAbhAvaM sUcapavane'nuguNe sA tu niretyalpA vishesstH|| yati / tanukhakaH sUkSmatvak / tanulakka iti vakSyamANaM cAlAbvA sA bhinnamUrtirvAtena zarkaretyabhidhIyate // 14 // iva rUpeNeti saMsthAnam / bastiprasaGgAdastisannihitAnAM cApareSAM sthAnamAha-bastirityAdi / pauruSaM medam / punarbastyavayavani0saM0-azmaryetyAdi / azmaryA tulyavyajanavedanA zarkarA mAha-alAbvA ivetyAdi / parigraha AzrayaH / mUtrAzayaparyAyo jhayetyarthaH / pavana ityAdi / sA azmarI yadA'lpA syAttadA | malAdhAra iti / prANAnAmagnISomAdInAm , AyatanaM sthAnam / vAte'nuguNe anukUle sati nireti nirgacchati // 13 // yathA ca sarvadA'sAvakSINamUtro bhavati tathA''ha-pakvAzayagatA nyA0 ca0-azmaryA eva akAraH zarkareti darzayanneke ityAdi / tA nAjyo mUtraM tarpayanti vivardhayantItyarthaH / mUtrapaThanti-azmaryAH zarkarA zeyetyAdi // 13 // 14 // vAhinyau mUladhamanyau dve, tacchAkhAbhUtA dazadhA zatadhA sahasradhA hRtpIDA sakthisadanaM kukSizUlaM ca vepthuH|| ca vibhidyanta iti darzayannAha-sUkSmavAdityAdi / Asa tRSNordhvago'nilaH kAya' daurbalyaM pANDugAtratA 15 nADInAm / yAbhirevArya sirAnAyubhirAvRtastAbhirevAyaM mUtraNa arocakAvipAko tu zarkarAte bhavanti ca // pUryate iti darzayannAha-nADIbhirityAdi / AmAzayAntarAt ni0 saM0-zarkarAlakSaNamAha-hRtpIDetyAdi / sakthisada- AmaprakAza AmapakvAzayAntarAt / sa bstiH| niHsyandena upasnehena, puuryte| nam UruglAniH // 15 // adhomukhalena basteranUrvamukhasyApi pUraNamupamAnenAha-Amu. nyA. ca0 kecitvazmaryA eva zarkarAtvenAvasthAntaramApa khAdityAdi / nyasto dhRtH| viddhi jAnIhi ||18-23||maayaa lakSaNamabhidhIyate-hRtpIDetyAdi // 15 // nyA0ca0-idAnImazmaryA evAdhArasya basteH sthAnasaMmUtramArgapravRttA sA saktA kuryAdupadravAn // 16 // | | sthAnadvArANi nirdeSTumAha-nAbhItyAdi / nAbhyAdInAM madhye daurbalyaM sadanaM kArya kukSizUlamarocakam // adhomukha iti sthAnam / ekadvAra iti uparidvArAsaMbhavaM sUcayati / sthAnapratipAdanArthamevAnye paThanti-bastirvastipANDutvamuSNavAtaM ca tRSNAM hRtpIDanaM vamim // 17 // zirazcaivetyAdi / tatra pauruSaM shukrvhnaaddii| AkRtiH-alAbyAH ni0 saM0-azmaryA eva mUtramArgagatAyA lakSaNaM nirdiza samasaMsthAna ityAdi / malAdhAromalinIkaraNAnmalA dossaaH| mAha-mUtramArgetyAdi / sA azmarI / saktA anirgatA / daurbalyaM prANAnAmagnISomAdInAM cAyatanaM sthAnam ! yAbhirevAyaM sirA. balahAniH / sadanam aGgalAniH; 'sphuTanikA' ityapare / kArya snAyubhirAvRtastAbhirevAyaM mUtreNa pUryate iti darzayamAhamAMsakSayaH // 16 // 17 // nADIbhirupanItasyetyAdi / nADIbhiriti bahuvacanaM pradhAnamUnyA0 ca0-azmaryA eva mUtramArgamAgatAyA lakSaNaM avahanADIhRdayazAkhAnAsanekatvAt / AmAzayAntarAt nirdizanAha-mUtramArgapravRttetyAdi // 16 // 17 // AmAzayAvakAzAt / mUtrasya niHsyandenopasnehena pUryate / nAbhipRSThakaTImuSkagudavataNazephasAm // AmapakkAzayasyApi AmAzayavyapadezaH, ubhayoH sthAnayoekadvArastanutvako madhye yastiradhomukhaH // 18 // niHsyandanasya sAmyAt / kecidatra nADIbhirupanItasyaiva astirbastizirazcaiva pauruSaM vRSaNau gudaH // bhASyaM paThanti-pakvAzayagatAstatretyAdi / adhomukha. ekasaMbandhino hyete gudaasthivivraashritaaH||19|| svena basteranUrvamukhasyApi pUraNamupamAnenAha-AmukhAalAbvA iva rUpeNa siraanaayuprigrhH|| dityAdi // 18-23 // 3 'sa 1 zeyeti saMbandhaH' iti paa0| 2 'alAmbAH samasaMsthAna: 1'tu tA' iti pA0 / 2'dvArAsaMbhavaM' iti pA0 / iti gayadAsasaMmataH pAThaH / | cAkSINamUtraH' iti paa0| Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna evameva pravezena vAtaH pittaM kapho'pi vA // 24 // guNe' iti kecit paThanti, tatrApi sa evArthaH / pratilome vigunne| mUtrayuktamupasnehAt pravizya kurute'zmarIm // vAte viguNe sati bastau ye vikArAstAnevAha-mUtrAghAtA ni0saM0-mUtrapravezatulyameva vAtAdInAmapi pravezaM darza- | ityAdi // 27 // 28 // yannAha-evamevetyAdi / evameva pravezeneti pUrvoktapraveze- iti zrIDahaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutanetyarthaH / upasnehAt samIpakledanAt // 24 // -. ___vyAkhyAyAM nidAnasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // . apsu svacchA(sthA)svapi yathA niSiktAsa nave ghtte| nyA0ca0-idAnImalikRtabastigatAzmarIprasaMgena basti. kAlAntareNa paGkaH syAdazmarIsaMbhavastathA // gatAnAmanyeSAmapi vikArANAmanilameva hetuM darzayamAhasaMhantyApo yathA divyA mAruto'gnizca vaidytH||26|| mArute'nuguNe ityAdi / anuguNe anile mUtrAnuguNyaM, viguNe tadvadalAsaM bastisthamUSmA saMhanti saanilH|| sarveSAmeva vAtajAnAM vikArANAM saMbhavaH, tena vAtAnulomyaM yatnataH karaNIyam / tAneva basti vikArAn kecicchrokeni0 saM0-nanu, dravarUpatvAt sarveSAM vAyozcAmUrtalAt kathaM na paThanti-mUtrAghAtAH pramehAzvetyAdi // 27 // 28 // ghanatA? tadAha-apkhityAdi / niSitAsu prakSiptAsu / pakasamave'pi kathamazmanA sAmyamityAha-saMhantItyAdi / yathA iti sauzrute zalyatantre nidAnasthAne zrIgayadAsa. saMhanti kAThinyaM karoti varSopalAn karotItyarthaH; kaH kAThinyaM viracitAyAM nyAyacandrikAyAM paJjikAyAmakaroti ! vAyurvedyuto'gnizca; kAH kaThinAH karoti ? ApaH zmarInidAnam // 3 // jalAni, divyA meghajAH tathA balAsaM zleSmANaM bastisthaM saMhanti kaiThinaM karoti; kaH ? USmA pittamityarthaH; kathambhUtaH? sAnilaH cturtho'dhyaayH| savAta ityarthaH // 25 // 26 // athAto bhagandarANAM nidAnaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // nyA0 ca0-mUtrapravezatulyameva pravezaM vAtAdInAmapi yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| darzayannAha-evameva pravezenetyAdi / yathA mUtrasya niHsyanda ni0saM0-athetyAdi // 1 // 2 // rUpeNa pravezastAdRzenaiva pravezena vAtAdInAmapi pravezaH / nyA0 ca0-azmaryanantaramarzo'zmarI nidAnayogeMdabastimUtrayuktaM mUtrasaMpRktam / upasnehAt sUkSmAyanairanupravezAdi kIrtanAlagandarasyobhayAdhiSThAnatvAt; yadAha-"gudabasti. tyarthaH / yaduktaM carake-"vyapagatakSutpipAsastu garbho pradezadAraNAt" iti, adhogatavyAdhiprakramAt, mahAvyAdhimAtaramAzritya vartayatyAsmAnamupasnehopasvedAbhyAM garbhAzaye sadasadbhUtAGgAvayavaH" (ca. zA. 6) iti / sArabhUtena rasena prakramAt , sahAvyAdhisAmAnyAca bhagandaralidAnArambhaH sUkSmalomakUpAyanairApyAyanamupasnehaH / udakAdikkedAdArdI then // 2 // bhaavmupdrshyti| mUtrapittakaphAnAmanumArgapravezAditi svastha- vAtapittazleSmasannipAtAgantunimittAH zatapo. sve kathamazmaryA mUrtimatyAH saMbhava ityAha-apsu svasthAsvapi nakoSTragrIvaparisrAvizambUkAvartonmArgiNo yathAyathetyAdi / pakasamatve'pi kathamazmanaH sAmyamityAha-saMkhyaM paJca bhagandarA bhavanti |tet bhagagadabastisaMhantyApo yathetyAdi / Apo divyA meghajAH / saMhanti | pradezadAraNAca 'bhagandarA' ityucyante / abhinnA: anilasahito vaidhuto'mizca karakAsvena karoti, tathA kapha- | piDakAH, bhinAstu bhagandarAH // 3 // mUSmA pittaM sAnilamityarthaH, bahirapi ca vAvagyoreva ni0saM0-vAtapittetyAdi / saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAsiddhI zoSaNatvena dRSTatvAt // 24-26 // paJcetivacanaM zoNitajAdiniSedhArtham / bhagandaraniruktimAhamArute praguNe bastau mUtraM samyaka pravartate // te khityAdi // 3 // vikArA vividhAzcApi pratilome bhavanti hi // 27 // | ___ nyA. ca0-saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAsiddhau paJceti mUtrAghAtAH pramehAzca zukradoSAstathaiva ca // zoNitajAdiniSedhArtham / abhinnA piDikA, bhivA bhaga. mUtradoSAzca ye kecidastAveva bhavanti hi||28|| | ndaraH, piDikAbhedenaiva bhagAdipradezadAraNAniruktisAdhitasyA rthasya saMbhavAt / tAmeva nirukti bhagandarazabdasya darzaya. iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne'zmarInidAnaM nAma tRtiiyo'dhyaayH||3|| mAha-gudabhagabastipradezadAraNAditi // 3 // tu pUrvarUpANi-kaTIkapAlavedanA kaNDU. ni0saM0-bastaiigatAnAmanyeSAmapi vikArANAM vAyureva dAhaH zophazca gudasya bhavati // 4 // heturiti darzayannAha-mAruta ityAdi / praguNe anukUle; 'anu-| | 1.2 vikUle' iti paa0| 3 teSAM pUrvarUpaM gudakaNDUdAhazophA 1 'kaThinAH' iti paa0| 2'bastigatAnAmapi' iti pA0 / gudAyAmazceti sarveSAM sAmAnyam' iti gayadAsasaMmataH pAThaH syAt / Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] suzrutasaMhitA / 281 - ni0 saM0-pUrvarUpamAha-teSAM vityAdi / teSAM tu pUrva- pittaM tu prakupitamanilenAdhaH preritaM pUrvavadava. rUpANi bhavanti' ityarthaH / kaTIkapAlaH kaTIphalakaH // 4 // sthitaM raktAM tanvImucchitAmuSTagrIvAkArAM piDakA janayati; sA'sya coSA vizeSAJjanayati; nyA0 ca0-bhagandarANAM pUrvarUpaM darzayamAha-teSAM pUrvarUpamityAdi / kaTIkapAlaH kaTIphalakaH, tasya vedanAM apratikriyamANA ca pAkamupaiti; vraNazcAgnikSA. tarasthAnAzritena doSeNa / gudazabdena saha kaNDAdayaH zabdAH rAbhyAmiva dahyate, durgandhamuSNamAnAvaM navati, pratyekamabhisaMbadhyante / pAkArambhe doSatrayasAnnidhyAt kaNDDA | upekSitazca vAtamUtrapurISaretAMsi visRjati; taM dayaH kaphAdijAH / gudAyAmazceti gudasyAyAma iva vaayunaa| bhagandaramuSTraprIvamityAcakSate // 6 // sarveSAM piDikAzothArambhiNAm / sAmAnyamiti anyatrApi ni0saM0-pittaM khityAdi / pUrvavadavasthitamiti gudamapUrvarUpasya sAmAnyatvAdevAtra vizeSeNa sAmAnyAbhidhAnaM bhito'Ggule yamule vetyarthaH / visRjati sravati vraNa iti bhagandarapiDakAnAM bhagandarANAM ca pUrvarUpasya sAmAnyatvabo- saMbandhaH // 6 // bhanArtham / etenApUrvarUpA piDikA bhAgandarI na bhavati, nyA0ca0-uSTragrIvAsazasvena piTikAyA uSTragrIvaH, kecitvapUrvarUpAM bhAMgandarImapi piDikAmadhIyate // 4 // dhanuHstambhavat / uSAdI niti aadishbdaaccossaadyH||6|| tatrApathyasevinAM vAyuH prakupitaH sannivRttaH zleSmA tu prakupitaH samIraNenAdhaHpreritaH pUrvasthirIbhUto muMdamabhito'Ggale vyaGgale vA mAMsazo- vadavasthitaHzuklAvabhAsAM sthirAM kaNDUmatI piDakA Nite pradUSyAruNavarNI piDakAM janayati, sA'sya | janayati, sA'sya kaNvAdIn vedanAvizeSAJjanayati, todAdIna vedanAvizeSAJjanayati, apratikriyamANA apratikriyamANA ca pAkamupaiti, vraNazca kaThinaH ca pAkamupaiti, mUtrAzayAbhyAsagatatvAzca vraNaH saMrambhI kaNDUprAyaH picchilamajanamAnAvaM navati, praklinnaH zataponakavaNumukhaizchidrerApUryate, tAni | upekSitazca vAtamUtrapurISaretAMsi visRjati; taM ca chidrANyajasramacchaM phenAnaviddhamadhikamAnAvaM bhagandaraM parisrAviNamityAcakSate // 7 // sravanti, vraNazca tADyate bhidyate chidyate sUcIbhiriva ni0saM0-zleSmetyAdi / saMrambhI zophavAn / kaNDUprAyaH nistudyate, gudaM cAvadIryate, upekSite ca vAtamUtra- | khabahulaH / parisrAvItyevaMzIlaH parisrAvI // 7 // purISaretasAmapyArAmazca taireva chiTTairbhavati taM bhaga nyA0ca0-zlaiSmikapiDikAsu sthirA kaThinA / kaNDAdIndaraM zataponakamityAcakSate // 5 // nityAdizabdAddurutopadehAlpavedanatAdayaH / vraNaH saMrambhIti ni0saM0-pUrvarUpAnantaraM piDikotpattipAkopadravaniruktI-zothavAn // 7 // darzayanAha-tatrApathyetyAdi / sannivRtto. vyAdhuTitaH / gudama- vAyuH prakupitaH prakupitau pittazleSmANau parigR. bhito gudasya sarvataH; anye 'gudasanidhI' ityAhuH / abhyAsaH | hyAdho gatvA pUrvavadavasthitaH pAdAGguSThAnapramANA samIpam / zataponakaH zUkadoSaparipaThito vyAdhiH; 'cAlanikA' sarvaliDApiDakAM janayati, sA'sya todadAhakaNDAiti jenjhaTa, tanecchati gayI, lokazAstrayozcAlanikAyAM sAdIn vedanAvizeSAjanayati, apratikriyamANA ca zataponakazabdasyAprasiddhatvAt ; 'azvapucchabAlaracitaM zatAkSaka' pAkamapaiti. vraNazca nAnAvidhavarNamAnAvaM sravati, ityanye / tudyate vythyte| tADyate daNDenevAbhihanyata ityarthaH / pUrNanadIzambUkAvartavazAtra samuttiSThanti . vedanA. bhidyate vagvidAryata iva / chidyate dvidhA kriyata iva // 5 // | vizeSAH taM bhagandaraM zambUkAvartamityAcakSate // 8 // nyA020-pUrvarUpAnantaraM piDikorapatyAdi darzayabAha- ni0saM0-'pUrNanadIzambUkAvartavanairantaryeNa vedanA uttittraapthykaarinnaamiyaadi| gudamabhito gudasya srvtH| todA-SThanti' ityeke; anye tu 'tathAvidhagatyArambhakasya zophasya pUrNanadyAdIniti mAdizabdena medAdInAmavarodhaH / zataponakapadaNu- vartazambukAvartAkAreNevAvagavAdavagADhavedanA bhavantItyarthaH' / mukhairiti zataponakazcAlaniketi jejaTaH, tana, lokazAstrayozcAlanikAyAM zataponakazabdasyAprasiddheH / tena zataponakaH nyA0ca0-vAyuH prakupitaH prakupitau pittazleSmANAviti zUkadoSaparipaThito vyAdhiH "chidvairaNusukhairliGga" (ni. a. prayANAmapyanubandhitvaM darzayati; sarva eva svahetukupitAH 14) ityAdi // 5 // svatantrA vyaktaliGgA yathoktaprakopaprazamanAH / sA'sya toda dAhakaNDAdIanayatIti pratyekadoSapaThitAn todadAhakaNDA. 1 'gudamabhito gudadvArAdaGgule yaGgule vyaGgule vA mAMsazoNi dInityarthaH / pUrNanadyAvartazambUkAvartavadvedanAvizeSA iti tamamipradUSya' iti taa.| 2 'phenAnuviddhamAnAvaM pravahanti' iti taa.| 1 'ucchitAgrA' iti tA. sa0saM036 tazatapAvAlAkAta jajaTa talAkazAbazambUkAH zatAH // 8 // Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna hm `h rh by tathAvidhagatyArambhakasya zothasya pUrNanadyAvartazambUkAvartakA- nyA0 ca0-kecidatrApi bhAgandarImapi piDakAmabhidhI. kAreNaivAvagADhasvAt // 8 // yate-utpadyate'lparakzophetyAdi // 10-12 // mUDhena mAMsalubdhena yadasthizalyamannena sahAbhyaH | ghorAH sAdhayituM duHkhAH sarva eva bhagandarAH // vahRtaM yadA'vagADhapurISonmizramapAnenAdhaHpreritama. teSvasAdhyastridoSotthaH kSatajazca bhagandaraH // 13 // samyagAgataM gudamapakSiNoti tadA kSatanimittaH iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne bhagandarakotha upajAyate, tasmiMzca kSate pUyarudhirAvakIrNa nidAnaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // mAMsakothe bhUmAviva jalapraklinnAyAM krimayaH saMjAH | ni0 saM0-tatra keSAMcidasAdhyatvaM darzayannAha-ghorA yante, te bhakSayanto gudamanekadhA pArzvatodArayanti, ityAdi / ghorA duHkhapradAH / sAdhayituM duHkhAH kaSTasAdhyAH, tastha tairmArgaH kRmikRtairvAtamUtrapurISaretAMsyabhiliH | 'bhavanti' ityadhyAhAraH // 13 // sarantiH, taM bhagandaramunmArgiNamityAcakSate // 9 // | iti zrIDahaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta. ni0 saM0-unmArgiNaH saMprAptiM darzayannAha-bhUDhenetyAdi / ___vyAkhyAyAM nidAnasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // . mUDhena ajJAtena / apakSiNoti sakSataM karoti / kothaH pUtibhAvaH / pArzvato dArayanti pakSato dArayanti / asyAgre nyA0ca0-tatra keSAMcidasAdhyatvaM darzayasAha-ghorAH arzIbhagandaraM kecit paThanti; tanna, sarvairnirandhakAranirAkRta sAdhayitumityAdi // 13 // khAt // 9 // iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM nyAyanyA0 ca0-unmArgiNaH saMprAptiM darzayannAha-mUDhene candrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne tyAdi / mUDhenAjJena maaNslolupen| asamyagAgatam unmArgama bhagandarANAM nidAnam // 4 // tyartha tIkSNatvAnmAMsAcavadAryAgatam / kecidatrAoMbhagandaramapyAcakSate-kaphapitte tu pUrvosthite ityAdi / tasa, apAThe'pi sthAnaikatvAdupadravavat svAdhivezenaiva siddhatvAt // 9 // pnycmo'dhyaayH| bhavanti cAtra athAtaH kuSThanidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| utpadyate'lparuka zophat kSipraM cApyupazAmyati // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pAyvantadeze piDakA sAyA'nyA bhagandarAta 10 ni0 saM0-athetyAdi // 1 // 2 // pAyoH syAd vyaGgale deze gUDhamUlA srugjvraa|| nyA0ca0-atha bhagandarAnantaramUrdhvAdhodhamanIgatarogAbhAgandarIti vijJeyA piDakA'to viparyayAt // 11 // bhidhAne tiryaggatadhamanIrogapArizeSyAd viruddhAzanasaMtapaNe kahetujanmasvAt saMzodhanopakramasAdhyasvAnmahAvyAdhisAmAni0 saM0-abhAgandarI bhAgandarI ca piDakAmAha nyAca kusstthnidaanaarmbhH||1||2|| bhavanti cAtretyAdi / pAyvantadeze piDakA zophAdutpadyata iti saMbandhaH / alparaka alpavedanA, pAyvantadeze gudasyAnte, mithyAhArAcArasya vizeSAhuruviruddhAsAtmyA. anyA bhagandarAt aparA bhagandarebhya ityarthaH / etenAbhAgandarI jA jIrNAhitAzinaH snehapItasya vAntasya vA vyAyAma grAmyadharmasevino grAmyAnapAdakamAMsAni vA payapiDakoktA, yato'syA bhagandaro notpadyate / ato'bhAgandaryAH piDakAyAH, viparyayAt viparItalAt, bhAgandarIti bhagandarakarI sA'bhISaNamanato yo kA majayapsUSmAbhitaptaH bhavatItyarthaH // 10 // 11 // sahasA chardivApratihanti, tasya pittazleSmANI praku pitau parigRhyAnilaHpravRddhastiryaggAHsirAH saMprapadya yAnayAnAnmalotsargAt kaNDUrugdAhazophavAn // samudaya bAhAM mArga prati samantAdvikSipati, yatra pAyurbhavedrujaH kaTyAM pUrvarUpaM bhagandare // 12 // yAca doSo vikSipto nizvarati taMtra tatra maNDalAni ni0 saM0-yAnetyAdi / yAnayAnAt rathAdigamanAt / malo- prAdurbhavanti, pavaM samutpannastvaci doSastatra tatra tsargAt purISatyAgAt / kaNDUrugdAhazophavAn pAyurbhavet , tato'-ca parivRddhi prApyApratikriyamANo'bhyantaraM pratinantaraM kavyAM kaNDUrugdAhazophAdikaM pUrvarUpaM bhavet / ayaM padyate dhAtUnabhidUSayan // 3 // vA paThanIyaH pUrvo vA; pUrvarUpagranthadvayaM vA paThanIyaM, pUrvazcA- ni0saM0-idAnI hetumAha-mithyetyAdi / mithyAhArAprasiddhaH, ayaM tu prsiddhH|| 12 // cArasya zAstroktavidhibhraSyahArAcArasyetyarthaH / saMprAptimAha1 'mUDhena tu sAsthizalyamabhyavahRtaM' iti taa.| 2 ''sparuk- 1 asAdhyastu tridoSotthaH' iti pA0 / 2 mithyAdharAcArasya zothA' iti paa0| | pittomANI prakupitau' iti tA. Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5 suzrutasaMhitA / 283 tasyetyAdi / tasya mithyAhArAcArasyetyAdikasya / samudbhUya AkSipya, ni0 saM0-pUrvarUpamAha-tasyetyAdi / akasmAt kAraNaM samantAt sarvatra; etena sarvadehagatalaM rogasya sUcayati // 3 // vinA / khApaH sparzAjJAnam // 4 // nyA0ca0-tasya prAk sthAnasaMzrayasvabhAvAna hetvAdipu- nyA0ca0-sthAnasaMzrayalakSaNasaMprAptau pUrvarUpaM-tvakpArassaraM darzayannAha-mithyAhArAcArasyetyAdi / mithyAzabda ruSyamityAdi / lomaharSA tivedAsvedI ca kuSThajanakadoSastiAhArAcArAbhyAM saha pratyekamabhisaMbadhyate / tatra dvAdazAzana- yakasvedavAhiSu duSTeSu / yaduktaM tatrAntare-"pAruSyaM lomapravibhAgoktavidhiviparItavidhirmithyAhAraH / AcAraH kAya. harSaNam / atisvedanamavedaH paridAhazca jAyate // " iti / vAGmanobhedena vividho vihAraH, tasya svasthavRttAnAgatA- asRkRSNatA doSairasRjo duSTatvAt / atraiva bhoja:-"atibAdhavidhAnAdanyathAkaraNaM mithyAcAraH / te ca prakopahetavaH svedo na vA svedaH kaNDU nistodasuptatAH / tvacaH pAruSyamatyartha sarveSAmevAtra gRhyante mithyAhArAcArabhedena dvividhyAt / romaharSoM vivarNatA // zuklatA zoNitaM kRSNaM vraNAnAmaprarohapinamA prajApitApagaDA aniloNam / dAhapAko ca saMprApte tvaci secanayo hitam (1) // pajatvaM saMprAptau sUcita karmajasvaM punarbahmasvIsajanavadhAdibhiH tasya kuSThAni spaSTAni teSAM nAmAni me zRNu // " iti // 4 // parasvaharaNAntaiH sUcayiSyati / ata eva kuSThAnAM dvividhaM tatra sapta mahAkuSThAni, ekAdaza kSudrakuSThAni, evacikitsitaM yuktivyapAzritaM daivavyapAzritaM ca, doSakarmasaMbhava- maSTAdaza kuSThAni bhavanti / tatra mahAkuSThAnyaruNodusvAt kuSThAnAm / kecidanna vyAdhihetUnadhIyate-vizeSAdrU-mbaraSye (kSe)jihvakapAlakAkaNakapuNDarIkadadrukuSThA jItAni yAniya tato nIti kSudrakuSThAnyapi sthUlAruSkaM mahAkuSThamekakuSThaM rogobhayabhedena hetUnAM vividhatvAt, bhojAdiSu pAThAcca / camadala visapA pArasapaH sidhma vicAcakA kiATabha tathAhi bhojaH-"sevate yo viruddhAnamajINe karSatastathA" (ma) pAmA rakasA ceti // 5 // ityAdi / tiryaggAH sirA iti nAbhiprabhavAstriMvidhA hi sirAH ni0 saM0-idAnIM saGkhyAmAha-tatretyAdi / mahattvamuttaro. saMbhavanti UrdhvagAadhogAstiryagAzreti / anye tu sirAzabdena ttaradhAtkhanupravezAt / ekAdazakuSThAnAM kSudralamuttarottaradhAtkhananudhamanIrapi sAdRzyAdAhuH / uktaM ca "tiryaggANAM catasRNA pravezAt / aSTAdaza kuSThAni bhavantIti diGmAtramidaM darzitaM, mekaikA" (zA. bha. 9) ityAdi / samudbhaya AkSipya / bAhyaM kuSThAnAmaniyatasaGkhyatvAt tathA ca carakaH-"saptavidho'STAmArga pratIti lakSaNe dvitIyA / samantAditi sarvadeharoga dazavidho'saMkhyeyavidho vA" (ca. ni. a. 5) iti / mahA. svamasya sUcayati / ata eva yatra tatra grahaNamaniyatadehasUcanaM; | kuSThAni nAmataH prAha-tatra mahAkuSThAnItyAdi / kSudrakuSThAni taduktaM carake-"ataH prabhavANyabhinivartamAni kevalaM nAmataH prAha-kSudrakuSThAnyapItyAdi // 5 // zarIramupatapanti" (ca.ni.a. 5) iti; kevalamiti sakalaM nyA0ca-teSAM kuSThAnAM hetuliGgacikitsopayoginI doSayagaNam / tena raso raktaM mAMsamambu ca dussttmnugRhyte|| kuSThavizeSAzrayAM saMkhyAM nirdizatrAha-tana sapta mahAkuSThAnI. taduktaM varake-"vAtAdayatrayo duSTAsvapraktaM mAMsamambu ca / tyAdi / mahatvameSAmuttarottaradhAtvanupravezAt / dhAtvantarapradUSayanti sa kuhAnAM saptako dravyasaMgrahaH // " tathA "rakaM vezo'pyeSAM bahubahulaMdoSArambhAt / ata eva kriyA mahatI lasIkAsvAMsaM dRSyaM doSAsayo mlaaH| bisarpANAM samutpasau mahAkuSThe, kSudre punararUpA / yadAha carakaH-"pracchAmarUpe vijJeyAH sapta dhAtavaH" (ca.ci. bha..) iti / tatra ambu kuSThe, mahati ca zasaM sirAjyadhanam" (ca.vi. bha..) lasIkA udakameva / yadAha-"yattu svagantare vraNagatamudakaM iti / doSANAM prAbalyaM doSasvabhAvakAryaliGgaH kuTheSu zeyam / tattu lasIkAzabdaM labhate" (ca. zA. a. 7) iti / tatra atraivArthe kuSThamadhikRtya rogadoSayoH kAryakAraNabhUtayostathaiva visarpasya pittaprabalaM saptadravyaM, kuSThasya punarmandapittamiti / doSakAraNayoranyonyajJApakabhAve carakaH-"kuSThavizeSai. tathaiva dravyaM gurudravyAdi, brahmastrIsajanavadhAdikarmavizeSo'pi doSA doSavizeSaH punazva kuSThAni / jJAyante te hetuM hetuzca tAn vizeSa iti / maNDalAnyupajanayantIti sAmAnya sarva kuSThAnAM prakAzayati" (ca. ciM. a. 7) iti / tadyathA-aruNakuSTha lakSaNam / tathA carake'pi-"viruddhAnyannapAnAni vasti- vAyoH svabhAvabhUtena raukSyeNa todasvApAdinA ca kAryeNa gdhagurUNi ca" (ca. ci. a. 7) ityAdi / kuSThasaMprAptI vAtaM kAraNabhUtaM jJApayati / hetuzceti cakAro'pyarthaH / tena bhoja:-"praduSToecitA doSA rsaasRddyaaNssNsRtaaH| kuSThAni heturapi tAn doSAn prakAzayatIti / hetoH kAryastha janayantyAzu zarIreSu zarIriNAm" iti // 3 // prakAzena pratibandhaniyama sUcayati, kAryasya punaH prakAzane tiyataH saMbandha iti // 5 // tasya pUrvarUpANi-tvakpAruSyamakasmAdromaharSaH sarvANi kuSThAni savAtAni sapittAni sazlekaNDaH svedabAhulyamaskhedanaM vA'GgapredezAnAM svApaH | bhamANi sakrimINi ca bhavanti, utsannatastu doSa. kSatavisarpaNamasRjaH kRSNatA ceti // 4 // grahaNamabhibhavAt // 6 // 1 svapanamaGgAnAmasakRSNatvaM ca' iti tA0 / 1-2 nAmabhiH iti pA0 / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnI mmmmmmmmmmmaa ni0saM0-sarveSveva kuSTeSu sarveSAmeva doSANAM krimINAM ca kharANi RSya(kSa)jihvAni, kRSNa kapAlikAprakAsaMbhavaM darzayannAha-sarvANItyAdi / sarvANi kSudrANi mahAnti zAni kapAlakuSThAni, kAkaNantikAphalasahazAnyaca / kathaM tarhi vAtenAruNamityAdItyAzayAha-utsannatastu tIva raktakRSNAni kAkaNakAniH teSAM caturNAmadoSagrahaNamabhibhavAditi; utsannata autkaTyAt doSagrahaNam , pyoSacoSaparidAhadhUmAyanAni kSiprotthAnaprapAkaabhibhavAt 'itaradoSayoH' iti zeSaH // 6 // meditvAni krimijanma ca sAmAnyAni liGgAni / zleSmaNA puNDarIkapatraprakAzAni pauNDarIkANi, nyA0 ca0-tatra sarveSveva kuSTheSu sarveSAmeva doSANAM | atasIpuSpavarNAni tAmrANi vA visINi piDakAkrimINAM ca saMbhavaM darzayanAha-sarvANItyAdi / sarvANIti vanti ca dadrukuSThAni tayordvayorapyutsannatA parikSudrANi mahAnti ca / kathaM tarhi vAtenAruNAmityAdi ? | | maNDalatA kaNDUzcirotthAnatvaM ceti sAmAnyAni utsatastu doSagrahaNamiti / utsannamiti napuMsake bhAve ktaH, rUpANi // 8 // tenotsabamuskarSaH / utkarSadoSeNa grahaNaM vAtenAruNamityAdi / abhibhavAditi lyablope paJcamI; tena abhibhavamu. ni0 saM0-tatra mahAkuSThAnAM lakSaNaM darzayannAha-tatra skarSa vIkSya tena doSeNa grahaNam / nanu coskarSoM hi vAtenetyAdi / RSyajihvAprakAzAnIti RSyajihvAyA iva prakAzaH abhibhavamevApekSya bhavatIti abhibhavagrahaNamantareNa tadartho sAdRzyaM yeSAM tAni kharatvayuktAni, RSyo nIlANDaH 'roha' iti labhyata eveti abhibhavagrahaNaM saMsargajadoSAbhyAM grahaNa- prasiddhaH; anye 'RkSa' iti paThanti, RkSo 'rIcha' iti loke| . mityabhilambhayati // 6 // kRSNakapAlikA kRSNakarkarA / kAkaNantikA gujA, 'ciraha NTikA' iti prasiddhA, tatphalavadraktAni madhye kRSNAni / udu. tatra vAtenAruNaM, pittenodumbara | mbarAdInAM pittakRtatvaM darzayannAha-teSAmityAdi / uSo'nala. lakAkaNakAni, zleSmaNA puNDarIkaM dadrukuSTha ceti / samIpa ivopatApaH, pluSTasyeva vedanAvizeSa ityanye; coSa AcUSyata teSAM mahattvaM kriyAgurutvamuttarottaraM dhAtvanuprave. iva vedanAvizeSaH, pipAsetyanye; paridAhaH sarvato dAhaH; dhUmAyanaM zAdasAdhyatvaM ceti // 7 // dhUmopahatasyeva, 'dhUmodvamanamivAGgAnAm' ityeke / punnddriikdch|' kuSThayorlakSaNaM darzayannAha-zleSmaNetyAdi / puNDarIkaM zvetapadmam / ni0saM0-yasya doSasya yasmin kuSThe autkavyaM tena tadda. dakuSThaM dvividhaM-sitamasitaMca; asitasya mahopakramasAdhya. rzayannAha-tatretyAdi / tatrAruNAdInAM saptAnAM mahattvAdiSu hetuM vAdanubandhitvaprakarSAcca mahAkuSTheSu madhye suzrute pAThaH, sitadanudarzayannAha-teSAmityAdi / anuzabdena pazcAdarthavAcinA maha kuSThasya sukhasAdhyatvAduttarottaradhAkhanupravezAbhAvAttathA'tyarthapI DA. khe'sAdhyakhe'pi kAkaNakavarja kAlAntaraM ca sUcyate; kAkaNakaM rahitalAca carake kSudrakuSTheSu madhye pATha ityadoSaH / dasidhmayoH punarutpattAvevAsAdhyaM, vyAdhikhabhAvAt / asAdhyatvaM ceti cakAro suzrutacarakoditayorabhidhAnabheda iti jejjhaTaH samAdadhati, dhAkhanupravezAcetyanantaraM draSTavyaH; tenAnuktamArambhakadoSamahattvaM tannecchati gyii| tayoH puNDarIkadakuSThayoH pittakaphakRtatvaM samuccinoti // 7 // darzayannAha-tayorityAdi / parimaNDalatA paripUrNamaNDalatA // 8 // nyA0pa0-satrAruNAdInAM sasAnAM mahatve hetuM darzayamAha-teSAM tu mahatvamityAdi / asAdhyatve'pi cAyameva | nyA0 ca0-mahatAM kuchAnA lakSaNaM darzayabAha-tabAha. hetuH / anuzabdena pazcAdarthavAcinA asAdhyatve'pi kAraNa. NAnItyAdi / tanUni visapINi vividhasarpaNavamti ca / todAdInyatra vAtakAryANi / udumbarANi pakkodumbarava. varja kAlAntaraM ca sUcyate / yadAha-"sAdhyA yApyatvamA rNAni pittajasvAllohitAvabhAsAni / RkSajihvAsAzyArakSa-- yAnti yApyAzcAsAdhyatAM tathA / nanti prANAnasAdhyAstu jihAni, pRSodarAditvAdAkAranivRttiH / tena vAtena kharANi narANAmakriyAvatAm" (sU. a. 26) ityAdi / aruNaM zyAvANyapi / lohitatvaM pittajasvAdasya / anna carakaHpunarutpattAvevAsAdhyaM, vyAdhisvabhAvAt / asAdhyasvaM ceti "karkazaM raktaparyantamantaHzyAvaM savedanam / yadRkSajihvAsaMsthAcakAro bhinnakrame dhAtvanupravezAdityanantaraM draSTavyaH / tenAnu. kramArambhakadoSatve mahatvaM samuccinoti / bhedo hi bhedavatAM : namRkSajihUM taducyate"-(ca. ci. a.7) iti / atraiva doSAnubandhamAha carakaH-"vAtapitte zleSmapitte vAtazlekAraNabhedAd viruddhadharmAdhyAsAgavatIti // 7 // maNi vA'dhike / RkSa(jyojiddhaM puNDarIkaM sidhmakuSThaM ca tatra, vAtenAruNAbhAni tanUni visapINi toda- jAyate" (ca.ci.a.7) iti / kRSNakapAlikA kRssnnshrkraa| bhedakhApayuktAnyaruNAni / pittena pakkodumbaraphalA- | atra vAtAnubandho'pyasti / taduktaM carake-"vAte'dhikatare kRtivarNAnyaudumbarANi, RSya(kSa)jihvAprakAzAni| kApAlaM, pitte svaudumbaraM, kAkaNakaM tu tridoSajam" (ca. 1 'pakodumbaravarNAni' iti taa.| 2 'RSyajilAprakAza- | 1 asyAgre pacyante' iti tADapatrapustake'dhikaH pAThaH / kharatvAni' iti pA0 / 'RSyajiveva kharANi' iti taa.| / 2 roka' iti paa0| . notiyAra tenAnu-/ "karkazaM rata Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] suzrutasaMhitA / 285 ni. bha. 5) iti / udumbarAdInAM pittakRtatvaM darzaya. kRSNAruNaM yena bhaveccharIraM sAha teSAmityAdi / sannipAtajamapi kAraNaM pittaje paThanti, tadekakuSThaM pravadanti kuSTham // pittoskaTasannipAtajasvAt / USA analasamIpa ivoptaapH| ni0 saM0-ekakuSThamAha-kRSNAruNamityAdi ||cossH cUSaNamiva, pipAsetyanye / paridAhaH sarvato dAhaH / dhUmAyanaM dhUmodvamanamivAGgAnAM, pittopatApena / pittajeSu syuryena kaNDUvyathanauSacoSA staleSu taccarmadalaM vadanti // 10 // 'kRmijanma ca' iti kecit paThanti / puNDarIkANi sitAni kaphena, pittAnubandhena raktAni ca, sitAruNaM hi puNDarIka ni0 saM0-carmadalamAha-syuryenetyAdi / coSa AcUSaNataduktaM carake-"sazvetaM raktaparyantaM puNDarIkadalopamam / / miva / taleSu hastapAdataleSu // 10 // sorasedhaM ca sarAgaM ca puNDarIkaM pracakSate" (ca.ci. a.7) visarpavat sarpati sarvato yaiti / dadrukuSThAnyatra tatre mahAkuSTheSu, bhoje'pi; tathA hi stvanaktamAMsAnyabhibhUya zIghram // bhojaH-"sakaNDUpiDikAsmAni vRttAni bahulAni ca / mUrchAvidAhAratitodapAkAn atasIpuSpavarNAni dakuSThAni nirdizet" iti / asita kRtvA visaH sa bhvedvikaarH||11|| daNAmatra mahAkuSTheSu pATho mahopakramasAdhyatvAdeva, sita. vastu carake'lpakuSTeSu / tathAhi tatra-"sakaNDUrAgapiDikaM ni0saM0-visarpakuSThalakSaNamAha-visarpavadityAdi / atrodamaNDalamudtam" (ca. vi. a. 7) iti / sucate tu kavisarpAkhyakuSThasya vakSyamANavisarparogasya ca ciravisarpaNazIghrasitadadrorvisarpakuThe'varodhaH, 'bisINi' iti vacanAt / visarpaNato medH||11|| carake tu mahAkuSTheSu sitasidhmasya pAThe kAraNaM gaveSaNIyam / / zanaiH zarIre piDakA pravantyaH asitasidhmasya suzrute daDhukuSThe'varodhaH / tatra sidhmamanye sarpanti yAstaM prisrpmaahuH|| tu paThanti-"kaNDanvitaM zvetamapAyi sidhmaM vidyAttanuprAyaza ni0 saM0-parisarpamAha-zanairityAdi ||uurdhvkaaye" iti / tathA ca bhojaH-"tatra zvetaM saparuSaM kaNvanvitaM zvetamapAyi simeM dhvaMsi kaNDUsamanvitaM simaM, tat kaphasaMbhUtaM tvaggataM suci vidyAttarnu prAyaza UrcakAye // 12 // kitsitam" iti / "tayoH suzrutacarakoditayordasimmA | yorabhidhAnabheda eva paraM, nAbhidheyabhedaH" iti jejddH| ni0 ni0 sN0-sidhmkusstthmaah-knnddnvitmityaadi| apAyi kA panaretayogamAlAmAkAkasamayamita akaSTakAri / prAyaza UrdhvakAya iti prAyaHzabdopAdAnAdadha:. eveti jejaDavacanaM jaDatvameva kathayati / na hi sarvatra / kAye'pi kadAcidbhavati / sidhmakuSThaM dvividhaM-puSpikAsiNaM, suzrutacarakAcAryayorvastudhvamedaH, pAkAdiSu vastumedadarza | sidhmaM ca; puSpikAsidhmasya sukhasAdhyalAt suzrute kSudakucheSu nAt // 8 // pAThaH, sidhmasya duHkhasAdhyalAcarake mahAkuSThe pATha itya doSaH // 12 // kSudrakuSThAnyata UrdhvaM vakSyAmaHsthUlAni sandhidhatidAruNAni rAjyo'tikartijA samakSA sthUlAruSi syuH kaThinAnyarUpi / bhavanti gAtreSu vivarbikAyAm // kaNDUmatI dAharujopapatrA ni0saM0-kSudrakuSTheSu prAk sthUlAruSkamAha-sthUlAnI- vipAdikA pAdagateyameva // 13 // tyAdi / sthUlAni sthUlamUlAni / dAruNAni kRcchrasAdhyAni / ni0 saM0-vicarcikAmAha-rAjya ityAdi / rAjyo rekhAH, arUMSi vraNAH // tAzca sahakSA bhavanti / kaNDvartiH kharjUpIDA, rujo vedanA, tvakocamedavapanAGgasAdAH atizabdaH kaNTvartirugbhyAM saMbadhyate / gAtreSu pANipAdeSu / kuSThe mahatpUrvayute bhavanti // 9 // ni0saM0-mahAkuSThalakSaNamAha-khakocetyAdi / bakzabdaH / 1 'kRSNo deho yasya kRSNAruNo vA taccaikAkhyaM kuchamAhuH sukaSTam' kocamedakhanaiH saha pratyekaM saMpadhyate; tena tvakocaH khaksavocaH, iti taa.| 2 'kaNDU coSI todadAhI tu yasya' iti vaa.| bagbhedaH khagvidAraNaM, vakhapanaM vaco'cetanakham , agasA- 3 'yasin sphoTAH sAvavantastamAhuH pArIsarpa tacchanaiH sarpamANam / do'GgaglAniH / kuSThe mahatpUrvayuta iti mahAkuSTha ityarthaH // 9 // vaisarpa syAt sarvataH sarpaNAttu tvagraktAdIn vyApya bhAvAn suzIghram' iti taa.|| 'svacchaM zvetaM kaNDumaccApi sidhmaM paridhvaMsi prAyaza1 'aruH kuSThaM sthUlamUlAnyarUsi saMjAyante saMdhiSu dAruNAni' zcordhvakAye' iti taa.| 5 'tanoH' paa0| 6 'apAyi zItatA iti tA. 2 'sthUlAruSi sthUlAruSkasaMjhe kuSThe' iti haaraanncndrH| vinAzItyarthaH' iti haaraanncndrH| 7'mahopakramasAdhyatvAta' 3 'mahAkuSThe sarvadehe bhavanti laksaMkocakhedabhedAGgadAhAH' iti taa.|| iti paa0|| Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM kaNDUmatItyAdi / iyameva vicarcikA pAdagatA yadA syAttadA kuSTapaThitasyApi mahAkuSThamiti sAnvayaM nAma, tasmin vicarcikAsaMjJAM vihAya vipAdikAsaMjJA prAmotItyarthaH // 13 // tvaksaMkocAdInAM sarvAGgagatvAt / ekakuSThe'pi kRSNAruNaikavayat srAvi vRttaM ghanamugrakaNDu rNatvena kRtsnazarIragasyaikakuSThamiti sAnvayaM nAma / mahAkuSThatat snigdhakRSNaM kiTibhaM(ma) vadanti // | mekakuSThamapi vAtAt, todasvApatvaksaMkocAdInAM mahAkuSThe vAtaikakAryatvAt ; ekakuSThe'pi kRSNAruNayorvAtakAryatvAt / ni0 saM0-kiTibhamAha-yadityAdi / 'raktakRSNaM' iti kaphAditi jejaTaH / kaNDUzoSAvapi carmadalakuSThe pittAt / kecit paThanti // svagraktAdI nityAdizabdAnmAMsAbunoravarodhaH / prAyazazcordhvasAsrAvakaNDUparidAhakAbhiH kAye iti prAyazabdAdadhaHkAye'pi kadAcit / sidhmaM pAmA'NukAbhiH piDakAbhirUhyA // 14 // vAtAnubandhakaphAt / soSA kaNDUriti saha USAkaNDUbhyAM sphoTaiH sadAharati saiva kacchaH vartate yA sA tathA / yaiva pANyorvicarcI, saiva paadyorvipaasphikrpaannipaadprbhvairniruupyaa|| dikA / avadArayatItyavadAryA "kRtyaluTo bahulam" (pA. ni0 saM0-atha pAmAmAha,-sAsrAvetyAdi / sahAsrAva. a. 3 / 3 / 113) iti kartari kRtyaH, pAdadAriketyarthaH / kaNDUparidAhakaivartante yAH piDakAstAstathAvidhAH, tAbhirUhyA atraiva bhojaH-doSAH pradUSya tvaGmAMsaM pANipAdatalApAmeti saMbandhaH: ye ta 'sAmrAvakaNDaparidAhavaddhiH' iti shritaaH| piDakA janayantyAzu daahknndduusmnvitaaH|| dAlyate paThanti, te tu vyAkhyAnayanti-sAsrAvau yo kaNDUparidAho tvak kharA rUjhA pANyoteMyA vicarcikA / pAde vipAdikA tadyuktaiH puruSaH kRtvA, aNukAbhiH piDakAbhiH kRkhA, pAmA jJeyA sthAnAnyatvAdvicarcikA // " iti / vicarcI vipAdike pittaUhyA 'vaidyaiH' iti zeSaH / saiva kaccariti saiva pANyoH kRte, pittodrekAt , 'zeSANi pittaprabhavANi' iti vacanAt ; sphijozca tIvradAhaiH sphoTairupagatA kacchUrucyate // 14 // kaphavAtAvapyatrAstaH, kaNDUdAraNayordarzanAt / saiva pANyoH | sphijozca tIvadAhaiH sphoTairupagatA kacchUruktA / kacchuH pittAt, kaNDanvitA yA piDakA zarIre 'tIbadAhaiH' iti vacanena / sakaNDUH srAvahInA piDakA rakasA, saMsrAvahInA rakasocyate sA // 15 // sA kaphAt / kSudrakuSTeSu pradhAnAn doSAnirdizamAhani0 saM0-rakasAmAha-kaNvanvitetyAdi / zarIre sakale | tatrAruSkamityAdi / sthUlAruSkarakasAsidhmeSu kapho'dhikaH, kAye // 15 // vAtodrekAdekakuSThaM, vAtapittAttu parIsarpa, aparANi ca pittAdeva aruH sasidhmaM rakasA mahaJca nirdizet / aparANIti visarpakiTibhavicam vipaadikaapaamaaH| ' yazcaikakuSThaM kaphajAnyamUni // sakaNDUH saiva tIvradAhasphoTA kacchUriti na saMkhyAtirekaH / vAyoHprakopAt parisarpamekaM atra jejaDena-ekakuSThe mahAkuSThe'pi kaphAdhikyaM ceti zeSANi pittaprabhavANi vidyAt // 16 // / svakalpitazlokaH- "aruH sasidhmaM rakasA mahazca yazcaikakuSTha ni0 saM0-idAnI kasmin kSudrakuSThe kasyAdhikyamityAha kaphajAnyamUni / vAtena vidyAt parisarpamekaM zeSANi pittapra. arurityAdi / aruH sthUlAruSkam / zeSANi visarpakiTibhavica bhavANi vidyAt" iti / tatra mahAkuSThe svaksaMkocasvApabhercikApAmAcarmadalAni / aruH sasidhmamityAdi jejjhaTena | dAGgasAdA vAtakRtAH, ekakuSThe'pi kRSNAruNaravaM vAtakRtaM; khakapolakalpitaH zloka iti gayadAso na manyate, yasmAdekakuSThaM kiMca kaphajatve tu kaSTatvamapyasya ma syAt, kaphajasya kuSThasya mahAkuSThaM ca vAtAdeva bhavati na kaphAt , parisarpa pittAt ; pAThAntaraM sukhasAdhyatvAt; parisarpasyApi vAtakRtatve srAvasphoTacAtra 'aruSkaM' ityAdi paThati, tacAbhAvAnna likhitam // 16 // janmAnupapattiH, vAtajasyAvidyamAnasrAvapAkAt / kSudrakuSTheSu doSAnubandhe carakaH-"carmAkhyamekakuSThaM ca kiTibhaM ca nyA0 sa0-kSudrakuSThAni darzapanAha-sthUlArukami. vipAdikA / kuSThaM cAlasakaM jJeyaM prAyo vAtakaphAnvitam // tyAdi / sthUlAni arUMNi vraNAH / saMdhiSu parvarNAm / sthUlA pAmA zatAruSI sphoTA daduzcarmadalaM tathA / pittazleSmAdhikAH ruSkaM kaphAt / sthUlArukamivata sambayaM nAma / kSuda prAyaH kaphamAyA vicarcikA" iti (c.ci.a.7)||9-16|| 1 'sUkSmA bAyaH piukAH nAvavataH pAmetyuktAH kaNDumatvaH | kilAlamapi kuSThavikalpa eva: tatrividhaM-vAtena, sadAhAH / seva sphoTaistIvadAhairupetA yAH pANyoH kaccurugrA pittana, zleSmaNA ceti / kuSTakilAsayorantaraMriphacoca' iti taa.| 2 'ataH' iti pA0 / 3 'pAmA' iti tvaggatameva kilAsamaparisrAvi c| tadvAtena maNDakavitpustake na ptthyte| 4 'kRtle dehe piDakAH kaNDumatyaH lamaruNaM paruSaM paridhvaMsi ca, pittena padmapatrapratIsaivAnAvA rakasetyucyate tu' iti taa.| 5 'tabAruSkaM rAkasaM kAzaM saparidAhaM ca, zleSmaNA zvetaM snigdhaM baddala yacca sidhma kaphAdhikyAdekakucha mahacca // mittAdhikyAt pArisarpa tu vidyAdRSTastvevaM kuThavargastridoSaH' iti taa.| 1 'kuSThavikAraH' iti tA. Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 287 kaNDamaJca / teSu saMbaddhamaNDalamantejAtaM raktaroma iti / carakAcAryAzayo'pi rasagatameva kilAsaM, tasyotta. cAsAdhyamagnidagdhaM ca // 17 // rottaradhAtumrayAzritaM tunAmayaM "dAruNaM vAruNaM zvitraM kilAsaM naambhitribhiH|dosse raktAzrite raktaM, tAnaM maaNssmaashrite| ni0 saM0-kilAsaM nirdizannAha-kilAsamapItyAdi / zvetaM medAzrite zvitraM, guru taccottarottaram" (ca. ci. a. 7) apizabdaH saMbhAvanAyAM, tena kilAsaM kuSThavikRtiriti saMbhA iti / atraivArtha bhAlaki:--"saMskArAt sahajAt sthAnavyate; anye tu, kimapi kilAsaM kuSThavikalpo na bhavatItyapi doSAcchetatayA'pi tat / kilAsamabhivijeyaM saMsparzAzabdAdAhuH; kiM tat kilAsaM kuSThavikalpo na bhavati ? deva dAhavat // dAruNaM tattu vijJeyaM mAMsadhAtusamAzritam / ucyate-khaggatamaparisrAvi ceti; antaraM bhedaH / khaggatamiti medAzritaM bhavecchetaM tathA zvitraM nirucyate" iti / cikikuSThaM vanaktamAMsamadhiSThAya khaci darzayatyAtmAnaM, kilAsaM tu tsAbhedo'pi zvitra kilAsayo daM kathayatyeva zvitrasya mahatI, vacameva kevalAmadhitiSThatItyarthaH / anye tu 'laggatameva ladhvI kilAsasya / tasya sAdhyAsAdhyAvadhAraNAyAhakilAsasaMjhaM, tadeva dhAlanupravezAcchitrasaMjJam' ityAhuH / tathA saMbaddhamaNDalamityAdi / antejAtamiti oSThapANipAdaca vizvAmitraH,-"laggataM tu yadasrAvi kilAsaM tat prakIrti guhyajaM, raktaroma cAsAdhyaM kilAsam / tathA kilAsasthAtam / yadA vacamatikramya taddhAtUnavagAhate // hilA kilAsa sAdhyatve carakaH-"saraktaroma bahulaM yajJa bhinnaM parasparam / saMjJA ca citrasaMjJAM labhetaM tat' -iti / vAtAdijAnAM yaJca varSagaNotpannaM tacchuitraM naiva sidhyati" (ca. ci. a. 4) kilAsAnAM lakSaNamAha-tadvAtenetyAdi / paridhvaMsIti ghRSTaM iti / tathA bhoje'pi-"puNDarIkapalAzAbhaM raktAntaM dIrghasadrajo vimuJcatItyarthaH / bahalaM sthUlam / ataH paramasAdhyAva roma ca / asAdhyamanyathA jAtaM yacchrinamacirosthitam // dhAraNaM-teSvityAdi / teSu vAtapittazleSmajeSu kilAseSu / chimaM tu yadbhavecchitraM tat sAdhyamiti nirdizet" iti / saMbaddhamaNDalamiti parasparamabhinnamaNDalamityarthaH / ante jAtam prAyeNAtrApi kecit 'antarjAtaraktaloma' iti paThanti / oSThapANipAdagurajam ; anye khatra 'antarjAtaraktaroma ca' iti te punaragnidagdhaM ceti cakAreNa pANipAdaguhyauSThajaM sanupaThanti; antarmadhye jAtAni raktAni lomAni yatra tattathA; cinvanti // 17 // senAcAryA 'agnidagdhaM va' iti cakAreNa pANipAdaguhyASThajamanuttamapyasAdhyaM samucinvanti // 17 // kuSTheSu tu tvakasaMkocasvApakhedazophamedakoNya kharopaghAtA vAtena, pAkAvadaraNAGgulipatanakarNanAsvadoSasAmAnyAt kilAsaM nirdizamAha-kilAsamapI. sAmAkSirAgasattvotpattayaH pittena, kaNDUvarNameda. tyAdi / apizabdAt kuSThavikalpo'pi kiMcitkilAsaM kuSTavi. zophAnAvagauravANi zleSmaNA // 18 // kalpona bhavatItyAha-kuSThakilAsayorantaramityAdi / antaraM | ni0 saM0-kuSThAnAM saMkSepeNoktatvAdanuktamapi doSali* bhedaH / tvamgatameva kilAsaM, kuSThaM tathA na bhavati aparisrAvi | darzayanAha-kuSThevityAdi / vAtakAryeSu khedazcintyaH / 'vakca, 'kuThaM tathA na bhavati' iti zeSaH / yadA tu raktAdigataM | saMkocakhApAkhedau' ityanye paThanti, tatra naJ khedaniSedhArthaH; parisrAvi tadA na kilAsasaMjJaM, kiM tarhi kuSThasaMjJameva / tasya 'vyAdhikhabhAvAt khedo'pi syAt' ityapare / koNyaM nssttkrtaa| kuSThAddhetuvizeSo'pyasti doSakopanaM viruddhAdhyazanAdi pAe sattvotpattayaH krimINAM janmAni // 18 // karmApi tatrAntare / tathAhi carakaH-"viprAn gurUn dharSayatAM" ityAdi kuSThahetUnabhidhAya, kuSThAdhyAye kilAsa- kSudrakuSTAnAM saMkSepeNoktasvAdanuktamapi doSaliGgaM nirdihetumapi doSajananaM pApakarmAkhyaM cAha-"vacAsyatathyAni" zazAha-tatra kuThegvityAdi / sveimeke vAtakAryeSu (ca.ci.a.7) ityAdi / anna pRthakilAsahetavo na nirdiyAH, | paThanti; tatra skhedo vAtakAryeSu cintya eva / svedamanye tasya kuSThaikasaMbhavatvAt / etAvad dRzyameva kuSThakilAsayorbhedaM manyante, kuSThapUrvarUpeSvapi svedapAThAt / vyAdhiprabhAvAt vizvAmitro'pyAha / tathAhi vizvAmitra:-"svaggataM tu svedo'pi syAdityapare / zoSo'GgazoSaH / nisthApaH sparzAyadanAvi kilAsaM tat prakIrtitam / yadi svacamatikramya taddhA-kSamatvam / koNyaM naSTakaratA / pittajeSu jantUtpattiH kRmitUnadagAhate // hisvA kilAsasaMjJAM tu kaSTasaMjJAM labhettadA" janma, pAkAtizayAt / kaNDUvarNabhedAdayaH kaphasya // 18 // iti / tadapi dvividhaM vraNakRtaM, doSajaM ca tathA ca bhoja:- tatrAdibalapravRttaM pauNDarIka kAkaNaM cAsAdhyam "zvinaM tu dvividhaM proktaM doSajaM vraNa tathA / tatra mithyopa- // 19 // cArAddhi vraNasya vraNajaM smRtam // doSajaM ca dvidhA proktamA ni0saM0-teSAmasAdhyatAM darzayabAha-tatretyAdi / puNDasmajaM para tathA / paragAnAsanaspacittat parajamucyate // rIkamAdibalapravRttaM zukrazoNitadoSajamasAdhyam / nanu cAdivala. tadAtmajaM vijAnIyAcabeheSvanilAdijam / teSAM lakSaNavaizeSyamuktaM zRNu mayA'nagha // raktaM bhavati pittena kaphAcchretaM | pravRttamanyadapi kuSThamasAdhyameva, yadAha carakA,-"ye cApi sapAkam / mAtA kRSNAruNaM tAnaM rUkSaM tanu ca yadbhavet 1 'rAgAH zIghrotpatayaH' ikhi taa.|2 utpatyaH ' iti paa0| Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM 3wwwwwwwwwwwwwwwwwwww www.comroorn kecit kulajA vikArAstAzcApyasAdhyAn pravadanti tajjJAH" nAsAbhako'kSirAgazca kSateca kimisaMbhavaH // (ca.ci. a. 6) iti; kulajA ityanena duSTazukrazoNitajA bhavet svaropaghAtazca hyasthimajasamAzrite // 26 // ucyante / puNDarIkagrahaNaM sarveSAmeva mahAkuSThAnAmupalakSaNaM; teSA. kauNyaM gatikSayo'GgAnAM saMbhedaH kSatasarpaNam // mevottarottaradhAlanukrameNa zukradhAtoryuSTijananasAmarthyAt / etena zukrasthAnagate liGgaM prAguktAni tathaiva ca // 27 // kSudrakuSTheSvAdibalapravRttavaM nAsti, uttarottaradhAvananukramaNAbhAvena strIpuMsayoH kusstthdossaaddhussttshonnitshukryoH|| zukradoSakaraNe'sAmarthyAt / kAkaNakaM cAsAdhyam , utpattAveva yadapatyaM tayorjAtaM zveyaM tadapi kuSThitam // 28 // tridoSabalapravRttatvAt ; dhAvanukramaNena hi mahAkuSThAnAmasthimaja ni0 saM0-dhAtugatakuSThAnAM lakSaNamAha-sparzahAnirizukragatAnAmasAdhyalamupariSThAdeva vakSyati // 19 // tyAdi / "prAgeva rasadhAtuM kroDIkRtya doSAH kuSThArambhakAH, ato sevAmasAdhyatAM nirdizanAha-tatrAdibalapravRttamisyAdi / rasadhAtulakSaNaM noktam" ityeke; apare vakzabdena rasamAhuH / puNDarIkamAdibalapravRttaM zukrazoNitadoSajamasAdhyam / manu jAyata ityatrApi saMbadhyate / vipUyako durgandhatA / zoNitasaMzrite cAdibalapravRttamanyadapi kuSThamasAdhyameva; yadAha carakaH- iti 'jAyate' ityatrApi saMbadhyate / bAhulyaM sthUlamaNDalatA / "ye cApi kecit kulajA vikArAstAMzcApyasAdhyAn | sphoTaH vacaH sphuTanam / sthiravaM ktthinmnnddltaa| kecidatrApravadanti tajjJAH (ca. ci. a. 7) iti; kulajA nyathA paThanti, saca pATho'bhAvAnna likhitH| atrApi 'jAyate' ityanena duSTazukrazoNitajAnupakSipati / ucyate-puNDarIka- ityadhyAhAraH / upadeho malavuddhiH / atrApi kecidanyathA prahaNaM sarveSAmeva mahAkuSThAnAmupalakSaNaM, teSAmevottarottara-| zlokaM paThanti, so'pi pATho'bhAvAnna likhitaH / zukragatasya dhAsvanukrameNa shukrdhaatoryussttijnnsaamrthyaat| etena kSudra- kuSThasya liGgaM darzayannAha-kauNyamityAdi / tadapItyapizabdAt kuSTheSvAdibalapravRttatvaM nAsti, uttarottaradhAtvanukramaNAbhAvena pUrvoktAnyapi rasAdimajAntagatAni liGgAni bhavanti / kuSThitaM zukradoSakaraNe'sAmarthyAt / kAkaNakaM cAsAdhyamutpattAveva, saMjAtakuSTham ; anye tu 'kuSThavat' iti paThanti, kuSThasahitatridoSaprabalapravRttatvAt / dhAsvanukramaNena hi mahAkuSThAnA- mityarthaH; anye 'kuSThilam' iti paThanti, tatrApi sa evArthaH / masthimajazukragatAnAmasAdhyatAmupariSThAdeva vakSati // 19 // yadA strIpuMsayoH kuSTinobIMjamupahataM syAttadA tayoH prajA bhavanti cAtra notpadyate; upataptamAtrabIjayoH punaH prajopatApa utpadyate yathA vanaspatirjAtaH prApya kAlaprakarSaNam // // 22-28 // antarbhUmi vigAheta muulairvRssttivivrdhitH||20|| nyA0ca0-kuSThe tvacIti svastha rasasthite ityarthaH / evaM kuSThaM samutpannaM tvcikaalprkrsstH|| pUrvoktAni ca liGgAni mAMsaprApte itirasaraktagatakuSThaliGgAni / krameNa dhAtUna vyApnoti narasyApratikAriNaH 21 medaHsthAnagate liGgaM pUrvoktAni ca rasaraktamAMsamedogatani0 saM0--idAnImapratikAriNa uttarottaradhAlanukramaNe | liGgAni / zukragatasya liGga darzayabAha-strIpuMsayorityAdi / uSTAntaM darzayabAha-bhavanti cAtretyAdi / yathA vanaspatikSaH, kauNyaM karabhaGgaH / aGgAnAM bhedo bhnggH| tadapItyapizabdAt kAlaprakarSaNaM kAlarAdhikyaM prApya, mUlaiH kRtA, antabhUmi vigA. pUrvoktAnyapi rasAdimajAntagataliGgAni / apatyakuSThajanakazukraheveti saMbandhaH / khacIti atra bakzandena rasa uktaH, rasAra- dhAtugatakuSTaprasaMgena AzrayavizeSAt pUrvamanuktasthApatyakuSThabdhalAt; tena rasasthamityarthaH // 20 // 21 // janakasya strIraktadhAtugatakuSThasya vacanam / kuSTikaM saMjAtakuSThaM; kuSTilamityanye, tatra kuSThavadityarthaH // 22-28 // nyA0 ca0-idAnImapratikAriNAmuttarottaradhAtvanukramaNe dRSTAntaM darzayatrAha-yathA vanaspatirjAta ityAdi // 20 // 21 // kuSThamAtmavataH sAdhyaM svagraktapizitAzritam // sparzahAniH svedanasvamISatkaNDUzca jAyate // medogataM bhavedyApyamasAdhyamata uttaram // 29 // vaivarya rUkSabhAvazca kuSThe tvaci samAzrite // 22 // ni0 saM0-idAnIM dhAtvanukrame'pi sAdhyAdimedaM darzaya. tvakasvApoM romaharSazca khedasyAbhipravartanam // mAha-kuSThamityAdi / Atmavato jitendriyasya // 29 // kaNDUrvipUyakazcaiva kuSThe zoNitasaMzrite // 23 // | . nyA0ca0-idAnIM dhAtvanukrame'pi sAdhyAdibhedaM darzabAhalyaM vazoSazca kArkazyaM piddkogmH|| todaH sphoTaH sthiratvaM ca kuSThe mAMsasamAzrite24 | daurgandhyamupadehazca pUyo'tha krimayastathA // brhmstriisjnvdhprkhhrnnaadibhiH|| gAtrANAM medanaM cApi kuSThe medaasmaashrite||25|| karmabhiH pAparogasya prAhuH kuSThasya saMbhavam // 30 // 1 'kAlaM krameNa tu' iti tA. / 2 svaksse vaivarSAmaneSu kuSThe 1'prajopatApayutotpadyate' iti paa0|2'devvygurudrvyprsvraukssyN ca jAyate' iti tA. | haraNAdibhiH / pApmA pApakRtAmetat kuSThamityabhizabditam' iti taa.| Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 289 ni0saM0-kuSThasya karmajalaM darzayannAha-brahmastrItyAdi / mAvizanti / tadeva kathaM? pApakRtAM prasaMgena pApaM sajjanaH satpuruSaH / parakhaM paradravyam // 30 // saMkramati; taduktaM carake-"naro narakapAtI syAttasya nyA0ca0-daivavyapAzrayacikitsArtha karmajatvamathAsya saMbhASaNAdapi" (ca. sU. a.1) iti; rogaprabhAvAdidarzayamAha-devadravyetyAdi / brahmAdibhiH saha vadhazabdaH tyanye // 33 // 34 // pratyekamabhisaMbadhyate / pAparogasyeti anenApi karmajasvameva iti sau(te zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM prakAzitam // 30 // nyAyacandrikAyAM patrikAyAM nidAnasthAne mriyate yadi kuSThena punarjAte'pi gacchati // kuSThanidAnaM nAma paJcamo'dhyAyaH / nAtaHkaSTataro rogo yathA kuSThaM prakIrtitam // 31 // AhArAcArayoH proktAmAsthAya mahatIM kriyAm // ssssttho'dhyaayH| auSadhInAM viziSTAnAM tapasazca niSevaNAt // athAtaH pramehanidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| yastena mucyate jantuH sa puNyAM gatimAnuyAt // 32 // | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| ni0saM0-kuSThaM dIrgharogANAM pradhAnamiti janmAntare'pi ni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // tadanubandhaM darzayannAha-mriyata ityAdi / gacchati anugataM nyA0ca0-athAtaH pramehANAM nidAnaM vyAkhyAsyAmaH / bhavatItyarthaH, kuSThajanakasya karmaNo'kSINavAt / AsthAya kuSThAnantaraM pramehArambhaH, apatyasaMkramyatvenobhayorapyapatyagaAzritya / sa puNyAM gatimApnuyAt , kSINapApakhAt // 31 // 32 // | svAt , tridoSArabdhatvasAmAnyAt, mahAvyAdhitvasAmAnyAt, nyA0ca0-mriyate yadi kuSThena hetubhUtena lakSaNabhUtena kAlAntareNAsAdhyatvasAdhAJcikitsaikatvAcca / anAhureke: vA / punarjAte'pi gacchati kuSThajanakasya karmaNo'kSINatvAt , strINAM pramehA na bhavantIti; tathA ca tatrAntare-"rajaH saMsaratazca dhAtordoSaduSTatvAt / mAhArAcArayoriti anena prasekAmArINAM mAsi mAsi vizudhyati / sarva zarIraM doSAzca yuktivyapAzrayaM cikitsitamuktam / tapasazca niSevaNAditya- na pramehantyataH striyaH"-iti; etattu na yuktaM, sarvataghrA. nena daivavyapAzrayamuktam / puNyAM gatimApnuyAt kSINa- prasiddheH, pratyakSavirodhAca // 1 // 2 // pApatvAt // 31 // 32 // | divAsvapnAvyAyAmAlasyaprasaktaM zItasnigdhamadhuprasaGgAgAtrasaMsparzAnnizvAsAt sahabhojanAt // | ramedyadravAnapAnase vinaM puruSaM jAnIyAt pramehI sahazayyAsanAzcApi vastramAlyAnulepanAt // 33 // bhaviSyatIti // 3 // kuSThaM jvarazca zoSazca netrAbhiSyanda eva ca // ni0 saM0-pramehahetumAha-divAsvapnatyAdi / prasaktaM prakaaupasargikarogAzca saMkrAmanti nraannrm|| 34||rssenn saktamatizayenAnuSaGgiNam / meyaM meduraM medojanakamityarthaH / iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne kuSTha | puruSaM jAnIyAt pramehI bhvissyti| tatrAhureke-"zrINAM pramehA nidAnaM nAma pnycmo'dhyaayH||5|| na bhavanti, tathA ca tatrAntare-"rajaHprasekAmArINAM mAsi mAsi vizudhyati / sarva zarIraM doSAzca na pramehanyataH khiyaH" ni0saM0-saMsargasaMbhavapradhAnaM kuSThamAzritya kuSThiprabhRtInAM iti; etattu na yuktaM, sarvatatrAprasiddheH pratyakSavirodhAca // 3 // saMsargaparihAraM darzayannAha-prasaGgAdityAdi / prasaGgAditi prasaGgena abhyAsena kRtAt, punaH punaH kRtAdityarthaH / idaM vizeSaNaM nyA0ca0-vyAdhihetuM nirdizamAha-divAsvamaprasaktamigAtrasaMsparzAdibhiH sarvaiH saha pratyekaM saMbadhyate / sahazayyAsa tyAdi / prasaktaM prakarSeNa saktam / mecaM meduram / nidAnanAditi ekazayyAsanasthiteH / mAlyaM puSpam / aupasargi parivarjanArthametAnyevAna pariharaNIyAni // 3 // karogAH zItalikAdayaH / saMkrAmanti Avizanti // 33 // 34 // | tasya caivapravRttasyAparipakkA eva vAtapittazleiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta | mANo yadA medasA sahaikatvamupetya mUtravAhito. vyAkhyAyAM nidAnasthAne paJcamo'dhyAyaH // 5 // | tasyanusRtyAdho gatvA bastermukhamAzritya nirbhidyante tadA pramehAanayanti // 4 // nyA0 ca0-pradhAnAzrayiNo hi vidhayo bhavantIti ni0saM0-saMprAptiM darzayannAha-tasyetyAdi / aparipakkA saMsargasaMbhavapradhAnakuSThamAzritya kuSTiprabhRtInAM saMsargasya pari AmAH / medaseti atrApizabdo lupto draSTavyaH, tena vasAdayo hAra darzayannAha-prasaMgAdityAdi / gAtrasaMsparzAt prasaMgAt grAhyAH; anye tu 'medazcAparipakvaM' iti paThanti, cakAreNAnukkAprasaMgena kRtAdatyantAmyAsena kRtAdityarthaH / nizvAsAdiSu sarveSveva prasaMgAditi vizeSaNam / aupasargikA rogAH 1'caivapravRttasya yadA vAtapittazleSmANo medazcAparipakamadhogatvA' sAmAndhAdharmapravRttA masUryAdayaH / saMkrAmanti narAmara- iti pA0 / Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwer napi vasAdIn samuccinvanti / upetya galA / nirbhiyante | sarva eva sarvadoSasamutthAH saha piddkaabhiH||7|| niHsarantItyarthaH / anye tu vinirbhiyante' iti paThiyA, 'tatraiva ni0 saM0-teSAM pramehANAM pramehapiDakAnAM ca doSaM nirdisthitiM kurvanti' iti tu vyAkhyAnayanti; apare 'atidravatvaM zannAha-sarva evetyAdi / etena pramehANAM pramehapiDakAnAM ca yAnti' ityAhuH // 4 // kuSThavat sarvadoSajakhamuktam // 7 // nyA0ca0-sthAnasaMzrayalakSaNAM saMprAptiM darzayannAha- nyA0ca0-teSAM pramehANAM pramehapiDikAnAM ca doSa tasya caivaMpravRttasyetyAdi / medazcApariNatamiti asamyak nirdizamAha-sarva eva sarvadoSasamutthA iti / anena kuSThavat pariNatam , Amarasavadatisnigdham / vinirbhidyante prati- sarveSAM sarvadoSajatvam / saha piDikAbhiH piDakAzca sarvAH sarvabadhyante, tatraivAspadaM kurvantIti yAvat / etena sthAnasaMzraya doSasamusthAH; taduktamiheva-"ye yanmayA smRtA mehAsteSAuktaH / tathAhi carake prameha nidAne pramehasaMprAptau | metAsu tanmayAH" iti; tena sarvamehAnA sarvadoSajatvaM, "prayANAmeSAM nidAnAdivizeSANAM sannipAte kSipraM zleSmA | tatpiDakAnAM ca sarvAsA sarvadoSajatvamiti / amumevArthaprakopamApacate" ityArabhya yAvat "mUtravahAnAM srotasAM mapariSTAdvakSyati / tathAhi-"vAtapittamedobhiranvitaH zleSmA vaMkSaNabastiprabhavANAM medaHkledopahitAni gurUNi mukhA- pramehAanayati", tathA "vAtapittakaphazoNitamedobhiranvitaM nyAsAya pratirudhyante, tadA sthairyamasAdhyatAM vA janayanti" pittaM svamehAJjanayati" tathA "zleSmapittavasAmajAmedobhira(ca. ni. a.) iti / sthAnasaMprAdhyanantaraM vyakti darza- nvito vAyuH svamehAanayati", iti sarvAsAM sarvadoSajayasAha-tadA pramehAjanayantIti // 4 // tvamapi // 7 // , teSAM tu pUrvarUpANi-hastapAdataladAhaH snigdha- tatra, kaiphAdudakekSuvAlikAsurAsikatAzanairla. picchilagurutA gAtrANAM madhurazuklamUtratA tandrA vaNapiSTasAndrazukraphenamehA daza sAdhyAH, doSadUsAdaH pipAsA durgandhazca zvAsastAlugalajihvA- vyANAM smkriytvaat| pittAnIlaharidrAmlakSAra-. danteSu malotpattirjaTilIbhAvaH kezAnAM vRddhizca majiSThAzoNitamehAH SaD yApyAH, doSadUSyANAM nakhAnAm // 5 // | vissmkriytvaat| vAtAt sarvisAkSaudrahastime. ni0 saM0-pUrvarUpamAha-teSAmityAdi / kezAnAM jaTi- hAzcatvAro'sAdhyatamAH, mahAtyayikatvAt // 8 // lIbhAvo'nyonyamilana, khedamalabAhulyAdrogaprabhAvAca // 5 // ni0saM0-sarveSAM sarvadoSajatve'pyutkarSato doSagrahaNaM daze nyA0 ca0-sthAnasaMzraye pUrvarUpaM darzayabAha-teSAM yannAha-tatretyAdi / udakamehaH, ikSuvAlikAmehaH, surAmehaH, pUrvarUpANItyAdi / hastatalAdidAhaH prabhAvAt / snigdha- sikatAmehaH, zanairmehaH, lavaNamehaH, piSTamehaH, sAndramehaH, zukra. picchilagurutA gAtrANAM kaphena / madhurazuklamUtratA ca tenaiva / mehaH, phenamehazceti daza pramehAH sAdhyA yadyatizayena medo dUSitaM kevijaTilIbhAvaM kezAnAM tathA nakhAdInAmativRddhiM pUrva- na bhavati / doSadUSyANAM samakriyavAditi atra doSaH zleSmA, rUpe paThanti / tatra jaTilIbhAvaH kezAnAM kaphaje paicchilyena dUSyANi rasamAsamedomajjAzukralasIkojAMsi, eSAM kaTutiktakarogaprabhAvAdvA; kezaprabhRtivRddhiH zarIrasthAtimalIbhAvena, SAyAdibhiH samaiva kiyaa| pittAdityAdi / yApyA iti atrApi rogaprabhAvAdisyanye // 5 // yadyatizayena bhedo dUSitaM na bhavati / doSadUSyANAM viSamakritatrAvilaprabhUtamUtralakSaNAH sarva eva pramehA yatvAditi atra doSaH pittaM, dUSyANi rasamAMsAdIni, eteSAM tu viSamA kriyA pittahantrI rasamAMsAdhutpAdiketi / vAtAdityAdi / bhavanti // 6 // mahAtyayikavAditi zIghraM vinAzakArikhAt, mahAtyayikatvaM ni0 saM0-pramehANAM sAmAnya lakSaNamAha-tatretyAdi / punareSAmuttarottarasArataradhAtusrAvakarakhAt; viSamakriyatvAcetyaAvilaM samalam // 6 // trApi saMbadhyate // 8 // nyA0 ca0-sAmAnya rUpaM pramehANAM darzayamAha-tatrA nyA0 ca0-utkarSato doSagrahaNaM nirdizamAha-tatra viletyAdi / tatrAvilatvaM mUtrasya pramehadUSyANAM medorakta kaphAdityAdi / tatra kaphasyaiva yathA nAnAvidharUpamehAbhimAMsamajAzukrodakavasAlasIkojasA kvacideva pramehe kasya nirvRttistathopariSTAt svayameva pratipAdayiSyati / atraike cideva dUSyasthAvayavamizrIbhAvAt / teSAmeva ca dUSyANAM caraka vIkSya zvetazItamUrtapicchalAcchasnigdhagurumadhurasAndravairekIbhUtatvAnmUtraprabhUtatvam / yadyevamanyeSAM rasAdi ; prasAdamandeSu guNeSu kaphajeSUdakamehAdiSu kacit kazcideva dRSyANAM kasmAdana prahaNaM na kRtam / atraike 'medazcAparipakkaM' guNamupavarNayanti / tatra tanuzItAcchazvetairudakamehaH, madhuraityatra medonantaramAdizabdo luptanirdiSTo draSTavyaH, tena zItenekSuvAlikAmeMhaH, acchena pittAnurAgiNA surAmehaH, rasAdInAmapyupagrahaH; anye tu 'medazcAparipakkaM' iti cakAreNa rasAdInanuktAnapi samuccinvanti // 6 // 1 'kaphAdakekSusurA0' iti pA0 / 2 'kSumehaH' iti paa0| Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] suzrutasaMhitA / 291 mandamUrtAbhyAM zanaimeMhaH, kaphavidAhavyaktena guruNA lavaNa. zukramizraM veti boddhavyaM; vAstavazukrajatve kaphajasyApyamehaH, zuklena piSTamehaH, sAndrapicchilAbhyAM sAndramehaH, | sAdhyatvaM syAt // 10 // zvetasnigdhAbhyAM zukramehaH, gurusnigdhAbhyAM phenamehaH / ete ___ ata Urdhva pittanimittAn vakSyAmaH-saphenamacchaM sAdhyAH, samakriyatvAddoSadUSyANAm / pittAttu nIlAdyAH nIlaM nIlamehI mehatiH sadAhaM haridrAbhaM haridrApada, pittaguNaiH Sabhireva yathAsaMkhyaM nIlapItAmlakSAravitra mehI, amlarasagandhamamlamehI; sUtakSArapratima lohitairabhivyajyante / pittajA yApyAH, viSamakriyatvAdoSa kSAramehI; maJjiSThodakaprakAzaM maJjiSThAmehI; zoNidUSyANAm / pittadoSaharI zItamadhurA medaskarI, medoharA | taprakAzaM zoNitamehI mehati // 11 // tu laGghanoSNAdikA ca pittakarIti doSadRSyayorviSamakriya. svam / vAtAttu sarpimahAdayaH / tatra sarpirmehazcarake maja ni0 saM0-ata ityAdi / sutakSArapratimaM galitakSAradravamehaH, kSaudrameho madhumehaH, vasayA vasAmehaH; ityubhayatra tulyam / maJjiSThodakaprakAzaM zoNitaprakAzaM ca mUtraM raktapitte'pi samAnam / ete asAdhyAH, viSamakriyasvAddoSadUSyANAM, bhavati, tat ko'yaM pramehavizeSaH ? atrocyate-raktapitte pramehamahAtyayatvAca mahAtyayatvaM ca punareSAbhuttarottarasArataradhAtu. pUrvarUpaM na bhavati, majiSThAzoNitamehayosta pramehapUrvarUpasaMbhava sAvakatvAt / eSAM tu sAdhyAsAdhyatvaM vyabhicArakaM 'sapUrva iti vishessH||11|| rUpAH kaphapittamehAH' (ca. di. a. 6) ityanenAbhimataM nyA0ca0-pittajeSu nIlaM cASapakSasadazavarNam / tatra cikitsate yathAvasaraM vakSyAmaH // 8 // cASa indranIlapakSaH prazastadarzanaH; kvacit 'svarNacUDa' iti / amlarasagandhamiti amlarasaM amlasacaritagandhaM ca; sa ca tatra vAtapittamedobhiranvitaH zleSmA zleSmaprame pittagandhena visreNa vidAhasacaratvena / pittasya lohitAdhAJjanayati, vAtakaphazoNitamedobhiranvitaM pittaM NAnmaJjiSThAzoNitamehI // 11 // pittapramehAn, kaphapittavasAMmajamedobhiranvito vAyurvAtapramehAn // 9 // / ata Urdhva vAtanimittAn vakSyAmaH-sarpiHpra. | kAzaM sarpihI mehati; vasAprakAzaM vasAmehI; ni0saM0-idAnIM sarveSAmeva sarvajatvaM prakaTayAha kSaudrarasavarNa kSaudramehI; mattamAtaGgavadanuprabandha tatretyAdi // 9 // hastimehI mehati // 12 // nyA0ca0-tatra sarveSAmeva sarvajatvaM darzayannAha-tatra ni0 saM0-ata ityAdi / anuprabandhaM satatam // 12 // pAtapittetyAdi // 9 // | nyAca0-vAtaje sapimahazcarake majamehaH, kSaudrameho tatra, zvetamavedanamudakasadazamudakamehI mehati; madhumehaH / tasya tu 'madhumeha' iti pAribhASikamupadravAikSurasatulyamikSuvAlikAmehI; surAtulyaM surAmehI; NAmabhAvenAnyatra (?) bodhanArthamarthabhede'pi zabdamAtrAbhinna sarujaM sikatAnuviddhaM sikatAmehI; zanaH sakapha nAma tam / hamtimeho lasIkAmehaH / carakaH punarasya mRtsnaM zanairmahI; vizadaM lavaNatulyaM lavaNamehI; | saMprAptI vitarate; tadyathA-"yadA tu lasIkAM mUtrAzayes. haSTaromA piTarasatulyaM piSTamehI; AvilaM sAndraM bhivahan" (ca. ni. a. 4) ityAdi // 12 // ET sAndramehI; zukratulyaM zukramehI; stokaM stoka saphenamacchaM phenamehI mehati // 10 // mekSikopasarpaNamAlasyaM mAMsopacayaH pratizyAyaH zaithilyArocakAvipAkAH kaphaprasekacchardinidrAni0 saM0-kaphajAnAmanukrameNa lakSaNaM darzayannAha-tatre kAsazvAsAzceti zleSmajAnAmupadravAH; vRSaNayotyAdi / sikatAnuviddhaM vAlukAmizram / mRtsnaM picchilam / ravadaraNaM bastimedo medUtodo hRdi zUlamamlIkA. lavaNatulyaM lavaNAmbutulyam / hRSTaromA prAptaromAJcaH / piSTa- | jvarAtIsArArocakA bamathuH paridhUpanaM dAho rasatulyaM piSTamizrodakatulyam / AvilamatyarthaM kaluSaM, punarva-ma pipAsA nidrAnAzaH pANDarogaH pItaviNmacanAt / mehati mUtrayatItyarthaH // 10 // | tranetratvaM ceti paittikAnAM; hRdho laulyamanidrA . nyA0 ca0-tatra zvetamityAdi / ikSuvAlikA khagga- stambhaH kampaH zulaM baddhapurISatvaM ceti vAtajAnAm / likA / sikatAnuviddhaM vAlukAmizram / lavaNatulyaM lavaNA-evamete viMzati pramehAHsopadravA vyaakhyaataaH||13|| mbutulyam / piSTarasatulyaM piSTamizrodakatulyam / Avi. lam atyartha kaluSaM, punarvacanAt / zukratulyaM zukrasadRzaM 1 anuprabarddha' iti paa0| 2 asyAgre 'upadravAnata Urva carake tu "zukrAmaM zukravimizraM vA muhurmehati yo naraH / vakSyAmaH' iti tADapatrapustake'dhikaH paatthH| 3 'paridhUmAyanaM' zukramehinamAhustaM puruSaM kaphakopataH" (ca. ci. a. 6) iti pA0 / 4 'zoSaH kAsaH zvAsazceti bAtajAnAmupadravA bhavanti' iti; atrApi zukronmizramiti sakalameva zukrasamaM zukrAbha, | iti taa.| Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM ni0 saM0-idAnI pratidoSamupadravAna darzayannAha-makSiko- smRtA mehAsteSAmetAstu tatkRtAH' -ityane vakSyate, tathA'pi pasarpaNamityAdi / avadaraNaM vidaraNam / amlIkA anlodgaarH| jAlinI pittottarA jJeyA, tadvacanasya bAhulyenoktalAn / mahatI vamathuH chardiH / paridhUpanaM samantatastApaH / dAho'gnida- sthUlA / alpAciteti sUkSmapiDakAveSTitA // 15-19 // gdhasyeva / laulyaM sarvarasAbhikAlA vAtajagrahaNIvat // 13 // nyA0ca-pazcAdAvinAmupadavANAM prasaGgena piDakAnAM nyA0ca0-tatra pramehANAmupekSayA pramehAtiyogAda- pazcAddhAvinInAmupadrava vizeSANAM saMprAptiM darzayannAha-tatra tipramehaduSTamedasAmatipravRddhadhAtukSayakRtavAtayatapUrvAvasthita- vasAmedobhyAmityAdi / tatra vasA mAMsanehaH sakalazarIrasneha kaphapittAbhyAM copadvA jAyante, tAn yathAdoSaM darza- ityanye, piDakAsaMprAptI carake ojograhaNAt ; ojazva sakalayatrAha-makSikopasaraNamityAdi / makSikopasaraNAdayaH zarIrasnehazukrasthitaH / taduktaM carake-'gurusnigdhAmlakAsAntAH kaphajAnAm / makSikopasaraNaM madhurAhArasya mUtra lavaNAnyatimAtraM samanatAm / dvamannaM ca pAnaM ca nidrAsvedazleSmaNAM madhurIbhAvAt / kAsaH kaphajAnAM vAtajAnAM mAsthAmukhAni ca // tyaktavyAyAmacintAnAM saMzodhanamakurvacopadveSu paThyate; tatra sAmAt kaphajakAsasthAItA, tAm / zleSmA pittaM ca medazca mAMsaM cAtipravardhate / dairAvAtajasya tu zuSkatA / vRSaNAvadaraNAdayaH pANDurogAntAH vRtagatirvAyuroja AdAya gacchati / yadA basti tadA kRccho pittajAnAm / hRdrogAdayaH zvAsAntA vAtajAnAm / laulyaM madhumehaH pravartate // samArutasya pittasya kaphasya ca muharasepu gRddhiH, vAtajagrahaNIvanyAdhizabhAvAt / taduktaM vAta- muhuH / darzayatyAkRtiM gatvA kSayamApyAyate punaH / / upekSa. grahaNyAM-"gRddhiH sarvarasAnAM" (ca. ci. a. 15) iti / yA'sya jAyante piDakAH sata dArugAH / mAMsaleSvavakAzeSu idAnIM prApaM nirdiSTamupasaMharanupadravANAM pRthagvyAdhitvaM | saMdhiSvapi ca marmasu // zarAvikA kacchapikA jAlinI nirasyannAha-evamete ityAdi / viMzatipramehAH sopadravAH sarSapI tathA / alajI vinatAkhyA ca viddhI ceti saptamI" saha upadravairvartante, na pRthagete vyAdhaya ityarthaH // 13 // (ca. sU. a. 17) iti; sarvamehaviSayo'yam, upekSA madhumehe vAyorAvaraNavacanAt / yathA''ha carakaH-"zleSmA tatra vasAmedobhyAmabhipannazarIrasya tribhirdoSai me pittaM ca medazca mAMsaM cAti pravardhate / tairAvRtagatirvAyuroja zvAnugatadhAtoH prame hiNo darza piDakA jAyante / AdAya gacchati // yadA basti tadA kRcchro madhumehaH pravartate" tadyathA-zarAvikA, sapikA, kacchapikA, (ca. sU. a. 17) iti / vAtajeSu mukhakaSAyAdi ca jAlinI, vinatA, putriNI, masUrikA, alajI, manAsti / zoNitAtiyogAdikRteSu dhAtukSayajeSu vAyorAvavidArikA, vidradhikA ceti // 14 // raNaM nAsti / kiJca sarvamehopadveSu "pUtimAMsapiDikAlajIni0saM0-piDakAnAmupadravavizeSANAM saMprAptiM darzayansAha- vidradhyAdayazca tatprasaMgAdbhananti" (ca. ni. a. 4) iti tatretyAdi / vasA mAMsasnehaH, 'sakalazarIrasnehaH' ityanye / vacanAt tasya prasaMgo jhanuvartate / tathA caraka evaM piTakAabhipannazarIrasya vyAptazarIrasya / anugtdhaatoaaptdhaatoH| heturmadhumeha eva, "upekSayA" (ca. sU. a. 17) iti piDakAstu prAyeNAdhaHkAya eva / tAsAM piDakAnAM nAmAnyAha- vacanAt / anenaM hi meheSvatigurusnigdhAralalavaNAditadyathetyAdi // 14 // bhojanena sahopekSayA zleSmAdibhiratipravRddharAvaraNaM tadaiva zarAvamAtrA tadrUpA nimnamadhyA zarAvikA madhumehapiDikAH sapta / tasyaivedaM sAdhAraNaM lakSaNaMgaurasarSapasaMsthAnA tatpramANA ca sArpapI // 15 // "samArutasya pittasya kaphasya na" (ca. sU. a.17) sadAhA kUrmasaMsthAnA zeyA kacchapikA vudhaiH // ityaadi| ityAdi / ityupekSAmadhumeho'pi carake'styeva / svAmidAsAjAlinI tIvradAhA tu mAMsajAlasamAvRtau // 16 // cAryajar3ananyAdInAM carakaTIkAkArANAM parokSatvAt tadvatanaM mahatI piDakA nIlA piDakA vinatA smRtaa|| pratyanuyogo nikhilaH / piDikAstu sapta carake, suzruteM mahatyalpAcitA zeyA piDakA sAtu putriNI 17 / nava / suzrute ye binatAmadhIyate, 'nIlA'vagADharujA' ityAmasUrasamasaMsthAnA kSeyA sA tu msuurikaa|| dinA, tatpAThe tu saMkhyAtirekAt samAnataceSvapAThAt sA na raktA sitA sphoTavatI dAruNA tvalajIbhavet 18 paThanIyA / tathAhi bhoja:-"zarAvikA sarSapikA kUrmikA jAlinI tathA / kulasthikA'lajI putrI vidArI vidradhI vidArIkandavadvattA kaThinA ca vidArikA // tathA / navaitAH piDikA jJeyA mehinAM lakSaNaiH zRNu"vidradherlakSaNairyuktA zeyA vidradhikA budhaiH // 19 // iti / tasmAttulyatantrasaMvAdAttathaiva vinatA vihatA'stIti / ni0saM0-tAsAM lakSaNamAha-zarAvamAtretyAdi / gaurasa | masUrikaiva bhoje kulasthikA // 14-19 // paMpasaMsthAnA gaurasarSapAkArA / jAlinItyAdi / yadyapi 'ye yanmayA ye yanmayAH smRtA mehAsteSAmetAstu tskRtaaH|| 1 'nava'iti taa0| 2 mAMsajAlasamAzritA' iti pA0 / / ni0 saM0-piDakAjanakAn doSAnAha-ye ityAdi / ye 3 ayamarthazlokastADapatrapustake na paThyate / | yanmayA yahoSArabdhA / teSAM pramehANAm / etA iti piddkaaH|| Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 293 nyA0ca0-nanu jAlinI tIvradAhA pittakRtA, samA- | nyA0 ca0-vAtajAnAmasAdhyatve hetuM darzayannAha-kRtsnaM natatre'pi pittakRtatvamasyAH, tathAhi bhojaH-"parasparaM zarIraM niSpIDyetyAdi / kaphapittameheSu na kRtsnazarIrapIDanaM, hi saMbaddhAH piDakAzcaikadezajAH ! pittotkaTA dAhayutA tayorniyatadeha viSayacaratvAt; vasetyupalakSaNaM, tena ojo. bhRzarugjAlinI" matA-iti; tatkathaM 'ye yanmayAH smRtA lasIkayorapyavarodhaH / prakramate iti vRttyAdiSvartheSu kramaterAmehAsteSAmetAstu tanmayAH' iti ? ucyate-pUrva piDakA- smanepadam / yasyAH pradhAnabhUtadhAtukSayeNa zarIraM durbalInAmArambhakadopAkathanAt doSasvabhAvakAryANAM ca keSAM bhavati, vapuH punaH sphItIbhavati, tenAsAdhyA vAtajAH; cittAsvanukteranilAdidoSAvadhAraNArthamidamuktaM-ye yanmayA pUrvahetubhyAM ceti tuzabdArthaH // 21 // ityAdi / tatra tena vacanenAniyama eva niyamo, na punarhi / pramehapUrvarUpANAmArutiryatra dRzyate // niyamo'pi; kiM ca loke bAhulyenaitadvacanaM, yathA- kiMciccApyadhika mUtraM taM premehiNamAdizet // 22 // chatriNo yAntIti; alaviSvapi chtribaahulyaattbypdeshH| ni0 saM0-idAnI pramehahetuyuktasya puruSasya sAmAnyAkAreNa tathA zAstre'pi "AmAzayoklezabhavo bhUyiSThaM jvara ucyate", lakSaNamAha-pramehapUrvarUpANAmityAdi // 22 // / zramalamAdijA jvarA alavanIyA ityukteH, jaDenaivaM kRtvAnyardhAni vA yasmin pUrvarUpANi mAnave // bahutarameva pralapitam / piDakAlakSaNaM subodham / piDakAstu pravRttamUtramatyartha taM pramehiNemAdizet // 23 // prAyeNAdhaHkAya eva; yadAha-"kRcchaM zarIraM niSpIDya medomajavasAyutaH / adhaH prakramate vAyustenAsAdhyAstu ni0 saM0-pramehasya pUrvoktasAmAnyalakSaNasya zeSaM lakSaNavAtajAH" iti / vAtAdidoSairevAdhonItasvAhaNyANAM tathA mAha-kRtsnAnItyAdi / gayadAsasvApAtanikApUrva pramehapUrvarasAyanInAM ca daurbalyAnordhvamuttiSThante doSAH, ato madhu- rUpANAtyAdilAkamanyathA paThAta; yathA-idAnA pramahApaDakAmehinAmadhaHkAye piDakAH prAdurbhavanti // cikitsitanirdezyamartha paJca guNAzrayaM pUrvarUpazophapiDakAvasthAkhyaM pratipAdayannAha-pramehapUrvarUpANAmityAdi / tasminmeho bhaviSyagude hRdi zirasyaMse pRSThe marmaNi costhitaaH|| tIti mehasya tat pUrvarUpam / tatra ca pUrvarUpe'patarpaNaM vanaspatisopadravA durbalAgneH piDakAH parivarjayet // 20 // kaSAyapAnAdikaM ca kartavyam / pravRttamUtramatyarthamiti rUpajJAnam / ni0saM0-tAsAmasAdhyatAM darzayannAha-gude hRdItyAdi / tatra rUpacikitsAvizeSaH / taduktam-"evamakurvatastasya hInaaMso bAhuziraH / sopavA iti "tRTkAsamAMsasaMkothamohahi- prathamakarmaguNasya madhurAhArasya mUtraM khedaH zleSmA ca madhurIkAmadajvarAH / visarpamarmasaMrodhAH piDakAnAmupadravAH" (ca.sU. bhavati, pramehazcAbhivyakto bhavati, tatrobhayataH saMzodhanam / a. 17) / 'sopavAlpakAyAgneH piDakAH parivarjayet' iti evamakurvatastasya doSAH pravRddhA mAMsazoNite pradUSya zothaM janakecit paThanti / tatra sopadrava iti puruSavizeSaNam // 20 // yantyupadravAMzca kAMzcit , tatroktaH pratIkAraH sirAnokSazca; eta dapyakurvataH piDakAH, tatkarmApyakurvataH paJcatvam" (ci. a. nyA0ca0-tAsAmasAdhyatAM nirdizanAha-gude hRdItyAdi / kecidAsAmasAdhyatAM cikitsite pati 12) iti // 23 // "asAdhyA urvabhAgotthA motthAna vizeSataH-" iti| nyA0 ca0-idAnIM pramehapiDakAcikitsita nirdezyamartha sopadravA iti saha upadvairvatenta iti sopadravAH / te paJcaguNAzrayaM pUrvarUpazophapiDikAvasthAkhyaM pratipAdayavAhacopadravAstAsAM carakAdavagantavyAH / tathAhi carakaH pramehapUrvarUpANAmityAdi / tasminmeho bhaviSyatIti mehasya "tRdkaasmaaNskothshvaashikaamdjvraaH| visarpamarmasaMrodhAH tat pUrvarUpam / tatra pUrvarUpe vidite "pUrvarUpevapatarpaNaM piDakAnAmupadravAH" (ca. sU. a. 17) iti // 20 // !' vanaspatikaSAyapAnaM" (ci. a. 13) ityAdi kartavyam / kRtsnANyardhAni vA yasmin pUrvarUpANi mAnave pravRttamUtramaka zarIraM niSpIDya medomjjvsaayutH|| tyarthamiti rUpajJAna: yaduktaM-"prabhUtAvilamUtralakSaNAH sarva adhaH prakramate vAyustenAsAdhyAstu vAtajAH 21 eva pramehAH" iti / atra hi pUrvarUpANAmapi vidyamAnatvAt ni0saM0-vAtajAnAmasAdhyatve hetuM darzayannAha-kRtsnaM kiM pUrvarUpANAM cikitsA rUpasya vetyAha-taM pramehiNamAzarIramityAdi / kRtsnaM zarIraM niSpIDayeti nizyotayitvA mUtra- dizediti / vyAdhiprabhAvAdeva sakalapUrvarUpANAmanuvRttAmArgeNa samastAn dhAtUna pravAhayitvetyarthaH / vasetyupalakSaNaM, tena | vapi nAriSTatvam / tatra rUpe cikitsAvizeSaH / taduktaMojolasIkayorgrahaNam / adhaH prakramate adhaH sphItIbhavati "tatraivamakurvatasya madhurAhArasya mUtraM svedaH zleSmA ca madhurI prabalIbhavatItyarthaH / gayadAsAcAryastu ApAtanikApUrva prameha- bhavati, pramehazvAbhivyakto bhavati / tatrobhayataH sNshodhnm| pUrvarUpANAmityAdizlokatrayamanyathA paThati / asAdhyAstviti evamakurvatastasyoktA doSAH pravRddhA mAMsazoNitaM pradakSya pUrvahetubhyAM ceti tuzabdArthaH // 21 // 1 tasminmeho bhaviSyati' iti pA0 / 2 'pramehaM taM vinirdi1 'durbalasa' iti paa0| | zet' iti pA0 / 3 'paJcamaH' iti pA0 / Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM zothaM janayantyupadravAMzca kazcit , tatroktaH pratIkAraH sirA: rupadvataH / pramIDha iti vijJeyo, madhumehI tu vakSyate // yasya mokSazca / etadapyakurvataH piDakA; taskarmApyakurvataH paJca- gAtre pramIDhasya piDakA jAyate bhRzAm / madhumehI sa vijJeyo svameva" (vi. a. 12) iti // 22 // 23 // yuktazvopadvaibhRzam" iti // 25 // piDakApIDitaM gADhamupasRSTamupadravaiH // yathA hi varNAnAM paJcAnAmutkarSApakarSakRtena madhumehinamAcaSTe sa cAsAdhyaH prakIrtitaH // 24 // saMyogavizeSeNa zabalababhrukapilakapotamecakAdInAM ni0 saM0-sarvapramehANAmavasthAntaraprAptAnAM saMjJAntarama- varNAnAmanekeSAmutpattirbhavati, evameva doSadhAtumA sAdhyavaM ca darzayannAha-piDakApIDitamityAdi / sa ceti lAhAravizeSeNotkarSApakarSakRtena saMyogavizeSaNa cakAra utpattI vAtajAnAmasAdhyatvaM samucinoti / utpattau ca pramehANAM nAnAkaraNaM bhavati // 26 // sahajo yApyavAdasAdhyaH, pittajaH punarasAdhyataraH, vAtajaH ni0 saM0-idAnIM doSANAM trayANAmapi yathA viMzatipramehapunarutpattikrameNAsAdhyatamaH // 24 // saMbhavastathopamAnenAha-yathetyAdi / paJcAnAM varNAnAM sitaharitanyA0ca0-upadravANAM pratyekadoSanirdiSTAnAmazeSANAM ca kRSNapItaraktAnAm / utkarSApakarSakRtena vRddhihAsakRtena / babhraH saMbhavaM darzayazAha-piDakApIDitamityAdi / gADhamupasRSTaH kapilapiGgalaH, kapotaH kapotAbhaH, mecakaH zyAmalaH / malamupadravairiti piDakAzothavidAhe enamupadravAH spRzanti, | grahaNamupadhAtubhUtavasAlasIkayorudakasya copalakSaNam // 26 // piDakAnAmupekSayA tu gADhamevopasRjyate upadravaiH; tathA hi | nyA0 ca0-idAnI doSatritvAt tribhireva mehairbhavitavyaM, . piDakAcikitsita evoktam-"evamakurvatastasya doSAH bhedo hi bhedavatAM kAraNabhedAt kAryANAM vA svadharmabhedApravRddhA mAMsazoNite pradUSya zothaM janayantyupadravAMzca dbhavatIti kAraNAnAmeva vAtAdInAM doSadhAtumalAhAravizeSaNa kauzcita" (vi. a. 12) iti / arthAt pratyekavAtAdi- kAryANAM pramehANAM bhedaM darzayannAha-yathA hItyAdi / napramehanirdiSTAn / tatroktaH pratIkAraH zothasya vimlApa- vizeSayati parasparato vyAvartayatIti vizeSaH, tena / sa ca mAdi, dvigraNIye cApatarpaNAdi / tatrApyasAdhyasakalopadrava- kaphAdInAM svako guNaH, tathA rasaraktamAMsadomaja zukraujasA zothapiDakaH sAdhyatAM nivartate, vA'sAdhyatarAsAdhyatamatA- ca svaguNaH / malagrahaNamupadhAtubhUtavasAlasIkodakasyopametIti piDakAcikitsita eva vistareNa vakSyAmaH / sa lakSaNam / AhArazcApyatraiva 'meghadvAnnapAnase vinaM' ityuktH| cati cakAraH samutpattA vAtajAnAmasAdhyatvaM samucinIti, evameva vyAdhisamuddezIye'pyuktaM-"doSadhAtumalasaMsargAdAkaphajaH sahajo yApyatvAdasAdhyaH, pittajaH punarasAdhyataraH, yatanavizeSAnimittazcaiSAM vikalpaH" (sU. a. 24) iti / bAtajaH punarutpattikrameNAsAdhyatamaH, ata evopekSAmadhu-tatrAyatanaM parityajyAhAreNa vihAramupalakSya sakala eva meho thApayituM zakyo nAyApanAprayoga ityeke / anye punara panAprayoga ityeka / anya punara- vyAdhisamuddezIyokto'rthaH pratipAditaH // 26 // sAdhyAnAM niyatAnAM vikalpo nAstIti / yata upekSayA | __ bhavati cAtraprayogeNAtidoSakartRkeNa vA na prazAmyati, na punarniyatAsA- sarva eva pramehAsta kaalenaaprtikurvtH|| dhyavikalpa iti / munayo hi zabdAntareNa prastutasya vastu- madhamehatvamAyAnti tadA'sAdhyA bhavanti hi // 27 // mo'tizayaM dyotayanti na punaruktasyaiva vA, tadyathA-"hantyaSTAdaza phuAni tathA'STAvudarANi ca" iti / tatrodarANAM / iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne pramehasarveSAM vA kuSThAnAM zabdIyAsAdhyatA nAnenocyate, kiM tarhi nidAnaM nAma ssssttho'dhyaayH||6|| prayogazaktiratizayavatIti // 24 // ni0 saM0-idAnIM sarveSveva prameheSu pUrvarUpAdInAmupekSAsa cApi gamanAt sthAnaM sthaanaadaasnmicchti|| lakSaNamanartha darzayannAha-bhavati cAtretyAdi / kAlaH prathamakriyAbhAsanADhaNute zayyAM zayanAt svapnemicchati 25 | kAlAdikaH / apratikurvataH apratikriyamANasya // 27 // ni0 saM0-idAnIM madhumehino vihArAkhyaM paJcavidhakriyA- iti zrIDaha(lha)NaviracitAyo nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutazrayaM liGgaM darzayannAha-sa cApItyAdi / sthAnamUrdhvabhavanamiccha vyAkhyAyAM nidAnasthAne SaSTo'dhyAyaH // 6 // tIti saMbandhaH / vRNute prArthayate / zayanAt zayyAtaH // 25 // nyA0ca0-tatra sarveSveva prameheSu pUrvarUpAdInAmupekSaNa nyA0ca0-tasyedAnIM madhumehino vihArAkhyaM caturvidha- lakSaNamanartha darzayannAha-sarva eva pramehAsvityAdi // 27 // kriyAzraya linaM darzayamAha-sa cApi gamanAdityAdi / iti sauthate zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM nyAyamamanasthAnAsanazayanAni hi sarveSAmeva vihAraH / anyAnna candrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne tathA'valambate madhumehI, kiM tarhi nidrAmeva kevalAmava prameha nidAnaM nAma ssssttho'dhyaayH|| lambate / atraiva bhoja:-"prabhUtamUtraH puruSaH pUrvarUpai 1 'sumicchati' iti pA / 'caturvidhakriyAprayaM' iti paa0|| 1'zukkhAdivarNAnA' iti tA. 2'bhapratikAriNaH' iti paa0| Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 295 www sptmo'dhyaayH| snehAdimithyAcaraNAca jantoathAta udarANAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| vRddhiM gatAH koSThamabhiprapannAH // 5 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| gulmAkRtivyaJjitalakSaNAni kurvanti ghorANyudarANi doSAH // ni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // ni0 saM0-udarANAM hetuM darzayannAha-sudurbalAmerityAdi / myA0 ca0-pramehAnantaramudarArambhA, udakavahasroto. durbalAneH atyantanaSTAgneH / ahitAzanasyeti viruddhasamazanAdhya. duSTisaMbhavasAmAnyAt, tridoSajasAdhAnmahAnyAdhisvasA zanaviSamAzanasya / snehaadiityaadishbdaadvmnvirecnaasthaapnaanuvaamaanyaac||1||2|| sanaparigrahaH / mithyAcaraNaM yathokAnuSThAnaparityAgaH / jantoH dhanvantarirdharmabhRtAM variSTho prANinaH / abhiprapannAH prAptA ityarthaH / kiM viziSTAnyudarANi raajrssirindrprtimo'bhvdyH|| kurvanti ? gulmAkRtivyajitalakSaNAni gulmAkRtyA gulmarUpeNa brahmarSiputraM vinayopapannaM vyaJjitAni prakaTitAni lakSaNAni yeSAM tAni tathA / punarapi ziSyaM zubhaM suzrutamanvazAt sH||3|| | kiMviziSTAni ? ghorANi kRcchratamAni // 5||ni0sN0-yo dhanvantarirabhavat sa suzrutamanvazAditi nyA. ca0-sthAnasaMzrayasyaiva saMprAptiM darzayabAhasaMbandhaH, zikSitavAnityarthaH / dharmabhRtAM dhArmikANAM mdhye| sudurbalAgnerityAdi / ahitAzanasya durbalAneriti yadyapi hi indrapratimo jJAnezvaryAdibhiH / brahmarSivizvAmitraH, rAjarSirapi valamAmyAnAmattAnya varmAmba nimittAnyanyAnyapi santi, tathA'pyahitAzaname. tapasA brahmarSitvaM prAptavAn / vinayopapannaM jitendriyam / zubha- vAmana vAgnimAndhakAriSu pradhAnam / koSThaM gatA iti sthaansNshryH| miti pUrvokairanvayavayaHzIlAdiguNairupetam // 3 // koSThasthasatve'pi nAtizarIrAdInAmati nivRttiH, udakavaha srotorodhaduSTisasthAt, sudurbalAgnitvAdidoSavat (1) / nyA0 ca0-brahmarSiputramiti vizvAmitro hi rAjarSireva / gulmAkRtivyaJjitalakSaNAni gulmAkRtyA gulmarUpeNa vardhate / brahmarSitvaM tapasA gtH| vinayopapatramityanena vinayAnvitena vanayApapannAmatyanena vinayAnvitana | tasya prAguspatyAkRtirapi gulmena samAnA ||5||gurvH praSTavyAH, vinItasyaivAnuzAsanaM kartavyamiti darza. koSThAdupasnehavadannasAro / yati // 3 // niHsRtya duSTo'nilaveganunnaH // 6 // pRthak samastairapi ceha doSaiH tvacaH samunnamya zanaiH samantAplIhodaraM baddhagudaM tathaiva // dvivardhamAno jaTharaM karoti // AgantukaM saptamamaSTamaM ca / ni0saM0-saMprAptiM darzayannAha-koSThAdityAdi / upanehadakodaraM ceti vadanti tAni // 4 // vaditi navaghaTAyupasneho yathA'NutamasrotobhirbahiHsavaid dRzyate . ni0saM0-udarANAM saMkhyAmAha-pRthagityAdi / pRthagdoSai. tadvat koSThAdanasAro'naraso niHsRtya, zanaiH krameNa, jaTharamudastrINi, samastairdoSairekam / etena catvAri doSapradhAnAni / iheti rAkhyaM rogaM karotIti saMbandhaH / koSThazabdenAtrAhArapAkAdhAra asmiJchAstre / tAnIti udarANItyarthaH / plIhodarAdIni calAri | ucyate / kiMbhUto'nasAraH ? dussttH| punaH kiMbhUtaH? anilavegadUSyapradhAnAni / aSTamamiti saMkhyoktyA plIhodarayakRddAlyudarayo- nuno vAtavegapreritaH / kiM kRkhA? vacaH samunnamya AnadvAra raikyameva jJAtavyam // 4 // kRkhA / punaH kiMbhUto rasaH ? samantAdvivardhamAnaH samantAt sarvato vRddhi gacchan // 6||nyaa0c0-ttr doSaizcatvAri pRthagekazastrINi, sAnipAtikaM ca dRSyodaramityabhihitam / plIhodaramiti plIhodara nyA0 ca0-sAdharaNAM saMprAptiM darzayabAha-koSTAdieva yakRdudbhavamapyavarudhyate, hetuliGgacikitsitasAmAnyAt / / tyAdi / annasAro rasaH / koThAdhisatyeti kozabdenAhAratatra plIhodare doSau kaphapitte, dUSyaM raktam / baddhagudamA | pAkAdhAro rasadoSamUtrapurISavibhAgAzrayo grahaNyabhidhAna gantuvizeSaH, pRthagliGgacikitsitabhedAt / kSatAnamapyA- | ucyate, tatraiva sArAkhyarasavibhAgAt / kathaM punarevat koSThAgantunimittaM kSataje'bhihitam / dakodaram udakodaram, datrANAM randhrAbhAvAdArasakha niHsaraNamityAha-upanehaudakanimittaM srotovarodhajAtam // 4 // vat / nUtanaghaTAdupasneho yathA'NubhirbahiHsrotobhirvahi: sravad dRzyate tadvat / yadyevaM nityamevodarANAM saMprAptiH sudurbalAgnerahitAzanasya prAmoti, upasnehena satatamevAnarasasya bahirnirgamanAt; sNshusskpuutynnnissevnnaadvaa|| naitadasti, udarArambhakadoSadUSitazarIrasya rasavedAmbu. 1 'babhUva' iti paa0| 1 'navaghaTAdhupalehe' iti pA0 / 2 'bahiHsrAvaH' iti pA0 / Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM -~ vahAnAM srotasAM duSTeH, duSTizcaiteSAM saMvRttamukhatvena vinivRtta ni0 saM0-leSmodaramAha-yacchItalamityAdi / sthira mukhatvena ca taduktaM carake-"svedavAhiSu duSTeSu pAruSyaM kaThinam / sasAdamaglAniyuktam ||10||lomhrssnnm / atisvedo na vA svedo paridAhazca jAyate" iti / yadyevamata eva sroto'varodhAniHsaraNamavAmoti / striyo'napAnaM nakharomamUtrayathA''ha carakA-"ruddhA svedAmbuvAhI ni doSAH srotAMsi viDArtavairyuktamasAdhuvRttAH // 11 // saMcitAH / prANAnyapAnAn saMdUSya janayantyudaraM nRNAm" yasmai prayacchantyarayo garAMzca (ca. ci. a. 13) iti / svedAmbuvAhisroto'va- duSTAmbudUSIviSasevanAdvA // rodhe punarambhaH / yadAha carakaH-"svedastu bAhyeSu tenAzu raktaM kupitAzca doSAH srotaHsu pratihatagatistiryagavatiSThamAnastadevodakamApyAya kurvanti ghoraM jaTharaM triliGgam // 12 // yati" (ca. ci. a. 13) iti / ata eva sarvAGga tacchItavAtAbhrasamudbhaveSu . kAryamudariNAmadarasya punaH pUrNataiva / tasya dUSyasya doSAn vinA vikArakAritA nAstItyAha-anilaveganunna. vizeSataH kupyati dahyate ca stvacaH samunnamyeti / vRddherayaM hetuH / sravan samantA sa cAturo mUrcchati saMprasaktaM dannasAro'bhivardhamAno jaTharamudaraM karoti / taduktaM carake- __ pANDuH kRzaH zuSyati tRSNayA ca // 13 // "mande'nau malinairbhuktairapAkAddoSasaMcayaH" (ca.ci. a. prekIrtitaM dRSyudaraM tu ghoraM 13) ityAdi // 6 // ni0 saM0-sannipAtodaramAha-striya ityAdi / striyo'natatpUrvarUpaM balavarNakAGkSA pAnaM nakharomamUtraviDArtavayuktaM yasmai puruSAya prayacchanti dadati / valIvinAzo jaThare hi rAjyaH // 7 // kiMbhUtAH striyaH? asAdhuvRttA durAcArAH / strIgrahaNamatropalajIrNAparijJAnavidAhavatyo kSaNaM, tenAnye'pi sannihitA avivekino grAhyAH / arayaH bastau rujaH pAdagatazca zophaH // zatravaH / garAn kRtrimaviSANi yasmai prayacchanti / duSTAmbu ni0saM0-pUrvarUpamAha-tadityAdi / vinAzazabdo balA saviSamatsyAdisaMbandhAt / viSameva dAvAgnivAtAtapAdyabhibhadibhiH pratyekaM sambadhyate / kAlA annAbhilASaH / valI vak vena mandatAM gataM viSapItasya vA viSaM dUSIviSa; tena nakharosaMkocaH / rAjyo rekhAH bhavanti' iti zeSaH / jIrNAparijJAna mAdinA viSakalpena gareNa dUSIviSeNa vA''zu zIghraM rakta kupitavidAhavatyo bastI ruja iti jIrNAparijJAnavidAhI vidyate yAsu | miti boddhavyam / triliGgaM vAtapittazleSmaliGgam / saMprasaktaM bastirujAsu tAstathA / jIrNAparijJAnamanapariNAmAnizcayaH, nirantaram / dUSyudaramiti yadeva sAnnipAtikodara tadeva dUSyudajIrNAparijJAnaM tu yathAsaMbhavatvAt puruSasyaiva jJeyam // 7 // ram, etena na saMkhyAtirekaH / ghoraM bhayAnakaM, punarghora kaSTa kAri // 11-13||sNgRhy pArbodarapRSThanAbhIyadvardhate kRSNasirAvanaddham // 8 // nyA0ca0-duSTAmbudUSIviSasevanAdveti dUSIviSaM viSasazUlamAnAhavaduprazabda meva dAvAgnivAtAtapAyabhibhavena mandatAM gatam / tenAzu ra satodabhedaM pavanAtmakaM tat // kupitaM viSasya raktadUSaNasvabhAvatvAt, AzukAritvAca / tat zItAdiSu vizeSeNa kupyati, dRSIviSakopasya tatraiva ni0 saM0-vAtodaramAha-saMgRhyetyAdi // 8 // darzitatvAt / mUrcchatIti viSasya mUrchAkaratvAt, prasaktaM yaJcoSatRSNAjvaradAhayuktaM nirantaraM mUrcchati / pANduzca bhavati, raktadoSAt / dUSyodarapItaM sirA bhAnti ca yatra piitaaH||9|| metadeva sAnipAtikodaraM yadeva tadeva dRSyodaram / etena pItAkSiviNmUtranakhAnanasya na saMkhyAtirekaH / dUSyantIti dUSyAH, "kRtyalyuTo bahulam" pittoraM tattvacirAbhivRddhi // (paa.a.3|3|13) iti kapratyayaH; tasyodaraM, tena kRtatvAt / | anna bhoja:-"nakhalomArtavairyuktamannapAnaM yadA striyH| vazIni0 saM0-pittodaramAha-yadityAdi / acirAbhivRddhi kartuM prayacchanti tadviSatvAya kalpate // dUSIviSaM sevitaM vA zIghravardhanazIlam // 9 // tasya raktaM prakopayet / rakkaM viSeNa saMduSTaM trIn doSAn tattu yacchItalaM zuklasirAvanaddhaM kopayet" iti // 7-13 ||guru sthiraM zuklanakhAnanasya // 10 // snigdhaM mahacchophayutaM sasAdaM 1 tacchItavAte bhRzadurdine ca' iti pA0 / 'tacchItavAtAtapakaphodaraM tattu cirAbhivRddhi // | durdineSu' iti taa.| 2 'dUSyodaraM kIrtitametadeva' iti tA. / Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] sushrutsNhitaa| 297 plIhodaraM kIrtayato nibodha // disamUha ityarthaH / nireti niHsarati / baddhagudI vibhAvyaH sa vidAhyabhiSyandiratasya jantoH puruSo baddhagudI jJeyaH // 17 // 18||prdussttmtyrthmsk kaphazca // 14 // nyA0ca0-baddhagudaM darzayabAha-yasyAnamarityAdi / plIhAbhivRddhiM satataM karoti upalepibhiH picchilAdibhiH / pihitaM yathAvat sakalaplIhodaraM tat pravadanti tajjJAH // mityarthaH / malaH purISam / sadoSaH saha doSairvAtAdivartata vAme ca pArzve parivRddhimeti iti / purISama krameNa cIyate saMkaravat , doSaireva mizrIvizeSataH sIdati cAturo'tra // 15 // kRtatvAt / taduktaM carake-"varcaHpittakaphAn ruDA janamandajvarAgniH kaphapittaliGgai yatyudaraM tataH" (ca. ci. a. 13) iti / atra pA(va)karupadrutaH kSINabalo'tipANDaH // sthAne annasya purISAyatanasya ruddhatvAt bahu(ba)gudasaMbandhani0saM0-nibodha jAnIhi / abhiSyandi doSadhAtumala-matraM gudamucyate / taduktaM carake-"pakSmabAlaiH sahAnena srotaso kledaprAptijanakam / asRka kaphazcati asuggrahaNena | bhuktairbaddhAyane gude"iti (ca. ci. a. 3)||17||18||pittsyaapi prahaNam / plIhA udarasya vAmapArzvasthitaH / eti tataH parisrAvyudaraM nibodha // gacchati / sIdati aglAniyukto bhavati / atra plIhodare zalyaM yadanopahitaM tadanaM // 14 // 15 // - bhinatti yasyAgatamanyathA vA // 19 // nyA0ca0-plIhodare vidAhiratatvena raktapittaM, tasya tasmAt suto'ntrAt salilaprakAzaH pittasya limandro jvaraH, abhiSyandirataravena kaphA, salijhaM sAvaH sraveDhe gudatastu bhUyaH // mandAmitvam // 15 // 15 // -. nAmeradhazcodarameti vRddhi savyetarasmin yakRti praduSTe nistudyate'tIva vidhytec||20|| zeyaM yakRhAlyudaraM tadeva // 16 // etat parisrAvyudaraM pradiSTaM ni0 saM0-yakRhAlyudarasya plIhodare evAvarodhaM darzaya- ni0saM0-parisrAvyudaramAha-tata ityAdi / yacchalyamajAha-savyetarasminityAdi / savyetarasmin dakSiNapArzva / nopahitamannasaMbaddhaM bhuktaM, tadantraM bhinatti vidArayati / yasya tadeva plIhodara yakRddAlyudaraM jJeyam / ka zeyamityAha- yakRti puruSasya / zalyaM zarkarAkASThAsthikaNTakAdikam / AgatamanyathA kAlakhaNDe; kiMbhUte ? praduSTeH etena na saMkhyAtirekaH // 16 // | veti vAzabdo'vadhAraNe, tenAnyathaiva vilomena tiryagevAgataM, natlanulomena / suto galitaH // 19 // 20 // ' nyA0 ca0-yakRhAlyudarasya plIhodara evAvarodha darzayatrAha-savyetare ityAdi / savyetare dakSiNe / tadeva nyA0 ca0-kSatAnaM nirdizamAha-zalyaM yadanopahitaplIhodarameva // 16 // mityAdi / zalyaM zarkarAtRNakASThAsthikaNTakAdi / asopahivaM bhuktaM pakAzayAdanyathA vilomenAgataM, tadanaM bhinatti vidAyasyAntramantrairupalepibhirvA rayati / acAt khutaH salilaprakAzaH sAvo bhUyo bahubA, bAlAzmabhirvA sahitaiH pRthgvaa|| doSajeSu punarupanehavAveNApa evaM gudataca savate / saMcIyate tatra malaH sadoSaH annastrAvasya bahirgatatvAt kathaM gudatamanAvaH ucyatekrameNa nAjyAmiva saMkaro hi // 17 // salilayAhulyena tenaiva chidreNa salilasya pratyAgasvAdupa. nirudhyate cAsya gude purISaM snehAdudanAvaH taduktaM carake-"pUrayan guramatraM ca jananireti kRcchrAdapi cAlpamalpam // yatyudaraM tataH" (ca. ci. bha. 13) iti / tatastasmAt hanAbhimadhye parivRddhimeti srAvAsAbheradho jaTharaM vRddhimeti, jalasyAdhogAmitvAt / ta(ya)codaraM viTsamagandhikaM ca // 18 // chidrodarajalodarayoradUradoSatrayavyapadezaH / tathA''ha chidro. pracchardayan baddhagudI vibhAvyaH, dare eva carakaH-"tadadhonAbheH prAyo'bhinirvartamAna ni0 saM0-baddhagudaM darzayannAha-yasyetyAdi / yasya jalodaraM syAda, yathAbalaM ca doSANAM rUpANi darzayati" puruSasya atraM nirudhyata iti saMbandhaH / kairnirudhyata ityAha-(ca. ci. a. 13.) iti / chidrodarajalodarayoradaradoSa. anne rityAdi / upalepibhiH picchilAdibhiH / vA atratrayayorapi todAdivedanA vAyanA mArgAvaraNAdikapitena samuccaye / sahitairiti ekatra militaiH samuditairityarthaH / // 19 // 20||pRthgveti ekaikairityarthaH / malaH purISam / sadoSo doSatrayasahitaH / nADyAM praNAlikAyAm / saGkaro'vakaraH, pracuratRNA. dakodaraM kIrtayato nibodha // yaH snehapIto'pyanuvAsito vA 1'pihitaM yathAvat' iti pA0 / vAnto viriko'pyathavA nirUDhaH // 21 // su0 saM038 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna yA mehanata yAvirasa pibejalaM zItalamAzu tasya ante salilabhAvaM hi bhajante jaTharANi tu|| srotAMsi duSyanti hi tadvahAni // sarvANyeva parIpAkAttadA tAni vivarjayet // 25 // snehopalipteSvathavA'pi teSu / iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne udaranidakodaraM pUrvavadabhyupaiti // 22 // dAnaM nAma sptmo'dhyaayH||7|| snigdhaM mahat saMparivRttanAbhi bhRzonnataM pUrNamivAmbunA ca // ni0 saM0-sAdhyAsAdhyavibhAgamAha-anta ityAdi / paripAkAt pariNAmena dakodaratA sarveSAmeva; anyAnyudarANi yathA dRtiH kSubhyati kampate ca zabdAyate cApi dekodaraM tat // 23 // paripAkAdudakabhAvaM bhajante, dakodaraM prAgeveti vizeSaH // 25 // ni0 saM0-udakodaramAha-dakodaramityAdi / dakodaram | ' iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaudakodaramityarthaH / tadvahAni toyavahAni / snehopalipteSvatha vyAkhyAyAM nidAnasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // vA'pi teSviti snehAdipAnaM vinA'pi teSu srotaHsu snehopa- nyA0ca0-sAdhyAsAdhyavibhAgAyAha-ante salilalipteSu yadA zItalaM jalaM pibettadA'pItyarthaH / pUrvavaditi kSatA- | bhAvamityAdi / paripAkAt parimANena jalodaratA sarveSAbodare yathA salilasyAdhogAmitvAdadho nAmerudarotpattiryathA ca meva / upasnehena niHsRtAtra(a)rasAtivRddhena / sarveSAmeva gudAdAsrAvastadvaditi; jejaTena punaH 'pUrvavadityatrAnyAnyudarANi | upasnehena niHsRtAvarasamUlatvAttadeva kathamanudakaravaM? naiSa yathA bhavanti tathedamapi' iti vyAkhyAtaM, tannecchati gyii| | doSaH, tatra dhupekSayA nAtimandatvAdagneH svalpasvAt prAgudaparivRttanAbhi ucchalitanAbhi / dRtiH khallA / kSubhyati calati / rasyAnudakatvamityucyate, alpasve'tabdhapadezAt / tasya ca kampate ceti kampanamatizayena calanam // 21-23 // lakSaNaM carakeNokam -"azothamaruNAbhAsaM sazabdaM nAtinyA0ca0-dakodaraM darzayannAha-yaH snehapIta ityaadi| bhArikam / sadA guDaguDAvacca sirAjAlagavAkSitam // nAbhi viSTabhya pAyau tu vegaM kRtvA praNazyati / hRdvaMkSaNakaTInAbhigudayaH zItalamAzu jalaM pibet tasya snehapAnAnuvAsino'ntaHnehAvaliptasrotaso'tizayavatI srotoduSTiH syAt, vAnta prtyekshuulinH|| karkazaM sRjato vAtaM nAti mande ca pAvake / lolasyAvirase cAsye mUtre'lpe saMhate vidhi // ajAtodakaviriktanirUDhANAmatiriktabhAvena vivRtasrotasAM pUrvakarma mityetairyuktaM vijJAya lakSaNaiH / upAcaret"-(ca. ci. pradhAnakarmamandAgnInAmatyambusevayA salilavahasrotasAM kloma a.13) ityAdi / ataH paramupasnehavaniHsRto'saraso nAtyamUlAnAM duSTirabhyupeyAt / dakodare eva saMprAptivi. chapicchilAkAreNa saMbhavatyudare, sA punaravasthA pacyamAnA. kalpaM darzayabAha-snehopalipteSvityAdi / athavA vinA'pi snehAdipAnaM zItalasalilasevAkRtAmudarasrotoduSTiH, sneho. nAmudarANAm / taduktaM carake-"tatra picchotpattau maNDala mudaraM guru stimitaM bhRzamAtatamAkoTitamazabdaM mRdusparzamapapalipteSvathavA'pi teSu srotaHsu dakodaramabhyupeti / pUrvavaditi gatarAjIkamAkrAntaM nAbhyAM parisarpati" (ca.ci.a. 13) pUrvavat kSatAmodare yathA salilasthAdhogAmitvAdadhonAbherudarAbhinirvRttiH / taduktaM jalodare eva carake-"tasya iti / ataH paraM jAtodakamudaraM; tasya lakSaNamudakodaranirdiSTaM "snigdhaM mahatsaMparivRtanAbhi bhRzocataM pUrNamivAmbunA ca" rUpANi-ane'nAkAMkSA pipAsA gudanAvaH" ityAdi / srotasAM iti / carake'pi-"tassa rUpANi kukSeratimAnaM vRddhiH sirAduSTatvena bahirUpasnehena jalaniHsaraNaM sarveSveva samam / ntardhAnagamanamudakapUrNadRtisamasaMkSobhasparza ca bhavati / tathApUrvavacchabdasyAnya evArtho na punarvyAkhyAtaH // 21-23 // vidhamacikitsyaM vidyAt (ca. ci. bha. 13) iti // 25 // AdhmAnaM gamane'zaktidaurbalyaM durblaagnitaa|| iti sauzrute zalyatale zrIgayadAsaviracitAyAM zophaH sadanamaGgAnAM saGgo vaatpuriissyoH|| nyAyacandrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne dAhastRSNA ca sarveSu jaThareSu bhavanti hi // 24 // - udarANAM nidAnam // ni0 saM0-teSAmaSTAnAmapi sAmAnyaM liGga darzayannAhaAdhmAnamityAdi / jejaTena punarete upadravA vyAkhyAtAH assttmo'dhyaayH| tannecchati gayI // 24 // athAto mUDhagarbhanidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| nyA0ca0-teSAmaSTAnAmapi sAmAnyaliGgaM darzayatrAha yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| AdhmAnamityAdi / jaDena (jejaTena) upadravA ete ni0saM0-athAta ityAdi / mUDho niruddhgtiH| taduktaMvyAkhyAtAH, tanna, carake vyAdhInAmapi rogasaMbhavAnAmupadrava 'sarvAvayavasaMpUrNo manobuddhyAdisaMyutaH / viguNApAnasaMmUDho. tvena niSiddhatvAt // 24 // mUDhagarbho'bhidhIyate" iti // 1 // 2 // 1 'cApyudakodaraM tat' iti pA0 / 1 vidhyettyajeta vA' iti pA0 / Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| 299 nyA0 ca0-athAto mUDhagarbhanidAnaM vyAkhyAsyAmaH / vAhanamazvAdi / praskhalanaM samucchritAdeH / prapatanaM prapAuMdarAnantaraM mUDhagarbhanidAnArambhaH, udarasthAne cchinne zastra- tAdeH / atra grAmyadharmAdayo vegavighAtAntA vihArakarmasAdhyasvasAmAnyAt, mhaavyaadhitvsaamaanyaac| mUDha- vizeSAH, atirUkSAdayaH punarajIrNAntA AhAravizeSAH / zvAsau garbhazceti mUDhagarbhaH / mUDho vyAsaktagatiH / tathA hi garbhazAtanaM bheSajena garbhapAtanam |......tsy kSobhaH koSTha. carakaH-"mUDhavAtAnulomanaM" iti, tathA'trApyanirgaccha-saMkSobhaH / vAyurapAno mUDhaH vimArgavartI / taruNam aghantamanilasaMmohitamiti // 1 // 2 // nAmavyaktacetanam // 3 // grAmyadharmayAnavAhanAdhvagamanapraskhalanaprapatanapra. tataH kIla pratikhuro bIjakaH parigha iti / pIDanadhAvanAbhighAtaviSamazayanAsanopavAsavegA- | tatra, UrdhvabAhuziraspAdo yo yonimukhaM niruNaddhi bhighAtAtirUkSakaTutiktabhojanazokAtikSAraseva- kIla iva sa kIla, niHsRtahastapAda zirAH kAyanAtisAravamanavirecanapreDholanAjIrNagarbhazAtanapra- | saGgI pratikhuraH, yo nirgacchatyekazirobhujaH sa bhRtibhirvizeSairbandhanAnmucyate garbhaH, phalamiva vRnta- bIjakaH, yastu parigha iva yonimukhamAvRtya tiSThati bandhanAdabhighAtavizeSaiH; sa vimuktabandhano garbhAza-sa paridhaH, iti caturvidho bhavatItyeke bhASante / yamatikramya yakRtplIhAntra vivarairavasraMsamAnaH koSTha- | tattu na samyaka kasmAt ? sa yadA viguNAnilaprasaMkSobhamApAdayati, tasyA jaTharasaMkSobhAdvAyurapAno pIDito'patyapathamanekadhA prapadyate tadA saGkhyA mUDhaH pArzvavastizIrSodarayonizUlAnAhamUtrasaGgA- | hIyate // 4 // nAmanyatamamApAdya garbha cyAvayati taruNaM zoNita ni0 saM0-tasya cAturvidhyamAha-tata ityAdi / tataH srAvaNaH tameva kadAcidvivRddhamasamyagAgatamapa- asamyagAgamanAt / tAn prakArAn prakaTayannAha-tatrobAtyapathamanuprAptamanirasyamAnaM viguNApAnasaMmohitaM | huzira ityAdi / kAyasaGgI niruddhakAyaH / ekazirobhuja iti garbha mUDhagarbhamityAcakSate // 3 // eko bhujaH zirasA saha yasya nirgcchtiityrthH| parigha iveti ni0 saM0-tasya hetuM darzayannAha-prAmyadharmetyAdi / parigho'rgalAdaNDaH // 4 // prAmyadharmoM maithunaM, yAnaM rathAdi, vAhanamazvAdi, adhvagamanaM nyA0ca0-"adhaH pArzvagato vA'pi tathaivAkuJcitopadbhyAM mArgagamanaM, praskhalanamAkhuDanAdi, prapatanaM prAsAdAdeH 'pi vA / yo niHsRtya mukhaM yonejJeyaH pratikhurastu saH / / sakAzAdatizayena patanaM, prapIDanamatizayena pIDanaM, pradhAvanama yonidvArAttu nirgacchedyasyaikAMzazirobhujam / tamAhurbIjakaM tizayena dhAvanam , abhighAtaH zastraloSTakazAdibhiH prahAraH, nAma mUDhagarbhacikitsakAH // yonimAzri(vR)sya yastiSThet vegAbhighAto vAtAdhavarodhaH, preDholanaM hindolanaM, garbhazAtanaM parigho gopuraM yathA / tathA'ntagarbhamAyantaM vidyAt parighabheSajena garbhapAtanam / kecidetaddyamanyathA paThanti, tattva saMjJakam" ityeSAM caturNA lakSaNaM paripaThyate nAgAbhAvAnna likhitam / bandhanamatra garbhAzayapratibaddhAH sirAH rjanIyAta // 4 // pezyazca / mocane upamAnamAha-phalamityAdi / etenaitadukaM bhavati-yathA vRkSe'paripakvaM phalamabhighAtairakAla evaM patati, tatra, kazcidvAbhyAM sakthibhyAM yonimukhaM pratitadvayathoktapAtanahetusAmarthyAdaprasavakAla eva garbhaH patati / ati- padyate; kazcidAbhugnaikasakthirekena, kazcidAbhunasakramya ullathaya / vivaraiH antarAlaiH / avalaMsamAnaH adhaHpatan / kthizarIra sphigdezena tiryagAgataH, kazcidura:koSThazabdenAmAzayapakkAzayAdisthAnam / saMkSobhazcalanam / tasyAH pArzvapRSThAnAmanyatamena yonidvAraM pidhAyAvatistriyAH / mUDho vimaarggaamii| anyatamam ekatamam / ApAdya SThate, antaHpArthApavRttazirAH kazcidekena bAhunA; nivartya / taruNaM garbhamapAno mUDhaH san vyAvayatIti saMbandhaH / | kazcidAbhugnazirA bAhudvayena; kazcidAbhugnamadhyo taruNam aghanAjamavyaktacetanam / mUDhagarbhasya niruktimAha hastapAdazirobhiH kazcidekena saknA yonimukhaM tamevetyAdi / asamyagAgataM vilomabhAgenAgatam, avAgga- | avoga- pratipadyate'pareNa pAyum / ityaSTavidhA mUDhagarbhagati. manAt / apatyapathaM yonim / anuprAptam Azritam / anira ruddiSTA samAsena // 5 // syamAnam aniHsarantam / saMmohitaM mUcchitam // 3 // ni0saM0-tAnevAnekaprakArAn darzayannAha-tatretyAdi / nyA0 ca0-tasya hetuM drshynnaah-graamydhrmtyaadi| AbhunaM saGkucitam / ekena sakmA 'yonimukhaM pratipadyate' iti grAmyadhoM vyavAyaH, yAtyaneneti pAnaM rathAdi, vAdyata iti saMbandhanIyam / AbhumaM sakthizarIraM yasyetyarthaH / 'yonimukhaM pratipadyate' ityatrApi saMbandhanIyam / pidhAya AcchAdya / 1 'vyApAdayati' iti pA0 / 2 'bndhnaannaabhinaaddiivndhnaat'| antaHpApivRttazirAH pArzvamadhyanikSiptazirAH / ekena bAhunA iti haaraanncndrH| 3 'vimArgavatI' iti paa0| 4 'vyApAdayatItyarthaH' iti paa0| 1'saMkIlaH' iti paa0| Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAsyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna 'yonimukhaM pratipadyate' iti saMbandhanIyam / kazcidityAdi atrApi ni0 saM0-mUDhagarbho yathA bhavati tathA darzayannAha-kRmi'yonimukhaM pratipadyate' iti saMbandhanIyam / kazcidAbhumamadhya | vAtAbhighAtairityAdi / garbhavicyutiArdvavidhA-dravasya srAvarUpeNa, ityAdi 'yonimukhaM pratipadyate' ityatrApi saMbandhanIyam / samA- ghanAvayavasya pAtarUpeNa / tatra dravasya sravaNe mUDhagarbhanAme nAsti, senASTavidhA vistareNa tu tiryaggrIvorujaGghAprakAreNAnantAH // 5 // viguNAnilasaMmohAnirgamalakSaNasyAbhAvAt // 9 // nyA0 ca0-catuH saMkhyAprakArAn tAnevAnekaprakArAdhi- AcaturthAttato mAsAt prsrvedgrbhvicyutiH|| darzayavAha-tatra kazcidvAbhyAmityAdi / samAsenASTavidhAH, tataH sthirazarIrasya pAtaH paJcamaSaSThayoH // 10 // vistareNa tiryggriivorujngghaaprkaarennaanntaaH||5|| ni0saM0-paratasvastIti drshynnaah-aacturthaadityaadi| tatra dvAvantyAvasAdhyau mUDhagarbhI, zeSAnapi vipa. garbhavicyutiH garbhavimuktiH; prasravet srAvarUpA bhavet / etena rItendriyArthApaikayonibhraMzasaMvaraNamakallazvAsa-mAsacatuSTayaM yAvanmUDhagarbhatA nAstItyuktam / tata ityAdi / kAsabhramanipIDitAn pariharet // 6 // tatazcaturthamAsAdU sthirazarIrasya vicyutiH pAtaH pAtarUpa ni0saM0-teSvasAdhyAnnirdizannAha-tatretyAdi / dvAvantyau | bhavat / etana vicyuAtAraya na sAvarUpA; tasmAccatuthamA bhavet / etena vicyutiriyaM na srAvarUpA; tasmAccaturthamAsAnantaraM saptamASTamAvasAdhyo svabhAvenaiva / anyeSvapyavasthayA'sAdhyatvaM ghanAvayavalAnmUDhagarbho bhavatItyuktam // 10 // darzayannAha-zeSAnapItyAdi / vivarItendriyArthAdibhiH pIDitA nyA. ca0-svabhAvaprajananakAle yathA mUDhagoM na jananI yairmUDhagarbhaste tathAvidhAstAn / viparItendriyArthA rUpAdyartha- bhavati, anyathA tu bhavati, tathA darzayabAha-kAlaya grahaNabhrAntAH / yonibhraMzo yonibahirgamanam / yonisaMvaraNaM pariNAmenetyAdi / tasyAkAlacyutirapi dviprakArA-vasya yonisaGkocaH / prasUtAyA vAyurasRgArodhya bastiziraHprabhRtiSu sAvarUpeNa, canAvayavasya pAtarUpeNa / tatra dravasya sravaNe zUlaM karoti sa makkaillaH / bhramazcakrAdhirUDhasyeva bhramaNam // 6 // mUDhagarbhatA nAsti, viguNAnilasaMmohanirgamalakSaNasthAnyA0ca0-teSvasAdhyAmirdizamAha-teSu dvAvityAdi / | bhAvAt / paratastasmeti darzayannAha-AcaturthAttato mAsAditatraitau svabhAvenaivAsAdhyau / anyeSvapyavasthAmAtrAsAdhyatA tyAdi / pranaved garbhasrAvakarmA(rUpA) vicyutiH, nAtidarzayavAha-zeSAnapItyAdi / viparItendriyArthA rUpAcartha ghanAvayavatvAt / paratastu pAtavyapadezaH, kishiddhntraagrhnnbhraantaaH| yonibhrNsho'dhonirgmH| yonisaMvaraNaM parA vyvtvaat| natu snAvaH, sAvalakSaNAbhAvAt / pAtaH paJjAmasaMgaH, sa ca garbhiNIvyAkaraNIye vyAkhyAtaH / makalastu SaSThayorityupalakSaNaM, saptAdimAsamapyupalakSayati / ...... prasUtAyA vAyurasRgArodhya bastiziraHprabhRtiSu zUlaM karoti carakAdiSu / bhoje tRtIyamAsa evaM cetanAbhisaMbandhaH / sa makalaH, tatsaMbhUto'pi vidradhirmakallaH // 6 // tathAhi-bhoja:-"AtRtIyAttato mAsAdgarbhaH stravati zoNitam / Urdhva saMyAvabhUtastu garbho patati yoSitAm" bhavanti cAtra iti / saMyAvo nAma nAtimRdakaThinaH samitAzarkarAkRta. kAlasya pariNAmena muktaM vRntAdyathA phalam // | bhakSyavizeSaH / tatra bhojena caturtha mAsi savo prapadyate khabhAvena nAnyathA patituM dhruvam // 7 // | vibhAgaH prayakataro bhavati, tena tatrApi nAtikAThinyena evaM kAlaprakarSeNa mako nADInibandhanAt / / srAvasAdhAt sravatIsyuktam / kAzyapIye'pyuktamgarbhAzayastho yo garbho jananAya prapadyate // 8 // "bhAcaturthAttato mAsAt prasutaM zoNitaM matam / tataH sthirani0 saM0-khabhAvaprajananakAle yathA mUDhagarbho na bhavati zarIrastu mUDhaH patati kRcchrataH" iti // 7-10 // tathA zlokadvayena darzayannAha-kAlasyetyAdi / yathA kAlasya pravidhyati ziro yA tu zItAGgI nirptrpaa|| pariNAmena kAlakRtaparipAkena vRntAnmuktaM phalaM khabhAvena patituM nIloddhatasirA hanti sA garbha sa ca tAM tathA 11 prapadyate patanaM prApnoti, anyathA kAlaparipAkAbhAvena patituM na prapadyate patanaM na prApnoti, evaM kAlaprakarSeNa nADInivandhanA ni0 saM0-asAdhyamUDhagarbhagarbhiNyorlakSaNaM darzayannAhanmuko yo garbhAzayastho garbhaH sa jananAya prapadyate janma prApno pravidhyatItyAdi / pravidhyati tADayati, atizayena dhunotiityrthH| tItyarthaH // 7 // 8 // | anye 'apaviddhavirA' iti paThanti; tatrAvanatazIrSetyarthaH / yA | strI nirapatrapA lajjArahitA / nIloddhatasirA kRSNoddhatasirA / sA kRmivAtAbhighAtaistu tadevopadvataM phalam // garbha sa ca tAM tatheti sA strI garbha hanti, sa ca garbhavatI strI patatyakAle'pi yathA tathA syaadvicyutiH||9|| hantItyarthaH / tathA tena prakAreNa // 11 // 10kSepakavAtavikArayonibhraMza iti pA0 / 2 'makalaH' iti pA0 / 3 bhavanti cAtra' iti hastalikhitayustake na paate| 1'garbhavidhyutirapi diprakArA' iti pA0 / 2 'mUDhagarbhatA' iti paa0| 3 'garmavidravaH' iti pA0 / 4 'garbhavicyutiH' iti pAga Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] suzrutasaMhitA / Nawarwwwwwwwww nyA. ca0-asAdhyamUDhagarbhagarbhiNyolakSaNaM darzaya- | bastirivAtataH / tenAvRtAyA nAryAstu kukSirAnahyate bhRzam // mAha-apaviddhazirA ityAdi / apaviddhazirA avanata- utkSipyanta ivAhAni mUtrabastizca bhidyate / kloma plIhA yakRzISa / nIlonnatasirA kRSNonnatasirA // 11 // cava phuphphusa hRdayaM tathA // gauNa pIDitaM hyetadUrva prakrAmati garbhAspandanamAvInAM praNAzaH iyAvapANDutA // striyAH / sA zUyate muhyati ca kRcchrocchvAsA ca jAyate // bhavatyucchAsapUtitvaM zUlaM cAntabhRte zizau // 12 // pUtigandhastathA khedo jihvA tAlu ca zuSyati / vepate bhrAmyati maansaaNgntubhirmaaturuptaapaiHprpiidditH|| tathA jIvitaM coparudhyate // etairliGgairvijAnIyAnmRtaM garbha cikigarbho vyApadyate kukSau vyAdhibhizca prapIDitaH13 tsakaH" iti paThanti; tana paThanIyaM punaruktakhAt , jejaTA dibhiH parihRtalAca / zrIbrahmadevena tu kiMcidyAkhyAtaM, tena ni0 saM0-garbhiNIrakSArthamantama'tasya garbhasyApakarSaNAya khArSAnArSacintA na kRtA // 14 // talakSaNaM darzayannAha-garbhAspandana mityAdi / AvI prasavavedanA; athavA AvIzabdena yonep'trkphprsekaadiinyaaviilinggaa-|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyo nibandhasaMgrahAkhyAyo nyucyante // 12 // 13 // suzrutavyAkhyAyAM nidAnasthAne'STamo'dhyAyaH // 8 // nyA0ca0-mUDhagarbhasya rakSaNArtha mRtasya punargarbhiNI- nyA0 ca0-mAtuma'tAyA api garbhasya jIvato'pakarSaNaM rakSaNArtha vipAvyAkarSaNAya lakSaNaM darzayannAha-garbhAspandana- darzayavAha-bastamAravipanAyA ityAdi / garbhaH praspandate mityAdi / AviH prasavavedanA, tAsAmadarzanam / zUnatAnta- yadi jIvato garbhasya spandanaM lakSaNam / bastamAraH chagala. sRte zizAviti utthAnatvaM mRtagarbhasyAdhmAnena / tasyAntarga-maraNaM grIvAvamoTanenAzutamamaliSTamaraNam / janmakAle iti vastha maraNahetuM mAnasAgantuvyAdhibhedena dvividhaM darzayannAha-navamAdimAsakAle ityarthaH / muhAditi prAgityadhyAhAryamAnasAgantubhirityAdi / anye svastamaMtasya arbhakasya lakSaNaM nADikAdvayAt prAk, parastu garbho mRta iti // 14 // nirdizamAha-sa yadavetyAdi paThanti / sa na paThanIyaH, mRta iti sauzrute zalyatatre zrIgayadAsaviracitAyAM garbhasya garbhAspandanamityAdinaiva paThitvAt // 12 // 13 // nyAyacandrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne bastamAravipannAyAH kukSiHpraspandate yadi // mUDhagarbhanidAnaM naamaassttmo'dhyaayH||8|| tarakSaNAjanmakAle taM pATayitvoddhareSika 14 iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne mUDhagarbha nvmo'dhyaayH| nidAnaM nAmASTamo'dhyAyaH // 8 // athAto vidradhInAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| ni0saM0-mAtuma'tAyA api jIvato garbhasyApakarSaNaM darza-| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yamAha-bastamAretyAdi / bastamArazchagalavanmaraNam, etena ni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // prIvAmoTanenAzutamamakliSTaM maraNamuktaM; tena vipanAyA mRtAyAH nyAca0- athAto vidhernidAnaM vyaakhyaasyaamH| triya ityarthaH / ayamabhiprAyaH-yathA bastaM nirucchAsaM kRtvA mUDhagarbhAnantaraM zasakarmasAdhyatvasAdhAt, antarvidhAvayAjJikA mArayanti, evaM yA mRtA tasyA ityarthaH / tatkSaNAt | pyudarotsedhasya sAmAnyAd vidrdheraarmbhH| nirupAdhirvidradhi. ghaTikAdvayamadhye, paratastu garbho'pi mriyata iti bhAvaH / anye saMkSeti svamataM, "zIghravidAhAdvidradhiH' ityanye tadurka'tatkSaNAt' ityatra 'muhUrtAt' iti paThanti, tatrApi sa evArthaH / "sa vai zIghravidAhitvAdvidradhIti nirucyate-(ca. sU. janmakAle navamamAsAdikAla ityarthaH / taM garbha, pATayitvA a.17) iti // // 2 // zrIkukSi vidArya / atra kecit-"yadA so'ntama'to garbhaHzUno sarvAmaraguruH zrImAnimittAntarabhUmipaH // 1'zUnatA'ntama'te' iti pA0 / 2 vAgbhaTe svayaM zloko'nyathA ziSyAyovAca nikhilamidaM vidhilakSaNam // 3 // paThyate; yathA,-"bastidvAre vipannAyAH kukSiH praspandate yadi / / | ni0 saM0-sarvAmaragururidaM nikhilaM vidradhIlakSaNaM ziSyArtha. janmakAle tataH zIghraM pATayitvoddharecchizum" iti / "garmiNyA muvAceti saMbandhaH / amRtadAnena sarve devA amarAH kRtAH, mRtAyA yadi kukSiH praspandate'tyantaM calatiH ka pradeze ? bastidvAre / tenAsau dhanvantariH sarveSAM devAnAM gururityarthaH / zrImAn kadA ! janmakAle garbhaprasavonmukhe kAle; tadA kuzalo vaidhaH zIghraM / jJAnAtizayenaizvaryeNa ca yukta ityarthaH / nimittAntarabhUmipa iti kukSipraspandanAdanantaraM pATayitvA zizu bAlakamuddharet" ityaruNa nimittAntareNa kAraNAntareNa nareSvapi bhaiSajyAmRtapradAnalakSaNena dattaTIkA / hArANacandrastu 'bastidvAre vipannAyAH' iti paThitvA bhUpAlatAM gata ityarthaH / anye tu 'aputrasya kAzirAjasya para'janmakAle upasthite prasavakAle vipannAyA mRtAyA yadi kukSiH mArAdhanayA nirvANe cittamadhiSThAya putralamApana' iti kAraNA. praspandate, tahiM tatkSaNAt bastidvAre basti dvAraM ca pATayitvA bhiSak ' taM garbhamuddharet' iti byAkhyAnayati / / 1 'nirvANAM tanUmadhiSThAya' iti pA0 / Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna ntaraM vyAkhyAnayanti / ziSyAyovAca ziSyArthaM kthitvaanityrthH| ni0 saM0-pittavidradhimAha-pakketyAdi // 8 // nikhilaM samastam / idaM vakSyamANam / anena dhanvantarikharUpo. nyAca0-paittike jvaradAhI saMbhavamAnameva. pacyamAne pavarNanena vidhergarIyasvaM khyApitaM bhavati // 3 // punaratyantau bhavataH // 8 // svaraktamAMsa medAMsi prduussyaasthismaashritaaH|| zarAvasadRzaH pANDuH zItaH stabdho'lpavedanaH // doSAH zopha zanairghoraM janayantyucchritA bhRzam // 4 // cirotthAnaprapAkazca sakaNDuzca kaphotthitaH // 9 // mahAmUlaM rujAvantaM vRttaM cA(vA')pyathavA''yatam // | | ni0saM0-kaphajamAha-zarAvasadRza ityAdi / zarAvasA. tamAhurvidradhiM dhIrA, vijJeyaH sa ca SaDvidhaH // 5 // | dRzyena mahattvamuktam // 9 // pRthagdoSaiH samastaizca kSatenApyasRjA tathA // SaNNAmapi hi teSAM tu lakSaNaM saMpravakSyate // 6 // . nyAca0-kaphaje sarAvasadRzatvena mahatvasUcanam // 9 // tanupItasitAzcaiSAmAsrAvAH kramazaH smRtaaH|| ni0 saM0-saMprApti sAmAnyalakSaNaM ca darzayannAha-vagrakta ni0saM0-teSAM vidradhInAM yathAkramamAsrAvAnAha-tanvityAdi / bhRzamityatizayenocchritA iti sNbndhH| dhIrA dhiimntH|| etena saMprAptiruktA / mahAmUlamityAdi sAmAnyalakSaNamuktaM, tyAdi / eSAM vAtapittakaphotthAnAM vidradhInAm ||vishissttN kRSNo'ruNa ityAdi, kAraNaM tu sAmAnyaM zophakAraNAbhi- nyA0ca0-pAkAnantarasaMbhavaM sAvaM darzayatrAha-tanudhAnenaivoktam / saMkhyAmAha-vijJeyaH sa ca SaDvidha iti / sa | pItasitAzcaiSAmityAdi / ete trayANAM vAtapittakaphAnAM vidradhiH / tadeva SaDvidhatvamAha-pRthagityAdi / samastaizcetyekaH, yathAsaMkhyena ||ksstenaapyekH, asRjA'pyeka iti SaT // 4-6 // nAnAvarNarujAtrAvo ghATAlo viSamo mahAn // 10 // nyA0ca0-sAmaraguruH zrImAniti amarANAM gururiti | ki amRtoddhAraM sArayati; surA hyamRtena dhanvantariNoddhRtena ni0 saM0-sAnnipAtikamAha-nAnetyAdi / nAnAvarNAH nirjarAmaraNAdamarIkRtAH; ata eva sarvAmaraguruH / nimittA. kRSNapItazuklAH, nAnArujAstodadAhakaNDvAdyAH, nAnAsrAvAstanutarabhamipa iti nareSvapi svabhaiSajyAmRtapradAnAya bhUpAlatAM pItazakkAH, te yasya santi sa yathoktaH / ghATAla iti ghATA gata iti gamayati / yaduktaM prAk-"zalyaM mahacchAstravaraM UrdhvabhAgo mahAn yasyAstIti sa ghATAlaH / viSamo'sAdhyatvAt / tvA" (sU. a. 1) ityAdi / etasyArthasya anya evA- viSamaM pacyate cApIti cirAciragambhIrottAnAnunatonnatadhyAye'pi pratipAditasya punaH pratipAdanaM vidadherIyasva. bhedena ||10||bodhnaarthm ; ata eva mahAvyAdhInAmanantarameva vidradherabhi nyA0 ca0-sAnipAtikaM darzayannAha-nAnetyAdi / dhAnam / vidradhilakSaNamiti lakSyate aneneti lakSaNaM | nAnAvidhA varNavedanAsASA yasya sa tathA / tatra nAnAvarNAH jJApako heturiti / tacca lakSaNaM dvividhaM-sAmAnyaM, viziSTa kRSNapItazuklAH; vedanAstodadAhakaNDAdikAH, nAnAsAvAH cha / tatra sAmAnya 'zothaM ghoraM mahAmUlaM' iti; viziSTaM tu kRssnnpiitsitaaH| viSamaM pacyate cirAciragabhIrottAnakRtena 'kRSNo'ruNe vA' ityAdi / kArakahetavastu sAmAnyazotha bhedenAsamatvAt / vAtaje'pi pAkasrAvavaiSamyamasti, natu hetvbhidhaanenoktaaH| anye punarAhuH-vidgadhiSu paruSAdI ni gAmbhIryAdInAmapi varNarujAtrAvANAm , ata eva vAtajasya vAtAdInAM svAbhAvikaliGgAni, kRSNAdIni kAryabhUtAni / sAdhyatvamuktam / ghATAla iti "prANisthAdAto lajanyatasa vidradhiriti khyAta iti itizabdena nirupAdhireva vidradhisaMjJA saMketamAtrAkRteti // 3-6 // rasyAm" (pA. a. 5 / 2 / 96) iti lac / atyusthAnA durutvena ghATA ivaM / tathA ca bhoja:-"bahudoSo rasAn kRSNo'ruNo vA paruSo bhRshmtyrthvednH|| sarvAn rasate yo yadA naraH / tasya dehe svagAdIni doSAH citrotthAnaprapAkazca vidradhirvAtasaMbhavaH // 7 // | saMdUjya dehinaH // kurvanti sarvarUposthaM zothaM sarvarujA. ni0 saM0-vAtavidradhilakSaNamAha-kRSNa ityAdi / citro. nvitam / viSama pAki (2) viSamaM ghATAlaM cirapAkinam // sthAnaprapAka iti nAnAprakArotthAno nAnAprakArapAkazcatyarthaH // 7 // vyAmizravarNastutikaM bhiSaktaM parivarjayet" iti // 10 // nyA0 0-citrosthAnaprapAka iti citrau utthAnapra- | taistairbhAvairabhihate kSate vA'pathyasevinaH // 11 // pAko yasya, vAyorviSamakriyatvAt // 7 // kSatoSmA vAyuvisRtaH sarakkaM pittamIrayet // pakkodumbarasaGkAzaHzyAvo vA jvaradAhavAn // jvarastRSNA ca dAhazca jAyate tasya dehinH||12|| kSiprotthAnaprapAkazca vidradhiH pittsNbhvH||8|| eSa vidradhirAgantuH pittavidradhilakSaNaH // 1'nAnAprakopapAkazcetyarthaH' iti pA0 / 1degnAnatonatamedena' iti pA0 / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 303 wwwwwwwwwar anwarww wwwwwwwwwwwwwwwwwwer . ni0 saM0-AgantoH saMprAptiM darzayannAha-taistarityAdi / ni0 saM0-antarvidradherhetusaMprAptilakSaNAnyAha-Abhyantataistairiti azvapatanagU(mUkaprahArAdibhirityarthaH; tenA tazoNita- raanityaadi| saMsRSTabhojanAt kadazanabhojanAt / saMbhUya milikhaa| picitAdInAM grahaNam / kSate vetyatra taistai vairiti tIkSNa- gulmarUpiNaM valmIkavatsamunnaddhaM vidradhiM kurvantIti saMbandhaH; prahArAdibhirityarthaH; anena ca sutazoNitAnAM chinnAdInAM | gulmarUpiNaM kAThinyena, valmIkavatsamunnaddhaM sarvata unnatam / prahaNam / kSatoSmA vAyuvisRto vAtena vistAritaH / pittavidhi- gurvasAtmyetyAdi vidAhibhiriti yAvaddhetuH, pRthak saMbhUya veti lakSaNo 'bhavati' ityadhyAhAraH // 11 // 12 // saMprAptiH, gulmarUpiNaM valmIkavatsamunnaddhamiti ca sAmAnya. nyA0ca0-abhighAtajasyAgantoH saMprAptiM darzayannAha lakSaNam / tatrApi valmIkavatsamunnaddhalaM pacyamAnAvasthAyAm / taistai vairityAdi / prapatanaprahArAdibhirhate'tyantaduSTazoNitA teSAM vAtAdibhedabhinnAnAM vizeSavarNaliGgasaMkhyAdikaM bAhyavidranAm / hate iti mathitAdInAmapyupalakSaNam / kSate iti dhivajjJeyam / jejaTastu AbhyantarasyAgantorabhAvameva taistai vairityAdibhiH / kSata iti svatazoNitAnAM chinnA manyate / teSAM bAhyAnAmAbhyantarANAM ca sthAnamAha-gude dInAmupalakSaNam / tatraikA mathitapiccitayoH sirAmArgA ityAdi / gudAdiSu sthAneSu doSA vidradhiM kurvantIti sNbndhH| varaNena vAtakopaH, anyatra chinnAdau dhAtukSayeNAtiraktA bastimukhe na tu bastI, tatra. mAMsamedasorabhAvAt / vaGkSaNa sAvanimittena / tatrAbhighAtajasyopacArArtha doSalijhaM darza UrumUlAzrayaH 'gaMDaka' iti loke / vRkko mAMsapiNDadvayam (eko yasAha-pittavidhilakSaNa iti / raktaM ca raktaje evaM sava. vAmapArzvasthitaH, dvitIyo dkssinnpaarshvsthiteH)| yakRt kAlakhaNDa tIti pittavidhiliGgAtidezaH kRtaH, pItasvasthAvayavavikR. dakSiNapArzvastham / plIhA udaravAmapArzve sthitaH / hRdayaM kamalamukulAkAramadhomukham / kloma kAlakhaNDAdadhastAt tatvAt // 11 // 12 // sthitaM dakSiNapArzvasthaM tilakaM prasiddham / tessaamaabhyntraannaakRssnnsphottaavRtHshyaavstiivdaahrujaajvreH||13|| mityarthaH ||15-18||pittvidrdhilinggaastu raktavidradhirucyate // nyA0ca0-adhiSThAna vizeSeNa vizeSaliGgajJAnArtha sAdhyAni0saM0-raktavidradhilakSaNamAha-kRSNasphoTAta ityAdi sAdhyavinizcayArtha cAbhyantarAn vidradhIn drshynnaah|| 13 // bhAbhyantarAnityAdi / abhyantarabhavAn / pRthak saMbhUya nyA0 ca0-raktaje dAhapAkAdInAM tIvratvamadhikam / veti saMprAptiH / AgantorAbhyantarasya bAhyAgantuvidhiraktasya dRSyavAhopaliGgamatidezena nirdizannAha-pittasya saMprAtyabhidhAnenaiva saMprAptiruktA / gulmarUpiNamiti prathama vidhairliGgairityAdi / bhojaprabhRtayastu raktavidradhiM naadhiiyte| sAmAnyalakSaNaM gulmarUpamevAbhyantaravidgadhInAm / valmIka'anye sviha raktaje'dhikavidhAnArtha rakta paThantyeva // 13 // - varasamunasvaM sarveSAmeva samAnam / zeSaM varNarujAnAvAdi uktA vidradhayo hyete teSvasAdhyastu srvjH||14|| bAhyavidhilakSaNenaivAvagantavyam / ata evoktaM "sarva zothavikAreSu vraNavallakSayet bhiSak" (sU. a. 22) iti / ni0saM0-bAhyeSvasAdhyamAha-uktA ityAdi / sarvajaH teSAM sAdhyAsAdhyasva vibhAgArtha lakSaNavizeSajJAnArtha cAdhisAnnipAtikaH // 14 // ThAnaM nirdizamAha-gude bastimukhe ityAdi / AmapakkaiSa. nyA0ca0-bAjhejvasAdhyaM nirdizavAha-uktA viddhaya | NIyAceti cakAro bhitrakrame, bhAmaM pakaM ca vibhAvayediti / ityAdi / teSvasAdhyatvena tridoSajaH pRthak kriyate // 14 // AmapakSaNIyAditi lyablope paJcamI; tenAmapakkaiSiNIyamaAbhyantarAnatastUrva vidradhIna paricakSate // vezyetyarthaH // 15-18||gurghsaatmy viruddhAnazuSkasaMsRSTabhojanAt // 15 // adhiSThAnavizeSeNa liGgaM zRNu vizeSataH // 19 // ativyvaayvyaayaamvegaaghaatvidaahibhiH|| gude vAtanirodhastu bastau kRcchAlpamUtratA // pRthak saMbhUya vAdoSAH kupitA gulmarUpiNam // 16 // nAbhyAM hikkA tathA''TopaH kukSau mArutakopanam 20 valmIkavatsamunnazamantaH kurvanti vidradhim // kaTIpRSThagrahastIvo vakSaNotthe tu vidradhau // gude bastimukhe nAbhyAM kukSau vakaNayostathA // 17 // vRkayoH pArzvasaGkocaH plIyucchAsAvarodhanam 21 vakayoryakRti plIhi hRdaye kroni vA tthaa|| sarvAGgapragrahastIvo hRdi zulazca daarunnH|| teSAM liGgAni jAnIyAdvAhyavidradhilakSaNaiH // 18 // zvAso yakRti tRSNA ca pipAsA klomaje'dhikA 22 AmapakkaiSaNIyAcca pakkApakkaM vinirdizet // ni0 saM0-bAhyAnAmAbhyantarANAM cAdhiSThAna vizeSeNa lakSaNaM darzayannAha-adhiSThAnetyAdi / ATopaH saMkSobhaH / pArzvasaMkocaH 1 sutazoNitapizitAdInAM' iti pA0 / 2 'tIvadAharujAkaraH' iti pA0 / 3 'saMkliSTabhojanAt' iti, 'saMklinnabhojanAt' 1'saMkliSTa bhojanAhuSTadeze bhojanAt' iti pA0 / 2 ayaM pAThaH iti ca pA0 / 4 'AmapakkaiSaNIyena' iti pA0 / kacitpustake nopalabhyate / Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM pArthotpATanamiva / hRdIti hRdayotthe vidradhI, sarvAGgapragrahAdaya ni0 saM0-tasyaiva raktavidrathevizeSamAha-api samyagiupadravA bhavantItyarthaH / 'klomni pipAsA' ityAdi pAThAntaraM tyaadi| makalasaMjJitaM makalajanitaM, kAraNe kAryopacArAt; kecit paThanti, taccAbhAvAna likhitam // 19-22 // ghRtamAyuriti yathA / saptarAtramaprazAntaH pittoSmaNA'ntaH pacyate, nyA0ca0-adhiSThAnavizeSeNa liGgaM darzayabAha-gude pakkazcAsAdhyaH // 27 ||ghaatnirodh ityAdi / tathA ATopaH saMkSobhaH / kloni nyA0ca0-Abhyantara rakta vidradhiM nArINAmeva pipAsA mukhasya zoSaH; 'pepIyate payaH' ityanye paThanti, darzayannAha-strINAmityAdi / adhaHprajAtAnAm akAlatatrAtyartha pIyate paya ityarthaH / kukSau mArutakopanaM vidgadhi prajAtAnAm ; 'apaprajAtAnAM' ityanye; tatra patitagarbhANAkRtamArganirodhAt / sarvAGgapragrahaH sarveSAmaGgAnAM prakarSeNa mityarthaH / prajAtAnAM samyakAle prajAtAnAmityarthaH / grahaNamiva / tIvro dussahaH, UrdhvAdhastiryaksirAdhiSThAnatvA- tatrApi raktanirodhe hetumAha-ahitairiti; zItarUkSAhArabRdayasya // 19-22 // vihAraiH / makalasaMjJitaM makkalajanitaM, kAraNe kAryopacArAt; Amo vA yadi vA pakko mahAn vA yadi vetrH|| | ghRtamAyuriti yathA / tatra saptarAtrAdanupakrAntaH pitto'maNA sarvo motthitazcApi vidradhiH kaSTa ucyate // 23 // pacyate / atraivArthe bhojaH-"prajAtAnAM tu nArINAM makalla niHsaMha-tatra motthitAnAM sarvAvasthAsa kaSTatvaM darzaya- pratimaH sthiraH / saptarAtrAt paraM kukSau jAyate raktavi. jAha-Ama ityAdi / yadi vetara iti itaro'lpaH // 23 // dradhiH // na cet prazAntaH saptAhAdahitAzanataH kacit / nyA0 ca0-mamoMsthitAnAM sarvAsvavasthAsu kaSTatvaM darzaya-! pacyate pittasaMsargAttadA vo vijAnatA" iti / keci. nAha-Amo vA yadi vA pakka ityAdi // 23 // datrApi "atha majaparIpAkaH" ityAdikaM pranthamadhIyate / prAyeNa hi medosthisamAzraya eva vidradhiH sarvaH / yadAhanAmeruparijAH pakkA yAnyUrvamitare tvdhH|| "tvamaktamAMsamedosthi pradUSyAsthisamAzritAH" iti / bhojejIvatyadho niHsuteSu teSUz2a na jIvati // 24 // nApyuktaM "sthitvA'sti vA samuddhatasyuratyAt (1) / yasyAvahanAbhivastivA ye teSu bhinneSu bAhyataH // pAkakarmaNA(2)'sthi vinirbhidya cirAdvA prasavedyadi / vidagdho jIvet kadAcit puruSo netareSu kadAcana // 25 // darzayedUpaM vAtAdInAM muharmuhaH" iti / sarva vidradhizeSa ni0 sa0-avasthAvizaSAdasAyalamAha-nAmAratyAdi |mjpaakmicchnti ||26||27||naabheruprijaaH plIhayakRnklomakukSihRdayajAH, pakkA U yAnti sravanti / itare gudabastivRktavataNajA adho yAnti / eSa vizeSamatha vakSyAmi spaSTaM vidradhigulmayoH // 28 // cAdhoniHsuteSu jIvati, nordhvaniHsuteSu / hannAbhibastijAn varja- | gulmadoSasamutthAnAdvidradhergulmakasya ca // yitvA ye'nye gudakukSivasaNavRkkaplIhayakRklomajAsteSvantarvidra- kasmAnna pacyate gulmo vidradhiH pAkameti ca // 29 // dhiSu bAhyato bhinneSu kadAcidaivavazAjIvet, na punaritareva- na nibandho'sti gulmAnAM vidradhiH snibndhnH| bhyantarato bhinnessvityrthH| hannAbhibastijAnAM cAsAdhyakhamagre gulmAkArA: svayaM doSA vidradhimIsazoNite // 30 // vAcyam // 24 // 25 // vivarAnucaro pranthirapsu buddako yathA // nyA0ca0-idAnIM viziSTAvayava vibhAgena sAdhyAsAdhya evaMprakAro gulmastu tasmAt pAkaM na gacchati 31 / tvajJApanArthamasya srAvanirgamamArgamavizeSa darzayabAha mAMsazoNitabAhulyAt pAkaM gacchati vidrdhiH|| nAbheruparijAH pakkA ityAdi // 24 // 25 // mAMsazoNitahInatvAhulmaH pAkaM na gacchati // 32 // strINAmapaprajAtAnAM prajAtAnAM tthaa'hitaiH|| gulmastiSThati doSa skhe vidradhirmAsazoNite // . dAhajvarakaro ghoro jAyate rktvidrdhiH||26|| vidradhiH pacyate tasmAhulmazcApi na pacyate // 33 // ni0saM0-AbhyantaraM rakta nArINAmeva darzayanA ni0 saM0-pRthak saMbhUya vA doSAH kupitA gulmarUpiNastrINAmityAdi / strINAM raktavidradhirjAyata iti sNbndhH| mityatraikarUpatvAdantarvidadhigulmayoH kuto gulmAdasya vidradheH kiMbhUtAnAM strINAm ? apaprajAtAnAM, patitagarbhANAM; punarapi pAkakRto vizeSa ityAha-vizeSamityAdi / vizeSa bhedam / samukiMbhUtAnAM ? prajAtAnAM samyakAlaprasUtAnAm / ahitaiH zIta. sthAnaM kAraNaM, doSA eva samutthAnaM, taca dvayostulyam / siddhA. rUzAhAravihAraiH // 26 // ntamAha-na nibandho'stIti; nizcitya banAtIti nibandho api samyakaprajAtAnAmaska kAyAdaniHsRtam // mUlaM; tadgulmAnAM mUlaM nAstIti, rasaraktAdidUSyANAmabhAvatvAt / rakta vidradhiM kuryAta kukSI makallasaMzitam // 27 // kutaH punareSAM zopharUpANAmapi mUlaM nAstItyAha-gulmAkArA saptAhAnnopazAntazcettato'sau saMprapacyate // . gulmarUpAH, khayamAtmanaiva, doSA vAtAdayaH, na punrduussysNshryaaH| vidradhermUlasaMbhave hetumAha-vidradhirmAsazoNite iti; 'bhavati' 1 'mamotthitatvAcca' iti pA0 / iti shessH| tatra kathaM pitte kaphe cA drave vAtajanitasya gulmasya Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| 305 tataH asthiya upekSaNAda sthitirityAha-vivarAnucara ityAdi / yathA'psu budbudakaH, | atha majaparIpAko ghoraH samupajAyate // 34 // evaMprakAro vivarAnucaraH sroto'nusA(cA)rI vAtapranthirUpo | so'sthimAMsa nirodhena dvAraM na labhate yadA // gulmaH, 'kaphapittayoH' iti zeSaH; tasmAt pUrvokkAddhetoH pAkaM / tataH sa vyAdhinA tena jvalaneneva dahyate // 35 // na yAti / amumevArtha niyamayannAha-mAMsazoNitabAhulyAdi- asthi(tha) majoSmaNA tena zIryate dahyamAnavat // tyAdi / vidradhigulmayormUlasaMbhavAsaMbhavAbhyAM pAkApAko prati- vikAraH zalyabhUto'yaM klezayedAturaM ciram // 36 // pAdya sthAnavizeSAdapi hetoH pAkApAko pratipAdayannAha- athAsya karmaNA vyAdhidvAraM tu labhate yadA // gulmastiSThatItyAdi / gulmazcApi na pacyata iti apizabdena tato medaHprabha snigdhaM zuklaM zItamatho guru // 37 // pacyate gulma iti kAyacikitsAyAmuktaM gulmapAkitvaM samuccI- | bhinne'smi niHsravet pUyametadasthigataM viduH // yate // 28-33 // | vidradhiM zAstrakuzalAH sarvadoSarujAvaham // 38 // nyA0 ca0-yat prAguktaM "pRthak saMbhUya vA doSAH iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne vidhikupitA gulmarUpiNam" ityatraikarUpatvAdantarvidradhigulmayoH nidAnaM nAma nvmo'dhyaayH||9|| kuto gulmAdasya vidradheH pAkakRto vizeSa ityAha-vizeSa- | ni0saM0-prAktanakarmavazAdupekSaNAdvA yo vidradhiSvasthyantamatha vakSyAmItyAdi / samutthAnaM kAraNaM dvayorvidadhi- gataH pAko bhavati tasya lakSaNamAha-athetyAdi / sarvavidadhayo gulmayoH samAnaM, tat kiM gulmo na pacyata iti saMzaya- vAtAdinA yadA'sthyAzritya jAyante, upekSaNAdanantaraM tadgatamajjA muspAya svayameva ziSyANAM hitatayA siddhAntamAtrasUtraNa- | ca paripacyate tadetadrUpamuktam / so'sthimAMsanirodheneti sa mAcAryeNa kRtam / evaM manyate-bhedo hi bhedavatAM kAraNa majjaparipAkaH / tataH sa vyAdhinA teneti tadA sa puruSaH, tena medAdvirudharmAbhyAsAdvA, tatra kAraNamabhitramiti sarvathaivA vyAdhinA majjaparipAkena / asthi(tha) majjoSmaNA tena zIryate medena bhavitavyamityAzayopAdAnakAraNabhedenAnayorbhedameva | dahyamAnavaditi tena majjoSmaNA, atha upekSaNAdanantaraM, zIryate siddhAntaM darzayannAha-na nibandho'stItyAdi / nizcitya | vinazyati, kiMvat ? dahyamAnavat / athAsya karmaNeti karmaNA banAtIti nibandho mUlaM rasaraktAdi dRSyANAmabhAvAgulmAnAM zastraka / vyAdhiH pUyam // 34-38 // mUlaM nAstIti / kutaH punareSAM mahattarazotharUpANAM mUlaM iti dhAralha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutanAstItyAha-gusmAkArAH svayaM doSA iti / gulmAkArA gulmarUpA Aramanaiva, doSA vAtAdayaH, vyAkhyAyAM nidAnasthAne navamo'dhyAyaH // 9 // na punardUSyasaMzrayAH / viddhestu mUlaM sahetumAha-vidradhirmAsazoNite; nyA0ca0-hanAbhibastijo vayaMH etena sAnipAtikasta 'bhavati' iti zeSaH / mAMsazoNite eva pAkahetuH, tena punaH pako yantra kutracit sthito varjanIyaH / yaduktaM bhojena cAtropagIte / tatra kathaM pitte kaphe vA drave vAtajanitasya "sAmipAtiko ya eva vidhistaM vyAmizravastuM pakkameva gulmasya sthiti rityAha-vivarAnucaro gulmo mapsu buhudako vivarjayet" iti / "muSTipramANo gulmastu"ityAdi kecit yathA / mAMsazoNitabAhulyAdityAdi / kiMniviSTo gulmo paThanti pUrapi saranandivarAhAdibhigraMtho vyAkhyAtA bhavatItyAha-gulmastiSThati skhe doSa iti doSe eva vAtapitta evAyam // 34-28 // kaphasthAnarUpe / doSamAtrAstitvaM punarapsu buhudako yathetyena iti sauzrute zasyatace zrIgavadAsavirapitAyAM pratipAditam / gulmazcApi na pacyata ityapizabdena pacyate'pi nyAyacandrikAyAM paJjikAryA nidAnasthAne . gulma iti kAyacikitsAsidaM gulmapAkitvamuktaM smucciiyte| vidradhInAM nidAnam / taduktaM carake-"raktapittAtibAhulyAt kriyAmanupalabhya vA / gulmo yantra vidota zacaM tatra bhiSagjitam" (ca. dshmo'dhyaayH| ci. bha.5) iti / daivavazAlmo'pi kRtaparigrahaH pacyate; sa khalu samUlasvAdvidadhireveti bhAnvantarIyANAM | athAto visarpanADIstanaroganidAnaM vyAkhyAsyAmA matAmiti // 24-33 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| hRnnAbhivastijA pakko vayo yazca tridossjH|| ni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // nyA0ca0-athAto visarpANAM nidAnaM vyAkhyAsyAmaH / ni0saM0-hRdityAdi / etena sAnnipAtikaH pakko yatra biddheranantaraM visarpodInAmArambhaH / gambhIrasya vidheH kutracit sthito vidradhirvarjanIyaH / kecidgalmavidradhyormAnakatha-viSama pariyojanA zothavizeSasya pratipAditatvenottAnasya visarpazothasyAvaziSTamAya zlokaM paThanti-"muSTipramANo gulmastu vidhizca tataH param" iti| tataH paramiti muSTeradhika ityrthH| 1'prasravet' iti paa0| su.saM.37 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM svAda, valmIkavadunnatasya vidradherutatvAdanunnatasya visarpa- sadRzaiH sphoTaiyuta iti saMbandhaH / atidUSitalAt kAbhyAM ? zothasyAvaziSTatvAd , visrAvaNasya sAdhAca // 1 // 2 // vAtapittAbhyAm / idaM pittAnugatavAtavisarpalakSaNamuktam / tvamAMsazoNitagatAH kupitAstu doSAH / apare tu sakalenApi zlokena zuddhavAtavisarpalakSaNamAhuH, tanmasarvAGgasAriNamihAsthitamAtmaliGgam // te'tidUSitatvAd vAtenaiveti boddhavyam // 4 // kurvanti vistRtamanunnatamAzu zophaM nyA0ca0-teSAM doSabhedena viziSTaM lakSaNaM nirdizataM sarvato visaraNAcca visarpamAhuH // 3 // nAha-vAtAtmaka ityAdi / vAta AtmA heturyasya sa ... ni0saM0-idAnIM saMprAptihetukharUpanirutIrAha-vaGmAMse tathA / kecidvAtAtmaka eva 'gaNDaiH' ityAdi granthamadhIyate / tyAdi / khaDyAMsazoNitagatAH kupitA doSAH zopha kurvantIti ayaM pittAnugatena / tatrAntare punaryamagnivisarpa ityucyate / saMbandhaH / kiMbhUtaM zophaM ? sarvAGgasAriNam / iha asmiJ zAstre, gaNDairiti sphoTairagnidagdhanibhaizcopacIyate / ata evAyamataM visarpamAhuriti sNbndhH| punarapi kiMbhUtam ? asthitam ana sAdhyo dvandvajatvAt // 4 // vasthitaM, dezAddezAntaragamanAt ; anye tu AsthitaM prAptaM; kiM tat ? | pittAtmako drutagativaradAhapAkaAtmaliGgam ; etena vAtAdizothaliGgaM prAptamityarthaH; anye tu sphoTapramedabahulaH ksstjprkaashH|| ihAsthitaM kvacidevAvayave sthitamiti vyAkhyAnayanti / vistRtaM | doSapravRddhihatamAMsasiro yadA syAt vistiirnnm| anunnataM tanuvAcchophasya / visaraNAceti cakArAt srotojakardamanibho na tadA sa sidhyet // 5 // nAnAprakAra virserpatIti samuccIyate / khanyAMsazoNitagatA iti ni0 saM0-pittAtmaka ityAdi / jvarAdibhiH prabhedAntairbasaMprAptiH / kupitA doSA iti hetuH / sarvAGgasAriNamityAdi hulazabdaH pratyekaM saMbadhyate / kSatajaprakAza iti raktamiva yaH kharUpam / sarvato visaraNAcceti niruktiH // 3 // prakAzata ityarthaH / pUrvArdhana kevalapittArabdho visarpa uktaH / nyA0ca0-teSAM visarpANAM sthAnasaMzrayasvabhAvasaMprAptIH | doSapravRddhItyAdi doSapravRddhyA pittakaphavRdyA hataM mAMsaM sirAzca pratipAdayan pUrva sAmAnyalakSaNaM darzayabAha-vagmA- yasmin sa tathA / srotojakardamanibha iti ajanasadRzakardamasazoNitagatA ityAdi / sarvAGgasAriNaM sarvAGgAnusaraNa- | drvytulyH| anenottarArdhena kaphapaittiko visarpa uktaH // 5 // zIlam / asthitam anavasthitaM, dezAntaragamanAt; | nyA0 ca0-pittAtmako drutagatiH drutavisaraNazIlaH / "mAtmano liGgamAsthitaM saMprAptam" ityanye; tena vAtAdi- pittaje jvarAdibhiH pramedAntaiH saha bahulazabdaH pratyekamabhizothaliGgaM prAptamityarthaH, anavasthitatvaM punaH sarvAGgAnu-saMbadhyate / kSatajaprakAzaH kSatajavaktavat prakAzate / tasye. sAritvenaivoktam / vistRtaM vistIrNam / anunnataM tanusvA- dAnI doSasaMsargeNAvasthAyAmasAdhyatvaM darzayannAha-doSacchophasya / visape ityathesya vyAlyathena sarvatoparizabdArthana pravRttihatamAMsasira ityAdi / doSo'tra kaphapitte / srotojavizabdena vizeSitavyo'yaM prAya iti darzayanAha-taM sarvato | kardamanibhaH aJjanasazakardamadravyatulyasaMbhavapradezaH / asyaiva visaraNAcetyAdi / visaraNAceti cakAro niruko vizabdasya visarpasya kaphapittajasya carake kardamasaMjJA, asAdhyatA'pica vividhArthasya vAcisvamapi samucinoti / tathAhi visarpa- paThitA // 5 // nirutau carakaH-"vividha visarpati yato visarpastena zleSmAtmakaH sarati mandamazIghrapAka: saMzitaH / parisapo'thavA nAnA sarvataH parisarpaNAt snigdhaH sitazvayathuralpagugrakaNDuH // (ca. sU. a. 17) iti // 3 // ni0saM0-zleSmAtmaka ityAdi / sarati visarpati / kaphavAtAtmako'sitamRduH paruSo'namarda. bAtAbhyAM pranthivisarpaH, saH asAdhya eva / sa purastAdeva sNmedtodpvnjvrlinggyuktH|| pranthinirdeza (8) iti nAtra nirdiSTaH, atraiva 'vAtakaphavisarpagaNDairyadA tu viSamairatidUSitatvA liGgena nirdiSTenAvarudhyate' ityanye ||dhuktH sa eva kathitaH khalu vrjniiyH||4|| nyA0ca0-kaphavAtAbhyAM grnthivisrpH|ni0 saM0-teSAM doSamedena viziSTaM lakSaNaM darzayabAhavAtAtmaka ityAdi / asitaH kRSNaH / aGgamardo vednaavishessH| sarvAtmakastrividhavarNarujo'vagADhaH idaM zuddhavAtavisarpalakSaNamukam / gaNDairityAdi / gaNDairagnidagdha- pakko na sidhyati ca mAMsasirAprazAtAt // 6 // ni0 saM0-sAnnipAtikaM darzayannAha-sarvAtmaka ityAdi / 1 visRtamunnatamAzu' iti hArANacandraH paThati, 'visRtaM "trividhavarNaruja iti pratyekaM vAtAdidoSanirdiSTakRSNapIta sitAdi.. vistIrNa, unnataM mahAntam' iti ca vyAkhyAnayati / 2 'vAtAdi varNaH, vAtAdidoSajanitavisarpanirdiSTatodadAhakaNDAdivedanazca / doSaliGga' iti paa0| 3 'tanutvaM' iti paa0| 4 'sarpatIti' iti paa0| 1 mAMsamirApraNAsAt' iti pA0 / Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] suzrutasaMhitA / 307 avagADho'bhyantaramUlaH / prezAtaH zaTanaM; mAMsasirAprazAtAt ni0 saM0-teSAM sAdhyAsAdhyakhamAha-sidhyantItyAdi / na parato na sidhyati, mAMsasirAprazAtAt pUrva kRcchrataH siddhigeti na sAdhyatAM yAti / darzitapUrvalijhA iti gaNDayukto sidhyati // 6 // vAtavisarpaH, srotojakardamanibhaH pittavisarpa iti / anye tu nyA0 ca0-sAnipAtikaM darzayannAha-sarvAtmaka 'pittAtmako'janavapuzca tathA na sidhyet' iti paThanti, ityAdi / trividhavarNarujo'vagADhaH pratyeka vAtAdidoSa- cakAreNa gaNDeyaMdA'tiviSamairityevaMviziSTo vAtiko'pyasAdhya nirdiSTakRSNapItasitAdivarNaH, vAtAdidoSajanitavisarpa ni- iti samucIyata iti vyAkhyAnayanti / gaNDeyaMdA tu viSamairirdiSTatodadAhakaNDAdivedanazca / avagADha ityabhyantara tyAdinA vAtajasya, srotojakardamanibharityAdinA pittajasyAsAmUlaH / asya carake antarja iti saMjJA / tadaktaM carake- dhyatvamuktaM yat punarucyate tat kSatajasyAsAdhyatAprasaGgena. "bahiHzritaH zritazcAntastathA cobhayasaMzritaH / viso prasaGgokaM ca na paunaruktyamarhati // 8 // balameSAM tu jJeyaM guru yathottaram // bahirmArgAzritaM sAdhyama- nyA0 ca0-teSAM sAdhyAsAdhyatAM nirdizanAha-sidhyasAdhyamubhayAzritam / antaHprakupitA doSA visarpatyantarA- ntItyAdi / pittAtmako'anavapuzceti cakAreNa gaNDairyadA zrayam // bahirbahiHprakupitAH sarvatobhayasaMsthitAH / marmo- tu viSamairityevaMviziSTo vAtiko'pyasAdhya iti samu. paghAtAt saMmohAdayanAnAM vighaTanAt / tRSNAtiyogAdvegAnAM cIyate / anye punaravasthAntare vAtakaphajasyAsAdhyatvaM viSamaM ca pravartanAt // vidyAt visarpamantarjamAzu cAgni- darzayitumanyathA paThanti-"paittAnilAvapi ca darzitapUrvabalakSayAt / ato viparyayAdvAhyamanyairvidyAt svalakSaNaiH" liGgo, kRcchAzca marmasu bhavanti hi sarva eva" iti / nanu (ca. ci. a. 21) iti / pakko na sidhyatItyAcamasAdhya- prAgeva gaNDairyadA tu viSamairityAdinA vAtajasthAsAdhyatvavidradhilakSaNam / mAMsasirApraNAzAt parato na sidhyati, muktameva, tathA :srotojakardamavapuH' 'ityAdinA pittajasya, : mAMsasirApraNAzAt pUrva kRcchrataH sidhyati // 6 // tat kiM 'paittAnilAvapi ca' ityAdinA punarasAbhyavacanasadyaHkSatavaNamupetya narasya pittaM muktam? ucyate-kSatajasyAsAdhyatAprakrameNa paittAnilaraktaM ca doSabahulasya karoti zopham // yorapi punarasAdhyatAvacanamapUrvavacanaM; ata evoktaM-- zyAvaM salohitamatijvaradAhapAkaM "prakramAdutthito vAdo na yAti punaruktatAm / dUSaNaM dAtusphoTaiH kulatthasahazairasitaizca kIrNam // 7 // madhikaM cokke'pi punarucyate" iti // 8 // ni0 saM0-saya ityAdi / doSabahulasya pittaM raktaM ca zopha zopha na pakkamiti pakkamupekSate yo karotIti. saMbandhaH / kiM kRtvA ? sadyaHkSatavraNamupetya prApya / yo vA vaNaM prcurpuuymsaadhuvRttH|| kiMbhUtaM zophaM? zyAvamityAdivizeSaNaviziSTam / doSabahu- abhyantaraM pravizati pravidArya tasya lasyeti kuSThavAtarakkAdipUrvarUpAdidoSadUSitadhAtoH, tadukkaM tayoH | | sthAnAni pUrvavihitAni tataH sa pryH||9|| pUrvarUpe 'kSatavisarpaNam' (ni. a. 5) iti; anye tu | tasyAtimAtragamanAddatirityatazca tridoSabahulasyetyarthamAhuH / kIrNa vyAptam // 5 // nADIva yadvahati tena matA tu naaddii| nyAca0-sacaHkSatamisyAdinA ksstvisrpH| doSabahu- ni0 saM0-nADI nirdizamAha-zophamityAdi / vraNamityalasyeti doSo bahulo yasya sa tathA; kuSThavAtaraktAdi-propekSata iti saMbandhaH / asAdhuvRttaH ahitAhArAcAraH / puurvruupaadidossduussitdhaatoH| taduktaM tayoH pUrvarUpe-kSata- sthAnAni bagAdIni vraNavAstuzabdAbhihitAni / tasya pUyasya / visarpaNamiti / tathaiva bhojaH "zastraprahAraistaistaistu vyAla- atazceti cakAro nADIniruktipakSAntarasamuccaye / tAmeva nAhI. dantanakhairapi / kSate vA'pyathavA bhagne bahudoSasya dehinH|| niruktimAha-nADIva yadvahati tena matA tu nADI; yena hetunA raktaM pittaM ca kupitaM vraNamAzu prapadyate / kurutaste samete tu nADIvat praNAlIvadvahati yAti tena hetunA nADI matetyarthaH / vraNazothaM sudAruNam // AtataM tu tanusphoTaiH kRSNaiH pItaka- zopha na pakvamityAdi hetuH, abhyantaramityAdi saMprAptiH, nADI. sannibhaiH / pittavIsarpavaccheSaM tasya liGgaM vinirdizet" vetyAdi niruktiH ||9||iti // 7 // nyA0 ca0-idAnIM visarpasaMkhyAparimitasAmAnyAt, sidhyanti vAtakaphapittakRtA visarpAH zothaprabaddhatvAca nADInirdizamAha-zothaM na pkkmityaadi| ' sarvAtmakaH kSatakRtazca na siddhimeti // pakkameva zothamapakkamiti ya upekSate, ata evAsAdhu. paittAnilAvapi ca darzitapUrva liGgau vRttaH, vraNe'pyahitAhAravihArayorativRttatvAt / sthAnAni __ sarve ca marmasu bhavanti hi kRcchrasAdhyAH // 8 // pUrvagaditAnIti tvagAdIni vraNavastuzabdAbhihitAni / 1 'praNAzaH' iti paa0| 1 'zopho na paka iti' iti pA0 / 2 'pUrvagaditAni' iti g.| Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM tAni sthAnAni yadA'bhyantaraM prakarSeNa vizati pUyaH, mata- tisraH / gayI tu doSadvayAbhihitetyAdi dvandvajAnAM lakSaNaM na svagAyantanivaMzAt tasya pUyasya yadatimAtraM gamanaM tato | paThati // 12 // gatiriti gatezcottaratra gatirityucyate / isyatazceti dAhajvarazvasanamUrchanavakrazoSA cakAro nADIgati niruktipakSAntaraM samucinoti / yena yasyAM bhavantyabhihitAni ca lakSaNAni // hetunA nADIva praNAlIvajalaM yAti, tenApi hetunA nADI tAmAdizet pavanapittakaphaprakopAmatetyarthaH / rogAdeva rogaheturogasya nADIsaMjJakasya dorAmasukSayakarImiva kAlarAtrim // 13 // saMprAtyabhidhAnaM tadoSAt // 9 // ni0 saM0-sAnnipAtikImAha-dAhajvaretyAdi / asukSayadoSaistribhirbhavati sA pRthagezazca karIM prANApahAriNIM; kAmiva ? kAlarAtrimiva yamabhaginImiva saMmUJchitairapi ca zalyanimittato'nyA // 10 // // 13 // ni0 saM0-saGkhyAM niyamayannAha-doSairityAdi / doSaiH | naSTaM kathaMcirdanumArgamudIriteSu pRthagiti tisraH, ekazazca sannipatitairanyA, aparAzca tisraH / / sthAneSu zalyamacireNa gatiM karoti // saMmacchitairapi ca dvidoSasaMyogotthAH; anyathA apicakArI | sA phenilaM mathitamacchamasRgvimizranirarthako syAtAm / saMmUcchitairmizrIbhUtairityarthaH / zalyanimitta- muSNa naveta sahasA sarujA ca nityam // 14 // to'nyA abhighAtajA'paretyarthaH / gayI tu tribhirdoSaiH pRthak ni0 saM0-zalyanimittAM darzayannAha-naSTamityAdi / tisraH, ekazazca saMmUcchitairanyA sAnnipAtikI, zalyanimittA udIriteSu sthAneSu vagAdiSu / mathitamunmathitamiva / uSNamuca paJcamIti paJcaiva nAdhya iti vyAkhyAnayati // 10 // Nasparza; 'sAvaM' ityadhyAhAraH // 14 // nyA0 ca0-tatrApi kAlAntareNa doSAnubandhe bhedasaMkhyA- nyA0 ca0-tatrAnilAt phenAnubaddhaM phenamizraM kSapAyAniyamanaM nidarzayannAha-doSaistribhirityAdi / saMmUJchite. madhikaM sravati, zaityena tatra vAtakopAt / pittaduSTA ahaHsva. . mizrIbhUtaiH, taireva sannipatitairityarthaH / zalyanimitto'nyA dhikaM stravati, divoSNena pittakopAt / kaphAvadhanArjunaabhighAtajA aparA // 10 // picchilAnA vipulasAndradhavalacikkaNastrAvetyarthaH / tatra ana. tatrAnilAt paruSasUkSmamukhI sazUlA zabdaH sAvavAcI cintya eva / anye 'bahudhanArjanapicchila sut' iti paThanti / tatra sravateH saMpadAditvAdAve kie / phenAnuviddhamadhikaM navati kSapAyAm // sat srAva eva / tridoSajAyAmasukSayakarImiva kAlarAtri ni0 saM0-teSAM vAtAdInAM pratyekaM viziSTaM lakSaNamAha- yamabhaginI miva / zalyanimittAM darzayabAha-naSTa kathaciditatrAnilAdityAdi / phenAnuviddhaM phenamizram // tyAdi / kenA'pi prakAreNa naSTam / anumArgamArga lakSIkRtya; tRTtApatodasadanajvaramedahetuH 'aNumArga' ityanye paThanti; tatrANumArgatvenaiva zalyasAha zyAt kathaciditi nirarthakaM syAt |'udiiritessu sthAneSu pItaM sravatyadhikamuSNamahaHsu pittAt // 11 // svagAdiSu / saphenilamiti phenavantaM; matvarthe / mathitam ni: saM0-tRr3hatApetyAdi / tRTtApAdInAM hetuH tRSAdIn unmathitamiva / uSNam uSNasparzam / ete dharmAstu karotItyarthaH // 11 // prasaraNAdau calatA zalyena mAMsAdikSomena bhavanti / kSatajAzeyA kaphAdahudhanArjunapicchilAnA nvitatvamapi sAvasya calatA zalyenAdhiSThAnanAzakRtatvArAtrisutiH stimitarukkaThinA sknndduuH|| diti // 11-14 // iti sauzrute zalyatantre visarpanADIvraNanidAnaM saMpUrNam / ni0 saM0-jJeyA kaphAdityAdi / bahudhanArjunapicchilAneti vipulasAndradhavalapicchilasrAvetyarthaH / atrAsrazabdaH srAvavAcI | cintya eva / anye tu 'kaphAdahu banArjunapicchilasat' iti tAvantaHstanarogAH syuHkhINAM taireva hetubhiH||15|| paThanti, tatra sut srAva ityarthaH / stimitarugiti mandaveda- ni0 saM0-idAnIM stanarogANAM saMkhyAM hetuM ca drshybaahnetyrthH| yAvatya ityAdi / yAvatyo yAvatpramANA gatayaH, yaizca kAraNairvAta | pittakaphasannipAtAbhighAtaiH, tAvantaH tAvatpramANAH // 15 // doSadvayAbhihitalakSaNadarzanena timro gatIrvyatikaraprabhavAstu vidyAt // 12 // | nyA0 ca0-athAtaH stanaroganidAnaM vyAkhyAsyAmaH / | nADInAmanantaraM paribhASikatvena stanarogArambhaH / stanarogani0saM0-dvandvajA Aha-doSadvayAbhihitetyAdi / vyatikaraprabhavA indrajAH; vAtapittajA, pittakaphajA, vAtakaphajA ceti / 1 'aNumAtramudIriteSu' iti pA0 / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 309 sushrutsNhitaa| adhyAyaH 10] hetusaMkhye atidezena darzayatrAha-yAvantyo gataya ityAdi / tato jAtaM, taduktaM carake-"rasAt stanyaM tathA raktamasRjaH yahetubhirvAtapittakaphasasipAtAbhighAtairyAva-pramANA gatayastai- kaNDarAH sirAH" (ca..vi. bha. 15) iti / tathA reva kAraNaistAvatpramANAH stanarogAH // 15 // bhoje'pi-"sirAkhAyurajaHstanyatvaco gativivarjitAH / dhamanyaH saMvRtadvArAH kanyAnAM stnsNshritaaH|| dhAtubhyazcopajAyante tasmAtta upadhAtavaH" iti / tasyedAnIM doSAvisaraNAsAsAM na bhavanti stnaamyaaH||16|| 'stanabhavaM stanyaM' ityasyArthasya yogaM darzayannAha-kRtlAdehA dityAdi / rasadhAtoAnavikSiptasya sarvadehagatvAt // 18 // ni0saM0-idAnIM samAnAyAmapi jAtAvasaMbhUtagarbhANAM te rogA na bhavantIti darzayannAha-dhamanya ityAdi / kanyAnAma vizasteSvapi gAtreSu yathA zukraM na dRzyate // saMbhUtagarbhArNA strINAmityarthaH / avisaraNam aprasaraNam // 16 // sarvadehAzritatvAzca zukralakSaNamucyate // 19 // tadeva ceSTayuvaterdarzanAt smaraNAdapi // nyA0ca0-idAnIM samAnAyAmapi jAtAvasaMbhUtagarbhANAM te rogA na bhavantIti darzayannAha-dhamanya ityAdi // 16 // zabdasaMzravaNAt sparzAt saMharSAcca pravartate // 20 // suprasannaM manastatra harSaNe heturucyate // tAsAmeva prajAtAMnAM garbhiNInAM ca tAH punH|| AhArarasayonitvAdevaM stanyamapi khiyaaH||21|| svabhAvAdeva vivRtA jAyante sNbhvntytH|| 17 // | tadevApatyasaMsparzAirzanAt smaraNAdapi // ni0saM0-tAsAmeva sagarbhANAM prajAtAnAM ca sA eva | grahaNAca zarIrasya zukravat saMpravartate // 22 // dhamanyo vivRtadvArA bhavantIti darzayannAha-tAsAmevetyAdi / sneho nirantarastatra pranave heturucyate // prajAtAnAM prasUtAnAm / tA iti dhamanyaH / vivRtAH prasRtadvArAH, | ni0saM0-tasya zarIrAbhyantarasthasyAdRzyasyApi prasiddhopajAyante bhavantItyarthaH / saMbhavantIti 'stanarogA' iti | mAnena pravartane hetuM darzayannAha-vizasteSvapItyAdi / zukralakSaNaM shessH||17|| 'stanyamucyate' iti zeSaH / kuta ityAha-yathA zukraM vizasteSu ... nyA0ca0-tAsAmeva sagarbhANAM prajAtAnAM ca tA eva | chinneSvapi gAtreSu na dRzyate, tasmAdvitIyaM hetumAha-sarvadhamanyo vivRtadvArA bhavantIti darzayannAha-tAsAmeve- | dehAzritatvAditi, zukravat samastazarIrAzritatvAt / zukrahatyAdi / tatra hetvantaramapazyannAha-svabhAvAdeveti / saMbhava-TAntena stanyasyAbhyantaradarzanaM pratipAdya tenaiva dRSTAntena sAmantyato hetoH 'stanarogAH' iti zeSaH // 17 // prItastasya pravartanAdvahiHpratyakSatA pratipAdayannAha-tadevetyAdi / rasaprasAdo madhuraH pkkaahaarnimittjH|| tadeva zukra pravartate bahiniHsarati / saMharSAd viziSTasparzasaMka'kRtsnadehAt stanau praaptHstnymitybhidhiiyte||18|| lpalakSaNAt / viziSTasparzasaMkalpe hetucatuSTayaM darzayannAhani0saM0-'sakSIrau vA'pyadugdhau vA prApya doSA' iti iSTayuvaterityAdi / iSTayuvatidarzanAdihetucatuSTayena yaH saMharSaH strIkSIrasya svanarogANAM hetutvenoktatvAt strIkSIrasyaiva saMbhava | sa suprasanna eva manAMta bhavatIti manaso'pi suprasannasya kAra NavaM drshynnaah-suprsnnmityaadi| suprsnnmiiaadynbhibhuutm| mAha-rasaprasAda ityAdi |-rsprsaadH rasasya prasAdo dhAma evaM stanyamapi striyAH pravartate, zukramAhArarasayonilAt pravartate sArasteja ityarthaH / pakkAhAranimittaja iti prAdhAnyAt pakkAhAranimittazabdena rasaH kathyate, tena rasaja ityarthaH / stanyaniru stanyamapi tathA, tasmAt pravartate / nanu zukramAhArayonyapi ktimAha-kRtsnadehAdityAdi / rasadhAtoknavikSiptasya sarva saMharSAt kAraNAt pravartate, atra ca kiM kAraNamityAha-tadeve. tyAdi / tadeva khanyaM zukravat saMpravartate / apatyasaMsparzAdikAdehagatatvAt // 18 // raNacatuSTaye'pi sneho mUlakAraNamiti tadeva darzayannAhanyA0ca0-dAnI 'sakSIrau vA'pyadugdhau cA' iti | sneha ityAdi / prasrave stanyasravaNe / atrApi cakhAro hetavaH, strIkSIrasya khanarogANAM hetutvenoktatvAt sIkSIrasyaiva | paramiSTayuvatisthAne'trApatyagrahaNaM, mUlahetuharSasthAne nehaH // prabhavaM, tasya sanyasya prakRtibhUtasya vikRtasya ca prasaGgena 19-22||lkssnnN ca darzayamAha-rasaprasAda ityAdi / rasyasya prasAdo rasaprasAdaH, dhAma sAraH, tena madhuratA zuklatA ca / vAtAdi nyA0 ca0-tasya punaH zarIrAbhyantarasthasya pramANairanupa labhyasyApi prasiddhopamAnena pravartane hetvantaraM darzayatrAhadoSaduSTasya punaH kaSAyatvamamlatvamatimAdhurya vA / pazcAsA vizasteSvapItyAdi / vizasteSu vikRtteSu / yat punarantaH vAhAraH, sa eva nimittaM yasya sa tathA, sa tu 'rasa' ucyate, pratyakSaM na bhavati bahirapi tat pratyakSaM na bhavatItyAzaMkya prAdhAnyAt, na punarmalabhUtaM vida pakkam , aprAdhAnyAdeva; sAmagrIvastasya bahirAvirbhAvena pratyakSatAM darzayasAha1 'doSAvitaraNAt' iti hArANacandraH paThati, doSAvitaraNAt saMvRtadvAratayA stanAmayArambhakANAM doSANAmavisarjanAt' 1 'sarvadehAzritatve'pi stanyaM lakSaNatastathA' iti hArANacandraiti ca vyAkhyAnayati / saMmataH paatthH| 2'AhArarasavIryasyAt iti taa.| pItyAdinana pravartaka | Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna tadeva ceSTayuvaterisyAdi / saMharSAt iSTayuvaterviziSTasparza- ni0 saM0-stanarogahetuM stanyaM prakRti vikRtibhirabhinirdizya saMkalpalakSaNAt / darzanAdiSvapi caturvanvayavyatirekA- stanarogasaMprAptiM drshynnaah-skssiiraavityaadi| sakSIrI garbhiNyAH, bhyAM zukrabhAvAbhAvAt samaulaM kAraNaM harSasyApi darzaya- tasyA dohasyAsaMbhavAt / adugdhau prasUtAyAH, tasyA dohasya nAha-suprasannamityAdi / suprasannam IrSyAdibhiranabhibhU- saMbhavAt / tatra yadA dohyAvadugdhau bhavataH, tadA kSIrabharapIDitA , tam / zukreNa saha prastutasya stanyasya sAdhAddhetuM darzaya- doSAH kupitAH stanarogAya jAyante / stanarogAya kalpate stananAha-sarvadehAzritatvAJceti / ubhayorapi sarvadehAzrayatvA- rogArthe samartho bhavati // 26 // dityarthaH / atrApi catvAra eva hetavaH / parimiSTayuvatisthAne | paJcAnAmapi teSAM tu hitvA zoNitavidradhim // atrApatyagrahaNaM, maulahetuharSasthAne tu snehaH, suprasannasthAne lakSaNAni samAnAni bAhyavidradhilakSaNaH // 27 // nirantaraH; nirantaro niratizaya ityarthaH // 19-22 // - iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne visarpanADItat kaSAyaM bhavedvAtAt kSiptaM ca plavate'mbhasi // 23 // stanaroganidAnaM nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // pittAdamlaM sakaTukaM rAjyo'mbhasi ca piitikaaH|| | ni0saM0-teSAmapi saMkSepArtha lakSaNamatidezena nirdizakaphAddhanaM picchilaM ca jale cApyavasIdati // mAha-paJcAnAmapItyAdi / teSAM stanarogANAm / samAnAni sarvairduSTaH sarvaliGgamabhighAtAcca duSyati // 24 // tulyAni, 'bhavanti' ityadhyAhAraH // 27 // ni0 saM0-stanyasya prabhavaM pravartanaM cAbhidhAya prakRtimabhi- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM dhAtukAmaH parityAjyatayA prathamaM vikRtiM drshynnaah-tdityaadi| suzrutavyAkhyAyAM nidAnasthAne dazamo'dhyAyaH // 10 // kSiptaM ceti cakAreNAnuktamapi tanuvAdikaM samuccIyate / sakaTu- nyA0ca0-tatra stanarogahetuM stanyaM prabhavaprakRtivikR. kam ISattiktaM, tikte'pi kaTuzabdasya pravRtteH / ambhasi ceti tibhirabhinirdizya stanarogasaMprAptiM pratipAdayanAha-sakSIcakArAnIlalohitAzca rAjyo draSTavyAH / picchilaM ceti cakAreNa | rAvityAdi // 26 // 27 // dASasaplavaH sUcyata / avasAdAta buDAta / AbhaghAtAt patana- iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM nyAyapIDanAdikAt // 23 // 24 // candrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne yat kSIramudake kSiptamekIbhavati pANDuram // . dshmo'dhyaayH||10|| madhuraM cAvivarNa ca prasannaM tadvinirdizet // 25 // ni0 saM0-nirdoSasya khanyasya lakSaNamAha-yadityAdi / ekaadsho'dhyaayH| ekIbhavati ekatvaM yAti milatItyarthaH / avivarNam ISatpItAdivarNam / prasanaM prakRtistham // 25 // athAto granthapacyarbudgalagaNDAnAM nidAnaM vyA | khyaasyaamH||1|| 5. nyA0ca0-stanyasya prakRtimabhidhAya vikRti nidarzayamAha-tadityAdi / kSitaM ca plavate laghutvAt / kSiptaM ceti yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| cakAreNa tanutvAdInyanuktAnyapi samucIyante / sakaTukam ni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // ISattiktamityarthaH, tikte'pi kaTukazandapravRtteH / rAjyo'- vAtAdayo mAMsamasaka ca dRSTAH mbhasi ca pItikA iti cakAro bhimakrame, tena pItikA- saMdUSya medazca kaphAnuviddham // zveti draSTavyaM, tena pittaduSTasya nIlalohitAzca rAjyo vRttonnataM viprathitaM tu zophaM draSTavyAH / toye cApyavasIdati gurutvAt majanApla. kurvantyato pranthiriti pradiSTaH // 3 // vanAbhyAM pradeze ekIbhAvopalambhAt / picchilaM ceti ni0 saM0-teSAM hetusaMprAptilakSaNaniruktIrAha-vAtAdaya cakAreNAtimAdhuryAdyapi boddhavyam / prasannaM tu sAdhAraNaM ityAdi / vAtAdayo doSA duSTA mAMsamasRk ca saMdUSya zophaM pANDuraM madhuraM ca / cakAreNa kaphavardhakarave'pyanayoH stanya kurvantIti saMbandhaH / etena trayo pranthaya uktAH / medazca kaphAprakRtitvamityabhinirdizyate / atipANDasvamatimAdhurya ca | nuviddhaM kaphasaMsRSTaM vAyudUSitatvAcchokaM karotIti saMbandhaH / kaphavRddhilakSaNam / vAtakaphadoSeNAtiviSyandi / avivarNam bhoje'pi vAtakartRvaM medogranthAvabhihitam / tathA ca,-"vAyuISatpItAdiprakRtivarNam / prasavaM prakRtistham // 23-25 // meMdo yadA mAMse saMkSipedathavA khaci / tatra medobhavo granthiH samIrI vA'pyadadhauvA prApya doSaH stanautiyAH zyAvo bhavati kaNDala:-" ityAdi / ayaM caturtho pra rakkaM mAMsaM ca sandUSya stanarogAya kalpate // 26 // | cakArAt sirAjo pranthiH paJcamo prAyaH / duSTA vRddhiM gatA 1-2 'ekatvaM yAti' iti paa0| 1 tathA sirAdha' iti vaa.| Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] sushrutsNhitaa| ityarthaH / vRtto vartulaH, unnata ucchitaH / viprathito'tyartha nyA0ca0-kaphagranthau zIto'vivarNa iti ISadvivarNaH / kaThinaH / vAtAdayo duSTA ityanena hetUpadezaH, mAMsamasRk ca | pASANavat kaThinaH / saMhananopapannaH saMhatAnvito mahAsaMdUSyeti saMptAptiH, vRttonnataM viprathitaM tu zophamiti lakSaNopa- | nityarthaH // 6 // dezaH, ato granthiriti pradiSTa iti niruktiH // 3 // zarIravRddhikSayavRddhihAniH nyA0ca0-medonthiH pRthageva saMprAdhyA'nvitaH; snigdho mhaanlprujo'tiknndduuH|| yaduktaM bhoje-"vAyumeMdo yadA mAMse vikSipedathavA . medAkRto gacchati cAtra bhinne svaci / tatra medobhavo granthiH zyAvo bhavati kaNDuraiH // piNyAkasarpiHpratimaM tu medH||7|| kRzaH kRze mahAna sthUle granthinizca pIDitaH / tilakalka- ni0saM0-zarIkhaddhikSayavRddhihAniriti dehApyAyanahAsAlibhaH srAvo ghRtavacAsya jAyate" iti / sirAgranthestu pRtha bhyAmApyAyanahrAsau yasya sa tathA / gacchati sravati meda iti geva saMprAptiH // 1-3 // saMbandhaH / atra medogranthau bhine sati. piNyAkasarpiHpratima Ayamyate vyathyata eti todaM tilakalkastyAnaghRtasadRzam // 7 // pratyasyate kRtyaMta eti medam // nyA0ca0-zarIravRddhikSayavRddhihAniriti dehApyAyanakRSNo'mRdurbastirivAtatazca hAsAbhyAmApyAyanahAsau yasya sa tathA / gacchati cAtra minnaH savevAnilajo'samaccham // 4 // | bhinna piNyAkasarpiHpratimaM tu bhedaH bhime sati tilakalkani0saM0-teSAM vAtAdijAnAM pratyekaM viziSTaM lakSaNamAha- sthAnaghRtasadRzaM medo gacchati sravatItyarthaH // 7 // Ayamyata ityAdi / Ayamyate vAyorAkarSaNena dIrgha iva kriyate, vyAyAmajAtairabalasya taistai'pranthiH' iti zeSaH / vyabhyate vidhUyate / eti gacchati / todaM rAkSipya vAyurhi sirApratAnam // vyathAm / pratyasyate kSipyate / kRtyate chidyate / eti bhedamiti saMpIDya saGkocya vizoSya cApi medaM ca gacchati / amRduH karkazaH / batirivAtatazceti mUtrA- pranthi karotyunatamAzu vRttam // 8 // zayavaddIrghaH / asaM rudhiram // 4 // granthiH sirAjaHsa tu kRcchrasAdhyo nyA0ca0-Ayamyata iti vAyorAkarSaNena dIrgha ra| bhavedyadi syAt sarujazvalazca // kriyate / 'vyadhyate' ityatra 'vyathyati' ityeke paThanti // 1 // aru sa evApyacalo mahAMzca dandahyate dhUpyati cUSyate ca motthitazcApi vivrjniiyH||9|| pApacyate prajvalatIva cApi // ni0 saM0-sirAjasya grantheH saMprAptiM darzayannAha-vyAyAraktaH sapIto'pyathavA'pi pitA majAterityAdi / vyAyAmajAtaiH vyAyAmasamUhaiH / abalasya zimA nabeduSNamatIva cAnam // 5 // puruSasya / sirApratAnaM sirAvistAram / sirAjasya kRcchrasAni0saM0-dandakhate mRzaM dadhata iva / dhUpyati cAtimAtram dhyasamAha-satu kRcchrasAdhya ityAdi / tasyAsAdhyatvamAhaatizayena saMtApaM karoti / pApacyate mRzaM pacyata iva / prajva. arugityAdi / mahAzceti cakAreNa bAtAdijA apyevaMrUpA varjalatIva bhasmIbhavatIva // 5 // nIyAH / marmotthitazceti cakAreNa bharujo'pi vivarjanIyaH / anye punaratra "mAMsAsrajaM cArbudalakSaNena tulyaM hi dRSTaM vatha nyA0 ca0-pittapranthau dandayate bhRzaM dadyata iva / pApa lakSaNa H" iti SaSThaM pranthi paThanti / tanna, jejaTAdibhiH pyate bhRzaM pacyate iva / prajvalatIva prakarSeNa jvltiiv||5|| parihRtakhAt // 8 // 9 // zIto'vivarNo'lparujo'tikaNDUH nyA0ca0-sirAjasya grantheH saMprAptiM darzayabAhapASANavat sNhnnoppnnH|| vyAyAmajAtairityAdi / ayaM rujAyuktaH kRcchrsaadhyH| sa cirAbhivRddhizca kaphaprakopA cArujazcApyacalo mahazra motthitazcApi vivarjanIyaH / dbhinnaH savecchuklaghanaM ca pUyam // 6 // taduktamanyatra-"sirAjazcirasAdhyastu sarvebhyo durupakramaH" ni0saM0-avivarNa ISadvivarNaH / pASANavat pASANa iva iti / sa ceti cakAreNa vAtAdijo'pyetAdazalakSaNo'sAdhya 'kaThina' ityabhyAhAraH / saMhananopapannaH sajJAtAnvito mahAni- | eva / tathA ca bhojaH-"durbalasya sirA vAyumaithunAdi. tyrthH||6|| prajAgaraiH / granthi karoti prathitamAkSipan parizoSayan // sirAjAlAvRtaM kRtsnaM pIDayan sarujaM calam / paJcaitAnarujAn 1 asyAgre kininthaH khnndditH| 2 'pANDuraH' iti madhukoze granthInmarmajAnacakAMstyajet // kapolagakamanyAsu dushcikipaatthH| 3 'vyathyati tucate ca' iti taa.| 4'madhyati miyate ctivaa.| 5 cAtimAtra' iti pA0 / 1 sa evAvicalaH' iti pA0 / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM ssyAzca saMdhiSu / asAdhyAn varjayan sAdhyAn kRcchu- sAdhyA smRtA pInasapArzvazUlakAsajvaracchardiyutA vasAdhyA" sAdhyAMzca sAdhayet" iti / anye punaratra mAMsAsRgjaM SaSThaM | (ca. ci. a. 12)-iti / anye tu 'medaHkaphAbhyAM punagranthi paThanti-mAMsAstrajaM cArbudalakSaNena tulyaM hi SaSThaM reSa rogaH' iti paThanti; punaHzabdAdadhikArthAddoSAntarasaMbandhaH (dRSTaM) tvatha lakSaNa H" iti / ayamevArthaH samAnatanne- | sthApito bhavatIti ca vadanti / tatrApi sa evArthaH / varSagaNApvapi pAramparyAt maryate iti ca vadanti // 8 // 9 // nubandhI varSasamUhasaMbandhItyarthaH / etena dIrgharogitvaM sUcitam / iti granthInAM nidAnaM samAptam / medaHkaphAbhyAmiti hetUddezaH // 10-12 // hanvasthikakSAkSakabAhusandhi nyA0 ca0-grantheranantaramapacyArambhaH, pranthivizeSAdamanyAgaleSUpacitaM tu medH|| pacyAH, medAsamucchrayagranthipratyAsannatazca / tasyAH saMprApti granthi sthiraM vRttamathAyataM vA darzayannAha-hanvasthikakSAkSaketyAdi / hanvorasthi hanvasnigdhaM kaphazvAlparujaM karoti // 10 // sthi / saMdhizabdo hanvasthyAdibhirbAhvantaiH saha pratyekamabhitaM granthibhistvAmalakAsthimAtrai saMbadhyate / bAhusaMdhizabdena kUrparasaMdhirucyate / baahumuulmtsyaannddjaalprtimaistthaa'nyH|| sandheH kakSAzabdenaivopapanatvAt / akSasandhiH grIvAdhaHananyavarNairupacIyamAnaM sandhiH / eSu saMdhipradezeSUpacitaM dRSyaM medaH, kaphazca cayaprakarSAdapacI vadanti // 11 // doSo pranthi karoti / tamupacIyamAnaM khalu anyaikaNDyutAste'lparujaH prabhinnAH pranthibhirAmalakAsthipramANairmInANDAkAraiH / cayaprakarSAdasravanti nazyanti bhavanti cAnye // pacIti niruktiH / 'cayApakarSAt' iti kecit paThanti / medaHkaphAbhyAM khalu roga eSa sA punarupacayApacayAbhyAmapacIyate / upacayApacayo darza yamAha-nazyanti bhavanti cAnye iti / medaHkaphAmyA... sudustaro varSagaNAnubandhI // 12 // miti pUrvoktadoSadRSyayoreva niyamanam / khaluzabdo'pyarthaH, ni0 saM0-idAnImapacyAH saMprAptyAdInAha-hanvasthI nipAtAnAmanekArthatvAt / tena medaHkaphayoreva vAtAdidotyAdi / hanvorasthi hanvasthi; sandhizabdo hanvasthyAdibhirbAhvantaH pAntarasaMsarga sUcayati / tathAhi bhojaH-"vAtapittakaphA pratyeka saMbadhyate; bAhusandhizabdena kUrpasandhirucyate; akSaka vRddhA medazcApi samAcitam / jalyoH kaNDarAH prApya koSThakaM tasya sandhiH, etena grIvAgrakasandhirucyate; manyA prIvA matsyANDasahazAn bahun / kurvanti prathitAMstebhyaH punaHprakupazcimabhAgasthA dhmnii| hanvasthItyAdisaMprAptiH, pranthi sthiraM vRtta | pito'nilaH / tAn doSAnUvaMgo vakSaHkakSAmanyAgalA. mityAdilakSaNam / taM pranthibhirityAdi taM pUrvokaM pranthim / a- | zritaH // nAnAprakArAt kurute granthIn sAvapacI smRtA / nanyavarNaiH samAnavaNaH / upacIyamAnaM vardhamAnam / cayaprakarSAditi vyAmizradoSajAtA sA kRcchrasAdhyA prakIrtitA // tAsAM upacayAtizayAdityarthaH / cayaprakarSAdapacImiti niruktiH / khalu vAtottarA rUkSA vAtavedanayA'nvitA / kSiprapAkasamutthAnA zabdo'pyarthaH / tena medaHkapho vAtAdidoSAntarAnuviddhau jheyau / dAhayuktA tu paittikI // gUDhapAkA.ca kaThinA kaphAt snigdhAtathAhi bhojaH,-"vAtapittakaphA vRddhA medazcApi samAcitam / / 'lparaka sthiraa| medodhikA zlaiSmikI ca vizeSAdatimA. jayoH kaNDarAH prApya matsyANDasadRzAn bahUn // kurvanti devA // apacI kaNThamanyAsu kakSAvaMkSaNasandhiSu / tAM tu prathitAstebhyaH punaH prakupito'nilaH / tAn doSAnUvaMgo mAlAkRtisamAM kaNThahRddhanusandhiSu // gaNDamAlA vijAnIvakSaHkakSAmanyAgalAzritaH // nAnAprakArAn kurute granthIn sA yAtadapacItulyalakSaNAm" iti / sthAnakRta eva bhedo'pacI. lapacI smRtA / vyAmizradoSajAtA sA kRcchrasAdhyA prakIrtitA // gaNDamAlayoH, grahaNyatisArayoriva / gale eva mAlAsthAnA tAsAM vAtottarA rUkSA vAtavedanayA'nvitA / kSiprapAkasamutthAnA gaNDamAlA carakeNa paThitA-"medaHkaphAcchoNitasaMcayodAhayukA tu pettikI // gUDhA vA'pAkakaThinA kaphAt ni sthaH / galasya madhye galagaNDa ekaH syAdguNDamAlA bahubhistu gdhA'lparukkarA / medo'dhikA zlaiSmikI ca vizeSAdatimArdavA // gnnddaiH|| sAdhyAH smRtAH pInasapArzvabhUlakAsajvaracchardiyutAapacI kaNThamanyAsu kakSAvaMkSaNasaMdhisu / tAM tu mAlAkRtiM stvasAdhyAH" iti / (ca.ci.a.) ityapacInAM nidAnaM vidyAt kaNThahRddhanusandhiSu // gaNDamAlAM vijAnIyAdapacItulya saMpUrNam // 10-12 // lakSaNAm" iti / carake gaNDamAlA gaNDe eva paThitA gAtrapradeze kvacideva doSAH "medaHkaphAcchoNitasaMcayottho gaNDasya pArzve galagaNDa ekaH / __ saMmUJchitA mAMsamabhipradUSya // syAdgaNDamAlA bahubhistu gaNDaidIptAnale yUni balAnvite ca // vRttaM sthiraM mandarujaM mahAnta1'jAle jAlAkAre AdhAre matsyANDaM matsyANDanAlaM, rAjada- manalpamUlaM ciravRddhyapAkam // 13 // ntAdiSu draSTavyaM; tatsadRzaimatsyANDajAlapratimaiH' iti haaraanncndrH|| kurvanti mAMsopacayaM tu zophaM 2 'prIvApaHsandhiH' iti pA0 / 3 'tridoSAn' iti paa0| tamabuMdaM zAstravido vadanti / Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] - suzrutasaMhitA / ..ni0 saM0-idAnImabuMdAdInAM saMprAptyAdInAha-gAtrapradeze muSTiprahArAdibhirardite'ne ityAdi / kacideva gAtrapradeze doSAH zopha kurvantIti saMbandhaH / mAMsaM praduSTaM prakaroti zopham // 17 // saMmUJchitA vRddhiM gatAH / kvacidevAniyatapradeze, na punarapacIva- avedanaM snigdhamananyavarNadhanvasthyAdisaMdhiSveva / apAkam avidyamAnapAkam / mAMso. mapAkamazmopamamapracAlyam // pacayaM mAMsasaMghAtam / gAtrapradeze kvacideveti saMprAptiH / saMmU- praduSTamAMsasya narasya bADhacchitA doSA iti hetuH / vRttaM sthiramityAdi khalakSaNam / metadbhavenmAMsaparAyaNasya // 18 // gayI tu 'kurvanti mAsocchyamatyagAdham' iti paThati // 13 // - mAMsArbudaM tvetadasAdhyamuktaM nyA0 ca0-apayanantaramarbudArambhaH, medaHkaphAdhika ni0 saM0-mAMsajasya saMprAptiM darzayannAha-muSTiprahArAjanmasAmAnyAt / tasya saMprAptimAha-gAnapradeza ityAdi / dibhirityAdi / samupaiti samyaggacchati / bADham atizayena / kacidevAniyatapradeze na punarapacIvaddhanvasthyAdiSveva / mAMsaparAyaNasya mAMsabhakSaNazIlasya / 'muSTiprahArAdibhiH' ityatra saMmUJchitA vRddhAH / apAkamiti avidyamAnapAkam / mAMso- kecit 'kASThaprahArAdibhiH' iti paThanti // 17 // 18||jyN mAMsasaMghAtam / atyagAdhamAMsaM tnmuultvaat| sAdhye'vapImAni vivarjayettu // tamAdeva hetorarbudamapAkam : bhagAdhamAMsogyamabuMdaM jAyate, saMpracutaM marmaNi yaJca jAtaM vastusvabhAvAditi // 13 // srotaHsu vA yazca bhavedacAlyam // 19 // vAtena pittena kaphena cApi yajAyate'nyat khalu pUrvajAte ratana masina ca medasA ca // 14 // zeyaM tddhyrbudmrbudjhaiH|| tatjAyate tasya ca lakSaNAni yadvandvajAtaM yugapat kramAdvA - grantheH samAnAni sadA bhavanti // dviradaM tacca bhavedasAdhyam // 20 // ni0 saM0-tajjAyate tadarbudaM bhavatItyarthaH / tasya ca | | ni0 saM0-sAdhyeSvapItyAdi / sAdhyeSvapImAni vivarjayediti lakSaNAni tasya vAtapittakaphamedojasya // 14 // | sAdhyeSu madhye imAni vakSyamANAni vivarjayedityarthaH / adhyanyA0ca0-teSAM vAtapittakaphamedojAnAM vAtAdigranthi-baMdamapi dvirabadameva. anye 'atyarbudaM' iti paThanti / yadvandvalakSaNairlakSaNAni samAnAni // 14 // jAtamityAdi dvandvena yugmena jAtaM dvandvajAtaM; na kevalamadhyarbuda doSaH praduSTo rudhiraM sirAstu dvirddhadaM, yadvandvajAtaM tadapi dvirarbudamityarthaH / bhedazca tayorupasaMpIDya saGkocya gatastvapAkam // 15 // rijAtatvena pArzvajAtatvena ca / etena dvirarbuda dvitayamapyasAdhyasAnAvamunnAti mAMsapiNDaM muktam // 19 // 20 // mAMsAGkarairAcitamAzuvRddhim // / nyA0 ca0-mAMsajasya saMprAptiM darzayabAha-kASThaprahA. sravatyajasraM rudhiraM praduSTa rAdibhirityAdi / mAMsaparAyaNasyeti mAMsaikaparasthAtimasAdhyametadudhirAtmakaM syAt // 16 // mAMsavRddhAMsajaM, tadasAdhyaM; tathaiva saMpratrutAdInyapyaraktakSayopadravapIDitatvAt sAdhyAni / adhyarbudam adhikamava'dam ; adhyarbudaM yattadapi pANDurbhavet so'rbudapIDitastu // dvirarbudaM, yad dvandvena yugapadeva jAtaM kramAdvA tadabhyarbudaM dvira. ni0 saM0-raktajasyAbaMdasya lakSaNamAha-doSaH praSTa | buMdamapi dvayametadasAdhyam / tathA ca bhojaH-"abade tvaIda ityAdi / praduSTo doSaH sirAsu gato rudhiraM saMpIjya saMkocya | jAtaM dvandvajaM vA'nujaM ca yat / dvirarbudamiti jJeyaM tadasAyaM mAMsapiNDamunnayatIti saMbandhaH / unnayati udbabhrAtIva; anye tu vinirdizet" iti // 17-20 // 'praduSTo doSa unnayati ucchito bhavati, mAMsapiNDamAzuvRddhiM na pAkamAyAnti kaphAdhikatvAzIghravardhanazIlaM karoti' iti vyAkhyAnayanti / apAkam __nmedobahutvAJca vizeSatastu // ISatpAkam // 15 // 16 // nyA0 ca0-zoNitajasya lakSaNaM darzayannAha-doSaH sarvArbudAnyeva nisargatastu // 21 // 'praduSTa ityAdi / apAkamISarapAkam , ISadarthe najaalomikA ni0 saM0-teSAM pAkAbhAve hetuM darzayannAhana pAkami. piNDiketi yathA / doSa unnAti ucchrito bhavati / na tyAdi / granthyAdiSvapi kaphAdayazcalAro hetavaH santi, paramarbu. kevalamunnAti AzuvRddhiM zIghravRddhiM mAMsapiNDaM ca karoti / deSu vizeSataH kaphasya medasazcAdhikyaM tasmAt , tathA vizeSato navedajanam adhiSThAnabhUtasirArudhiraM; natu pAkakRtam, ISadeva vedamAtralakSaNasyAsrAvasyoktatvAt // 15 // 16 // - 1 'saMjAyate yat' iti pA0 / su0 saM040 doSasthiratvAithanAcca ta Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM - - doSasthiratvAdu doSakAryasya mAMsocchayasya tenaiva kharUpeNa cira- pAruSyayuktazciravRddhvapAko kAlAvasthitizIlavAt , tathA grathanAd granthirUpatvAtteSAM meda:- yadRcchayA pAkamiyAt kadAcit prabhRtInAM; nisargatasviti tuzabdo'pyarthaH, tena svabhAvAdapyaq. vairasyamAsyasya ca tasya janto. dAni pAkaM na gacchatItyarthaH // 21 // bhavettathA taaluglprshossH||24|| nyA0 ca0-teSAM pAkAbhAve hetuM darzayannAha-na pAka sthiraH savarNo'lparugugrakaNDUH mAyAntItyAdi / granthyAdiSvapi kaphAdayazcatvAro hetavaH, zIto mahAMzcApi kphaatmkstu|| bharbudeSu punaH kaphamedasorAdhikyamiti vizeSaH, tato na cirAbhivRddhiM kurute cirAJca paakmaayaanti| sarvANyevArbudAni pittaraktakRtAnyapi na pAka prapacyate mandarujaH kadAcit // 25 // mAgacchanti, kutaH ? kaphAdhikaravAdityAdi / vizeSata iti mAdhuryamAsyasya ca tasya jantovizeSAdatra kaphamedasorAdhikyAt / tatraivAsiddhatAsAdhana rbhavettathA taaluglprlepH|| doSaM nirasyannAha-vizeSato doSasthiratvAt ; kaphakAryasthira snigdho mRduH pANDuraniSTagandho tvAt , tathA medaHkAryake doSakAryagrathanarUpAt; vizeSeNai medeHkRto nIrugathAtikaNDUH // 26 // vAtra kaphamedasoH kAryasAmarthyenetyarthaH / nisargatastu atra tu pralambate'lAbuvadalpamUlo zabdo'pyarthaH, svabhAvAdapItyarthaH / bhoje'pyuktaM-"na dehaanuruupkssyvRddhiyuktH|| pacyate sthiratvAcca prathitatvAt svabhAvataH" iti / raktaja snigdhAsyatA tasya bhavecca janto. mAMsajayorapi doSA evArambhakAH santi, tathA'pi taila gele'nuzabdaM kurute ca nityam // 27 // dagdhavat raktajAdivyapadeza iti // 21 // ni0 saM0-tasyaiva vAtAdivizeSaliGgAni nirdizannAhavAtaH kaphazcaiva gele pravRddhau todAnvita ityAdi / aruja iti so'pi vAtagalagaNDo yadA manye tu saMsRtya tathaiva medH|| kAlAt kAlena kRlA medo'nvito bhavati, tadA arujo bhavattIkurvanti gaNDaM kramazaH skhaliGgaiH tyarthaH / yadRcchayA ajJAtahetuniyamena, pAkamiyAt gacchet / samanvitaM taM glgnnddmaahuH||22|| kadAcit na sarvakAlam / vAta kaphajaM coktvA medojamAhani0 saM0-idAnIM galagaNDasaMprAptiM darzayannAha-vAta snigdha ityAdi / gale'nuzabdamanunAdaM pratizabdamityarthaH ityAdi / vAtAdayo gaNDaM kramazaH kurvantIti saMbandhaH / kiMvi // 23-27 // ziSTaM gaNDaM ? khaliGgaiH samanvitam / vAtena kaphena ca gala- nyA0 ca0-tasyaiva vAtAdivizeSaliGgAni nirdizagaNDo bhavati, na pittena; khabhAvena pittajasya galagaNDasyAbhA- mAha-todAnvita ityAdi / zyAvAruNyaM doSadRSyarAzeH, vAt // 22 // na punaravarNasya vAyoreva / kadAciditi na sarvakAlam / nyA0ca0-medaHkaphavAtArambhasamAnAbUdAnantaraM gala yahacchayA ajJAtahetuniyamena / kaphajaH savarNaH prakRtigaNDArambhaH / teSAM saMprAptiM nirdizamAha-vAtaH kaphave. samAnavarNaH / tAlugalapralepaH pralipsatvam / vivardhate hIyati tyAdi / vAtena kaphena ca galagaNDo bhavati na pittena, cAtra dehaH dehavRddhihAnibhyAM lakSaNAbhyAM vivardhate hIyati svabhAvena pittajasya galagaNDasyAbhAvAt , pittajacAturtha-.' ca / hIyatIti divAderAkRtigaNasvAt hidhAtuM parasmaipadeSu kavat / taduktaM carake-"caturthako darzayati prabhAvaM dvividha paThAnta paThanti; tena hIyatIti rUpam / anye tu "vRddhikSayAjvaraH / jaGghAbhyAM zlaiSmikaH pUrva zirasto'nilasaMbhavaH" vRchAta cAtra dahaH" iti paThanti / galena zabdamanunAda (ca. ci. bha.3) iti / atra ca gaNDazabdasya sAmAnya // 23-27 // zopharUpakArthavyudAsyartha svaliGgairityuktaM; tAni tu gala- kRcchrAcchvasantaM mRdusarvagAtraM gaNDasya sAmAnyaliGgAni "nibaddhaH zvayathuH" ityAdIni saMvatsarAtItamarocakArtam // vakSyamANAni // 22 // kSINaM ca vaidyo galagaNDinaM tu todAnvitaH kRSNasirAvanaddhaH bhinnakharaM caiva vivarjayettu // 28 // __ kRSNo'ruNo vA pvnaatmkstu|| ni0 saM0-idAnIM galagaNDasyAsAdhyatAmAha-kRcchrAdimedonvitazcopacitazca kAlA tyAdi // 28 // vedatigdhitaro'rujazca // 23 // 1 'gururugrakaNDUH' iti taa.| 2 'medaHzritaH' iti pA0 / 1'bhRzaM' iti pA0 / 2 bhavet pratistandhagalo'rujazca' iti, | 3 'vivardhate hIyati cAtra dehaH' iti tA. / gayadAsasaMmato'yaM 'bhavet pradigdhe ca gale'rujana' iti ca pA0 / | paatthH| 4 'galena' iti pA0 / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12] suzrutasaMhitA / 315 nyA0 ca0-idAnIM galagaNDasyAsAdhyatAM darzayannAha- ranyatama iti / kevalaM param , utpatterutpAdakasya hetuH kAraNamakRcchAcchasantamityAdi // 28 // nyat mUtramantraM vA / anye tu anayovRddhyorya utpattaheturvAyuH nibaddhaH zvayathuryasya muSkavallambate gale // so'nyatamo bhinno jJeyaH; etena mUtrasaMdhAraNakupito vAyumUtramahAn vA yadi vA haskho galagaNDaM tmaadishet||29|| vRddhaH kAraNaM, bhAraharaNAdibhiH kupitastvantravRddharityarthaH // 3 // iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne gala- nyA0ca0-vRddhistu vAtAdibhedena saptavidhaH; saMkhyeyagaNDagaNDamAlApacyarbudanidAnaM nirdezAdeva saptasaMkhyAsiddhau saptagrahaNaM dvndvjaadivRddhinaamaikaadsho'dhyaayH|| 11 // niSedhArtha teSAM punarasaMbhavo'pi vyAdheH svabhAvAt / dhAtuni0saM0-na sarva eva galAzrayo gaNDo galagaNDaH, kiM tarhi malakRte'pi doSasyaiva cikitsArtha saMbhavaM darzayannAhakazcideva vakSyamANakharUpa iti darzayannAha-nibaddha ityAdi / teSAM mUtrAtranimitte vAtasamutthe iti; vAtAt samyaguttiSThete, paramutpatterutpAdakasya kAraNamanyat mUtramantraM vA / ata niyamena baddho nibaddhaH / muSkavat aNDavat // 29 // evAha-"vAyurapratikAriNaH kAlAntareNa muSkI samupaiti" iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- iti / zoNitaje pittadoSaH, medoje kaphaH // 3 // vyAkhyAyAM nidAnasthAne. ekAdazo'dhyAyaH // 11 // __ adhaHprakupito'nyatamo hi doSaH phalakozavA. nyA0ca0-na galAzrayo galagaNDaH, kiM tarhi kazcideva hinIrabhiprapadya dhamanIH phalakoSayovRddhiM janayati, pAribhASika iti darzayannAha-nibaddha ityAdi / niyamena tAM vRddhimityAcakSate // 4 // . baddho nibaddhaH / muSkavadaNDavat / bhojepyuktaM-"mahAntaM zothamalpaM vA hanumanyAgalAzrayam / lambantaM muSkavadRSTvA | ni0saM0-tAsAM saMprAptimAha-adhaH prakupita ityAdi / galagaNDaM vinirdizet" iti // 29 // phalakozayorityanena dvivacanena muSkadvaya eva vRddhiriti na jJeyaM, kiM tarhi ekasminnapi pakSe vRddhiriti jJAtavyam // 4 // . iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM nyAya. candrikAkhyAyAM paJcikAyAM nidAnasthAne nyA0 ca0-teSAM saMprAptiM nirdizannAha-adhaH prakupita ekAdazo'dhyAyaH // 11 // ityAdi / phalaM ca koSazca tayorvAhinIH dhamanIH; phalakoSa. yoriti dvivacanamatatraM, tenaikasya ca phalakoSasya vRddhirbhavati / dvaadsho'dhyaayH| taM vRddhimAcakSeta iti kecidbuddhipadaM paThanti / tatra ca "kti caktau ca saMjJAyAm" (pA. a. 3 / 3 / 174) ityanena siddho - athAto vRddhathupadaMzazlIpadAnAM nidAnaM vyAkhyA vRddhizabdaH, sa ca puMlliGgaH // 4 // syaamH||1|| yathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| tAsAM bhaviSyatInAM pUrvarUpANi-bastikaTImuSka | mereSu vedanA mArutanigrahaH phlkoshshophshceti||5|| ni0saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // nyA0 ca-muSkapralambanasya pUrva prakrAntatvAt , zotha ni0 saM0-tAsAM pUrvarUpANyAha-tAsAmityAdi // 5 // sAmAnyAca galagaNDAnantaraM vRddhinidAnArambhaH // 1 // 2 // nyA0 ca0-kecidbuddhInAM pUrvarUpANi paThanti teSAM vAtapittazleSmazoNitamedomUtrAntranimittAHsapta bhaviSyatAM pUrvarUpANItyAdi // 5 // vRddhayo bhavanti / tAsAM mUtrAntranimitte vRddhI vAta- tatrAnilaparipUrNA bastimivAtatAM paruSAmanisamutthe, kevalamutpattiheturanyatamaH // 3 // mittAnilarujAM vAtavRddhimAcakSate; pakkodumbarasa ni0 saM0-vRddhInAM saMkhyAmAha-vAtetyAdi / saMkhyeyani- kAzAM jvaradAhoSmavatIM cAzusamutthAnapAkAM pittardezAdeva saptasaMkhyAsiddhau saptagrahaNaM dvandvajAdivRddhiniSedhArtha; vRddhi; kaThinAmalpavedanAM zItAM kaNDUmatI zleSmatAsAM punarasaMbhavo vyAdhikhabhAvAt / dhAtumalakRtAyAmapi vRddhau vRddhi; kRSNasphoTAvRtAM pittavRddhiliGgAM raktavRddhi, doSasyaiva cikitsArtha saMbhavaM darzayannAha-tAsAmityAdi / mRdusnigdhAM kaNDUmatImalpavedanAM tAlaphalaprakAzA vAtasamutthe vAtAt samyaguttiSThate vRddhi gacchata ityarthaH / jana- medovRddhi; mUtrasaMdhAraNazIlasya mUtravRddhirbhavati, nahetuH punaranyatama iti taM pratipAdayannAha-kevalamutpattihetu- sA gacchato'mbupUNo dRtiriva kSubhyati mUtrakRccha vedanAM vRSaNayoH zvaya) kozayozvApAdayati, tAM 1 'taM gaNDamiti nirdizet' iti pA0 / 2 'teSAM' ityAdi / mUtravRddhiM vidyAt; bhAraharaNabalavadvigrahavRkSaprapatatADapatrapustake tathA gabadAsena ca vRddhizabdaH sarvatra puMliGga eva ptthyte| 1 'kaThinaM snigdhamalpavedanaM zleSmavRddhiM' iti taa.|| Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM nAdibhirAyAsavizeSairvAyurabhipravRddhaH prakupitazca karajadazanaviSazUkanipAtanAdvandhanAddhastAbhighAtA. sthUlAntrasyetarasya caikadezaM viguNamAdAyAdho catuSpadIgamanAdacaukSasalilaprakSAlanAdavapIDanA. gatvA vahNaNasandhimupetya granthirUpeNa sthitvA'prati- cchukravegavidhAraNAnmaithunAnte vA'prakSAlanAdikriyamANe ca kAlAntareNa phalakozaM pravizya muka- bhirmedamAgamya prakupitA doSAH kSate'kSate vA zophamApAdayati, AdhmAto bastirivAtataH pradIrghaH | zvayathumupajanayanti, tamupadaMzamityAcakSate // 7 // sa zopho bhavati, sazabdamavapIDitazcordhvamupaiti, ni0 saM0-vRddharantaramupadaMzAnAM hevAdyabhidhAnamAhavimuktazca punarAdhamAyate, tAmantravRddhimasAdhyAmi-tatrAtimaithunetyAdi / atibrahmacAriNyA maithunAtinivRttyA saGkutyAcakSate // 6 // citakarkazayonimukhatvAt / cirotsRSTAM prabhUtakAlatyaktAM, ni0 saM0-tAsAM vAtAdijAnAM lakSaNamAha-tatrAnile- atrA atrApi sa eva hetuH / brahmacAriNyA janmanaH prabhRtyeva maithunAtyAdi / AtatAm AdhmAtAm / medovRddhimiti kaphena saha / / bhAvaH, cirotsRSTAyAstu kadAcidevetyanayorbhedaH / rajakhalAyA mUtretyAdi zIlaM khabhAvaH / kSubhyati saMcalati / AdhmAto| duSTArtavaprasaGgAt / dIrghakarkazAdiromAbhigamane pIDanAbhighAtabastiriva paripUrNo mUtrAzaya iva / Atato vistIrNaH / upaiti prasaGgAt / saMkIrNaromA ghanaromA / nigUDharomA abhyantararomA / udgacchati, vimuktazca sazabdamevAdhyAyate // 6 // alpadvArAyAmapi sa eva hetuH / mahAdvArAyAM zophahetuzcintya eva, tasmAt kecinna paThanti / apriyAyAM liGgAnutthAnenetazcenyA0 ca0-mUtrasaMdhAraNazIlasya mUtravRddhirbhavati, tAbhighAtaprasaGgAt / akAmAyAH sakthisaGkocena dvArAlpalAt / pazcAdvegavighAtena ca mUtrapravRttena vAyunA ApyAyate / adha:- acokSasalilaprakSAlitayoneH saliladoSAt, acokSamapavi. pradeze dviguNamiti AdhArAdheyakRtamiti kecidvyaacksste| tram / aprakSAlitayoneH khedamaladoSAt / yonirogopasRSTAyA anye viguNaM duSTamAdAyeti paThanti / vaMkSaNasandhimAgamya rogadoSAnusAreNa doSodayAt / svabhAvato vA duSTayonevAtAdaya unnatatvAd anthyAkAreNa ca sthAnaM kRtvA, upekSito muSka- eva kAraNam / viyoni hastajaGghAntaraM, tasya karkazatvAt / kozamupaiti dIrghaH, avapIDitazca sazabdamUrdhvamuttiSThate, karajA nakhAH, dazanA dantAH, zUkaisya saviSajalajakITasya, muktA sazabdameva AdhmAyate / atraiva bhojaH-ati- nipAtanAlliGgAdizarIre pAtanAdathavA teSAM mardanAt pIDanAt / vyavAyavyAyAmabhAraplavanalaGghanaiH / vAyuH pravRddhaH pata- catuSpadyo'jAdayo rAsabhyAdayo vA, tAsAmapyalpAramyayoninAduzcakramaNena ca // anaM dviguNamAdAya jantornayati tvAt / acokSasalilaprakSAlanAdibhiriti acokSasalilaprakSAvaMkSaNam / vaMkSaNAttu rujAyuktaM phalakoSaM prapadyate // tatra labamatra liGgasya na tu yoneH // 7 // sthitvA cirAnuddhiM karoti na ca zAmyati / sa dIrghakAla nyA0 ca0-athAta upadaMzanidAnaM vyAkhyAsyAmaH / saMvRddho dI| bstirivaattH|| cirAvanaddho bhavati pIDitazca | vRddheranantaramupadaMzArambhaH, sthAnapratyAsamatvAt / tatrAtibilIyate / muktazcAdhmAyate bhUyo caryA tAmazrajAM viduH"| maithunAdatibrahmacaryAdvA tathA brahmacAriNImityAdihetuvizeSA iti vRddhinidAnaM samAptam // 6 // yathAyogaM vyAkhyeyAH / tatra brahmacAriNyAM maithunanivRtyA tatrAtimaithunAdatibrahmacaryAdvA tathA'tibrahmacA- saMkucitakarkazayonimukhatvAt / dIrghakarkazaromayonyAmapi riNI cirotsRSTAM rajasvalAM dIrgharomAM karkazaromAM dIrghakarkazaromabhireva sukumArasya niSpIDanAbhidhAtaiH saGkIrNaromAM nigUDharomAmalpadvArA mahAdvArAmapri-zothaH / yonirogopasRSTAyAM yathArogadoSameva doSodayAt / yAmakAmAmacaukSasalilaprakSAlitayonimaprakSAlita- alpadvArAyAmapi niSpIDanAbhighAtAt / mahAdvArAyAmapi yoni yonirogopasRSTAM svabhAvato vA dRSTayoni vraNairniSpIDanAbhighAtAditi kecit paThanti / zothahetuviyoni vA nArImatyarthamupasevamAnasya tathA nAmapi vaimityaiva (?) / apriyAyAM listhAnusthAnenetazveta | zrAbhighAtena zothaH / akAmAyAM sakthisaMkocena dvArApa. 1 vAyuH prakupito'trasya sthUlasyetarasya vA' iti tA. vAt / acokSasalilaprakSAlitayoneH maladoSAt / apra2'kSudrAvasyaikadezaM' iti pA0 / 3 viguNaM saMkucitaM; 'dviguNaM' jhAlanena vA svedamalAdidoSAt / rujAdibhirabhighAtataH / iti pAThAntaram , tatra saMkocena dviguNIkRtamityarthaH / 4 'punarAdha.catuSpadInAM yoneralpAmanojJatvAt / taM zvayathumupadaMzamimati' iti, 'punarAdhamAti' iti ca paa0|5 'tatra brahmacAriNIM dIrgha- tyAcakSate isyanena ziznagatazophaH daMzanopAdhimantareNApi karkazaromA yonirogopasRSTAmalpadvArAmapriyAmakAmAmacaukSasalila- | saMketamAtreNaiva 'upadaMza' ityucyate // 7 // prakSAlitayoni vA nArI yo'bhigacchet tathA karajadazanaviSazUkanipAtanAdasvAbhighAtAccatuSpadIgamanAdacaukSasalilaprakSAlanAhA praku- | 1 'aprakSAlanAdevaMvidhAdvA'nyasmAt' iti paa0| 2 'saviSapitAH' iti tADapatrapustake paatthH| gayadAsenApyayameva vyaakhyaatH| zUketi zUkaH sajanturjakamalaH, liGgavRddhikarayogo vA' iti paa0| Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12] sushrutsNhitaa| 317 . sa paJcavidhastribhirdoSaiH pRthak samastairasRjA tAstvityAdi / prakupitA ityanena sAmarthyAdeva hetavo niceti // 8 // rdiSTAH, ahatodoSasyAduSTatvAt / sthAnasaMzrayalakSaNA ni0 saM0-teSAM saMkhyAmAha-sa paJcavidha ityAdi / / saMprAptirapi lakSaNameva / tatra pUrvo lakSaNodayo doSadRSyarAzetribhiSaiiH pRthagiti trayaH, samastairekaH, asRjA caikaH, evaM revaH dUSyAn dUSayanto doSAH zophaM janayanti / taM zlIpadapaJca // 8 // mityAcakSate iti pAribhASikI nirupAdhireva zlIpada saMjJetItizabdena prakAzayati // 10 // nyA0 ca0-doSadUSyAzrayasaMkhyayA paJcavidhaH // 8 // tatra, vAtajaM kharaM kRSNaM paruSamanimittAnilarujaM tatra vAtike pAruSyaM tvakparipuTanaM stabdhamer3hatA parisphuTati ca bahuzaH; pittajaM tu pItAvabhAsamIparuSazophatA vividhAzca vAtavedanAH; paittike jvaraH | SanmRdu jvaradAhaprAyaM ca; zleSmajaM tu zvetaM snigdhAzvayathuH pakkoDumbarasaGkAzastIvadAhaH kSiprapAkaH vabhAsaM mandavedanaM bhArika mahAgranthikaM kaNTakairupapittavedanAzca; zlaiSmike zvayathuH kaNDUmAn kaThinaH citaM ca // 11 // nigdhaH zleSmavedanAzca; raktaje kRSNasphoTaprAdurbhA- nyA00-kaphaje bhArikaM gurvityarthaH // 11 // vo'tyarthamasRkpravRttiH pittaliGgAnyatyartha jvaradA- tatra saMvatsarAtItamatimahadvalmIkajAtaM prasRtaho zoSazca, yApyazcaiva kadAcit; sarvaje sarvaliGgaH miti varjanIyAni // 12 // darzanamavadaraNaM ca zephasaH kRmiprAdurbhAvo maraNaM| ni0 saM0-valmIkajAtaM valmIkavajAtam , atibahutaraceti // 9 // . zikharairgranthibhirupacitakhAt; parapadArtheSu hi pravRttA zabdA ni0saM0-teSAM vAtAdijAnAM pratyeka lakSaNamAha-tatra vatimantareNApi vatyartha janayanti // 10-12 // vAtike ityAdi / "mer3hasandhI vraNAH kecit kecit sarvAzrayAH | nyA0ca0-tasyAsAdhyAvasthAM nirdizanAha-saMvatsarAtIsmRtAH / kulatthAkRtayaH kecit kecinmudgadalopamAH // rujA- tamityAdi / valmIkajAtaM valmIkavajAtam , atibahutaradAhaparItAzca tRSNAmohasamanvitAH / zIghraM kecidvisanti | zikharairgranthibhirupacitatvAt , parapadArtheSu hi pravRttA zabdA zanaiH kecittathA'pare // strINAM puMsAM ca jAyante upadaMzAH vatimantareNApi vatyathaM gamayanti // 12 // sudAruNAH" iti tatrAntare // 9 // ___ bhavanti cAtranyAca-tatra vArtike vividhAzca vAtavedanA iti | trINyapyetAni jAnIyAcchIpadAni kaphocchayAt // * 'nAnAvidhatodAdivedanAH / raktaje pittaliGgAni jvaradAhacoSA- | gurutvaM ca mahattvaM ca yasmAnAsti vinA kaphAt // 13 // dIni / sarvaje bhavadaraNaM kRmiprAdurbhAvo maraNaM ceti / rakta ni0 saM0-vAtapittazlIpadAnyapi kaphAdhikAnyeveti darzaje'pi kaTvamlAdihetumI raktakaphakopAt karNikA jAyate / ybhaah-triinniityaadi.|| 13 // tathA ca bhojaH-"kaTvamlalavaNAantoH pittalasthAti nyA0 ca0-vAtapittazlIpadAnyapi kaphAdhikAnyeveti sevinaH / raktaM pradUSayatvamlaM taduSTamanileritam // karoti te darzayabAha-trINyapyetAnItyAdi // 13 // mehanaM prApya zvayadhuM....kathaMcidatyupekSAtastato raktakaphAsmikA |krnnikaa jAyate tatra sakaNDakA savedanA" iti| purANodakabhUyiSThAH sarvatuSu ca shiitlaaH|| kecit suzrutAdhyAyinaH paThanti 'mesaMdhau praNAH kecit | ye dezAsteSu jAyante klIpadAni vishesstH||14|| ityAdikaM tamanArSamAcakSate, strINAM copadaMzA bhavantIti | ni0 saM0-dezavizeSa evAsyotpattiM darzayannAha-purANosarvatazreSvaprasiddhaH / ityupadaMzanidAnaM samAptam // 9 // dakabhUyiSThA ityAdi / anUpadezasya purANodakabhUyiSThatA / kupitAstu doSA pAtapittazleSmANo'dhaHprapannA | jAGgalasyonnatasamabhUtalakhAt salilaM patitaM na tiSThati, sthita mapi rUkSoSNazuSkalAddezasya zoSamupaiti; tena jAGgaladezasya baGgaNojAnujabAsvavatiSThamAnAH kAlAntareNa pA. zIte'pyazItatA // 14 // damAzritya zanaiH zophaM janayanti, taM zlIpadamityAcakSate / tatrividhaM-bAtapittakaphanimittamiti nyA0ca0-dezavizeSa evAsyotpattiM darzayavAha purANodakabhUyiSThA ityaadi| anUpadezasya purANodakabhUyiSThatA; nyA0 ca0-bhataH paraM zlIpadArambhaH, upadaMzasthAne'pi | jAGgalasya tUmatasamabhUtalatvAt salilaM patitaM na tiSThati, zlIpadasaMbhavAt , 'ziznoSThanAsAsvapi ca kecidicchanti sthitamapi rUkSoSNazuSkatvAddezasya zoSamupaitIti jAGgaladetadvidaH' iti vacanAt / teSAM saMprApti nirdizabAha-prakupi | zasya zIte'pyazItatA; taduktaM-"samAH sAdhAraNe" (sU.a. |35) ityAdi lakSaNadvandvametat paJcavidhasyAnUpasyAvarodha1 caikaH' iti paa0|2 vividhavedanAprAdurbhAvazca' iti taa.|| kam (0) atraiva hi dezavizeSeNa zlIpadAnAmutpattiriti // 14 // Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAnaM pAdavaddhastayozcApi zlIpadaM jAyate nRNAm // * samAsena catuzcatvAriMzat kSudrarogA bhavanti / karNAkSinAsikauSTeSu kecidicchanti tadvidaH // 15 // tadyathA,-ajaMgallikA, yevaprakhyA, andhAlajI, vi. iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne vRddhyu- vRtA, kacchapikA, valmIkaM, indvRddhA, panasikA, padaMzazlIpadanidAnaM nAma dvAdazo'- pASANagardabhaH, jAlaiMgardabhaH, kakSA, visphoTakA, dhyaayH||12|| agnirohiNI, ci, kunakhaH, anuzayI, vidaurikA ni0 saM0-zlIpadasya pAdAbhyAmanyasminnapyane utpatti zarkarA~rbuda, pAmA, vi.rcikA, rakaisA, pAdedArikA, darzayannAha-pAdavaddhastayozcApItyAdi // 15 // kaidaraM, alasendralupto,dAruNakaH, aruSikA, palitaM, iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- masUrikA, yauvanapiu~kA, padminIkaNTakaH, jatumavyAkhyAyAM nidAnasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // NiH, mazaikaH, cairmakIlaH, tilakAlakaH, nyacchaM, nyA0ca0-zlIpadasya pAdAbhyAmanyasminnapyane utpatti vyaGgaH, parivartikA, avapATikA, niruddhaprakazaH darzayannAha-pAdabaddhastayozcApItyAdi / iti zlIpadanidAnaM saniruddhagudaH, ahipUtana, vRSaNakacchraH , gudabhraMzasamAptam // 15 // zceti // 3 // iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM ni0 saM0-saMkhyAmAha-samAsenetyAdi / samAsena nyAyacadikAkhyAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne saMkSepeNa, vistareNa pramANaM tu nAstyeva / zrIbrahmadevastu gardadvAdazo'dhyAyaH // 12 // bhikerivellikAgandhapiDikAnIlikAnAM saMgrahaNenASTacatvAriMzaditi paThati / zrIjejjhaTena tu gardabhikAdayazcatvAro na paThitAH / pUrvavyAkhyAtAro'pi suvIranandivArAhAdayaH smaantntraatryodsho'dhyaayH| pAThAt gardabhikAdInAM caturNA pAThaM garhitaM manyante / gayadAsAathAtaHkSudrarogANAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1||caarystu samAnatantrAdarzane'pi sarveSveva pATheSu pAtAd gardabhikA yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| / dIn paThati, pAmAdIMzca kSudratve'pi caturaH kuSTha eva paThati // 3 // ni0 sa0-athAta ityAdi / yadyApa kSudrarAgaSu rAhaNAva. nyA0 ca0-prathama saMkhyAmeva nirdizannAha-samAsena lmIkAdayo mahAvyAdhayaH santi, tathA'pi kSudrarogANAM bahutvA kSudrarAgANA bahulA- catuzcatvAriMzat kSudrarogAH / samAsena saMkSepeNa, doSavikAtaireva vyapadezaH; yathA bahuSu chatriSu gacchatsu acchatriSvapi | rANAmAnantyAt ; yaduktaM-"anuktamapi doSANAM liGgairvyAdhikeSucic chatriNo yAntIti vyapadezaH, tathA'trApIti na dossH| mupAcaret" (sU. a. 35) ityAdi // 3 // . anye tu kSudrA laghavastilakAdyapekSayA, agnirohiNIvalmIkAdyapekSayA kSudAstIkSNoH; athavA pUrvAcAryaprasiddhA nirhetakeyaM snigdhA savarNA grathitA nIrajA mdsnnibhaa|| saMjJA // 1 // 2 // kaphavAtotthitA zeyA bAlAnAmajagallikA // 4 // nyA0ca0-vRddhyAdinidAnAnantaraM kSudrarogANAmArambhaH / ni0 saM0-teSAM pratyekaM lakSaNamAha-snigdhesyAdi / nidAnasya hetulakSaNanirdezasyArambhaH, vyAdhivarganirdezasyA-"prAyograhaNamatra luptanirdiSTaM draSTavyaM, tena kvacidabAleSvapi" rambhaH, sAdhAt kSatarogapArizeSyAt / prathama yadhikAnAM| ityaka manyante // 4 // mahAvyAdhInAM nirdezaH kRtaH, tadanu madhyAnAM mahAvyAdhInAM / nyA0ca0-ajagallikA bAlAnAmeva "yadA kurvanti se vidradhInAm , anantaraM svalpAnAM kSudrANAM nidAnamavatiSThati, kAlaH" (sU. a. 41) iti bAlye eva tadrogadhAtannirdizannAha-athAta ityAdi / kSudratvaM punareSAM hetulakSaNa- rANasAmathyaM, na punastAruNyAdiSu vAtapiDikAvat / cikitsAlpatvena; yadyevaM rohiNIvalmIkAdInAM tridoSajatvena prAyograhaNamatra luptanirdiSTaM draSTavyaM tena kvacidabAleSvapItyeke hetubAhulyAd rohiNyAstAvadihAsAdhyatvAt , tathaiva valmI- manyante / atra bhoja:-"mArutaH kaphamAdAya piDikA kasya ca kRcchrasvAdasAdhyatvAdvA mhaavyaadhivprsnggH| naitadasti, mASamundrayoH / tulyAM savarNAM tvaGmAMse kurute sA'jagallikA" bAhulyenoktatvAt tadyathA-chatribAhulyena chatriNo yAntIti bAhulyana chAtraNA yAntIti iti // 4 // vyapadezaH / advitIyatvena vA kSudrAH, tathA hi-nahi kSudra- yavAkArA sukaThinA prathitA maaNssNshritaa|| roganirdiSTeSu rogeSvajagallikAgudabhraMzAdiSu doSadhAtumala- piDakA zleSmavAtAbhyAM yavaprakhyati socyte||5|| saMsargAd vyabhicarati saMkhyA, alpatvenApi kSudratvaM, jejaDeneti punariha bahutaramasaMbaddhaM pralapitaM, tadvistarabhayAda 1 'saptacatvAriMzat' iti taa.| 2 'indraviddhA, gardabhikA' smAbhirdUSayitumapi nAnugaditam // 1 // 2 // | iti taa.| 3 'kakSA, irivechikA, gandhanAmA' iti tA. / 4 'alasaH, rujyA' iti paa0| 5 tADapatrapustake carmakIlasthAne . 1 'sUkSmAH ' iti pA0 / nIlikA ptthyte| 6 'granthisannibhA' iti pA0 / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] suzrutasaMhitA / 319 - ni0 saM0-yavetyAdi / yavAkArA sthUlamadhyanimnAnta- vyAdhi valmIkamAdizet" iti / tathA'nyatrApyuktaM-'grIvAMtvena // 5 // sakakSe karapAdadeze saMdhau gale vA tribhireva doSaiH / pranthiH nyA0 ca0-yavaprakhyAH sthUlamadhyatvena yavAkArAH // 5 // sa valmIkavadakriyANAM jAtaH krameNaiva gataH pravRddhim // mukhai. ranekaiH satitodavadbhirvisarpavat sarpati connatApraiH / valmIghanAmavakrAM piDakAmunnatAM parimaNDalAm // kamAhubhiSajo vikAraM niSpratyanIkaM cirajaM vizeSAt" andhAlajImalpapUyAM tAM vidyAt kaphavAtajAm // 6 // | iti // 9 // 10 // ni0 saM0-ghanAmityAdi / avakrAmiti alpamukhIm / pari-pApakaravanmadhye piDakAbhiH samAcitAm // maNDalAM vartulAmityarthaH / andhAlajI snAyuprasRtAntarmukhIm // 6 // indravRddhAM tu tAM vidyAdvAtapittotthitAMbhiSaka // 11 // nyA0 ca0-andhAlajI sAyuzritA'ntarmukhI / tathA ca maNDalaM vRttamutsannaM saraktaM piDakAcitam / bhoja:-"zleSmAnilau zrito sAyaM piDikAM primnnddlaam|| rujAkarI gadarbhikAM tAM vidyAdvAtapittajAm // duSTau janayato'vakrAmalpapUyAmakaNDarAm // AmodumbarasaMkA- ni0 saM0-pachetyAdi / padmapuSkaraM padmakarNikA / gayI zAM vidyAdandhAlajI tu tAm" iti / etAsu doSAH svayamA- khatra gardabhikAM paThati; yathA--"maNDalAM vRttamutsannAM sarakAM cAryeNa nirdiSTA eva; yatra punarAcAryeNa doSAH svayaM na nirdi- piDakAcitAm / ruz2AkarI gardabhikAM tAM vidyAdvAtapittajAm" TAstatra doSAH paratantrapratyayena liGgenaiva nirdizyante // 6 // // 11-18 // vivRtAsyAM mahAdAhAM pakkodumbarasannibhAm // nyA0 ca0-mahApuSkaravanmadhye iti puSkara varATakam / vivRtAmiti tAM vidyAt pittotthA parimaNDalAm 7 indraviddhA vAtapittajA, gardabhikA'pi; sA paThyate, sarveSu samAnatatreSu dRzyate iti // 11 // ni0 saM0-vivRtAsyAmityAdi / vivRtAsyAmiti vyAtta kareM pari samantAdvA pRSThe vA piDakograruk // mukhIm // 7 // zAlUkavatpanasikAM tAM vidyAcleSmavAtajAm // 12 // nyA0 ca0-pittAdhikatvenAdhikapAkAdvivRtAsyatvena vi nyA0ca0-karNasyAbhyantare deze jAtA vAtakaphAsmikA / vRtA // 7 // samantata iti vacanAt karNAdvahirapIti vyAcakSate, tanna, sarveSu prathitAH paJca vA SaDvA dAruNAH kcchponntaaH|| pAdeSu bahiriti aprApteH / na ca samAnatantreSu bahiriti kaphAnilAbhyAM piDakA jJeyA kacchapikA budhaiH // 8 // labhyate / tathAhi bhojaH-"kaphavAtau prakupitau mAMsani0 saM0-dAruNAH kaThinAH // 8 // mAzritya karNayoH / samantataH paristabdhAM kurutaH piDakAM sthirAm // viSamA dAhasaMyukta vidyAt panasikAM tu tAm" nyA0 ca0-madhyonnatatvena paryanteSvanatatvena kAThinyena iti / bhoje'syAM vAtakaphajAyAM dAhaH paThitaH, sa hi vikRtica kacchapikA / sA kaphavAtotthA // 8 // vissmsmvaayaarmbhaaddhisstthaanprbhaavaadvaa'vgntvyH||12|| pANipAdatale sandhau grIvAyAmUrdhvajatruNi // hanusandhau samudbhutaM zophamalparujaM sthiram // granthirvalmIkavAstu zaneH samupacIyate // 9 // pASANagardabhaM vidyAdalAsapavanAtmakam // 13 // todakledaparIdAhakaNDramadbhirmukhairvRtaH // nyA0 ca0-hanusaMdhisamudbhUtamityAdinA pASANagardabhaH / vyAdhirvalmIka ityeSa kaphapittAnilodbhavaH // 10 // sthirakaThinapASANavat kAThinyena pASANagardabhaH // 13 // ni0 saM0-pranthaya ityAdi // 9 // 10 // visarpavat sarpati yo daahjvrkrstnuH|| nyA. ca0-valmIkavaditi bahutarazikharatvenocchrAyeNa | apAkaH zvayathuH pittAt sa zeyo jAlagardabhaH // 14 // ca, tathA dUrAvagADhadoSadUSitadUSyatayA'ntarmUlatvenApi nyA0 ca0-visarpavat sarpati ya ityAdinA jAlagardabhaH / valmIkasamatA; ata eva cikitsite avagADhamUlazodha- apAkavAn ISatpAkavAn , ISadathe naJ ; pittakRtatvenAtyartha nArthamagnikSArAbhyAM prasAdhanamuktam / taM ca kecit kapha- pAkAbhAvasyAyuktatvAdalpapAka ityaGgIkriyate / pratanustopaittikamicchanti; tanna, todasya kledadAhayoH kaNDvAdInAM ca kapAkapiDikAjAlAbhasvAja jAlagardabhaH / pittAdityudbhUtavAtAdiliGgAnAM darzanAt sAnnipAtika evAyaM; tathA hi 1'panakarNivanmadhye' iti pA0 / 2 'vipulotsannAM' iti paa0| bhojaH-"sannipAtena piDikA mukhairbahubhirAvRtA / pANipAdatale sandhau grIvAyAmUrdhvajatruSu // jAyate hi vizeSeNa 3 'karNasyAbhyantare jAtAM piDakAmugravedanAm / sthirAM panasikA tAM tu vidyAdvAtakaphotthitAm' iti taa.| 4 pASANagardabhamiti 1 antanimnamadhyonnatatvena' iti pA0 / 2 'vijJeyaH kapha- brUyAttat kaphapittataH' iti taa.| 5 'yaH zophastanurapAkavAn / paittikaH' iti taa.| / dAhajvarakaraH pittAt' iti tA. / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m // 320 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnakhAnaM pittAt, pittotkaTaikhibhireva doSairanyatra paThyate / tathAhi nakhamAMsamadhiSThAya pittaM vAtazca vedanAm // bhojaH- "pitotkaTAstrayo doSA janayanti tvagAzritAH / karoti dAhapAkau ca taM vyAdhi cippamAdizet // 21 // zyAvaraktatanuzothaprapAkaM bahuvedanam // visarpiNaM sadAhaM ca tadevAkSatarogAkhyaM tathopanakhamityapi // tRSNAjvarasamanvitam / visarpamAhustaM vyAdhimapare jAla- abhighAtAt praduSTo yo nakho rUkSo'sitaH kharaH 22 gardabham" iti // 14 // | bhavettaM kunakhaM vidyAt kulInamiti saMkSitam // piDikAmuttamAGgasthAM vRttAmugrarujAjvarAm // ni0saM0-nakhetyAdi / cippamiti tatrAntare'GgulIveSTakasarvAtmakAM sarvaliGgAM jAnIyAdirivellikAm // 15 // | miti prasiddham // 20 // 22 // nyA0 ca0-piDakAmuttamAGgasthAmityAdinA irivellikA / nyA0ca0-nakhamAMsamadhiSThAyetyAdinA cippaM; carake tu sA ca sarvajA sarvadoSArabdhetyarthaH / sarveSAM vAtAdidoSANAM akSatanAmnA'yaM vikAraH / tathAhi carakaH-"rogo'kSatasvabhAvakAryANAM liGgadarzanaM sannipAtena prakRtisamavAyA- zvarmanakhAntare syAnmAMsAsradUSI bhRzadAhapAkaH" (ca.ci. rabdhatvAnmanyante / iyaM sarveSveva pATheSu paThyate, na tu samAna- a. 12) iti / anye tu "tadevAkSatarogAkhyaM tathopanatatreSviti pUrvavyAkhyAtAro manyante // 15 // khamityapi" iti granthamadhIyate ||21||22||baahupaaskkssaasu kRSNasphoTAM savedanAm // | gambhIrAmalpasaMrambhAM savarNAmuparisthitAm // 23 // pittaprakopasaMbhUtAM kakSAmiti vinirdizet // 16 // | kaphAdantaHprapAkAM tAM vidyAdanuzayIM bhiSak // nyA0ca0-bAhupAzvAsakakSetyAdinA kakSA // 16 // ni0 saM0-gambhIrAmityAdi / antaHpAkena gambhIrAm / ekAmevaMvidhAM dRSTvA piTikAM sphoTasannibhAm // alpasaMrambhAm alpazothAm / uparisthitAM mastake sthitAm tvaggatAM pittakopena gandhanAmAM pracakSate // 17 // // 23 // nyA0 ca0-ekAmetAdRzIM kakSAnirdiSTasphoTasadRzIM nyA0 ca0-gambhIrAmalpasaMrambhAmityAdinA anushyii| gandhanAmAM vadanti // 17 // upari mUrdhani / saMrambhaH zothaH / antaHpAkena gambhIrA agnidagdhanibhA:sphoTA: sajvarAH pittrkttH|| // 23 ||kvcit sarvatra vA dehe smRtA visphoTakA iti // 18 // vidArIkandavadvattAM kakSAvasaNasandhiSu // 24 // nyA0 ca0-agnidagdhanibhAH sphoTA ityAdinA vispho- raktAM vidArikA vidyAt sarvajAM sarvalakSaNAm // TakAH / anyaiH punaramI visarpabhedasvAdeSAM na pacyante / ata ni0 saM0-vidArIkandavadityAdi / vasaNasandhiH gaNDakaH / evAnyatantrIyairvisarpabhedatvAdeSAM doSabhedena lakSaNaM ptthyte| raktAM lohitAm / sarvajAM sannipAtajA; paraM tathA'pi sAdhyA, kSudrarogapAThe tu doSabhedo'tra na yujyate / atrArthe na hi sarva eva sannipAtajA vyAdhayo'sAdhyAH / sarvalakSaNAM bhojaH "pittaM raktaM ca kupitaM vAtenAtugataM tvaci / agni doSasamudAyalakSaNAM, na tu pratyekadoSalakSaNAM, doSebhyo doSadagdhanibhAn sphoTAn kurute sarvadehagAn // sajvarAn saparI- samudAyasyAnyatvAt, cUrNaharidrAsaMyogasyeva / anye tu dAhAn vidyAdvisphoTakAMstu tAn" iti // 18 // "sarvebhyo vAtapittakaphebhyaH pRthak dvizastrizo vA jAyata iti kakSAbhAgeSu ye sphoTA jAyante maaNsdaaru(r)nnaaH|| sarvajA ityasyAH sAptavidhyaM doSaliGgaiH sUkSmamatinA'nuktamapyUantardAhajvarakarA diiptpaavksnnibhaaH||19|| | hyam" ityAcakSate; tannecchati gayI "yena kSudrarogasAmAnyasaptAhAdvAdazAhAdvA pakSAdvA ghnanti maanvm|| nyAyenAsyAH sAptavidhyaM na prapadyate, na hi kSudrarogeSu ko'pi tAmagnirohiNIM vidyAdasAdhyAM snnipaattH||20|| vyAdhiH paThito yaH pratyekAdidoSajaH, api ca yadyAcAryasya ni0 saM0-kakSAbhAgeSvityAdi / asAdhyAmiti ata evA sAptavidhyamabhipretaM syAttadA 'doSaiH saptavidhA tu sA' iti pAThaM syAzcikitsiteSu na cikitsAbhidhAnam / 'mAMsadAraNA' ityapi | kuryAt / tatrAntare ceyaM vAtakaphAnvitA paThitA, tasmAdvAtakapAThaH / tathAhi tantrAntaram,-"pittotkaTA nRNAM doSAH phAdhikyena hInapittatayA asyA utpatti yA" iti ||24||prdiiptaanggaarsnnibhaan / kakSAbhAgeSu kurvanti tIvradAharujAjva- nyA0 ca0-vidArIkandavadvRttAmityAdinA vidArI / rAn // mAMsAvadAraNAn sphoTAn ye hanyuranupakramAt / pakSAdda- | sa sarvajA sarvalakSaNeti atra vAkyArthe pUrvavyAkhyAtAro vivazAhAdarvAgvA sA jJeyA vahirohiNI-" iti / tatra vAtAdhikaiH / dehinAma' iti taa.| 2 'tadevAlpataradoSaiH kuna saptAhAt, pittAdhidazAhAt, kaphAdhikaH pakSAt // 19 // 20 // kharam' iti taa.| 3 'pAdasyAnuzayIM tAM tu vidyAdantaHprapA nyA0ca0-kakSAbhAgeSu ye sphoTA ityAdinA .agni- kinIm' iti taa.| 4 'vidArikAmiti vadet sarujAM sarvalakSa. rohaNI / asAdhyAmiti ata evAsyAzcikitsiteSu na ciki- NAm' iti tA. / 'vidArIkandavadvattA kakSAvaMkSaNasaMdhiSu / raktA sAbhidhAnam // 19 // 20 // | vidArikA zreyA sarvajA sarvalakSaNA' iti gayadAsasaMmataH paatthH| Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] sushrutsNhitaa| dante / tatrAhureke-asarvajA asarvalakSaNetyubhayatrApi namaH | ci. a. 1) iti / carake'pi pittavacanAdvidArikA svalpaprazleSaH, anye tu punaH asarvajA sarvalakSaNeti pUrvapade naja- pittAdeva, svatantre paratantre'pi sarvajaivAvagamyate, vidArIcimicchanti prazliSTaM na punaruttarapade; tathottarapade evApare kitsite ca pittakaphaharavimlApanAdhukteH / "vidArI miti najaH prazleSaM prajAnante na pUrvapade iti; atrApyapakSapAtino | tAM vidyAt sarvajAM sarvalakSaNAm' iti pAThAntare nAsti hi no'yaM vAkyArtha:-sarvajeti sarvaiH sannipatitairbhavati | ko'pi vivAdaH // 24||asrvlkssnnetytraapi sannipAtalakSaNarahitetyarthaH / tena prApyamAMsasirAsnAyu zleSmA medstthaa'nilH||25|| pratyekadoSadvandvajatvena SadbhidhA, sAnnipAtikI na bhavatIti granthi kurvanti bhinno'sau madhusarvisAnimam // samudAyArthaH / atra pakSe'saMdehArthamAcAryeNa SaDvidhA dhyeka- sravatyAsrAvamatyartha tatra vRddhiM gato'nilaH // 26 // doSajA' iti paThitaM syAt / asarvajA sarvalakSaNetyatrApi mAMsaM vizoSya grathitAM zarkarAM janayet punH|| pakSe sarvairdoSairna jAyate atha sarvadoSaliGgAnviteti vadatAM durgandhaM klinnamatyartha nAnAvarNa tataH sirAH // 27 // liGginamantareNApi liGgasadbhAvamaGgIkurvatAM liGgamanizcAyakaM navanti sahasA raktaM tadvidyAcchakerAbudam // syAt / tatra svadoSAdyapekSiNI cikitsaiva na syAt , doSa ni0saM0-prApyetyAdi / iyaM zarkarAsaMprAptiruktA, sA ca liGgasyaiva.......... / atha sarvANi ca tAni lakSaNAni tAnya zarkarA hetuH zarkarArbudasya / kAThinyAdeva zarkarAsAdRzyena vidyamAnAni yasyAmiti sannipAtajA'pyasaMpUrNalakSaNetyarthaH, zarkarA / atyagAdhocchrAyAbhyAmarbudam / nAnAvaNaM madhughRtavasAtadA sarvatrAsya nyAyasya sAmAnyAt asarvalakSaNeti na ca sannibham / tata ityAdi tataH zarkarAyAH sirA rakaM savantIvaktavyaM bhavet , taduktaM "doSe vibaddhe naSTe'gnau sarvasaMpUrNa tyarthaH / kecit zarkarA zarkarAbudaM ceti vyAdhidvayaM vadanti; lakSaNaH" (ca. ci. a.3) iti / hetvanurUpakopabalena tannecchati gayI, saMkhyAtirekAccharkarAyAH pRthaktvenokterahi sarvatra sarvArdhAlpasarvalakSaNodaya iti vizeSaNamanarthaka darzanAca // 25-27 // - / syAt / tadevaM sarvajA sarvalakSaNA iti ubhayatrApyanajeva nyA0ca0-prApya mAMsetyAdinA zarkarAva'dam / tatra shrkpkssH| atrApi tridoSajatvenAsAdhyatvena vidAryAH kSudraroga rrAyAM kaphAnilau doSau, mAMsasirAsnAyumedAMsi tu dUSyANi, cikitsApraNayanamanarthakaM syAt / na sannipAtamAtrajA madhughRtavasAsadRzaH sAvaH / dhAtukSayeNa vRddhiMgato'nilo kiM tarhi vyastasamastadvandvajatvena saptavidhA sarvalakSaNetyatrA mAMsaM vizodhya grathitAM kaThinAM zarkarAM karoti; kAThinyAdeva pIyameva vyAkhyAnapakSaH / sa cArthaH kSudrarogasya sAmAnya zarkarAsAdRzyena zarkarA, avagADhocchAyAbhyAmarbudam / tata nyAyena nopapadyate / na hi kSudrarogeSu ko'pi vyAdhiH paThitaH iti zarkarAyAH sirA raktaM sravanti / nAnAvaNaM madhughRtavasApratyekAdidoSajaH / api ca yadyayamabhiprAya AcAryasya syAt sannibhameva, prkraanttvaat| tatrAntare'pyevamevoktatvAt / tadA'saMdehArtha 'doSaiH saptavidhA tu sA' iti paThitaM syAt / tathAhi bhoja:-"vAyuH zleSmANamAdAya medaHsnAyusirAtasmAt sAnnipAtajaiveyaM, na cAsAdhyA; na hi sarva eva sanni gtH| karoti viSamaM granthi jvaradAhasamanvitam // avagADaM pAtajo vyAdhirasAdhyaH, yato na sarveSAmeva doSANAM tulyaM sukaThinamava'daM taM vidurbudhAH / tadeva bhinnaM durgandhaM ghRtamedopamaM balaM, yathAhetubalameva hi doSabalAbalaM; yaduktaM-"hetu- sirAH // sravanti srAvamanizaM tadA taM zarkarArbudam" iti / bhibahuAbhajAtA bAlAbhabahulakSaNaH" (ca. ci. a. 3)| kecit zarkarA arbudaM ceti vyAdhidvayamAcakSate / tana, iti, tathA "saMtatajvara evAnyaH svalpadurbalakAraNaH" saMkhyAtirekAta, zarkarAyAH pRthakvenAnukkeH, adarzanAca (ca. ci. a. 3) iti / sannipAtajA sarvalakSaNopetetyapi // 25-27 ||vishessnnmrthvt ; yena na sarvatra sarvaje vikRtiviSamasamavAyA-. pAmAvicacyau~ kuSTheSu rakasA ca prakIrtitA // 28 // rabdhaM pratyekadoSajeSvapaThitameva liGgaM bhavati, kiM tarhi samudAyibhyo'nyatvAt samudAyasya cUrNaharidrAsaMyoga ivAnyA ni0saM0-pAmetyAdi / kuSTheSviti kuSThanidAne ityarthaH // 28 // nyapi, ata eva vikRtiviSamasamavAyArabdhasya sannipAtasyA- parikramaNazIlasya vaayurtyrthruukssyoH|| vazyameva lakSaNAni paThyante, pratyekadoSaliGgebhyo'nyatvA- pAdayoH kurute dArI sarujAM tlsNshritH||29|| deva teSAM samipAtaliGgAnAm ; evaM cikitsA'pi pRthageva ni0 saM0-parItyAdi / parikramaNazIlasya sarvato bhramaNapaThyate, tata eva hetoranyatvAddoSadUSyasvabhAvasya vyaadheH| khabhAvasya / dArImiti vipAdikAM; "vizrAvAku' iti loke // 9 // carake tu kaphavAtajaiva vidArI paThitA; taduktaM-"jvarAnvitA nyA0ca0-paribhramaNazIlasyetyAdinA paaddaarii| parivajaNakakSajA yA vartinirartiH kaThinAyatA ca / vidArikA bhramaNazIlasya sarvato bhramaNazIlasya / anye tu vicarcikaiva syAt kaphamArutAbhyAm" (ca. ci. a. 12) iti / tatrApi jvarAnviteti vacanena pittamapyanumIyate / yaduktaM- 1 karoti' taa.| 2 gataH punaH' iti taa.| 3 'janaya"ammA pittAhate nAstijvase nAstyUSmaNA cinA" (vA. | tyataH' iti taa.| su0 saM041 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna sthAnabhedena pAdadArItyucyate vipAdiketi ca / tasyAH kuSTha- tadA romANi zIryante tatra zleSmAnilo zritau // .."tadindratvena sarvadoSajatvaM sakrimitvaM ceti / pAmArakase tu kuSTha- luptamityAhuH khallI ruhyAM ca kecana" iti // 33 // 34 // nirdiSTe kSudraroge'pIti vAkyazeSaH; tena punarnocyate, punaru dAruNA kaNDurA rUkSA kezabhUmiHprapATyate // ktibhayAdeva // 29 // kaphavAtaprakopeNa vidyAddAruNakaM tu tam // 35 // zarkaronmathite pAde kSate vA knnttkaadibhiH|| ni0 saM0-dAruNetyAdi / dAruNA kaThinA / kaNDarA kaNDU medoraktAnugaizcaiva doSairvA jAyate nRNAm // 30 // yuktA / prapAdyate prakarSeNa pATyate / pittarudhirayorapyanubandho sakIlakaThino granthinimnamadhyonnato'pi vaa| jJeyaH, videhavacanAt / dAruNakaM 'pahA' iti loke // 35 // kolamAtraHsaruka srAvI jAyate kadarastu sH||31|| nyA0 ca0-dAruNA kaNDuretyAdinA dAruNakam / tasya ni0 saM0-zarkaretyAdi / zarkarA ghaTakarparakhaNDAdayaH, kaphavAtajasyApi raktapittAbhyAmanubandho videhavacanAdeva tAbhirunmathite pIDite / kIlena sadRzaM skiilmityvyyiibhaavH| | jJeyaH / tathAhi videhaH-"yadabhrapaTalAbhAsamarajaskaM zirasakIlaM cAsau kaThinazca sakIlakaThinaH / 'hastayorapi' iti | stvaci / pAruSyaM jAyate jantostasya rUpaM vizeSataH // todaiH bhojaH // 30 // 31 // samanvitaM vAtAt , sakaNDUgauravaM kaphAt / sapipAsaM sadAnyA0ca0-zarkarAbadarastu zarkaronmathite pAde ityaadinaa| hArtirAgaM pittAttathA'sRjaH" iti / tatrApi sadAhaM pittAt, sArtirAgaM raktAt, Artirhi zoNitAd bhavati / taduktaM kolavaditi badaravat / bhojAbhiprAyeNa hastayorapIcchanti / / tathAhi bhojaH-"hastayoH pAdayozcApi gambhIrAnugataM carake-"raktaM hi vyamlatAM yAti tacca nAsti na cAsti | ruk" (ca. ci. a. 5) iti / atra tu raktasya pittasya kharam / mAMsakIlaM janayataH kupitau kaphamArutau // sazalyamapi taM dezaM manyate tena pIDitaH / zarkarAbadaraM kecinmanya liGgamanirdiSTamavasthAyAM draSTavyam // 35 // mte'nye ca kaNTakam" iti // 30 // 31 // arUMSi bahuvANi bahukledIni mUrdhani // kaphAsRkRmikopenai nRNAM vidyAdaraMSikAm // 36 // klinnAGgulyamtarau pAdau kaNDUdAharuganvitau // ni0saM0-arUMSItyAdi / arUMSi vraNAn // 36 // duSTakardamasaMsparzAdalasaM taM vinirdizet // 32 // nyA0ca0-arUpi bahuvatrANItyAdinA aruSikA // 36 // ni0 saM0-klinnetyAdi / ayaM kaphena sazoNitena // 32 // krodhazokazramakRtaH zarIroSmA shirogtH|| cyA0ca0-klinnAGgulyantarau pAdAvityAdinA alskH| pittaM ca kezAn pacati palitaM tena jAyate // 37 // ayaM kaphena sazoNitena; tantra kaNDUH kaphasya, zoNitasya ni0 saM0-krodhetyAdi / krodhAdikRtena zarIroSmaNA dAharuje // 32 // zirogatena vaikRtaM, pittena punaH prAkRtaM palitam ; anyathA romakUpAnugaM pittaM vAtena saha mUJchitam // pittoSmaNorabhedAt punaruktidoSaH syAt ; paJjikAkArastu pracyAvayati romANi tataH zleSmA sshonnitH||33|| | "zarIroSmA pAvakaH, pittaM tadAzrayaH, etau pittapAvakAvekIruNaddhi romakRpAMstu tto'nyessaamsNbhvH|| bhUya kezAn pacataH; etena kevaloSmakRtasya vaikRtasyAdoSaja. tadindraluptaM khAlityaM rujyeti ca vibhAvyate // 34 // prasaGgo nirAkRtaH" iti manyate // 37 // ni0 saM0-romakUpAnugamityAdi / khAlityaM puMsAmeva na tu nyA0 ca0-krodhAyAsetyAdinA palitam / atra zarIyoSitAm / tathAca videhaH-"atyantasukumArAGgayo rajo roSmA pittaM ceti dvikartRsamuccaya iti kecit; tadasamyak, duSTaM sravanti ca / avyAyAmaratA yasmAttasmAnna khalitiH bhedo hi-vaikRtasya palitasya pAcakapittoSmakRtatvAt , striyAH" iti // 33 // 34 // svAbhAbikasya prAkRtapittakRtatvAt ;nanu tathA sati palitasyAnyA0 ca0-romakUpAnugaM pittamityAdinA indralaptaH | doSajaprasaMgaH? na, USmaNaH pittadharmatvAt......tadyathAkhAlityaM rujyeti ca tasyaiva saMjJAntaram / tatra khAlityaM puMsA- vaikRtaH pittakRtaH, samadoSaprakRtiSu svAbhAvikaH, tasmAt meva, na tu yoSitAM; tathAhi videhaH-"atyantasukumA- samuccitadvikartRkatvaM nAnenocyate / pittaprakRtijaM svAbhAvi. rAGgayo rajo duSTaM sravanti ca / bhavyApAraratA yasmAttasmAna kameva, prakRteralpadoSatvenAvikArivAdityanekazo vyAkhyAkhalitiH striyAH" iti / asthAyamabhiprAyaH-avyApAreNa | tameva // 37 // vAtapitte na prakupyete, tato na lomapracyavaH, rajo vimuktyA dAhajvararujAvantastAmrAH sphoTAH spiitkaaH|| ca srotovarodhAbhAvAcyutAnAmapi punarviroha iti / indra- gAtreSu vadane cAntarvijJeyAstA msuurikaaH|| 38 // late bhojaH-"pittaM sirasi saMduSTaM lomakUpAnugaM yadA / / 1 'prapuTyate puTapuTAyate' iti pA0 / 2 'aupahA' iti-pA0 / 1 granthiH kI(ko)lavadutsanno jAyate kadaraM tataH' iti taa.| 3 'kaphAsavipatkopena' iti vA..4 'savedanAH' iti vaa.| Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] suzrutasaMhitA / 323 .ni0 saM0-dAhetyAdi / tAmratvena zoNitAnubandho'pyeSAM maNi bhiSak" iti / tathA vaitaraNe'pi "kRSNaH zuklo tathAhi tantrAntaraM-"pittaM zoNitasaMsRSTaM yadA dUSayati vacam / jatumaNijJeyo vAtottaraitribhiH / arujaM svaparaM raktaM lakSmatadA karoti piDakAH sarvagAtreSu dehinaH // masUramudmASANAM | tyAhurbhiSagvarAH" iti // 41 // tulyAH kolopamA api / masUrikAstu vijJeyAH piDakA | avedanaM sthiraM caiva yasya gADheSa dRzyate // raktapittajAH" iti / etAsAM 'zItalikA' iti lokAzrayA mASavatkRSNamutsannamanilAnmaSakaM vadet // 42 // saMjJA // 38 // ni0 saM0-avedanamityAdi / sthiraM kaThinam // 42 // nyA0 ca0-dAhajvararujAvanta ityAdinA masUrikAH / / tAmratvasarujasvena zoNitAnubandho'pyeSAm // tathAhi tannA | nyA0ca0-mASazabdAt "ive pratikRtI" (pA. a. mtare-"pittaM zoNitasaMsRSTaM yadA dUSayati tvacam / tadA | | 5 / 3 / 96) iti kanpratyayaH / pRSodarAditvAnmASazabdAkaroti piDikAM sarvagAtreSu dehinAm // masUramudmASANAM kArasya hasvatvam / sthiraM kaThinam / atrApi kaphavAtamedotulyAH kolopamA api / masUrikAstu vijJeyAH piDikAH bhireva maSakamArabhyate / taduktaM bhoje-"vAterite tvaci pittaratajAH" iti // 38 // | yadA pravRddhe kaphamedasI / zlakSNaM mRdu savarNa ca kuruto maSakaM vadet" iti / annApi zlakSNatA vAyorlabhyata eva // 42 // . zAlmalIkaNTakaprakhyAH kphmaarutshonnitaiH|| jAyante piDakA yUnAM vakre yA mukhduussikaaH||39|| kRSNAni tilamAtrANi nIrujAni samAni ca // ni0 saM0-zAlmalItyAdi / zAlmalIkaNTakaprakhyAH zAlma-| vAtapittakaphocchoSAttAn vidyAttilakAlakAn 43 lIkaNTakasadRzAH / yUnAM taruNAnAm // 39 // ni0 saM0-kRSNAnItyAdi / vAtapittakaphocchoSAditi vAtapittAbhyAM kaphasya zoSAdityarthaH / anye tu "vAtapittAsanyA0 ca0-zAlmalIkaNTakAkArA ityAdinA yuvAna gucchoSAt" iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-vAtapittAbhyAM piDikAH / yUnAmAnanaM yUvAnanaM, tasya piDikA yuvAna raktasya zoSAdityarthaH; ata eva tilakAlake kASrNyam / 'vAtapiDikAH / pRSodarAderAkRtigaNatvAdekasya nakArasya lopaH / pittakaphodrekAt' iti kvacit pAThaH, tasmin pAThe kaphodrekalakSaNaM mukhe pacante ata eva mukhadUSikA iti // 39 // tilakAlake nAsti // 43 // kaNTakairAcitaM vRttaM kaNDUmat pANDumaNDalam // nyAca0-kRSNAni tilamAtrANItyAdinA tilkaalkH| padminIkaNTakaprakhyaistadAkhyaM kaphavAtajam // 40 // vAtapittakaphocchoSAt' iti kecit paThanti; anye tu 'vAta ni0saM0-kaNTakairityAdi / padminIkaNTakaprakhyaiH padminI- pittAsRgucchoSAt' iti paThanti / atra vAtapittAbhyAM raktakaNTakasadRzaiH / AcitaM vyAptam / tadAkhyaM padminIkaNTakA- | zoSaH; tathAhi carakaH-"yasya pittaM prakupitaM zoNitaM prApya khyam // 40 // zuSyati / tilakAH piplavo vyaGgA nIlikA cAsya jAyate" nyA0ca0-kaNTakairAcitamityAdinA padminIkaNTakam / / (ca. sU. a. 18) iti / anye tu 'vAtapittakaphodrekAt' padminIkaNTakavadAkhyA yasya tat pacinIkaNTakAkhyam // 40 // iti paThanti / tathA hi tatrAntaraM-"mArutaH pittamAdAya nIrujaM samamutsannaM maNDalaM kapharaktajam // kapharaktasamAzritaH / karoti tilamAtrANi tvaci te tilakA. lakAH" iti / anenApi tatrAntarArthenAyameva pAThaH / vAtasahaja raktamISaJca zlakSNaM jatumaNiM viduH||41|| pittakaphocchoSAditi vAtapittAzritayoH kaphapittayorucchoSa ni0saM0-nIrujamityAdi / samaM sUkSmam / utsannamunnatam / eva yato bhavati; ata eva tilakAlake pisotpatteH (?) sahajaM janmabalapravRttam / zlakSNamakarkazam / jatumaNiH 'jadula' tathAhi kaphodrekasya lakSaNaM kimatra bhaviSyati // 43 // iti lokAzrayA tatsaMjJA // 41 // maNDalaM mahadalpaM vA zyAmaM vA yadi vA sitam // nyA0 ca0-samamutsannamarujamityAdinA jatumaNiH / / sahajaM nIrujaM gAtre nyacchamityabhidhIyate // 44 // tasya jaTula iti lokAzrayA saMjJA / ekeSAmAcAryANAM matena tu lakSaNaM strIpuruSayoraGgabhedena suphalapradam / sahajaM janma ni0saM0-maNDalamityAdi / sahajaM janmabalapravRttam / balapravRttamityarthaH / samamutsannamapi zlakSNaM yato'vaiSamya nyacchaM lokA lAJchanamiti vadanti; pittaraktAnvito vAyurasya karkazamityarthaH / tathA hi bhojaH-"jaTulaM sahajaM raktaM kAraNam // 44 // zleSmazoNitasaMbhavam / zlakSNaM ca samudINaM ca vidyAjatu. | nyA0ca0-mahadvA yadi vA svalpamityAdinA nyacchaH / 'sahajaM maNDalaM' iti kecidadhIyate / teSAM mate janma1 'yuvAnapiDakA yUnAM vijJeyA' iti taa.| 2 'vidyAnmaNDalaM balapravRttaM nyaccham , ata eva nyacchasya paryAye tairukaMpANDu kaNDuram' iti taa.| 3 'lakSma caikeSAM lakSyo jatumaNIti saH' iti taa.| 1'vAtapittakaphodrekAt' iti paa0| Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna lAgchanamiti / pittaraktAnvito vAyurasya kAraNaM, zyAvAnvita- alpIyaHkhAM yadA harSAdvAlAM gacchet striyaM nrH||50|| khAnyacchasyeti // 14 // hastAbhighAtAdathavA carmaNyudvartite balAt // samutthAnanidAnAbhyAM carmakIlaM prakIrtitam // mardanAtpIDanAdvA'pi shukrvegvighaattH||51|| 'ni0 saM0-samutthAnetyAdi / samutthAnaM saMprAptiH, nidAnaM | yasyAvapATyate carma tAM vidyAdavapATikAm // hetulakSaNanirdezaH / gayI tu samutthAnanidAnAbhyAmityAdi / ni0saM0-alpIyaHkhAmityAdi / alpIyaHkhAm alpataracarmakIlapratipAdakaM vAkyameva na paThati // yonidvArAm / carmaNyudvartite uttAnIbhUya vyAghuTite / yasya carma mardanAdibhiravapATyate vidIryate tasya tAmavapATikAM vidyAdityarthaH / krodhAyAsaprakupito vAyuH pittena sNyutH||45|| carma kartR / udvartate nizcitamUrdhva pravartata ityanye ||50||51||shsaa mukhamAgatya maNDalaM visRjtytH|| nIrujaM tanukaM zyAvaM mukhe vyaGgaM tamAdizet // nyA0 ca0-kanyA punaranAtavA'lpatarayonidvAratvAdevAkRSNamevaMguNaM gAtre mukhe vA nIlikAM viduH| lpIyaHkhetyucyate / tatra pakSAntaraM hastAbhighAtAdathavA carmaNyu dvartite; udvartite UvaM pravartite / yasyAvapATyate 'svayaM' ni0 saM0-krodhetyAdi / "vyaGgameva sthAnAntareNa varNA- iti zeSaHH tenAvadIryate / iyaM dopaistribhirapyanuvartate / ntareNa ca nIlikA" ityanye // 45 // 46 // tathA hi bhojaH-"mardanAdabhighAtAdvA knyaayoniprpiiddnaat| . nyA0ca0-krodhAyAsaprakupito vAyurityAdinA vynggH|| lakSyate yadi meDhasya carma dabhairiva kSatam // avapATiketi asyaiva nIliketi loke khyAtiH / tatra tatrAntare "mArutaH tAM vidyAt pRthagdoSaiH samanvitAm / vAtAt saparuSA kodhaharSAbhyAmUrdhvago mukhamAzritaH / pittena saha saMyuktaH | rUkSA tathA nistodakArikA // pittAt sapItA raktAdvA dAhakaroti vadane tvaci // nIrujaM tanukaM zyAvaM taM vyaGgamiti tRSNAsamanvitA / zlaiSmikI kaThinA snigdhA kaNDUmatyalpanirdizet / kRSNAmevaMguNaM gAtre nIlikAM tAM vinirdizet" vedanA" iti // 50 ||51||iti // 45 // 46 // vAtopasRSTamevaM tu carma saMzrayate maNim // 52 // mardanAt pIDanAccAti tthaivaapybhighaattH|| | maNizcarmopanaddhastu mUtrasroto ruNaddhi ca // mer3hacarma yadA vAyurbhajate srvtshcrH||47|| niruddhaprakaze tasminmandadhAramavedanam // 53 // tadA vAtopasRSTaM tu carma pratinivartate // mUtraM pravartate jantomagirna ca vidIryate // maNeradhastAt kozazca granthirUpeNa lambate // 48 // niruddhaprakazaM vidyAhurUDhAM cAvapATikAm // 54 // savedanaH sadAhazca pAkaM ca vrajati kvacit // ni0saM0-vAtopasRSTamityAdi / evamiti mardanapIDanAbhimArutAgantusaMbhUtAM vidyAttAM parivartikAm // 49 // ghAtAdinetyarthaH / saMzrayate smagraM zrayate / durUDhAM cAvapATikAsakaNDUH kaThinA cApi saiva zleSmasamutthitA // miti avapATikA'pi durUDhA nirUddhaprakAzAkhyAM labhate . ni. saM0-mardanAdityAdi / atIti mardanapIDanAbhyAM // 52-54 // pratyekaM saMbadhyate; samyakRtau hi mardanapIDanau vAyuprazAntika- nyA0ca0-vAtopasRSTe mer3he ityAdinA niruddhprkshH| rAveva bhavataH / bhajate Azrayati / sarvatazcaro vAyuyA'naH / evamityatipIDanAbhighAtAdinA pUrvavat / saMzrayate samagraM carma pratinivartata iti maNiM vihAya sarvato vyAghuTatItyarthaH / zrayate / avapATikaiva ca durUDhA saMkucitatvAcarmaNo niruddhakrozaH carmakozaH / saiva parivartiketyarthaH // 47-49 // - prakAzo bhavati / mandadhAramadenamantardoSAbAdhAt tasmin nyAca-mardanAdityAdi / atyarthamardanAt pIDanAdvA mandadhArA pravartate, maNizca nAtivivRto bhavet / atraiva tathA'bhighAtAdvA sarvatazcaro vAyAno meDhacarma bhajate. bhojaH-"medAnte carmaNi yadA mArutaH kupito bhRzam / atIti pIDanamardanayorvizeSaNaM, tayohi samyakRtayorvA dvAraM ruNaddhi ca zanaiH prakAzastu muhurbhavet // mUtraM mUtrayate yoreva prazamanatvAt ; atyarthakaraNAttayorabhighAtAt kalA kRcchAt prakAzastu yadA bhavet / vAtopasRSTamer3hastu maNirna yAzcarmaNo dUSakatvAt / carmavAtopasRSTatvAt privrtte| ca vidIryate // niruNaddhi prakAzaM taM vidyAyAdhi sudAruNam" carma koSacarma / parivartiketi paripUrvAdvRteH Nvula / sakaNDUH iti // 52-54 // kaThinA caiva saiva shlessmaanubndhtH| tathAhi bhoje-"maNeradho | vegasaMdhAraNAdvA hato gudmaashritH|| meDhacarma vyAnastu parivartayet / sazUlatodadAhAdyairvijJeyA | niruNaddhi mahatsrotaH sUkSmadvAraM karoti ca // 55 // parivartikA // zlaiSmikI kaThinA stabdhA kaNDUmatyalpavedanA" 1 'alpIyasI yadA harSAdvalAdgacchet' iti pA0 / 2 'carmopa- . iti // 47-49 // | ruddhastu' iti taa.| 3 'savedanam' iti taa.| 4 'maNiviviyate 1 parivartiketi tA vidyAt sarujAM vAtasaMbhavAm' iti tA. naca' iti pA0 / 5 'sarujaM vAtasaMbhavam' iti pA0 / / Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] sushrutsNhitaa| 325 mArgasya saumyAta kaccheNa parISaM tasya gacchati // ni0 saM0-pravAhaNetyAdi / pravAhaNaM prakarSeNa nirvAhaNam / sanniruddhagudaM vyAdhimenaM vidyAt sudustaram // 56 // ayaM vAtakopajaH // 61 // ni0 saM0-vegasandhAraNAdityAdi / vihato niruddhgtiH| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutamahatsroto gudam // 55 // 56 // vyAkhyAyAM nidAnasthAne trayodazo'dhyAyaH // 13 // nyA0 ca0-gudaM mer3hAnantaraM nirdizannAha-vegasaMdhA- nyA0 ca0-pravAhaNAtisarAbhyAmityAdinA gudabhraMzaH / raNAdityAdi / mahatsrotaH gudam / niruddhaprakAzavadatrApi pravAhaNaM prakarSeNa nirvAhaNaM; 'vAha' prayatne, ityasmAt pravAgudacarmasaMkocAt sanniruddhagudatvam // 55 // 56 // haNamiti rUpam / ativegodIraNena vAtakopaH punaratisaraNena zakunmUtrasamAyukte'dhaute'pAne zizorbhavet // dhAtukSayAt / rUkSadurbaladehasyeti ubhayatra yojanIyam / carake khinnasyAmApyamAnasya kaNDa rktkphoddvaa||57|| bhAjAdiSu punaratIsAra eva gudabhraMzaH paThitaH // 6 // kaNDUyanAttataH kSipraM sphoTAH srAvazca jAyate // | iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM nyAyaekIbhUtaM vraNeghoraM taM vidyAdahipUtanam // 18 // candrikAkhyAyAM pajhikAyAM nidAnasthAne kSudrarogANAM nidAnam // 13 // ni0 saM0-zakRdityAdi / zakRnmUtrasamAyukte'pAne gude, adhote akriyamANazauce, zizo raktakaphodbhavA kaNDUbhavediti saMvandhaH / kathaMbhUtasya ? khinnasya asnApyamAnasya ca / ekIbhU cturdsho'dhyaayH| tamapAnaM vraNaiH 'saha' ityadhyAhAryam / ahipUtanaM kapharaktajaM athAtaHzUkadoSanidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| jJeyam // 57 // 58 // . yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nyA0ca0-sakRnmanetyAdinA'hipUtanA / apAne gude ni0 saM0-athAta ityAdi / zUkadoSanidAnamiti atrAsvinne zizoranApyamAne akriyamANe zauce svedamalolledena dizabdo luptanirdiSTo draSTavyaH, tena zUkAdidoSanidAnamityarthaH; kaNDUyanaM kapharaktadoSeNa sphoTAzca jAyante / jAyante iti AdizabdAcca duSTayonigUDhAntarlomayonidurbhagAgamanamabhighAtavakSyamANavacanavipariNAmAt / ekIbhUtaM vraNaiH 'saha' ityA- | shvaabhipretH| tacchati gayI, duSTayonyAdInAmupadaMzahetutvAt / dhyAhAryam / sanniruddhagudaviparIto'yaM, vraNaiH sahakIbhAvena | zUkaH sajantujalamalaH, liGgavRddhiko yogo vA; doSo'tra gudasyAtivivRtatvAt / atra bhojaH-"duSTastanyasya pAnena duSTiH, asamyakkaraNAdvaikRtam ; athavA doSo vAtAdiH, vAtAdimalasyAdhAvanena ca / kaNDUdAharujAvadbhiH piDakAbhiH samA- kRto bA vikAraH; teSAM lakSaNasyaiva nirdezAnnidAnaM, na tu hetoH; citaH // ahipUtanako nAma yathAdoSaM sudAruNaH" iti hetuH punaratra zUka eva, sa ca prtijnyaasuutrennaivaabhihitH||1||2|| // 57 // 5 // nyA. ca0-kSudrarogAnantaraM kSudratvasAmAnyAt parivartisnAnotsAdanahInasya malo vRssnnsNshritH|| kAdimer3harogapratyAsamavena ca shuukdossnidaanaarmbhH| zUko yadA praklidyate svedAt kaNDUM saMjanayettadA // 59 // jalazUkaH, AdipadalopAt / sa tu sajantujalamalaH, liGga tatra kaNDUyanAt kSipraM sphoTAH srAvazca jAyate // vRddhikarayogo vA, zUkapradhAnatvAt / zUkavalliGgavRddhikaratvAdaprAhurvRSaNakacchre tAMzleSmaraktaprakopajAm // 60 // | nyo'pi zUkasamaH zUkaH, tena vA tasya vA doSo'tra duSTirani0 saM0-nAnotsAdanetyAdi / utsAdanam udvartanam samyakkaraNAdvaikRtam ; athavA doSo vAtAdiH vaataadikRtvi|| 59 // 6 // .. kAro vA; doSazabdo hi vAtAdiSu taskRtavyAdhiSvapi vartate, "doSA api vyAdhizabdaM labhante" iti vacanAt / ' nyA0 ca0-sAnotsAdanetyAdinA vRSaNakacchUH / ahi- | teSAM lakSaNasyaiva nirdezAnnidAnaM, na tu hetoH; hetuH pUtanavadRSaNakacchurapi kapharaktodbhavA // 59 // 6 // punaratra zUkadoSa eva, tasyApi ca pratipAdanamAtra nirdezApravAhaNAtisArAbhyAM nirgacchati gdNbhiH|| nidAnam // 1 // 2 // rUkSadurbaladehasya taM gudabhraMzamAdizet // 61 // liGgavRddhimicchatAmakramapravRttAnAM zUkadoSaniiti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne kSudraroga- mittA daza cASTau ca vyAdhayo jAyante / tadyathAnidAnaM nAma tryodsho'dhyaayH||13|| sarSapikA, aSThIliko, athitaM, kumbhIkA, alaijI, {ditaM, saMmUpiDakA, avamanthaH, puSkarikA, 1 asyAgre tADapatrapustake 'ityevaM kSudrarogANAM sthAnaM saMpari- sparzahAniH, uttamA, zataponakaH, tvakpAkaH, zoNikIrtitam / tadavekSya bhiSak prAzo yathAdoSamupAcaret' ityadhikaH | tArbuda, mAMsArbuda, mArsapAkaH, vidhiH , tilakAlazloka uplbhyte| kazceti // 3 // Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna ni0 saM0-teSAM zUkadoSajAnAM vyAdhInAM sAmAnyAM saMprA- rityAcakSate / duHkhacAritazUkadoSahetuH punaratra sarvatraivoptimAha-liGgetyAdi / liGgavRddhiH sthUlIkaraNam ; AyAmapari- tsarganyAyenAsti / aSThIlikA aSThIlA nAma lohakArANAM NAhAbhyAmityanye / vAtsyAyanAyuktaliGgavRddhikarayogasya akramo'- lauhI dIrghavartulA bhANDiH // 5 // nAcAraH; 'uttarabastikarmaNo'nAcAra' ityanye, tannecchati gyii| zaryat paritaM zazvadthitaM tat kaphotthitam // . saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAmaSTAdazavacanaM saMkhyeyanirde | ni0 saM0-zUkairityAdi / zazvat pratidinam , etenaikadizabhrAntinirAsArtham // 3 // nAntarapUraNaM prazastamicchanti kAmatantrAcAryAH; nityapUraNAdathinyA0 ca0-teSAM zUkadoSajAnAM sAmAnyAM saMprApti tanAno rogsyotpttiH||drshynnaah-linggvRddhimicchtaamityaadinaa / vRddhiH sthUlIkaraNam: AyAmapariNAhavRddhirityanye / kramavirodho nyA0 ca0-zUkairyat pUritamityAdinA prathitam ||akrmH, najana virodhArthaH / zUkadoSanimittAH zUkadoSA kumbhIkA raktapittotthA jAmbavAsthinibhA'zubhA6 eva nimittaM kAraNaM yeSAM te tthoktaaH| zUkadoSa eva nimitta- ni0 saM0-kumbhIketyAdi / kumbhIkA kumbhIphalamiva / matrocyate, na tu yonidoSAdaya upadaMzahetava iti / tena azubheti zubhA zuklA, tadvirodhenAzubhA kRSNetyarthaH / iyamapi Adipadalopasya prayojanameva nAsti / teSAM liGgavRddhividhInAM daravacAritazUkajA / 'AzujA' iti kecit paThanti; tatra vAtsyAyanAdau vistara aupaniSadike draSTavyaH / tathAhi zUkapAtAnantaraM zIghraM jAyata ityarthaH // 6 // "bhallAtakAsthijalazUkamathAbjapatramantarvidaya matimAn saha nyA0 ca0-kumbhIkAH kumbhyAH phalaM kumbhI, phale luk saindhavena / etadvirUDhabRhatIphalatoyapiSTamAlepanaM mhipviddi-| (pA. a. 12 / 163) iti taddhitasya luk , 'ive prakRtI' malIkRte'Gge / sthUlaM bRhadvaraturaGgamatulyamAzu zephaH karotyabhi-17 (pA. a. 5 / 3 / 96) iti kan / azubheti zubhaM zuklaM,. nAha saMzayAsta / evamAdAnA duravacAraNa zUkadA tadvirodhe naJ , tena kRSNetyarthaH // 6 // jAnAM nidAnam / anye tu manyante'trApacArastrividhaHpraNidhAnAzrayaH, parikarmAzrayaH, puruSAzrayazca; tathA hi ala alajIlakSaNairyutAmalajIM ca vitarkayet // bhAlukiH-"ekonaviMzatiH zUkadoSAH-praNidhAnado- mRditaM pIDitaM yattu saMrabdhaM vAyukopataH // 7 // SAt, parikarmadoSAt , purussdossaac"| tanna, tantreSu sarveSvada- alajIlakSaNaiH pramehapiDakAlajIlakSaNarityarthaH / iyamapi rzanAt / saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAmaSTAdazavacanaM dussttshuukaavcaarnnaajjnyeyaa| yat punarliGgaM pAtitazUkaM sat hastAbhyAM saMmUDhapiDakAdInAM samAsanirdezabhrAntinirAsArtham // 3 // bhRzapIDitam , ata eva vAtakopataH saMrabdhaM sazophaM, tanmRdi. gaurasarSapatulyA tu zUkadurbhagnahetukA // tAkhyarogAkrAntaM jJeyam // 7 // piDakA kapharaktAbhyAM jJeyA sarSapikA budhaiH // 4 // nyA0 ca0-alajIlakSaNairityAdinA alajI / alajIni0saM0-zUkadurbhagnahetuketi duravacAritazUkahetuketyarthaH / lakSaNairiti pramehapiDikAlakSaNairiti zeSaH / sA ca raktA'. anye 'zUkadurbhagahetukA' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca sitA sphoTAvRtetyAdinA tulyalakSaNA / tatra pramehe jAya. zUko duSTabhagazca heturyasyAH sA tathA / tannecchati gayI // 4 // mAnA pramehadoSAdadhaHkAye eva vizeSeNa, zUkadoSajA tu raktapittadoSajA liGgajaiva / pAtitazUkaM liGgaM pANibhyAM nyA0ca0-zUkadurbhagahetuketi kecit paThanti / tanna, bhRzaM pIDitaM mRditaM; vyAdhinAmedam // 7 // teSAmanupadaMzatvAt // 4 // kaTinA viSamairantairmArutasya prkoptH| | pANibhyAM bhRzasaMmUDhe saMmUDhapiDako bhavet // zUkaistu viSasaMbhugnaiH piDakA'SThIlikA bhavet // 5 // ni0 saM0-bhRzasaMmUDhe atyarthapiccitAvanate, 'pAtitazUke ni0 saM0-kaThinetyAdi / zUkairaSThIlikA bhavediti | liGge' ityadhyAhAryam / saMmUDhapiDakA mRditaM ca vAtaraktAt ||sNbndhH / viSamaiH aprazastaiH / antairiti ko'rthaH; patitaiH / nyA0 ca0-pAtitazUke liGge pANibhyAM bhRzasaMmUDhe anye tu "viSamairantarupalakSitA" iti vyAcakSate; etena viSa piccitAvanate; saMmUDhapiDakA mRditaM ca vAtaraktAbhyAm ||maantshitetyuktm / viSasaMbhumaiH viSeNa kRtvA vakrerityarthaH // 5 // dIrghA bahvayazca piDakA dIryante madhyatastu yaaH||8|| nyA0ca0-kaThinetyAdinA asstthiilikaa| kaThinA viSama- so'vamanthaH kaphAsRgbhyAM vedanAromaharSakRt // (gnairiti parasparAsaktaiH; anye punaratraiva viSamairlakSyamANai- saM0ni0-bahvayaH prabhUtAH / avamantho'pi sthUlIkaraNazU kakarmApacAreNa jnyeyH||8||1 'AyAmapariNAhavRddhirityanye' iti pA0 / 2 liGgavRddhivyatirikto' iti pA0 / 3 'viSasaMyuktaH' iti pA0 / 4 'kaThinA 1'nAma tat kaphAt' iti taa.| 2'tulyajAM tvalajI vidyAviSamA bha (bhu)nairvAyunA'SThIlikA bhavet' iti tA. / yathAproktAM vicakSaNaH' iti taa.| Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] suzrutasaMhitA / 327 . nyA0 ca0-dIrghA baya ityAdinA'vamanthaH / atra kRSNaiH sphoTaiH saraktaizca piDakAbhizca pIDitam // bhAluki:-"avamanthakagrasto yo madhye dIrghavidAritaH / yasya vastu rujazcoyA kSeyaM tacchoNitAva'dam // 13 // piDakAbhirbhaveda vyAptaH zUkakarmApacArataH" iti / sthUlI- ni0 saM0-kRSNairityAdi / yasya vastu adhiSThAnaM sphoTaiH karaNazUkakarmApacAraja ityarthaH // 8 // piDakAbhizca pIDitaM bhavati tacchoNitAva'daM jJeyamiti sNbndhH| pittazoNitasaMbhUtA piDakA piDakAcitA // 9 // | ayamapi duravacAritazUkebhyaH // 13 // paMmapuSkarasaMsthAnA kSeyA puSkariketi sA // mAMsadoSeNa jAnIyAdavudaM mAMsasaMbhavam // ni0saM0-padmapuSkara padmakarNikA / eSA'pi zUkakarmApa- ni0 saM0-mAMsetyAdi / mAMsadoSeNa mAMsavRddhyA / idamapi cArajA jJeyA // 9 // | duravacAritazUke liGge prahArAdibhirjAyate ||nyaa0c0-piddketyaadinaa puSkarikA / pamapuSkaravat nyA0ca0-sphoTairityAdinA zoNitArbudam / ya vastu puSkarikA // 9 // vraNavastu tadavagAdhocchritamAMsazothatvAdarbudam / duravacAri tazUke liGge prahArAdibhirmAsadoSeNetyarthaH // 13 ||jnyet sparzahAni tu zoNitaM zUkadUSitam // 10 // zIryante yasya mAMsAniyatra sarvAzca vednaaH||14|| ni0 saM0-janayedityAdi / sparzahAni sparzahAninAmAnaM | vidyAttaM mAMsapAkaM tu sarvadoSakRtaM bhiSak // vyAdhivizeSam / zUkadUSitaM zUkena duSTiM nItam // 10 // ni0saM0-zIryante galanti / eSo'pi duravacAritazUkanyA ca0-zUkadoSAdityutsarganyAyena, sprshhaaniH||10|| dUSitadoSajaH // 14 ||mudmaassopmaa raktA piDakA raktapittajA // nyA0ca0-zIryante yasyetyAdinA mAMsapAkaH / duravacAuttamaiSA tu vijJeyA zUkAjIrNanimittajA // 11 // | ritazUkadUSitadoSatrayakRtasya mAMsapAkasya zIryante mAMsAni ni0saM0-mudretyAdi / uttamA vyAdhivizeSaH / zUkAjIrNani-galA ni. galanti / sarvA vedanA todadAhakaNDvAdikAH / duravavAritamittajeti zUkAjIrNa punaH punarduravacAritazUkavikRtilakSaNa eva zUkadUSitadoSatrayajaH // 14 // pariNAmaH, tadeva nimittaM, tato jAteti; anye tu "zUkA-vidradhiM sannipAtena yathoktamabhinirdizet // 15 // jIrNa zakenAjIrNa pratikSaNapAtitazUkanimittAbhyAM raktapitAbhyAM | ni0saM0-vidradhimityAdi / ayamapi duravacAritazUkadUjAyate" ityAhuH // 11 // |SitadoSatrayajaH // 15 // nyaa0c0-mudmaassopmetyaadinottmaa| zUkAjINaM durava- nyA0ca0-vidradhiH sAnipAtikavidradhilakSaNAnyevAtra cAritazUkasalakSaNa eva pariNAmaH, tadeva nimittaM, tato jAnIyAt / sa tu 'nAnAvarNarujAnAva' (ni. a. 9) jAtA // 11 // ityAdilakSaNena vidradhinA vijJeyaH // 15 // chidreraNumukhairvastu citaM yasya samantataH // kRSNAni citrANyathavA zUkAni saviSANi ca // vAtazoNitajo vyAdhirvijJeyaH zataponakaH // 12 // | pAtitAni pacatyAzu medUM nirvshesstH|| 16 // ni0 saM0-chidrarityAdi / chidaiH duravacAritazUkanimitta- kAlAni bhUtvA mAMsAni zIryante yasya dehinH|| vAtazoNitajaiH / vastu adhiSThAnamityarthaH // 12 // sannipAtasamutthAnaM taM vidyAttilakAlakam // 17 // nyA0 ca0-chidraraNumukhairityAdinA zataponakaH / chidaiH| ni0 saM0-kRSNAnItyAdi / kRSNAni kRSNavarNAni / citrANi duravacAritazUkanimittavAtazoNitajaiH / citamupacitaM, ciki- zuklapItanIlAdivarNAnItyarthaH / kAlAni pariNatatilaphalavarNAni / tsite lekhanopadezAt // 12 // zIryante galanti // 16 // 17 // nyA0 ca0-kRSNAMnItyAdinA tilakAlakaH / kRSNAni pittaraktato zeyastvakpAko jvaradAhavAn // kRSNavarNAni / citrANyathaveti zuklapItanIlAdivarNAnItyarthaH / ni0 saM0-pittaraktetyAdi / pittaraktakRta iti duravacAri kRSNAni pariNatatilaphalavarNAni / vizIryante galanti tazUkajanitapittazoNitaja ityarthaH / gayI tu duravacAritazaka- 17 // dUSitavAtapittaja ityAhaH // tatra mAMsArbudaM yaca mAMsapAkazca yaH smRtaH // nyAca0-vAtapittaja ityAdinA tvakpAkaH / duravaca vidradhizca na sidhyanti ye csyustilkaalkaaH||18|| ritazUkadUSitavAtapittajaH // iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne zUkadoSa1 pamakarNikasaMsthAnA' iti taa.| 2 vyAdhireSottamo nAma nidAnaM nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // zUkAjIrNanimittajaH' iti taa.| 3 'chiTTairaNumukhailiMga' iti, 'chiTTairaNumukhairyattu citaM meDhaM' iti ca paa0| 4 'vAtapittataH' iti paa0|| 1 'dUSitam' iti pA0 / Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna ne ni0sN0-shuukdossjaanaamsaadhyaannirdishnnaah-ttretyaadi| nAmeva nAnAvidhatvena tajanitopiSTAdInAmapi pratyekameva ye ceti cakArAt kadAcit sidhyantItyuktam // 18 // bahuprakAratvAt / 'anuzriyamANaM' ityeke paThanti, 'anusAryaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- | mANaM' ityanye / pUrvapakSatvAdinA prayojakena tu sarvatra yujyatavyAkhyAyAM nidAnasthAne caturdazo'dhyAyaH // 14 // | mAnamiti (1) / tadeva dvaividhyaM darzayannAha-sandhimukta mityAdi / tayoreva lakSaNamAviSkurvannAha-tatra prvnniityaadi| nyA0 ca0-zUkadoSajAnAmasAdhyAnirdizannAha-tatra | pUrvAparasaMcchinno'sthyavayavaH kANDaH, tayorevAsthikANDamAMsAbaMdaM yaccetyAdi / yacceti cakAro bhinnakrame na siyanti yormadhyasaMdhAnaM saMdhiH, tayordvayorapi lakSaNacikitsArthamAcetyatra draSTavyaH, tena cikitsite tu pratyAkhyAyopa kRtivizeSabhedAntaraM darzayannAha-tatra SaDDidhamityAdi // 4 // caraNam // 10 // tatra sandhimuktam-utpiSTaM, vizliSTaM, vivartiiti sauzrute zalyatanne nidAnasthAne zrIgayadAsavira | tam, avakSiptam , atikSiptaM, tiryakSiptamiti citAyAM nyAyacandrikAkhyAyAM paJcikAyAM Savidham // 5 // zUkadoSANAM nidAnam / ni0 saM0-sandhimuktasya SAvidhyamAha-tatretyAdi / ' sandhimuktaM SaDvidhamiti saMbandhaH // 5 // pnycdsho'dhyaayH| nyA0 ca0-atha ke saMdhimuktasya SaDnedA ityuktAstAn athAto bhagnAnAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH||1|| darzayannAha-tatra saMdhimuktamityAdi // 5 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tatra prasAraNAkuzcanavivartanAkSepaNAzaktirugraruni0 saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // jatvaM sparzAsahatvaM ceti sAmAnyaM sandhimuktalakSanyA0ca0-atha zUkadoSAnantaraM bhagnanidAnaM hetulakSaNa- Namuktam // 6 // nirdezaH, aagntusaadhaadubhyoH||1||2|| | ni0 saM0-tatra sandhimuktasya sAmAnyalakSaNamAha-tatra patanapIDanaprahArAkSepaNavyAlamRgadazanaprabhRti- prasAraNetyAdi / vivartanaM viparItavartanam , AkSepaNamatizayena bhirabhighAtavizeSairanekavidhamasnAM bhaGgamupadizanti cAlanam // 6 // nyA0ca0-nanu cAsyAM bhaGgo bhagnamityuktaM, tat kathani0saM0-bhagnAnAM hetuM nirdizannAha-patanapIDanetyAdi / masmAM saMdhimukta bhagnatvamiti ? ucyate-saMdhAnaM hi dvayoprahAro muSTilaguDapANabANAdInAm , AkSepaNamatizayena cAlanaM, rasbhorekIbhAvaH, tAbhyAM muktAbhyAM punarapi dvaidhIbhAva iti vyAlamRgadazanaM vyAghrAdibhakSaNaM, prabhRtigrahaNA(lavadvigrahAdInAma- saMdhimukte'pyasnAmeva -bhanmatvam / tasya lakSaNaM dvividhaMvarodhaH / anekavidhaM bahuprakAram // 3 // sAmAnyaM viziSTaM ca tatra sAmAnyameva lakSaNaM prathama nyA0ca0-tatra prathamaM bhagnAnAM hetumeva darzayannAha- nirdizannAha-prasAraNAkucanetyAdi / sAmAnyamiti bhinnAprapatamapIDanetyAdi / praharaNaM prahAraH muSTilaguDakRpANabANA- | zrayeSvabhinnAkArabuddhividhAnataH // 6 // dInAM; prabhRtigrahaNAt balavadvigrahAdInAmavarodhaH // 3 // vaizeSikaM tUspiSTe sandhAvubhayataH zopho vedanA. taMtra bhaGga(na)jAtamanekavidhamanusAryamANaM dvivi. prAdurbhAvo vizeSatazca nAnAprakArA vedanA rAtrI dhamevopapadyate sandhimuktaM, kANDabhagnaM c| tatra SaDvidhaM prAdurbhavanti; vizliSTe'lpaH zopho vedanAsAtatyaM sandhimukkaM, dvAdazavighaM kANDabhagnaM bhavati // 4 // sandhivikriyA ca; vivartite tu sandhipArthApagama ni0saM0-teSAM dvaividhyamAha-tatretyAdi / bhagnajAtamiti nAdviSamAGgatA vedanA ca; avakSipte sandhivizleSajAtaM samUhaH / anusAryamANam anusatu preryamANam / 'anuzri- stIvarujatvaM ca; atikSipte dvayoH sandhyasyoratiyamANaM' ityeke paThanti / sandhimuktakANDabhagnayorlakSaNamAha krAntatA vedanA ca; tiryakakSipte tvekAsthipAoNpatatra parvaNItyAdi; ayaM pATho'bhAvAnna likhito na ca vyA-gamanamatyathe vedanA ceti // 7 // khyaatH||4|| ni0saM0-utpiSTAdilakSaNamAha-vaizeSikaM tUtpiSTe ityaadi| nyA0ca0-teSAM bhagnAnAM saMkSepeNa lakSaNacikitsArtha utpiSTe cUrNite / vizliSTe ghaTTite, 'sandhau' iti zeSaH / vivartite viziSTavyAdhidvayena dvaividhyameva darzayabAha-tattu bhagnajAta viparItaM vartite, 'sandhau' iti zeSaH / sandhivi kriyA madhyanimityAdi / anekavidhaM bahuprakAraM bhagnAnAM jAtaM, patanAdihetU. natvam / sandhisaMzrayayorasyoAvartanena paarshvgmnaadvissmaanggtaa| vedanA ceti cakArAdvedanA'pi viSametyarthaH / avakSipte sandhAva1'bhagnamupadizanti' iti paa0|2'tttu' iti paa0| dhogate / atikSipte dUraM gate sandhau / atikrAntatA dUragamanam / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| 329 - ativedanA ceti cakArArthaH / tiryakakSipte 'sandhau' iti shessH| AbhugnamavimuktAsthi vakrama, anyatarapArthyAvaziSTaM atraikasyaivAsthaH pArzvagamanaM, vivartite dvayorapIti vizeSaH // 7 // chinnaM, pATitamaNubahuvidAritaM vedanAvacca, zUkapUrNa nyA0 ca0-vizeSayati parasparato vyAvartayati buddhivi- | mivAdhmAtaM vipulaM visphuTitaM sphuTitamiti // 10 // dhAnamiti vizeSaH, tena nirvRttaM vaizeSikam / tadidaM lakSaNadda- ni0 saM0-teSAM pratyekaM viziSTalakSaNamAha-vizeSatasviyam / saMdhAvubhayata iti dvayorapi asthyantayozzUrNitatvAt / / tyAdi / vizeSataH saMmUDhamiti atizayena sparza jAnAtItyarthaH / vizeSato rAtrAviti utpiSTe hi cUrNitatvenAtizayamArgA-gayadAsAcAryastu ubhayataH saMmUDha miti ubhayoH pArzvayornipIDacaraNakupitasya vAyornizAyAmeva vizeSeNa kopAt / taduktaM / nenAtatAvanataM madhye pranthirivonna(da)tamiti vyAkhyAnayati / vAtanADIlakSaNeSu-"phenAnuviddhamadhikaM sravati kSapAyAm" karkaTakaM karkaTasadRzam / azvakarNamazvakarNasadRzamityarthaH / (ni. a. 1) iti / vizliSTe 'saMdhau' iti zeSaH / alpa- cUrNitaM cUNIMkRtam / avagacchet jAnIyAt / piccitamityAdi zophatAM saMdheranabhighAtAt / vedanAsAtatyamuspiSTAdahorA- piccitaM pIDitasadRzaM, pRthutAM gataM vistIrNatAM gatam / asthi triSu, vizliSTe vizeSo'yam / saMdhivikriyA saMdhyasbhoyorapi challamiva vidyate yasmin tadasthicchalitam / asthicchallikamivizliSTatvAnmadhyanimnatvam / vivartite 'saMdhauM' iti shessH| tyanye / velate calati / yadyapi kANDabhagnavyapadezo dvAdazAnAvivartite viparItaM vartite pratyAvRtte iti yAvat / dvayo- mapi, tathA'pi vizeSataH kasyacidyapadezaH; yathA sarveSAmeva rapyasyoH saMdhisaMzrayoH sahaiva vivRtiM gatatvAd viSamAGgatA mRgapakSiNAM vidyamAnajaGghatve'pi viziSTajaGghAyogena eNAdInAmeva viSamavedanA ceti / avakSipte saMdhAvadhogate / saMdhivizleSa jaGghAlavam / AbhunamISajihmam / anyatarapArzveNa ekapAANeiti vizleSaM vinA saMdheradhogamanAbhAvAt / atikSipte 'saMdhau' tyarthaH / aNUni bahUni vidAritAni yasya tattathA / gayI tu iti zeSaH / dvayorapi sNdhysyortikssepennaivaatikraanttaa| sphuTitalakSaNametat paThati, agretanaM pATitalakSaNamiti / bhativedanA ceti vedanA'pyatIti cakArArthaH, utpiSTAdi | zUkapUrNamiti zUko yavAdInAmagrabhAgaH, tatpUrNamiva vedanAvedanAbhyo'tivedaneti vizeSaH / tiryakSate 'saMdhau' ityatrApi | vishessH| AdhmAtaM zUnam / visphuTitaM vipulasphuTitaM, gayI zeSaH / ekasyaivAsthaH pArzvagamanaM, vivartite tu dvayorapIti tu 'vipulaikadAri' iti paThati // 10 // vizeSaH // 7 // nyA0pa0-ataH paraM kANDabhannaM darzayatrAha-kANDakANDabhagnamata UrdhvaM vakSyAmaH-karkaTakam , azva- bhagnamityAdi / karkaTAdiSu prAyeNa nAmabhirevAkRtayo vyAkhyAkarNa, cUrNitaM, piccitam , asthicchallitaM, kANDabhagnaM, tAstathA'pi vispaSTArtha lakSaNamupadekSyati / zvayathvAdi majAnugatam , atipAtitaM, vakaM, chinnaM, pATitaM, sAmAnyataH / vizeSatastu saMmUDhamubhayata iti ubhayoH sphuTitamiti dvAdazavidham // 8 // pArzvayorniSpIDanenAtatAvanataM madhye pranthirivonnatam / ni0 saM0-kANDabhannamityAdi // 8 // | pArvAdayastu avayavavizeSA iti / asthicchallitam asthi zvayathubAhulyaM spandanavivartanasparzAsahiSNutva chachallamiva; chalaM valkalaM, tat saMjAtaM yasya; 'asthicchallikaM' ityanye; tatra matvarthIyaSTikan / vaillite prakampamAnaM kANDamavapIDyamAne zabdaH sastAGgatA vividhavedanAprAdurbhAvaH sarvAkhavasthAsu na zarmalAbha iti samA bhagnam / dvAdazAnAmapi kANDabhannatvaM; kANDena bhanena / kANDabhannatvaM jaGghAlavat; sarveSAmeva hi mRgapakSiNAM vidyasena kANDabhagnalakSaNamuktam // 9 // mAnajaGghatvAd viziSTajaGghAyA yogena eNAdInAmeva javAni0 saM0-teSAM sAmAnyalakSaNamAha-zvayathubAhalyami latvam / asthi niHzeSatazchinnamatipAtitaM, tat subodham / yAdi / zarma sukham // 9 // asthyavayavo'sthimadhyaM pravizya majjAnamanugacchatIti majjAvizeSastu saMmUDhamubhayato'sthi madhye bha(la)maMgra- nugatam / AbhugnamISajihmam / avimuktAsthi avizliSTAsthi sthirivonnataM karkaTakama,azvakarNavadatamazvakarNakaM. vakram / anyatarapArzve avaziSTaM chinekapArzvamitya spRzyamAnaM zabdavaJcUrNitamavagacchet, piccitaM pRthutAM bhinnaM, tasya lakSaNam-aNubahuvidAritam ; aNUni bahUni gatamanalpazophaM, pArzvayorasthi hInodgatamasthiccha- | vidaraNAni yasya; bahuvrIhiprAptAvapi matvarthIyo bhavati / litaM, vellate prakampamAnaM kANDabhagnam, asthyavaya- ekadezeneti pANinIye () / evaM sphuTitasyaiva lakSaNam / vo'sthimadhyamanupravizya majjAnamunAtIti majjA- zUka pUrNamiva vedanAvat / AdhmAtaM zUnam / vipulaikadArIti nugatam, asthi niHzeSatazchinnamatipAtitam, sphuTitalakSaNAm ; kANDabahuvidAriNo viparItam // 4-10 // 1 'zvayathubAhulyamavapIDyamAne vividhavedanApravRttiriti sAmA- 1 'khalate' iti pA0 / 2 'tathA'pi kasyacitkANDamanasya nyataH' iti tA. / 2 'zabdasparzAbhyAM cUrNitamavagacchet' iti | vizeSakANDabhannatvaM' iti paa0| 3 "prasAraNe kampamAnaM kANDatA. 3 'alpazothaM' iti taa.| | bhanam" iti vyAkhyAmadhukoSe zrIkaNThadataH / mu0saM042 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna teSu carNitacchinnAtipAtitamajAnugatAni kR- | sarvasthAnagatasyAvasthAyAmasAdhyatAM darzayannAha-samyaksaM. cchasAdhyAni, kaMzavRddhabAlAnAM kSatakSINakuSThizvA- hitamityAdi / yathAvayamitamapi duAsAt , tathA samyakasinA sandhyupagataM ceti // 11 // nyastamapi durbandhanAt , tathA samyagya mitanyastabaddhamapyabhi' ni0saM0-kRcchasAdhyAnirdizannAha tevityAdi / cakA- | ghAtena vyavAyAdinA calanAt, vikriyAM vikRti gacchettada-, rApta kANDopagatamiti // 11 // | pyasAdhyam // 12-14||nyaa0c0-tessu cUrNitAdIni kRcchrasAdhyAni, anyA madhyasya vayaso'vasthAstisro yAH parikIrtitAH 15 nyapi kRzAdInAm / saMdhyupagatAni ceti cakAreNa kANDo- tatra sthiro bhavejanturupakrAnto vijaantaa|| pagatAnyapi // 11 // ni0 saM0-madhyasyetyAdi / tisro'vasthA iti SoDazavarSA dUrdhvaM cakhAriMzadyAvat pUryate // 15||bhvnti cAtrabhinnaM kapAlaM kaTyAM tu sandhimuktaM tathA cyutam // taruNAsthIni namyante bhajyante nalakAni tu // 16 // jaghanaM prati piSTaM ca vrjyettcikitskH||12|| kapAlAni vibhidyante sphuTanti rucakAni ca // asaMzliSTaM kapAlaM tu lalATe cUrNitaM ca yat // iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne bhagnanidAnaM bhagnaM stamAmtare zaGkha pRSThe mUrdhni ca varjayet // 13 // | nAma pnycdsho'dhyaayH|| 15 // bhAdito yacca durjAtamasthi sandhirathApi vA // | ni0 saM0-asthivizeSeNApi bhagnavizeSaM darzayannAhasamyagyamitamapyasthi duAsAharnibandhanAta // 14 // taruNAsthInItyAdi / ghrANakarNakaNThAkSikUTeSu taruNAsthIni / sasobhAdvA'pi yadgacchedvikriyA tacca varjayet // namyante vakrIbhavanti, etena vakralakSaNaM bhagnamuktam / nalakAni ni0saM0-asAdhyAnnirdizannAha-bhinnamityAdi / bhinnaM zAkhAsthIni; bhajyante truTanti / kapAlAni mastakAdikaparANi; kapAlaM kANDabhagnaM, sandhimuktamasAdhyaM Savidhamapi, tathA vibhidyante ityanena kapAleSu vidaraNalakSaNo bhaGga uktaH sphuTita-.. cyutaM vizliSTaM lambitamasAdhyaM; sandhimuktazabdena cyutasyApi pATitAdiH / rucakAnIti rucakA dantAH, teSu sphuTitaM bhagnasandhimuktabhedasyAsAdhyatve labdhe tadupAdAnaM vizeSArtham / muktam / cakAreNa balayeSvapi sphuTitaM samucIyate / etena paJcajaghanaM pratIti jaghanasthAne piSTaM, sandhimuktabhedo'yam / / vidhAnyasthIni taruNanalakakapAlavalayarucakAnyuktAni ||16||asNshlissttN vighaTTitasandhi / lalATe cUrNitaM ca yaditi carNitaM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutakANDabhagnametat / bhanna sandhimuktaM kANDabhagnaM dvayamapi boddha- vyAkhyAyAM nidAnasthAne paJcadazo'dhyAyaH // 15 // vyam / idAnI dvividhasyApi sarvasthAnagatasyAvasthAyAmasAdhyatvaM | nyA0 ca0-asthivizeSeNApi bhagnavizeSa darzayannAhadarzayannAha-Adita ityAdi / Adito yacca durjAtamiti | taruNAsthInItyAdi / taruNAsthIni namyanti vakrIbhavanti; Adita utpattAveva duHsandhAnopapAditaM yat 'asthibhagnam' iti taruNAsthipu vakralakSaNaM bhagnaM ghrANakarNakaNThAkSikUTeSu taruNAzeSaH, tadasAdhyam / asthisandhirathApi veti sandhirasnoranta- nyasthIni / nalakeSu punabhadazavidhamapi bhagnam / kapAlAni rAlaM, so'pi durjaato'saadhyH| samyagyamitamapyasthi samyaka vibhidyata iti kapAleSu vidaraNalakSaNo bhaGgaH taca sphuTisaMhitamapyasthi, duAsAt duHsthApanAt, durnibandhanAt durba- tapATitAdi / rucakAsthIni punardazanAH; teSu sphuTitalakSaNaH / ndhAt, saMkSobhAt vyavAyAdinA calanAt ; vikriyAM vikRtim rucakAni ceti cakAreNa valayAdiSvapi sphuTitamapi smu||12-14 // ccIyate / asthIni paJcavidhAni-taruNa-nalaka-kapAla-valayanyA0ca0-asAdhyAnirdizannAha-bhinnaM kapAlaM kavyA- rucakAnIti // 16||mityaadi / bhinnaM kapAlaM kavyAM bhagnaM saMdhimuktaM nAnAvidhaM, iti sauzrute zalyatantre zrIgayadAsaviracitAyAM tathA cyutaM sandhimuktazabdena cyutasyApyasAdhyatve labdhe nyAyacandrikAyAM paJjikAyAM nidAnasthAne tahaNaM vizeSArtham / jaghanasthAnalakSaNena piSTamapyasAdhyaM; bhagnAnAM nidAnam / piSTamutpiSTaM saMdhimuktaM, netarat / lalATe cUrNitaM tadapyasAdhyaM, kANDabhanametat / avidyamAnakapAlasaMzleSaM vighaTitasaMdhi ssoddsho'dhyaayH| vicUrNitamityarthaH / stanAntare ityurasi, pRSThe zaGke mUrtiM ca athAto mukharogANAM nidAnaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // bhagnamityavizeSeNopadAnAd dvividhmpi| idAnI dvividhasyApi | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| 1'kRzAtivRddhabAlAsahAnAM' iti pA0 / 2 'satraNAni sandhyu ni0saM0-athAta ityAdi // 1 // 2 // pagatAni ca' iti taa.| 3 'samyaksaMhitamapyassi' iti paa0| 1 ayaM zlokastADapatrapustake na paThyate; gayadAsenAvyAkhyAtazca / 4'dunikSepanibandhanAt' iti paa0| .. 1. 2 'vibhajyante' iti paa0| Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - movieranc e adhyAyaH 16] suzrutasaMhitA / ma nyA0 ca0-athAto mukharogANAM nidAnaM vyaakhyaasyaamH| ni0 saM0-teSAgoSTharogANAM pratyekaM viziSTaM lakSaNamAhabhannAnantaraM vadanarogANAM hetulakSaNanirdezArambhaH, 'sphuTanti karkazAvityAdi / karkazau zAkapatrasadRzau / paruSau rUkSau / rucakAni ca' (ni. a.15) ityatra mukhagatadazana nirde- stabdhau nizcalau / dAlyete dvividhA bhavata iva / paripATyete zAt // 1 // 2 // puttputtaayete| Acitau vyAptau / cIyete vyApyate / zUnI mukharogAH paJcaSaSTirbhavanti saptasvAyataneSu / zophayuktau / sakRt kiMcidityarthaH / anekapiDakAcitau aneka tatrAyatanAni-oSThau, dantamUlAni, dantAH, jihvA, varNapiDakAvyAptAvityarthaH / ayamasAdhyo jJeyaH / raktopasRSTI tAlu, kaNThaH, sarvANi ceti / tatrASTAvoSThayoH, raktajavyAdhiyuktau / zoNitaprabhau raktacchAyo / jantavaH krimyH| paJcadaza dantamUleSu, aSTau danteSu, paJca jihvAyAM, nava atra asmin / mUrcchanti bhavanti / ubhayataH sRkkabhAgayoritAluni, saptadaza kaNThe, trayaH sarveSvAyataneSu // 3 // tyarthaH, sRkka oSThaprAntaH / medasA 'dUSitau' iti zeSaH / ni0 saM0-teSAM saMkhyAmAha--mukharogA ityAdi / anye | ghRtamaNDo ghRtasyoparyaccho bhAgaH / sthirAvacalau / kSatajAbhI saptaSaSTirityAhuH, tannecchanti nibandhakArAH / atha te kiyatsu raktacchAyau / vidIryete vidAraNayuktau bhavataH / pATyete dvidhA sthAneSUtpadyanta ityAha-saptakhAyataneSviti AyataneSu | bhavata iva / prathitau granthiyuktau / oSThaprakope vAtaje zuddho sthAneSu / tAnyeva sthAnAnyAha-tatrAyatanAnItyAdi // 3 // vAtaH kAraNam , abhighAtaje tu kapharaktasahita iti paraspara nyA0ca0-aparaiH saptaSaSTimukharogAH procyante / tada- | bhedaH // 5-12 // samyak, yataH samAnatantreSu bhojAdiSu paJcaSaSTireva paThyante / tatrauSTajeSu karkazAvityAdinA vAtajaH, cIyete ityAdinA tathA hi bhojaH-"danteSvaSTAvoSThayozca mUleSu daza paJca c| pittajaH, savarNAbhirityAdinA kaphajaH, sakRtkRSNAvityAdinA nava tAluni jihvAyAM paJca saptadazAmayAH // kaNThe trayaH tridoSajaH, khajUraphalavarNAmirityAdinA raktajaH, gurU sthUlo sarvasarA ekaSaSTizcatuHparA" iti // 3 // mAMsaduSTAvityAdinA mAMsajaH / atra mukhe jantavo mUJchitA tatrauSThaprakopA vAtapittazlepmasannipAtaraktamAMsa- bhavanti, ubhayataH sRkSaNIbhAgayorityarthaH / sarpirmaNDetyAdinA medobhighaatnimittaaH||4|| medojaH / kSatajAbhau vidIryete ityAdinA'bhidhAtajaH / atra . ni0saM0-oSThaprakopA oSTharogAH // 4 // kapharaktayorapyanubandhaH sthAnaprabhAvAdityanye, natu vAyoreva / karkazau paruSau stabdhau kRSNau tIvaruMganvitau // tathA hi bhojaH-"kSatAvabhihatau vA'pi raktAvoSThI dAlyete paripATyete hyoSThau maarutkoptH||5|| | savedanau / bhavataH saparisrAvau kapharaktapradUSitau" iti / aucitau piDakAbhistu sarSapAkRtibhirbhRzam // sadAhapAkasaMsrAvI nIlau pItau ca pittataH // 6 // tve'pyayamabhidhAtajazothAdbhinna eva, tena zalyatantre evAsya savarNAbhistu cIyete piDakAbhiravedanau // nirdezaH kRta iti // 5-12 // kaNDUmantau kaphAcchUnau picchilau zItalau guruu||7|| sakRt kRSNau sakRt pItau sakRccheto tathaiva ca // dantamUlagatAstu-zItAdo, dantapuppuTako, sannipAtena vijJeyAvanekapiTikAcitau dantaveSTakaH, zopiro, mahAzauSiraH, paridara, upakharjaraphalavarNAbhiH piDakAbhiH smaacitau|| kuzo, dantavaidarbhI, vardhanaH, adhimAMso, nAjyaH rakkopasRSTau rudhiraM sravataH zoNitaprabhau // 9 // paJceti // 13 // mAMsaduSTau gurU sthUlau mAMsapiNDavadudgatau // ni0 saM0-dantamUlagatAsvityAdi // 13 // jantavazcAtra mUrcchanti sakasyobhayato mukhAt // 10 // nyA0 30-dantamUlagatAstu zItAdaprabhutayaH paJca. medasA ghRtamaNDAbhau kaNDUmantau sthirau mRdU // daza // 13 // acchaM sphaTikasaGkAzamAnAvaM sravato gurU // 11 // saMtajAbhau vidIyate pATyate caabhighaattH|| zoNitaM dantaveSTebhyo yasyAkasmAt pravartate // graMthitauca samAkhyAtAvoSThI knnddsmnvitau||12|| 12 // durgandhIni sakRSNAni prakledIni mRdUni ca // 14 // - | dantamAMsAni zIryante pacanti ca parasparam // 1 'samAMsAnilavedanau' iti tA. / 2 'cIyete pIDakAbhizca zItAdo nAma sa vyAdhiHkaphazoNitasaMbhavaH // 15 // sarujAbhiH samantataH' iti taa.| 3 pAkapIDako pItAbhAsau ca' dantayostriSu vA yasya zvayathuH sA~jo mahAn // iti tA. / 4 'bhavatastu kaphAdoSThau' iti tA. / 5. 'piDakAmini dantapuppuTako zeyaH kapharaktanimittajaH // 16 // pIDitau' iti taa.| 6 'narasyobhayataH' iti tA. / 7 'sapimaNDa savanti pUyarudhiraM calA dantA bhavanti ca // pratIkAzau medasA kaNDurau gurU' iti tA. 1 8 'bhRzam' iti taa.| dantaveSTaH sa vizeyo duSTazoNitasaMbhavaH // 17 // 1 'maoSThau paryavadIryete' iti taa.| 10 tato vraNaH susaMrUDho mRdutvamupagacchati' iti pA0 / 1vayathuH sparzanAsahaH' iti vA / / punaratra samAnAbhighAtanyAyenaivata savarNAzilA pAtA ca pitttH||6|| ntamUlagatAstu rakopalavarNAbhiH piDakAcitau da Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA nidAnasthAna zvayathurdantamUleSu rujAvAn kphrktjH|| jarjAyate mahAn / jAtaH karpha kSapayati kSINe tasmiMstu lAlAnAvI sa vizeyaH kaNDUmA zauSiro gadaH 18 zoNitam // vivRddhamanizaM dantAn tAlvoSThamapi dArayet / dantAzcalanti veSTebhyastAla cApyavadIryate // mahAzauSira ityeSaH saptarAtrAnihantyasUn" iti / dantamAMdantamAMsAni pacyante mukhaM ca paripIDyate // 19 // samityAdinA pridrH| dantamAMsaparidAraNAt paridaraH / veSTeSu yasmin sa sarvajo vyaadhirmhaashaussirsNjnykH|| | dAhaH pAkazcetyAdinA upakuzaH / ghRSTeSvityAdinA vaidarbhaH / dantamAMsAni zIryante yasmin SThIvati cApyasaka 20 sarambho'tra zvayathuH / mArutenAdhiko danta ityAdinA vardha. pittAmukkaphajo vyAdhiyaH paridaro hi sH|| / nakaH / jAte ruk ca prazAmyatIti vyAdhiprabhAvAt / veSTeSu dAhaH pAkazca tebhyo dantAzcalanti ca // 21 // hAnavye ityAdinA'dhimAMsakaH; saMjJAyAM kan / hAnavyaH AghaTTitAHprasravanti zoNitaM mndvednaaH|| iti "zarIrAvayavAdyat" (pA. a. 5/16) / paJcApi AdhmAyante te rakte mukhaM pUti ca jAyate // 22 // nADyo vAtAdinADilakSaNena yathoditena jnyeyaaH||14-26 // yasminnupakuzaH sa syAt pittaraktakRto gdH|| dantagatAstu-dAlanaH, krimidantako, dantahoM, ghRaiSu dantamUleSu saMrambho jAyate mahAn // 23 // | bhaJjanakaH, dantazarkarA, kapAlikA, zyAvadantako, bhavanti ca calA dantAH sa vaidrbho'bhighaatjH|| mArutenAdhiko danto jAyate tIvra vedanaH // 24 // hanumokSazceti // 27 // vardhanaH sa mato vyAdhirjAte ruk ca prazAmyati // dAlyante bahudhA dantA ysmiNstiivrugnvitaaH|| hAnavye pazcime dante mahAJchotho mhaarujH||25|| dAlanaH sa iti zeyaH sadAgatinimittajaH // 28 // lAlAsrAvI kaphakRto vijJeyaH so'dhimaaNskH|| kRSNazchidrI calaH srAvI sasaMrambho mhaarujH|| | animittarujo vAtAdvijJeyaH kRmidantakaH // 29 // dantamUlagatA nADyaH paJca jJeyA yatheritAH // 26 // "| zItamuSNaM ca darzanAH sahante sparzanaM na ca // ni0 saM0-teSAM pratyakaM lakSaNamAha-zoNitamityAdi / yasya taM dantaharSa tu vyAdhi vidyAt samIraNAt 30 dantaveSTebhyo dntmaaNsebhyH| zIryante galanti / dntyorityaadi| vakaM vakaM bhavedyasmin dantamaGgazca tiivruk|| dantayoriti dvivacanAd dvyoH| tAlu cApyavadIryata iti cakAreNa | kaphavAtakRto vyAdhiH sa bhnyjnksNjnyitH|| 31 // dantAzcAvadIryante, oSThAvapi ca / sarvajaH sarvadoSebhyo jAtaH / zIva sthirIbhato malo danteSu yasya vai|| ayaM saptarAtrAnmArayati / SThIvati cApyasagiti rogI lohitaM | sA dantAnAM guNaharI vizeyA dantazarkarA // 32 // thUtkarotItyarthaH / veSTeSu dantaveSTanamAMseSu / tebhyo dntvessttebhyH| bhAghaTTitA AcAlitAH / ghRSTeSvityAdi / saMrambho'tra zvayathuH / dalanti dantavalkAni yadA zarkarayA saha // mArutenetyAdi / jAte ruk ca prazAmyatIti vyAdhiprabhAvAt / zeyA kapAlikA saiva dazanAnAM vinAzinI // 33 // hAnavya ityAdi / hAnavye hanusaMbhave / dantamUlagatA ityAdi / yo'sRmizreNa pittena dagdho dntstvshesstH|| zyAvatAM nIlatAM vA'pi gataH sazyAvadantaka: 34 yatheritA iti yathAkathitA nidAne / teSAM madhye triliGgA nADI asAdhyA // 14-26 // | vAtena taistai vaistu hnusndhirvisNhtH|| hanumokSa iti zeyo vyAdhirarditalakSaNaH // 35 // nyA0ca0-zoNitaM dantaveSTebhya ityAdinA zItAdaH / dantaveSTA dantaveSTanamAMsAni / pacyante 'svayaM' iti shessH| ni0saM0-teSAM pratyekaM lakSaNamAha-dAlyanta ityAdi / parasparamanyo'nyaM pacanti, pAcakoSmadRSitaraktasaMcaraNenA- dAlyante vidAyente / sadAgati nimittajaH sadAgatirvAtaH, nyo'nyaM pAkaH / dantayorityAdinA dantapuppuTakaH / danta- tAnAmattajA tannimittajaH / asAdhyo'yaM vyAdhiH / kRSNa ityAdi / kRSNaH yoriti dvivacanAd dvayoH / sravanti pUyarudhiramityAdinA | kRSNadantakaH / chidrI sacchidradantakaH, krimikRtacchidralAt / dantaveSTaH / zvayathurdantaveSTeSvityAdinA zauSirakaH / dantA- calaH caladantaH / saMrambhaH zvayathuH / pakramityAdi / asAdhyo'yaM zvalantItyAdinA mahAsauSiraH / tAlu cApyavadIryate iti cakAreNa dantAzcApyavadIyante oSThAvapi ca / ayaM saptarAtrA. 1 'dIryamANeSviva rujA yasya danteSu jAyate / dAlano nAma smArayati / tathA hi bhoja:-"sadAho dantamUleSu zvayathu sa vyAdhiH' iti tA. / 2 'zItarUkSapravAtAmlasparzAnAmasahA dvijAH / pittamArutakopena dantaharSaH sa nAmataH' iti mAdhavani1 'kaphasaMbhavaH' iti taa.| 2 'zauSiro nAma nAmataH' iti dAne pAThaH / 3 'bhaveSasya dantabhaGgazca jAyate' iti tA. / 4 taa.| 3 'cAsakRt' iti taa.| 4 asyAne tADapatrapustake 'malo dantagato yastu pittamArutazoSitaH / zarkareva kharasparza sA 'dAhena veSTAstaptAzca zuSyante cAgninA yathA' ityadhikaH pATha | jJeyA dantazarkarA' iti maadhvnidaane| 5 'kapAleSviva dIryatsu uplbhyte| 5 'yasmin sopakuzo nAma' iti paa0| 6 'khali. | damtAnAM saiva zarkarA / kapAliketi vijJeyA sadA dantavinAvardhanasaMzo'sau' iti mAdhavanidAne pA0 / zinI' iti taa.| 6 visaGgataH' iti taa.| . Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 16 sushrutsNhitaa| vyAdhiH / zarkaretyAdi / zarkarA karparasya sUkSmakhaNDaH / guNaharI prasekakaNDUparidAhayuktA zuklAdiguNaharaNazIlA / dalantItyAdi / dalanti sphuttnti| prakathyate'sAvupajihiketi // 39 // dantavalkAni dantavacaH / ya ityAdi / asAdhyo'yaM vyAdhiH / ni0saM0-jihvAgatAsvityAdi / teSAM pratyeka lakSaNamAhataistairuccAharaNakaThinabhakSaNajRmbhaNAdibhiH / visaMhato vigha- jihvetyAdi / zAko vRkSavizeSo mahAkharapatralakSaNaH / chadanaM hitaH / hanumokSavyAdhirapi dantasthAnasAmIpyAddantapIDAkara- patram / citA vyAptA / bahalA sthUlA / mAMsodgamaiH mAMsA. sAcca dantaroga iti vyapadizyate // 27-35 // GkaraiH; citA vyAptA bhavatIti saMbandhaH / jihvAtala ityAdi / nyA0 ca0-dantagatAstu dAlanAdayo'STau / dIryamANe- pragADhaH prakarSeNa dAruNaH / kapharaktamUrtilena kapharaktayoH vivetyAdinA dAlanaH / sadAgatirvAtaH, sa nimittaM yasya sa prAdhAnyaM, jihvAstambhena tu vAyurapyasti, bhRzaM pAkena tu pittatathA / kRSNazchidrItyAdinA kRmidntkH| chidrI kRmikRta- mapyasti; ata eva tridoSajanAsAdhyatvamapi, durapakramavAt / chidrH| saMrambhaH zvayathuH / sparza tu zItamuSNaM cetyAdinA | jihvAgrarUpa ityAdi / jihvAmunnamya UrvIkRtya, jAta utpannaH; dantaharSaH / vakaM vakramityAdinA bhaJjanakaH / zarkaretyAdinA etena jihvAyA adho bhavatItyuktam / kapharakayoniH zleSmaraktadantazarkarA; sA dantAnAM guNaharI shuklaadigunnhrnnshiilaa| kaarnnH||36-39|| kapAle dIryamANe ityAdinA kapAlikA / dantAnAM kapAle nyA0pa0-jihvAgatAstu kaNTakAstrayaH, alAsaH, upavidIryamANe kapAlikA / dantavinAzanI sadeti bAlyAdeva hikA ceti / tatra jihvA'nilenetyAdinA vAtakaNTakAH, sarvadA dantavinAzanI utpannA bAlye eva dantavinAzazIle- pittAtsadAharityAdinA pittakaNTakAH, kaphena gurvItyAdinA tyrthH| 'dalanti intavalkAni yadA zarkarayA saha' iti kaphakaNTakAH, jihvAtale yaH zvayathurityAdinA alAsaH / kecit paThanti, tatrApi sa evArthaH / asRjiyazreNetyAdinA prazabdo'tra prakarSadyotI, tena prakarSeNa gADho dAruNaH, "jihvAzyAvadantakaH / zyAvadantaka iti saMjJAyAM kan / vAtena | taleSvalAsastu" (ci. a. 22) iti vcnenaasaadhytvaat| taistairityAdinA hanumokSaH / dantadoSANAM sAmIpyAdantaroga kapharaktamUlatvena kapharaktayoH prAdhAnyaM, jihvAstambhena vAyura. ityeke; anye tu dantarogahetutvAdantarogatvamasya / ardita- | pyasti, bhRzaM pAkena pittamapyasti, ata eva tridoSajatvenA. lakSaNo'yaM hanumokSo'rdite eva paDitaH 'grIvAcibukadantAnAM | sAdhyatvamapi durupakramatvAt / jihvAgrarUpaH zvayathurityAdinA tasmin pArthe tu vedanA / tamarditamiti prAhuH' (ni.a.) upajivikA / coSazcAtra raktayoninA pittena // 36-39 // ityAdinA / tathA hi bhoje'pi- bhArAbhighAtAjantohi | __ tAlugatAstu-galazuNDikA, tuNDikerI, adhuhanusandhirviyujyate / nirastajihvaH kRccheNa bhASituM tatra | SaH, kacchapaH, arbuda, mAMsasaGghAtaH, tAlupuppuTaH, gacchati // saMsaktamanilakhyAdhi hanumokSaM vinirdizet" tAluzoSaH, tAlupAka iti // 40 // iti // 27-35 // zleSmAsRgbhyAM tAlumUlAt pravRddho jihvAgatAstu-kaNTakAstrividhAnibhirdoSaiH, dIrghaH zopho dhmaatbstiprkaashH|| alAsa, upajibikA ceti // 36 // tRSNAkAsazvAsakRt saMpradiSTo jihvA'nilena sphuTitA prasuptA vyAdhiyaiH kaNThazuNDIti naanaa||41|| bhavezca shaakcchdnprkaashaa|| zophaH sthUlastodadAhaprapAkI pittena pItA paridahyate ca prAguktAbhyAM tuNDikerI matA tu|| citA saraktairapi kaNTakaizca // zophaiH stabdho lohitastAludeze kaphena gurvI bahalA citA ca raktAzeyaH so'dhruSo rugjvraajyH||42|| mAMsodgamaiH zAlmalikaNTakAbhaiH // 37 // kUrmotsanno'vedano'zIghrajanmAjihvAtaile yaH zvayathuH pragADhaH rakto zeyaH kacchapaH zleSmaNA syAt / ___ so'lAsasaMzaH kphrktmuurtiH|| padmAkAraM tAlumadhye tu zophaM jihvAM sa tu stambhayati pravRddho vidyAdraktAdarbudaM protaliGgam // 43 // mUle tu jihvA bhRzameti pAkam // 38 // duSTaM mAMsaM zleSmaNA nIrujaM ca jihvAgrarUpaH zvayathurhi jihvA tAlvantaHsthaM maaNssngghaatmaahuH|| munnamya jaatHkphrkkyoniH|| nIruk sthAyI kolamAtraH kaphAt syA1.pittAt sadAheranucIyate ca dIH' iti tA. / 2 | 1 'mRduH zotho lohitastAludeze zeyo'dhuSaH sajvarastIvarak ca' adhogato yaH' iti taa.| 3 'kapharakamUlaH / lAlAkaraH kaNDu- iti taa.| 2 'kUmonnataH' iti tA. 3 'marak siraH yutaH sacopaH sa tUpajihA kathitA bhiSagbhiH' iti paa0| kolamAtraH kaphena samedasA' iti taa.| Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna nmedoyuktAt puppuTastAludeze // 44 // gayI tu 'vRnda' iti pAThaM kalpitameva manyate; anye tu zoSo'tyartha dIryate cApi tAluH 'vRndamudAharanti' ityatra chandonurodhAdekavRnda eva vRndazabdezvAso vAtAttAluzoSaH sapittAt // nokta ityAhuH // 46 // pittaM kuryAt pAkamatyarthaghoraM nyA0ca0-kaNThagatAsu rohiNyAdayaH saptadaza / atra tAlunyenaM tAlupAkaM vadanti // 45 // saptadaza sUtritA aSTAdaza nirdiSTA ityatra pUrvavyAkhyAtAraH ni0 saM0-teSAM pratyekaM lakSaNamAha-leSmAsurabhyAmi- ekavRndastulyAkRtisthAnatvena vRndato'bhinna ityavirodhaH; tyAdi / kaNThazuNDI galazuNDItyarthaH / zopha ityAdi / todadAha- tathA hi bhojaH-"zleSmaraktasamutthAnamekavRndaM vibhAvayet / prapAkIti todadAhaprapAkayuktaH / prAguktAbhyAM zleSmAsRgbhyAm / tulyasthAnAkRtivRndo bRndajo raktapittajaH" iti, tasmAnna tuNDikerI vanakArpAsikA, tatphalAnukArI vyAdhirayam / kUrme- saMkhyAtireka ityAhaH / tanna,bhedo hi bhedavatAM kAraNabhedAt, tyAdi / kUrmotsannaH kUrmavadunnataH / araktaH pANDuraH / azI- tathA svadharmabhedAcca; tathA hi-IpatkaNDUpAkakAThinyaghrajanmA mandAnusArI / padmAkAraM padmakarNikAkAram / proktaliGgaM gauravANi kapharaktajasya, pittaraktajasya punAho jvarazca; yathoraktAbudaliGgam / asAdhyo'yaM vyAdhiH / duSTamityAdi / tasmAdutpannatvena kAraNakAryayorabhedaH, syAdevaM hi rasAdisthAyI sthiraH / puppuTa ityatra tAluzabdo lupto draSTavyaH, tena dhAtU nAmanyonyamabhedastatastata utpannatvAttasya tasya raktAde. tAlupuppuTa ityarthaH / zoSa ityAdi / enamiti enaM pAkam rdhAtoH, tasmAdvRndasya sUtre kalpita evaM pAThaH / anye // 40-45 // punarekavRndasyaiva chandonurodhAdAdipadalopena nirdiSTasya kaphasya nyA0 ca0-tAlugatAstu galazuNDikAdayaH / zleSmA- pittasya vAyorapi zoNitAnubandhe kRte jvarApAdakatvamapyasti, sRgbhyAM tAlumUlAgravRddha ityAdinA galazuNDikA / zothaH tasmAt sUtre eva kalpitavRndazabdAnupravezena duruktivRddhi(?)sthUlastodadAhaprapAkItyAdinA tuNDikerI / sA tu prAgu- riti // 46 // kAbhyAM zleSmAsRgbhyAmityarthaH / tuNDikerI vanakArpAsI, gale'nilaH pittakaphau ca mUJchitau tatphalAnukArI zotho'yam / mRduH zotha ityAdinA adhruSaH / pRthak samastAzca tathaiva zoNitam // kUrmotsanna ityAdinA kacchapaH / azIghrajanmA cirajaH / pradUSya mAMsaM galarodhino'GkurAn padmAkAramityAdinA'rbudam / proktaliGgamiti yathoditara .. sRjanti yAn sA'suharA hirohinnii||47|| kArbudaliGgam / panAkAraM padmakarNikAkAralohitavarNa, jihvAM samantAddhazavedanA ye raktajatvAt / tathA hi bhojaH-"uparyeva bhavennaddho mAMsAGkarAH kaNThanirodhinaH syuH|| yathA patnasya karNikA / pArzvatazcArairdIdhairnAzA cApyavasI tAM rohiNIM vAtakRtAM vadanti dati // zleSmaraktasamutthAnaM tattAlvarbudasaMjJitam" iti / duSTaM __ vAtAtmakopadravagADhayuktAm // 48 // mAMsamityAdinA mAMsasaMghAtaH / aruk sthira ityAdinA kSiprodgamA kSipravidAhapAkA tAlupuppuTaH / tAluzabdo'tra luptanirdiSTo draSTavyaH / zuSya- tIvrajvarA pittanimittajA syAt // syatyarthamityAdinA tAluzoSaH / 'anilAttu' ityatra 'sapi- srotonirodhinyapi mandapAkA tAt' iti kecit paThanti / atra bhojaH-"tAluzoSo gurvI sthirA sA kaphasaMbhavA vai // 49 // bhavedvAtAt" ityAdi / pittaM kuryAt pAkamityAdinA tAlu gambhIrapAkA'prativAravIryA pAkaH // 10-45 // tridoSaliGgA trayasaMbhavA syAt // kaNThagatAstu-rohiNyaH paJca, kaNThazAlUkam , sphoTAcitA pittasamAnuliGgAadhijihno, balayo, balAse, ekavRndo, vRndaH, 'sAdhyA pradiSTA rudhirAtmikeyam // 50 // zataghnI, gilAyuH, galavidradhiH, galaughaH, svarAMno, ni0 saM0-teSAM pratyekaM lakSaNamAha-gala ityAdi / mAMsatAno, vidArI ceti // 46 // pRthagiti tisraH, samastA iti ekA, zoNitamityekA, evaM pazca / ni0saM0-kaNThagatAsvityAdi / ekavRndo vRnda iti | macchito vRddhau / asuharA prANaharA / 'gale'nilaH pittakapho ca ekavRnda eva doSavizeSAmugamenAvasthAntaraM prApto vRndavaM pratipa- macchito pradUSya mAMsaM ca tathaiva zoNitama / galopasaMrodhakaraidyate, ato mUloktA saptadazasaMkhyA na virudhyata iti jejaTa / 1 pradUSya mAMsa ca tathaiva zoNitam / galopasarodhakaraistathAs1 'medoyuktaH' iti paa0| 2 'zuNyasyatyartha iti taa.| hinastyasUn jyAdhirayaM hi rohiNI' iti taa.| 2 tisrazca 3 vAsavograstAluzoSo'nilAttu' iti taa.| 4 'yathodita tAstvAdita eva kRcchAH' iti taa.| 3 'srotovirothinyacalonnatA iti paa0|| 5 'alAsaH' iti taa.| |ca khirAkurA yA kaphasaMbhavA sA' iti taa.| Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 16] sushrutsNhitaa| 335 stathA'GkurnihantyasUn vyAdhirayaM tu rohiNI' ityapi pAThAntara- nyA0ca0-jihvAgrarUpa ityAdinA adhijihvA / iyaM micchanti nibandhakArAH / tridoSajA raktajA cAsAdhyA / jihvAmUlasyopariSTAt, upajihvA tu adhastAjihvAyAH, uktaM ca,-"vAtAt pittAt kaphAtribhyo raktAdrohiNya iiritaaH| jihvAmunnamya jAta iti vacanAt / bhAgatapAkisvena pittaantye sadyo mArayata AdyAstisraH kriyAM vinA-" iti / mayanAsti // 52 // jihvAmityAdi / jihvAM samantAditi jihvAM vyApya saMbhavatI balAsa evAyatamunnataM ca tyarthaH / aprativAravIryA durnivArazaktirityarthaH // 47-50 // zophaM karotyannagati nivArya / nyA0 ca0-tatra paJcAnAM rohiNInAM sAmAnyasaMprApti taM sarvathaivAprativAravIrya nirdizannAha-gale'nilaH pittakaphau ca mUcchitAvityAdi / vivarjanIyaM valayaM vadanti // 53 // atra sAmAnyena sarvAsAmevAsAdhyatvamuktaM; tatra vAtAdi ni0saM0-balAsa ityAdi / balAsaH zleSmA // 53 // doSajAyA anupakrameNAsAdhyatvam , evaM zoNitajAyA api, nyA0ca0-balAsa evetyAdinA vlyH| annagatiM nivAsannipAtajAyAH punarutpattAvevAsAdhyatvaM, pittaraktajanyayoH yati annasya gatiryena srotasA so'nagatiH annvhsrotH| punarupakramasAmAnyatvaM; tathA hi bhojaH-"vAtapittakaphA raktamekazaH sarvazo'pi vA / nivizanti yadA kaNTe praduSTA ayaM tu sthAnaprabhAvAdAtmaprabhAvAdvA'sAdhyaH // 53 // mUrdhani gatAH // aGkarAJjanayantyAzu jihvAmUle samantataH / gale tu zopha kurutaH pravRddhau rohiNI tAM vijAnIyAdAhuH paJcavidhAM tu tAm // tAluH zleSmAnilau zvAsarujopapannam // zuSyati kaNThazca vAtenAyamyate yadA / kaNTe'syAnaM prasajyeta marmacchidaM dustarametadAhusaptAhAcca jahAtyasUn // tapyate cUSyate pittAmyate parida valAsasaMzaM nipuNA vikAram // 54 // hyate / aGgArairiva sA jahyAt prANAnAzu caturdinAt // kaphA- | ni0saM0-gala ityAdi / upapannaM sahitam / nipuNA dantarbahiH zothaH zvAsaH kaNThazca baadhyte| yasya so'sUn |.. dhImantaH // 54 // tyajedrogI yahAdrohiNipIDitaH / lakSaNaM pittarohiNyAstulyaM zoNitajanmanaH / rohiNI kRSNaraktAbhairyuktA sphoTairvi nyA0 ca0-gale tu zopha ityAdinA balAsaH // 54 // zeSataH // sarvadoSakRtA yA tu sarvaliGgasamanvitA / vRttonnato yaH zvayathuH sadAhaH asAdhyAM tAM vijAnIyAdrohiNI sannipAtataH // eSA sadyo __ kaNDvanvito'pAkyamRdurguruzca // mArayati tisra AdyAH kriyAM vinA" iti // 47-50 // nAnakavRndaH parikIrtito'sau kolAsthimAtraH kaphasaMbhavo yo vyaadhirblaasksstjprsuutH|| 55 // pranthirgale knnttkshuukbhuutH|| samunnataM vRttamamandadAhaM kharaH sthiraH zastranipAtasAdhya tIvajvaraM vRndamudAharanti // staM kaNThazAlUkamiti bruvanti // 51 // taM cApi pittakSatajaprakopA. ni0 saM0-koletyAdi / kaNTakazUkabhUtaH kaNTaka iva zUkaH dvidyAt satodaM panAnnajaM tu // 56 // kaNTakazakaH. tadvattvaM bhUtaH prAptaH / ata eva pizitArAcita- ni0saM0-vRttonnata ityAdi / sadAho mandadAhaH / apAkI khAcchAlUkAkAratvamasya // 51 // ISatpAkI / balAsakSatajaprasUtaH zleSmarakajAtaH / medena vRndarkha nyA0 ca0-kolAsthimAtra ityAdinA kaNThazAlUkaH / / pratipAdyate / etena ekavRndo vRndazca dvAvapyekAtmako matI / evaM caite kaNTharogAH saptadazeti / paJjikAyAM punarAdAveva kaNTaka iva zUkaH kaNTakazUkaH / bhUtaH prAptaH / bhU Atmane 'ekavRnda' iti paatthH|| 5556 // padI ityasmAdayaM prayogaH / ata eva pizitAGkarAcitatvAcchAlUkasAdRzyAcchAlUkam / zAlUkamutpalakandaH // 51 // nya0ca0-vRttosata ityAdinA ekavRndaH / sadAha iti jihvAgrarUpaH zvayathuH kaphAttu sazabdasyopasarjanAtvarthena mandadAhaH / apAkIti isslpaakii| jihAprabandhopari rktmishraat|| samunnatamityAdinA'pyekavRnda eva raktapittataH / samunnataH jJayo'dhijihvaH khalu roga eSa samyaguDato jJeyaH / satodamityAdinA ekavRndaM savAtavivarjayedAgatapAkamenam // 52 // zoNitajaM; pavanAsrajamiti vAtajazoNitajam // 55 // 56 // ni0saM0-jihvetyAdi / jihvAprabandhasyopari jihvAmUlasyo- vartirghanA kaNThanirodhinI yA pariSTAdityarthaH / AgatapAkatvena pittamapyatrAsti // 52 // citA'timAtraM pishitprrohaiH|| 1 'jihvopariSTAdapi' iti taa.| / 1 lAsasaMzaM' iti taa.| 2 'pavanAtmakaM' iti pAe / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 nibandhasaMgrahanyAyacandrikAkhyavyAkhyAbhyAM saMvalitA [nidAnasthAna nAnArujocchAyakarI tridoSA tAmyan tamaH pravizan / zvasiti niHzvasiti / kaphena tu jJayA zataghnIva zatanyasAdhyA // 57 // vAyumArgeSu ruddheSu satsu prasaktaM nirantaraM zvasanaM vAtAt ni0saM0-vartirityAdi / "ayaHkaNTakasaMcchannA zataghnI // 6 // 6 // mahatI zilA" // 57 // pratAnavAn yaH zvayathuH sukaSTo nyA0ca0-vartighanetyAdinA zataghnI / anekarugiti galoparodhaM kurute krameNa // vAtAdikRtatodadAhakaNDvAdivedanA / zataghnIva zataghnIrUpA / samAMsatAnaH kathito'valambI "ayaH kaNTakasaMchannA zatanI mahatI zilA" iti / prANapraNut sarvakRto vikaarH|| 62 // atra bhojaH-"vAtapittakaphA duSTA kuryumAsAGkurA citAm / dRSTA kuyumAsAGkurAAcatAm / ni0saM0-pratAnavAnityAdi / pratAnavAn vistAravAn / madhyekaNThamatho vati janayanti hyupekSitAH // zaGkuneva gale avalambI lambanazIlaH / prANanut prANaprerakaH // 62 // naddhA zatanyeSA na sidhyati" iti // 57 // nyA0ca0-pratAnavAnityAdinA mAMsatAnaH // 62 // granthirgale svAmalakAsthimAtraH sadAhatodaM zvayadhuM saraktasthiro'lparuk syAt kphrktmuurtiH|| saMlakSyate saktamivAzanaM c| mantargale pUti vizIrNamAsam // pittena vidyAdvadane vidArI sa zastrasAdhyastu gilaayusNshH|| 58 // pArzva vizeSAt sa tu yena zete // 63 // ni0 saM0-pranthirityAdi / kapharaktamUrtiH kapharaktakAraNaH / saktamiva lagnamiva / azanaM bhojanam // 58 // ni0 saM0-sadAhetyAdi / pUtivizIrNamAMsaM durgandhizaTita mAMsam / pArzve vizeSAt sa tu yena zete iti yenaiva pArzvana nyA0 ca-pranthirgala ityAdinA gilAyuH // 58 // vizeSAcchete tenaiva pArzvana vidArI vizeSeNa bhavati / anyatrA-" sarva galaM vyApya samutthito yaH pyasyAH saMbhavanA sAmAnyato na nivAryate // 63 // .. zopho rujo yatra ca santi srvaaH|| sa sarvadoSo galavidradhistu nyA0ca0-sadAhatoda ityAdinA vidArI / yenaiva tasyaiva tulyaH khalu sarvajasya // 59 // pAvena vizeSAcchete tenaiva pAvena vidArI vizeSeNa bhavati / ni0 saM0-sarvamityAdi / tasyaiva tulyaH khalu sarvajasyeti anyatrApyasyAH saMbhavaH sAmAnyato na nivaaryte| todatasyaiva sAnnipAtikavidheH sadRza ityarthaH // 59 // dAhaprapAkapracuro vidArIdAhaH; prapAkatvena galavidAraNA. dvidArI // 13 // nyA0 ca0-sarva galaM vyApyetyAdinA galavidradhiH / sthAnaprabhAveNa sAnnipAtika eva / tasyaiva sAnnipAtika ' sarvasarAstu vAtapittakaphazoNitanimittAH // 64 // vidgadheraya sdRshH|| 59 // ni0saM0-sarvasarAstvityAdi / pittanimitto raktanimizopho mahAnannajalAvarodhI ttazcaika eveti vAtAdinimittAtraya eSa sarvasarAH / sarvasmin tIvrajvaro vaatgtenihntaa|| mukhe ye bhavanti te sarvasarAH // 64 // kaphena jAto rudhirAnvitena sphoTaiH satodairvadanaM samantAgale galaughaH parikIrtyate'sau // 6 // ___dyasyAcitaM sarvasaraH sa vAtAt // yo'tipratAmyan zvasiti prasaktaM raktaiH sadAhaistanubhiH sapIte-. . bhinnasvaraH shusskvimuktknntthH|| __yasyAcitaM cApi sa pittakopAt // 65 // kaphopadigdheSvanilAyaneSu kaNDUyutairalparujaiH savarNezeyaH sa rogaH zvasanAt svrghnH||61|| yasyAcitaM cApi sa vai kaphena // ni0saM0-zopha ityAdi / atipratAmyan atyartha prakarSaNa raktena pittodita eka eva tAmyan tamaH prapazyan / zvasiti niHzvasitItyarthaH / prasaktaM kaizcit pradiSTo mukhapAkasaMzaH // 66 // nirantaram / kaphopadigdheSu zleSmaruddheSu / anilAyaneSu vAyu- iti suzrutasaMhitAyAM nidAnasthAne mukharogamArgeSu / zvasanAt vAtAt // 6 // 61 // nidAnaM nAma ssoddsho'dhyaayH||16|| nyA0ca0-zotho mahAnityAdinA glaughH| yo'tipratA 1 'avedanaiH kaNDuyutaiH sadAhaiH' iti tA. / 2 asyAgre myannityAdinA svaraznaH / atipratAmyaniti atyartha prakarSeNa / tADapatrapustake 'sUtre pradiSTaM daza SaT ca pUrva sthAnaM nidAnaM bhavatIti 1 'anekaruk prANaharI trirAtrAjJayA zataghnI tu zatannirUpA' | yacca / savistara tatkathitaM mayeha svayaMbhunA yat kathitaM hitAya' iti taa.| 2 'kphpittmuurtiH|yo lakSyate raktamivAnavazva' iti taa.|| ityadhikaH koka upalabhyate / Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] subhutasaMhitA / 137 ni0 saM0-sphoTarityAdi / raktaH 'sphoTaH' iti zeSaH / pittasarvasaraH / avedanai rityAdinA kaphasarvasaraH / zeSANAM kaNDUyutairityAdi 'sphoTaH' iti zeSaH / raktanetyAdi raktana kRtvA tu rogANAM nayanaghrANakarNazirogatAnAM kumArajAnAM ca tathA yo'sau sarvasaraH kaizcidAcAryaiH mukhapAkasaMjJaH pradiSTaH kathitaH, jvarAtisArazophAdInAmapi zAlAkyAditazreSu yathA yathA sa ca pittodita eka evana catvAraH sarvasarAH, kintu traya eva / hetunirdezaH karaNIya iti / bhavati cAtra-doSe vyApi(dhau) evamete paJcaSaSTirmukharogAH khaptakhAyataneSviti ||5||66||cidpi gate tadvipakSA'pi kiMcicatra prAkkarma (1) vihitaM - nibandhAn bahuzo vIkSya vaidyeshbhrtaatmjH| kArakaM jJApakaM ca / kArya maiye dvitayamidanuvyAsanirdiSTamevaM nidAnasthAnamakarot suspaSTaM Dalha(cha)No bhiSak // sthAnAnyanyAnyApa vivRtayaH sUtritasyava sUtra" // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM samastani iti zrIsauzrute zalyatanne zrIgayadAsakRtAyAM bandhArthajJApikAyAM suzrutaTIkAyAM nidAnasthAne nyAyacandrikAyAM paJjikAyAM mukharogaSoDazo'dhyAyaH // 16 // nidAnam // nyA. c0-srvsraatrycimitaadibhiH-| sphoTaiH iti bhagavatA zrIdhanvantariNopadiSTAyAM tacchisoderiyAdinA vAtasarvasaraH / rakaiH sadAharityAdinA pyeNa maharSiNA suzrutena viracitAyAM suzru. tasaMhitAyAM dvitIyaM nidAnasthAnam // 2 // . etena paJcaSaSTimukharogA na saptapaSTiriti' iti paa0| / Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsamullasitA sushrutsNhitaa| atha shaariirsthaanm| prthmo'dhyaayH| dAtmyaM darzitam , akhilasya jagataH saMbhavaheturityanena cAbhiathAtaHsarvabhUtacintAzArIraM vyaakhyaasyaamH||1 vyaktihetutvamiti na paunaruktyam / gayI khanyathA vyAkhyAti, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yathA-sarvabhUtAnAM kAraNamityasyaiva bhASyaM nirdizannAha-akhi lasya jagataH saMbhavaheturiti; anenopAdAnakAraNatvamavyaktasya hetulakSaNapratipAdakAnidAnasthAnAdadhigasavyAdhihetulakSaNasya jagadutpattau pratipAditam / na vyajyate smetyavyaktaM; prakRtiH pradhAnaM vaidyasya cikitsAyA avasaraH, cikitsA cAdhiSThAna vizeSajJAna mUlaprakRtiriti yAvadavyaktaparyAyAH / tat avyakam ; eka mantareNa na saMbhavatItyadhiSThAnajJApanAya zArIrasthAnamArabhyate / zilApaTTavadavivecyAvayavaM, na punastridaNDavadvivecyAvayavam / kSetrazArIrasthAne'pi pratipAdye Adau sarvazarIrakAraNAnAM bhUtAnAmeva jJAnAM karmapuruSANAm / adhiSThAnaM zarIrabhAvAya viSayaH / atrocintA kartuM yujyata ityAha-athAta ityAdi / sarvANi pamAnamAha-samudra ivetyAdi / udakabhavA audakA nadInadasarabhUtAni sthAvarajaGgamAni, mahAbhUtAni pRthivyAdIni vA; teSAM staDAgAdayaH; anye khaudakA bhAvAzcarAcarA . matsyapadmAdaya cintA hetukhalakSaNakAryezcintanaM kuta utpannAni ? kAni caiSAM khalakSaNAni ? kAni kAryANIti cintanaM; saiva yasminnadhyAye' ityAhuH // 3 // svIti makharthe pUrvavacchapratyayamutpAdya tallope prakRtibhAvaM ca tasmAdavyaktAnmahAnutpadyate talliGga eva / tallipratipAdya sarvabhUtacinteti niSpAdyate, sarvabhUtacintA ca tacchA- |GgAzca mahatastallakSaNa evAhaGkAra utpadyatesa rIraM ceti pathAt karmadhArayaH |gyii tu 'sarvabhUtacintAnAma trividho vaikArikastaijasobhatAdiriti / tatra vaikAzArIra' iti paThati // 1 // 2 // rikAdahakArAttaijasasahAyAttallakSaNAnyevaikAdazesarvabhUtAnAM kAraNamakAraNaM sattvarajastamolakSa |ndriyANyutpadyante, tadyathA-zrotratvakcakSurjihvANamaSTarUpamakhilasya jagataH saMbhavahetaravyaktaM ghrANavAgyastopasthapAyupAdamanAMsIti; tatra pUrvANi nAma / tadekaM bahUnAM kSetrajJAnAmadhiSThAnaM samudra paJca buddhIndriyANi, itarANi paJca karmendriyANi, ubhayAtmakaM mana bhUtAderapi taijasasahAyAtallakSaidhaudakAmAM bhAvAnAm // 3 // NAnyeva paJcatanmAtrANyutpadyante-zabdatanmAtra, tatrAdau hetucintAmAha-sarvabhUtAnAmityAdi / evaMbhUta sparzatanmAtraM, rUpatanmAtra, rasatanmAtraM, gandhatanmAmavyakaM mUlaprakRtyaparaparyAyaM sarvabhUtAnAM kAraNamiti piNDAH / kiMviziSTam ? akAraNaM; na vidyate kAraNaM yasya tadakAraNam, tramiti; teSAM vizeSAH-zabdasparzarUparasagandhA, tebhyo bhUtAni-vyomAnilAnalajalowH; evameSA bhavikRtirUpaM na kasyacit kAryamityarthaH / kharUpavizeSaNamAhasattvarajaskhamolakSaNaM; satvarajastamaHkharUpam / punarapi kiMbhU tattvacaturvizatirvyAkhyAtA // 4 // tamityAha-aSTarUpamiti / prakRtibhAvenaivAvyakaM mahAnahakAraH nanu kathamekamavyaktamanekadharmaNAM sarvabhUtAnAM kAraNamityApaJcatanmAtrANItyaSTau rUpANi yasya tattathA; prakRtitvaM cASTAnAma- | zayAvyakAt sarvabhUtAnAmutpattikramamAha-tasmAdityAdi / vyaktAdInAM sAMkhye'pi pratipAditamasti / zilAputrakanyAyena tasmAditi kSetrajJAdhiSThitAdavyaktAt / mahAniti buddhitattvaM, tattu rUpatvaM rUpitvaM cAvyaktasya / adhyaktaM mahAnahaGkAraH paJcabhUtAnItyartha sattvasamudrekAnnirmalasphaTikopalaprakhyaM cicchAyAsaMkrAntiprAptarUpANItyeke; anye du dharmajJAnavairAgyaizvaryAdharmAjJAnAvairAgyAna- caitanyaM puruSavannAnAtmakamadhyavaseyaviSayaM nidhitArthakAraNamizvaryANyaTau rUpANyAhuH; apare tu mnobuddhyhkaarmhaabhuutaanyaahuH| tyarthaH / utpadyate vyaktIbhavati / tallina eveti sattvarajastamaHpunarapi kiMbhUtam ? akhilasya jagataH saMbhavahetuH abhivyakti- khabhAva eva / talliGgAt sattvarajastamaHkhabhAvAt / mahata iti kAraNam / tatra sarvabhUtAnAM kAraNamityanena kAryakAraNayostA- buddhitattvAt / tallakSaNa eveti sattvarajastamaHkhabhAva evetyarthaH / 1 viSThAnazAnAya zArIrasthAnaM pratipAdyate' iti pA0 / / 1 sa tu' iti paa0| 2 'kathamekamevAnekadharmiNAM' iti. 2 'akhilasyAsya' iti taa.| 3 anekeSAM' iti pA0 pA0 / 3 'AtmacchAyAsaMkrAntiprAptacaitanyaM' iti pA0 / Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| ahaGkAro'bhimAnavyApAralakSaNaH / talliGgAditi vizeSaNena zuddha- NabhUtA; avyaktamiti vicchidya pAThaH kevalahetubhAvenAvyaktaM sattvasvarUpAnmahattattvAnAhakArasyotpattiriti sUcyate / tathA ca | prakRtireveti bodhanArtham / tanmAtrANi ceti cakAraH prakRtayacarake'pyabhihitaM-"zuddhasattvasya yA zuddhA satyA buddhiH zcetyatra saMbandhanIyaH / tena mahadAdayaH sapta kAryatvena vikRtapravartate / yayA bhinatyatibalaM mahAmohamayaM tamaH // sarvabhAva- yo'pi / zeSA iti ekAdazendriyANi paJcamahAbhUtAnIti SoDaza khabhAvajJo yayA bhavati nispRhaH / yayA nopaityahaGkAraM nopAste vikArAH kAryANItyarthaH // 6 // kAraNaM yayA-" (ca. zA. a. 1) ityAdi / vaikArikAdi- svaH svazcaiSAM viSayo'dhibhUtaM; svayamadhyAtmam / saMjJAstu pUrvAcAryaiH saMvyavahArAya kRtAH / tatra vaikArikaH adhidaivatama-atha buddhebrahmA, ahaGkArasyezvara, sAttvikaH, taijaso rAjasaH, bhUtAdistAmasaH / tasya trividhasyApi manasazcandramAH, dizaH zrotrasya, svaco vAyuH, sUryakAryamAha-tatretyAdi / tatra sAttvikAdahaGkArAdrAjasasahAyAttamo zcakSuSaH, rasanasthApaH, pRthivI ghrANasya, vAco'gniH, mAtrayA'nuviddhAdekAdazendriyANi; tallakSaNAni prakAzalakSaNAni, * hastayorindraH, pAdayorviSNuH, pAyormitraH, prajApasattvasya prakAzakakhAt / tAnyahavArAdutpazAnyAhavArakArikANIti nimANoti .. sAMkhye, vaidyake tu bhautikAni / pUrvANi paJca zrotrAdIni buddhI. | asmiMzcaturvizatike tattvarAzau prakAzakatvena bujyAdayaH ndriyANi, buddharAzrayatvAt ; itarANi vAkprabhRtIni karmendriyANi, pradhAnabhUtAH, ataste yatrasthaM prakAzyaM yatra sthitA yadanugraheNa karmaNa AzrayatvAtteSAm ; ubhayAtmakaM buddhyAtmakaM karmAtmakaM ca ca prakAzayanti, tatprakAratrayamadhibhUtAdibhedenAha-khaH kha manaH,buddhIndriyANAM karmendriyANAM ca mano'dhiSThitAnAmeva prvRtteH| ityAdi / eSAM buddhyahaGkArazrotrAdibuddhIndriyANAM vAgAdikamabhUtAderiti tAmasAdahaGkArAdrAjasasahAyAt sattvamAtrayA'nuvi ndriyANAM manasazca svaH kha AtmIya AtmIyo viSayo'dhyavaseddhAt / tallakSaNAnyeva mohAdilakSaNAnyeva / tatrAnudbhUtakhabhAvAni | yo'bhimantavyaH khakalpanIyAdilakSaNo'dhibhUtam ; adhibhUtaM bAdhendriyAgrAhyANi zabdAdInyeva tanmAtrANi, tAni ca yogibhireva prAhyANi / sA mAtrA yasmin tattanmAtram / teSAmityAdi bhUteSvadhi; bhUtAni mahAbhUtAni prANino vA / etena buddhyAderadhyava sAyAdivyApArasAdhyo'dhyaseyAdiviSayo bhUteSviti pratipAditeSAM tanmAtrANAm / vizeSA' iti anubhavayogyaiH sukhaduHkhamoharUpairdhamairviziSyanta iti vizeSAH zabdAdayaH, tanmAtrANi khavize tam / kecit 'khaH kha eSAM viSayo'dhibhUtasaMjJa' iti vyAkhyApANi, yatastAnyanubhavayogyaiH sukhaduHkhAdibhirvizeSTuM na zakyante, nayanti / khayamityAdi etAni buddhyAdIni trayodaza svayamadhyAsUkSmatvAt / tebhyaH paJcabhyaH zabdatanmAtrAdibhya ekottarapari tmam / Atmanyadhi adhyAtmam ; Atmazabdo'tra khazarIravacanaH, vRddhyA vyomAdaya utpadyante / tadyathA-zabdatanmAtrAcchabdaguNaM tena khazarIre buddhyAdikamAtmanaH paramAtmaparyAyasya vA yogmo viSayo'dhyAtmam / anye tu buddhyAdikaM khayamadhyAtmasaMjJamiti vyoma, zabdatanmAtrasahitAt sparzatanmAtrAcchandasparzaguNo vyAkhyAnayanti / adhidevatamiti devatAnAmadhikRtasamadhidaivaghAyuH, zabdasparzatanmAtrasahitAdrUpatanmAtrAcchabdasparzarUpaguNaM tejaH, zabdasparzarUpatanmAtrasahitAdrasatanmAtrAcchabdasparzarUpa tam / tadeva buddhyAdiSu prakaTIkaroti-atha buddhebrahmetyAdi / yA yA devatA vizvarUpasya viSNoravayavAdutpannA sA sA tasyAvayava. rasaguNA ApaH, zabdasparzarUparasatanmAtrasahitAdndhatanmAtrAcchandasparzarUparasagandhaguNA pRthivI / pataJjalimatAnusAriNazca syAdhidaivalamApanA boddhavyA / ayaM cAdhibhUtAdibhAvo vedAnte'pi zabdAdibhya eva vyomAdInAmutpattimicchanti / zabdAdInAM varNitaH / yathA-buddhiradhyAtma, boddhavyamadhibhUtaM, mA'dhidaivyomAdimahAbhUtaguNAnAM dharmiNo'bhinnatvena pRthaklaM nirasyana vatam ; ahakAro'dhyAtmam mahAvyamadhibhUta, ho'dhidevataM; kasyopasaMhAramAha-evamityAdi // 4 // mano'dhyAtma, mantavyamadhibhUtaM, candro'dhidaivataM; zrotramadhyAtma, zrotavyamadhibhUtaM, dizo'dhidaivataM; khagadhyAtma, sparzanIyamadhitatra buddhIndriyANAM zabdAdayo viSayAH, karme- bhataM. vAyuradhidaivataM; cakSuradhyAtma, dRzyamadhibhUtaM, sUryo'dhindriyANAM yathAsaGkhyaM vacanAdAnAnandavisargavihara- daivataM; rasanA'dhyAtma, rasanIyamadhibhUtaM, varuNo'dhidaivataM; ghrANaNAni // 5 // .madhyAtma, ghrAtavyamadhibhUtaM, bhUmiradhidaivataM; vAgadhyAtma, vaktavyatatretyAdi / viSayA grAhyAH / vacanAdAnAnandavisargaviha- madhibhUtam , agniradhidaivataM; hastAvadhyAtmam , AvAtavyamadhisNAnItyatra viSayA iti saMbadhyate; tenocyate yattadvacanaM vakta- bhUtam, indro'dhidaivataM; pAdAvadhyAtma, gantavyamadhibhUtaM, viSNuvyamucyate, evaM karmapratyayAntavAdAdAnamAdAtavyam , Ananda A- radhidevataM; pAyuradhyAtma, visarjanIyamadhibhUtaM, mitro'dhidaivataM; nandanIyaM, visargo visarjitavyaM, viharaNaM vihartavyaM sthAnam // 5 // upastho'dhyAtmam, AnandanIyamadhibhUtaM, prajApatiradhidaivata avyaktaM mahAnahaGkAraH paJcatanmAtrANi cetyaSTau | mityAdi // 7 // prakRtayaH zeSAHSoDaza vikaaraaH||6|| 1'pAThAt' iti pA0 / 2 'kAryamityarthaH' iti pA0 / ukkAyAstattvacaturviMzaterukkameva dharmAntaraM kvacit kiMci-3 vacaso'gniH" iti pA04 vyApArasyAdhyavasebAdiviSayA' nidarzayabAha-avyakamityAdi prakRtaya iti apareSAM kAra-iti pA0 / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna rammmmmmmmmmm tatra sarva evAcetana eSa vargaH, puruSaH paJcaviMzati- | avidyamAnasattvAdiguNAH / abIjadharmANa iti mahadAdInAM tamaH kAryakAraNasaMyuktazcetayitA bhavati / satyapya- mahApralaye prakRtAviva teSvanavasthAnAt / madhyasthadharmANa iti caitanye pradhAnasya puruSakaivalyArtha pravRttimapadi- prItyaprItiviSAdAyogenecchAdveSazUnyatvAt / taduktaM sAyezanti, kSIrAdIMzcAtra hetUnudAharanti // 8 // "tasmAttu viparyAsAt siddha sAkSisamasya puruSasya / kaivalyaM tatra sarva evetyAdi / sarva evaiSa vargo'vyaktAdiko'cetanaH, mAdhyasthyaM draSTavamakartRbhAvazca"-(so. kA. 9) iti ||9||kaarnnsyaavyktsyaacetntven tatkAryasya mahadAderapyacetanakhAt / tatra kAraNAnurUpaM kAryamiti kRtvA sarva evaite puruSaH paJcaviMzatitamaH kAryakAraNasaMyukta iti kAryeNa mahadAdi- vizeSAH sattvarajastamomayA bhavanti; tadaJjanatvAvikAragaNena, kAraNena mUlaprakRtyA, saMyuktaH saMyogI / tasya tanmayatvAcca tahuNA eva puruSA bhavantItyeke kaivalyArtha(C) mokSArtha(oM), pradhAnasya mUlaprakRteH, pravRtti- bhASante // 10 // mupadizantyAcAryAH / kathamacetanaH pravartata ityAha-kSIrAdInityAdi / yathA kSIramarza vatsavivRddhyartha pravartate / AdizabdAca | idAnImuktameva tadupasaMharamAha-tatretyAdi / kAraNasya yathaikAnte kamanIyakAminIsuratamahotsave tatsukhAtizayotpAda prakRteranurUpaM sadRzaM kArya mahadAdikam / vizeSAH prakArA mahanArthamajJaM retaH pravartate, tadvadityarthaH // 8 // dAdikAH / saMyuktasya paJcaviMzatitamasya puruSasyApi sattvAdi guNavaM darzayannAha-tadajanalAdityAdi / teSAM sattvarajastamaata UrdhvaM prakRtipuruSayoH sAdharmyavaidhaye sAmajanaM lakSaNaM vyaktirvA yeSu te tadAnAH puruSAH; sattvAdivyAkhyAsyAmaH / tadyathA-ubhAvapyanAdI, ubhAva lakSaNA ityarthaH, teSAM bhAvastattvaM, tasmAt / tadeva kuta ityAhapyanantI, ubhAvapyaliGgo, ubhAvapi nityau, ubhAva tanmayakhAditi |-sttvaadimytvaat / sattvAdimayatvaM punaH pyanaparau, ubhau ca sarvagatAviti; ekA tu prakRtira puruSANAM sattvAdirUpe mahadAdau pratibimbanAt; yathA-taDAcetanA triguNA bIjadharmiNI prasavadharmiNyamadhyastha godake pratibimbito vidhustaDAgodakaprakampanena prakampAtmakaH dharmiNI ceti, bahavastu puruSAzcetanAvanto'guNA kathyate, evaM sattvAdirUpe mahadAdau pratibimbitAH puruSAH abIjadharmANo'prasavadharmANo madhyasthadharmANazce sattvAdimayA iva bhavanti, na tu vAstavaM sattvAdimayatvaM; tAdati // 9 // zAcca tanmayatvAttallakSaNatvena tadguNAH sukhino duHkhino mUDhAzca ata ityAdi / prakRtiravyaktaM, puruSa AtmA / sAdharmya puruSA bhavanti / gayI tu taiH sattvAdibhirajanaM vyaktiryasya samAno dharmaH, vaidhayaM visadRzo dharmaH, te vyAkhyAsyAmaH katha mahadAdetattadaanaM, tadasyAstIti matvarthIyo'kArapratyaya iti; yiSyAmaH / ubhAvapyaliGgAviti na vidyate lihaM yayostA tatsaMbandhAt puruSasya sattvAdibhirevAjanaM mahadAdInAM; kuta plijhau| nityAviti ubhAvapi layaM kacidapi na gacchata | ityAha-tanmayatvAt ; sattvAdiprakRtikAraNavAt / teSAM tadaityarthaH / na vidyate'paro yAbhyAM tAvanaparau, yatastAveva prakRti janavaM ca nirvikArasyAphi vikArivastusaMyogAt ; yathA sandhyApuruSau mahadAdibhyaH parau / sarvagatau sarva vyApya sthitau / sAdha | rAgiravikaranikarasaMyogAdaruNagaganatalopalambha iti / pUrvoktasya HmukkhA vaidharnAmAha-eketyAdi / tayormadhye ekA prakRtira sarvasyApyekIyamatalaM darzayabAha-ileke ityAdi // 10 // vykaaprpryaayaa| sA ca triguNA sattvarajastamoguNA / sattvarajastamasAM guNAnAM sAmyAvasthAyAM sthitA sarveSAM mahadAdivikA vaidyake turANAM bIjabhAvanAvasthitA bIjadharmiNItyucyate; gayI tu saMhAre | sabhAvamIzvaraM kAlaM yahacchAM niyati tathA // bhUtendriyatanmAtrAhakAramahadAdInAmAdhArabhUteti bIjadharmiNI / pariNAmaM ca manyante prakRtiM pRthudarzinaH // 11 // 'saiva sisUkSuNA vibhunA puruSeNa sAdhaM kSobhamAgamya sAmyAva- / khamataM darzayabAha-vaidyake khityAdi / atraike khabhAvavAsthAtaH pracyutA mahadahArAdikrameNa carAcarasya jagataH prasavi-dinaH khabhAvaM sarpasya prakRti kAraNamUcuH; tathAhi-"kaH trIti prasavadharmiNItyucyate / amadhyasthadharmiNIti sattvAdiguNa-kaNTakAnAM prakaroti tekSaNyaM, citra vicitraM mRgapakSiNAM ca / rAzitayA sukhAdirUpatvAt , sukhI hi sukhamabhilipsam duHkhI mAdhuryamikSau, kaTutAM marIce, khabhAvataH sarvamidaM pravRttam-" duHkhaM vidviSan amadhyastho bhavati; prakRtizca sattvAdirUpA, iti / Izvara evorvIparvatatarvAderjantUnAM khargamarakAdezca kAraNamitato'madhyasthA / bahava iti yugapanmaraNAsaMbhavAdaneke puruSAH, tyanye / uktaM ca-"ajJo janturanIzo'yamAtmanaH sukhaduH'pura'zabdena mahadAdikRtaM sUkSmaM lijazarIramucyate, taca yogi- khayoH / Izvaraprerito gacchet svarga narakameva vA" iti| kAla nAmeva dRzyaM, tatra puri zete iti puruSaH / aguNA iti | eva jagataH sRSTisthitipralayanimittamiti kAlakAraNikA uktaM ca jyotiHzAstravidA zrIpatinA-"prabhavaviratimadhyajJAna1tatra' iti kacitpustake na ptthyte| 1 'puruSakaivalyArthA' | vanadhyA nitAntaM viditaparamatattvA yatra te yogino'pi / iti paa0| kSIramacetanaM' iti paa0| 4'bhAvaNyaparau' iti paa0| 5 'tAvaparau' iti paa0| 1 vikArivatsaMyogAt' iti pA0 / Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| tamahamiha nimittaM vizvajanmAtyayAnAmanumitamabhivande bhagrahai: "khabhAvamIzvaraM kAlam" ityAdivAkyena vipuladarzibhiH kAlamIzam-" iti / yo yato bhavati tattannimittamiti yAdR- khabhAvAdInAM bhinnameva prakRtilaM pratipAditaM, tattathAkharUpeNa cchikAH; yathA-tRNAraNinimitto vahiriti / pUrvajanmArjito teSAmavabhAsanAt / paramArthatastu guNatrayAtmikA prakRtireva dharmAdhauM niyatiH, saiva sarvasya kAraNamiti niyativAdinaH / kAraNam / yataH khabhAvAdayazcatvAraH prakRtipariNAmasya dharmavipradhAnameva mahadahaGkArAdirUpatayA pariNataM sarvasya nimittamiti | zeSatayA prakRtAvevAntarbhavanti / tathAhi-khabhAvastAvat pariNAmavAdinaH / etat sarvamatrAnumataM, sarvavedapAriSadalAdA- sattvarajastamasA tadvikArANAM pRthivyAdimahAbhUtAnAM ca pariNAyurvedasya / suzrutAcAryeNApi khabhAvAdibhedabhinnAyAH SaDvidhAyA | masya tAdRzo vizeSa iti prakRtipariNAmAdanyo na bhavati api prakRterudAharaNAnyabhihitAni / tatra khabhAvasya tAvat | niyaterapi pUrvakRtasadasatkarmarUpAyA rajoguNapariNAmalakSaNatvena kAraNatvamAha-"aGgapratyaGganirvRttiH khabhAvAdeva jAyate" na prakRteranyavaM; kAlo'pi candrArkAdigatikriyAlakSaNaH, tatra (zA. a. 3); punazca "sannivezaH zarIrANAM dantAnAM patano-ca mahAbhUtAnAM pariNAmavizeSAcchItoSNAdayo bhavanti, taduktaMdbhavau / taleSvasaMbhavo yazca romNAmetat svabhAvataH-" (zA. "mahAbhUtavizeSAMstu zItoSNadvayamedataH / kAla ityadhyavasyanti a. 2) iti; punazcokta-"dhAtuSu kSIyamANeSu vardhate dvAvimau | nyAyamArgAnusAriNaH"-iti, kriyAtvena rajoguNapariNAmakhAnmasadA / svabhAvaM prakRtiM kRtvA nakhakezAviti sthitiH" (zA. | hAbhUtapariNAmavizeSalAca na kAlasya prakRteranyatvam ; Izvarazca a. 4) iti; punarapyAha-"nidrAhetustamaH sattvaM bodhane | paJcaviMzatitamaH puruSaH prakRteH kSobhakatayA kAraNatvenodAhRta heturucyate / khabhAva eva vA heturgarIyAnapi kartyate-" | eva; yadRcchA ca kAdAcitkakhAdbhUtapariNAmavizeSAnAnyA / (zA. a. 4) iti; anyatrApyuktaM-"khabhAvAllaghavo mudrAstathA | | kiMcAsmiJ zAne prakRtipariNAmAtmakaM vizvaM paThyate / tathAhilAbakapijalAH / khabhAvAdguravo mASA varAhamahiSAdayaH"- | "sAttvikaM kAyalakSaNaM, rAjasaM kAyalakSaNaM" (zA. a. 4) tathA (ca. sU. a. 27) iti / Izvaro'pi vahirUpo jIvitAdeH | 'sattvabahulamAkAzaM' ityAdi / gayI khanyathA byAkhyAti; yathAkAraNatvenodAhRtaH; tathAhi-"jATharo bhagavAnagnirIzvaro'nnasya | vaidyake tu bipuladarzinaH svabhAvAdInAM SaNNAM prakRtile pratipAdapAcakaH / sokSamyAdasAnAdadAno vivektuM naiva shkyte||" (sU. yanti, te ca khabhAvAdayaH samucayena jagadutpatto kAraNabhUtAH a. 35); "agnimUlaM balaM puMsAM balamUlaM hi jIvitama"-tatrApi prakRtipariNAma syopAdAnakAraNakhaM, khabhAvArImA ca iti / kAlastu zItoSNalakSaNaH; uktaM ca-"mahAbhUta-pazcAno nimittakAraNalamiti // 1 // vizeSAMstu zItoSNadvayamedataH / kAla ityadhyavasyanti nyAya. pAtu zAtASNadvayamadataH / kAla ityadhyavasthAnta nyAya. tanmayAmyeva bhatAni taannaamyevyaadishet|| mArgAnusAriNaH-" iti; ayaM ca RtucaryAdhyAye doSANAM taizca talakSaNaH kRtsro bhUtagrAmo vyajanyata // 12 // saMcayaprakopopazamadvAreNa heturuktaH / yadRcchA punaralakSita | tasyopayogo'bhihitacikitsAM prati sarvadA // AkasmikapadArthAvirbhAvaH, uktaM ca "yadRcchayA copagatAni bhUtebhyo hi paraM yasmAnAsti cintA cikitsite 13 pAkaM pAkakrameNopacaredvidhijJaH"-(vi. a. 18) ityAdi / yato'bhihitaM-"tatsaMbhavadravyasamUho bhUtAdiniyatiratrApi dharmAdharmoM, taddhetulamAha-"brahmastrIsajjanavadhapara- | ruktaH" (sU0 a01) bhautikAni cendriyANyAyurveda khhrnnaadibhiH| karmamiH pAparogasa prAhuH kuSThasya saMbhavam // " | paryante, tabendriyArthAH // 14 // (ni. a. 5); "karmajA vyApayaH kecit"-(u.taM. __ekIyamatena kAraNAnukalaM bAta karanavavaM ma.40) iti cokam / pariNAmasya hetulamAha-"jATharAmechu kAryasya praviSAva samate'pi kAraNamayalaM pratipAdayavAhasaMyogAcadudeti rasAntaram / rasAno pariNAmAnte sa vipAka tanmayAnItyAdi / tanmayAnIti avakAzacaloSNavakharakhamIiti smRtaH // " (vA. sU. a. 1) iti; "tA evoSadhyaH vAvidharmavizeSAkAntaprakRtipariNAmamayAni; bhUtAnyAkAzAdIni; kAlapariNAmAt pariNatavIryA balavatyo hemante bhavantyApazca" saguNAnyeveti sattvarajastamoguNAnyevetyarthaH, sattvabahulamAkAza(sU. a.), "samyak pariNatasyAhArasya sAro rasaH" (sU. mityAdhukalAt / gayI tu tato jAtAni bhUtAni iti a. 14), "evaM bAlAnAmapi vayaHpariNAmAcchukraprAdurbhAvo | paThilA vyAkhyAti-tataH svabhAvAdeH, nimittakAraNakhAt bhavati"-(sU. bha. 14) iti / itthametAH SadprakRtayo prakRtipariNAmAcopAdAnakAraNAni bhUtAnyAkAzAdIni taNAMni vaidyakAnugatA darzitAH / nanu, khabhAvAdayaH SaT padArthAH prakRte kAraNaguNAni / taizvetyAdi / tairAkAzAdibhirbhUtaiH, tallakSaNo raSTarUpAyAH paryAyAH syurathavA'nyArthAbhidhAyitvena bhinnArthAH ? bhUtalakSaNaH, kRsnaH samaskhaH, bhUtaprAmaH sthAvarajAmAtmakaH, tatra bhimArthatve'pi vikalpadvayaM; kimetaiH khabhAvAdibhirminAthaiH vyajanyata vividho janitaH / bhUtAnAM pRthivyAdInAM punarlakSaNaM kiMcit khabhAvena kiMcidIzvareNetyevaMprakAreNa milikhA jagadAra sthiragurukaThinalamityAdi, tallakSaNazca sthAvarajaGgamAtmako bhUtabhyate ? utaite khabhAvAdayaH pRthak pRthageva vizvajananasamarthAH ? | prAmaH / tasya pazcamahAbhUtArabdhassa bhUtaprAmasya parasparopakAryoityanekadhA vikalpamutpAya jejjhaTAcAryeNezvaraM vihAya svabhA. pAdayaH prakRvaraSTarUpAyAH paryAyasvenAbhihitAH / yattu vaiyake 1 tato mAtAni' iti tA0 / Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna wwwmomwwwwwmananwrwarma rAAAAmravarwww.rrmanawarwwwwwwwarmnnairmanwrwww.rrmwar pakArakatvena vyavasthitasya, upayogaH prayojanam , abhihitaH pAteSvabhivyajyante, yato'bhihitaM-'paJcamahAbhUtakathitaH, cikitsA prati rogApanayanaM lakSIkRtya, sarvadA nityage zarIrisamavAyaH puruSaH' (sU0 a01) iti; sa Avasthike ca kAle / kutaH ? yasmAttebhyaH paJcamahAbhUtArabdhaH eSa krmpurussshcikitsaadhikRtH|| 16 // bhUtagrAmyebhyaH paraM cikitsite cintA nAsti / taduktamAdye'. aparamapi sAGyAdibhyo bhedamAyurvedasyAtmani darzayannAhadhyAye, "tatrAsmin pazcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSa ityu-na cetyAdi / kiM tavAyurvedazAstreSvasarvagatAH puruSA upadizyante tAsman kriyA, sA'dhiSThAna, kasmAt / lokadvavidhyAt, | sattvopAdhivazAt ; sAMkhyAdiSu punaH sarvagatA eva kSetrajJA upalAkA rAha dviAvadhaH-sthAvarA jaGgamaJca, tasmin puruSaH pradhAna, dizyante / evamAyurvedapuruSasya pradezavartino'pi nityavaM tasyopakaraNamanyat"-(sU. a. 1) iti / tena paJcamahAbhU syAdityAha-nityAzca; 'upadizyante' iti zeSaH / nityatvaM ca tArabdhasyaiva bhUtagrAmasya cikitsopakaraNatvam / ato bhUtebhyaH kathamityAha-asarvagateSvityAdi / hetUniti sadakAraNavannityaparaM yadavyaktAdi tatra cintA'pi nAsti / ayamevArtho'nyatrApi mityAdIn / tathAhi-sannAtmA, sukhAdiliGgopalambhAt ; aviSanirdiSTa iti darzayannAha-yata ityAdi / etatsUtraM bIjAdhyAye yo'kAraNazca, ato nityaH / tathAhi bhojaH-"zubhAzubhAbhyAM vyAkhyAtam , atrApi kiMcicchiSyabodhArtha vyAkhyAyate | karmabhyAM preraNAnmanaso gateH / dehAddehAntaraM yAti krimivacchAyatastasya puruSasya saMbhavadravyANi zukrazoNitAdIni teSAM samUhaH | shvto'vyyH|| nitya ityucyate sadbhiH sannakAraNavAn yataH"saMyogavizeSaH, kathaMbhUtaH ? bhUtAdiH bhUtaM pRthivyAdikamAdimUla iti / tadevopasaMharanAha-AyurvedetyAdi / asarvagatatve'pi kAraNaM yasya sa tathA / na paraM puruSasaMbhavadravyasya bhUtAditvAbhi sarvayonigamanaM nirdizannAha-tiryagityAdi / tatra bahuzaH saMsadhAnAdbhatebhyaH paraM cintA nAsti, kiMtvetasmAdapItyAzayAha | raNe tiryagyonInAM prakRSTatvam , atasteSAM prAgupAdAnaM; tato bhautikAni cetyAdi / indriyANi zravaNasparzanarasanaghrANAni manuSyanirdezaH, devAstu kadAcit kvacit saMbhavantIti pazcAbhautikAni / tathA coktaM paJcabhUtAtmakatve'pi-"khaM zrotre nirdiSTAH / tatra prAyeNAdharmanimittaM tiryagyonayaH, dharmA. sparzane vAyudarzane teja utkaTam / salilaM rasane bhUmiNe dharmanimittaM manuSyAH, dharmanimittaM devAH / nanu, kathamapratyakSA tajjJairnirUpitam" iti / indriyANAmAH zabdasparzarUparasa apyAtmAno'bhyupagamyanta ityAha-ta ete'numAnagrAhyA iti / gandhAH, te cAyurvedazAstre tathA bhautikA ityarthaH / uktaM ca sukhaduHkhAdyupalabdhirUpeNa liGgenAvyabhicAriNaite AtmAna upa"zabdo vaihAyasaH, sparzo vAyavIyaH prakIrtitaH / rUpamAmeya | labdhAro'numAtavyAH / pratyakSapramANenApi kSetrajJAH kathaM ma mApyo'tra raso, gandhastu pArthivaH" iti // 12-14 // . | gRhyante ? ityAha-paramasUkSmA iti |-prmsuukssmaa hi paramA. " bhavati cAtra Nava iva santo'pi te pratyakSeNa naivopalabhyante / cetanAvanta indriyeNendriyArthe tu svaM khaM gRhNAti mAnavaH // iti nityaM cetanAyuktAH / zAzvatA iti nityAH / kathaM tarhi niyataM tulyayonitvAnnAnyenAnyamiti sthitiH||15|| | jAyanta ityucyata ityAha-lohitaretasorityAdi / AtmAnaH - indriyANAmindriyArthAnAM ca pAcabhautikatve'pi yasya bhUtasya paramasUkSmAH paJcabhUtAtmakayoH zukrazoNitayoH sannipAteSu saMyopatra yatrendriye AdhikyaM tena tenendriyeNa tasya tasyaiva guNAH geSvabhivyajyante / eSa eva ca sUkSmapuruSANAM paJcamahAbhUtAnAM zabdAdayo gRhyanta iti darzayitamAha-indriyeNetyAdi / indri-ca saMyogo vaidyake SaDdhAtukaH puruSaH paribhASitaH / kutaH pariroNa nasaTinA rUpATikamAtmIyamAtmIya mAnava sapATa bhASita ityAzayAdyAdhyAyoktaM vAkyaM darzayati-yata ityAdi / thA tejasaM calajasameva rupamA pani pratisya cikitsopayogitAM nidarzayannAha sa ityAdi / karmapuruSa pArthivameva gandhamAdatte, evaM zeSeSvapi boddhavyam / niyatamA- | iti kmphlbhaaglythH| tana ciAkAtsatakarmaphalamapyavAnAtIsmIyameva kuta ityAha-tulyayonitvAditi; ekabhUtahetutvAt,tyuktaM bhavati // 16 // bhUtaM hi khayonimevAbhidhAvati jalamiva jalam / tameva spaSTI- tasya sukhaduHkhe icchAdveSau prayatnaH prANApAnAvukurvanAha-nAnyenAnyamiti // 15 // nmeSanimeSau buddhirmanaHsaGkalpo vicAraNA smRtirvinacAyurvedazAstreSupadizyante sarvagatAH kSetrajJA zAnamadhyavasAyo viSayopalabdhizca guNAH // 17 // nityAzca; asarvagateSu ca kSetrakSeSu nityapuruSakhyApa- idAnIM tasyaiva karmapuruSasya zarIrAtmanoH saMyogakArakeNa kAn hetUnudAharanti; AyurvedazAstreSvasarvagatAH manasA saMyoge ye guNA utpadyante tAnAha-tasyetyAdi / tatra kSetramA nityAzca, tiryagyonimAnuSadeveSu saMcaranti sukhaM khabhAvato'nukUlavedanIyaM duHkhaM khabhAvataH pratikUlavedanIdharmAdharmanimittaM ta ete'numAnagrAhyAH parama-yam ; icchA abhilASaH, dveSo'prItilakSaNaH; prayatnaH kAryAramme sUkSmAzcetanAvantaH zAzvatA lohitareteso sanni- utsAhaH prANo vAyurvaktrasaMcArI, apAnaH pakvAzayasthitiradho 1'AyurvedazAsvasiddhAnteSvasarvagatAH' iti paa0| 2'zukrA- tavayoH' iti taa.| 1 anumantavyAH' iti pA0 / 2 'karmaphalabhogItyartha: iti paa0| Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 343 yamanazIlaH; unmeSanimeSI cakSuSorunmIlananimIlane; buddhirnizca- pArthivAstu-gandho gandhendriyaM sarvamUrtasamUho guru. yAtmikA; manaH saMzayAtmakaM, tasya saGkalpo manasaH karma; vicA- tA ceti // 19 // raNA punarUhApohAbhyAM vastuvimarzaH; smRtiH pUrvAnubhUtasyArthasya / mahAbhUtaguNAnirdizannAha-AntarikSA ityAdi / AntasmaraNaM; vijJAnaM zilpazAstrAdibodhaH; adhyavasAyo buddhApAraH; rikSA AkAzabhUtaguNAH / zabdendriyaM zravaNendriyam / viviktatA viSayANAM shbdaadiinaamuplbdhirvgtirvissyoplbdhiH| gayI tu zArIrANAM bhAvAnAM sirAnAyavasthipezIprabhRtInAM jAtivyaktibhyAM sukhaM prItiH, duHkhamaprItiH, icchA sukhaheturabhilASaH, dveSo mithaH pRthakvaM; gayI tu 'viviktatA' ityasya sthAne 'viriktatA' duHkhaheturmanaHpratIghAtaH, prayatno manaHpravRttikara utsAhaH, manaH iti paThati vyAkhyAnayati ca-viriktatA zArIrANAM bhAvAnAM saGkalpAtmakalakSaNaM, tasya saMkalpo viSayeSu doSaguNakalpanaM; riktatA / vAyavyA ityAdi / sparzendriyaM vak / sarvaceSTAsamUho zeSaM samam / ete karmapuruSasya poDaza guNAH / ata eva 'kalA' namanonnamanAdisarvakriyAsamUhaH, kAyavADyanaHkriyAsamUha itynye| ityucyante // 17 // spandanaM calanam / taijasAstvityAdi / rUpaM lAvaNyam / rUpendriyaM . sAttvikAstu-AnRzaMsyaM saMvibhAgarucitA ti. cakSuH / varNo gaurAdiH / santApa auSNyam / bhrAjiSNutA tikSA satyaM dharma AstikyaM zAnaM buddhirmedhA smRti- dIptatA / paktiH agnikRtA''hArapariNatiH / amarSaH krodhaH / dhRtiranabhiSanazcarAjasAstu-duHkhabahulatA'Tana- tekSNyam AzukriyA / zaurya vikrAntatA / ApyAsvityAdi / zIlatA'dhRtirahaGkAra AnRtikatvamakAruNyaM dambho | sarvadavasamUhaH doSadhAtumaleSu dvatimadravyanivarhaH / pArthivAstisAno harSaH kAmaH krodhazca: tAmasAstu-viSAditvaM / tyAdi / sarvamUrtasamUha doSadhAtumaleSu yaH kazcit kAThinyanAstikyamadharmazIlatA buddhanirodho'jJAnaM durmedha- | nivahaH // 19 // stvamakarmazIlatA nidrAlutvaM ceti // 18 // tatra sattvabahulamAkAza, rajobahulo vAyuH, sattva puruSaguNAnabhidhAya zeSAn sattvAdiyuktasya manaso guNAnirdi- rajobahulo'gniH, sattvatamobahulA ApaH, tamobahulA zannAha-sAttvikA ityAdi / AnRzaMsyam akrkrmkaaritvm|| pRthivIti // 20 // saMvibhAgarucitA saMvibhajya bhoktumabhilASukatA / titikSA kssmaa| athAkAzAdibhUtAnAM sattvAdiguNamayalaM dazeyannAha-tatre. satyaM bhUtahitaM tathyaM vaco vA / dharmaH kAyavAGmanobhiH mucritm| tyAdi / sattvabahulamAkAzaM prakAzakalAt, rajobahulo vAyuzcaasti dharmamokSaparalokAdikamiti buddhyA caratItyAstikaH, tadbhAva | latvAt , sattvarajobahulo'miH prakAzakavAJcalalAca, sattvatamoAstikyam / jJAnam AtmajJAnam / buddhiH ttkaalvissyaa| bahulA ApaH khacchalAt prakAzakalAdgurukhAdAvaraNalAca, tamo* medhA granthAvadhAraNazaktiH / dhRtirmanaso niyamAtmikA buddhiH| | bahulA pRthivI atyantAvarakalAt // 20 // pUrvAnubhUtasyArthasya smaraNaM smRtiH / phalanirapekSayA buddhyA zloko cAtra bhavataHzreyaHkarmakaraNamanabhiSaGgaH / rAjasAsvityAdi / adhRtirmana- | anyo'nyAnupraviSTAni sarvANyetAni nirdizet // so'dhIratA / ARtikalaM mithyAvacanazIlatA; gayI tu khe khe dabyeta sarveSAM vyakaM lmnnminnyte||21|| 'AvRttikalaM' iti paThitvA manasaH zIlatetyAha / akAruNyaM nirdayatvam / dambhaH kuhakavRttitA / mAna aatmnyutkrssbuddhiH| anyo'nyetyAdi / tatra zabdaguNamAkAzaM mArate praviSTaM zabdaahaGkArAdayaH pUrva vyaakhyaataaH| gayI tu 'aTanazIlatA' ityatra sparzaguNavAnmArutasya; AkAzamArutI tejasi praviSTau, zabda'tADanazIlatA' iti paThati, 'mAna' ityatra 'mada' iti paThati / sparzarUpaguNavAttejasaH; AkAzamaruttejosi toyadravye praviSyAni, tAmasAsvityAdi / viSAdo'syAstIti viSAdI, tadbhAvo viSAdivaM zabdasparzarUparasaguNavAttoyasya; AkAzamaruttejaskhoyAni pRthimUDhatA / adharme zIlaM svabhAvo yasya tadbhAvo'dharmazIlatvam / tyAmanupraviSTAni, zabdasparzarUparasagandhaguNatvAt pRthivyaaH| evaM vyomAnilAnalajalovINAM parasparamanupravezakAnupravezyatvenAva sthitAnAmanyonyAnupraviSTalamuktam / anye punaranyo'nyAnupraviAntarikSA:-zabdAzabdendriyaM sarvacchidrasamUho TalamanyathA vyAcakSate-tatrAkAze'pi bhUmiraNurUpeNAvasthitA, viviktatA ca; vAyavyAstu-sparzaH sparzandriyaM | sUkSmarUpatoyatejo'nugatamArutasya saMcaraNAdAkAze pavanadahanatosarvaceSTAsamUhaH sarvazarIraspandanaM laghutA ca; yAnyapi boddhavyAni / tathA vAyAvapyAkAzaM vyavasthitaM vyApakatejasAstu-rUpa rUpendriya varNaH santApo bhrAjitvAt, "anuSNazItasparzo'yaM dravyajJairvAyuriSyate / dAhakRtejasA SNutA paktiramaSestakSNya zIye ca; ApyAstu-raso yuktaH zItavRtU somasaMzrayAt" ityuktavAdvAyau tejo'mbanI rasanendriyaM saveMdravasamUhA gurutA zetya snehA retazca; api tiSThataH, bhUrapyaNunA vizeSeNa mArute tiSThati / tathA tejo 1 'duHkhahetormanaHpratyAnayanam' iti paa0|2 'ete' iti pAna 1'zArIrANAM bhAvAnA' iti hastalikhitapustake na paThyate / 3 'zItalatA' 'khalatA' iti ca paa0| 4 'adharmaH' iti pA0 / 2 dravyasamUhaH' iti pA0 / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna occoom dravye'pyAkAzaM vyavasthitaM vyApakatvAt, pavano'pi preraNA- sA ca zuddhirvAtAdiduSTazukrasyeti vAtAdibhiH pRthaksamutmakatvAt ; tejodravye pAnIyamapyanumIyate kAryakAraNoraikyAt, ditairduSTazukratAmAha-vAtetyAdi / evaMbhUtaretasaH puruSA garbhotpattI kAraNaM toyaM kArya ca tejaH, abhyo'mirityuktalAt ; bhUmirapi na kSamA bhavantIti piNDArthaH // 3 // dhUmAdirUpeNa tejasi vyavasthitA / atha toyadravye'pyAkAzaM vyava- teSu vAtavarNavedanaM vAtena, pittavarNavedanaM pittena, sthitaM, vyApakalAt; vAyurapi toye vyavasthitaH, tarabuddhadAdi-zleSmavarNavedanaM zleSmaNA, kuNapagandhyanalpaM ca raktena, kAraNatvAt ; vahirapi toye vyavasthitaH, tata evotpannakhAt, asthibhUtaM zleSmavAtAbhyAM, pUtipUyanibhaM pittazleuktaM ca-"anyo'nirbrahmataH kSatramazmano lohamutthitam / eSAM mabhyAM, kSINaM prAguktaM pittamArutAbhyAM, mUtrapurISa. sarvatragaM tejaH khAsu yoniSu zAmyati" iti bhUmirapi toye'- |gandhi sannipAteneti / teSu kuNapagranthipUtipUyakSIzurUpeNAvasthitA / tathA pRthivyAmapyAkAzapavanadahanatoyAni NaretasaH kRcchrasAdhyAH, mUtrapurISaretasastvasAdhyA sthitAnyeva, bhUmipravibhAgIye paJcavidhAyA bhUmeH prokatvAt / ittha- iti // 4 // mAkAzAdibhUtAnAmanyonyAnupraviSTalamAhuH / vyaktena tu lakSaNena teSvityAdi / teSu vAtAdiSu duSTeSu madhye vAtena yacchukaM pArthivAdivyapadezaM darzayannAha-khe khe ityAdi / khe khe khakIye | dUSitaM tadvAtavarNavedanaM bhavati / tatra vAtavarNA aruNakRSNAdayaH; khakIye dravye, sarveSAmAkAzAdInAM, vyakaM lakSaNamiti AkAza yadyapyavyaktasya vAyorvarNAsaMbhavaH, tathA'pi vAtaduSTe dUSye'ruNadravye tallakSaNaM vyaktamityAdi boddhavyam // 21 // kRSNau vAtena varNau bhavata ityadoSaH / vAtavedanAstodamedAaSTau prakRtayaH proktA vikArAH SoDazaiva tu // dayaH; nanu, kathamekasmAdvAyoranekavedanAvizeSAstodAdayaH? kSetrajJazca samAsena khatantraparatantrayoH // 22 // satyaM, bahukAraNaprakopAttasyaiti / gandhastu vAyo styeva / pittena iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne sarvabhataci. yacchukaM dUSitaM tat pittavarNavedanaM bhavati; pittavarNAH ntAzArIraM nAma prthmo'dhyaayH||1|| pItanIlAdayaH, pittavedanA oSacoSAdayaH; pittaduSTe zukre'nu, to'pi gandhaH kuNape pUtipUyAbhe ca vakSyamANo draSTavyaH / aSTAvityAdi / aSTau prakRtayaH-avyaktaM mahAnahaGkAraH paJca zleSmaNA yacchukaM dUSitaM tat zleSmavarNavedanaM bhavati zleSmavarNaH tanmAtrANItyaSTau / vikArAH SoDazaiveti zrotratvakcakSurjihvAghrA zukaH, zleSmavedanAH kaNDvAdayaH, gandhastvanukto'pi visro NavAgyastopasthapAyupAdamanAsItyevamekAdazendriyANi, AkA draSTavyaH / raktena yacchukaM dUSitaM tat kuNapagandhyanalpaM ca bhavati, zapavanadahanatoyabhUmaya iti paJcabhUtAnItyevaM SoDaza vikArAH / cakArAcchoNitavarNa pittavedanaM ca; kuNapaM zavastasyeva gandho'kSetraM sthUlasUkSmadehaM jAnAtIti kSetrajJaH puruSaH / samAsena saMkSe. | syeti kuNapagandhi; analpaM bahulam ; atra rakteneti vyapadezo peNa / evaM paJcaviMzatitattvAnyuktAni / khatantre zalyatantre, ghRtatailadagdhavat , (agnidagdhaghRtatailAbhyAM dagdhaM dravyaM ghRtatailadaparatatre zAlAkyatantre sAye ca // 22 // gdhamityucyate na lagninA dagdhamiti, tathA'trApi vAtAdidUSiiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta | taraktena duSTaM raktadUSitamiti vyapadezaH,) yato raktasyApi doSA vyAkhyAyAM zArIrasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // eva dUSayitAraH / zleSmavAtAbhyAM yacchukaM dUSitaM tadvandhibhUta granthisadRzaM granthilaM bhavatItyarthaH / pittazleSmabhyAM yadRSitaM dvitiiyo'dhyaayH| tat zaTitapUyasadRzaM bhavati / kSINaM pittamArutAbhyAM bhavati. athAtaH zukrazoNitazuddhizArIraM vyAkhyA tasya lakSaNaM prAgdoSadhAtumalakSayavRddhi vijJAnIye (sU. a. 15) uktam / anthyAdayastu ye dvidoSajAste dvidoSavarNavedanA syaamH||1|| boddhvyaaH| sannipAtena yacchukaM dUSitaM tanmUtrapurISagandhi bhvti| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| teSAM kRcchrasAdhyAsAdhyamedaM darzayannAha-teSvityAdi / teSu madhye sarvabhUtacintAzArIre 'zukrazoNitayoH sanipAtevabhivya- kaNapAdayazcatvAraH kRcchasAdhyAH, mUtrapurISagandhirantimo'jyante' (zA. a. 1) iti yaduktaM tatra zukrazoNitayoH zuddha- sAdhyaH, zeSA arthata eva sAdhyAH // 4 // yoreva sabhipAteSu kSetrajJA abhivyajyante'tastayoH zuddhiM prati Artavamapi tribhidoSaiHzoNi pAdayitukAmaH prAha-athAta ityAdi / zoNitazabdo'trAta dA'trAta- | samastaizcopasRSTamabIjaM bhavati, tadapi doSavarNavazoNite vartate, zuddhirduSTadoSAsaMparkatA // 1 // 2 // | vedanAdibhirvikSeyam / teSu kuNapapranthipUtipUryavAta-pitta-zleSma-kuNaipa-granthi pUtipUya-kSINa-mU-kSINamUtrapurISaprakAzamasAdhyaM,sAdhyamanyazceti // 5 // apurISaretasaH prajotpAdane na samarthA bhavanti // 3 // 1 'todanabhedanAdayaH' iti pA0 / 2 'zvetaH' iti pA0 / 1 'svatatraparatatrataH' iti paa0| 2 'zukazoNitazuddhi nAma 3 ayaM pATho hastalikhitapustakeSu nopalabhyate / 4 0granthipUya" zArIraM' iti pA0 / 3 'kuNapagandhi' iti paa0| | iti paa0| Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwww adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 345 wwwwww - idAnIM zukraviSayaM pratipAdya, ArtavazoNitaviSayamapi prati- | naiti sAdhyavaM" iti vacanAt / sarveSAM kuNapAdInAM sAmAnya pAdayitumAha-ArtavamityAdi / Artavamapi yadA pRthagdoSaH | cikitsitamAha-nigdhamityAdi ||6-10||shonnitcturthairdvndvaiH samastaizcopasaMsRSTaM tadA'vIjaM bhavatItyartha- sphaTikAbhaM dravaM snigdhaM madhuraM madhugandhi ca // 11 // piNDaH / tasya vijJAnopAyaM dazeyannAha-tadapItyAdi / tada-Amiti keni dranibhaM tthaa|| pIti Artavamapi / doSavarNavedanAbhiH zukradoSe vyAkhyAtAbhiH / idAnImaduSTazukrasya lakSaNamAha-sphaTiketyAdi / idAnIteSAM sAdhyAsAdhyamedaM darzayannAha teSvityAdi / mUtrapurISaprakA- mekIyamatabhAha-kecidityAdi // 11||shmiti gandhavarNAdibhirmUtrapurISatulyam / sAdhyamanyacceti ekaika vidhimuttaravastyantaM kuryAdAvizuddhaye // 12 // doSajanitatrayam / zukrativadoSA yApyA na bhavanti, vyAdhi | strINAM snehAdiyuktAnAM catasRSvArtavArtiSu // khabhAvAt // 5 // kuryAtkalkAna picUMzcApi pathyAnyAcamanAni ca 13 bhavanti cAtra granthibhUte pibet pAThAM jyUSaNaM vRkSakANi ca // teSvAdyAJ zukradoSAMstrIn snehkhedaadibhirjyet|| durgandhipUyasaGkAze majatulye tathA''rtave // 14 // kriyAvizeSairmatimAMstathA cottarabastibhiH // 6 // pivedbhadrazriyaH kvArtha candanakkAthameva ca // pAyayeta naraM sarpirbhiSak kuNaparetasi // zukradoSaharANAM ca yathAsvamavacAraNam // 15 // ghAtakIpuSpakhadiradADimArjunasAdhitam // 7 // | yogAnAM zuddhikaraNaM zeSAsvapyArtavArtiSu // pAyayedathavA sarpiH zAlasArAdisAdhitam // | annaM zAliyavaM madyaM hitaM mAMsaM ca pittalam // 16 // granthibhUte zaMTIsiddhaM pAlAze vA'pi bhasmani // 8 // uttarabastyantam uttaravastyavasAnaM; tatra yathAdoSaM vamanAdi, uttarabastiH punaH sarveSveva, vAtAdiharakvAthasnehAbhyAM nairUhikaH prAguktaM vakSyate yazca tat kArya kSINaretasi // 9 // snehikazca / ArtavagrahaNAdeva strIgrahaNe labdhe punaH strIgrahaNaM viTraprame pArayet siddha citrkoshiirhinggubhiH|| | samatvAgatayauvanaprApaNArtham / catasRSviti vAtapittazleSmazosigdhaM vAntaM viriktaM ca niruuddhmnuvaasitm||10|| NitakRtAsu / gayI tu, catasRSvityatra caturthI zoNitaprakRtibhUyojayecchukradoSAta smyguttrystinaa|| tavisragandhizoNitArtavAti manyate, tasyA eva sAdhyakhAt; _ na tu kuNapagandhyArtavAti, tasyAsAdhyatvAt / kalkAdayastu idAnIM zukradoSANAM cikitsAmAha-bhavantItyAdi / teSu yonivyApatsu kathitA vAtAdidoSaharadravyakRtAH / AcamanaM yonizukradoSeSu madhye, AdyAMtrIJ zukradoSAn nehakhedAdibhiH prakSAlanodakaM, tadapi vAtAdidoSaharadravyakRtam / granthItyAdi / * kriyAvizeSairjayediti saMbandhaH / AdigrahaNAdvamanavirecanani durgandhipUyasavAze pUtigandhipUyopame kaphapittaduSTe ityrthH| rUhAnuvAsanottarabastayo yathAdoSaM zamanAni cAvagantavyAni / majjatulye tridoSamaline / tathAzabdArgandhe ityatrApi yojanIyaM, punaruttarabastikathanaM kriyAsu prAdhAnyasUcanArtham / pAyayetetyAdi / dhAtakyAdeH kalkakaSAyAbhyAM sAdhitam / sAlasArAdi tena mUtrapurISagandhinIti gmyte| gayI khatra "durgandhe kuNapagasAdhitamityatrApi kalkakaSAyAbhyAmeva / pranthItyAdi / zaTI dhini, pUyasaGkAze pUtipUyopame, majjatulye tridoSamaline" iti vyAkhyAti / kSINaM ca prAguktamityagre sUcayiSyati / atra kuNasiddhamiti zakhyAH kalkakaSAyAbhyAM siddham / pAlAze vetyAdi pAdInAM paJcAnAmasAdhyAnAmapi durgandhApanayanAthaM cikitsitapalAzabhasmAkaM SaDbhiH salilADhakaiH kathitaM pAdazeSaM sapta pratipAdanaM na tu sarvathA siddhyartha, teSAmasAdhyatvAt / bhadrakRlaH parivatamADhakazeSa prasthaghRtapAkAya prayojyam / parUSakava zriyaM zrIcandanaM, candanaM rakacandanaM; gayI tu bhadrazriyaM zvetacaTAdibhyAmityAdi / parUSakavaTAdibhyAmiti parUSakAdinyagrodhA ndanaM, candanaM gozIrSAcyaM candanavaraM natu raktacandanaM, tasya hi digaNAbhyAmityarthaH / prAguktamityAdi / -prAguktaM khayonivardhanaM gandhApaharaNazakerabhAvAt / vAtAdiduSTArtavArtiSvanyAmapi cikidravyam / vakSyate yacceti yacca kSINabalIye'dhyAye vAjIkaraNe sAmatidezena nirdizabAha-zukradoSaharANAmityAdi / zukrado(ci. a. 26) vakSyate / viDilyAdi / vidaprame mUtrapurISa | SaharANAM snehaskhedAdipUrvANAM, yathAvaM yathAdoSam / yogAnAM prakAze retasi / vigrahaNemAtra purISaM mUtraM ca gRhyate, mala rasAyanavAjIkaraNamUtradoSapratiSedhoktAnAm / zeSAsu vAtAyekemUtramAtravAcakalAdvidazabdasya / sapirityatrApyanuvartanIyam / / kadoSajanitAkhArtavArtiSu / zuddhikaraNamavacAraNaM kAryamiti viSmUtrAbhe'sAdhye'pi duHkhakArividgagdhApanayanArtha citrakA saMbandhaH / azeSArtavadudhInAM pathyamAha-acamityAdi / artha dibhiH kalkIkRtaighRtaM peyaM na tu sarvathA siddhyartha, "asAdhyo / bhojanArtham // 12-16 // - 1 ''zmamitsiddhaM' iti pA0 / 2 'tu pibet' iti pA0 / / 1'durgandhe pUyasakAze' iti pA0 / 2 'bhadrazriyaM' iti paay| 3 bhasyAge 'snehAdizca kramaH kAryaH SaTkhetAna vijAnatA' ityadhika 3 'doSANAM' iti paa0| 4 'yoniprakSAlanaM' iti paa| pAThaH kciduplbhyte| 5 'pUyopame' iti paa0| Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna raamromamarrrrrrrrrrrrrrrrrrrrammarrrrrrrrrrrowwwmummerzazAsRmatimaM yattu yadvA lAkSArasopamam // pravartamAnaM na dRzyate, na tu sarvathA kSayaM yAti / amlaM kAjika, tadAtavaM prazaMsanti yadvAso na viraJjayet // 17 // mUtraM gomUtram / udazvit ardhodakaM takram / zuktaM cakram / ___ aduSTArtavasya lakSaNamAha-zazAsagityAdi / yadArtavaM vAsaH punaruktizaGkAM nirasyannAha-kSINamityAdi / yadyapi prAgdoSayo dhAtumalakSayavRddhivijJAnIye kSINalakSaNaM sacikitsitamabhihitaM, kuryAt tat prazaMsanti, 'garbhajananAya' iti zeSaH // 17 // tathA'pyatropAdAnAnnaSTarakavannaSTArtavavidhAnaM kartavyam / rakta mArtavaraktam // 21-23 // tadevAtiprasaGgena pravRttamanRtAvapi // asagdaraM vijAnIyAdato'nyadaktalakSaNAt // 18 // evamaduSTazukraH zuddhAtavA ca // 24 // asRgdaro bhavet sarvaH sAGgamardaH svednH|| prakaraNaprayojanamupasaMharanAha-evamityAdi / evaM pUrvoktena tasyAtivRttau daurbalyaM bhramo mUrchA tamastRSA // 19 // prakAreNa, aduSTazukraH puruSaH, zuddhArtavA ca strI, 'bhavati' ityadAhaH pralApaH pANDutvaM tandrA rogAzca vAtajAtrAdhyAhAraH // 24 // taruNyA hitasevinyAstamalpopadravaM bhissk||20|| | Rtau prathamadivasAt prabhRti brahmacAriNI divAraktapittavidhAnena yathAvat samupAcaret // svapnAJjanAzrupAtastrAnAnulepanAbhyaGganakhacchedanapratasyaivAtipravRttasyAsRgdaratvaM, tatra ca doSaduSTilakSaNamAha- dhAvanahasanakathanAtizabdazravaNAvalekhanAnilAyAtadevAtiprasa netyAdi / tadeva Artavameva, na tu raktapittam / sAn pariharet / kiM kAraNaM? divA khapantyAH vApaRtAvatiprasaGgeneti atiprAcuryeNa dIrghakAlAnubandhena vA (ca), zIlA, aJjanAdandhaH, rodanAdvikRtadRSTiH, snAnAnupravRttaM satam / na paramRtAvevetyAha-anRtAvapIti |-anR- lepanAhuHkhazIlaH, tailAbhyaGgAt kuSThI, nakhApakartatAvalpamapyadIrghakAlamapi pravRttamasRgdaraM vijAnIyAt / kiMkharUpaM nAt kunakhI, pradhAvanAccaJcalaH, hasanAcchayAvadatadityAha-ata ityAdi / ata etasmAt zazAsRkpratima- ntoSThatAlujihvaH, pralApI cAtikathanAt, atizamityAdivAkyapratipAditAdratalakSaNAt, anyat anyAdRklakSaNaM bdazravaNAdadhiraH, avalekhanAt khalatiH, mArutAyA'phenilaM zIghramaccham' (sU.a.14 ) ityAdivAkyena zoNita- sasevanAdunmatto garbho bhavatItyevametAn pariharet / varNanIye yAdazamabhihitaM tAdRzamityarthaH / doSAnubandhakRtaM lakSaNa-darbhasaMstarazAyinI karatalazarAvaparNAnyatamabhomatidezena nirdizya vyAdhikhabhAvakRtaM sAmAnya lakSaNamAha- jinIM haviSyaM,vyahaMca bhatuHsaMrakSet / tataHzuddhastrAasRgityAdi / aGgamI vedanAvizeSaH / savedanaH sazUlaH / tAM caturthe'hanyahatavAsAsamalaGkatAM kRtamaGgalasva. tasyAti tasya lakSaNamAha-tasyetyAdi / ativRttau atipravRttA- stivAcanAM bhartAraM darzayet / tat kasya hetoH? // 25 // vityarthaH / tamo'ndhakAradarzanaM, zvAso vA / pralApo'saMbaddha-parva pazyetasmAtA yAdRzaM nrmnggnaa|| bhASaNam / tandrA nidrAbhedaH / vAtajA rogA AkSepakAdayaH / / | tAdRzaM janayet putraM bhartAraM darzayedataH // 26 // yasyA yadrUpaM yAdRzena prakAreNopacaraNIyaM tadAha-taruNyA | tato vidhAnaM putrIyamupAdhyAyaH samAcaret // ityAdi / taruNyAH SoDazavarSaprAptAyAH, hitase vinyAH pathyAzinyAH / karmAnte ca krama otamArameta vicakSaNaH // 27 // // 18-20 // tato'parADhe pumAn mAsaM brahmacArI sarpiHsnigdhaH doSairAvRtamArgatvAdAtavaM nazyati striyAH // 21 // sarpiHkSIrAbhyAM zAlyodanaM bhuktvA mAsaM brahmacAtatra matsyakulatthAmlatilamASasurA hitaaH|| riNI tailasnigdhAM tailamASottasahArA nArImapeyApAne mUtramudazviJca dadhi zukkaM ca bhojane // 22 // drAtrI sAmabhiramivizvAsya; vikalpyaivaM caturthI kSINaM prAgIritaM raktaM salakSaNacikitsitam // SaSThyAmaSTamyAM dazamyAM dvAdazyAM coperyAditi putratathA'pyatra vidhAtavyaM vidhAnaM naSTaraktavat // 23 // kAmaH // 28 // atipravRttilakSaNAmArtavasya vikRti nirdizyApravRttilakSaNAM | eSattarottaraM vidyAdAyurArogyameva ca // sacikitsitAM nirdizannAha-doSairityAdi / atra doSAH kapho prajAsaubhAgyamaizvaryaM balaM ca divaseSu vai // 29 // vAyurvAtakaphI ca; na tu pittaM, pittavRddhau tasyAtipravRttivRddhyo- ataH paraM paJcamyAM saptamyAM navamyAmekAdazyAMva rukkalAt, kulatthAdivAtakaphahadravyAvacAraNAca / nazyatIti | strIkAmaH trayodazIprabhRtayo nindyAH // 30 // - 1 'yadvA'psu na virajyate' iti taa.| 2 'vijAnIyAdukta- 1"duHzIlaH' iti tA. / 2 'pralepanAt' iti pA0 / lakSaNalakSitam' iti pA0 / 'vijAnIyAdraktalakSaNalakSitam' iti | 3 'anAhatavastravAsinI' iti taa.| 4 'abhiprAzya' iti taa.| vaa.| 3 'atipravRttI' iti taa.| 4 'madastRSA' iti taa.| 5 'AzvAsya' iti paa0| 6 dataH paraM mAsAdupeyAta, labdhagarbhA 5 'mAMsa iti tA. 'athApyatra' iti paa0| naiva ca' iti tA. Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] suzrutasaMhitA / 347 nitIye retCETTE papaNA pAyA Rtau putrIyamAcAraM nirdizannAha-RtAvityAdi / Rtu- tatra prathame divase RtumatyAM maithunagamanamanAkAle prathamadivasaM maryAdIkRtya nArI brahmacAriNI syAt / Rtu- yuSyaM puMsAM bhavati, yazca tatrAdhIyate garbhaH sa prasavadarzanAt pUrva mAsaM brahmacaryasya vakSyamANasya viziSTaprajotpAdanaM mAno vimucyate; dvitIye'pyevaM sUtikAgRhe vA; prayojanam / asmiMzca Rtudarzane dinatrayaM brahmacaryasya khayamevAcAryo'gre prayojanaM kathayiSyati / divAsvapnAdIMzca pariharet / saMpUrNAGgo dIrghAyuzca bhavati / ma ca pravartamAne rakte atikathanaM bahubhASaNam / avalekhanaM kaGkatikAdinA kezasaMmArja bIjaM praviSTaM guNakaraM bhavati, yathA nadyAM pratisrotaH nam / AyAsaH kaSTam / kiM kAraNamityAdi / unmatto vaatlH| prAvidravyaM prakSipta pratinidhartateno gacchati tadvadeparihAryamukkhA bhartAraM prati nAryAH karaNIyaM nirdizannAha tadraSTavyam / tasmAniyamavatIM trirAtraM pariharet / dabhetyAdi / haviSyaM saghRtazAlyodanAdi kSIrasaMskRtaM, yavAnami ataH paraM mAsAdupeyAt // 31 // yeke / bhartuH saMrakSet 'vaidya' iti zeSaH, tasmai darzanamapi na dApayedityarthaH / tata ityAdi / zuddhA jIrNazoNitApagamena, I . / tatretyAdi / tatreti prathamadivase / nimucyate 'prANaiH' iti anantaraM snAtA; taduktaM-"nave Rtau ca saMjAte vigate jIrNa shessH| dvitIye ityAdi / evamiti pUrvoktaM bhavatItyarthaH / sUtizoNite / nArI bhavati saMzuddhA puMsA saMsRjyate tadA"-iti / kAgRhe vA dazadivasAbhyantaraM vA garbhaH prANairvimucyata ityarthaH / darzayedityatra 'vaidya' iti zeSaH / tat kasya hetorityatra na ca pravartamAne ityAdi / pratisrotaH dhArAsaMmukhamityarthIH / tacchabdaH saMbodhane, tenAho kasya hetoH / anye tu 'atrApi' plAvidravyaM prataraNazIlaM vastu / pratinivartate vyAghuTati / gayI iti praznArtha paThanti / tatrApi prazne / pUrvamityAdi / putrebhyo hitaM tu 'tatra prathamadivase' ityAdi 'tasmAniyamavatIM trirAtraM pariharet' putrIyamiti / gayI.tu "tatrAcAryoM brAhmaNaprayukto'nupahatazveta iti yAvadanthamapretane'dhyAye 'Rtustu dvAdazarAtraM bhavati dRSTAvastreNa saMvItazcArSabhe carmaNyupaviSTo, rAjanyaprayukto vaiyAghra Ana tavaH' ityasyAne paThati / ataH paramityAdi / mAsAditi Duhe vA, vaizyaprayukto rorave, zUdraprayukto bAste vA, caturhastaM 'Urdhvam' iti zeSaH / arvAggamanaM tu garbhadvAravighaTanena sthitamapi sthaNDilamupalipyollikhya dabhairAstIrya veNuyUpaM dakSiNena brahmANaM garbha cyAvayati / kecittu 'ataH paraM mAsAdupeyAt' ityatra 'paratakha puSpadarzanenAgarbhalAbhanizcaya eva, labdhagarbhA tu naiva' vyavasthApya zuklakusumagandhabalibhirabhyAgniM praNIya saMskRtya pAlAzIbhiH samidbhiragnimupasamAdhAya mantrodakapUrNapAtramamero iti paThanti, 'upeyAt' ityadhyAhRtya ca vyAkhyAnayanti // 31 // sthApayilA putrajanmAzAsyAjyaM juhuyAnmahAvyAhRtibhiH, yoSicca | labdhagarbhAyAzcateSvahaHsu lakSmaNAvaTazusahade. putrArthinI saha bhartA pazcimato'gneH Rkhijo dakSiNataH samu-vAvizvadevAnAmanyatamAM kSIreNAbhiSutya zrIzcataro pavizet , tato'syA brAhmaNaH prajApatimuddizya yathAbhilaSita- vA bindUn dadyAdakSiNe nAsApuTe putrakAmAyai,na saMpAdanAya manasA yonau kAmyAmiSTiM nirvapet, anayorviSNu-ca tAniSThIvet // 32 // yoni kalpayatu khaSTA rUpANi nivizAlati; tataH sthAlI labdhagarbhAyA ityAdi / lakSmaNAlakSaNaM tu-"putrakAkArapAkamabhidhArya trirjuhuyAt , yathAmnAyaM copamantritamudapAtramasmai rakAlpabindubhiAnchitacchadA / lakSmaNA putrajananI bastaga. dadyAt , sarvAnudakArthAn kuruSveti; tataH samApte karmaNi pUrva | pUrva dhAkRtirbhavet-"iti / tAM ca zaratakAle puSpaphalopetAM dRSTvA dakSiNaM pAdamabhihanantI pradakSiNamanimupakramet , tataH parikramya | zanidine sandhyAyAM tasyAzcaturbhAgeSu khadirakIlakAlikhAyApare. brAhmaNAn svasti vAcayitvA saha bho bhAjyazeSa prAznIyAt . dhuhastamUlapuSyoMga gate divAkare mantravadgRhIlA samAnavarNapUrva pumAn , jaghanyaM trI, na cocchiSTamavazeSayediti putrIyavi vatsAyA goH kSIreNa yathAvidhi nasyaM dadyAt / vaTazuGgo vaTadhAnam" iti / karmAnte putrIyavidhAnAnte, etaM kramaM vakSyamA 1 krama vakSyamA- rohaH / sahadevA balAmedaH pItapuSpA 'kAGkahI' iti loke / Nam / tameva kramaM vaktumAha-tato'parAhne ityAdi / puMso vizvadevA gAGgerukI 'guDazarkarA' iti loke, anye sitakusumA mAsabrahmacAritvena striyA api brahmacAritve labdhe mAsaM brahmacA balAmAhuH / aMbhiSutya peSayilA / na ca tAn niSThIvet naH riNImiti yaduktaM tanmanaHsaGkalpamAtrasyApi nirAsArtham / taila thut kuryAt / cakArAdalabdhagarbhAyAH pUrvameva lakSmaNAdInAMnasyadAna mASottarAhArA tailamASapradhAnAhArAm / upeyAt gacchet / sAmA sahasrAbhihutaM garbhagrahaNAya pazcAdvAmyadharmasevanamiti / taduktaM nyApatyajananakAlamRtusaMjJaM nirdizyApatya vizeSajananasamarthakAlamu tantrAntare-"pUrvamauSadhaM sahasrAbhihutaM kRtvA mAlyadeze goH dizanAha-vikalpyaivamityAdi / eSu divaseSUttarottaramAyurityA kSIreNa peSayilA tasmAt trIn bindUna dakSiNe nAsApuTe dadyAt , dikaM vidyAdityevaM vikalpya vicArya caturthyAdiSu rAtriSu nArI na niSThIvettAn kaNThaprAptAna , sA paJcadinAni payasodanamaznImupeyAt / ataH paraM paJcamyAM saptamyAM navamyAmekAdazyAM ca | yAt, tadUrdhva prAmyadharmasevanam" iti / labdhagarbhAyAzca strIkAmaH, upeyAdityatrApi saMbadhyate // 25-30 // 1 'darzayannAha' iti pA0 / 2 'tanau' iti pA0 / 3 'vAne' 1:vipadyate' iti taa.| 1 asyAgre 'vAme duhitRkAmAyai iti paa0| 4'tatazcAjyena' iti praa0| ityadhikaM paThyate kcitpustke| 3 'sarvameva iti paa0| Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna womadaraswayamawwwAARUNAINA lakSmaNAdinasyadAnaM garbhasthApanArtha, sthitagarbhAyAzca mAsatrayAlpA- bhavanti cAtrantare putrApatyajananArtha nasyadAnamiti // 32 // ghRtapiNDo yathaivAgnimAzritaH pravilIyate // dhruvaM caturNA sAnnidhyAdrbhaH syAdvidhipUrvakam // visarpatyArtavaM nAryAstathA puMsAM samAgame // 36 // RtukSetrAmbubIjAnAM sAmanyAdaro yathA // 33 // nanu, purANamArtavamupacayAddinatrayaM sukhA khayameva vinivRttaM, nAtraikameva zukrazoNitaM garbhajananaM kiM tarhi sAmagryeveti darza | nUtanaM valpaM styAnIbhUtamiva pravartitumakSama, tat kathamArtava saMcAro yena tatsaMsRSTaM zukra garbhajananasamartha bhavatItyAzayAhayannAha-dhruvamityAdi / yathA-RtukSetrAmbubIjAnAM sAmagyA ghRtetyAdi / puMsAM samAgame indriyadvayasaMgharSajenoSmaNA vilInadanupaghAtAdakaro jAyate, evaM dhruvaM nizcitaM caturNAmRkhAdInAM mArtavaM visarpati / taca visarpitaM zukropagataM garbhAzayamanuprApta naikadvitrisaMkhyAnAM vidhipUrvakaM sAnnidhyAdyathoktasaMyogAdgarbho jIvopagataM garbhasaMbhavaheturbhavati / ArtavamRtukAlajaM zoNitaM, jAyate / RturaGganAyA rajaHsamayaH,kSetraM garbhAzayaH, ambu punarA zukramapyAsA puMsAM samAgame kSarati, na tu tadgarbhopayogIti hArapAkajo vyApI rasadhAtuH, bIjaM strIpuMsayorArtavazuke // 33 // tatakSaraNapratipAdanaM na yuktam / tathAca vRddhavAgbhaTa:evaM jAtA rUpavantaH sttvvntshciraayussH|| "yoSito'pi sravantyeva zukraM puMsAM samAgame / tanna garbhasya bhavantya'Nasya moktAraH satputrAH putriNe hitaaH||34|| kiMcittu karotIti na cintyate"-(a. saM. zA. a. 1) / vidhipUrvakasya garbhasya phalaM darzayannAha-evamityAdi / rUpa- iti // 36 // matrAvayavasannivezo locanasukhapradaH / sattvavanto rajastamobhyA- bIje'ntarvAyunA bhinne dvau jIvau kukSimAgatau // manabhibhUtAH / RNasya moktAra iti pitRRNAmRNatrayamokSaNa- | yamAvityabhidhIyete dharmetarapuraHsarauM // 37 // zIlAH / satputrA iti sAdhavaH putrAH // 34 // ___ garbhadvayotpattihetumAha-bIje ityAdi / dharmetarapuraHsarau tatra sejodhAturvarNAnAM prabhavaH, sa yadA garbhotpa- dharmAdharmapurogAminau / gayI tu, dharmetaro'dharmaH, tatpuraHsarau ttAvabdhAtuprAyo bhavati tadA garbha gauraM karoti, adharmapurogAminau; na tu dharmAdharmapuraHsarau; yataH zrutismRtiSva- . pRthivIdhAtuprAyaH kRSNaM, pRthivyAkAzadhAtuprAyaH dharmAdeva yamotpattiriSTA; ata eva tadutpattau prAyazcittamapyupakRSNazyAma, toyAkAzadhAtuprAyo gaurazyAmam / | diSTamiti vyAkhyAti // 37 // / 'yAragvaNemAhAramupasevate gAMbhaNI tAhagvaNeprasavA pitroratyalpabIjatvAdAsekyaH puruSo bhvet|| bhavati' ityeke bhASamte / tatra dRSTibhAgamapratipannaM sa zukraM prAzya labhate dhvajocchAyamasaMzayam // 38 // tejo jAtyamdhaM karoti, tadeva raktAnugataM raktAkSa, pitrorityAdi / pitroH pitRmAtroratyalpabIjavAdAsekyaH pittAnugataM piGgAkSaM, zleSmAnugataM zuklAkSa, vAtA- puruSo bhavet Asekyo nAma puruSo jAyate / sa zukraM prAzyeti nugataM vikRtAkSamiti // 35 // sa puruSo'nyapuruSAnijamukhena vyavAyaM kArayitvA tataH sikaM evaMvidhapUrvajanmAnAM rUpavattvamuklA, rUpaM ca taijasavarNA- zukra prAzya AkhAdya dhvajocchAyaM liGgotthAnaM labhate; AsekyadiprabhAkharakhamato varNasaMbhavahetuM darzayannAha-tatretyAdi / tejo- | nAmA'yaM SaNDho mukhayonyaparaparyAyaH // 38 // dhAtuH tejobhUtam / varNAnAM prabhavaH kAraNam / sa tejodhaatuH| totA garbhotpattau garbhAdhAnakAle, yadA abdhAtuprAyo bhavati Apya- sa yonizephasorgandhamAghrAya labhate balam // 39 // dhAtubahulo bhavatItyarthaH / ekIyamatamAha-yAdRgityAdi / tejodhAturUpavarNaprasaGgenaitanmayAvadhitAna vikalyA jAtyAta yaH pUtiyonAvityAdi / yonizephasogendhamAghrAya siDiyA: pijazuklavikRtAkSANAM saMbhavaM darzayannAha-tatra dRSTItyAdi / ayaM saugandhikanAmA SaNDho nAsAyonyaparaparyAyaH // 39 // caturthe mAsi kasyacit pUrvakarmavazAdRSTibhAgaM cakSurindriyAdhiSThA- skhe gude'brahmacaryAdyaH strISu puMvat pravartate // nam, apratipannamaprApta tejo, jAtyandhaM janmAndhaM karoti // 35 // | kumbhIkaH sa tu vijJayaH | khe gude ityAdi / yaH puruSaH khe gude khakIyapAyau, abrahma1 'mahAsavA' iti paa0| 2 'sarvavarNAnAM' iti pA0 / caryAt anyapuruSapArvAdhavAyaM kArayilA pazcAt strISu viSaye 3 asyAne tA. pustake "bhavamti cAtra lokA:-vizuddhaH pavano yasva nayane pratipadyate / jAyete nayane tasya nimne kRSNe site 1 'puruSasya samAgamAt' iti tA. I 2 'garbhAzayamanupratipayata tathA // pittaM kaphayutaM yasya nirmalaM yAti locane / haripiGgalasaMDe | ityo vakSyamANamupapatsyata ityAzajhyAi' iti pA0 / 3 asyAne vaijAyete tasya locane // vinirdhUtamala: zleSmA yadA vrajati locne| tA. pustake mizrIbhAve yadA puMsAM retastu bahu nirmalam / tadA tasya netre prakAzete zukumaNDalamaNDale // raktaM kaphayutaM yasya yadA prasUyate nArI garbhiNI dArakadvayam // mizrIbhAve striyAzcaiva bahu brajati locane / kapotanIle nayane rakta vA jAyate nuNAm" zukraM yadA bhavet / kanyAdvayaM tadA nArI sUyate nAtra saMzayaH'. ityadhikaH pATha uplbhyte| | ityadhikaH pATha upalabhyate / 4 'tatra' iti paa0|| Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 349 pumAniva pravartate puruSavaddhyavAyaM karoti sa kumbhIkanAmA SaNDo ete puruSadoSAH, yoSitAmapyeta eva draSTavyAH, carakeNa "narajJeyaH / anye tu "prathamaM strISu viSaye tAsAmeva svakIyagudavivare nArISaNDho" (ca. zA. a. 2) ityuktaH // 45 // pazuvat pRSThabhAge zithilenaiva mehanena pravartate / kiMnimittameta- AhArAcAracezabhiryAhazIbhiH samanvitau // dityAha-brahmacaryAt klaibyavazasaMjAtApravRttitvAt / tatazcA- strIpaMsau samupeyAtAM tayoHputro'pi taadRshH||46|| nayA viprakRtyA dhvajocchAye saMjAte sa eva strISu puruSavat | ___ anuktaM kAyavAGmanasAM bhedasya hetuM darzayanAha-AhArepravartate sa kumbhIkanAmA napuMsakabhedaH" / gudayonirayam / tyAdi / samupeyAtAM saMyogaM gacchetAm // 46 // asyotpattihetustatrAntare varNito yathA-"mAturvyavAyapratighena vakrI syAdvIjadaurbalyatayA pituzca" (ca. zA. a. 2) iti / yadA nAryAvupeyAtAM vRSasyantyau kathaMcana // gayI tu kumbhIkotpattihetI kAzyapokaM zlokamAha / yathA- muJcataH zukramanyonyamanasthistatra jAyate // 47 // "arajaskA yadA nArI zleSmaretA vrajetau / anyasaktA bhavet / atizayenaiva pApena SaNDhAdapi nikRSTAnAM vikRtApatyAnAmuprItirjAyate kumbhilastadA" iti // - . tpattihetuM nirdizannAha-yadetyAdi / upeyAtAM saMyogaM kuryA* Iya'kaM zRNu cAparam // 40 // tAm / vRSasyantyau ratArthinyau / anasthiriti ISadarthe nan, dRSTA vyavAyamanyeSAM vyavAye yaH pravartate // tenAlpakomalAsthiH // 47 // IyakaH sa tu vijJeyaH, RtusnAtA tu yA nArI svapne maithunamAvahet // iiy'kmityaadi.| dRgyonirayamIrghyakAparaparyAyaH / atrApi ArtavaM vAyurAdAya kukSau garbha karoti hi // 48 // tantrAntarapaThito heturyathA-"IrSyAbhibhUtAvapi mandaharSAvI- mAsi mAsi vivardheta garbhiNyA garbhalakSaNam // rdhyAhvayasyApi vadanti hetum-" (ca. zA. a. 2) iti kalalaM jAyate tasyA varjitaM paitRkairguNaiH // 49 // RtusnAtetyAdi / ArtavamRtukAlajaM zuddhazoNitam / kalalaM __SaNDhakaM zRNu pazcamam // 41 // siGghANaprakhyam / paitRkairguNairiti kezazmazrulomanakhadantasirAnAyo bhAryAyAmRtau mohAdaGganeva pravartate // yudhamanIretaHprabhRtibhiH / imau dvAvapi zloko jejjhaTAcAryeNa tataH strIceSTitAkAro jAyate SaNDhasaMzitaH // 42 // | na paThitau // 48 // 49 // SaNDhakamityAdi / yaH pumAn mohavazAhatau bhAryAviSaye'ra kRSmANDavikRtAkRtayazca ye|| nAvaduttAno bhUlA vyApiparti / tataH strIceSTitAkAraH SaNDho garbhAstvete striyAzcaiva zeyAHpApakRtobhRzam // 50 // * jAyate / sa pumAn khyAkRtiH strIceSTitazca strIvadadhobhUtaH ___ satyAdi / sarpAdirUpA ye garbhAstatprasavitryAH striyAH pApakhameDhasyo pradeze'parapuruSAd vIryacyutiM kArayati // 41 // 42 // kRtaH pApotpAditA jJeyAH / nanu, mAnuSazarIrAt kathaM sarpAdIRtau puruSavadvA'pi pravartetAGganA yadi // nAmutpattirityAha-pApakRto bhRzamiti; karmajamevaitadvaicitryatatra kanyA yadi bhavet sA bhavennaraceSTitA // 43 // mityarthaH // 50 // __ naraSaNDhaM pradizya nArISaNDhaM nirdizannAha-RtAvityAdi / garbho vAtaprakopeNa dauhu~dai vA'vamAnite // yatra punarabalA Rtau puruSamadhaH kRtvA vyApAra kurute yadi tatra | bhavet kulaH kuNiH paoNrmUko minmiNa eva vA // 51 // kanyA bhavati, sA naraceSTitA strIrUpA'pi puMkta striyamAruhya | idAnIM garbhasthakubjAdInAM dRSTAmeva vAtAdidoSaduSTiM hetuM ca tadyonau skhayonigharSaNaM karoti // 43 // nirdizannAha-garbha ityAdi / dauhRde vA'vamAnita iti garbhiNyAH Asekyazca sugandhI ca kumbhiikshcyekstthaa // zraddhAyAM khaNDitAyAm / kuNiH vikalapANiH // 51 // saretasastvamI kSeyA azukraH ssnnddhsNkssitH||44|| mAtApitrosta nAstikyAdazubhaizca puraaktaiH|| uktameva sukhasmaraNAya saMgrahazlokenAha-Asekya ityAdi | | vAtAdInAM prakopeNa garbho vaikRtamAmuyAt // 52 // | kimAtmIyenevAzumena karmaNA garbha evaMvidho bhavati, utAnyAanayA viprakRtyA tu teSAM zukravahAH siraaH|| | parAdhAdapItyAzayAha-mAtApitrorityAdi / nAstikyAditi harSAtsphuTatvamAyAnti dhvajocchAyastato bhavet45 nAsti paraloko nAsti dattamityAdi matiryeSAM te nAstikAH, __ yadi teSAM zukramasti tat kiM SaNDhavamucyate ? ityAzajhyAha- teSAM bhAvo nAstikyaM, tasmAt // 52 // anayetyAdi / viprakRtyeti viruddhayA viziSTayA vA prakRtyA / / / 1 'garbho'pi' iti taa.| 2 'muJcantyau' iti pA0 / 3 'garbhA 1abrahmacaryAt kaimyAt saMjAtazukrasyApravRttitvAt' iti paa0| evaMvidhAzcAnye' iti taa.| 4 'dorhadena vimAnitaH' iti taa.| 2'anyAsakkA' iti pA0 / 3 'nyavAya' iti paa0| | 5 vikRtapANiH' iti pA0 / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna malAlpatvAdayogAcca vAyoH pakvAzayasya ca // zuddhazukrAvisaMbhavatvAdgarbhasya zukrazoNitazuddhyanantaraM garbhAvAtamUtrapurIpANi na garbhasthaH karoti hi // 53 // | vakramaNaM yujyata ityAha-athetyAdi / atra hi zukrazoNitaM atha kasmAdgarbhAzayastho vAtAdikaM na karotItyAha-malAlpa garbhAzayasthamAtmaprakRtivikArasamUcchitaM garbha ityucyate, tasyAvakhAdityAdi / vAyorayogAditi nanayamiSadathai teneSadyogAt // 53 // krAntirupagamanamavataraNamiti yAvad garbhAvakAntiH, sA'smijarAyuNA mukhe cchanne kaNTheca kaphaveSTite // nastIti pUrvavacchapratyayaluko // 1 // 2 // bAyomArganirodhAcca na garbhasthaH praroditi // 54 // saumyaM zukramArtavamAgneyamitareSAmapyatra bhUtAnAM jarAyuNetyAdi / vAyormArganirodhAditi ghoSajanakasya vAyo- | sAnnidhyamastyaNunA vizeSeNa, parasparopakArAt mArganirodhAdityarthaH / nizvAsAdirUpasya tu vAyoniHsaraNamagre (parasparAnugrahAt,)parasparAnupravezAcca // 3 // vakSyati, yatastadabhAve jIvitAbhAva eva bhavati garbhasya // 54 // garbhasya zukArtavamUlatvAcchukArtavayoH kharUpamAha-saumyaniHzvAsocchAsasaGkobhasvapnAn grbho'dhigcchti| mityAdi / somyaM somaguNabhUyiSTham / AgneyamagniguNabhUyiSThama / mAtunizvasitocchAsasaGkSobhasvapnasaMbhavAn // 55 // nanu, sarva pAzcabhautikaM tat kathaM bhUtadvayenArambha ityAha-itareniHzvAsetyAdi / saMkSobhaH saMcalanam / mAtA yAzceSTA niHzvA-pAna SAmityAdi / itareSAM pRthivIvAyvAkAzAnAm , aNunA vizeSeNa sAdikAH kurute tA garbho'pi karotItyarthaH // 55 // sUkSmaprakAreNa, sAnnidhyamAzritatvamasti / kuta ityAha-paraspa- . ropakArAdityAdi / bhUjalAnalAnilAkAzAnAM dhAraNasaMhananaparisannivezaH zarIrANAM dantAnAM patanodbhavau // kalevasaMbhavo yazca romNAmetat svbhaavtH||56||opiyaamy bhataM balavadekaM zeSANi salilAdIni catvAri NAmanyUhAdhakAzadAnaiH parasparamupakArastasmAt ; yathA-pArthivazarIrAvayavAnAM caraNAdInAM saMnivezAdau hetuM nirdizannAha- durbalAnyAzrayadAnenAnugRhNAti, dravyAntare tu salilAdibhirapi sanniveza ityAdi / sannivezo racanAvizeSaH / zarIrANAM zarIrA- catabhirbalavadbhirdurbalaM pRthivIbhUtamanugRhyate, evaMvidhAt paraspavayavAnAM caraNAdInAm / taleSviti hastapAdataleSu // 56 // rAnugrahAca / parasparAnupravezazca 'anyonyAnupraviSTAni sarvANyetAni ' bhAvitAH pUrvadeheSu satataM shaastrbuddhyH|| nirdizet' (zA. a. 1) ityanena prAgeva pratipAditastabhavanti sattvabhUyiSThAH pUrvajAtismarA nraaH||57|| smAt // 3 // itthaM kAye vizeSaM nirdizyAtmano guNabhUtAyA buddharapi bhAva- tatra strIpuMsayoH saMyoge tejaH zarIrAdvAyurunAbalavizeSeNa vizeSa nirdizannAha-bhAvitA ityAdi / pUrvadeheSvatikAntazarIreSu, satatamanavarataM, ye bhAvitAH zAstrabhAva dIrayati, tatastejonilasannipAtAcchukaM cyutaM yonimabhipratipadyate saMsRjyate cArtavena, tato'gnI. nayA bhAvitAntaHkaraNAH, te zAstrabuddhayo bhavanti / tathAbhAvitA SomasaMyogAt saMsRjyamAno garbhAzayamanupratipadyate eva ye sattvabahulAste rajastamasorAvarakayorabhAvAt pUrvAmati kSetrako vedayitA spraSTA ghrAtA draSTA zrotA rasayitA krAntAmapi jAti smaranti // 5 // puruSaH sraSTA gantA sAkSI dhAtA ktA yaH ko'sAkarmaNA codito yena tadApnoti punarbhave // ... vityevamAdibhiH paryAyavAcakairnAmabhirabhidhIyate daiabhyastA pUrvadaha ya tAnava bhajata guNAn // 58 // vasaMyogAdakSayo'vyayo'cintyo bhUtAtmanA sahAiti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne zukrazoNita-vikSaM sattvarajastamobhirdaivAsurairaparaizca bhAvairvAyunA. zuddhizArIraM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // 'bhipreryamANo garbhAzayamanupravizyAvatiSThate // 4 // kAye yo'sau zarIrasannivezAdistathA doSakopena kubja- idAnIM zukrArtavayoHkharUpamabhidhAya garbhAvataraNakriyAmAhakhajAdi, tathA vAci mUkaminmiNavAdi, manasi ca zAstrajJAnapUrva- | tatretyAdi / tatreti vAkyopakrame / saMyoge viziSTasparzecchAsajAtismaraNaM, sarvameva svabhAvAdisiddhamapi karmaNaivetyAha-karmaNe-mArabdhaprayoge / tejaH strIpuruSendriyadvayasaMgharSaja USmA; taM tyAdi / kutastadAnotItyAha-abhyastA ityAdi // 58 // pAyurudIrayati utkaTaM karoti / tatastadanantaraM tejo'nilasaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- | nipAtAcchukaM cyutamiti suratalakSaNavyAyAmajodhmavidrutavyAkhyAyAM zArIrasthAne dvitiiyo'dhyaayH||2|| manilAcyutamityarthaH / yonimabhipratipadyata iti yonimabhitaH sarvataH pratipadyate, tena yonestRtIyAvartAvasthitagarbhazayyA tRtIyo'dhyAyaH / pratipadyata ityarthaH / tatra prAguktaprakAravisarpitenAtavena ca saMsRjyate / tasya zukrArtavasya paJcAtmakasya SaSThacetanAdhAtuathAto garbhAvakrAnti zArIraM vyaakhyaasyaamH||1|| saMyogenaiva garbhavamiti tatsaMyogaM darzayabAha-tata ityAdi / yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| 1 bAyorgatinirodhAcati tA.. 1'mapi' iti paa0| Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] sushrutsNhitaa| 351 - satastasmAdagrISomasaMyogAt / anvakSaM tatkSaNameva na kssnnaantre| kadAcidatyantaharSavazAha sravati kadAcidvaimanasyAdalpamiti / kSetrajJaH paJcamahAbhUtazarIrakSetravit karmapuruSaH, garbhAzayaM garbha- anye vAcAryA evaM bruvanti-zukrArtavayonyUnAdhikasamatvaM zaiyyAm , anupratipadyate prApnoti / kena saha ? bhUtAtmanA vIryeNa bhavati / yadyevaM tarhi prAguktaM putrIyakaraNaM nirarthaka ? naitabhautikazarIreNa sUkSmeNa linggshriirennetyrthH| kIdRzaH? saMsRjya-dasti, kintu zreyasA karmaNA vinA naiva rUpAdisaGgamino bhavanti mAnaH / kaiH? sattvarajastamobhiH prAkRtaguNaiH / punaH kiMviziSTaH? | putrAH; uktaM hi,-"evaM jAtA rUpavantaH sattvavantazcirAdevAsuraraparaizca bhAvairvAyunA'bhipreryamANaH, bhAvaH sattvaM mana | yussH| bhavantya'Nasya moktAraH satputrAH putriNe hitAH" (zA. ityarthaH; tena devAdInAM saptAnAM saptabhiH sAttvikairbhAvaiH, a.2) iti; tasmAt putrIyakaraNaM sArthakameva // 5 // asurAdInAM SaNNAM SaDbhI rAjasai vaiH, aparaizca pazvAdijaistribhi- Rtastu dvAdazarAtraM bhavati dRSTArtavA, adRSTArtastAmasairbhAvaiH / sattvasya ca manaHparyAyasya prerakatvaM tatrAntare | vA'pyastItyeke bhASante // 6 // pratipAditam / taduktaM carake-"asti khalu sattvamaupapAdukaM yajjIvaspRk zarIreNAbhisaMbadhnAti" (ca. zA. a. 3) iti / / / strIpuMsayoH saMyogo yasmin kAle'patyaphalaprado bhavati taM nanu, kaH kSetrajJo ya evaMvidhaH san garbhAzayamanupratipadyata kAlavizeSamAha-RturilAdi / dRSTamArtavaM yasmin kAle sa ityAha-yaH ko'sAvityevamAdibhiH paryAyavAcakairnAmabhirabhi dRSTArtavaH kAlaH RtuH, sa ca dvAdazarAtraM bhavati / dvAdazarAtramiti dhIyate 'maharSibhiH' iti zeSaH / 'yaH kaH' iti sarvanAmapadadvayaM SoDazadineSu madhye AdyaM dinatrayamantimaM ca SoDazaM yonisakotasya durbodhatvajJApanArtham / asAviti sarvanAmapadaM tasya sarvaga cadinaM na gaNanIyam / ekIyamatamAha-adRSTetyAdi // 6 // tatvaM sadgurUpadiSTatvaM ca jJApayati / ityevamAdibhiH kairnAmabhiri- bhavanti cAtratyAha-vedayitetyAdi / vedayitA manaso jnyaapyitaa| indriyANAM pInaprasannavadanAM praklinnAtmamukhadvijAm // ca paJcAnAmayameva jJApaka iti darzayannAha-spraSTetyAdi / spraSTA narakAmA priyakathAM sastakukSyakSimUrdhajAm // 7 // sparzanendriyasya sparzabodhahetutvAt / evaM prAtelyAdiSvapi | sphuradbhujakucazroNinAbhyUrujaghanasphicAm // yojyam / asya karmapuruSasyAnAdhArAM sthiti nirAkurvannAha-harSItsukyaparAM cApi tumatImiti // 8 // . puruSa iti; puri bhautike zarIre vasatIti puruSaH / tasya sukR- adRSTArtavAyA RtumatyA lakSaNamAha-pInetyAdi / praklinnA tiphalabhokRvaM darzayannAha-sraSTetyAdiH sraSTA cetanAyogena, prakarSeNa AdatAmApannA AtmAdayo yasyAHH AtmA deDA: tasyaiva kartRvAt / taduktaMcarake,-"cetanAvAn yatazcAtmA tataH dehatve'pyatyantakledajJApanAya mukhasya punaruktiH, dvijA dena kartA nirucyate" (ca. zA. a. 1)-iti / gantA saMsaraNa- dijasamIpavartino dantaveSTakA abhipretAH, dvijAnAM prakledAsaMzIlaH / tathA sAkSI jJavAt / dhAtA zarIrAdisaMyogadhAraNahetu | bhavAt / harSoMtsukyaM ratau sAtizayo'bhilASaH // 7 // 8 // khAt / vaktA vadatyayameva, etena karmendriyANAmapi vacanAdAna* niyata divase'tIte sacatyambujaM yathA // viharaNotsargAnandeSvapyayameva hetuH / yadi vedayitetyAdi kharU khaRtau vyatIte nAryastu yoniHsaMviyate tthaa||9|| popetaH paramarSibhirabhidhIyate tat kathaM klezakAriNi garbhAzaye tiSThatItyAzazyAha-devasaMyogAditi devasya prAktanajanmakarmaNo | yonisaGkocena bIjasya garbhAzayAprAptiM darzayabAha-niyadharmAdharmAbhidhAnasya saMbandhAt / akSayo'vyayo'cinyo'pi | tAmatyAdi / yonigabhAzayaH, saniyata garbhAzayamanupravizyAvatiSThate garbhAzaye karmavazAdarbhabhAvenAva. bIjaM na pratIcchati // 9 // sthitiM karoti // 4 // | mAsenopacitaM kAle dhamanIbhyAM tadArtavam // tatra zukrabAhulyAt pumAn , ArtavabAhulyAta | ISatkRSNaM vivarNaM ca vAyuryonimukhaM nayet // 10 // sI, sAmyAdubhayornapuMsakamiti // 5 // | mAsenetyAdi / kAle dvAdazavarSAdau SaSTezcArvAk, anye pazcA kathamaviziSTakAraNAdviziSTakAryotpAda ityAha-tatretyAdi / / zadvaSANi yAvat // 10 // nanu, 'zukrabAhulyAt pumAn' iti kasmAduktaM ? yata Arta- | tadvarSAdvAdazAt kAle vartamAnamaska punaH // vasyaiva bAhulyam ; uktaM hi-'ArtavaM hi caturajalipramANaM, zukra jarApakazarIrANAM yAti pazcAzataH kSayam // 11 // tu prasUtimAtram'-iti, naivaM, yAvanmAtramArtavaM garbhAzayAva- tameva kAlaM nirdizannAha-tadityAdi / tadAtavaM dvAdazasthitaM malarahitaM garbhajananaM tAvadeva prAyam; athavA khapramA- varSAdUrdhva vardhamAnazarIradhAtUnAM yoSitAM kAle mAsi mAsi NApekSayA zukrazoNitayorbAhulyamalpatvaM cAbhipretam / zukra tu 1 'kiMca' iti paa0| 2 tumatI striyam' iti tA. / 1 'garbhAkAzaM' iti paa0| 2 'mopapAdikaM' iti pA013'damApannA' iti paa0| 4 'pravizati' iti paa0| 5'dvAdaza3 'pure' iti paa0| 4 'sraSTA cetanAyAH tasyA evAkaratvAt varSAdUla' iti pA0 / 6 vartamAnamupacIyamAnazarIradhAtUnAM" pati paa0| iti pA. Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna pravartamAnaM, tAsAmeva paJcAzata Urdhva jarApacIyamAnazarIradhAtUnAM napuMsakaM cedarbudamiti; tRtIye hastapAdazirasAM paJca kSayaM yAti, 'zanaiH' iti zeSaH // 11 // piNDakA nirvartante'GgapratyaGgavibhAgazca sUkSmo bhavayugmeSu tu pumAn prokto divasepvanyathA'valA. ti; caturtha sarvAGgapratyaGgavibhAgaH pravyakto bhavati. puSekAle zucistasmAdapatyArthI striyaM vrajet // 12 // gabhahRdayapravyaktibhAvAccatanAdhAturabhivyakto bha. vati, kasmAt ? tatsthAnatvAt / tasmAdgarbhazcaturthe tasmitRtakAle'pi samaviSamadivasayoH puMstriyojanma darzaya mAsyabhiprAyamindriyArtheSu karoti, dvihRdayAM ca mAha-yugmeSvityAdi / yugmeSviti sameSu divaseSu / anyatheti nArI dauhadinImAcakSate / dauhRdavimAnanAt kubja viSameSu divaseSu / zuciH kAyazuciH / nanu, prAguktaM zukrabAhu kuNiM khaJja jaDaM vAmanaM vikRtAkSamanakSaM vA nArI lyAt pumAnArtavabAhulyAt strIti kimayaM vikalpa uta samuccaya iti ? samuccayo'yaM, taduktaM videhe-"yugmeSu tu dineSvAsAM sutaM janayati, tasmAt sA yadyadicchettattasyai dApa yet , labdhadauhRdA hi vIryavantaM cirAyuSaM ca putraM bhavatyalpataraM rajaH / saMyogaM tatra yA gacchet sA pumAMsaM prasU janayati // 18 // yate // ayugmeSu dineSvAsAM bhavedvahutaraM rjH| saMyogaM tatra yA gacchet sA tu kanyAM prasUyate"-iti / tathA bhoje'pi- tatretyAdi / kalalaM sivANaprakhyam / dvitIya ityAdi / zItaH "ayugme zrI pumAn yugme saMdhyayostu napuMsakam / zukrAdhi- laSmA, uSmA pittaM, kaphAnilayorapyuSmasaMbhavAt pariNAmahetukalAt puruSaH pramadA rajaso'dhikAt // zukrazoNitayoH sAmyA- kham / taduktaM carake,-"bhaumApyAmeyavAyavyAH paJcoSmANa: tRtIyA prakRtibhavet" iti // 12 // sanAbhasAH" (ca. ci. a. 15)-iti / ghanaH kaThinaH / tatra sadyogahItagarbhAyA liDAni-zamoglAni yadItyAdi / piNDo vatulAkRtiH, pezI dIghAkRtiH, avadaM pipAsA sakthisadanaM zukrazoNitayoravabandhaH sphu vartulaphalArdhamiti / gayI tu bhojadarzanAt piNDAdInAmanya thA''kAraM paThati / yathA-"caturasrA bhavet pezI, vRttaH piNDo raNaM ca yoneH||13|| ghanaH smRtaH / zAlmalImukulAkAramadhUdaM paricakSate"-iti / parihAryaparihArArtha sadyogRhItagarbhalakSaNaM nirdizannAha-tatra tRtIye ityAdi / zAkhAzcatasro mUrdhAra:pRSThodarANyAni cibukanAsadyogRhItetyAdi / zramaH khedaH / glAniH klamaH / sakthisadana sauSThavaNAGgulipANiprabhRtIni pratyaGgAni / caturthe ityaadi| mUruglAniH / avabandho'pravRttiH / sphuraNaM kampanam // 13 // tatsthAnakhAt hRdayasthAnatvAt / indriyArthAH zabdasparzarUparasa. stanayoH kRSNamukhatA romarAjyudgamastathA // gandhAH / dvihRdayAmiti dvitIyaM hRdayaM yasyAH sA dvihRdayA, akSipakSmANi cApyasyAH saMmIlyante vishesstH||14 | tAm / dohadetyAdi / kuNiM vikRtahastam / tatra kubjAdiSjaakAmatazchardayati gandhAdudvijate zubhAt // vayavasamudAyendriyAdhiSThAnajo doSo dauhRdavimAnana janito yathAprasekaH sadanaM cApi garbhiNyA liGgamucyate // 15 // zAstramUDaH // 18 // . uttarakAlInaM gRhItagarbhAyA lakSaNamAha--stanayorityAdi / bhavanti cAtraprasekA thUtkaraNam // 14 // 15 // tadA prabhRti vyavAyaM vyAyAmamatitarpaNamatika indriyArthAstu yAn yAnsA bhoktumicchati garbhiNI : garbhAvAdhabhayAttAMstAna bhiSagAhRtya dApayet // 19 // rzanaM divAkhamaM rAtrijAgaraNaM zokaM yAnArohaNaM " sA prAptadauhRdA putraM janayeta guNAnvitam // bhayamutkuTukAsanaM caikAntataH snehAdikriyAM zoNitamokSaNaM cAkAle vegavidhAraNaM ca na seveta // 16 // : alabdhadauhRdA garbha labhetAtmani vA bhayam // 20 // doSAbhighAtairgarbhiNyA yo yo bhAgaH prapIDyate // | yeSu yeSvindriyArtheSu dohade vai vimAnanA // sasa bhAgaH zizostasya garbhasthasya prapIDyate // 17 // | prajAyeta sutasyArtistasiMstasmiMstathendriye // 21 // tadetyAdi / akAlazabda etajjJApayati-kAlepame mAsi gadyAkamevAtha padyarAha-bhavantAtyAdi / bhAktAmatyasyApala garbhiNyA api nehAdikriyAntargate AsthApanAnuvAsane devekSaNalASTuM zrotumityAdikamapi boddhavyam / sA prAptetyAdi / // 16 // 17 // alabdhadaurhRdA aprAptAbhilaSitapadArthA, garbhe garbhaviSaye, bhayaM tatra prathame mAsi kalalaM jAyate dvitIye zIto lameta; Atmani vA AtmaviSaye vA bhayaM lameta prApnuyAt / mAnilairabhiprapacyamAnAnAM mahAbhUtAnAM saMghAto yedityAdi yeSu yeSvindriyArtheSu zabdAdiSu, dohade zraddhAyAM, ghanaH saMjAyate, yadi piNDaH pumAn , strI cet pezI, vimAnanA khaNDitalaM, tasmiMstamistadindriye tasya tasyendriyA |rthasya prAhake indriye, sutasyArtiH pIDA prajAyate // 19-21 // 1 'prabhRtyeva' iti pA0 / 2 thAnAvarohaNaM' iti pA0 / rAjasaMdarzane yasyA dauIdaM jAyate striyaaH|| 'nehAdikamAntargate' iti paa0| arthavantaM mahAbhAgaM kumAraM sA prasUyate // 22 // Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 suzrutasaMhitA / adhyAyaH 3] dukUlapaTTakauzeyabhUSaNAdiSu dauhRdAt // yet| navamadazamaikAdazadvAdazAnAmanyatamasmitA. alaGkAraiSiNaM putraM lalitaM sA prasUyate // 23 // yate, ato'nyathA vikArI bhavati // 30 // Azrame saMyatAsmAnaM dharmazIlaM prasUyate // pacame ityAdi / pratibuddhatara jaagtyrthH| aSTame ityaadi| devatApratimAyAM tu prasUte pArSadopamam // ojo'zeSadhAtudhAma hRdi sthitam / naiRtabhAgakhAt rakSasAmaM. darzane vyAlajAtInAM hiMsAzIlaM prasUyate // 24 // zalAt, "nairRtAya bhAgazca bAleSu rudreNa datta" iti kumAragodhAmAMsAzane putra suSupsuM dhAraNAtmakam // | tave pratipAditam / tatastasmAt kAraNAdaSTame mAsyasmai nairR. gavAM mAMse tu balinaM sarvaklezasahaM tathA // 25 // tAya baliM dApayet // 30 // mAhiSe dauidAcchUraM raktAkSaM lomesaMyutam // varAhamAMsAt svapnAluM zUraM saMjanayet sutam // 26 // mAtustu khalu rasavahAyAM nADyAM garbhanAminADI. mArgAdvikrAntajaGghAlaM sadA vanacaraM sutam // pratibaddhA, sA'sya mAturAhArarasavIryamabhivahati / samarAdvignamana nityabhItaM ca taittirAta // 27 // / senopasnehenAsyAbhivRddhirbhavati / asaMjAtAGgapratyamato'nukteSu yA nArI samabhidhyAti dohadamAgapravibhAgamAniSekAt prabhRti sarvazarIrAvayavAnazarIrAcArazIlaiH sA samAnaM janayiSyati // 28 // sAriNInAM rasavahAnAM tiryaggatAnAM dhamanInAmu panneho jIvayati // 31 // dAna dauIdavizeSairguNavizeSAkrAntAnAmapatyAnAmutpattiM sU- sakhala saMbhavataH pUrva ziraH saMbhavatItyAha cayannAha-rAjasaMdarzane ityAdi / mahAbhAga mahApuNyavantam |aunk: ziromailatvAt pradhAnendriyANA hadayaTakaletyAdi / dukUlapaTTaH paTTavastraM, kozeyaM saratantujAtam / tikatavIryo. baddharmanasazca sthAnatvAt / nAbhiH bhUSaNAni muktAhAraprabhRtIni / lalitaM zRGgAraceSTAyuktam / 'dukUle | riti pArAzaryaH, tato hi vardhate deho dehinaH, pANipaTTakozeye bhUSaNAdiSu' iti kecit paThanti tatra dukUlaM sUkSmaM vastraM, pAdamiti mArkaNDeyaH, tanmUlatvAzceSTAyA garbhasya; paTTa paTTavastram / Azrame ityAdi / yasyA Azrame tapakhinAmadhi madhyazarIramiti subhUtigautamaH, tannibaddhatvAt saThAne zraddhA bhavet sA evaMbhUtaM janayediti piNDArthaH / saMyatA vaMgAtrasaMbhavasyA tattu na samyaka, sarvANyaGgapratyaGgAni tmAnaM saMyatendriyam / devatApratimAyAmityAdi / pArSadopamamiti yugapat saMbhavantItyAha dhanvantariH, garbhasya sUkSmapArSadeSu sabhApuruSeSUpamA yasya sa tathA tam / darzane tvAnopalabhyante vaMzAharavadhUtaphalavacca tadyathAityAdi / vyAlA vyAghrAdayo hiMsrAH pazavaH / godhetyAdi / cUtaphale paripakke kezaramAMsAsthimajjAnaH pRthaka suSupsu svapnumicchum |dhaarnnaatmkN hRdayagRhItavastUnAmamocakam / pRthagdRzyante kAlaprakarSAta, tAnyeva taruNe nopavarAhamAMsAditi 'abhilaSitAt' iti zeSaH / mArgAdityAdi labhyante sUkSmatvAt teSAM sUkSmANAM kezarAdInAM mArgAt mRgamAMsAt / vikrAntamudyoginaM, jakAlaM vegavantam / sRmarAdityAdi samaro mahAzUkaraH, anye mahAzvAkArazcamarA kAlA pravyaktatAM karoti; etenaiva vaMzAharo'pi nUkaH / 'nityabhItaM ca taittirAt' ityatra 'nityaM zIlaM ca vyaakhyaatH| evaM garbhasya tAruNye sarveSvaGgamasyaneSu taittirAt' ityapare, zIlaM zIlavantam / anuktadohadasaMgrahArtha satkhapi sokSamyAdanupalabdhiH , tAnyeSa kAlaprakazlokamAha-ato'nukteSvityAdi / yAdRzeSu dauidaM zraddhAM sama rSAt pravyaktAni bhavanti // 32 // bhidhyAti cetasi karoti, tena samAnamityarthaH // 22-28 // nirAhArasyApi garbhasya vartane hetuM nirdizabAha-mAturikarmaNA coditaM jantobhavitavyaM punarbhavet // tyAdi / mAturgarbhiNyA rasavahAyAM nAnyAM garbhanAminAhI yA pratibaddhA sA'sya garbhasya mAtRbhuktamAhArarasavIryamabhivahati yathA tathA daivayogAddauidaM janayebRdi // 29 // prApayatItyarthaH / nanvaGgapratyApravyakIbhAve garbhanAbhinADI mAtu. karmaNetyAdi / daivayogAddauhRdaM hRdi tathA janayet, yathA rAhArarasavIryamabhivahati, aGgapratyaGgapravyaktIbhAvAttu pUrva karSa punarjantoH karmaNA coditaM preritaM bhavitavyaM bhavet // 29 // garbhapuSTiH syAdityAha-asaMjAtAGgapratyAvibhAgamityAdi / paJcame manaH pratibuddhataraM bhavati, SaSThe buddhiH, AniSekAt prabhRtIti A samantato bhAvena niSecanamAniSeko saptame sarvAGgapratyaGgavibhAgaH pravyakatara, aSTame'. yonI zukrasya niSecanaM, tatprabhRti garbhAdhAnaM maryAdIkRtyetyarthaH; sthirIbhavatyojaH, tatra jAtazcenna jIvenirojastvA-dhamanInAmupasneho jIvayati; yathA-pUrNasaraHsalilopanehastInairRtabhAgatvAca, tato baliM mAMsaudanamasmai dApa- rajAtatarukadambakaM jIvayati tadvat prANadhAraNaM karoti / 1 dhAvanAtmakam' iti pA0 / 2 'lomazaM sutam' iti paa0| 1 asajAtAGgapratyaGgavibhAgaM tu garma niSekAt prabhRti' iti 3 'krimikozotthaM' iti paa0| 4 'asthiraM bhavati' iti paa0| pA0 / 2 'tanmUlatvAt' iti taa.| 3 'dehendriyANAm' iti paa0| 5 natabhAgadheyatvAt' iti pA0 / | 4 'vardhane' iti paa0| 5mAnurAhArarasavIrya iti paa0| su0saM045 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna tathAca bhoja:-"garbho ruNaddhi srotAMsi rasaraktavahAni vai / anyatrApyuktaM-"romarAjI bhavenninA yasyAH sA sUyate rakkAjarAyubhavati nADI caiva rasAtmikA // sA nADI garbhamAproti yamau"-iti // 34 // tayA garbhasya vartanam / yadyadanAti mAtA'sya bhojanaM hi bhavanti cAtracaturvidham // tasmAdannAdrasIbhUtaM vIrya tredhA pravartate / bhAgaH devatAbrAhmaNaparAH zaucAvArahite rtaaH|| zarIraM puSNAti stanya bhAgena vardhate // garbhaH puSyati bhAgena mahAguNAn prasUyante viparItAstu nirguNAn // 35 // vardhate ca yathAkramam / garbha kulyeva kedAraM nADI prINAti ___ kAyavAJcittaguNavadgarbhaprasavajJAnaM darzayannAha-devatetyAtarpitA-" iti // 31 // 32 // di // 35 // tatra garbhasya pitRjamAtRjarasajAtmajasattvajasA- aGgapratyaGganirvRttiH svabhAvAdeva jAyate // myajAni zarIralakSaNAni vyaakhyaasyaamH| garbhasya aGgapratyaGganirvRttI ye bhavanti gunnaagunnaaH|| kezazmazrulomAsthinakhadantasirAstrAyudhamanIrataHpra- te te garbhasya vijJeyA dharmAdharmanimittajAH // 36 // bhRtIni sthirANi pitRjAni, mAMsazoNitamedomaja | iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne garbhAvakrAntihanAbhiyakRtplIhAnagudaprabhRtIni mRdUni mAtRjAni, zArIraM nAma tRtiiyo'dhyaayH||3|| zarIropacayo balaM varNaH sthitihAnizca rasajAni, ___ 'khabhAvamIzvaraM' (zA. a. 1) ityAdizvokena yA khabhAindriyANi jJAnaM vijJAnamAyuH sukhaduHkhAdikaM cA vAdaGgapravAnivRttiH sUcitA tAM pratipAdya tannivRttI prAktanasmajAni, satvajAnyuttaratra vakSyAmaH, vIryamArogyaM balavarNI medhA ca sAtmyajAni // 33 // zlokAbhihitaguNAguNopapattiM dharmAdharmahetutayA nirdizanAha apratyajetyAdi // 36 // tanetyAdi / lakSyante iti lakSaNAni, karmaNi lyuTpratyayaH, iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutatena lakSaNIyAni jJAtavyAnItyarthaH / tAnyeva jJAtavyAni pitR vyAkhyAyAM zArIrasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // prabhRtibhyaH kAraNebhyaH pratyekaM nirdizannAha -garbhasyetyAdi / AtmajAnIti AtmasannidhAnajAtAni, na khAtmano jAtAni, Atmano nirvikArasya vikArajanakakhAbhAvAt prakRtibhAvAnupa caturtho'dhyAyaH / patteH; svAbhAvikaprakRtibhAve ca mokSAnupapattiH, tasya hi tatsva- athAto garbhavyAkaraNaM zArIraM vyaakhyaasyaamH||1|| bhAvatve bhAvasyAparityAjyalAditi / AdizabdAnAnAyonija- yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nmAdikaM ca / sattvetyAdi / uttaratra garbhavyAkaraNe // 33 // garbhAvakrAntizArIrAnantaramavakrAntasya garbhasya vyAkaraNAhatatra yasyA dakSiNe stane prAka payodarzanaM bhavati vAgarbhavyAkaraNaM naktuM yujyata ityAha-athetyAdi / garbhavyAdaikSiNakujhimahattvaM ca pUrvaM ca dakSiNaM sakthyutkarSati karaNaM garbhavivaraNamityarthaH // 1 // 2 // bAhulyAca punnAmadheyeSu dravyeSu dauDedamabhidhyAya ti agniH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcendriyANi svameSu copalabhate potpalakumudAmrAtakAdIni bhatAtmeti prANAH // 3 // punAmAnyeva prasannamukhavarNA ca bhavati tAM brUyAt tatra prANAstvakkalAdayazca vivaraNIyAH; teSu prANAnAmatIva putramiyaM janayiSyatIti, tadviparyaye kanyAM, yasyAH hari dehasthitihetutvAt prAgupAdAnamAha-agnirityAdi / agniratra pArzvadvayamavanataM purastAnirgatamudaraM prAgabhihitaM pAcakabhrAjakAlocakarajakasAdhakAnAM pAJcabhautikAnAM sarvadhAtvaca lakSaNaM ca tasyA napuMsakamiti vidyAt, yasyA nugAnAM coSmaNAM zaktirUpatayA'vasthito vAco'dhidaivatvamadhye nimnaM droNIbhUtamudaraM sA yugmaM prasUyata mApano bovyaH / zleSmarasazukrAdInAM toyAtmakAnAM bhAvAnAM iti // 34 // rasanendriyasya ca.zaktirUpatayA'vasthito manaso'dhidaivatvamApannaH garbhasyApratyakSasyApi stanyadarzanAdilakSaNena zrInapuMsakala- soma iti / vAyuH pazcAtmakaH prANAdibhedena / sattvarajastamAMsi kSaNAni nirdizannAha-tatretyAdi / prasannamukhavarNA cetyatra tuprakRteraSTarUpAyA gunnaaH| indriyANi zravaNadarzanasparzanarasanaghrAcakArAdUrdhvaromarAjilAdIni prAhyANi / prAgabhihitaM ca lakSaNa- NAnIti pazca / bhUtAtmA zubhAzubhakarmabhiH parigRhItaH krmpurussH| miti strIlakSaNaM puruSalakSaNaM ca pratipAditaM tadvayamapi ca bhvti| ete cAnnISomAdayaH prANayanti jIvayantIti prANAH / tatrAyasyA ityAdi / droNIbhUtaM droNIsadRzaM, droNI jlkssepnnii| nistAvadAhArapAkAdikarmaNA prANayati, somazca saumyadhAtorojaH prabhRteH poSaNena, vAyuzca doSadhAtumalAdInAM saMcAraNenocchAsa-. mAtmasannikarSajAni' iti pA0 / 2 nirvikAratvAta niHzvAsAbhyAM ca, sattvaM rajastamazca manorUpatayA pariNataM bhUtAprakRtibhAvAnupapatteH' iti pA0 / 3 'dakSiNAkSimahatva' iti paa0| 4 'vidhAt' iti paa0| 'bhUtAtmA manazca' iti vaa.| Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| vittasya shukrshaabhvnti| zatirbhAgAH parika tmanaHzarIrAntaragrahaNamokSaNe heturiti tadapi prANayati, paJcendri. sarvavarNAn gaurAdikAn / avabhAsayatIti 'bhrAjakenAgninA' iti yANi cakSurAdIni rUpAdigrahaNakarmaNA prANayanti, evaM bhUtAtmA zeSaH / paJca vidhAM paJcAtmikA, paJcamahAbhUtakRtatvAt / cazabdAt karmapuruSo'pyazeSasyaiva karmarAzezcetanAheturiti prANayati // 3 // prabhA'pi grAhyA / "AsannA lakSyate cchAyA prabhA dUrAt prakA tasya khalvevaMpravRttasya zakrazoNitasyAbhipacya- zate" (ca. I. a. 7) iti tayorbhedaH / tasyAstvacaH pramANa mAnasya kSIrasyeva santAnikAH sapta tvaicobhavanti / nirdizannAha-setyAdi / vrIhiratra yavaH, pratyekaM vrIhivistArasya tAsAMprathamA'vabhAsinI nAma, yA sarvAna varNAnava-viMzatirbhAgAH parikalpanIyAH, te cASTAdaza bhAgA avabhAsinyAH bhAsayati paJcavidhAM ca chAyAM prakAzayati, sAvI. pramANam , evaM vakSyamANeSvapi viMzatibhAgeSu SoDazaprabhRtayo heraSTAdazabhAgapramANA, sidhmapadmakaNTakAdhiSThAnA; bhAgA boddhavyAH / akuchodarapramANamiti etenaitaduktaM bhavatidvitIyA lohitA nAma, SoDazabhAgapramANA, tila saptAnAM khAM samudAyenAGguSThodarapramANamasti; aGguSThodara tu kAlakanyacchavyaGgAdhiSThAnA; tRtIyA zvetA nAma, viMzatitamabhAgonaSaDyavapramANam // 4 // dvAdazabhAgapramANA, carmadalAjagallImaSakAdhiSThAnAH kalAH khalvapi sapta bhavanti dhAtvAzayAntara catuthIM tAmrA nAmASTabhAgapramANA. vividhakilA- myodaaH||5|| sakuSThAdhiSThAnA; paJcamI vedinI nAma pazcabhAga- kalA ityAdi / dadhatIti dhAtavo rasaraktamAMsAdayaH, kaphapramANA, kuSThavisarpAdhiSThAnA; SaSThI rohiNI nAma | pittapurISANyapi prAkRtAni khakarmaNA dadhatIti dhAtavaH, teSA. vrIhipramANA, granthyapacyarbudazlIpadagalagaNDAdhi- mAzayA avasthAnapradezA dhAlAzayAH, teSAmantareSu maryAdAH SThAnA: saptamImAMsaMdharA nAma vIhidvayapramANA,bhaga-| sImAbhUtA ityarthaH // 5 // ndaraviddhyartho'dhiSThAnA / yadetat pramANaM nirdiSTaM bhavatazcAtratanmAMsaleSvavakAzeSu, na lalATe sUkSmAGgalyAdiSu | yathA hi sAraH kASTheSu chidyamAneSu dRzyate // ca; yato vakSyatyudareSu-'bIhimuMkhenAGguSThodarapramA-| tathAhi dhAturmAseSu chidyamAneSu dRzyate // 6 // NamavagADhaM vidhyet' (ci.a.14) iti // 4 // snAyubhizca praticchannAn santatAMzca jarAyaNA // prANasadbhAva eva zukrazoNitasya pariNAmena lagAdisaMbhava zleSmaNAveSTitAMzcApikalAbhAgAMstu tAn viduH||7 ityanantara khagAdivyAkaraNaM kurvannAha-tasyetyAdi / tasya zukra- tAsAmantaHsthitatvenApratyakSANAmastitvaM pratyupamAnaM pramANaM zoNitasya / evaMpravRttasya bhUtAtmAdhiSThitasya / tAsAmityAdi / nirdizannAha-bhavata ityAdi / etena kailAsAdhiSThAnapRtha gdhAtUpalambhakAryeNAvyaktameva kalAnAmastitvaM sAdhitaM bhavet / 1 'zeSarAzeH' iti pA0 / 2 'zukrazoNitasya' iti keSuciddhastalikhitapustakeSu nopalabhyate / 3 'zarIre SaT svcH| tadyathA tAsAmupaSTambhakaM nirdizannAha-mAyubhirityAdi / kalAbhAgAn kalAvibhAgavizeSAn / santatAn samyakaprakAreNa vyAptAn / udakadharA tvagvAhyA, dvitIyA tvagasRgdharA, tRtIyA sidhmakIlAsa jarAyurutvAkAro yena veSTitAH prANino jAyante; kalAveSTako'pi saMbhavAdhiSThAnA, caturthI dadrukuSThasaMbhavAdhiSThAnA, pannamyalajIvidradhi. saMbhavAdhiSThAnA, SaSThI tu yasyAM chinnAyAM tAmyatyandha iva ca tamaH tadvadeva / vRddhavAgbhaTena kalAkharUpamabhihitam / yathA "yastu dhAkhAzayAntarevu kledo'vatiSThate sa yathAkhamUSmabhirvipaka: pravizati yAM cApyadhiSThAyArUvi jAyante parvasu kRSNaraktAni sthUlamUlAni duzcikitsyatamAni ceti SaT tvacaH etAH SaDaGga zarIra nAyuzleSmajarAyucchanaH kASTha iva sAro dhAturasazeSo'lpakhAt mavatatya tiSThanti / (ca. zA. a. 7 sU. 5) / 'SaSThI tu prANadharA' | kalAsaMjJaH" (a.saM. zA. a. 5) iti // 6 // 7 // ityaSTAGgasaMgrahe pAThaH / "svaco nAma-sarvadehAvaraNarUpA bhUmiH tAsAM prathamA mAMsadharA, yasyAM mAMse sirAnAyu. sparzanendriyasya srotasAM ca khedavahAnA romNAmapi saroma-dhamanIsrotasA pratAnA bhavanti // 8 // kUpAnAm / tAH sthUladaSTayA staradayavibhaktAH-bahistvagbhAgo'nta- 1 dhAtvantarAzayamaryAdAH' iti taa.| 2 asyAgre 'dhAtvAstvagbhAgazceti / tatra bahistvaGnAmAtIva tanvI kRSNagaurAdivarNAdhArA zayAntare'nnasya yaH vedastvadhitiSThati / dehoSmaNA vipakkastu sA pahisparzana ploSapiDakAvyaJjanA c| antastvakAma sthUlA zarIrAbhi- kaletyabhidhIyate' ityadhikaM paThyate kvcitpustke| 3 'kalAsAdhiSThAnarakSaNI khehAdikarSaNI ca / saiva pradhAnAyatanaM sparzabhUmeH kheda tAM pRthagdhAtUpalambhakAryeNa iti, kalAnAmaviSThAnapRthagdhAtUpalambhakAryeNa' ca mArgANAm" (pratyakSazArIra pra. bhA. pR. 5-6) / 4 'dvitIyA | iti ca paatthaantrdvymtroplbhyte| 4 'dhAturasavizeSaH' iti pA0 / lohitA nAma SoDazabhAgapramANA, tRtIyA zvetA nAma dvAdazabhAga- 'dhAtusArazeSaH' iti vRddhavAgbhaTasya mudritapustake pA0 / 5 'mAMsapramANA, caturthI tAnA nAmASTamAgapramANA, paJcamI vedinI nAma gatAnAM' iti hArANacandrasamataH paatthH| 'mAMsasirAkhAyudhamanIpaJcabhAgapramANA, SaSThI rohiNI nAma brIhipramANA, saptamI mAMsadharA srotasA' iti vai. paM. hariprapannasaMmataH paatthH| vizeSavivaraNaM tu nAma brIhidvayapramANA' ityaSTAsaMgrahe pAThaH, tA. pustake'pyevameva rasayogasAgarasyopobAte 164-165 pRSThayordraSTavyam / 'tassA pamyate / 5 'brIhimukhamaGgulamaGguSThodaramAtra vA'vagAya' iti tA. / / mAMsasirA" iti taa0| 6 'navanavapratAnA' iti tA. / Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna tAsAmityAdi / yasyAM kalAyAmadhiSThite mAMse sirAdInAM snehAbhyakte yathA pakSe cakraM sAdhu pravartate // . pratAnA vistArA bhavanti // 8 // sandhayaH sAdhu vartante saMzliSTAH zleSmaNA tathA 15 yathA bisamRNAlAni vivardhante samantataH // tayA dhRtasya zleSmaNo guNakarmANi darzayannAha-snehetyAdi / bhUmau podakasthAni tathA mAMse sirAdayaH // 9 // akSa iti cakracchidrAntargatakASThamityarthaH // 14 // 15 // amumevArtha dRSTAntena vaDhayacAha-yathA bisamRNAlAnI- paJcamI purISadharA nAma; yA'ntaHkoSThe malamabhityAdi / tathA mAMse ityAdi / tathA prathamakalAyAM mAMsasthAH vibhajate pakkAzayasthA // 16 // sirAdayo bhavanti / nanu, rasAnantaraM raktaM, tato mAMsaM, tat yakRtsamantAt koSThaM ca tathA'ntrANi samAzritA // kathaM prAgeva mAsadharA paThitA, tato raktadhareti ? ucyate, poSaNe | uNDu(ndu)kasthaM vibhajate malaM maladharA kalA // 17 // kramo'yaM natu dhAraNe; ata eva yasyAmityAdhAratvena kalA nirdiSTA // 9 // paJcamItyAdi / antaHkoSTha iti koSTasyAntarmadhyamantaHkoSThaM, punastasminmalaM mUtrapurISarUpatayA vibhajati / gayI tu dvitIyA raktadharA mAMsasyAbhyantarataH, tasyAM 'antaHkoSThe koSThamadhye, tatrApi rasavibhAge kiTTasya purISatvAt zoNitaM vizeSatazca sirAsu yakRtplIhozca bhavati 10 tat purISaM koThe vibhajati koSThAt pRthakkaroti; sa cAtra purISadvitIyetyAdi // 10 // vibhAgo'gnimArutakRto'pi; tatrAgnikRto yathA-'vivecayati vRkSAdyathAbhiprahatAt kSIriNaH kSIrimAvehet // ca rasamUtrapurISANi' (sU. a. 21), mArutakRto yathA 'so' pacati tajjAMzca vizeSAnvivinakti hi' (ni. a. 1) mAMsAdevaM kSatAt kSipraM zoNitaM saMprasicyate // 11 // iti vyAkhyAti / pakvAzayastheti purISasya pakkAzayasthitatvAt / atra dRSTAntena dArTAntikaM draDhayannAha-vRkSAdityAdi / koSThaH punarAmapakkAzayAzrayaH, tathA ca koSThalakSaNaM-"sthAnAnyAsaiprasicyate prasravatItyarthaH // 11 // mAgnipakkAnAM mUtrasya rudhirasya ca / hRduNDuka(kaH) phupphusazcaM tRtIyA medodharA, medo hi sarvabhUtAnAmudarastha- koSTha ityabhidhIyate" (ci. a. 2) iti / tena koSThasthimaNvasthiSuca, mahatsu ca majA bhavati // 12 // tA'pi purISasya pakkAzayasthitatvAbAhulyena pakvAzayasthA kathyante / tRtIyetyAdi / aNvasthiSu alpAsthiSu / nanu, majjA asthA etadeva samastakoSThasthitavaM zlokena spaSTIkurvannAha-yakRdimantarbhavati kathaM medastadantarityAha-mahatkhityAdi / aNva tyAdi / samantAt sarvato yakRtAdikaM samAzritA, uNDa(ndu)kasthaM sthiSu medaH, mahatsu majeti // 12 // malaM vibhajate / tatra yakRdrahaNaM rakAdhArasAmyena plIha upalakSaNaM yakRtsamIpAnAM hRdayAdInAM ca, uNDukagrahaNena sAnnidhyAddo sthUlAsthiSu vizeSeNa majA tvbhyntraashritH|| gRhyate, tenordhva yakRdAdi vyavasthitaM, adhastAdgudaparyantaM koSThaM athetareSu sarveSu sarakaM meda ucyate // samantAt samAzritA / vRddhavAgbhraTenApyuktaM-"paJcamI zukhamAMsasya yaH nehaH sA ghasA parikIrtitA // 13 // | purISadharA, sA batrAmapakkAzayAzrayA, tetroNDukasthaM malaM vibhagayokamarya zlokena spaSTIkurvavAha-sthUletyAdi / itareSva- jati" (a. saM. zA. a. 5) iti / uNDukaH 'poTTalaka' iti lpAsthiSu sarveSu / nanu, medomajjAnukArI upadhAturvasAkhyaH loke / carake ca pairISAdhArazabdenoNDukaH pratipAditaH, ata ka ityAha-zuddhetyAdi // 13 // eva purISadhareti nAmAsyAH / malaM vibhajate mUtrapurISarUpatayA vibhAgaM karoti / gayI tu, vibhajate tasmAt koSThAt pRthakacaturthI zleSmadharA sarvasandhiSu prANabhRtAM bhavati // 14 // rotIti vyAkhyAti // 16 // 17 // SaSThI pittagharI;yA caturvidhamanapAnamAmAzayAt 1 'sravati' iti paa0| 2 'kSIramAsravet' iti pA0 / 3 'pratiricyate' iti paa0| 4 'tadeva ca zirasi kapAlapraticchA pracyuta pakkAzayopasthita dhArayati // 18 // mastiSkAkhyaM mastuluGgAkhyaM ca' ityaSTAsaMgrahe( zA. bha.5)'dhika: 1vyavacchinnaM' iti paa0|2'kosstthaantrunndduksthN' iti pA01 pAThaH / "medo nAma-sAndrasapistulyaH snehadhAtuH zarIrasya / / 3 'purISAtrazabdena' iti pA0 / 4 "SaSThI pittatharA nAma pakkAtasya sthAnamudarAntaH, tvacAmapazca / vasA tu mAMsAntarAnupraviSTaH | mAzayamadhyasthA / sA yantara raviSThAnatayA''mAzayAt pakkAzayosnehastasyA medasmanupravezastulyopAdAnasvAt / majjA nAma asthi- nmukhamannaM balena vidhArya pittatejasA zoSayati pacati pakkaM ca madhyagataH lehaH / sa vividho pIto raktazca / tatra pIto nalakA- vimuJcati / doSAdhiSThitA tu daurbalyAdAmameva / tato'sAvanasya smAmantaH, raktastvitarAsthiSu, prAntamAgeSu ca nalakAranAm / grahaNAt punargrahaNIsaMzA / balaM ca tasyAH pittamevAgnyamidhAnamataH so'yaM sthUlasvarUpeNa medaso'minno'pi karmavaizeSyAt pRthageva dhAtuH" | sA'gninopastandhopahitaikayogakSemA zarIraM vartayati / " (aSTAga(pratyakSAzArIra pra. mA. pR. 10) / 5 'tavetareSu' iti vaa.| | saMgraha zA. sthA.ma. 5) / 5.mupayuktamAmAzayAt' iti pA0 / Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH sushrutsNhitaa| 357 - ~ ~~ -~ ~ - ~ * SaSTItyAdi / pittamatrAntaragnisaMjJakam / AmAzayAt pracyutaM | tatastadadhaHpratihatamUrvamAgatamaparaM copacIyamAnakaphAzayAthraSTa, pakvAzayopasthitaM pakvAzayagamanAyopasthitaM pitta-maparetyabhidhIyate; zeSaM corvataramAgataM payodharAsthAnaM saMprAptaM, dhArayati 'pAkArtha' iti zeSaH / tathA ca vabhipratipadyate, tasmAdarbhiNyaH pInonnatapayodharA saMgrahaH-"SaSThI pittadharA nAma pakkAmAzayamadhyasthA, sA bhavanti // 24 // hyantaramyadhiSThAnatayA''mapakvAzayayormadhye caturvidhama balena / kasmAdgRhItagarbhANAM garbhagrahaNakAlAdUrdhvamAprajananAdAta na vidhArya pittatejasA zoSayantI pacati" (a. saM. zA.a. 5) / dRzyate ? ityAha-gRhIvetyAdi / vAnyavarudhyante mukhAnyavaruiti // 18 // azitaM khAditaM pItaM lIDhaM koSThagataM nRNAm // | dhyante / aparAmamalImityAhuH striyaH // 24 // tajjIryati yathAkAlaM zoSitaM pittatejasA // 19 // garbhasya yakRtplIhAnI zoNitajI, zoNitaphenaetamevArtha zlokena darzayannAha-adhitamityAdi / aza prabhavaH phupphusA, zoNitakiTTaprabhava uNDukaH // 25 // bhojane, khAda bhakSaNe, dheTa pA pAne, liha aakhaadne| tadanama- garbhasyetyAdi / yakRt kAlakhaNDaM dakSiNapArzvasthaM, plIhA anezitAdivizeSAMkAntamannaM jIryati / yathAkAlaM kAlAnati- naiva nAnA prasiddho vAmapArzvasthitaH, yakRtaplIhAnAvityupalakSaNaM, krameNa tIkSNamadhyamandAmiSu mAtrAdravyagurulaghUcitakAlAnati- tena klomApi zoNitajam , tathA ca vRddhavAgbhaTa:-"rakkAdakrameNa // 19 // nilayuktAt kAlIyakam" (a. saM. zA. a. 5) iti / saptamI zukradharA, yA sarvaprANinAM sarvazarIra- | zoNitetyAdi / phupphuso hRdayanADikAlamaH khanAmakhyAtaH / vyApinI // 20 // zoNitakiTetyAdi / uNDukaH poTTalakaH // 25 // yathA payasi sarpistu gUDhazcakSI raso yathA // asRjaH zleSmaNazcApi yaHprasAdaH paro mtH|| zarIreSu tathA zukraM nRNAM vidyAdbhiSagvaraH // 21 // taM pacyamAnaM pittena vAyuzcApyanudhAvati // 26 // zukrasya sarvAGgavyAptile upamAnaM pramANaM darzayannAha-yathe. tato'syAtrANi jAyante gudaM bastizca dehinH|| tyAdi / payodRSTAnto'lpamaithunakhAdahazukre, ikSudRSTAntasvatipI udare pacyamAnAnAmAdhmAnAdrukmasAravat // 27 // DanazukrakSaraNavAnmandazukre puMsi // 20 // 21 // kaphazoNitamAMsAnAM sArAjitA prajAyate // vyaGgAle dakSiNe pArzve bastidvArasya caapydhH|| yathArthamUSmaNA yukto vAyuH srotAMsi dArayet // 28 // . mUtrasrotaHpathAcchukaM puruSasya pravatete // 22 // anupravizya pizitaM pezIvibhajate tathA // tasyaivedAnIM sarvAtavyApino'pi kSaraNamArgamAha-ghaDale | medarsaH mehamAdAya sirAnAyutvamAmuyAt // 29 // ityAdi / vRddhavAgbhaTenokam-"saptamI zukradharA ghaDale sirANAM tu mRduH pAkaH snAyUnAM ca tataH khrH|| - dakSiNe pArce bastidvArasya cAdho mUtramArgamAzritA sakalazarI- AzayyAbhyAsayogena karotyAzayasaMbhavam // 30 // ravyApinI zukra pravartayati" (a. saM. zA.a. 5) iti 22 / 1 amarI' iti paa0| 1 'udAnavAyorAdhAraH phupphusaH kaidehAdhitaM zukraM prasannamanasastathA // procyate budhaiH' iti shaarnggdhrH| 3 'tatrAsa madhyamAnasya dhmAyastrISu vyAyacchatazcApi harSAttat saMpravartate // 23 // mAnasya rukmavat / jilA saMjAyate saumI yayA vedayate rasAn' nanu, yathA payasi saMlInaM sapirevaM zarIrasaMlInaM zukraM kathaM iti paa0| 4 vai0 paM0 hariprapannazarmaNA tu ayaM pATho'nyathA pRthagbhUya mUtramArgeNa kSaratItyAha-kRtletyAdi / prasanamanasaH paThito vyAkhyAtazca, 'medaH sa lehamAdAya sirAkhAyutvamapyatha / krodhAdirahitacittasya, tathA strISu vyAyacchato vyAyAma kurvato || | sirANAM tu saduH pAka: mAyUnAM ca tataH khrH|| AzayyAbhyAsarataM kurvata ityarthaH // 23 // yogena karotyAzayasaMbhavam / sa vAyuH kartA, annarasAda snehamAdAya hItagarbhANAmArtavavahAnAM srotasAMvAnyavaru- medo vimajate arthAdudare medazcinoti; atha evaM sirAkhAyutvaM dhyante garbheNa, tasmAdvahItagarbhANAmArtavaM na dRshyte|| vibhajate arthAt sirAtvaM sirAsvarUpaM, sAyutvaM snAyusvarUpaM ca azitAdivizeSAkAntaM' iti, 'azitAdivizeSeNAkrAntaM' iti | vimajate / nanu samavAyikAraNasyaikatve'pi kathametadvaicitryaM saMjAyata ca pAThAntaram / 2 "yaGgule dakSiNe pAdhai bastidvArasya cApyadhaH / isyAha-sirANAM tu mRduH pAka ityAdi / -sirANAmazuddharaktavAhimUtrasrota:pathAcchukaM puruSasya pravartate' ityatra 'byaGgale dakSiNe vAme' | nInAM, dhamanIrasAyanInAmapyupalakSaNameta; bhatra mRduH pAko bhavati ityeva sAdhIyAn pAThaH, anyathA pratyakSavirodhaH svoktivirodhazca, | nirantararasasaMbhRtatvAt ; khAyUnAM ca pezIprAntAnAM kharaH pAko zrUyate hi 'zukravahe de zukraprAdurbhAvAya de zukravisargAya ca' iti | bhavati alparasagamanAt |......s vAyuH mAMsapezISu bhAzayya muzrute eva" (pratyakSazArIra, upoddhAta, pRSTha 72) / 3 ayaM | bhAsamantAt nivAsaM kRtvA hRdayAghAzayAnA saMbhavamutpatti karoti' kokastADapatrapustake na paThyate / 4vyavAyaM' iti paa0| (rasayogasAgara upoDAta, pR0 113-114) / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna tekhAyo vAya, yadAzrayadA nirodhAta / pApmAnaM __ antrAdikotpattiM darzayannAha-asUja ityAdi / AdhmA- saMjJAvahAni srotAMsi tamobhUyiSThaH zleSmA pratinAt pacyamAnAnAM vAyunA'gneH samindhanAt pcymaanaanaamityrthH| padyate tadA tAmasI nAma nidrAsaMbhavatyanavabodhinI, gayI tu, 'hRdaye pacyamAnAnAm' iti pAThaM paThati / yathArthami- sA pralayakAle; tamobhUyiSThAnAmahaHsu nizAsu tyAdi / USmaNA pittena saha yukto vAyuH navaiva srotAMsi dArayet ca bhavati, rajobhUyiSThAnAmanimittaM, sattvakuryAt / kathaM? yathArtha; yathAprayojanamityarthaH / anuprvishyetyaadi| bhUyiSThAnAmardharAtre; kSINazleSmaNAmanilabahulAnA vAyuH pizitaM mAMsamanupravizya pezIvibhajate, pezI maaNsNkhnnddH| manaHzarIrAbhitApavatAM ca naiva, sA vaikArikI medasa ityAdi / sirAnAyusamApnuyAditi sirAH snAyUMzca vAyuH | bhavati // 33 // kuryAdityarthaH / AzayyetyAdi / Azayya abhyAsayogena vaayuH| ___atha keyaM nidrA ? tAmAha-nidrAmityAdi / viSNoriyaM sthitiM kRtvetyarthaH // 26-30 // vaiSNavI mAyaiva / pApmAnaM kasmAdAmananti ? kRtstrazubhavyApAraraktamedAprasAdAhako; mAMsAskaphamedAprasAdA- nirodhAt / yadyapi tantrAntarIyaiH saptavidhA nidrA paThitA duSaNoM, zoNitakaphaprasAdajaM hRdayaM, yadAzrayA hi tethA'pi trividhaiva-tAmasI, svAbhAvikI, vaikArikI ceti dhamanyaH prANavahAra tesyAdho vAmataH plIhA phupphu- medena; tAH krameNa darzayannAha-tatra yadetyAdi / yadyapi sarvAsazca, dakSiNato yakRt klomaM ca; tadvizeSeNa | sAmapi nidrANAM tamo hetustathA'pi prakRSTatamastvAt tAmasIyaM cetanAsthAnam, atastasmiMstamasA''vRte sarvaprA. nidrA kathyate / khAbhAvikImAha-tama ityAdi / animittaNinaH svapanti // 31 // maniyatakAlaM, calakhAdajasaH kadAcidivA kadAcidrAtrAvityarthaH / bhavati cAtra sattvabhUyiSThAnAmardharAtra iti tasmin kAle kiJcidalpIbhUtaM puNDarIkeNa sadRzaM hRdayaM syAdadhomukham // .. sattvamutkaTaM ca tamo bhavati, tasmAdardharAtre sAttvikAH svapanti / vaikArikImAha-kSINetyAdi / evaMbhUtAnAM puruSANAM nidrA naiva jAgratastadvikasati svapatazca nimIlati // 32 // bhavati, yadi ca bhavati tadA vaikArikI nAma nidrA bhavati / raketyAdi / prasAdaH saarH| vRkko kukSigolako / mAMsetyAdi / nanu, yadA laGghanazramAdibhirvAyurvardhate zleSmA ca kSIyate tadA vRSaNAvaNDau / zoNitetyAdi / tasya hRdayasya adho vAmataH kathaM nidrodeti ? ucyate-manasaH klAntavAdbhUtAtmano viSayaplIhA phupphusazca; dakSiNato yakRt kloma ceti kloma tilakam / nivRttI prANinaH svapanti / tadaktaM carake-"yadA tu manasi tad hRdayaM vizeSeNa cetanAsthAnaM caitanyAspadaM, sAmAnyena tu | klAnte karmAtmAnaH klamAnvitAH / viSayebhyo nivartante tadA sakalazarIrameva cetanAsthAnam / taduktaM carake-"vedanAnA- khapiti mAnavaH" (ca. sU. a. 21) iti // 33 // madhiSThAnaM mano dehazca sendriyaH / kezalomanakhAprAntamaladvaguNairvinA" (ca. zA. a. 1) iti / cetanAsahacaritaM mano'pi bhavatazcAtravizeSeNa hRdayAdhiSThAnaM matam / atastasmin hRdaye tamasA hRdayaM cetanAsthAnamuktaM suzruta ! dehinAm // tamoguNenocchitena AvRte niruddha sati, sarvaprANinaH khapanti / | tamobhibhUte tasiMstu nidrA vizati dehinam // 34 // tasyAkAraM darzayannAha-puNDarIkeNetyAdi / hRdayaM kamalamakalA- nidrAhetustamaH, sattvaM bodhane heturucyate // kAramadhomukham // 31 // 32 // svabhAva eva vA heturgarIyAn parikIrtyate // 35 // idAnI gadyoktasyArthasya sukhabodhanArtha zlokAvAha-bhavanidrAM tu vaiSNavIM pApmAnamupadizanti, sA tazcAtretyAdi / sattvAdInAM sadA sAnidhyAt parasparavirosvabhAvata eva sarvaprANino'bhisprazati / tatra yadA dhinoH vApabodhayoranupapattiM manyamAna Aha-khabhAva eva 1 'mAsakhaNDam' iti paa0| 2 'tasya vAmataH' iti paa0| vetyAdi // 34 // 35 // . 3 yattu "hRdayasyAdho vAmataH plIhA phusphusazva, dakSiNato yakRt pUrvadehAnubhUtAMstu bhUtAtmA svapataH prbhuH|| choma ca' iti sauzrutaH pAThaH, tatra pramAda eva darIdRzyate, 'hRdaya- rajoyuktena manasA gRhNAtyo zubhAzubhAn // 36 // syAtho vAmataH plIhA, dakSiNato yakRt , ubhayataH zloma phusphusau nanu, bodhAbhAvaH svApaH, khApAbhAvo bodhaH, tat kathaM khapataH ca' iti tu sAdhIyAn pAThaH, anyathA na kenApi kathamapi zakyaM | svapnadarzanaM bhavatItyAha-pUrvetyAdi / nanu ca, yaH kazcidarthAvasamAdhAtum" (pratyakSazArIra, upoddhAta, pR0 68) / 3 koma | bodhaH sa sarvo'pi bAhyArthAvalambano dRSTaH, na ca khapne bAhyAzvAsanalikA-TrekiyA Trachea' iti gaNanAthasenaH (pratyakSa thasya sattvaM vidyate, tat kathaM tatrArthAvabodha iti ? ucyatezArIra, dvitIyabhAga, pR0 178); 'gaoNla blaeNDara Gall smRtireveyaM pUrvAnubhUte'rthe, na cAnanubhUtaviSayA parisphurati / Bladder' iti rasayogasAgarasyopoddhAte (pR0 960-102) va0paM0 hriprpnnshii| vistarastu tatraiva drssttvyH| 4 'cetanAsama- tatrApi' iti paa0| 'tAmasI nAma' iti paa0| viSThAna' iti paa0| 5 'hRdayaM mataM' iti 'hadayaM gataM' iti ca paa0|| 3 'saha sAnnidhyAt' iti, 'sahAsAnnidhyAt' iti ca paa0| Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| 359 nanu, tAdRgvidhasyArthasyAdRSTAzrutAnanubhUtatvAt kathaM smRtitvami- | arogaH sumanA hyevaM balavarNAnvito vRssH|| tyAha-pUrvadehAnubhUtAMsvityAdi / etaccopalakSaNam , ato'- nAtisthUlakRzaHzrImAn naro jIvet samAH shtm|| nenApi dehenAnubhUtAn / bhUtAtmeti kiMbhUtaighaTita AtmA zarI- bhavantItyAdi / evamuktena prakAreNa vartamAnaH / vRSaH nIraralakSaNaH? uta bhUtairupalakSita AtmA bhUtAtmA kSetrajJaH? | maNazaktiyuktaH / zrImAn zarIrazobhAyuktaH // 39 // 40 // ityAha-khapataH prabhuriti |-khptH khApayuktasya zarIrasya (nidrA sAtmyIkRtA yaistu rAtrau ca yadi vA divA // ) prabhuH khAmI kSetrajJa ityarthaH, tadvazena sarvakriyApravRtteH / kathaM divArAnaucaye nityaM svpnjaagrnnocitaaH| punarAnindriyagrAhyAn nidrANeSvindriyeSu gRhNAtItyAha-na teSAM svapatAM doSo jAgratAM vA'pi jAyate // 41 // manaseti / manasaH sarvadaiva saMbhavAtU sadA khapnadarzanaprasaGga | | ye punarnidrAsAtmyAsteSAmadoSa evaM divAkhApa ityata ityAha-rajoyukteneti; rajaHpreritenetyarthaH, rajasaH pravartaka Aha-divetyAdi // 41 // khAt; tamoyuktena ca manasA na kimapi suptaH pazyati, tamasa nidrAnAzo'nilAt pittAnmanastApAt kSayAdapi // AvaraNAtmakakhAt // 36 // saMbhavatyabhighAtAca pratyanIkaiH prazAmyati // 42 // karaNAnAM tu vaikalye tamasA'bhipravardhite // | nidrAnAze'bhyaGgayogo mUrdhni tailaniSevaNam // asvapannapi bhUtAtmA prasupta iva cocyate // 37 // gAtrasyodvartanaM caiva hitaM saMvAhanAni ca // 43 // indriyagrAmasya tamasA vaikalye ApAdite AtmA nirvikA- shaaligodhuumpissttaannmtyairekssvsNskRtaiH|| ro'pi supta iva bhavatIti pratipAdayannAha-karaNAnAmityAdi / bhojanaM madhuraM nigdhaM kssiirmaaNsrsaadibhiH||44|| abhipravardhita iti abhi sarvato bahirantazca pravardhite / tatra rasairSilezayAnAM ca vikirANAM tathaiva ca // bahirindriyANAM viSayabhUte'rthe, antarmanorthe'pi sukhaduH- drAkSAsitekSudravyANAmupayogo bhavenizi // 45 // : khAdI // 37 // zayanAsanayAnAni manojJAni mRdAni ca // sarvartuSu divAsvApaH pratiSiddho'nyatra grISmAt, | nidrAnAze tu kurvIta tathA'nyAnyapi buddhimAn 46 pratiSiddheSvapi tu bAlavRddhastrIkarzitakSatakSINamadya-| ___ke punarnidrAnAzahetavastAnAha-nidrAnAza ityAdi / aninityayAnavAhanAdhvakarmaparizrAntAnAmabhaktavatAM melAdibhyo nidrAnAzaH saMbhavatIti saMbandhaH; sa nidrAnAzaH dAvedakapharasaraktakSINAnAmajIrNinAM ca muhUrta | pratyanIkairabhyazAdibhiH prazAmyatyupazamaM yAti / kAni punaH divAsvapanamapratiSiddham / rAtrAvapi jAgaritavatAM | pratyanIkAni? tAnyAha-nidrAnAze'bhyaretyAdi / nidrAnAze'. jAgaritakAlAdarghamiSyate divAsvapanam / vika bhyaGgayogAdirhito bhavet / saMvAhanaM mRdumardanam / aikSavasaMskRtirhi divAkhano nAmaH tatra svapatAmadharmaH sarvaH | teriti khaNDAdisaMskRtaiH / zayanAdIni ca manojJAni nidrAnAze doSaprakopazca, tatprakopAJca kAsazvAsapratizyAya- kurvIta / tathA'nyAnyapIti prAvaraNAdIni // 42-46 // zirogauraivAGgamardArocakajvarAgnidaurbalyAni bhava- nidrAtiyoge vamanaM hita saMzodhanAni ca // sti; rAtrAvapi jAgaritavatAM vAtapittanimittAsta lavanaM raktamokSazca manovyAkulanAni ca // 47 // evopadvA bhavanti // 38 // nidrAtiyoge pratIkAramAha-nidrAtiyoge ityAdi / saMzo. divAkhaptasya pravRttinivRttI Aha-sarvetyAdi / anyatra dhanAdeva vamane labdhe yadamanasya pRthagupAdAnaM tadvizeSeNa nidrAgrISmAditi grISmaM vajayitvA / pratiSiddheSvapItyAdi pratiSi-nAzahelartham // 47 // ddheSvapi RtuSu / muhUrta ghaTikAdvayam / rAtrAvityAdi / kasmA-kaphamedoviSArtAnAM rAtrI jAgaraNaM hitamA dardhameva khapyAnAdhikamiti darzayannAha-vikRtirityAdi / rAtrau vihitaH khapaH keSAMciniSidhyata ityAha-kaphe. sarvazabdena raktamapi gRhyate / yadyapi divAsvapne'dharmastathA'pi tyAdi |shriirrkssaarth grISme divAkhA. uktaH / rAtrAvityAdi / ta eva divAkhapnazca tuTUzUlahikAjIrNAtisAriNAm // 48 // kAsazvAsAdaya eva // 38 // niSiddho'pi divAsvapnaH keSAMcit prazasyata ityAha-dive. bhavanti cAtra tyAdi / hita ityatrApi saMbandhanIyam // 48 // tasmAna jAgRyAdrAtrau divAsvapnaM ca varjayet // indriyArtheSvasaMprAptirgauravaM jRmbhaNaM klmH|| jJAtvA doSakarAvetau vudhaH svapnaM mitaM caret // 39 // nidrArtasyeva yasyehA tasya tandrAM vinirdizet // 49 // 1 'yuktaH' iti pA0 / 2 'vaiguNye' iti paa0| 3 'svapa- | 1 ayamazlokaH keSucitpustakeSu noplbhyte| 2 'vamenninamapratiSiddhaM' iti paa0|4 gauravajvarAgnidaurbalyAni' iti paa0| drAtiyoge tu kuryAt' iti paa0| 3 saMvitti" iti taa.| 5 'tanimittAH ' iti taa.| 4 'bassaite' iti paa0| Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna nidrAyAstamobhavAyA moharUpAyA anuSaGgAttatsadRzIM tandrA- garbhasya vRddhau pUrvoktaM hetumanUdha dvitIyamapi hetuM darzaya. mapyAha-indriyetyAdi / indriyArthAH zabdAdayaH, teSAmasaMprApti- nAha-garbhasyetyAdi / rasanimittati mAturiti zeSaH / taduktaM ragrahaNam / nidrArtasyeva nidrAyuktasyeva / paraM nidAyAM prabodhi- prAk-"mAtustu khalu rasavahAyAM nAjyAM garbhanAminADI prati. tasya klamAbhAvaH, tandrAyAM tu prabodhito'pi klAmyati, ata | baddhA"-ityAdinA / mArutAdhmAnanimittA ceti mArutena evAtra klamagrahaNam // 49 // AdhmAnaM srotasAM pUraNaM mArutAdhmAnaM, tadeva nimittaM yasyAM sA. pItvaikamanilocchAsamudveSTana vivRtaannH|| mArutAdhmAnanimittA; vakSyamANenAnalAnilakRtena garbhasrotasAmAyaM muzcati sanetrAnaM sa jambha iti sNshitH||50|| | mAnenAbhito vishaalbhuutkhaadgrbhprivRddhiH||57 // idAnIM tandrAlakSaNe pratipAditAnAM jambhaNAdInAM lakSaNamAha-pItvetyAdi / atra jambhAprasaGgena kecicchikkAlakSaNaM tasyAntareNa mAmestu jyotiHsthAnaM dhruvaM smRtam // paThati yathA_prANodAnI samau syAtAM madhi sotApani tadAghamati vAtastu dehastenAsya vardhate // 58 // sthitau / nastaH pravartate zabdaH kSavadhuM taM vinirdizet" iti / USmaNA sahitazcApi dArayatyastha maarutH|| tacca TIkAkArairapaThitavAnna paThanIyam // 50 // Urva tiryagadhastAzca srotAMsyapi yathA tthaa||59|| yo'nAyAsaH zramo dehe pravRddhaH shvaasvrjitH|| tatra srotasAmevAdhmAnasaMprAptiM darzayannAha-bhavantItyAdi / tasya garbhasya, nAmerantareNa madhye, jyotiHsthAnamagnisthAnaM, dhruvaM . klamaH sa iti vijJeya indriyaarthprvaadhkH||51|| nizcitaM smRtam / taca vAyurAdhamati / tena cAdhmAtena vahinA klamamAha-ya ityAdi // 51 // samArutena srotasAmAdhmApane'sya garbhasya deho vardhate / jyotiHsukhasparzaprasaGgitvaM duHkhdvessnnloltaa|| sthAnAdhmAnena madhyasrotovRddhau kathaM sarvato vRddhirityAha-USmaNezaktasya cApyanutsAhaH karmakhAlasyamucyate // 52 // tyAdi / yathAtathAzabdAvatrAntarbhUtavIpsArthoM jJAtavyo, tenoSmaNA klamAnantaraM karmApravRttisAmyAdasUtritamapyAlasyamAha- sahito'nilo yathA yathocaM tiryagadhastAcca srotAMsi dArayati sukhetyAdi // 52 // vivRtAni karoti tathA tathA deho vardhata iti pUrvavAkyAta uklizyAnnaM na nirgacchet prasekaSTIvaneritam // saMbandhanIyam // 58 // 59 // hRdayaM pIDyate cAsya tamutklezaM vinirdizet // 53 // dRSTizca romakUpAzca na vardhante kadAcana // vake madhuratA tandrA hRdayodveSTanaM bhrmH|| dhruvANyetAni mAnAmiti dhanvantarermatam // 6 // na cAnnamabhikAGketa glAniM tasya vinirdizet // 54 // ___ yathA zarIraM vardhate tathA dRSTyAdayo'pi kathaM na vardhante ? - kecidatrotlezaglAnyorlakSaNamAhuH-uklizyetyAdi / eta ityAha-dRSTirityAdi / yasmAdetAni dRSTiromakUpAni dhruvANi dapi TIkAkArairapaThitakhAna paThanIyam // 53 // 54 // nizcalAni / mAnAM puruSANAm // 6 // ArdracarmAvanaddhaM vA yo gAtraM manyate nrH|| zarIre kSIyamANe'pi vardhate dvAvimau sadA // tathA guru ziro'tyartha gauravaM tadvinirdizet // 55 // khabhAva prakRti kRtvA nakhakazAvAta sthitiH||6|| ArdratyAdi / AIcAvanaddhaM vetyatra vAzabda ivArthe tenAI zarIravRddhAvapi kasyacidavayavasyAvRddhi pratipAya shriirksscrmaavnddhmivetyrthH| tadvinirdezediti tasya' iti shessH||55|| | ye'pi kasyacidabhivRddhi darzayannAha-zarIre ityAdi / khabhAvaM prakRtiM kRlA khabhAvaM kAraNaM kRtvetyarthaH // 61 // mUrchA pittatamaHprAyA, rjaapittaanilaamH|| sapta prakRtayo bhavanti-doSaiH pRthaka, dvizaH, tamovAtakaphAttandrA, nidrA zleSmatamobhavA // 56 // | samastaizca // 62 // moharUpAyA nidrAyAH prasaGgena tandrAdikaM moharUpaM nirdizya prakRtikRtaprasaGgenAnyadapi prAkRtaM rUpaM pratipAdayitukAmo mUrchAdikamapi darzayannAha-mUchetyAdi / bhramazcakrArUDhasyeva yAridvadhA prakRtiryaddhatukI yaccAsyAH khalakSaNaM tat krameNAhabhramaNam / lakSaNata uktAyAstandrAyA hetuto'pi nirdezaM kurva saptetyAdi / pRthak tisraH, dvizastisraH, samastaizcaikA, ityevaM nAha-tama ityAdi / uktA'pi nidrA tamasA manodoSeNa sapta // 62 // mUrchAdiprasaGgena zarIradoSeNApi punrbhihitaa| gayI ta klamAlasyAdInAM lakSaNaM na paThati, asUtritatvena hetunA // 56 // zukrazoNitasaMyoge yo bhavehoSa utkttH|| prakRtirjAyate tena tasyA me lakSaNaM zRNu // 63 // garbhasya khalu rasanimittA mArutAdhmAnanimittA saptavidhavaM pratipAdya tasyA utpattI hetumAha-zukretyAdi / ca parivRddhirbhavati // 57 // yo bhavedoSa utkaTa iti khabhAvasthito na prakupitaH / dvividhA 1'prANakoSThAnileritam' iti paa0| 1 'kathaMcana' iti paa0|2 'nizcitAni' iti paa0| Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| 361 * ghutkaTA vAtAdayaH prAkRtA vaikRtAzca; tatra prAkRtAH saptavidhAyAH pittaprakRtistu svedano durgandhaH pItazithilAprakRterhetubhUtAH zarIraikajanmAnaH, vaikRtAzca grbhvyaaghaatkaaH| gastAmranakhanayanatAlujihvauSThapANipAdatalo durbhago gayI khanyathaivAzA samAdadhAti; yathA-"nanu, khabhAvataH | valIpalitakhAlityajuSTo bahabhagaSNadveSI kSiprakopazuddhaM bIjaM karmaNA vA samadhAtuM garbha niSpAdayati, anilAdi- prasAdo madhyabalo madhyAyuzca bhavati // 68 // doSaduSTaM tu garbhajananAya na samarthamiti zukrazoNitazuddhAvuktaM, medhAvI nipuNamatirvigRhya vaktA tat kathamutkaTena doSeNa prakRtiriti ? ucyate-na hi sarvameva tejasvI samitiSu durnivAravIryaH // bIjaM dUSitaM kiM tarhi bIjAvayavo dUSitaH, na cAvayavagatadoSeNa suptaH san kanakapalAzakarNikArAn garbhapratibandho jAtyandhamUkAdergarbhasya darzanAt , tasmAdya evAMzo saMpazyedapi ca hutAzavidhudulkAH // 69 // bIjasya duSTo bhavati tatkAryasyaiva garbhAvayavasya vikRtirabhAvo na bhayAt praNamedanateSvamRduH vA bhavati; yathA-dRSTyArambhake bIjabhAge duSTe jAtyandho garbho praNateSvapi saantvndaanruciH|| bhavati na tu garbha eva na bhavati, tathA doSAkhye bIjabhAge duSTe bhavatIha sadA vyathitAsyagatiH tatkAryasyaiva garbhazarIrabhAvasyai samadhAtorapekSayA vikRtiH sphuTi- / sa bhavediha pittkRtprkRtiH||7|| takaracaraNAdilakSaNA bhavati na tu garbhavyAghAtaH / tduktN-(bhjkolkgndhrvykssmaarjaarvaanraiH| "zuddha khabhAvakarmabhyAM vAtAdyairduSTamaMzataH / dRSTaM bIjArthakRd bIjaM | | vyAghrarzanakulAnUkaiH paittikAstu narAH smRtAH 71) tatra prakRtiruttaram" iti // 63 // __ medhAvItyAdi / vigRhya vaketi paravAkyamucchitha vaidituM tatra vAtaprakRtiH prajAgarUkaH zItadveSI durbhagaH | zIlaH / samitiSu saMprAmeSu / palAzaH kiMzukaH / sAnvanam steno matsaryanAryo gandharvacittaH sphuTitakaracara- upazamaH / vyathitAsyagatiH vyathitamukhaH, mukhapAkalAt ; No'lparUkSazmazrunakhakezaH kAdhI dantakhAdI ca | dhAvanaklezAsahakhAt pIDAvahagamanaH // 68-71 // bhavati // 64 // zleSmaprakRtistu dUrvendIvaranistriMzAAriSTakazaraadhRtiradRDhasauhRdaH kRtaghnaH kANDAnAmanyatamavarNaH subhagaH priyadarzano madhurakRzaparuSo dhmniittHprlaapii|| | priyaH kRtajJo dhRtimAn sahiSNuralolupo balavAMdrutagatiraTano'navasthitAtmA | zciragrAhI dRDhavairazca bhavati // 72 // viyati ca gacchati saMbhrameNa suptH||65|| zuklAkSaH sthirakuTilAlinIlakezo avyavasthitamatizcaladRSTi lakSmISAn jldmRdnggsiNhghossH|| mndrtndhnsNcymitrH|| suptaH san sakamalahaMsacakravAkAn kiMcideva vilapatyanibaddhaM saMpazyedapi ca jalAzayAn manomAn 73 mArutaprakRtireSa mnussyH||66|| raktAntanetraH suvibhaktagAtraH snigdhacchaviH sttvgunnopptrH|| (vaoNtikAzcAjagomAyuzazAkhUSTrazunAM tathA // klezakSamo mAnavitA guruNAM gRdhrakAkakharAdInAmanUkaiH kIrtitA nraaH||67||) zeyo balAsaprakRtirmanuSyaH // 74 // doSANAM hi vAtasya prAdhAnyamatastatprakRtilakSaNamAha- (dRDhazAstramatiH sthiramitradhanaH tatretyAdi / prajAgarUkaH atizayena jAgaraNazIlaH / durbhagaH parigaNya cirAt pradadAti bahu // amanoramAkAraH / svenaH cauraH / matsarI paraguNAsahanazIlaH / parinizcitavAkyapadaH satataM anAryaH asatpuruSaH / gandharvacittaH giitaadinirtH| kAzI gurumAnakarazca bhavet sa sadA // 75 // hiMsAzIlaH / dantakhAdI suptaH san dantAn kittikittaayte| adhRtiH | brahmarudrendravaruNaiH siNhaashvgjgovRssaiH|| adhairyayuktaH / drutagatiraTanaH zIghragAmI zIghrabhASI ca bhavatI- | tArkSyahaMsasamAnUkAH zleSmaprakRtayo nrH||76||) tyarthaH / anavasthitAtmA caJcalacittaH / avyavasthitamaviranava- darvetyAdi / indIvara nIlotpalam / nistriMzaH khaH / ariSTaH sthitabuddhinizcayaH / (anUkaiH shiileH)|| 64-67 // kRSNavartulaphalo 'arIThA' iti loke prasiddhaH, sa caadrH| dhRtimAn dhairyayukaH / suvibhaktagAtraH suSTu pRthagbhUtasakalAvayavaH / 1'garmazarIramAgasa' iti pA0 / 2 'atirUkSazmazrunakhakezaH' iti paa0| 3 'krodhI' iti paa0| 4 'viyadapi' iti pA0 1 'durgandhaH zItasahaH' iti taa.| 2 ayaM loko hasta5 'mandadanta iti taa0| 'mAstaprakRtirasthirasatvaH' iti | likhitapustake na pazyate / 3 vaktuM' iti paa0| 4 imo koko pA..boko haskhalikhitapukhake na pnte| hastalikhitapustake na pote| su.saM. 6 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna kecidvAtAdiprakRtiSu-"vAtikAzcAjagomAyuzazAkhUSTrazunAM tthaa| prastAryamANA bahudhA saMjAyate iti vadanti / uktaM cagRdhrakAkakharAdInAmanUkaiH kIrtitA narAH" iti, tathA- "ekaikena vadanti paJca daza tu dvAbhyAM tribhistAvatIbhUtaiH paJca "bhujagolUkagandharvayakSamArjAravAnaraiH / vyAghrakSanakulAnUkAH caturbhireva bhiSajaslekA samastairapi / ekatriMzatamatra bhUmisapaittikAstu narAH smRtAH"-iti, tathA-"dRDhazAstramatiH lilakhAhApriyasparzanAkAzaizca prakRtIguNairapi punaH prAhuH sya sthiramitradhanaH parigaNya cirAt pradadAti bahu / parinizcitavA- saptA'parA-" iti / guNaH sattvarajastamobhirekazo dvizaH kyavadaH satataM gurumAnakarazca bhavet sa sadA-" iti, samastaizca sapta mahAprakRtayo bhavanti, "sapta doSataH, sapta tathA-"brahmendrarudravaruNaiH siMhAzvagajagoSaiH / tAryahaMsasa- guNataH" ( rasavaizeSikasUtra a. 1 sU. 31) iti nAgAmAnUkAH zleSmaprakRtayo narAH"-ityetAn catuHsaMkhyAkAn / rjunAcAryoktavAt // 80 // zlokAn paThanti / te tu zlokA nibandhakArairapaThitavAnna zaucamAstikyamabhyAso vedeSu gurupUjanam / paThanIyAH // 72-76 // priyAtithitvamijyA ca brahmakAyasya lakSaNama // dvayorvA tisRNAM vA'pi prakRtInAM tu lkssnnaiH|| mAhAtmyaM zauryamAzA ca satataM shaastrvuddhitaa|| jJAtvA saMsargajA vaidyaH prakRtIrabhinirdizeta // 77 // bhRtyAnAM bharaNaM cApi mAhendraM kAyalakSaNam // 82 // | zItasevA sahiSNutvaM paiGgalyaM hrikeshtaa|| saMsargajAH prakRtIrAha-dvayorityAdi // 77 // | priyavAditvamityetadvAruNaM kAyalakSaNam // 83 // prakopo vA'nyathAbhAvo kSayo vA nopajAyate // madhyasthatA sahiSNutvamarthasyAgamasaMcayau // prakRtInAM svabhAvena jAyate tu gatAyuSaH // 78 // | mahAprasavazaktitvaM kauberaM kAyalakSaNam // 84 // te ca prAkRtA bhAvA anyathA na bhavantIti darzayannAha- gandhamAlyapriyatvaM ca nRtyvaaditrkaamitaa|| prakopa ityAdi // 78 // vihArazIlatA caiva gAndharva kAyalakSaNam // 5 // viSajAto yathA kITo na viSeNa vipadyate // prAptakArI dRDhotthAno nirbhayaH smRtimaanychuciH||. tadvatprakRtayo martya zaknuvanti na bAdhitum // 79 // rAga | rAgamohamadadveSairvarjito yAmyasattvavAn // 86 // japavratabrahmacaryahomAdhyayanase vinam // vAtAdiprakatInAM ye doSAste kasmAnna rujantItyAha-viSe-mAnavijJAnasaMpannamRSisattvaM naraM viduH||87 // tyAdi / etadArambhakadoSamadhikRtyoktaM, tasyai ca bAdhakalaM prAgeva | | saptaite sAttvikAH kAyA vyAkhyAtam / zaknuvanti na bAdhitumiti natrayamISadarthe, tena kiMcidbAdhituM zaknuvanti natu bhRzam / yathA hi viSakITo sattvAdiguNabhedena cittaprakRtInirdizannAha-zaucamityAdi / viSakhabhAvajanitadAhAdinA kiMcideva bAdhyate na tu bhRzam , evaM ijyA yAgaH / mAhAtmyamityAdi / mAhAtmyaM mahAzayatvam / vAtAdihetujaH prANikAyo vAtAdijena sphuTitakaracaraNAdikena zItetyAdi / paiGgalyaM pilAkSatA / harikezatA kapilakezatA / doSeNa tathA khedadaurgandhyAdinA ca kiMcideva bAdhyate / ata madhyasthatetyAdi / mahAprasavazaktivaM prajotpAdanasAmarthyam / eva-"vAtalAdyAH sadA''turAH" (ca. sU. a. 7) iti gandhetyAdi / vihArazIlatA bhramaNazIlatA / prAptetyAdi |vaataadiprkRtissu nityAturatvamabhihitam // 79 // prAptakArI yuktakArI / dRDhotthAno dRDhArambhaH / / 81-87||prkRtimih narANAM bhautikI kecidAhuH rAjasAMstu nibodha me|| pavanadahanatoyaiH kIrtitAstAstu tinH|| aizvaryavantaM raudraM ca zUraM caNDamasUyakam // 88 // sthiravipulazarIraH pArthivazva kSamAvA ekAzinaM caudarikamAsuraM sattvaMmIdRzam // zuciratha cirajIvI nAbhasaH khairmahadbhiH // 8 // tIkSNamAyAsinaMbhIruMcaNDaM mAyAnvitaM tathA // 8 // vihArAcAracapalaM sarpasattvaM viduram // ekIyamatamAha-prakRtimityAdi / pavanadahanatoyaiH kIrtitA pravRddhakaoNmasevI cApyajasAhAra eva ca // 9 // iti vAtapitta cheSmalakSaNaiH kathitA ityarthaH / zeSe dve prakRtI amarSaNo'navasthAyI zAkunaM kAyalakSaNam // Aha-sthiretyAdi / khaimahadbhiriti nAsAkarNAdicchidaivipulai | ekAntagrAhitA raumasUyA dharmabAhyatA // 91 // :rityarthaH / anena zlokena pRthivyaptejovAyvAkAzIyAmapi prakR bhRzamAtraM tamazcApi rAkSasaM kAyalakSaNam // timAhaH / anye tu sA caikazo dvizatrizazcaturbhirvA bhUtaiH / 1'priyodakatvaM ca tathA' iti taa.| 2 'dhRtimAn' iti taa.| - 1 'dRzyate prakRtau rUpaM yadA doSadvayasya tu / saMsarga taM vijA-3 'rAgamohabhayadveSairvajito yamasatvavAn' pA0 / 4 'tIkSNamAyAnIyAt saMsarganividhazca saH' iti taa.| 2 'avyAvartina iti' | sabahulaM krodhanaM sababhIrukam' iti taa.| 5 'abaddhakAmasevI' iti paa0| 3'prakRmidehasvajjAtatvAnna bAdhyate' iti taa.| iti paa0|6'raukssymsuuyaa' iti paa0| 7'bhRzamAtmastavazcApi' 4'vasyAbAdhakaravaM' iti pA0 / / / iti pA.. Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 363 ucchiSTAhAratA taikSaNyaM sAhasapriyatA tathA // 92 // garbhavyAkaraNAnantaramutpannasya garbhasya saMjAtAGgapratyaGgatayA strIlolapatvaM nairlajyaM paizAcaM kAyalakSaNam // | labdhazarIrasaMjJasya zarIrAvayavAnAM saMkhyA kartuM yujyata ityAhaasaMvibhAgamalasaM duHkhazIlamasUyakam // 93 // | athAta ityAdi / paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH zarIramuktaM, lolupaM cApyadAtAraM pretasattvaM viduram // tasyAvayavazaH saMkhyA, tasyA vyAkaraNaM vivaraNaM yatra zArIre SaDete rAjasAH kAyAH, tadyAkhyAsyAmaH; athavA zarIrazabdo'yaM samudAyavRttiravaya veSvapi vartate, teSAM saMkhyA; zeSaM pUrvavat // 1 // 2 // raudraM bhayAnakam / caNDaM tIvrakopam / asUyaka paraguNeSu matsariNam / ekAzinamekAkyeva cAznAtItyarthaH / audarikaM zukrazoNitaM garbhAzayasthamAtmaprakRtivikArasaMghasmara; gayadAsastu 'audarika' ityatra 'aupadhika' iti mUJchitaM 'garbha' ityucyate / taM cetanAvasthitaM vAyupaThilA, aupadhikaM chAparamiti vyAkhyAti / tIkSNamityAdi / vibhajati, teja enaM pacati, ApaH kledayanti, bhIraM 'akrodhe sati' ityadhyAhAraH / taduktaM carake-"kuddhaM pRthivI saMhanti, AkAzaM vivardhayati evaM vivazUramakruddhaM bhIrum" (ca. zA. a. 4) iti / caNDaM kopanam / dhitaH sa yadA hastapAdajihvAghrANakarNa nitambAdipravRdetyAdi / ajasrAhAraH anavaratAhArazIlaH / ekAntetyAdi / bhiraGgairupetastadA 'zarIraM' iti saMkSAM labhate / tacca ekAntagrAhitA ekaantgrhnnshiiltaa| asUyA guNeSu doSA-SaDaGga-zAkhAzcatasro, madhyaM paJcamaM, SaSThaM zira ropaNam / bhRzamAtraM sama ityarthaH / ucchiSTetyAdi / taikSNyaM | iti // 3 // kopanalam // 88-93 // -. tatra zarIrAvayavasaMkhyAvivaraNaM pratipAdayitukAmaH zarIra* tAmasAMstu nibodha me // 94 // zabdavyapadezyameva tAvat krameNAha-zukrazoNitamityAdi / AtmaprakRtivikArasaMmUrchitamiti AtmA kSetrajJaH, prakRtayaH durmedhastvaM mandatA ca khapne maithunnitytaa|| pradhAnAdayo'STau, vikArAH paJcabhUtAnyekAdazendriyANi ceti nirAkariSNutA caiva vijJeyAH pAzavA gunnaaH||95|| SoDaza, taiH saMmUcchitaM mizrIbhUtaM 'garbha' iti saMjJAM labhate; anavasthitatA mauyaM bhIrutvaM salilArthitA // etena yoginAmupayogI paJcaviMzatiko rAzirutaH / tamidAnI parasparAbhimardazca matsyasattvasya lakSaNam // 96 // bhiSajAmupayoginaM SaDdhAtukaM kRtvA nirdizannAha-tamityAdi / ekasthAnaratinityamAhAre kevale rtH|| cetanayA hetubhUtayA yAvadgarbhaprasavakAlamavasthitaM cetanAvasthitam , vAnaspatyo nrHsttvdhrmkaamaarthvrjitH||97|| anyathA kuthitavizvIrNa syAt / taM vAyurvibhajati doSadhAtuityete trividhAH kAyAH proktA vai tAmasAstathA // malAGgapratyAvibhAgena teja enaM pacati rUpAdrapAntareNAvasthAnaM mandatA jihmatA // 94-97 // prApayati; ApaH kledayanti vibhAgapariNAmakAriNoranilAnalayoH kAyAnAM prakRtIrthAtvA tvanurUpAM kriyAM caret // 98 zoSaNe'pyAtAM janayanti; pRthivI saMhanti adbhiH klinamapi kaThinaM mUrtimat karoti; 'saMharati' ityanye paThanti taca, mahAprakRtayastvetA rajaHsattvatama kRtaaH|| - prokA lakSaNataH samyagmiSaka tAzca vibhAvayet | saMpUrvasya hamo vinAzArthakhAt; AkAzaM vivarSayati anilA nalavidAritasrotasAmA mApanenocamapatiryavivardhitamavakAsaiti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne garmavyA dAnena vivardhayati / manyamidaM kamyadigudaparyantam // 3 // karaNaM zArIraM nAma cturtho'dhyaayH||4|| __ ataH paraM pratyaGgAni vakSyante-mastakodarapRSThanA. prakRtijJAne prayojanamAha-kAyAnAmityAdi // 7 // 79 // | bhilalATanAsAcibukabastigrIvA ityetA ekaikAra, iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta | karNanetrabhUzaDAMsagaNDakakSastanavalaNavRSaNapArzvavyAkhyAyAM zArIrasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // sphigjAnukUrparabAhUruprabhRtayo dve dve, vizatiraka layaH, srotAMsi vakSyamANAni, eSa pratyaGgavibhAga - pnycmo'dhyaayH| uktaH // 4 // ___ aparamapyavayavavibhAga saMkhyAzrayaM zarIre nirdizabAhaathAtaH zarIrasaMkhyAvyAkaraNaM zArIraM vyAkhyA ataH paramityAdi / aMso bAhubhiraH, gaNDo galaH, sphika syaamH||1|| pAdaH, UrU 'jADU' iti loke / bAhUrupramRtayo dve dve ityatra yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| prabhRtigrahaNAcauSThasakkaNIkukundarANAmaivarodhaH / nanu srotAMti 1 'utsRSTAcAratA rokSyaM' iti taa.| 2 'bhRzamAtmastavaH 1 'hastapAdajihvAghrANakarNAdibhiH' iti pA0 / ghrANavadanaatizayenAtmastutiH' iti paa0| 3 'vijJAya kAyaprakRtIranurUpA' | karNAdibhirupetaH' iti tA. 2 'vakSyante' iti paa0|3.0kukuiti pA0 / |ndarAdInAmavarodhaH' iti pA0 / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna pratyazeSu kimiti na nirdiSTAnItyAha-srotAMsItyAdi / vakSya- | AzayAnAha-AzayAstvityAdi / Azayo'dhiSThAnam / mANAnIti AzriteSu khagAdyavayaveSvityarthaH // 4 // pittAzayAdadhaH pakvAzayaH, tasyaikadeze ca vibhaktamalAdhAra tasya punaH saMkhyAna-tvacaH kalA dhAtavo malA| uNDa(ndu)ko vidyate, ata uNDa(ndu)kAt pakvAzayo bhinna doSA yakRtplIhAnI phupphusa uNDeko hRdayamAzayA | ityarthaH / Azayakramastu vAgbhaTenoko yathA-"raktasyAyaH antrANi vRkko srotAMsi kaNDarA jAlAni karcA kamAt pare / kaphAmapittapakkAnAM vAyomUtrasya ca kramAt / garbhArajjavaH sevanyaH saGghAtAH sImantA asthIni sandhayaH zayo'STamaH strINAM pittapakkAzayAntarA-" (vA. zA.a.3) nAyavaH pezyo marmANi sirA dhamanyo yogavahAni iti // 8 // srotAMsi c||5|| sArdhatrivyAmAnyatrANi puMsAM, strINAmardhavyAmaetAnyApratyajAnyAzrayabhUtAni pratipAdyeteSvavayaveSu ye samA- | hInAni // 9 // zritAstvagAdyavayavAsteSAM vyAkaraNamAha-tasya punarityAdi / antrANyAha-sArdhetyAdi / vyAmo bAhvoH sakarayoskhatayotasyeti aGgapratyazAtmakasya zarIrasya / saMkhyAnamiti saMkhyAyate tiryagantaram // 9 // yena zarIraM tat saMkhyAnam / kiM tadityAha-bacaH kalA zravaNanayanavadanaghrANagudamedrANi nava srotAMsi ityAdi / khagAdikaM yogavahasroto'ntamekonatriMzat / yogavahAnIti dhamanyA saha yogaM vahanti yAni srotAMsi tAni yogavahAni | narANAM bahirmukhAni, etAnyeva strINAmaparANi ca | trINi dve stanayoredhastAdraktavahaM ca // 10 // dhamanIvyAkaraNoditAni prANodakAnAdivAhInItyarthaH // 5 // zravaNetyAdi / nanvanyAnyapi dhamanIvyAkaraNoditAni srotAMsi tvacaH sapta, kalAH sapta, AzayAH sapta, dhAtavaH vaktavyAnItyAha-bahirmukhAnIti / dhamanIvyAkaraNoditAni sapta, sapta sirAzatAni, paJca pezIzatAni, nava bantarmukhAni / adhastAdatavahaM smarAtapatrasyAdha ArtavavahaM, snAyuzatAni, trINyasthizatAni, dve dazottare saMdhizate, saptottaraM marmazataM, caturvizatirdhamanyaH, trayo smarAtapatraM bhagasyoparitane bhAge / uktaM ca-"vipulapippaladoSAH, trayo malAH, nava srotAsi, (SoDazacambitaM nigaditaM madanAtapavAraNam-" iti // 10 // patrasamAkRteravayavasya zirastalamAzritam / sakalakAmasirAmukhakaNDarAH, SoDaza jAlAni, SaT kUrcAH, catasro rajavaH, sapta sevanyaH, caturdaza saGghAtAH, caturdaza SoDaza kaNDarAH-tAsAM catasraH pAdayoH, tAvasImantAH, dvAviMzatiryogavahAni srotAMsi, dvikA- tyo hastagrIvApRSTheSuH tatra hastapAdagatAnAM kaNDanyatrANi)ceti smaasH||6|| rANAM nakhA agraprarohAH, grIvAhRdayanibandhinI. __ kecit suzrutAdhyAyinaH saMkSepeNa lagAdIn katicitsaMkhya- nAmadhobhAgagatAnAM meda, zroNipRSThanibandhinInAmayopetAn paThanti / tanmatamAha-vacaH saptetyAdi / samAsaH | dhobhAgagatAnAM bimba, mU|ruvakSoM'sapiNDAdInAM sNkssepH||6|| ceM // 11 // vistAro'ta Urdhva-tvaco'bhihitAH kalA SoDazelyAdi / kaNDarA mahAnAyuH / tAvatyo hastapIvApRSThedhAtavo malA doSA yakRtplIhAnI phupphusa u~NDuko viti hastayozcatasraH, prIvAyAM catasraH, pRSThe catanaH / haskhAdihRdayaM vRkko c||7|| gatAnAM kaNDarANAmaprimabhAgamAha-tatretyAdi / jejjhaTastu saMkSepeNAbhihitAnAM khagAdInAM vistAramAha-vistAro'ta | "hastapAdagatAnAM kaNDarANAmasthAM ca nakhA apraprarohA" iti ityAdi / khaco'bhihitA iti saMkhyayA nAmabhizca garbhavyAka- | paThati / grIvayA saha hRdayanibandhinInAM catasUNAM meDhaM 'apraraNe, kalAdayazcAbhihitAH // 7 // praroha' iti shessH| zroNyA saha pRSThanibandhinInAM pRSThanizcalabandhaM AzayAstu-vAtAzayaH, pittAzayaH, zleSmAzayo, | kurvatInAM pRSThajAnAM catasRNAmadhobhAgagatAnAM bimba maNDalamarthAraktAzaya, AmAzayaH, pakvAzayo, mUtrAzayaH, strINAM nitambasya / mU?ruvakSo'sapiNDAdInAM ceti pUrvavAkyAt garbhAzayo'STama iti // 8 // 1 'raktasyAdhaH' iti paa0| 2raparamadhastAdraktavAhi' iti 1 'saMkhyeyAni' iti pA0 / 2 'undakaH' iti pA0 / pA0 / 3 degsaMbandhanInA' iti pA0 / 4 'adhomukhAnAM meTrU' iti 3 'yogavAhIni' iti pA0 / 4 'prANodakAnnavAhIni' iti pA01 taa.| 5 nitambaH' iti pA0 / hArANacandrastu 'bimbaH' iti 5 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / hArANacandrapaThita- paThitvA 'bimbaH sacchidraM trikAsthi ucyate' iti byAkhyAnayati / svAdasmAbhiH ptthitH| 6 dvikAnyaprANIti sUkSmasthUlabhedena / 6 'akSapiNDAdInAM' iti paa0| 7 'UsvakSo'kSapiNDAdigatAnA 7 'undakaH' iti pA0 / 8 'AzayAstu vAtapittazleSmAmapakkAgni- ca mUrdhA' iti hArANacandraH paThati / 'bhUdhoruvakSo'kSapiNDAdInAM ca' mUtrANAM saba iAte taa.| | iti paa0| 8 'akSapiNDAdInAM' iti paa0| Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] suzrutasaMhitA / 365 bimbamanuvartate, tene mastakasya yad bimbaM maNDalaM tadIvA- saMghAtAnAha-caturdazAsvAmityAdi / trayo gulphajAnuvasazritAnAM prAguktAnAmeva catasRNAmuparigatAnAM kaNDarANAmapra-NeSu, tAvanto'nyasmin sakni, bAhvorevameva, evaM caturbhistriprarohaH, tathA pAdagatAnAM catasRNAmuparigatAnAmUrumaNDalama- kAdaza; trikazirasorekaikaH-trike ekaH, ekaH zirasItyevaM aprarohaH, tathA pRSThagatAnAM catasRNAM kaNDarANAmuparigatAnAM | caturdaza / yadyapi zroNikANDabhAge trikaM prasiddhaM, tathA'pyatra vakSomaNDalam , AdizabdagRhItasya stanasya ca maNDalamaprapra- bAhuprIvAsthitrayasaMghAtatrika ucyate // 16 // rohaH / hastaMgatAnAM catasRNAmuparigatAnAmasaipiNDo bAhuziro- caturdazaiva sImantAH; te cAsthisaGghAtavadgaNanIupapraroha iti / mastakasya tathaivoostathA vakSasastathA'sapi yAH, yatastairyuktA asthisaMghAtAH; ye hyuktAH saMghANDayozca yadvimbaM maNDalam , AdizabdAt stanapiNDayorapi tAste khalvaSTAdazaikeSAm // 17 // maNDalaM, tAsAM SoDazAnAM yathAsamIpaM prarohaH // 11 // sImantAnAha-caturdazaivetyAdi / tairyuktA asthisakhAtA mAMsasirAnAvasthijAlAni pratyekaM catvAri; iti / tathAca bhojaH-"saMghAtAH sIvitA yaistu sImantAMstAn tAni maNibandhagulphasaMzritAni parasparanibaddhAni pracakSmahe"-iti / paramatamAha-ye yuktA ityAdi / ekeSAparasparagavAkSitAni ceti, yairgavAkSitamidaM zarI-mAcAryANAM mate saMghAtA aSTAdaza; tadyathA-pUrvoktAzcaturdaza, ram // 12 // zroNikANDamuparyekaH, vakSauparyekaH, udaroraHsandhAne ekaH, jAlAnyAha-mAMsetyAdi / mAMsAdInAM caturNA pratyeka | aMsakUTamuparyekaH, evamaSTAdaza // 17 // calAri jAlAni / teSAM mAMsAdijAlAnAM catvAryakaikasmin trINi saMSaSTAnyasthizatAni vedavAdino bhASante; maNibandhe gulphe c| tadyathA-mAMsasyaikamekasmin maNibandhe zalyatazreSu tu trINyeva zatAni / teSAM saviMzamasthigulphe ca, evaM sirANAM mAyUnAmasmAM caikaikaM jAlakamiti | zataM zAkhAsu, saptadazottaraM zataM zroNipArzvapRSTho. catvAri jAlakAni / parasparagavAkSitAni saMjAtaparasparacchidrA-rAsu, prIvAM pratyUcaM triSaSTiH, evamasthAM trINi NItyarthaH / yairgavAkSitamiti viracitanirantarajAlakAkArarandhra- | zatAni pUryante // 18 // nikaraparikalitamityarthaH // 12 // 'asthisaMkhyAM kurvanAha-trINItyAdi / vedavAdino bhASanta SaT kUrcAH, te hastapAdanIvAmedeSuH hastayoDauM, | ityatrAyurvedavAdina iti draSTavyaM, na punarveda eva; tadA tu trINyepAdayohauM, grIvAmeDhyorekaikaH // 13 // vAsthizatAnItyatrayaM vaco vedaviruddhavAdapramANaM syAt / khamata mAha-zalyatatreSvityAdi // 18 // Sad kUrcA ityAdi / kUrcA iva kUrcAH, nAmnavAkRtiruneyA; te punarmANAsthisirAnAyUnAM jAlakaprabhavANAM santativiracitAH | ekaikasyAM tu pAdAGgulyAM trINi trINi tAni // 13 // paJcadaza, talakUrcagulphasaMzritAni daza, pAAmemahatyo mAMsarajayazcatasraH-pRSThavaMzamubhayataH | | kaM, jalAyAM ve, jAnunyekam , ekamUrAviti, triMzapezInivandhanArtha dve bAo, mAbhyantare baDhe // 14 // | | devamekasmin sakni bhavanti, etenetarasakthi bAhu sapta sevanyaH, sirasi vibhakAH paza, jihvAze-catvAritrikasaMzritamekaM, pANDazidekarlin, ca vyAkhyAtI progyAM paJca, teSAM gudabhaganitambaMdhu phasorekaikA: tAH parihartavyAH zastreNa // 15 // dvitIye'pyevaM, pRSThe trizat, mahAyuti, aMsamahatya ityAdi / pezInibandhanArthamiti prayojanakathanam / lake prIvAyAM jaba, kaNThanADyAMcatvAri.dehanyo, gayI tu, mahatyo mAMsarajavazvatanaH catasraH pRSThavaMzamubhayata 1 vRddhavAgbhaTastu "guruphajAnuvaMkSaNamaNibandhakUparakakSAsu ekaikaH, ityaSTau pratipAdayati // 14 // 15 // trike ekaH, patra zirasi" ityaSTAdaza sImantAnAha; saMghAzAstrAM saMghAtAH teSAM trayo gulphajAnuva tAMstu caturdazaiva / 2 'sImantAstu khalvaSTAdazaikeSAm' iti pA0 / baNeSu, patenetarasakthi bAhu ca vyAkhyAtI, trika- 3 'saMcitAH' iti pA0 / 4 'paSTayapikAni' iti pA0 / 'saSTIni shirsorekaikH||16|| zatAnyasyAmiti' iti tA. 5 'bhagagudanitambeSu' iti pA0 / 6 pratipArzva dvAdaza pazukAH, dvAdaza sthAlakAni, dAdaza sthAlakAcudA1 tena mastakasya, tathaivovoMH, tathA vakSasaH, tathA'kSapiNDayozca | nIti militvA SaTtriMzadastIni jnyeyaani| . aSTAvurasIti uraHphaLake yadvim maNDalaM, AdizabdAt stanapiNDayorapi maNDalaM, tAsAM | pada, akSakasaMjhe de; iti militvA'STAvurasyasthIni yAni / 8 'de SoDazAnAM yathAsamIpaM prarohaH' iti paa0| 2 'akSapiNDaH' iti | akSakasaMkhe' iti paa0| 9 atra 'kaNThanADyAM trINi, ekaM hanau, paa0| 3 'akSapiNDayozca' iti pA0 / 4 'jAlakaprabhavasantati- dantA dvAtriMzat, nAsAyAM nava, tAluni de, gaNDayode, zaGkhayodeM, viracitAH' iti paa0| 5 'sIvanyaH' iti pA0 / 6 'catasraH | | karNayoH pada, SaT zirasi' iti pATho rasayogasAgarasyopoDAte pRSThavaMzamubhayata iti pratipAdayati' iti pA0 / | vai. paM. hariprapannazarmaNA saMzodhitaH / 10 'hanusaMDe' iti taa.| Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAnaM dantA dvAtriMzat, nAsAyAM trINi, eka tAluni, sandhayastu dvividhAzceSTAvantaH, sthirAzca // 24 // gaNDakarNazaGkhaSvekaikaM, SaT zirasIti // 19 // zAkhAsu hanvoH kaTyAM ca ceSTAvantastu sndhyH|| zeSAstu sandhayaH sarve vizeyA hi sthirA budhaiH // 25 // kathaM zAkhAsu viMzatyadhikaM zataM pUryate tadAha-ekaikasyAM khityAdi / talakUrcagulphetyAdi tatra pAdatale paJca zalAkAH, ___asthyAzritAn sandhInAha-sandhayasvityAdi / ceSTAvantatatprebandhanamekamasthi, dve dve kUrcagulphayoriti daza / viMzacca- zvalAH, sthirA acalAH / kaTyAM ceti cakArAgIvAyAmapi tuSkeNa saviMzamekazatam / yathA zroNipArzvapRSThoraHsu sapta- calAH // 24 // 25 // dazottaraM zataM pUryate tathA''ha-zroNyAM paJcetyAdi / zroNyAM | saGkhyAtastu dazottare dve zate / teSAM zAkhAvaSTapaJceti yaduktaM tasyaiva vivaraNamAha teSAmityAdi / gudabhaga- SaSTiH, ekonaSaSTiH koSThe, grIvAM pratyUrva vyshiitiH| nitambadvaye catvAri, evaM zroNigatapaJcakamArabhya akSakAzritAM ekaikasyAM pAdAGgalyAM trayastrayaH, dvAvaGgaThe, te catudvayaM yAvat sarvaikye saptadazottaraM zataM pUryate / grIvAM pratyUcaM yathA | deza; jAnugulphavaNeSvekaikaH, evaM saptadazaikasmin triSaSTistathA''ha-grIvAyAmityAdi / gaNDakarNazaGkeSvityatra sakzci bhvnti| etenetarasakthi bAhu ca vyAkhyAto; gaNDau ca karNau ca zaTI ceti vigrahe SaDasthIni bhavanti // 19 // trayaH kaTIkapAleSa, caturvizatiH pRSThavaMze, tAvanta etAni paJcavidhAni bhavanti; tadyathA-kapAlaru- | eva pArzvayoH, urasyaSTau; tAvanta eva grIvAyAM, cktrunnvlynlksNshaani| teSAM jAnunitambAMsa-trayaH kaNThe, nADISu hRdayaklomanibaddhAsvaSTAdaza, gaNDatAluzaGkhaziramsu kapAlAni, dazanAstu ruca- dantaparimANA dantamUleSu, ekaH kAkalake nAsAyoM ghrANakarNagrIvAkSikoSeSu taruNAni, pArzva-ca, dvau vrmmnnddlyonetraashryii, gaNDakarNazaGkeSvepRSThoraHsu valayAni, zeSANi nalakasaMkSAni // 20 // | kaikaH, dvau hanusandhI, dvAvupariSTAdbhuvoH zaGkhayozca, etAnItyAdi / kapAlAni karparasaMjJAni / dazanA dantA | paJca ziraskapAleSu, eko mUrdhni // 26 // ityrthH| taruNAni taruNasaMjJAni / valayAni valayasaMjJAni / zAkhAkhaSTaSaSTevivaraNamAha-ekaikasyAmityAdi / pAdAGguasmAM sthAna vizeSeNa dharmavizeSAnnAmavizeSaH panavidhaH / che'sthitritayAnvite'pi sandhidvayameva syAt / hastAGguSThe'sthizeSANi nalakasaMjJAnIti hastapAdAGgulitalakUrcanalakAdiSu / tritayasaMyukta'pi sandhidvayameva gaNanIyaM, tRtIyasya hastAGgutaduktaM bhoje-"hastapAdAGgulitale kUrceSu maNibandhayoH / ThasandhermaNibandhasandhAvevAntarbhAvAt / idAnIM zAkhAsandhInabAhujaGghAdvaye cApi jAnIyAnnalakAni tu-" iti / nAma- bhidhAya koSThasandhInUrvabhAgasandhIMzca darzayannAha-traya ityaadi| vizeSakathanaM racanAvizeSajJApanArtham // 20 // tAvanta eva grIvAyAmaSTA vityrthH| trayaH kaNThe galanalakAsthani / bhavanti cAtra nADISu kaNThapArzvanAhISu; hRdayaklomanibaddhAsu annapAnavahAsu abhyantaragataiH sArairyathA tiSThanti bhuuruhaaH|| maNDelAsthisaMjJAkhaSTAdaza / kAkalakaM galamaNiH, ghaNTiketi asthisAraistathA dehA niyante dehinAM dhruvam // 21 // loke, tatraikaH, nAsAyAM caikaH dvau varmamaNDalayokharuNAsthitasmAzciravinaSTeSu tvabyAMseSu zarIriNAm // sandhI / gaNDau ca kau~ ca zo ceti vigrahe SaT sndhyH| asthIni na vinazyanti sArANyetAni dehinAm // 1'ceSTAvantaH sandhayo dvividhAH-bahuceSTA alpaceSTAzceti mAMsAnyatra nibaddhAni sirAbhiH snAyubhistathA // kRtvA / tatra zAkhAmu aghohanukoTyozca bahuceSTAH, pRSThavaMzAdiSvalpaasthInyAlambanaM kRtvA na zIryante patanti vA // 23 // ceSTAH, anyatra punaraceSTAH / athAtra ceSTAvatsu sandhiSvasthidvayazarIradhAraNaviSaye'smAM prAdhAnyaM darzayannAha-bhavanti masthitrayaM vA sambadhyate sAndramasRNazaNagucchasamAkArAbhiH pratAnavacAtretyAdi / atrAsni // 21-23 // tIbhiH sAyurajjubhiH snAyukoSaizca / sandheyabhAgAzca tatrAramA | taruNAsthisamAvRtAH susaMzliSTAzca zreSmadharakalApuTavyavadhAnena samya1 prativandhana' iti pA0 / 2 'rucakAH' iti paa0| gvartanAya / aceSTAH punaH sandhayaH pratanusAyujAlasaMhatA danturaSA3 'ghANakaNThakarNAkSikUTeSu' iti taa.| 4 'pANipAdapArzvapRSTho- rAdibhirnirantarasaMzliSTAzca, teSu hi prayojanAbhAvAt chemagharakalAyA daroraHsu valayAni' iti pAThastu na samIcInaH, TIkAyAmuktena | abhAvaH / ' pratyakSazArIra, mA. pra. pR. 115-116. 2 kecibhojavacanena saha virodhAt pratyakSavirodhAcca / 'pAdahastagrIvApRSTheSu' vatra 'nADISu phupphusaklomanivaddhAsu' iti paThanti / 'trayaH kaNThe, valayAni iti taa.| 5 kUrcagalakAdiSu' iti pA0 / 6 'bhaGga- trayaH kaNThanADyAM, hRdayaklomanibaddhAsu nADISvaSTAdaza' iti pA0 / vizeSazApanArtham' iti paa0| 7'yathA hi sAro vRkSasya trayaH kaNThanAcyA, hRdayakomaphupphusanADISvaSTAdaza' iti taa.| tiSThatyabhyantarAzritaH / evamasthIni jantUnAM, zarIraM priyate tu taiH' | 3 'nAsAyAM paJca, do dAveva dvayornetrayorbhavataH, dvau vanamaNDalajI iti vA. | netrAzrayau' iti pA0 / 4 'nalakAsthisaMjJAsu' iti paa0| / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 367 na zahayozcetyatrApyupariSTAd dvAviti saMbandhanIyam / taduktaM- nava snAyuzatAni / tAsAM zAkhAsu SaTzatAni, "grIvAkhaSTau trayaH kaNThe kaNThanAjyAM navadvayam / vartmamaNDala- dve zate triMzacca koSThe, grIvAM pratyUrva saptatiH / gaNDAhyakarNazaGkhahanudvaye // bhrUzaGkhadvitayasyordhva saptakheSu dvayaM ekaikasyAM tu pAdAGgulyAM peNnicitAstAstriMzat, dvayam / kapAle pazca mUryako nAsAkAkalayordvayam // dvAtriMzatA | tAvatya eva talakUrcagulpheSu, tAvatya eva jaGghAyAM, tryazItiH syAdevaM dantAzritaiH saha"-iti // 26 // daza jAnuni, catvAriMzadRrI, daza valaNe, zatamadhya ta ete sandhayo'STavidhA:-korolukhalasAmadprardhamevamekasmin sakni bhvnti| etenetarasakthi trtunnsevniivaaystunnddmnnddlshaavrtaaH| teSA- bahU ca vyAkhyAto; SaSTiH kaTyAM, pRSThe'zItiH, maGgulimaNibandhagulphajAnukUpareSu korAH sandhayaH, | reSako sanyA pArzvayoH SaSTiH, urasi triMzat ; TtriMzadrIvAyAM, kakSAvakaNadazaneSalUkhalAH, aMsapIThagudabhaganita- mUrdhni catustriMzat ; evaM nava snAyuzatAni vyAkhyAmbeSu sAmudgAH, grIvApRSThavaMzayoH pratarAH, ziraHkatAni bhavanti // 29 // TIkapAleSu tunnasevanyaH, hanvorubhayatastu vAyasatu- yathA zAkhAsu snAyUnAM SaTzatAni pUryante tathA''ha-ekaiNDAH, kaNThahRdayanetraklomanADISu maNDalA, zrotra- kasyAM khityAdi / SaNnicitA iti SaTsnAyavo nibaddhA ityrthH| zRGgATakeSu zaGkAvartAH / teSAM nAmabhirevAkRtayaH koSThasthAH kathyante-SaSTiH kaTyAmityAdi / grIvAM pratyUrdhvasthAH prAyeNa vyaakhyaataaH||27|| kathyante-SaTtriMzadityAdi / mahAnAyostu 'kaNDarA' iti ta ete sandhaya ityAdi / yadyapyeSAM nAmabhirevAkRtayo saMjJA // 29 // vyAkhyAtAstathA'pi keSAMcit sandhInAM sukhAvabodhanArthamAkR- bhavanti cAtratirlikhyate / koro nAma gartastadAkRtayaH korAH, koraH kalikA | turvidhA vidyAttAstu sarvA nibodha me|| tadAkRtaya ityanye / ulUkhalastaNDulakaNDanopayogI, tadAkRtayaH pratAnavatyo vRttAzca pRthvyazca shssiraastthaa||30|| sndhyo'pyuluukhlaaH| samudgaH saMpuTaH, tadAkRtau bhavAH saamudgaaH| pratAnavatyaH zAkhAsu sarvasandhiSu caapyth|| prataratyaneneti prataro bhelakaH, tadAkRtayaH pratarAH / maNDalo vRttAstu kaNDarAH sarvA vijJayAH kushlairih||31|| maNDalAkRtiH / zeSANAM ca nAmabhirevAkRtayo jJeyAH // 27 // | AmapakkAzayAnteSu bastau ca zuSirAH khalu // asnA tu sandhayA hyata kavalA parikAtitAH // pAzvorasi tathA pRSThe pRthulAzca zirasyatha // 32 // pezIsnAyusirANAM tu sandhisaGkhyA na vidyate // 28 // nauryathA phalakAstIrNA bandhanairbahubhiryutA // . * asthimAtrAzritAH sandhayo'bhihitAH, nAnyAzritAH sandhaya | bhArakSamA bhavedapsu nRyuktA susamAhitA // 33 // iti darzayannAha-asmAM khityAdi // 28 // evameva zarIre'smin yAvantaH sandhayaH smRtaaH|| 1 saptastatra' iti, sandhisaptadvayaM tathA' iti ca pA0 / 2 'tatra | snAyubhirbahubhirbaddhAstena bhArasahA nraaH||34|| korA nAma sandhayo bahuceSTAH, uttAnakoragarmadhvasthiprAnteSu utsedha- na hyasthIni na vA pezyo na sirA na ca sndhyH|| vatAmasthibhAgAnAM sandhAnarUpAH / udUkhalA nAma sandhayo'pi | vyApAditAstathA hanyuryathAkhAyuHzarIriNam // 35 // bahuceSTAH, udUkhalavadgamIraprAyavasthibhAgeSu itarAsthimuNDasandhAna- yaH snAyUH pravijAnAti bAhyAzcAbhyantarAstathA // . rUpAH / teSu hi svodUkhalAnAzritya amito vivartante tAni sa gUDhaM zalyamAhartuM dehAcchaknoti dehinAm // 36 // tAnyasthIni, yathA-kakSAvakaNasandhiSu / dazanodUkhalAstu sthirAH bhavanti cAtretyAdi / vRttA vartulAH / tAsAM ca sarvazarIrAsandhayaH pRthageva mantavyAH / sAmudA nAma samudbhanirmApakA iva vayavanibandhanaM darzayannAha-naurityAdi / nRyuktA prANisahitA, sandhayo'lpaceSTAH / te ca zroNicakrAMsacakrAdiSu dRshyaaH| pratarA | sasamAhitA sughaTitA / yathA nAyuyopAditA satI zarIriNaM nAma prataraNazIlairiva ISaJcale: samatalAMzAbhyAM parasparasaMhitairasthi- puruSaM hanti na tathA'sthyAdIni hanyuH // 30-36 // khaNDainirmitAH sandhayaH / tunnasevanyo nAma-parasparApIDanairdantu paJca pezIzatAni bhavanti / tAsAM catvAri za. radhArAdibhinirmitAH kapAlAntarAlAH sandhayaH / te ziraHkapAleSu / dRzyAH, kaTikapAleSu ca prAgyauvanAt / vAyasatuNDAkhyastu sandhiH | | tAni zAkhAsu, koSThe SaTSaSTiH, grIvAM pratyUrvaM catu. adhohanumuNDayoH zakhAsthigatAbhyAM nusandhisthAlakAbhyAM sandhAnA | striMzat / ekaikasyAM tu pAdAGgulyAM timastisrastAH nmukhanyAdAnAdisampAdakaH, sa tu korasandhereva khallakorAkhyo medo | 1 tADapatrapustake snAyuzamdo napuMsakaliGgaH paThitaH, tadanusAreNa yugmarUpaH, tasya koragrahaNenaiva grahaNamiti suukssmdRshH| maNDala. ca sarvo'pi paatthH| 2 'SaT SaT' iti paa0| 3 asyAgre zaGkhAvartAH punaH kramAt zvAsapathakarNazaSkulIgatAstaruNAsthisandhayaH' 'mahAnAyuSu kaNDareti saMjJA' ityadhikaM paThyate tA-pustake / (pratyakSazArIra pra. bhA. pU. 114-117.) / 3 aMsapIThaguda- 4 'bhavedbhArakSamA apsu dRDhasandhisamAzritA' iti taa.| 5 catvApAdanitambeSu' iti pA0 / 4 'hanoH' iti pA0 / rizat' iti vA. Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna paJcadaza, daza prapade, pAdopari kUrcasanniviSTAstA- stisraH, zukrArtavapravezinyastisra eva / pittapakkAze. vatya eva, daza gulphatalayoH, gulphajAnvantare viMza- yayormadhye garbhazayyA, yatra garbhastiSThati // 39 // / tiH, paJca jAnuni, viMzatirerau, daza vaGkaNe, zata- strINAmityAdi / adhikAyA viMzatervivaraNamAha-daza mevamekasmin sakzni bhavati; etenetarasakthi bAhU tAsAmityAdi / apatyapathe yonau catasraH / catasRNAmeva vivaca vyAkhyAto; tisraH pAyo, ekA mer3he, sevanyAM raNamAha-tAsAmityAdi / mukhAzrite yonimukhAzrite / abhyacAparA, dve vRSaNayoH, sphicoH paJca paJca, dve basti- ntarataH prasRte iti yonerabhyantarataH prasAra prApte mUtrasrotaHkharUpe zirasi, paJcodare, nAbhyAmekA, pRSTholasanniviSTAH ityarthaH / bAhye nirgate, vRtte vartule, yonikarNikAsrotaHpArzvadvayapaJcapaJca dIrghAH, Sardai pArzvayora, daza vakSasi, gatatvena dve mAMsapezyau / garbhacchidrasaMzritA iti garbhamArgamA-' akSakAMsau prati samantAt sapta, dve hRdayAmAzayayoH, zritAstisra AvartatrayarUpeNa, tRtIye cAvarte matsyamukhAkArA garbhaSaT yakRlIhoNDu(ndu)keSu; grIvAyAM catasraH, aSTau zayyA (yatra garbhastiSThaiti), tAsAM zukrAvapravezinyazca tisraH hanvoH , ekaikA kAkalakagalayoH, dve tAluni, ekA pezyaH / kA garbhazayyetyAha-pittapakvAzayayorityAdi // 39 // jihvAyAM, dve oSThayoH, dve nAsAyAM, dve netrayoH, tAsAM bahalapelavasthUlANupRthuvRttahasvadIrghasthiragaNDayozcatasraH, karNayoddhe, catasro lalATe, ekA mRdulakSNakakezabhAvAH sandhyasthisirAnAyupracchAziraMsIti; evametAni paJca pezIzatAni // 37 // dakA yathApradezaM svabhAvata eva bhavanti // 40 // bhavati cAtrasirAnAvasthiparvANi sandhayazca zarIriNAm // __ idAnIM tAsAM pezInAM sthAnavazAnnAnAkharUpatvamAha-tAsApezIbhiH saMvRtAnyatra balavanti bhavantyataH // 38 // | mityAdi / tAsAM pezInAm / bahalA bahutarAH, pelavA alpAH, aNavaH sUkSmAH, tadviparItAH sthUlAH, pRthavo vistIrNAH, vRttA pazca pezIzatAnItyAdi / mAMsAvayavasaGghAtaH parasparaM vibhaktaH vartulAH, hrakhA adIrghAH, dIrghA AyatAH, sthirAH kaThinAH, mRdavaH / 'pezI' ityucyate / gayI tu "koSThe SaSTiH, grIvAM pratyUrva | komalAH, zlakSNAH sparzasukhAH, tadviparItAH karkazAH // 40 // calAriMzat" iti paThati / ekaikasyAM khityAdi / prapadaM pAdA bhavati cAtragram / koSThagatA Aha-tisraH pAyAvityAdi / gayI tu "ekA | puMsAM pezyaH purastAdyAH proktA lakSaNamuSkajAH // mer3he sevanyAM ca, dve apare vRSaNayoH, sphicordvayordaza, strINAmAvRtya tiSThanti phalamantargataM hi taaH||41|| tisro valisaMjJakA gude, dve bastizirasi, saptodaraphalake yakRdAdibhiH saha, nAbhyAmekA, pRSThasandhiniviSTAH paJca, pArzvayoH __kecittantrakArAH strINAM mer3hamuSkAbhAdAttadAzritAnAM pezInApaJca dIrghAH, daza vakSasi, akSakAMzI prati sarvataH sapta, dve hRdi, manyatrAvasthAnaM paThanti; tanmatamAha-bhavati cAtretyAdi / ekA AmAzaye, dve abhyantarataH koThe" iti koSThe SaSTiM paThati / | lakSaNamuSkajA iti lakSyate jJAyate pumAnaneneti lakSaNaM lihaM vRddhavAgbhaTo'pi koSThe SaSTimevAha / prIvAM pratyUrdhvagA ziznamiti yAvat / phalaM garbhAzayaH / tA iti pezyaH / gayI Aha-grIvAyAmityAdi / gayI tu "zrIvAyAM catasraH, ekA tu, amuM tatrAntarIyazlokaM na paThati; kintu 'evametAni pazca kaNThe, tathA kAkalake'pyekA, tAluni dve, rasanAyAM SaT , pezIzatAni' ityatra puMsAmiti padaM paThitvA puMsAmeva paJcapezI. adharayo, ghoNAyAM ca dve, dve karNayoH, pratyekaM hanvozcatasraH, zatAni, strINAM tu tisRbhirUnAni paJcazatAnIti vyAkhyAti / akSNo, alike catasraH, mUrdhani SaT-" ityUrvakAye catvA atrArthe ca bhojavAkyaM dRSTAntIkaroti / tathAca bhojavAkyaMriMzat paThati // 30 // 30 // "paJcapezIzatAnyeva strIvarja viddhi bhUmipa / atazca timro hIyante strINAM zephasi muSkayoH" iti // 41 // khINAM tu viMzatiradhikA / daza tAsAM stanayo- |" rekaikasmin paJca paJceti, yauvane tAsAM parivRddhiH marmasirAdhamanIsrotasAmanyatra pravibhAgaH // 42 // apatyapathecatana:-tAsAM prasRte abhyantarato Dhe, pariziSTamarmasirAdivyAkaraNaM cAstIti manyamAna AhamukhAdhite bAhye ca vRtte dve, garbhacchidrasaMzritA- marmetyAdi / anyatreti pratyekamarmanirdeze sirAvarNavibhaktI dhamanIvyAkaraNe ca // 42 // 1 enadaza' iti naa.| 2 'Urvodeza' iti taa.| 3 asyAne 'gude tisraH' ityadhika tA. pustke| 4 'saptodare' iti taa.| / 1 'zukrAvapradezinyo garbhAzaye tisra evaM' iti paa0|2 'atra 5 'pArzvayordaza, dve vakSasi' iti taa.| 6 'hanusamAkhye' iti 'bastipakkAzayamadhye garbhAzayaH' iti pATho bhavitumarhati, zarIre tathaiva hArANacandrasaMmataH paatthH| 7 'jijJAyAM de' iti pA0 / 'jihvAyAM | darzanAdanyathA pratyakSavirodhAcca' iti pratyakSazArIropoddhAte (pR.72) SaT' iti taa.| 8 'catasro netrayoH' iti taa.| 9 'SaT | gnnnaathsenH| 3 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / zirasi' iti taa.| 10 'ekA'bhyantarataH koThe' iti taa.| 4 'lakSaNamuSkayoH / mINAmAzritya' iti paa0| 5 'manyamAna11 'bhagApatsapathe' iti pA0 / | mAha pati paa0| Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 369 ecome w sAAAAAMATKARive - zaGkhanAbhyAkRtiryoniruyAvartA sA prkiirtitaa|| tvakparyanto dehazcakSurindriyagrAhyo na kSetrajJa ityAha-na tasyAstRtIye tvAvarte garbhazayyA pratiSThitA // 43 // | zakya ityAdi / vibhurAtmA, sa cakSuSA draSTuM na zakyaH, yataH yathA rohitamatsyasya mukhaM bhavati ruuptH|| sUkSmatamaH / dRzyate jJAnacakSubhiriti sadgurUpadezajajJAnAnyeva tatsaMsthAnAM tathArUpAMgarbhazayyAM vidurbudhaaH||44|| cakSuSi taidRzyate; tapAMsi cAndrAyaNAdIni tAni caDhUMSi dRSTayastaigarbhazayyAmanantaramAvarta pratipAdayitumAha-zaGkhanAbhyA rapi ca // 50 // kRtirityAdi / tatsaMsthAnAmiti alpamukhAmantarmahAsuSirAmi zarIre caiva zAstre ca dRSTArthaH syaadvishaardH|| tyarthaH // 43 // 44 // dRSTazrutAbhyAM saMdehamavApohyAcaret kriyaaH||51|| Abhugno'bhimukhaH zete garbho garbhAzaye striyaaH|| iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne zarIrasaMkhyAsa yoni zirasA yAti svabhAvAt prasavaM prati // 45 // __ vyAkaraNazArIraM nAma pnycmo'dhyaayH||5|| __mUDhagarbhoddharaNArtha tatra garbhasthitikharUpamAha-Abhugna ityA- | zAstrataH pratyakSatazca darzanaM sandehApohakAraNaM, tdaahdi| AbhumaH saGkucitAH / khabhAvAt pUrvakarmApekSAt // 45 // zarIre caivetyAdi / avApohya nirAkRtyetyarthaH // 51 // svaparyantasya dehasya yo'ymvinishcyH|| iti zrIDalha()NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutazalyazAnAdRte nai varNyate'GgeSu keSucit // 46 // vyAkhyAyAM zArIrasthAne pnycmo'dhyaayH||5|| idAnIM zalyatantrasyotkarSa darzayannAha-vaparyantasyetyAdi ssssttho'dhyaayH| tasmAniHsaMzayaM jJAnaM hA zalyasya vaanychtaa|| athAtaH pratyekamarma nirdezaM zArIraM vyaakhyaasyaamH||1|| zodhayitvA mRtaM samyagdraSTavyo'GgavinizcayaH // 47 // yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // pratyakSato hi yadRSTaM zAstradRSTaM ca yadbhavet // zarIrasaMkhyAvyAkaraNe hi mAMsasirAdivyAkaraNamabhihitaM. samAsatastadabhayaM bhayo zAnavivardhanam // 48 // marmANi ca mAMsasirAdisaMzritAni. atastadanantaraM marmaNAM sarvAvayavaparimANaM pratyakSalakSyaM saMzayacchedanAya bhavati, tasmA-1 nirdezo yujyata ityAha-athAta ityAdi / pratyekazandAdapre tadupAyaM darzayannAha-tasmAniHsaMzayamityAdi // 47 // 48 // mAMsAdizabdo lupto draSTavyaH, tena pratyekaM mAMsAdimarmaNAM nirdezo tasmAt samastagAtramaviSopahatamadIrghavyAdhipI. vivaraNaM yasmin taM tathA // 1 // 2 // DitamavarSazatikaM niHsRSTAntrapurISaM puruSamAvahantyA- saptottaraM marmazatam / tAni marmANi pazcAtmakAni mApagAyAM nibaddhaM pArasthaM muJjavalkalakuzazaNAdI-bhavanti; tadyathA-mAMsamarmANi, sirAmarmANi. nAmanyatamenAveSTitAGgamaprakAze deze kothayet, snAyumarmANi, asthimarmANi, sandhimarmANi ceti / samyakaprakuthitaM coddhRtya, tato dehaM saptarAtrAduzI na khalu mAMsasirAnAvasthisandhivyatirekeNArabAlaveNubalvajakarcAnAmanyatamena zanaiH zanairava-nyAni marmANi bhavanti, yasmAnopalabhyante // 3 // gharSayaMstvagAdIn sarvAneva bAhyAbhyantarAnaGgapratyaGga- teSAM saMkhyAmAha-saptottaramityAdi / pazcAtmakAni paravizeSAn yathoktAn lakSayezcakSuSA // 49 // prakArANi / tAnyeva pacaprakArANyAha-tadyathetyAdi / nanu, kathaM punaH zAstradRSTaM pratyakSato dRzyate ? ityAha-tasmAdi kathaM mAMsAdIni paJcaiva marmANi nAdhikAnIti darzayabAhatyAdi / samastagAtramiti aGgahIne AgamokkAvayavasaMkhyAdhapratya na khalvityAdi / nanu, srotaHprabhRtInAmapi mAraNAtmakalAyAt / viSopahate viSajvAlAvizIrNakhagAdiH syAt / dIrghavyA nmamakhamastyeva, tat kathaM mAMsAdivyatirekeNAnyAni marmANi nopadhipIDite hi khagAdimAnAsaMbhavaH / mujAdyaveSTane matsyAdi. labhyanta ityuktam ? ucyate-mArayantIti marmANyucyante, bhakSitavAdasaMpUrNAvayavatA / apArasthe jalarayeNa bhrazyati / srotasi ca kSate'pi nAvazyatayA maraNaM; yato vakSyatiprakAze gRdhrAdibhakSaNabhayam // 49 // "srotoviddhaM tu pratyAkhyAyopacaret" (zA. a. 1) iti / yadyevaM tarhi rukkaravaikalyakaraNAmamAraNAtmakakhAnmarmalaM na syAditi na zakyazcakSuSA draSTuM dehe sUkSmatamo vibhuH|| cet ? tanna, rukkaravaikalyakareSvapyagnISomAdiprANAnAM madhye dRzyate jJAnacakSubhistapazcakSubhireva ca // 50 // kasyacit prANasya hAneH; athavA srotaHprabhRtIni mAMsAdInyavya1 'garbhazayyAnantaramakIrtitAM iti pA0 / 2 'pUrvakarmAkSepAt'tiricya vartante, yato mAMsAdiSveva srotaHprabhRtIni santi, iti pA0 / 3 'naiva' iti paa0| 4 'zAnamicchatA zalyajIbinA' | tasmAnmAMsAdIni pazcaiva marmANIti // 3 // iti paa0| 5 tAvat' iti pA0 / 6 'samAgataM dvayaM tattu tatraikAdaza mAMsamarmANi, ekacatvAriMzat sirA. iti paa0| | marmANi, saptaviMzatiH snAyumarmANi, aSTApasthimasu0 saM047 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna // rmANi, viMzatiH sandhimarmANi ceti / tadetat dInAM lakSaNamAcAryaH khayamevAne kariSyati, ato'tremAni saptottaraM marmazatam // 4 // na vyAkhyAtAni / udaretyAdi gudAdihRdayAntamekaikaM gaNayi. tavyaM, stanamUlAdIni de de, evaM dvAdaza / pRSThetyAdi kaTIkaidAnIM mAMsAdimedena marmasaMkhyA nirdizannAha-tatretyAdi / taruNAdIni dve dve, evaM caturdaza / bAhityAdi atrApi kSiprAdiekAdazeti catvAri talahRdayAni, tAvantyevendrabastIni, guda kamekaikaM gaNayitavyam // 6 // mekaM, dve stanarohite, evamekAdaza mAMsamarmANi / ekacatvAriMzaditi catasro dhamanyaH, aSTau mAtRkAH, catvAri zRGgATakAni, tatra talahRdayendrabastigudastanarohitAni mAMsama. dvai apAGge, ekA sthapanI, dve phaNe, dve stanamUle, dvAvapastambhau, ANi, nIladhamanImAtRkAzRGgATakApAGgasthapanIphadvAvapalApo, ekaM hRdayaM, ekA nAbhiH, dvI pArzvasandhI, dve bRhatyau, NastanamUlApalApApastambhahRdayanAbhipArzvasandhicatvAri lohitAkSANi, catasra urvyaH, evamekacatvAriMzat hatIlohitAkSoyaMH sirAmarmANi, ANI(Ni)viTasirAmarmANi / saptaviMzatiriti catastra ANyaiH, dvau viTapau, dvau pakakSadharakUrcakUrcazirobastikSiprAMsavidhurotkSepAH kakSadharI, catvAraH kUrcAH, catvAri kUrcazirAMsi, eko bastiH, snAyumarmANi, kaTIkataruNanitambAMsaphalakazahA. catvAri kSiprANi, dvAvaMsau, dve vidhure, dvAvutkSepo, evaM saptaviM- stvasthimarmANi, jAnuparasImantAdhipatigulphazatiH snAyumarmANi / aSTAviti dve kaTIkataruNe, dvau nitambo, maNibandhakukumdAvartakakATikAzcati sandhimadve aMsaphalake, dvau zaGkhau, evamaSTAvasthimarmANi / viMzatiriti marmANi // 7 // de jAnunI, dvau kUrparI, paJca sImantAH, eko'dhipatiH, dvI kAdaza mAMsamarmANItyAdivAkyaiH prAguddiSTAnAM mAMsAdigulphau, dvau maNibandhau, dve kukundare, dvAvAvartI, dve phukATike, marmaNAM nAmAnyAha-tatretyAdi / eteSAM mAMsAdimarmaNAM saMkhyA evaM viMzatiH sandhimarmANi / punaH saptottaraM marmazatamiti vacana | prAgatraivAdhyAye vyAkhyAtA, tenAtra na vyAkhyAyate // 7 // mupasaMhAre prayuktamato na paunaruktyam // 4 // teSAmekAdazaikasmin sani bhavanti, etenetara tAnyetAni paJcavikalpAni bhavanti; tadyathA-. sadyaHprANaharANi, kAlAntaramANaharANi, vizalyasakthi bAhU ca vyAkhyAtau, udarorasorTAdaza, catu-: nAni, vaikalyakarANi, rujAkarANi ceti / tatra daza pRSThe, prIvAM pratyUrva saptatriMzat // 5 // sadyaprANaharANyekonaviMzatiH, kAlAntaramANahamAMsAdimarmaNAM saptottarazatasaMkhyAkAnAM pradezavizeSajJApanArtha rANitrayastriMzat ,trINi vizalyanAni, catuzcatvAsaMkhyayA vibhajya zAkhAdyAzrayaM nirdizannAha teSAmityAdi // 5 // riMzadvaikalyakarANi, aSTau rujAkarANIti // 8 // tatra sakthimarmANi kSipratalahRdayakUrcakUrcaziro- | bhavanti cAtragulphendrabastijAnvANyurvilohitAkSANi viTapaM zukATakAnyadhipatiH zaGkhau kaNThasirA gudam // ceti, etenetaratsakthi vyAkhyAtam / udarorasostu hRdayaM bastinAbhyo(bhI) ca ghnanti sadyo hatAni tu 9 gudabastinAbhihRdayastanamUlastanarohitApalApAnya- | vakSomarmANi siimnttlkssiprendrbstyH|| pastambhau ceti / pRSThamarmANi tu kaTIkataruNakukunda- kaTIkataruNe sandhI pArzvajau bRhatI ca yA // 10 // ranitambapArzvasandhibRhatyaMsaphalakAnyaMsau ceti / nitambAviti caitAni kAlAntaraharANi tu // bAhumarmANi tu zipratalahRdayakUrcakUrcaziromaNi- utkSepau sthapanI caiva vizalyanAni nirdizet // 11 // bandhendrabastirparANyurvIlohitAkSANi kakSadharaM lohitAkSANi jAnUrvIkUrca vittprpsH|| ceti| etenetaro baahuaakhyaatH| jatruNa UrdhvaM ca-kandare kakSadhare vidhare sakRkATike // 12 // tasrodhamanyo'STau mAtRkA ye kRkATike dve vidhure dve aMsAMsaphalakApAGgA nIle manye phaNau tathA // phaiNe dvAvapAGgau dvAghAvartI dvAvutkSepau hau zaGkhAvekA vaikalyakaraNAnyAhurAva? dvau tathaiva ca // 13 // sthapanI paJca sImantAzcatvAri zulATakAnyeko'dhi gulpho dvau maNibandhau dvau dve dve kUrva zirAMsi ca // patiriti // 6 // rujAkarANi jAnIyAdaSTAvetAni buddhimAn // zAkhAdiSu saMkhyayA vibhakAnAM marmaNAM nAmAnyAha-tatre kSiprANi viddhamAtrANi nanti kAlAntareNa ca // 14 // tyAdi / atra kSiprAdhekeka gaNayitavyam , evamekAdaza / kSiprA 1 ime sirAmarmaNI, 'grIvAyAM SoDazAvyadhyAH' ityatra DalhaNenaiva 1' phaNau' iti paa0| 2'dAvapastambau' iti pA0 / / vidhurayoH SoDazasaMkhyAyAmeva parigaNanaM kRtaM, snAyumarmasu gaNanaM 3 'mANayaH' iti pA0 / 4 'stanarohitApastambhAvapalApau ceti' tu pratisaMskartRdoSadUSitaM pratibhAti' (rasayogasAgara, upodghAta, iti paa0| 50nyapastambau' iti paa0| 6 'do phau' | pR0 156) / 2 'paJcavidhAni' iti taa.| 3 'saboharANi' iti paa0| | iti pA0 / 4 pArzvagau' iti, 'pArzvayoH' iti ca paa0| Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] suzrutasaMhitA / 371 tAnyeva sukhapAThArtha zlokairdarzayannAha,-bhavantItyAdi / gnivAyuguNabhUyiSThAni, vizeSatazca tau rujAkarau; catvAri zuzATakAni, eko'dhipatiH; zaGkhau dvau, kaNThasirA | pAJcabhautikIca rujAmAhureke // 16 // aSTA mAtRkAH, guda hRdaya bastinAmI catyakakam, evamakA kasmAt punaratra samAne'pi prANopaghAte sadyaHprANaharakAlAnaviMzatiH sadyoghnAni / vakSomarmANIti stanamUle dve, stanarohite ntaraprANaharAdivizeSa ityAha-tatretyAdi / AmeyAnIti dve, apalApau dvau, apastambhau dvau, evamaSTau vakSomarmANi; yadyapi "somamArutatejAMsi rajaHsattvatamAMsi c| marmasu prAyazaH sImantAH paJca, talAni cakhAri, kSiprANi catvAri, indrabasta- puMsAM bhUtAtmA cAvatiSThate" ityuktaM, tathA'pyAneyeSu marmakhayazcatvAraH, dve kaTIkataruNe, dvau pArzvasandhI, dve bRhatyau, dvau dhikaM tejaH. saumyeSu soma ityAdi jJeyam / amiguNeSvAzukSINenitambo, evaM trayastriMzat kAlAntaraprANaharANi / utkSepAviti | citi amerAzukArikhAdityarthaH / tAviti agnivAyU vizeSeNa utkSepo dvI, ekA sthapanI, evaM trINi vizalyanAni / lohite-jAkarauH sAmAnyena punaH somo'pi. kaphavaNe vedanAsaMbhavAt / tyAdi catvAri lohitAkSanAmadheyAni, ANayazcatasraH, jAnunI | rujAyAmeva dvitIyamekIyamataM darzayannAha-pAzvabhautikImi. dve. catasra urvyaH, catvAraH kUrcAH, viTapAdInAmAvartAntAnAM | tyAdi // 16 // trayodazAnAM pratyekaM dvau dhau, iti catuzcatvAriMzadvaikalyakaraNAni / gulphAvityAdi dvau gulpho, dvau maNibandhI; dve dve kUrcazirAMsi | kecidAhurmAsAdInAM paJcAnAmapi samastAnAM ceti dve kUrcazirasI hastayoH, dve kUrcazirasI pAdayoH, evaM vivRddhAnAM samavAyAt sadyaHprANaharANi, ekahInA. catvAri kUrcazirAMsi, ityaSTau rujAkarANi / medena yat nAmalpAnAM vA kAlAntaramANaharANi, dvihInAnA vizalyaprANaharANi, trihInAnAM vaikarayakarANi, pazcaprakAralamukaM tadyadyapi vakSyamANena 'marmANi zalyaviSayA. ekasminneva rujAkarANIti / naivaM, yato'sthimarmadhamudAharanti' ityAdizlokapratipAditena prANaharavaikalyakareti dvitvena bAdhyate , tathA'pi na doSo. bhiSajAmAdarakhyApanArtha | svapyabhihateSu zoNitAgamanaM bhavati // 17 // lAdvivasyeti // 8-14 // sadyaHprANaharAdivizeSasya dvitIyadarzane vyavasthAM darzayalAha kecidityAdi / yadyapi gudabastinAbhihRdayeSu sadyaHprANaharamarmakhamarmANi mAMsasirAnAvasthisandhisannipAtA, sthIni na vyaktAni tathA'pyavyaktAnAmasmAM zaktirUpeNAvateSu svabhAvata eva vizeSeNa prANAstiSThanti; tasmA- sthAnAta pazcAnAM samavAya utpadyata eva / ekahInAnAmityatra mmarmasvabhihatAstAMstAn bhAvAnApadyante // 15 // | hInazabdo'tyantAbhAve vartate, na tu nyUnatve / ekahInAni punaH idAnIM prANaharAdikaM karma marmaNAM sayuktikaM darzayannAha- stanamUlApalApApastambhasImantakaTIkataruNapArzvasandhibRhatInitamarmANItyAdi / sannipAtaH saMzleSo'tyantamizrIbhAva iti yAvat |mbaani mAMsahInAni, stanarohitatalahRdayakSiprendrabastayo'sthisarveSAM sarvatra marmaNi saMzleSe'pi mAMsamarma-sirAmarmAdivyavahAra hInAH; dvihInAni punarutkSepau mAMsasandhihInI; trihInAni AdhikyamAzritya, pArthivAdivyavahAravat / khabhAvata iti punarlohitAkSANi mAyusandhyasthihInAni, sthapanI mAMsasirAhevantaranirapekSatayA / prANA amyAdayaH / tAtAniti snAyuhInA, jAnunI mAMsasirAnAyuhIne, urdo'sthimAMsanAyu'indriyArtheSvasaMprAptirmanobuddhiviparyaya' ityAdikAnatraivokAn / hInAH, viTape mAMsasirAsthihIne, kUrparau mAMsasirAmAyuhInau, amye tu "bhramaH pralApaH patanaM pramoha" (sU.bha. 25) kukundare mAMsanAyusirAhIne, sapare sirAsvisandhihIne, ityAdikAn sUtrasthAnokAnAhuH // 15 // vidhure mAMsasirAsandhihIne, kRkATike mAMsasirAmAyuhIne, aMsau mAMsasirAsandhihInau, asaphalake mAMsanAyusandhihIne, nIle tatra sadyaHprANaharANyAgneyAni, agniguNeSvAzu manye phaNe ca mAMsasandhyasthihIne, AvartI mAMsasirAnAyuhInau, kSINeSu kSapayanti; kAlAntaramANaharANi saumyA apAGgau mAMsasnAyusandhihInau / ekasmimiti mAMsAdisaMdhyantAneyAni, agniguNevAzu kSINeSu krameNa ca soma dekasminnavaziSTe rujAkarANi bhavanti, gulphamaNibandhAstathA guNeSu kAlAntareNa apayanti; vizalyaprANaharANi kUrcazirAMsi mAMsasirAnAyavasthihInAni / naivamiti khadarzane vAyavyAni, zalyamukhAvaruddho yAvadantarvAyustiSThati sarvamarmaNAM mAMsasirAnAyavasthisandhisannipAtalAdeva dvizyAditAvajjIvati, uddhRtamAtre tu zalye marmasthAnA | hInamasamyagityarthaH / kutaH khadarzane sarvANi sarvatra santIzrito vAyuniSkAmati, tasmAt sazalyo jIva tyAha-yata ityAdi / yatazcAsthividveSvapi zoNitadarzanaM syuddhRtazalyo mriyate (pAkotpatitazalyo vA jI-1 pati), vaikalyakarANi saumyAni, somo hi sthira 1 'vizeSeNa' iti pA0 / 2 'samavRddhAnA' iti pA0 / 3'ca' svAcchaityAca prANAvalambanaM karoti, rujAkarANya iti pA0 / 4 'vizalyanAni' iti pA0 / 5 'yatazcaivamato' iti paa0| 6 'utpadyata evaM sthApanA' iti paa0| 7'mAMsasandhi1'apastambo' iti paa0|1 bhayaM pATho hastalikhitapustakeSu sirAhIne' iti pA0 / 8 'mAMsAdisaMghAtAt' iti pA0 / nopkmyte| | 9 'yatavaiva iti paa0| Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna ..... ." bhavatyataH pratyakSAt pramANAt sarvANi mAMsAdIni sarvatra marmaNi kAraNavazAt pUrvasya pUrvasya karma karoti / ata eva teSvi. bhavantIti jJAtavyam // 17 // tyAdinA kSiprANi kadAcidAzu mArayantItyagre vakSyati // 22 // caturvidhA yAstu sirAH zarIre tatra sadyaHprANaharANi saptarAtrAbhyantarAnmAraprAyeNa tA marmasu snnivissttaaH|| | yanti, kAlAntaramANaharANi pakSAnmAsAdvA, sAvasthimAMsAni tathaiva sandhIna teSvapi tu kSiprANi kadAcidAzu mArayanti, vizasantarpya dehaM pratiyApayanti // 18 // lyaprANaharANi vaikalyakarANi ca kadAcidatyabhi hatAni mArayanti // 23 // etadeva darzayannAha-caturityAdi / caturvidhA iti vAtapitta zleSmaraktavahAH / marmakhityAdi / etena sirANAM snAyva idAnIM sadyaHprANaharAdimarmaNAM mAraNe kAlAvadhiM darzayasthimAMsasandhigatalaM bodhitam , ata evAsthividdhe'pi zoNitA nAha-tatra sadya ityAdi / yadyapi sadyaHzabdatatkSaNavAcI tathA 'pi sadyaHprANaharANItyatra sadyaHzabdaH saptAhAbhyantaraparo gamanamityarthaH // 18 // jJAtavyaH, saptarAtrAnmArayantItyuktatvAt / teSvapIti kAlAtataH kSate marmaNi tAH pravRddhaH ntaraprANahareSvapItyarthaH / kadAcidAzu mArayanti 'atihatAni' samantato vaayurbhistRnnoti.|| iti zeSaH, anatihatAni tu kAlAntareNaiva mArayanti; etavivardhamAnastu sa mAtarizvA copalakSaNaM, tena rujAkarANyevaM vaikalyaM janayanti; evaM vaikalyA- . rujaH sutIbAH pratanoti kAye // 19 // diSvapi khaniyatakarmavyabhicAraH // 23 // rujAbhibhUtaM tu tataH zarIraM / __ ata Urdhva sakthimarmANi vyAkhyAsyAmaH-tatra pralIyate nazyati cAsya sNshaa|| pAdasyASThADalyormadhye kSipraM nAma marma, tatra ato hi zalyaM vinihartumiccha viddhasyAkSepakeNa maraNaM; madhyamAGgalImanupUrvaNa nmarmANi yatnena parIkSya karSet // 20 // madhye pAdatalasya talahRdayaM nAma, tatra rujAbhiidAnIM yathaikadezaje'pi prahAre marmaviddhasya krameNa sakalaza maraNaM, kSiprasyopariSTAdubhayataH kRcoM nAma, tatra rIre vAtAdidoSavyAptyA rujAvegena cetanAdhAtorviyogastathA pAdasya bhramaNavepane bhavataH gulphasandheradha ubhayataH darzayannAha-tata ityAdi / tAH sirAH, pravRddho vAyuH, sama- karcaziraH, taMtra rujAzopho; pArdajaGghayoH sandhAne ntataH sarvataH, abhistRNoti samchAdayati / zarIraM pralIyate gulphaH, tatra rujaH stabdhapAdatA khaJjatA vA; pralayaM gacchati zarIrayantraM vighaTTayatItyarthaH / tasmin pAzcabhau pANi prati jAmadhye indrabastiH, tatra zoNitatike zarIre pralIne saMjJASaSThazcatanAdhAturapi nazyati / 'tAH kSayeNa maraNaM: jaloH sandhAne jAnu, tatra khaJjatA; pravRddha' ityatra 'tAsu vRddha' iti kecit paThanti vyAkhyAnayanti jAnuna UrdhvamubhayataruyaGgalamANI, tatra zophAbhica-tAsu sirAsu vRddho vAyuH samantataH sakalaM zarIramabhistu-vRddhiH stabdhasakthitA ca; Urumadhye uvI, tatra goti saMchAdayatItyarthaH // 19 // 20 // zoNitakSayAt sakthizoSaH; ur2yA Urdhvamadho vasa. etena zeSaM vyAkhyAtam // 21 // NasaMdherurumUle lohitAsaM, tatra lohitakSayeNa maraNaM eteneti rugAdirUpeNa vAyorlakSaNena, zeSamiti dAhAdi sroto- pakSAghAto vA; vakaNavRSaNayorantare piTapaM, tatra nirodhAdi ca pittazleSmaNorlakSaNaM vyAkhyAtamevetyarthaH // 21 // pANDhyamalpazukratA vA bhvti| evametAnyekAdaza tatra sadyAprANaharamante viddhaM kAlAntareNa mAra sakthimarmANi vyAkhyAtAni / etenetarasakthi bAha yati, kAlAntaramANaharamante viddhaM vaikalyamApAca vyAkhyAtI / vizeSatastu yAni sakni gulphayati, vizalyannaM vaikalyakaraM ca bhavati, vaikalyakara jAnu | jAnuviTapAni, tAni bAhau maNibandhaparakakSakAlAntareNa klezayati rujAMca karoti. rujAkara- dharANi; yathA vaGgaNavRSaNayorantare viTepamevaM matIvravedanaM bhavati // 22 // 1 'pratyekazo marmasthAnAni' iti paa0| 2 kSipramiti marma' teSAM sadya:prANaharAdInAM khakarma yanniyataM tatkAraNavikalpAda iti paa0| 3 atra 'nAma' iti hastalikhitapustake nopalabhyate, vyabhicArayannAha-tatretyAdi / ante viddhaM samIpe vivaM. evamagre'pi / 4 'jaGghApAdayoH' iti pA0 / 5 'jAnusandherubhayamadhye viddhaM tu sadya evetyarthaH; etena pUrva pUrva marma kAraNavaikalyAt tarUyaGgule' iti pA0 / 6 ANiH' iti paa0| 7 'Urumadhye parasya parasya kArya karoti, evaM paraM paramapi marmAtividdhAdi lohitAkhyaM' iti paa0| 8 asyAgre 'yathA pAdajasyormadhye gulpho nAma marma, evaM hastatalaprakoSThayoH sandhau maNibandho nAma marma yathA 1 pratipAlayanti' iti paa0| 2'punaH' iti paa0| jahovoM: sandhAne jAnunIma marma, evaM hastabAhoH sandhAne kUparo 3 'vizalyaprANaharamante viddhaM kezayati kAlAntareNa ca rujAM karoti' nAma' ityadhikaH pATha upalabhyate tA. pustke| 'viTapa evaM' iti paa0| 4 'kAraNavaikasyAt' iti pA0 / | iti paa0| Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] suzrutasaMhitA / 373 vakSaHkakSayormadhye kakSadhara, tasmin viddhe ta evo- rohitau, tatra lohitapUrNakoSThatayA kAsazvAsAbhyAM padravAH; vizeSatastu maNibandhe kuNThatA, kUrparAkhye ca mriyate; aMsakUTayoradhastAt pAzrvoparibhAgayokuNiH, kakSaghare pakSAghAtaH / evametAni catuzcatvA- rapalApau nAma, tatra raktena pUyabhAvaM gatena maraNaM; riMzacchAkhAsu marmANi vyAkhyAtAni // 24 // ubhayatroraso nAjyo vAtavahe apastambhau nAma, tatra ata Urdhva mityAdi / tatra pAdAGguSThetyAdi snAyumarmedamardhAmulaM vAtapUrNakoSThatayA kAsazvAsAbhyAMca maraNam evakAlAntaraprANaharaM ca / madhyamAGgulImityAdi madhyamAGgulimanu- metAnyudarorasodiza marmANi vyAkhyAtAni // 25 // lakSIkRtyaM krameNa pAdatalasya madhye talahRdayaM, mAMsamarmedamardhAGgulaM kAlAntaraprANaharaM ca / upariSTAdityatra 'vyaGgule' iti zeSaH, __ ata ityAdi / nirasanaM preraka, mAMsamarmedaM caturaDalaM ubhayata iti Urdhvamadhazca, tatra kuce, 'viddha' iti zeSaH: sAya- sadyoghAti ca / alpetyAdi kaTyAmityupalakSaNaM. tena nAbhimarmedaM caturaGgulaM vaikalyakaraM ca / gulphetyAdi idamapi snAyumarma | pRSThamuSkagudavaGkSaNazephAMsi gRhyante taduktaM-"nAbhipRSThaekAGgulaM vaikalyakaraM ca / pAdetyAdi / sandhimarmedaM vyaGgulapramANaM kaTImuSkagudavasaNazephasAm / ekadvArastanukhako madhye bastivaikalyakaraM ca / pANimityAdi / mAMsamamadamardhAGgalaM pANi radhomukhaH" (ni. a. 3) iti / sadyomaraNamazmarIvraNAhate prati trayodazAGgule sthitaM kAlAntaraprANaharaM ca; bhojastu bhavatIti saMbandhaH / tatrApIti azmarI nimitte ityarthaH / vyaGgulapramANamAha, bhojadarzanAdyadAso'pi marmamAnasUtre ubhayato bhinne 'bastau' iti zeSaH / snAyumarmedaM caturaDalaM "vyaGgulamindrabastimarma" iti paThikhA vyAkhyAyati / jaGke. sadyoghAti ca / pakvetyAdi sirAmarmedaM caturaGgulaM ca / stanayotyAdi sandhimarmedaM vyaGgulapramANaM vaikalyakaraM ca / jAnuna rityAdi sirAmarmedaM kamalamukulAkAramadhomukhaM caturaDalaM ca / ityAdi jAnuna Urdhva vyaGgule ubhayata Urdhvamadhazca, snAyumarmeda stanayoradhastAdityAdi ubhayataH stanayoradhastAd vyaGgulapradeze mardhAGgulaM vaikalyakara ca, gayI tu vyaGgulamAnametadAha-Uru- | stanamUle marmaNI, ubhayatograhaNAt pRthak pRthak stanasyAdhaH madhye ityAdi / sirAmarmedamekAkulaM vaikalyakaraM ca / vaGkSaNetyAdi | stanamUlaM marmeti gamyate, anyathA stanayoradhastAdityukta snAyumarmedamekAGgulaM vaikalyakaraM ca / evamityAdi / etenaikA militayoreva stanayoradhastAditIdRze'rthe stanayugamadhyasyAdhastAt dazamarmanirdezena / vizeSata ityAdi / maNibandhaH pANimUlaM, stanamUlAkhyaM marmadvayamityaniSTaM syAt, ime sirAmarmaNI vyaGgule karpUraH kaphoNiH 'kuhaNI' iti loke| tasminnityAdi / tasminniti | kAlAntaramANahare ca / stanacUcukayorityAdi stanayozvacuke mnnibndhaadau| ta epeti gulphAdivadhajAtAH / vizeSataritva | stanacUcuke; pUrvavAkyAt 'yaGgule' ityanuvartate, tena stanacUcukhyAdi / kuNThatA karasyAkarmaNyatvam / kuNiH sngkucitbaahumdhyH| kayorUvaM vyaGgule stanarohite dve marmaNI; taduktaM-"stanacUcu. etenetaro baahurvyaakhyaatH| upasaMhAramAha-evamityAdi // 24 // kayorUrva saGkalAt stanarohite / ardhAGgulamite mAMsamarmaNI ata UrdhvamudarorasormarmANya vyAkhyAsyAmaH parikIrtite // raktapUritakoSThasya kAlAnmaraNakAriNI" iti; tatra vAtava!nirasanaM sthUlAntrapratibaddhaM gudaM nAma | vRddhavAgbhaTena "svanacUcukayorUrva gheGgulamubhayataH stanaromarma, tatra sadyomaraNaM; alpamosazoNito'bhyantarataH hite" (a. saM. zA. a.5) ityukaM mausamarmaNI sghossaatinii| kalyAM mUtrAzayo bastiH, tatrApi sadyomaraNamazma aMsetyAdi sirAmarmaNI ardhADale kAlAntaraprANahare c| rIvaNAhate, tatrApyubhayato mile na jIvati, ekato ubhayatrorasa iti uraso dvayoH pAyorityarthaH, sirAmamaNI bhinne mUtranAvI vaNo bhavati, sa tu yatnenopakrAnto | adhokulapramANe kAlAntaraprANahare ca // 25 // rohati pakkAmAzayayormadhye sirAprabhavA nAbhiH, ata Urva pRSThamarmANi vyAkhyAsyAmaH-tatra pRSThatatrApi sadyo maraNaM; stanayormadhyamadhiSThAyorasyA | vaMzamubhayataH pratizroNikANDamasthinI kaTIkata. mAzayadvAraM saravarajastamasAmadhiSThAnaM hRdayaM, tatrApi sadya eva maraNaM; stanayoradhastAd vyaGgulamubhayataH niyate; pArzvayorjaghanabahirbhAge pRSThavaMzamubhayato ruNe, tatra zoNitakSayAt pANDurvivarNo hI rUpazca stanamUle, tatra kaphapUrNakoSThatayA (kAsazvAsAbhyAM) kukundare, tatra sparzAjJAnamadhaHkAye ceSTopaghAtazca; mriyate; stanacUcukayorUrva dyAlamubhayataH stana zroNIkANDayoruparyAzayAcchAdanau pAntiraprati 1 'marmasthAnAnyanunyAkhyAsyAmaH' iti paa0| 2 stanamUla- baddhau nitambo, tatrAdha:kAyazoSo daurbalyAca maraNaMlakSaNe stanayorUrva' iti, stanarohitalakSaNe ca 'stanacUcukayo | adhaHpArthAntarapratibaddhau jaghanapArzvamadhyayostiryarathastAt' iti ca rasayogasAgarasyopoddhAte (pR. 158) saMzo- cajanAta pArzvasandhIta lohitAto. dhitaH paatthH| vizeSavivaraNaM tu tatraiva draSTavyam / 3 'kAsa SThatayA mriyate; stanamUlADajUbhayataH pRSThavaMzasya zvAsAbhyAM' iti hastalikhitapustake na pshyte| 4 'dathaGgulamubhayataH' iti hastalikhitapustake na ptthyte| 5 'stanacukayormadhye / 1 'yaGgule' iti paa0| 2 'dyale ubhayataH' iti pA0 / stanarohitau' iti paa0| 3 anumbAsthAsAmaH' iti paa0| 4 'hInadehaba' iti paa0|' Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna bRhatI, tatra zoNitAtipravRttinimittairupadravairtIi- paghAto vA dhruvorantayorupari karNalalATayormadhye yate; pRSThopari pRSThavaMzamubhayatastrikasaMbaddha aMsapha- zaGkhau, tatra sadyomaraNaM; zaGkhayorupari kezAnta lake, tatra bAhroH svApezoSI; bAhumUrdhagrIvAmadhye'- | utkSepo, tatra sazalyo jIvet pAkAt patitazalyo sapIThaskandhavandhanAvaMsau, tatra stabdhabAhutA; eva- vAnoddhRtazalyaH; bhruvormadhye sthapanI, ttrotkssepvt| metAni caturdaza pRSThamarmANi vyAkhyAtAni // 26 // paJca sandhayaH zirasi vibhaktAH sImantA nAma, ata Urdhva mityAdi / tatra pRSThetyAdi / pratizroNikANDami-tatronmAdabhayacittanAzaimaraNaM;ghrANazrotrAkSijihvAtyatra 'pratizroNikarNI' iti kecit paThanti, tatra zroNikau~ saMtarpaNInAM sirANAM madhye sirAsannipAtaH zRGgA. lakSIkRtya trikasannidhAne zroNyAmupari; asthimarmaNI ardhAGguleTakAni, tAni catvAri marmANi, tatrApi saMdyo kAlAntaraprANahare ca / pArzvetyAdi / pArzvayorvAmadakSiNasaMjJakayoH, maraNaM, mastakAbhyantaropariSThAt sirAsandhisannijaghanabahirbhAga iti kaTyAH pazcAdbhAge, gayI tu 'pArzvajaghana- | pAto romAvarto'dhipatiH, tatrApi sadya eva / evabhAge' iti paThilA pArzvayorjaghanabhAge'dhobhAge nitambe nimne | metAni saptatriMzajatrugatAni marmANi vyAkhyA. kukundare iti vyAkhyAti, sandhimarmaNI ardhAGgule ISannimnA- | tAni // 27 // kAre vaikalyakare ca / zroNItyAdi / pUrvoktayoHzroNikANDayorupari, ___ ata Urdhva mityAdi / vyatyAsena vaiparIyena, ekA nIlA AzayAcchAdanI AmAzayapidhAyako, pAzrvAntarapratibaddhau pArzva ekA manyA caikasmin pArzva, anyA nIlA anyA manyA cApamadhye pratibaddhau nitambau; asthimarmaNI ardhAGgule kAlAntaraprA- rasmin pAveH sirAmarmaNI caturaGgale vaikalyakAriNI ca / prIvANahare ca / adha ityAdi adhaHpArthAntarapratibaddhAviti adhobhAge yAmityAdi ubhayatazcatasra iti ekasmin ekasmin pArvaM catasrayat pArzvayorantara madhyaM tatra pratibaddhau, jaghanapArzvamadhyayoriti zcatasra ityarthaH; sirAmarmANi caturaGgulapramANAni mAtRkAH / pazcAdbhAgapArzvabhAgayo? madhyau vAmadakSiNau tayoH; kathaM | zira ityAdi sandhimarmaNI ardhAGgule vaikalyakAriNI ca / karNesthitAvityAha-tiryagUrva ceti, uparyupari paizukAnAM kramavRddhaH | tyAdi snAyumarmaNI kiMcinimnAkAre vaikalyakAriNI ca / ghrANe- . sandherapi tiyegUcekha; jaghanAditi lyapi lupte paJcamIyaM, tena | tyAdi ghANamArgasya dvayoH pArzvayorabhyantaravivarasaMbaddha phaNe, jaghanapazcAdbhAgamAzritya sthitau pArzvasandhI, sirAmamaNi ardhA- sirAmamaNI ardhAGgule vaikalyakAriNI ca / bhrapucchetyAdi kule kAlAntaramRtyuprade ca / stanamUlAdityAdi sirAmamaNI | sirAmamaNI ardhAGgale vaikalyakAriNI ca / bhruvoruparItyAdi ardhAGkale kaalaantrpraannhre| pRSThoparItyAdi pRSThavaMzasyAyata- bhravorupari nimnayoriti pradezakathanaM, sandhimarmaNI ardhADale .. khAt pradezaniyamArtha pRSThoparItyukaM, trikasaMbaddhe iti grIvAyA vaikalyakAriNI ca / bhravorityAdi asthimarmaNI ardhaajule| aMsadayasya ca yaH saMyogaH sa trikaH, tatra saMbaddhe aMsaphalake zavayorityAdi kezAnte kezaparyante, snAyumarmaNI ardhAGgule asthimarmaNI ardhAjule vaikalyakAriNI ca / bAhityAdi / bAhu- vizalyaprANahare c| bhravormadhye ityAdi tatrotkSepavaditi sazalyaH mUrdhA bAhuziraH, grIvA tu kandharA, tayormadhye asaphalakabhujazi | khayaM patitazalyo vA jIvatyuddhRtazalyo mriyata ityarthaH, sirAkharayorbandhanau aMsau, snAyumarmaNI ardhAGgule vaikalyakAriNI | marma ardhADalaM vizalyannaM ca / pazcetyAdi pazca sandhayo ye zira si vibhaktAH zarIrasaMkhyAvyAkaraNe te sImantA ityarthaH, imAni ata UrvamarvajatragatAni vyAkhyAsyAmaH-tatra | sandhimarmANi caturaGgalapramANAni kAlAntaramANaharANi ca / kaNThanADImabhayatazcatasro ghamanyo dve nIle dveca | ghrANazrotretyAdi ghrANAdIndriyacatuSkatarpaNInAM sirANAM sirAmamanye vyatyAsena,tatra mUkatAkharavaikRtamarasagrAhitA khAnAM sannipAtaH saMyogasthAnaM zRGgATa kAni, tAni catvAri ghrANA. ca, prIvAyAmubhayatazcatasraH sirA mAtRkAH, tatra | ditarpaNasirANAM caturbhedAt ; imAni sirAmarmANi caturakulaprasadyomaraNaM, zirogrIvayoH sandhAne kRkATike, tatra | mANAni / mastaketyAdi mastakAbhyantaropariSThAviti mastakasyAcalamUrdhatA, karNapRSThato'dhaHsaMzrite vidhure, tatra | bhyantaromityarthaH, sirAsandhyoH sannipAto romAvartaH, yahibAdhiryaH ghrANamArgamubhayataH srotomArgapratibaddha rasya lakSaNamupariSThAdromAvartaH; etat sandhimarma ardhAkulapramANaM abhyantarataH phaNe, tatra gandhAzAnaM bhrapucchAntayo- ca // 27 // ragho'kSNorbAhyato'pAGgI,tatrAmadhyaM dRSTapupaghAto vA; | bhavanti cAtra zlokAHbhravorupari nimnayorAvartI nAma, tatrApyAndhyaM dRSTayu- ___ urvyaH zirAMsi viTape ca sakakSapArzve 1 vApaH zoSo vA' iti paa0| 2'nimnau kukundarau' iti ekaikamaGgulamitaM stanapUrvamUlam // pA0 / 3 'pakAzayapidhAyako' iti pAThazcat saadhu| 4 'pArzvakAnAM' | 1'bhravorantopari' iti paa0|2 'zukATakasaMzazcaturdhA, tatrApi' iti paa0| 5 'kramavRddhatvaM' iti paa0| 6 'nAma vyatyayena' iti pA0 / 3 'sadya eva' iti pA0 / 4 'sadyo maraNaM' iti paa0| iti pA017'catanavatasraH' iti paa0| | 50vivaradvArasaMbaddhe' iti pA0 / Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 375 vidyaGguladvayamitaM maNibandhagulphaM karacaraNacchede jIvanti tadavayavabhUtamarmacchede tu na jIvatrINyeva trAnusaparaMsaha karparAbhyAm // 28 // ntIti vizeSaM darzayabAha-chinnebvityAdi / saGkocamIyuH saGkocaM hRdvastikUrcagudanAbhi vadanti mUrdhni / jagmurato'lpaM rudhiraM pravartate / mipreSvityAdi tatra pANyozcaraNa catvAri paJca ca gale daza yAni ca dve|| yorvA / gayI tu, vRkSA ivAyudhanipAtetyAdisthAne "kiMjalkapatAni khapANitalaMkuzcitasaMmitAni tramathanAdiva paGkajAni' iti paThati // 31 // 32||shessaannyvehi parivistarato'GgulArdham // 29 // marmANi zalyaviSayArdhamudAharanti idAnIM sarveSAmeva marmaNAM sUtreNa mAnamAha-bhavanti cAtre- yasmAca marmasuhatAna bhavanti sdyH||33|| tyAdinA / zirAMsi kUrcazirAMsi / kakSapAzva kakSadhare ityarthaH / jIvanti tatra yadi vaidyaguNena keciekaikamaGgulamitamiti ekaikaM yathA bhavati tathokdayo marmavizeSA te prAmuvanti vikalatvamasaMzayaM hi|| aGgulamitA jnyeyaaH| stanapUrvamUlamityAdi maNibandhagulpha stanamUlaM marmamAnakathanaprayojanaM pUrvataravAkye pratipAdya marmasthAnavicAGguladvayamitaM viddhi jAnIhIti saMbandhaH / trINyeva jAnu sapara SayaM nirdizanAha-marmANItyAdi / zalyasya manaHzarIrAbAdhamiti saparaM dvitIyajAnusahitaM jAnu trINi vyaGgulAni viddhiityrthH||| karasya viSayaH zalyaviSayaH; sa ca zastrAdipraNidhAnAnmaraNAmamUrdhni catvAri paJca ceti yAni mUrdhni cakhAri marmANi zRGgATaka raNakArakatvena dvividhaH, tatra maraNakArakaH zalyaviSayo marmAkhyaH saMjJakAni, tathA tatraiva paJca sImantasaMjJakAni, gale daza yAni zarIradezaH, yasmAttatra hatAH sadya eva na bhavanti saptAhAbhyantara ca dve iti gale kaNThe yAni daza dve ca kathitAni tatrASTau | eva mriyanta ityarthaH, tasmAnmaraNakArakatvena marmANi zalyaviSa. mAtRkAH dve nIle dve ca manye, etAni marmANi khapANitala yArdhamudAharanti, 'pUrvAcAryAH' iti zeSaH / nanu, kecinmamahatA kuJcitasaMmitAni caturaGgulapramANAnItyarthaH / zeSANi SaTpaJcA api jIvanto dRzyante tat kathaM maraNakArakatvena marmANi zanmarmANi / avehi jAnIhi / anye tu, imAni SaTpaJcA- | zalya viSayArthamityAzalAha-jIvantItyAdi // 33||shnmrmaanni tlprmaannaanyaahuH| gayI tu, anyAdRzaM sUtraM paThitvA stanamUle dve gulphe ca, indrabastayazcatvAro, dvau maNibandhAviti saMbhinnajarjaritakoSThaziraskapAlA daza marmANi ghajulAni bhojadarzanAyAkhyAti, tathA jAnu jIvanti zastranihataizca shriirdeshaiH||34|| saparamityatra saha pareNa parapradezAvasthitenANimarmaNA vartate yat chinnaizca sakthibhujapAdakarairaizeSaitat saparaM; tena jAnuni dve, ANayazcatasraH, kUpare dve, ityaSTau ryeSAM na marmasu kRtA vividhAH prhaaraaH|| vyakulAni vyAkhyAti / zeSa samam // 28 // 29 // prasAto'paraM zalyaviSayAdha pratipAdayitukAmo'mamahatAstu etatpramANamabhivIkSya vadanti tajjJAH vividhairapi chedabhedAdibhirna mriyanta iti darzayabAha-saMbhi. zastreNa karmakaraNaM parihatya kAryam // netyAdi // 34||paardhaabhighaatitmpiih nihanti marma somamArutatejAMsi rajaHsatvatamAMsi ca // tasmAddhi marmasadanaM privrjniiym||30|| marmasu prAyazaH puMsAM bhUtAtmA cAvatiSThate // 35 // mAnakathanaprayojanamAha-etadityAdinA / marmasadanamiti | marmaskhabhihatAstasmAnna jIvanti shriirinnH|| marmasthAnam // 30 // ___ idAnIM marmaNAM zarIramanodoSanivAsabhUtAnAM zarIramanochinneSu pANicaraNeSu sirA narANAM doSaireva marmaviddhakupitairmanaH zarIraM ca nazyati, tayorAdhArabhasaGkocamIyurasRgalpamato nireti // tayornAzAdAdheyabhUto bhUtAtmA'pi nazyatIti darzayitumAhaprApyAmitavyasanamugramato manuSyAH somelyAdi // 35 // saMcchinnazAkhataruvannidhanaM na yaanti||31|| indriyArtheSvasaMprAptirmanobuddhiviparyayaH // 36 // kSipreSu tatra sataleSu hateSu raktaM rujazca vividhAstIvA bhavantyAzuhare hate // gacchatyatIva pavanazca rujaM kroti|| hate kAlAntarane tu dhruvaM dhAtukSayo nRNAm // 37 // evaM vinAzamupayAnti hi tatra viddhA | tato dhAtukSayAjanturvedanAbhizca nazyati // vRkSA ivaayudhnipaatnikRttmuulaaH||32|| hate vaikalyajanane kevalaM vaidyanaipuNAt // 38 // tasmAtsayorabhihatasya tu pANipAdaM zarIraM kriyayA yuktaM vikalatvamavAmuyAt // chettavyamAzu mnnibndhngulphdeshe|| vizalyane tu vikSeyaM pUrvoktaM yacca kAraNam // 39 // 1 'sirAmukhANAmAkucanAt khalu nRNAmasUgalpameti / chinneSu 10razeSa' iti paa0| 2 'marmapatitA' iti paa0| pANicaraNeSu bhavantyatastu nAleSu vRttamathiteSu yathotpaleSu' iti taa.| 3 'asaMvittiH' iti taa.| Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna rujAkarANi marmANi kSatAni vividhA rujH|| sirANAM vAtAdivahAnAM tadvarNAnAM cAruNanIlazuklalohitAnAM kurvantyante ca vaikalyaM kuvaidyavazago yadi // 40 // vibhaktiryasmin zArIre tattathAvidham // 1 // 2 // sadyaHprANaharAdimarmapaJcakasya lakSaNaM nirdizannAha-indri- sapta sirAzatAni bhavanti; yAbhiridaM zarIramAyArtheSvityAdi / Azuhare sadyaHprANahare / pUrvoktamiti 'zalya- rAma iva jalahAriNIbhiH kedAra iva ca kulyAbhiru-' mukhAvaruddho yAvadantarvAyustiSThati tAvajIvati' ityAdhuktameva | pasnihyate'nugRhyate caakunycnprsaarnnaadibhirvishessaiH| kAraNaM jJeyaM lakSaNatvenetyarthaH // 36-40 // dumapatrasevanInAmiva tAsAM pratAnAH; tAsAM chedamedAbhighAtebhyo dahanAdAraNAdapi // nAbhirmUlaM, tatazca prasarantyUlamadhastiryak ca // 3 // upaghAtaM vijAnIyAnmarmaNAM tulyalakSaNam // 41 // tAsAmaNuzo'parisaMkhyAtAnAmapi bhUyastvAzrayAM samudAya saMkhyAM nirdizannAha-saptetyAdi / tAsAM sarvAsAmapi sAmAnya idAnIM marmaghAtatulyaM marmasamIpasyApi dezasya ghAtaM mahA karma nirdizannAha-yAbhirityAdi / yAbhiH sirAbhiH / ArAmo narthakara darzayannAha-chedetyAdi / upaghAtaM samIpaghAtam // 41 // nAnAvRkSasamudAyavizeSaH / jalahAriNIbhiH praNAlIbhiH, kumarmAbhidhAtastu na kazcidasti / lyAbhiH kRtrimAlpasaridbhiH etaddaSTAntadvayaM sthUlasUkSmasirAprApa yo'lpAtyayo vA'pi niratyayo vA // NArtham / upasnihyate puSTiM nIyate taruNAnAM zarIraM, vRddhAnAM zarIprAyeNa marmasvabhitADitAstu rapariNAmAttenopanahena zarIraM yApyate; uktaM ca-"sa evAnaraso vaikalyamRcchantyathavA niyante // 42 // vRddhAnAM jarAparipakvazarIrabAdaprINano bhavati" (sU. a. 14) marmAbhighAte vaidyasya yatnaparatAM darzayannAha-marmAbhighAta iti / anugRhyate paripAlyate / AkuzcanAdibhirityatrAdizabdAityAdi / alpAtyaya iti alpavyApat / niratyaya iti nirgata dbhASaNasvapnAvabodhAdayo gRhynte| sirANAM sUkSmavizeSapradarzanAya vyApat / gayI tvetadvAkyaM na paThati // 42 // dRSTAntamAha-drumetyAdi / pratAnA vistaaraaH| tata iti nAbhita ityarthaH // 3 // marmANyadhiSThAya hi ye vikArA bhavatazcAtra zlokomUrcchanti kAye vividhA narANAm // yAvatyastu sirAH kAye saMbhavanti zarIriNAm // prAyeNa te kRcchratamA bhavanti nAbhyAM sarvA nibaddhAstAHpratanvanti smnttH||4|| narasya yatnairapi sAdhyamAnAH // 43 // . pratanvanti Urdhvamastiryak ca kAye iti saMbadhyate // 4 // iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne pratyekamarmanirdezazArIraM nAma ssssttho'dhyaayH||6|| | nAbhisthAH prANinAM praannaaHpraannaannaabhiryupaashritaa|| sirAbhirAvRtA naabhishckrnaabhirivaarkaiH||5|| zarIradoSeNApi marmaNAM marmasamIpadezasyApi niyataM mahA | idAnIM sirANAM prANAnAM cAdhArAdheyatvaM pratipAdayannAhanartha darzayanAha-marmANyadhiSThAyetyAdi / mUrcchanti samucchAyaM | gacchanti / yasmAdevaMvidho marmAbhighAtastasmAdvaichana yamaH kArya | nAbhisthA ityAdi / nAbhisthA ityanena nAbhyAvarakosu sirAkhava sthitAH / prANA iti sirANAM prANAdhAralaM pratipAditam // 5 // iti sUcitam // 43 // iti zrIDalha(hoNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta __ tAsAM mUlasirAzcatvAriMzat tAsAM vAtavAvyAkhyAyAM zArIrasthAne ssssttho'dhyaayH||6|| hinyo daza, pittavAhinyo daza, kaphavAhinyo daza, daza raktavAhinyaH tAsAM tu vAtavAhinInAM vAta sthAnagatAnAM paJcasaptatizataM bhavati, tAvatya evaM sptmo'dhyaayH| pittavAhinyaH pittasthAne, kaphavAhinyazca kaphaathAtaH sirAvarNavibhaktizArIraM vyAkhyA- sthAne, raktavAhinyazca yakRtplIhnoH; evametAni sapta sthAmaH // 1 // sirAzatAni // 6 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| idAnIM sirApiNDamabhidhAya vibhjnnaah-taasaamityaadi||6|| "marmasirAnAyusandhyasthidhamanIH pariharan" (sU. a. 5) tatra vAtavAhinyaH sirA ekasmin sakni paJcaityAdau marmAnantaraM sirANAM nirdezAt pratyekamarmanirdeza- viMzatiH, etenetarasakthi bAhU ca vyAkhyAtau / zArIrAnantaraM sirAvarNavibhAgazArIrArambho yujyata ityAha- vizeSatastu koSThe ctustriNsht| tAsAM gudamer3hAathetyAdi / vibhaktirvibhAgaH samudAyAt pRthkkrnnmityrthH| | zritAH zroNyAmaSTo, dve dve pArzvayoH, SaT pRSThe, 1 "sirAvarNavibhakti nAma zArIraM' iti pA0 / 1 'pravartante' iti pA0 / 2 'nAbhyAdhArakAsu' iti pA0 / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 377 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww tAvatya evoTarevasipikacatvAriMzajatraNa svAH sirAH saMcarataM karyAcAnyAna gaNAta Uva tAsAM caturdaza grIvAyAM, karNayozcatasraH, nava yadA tu kupitaM rakta sevate svavahAH siraaH|| jihvAyAM, SaN nAsikAyAM, aSTau netrayoH, evame- tadA'sya vividhA rogA jAyante rktsNbhvaaH||15|| tat pazcasaptatizataM vAtavAhinInA sirANAM idAnIM vAtAdivahasirAsu vAtAdInAM prakRtibhUtAnAM prAkRtaM vyAkhyAtaM bhavati / eSa eva vibhAgaH shessaannaampi| karma vikRtibhUtAnAM vaikRtaM ca karma nirdizannAha-kriyANAmivizeSatasta pittavAhinyo netrayodeza, karNayodvaiH tyAdi / kriyANAM kAyakriyANAM prasAraNAkannanAdInAM : evaM raktavahAH kaphavahAzca / evametAni sapta sirA- yANAM bhASitAdInAm / apratIghAtam apratihananam / buddhikazatAni savibhAgAni vyAkhyAtAni // 7 // maNAmiti paJcAnAM buddhIndriyANAM, manaso buddhazca khe khe viSaye vAtAdivahAH sirAH sAmAnyataH saMkhyayA'bhidhAya pratyakSa- prAkRtAyAM pravRttI mohasyAbhAvaM karoti / anyAn guNAn "tatra vibhAgena tA eva pratipAdayitumAha-tatra vAtavAhinya ityaadi| praspandanodvahanapUraNa" (sU. a. 15) ityAdikAn / bhrAjikoThe catustriMzaditi yAH pratipAditAstAsAM vivaraNamAha-tAsA- SNutAM dIptimattvam / saMsarpat gacchat / anyAn guNAn "raagmityaadi| ekacatvAriMzajatruNa UrdhvamityuddiSTAnAM vivaraNamAha-patyoja" (sU. a. 15) ityAdikAn / yadetyAdi / anyAn tAsAM caturdazetyAdi / paJcasaptatizatamiti paJcasaptatyadhikaM zata-guNAn sandhi TeSaNAdikAn / yadA lityAdi / anyAn guNAn mityarthaH / eSa ityAdi / eSa eva vibhAgaH pUrvokto vAtavAhisirA- "rakaM varNaprasAdaM" (sU. a. 15) ityAdhutAn // 8-15 // vibhAga ityarthaH / zeSANAmiti pittazleSmaraktavahAnAmityarthaH / na hi vAtaM sirAH kAzcinna pitaM kevalaM tathA // etena pittAdivAhinInAmapi sirANAM pratyekaM pazcasaptatyadhikaM zleSmANaM vA vahantyetA ataHsarvavahAH smRtaaH||16|| zataM bhavatItyutam / upasaMhAramAha-evamityAdi // 7 // prAkRtavAtAdivahAnAmapi sirANAM sarvatra sarvakAryopalambhAt bhavanti cAtra | sarvavahalaM darzayannAha-na hi vAtamityAdi // 16 // kriyANAmapratIghAtamamohaM buddhikarmaNAm // karotyanyAn guNAMzcApi khA sirAHpavanazcaramapraduSTAnAM hi doSANAM mUrSichatAnAM prdhaavtaam|| yaMdA tu kupito vAyuH khAH sirAHpratipadyate // dhruvamunmArgagamanamataH sarvavahAH smRtaaH||17|| tadA'sya vividhA rogA jAyante vaatsNbhvaaH||9|| | idAnIM prakupitavAtAdivahAnAmapi sirANAM sarvavahalaM darzabhrAjiSNutAmanarucimagnidIptimarogatAm // yabAha-praduSTAnAmityAdi / mUcchitAnAmiti paraspara mizrisaMsarpat svAH sirAH pittaM kuryAJcAnyAn guNAnapi // | tAnAmityarthaH // 17 // yaMdA prakupitaM pittaM sevate svavahAH siraaH| tatrAruNA vAtabahAH pUryante vAyunA siraaH|| tadA'sya vividhA rogA jAyante pittsNbhvaaH||11|| pittAduSNAzca nIlAca, zItAgauryaHsthirAH kaphAt nehamaGgeSu sandhImAM sthairya balamudIrNatAm // asRgvahAsturohiNyaH siraanaatyugnnshiitlaa||18|| karotyanyAn guNAMcApibalAsaHkhAH sirAzcaran12 mAsika patriNA mamiti pratipAdayabAra yadA tu kupitA zleSmA khAH sirAHpratipadyate // tatretyAdi // 18 // tadA'sya vividhArogAjAyante shlessmsNbhvaaH||13|| dhAtUnAM pUraNaM varNa sparzajJAnamasaMzayam // ata UrdhvaM pravakSyAmi na vidhyeyAH sirA bhissk| baikalyaM maraNaM cApi vyadhAttAsAM dhruvaM bhavet // 19 // 1 tAsAmaSTI jilAyA, nava nAsAyAM, dve grIvAyAM, hamvozva- sirAzatAni catvAri vidyAcchAkhAsu buddhimAn // tasaH, metrayoH pada, lalATe tisraH, karNayozcatasraH, dve zaGkayoH, catuHSaSTaM ca mUrdhani // 20 // tinaH zirasi' iti taa.| 2 'vAtavahAnAM' iti pA0 / 3 'yadA zAkhAsu SoDaza sirAH koSThe dvAtriMzadeva tu|| vAyuraduSTastu sevate svavahAH sirAH / tadA tu balavarNaujaH prasIdecca pazcAzajavaNazcordhvamavyadhyAH prikiirtitaaH||21|| manastathA' iti taa.| 4 'yadA tvakupitaM pittaM sevate svavahAH tatra vyadhyAvyadhyavibhAgajJAnAya pUrSAkAni saptasirAzatAni sirAH / avyApannastadA'gnistu samyak pacati bhojanam / karotya SaDaGgeSvanUdha pratijJAtA avyadhyAH sirAH prAha-sirAzatA. nyAn guNAMzcApi pittamAtmasirAzvaran' iti taa.| 5 'yadA svakupitaH zreSmA svAH sirAH saMprapadyate / AzayAH sandhayazcaiva doSANAmucchitAnAM' iti paa0| 2 tAraNA bAtavahA vartante'sya nirAmayAH // ' iti taa.| 6 'yadA svakupittaM raktaM nIlAH pittavahAH sirAH / asRgvahAstu rauhiNyo gAyaH zleSmavahA: sevate svavahAH sirAH / tadA samyak prajAnAti sparzanAnAM | sirAH' iti taa.| 3 'vyadhedhAH' iti paa0| 4 'cAzu' iti zubhAzubham / varNaprasAdanaM sthairya dhAtUnAM puSTimeva ca / karotyanyAn | paa0| 5 'jatrorUvaM tu paJcAzadavyadhyAH parikIrtitAH / vaikalyaM guNAMzcApi raktamAtmasirAzcaran' iti taa.| | maraNaM bA''zu vyadhAtAsAM dhruvaM bhavet' iti taa.| su0saM048 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna nItyAdi / sirAzatAni catvArIti ekaikazAkhAgatavAtAdi- | kAstAstisro'bhyantarA ityAha-tatrovIsaMjJe dve ityAdi / dve vahAnAM sirANAM paJcaviMzatyA catvAri zatAni bhavanti / catuH- api te urvIsaMjJe atisAnnidhyAt prADmarmavibhAgIye zArIre SaSTaM ceti zatamityatrApi yojanIyaM, tena catuHSaSTyadhikaM zataM urvIsaMjJaikamarmatayA nirdiSTe / kaTIkataruNayozceti atrApi dve dvai mUrdhani jJAtavyam // 19-21 // iti saMbandhaH / pArzvasandhigate dve iti jaghanapArzvamadhyayorye pArzvatatra sirAzatamekasmin sakni bhavati; tAsAM | sandhisaMjJake marmaNI tatsaMjJA prApte dve / catasra ityAdi / pRSThagatajAladharA tvekA, tisrazcAbhyantarAH-tatrosiMthe caturvizatisirAsu madhye dve dve bRhatIsire pariharedityarthaH / tAvatya dve, lohitAkSasaMjJA caikA, tAstvavyadhyAH etenetara iti caturviMzatirityarthaH / catvAriMzadityAdi / ubhayato'STAviti sakthi bAhU ca vyAkhyAtau evamazastrakRtyAH SoDaza ubhayatratyarthe ubhayata iti stanamUlAdiSu yojanIyaM, tenobhayatra zAkhAsu / dvAtriMzacchoNyAM, tAsAmaSTAvazastraka stanamUle vAmadakSiNAdhite dve dve iti ctsrH| tathobhayatra syAH-dve dve viTepayoH, kaTIkataruNayozca: aSTAva stanarohitApalApastambheSvaSTI; tatra stanarohitayo* dve, apalA. STAvekaikasmin pAca, tAsAmekaikAmavaMgAM pari- payorekaikA, apastambhayorapyekaikA, evamaSTAvityarthaH / upasaMhAharet, pArzvasandhigate ca dve; catasro viMzatizca ramAha-evamityAdi / pRSThodaroraHkhityatra pRSThazabdena zroNipApRSThe pRSThavaMzamubhayataH, tAsAmUrdhvagAminyau dve dve pari- | AnAmapi grahaNaM; tena zroNigatA aSTau, pArzvagatA ekaikA, haredahatIsire tAvatya evodare, tAsAM medopari ro- catasraH pRSThe, catasra udare, caturdaza vakSasi, evaM dvaatriNshdvydhyaaH| marAjImubhayato dve dve pariharet catvAriMzadvakSasi, ctuHssssttmityaadi| catuHSaSTaM sirAzatamiti catuHSaSTyadhikaM sirAtAsAM caturdazAzastrakRtyAH-hRdaye dve, dve stana- zatamityarthaH / tatreti catuHSaSTyadhikasirAzatamadhye / aSTau catamUle, stanarohitApalApastambheSabhayato'STau; evaM sazca marmasaMjJA iti tatrASTau mAtRkAH, dve nIle, dve ca manye, etA dvAtriMzadazastrakRtyAH pRSThodarorAsu bhavanti / cataH- dvAdaza marmasaMjJA ityarthaH; tathA dve kRkATikayoH, dve vidhurayoH, SaSTaM sirAzataM jatruNa UrdhvaM bhavati tatra SaTpaJcAza evaM grIvAyAM SoDazAvyadhyAH / gayI tu vAtAdivahAnAM caturbhicchirodharAyAM,tAsAmaSTau catasrazca marmasaMjJAH pari raSTakaiAtriMzadvIvAyAM, tatra SoDazAvyadhyA iti pratipAdayati / haret, dve kRkATikayoH, dve vidhurayoH, evaM grIvAyAM sandhidhamanyAviti hanusandhidhamanyAvityarthaH / hanvoH SoDaza SoDazAvyadhyA:; hanvorubhayato'STAvaSTI, tAsAMta sirA grIvAsirAkhevAntarbhavantItyato na pRthaggaNanIyAH / gayI sandhidhamanyau dve dve pariharetA patrizajihvAyAM, tu "hanugatAH pRthageva SoDaza, tatra dve sandhibandhanakarmaNI paritAsAmadhaH SoDazAzastrakRtyAH, rasavahe dve, vAgvahe haret" ityAha / SaTtriMzadityAdi / tAsAmadhaH SoDazeti tAsAM ca dve; dviAdaza nAsAyAM, tAsAmopanAsikyazva jihvAgataSadatriMzatsirANAM madhye'dhojihvAyAH SoDazasirA tasraH pariharet , tAsAmeva ca tAlunyekAM mRdAvu. bhavanti, zeSA viMzatizca jihvAmA Urca bhavanti / azastrakRtyA deze, assttetriNshdubhyonetryoH, tAsAmekaikAmapA. rasavahe vAgvahe ceti rasavahe dve, vAgvahe ca dve| gayI tu GgayoH pariharetaH karNayordaza, tAsAM zabdavAhinI-"aSTAvazAtAjahvAyA, tAsu rasavAhinyaH SaDazana "aSTAviMzatirjihvAyAM, tAsu rasavAhinyaH SaDazastrakRtyAH" iti mekaikAM pariharet nAsAnetragatAstu lalATe SaSTiH, brUte / dviAdazeti caturvizatirityarthaH / aupanAsikyaH nAsAtAsAM kezAntAnugatAzcatana, AvartayorekaikA, samIpavartinyaH / mRdAvuddeze iti ghaNTAsamIpe ityarthaH / gayI sthapanyAM caikA parihartavyA; zaGkhayordaza, tAsAM zaGka- tu "SoDaza nAsAyAM, tAsu paJcAvyadhyA" ityAha / aSTasandhigatAmekaikAM pariharet dvAdaza mUrdhni, tAsA- triMzaditi gayI tu "caturvizatirubhayornekryoH; tAsAmekaimutkSepayodvai pariharet, sImanteSvekaikAm, ekA- kAmapAGgayoH pariharet" ityAcaSTe / karNayorityAdi gayI tu madhipatAviti; evamazastrakRtyAH paJcAzajatruNa | "karNayoH SoDaza, tAsAmekaiko zabdavahAM pariharet" iti Urvamiti // 22 // brUte / nAsAnetretyAdi yAzcaturvizatirnAsAgatA yAzca SatriMzannekAstA avyadhyAH ? ityAha-tatra sirAzatamityAdi / jAla-jagatAstA e jagatAstA eva SaSTilalATe jJAtavyAH, ato na pRthaggaNanIyAH / dharA iti jAlAnIva jAlAni mAMsasirAnAyavasthisandhijAni kezAntAnugatA iti AvartamarmasamIpakezAntAnugatA ityarthaH / karcazirovyApIni tAni dhArayanti yAstA jAladharA ityarthaH / / gayI tu "lalATasthitAbhiH sirAbhiH saha nAsAnetragatAH sirA lalATe SaSTiH, tAsu saptAvyadhyAH" iti brUte / zakha1'lohitAkSasaMzaikA' iti paa0| 2 vaNaviTapayoH' iti | tA. 3 'pRSThe' iti na paThyate kessucitpustkessu| 4 'tatrATa. 1ghoNAsamIpe' iti pA0 / 2 'nanu netragatA aSTatriMzat , tatkathaM paJcAzat' iti paa0| 5 ghaTtriMzadubhayoneMtrayoH' iti paa0| trizannetragatA iti vyAkhyAya SaSTiM pUrayati ? satpa, yathapyaSTatriMzanne3 'kAstAH SoDazAvyadhyAH' iti paa0| 7 'kUrcakUrcaziro- trayoH sirA uktAstathA'pi tanmadhye dUyorapAGgAtritatvAttatrAbhAvaH, vyApIni' iti paa0| 8 'dhArayantItyarthaH' iti paa0| / ato netragatA aSTatriMzadapi lalATe punaH SaTtriMzadeveti' iti pA0 / Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| yorityAdi / zaGkhayodazeti etA api nAsAnetragatA boddhavyAH, bAletyAdi / -bAlastha virayorasaMpUrNakSINadhAtukhAt sirAM na ato na pRthaggaNanIyAH / gayI tu zaGkhayoraSTI pRthageva paThati | vidhyet / rUkSakSatakSINAnAM vAtaprakopabhayAt sirAM na vidhyet ; tAsu dve zajAsandhigate avyadhye, iti pratipAdayati / dvAdaza | kSata iti uraHkSatayuktaH khagAdyabhihato vA, kSINaH kssiinnmuudhiityaadi| sImanteSu paJca khekakA pariharet , tathA'dhipatAvekAM | dhAtuH; gayI tu "kSatena kSINaH kSatakSINastasyAnilavyAdhibhayAna pariharet , etAsAmapi nAsAnetragatatvAt pRthaggaNanA na | vidhyet" iti vyAkhyAti / bhIrozca tamobahulavAlohitadarzanena kartavyA / gayI tu mUrdhni pRthageva dvAdaza paThikhA tAkhaSTAvavyadhyA mUbhiyAna vidhyet / parizrAntasya zramakupito vAtaH zoNiityAha // 22 // tAvasecanenAtiprAbalyaM prApya zarIravyApAdakaH syAt / madyapasya bhavati cAtra madavikSiptacittasyAtimUrchAkaratvAt / adhvastrIkarzitasya vAtavyAmavantyabhito dehaM nAbhitaH prasUtAH sirAH| prakopabhayAnna vidhyet / vAntaviriktayorakRtasaMsarjanayorapItane. pratAnAH padminIkandAdvisAdInAM yathA jalam // 23 // | hayorvamanavirekAnantarameva vAtaprakopabhayAt sirAM na vidhyet / iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne sirA AsthApitajAgaritayormarutprakopabhayAna vidhyet , anuvAsitasya varNavibhaktizArIraM nAma saptamo'. mande'nau bhUyo'gnimAndyabhayAt , klIbasya pradhAnadhAtukSayeNAlpa sattvatvena ca nizcitavinAzAt, kRzasya garbhiNInAM copakSIdhyAyaH // 7 // NadhAtusAddehasaMdehabhayAt, kAsazvAsazoSiNAmapyapacIyamAnaidAnIM sarvatra sirAsaMbhavatvena vyAkhyAtesaGkhyAvyabhicA dhAtutvena dehasandehabhayAna vidhyet / pravRddhajvarasyAsaknAvaNa ro'stIti darzayannAha-vyApnuvantItyAdi / yathA bizAdInAM pralApAdibhayAt sirAM na vidhyet / yAzcAvyadhyA iti azeSApratAnA vistArA. padminIkandAt prasRtA jalaM vyAmuvanti, tathA | vyadhyaprasaGgenoktamiti na punaruktam // 3 // nAbhitaH prasRtAH sirAH sarvataH zarIraM vyApnuvanti // 23 // iti zrIDalha(koNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta zoNitAvasekasAdhyAzca ye vikArAHprAgabhihivyAkhyAyAM zArIrasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // tAsteSu cApakveSvanyeSu cAnukteSu yathAbhyAsaM yathA nyAyaM ca sirAM vidhyet // 4 // assttmo'dhyaayH| zoNitAvasekasAdhyA iti "khagdoSA pranthayaH zophA" (sU. a. 14) ityAdinA zoNitavarNanIye uktAH / teSu cApaathAtaH sirAvyadhavidhiM zArIraM vyAkhyA-| kaviti yadyapi raktAbhAvAt pakkAnAM raktanatirna kriyata ityrthaasyaamH||1|| devApakkAhaNaM labhyate, tathA'pi bAhyopakrameSu madhye zoNitAbayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sekasya prAdhAnyakhyApanAyApakagrahaNaM kRtam / anyeSu cAnukesirAvarNavibhaktyanantaraM jJAtavyadhyAvyadhyasirasya sirAdhyadha- viti ye vipAkAbhimukhAH zoNitAvasekasAdhyevanabhihitAstevidhiyujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // vityrthH| yathAbhyAsamiti yathAsamIpamityarthaH / yathAnyAyamiti ___ bAlasthavirakSakSatakSINabhIruparizrAntamadyapA. nyAyasya nehakhedAdikasyAnatikrameNeti yathAnyAyam // 4 // dhvastrIkarzitavamitavirikAsthApitAnuvAsitajA- | pratiSiddhAnAmapica viSopasarge mAsyayikeca garitakrIbakRzagarbhiNInAM kAsazvAsazoSapravaddhajva. siraavydhnmprtissiddhm||5|| rAkSepakapakSAghAtopavAsapipAsAmUcrchAprapIDitA- idAnIM kAraNavazAniSiddhAnAmapi zoNitAvasekaM darzayabAha . nAM ca sirAMna vidhye, yAzcAvyadhyAH, vyadhyA--pratiSiddhAnAmityAdi / pratiSiddhAnAmapIti bAlasthavirAdIzcAdRSTAH, dRSTAzcAyantritA, yantritAzcAnutthitA nAm / Atyayike iti atyayo vinAzo bhavatyasmAdityAtyayiko iti // 3 // vidradhyAdirananyasAdhyaH // 5 // 1 asyAgre tADapatrapustake 'sirAzatAnAM saptAnAM zarIreSu | tatrasnigdhavinnamAtaraM yathAdoSapratyanIka dravaprA ta zarIriNAm / sazastrakRtyA navatistathA'STau ca vinirdizet // yamannaM bhuktavantaM yavAgU pItarvantaM vA yathAkAlamaspandinyo jakadhAriNyo yAba marmasamAzritAH / anyadhyAstA vijAnI- pasthApyAsInaM sthita vA prANAnabAdhamAno yAt bAyusandhigatAzca yAH // vaikalyaM maraNaM cApi vyadhAdAsAM dhruvaM | vastrapaTTacarmAntarSalkalalatAnAmanyatamena yantrayitvA bhavet' ityadhikaH pATha uplbhyte| 2 'niyatavyAkhyAtasaMkhyA | nAtigADhaM nAtizithilaM zarIrapradezamAsAdya prAptaM vyabhicAro'stIti' iti paa0| 3 asyAgre tA. pustake kiM | zastramAdAya sirAM vidhyet // 6 // kAraNaM? eSAM tu khalu vedhAdindriyasaMmohaH zoSo vA bhavati, 1 'yathAbhyAsamanatyayaM ca' iti taa.| 2 'pratipItaM' iti raktapittino raktAtyayAdAtaprakopo mRtyu sirAvedhena saMbhavet' | paa0| 3 'yathoktaM zastraM gRhItvA' iti pA0 / vidhivacchatraityadhikaH pATha upalabhyate / mAdAya yathoktAM sirAM' iti taa.| Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAna ___ tatra sirAvyadhasya pUrvakarmavidhi pradaya pradhAnakarmavidhiM darza- tAluni dantamUleSu ca / evaM yantropAyAnanyAMzca yannAha-tatratyAdi / tatreti vAkyopakrame / Aturamiti atrA- sirotthApanahetUn buddhyA'vekSya zarIravazena vyAdhituragrahaNaM svasthasya raktaM na srAvayediti bodhanArtham / dravaprAya- vazena ca vidadhyAt // 8 // 'miti raktotklezanArtha dravAdhikamannaM bhuktavantam / yavAgU pItavantaM veti sAtmyApekSayA / yathAkAlamiti varSAdiSu vyabhrAdi idAnImuttamAGgasakthipANidvayapRSThodaravakSomeijihvAdiSu sikAlAnatikrameNa / upasthApya sannidhAne sthApayitvA / AsInam rANAM yena prakAreNotthApanaM taM darzayannAha-tatretyAdi / araupaviSTa, sthitam UrvIbhUtam / nAtigADhaM nAtizithilamiti nimAtrocchite iti kaniSThAGgulipramitahastamAtrocchrita ityarthaH / nAtigADhamuttamAGge, nAtizithilaM zAkhAsu / zarIrapradezamAsAdyeti sandhidvayasyoparIti jAnusandhidvayasyopari kUpare nivezyetyarthaH / marmarahitaM zarIrapradezaM gRhItvetyarthaH / prAptaM zastramiti upayuktaM karmapuruSamiti yasya sirAvyadhanaM karma kriyate sa karmapuruSaH / antarmukhavarjAnAmiti mukhAntargatavarjitAnAmityarthaH / tatra zastramityarthaH // 6 // pAdavyadhyetyAdi / lotAdInAmiti plotaM vastram ; AdizabdAvaskanaivAtizIte nAtyaSNena pravAte ncaamrite|| lAdInAM grahaNam / athopariSThAdityAdi / pUrvavaditi vyadhyasirANAM vyadhanaM kAryamaroge vA kadAcana // 7 // pradezasyopari caturaGgula ityarthaH / gRdhrasItyAdi gRdhrasyAM saMkuci. naivetyAdi / bhanita iti abhrANi saMjAtAni yatra dine tajAnoH, vizvAcyA saMkucitakUparasya, sirAM vidhyediti pUrvavAtadabhritaM dinaM, tasminnityarthaH // 7 // kyAt saMbadhyate / zroNIpRSThaskandheSviti sirAmiti pUrvataravA kyAt saMvadhyate / kIdRzasya puruSasyetyAzakya vizeSeNatrayamAha tatra vyadhyasiraM puruSaM pratyAdityamukhamaranimAtro. -unnAmitapRSThasyetyAdi / visphUrjitamAyAmitaM pRSThaM yena saH, cchite upavezyAsane sakznorAkuJcitayornivezya tthaa| udarorasoH prasAritoraskasyonnamitaziraskasya visphUrjitakUpare sandhidvayasyopari hastAvantaeNDhAGguSThakRtamuSTI dehasya 'sirAM vidhyet' iti zeSaH / visphUrjitadehasyeti AyAmanyayoHsthApayitvA yantraNazATakaM grIvAmuSTayorupari mitamadhyazarIrasyetyarthaH / avanAmitameDhsyeti stabdhamevAvanAparikSipyAnyena puruSeNa pazcAtsthitena vAmahasteno mitaM medraM yasya sa tathA, tasya meTe 'sirAM vidhyet' iti zeSaH / ttAnena zATakAntadvayaM grAhayitvA tato brUyAt anuktAnAmapi yantraNaprakArANAM buddhyA vIkSaNena karaNIyatAM darzadakSiNahastena sirotthApanArtha nAtyAyatazithilaM yannAha-evamityAdi // 8 // yantramAveSTayeti, asRkasrAvaNArtha ca yatraM pRSThamadhye mAMsaleSvavakAzeSa yavamAtra zastraM nidadhyAta, pIDayeti, kamapuruSaM ca vAyupUrNamukhaM sthApayet / ato'nyathA'rdhayavamAtraM vrIhimAnaM vA vrIhimukhena, eSa uttamAGgagatAnAmantarmukhavarjAnAM sirANAM asnAmupari kuThArikayA vidhyedardhayavamAtram // 9 // vyadhane yntrnnvidhiH| pAdavyadhyasirasya pAdaM same sthAne susthitaM sthApayitvA'nyaM pAdamISatsaMkucita- idAnI pradezavizeSeNa zastrapraNidhAnapramANaM zastravizeSaM ca muJcaH kRtvA vyadhyasiraM pAdaM jAnusandheraghaHzATake- darzayannAha-mAMsalebvityAdi / mAMsaleSu jaTharasphigAdiSu, nAveSTaya hastAbhyAM prapIDya * gulphaM vyadhyapradeza- yavamAnaM yavapramANam / vrIhiratra pradhAnakalpanayA zUkadhAnyaM. syopari caturaGgule plotAdInAmanyatamena bavA vA tatrApi raktazAlireva // 9 // pAdasirAM vidhyet / athopariSThAddhastau gUDhAGguSThakRta- vyabhre varSAsu vidhyettu prISmakAle tu zItale // maSTI samyagAsane sthApayitvA sukhopaviSTasya pUrva hemantakAle madhyAhne zastrakAlAtrayaH smRtaaH||10|| padyannaM basA hastasirAM vidhyet / gRdhrasIvizvAcyoH | saGkucitajAnukUrparasya / zroNIpRSThaskandheSUnnAmita nityagasya kAlasya zItoSNavarSAbhedena trividhatvAzriSvapi pRSThasyAvAziraskasyopaviSTasya vispharjitapatraya kAleSu vizeSamAha-vyabhre ityAdi / vigatAni abhrANi yasmin vidhyet| udarorasoH prasAritoraskasyonnAmitazi dine tad vyabhraM dinaM tasmin vyabhre dine, varSAsu varSAkAle, raskasya visphuurjitdehsy| yAhubhyAmavalambamAnade. sirA vidhyedityarthaH / grISmakAle tu zItale iti tRtIyapraharAnahasya pArzvayoH / anAmitamedasya mer3he / unnamita ntaramityarthaH / hemantakAla iti hemantagrahaNaM zItakAlopalakSavidaSTajihvAgrasyAdhojihvAyAm / ativyAttAnanasya Nam / etaccAtyantikavyAdhivazena, na punaH svasthasya; tasya hi zaradAdisAdhAraNa evaikaH kAla iti // 10 // 1 'saklorAkuztiyorupari kUparasandhidvayaM nivezya' iti pA0 / 2 'yatraM pIDayeti' iti, 'pRSThamadhye ca pIDayet' iti ca pA0 / samyakazastranipAtena dhArayA yA nvedsk|| 3 'karmapuruSasya mukhaM vAyunA pUrayet' iti paa0| 4 'hastAbhyAM muhUrta ruddhA tiSThecca suviddhAM tAM vinirdizet // 11 // vA prapIDya gulphaM' iti paa0| 5 'aghojihvAyAH' iti paa0|| 1 'bandhopAyAn' iti pA0 / 2 'vizeSayantraNamAha' iti pA0 / Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH8] sushrutsNhitaa| 389 suviddhasirAlakSaNamAha-samyagityAdi / muhUrtamiti muhUrta-dakSiNabAhau yakahAlye (kaphodareca.) etAmeva ca zabdaH sravedasRgityatra ca saMbadhyate // 11 // kAsazvAsayorapyAdizanti, gRdhrasyAmiva vizvAyathA kusumbhapuSpebhyaH pUrva sravati pItikA // cyAM, zroNi prati samantAd dyaGgule pravAhikAyAM tathA sirAsu viddhAsu duSTamagre pravartate // 12 // zUlinyAM, parivartikopadaMzazUkadoSazukravyApatsu mer3hamadhye, (vRSaNayoH pArce mUtravRddhyAM, nAmeradhazca idAnIM. sirAyAM viddhAyAM satyAM pUrva duSTameva rakta pravartata turaGgAle sevanyA vAmapArzve dekodare,) vAmapArzva iti darzayannAha-yathetyAdi // 12 // kakSAstanayorantare'ntarvidradhau pArzvazUle ca, bAhumUJchitasyAtibhItasya zrAntasya tRSitasya ca // zoSAvavAhukayorapyeke vadantyaMsayorantare, trikasa. navahanti sirA viddhaastthaa'nutthityntritaaH||13|| | ndhimadhyagatAMtRtIyake, adhaHskandhasandhigatAmanya tarapArzvasaMsthitAM caturthake, hanusandhimadhyagatAmapasirANAM samyagviddhAnAmapyasravaNe kAraNaM darzayannAha | smAre, zaGkha kezAntasandhigatAmuro'pAGgalalATeSu macchitasyetyAdi / atibhItAdiSvatibhayAdijanitavAtena sirAmu-boyA jAgevaghojiTAyAM satyAkSiNa khanirodhAt, anutthitayantritAnAM zoNitasya pravRttAvabhimukhIca. tAlani tAlavyeSu, karNayorupari samantAt bhAvAbhAvAna vahantIti / yadyapi "madamUrchAzramArtAnAM" (sU. karNazUle tadrogeSu ca, gandhAgrahaNe nAsArogeSu ca a. 14) ityAdinA sUtrasthAnoditenAyamartha uktastathA'pi nAsAne, timirAkSipAkaprabhRtiSvakSyAmayeSUpanA. prakaraNAntarakhAna paunaruktyam // 13 // sike lAlATyAmapADyAM vA, etA eva zirokSINasya bahudoSasya mUrcchayA'bhihatasya ca // rogAdhimanthaprabhRtiSu rogeSviti // 17 // bhUyo'parAhe visAvyA so'paredhuruyahe'pi vA // 14 // 4 // idAnIM niyatadehadezagatarogavizeSeNa vyadhyAnAM sirANAM kSINasyAvazyanAvaNIye zoNite kramasrAvaNaM darzayannAha- dehadeza vizeSa niyamayannAha-tatretyAdi / prabhRtigrahaNAdanye'pi kSINasyetyAdi |muurcchyaa'bhihitsyeti akSINasyApItyarthaH // 14 // pAdarogA raktAnubandhidoSajAtA gRhyante / tacikitsite yathA vakSyata iti zlIpadacikitsite yena prakAreNa vakSyate, tathA raktaM sazeSadoSaM tu kuryAdapi vickssnnH|| . zlIpade sirAM vidhyedityarthaH / koSTakazira ityAdi / koSTakazIrSAna cAtiniH taM kuryAccheSaM saMzamanairjayet // 15 // diSu vAtavedanAsu jaGghAyAM sirAM vidhyet / tatrApi pradeza vizeSakSINe'tisrAvaNasya bahudoSakaravAnniSedhaM kurvanAha-rakta jJAnAyAha-gulphasyoparItyAdi / apacyAmiti utpannamAtrAyAmityAdi // 15 // mityarthaH, na tu rUDhAyAM, tasyAM "pANi prati dve daza cADalAni" balino bahudoSasya vayaHsthasya zarIriNaH // (ci.a. 18) ityAdinA cikitsitasyoktakhAt / etenetyAdi / paraM pramANamicchanti prasthaM zoNitamokSaNe // 16 // yasmAddhastayorapi dAhAdayorogA bhavantyato bAhugrahaNaM kRtam / kiM prasthaM sArdhatrayodazapalAni / tathA cokaM-"vamane ca sarvatraiva sakthibAhvoH samAnaH sirAvyadha Ahokhit kutracidina iti darzayannAha-vizeSata ityAdi / kUrparasandherityatra sandhi. virake ca tathA zoNitamokSaNe / sArdhatrayodazapalaM prasthamAhurma zabdena sandhisamIpa ucyate, sandhau zastrapraNidhAnasya niSiddhanISiNaH"-iti // 16 // vAt / yakRddAlye iti yakRddAlyudarasya sarvAvasthAyAmityarthaH / tatra pAdadAhapAdaharSacippavisarpavAtazoNita zANita- etAmeva dakSiNabAhumadhyAzritAmityarthaH / kAsazvAsayoriti kaphoghAtakaNTakavicarcikApAdadArIprabhRtiSu kSipramarmaNa sthayoH kaphAvRtamArutajanyayorvA / gayI tu "kAsazvAsayoralpayo upariSThAd ghaDale brIhimukhena sirA vidhyet / | margivizuddhyartha, natUdiktayoH, tatra sirAvyadhapratiSedhasya prAgeva zlIpade tazcikitsite yathA vakSyate, kroSTrakazira:- pratipAditatvAt" iti vyAkhyAti / gRdhrasyAmiva vizvAcyAM yathA khaJjapaGgulavAtavedanAsu javAyAM gulphasyopari catu. 1 atra 'yakRddAlye kaphodare ca' ityanAkaraH pAThaH, kaphodare ' raGgule, apacyAmindrabastaradhastAdyaGgule,jAnusa sirAvyadhasyAnupayogAt' iti hArANacandraH / 2 'aho gurorazvatandheruparyadho vAcaturaGgule gRdhrasyAM, UrumUlasaMzritAM suzrutaH kazcinmUtravRddhayAM dakodare ca doSodakAvase canArtha vidhi. galagaNDe, etenetarasakthi bAhU ca vyAkhyAtau; tsite vyadhana eva sirAnya, manyamAno'tra 'vRSaNayoH pArzva mUtravizeSatastu vAmabAho kUrparasandherabhyantarato vRdhyAM' tathA 'nAbhezcaturaGgule sevanyA vAmapAtheM dakodare' ityabhuta. bAmadhye pNIti kaniSThikAnAmikayormadhye vA. evaM pUrvamasamaasamAcakSANaH svasyaivAzrutatvamadRSTakarmatvamasthAnavAditvena 1'vihatasya' iti pA0 / 2 'hyapareyuH' iti pA0 / 3 atra punarvyadhyasiratvaM cAkhyApayatIti' iti haaraanncndrH| 3. saMstAM' 'visarpa'zabdo hastalikhitapustakeSu na paThyate / | iti, saMzritAM' iti ca pA0 / Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwvowinrawaaniwwwwArwww 382 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAnaM uwa gRdhrasyAM jAnusandheruparyadho vA caturaGgule, evaM vizvAcyAM kUparasa- SikAderapi grahaNam / sarveSu pUrvokteSu raktAnubandhajeSu raktajeSu ndheruparyadho vA caturaGgula ityarthaH / zroNimityAdi / zUlinyA- vA sirAvyadho nAnyAdRzeSu // 17 // miti kAlenAnubandhabhUtaraktAvRtavAtakRtazUlayuktAyAmityarthaH / parivartikA "mardanAt pIDanAdvAyuH" (ni. a. 13) ityA | duSTavyadhA viMzatiH-durvidA'tividA kuJcitA diproktaliGgA / vRSaNayorityAdi / mUtravRddhyAmiti paripakkAyAmi picitA kuTTitA'prasratA'tyadIrNA'mne viddhA parityarthaH / sevanyA vAmapArzva iti sevanIpradezAdvAmapAce ityarthaH / zuSkA kUNitA vepitA'nusthitaviddhA zastrahatA vAmapAvaM ityAdi / vRddhavAgbhaTe tu "vidhI pArzvazule ca | tiryagviddhAviddhA'vyadhyA vidratA dhenukA punaH pArzvakakSAstanAntarasthA" (a.saM. sU. a. 36) iti sAmAnyenaiva punarviddhA sirAnAyvasthisandhimarmasu ceti // 18 // pArzvazabdopAdAnaM kRtaM, tasmAdatrApi vAmapArzvagrahaNaM dakSiNapAcopalakSaNaM, tena dakSiNapArzve yadA zUlavidradhI bhavatastadA viMzatiH / kathaM viMzatirityAha-durvidvetyAdi // 18 // ___duSTo vyadho yAsAM tA duSTavyadhAH / katisaMkhyA ityAhadakSiNapArve kakSAstanAntarasthAM sirAM vidhyedityarthaH / asyAne 'etAmeva kaphodare' iti kecit paThanti, sa pATho na tatra yA sUkSmazastraviddhA'vyaktaimasaka sravati saMgacchate, yato 'dakSiNabAhI yakRddAlye kaphodare ca' iti rujAzophavatI ca sA durviddhA, pramANAtiriktaviprAgeva kaphodare sirAvyadhasya pratipAditatvAt / bAhuzoSetyAdi / ddhAyAmantaHpravizati zoNitaM zoNitAtipravRttirvA zoNitAvRtavAtajanitayorbAhuzoSAvabAhukayorapyaMsayoH sirA- sA'tividdhA, kuJcitAyAmapyevaM, kuNThazastraprama. vyadhaH, natu kevalavAtakRtayorityeke vadanti, paramataM cAprati thitA pRthulIbhAvamApannA piccitA, anAsAditA Siddhamanumatameveti jejaTAcAryaH / gayI tu "bAhumadhye punaH punarantayozca bahuzaH zastrAbhihatA kuTTitA, ghAhuzoSAvabAhukayorapyeke vadantyasayorantare" iti paThitvA zItabhayamUrchAbhirapravRttazoNitA apratrutA,tIkSNa. vyAkhyAti-bAhuzoSA'vabAhukayorbAhumadhye kUrparAMsayormadhye mahAmukhazastraviddhA'tyudIrNA, alparaktasrAviNyaityarthaH; matAntaramAha-eke vadantyaM payorantara iti / nanu nteviddhA, kSINazoNitasyAnilapUrNA parizuSkA, ca.' cAnyatrAvabAhakAditi sirAvyadhapratiSedhAt kathamatra sirAvyadho | turbhAgAsAditA kiMcitpravRttazoNitA kaNitA. vihitaH ? nevam, anyatrAvabAhukAdityanena vAtavyAdhiciki- duHsthAnabandhanAdvepamAnAyAH zoNitasaMmohobhavati tsitAvekSaNasya pratiSedho, na tu sirAvyadhasyati tatraiva vAtavyA- sA vepitA, anutthita viddhAyAmapyevaM, chinnA'tidhicikitsite varNayiSyAmaH / bAhazoSe ca kevalAnilaje'pya- pravRttazoNitA kriyAsaGgakarI zastrahatA, tiryakapravasthAvazAt sirAvyadhaH; tathA [SNAmbulavaNAdervAnaharasyopayo-Ni hitazatrA kiMcicchepA tiyegviddhA,bahuzaH kSatA gAt kupitena zoNivenAvRto vAto yadA vedanAkArI tadA sirA- hInazastrapraNidhAnenAviddhA, azatrakRtyA avyadhyA, vyadha iti / trikelyAdi / aMsayorantara ityatrApi sNbdhyte| tenA- anavasthitaviddhA vidrutA, pradezasya bahuzo'vaghaTTa sayorantare yastrikasandhistatsamIpagatA, na punastrikasandhimadhya- nAdArohadvyadhA muhurmuhuH zoNitanAvA ghenukA, gatAM trikasandhermarmasAt / adha ityAdi / skandhasandheradhogatAM sUkSmazastravyadhanAdbahuzo minA punaH punarviddhA, vAmadakSiNapAzvayorekatarapArzvasaMtritA sirA vidhyediti samadA-snAyavasthi sirAsandhimarmasu viddhA rujAM zorpha yArthaH / hnvityaadi| hanusandhimadhyagatAM hanusamIpasandhimadhyaga- vaikalyaM maraNaM cApAdayati // 19 // tAmityarthaH / zaGketyAdi / kecidatra 'unmAde'pasmAre ca' iti - idAnIM duSTavyadhAnAM vivaraNamAha-tatretyAdi / avyaktamiti paThanti, tatrApasmArasya pATho na saMgacchate, tathAca bAgbhaTaH alpatayA aspaSTam / antaH pravizatIti zarIrAbhyantara praviza"uro'pAGgalalATasthAmunmAde'pasmRto punH| hanusandhau samudbhUtAM sirAM bhrUmadhyagAminIm"-(vA. sU. a. 27) iti / jihvetyaadi| tItyarthaH / kuJcitAyAmiti kuTilIbhUtAyAmityarthaH / pRthulI bhAvamApaneti kuNThazastrAbhipAtena cippaTatayA prasaraM prAptA / jihvArogeSu kaNTakAdiSu, dantavyAdhiSu kRmidantAdiSu / tAlu. anAsAditA aprAptA / caturbhAgAsAditeti caturbhAgena prAptA / nItyAdi / tAlavyeSviti tAlubhaveSu vikAreSu / karNayorityAdi vepamAnAyA iti kmpmaanaayaaH| zoNitasaMmohaH zoNitApravRttiH / atroparigrahaNamadhonivRttyartha, vidhuramarmAzritatvAdadhobhAgasya / chinneti dvidhAbhUtA / kriyAsaGgakarIti gamanAdikriyAvinAzakarNazUla iti raktAvRtAnilaje ityarthaH / karNarogadvAreNaiva karNazUle prApta tadupAdAnaM vizeSArtham / tadrogeSu karNarogeSu / karI / pradezasyeti sirAvyadhanapradezasya, bahuzo ghaTanAditi bahUn vArAn tADanAt / ArohaLyadhA uparyuparyAropitazatrapadA, gandhetyAdi / nAsArogadvAreNaiva gandhApahaNe prApte vizeSArthamupA ata eva taiH zastrapadenusta neriva sravaNAd dhenukA / bahuzo dAnam / timiretyAdi / pAko'kSipAkaH / upanaHsike nAsAsamIpasthe sire / apAGgayA bhrUpucchAntasthA / zirorogA- 10'paviddhA' iti pA0 / 2 'na vyaktamasak' iti pA0 / / dhimanthaprabhRtiSu rogeSviti prabhRtigrahaNAt kSudraroge paThitArUM. 3 'atipravRttazoNitA' iti paa0| 4 'vicchinnA' iti pA0 / Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] suzrutasaMhitA / 383 bhineti 'ekasthAne eva' iti zeSaH / Asu vyApatsu prAgeva | idAnI sirAviSANAdInAM raktAvasecanopAyarAnA yathApUrva gurutAM vyApatkAraNapratiSedhaH,jAtAsu tankAraNaviparItaguNAcaraNaM, tatkA-darzayannAha-sirAviSANetyAdi / padaiH pracchannaiH / avagADham raNajeSu vikAreSu yathAkhaM zamanena prazamanamiti // 19 // abhyantarAzrayam / yathApUrva pUrvAnatikrameNa; etenottAnaM padaiH, bhavanti cAtra avagADhaM jalaukobhiH, avagADhataraM tumbaiH, avagADhatamaM viSANena: sirAsu zikSito nAsti calA hyetAH svbhaavtH|| sArvAtikamavagADhatamaM ca sirAbhiriti // 25 // matsyavat parivartante tasmAdyatnena tADayet // 20 // | avagADhe jalaukA syAt pracchannaM piNDite hitam // sirA'GgavyApake rakte zRtAlAbU tvaci sthite // 26 // idAnI sirAvyadhane yatnaM darzayannAha-sirAkhityAdi / iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne sirAvyadhazikSito'bhyAsena nipuNaH sirAsu nAsti, matsyavacalanAt ; vidhizArIraM naamaassttmo'dhyaayH||8|| tasmAttadyadhe yatno vidheya ityarthaH // 20 // -- tatra sirAviSANatumbajalaukaHpracchannAnAM viSayaM kazcidAhaajAnatA gRhIte tu zastre kAyanipAtite // avagADhe ityAdi // 26 // bhavanti vyApadazcaitA bahavazcApyupadravAH // 21 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaidAnIM zastrakarmAnipuNavaidyAdvyApatsaMbhavaM darzayannAha- vyAkhyAyAM shaariirsthaane'ssttmo'dhyaayH||8|| aAnatA ityAdi // 21 // snehAdibhiH kriyAyogairna tathA lepanairapi // nvmo'dhyaayH| yAntyAzu vyAdhayaH zAnti yathA samyak sirAvya- | athAtodhamanIvyAkaraNaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH // 1 // * dhAt // 22 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| idAnIM snehAdikarmaNaH sirAvyadhasya guNotkarSa pratipAdaya- sirAvyadhavidhizArIrAnantaraM sirAdhamanIsrotasAM sadRzakhAnAha-snehAdibhirityAdi // 22 // ddhamanIvyAkaraNArambho yujyata ityAha-athetyAdi / dhmAnAdasirAvyadhazcikitsArdhaM zalyatantre prkiirtitH|| nilapUraNAddhamanyaH, tAsAM vyAkaraNaM vivaraNaM yasmin zArIra yathA prnnihitHsmygbstiHkaaycikitsite||23||| iti vigrhH||1||2|| caturvizatirdhamanyo nAbhiprabhavA abhihitAH / adhunA sirAvyadhasya cikitsArdhavaM drshynnaah-siretyaadi| * cikitsArdhamiti cikitsAmadhye pradhAnamityarthaH; apare'rdhazandaM | tatra kecidAhuH-sirAdhamanIsrotasAmavibhAgA, saMkhyAvAcakamAhuH / ( "mAMsamedo'sthimajjAnaH zoNitasyAvase | sirAvikArA eva hi dhamanyaH srotAMsi ceti / tattu na samyaka, anyA eva hi dhamanyaH srotAMsi ca canAt / dhamanyazca vizuddhyanti duSTaraktAsvayazca yaaH|| rasa | sirAbhyaH, kasmAt ? vyaJjanAnyatvAn, mUlasanniyakhedAdiniSyandAdvizuSyanti na puSkalam" iti ) // 23 // | mAt, karmavaizeSyAt, AgamAca; kevalaMtu parasparatatra snigdhakhinnavAntaviriktAsthApitAnuvasita- | sannikarSAt sahazAgamakarmatvAt saumyAca sirAviddhaiH parihartavyAni-krodhAyAsamaithunadivA | vibhaktakarmaNAmapyavibhAga iva karmasu bhavati // 3 // khepnavAgvyAyAmayAnAdhyayanasthAnAsanacakUmaNazIta. sAkhatItAvekSaNaM nirdizamAha-caturvizatirityAdi / abhi. vAtAtapaviruddhAsAtmyAjINonyAbalalAbhAt, mA-hitA uktAH, 'zoNitavarNanIye (sa.bha.14) iti zeSaH sameke manyante / eteSAM ki dvi-tatra dhamanIsirAsrotaHkhekIyamataM khamatena hetumatA niraakrtukssyaamH||24|| | mAha-tatretyAdi / avibhAgo'pRthaklaM,saraNAt sirAH, tA evaM idAnIM nigdhAdibhiH puruSaiH krodhAdIni sAmAnyena pariharta- dhmAnAddhamanyaH, sravaNAt srotAMsIti / apRthaktve khayameva vyAnIti darzayannAha-tatretyAdi / sthAnam U bhavanama, hetumAha-sirAvikArA ityAdi / sirAvikArA iti sirAAsanam upavezanam / eteSAM krodhAyAsAdInAM paJcadazAnAm / / NAmevAkArAntareNa pariNAmAH, piSTavikArakSIravikAravat / upariSThAt Aturopadravacikitsite // 24 // punarapi tairuktaM-"AkAzIyAvakAzAnAM dehe nAmAni dehi nAm / sirAH srotAMsi mArgAH khaM dhamanyo nADya AzayAH"sirAviSANatumbaistu jalaukAbhiH padaistathA / avagADhaM yathApUrva nirharehuSTazoNitam // 25 // 1 'pracchAnairiti upariSTa daddhA adhastAdUrdhvaprasUtena bahuzo'va cAritena zastreNa tvaci kRtaiH saralaviralezchedairiti yAvat' iti 1 ayaM pAThaH kacitpustake noplbhyte| 2"divAsvapnanyA- haaraanncndrH| 2 'mAnAddhamanyaH sravaNAt srotAMsi saraNAta yAma' iti paa0| | sirAH' (ca. sU.a. 30) / nAmapAra Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 381 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwcom ityAdi / paramatocchedamAha-tattu na samyagityAdi / vyaJja striMzat savibhAgA vyAkhyAtAH / etAbhirUdhvaM nAnyatvAt lakSaNAnyatvAt ; tatra sirANAM vAtAdivahAnAmaruNanI-| nAmerudarapArzvapRSThora skandhagrIvAbAhavo dhAryante lazuklalohitavarNavaM lakSaNaM, zabdAdivahadhamanInAM tu varNAnukteH yApyante ca // 5 // khadhAtusamavarNavam , evaM srotasAmapi / taduktaM carake- bhavati cAtra"khadhAtumasavarNAni vRttasthUlAnyaNUni ca / srotAMsi dIrghANyA- UrdhvagamAstu kurvanti karmANyetAni srvshH|| kRtyA" (ca. vi. a. 5) ityAdikam / mUlasanniyamo prazvAso'ntaHpravizadvAyuH, ucchvAsa UrdhvamuttiSThadvAyuH, dvitIyo medo yathA-"tAsAM mUlasirAzcatvAriMzat" ityArabhya yAvat "evametAni saptasirAzatAni" (zA. a. 7); dhamanInAM jRmbhitakSuddhasitakathitAni ghoSabhASayorvizeSAH, ruditamazru vAhinyoH karma, AdizabdAdrUpAdivAhinIsaMvandhinAM prekSitAditu "caturviMzatidhamanyaH"; srotasAM punAviMzatiH srotAMsi / karmavizeSANAmavarodhaH / tAstvityAdi / zabdAdIMzcaturaH pratyeka karmavaizeSyaM viziSTakarmakaravaM, tacca tRtIyabhedakAraNaM; tadyathA dvAbhyAM dvAbhyAmityaSTAbhI rajaHpravartitAtmaprayatnaprabodhamano'nu"karmaNAmapratIghAtaM" (zA. a. 7) ityAdinoktaM sirANAM gtaabhirdhmniibhigRhiite| manasazcANuvAdekalAca tAsAM yugakarmavaizeSyaM, zabdarUparasagandhavahatvAdikaM dhamanInAM, prANAnna. patpravRttirnAstIti tAsAM yA dhamanI manasA'nuyujyate tayaiva vArirasazoNitamAMsamedovAhitvaM srotasAm / Agamo'trAyurvedaH, rUpAdiSvanyatamamAtmA gRhIte, na puryugapadeva rUpAdikaM sarva sa caturtho bhedahetuH; tadyathA-"sirA dhamanyo yogavahAni sarvAbhiriti / sparzagrahaNaM punaratraivAdhyAye tiryaggANAM karma srotAMsi" (zA. a. 5) iti, tathA "marmasirAnAyudhamanIH | vakSyati / bhASata iti tAlvAdisthAnavyApAraniSpAditAkArApariharan" (sU. a. 5) ityAdiSu sirAdInAM yadi vibhaktatvaM divarNavyaktiyuktaM zabdaM karoti, ghoSazca tadviparIto'vyaktaH nAbhaviSyattadA pRthagvivaraNaM nAkariSyaditi / idAnImeteSAM | zabdaH / dvAbhyAM khapiti tamo viSayAbhyAM, sattvaviSayAbhyo tu sirAdhamanIsrotasAM parasparabhinnAnAmapi karmakhavibhAga iva budhyate / etAbhirUcaM nAbherudarAdayo dhAryante, aGgAdibhiH bhavatIti darzayannAha-kevalamityAdi / sannikarSo naikavyam / sahaitAbhirudarAdInAM bandhanena dRDhIkRtalAt; vAtAdivahanena / ' atisannikarSAdihetucatuSTayena karmakhapRthaktvamiva bhavati / kathaM ? caitAbhireva yApyante ||5||ythaa'tisnnikrssyuktiikRtaanaaN tRNAnAM pratyeka bhinnajvalanakriyANAmabhinnamiva jvalanaM pratIyate / sadRzAgamalAditi AptAnAM | adhogamAstu vakSyAmi karma cAso yathAyathaim // 6 // vacanamAgamaH, tasya sadRzakhAt / tathA hi-"AkAzIyAva- adhogamAstu vAtamUtrapurISazukrAtavAdInyadho kAzAnAM dehe nAmAni dehinAm / sirAH srotAMsi mArgAH khaM vahanti / tAstu pittAzayamabhiprapannAstatrasthamevAdhamanya" ityAptopadiSTena sirAdisAdRzyena na nirdhArya jJAyate napAnarasaM vipakvamauSNyAdvivecayantyo'bhivahantyaH sirAdiSu kasyedaM toyAdivahanaM karma / sadRzakarmavAca yathA-zarIraM tarpayanti, arpayanti cordhvagAnAM tiryaggANAM saha gAyatA gAyakAnAM bhinnagItakriyANAmapyabhinnagItakriyA- |ca, rasasthAnaM cAbhipUrayanti, mUtrapurISakhedAMzca khepratItiH / sauSamyAdyathA-ghaTasthitamRtparamANUnAM pratyekamuda- | vivecayanti; AmapakkAzayAntarecatridhA jAyante, kAharaNaM kurvatAmekakriyAkArikhapratItiH // 3 // | tAtriMzat tAsAM tu vAtapittakaphazoNitarasAn tAsAM tu khalu mAbhiprabhavANAM dhamanInAmavaMgA dve dve vahatastA daza, dve annavAhinyAvantrAzrite, daza, daza cAdhogAminyaH, ctsrstiryggaaH||4|| toyavahe dve, mUtrabastimabhiprapanne mUtravahe dve, zukratAsAmityAdi // 4 // | vahe dve zukraprAdurbhAvAya, dve visargAya, te eva raktaUrdhvagAH zabdasparzarUparasagandhaprazvAsocchrAsa- mabhivahato visRjatazca nArINAmArtavasaMzaM, ve varcIjRmbhitakSuddhasitakathitaruditAdIn vizeSAnabhiva- | nirasanyau sthUlAntrapratibaddhe, aSTAvanyAstiryaggAmihantyaH zarIraM dhArayanti / tAstu hRdayamabhiprapannA- | nInAM dhamanInAM khedamarpayanti; tAstvetAtriMzat stridhA jAyante, tAstriMzat / tAsAM tu vAtapittaka- savibhAgA vyaakhyaataaH| etAbhiradhonAmeH pakkAphazoNitarasAn dve dve vahatastA daza, zabdarUparasa- zayakaTImUtrapurISagudabastimedsakthIni dhAryante gandhAnaSTAbhihIte, dvAbhyAM bhASate, dvAbhyAM ghoSaM | yApyante ca // 7 // karoti, dvAbhyAM svapiti, dvAbhyAM pratibudhyate, dve bhavati cAtracAzruvAhinyau, dve stanyaM striyA vahataH stanasaMzrite, | adhogamAstu kurvanti karmANyetAni srvshH|| te eva zukraM narasya stanAbhyAmabhivahataH, tAstvetA 1 'sarvAbhidhamanIbhilIte' iti paa0| 2 'yathAtatham' iti 1'nAvadiSyat' iti paa0| 2 abhinnagItatayA pratIti:' pA0 / 3 'cordhvagatAnA tiryaggatAnA' iti paa0| 4'triviSA' " iti paa0| iti paa0|5'taa eva rakkamabhivahanti' iti paa0| Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 385 vAtAdhabhivahanamAsAM sAmAnyaM karma / ArtavAdInItyAdiza- payanti / bahizca saMtarpayanti 'vacam' iti shessH| taireva cAbhyabdAdannatoyAdInAM khIkAraH / sthAnAntaragatAnAM tAsAmeva AdInAM vIryANi khaci bhrAjakenAminA vipakkAni zarIrAntaH karmAha-tAsvityAdi / abhiprapannA abhimukhaM prAptAH / vipa. pravizanti / taireva manonugataiH sukhAsukharUpaM sparza karmAtmA kvamauSNyAditi 'ameH' iti zeSaH / vivecayantya iti yathA yathA| gRhIte / tAH sarvAGgagatAH sparzagrahaNAyAdhikRtalAt , tadvataM vipakkamazanarasaM tathA tathA pRthak kurvantya ityarthaH / abhi. | mano'pi sarvAjasrotogatameva / tenordhvagAnAM cAniyata eva dezo vahantya iti abhitaH sarvato vahantyaH / tarpayanti prINayanti / | bhavati // 9 // kathaM punaH sakalameva zarIraM tAstarpayantItyAzamAha- yathA svabhAvataH khAni mRNAleSu biseSu ca // arpayantItyAdi / kathamarpayantItyatra yuktimAha-rasasthAnaM | jamatInAM tathA svAni raso yairupacIyate // | dhamanInAM tathA khAni raso yairupacIyate // 10 // cAbhipUrayantIti / ayamabhiprAyaH-AmapakkAzaye adhonAbhirevaivamabaraso vartulIkRto yathA rasasthAnasya pUraNaM tatazcordhvagA-| - yathetyAdi / khAni srotAMsi / raso yairupacIyata iti rasaH bhistiyeggAbhizca tatra tatropanIyata iti sakalazarIratarpaNama- pradhAnabhUtaH, tenAnyadabhyApariSekAdivIyam // 10 // dhogatAnAmeva karma; rasasthAnaM ca hRdayaM, tatpUraNaM ca tanni pazcAbhibhUtAstvatha paJcakRtva: pAditarasaparamparayA na punaH sAkSAdeva, adhogamatvenAsA pazcendriya paJcasu bhAvayanti // mUrdhvagamanAbhAvAddhRdayagamanameva nAstIti / tatra mUtrapurI. paJcendriyaM paJcasu bhAvayitvA SakhedAMzca vivecayanti pRthak kurvanti, pakvAnnarasAditi sNbndhH| paJcatvamAyAnti vinaashkaale||11|| pittAzaye karma tAsAM nirdizyAmapakkAzayAntare nirdizanAha | idAnIM zabdAdigrAhiNInAM sargasthitipralayeSu prakRtibhUtAAmapakvAzayAntara ityAdi / pacanaM pakkaM bhAve kaH, tasyAzayaH nAmaprakRtibhUtAnAM ca kriyopadezamAha-paJcAbhibhUtA ityAdi / pakkAzayaH, etenAmasya pacyamAnasya yadantaraM tatretyarthaH / | asyArthaH-bhAvayanti yojayanti, kAH ? pazcAbhibhUtAH paJcabhyo dve annavAhinyAvantrAzrite nahi pittAzaye rasamUtrapurISabhAvena bhUtebhyo'bhi samantAdbhUtAH, zabdasparzarUparasagandhairvA paJcabhiravivicyamAnasyAhArasyAnnabhAvo'sti, nApi toyasya toyabhAvanA; bhibhUtA vyAptAH, AkAzapavanadahanatoyabhUmibhirvA paJcabhirabhitena toyamatra bhaviSyato mUtrasya kAraNabhUtaM pakkAhAravivekajaM | bhUtA vyAptA dhamanyaH; kaM? paJcendriyaM karmapuruSaM; keSu ? paJcasu davamayamudakamivodakaM, tadapi dve eva vahataH; tadevodakaM zrotrAdiSvindriyAdhiSThAneSuH kathaM ? paJcakRtaH paJcavArAn , basti vivaraprAptaM mUtramityucyate, tadvahe dve muutrbstisNbddh| bhAvayanti yojayanti; atha AyAnti Agacchanti; kAH? evamannamatra bhaviSyataH kiTTasya kAraNabhUtaM pakkAhAravivekajaM dhamanyaH; kiM paJcavaM; kiM kRlA? bhAvayilA saMyojya; kiM tat ? ghanamannamivAnnaM, tadapi dve eva vahataH; tadevoNDu(ndu)kaprApta paJcendriyam indriyapaccakaM sUkSmarUpaM; keSu ? paJcakhAkAzAdiSu purISamityucyate // 6 // 7 // mahAbhUteSuH etenetaduktaM bhavati-AkAzAdipaJcabhUtasamutpannA tiryaggAH saMpravakSyAmi karma cAsAM yathAyatham // 8 // dhamanyaH karmapuruSamindriyAdhiSThAneSu pazcavArAn bhAvayanti, tiryaggANAM tu catasaNAMdhamanInAmekaikA zatadhA | tatazcendriyapaJcakamAkAzAdiSu bhUteSu saMyojya vinAzakAle sahasradhA cottarottaraM vibhajyante. tAstvasoyAH, dhamanyo vinAzaM yAnti / anye tu 'pacAdibhUtAnyatha tAbhiridaM zarIraM gavAkSitaM vibaddhamAtataM ca, tAsAM paJcakRtvA' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-AdibhUtAnyAmukhAni romakRpapratibaddhAni, yaiH svedamabhivahanti | kAzAdIni paJcamahAbhUtAni, paJcendriyaM karmapuruSaM, paJcasu cakSurArasaM caubhitarpayantyantarbahizca, taireva cAbhyaGgapari diSvindriyAdhiSThAneSu yojayanti; tatazca paJcendriyaM karmapuruSa SekAvagAhAlepanavIryANyanta zarIramabhipratipadyante | paJcasu cakSurAdiSvindriyAdhiSThAneSu, bhAvayilA saMyojya. tAni tvaci vipakkAni, taireva ca sparza sukhamasakhaM vA pazca AdibhUtAni, vinAzakAle paJcavamAyAnti / apare ta gRhIte, tAstvetAzcatasro dhamanyaH sarvAGgagatAH 'paJcAbhibhUtAstvatha paJcadhA vA' iti paThanti, vyAkhyAnayanti casavibhAgA vyaakhyaataaH||8||9|| bhAvayanti yojayanti, kAH? pazcAbhibhUtA. dhamanyaH; AyAnti kiM? pazcalaM vinAzaM; ka? vinAzakAle; kiM kRkhA ? bhAvayitvA vibhajyante khayameva vibhaktA bhavanti / gavAkSitaM jAlakairiva saMyojya; kiM tat ? paJcendriyaM buddhIndriyapazcakaM karmendriyapaJcaka vyAptam / rasaM cetyAdi / rasaM rasadhAtum / antaH abhyantare / ca; keSu? paJcasu zabdAdiSu vacanAdiSu cautmIyeSvartheSu; - yairmukhaiH smykprinntaahaarrsaahibhiH| saMtarpayanti sarvatasta kathaM? paJcadhA paJcabhiH prakAraiH, tadanantA eva dhamanyaH; kiM? pazcalaM vinAzaM; ka? vinAzakAle; kiM kRkhA ? bhAvayitA 1 rasabhAvo'sti' iti pA0 / 2 'dravamaccha mudakamivodakaM' saMyojya; kaM paJcendriyaM buddhIndriyapaccakaM karmendriyapazcakaM ca ka? iti paa0| 3 'cApi saMtaparyanti' iti pA0 / 4 'samyakpariNatAhArarasavAhibhistribhiH' iti pA0 / 1'ca niyataH' iti pA0 / 2 'svakIyeSvartheSu' iti pA0 / su0 saM049 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAnaM rammarAmAANAMANMAnnnwwranamaranawr.awran. zabdAdiSu svakIyedhvartheSu / athavA paJcAnAmAkAzapavanadahanatoya- dhamanyaH, tatra viddhasya zyAvAGgatA jvaro dAhaH bhUmInAM pRthagAbhimukhyena bhUtAH sattArUpeNa vyavasthitA dhamanyaH, pANDatA zoNitAgamanaM raktanetratA ca; mAMsavahe dve, paJcendriyaM karmapuruSaM, yathAkhaM paJcasu cakSurAdiSvindriyAdhiSThAneSu, tayormUlaM snAyutvacaM raktavahAzca dhamanyaH, tatra 'bhAvayanti yojayanti / gayI khanyathA''pAtanikAM vidhAya viddhasya zvayathumIsazoSaH sirAgranthayo maraNaM ca, vyAkhyAti; yathA-atra rUpAdiprAhiNInAM dhamanInAM paJcatvAt medovahe dve, tayormUlaM kaTI vRkko ca, tatra viddhasya paJcabhirdhamanIbhiH paJcAnAmapi rUpAdInAM yugapadhaNena bhavitavya- khedAgamanaM snigdhAGgatA tAluzoSaH sthUlazophatA mityAzayAha-paJcAbhibhUtA ityAdi / asyAyamarthaH-paJcasu pipAsA ca3; mUtravahe dve, tayormUlaM bastirmedraMca, tatra rUpAdiSu, paJcendriyaM cakSurAdikaM, paJca dhamanyo bhAvayanti viddhasyAnaddhabastitA mUtranirodhaH stabdhamer3hatA ca; vedayanti; khayaM tAvat paJcendriyANi rUpAdikaM vidanti, tAni purISavahe dve, kvAzayo gudaM ca, tatra ca paJca dhamanyasteSu vedayanti / kathaM ? paJcakRtaH paJcavArAn / viddhasyAnAho durgandhatA grathitAmmratA ca; zukravahe na caikavArameva pazcApi dhamanyaH pazcApIndriyANi pazcakhapi dve, tayormulaM stanau vRSaNau ca, tatra viddhasya klIvatA rUpAdiSu vedayanti, tat kutaH punariti hetugarbha vizeSaNamAha- cirAt praseko raktazukratA ca; Artavahe dve, tayoabhibhUtA abhimukhaM prAptAH / kena? 'manasA' iti shessH| malaM garbhAzaya ArtavavAhinyazca dhamanyaH, tatra kasmAt ? kartRmanaHpuraHsarendriyArthagrahaNAt ; mantA hi zarIre viddhAyA vandhyAtvaM maithunAsahiSNutvamArtavanAzazva, eka eva, mano'pyekameva, tena manasA yaiva zabdAdivahAsu sevanIcchedAdrajAprAdurbhAvaH; bastigudaviddhalakSaNaM dhamanISvabhiprapannA saiva khadharma grAhayati mantAraM nAnyeti; yato prAguktamiti srotoviddhaM tu pratyAkhyAyopacaret , manaHpuraHsaraivendriyapravRttiH / idAnI khasthasyaiva rUpAdigrAhiNI- uddhatazalyaM tu kSatavidhAnenopacaret // 12 // bamAsAM na punaratidoSAbhipannasya maraNe'pItyAha-paJcavamityAdi / viziSTanAzakAle paJcalaM yAnti; dhamanyaH pAJcabhautikA ___ ata UrdhvamityAdi / mUlasya sthUlatvena tadviddhalakSaNasyaiva sAdhyAsAdhyaparicchedakalAttadviddhalakSaNavyAkhyAnameva prtijnyaatm| vinAzakAle pRthakpRthagbhUtabhAvenAvasthAnAt paJcatAM gatA ucynte| paJcendriyaM paJcasu bhAvayitveti punarapyanuvAdasteSAM niyatasva kharUpaM tu "khadhAtusamavarNAni vRttasthUlAnyaNUni ca / srotAMsi dIrghANyAkRtyA pratAnasadRzAni ca" (ca. vi. a. 5) iti viSayagrAhitvadarzanArthaH / pranthAntare "rasahanaM kurvanti tatrAntarAjjJeyam / tAnyeva vivRNvannAha-tAni khityAdi / dhamanyaH satataM tathA / zabdAdigrahaNocchAsaniHzvAsavacanAni prANAdInAmArtavAntAnAmekAdazAnAM pratyekaM vahane dve dve srotsii| ca // bhAvayanti pRthak pazcAt pratyayAH khalu paJcasu / asthimajjakhedavAhiSu srotaHsu satkhapyanadhikAraH kathaM ? tatsaMkhyAkaraNaM yAnti nAzakAle tu paJcatAm // zarIraM hi gate | tatrAsthivahAnAM sakalAnAmeva medo mUlaM, majavahAnAM ca teSAM tasmiJ zUnyAgAramacetanam / paJcatattvAvazeSatvAt paJcatAM sakalAnyevAsthIni sakalazarIragatAni, na ca sakalazarIragatamucyate"-iti // 11 // gataviddhalakSaNaM sAdhyAdijJAnanizcAyakam , evaM khedavahAnAmapi ata Urdhva srotasAM muulviddhlkssnnmupdekssyaamH| kevalaM medo mUlamiti pUrveNaiva samAnam , ataH zalyatantre teSAM tAni tu prANAnnodakarasaraktamAMsamedomUtrapurISazu- mUlaviddhalakSaNAnadhikAraH / amumevArtha cetasi kRtvA''hakArtavavahAni, yeSvadhikAraH; ekeSAM bahaniH pateSAM yeSvadhikAra iti / 'zalyatantre' iti zeSaH, kAyacikitsAyAM vizeSA bhvH| tatra prANavahe dve. tayormalaM hadayaM tu srotoduSTilakSaNaM vAcyaM, tena sakalAGgagatAnAmapi srotasAM rasavAhinyezca dhamanyaH, tatra viddhasyAkozana vi. kAyacikitsAyAmadhikAraH / zalyatantrAdhikAriSu niyatadezanamanamohanabhramaNavepanAni maraNaM vA bhavatiH sthiteSu viddheSu vedanAvizeSasya sAdhyAdijJAnanizcAyakatvamiti annavahe . tayormalamAmAzayo'navAhinyazca dhama kAyacikitsAdhikAriNAM srotasAM kRtsnazarIragatatvena sUkSmANAnyaH, tatra viddhasyAmAnaM zalo'nadveSa chardiH pipA-mAzritasya vedanAvizeSasyAtisUkSmalAna sAdhyAdijJAnanizcAyasA''dhyaM maraNaM ca; udakavahe dve, tayormUlaM tAlu kakhamiti teSAmanadhikAraH / paramatamAha-ekeSAM bahUnIti / ekeSAmAcAryANAM mate bahUni srotAMsi, 'tAnyatrAnadhikRtAni' kloma ca, tatra viddhasya pipAsa sadyomaraNaM ca; rasa iti shessH| eteSAM vizeSA bahava iti eteSAM pUrvoktAnAM prANAdivahe dve, tayormUlaM hRdayaM rasavAhinyazca dhamanyaH, tatra viddhasya zoSaHprANavahaviddhavaJca maraNaM talliGgAni ca | 1'raktavAhinyazca dhamanyaH' iti tA. pustake na ptthyte| raktavahe dve, tayormUlaM yakRtplIhAnau raktavAhinyazca | 2 'zoNitAtigamana' iti pA0 / 3 'raktavAhinyazca' iti pA0 / 4 'bA'pasekazva' iti paa0| 5 'pratyekavaca(ha)ne' iti pA0 / - 1 'rasavahaM na' iti pA0 / 2 'prANavAhinyazca' iti pA0 / / 6 'khedo mUlamiti' iti paa0| 7 'naiSAM mUlaviddhalakSaNAdhikAraH' 3 'mUrchA' iti taa.| 4 'pipAsA'sAdhyA zyAvAGgatA' iti paa0|| iti paa0| Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| bahAnAM khatare dvAviMzatisaMkhyopetAnA srotasAM, vizeSA bhedaaH| raNaM nAtyuccamapAzrayopetamasaMbAdhaM ca vidadhyAt, tatra prANavahe ityAdi / AkrozanamArtakharai rodanaM, vinamanaM hRdyaM dravamadhuraprAyaM snigdhaM dIpanIyasaMskRtaM ca vizeSeNa namanam / bakzabdena raso'tra, tAtsthyAt / zukra- bhojanaM bhojayet, sAmAnyametadAprasavAt // 3 // vahasrotaHsanihitasevanIcchedanalakSaNamazmarIcikitsite basti- caityaM devatAdhiSThito vRkSaH, anye bauddhAlayamAhuH / zmazAnaM prasaGgenoktamatrAsUtritamapi / mUtrapurISasrotomUlabastigudaviddha- mRtamaha~dAhasthAnam / pUrvoktAni RtumatyAM niSiddhAni divA. lakSaNamatidezena sukhapratipattaye nirdizannAha-bastItyAdi / svapnAdIni / apAzrayopetaM prativAhakasahitam , asaMbAdhamasabasti viddhalakSaNaM 'tatra viddhasyAnaddhabastitA' ityAdi; gudaviddha- kuTa, vidadhyAt kuryAt / hRSTAdikharUpA nityaM bhavet / mali. lakSaNaM ca 'tatra viddhasyAnAha' ityAdi / idAnIM cikitsAsUtraM nAdi na spRzediti niSiddhasparzavarjanaM, durgandhadurdarzanAdiparinirdizanAha-srotoviddhamityAdi / upacarediti 'zalyoddharaNa- hAreNa niSiddhagandharUpavarjanam, udvejanIyAzca kathA ityanena prakAreNa' iti zeSaH / uddhRtazalyamiti atrApi pratyAkhyAyeti | niSiddhazrutivarjanaM, zuSkaparyuSitetyAdinA niSiddharasavarjanaM, bahiyojanIyam // 12 // niSkramaNAdiparihAreNa kAyakriyAniyamaH, krodhAdiparihAreNa bhavati cAtra manaHkriyAniyamaH, uccairbhASyAdiparihAreNa vAgviSaya niyamaH / mUlAt khAdantaraM dehe prasRtaM tvabhivAhi yat // yAni ca garbha vyApAdayantIti garbhAvakrAntAvuktAni grAmyadharmasrotastaditi vikSeyaM sirAdhamanivarjitam // 13 // | yAnavAhanAdIni / vihAra niyamyAhAraM niyamayannAha-hRdyaM iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne dhamanIvyAkara- dravamityAdi / hRdyamojasyatvAt , dravaM jIvanIyatvAt , madhuraM zArIraM nAma nvmo'dhyaayH||9|| sakalazarIradhAtUnAM sAtmyakhAt , upayojanIyam / dravAdInAmamUlAdityAdi / mUlAt khAditi hRdayAdicchidrAt, | nimAndyahetutlAttatpratIkArAyAha-dIpanIyasaMskRtamiti // 3 // prade'tam abhivahanazIlaM, yadansaram avakAzaH, tat sroto vizeSatastu garbhiNI prathamadvitIyatRtIyamAseSu vijJeyam // 13 // madhurazItadravaprAyamAhAramupaseveta; vizeSatastu iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta tRtIye SaSTikodanaM payasA bhojayet, caturthe danA, - vyAkhyAyAM zArIrasthAne navamo'dhyAyaH // 9 // paJcame payasA, SaSThe sarpiSetyeke; caturthe payonavanI tasaMsRSTamAhArayejAGgalamAMsasahitaM hRdyamannaM ca dshmo'dhyaayH| bhojayet, paJcame kSIrasarpiHsaMsRSTaM, SaSThe zvadaMSTrAsi ddhasya sarpiSomAtrAMpAyayed yavAgUvA, saptame sarpiH ___ athAto garbhiNIvyAkaraNaM zArIraM vyAkhyA pRthaparyAdisiddham , evamApyAyate garbhaH, aSTame syaamH||1|| badarodakena balAtibalAzatapuSpApalalapayodadhiyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| mastutailalavaNamadanaphalamadhughRtamizreNAsthApayet dhamanIvyAkaraNe zukrArtavasrotaHsaMkIrtanAcchukArtavamUlasya purANapurISazuddhyarthamanulomanArtha ca vAyoH, tataH garbhasya vyAkRtasyAzrayabhUtA gArbhiNI vyAkartuM yujyata ityAha- payomadhurakaSAyasiddhena tailenAnuvAsayet, anulome athAta ityAdi // 1 // 2 // | hi vAyau sukhaM prasUyate nirupadravA ca bhavati, ata garbhiNI prathamadivasAt prabhRti nityaM prahRSTA Urdhva snigdhAbhiryavAgUbhirjAGgalarasaizcopakramedAprazucyalatA zuklavasanA zAntimaGgaladevatAbrAhma- svkaalaat| evamupakrAntA snigdhA balavatI NaguruparA ca bhavet, malinavikRtahInagAtrANi na sukhamanupadravA prasUyate // 4 // spRzet , durgandhadurdarzanAni pariharet , udvejanIyAzca / vizeSata iti atizayenetyarthaH / paramatamAha-vizeSata kathA, zuSkaM paryuSitaM kuthitaM klinaM cAnaM nopabhu-| ityAdi / khamatamAha-caturthe ityAdi / pRthakpAdiH vidArijIta, bahiniSkamaNaM zUnyAgAracaityazmazAnavRkSA- | gandhAdiH // 4 // zrayAn krodhamayazaskarAMzca bhAvAnuccairbhASyAdikaMca navame mAsi sUtikAgAramenAM pravezayet prazaste pariharedyAni ca garbha vyApAdayanti, na cAbhIkSNaM tithyAdau / tatrAriSTaM brAhmaNakSatriyavaizyazUdrANAM tailAbhyaGgotsAdanAdIni seveta, na cAyAsayeccha- zvetaraktapItakRSNeSu bhUmipradezeSu bilvanyagrodhatirIraM, pUrvoktAni ca pariharet, zayanAsanaM mRdvAsta- ndukabhallAtakanirmitasarvAgAraM yathAsayaM tanmaya 1 'yat antaraM chidra, prasRtamabhivahanazIlaM, tat' iti pA0 / 1 'kSIraM sarpiHsaMsRSTaM' iti pA0 / 2 'payomadhukakaSAyasiddhena' 2 'prAptAkRterAzrayabhUtA' iti pA0 / 3 'krodhabhayasaGkarAMzca bhAvAn iti pA0 / 3 'tatrAriSTamagAraM' iti paa0| 4-nirmitasarvAiti paa0|| | GgAra' iti paa0| Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna paryata samupaliptabhitti suvibhaktaparicchadaM prAradvAraM bhAvAditi zalyagrahaNamaparAsahitagarbhaprAptyartham / akAlelyAdi / dakSiNadvAraM vA'STahastAyataM caturhastavistRtaM rakSAma- vyastahanuM vighaTitamukhasandhim / UrdhvAbhighAtinam Urdhvajatruga. GgalasaMpannaM vidheyam // 5 // tarogiNam / upadrutam upadravairvyAptam / vikaTam ayathAsthAna' tatra tasmin prasavAvasare / ariSTaM sUtikAgRham , evaMbhUtaM | nivezitAvayavam // 9 // vidheyamiti saMbandhaH // 5 // tatra pratilomamanulomayet, prAJjalamAkarSet // 10 jAte hi zithile kukSau mukta hRdayabandhane // tatretyAdi / pratilomatA cAnekaprakArA mUDhagarbhanidAnoktayA sazUle jaghane nArI zeyA sA tu prajAyinI // 6 // dizA jJAtavyA / anulomayediti mUDhagarbhacikitsitoktaprakAre tatropasthitaprasavAyAH kaTIpraSThaM prati samantA- NetyarthaH / apratilomaM tu prAjalamAkat // 10 // dinA bhavatyabhIkSNaM purISapravRttimUtraM prasicyate garbhasaGge tu yoni dhUpayet kRSNasarpanirmokeNa yonimukhAcchreSmA ca // 7 // piNDItakena vA, badhnIyAddhiraNyapuSpImUlaM hastajAta ityAdi / sazUle jaghane sazUlAyAM kaTyAm / prajAyinI pAdayoH, dhArayet suvarcalAM vizalyAM vA // 11 // prsvmaanaa| tatropasthitetyAdi // 6 // 7 // garbhasaGge khityAdi / hiraNyapuSpI kalikArikA, suvarcalA prajanayiSyamANAM kRtamaGgalasvastivAcanAM kumA sUryabhakkA, vizalyA pATalA // 11 // raparivRtAM punAmaphalahastAM svabhyaktAmuSNodakapa- atha jAtasyolvaM mukhaM ca saindhavasarpiSA vizodhya, riSiktAmathainAM sambhRtAM yavAgUmAkaNThAt pAyayet, ghatAktaM mUrdhni picuM dadyAtaH tato nAbhinADImaSTAtataH kRtopadhAne muMduni vistIrNe zayane sthitAmA- kulamAyamya sUtreNa baTdA chedayet , tatsUtraikadezaM ca bhugnasakthImuttAnAmazaGkanIyAzcatasraH striyaH pari kumArasya grIvAyAM samyag banIyAt // 12 // NatavayasaH prajananakuzalAH kartitanakhAH paricare athetyAdi / ulba jarAyu, vizodhya apanIya; mukhaM 'ca yuriti // 8 // vizodhya nirmalIkRtya, tadapi mukhakaNThagatajarAyukaphApanayanena / azaGkanIyA yAsAM lajjAbhayAdikaM na karoti grbhinnii||8|| taduktaM-"jarAyuNA mukhe cchanne kaNThe ca kaphaveSTite" athAsyA vizikhAntaramanulomamanusukhamabhya- (zA. a. 2) iti / brahmadevastu ghRtAktamiti padaM parityajya jyAnuyAccaitAmekA-subhagepravAhakheti, nacAprA. picuM dadyAdityatra 'balAtailAktamiti zeSaH' iti vyAkhyAti / sAvI pravAhasva, tato vimukta garbhanADIprabandhe saza- tato nAbhinADImiti Ayamya AkRSya, grIvAyAM samyagbanIyAt leSu zroNivaDaNabastiziraHsu ca pravAhethAH zanaiH srAvaparihArArtha; gayI tu 'garbhanADImaSTAGgulamAyamya nAtigADhaM zanaiH, tato garbhanirgame pragADhaM, tato garbha yonimukhaM | nAtizithilamagre sUtreNAbadhya vardhayitvA kuSThatailena sikvA'patyaprapanne gADhataramAvizalyabhAvAt ; akAlapravAhaNA mAzvAsya madhusarpimizramaGgulyA'nAmikayA kanakacUrNa lehayet'dUdhiraM mUkaM kubjaM vyastahanumAbhighAtinaM kAsa- | iti paThati // 12 // zvAsazoSopadrutaM vikaTaM vA janayati // 9 // | atha kumAraM zItAbhiradbhirAvAsya jAtakarmaNi ___ athAsyA ityAdi / vizikhAntaram apatyamArgam / anulomaM kRte madhusarpiranantacUrNamaGgulyA'nAmikayA lehalomAnukUlam / anusukhaM yathAsukham / etAM garbhiNIm / ekA| yt| tatA balAtalanAbhyajya, kSAravRkSakaSAyaNa utkRSTA, anye 'tvekA catasRNAM strINAM madhye' iti vyAkhyAna | sarvagandhodakena vA rUpyahemaprataptena vA vAriNA yanti / pravAhakheti nirdhAnthanaM kuruH, 'vAha' prayatne, ityasya sApayedenaM kapitthapatrakaSAyeNa vA koSNena yathAdhAtorAtmanepadinaH prayogaH / AvI prasavavedanA / tato vimukta kAlaM yathAdoSaM yathAvibhavaM ca // 13 // garbhanADhIprabandha iti garbhanADInAM prakRSTo bandhastasmin / atha kumAramityAdi / AzvAsya yoniyantrapIDanamUchitam / khasthAnAdarbhasya niHsaraNAya gamanaM garbhanirgamastasmin garbha- | anantacUrNa suvarNacUrNa, tena mizraM madhvAdi lehayet / cUrNapramANaM nirgame / pragADhamityatra pravAhethA iti saMbadhyate / Avizalya tu jAtamAtrasya gujAmAtram / sarvagandhA elAdikAH / yathAkAlaM kAlAnatikrameNa / koSNena ISaduSNena / yathAdoSaM doSAnatika1 bhavati, mUtramabhIkSNaM prasicyate' iti paa0| 2 'saghRtA' meNa / kSIrivRkSakaSAyeNa pittanena, sarvagandhodakena vA vAtanena, iti pA0 / 3 'mRduvistIrNe' iti pA0 / 4 'kalpitanakhyaH' iti pA0 / 5 'anumukhaM' iti pA0 / 6 'vyastahanuM mUrdhAbhighAtinaM' / 1 'jAtasyolvabhapanIya mukhaM ca' iti pA0 / 2 'kumArasya' iti paa0| 7 'anumukhaM yathAmukham' iti pA0 / 8 'nikUhanaM' iti hasta likhitapustake na paThyate / 3 'aGgulyA'nAmikayA' iti iti paa0| / hastalikhitapustake na paThyate / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| 389 vibhavAnatikrameNa rUpyahemataptena vAriNA, kapitthapatrakaSAyeNa dhanvabhUmijAtAM tu sUtikAM dhRtatailayoranyatarasya vA snApayet / atra keSucit pustakeSu tu "madhusarpiranantA- | mAtrAM pAyayet pippalyAdikaSAyAnupAnAM, snehanibrAhmIrasena suvarNacUrNamaGgulyA'nAmikayA lehayet" ityayaM pATho | tyA ca syAtrirAtraM paJcarAtraM vA balavatI; abalAM dRzyate, paramasau TIkAkArairna vyAkhyAtaH / vRddhavAgbhaTena yavAgUM pAyayetrirAtraM paJcarAtraM vA / ata Urva khanyathA prAzanamabhihita; yathA-"aindrIbrAhmIzaGkhapuSpIvacAkalka | snigdhanAnnasaMsagaMNopacaret // 17 // madhughRtopetaM hareNumAtraM kuzAbhimantritaM sauvarNenAzvatthapatreNa vA dhnvetyaadi| jAGgaladezajAtAM tu sUtikA bubhukSAyutAM sAtmyAmedhAyurbalajananaM prAzayed brAhmIvacAnantAzatAvaryanyatamacUrNa vA" nurodhena ghRtasya tailasya vA mAtrAmahaHpariNAminI pAyayet / (a. saM. u. a. 1)-iti // 13 // jIrNe tu snehe pUrvoktauSadhasAdhitAM mAtrayA peyAM vA pAyayet / dhamanInAM hRdisthAnAM vivRtatvAdanantaram // snehanityA ca syAdabhyaGgAdiSu / kiyanti dinAni ghRtatailayocatUrAtrAtrirAtrAdvA strINAM stanyaM pravartate // 14 // ranyataramAtrAM pAyayedityAzaGkayAha-trirAtramityAdi / balavaMtI tasmAt prathame'hni madhusarpiranantamizraM mantrapUtaM balayuktA sUtikA / balahInAyAzca kiM kartavyamityAzaGkayAha abalAmityAdi / yavAgUmiti 'pUrvoktauSadhasAdhitAM snehayuktAm' iti trikAlaM pAyayet, dvitIye lakSmaNAsiddhaM sarpiH, zeSaH / ata uurdhvmityaadi| snehapAnayavAgUpAnAbhyAM preritatrirAtratRtIye ca tataH prAGgivAritastanyaM madhusarpiH svapA. paJcarAtrAdUrva snigdhena peyAdikrameNa vaherbalasya ca bRMhaNArthaM vAtaNitalasaMmitaM dvikAlaM pAyayet // 15 // jayArtha copacaret / atrArthe vRddhavAgbhaTa:-"atha sUtikA - madhusapirminaM suvarNacUrNa kuto lehayitavyamityAha-dhama-balAtailenAbhyajyAt, bubhukSitAM ca paJcakolacUrNena yavAnyupanInAmityAdi / anantamizram anantasya suvarNasya gujApramANena | kuJcikAcavyacitrakavyoSasaindhavacUrNena vA yukkAmahaHpariNAminI mizritam / madhusarpiSazca mAnaM vakSyamANaM khapANitalasaMmitaM yathAsAtmyaM snehamAtrAM pAyayet , snehAyogyAM vAtaharauSadhakkArtha boddhavyam / tata ityAdi / tatazcaturthe divase prAtarmadhyAhvAdilakSaNe hasvapaJcamUlIkvAthaM vA; pItavatyAzca yamakenAbhyajya veSTayedudaraM madhusarpiH prAzayet, tadanantaraM caturthadivasasya tRtIyakAlamA- vastreNa, tathA na vAyurudare vikRtimutpAdayatyanavakAzavAt , rabhya paJcamAdidivaseSu yatheSTaM stanyapAnaM kArayet / kaM? bAlaM; jIrNe tu nehe pUrvoSadhereva siddhAM vidAryAdigaNakvAthena vA kSIreNa kiM viziSTaM ? prAGivAritastanyaM prAk pUrva nivAritaM stanyaM yasya | yavAgU sukhinnA dravAM mAtrayA pAyayet" (a. saM. zA. taM; vRddhavAgbhaTe ca "anantAmitre madhusarpiSI" (a. saM. u. a. 3)-iti // 17 // a. 1) iti pAThaH, tatra cAnantA dUrvA vyAkhyAtA // 14 // 15 // prAyazazcainAM prabhUtenoSNodakena pariSizcet, - atha sUtikA balAtailAbhyaktAM vAtaharauSadhani- | krodhAyAsamaithunAdIMzca pariharet // 18 // kvAthenopacaret / sazeSadoSAM tu tadahaH pippalIpi- aparamapi prasUtAmadhikRtya sAmAnyena kriyAvizeSamAhappalImUlahastipippalIcitrakazRGgaveracUrNa guDoda- prAyazazvetyAdi / enAM niyaM; pariSived dhArayA, garbhakSobhakRtakenoSNena pAyayeta, evaM dvirAtraM trirAtraM vA kuryA raktasrAvaNArtha vAtajayAyaM ca / AyAso vyAyAmaH, maithunaM puruSasevA, dAduSTazoNitAt / vizuddha tato vidArigandhAdi- | krodhAdayaH paJcadaza AturopadravacikitsitoktAH // 18 // siddhAM snehayavAgU kSIrayavAgU vA pAyayetrirAtram ! mithyAcArAta sUtikAyA yo vyAdhirupajAyate // tato yavakolakulatthasiddhena jAGgalarasena zAlyodanaM | bhojayedvalamagnibalaM cAvekSya / anena vidhinA'dhya- | -sa kRcchasAdhyo'sAdhyo vA bhavedatyapatarpaNAt 19 / dhemAsamupasaMskRtA vimuktAhArAcArA vigatasati- tasmAttA dezakAlI ca vyAdhisAtmyena krmnnaa|| | parIkSyopacarennityamevaM nAtyayamApnuyAt // 20 // kAbhidhAnA syAt , punarArtavadarzanAdityeke // 16 // | uktAhArAcAravyatikrameNa kiM bhavatItyAha-mithyAcArAatha sUtikAmityAdi / vAtaharauSadhAni bhadradAdIni / / dityAdi / atyapatarpaNAditi asAdhyabhavane hetuH / tAM prasUtAM, upacaret 'pAnapariSekAdibhiH' iti zeSaH / sazeSadoSAmityatra | dezakAlo parIkSya vyAdhisAtmyena karmaNA nityamupacarediti doSazabdo rktvcnH| tatastRtIye caturthe vA dine vizuddha zoNite saMbandhaH / atyayo vinAzaH / gayI tu 'dezakAlokavyAdhisAvidArIgandhAdikvAthena siddhAM snehabahulA yavAgUmagnibalamavekSya tmyena karmaNA' iti paThilA dezAdibhiH saha pRthak sAtmyakSIrayavAgU vA pAyayet / adhyardhamAsaM trINi pakSANi // 16 // zabdaM saMbadhnAti; okasAtmyamabhyAsasAtmyaM, okazabdo'yam 1'anantAmizraM' iti pA0 / 2 hArANacandrastu 'anantA 1'balavatIM' iti pA0 / 2 'balavatImabalA' iti / 3 'balavatIM sArivA' iti vyAkhyAnayati / 3 snehavimizraM guTodakenoSNena' | balayuktAM sUtikAm' iti paa0| 4 'parIkSyopacaredevaM neyamatyayaiti, tathA 'guDodakenovNodakena vA' iti ca pA0 / | mApnuyAt' iti paa0| Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna 'uca' samavAya ityanena dhAtunA vyutpAdita iti vyAkhyAti pANipAda zirogrIvAsvavasRjet, tilaatsiisrsspk|| 19 // 20 // NAMzcAtra prakiret, adhiSThAne cAgniM prajvAlayet, ___ athAparA'patantyAnAhAdhmAnau kurute, tasmAta vaNitApAsanIya cAvekSata // 23 // kaNThamasyAH kezaveSTitayA'GgulyA pramRjet, kaTukA- | atha bAlamityAdi / kSaumaM dukUlam / rakSopnedhUpairvacAdibhiH / lAbukRtavedhanasarSapasarpanirmokairvA kaTutailavimitrai- adhiSThAne sUtikAgAre / vraNitopAsanIyaM cAveleteti tena yonimukhaM dhUpayet, lAGgalImUlakalkena vA'syAH prAkzIrSazayanamajasradIpasragdAmAdi sarvamatrApi tatroktaM vedi. pANipAdatalamAlimpet , mUrdhni vA'syA mahAvRkSa- | tavyam // 23 // kSIramanusecayet , kuSThalAGgalImUlakalka vA madyamUH tato dazame'hani mAtApitarau kRtamaGgalakautuko trayoranyatareNa pAyayet , zAlamUlakalkaM vA pippa- | svastivAcanaM kRtvA nAma kuryAtAM yadabhipretaM nakSatralyAdi vA mana, siddhArthakakuSThalAGgalImahAvRkSa nAma vA // 24 // kSIramizreNa surAmaNDena vA''sthApayet , etaireva siddhana siddhArthakatailenottarabasti dadyAta, snigdhena tata ityAdi / nakSatranAmeti nakSatradevatAkRtaM nAmetyarthaH // 24 // vA kRttanakhena hastenApaharet // 21 // tato yathAvarNa dhAtrImapeyAnmadhyamapramANAM madhya. __ athaapretyaadi| kRtavedhanaH kozAtakaH / 'zAlamUlakalka mavayaskA(sA)marogAMzIlavatImacapalAmalolapAityatra 'zAlimUlakalkaM' iti kecit // 21 // makRzAmasthUlAM prasannakSIrAmalambauSThImalambordhva stanImavyaGgAmavyasaninI jIvadvatsAM dogdhrIM vatsaprajAtAyAzca nAryA rUkSazarIrAyAstIkSNairavizo- lAmakSudrakarmiNI kule jAtAmato bhUyiSThaizca guNaivita raktaM vAyanA taddezagatenAtisaMruddhaM nAmeradhaH ranvitAM zmAmAmArogyabalavRddhaye bAlasyA tatrovaM. pAyobastI bastizirasi vA granthi karoti; stanI karAlaM kuryAta ,lambastanI nAsikAmukhaM chAdatatazca nAbhibastyudarazUlAni bhavanti, sUcIbhiriva yitvA maraNamApAdayet / tataH prazastAyAM tithau nistudyate bhidyate dIyataM iva ca pakvAzayaH, samantA. ziraHsnAtamahatavAsasamadaDamakhaM zizumapavezya dAdhmAnamudare mUtrasaGgazca bhavatIti mkllkssnnm| dhAtrI prAGmukhIM copavezya dakSiNaM stanaM dhautamIpatpatatra vIratarvAdisiddhaM jalamuSakAdipratIvApaM pAya- | risrutamabhimanya mantreNAnena pAyayet // 25 // .. yet, yavakSAracUrNa vAsukhodakena pippalyAdikAthena | | 'catvAraH sAgarAstubhyaM stanayoH kssiirvaahinH| vA, pippalyAdicUrNa vA surAmaNDena, varuNAdikkAthaM | bhavantu subhage nityaM bAlasya balavRddhaye // 26 // vA paJcakolailApratIvApaM, pRthakpAdikAthaM vA | payo'mRtarasaM pItvA kumAraste shubhaanne| bhadradArumaricasaMsRSTaM, purANaguDa vA trikaTukacatu- dIrghamAyaravApnota devAHprAzyAmRtaM yathA // 27 // rjAtakakustumburumidaM khAdet, acchaM vA pivedariSTamiti // 22 // tata ityAdi / yathAvarNamiti brAhmaNasya brAhmaNI, kSatriyasya kSatriyAmityAdi / dhAtrImupeyAt stanadAyinI samIpaM gacchet, prajAtAyA ityAdi / prajAtAyAH prajananazoNitasaMjanitazUlo 'bhiSak bAlagrAhako vA' iti zeSaH / zyAmA hi prAyazaH pracuramakalaH; avaruddharaktapAkajanito vidradhirapi makallaH, kArye kAra kSIrA bhavati / uktaviparyAsena doSasya diGmAtraM darzayannAhaNopacArAt / makallacikitsAmAha-tatretyAdi / jalaM kAtham / tatretyAdi / itizabdo'yamevaMprakAre, tenAnye'pi doSA evaMprakArAH yavakSAracUrNa sukhodakena mandAnI, kaphaprakRtInAM pippalyAdi khayamapyUhya jJAtavyAH / abhimantraNamAha-cakhAra ityAdi kvAthena, evamanye'pi yogA doSAdInavekSya yojanIyAH / acchaM // 25-27 // kevalam / ariSTam abhayAriSTAdikam // 22 // __ ato'nyathA nAnAstanyopayogasyAsAtmyAyAatha bAlaM kSaumaparivRtaM kSomavastrAstRtAyAM dhijanma bhavati // 28 // zayyAyAM zAyayet, pIlubadarInimbaparUSakazAkhA niyatadhAtryA abhAve doSaM darzayannAha-ato'nyathetyAdi 28 bhizcainaM parivIjayet , mUrdhni cAsyAharahastailapicuma- | vacArayet , dhUpayeJcainaM rakSopnaidhUpaiH, rakSonAni cAsya | ___ aparinute'pyatistabdhastanyapUrNastanapAnAdutsu. hitasrotasaH zizoH kAsazvAsavamIprAdurbhAvaH / 1'cAsyAH' iti pA0 / 2 'cAsyAH' iti pA0 / 3 'zAli- tasmAdevaMvidhAnAM stanya na pAyayet // 29 // mUlakalkaM' iti pA0 / 4 'avazoSitaM' iti pA0 / 5 'dAlyate' iti pA0 / 6 'kSImakArpAsAstRtAyAM' iti taa.| 1'tasmAdevaMvidha' iti paa0| Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| 391 ___ kuta ISatparicutaM stanyaM pAyayedityAzaya tadviparyaye doSaM kevalaM, kSIrAnnAdasyAtmani dhAcyAzca pUrvavat, vaktumAha-aparita ityAdi / utsuhitasrotasa iti Urdhva- | annAdasya kaSAyAdInAtmanyeva na dhaayaaH||37|| paritamotasa ityarthaH / 'utsnahitasrotasa' iti pAThe tu UdhvaM teSa ca rogeSa yathAvihitaM yadyadauSadhaM yatra yatra roge vihitaM muhitamudgIrNa sroto yasyeti samAsaH // 29 // tattattatra kuryAt / tadapi mRdu atIkSNam , acchedanIyaM kaphamekrodhazokAvAtsalyAdibhizca striyA stanyanAzo | dasoracchedakAri / mAtrayA vakSyamANayA / kSIrasarpiSA saha bhavati / athAsyAH kSIrajananArtha saumanasyamutpAdya bAlasya kSIrasarpiHsAtmyatvAt ; dhAcyAzca kevalameva na kSIra. yavagodhUmazAliSaSTikamAMsarasasurAsauvIrakapi- yuktaM nApi sarpiryuktamityarthaH / kSIrAnAdasya pUrvavat kSIrasarpiSA jyAkalazunamatsyakazerukanATakabisavidArika yuktaM, dhAnyAstu kevalameva // 37 // ndamadhukazatAvarInAlikAlAbUkAlazAkaprabhRtIni tatra mAsAdUrdhva kSIrapAyAGguliparvadvayagrahaNavidadhyAt // 30 // saMmitAmauSadhamAtrAM vidadhyAt, kolAsthisaMmitAM krodhazoketyAdi / avAtsalyam amamatvam / AdizabdAla | kalkamAtrAM kSIrAnAdAya, kolasaMmitAmannAdAbanavyAyAmAdayaH / athAsyA ityAdi / nAlikA zAkavizeSaH, yeti // 38 // 'nAlikera' iti kvacit pAThaH // 30 // tAmeva mAtrAM nirdizannAha-tatra mAsAdUrdhva mityAdi / aGguathAsyAH stanyamapsu parIkSeta; tazcecchItalama liparvadvayagrahaNasaMmitAmiti 'kSIrAjyAloDitauSadhasya' iti zeSaH / malaM tanu zaGkhAvabhAsamapsu nyastamekIbhAvaM gaccha tantrAntare cAnyathA'bhihitaM; yathA-"prathame mAsi jAtasya tyaphenilamatantumannotplavate'vasIdati vA tacchu zizobhaiSajaraktikA / avalehyA tu kartavyA mdhukssiirsitaaghRtaiH|| ddhamiti vidyAt, tena kumArasyArogyaM zarIropacayo ekaiko vardhayettAvadyAvat saMvatsaro bhavet / tadUrdhva mASavRddhiH balavRddhizca bhavati / na ca kSudhitazokArtazrAntapra. syAdyAvat SoDazakAbdikaH" iti // 38 // duSTadhAtugarbhiNIjvaritAtikSINAtisthUlavidagdhoMktaviruddhAhAratarpitAyAH stanyaM paayyet| nAjI. yeSAM gadAnAM ye yogAH prvkssynte'gdngkraaH|| gauSadhaM ca bAlaM, doSauSadhamalAnAM tIvravegotpatti | teSu tatkalkasaMliptau pAyayeta zizuM stanau // 39 // bhayAt // 31 // prakArAntareNauSadhopayogamAha-yeSAM gadAnAmityAdi // 39 // bhavanti cAtra | ekaM dve trINi cAhAni vAtapittakaphajvare // ' dhAtryAstu gurubhirbhojyairviSamairdoSalaistathA // stanyapAyAhitaM sarpiritarAbhyAM ythaarthtH||40|| doSA dehe prakupyanti tataH stanyaM praduSyati // 32 // | . mithyAhAravihAriNyA duSTA vAtAdayaH striyaaH|| | na ca tRSNAbhayAdatra pAyayeta zizuM stanau // dUSayanti payastena zArIrA vyAdhayaH shishoH|| | virekabastivamanAnyate kuryAca nAtyayAt // 41 // bhavanti kuzalastAMzca bhiSak samyagvibhAvayet 33 jvare vizeSamAha-ekamityAdi / stanyapAyAhitaM sarpiH, athAsyAH stanya mityAdi / avasIdati vetyatrApi niSedhaH 'sAtmyAhattaM' iti vAkyazeSaH / itarAbhyAM kSIrAnAdAnAdAbhyAM, yathArthato yathAprayojanataH, hitaM sarpirityarthaH / na cetyAdi / saMbandhanIyaH // 31-33 // atreti jvare / atyayAditi vinAzakArakAdvikArAdvinetyarthaH aGgapratyaGgadeze tu rujA yatrAsya jAyate // // 40 // 41 // muhurmuhuH spRzati taM spRzyamAne ca roditi // 34 // nimIlitAkSo mUrdhasthe ziro roge na dhArayet // mastuluGgakSayAdyasya vAyustAlvasthi nAmayet // bastisthe mUtrasaGgAtoM rujA tRSyati mUrcchati // 35 // tasya tRDdainyayuktasya sarpirmadhurakaiH zatam // 42 // vinnmuutrsnggvaivrnnycchryaadhmaanaantrkuujnaiH|| | pAnAbhyaJjanayoryojyaM zItAmbUdvejanaM tathA // koSThe doSAn vijAnIyAt sarvatrasthAMzca rodnaiH||36|| | tAluni patite cikitsAmAha-mastulugakSayAdityAdi / vyAdhisvarUpaM pratipAdayitumajJAnAM bAlAnAM rogajJAnopAya- mastuluGgo'vilInaghRtAkArA mastakamajjA / madhurakaiH kRtamiti mAha-aGgapratyaGgetyAdi // 34-36 // nAkolyAdibhiH pakvam / zItAmbUdvejanamiti shiitaambuculkairaa| teSu yathAbhihitaM mRdacchedanIyamauSadhaM mAtrayA secanAtrAsanam // 42 // kSIrapasya kSIrasarpiSA saMyuktaM vidhyAt, dhAcyAzca vAtenAdhmApitAM nAbhiM sarujAM tuNDisaMzitAm 43 1 'na sIdati' iti paa0| 2 vidagdhabhakSya' iti pA0 / mArutanaiH prazamayet snehkhedopnaahnaiH|| 3'doSauSadhAzanAnA' iti paa0| 1 kSIrAnnAdasya kalkIkRtam' iti taa.| Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ zArIrasthAnaM gudapAke tu bAlAnAM pittaghnIM kArayeta kriyAmA nityamavarodharata iti satataM parijanAvRto'ntaHpurastho vA, rasAJjanaM vizeSeNa pAnAlepanayohitam // 44 // kRtarakSAkriyo bhavet / kutaH kAraNAdityAha-upasargabhayAt / vAtenAdhmApitAmityAdi pAnAlepanayohitamityantaM zlokadvayaM asyaivArthasya prayatnakaraNIyatAM darzayannAha-prayatnatazcetyAdi / nibandhakArairna paThitam // 43 // 44 // rakSyA iti rakSaNIyA ityarthaH // 50 // kSIrAhArAya sarpiH pAyayet siddhArthakavacAmAM. atha kumAra udvijate trasyati roditi naSTasaMzo sIpayasyApAmArgazatAvarIsArivAvrAhmIpippalIha- bhavati nakhadazanairdhAtrImAtmAnaM ca pariNudati ridrAkuSThasaindhavasiddhaM, kSIrAnnAdAya madhukavacApi- dantAn khAdati kUjati jRmbhate bhravau vikSipatya paSalIcitrakatriphalAsiddham, annAdAya dvipaJcamU- nirIkSate phenamudramati sandaSTauSThaH krUro bhinnAmavarcA lIkSIratagarabhadradArumaricamadhukaviDaGgadrAkSardhivA- dInArtasvaro nizi jAgarti durvalo mlAnAko hIsiddha; tenArogyabalamedhASi zizobhavanti 45 matsyacchucchandarimatkuNagandho yathA purA dhAyAH sarpiHsAtmyavAdAlasya khasthe'pi sarpireva bheSajasiddhaM darza stanyamabhilapati tathA nAbhilaSatIti sAmAnyena yannAha-kSIretyAdi / payasyA arkapuSpI // 45 // grahopasRSTalakSaNamukta, vistareNottare vkssyaamH||51|| __ vAlaM punargAtrasukhaM gRhNIyAt , na cainaM tarjayet, kiM punargrahopasargalakSaNaM tadAha-atha kumAra ityAdi // 51 // sahasA na pratibodhayedvitrAsabhayAt, sahasA zaktimantaM cainaM jJAtvA yathAvarNa vidyAM grAhanApaharedutkSipedvA vAtAdivighAtabhayAt, nopave. yet // 52 // zayet kaubjyabhayAt, nityaM cainamanuvarteta priyazatai- tasya kumArasya puruSArthasAdhanahetubhUtAM kriyAM nirdizannAharajighAMsu, evamavihatamanA hyabhivardhate nityamudana- zaktimantaM cetyAdi / zaktimantaM vidyArjanaklezakSamam / yathA-. sattvasaMpanno nIrogaH suprasannamanAzca bhavati / vA-varNamiti brAhmaNatrayI, rAjanyo daNDanIti, vaizyo vArtAtAtapavidyutprabhApAdapalatAzUnyAgAranimnasthAnagraha- miti // 52 // cchAyAdibhyo durgrahopasargatazca bAlaM rksset|| 46 // athAsmai paJcaviMzativarSAya SoDazadazavarSI patnI. nAzucau visajedAlaM nAkAze viSame na ca // | mAvehet pitryadharmArthakAmaprajA prApsyatIti // 53 // noSmamArutavarSeSu rajodhUmodakeSu ca // 47 // vidyAgrahaNavad paramapi kumArasya dRSTAdRSTakAraNasAdhanabhUtaM idAnI bAle parijanasya karaNIyaM nirdizannAha-bAlami nirdizannAha-athAsmai ityAdi / Avahet vidadhyAt / kimarthatyAdi / anuvarteta anukUlayet / priyazatairbAlakrIDanakadAnA mityAha-pitryetyAdi / piturhitaM karma pitryaM zrAddhadAnAdi, dibhirityarthaH / ajighA muriti ahantumicchuH san , 'bAlaprA dharmaH zrutismRtivihitaM yajJAdyanuSThAnam , arthaH suvarNAdiH, kAmaH haka' iti zeSaH / uktaMprakArAnukUlane phalamAha-evamityAdi / sveSu viSayeSvindriyANAmAnukUlyataH pravRttiH, prajAH putrapautrA'pAdapalatAzUnyAgAra' ityatra kecit 'pAdapaletAnAnAgAranimna dayaH // 53 // sthAnagRhacchAyA' iti paThanti / nAzucAvityAdi / viSame ninonnatapradeze // 46 // 47 // OMnaSoDazavarSAyAmaprAptaH paJcaviMzatim // yadyAdhatte pumAn garbha kukSisthaH sa vipadyate // 54 // kSIrasAtmyatayA kSIramAja gavyamathApi vaa| jAto vA na ciraM jIvejIvedvA durblendriyH|| dedyAdAstanyaparyApterbAlAnAM vIkSya mAtrayA // 48 // tasmAdatyantabAlAyAM garbhAdhAnaM-na kArayet // 55 // strIstanyAbhAve ca kSIrAntaraM nirdizannAha-kSIrasAtmyatayetyAdi / AstanyaparyAptariti yAvat stanyasya punaH paryAptiH ___ aprAptapazcaviMzaterUnaSoDazavarSayA saha saMyoge doSaM darzaya nAha-UnaSoDazavarSAyAmityAdi // 54 // 55 // pari samantato bhAvena prAptirbhavati, athavA yAvat stanyapAnasya yogyatA tAvadityarthaH // 48 // 1 SoDazavarSA' iti tA. pustake paThyate; 'dAdazavarSA' itIbaNmAsaM cainamannaM prAzayellaghu hitaM ca // 49 // tareSu hastalikhitapustakeSu / 2 'palImAharet' iti pA0 / annadAnakAlamAha-SaNmAsamityAdi gayI tu SaNmAsAt' vAgbhaTe tu (pUrNaSoDazavarSA khI pUrNavizena saMgatA' iti paThyate / iti paThitvA SaNmAsAdUrdhva miti vyAkhyAti // 4.5.. vRddhavAgbhaTe tu 'pumAnekaviMzativarSaH kanyAM dAdazavarSadezIyAM... nityamavarodharatazca syAt kRtarakSa upasarga | udhet ; tasyAM SoDazavarSAyAM paJcaviMzativarSaH puruSaH putrArtha yateta, prayatnatazca grahopasargebhyo rakSyA bAlA bhavanti 50 tadA hi tau prAptavIyauM vIryAnvitamapatyaM janayataH' iti paThyate / 1 'drAkSAdvibrAhmIsiddhaM' iti pA0 / 2 pAdapadarzanAGgAranimna- 3 'UnadvAdazavarSAyAM' iti hastalikhitapustakeSu pATha upalabhyate / sthAnagRhacchAyeti' iti paa0| 3 'dadyAt stanyasya cAprAptau 4 'UnadvAdazavarSayA' iti paa0| 5 ayamardhazokastADapatra pustake bAlebhyo' iti taa.| 4 SaNmAsAt' iti pA0 / | na ptthyte| A D Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhadhyAyaH 10] suzrutasaMhitA / 393 ativRddhAyAM dIrgharogiNyAmanyena vA vikAre- bhihanyAdviSame yA yAnAsane seveta / vAtAbhipanna NopasRSTAyAM garbhAdhAnaM naiva kurvIta / puruSasyApye- eva zuSyati garbhaH, sa mAtuH kukSi na pUrayati manda ghaMvidhasya ta eva doSAH saMbhavanti // 56 // spandate ca, taM bRMhaNIyaiH payobhirmAsarasaizcopacaret / zukrazoNitaM vAyunA'bhiprapannamavakrAntajIvamAdhmA. ativRddhAdiSvapi garbhAdhAna niSedhamAha-ativRddhAyAmi / payatyudaraM, taM kadAcidyadRcchayopazAntaM naigameSApa. tyAdi / puruSasyApyevaMvidhasya garbhAdhAne'nadhikAra iti zeSaH / hatamiti bhASante, tameva kadAcit pralIyamAnaM kuto garbhAdhAnaniSedha ityAha-ta evetyAdi / etena kukSisthaH nAgodaramityAhuH tatrApi lInavat prtiikaarH||57|| sa vipadyata ityAdivAkyoktAH // 56 // idAnI garbhasrAvalakSaNAni sahetukAni sapratikArANyAhatatra pUrvoktaiH kAraNaiH patiSyati garbhe garbhAzayakaTIvamaNabastizalAni raktadarzanaM ca / tatra zItaiH tatretyAdi / pUktiriti mUDhagarbhanidAnoktAmyadharmayAnavAhanAdi bhiH / garbhAzayAdizUlAni garbhapAtanimittAnilajanitAni; raktapariSekAvagAhapradehAdibhirupacarejIvanIyazatakSI-ma darzanaM cAmagarbhAnvayaM kRcchrasAdhyam / gayI tu garbhasraMsanenArtarapAnaizca / garbhasphuraNe muhurmuhustatsandhAraNArtha vavahasrotomukhavivRterArtavakSaraNAdraktadarzana mityAha / cikitsAkSIramutpalAdisiddhaM pAyayet / prasraMsamAne sadAha mAha-tatretyAdi / jIvanIyAni kAkolyAdIni / pRthak pRthapArzvapRSThazUlAsRgdarAnAhamUtrasaGgAH, sthAnAt sthAnaM gavasthAdhitaM cikitsitamAha-gamatyAdi / utpalarakkotpale. ca prekAmati garbha koSThe saMrambhaH, tatra snigdhazItAH tyAdirutpalAdiH / pralaMsamAne patanAya kiMcicalati sadAha. kriyAH / vedanAyAM mahAsahAkSudrasahAmadhukazvadaMSTrA pArzvazUlAdayo mUtrasamAntA bhavanti / koSThe saMrambha AmapacyakaNTakArikAsiddhaM payaH zarkarAkSaudra mizraM pAyayet; mAnapakkAzayAdau kSobhaH / sthAnaM ceti cakAreNa pUrvoktAH zUlAmUtrasaGge darbhAdisiddham AnAhe hiGgasauvarcalalazu dayo'pi / teSu cikitsAmAha-tatretyAdi / snigdhazItAH navacAsiddham / atyartha sravati rakte koSThAgArikA sAtmyato na sarveSu / pArzvazUlAdiSu caturpu kriyAvizeSaM nirdigAramRtpiNDasamaGgAdhAtakIkusumanavamAlikAgairi zannAha-vedanAyAmityAdi / darbhAdibhiH siddhaM tRNapaJcamUlakasarjarasarasAJjanacUrNa madhunA'valihyAt, yathA siddham / AnAhe lazunasiddhaM payo hiGgasauvarcalaprakSepam / lAbhaM nyagrodhAditvapravAlakalkaM vA payasA pAya atyarthaM sravati rakta asRgdara ityarthaH / koSThavadAgAraM koSThAgAraM, yet, utpalAdikalkaM vA kazeruzRGgATakazAlUka tena caratIti koSThAgArikA gRhakArikA kITavizeSaH, tadgRhakalkaM vA zRtena payasA, udumbaraphalaudakakandakkAthena mRttikA / audakAH kandAH kaseruzAlukanadImASakAdayaH / vA zarkarAmadhumadhureNa zAlipiSTaM; nyagrodhAdisvara dRSTazoNitAyAM ruji cikitsAM nirdizyAdRSTazoNitAyAM cikitsA saparipItaM vA vastrAvayavaM yonyAM dhArayet / athA nirdizannAha-athAdRSTazoNitetyAdi / payasyA arkapuSpI / dRSTazoNitavedanAyAM madhukadevadArumaJjiSThApayasyA siddha payaH 'pAyayet' iti sNbndhH| azmantakaH kdaaraakaarH| siddhaM payaHpAyayet, tadevAzmantakazatAvarIpayasyA upAvartante upazamaM yAnti / garbhazcApyAyate raktasratikarzitaH / siddhaM vidArigandhAdisiddhaM vA, bRhatIdvayotpalazatA 'evaM kSipramupakrAnte nIrujAyA upAvartate(nte) garbha ApyAyate varIsArivApayasyAmadhukasiddhaM vA; evamupakrAntAyA ca' iti kvacit pAThaH / tatrAntare copaviSTakAkhyo'yaM garbhaH pAvartante rujo garbhazcApyAyate / vyavasthite ca kathitaH / tathA ca carake-"yasyAH punrussnntiikssnnopyogaa| garbha gavyenodambarazalATusiddhena payasA bhojayet / darbhiNyA mahati jAtasAre garne puSpadarzanamanyo vA yonisrAvaH, atIte lavaNasnehavAbhiryavAgUbhiruddAlakAdInA tasyA garbho vRddhiM na prApnoti niHsrutatvAt , sa kAlAntaramavatiSThate pAcanIyopasaMskRtAbhirupakrameta yAvanto mAsA saspandazca bhavati, tamupaviSTakamityAcakSate"-(ca. zA. garbhasya tAvantyahAni / bastyudarazUleSu purANaguDa a.8) iti / vyavasthite cetyAdi / udumbarazalATusiddheneti dIpanIyasaMyuktaM pAyayedariSTaM vA / vAtopadravagRhIta. udambarasya komalaiH phalaiH pakkena kSIreNa / kSIrapAkastu tantrA. tvAt srotasAM lIyate garbhaH, so'tikAlamavatiSTha. ntarAbhihito yathA-"dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM caturguNamA mAno vyApadyate, tAM mRdunA snehAdikrameNopacaret , kSIrAvazeSaH kartavyaH kSIrapAke vayaM vidhiH" iti / atIte utkrozarasasaMsiddhAmanalpasnehAM yavAgU pAyayet, ityAdi / atIte patita ityarthaH / uddAlaka AraNyakodravaH, etacca mASatilabilvazalATusiddhAn vA kulmASAn bhakSa. yavAgUdAnaM laGghanapUrvam / tathAca vAgbhaTaH-"AmAnvaye ca yenmadhamAdhvIkaMcAnupibet saptarAtram / kAlAtIta- tatreSTaM zItaM rUkSopasahitam / upavAso ghanozIraguDUcyaraludhAsthAyini garbhe vizeSataH sadhAnyamudUkhalaM musalenA- nyakAH // kvathitAH salile pAnaM tRNadhAnyAdibhojanam" (vA. zA. 1 'copakAmati' iti pA0 / 1 'azmantakaH komalapatro madhuraphalaH' iti pA0 / su0 saM0 50 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [zArIrasthAna a. 2)-iti / bastyudarazUleSvityAdi / dIpanIyasaMyuktaM paJca- vRkSAdanI payasyA ca latA sotplsaarivaa|| kolacUrNasaMyuktam / ariSTam abhayAriSTAdikam / uktaraktapari- anantA sArivA rAmrA padmA madhukameva ca // 6 // pratinimittopaviSTakaprasaGgenAparAM cirakAlasthAyinI garbhavikRti | bRhatyA kAzmarI cApi kSIrizuGgAstvaco ghRtam // darzayabAha-vAtetyAdi / lIyate zliSyati; kuta ityAha- pRzniparNI balA zigruH zvadaMSTA madhuparNikA // 11 // srotasAM garbhanirgamamArgANAM vAtopadraveNa saMkocAdinA gRhIta- zRGgATakaM bisaM drAkSA kazeru madhukaM sitaa|| vAt / vyApadyate vinshytiityrthH| mRdunA atIkSNena, tIkSNasya vatsaite sapta yogAH syurrdhshloksmaapnaaH|| garbhopaghAtakalAt / snehAdinetyatrAdizabdo na vyavasthAvAcI, yathAsaMkhyaM prayoktavyA garbhasrAve pyoyutaaH|| 62 // tIkSNakhedasya vamanavirecanayozca garbhopaghAtakalAt; ata Adi zAko mahAvRkSaH karkazapatraH, tasya bIjam / payasyA arkazabdaH pradhAnavAcI, tena snehapradhAnAnukrameNetyarthaH / anye puna puSpI, gayI tu payasyAM kSIravidArI kSIrakAkolI vA brUte / mRduneti acchapAnavarjitAvacAraNAneheneti manyante / tAmevAva azmantakaH kovidArasadRzo'mlapatraH 'amlaloTaka' iti loke / cAraNAM nirdizannAha-utkrozarasasaMsiddhAmityAdi / utkrozaH tAmravallI rAmataruNI, majiSThAmapare / latA priyH| anantA kuraramedaH, analpasnehAM prabhUtasnehAm; anye punaralpasnehAmiti utplsaarivaa| padmA pdmcaarinnii,bhaagiimpre| bRhatyau sthUlaphalA paThanti tadasamyak , yavAgvAH pavanAvajayArthamupayujyamAnatvAt caNakabRhatI ca / kSIrizuGgAH kSIrivRkSANAM vaTAdInAmavikasitAH paratatradarzanAcca / taduktaM carake-"yasyAH punargarbhaH prasupto na prvaalaaH| madhuparNI mdhuyssttikaa| yathAsaMkhyamiti prathamamAsamArabhya spandate tAM zyenamatsyagavayazikhitAmracUDatittirINAmanyatamasya saptamamAsAn yAvadanukrameNetyarthaH / payoyutA iti cUrNAdiprayoge. sarpiSmatA rasena mASayUSeNa vApra bhUtasarpiSA bhojayet" (ca. ete yogAH payasA yutAH prayojyA ityarthaH // 58-62 // zA.a.8) iti / bilvazalAdasiddhAniti bilvasya komalaphalaiH siddhAn / evaM srotasAmavarodhahetorvAtasyopazamavidhimuktvA kpitthbRhtiibilvpttolekssunidigdhikaa-|| vAtopazamamRdubhUtAnAM srotasAM vikAsAtha vidhiM darzayannAha mUlAni kSIrasiddhAni pAyayedbhiSagaSTame // 63 // kAlAtIta ityAdi / lIna evAyaM vidhiH / vAtAbhipanna ityaadi| navame madhukAnantApayasyAsArivAH pibet // vAtAbhipanno garbhaH zuSyati, natu punalInavenmArgAvarodhAttiSThati / kSAra zuNThApayasyA kSIraM zuNThIpayasyAbhyAM siddhaM syAhazame hitm||6|| garbhazoSalakSaNaM punaH kukSerapUraNaM, vAtazoSaNenaiva vihataujastvA- sakSIrA vA hitA zuNThI madhukaM suradAru ca // darbho mandameva calati / bRMhaNIyaiH payobhiriti bRhaNIyasaMskrataH evamApyAyate garbhastIvA ruk copazAmyati // 65 // kSIrarityarthaH / mAMsarasaizceti cakArAllInapratikArasamuccayaH / kpitthetyaadi| kapitthAdInAM mUlAni kSIrasiddhAnyaSTame mAsi, vRddhakAzyapena zuSkalakSaNamabhihitaM yathA-"garbhanAjyA- navame madhukAdayaH sArivAntAH kSIrasiddhAH pibet / payasyA svavahanAdalpalAdvA rasasya ca / cireNApyAyate garbhastathaivA- kSIravidArI / dazame mAsi zuNThIpayasyAbhyAM kSIrapAkakalpanayA kAlabhojanAt // akaeNkSipUraNaM garbhaspandanaM mandameva ca"- siddhaM kSIraM hitaM bhavet , athavA sakSIrAH zuNThyAdayaH prazasyante; iti / aparamapi vAtAbhipannaM garbha darzayannAha-zukretyAdi / vAgbhaTe'pyetaiH siddhaM kSIra pratipAditaM; tathAca-"kapitthazukrazoNitamiti vacanAdasaMjAtA pratyaGgameva, vAyunA'bhiprapannaM bilvbRhtiipttoledhunidigdhikaa-| mUlaiH zRtaM prayujIta kSIraM vAyunoparuddham , avakrAntajIvaM jIvopagatam , ata evAkuthi- mAse tathA'STame // navame sArivAnantApayasyAmadhuyaSTibhiH / tamavatiSThate / zukrArtavAvarodhako vAyurevodaramAdhmApayati; yojayeddazame mAsi kSIraM siddhaM payasyayA // athavA yaSTimadhukatadAdhmAnaM kadAcidyadRcchayA aniyatahetunA, upazAntaM lInIbhUtaM nAgarAmaradArubhiH"-(vA. zA. a. 2) iti / gayadAsena dRSTA naigameSeNa bAlagraheNApahRtamiti vadanti / vAtAbhipatnameva caite garbhanAvacikitsitayogAH prAgeva garbhazcApyAyata ityanantaraM garbhAvasthAvizeSaM darzayayannAha-tamevetyAdi / tameva vAtAbhi- paThitAH // 63-65 // pannameva, punaH punaranamA vRttyA pravilIyamAnamalpIbhavantaM nAgo- nivRttaprasavAyAstu punaH SaDbhyo varSebhya Urva daramiti bruvate / tatreti nAgodare / apizabdAnaigameSApahRte'pi prasavamAnAyA nAryAH kumAro'lpAyurbhavati // 66 // lInokaH pratIkAraH // 5 // idAnI pUrvagarbhajanmano yA uttaragarbhajananAvadhistAmatikramya bhata Urdhva mAsAnumAsikaM vkssyaamH-||58|| / garbhagrAhiNyA doSaM darzayannAha-nivRttetyAdi / etena SaDbhyo madhukaM zAkabIja ca payasyA suradAru ca // varSebhya Urdhva 'nivRttaprasavA' ityucyate / Sadasu SaDavayaveSu paJcaazmantakastilAH kRSNAstAmravallI zatAvarI // 59 // | catutridvivarSeSu garbhAnujananasya janmakAla iti; kutaH punarasyAH kumAro'lpAyurbhavati? ucyate-garbhAzayayonyAdidoSeNa hi 1 'prasuptatvAt' iti pA0 / 2 'na puSTo lInavat' iti pA0 / 3 akukSipUraNaM gabhoM mandaspandana eva ca' iti paa0|4'mlpii nivartate prasavaH; tatra tacchodhanakriyAmantareNAhAravihArAdiguNabhUtaM' iti paa0| 1 payastu dazame zuNThayA zRptazItaM prazasyate' iti taa.| . Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] - sushrutsNhitaa| 395 mAtreNa yadRcchayopagRhItagarbhAyA yonigarbhAzayAdiSvaniHsphoTi- kumArANAM vapurmedhAbalabuddhivivardhanAH // 7 // tadoSeSu jAto'lpAyureveti // 66 // iti suzrutasaMhitAyAM zArIrasthAne garmiNIvyAatha garmiNI vyAdhyutpattAvatyaye chardayenmadharA- karaNaM zArIraM nAma dshmo'dhyaayH||10|| mlenAnopahitenAnulomayeca, saMzamanIyaM ca mRdu . idAnIM yogAntaraiH saha kumArasya suvaNacUNa ___ idAnIM yogAntaraiH saha kumArasya suvarNacUrNa nirdizamAhavidadhyAdannapAnayoH, aznIyAzca mRduvIrya madhuraprAyaM sauvarNamityAdi / matsyAkSako brAhmI 'pattUra' ityake, anye garbhAviruddhaM ca, garbhAviruddhAzca kriyA yathAyogaM raktapuSpamAnUpaM 'matsyAka' iti loke prasiddhamAhuH / arkapuSpI vidadhIta mRduprAyAH // 67 // payasyA arkasadRzapayaHpuSpA lataiva, zvetadUrvAvizeSAM kecidAhuH, vRkSajAtimanye / kaiDaryaH parvatanimbaH / saMvatsaraM yAvadete yogAH garbhavyAghAtakatvena niSiddhAyA vamanAdikriyAyAH kvacidatya- | prayojyAH; anye dvAdazavarSANyAhuH / mAtrA ukleva / gayI tu yakAriNi vyAdhau mRdunA dravyeNa pratipresavaM nirdizannAha-atha prAktanamAtrApratipAdakaM vAkyamapaThilA mAtrAjJAnArtha vizvA. garbhiNImityAdi / atyaye vinAzahetau / anulomayeceti madhurA mitrokaM vAkyamabhidadhati; yathA-"viDAphalamAtraM tu jAtamAmlenAnopahiteneti saMbandhaH / AhAra niyamayabAha--aznIyA- | trasya meSajam / etenaiva pramANena mAsi mAsi pravardhitam // tyAdi / vihAramapyasya niyamayamAha-garbhAviruddhA ityAdi / kolAsthimAtraM kSIrAde dadyAdvaiSajyakovidaH / kSIrAjAde kolayathAyogam ahInAtinidhyAyogenetyarthaH // 6 // mAtramanAde Dambaropamam-" iti // 68-70 // sauvarNa sukRtaM cUrNa kuSThaM madhu ghRtaM vacA // iti bhiSagvarazrIDalhaNaviracitAyAM nibandhasaMpra. matsyAkSakaH zaGkhapuSpI madhu sarpiHsakAJcanam // 68 // ___ hAkhyAyAM suzrutavyAkhyAyAM zArIrasthAne arkapuSpI madhu ghRtaM cUrNita kanakaM vcaa|| ___ dazamo'dhyAyaH smaaptH|| 10 // hemacUrNAni kaiDaryaH zvetA dUrvA ghRtaM madhu // 69 // iti bhagavatA zrIdhanvantariNopadiSTAyAM tacchiyeNa catvAro'bhihitAH prAzAH zlokArtheSu caturvapi // | maharSiNA suzrutena viracitAyAM suzrutasaMhitAyAM / tRtIyaM zArIrasthAnaM samAptam // 3 // 1'karaNIyatA' iti pA0 / 2 'suvarNacUrNa vaiDUrya' iti taa.| 1 arthazlokasamApanAH' iti tA. / 10balArogyakarAH zubhAH' iti taa.| NAGADADOOOOOOut Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsamullasitA sushrutsNhitaa| atha cikitsaasthaanm| prthmo'dhyaayH| athAgantuvraNasya karmavizeSayojanaM darzayanAha-sarvasmi mityAdi / tatkAlameveti yatkAlamevAbhighAtAt kSatamutpadyate athAto dvivaNIyaM cikitsitaM vyAkhyAsyAmaH 1 tasminneva kAle / kSatoSmaNa iti USmA prahArasaMghajanitaM . yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // tejaH / prasRtasya vistRtasya / vidhivizeSo vidhAnamedaH / hetuzArIrAnantaraM cikitsAsthAnamArabhyate / dvo vraNAvadhikRtya pratyanIka karmAbhidhAya vyAdhipratyanIkaM darzayabAha-sandhAnArtha kRtaM dvivaNIyam / cikitsitaM vikArapratIkAraH // 1 // 2 // cetyAdi / cakAra: kSatomaNo nirvApaNArtha tathA mArgAvarodhakraddha dvau vaNau bhavataH-zArIra, Agantuzca / tayoH vAtaraktazamanArtha ca / vakSyamANazArIravraNotthAnaprayojanaM manasi zArIra: pavanapittakaphazoNitasannipAtanimittaH, saMpradhAha-etadvikAraNotthAnaprayojanamiti / uttarakAlamiti Aganturapi puruSapazupakSivyAlasarIsRpaprapatanapI- saptAhAdUrdhvamityarthaH; yataH sadyovraNavaM saptAhameva / doSopaplavaDanaprahArAgnikSAraviSatIkSNauSadhazakalakapAlazRGgaH vizeSAditi doSairanilAdibhirupaplavo dUSaNaM tadbhedAt // 4 // paSaparazazaktikuntAdyAyudhAbhighAtanimittaH / doSopapravavizeSaH punaH samAsataH pazcadazapra. tatra tasye vraNasAmAnya dvikAraNotthAnaprayojanakAra, prasaraNasAmarthyAta. yathokto vraNapraznAghisAmarthyAd dvivaNIya' ityucyate // 3 // | kAre; zuddhatvAt SoDazaprakAra ityeke // 5 // kathaM dvau vraNI bhavata ityAha-zArIra Agantuzca; atra kecitra va doSopaplava vizeSa darzayannAha-doSetyAdi / samAsataH saMkSe. 'zarIrasamutthazca, Agantuzca' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca pataH; vAtAdInAM zoNitacaturthAnAM pRthaganyonyasaMsargeNa paJcadaubhayatra cakArakaraNamubhayozca vyAkaraNamubhayoH parasparAnubandha zabhedAH; vistaraH punareSAM dhAtumalasaMsargajo'parisaMkhyeyaH / sUcanArtham / abhighAtazabdaH puruSAdibhiH pratyekaM saMbandhanIyaH / zuddhalAditi paJcadaMzapakAradoSopaplavayuktatvAt paJcadazaprakAro pazavo gomahiSAdayaH, mRgA eNAdayaH, pakSiNaH kAkakaGkagRdhrA | vraNaH, SoDazazca zuddhaH sakaladoSopaplavarahito vraNa ityarthaH // 5 // vayaH, vyAlA vyAghrAdayo duSTajIvAH, sarIsRpAH kRSNasarpAdayo | bhInamakarau ca, prapatanaM prakarSaNa patanaM, prahAro laguDAdi- tasya lakSaNaM dvividhaM-sAmAnyaM, vaizeSikaM ca / kuTanaM, tIkSNauSadhAni cirabilvacitrakAdIni, zakalaM kASThAdInAM tatra sAmAnya ruka / 'vaNa' gAtravicUrNane, vaNayatIti khaNDaM, kapAlaM ghaTAdInAM karpara, cakramAyudhavizeSaH khanAma- vrnnH| vizeSalakSaNaM punrvaataadilinggvishessH||6|| khyAtaH, iSurbANaH, parazurAyudhavizeSaH kuThArAkAraH, zaktirA- idAnI vraNasya zuddhAzuddhabhedena lakSaNadvaividhyamAha-tasya yudhavizeSatrimukhI, kuntaH prasiddhaH, AdizabdAt khagAdayaH / lakSaNamityAdi / tasya vraNasyetyarthaH / sAmAnyalakSaNaM vraNasya vraNasAmAnyaM vraNajAtivraNavamityarthaH; tasmiMstulye satyapi kimityAha-tatra sAmAnya rugiti ruk pIDAmAtramityarthaH / dvikAraNotthAnaprayojanasAmarthyAd dvivaNIya' ityucyate; dvikA- vraNasya vyutpattimAha-vaNa' gAtravicUrNane ityevaM dhAtuH, gAtraraNaM dvihetukaM yadutthAnamutpattiH, tasya prayojanaM shiitkriyaadi,| vivarNanamityasyArthaH / praNayatIti gAtravaivayaM karotItyarthaH / tasya mAmarthya zaktiH, tasmAd dvivaNIya' ityucyate // 3 // etenAdoSaliGgAdhiSThito ropaNacikitsAviSayaH zuddha eva praNa sarvasminnevAgantuvaNe tatkAlameva kSatomaNaH / uktaH / vizeSalakSaNamAha-vizeSalakSaNamityAdi / ayamazuddho prasRtasyopazamArtha pittavacchItakriyAvacAraNavi- vraNa uktaH // 6 // ghivizeSaH sandhAnArthaM ca madhughRtaprayoga ityetadvi- tatra zyAthAruNAbhastanuH zItaH picchilo'lpakAraNotthAnaprayojanam, uttarakAlaM tu doSopaplava-strAvI rUkSazcaTacaTAyanazIlaH sphuraNAyAmatodame vizeSAcchArIravat pratIkAraH // 4 // davedanAbahulo nirmAsazceti vAtAt, kSiprajaH pIta1 'zItakriyAvadhAraNavibhirvizeSaH' iti mA0 / 1 'zItapicchilArUpasrAvI' iti paa0| Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / 397 nIlAbhaH kiMzukodakAbhoSNanAvI daahpaakraagvi.| dhUmodvamanamiva kartuM zIlaH / todetyAdi / tadvarNasrAvI atrAkArakArI pItapiDakAjuSTazceti pittAt, pratata- | nuktapariziSTena vAtapittayorvarNana srAveNa ca yukta ityarthaH / caNDakaNDUbahula: stabdhasirAstrAyujAlA. kaNDUyanatyAdi / sAnastAdA kaNDUyanetyAdi / sanistodo vyathAyuktaH / dAruNaH kaThinaH / vatataH kaThinaH pANDvavabhAso mandavedanaH zuklazI. rUkSetyAdi / supta iveti ajJAyamAnasparza iva / tadvarNAsrAvIti tasAndrapicchilAsrAvI guruzceti kaphAt , pravAla- atrAnuktapariziSTena tayorvAtazoNitayorvarNena srAveNa ca yukta dalanicayaprakAzaH kRSNasphoTapiDakAjAlopacita- ityarthaH / ghRtamaNDo ghRtasyoparistho'ccho bhAgo maNDaH / sturaGgasthAnagandhiH savedano dhUmAyanazIlo rakta- mInadhAvanatoyagandhiH matsya prakSAlanodakagandhiH, vinagandhi. srAvI pittaliGgazceti raktAt, todadAhadhUmAyana- rityarthaH / kaNvityAdi / cumacumAyamAnaM rAjikAsarpapalipta ica prAyaH pItAruNAbhastadvarNasrAvI ceti vAtapi- vedanA / nirdahanatyAdi |-nirdhnN bhasmasAtkaraNamiva, nirmathanaM ttAbhyAM, kaNDUyanazIlaH sanistodo rUkSo gururdA- | manthAnaviloDanamiva / idAnIM zuddhavraNamAha-jihvetyAdi / atra ruNo muhurmuhuH zItapicchilAlpasrAvI ceti vAta- jihvAtalAbhazabdo mRdusnigdhalakSNazabdaiH pratyeka saMbadhyate; zleSmabhyAM, guruH sadAha uSNaH pItapANDusrAvI atrAbhAzabdena varNaH kthyte| mRduH komalaH / lakSNo masRNaH / ceti pittazleSmabhyAM, rUkSastanustodabahulaH supta suvyavasthitaH zobhanAkRtiH; etena nAtyunnato nAtinIcaH kintu iva ca raktAruNAbhastadvarNAsrAvI ceti vAtazoNi- sama iti bodhayati / itizabdaH sUtranirdiSTasamAptau // 7 // tAbhyAM, ghatamaNDAbho mInadhAvanatoyagandhirvi- tasya vraNaya paNikapamA bhavantiAna saryuSNakRSNasrAvI ceti pittazoNitAbhyAM, rakto apatarpaNamAlepaH pariSeko'bhyaGgaH khedo vimlApaguruH snigdhaH picchilaH kaNDUprAyaH sthiro sarakta namupanAhaH pAcanaM visrAvaNaM sneho vamanaM virecane pANDunAvI ceti zleSmazoNitAbhyAM, sphuraNatoda- chedana bhedanaM dAraNaM lekhanameSaNamAharaNaM vyadhanaM dAhadhUmAyanaprAyaH pItatanuraktasrAvI ceti vAta- visrAvaNaM sIvainaM sandhAna pIDanaM zoNitAsthApanaM pittazoNitebhyaH, kaNDUsphuraNacumacumAyamAnaprAyaH nirvANamutkArikoM kaSAyo vairtiH kakaH sarpipANDaghanaraktAsrAvI ceti vAtazleSmazoNitebhyaH, rasakriyo'varNanaM vraNadhUpa mutsAdanamava. dAhapAkarAgakaNDUprAyaH pANDughanaraktAsrAvI ceti tasAdanaM mRdukarma dAruNakarma kSArakarmAgnikarma kRSNapittazleSmazoNitebhyaH, trividhavarNa vedanAnAvavi-ap sopetaH pavanapittakaphebhyaH, nirdahananirmathanasphu karma pANDukarma pratisAraNaM romasaananaM lomApaMha lAtarabastikarma bandhaH patradAnaM kRmighnaM raNatodadAhapAkarAgakaNDUsvApabahulo nAnAvarNa danAnAvavizeSopetaH pavanapittakaphazojitezyAbRhaNa viSaghna zirovirecanaM nasyaM kavalAraNaM dhamo jihvAtalAbho mRduH snigdhaH zlakSNo vigatavedanaH - madhu sarpiryatraimAhoro rakSAvidhAnamiti // 8 // suvyavasthito nirAnAvazceti zuddho praNa iti // 7 // tasyetyAdi / eSAM madhye pratisAraNaM na gaNanIyaM, zuklakRSNa. karma goravezeSatvAt ; ato na saMkhyAtirekaH / kecidatra romaidAnI vAtAdivraNalakSaNamAha-tatretyAdi / caTacaTAyana- sajananalomApaharaNAdIn saptopakramAn vihAya kaSAyAdIn zIlaH caTacaTAyanakhabhAvaH / caTacaTAyanAdayo vedanAvizeSAH / sapta zodhanarUpAn sapta ropaNarUpAniti dvirUpAn gaNayitvA sphuraNaM punaH punazcalanam , AyAmaH saGkucitAGgadezasya dI/ SaSTimupakramAn pUrayanti / tanna, kaSAyAdayo'vAntarabheda vivakaraNamiva, todaH sUcIbhiriva, bhedanaM tvagvidAraNamiva / kSiprajaH kSayA caturdazApi sAmAnyAkAreNa saptava, ataH saptaiva gaNazIghrajanmA / kiMzukodakAbhoSNasrAvI kiMzukasumanaHprakSAlana nIyAH, romasaMjananAdayazcAvazyaM paThanIyAH / aparaM ca zASNasravaNazAla ityathaH / pratatacaNDakaNDU bahula gayadAsaH pAcanaM na paThati, jejaTastu lomApaharaNaM na vizAlakaNDUyanaprAyaH / sthUlauSThaH vizAlomatavraNavatrmetyarthaH / / paThati api ca, tAbhyAM paramatyantaM vivAdaH kRtaH, saca stabdhasirAsnAyujAlAvatataH amRdusirAnAyusamUhena baddha ityrthH| vistarabhayAna likhitaH; tau ca yayA yuktyA SaSTiM pUrayataH pravAladalanicayaprakAzaH pravAlakhaNDasamUhasadRzaH; pravAlo sA'pi vistarabhayAna likhitaa||8|| vidrumaH, sa ca samudrajAto'tyantarakko vallI vizeSaH / kRSNa- teSa kaSAyo vartiH kalkaH sarpistailaM rasakriyA'. sphoTapiDikAjAlopacita iti kRSNasphoTapiDakAsamUhavyAtaH / varNanamiti zodhanaropaNAni, teSvaSTI zastraturaGgasthAnagandhiH tIkSNakSAragandhiH / dhUmAyanazIlaH prakarSaNa | kRtyAH, zoNitAsthApanaM kSAro'gniryantramAhAro 1 sthUlo dhanaH stamdhaH sirAnAyuja.lavatataH' iti pA0 / rakSAvidhAna bandha rakSAvidhAnaM bandhavidhAnaM coktAni, snehasvedana2 'pItAraNAmAsaH' iti paa0|3 pItaH pANDunAvI' iti paa0| 1 'lomApanayanaM' iti 'lomazAtanaM' iti ca pA0 / 2 'avi. 4 pANDupItaraktAsrAtrI' iti taa.| | zeSatvAt' iti pA0 / 3 deglomApanayanAdIn' iti pA0 / Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM vamanavirecanabastyuttaravastizirovirecananasyadhUma- bhavanti cAtrakaMvaladhAraNAnyanyatra vakSyAmaH, yadanyadavaziSTamu- doSocchAyopazAntyartha doSAnaddhasya dehinH|| pakramajAtaM tadiha vakSyate // 9 // avekSya doSaM prANaM ca kArya syAdapatarpaNam // 12 // idAnImupakrameSu madhye kaSAyAdInAmubhayArthakArikhamAha- apatarpaNasyaiva phalaM viSayaM kAlAvadhiM ca darzayannAha-doSeteSvityAdi / teSu apatapeNAdiSu madhye, kaSAyAdayaH sapta / tyAdi / doSocchAyopazAntiH phalaM. doSAnaddhalaM viSayaH, avekSya aSTau chedanAdayo dAraNavAH sIvanAntAH, zastrakRtyAH zastreNa doSaM prANaM ceti kAlAvadhiH / doSocchAyo doSotkayyam / . kartuM zakyA upakramA aSTavidhazastrakarmIye (sU.a. 25) uktaaH| doSAnaddhasya doSairAmairAnaddhAzeSasrotasaH / doSAH kaphAdayaH, zoNitetyAdi / zoNitAsthApanaM caturvidhaM kaSAyazItakriyApacana taddaSTA dhAtavo malAzca / dehina upacitazarIrasyetyarthaH / doSaM dahanabhedena, taduktaM zoNitavarNanIye (sU. a. 14) / kSAraH prANaM ceti yugapadeva laGghanAvadhiH; prANaM cetyatra cakArAdvayaHpAnIyapratisAraNIyabhedena dvividho'pyuktaH / "jIrNazAlyodanaM" prakRtyAdIni cASTau, avekSya vivicya // 12 // (sU. a. 19) ityAdinA vraNitopAsanIyokterAhAro'pyuktaH / rakSAvidhAnaM dvividhaM tazreNa rakSonaguggulvAdinA dhUpanena lakSmI- | uudhvemaaruttRssnnaakssunmukhshossshrmaanvitaiH|| guhAghoSadhidhAraNena cetyetaduktamagropaharaNIye vraNitopAsanIye na kArya grbhinniivRddhbaaldurblbhiirubhiH|| 13 // (sU. a. 19)ca; mantreNa ca "kRtyAnAM pratiSedhArtha" (sU. | apatarpaNasya niSedhaviSayaM nirdizannAha-UrdhvamArutetyAdi / a. 5) ityAdinA'gropaharaNIye / bandhavidhAnaM vraNAlepanA- UrdhvamArutAH zvAsakAsAdirogiNaH, anye tUrdhvamArutaM rogA... dhyAye (sU. a. 18) / zoNitAsthApanAdayaH sapta / snehetyAdi ntaramAhuH / tadyathA-"bhukte'bhukte tathA supte yasyodgAro bhRzaM anyatreti paJcakarmanirdeze ityarthaH / snehAdayo daza / yadityAdi bhavet / UrdhvavAtaM tu taM vidyAdudAnavyAnasaMbhavam" iti / apare avaziSTamupakramajAtamurvarita upakramasamUho'STAviMzatisaMkhyaH, tu 'taddhi mAruta' ityAdi paThanti / mAruto'tra mArutakRtAkSepa. evaM sarvamIlane SaSTirupakramA bhavanti // 9 // kAdirAmayaH / kSud bubhukSA / mukhazoSo nirAmavAtapittakRtaH / / ' SadvidhaH prAgupadiSTaH zophaH, tasyaikAdazopakramA 'zramAnvitaiH' ityatra kecit 'bhramAnvitaiH' iti paThanti; bhramo bhavantyapatarpaNAdayo virecanAntAH te ca vize| nirAmavAtapittakRtaH; sAmavAtapittakRtamArgAvaraNajau tu tAvapi SeNa zothapratIkAre vartante, vraNabhAvamApannasya ca lakSyAvava / lakhyAveva / garbhiNyAdiSvanAtyayike vyAdhau laanprtissedhH||13|| na virudhyante; zeSAstu prAyeNa vraNapratIkArahetava zopheSatthitamAtreSu vraNeSUprarujeSu ca // eva // 10 // yathAsvairauSadhairlepa pratyekazyena kArayet // 14 // idAnImapatarpaNAdInyekAdaza vraNakAraNazophaviSayatvena viSa ___ AlepanaviSayaM darzayannAha-zopheSvityAdi / utthitamAtreSu yabhedenApi nirdizannAha-vavidha ityAdi / apatarpaNAdaya ityatra bahuvrIheratadguNasaMvijJAnavAccheSA ekAdaza prAyAH / jAtamAtreSu / yathAkhairiti vAtAdizophe mAtuluzAdidUrvAdhajaga. dhAdibhirAtmIyarityarthaH / yathokkairiti kecit paThanti tatrApi apatarpaNamupakramamadhye prAdhAnyAdgRhyate / nanu, apatarpaNAdInAM zophaviSayatvAcchophasya ca vraNAdbhinnatvena kathaM SaSTirupakramA sa evArthaH / pratyekazyena ekaikena // 14 // bhavantItyAha-praNabhAvamityAdi / Apannasya prAptasya, 'zophasya yathA pravajvalite vezmanyambhasA pariSecanam // iti zeSaH / zeSA ityAdi ekAdazabhya upakramebhyo'nye zeSAH, kSipraM prazamayatyagnimevamAlepanaM rujH|| 15 // te vraNapratIkArabhUtA eva // 10 // prahlAdane zodhane ca zophasya haraNe tathA // _apatarpaNamAdya upakramaH; eSa sarvazophAnAM | utsAdane ropaNe ca lepaH syAttu tadarthakRt // 16 // sAmAnyaH pradhAnatamazca // 11 // ___dRSTAntadarzanenAlepasya phalamAha-yathetyAdi / evamAlepanaM prathamamapatarpaNaM nirdizannAha-apatarpaNamityAdi / apata- ruja iti AlepanaM zophasya rujo vedanAH zamayatItyarthaH / na paNam abhojanaM; natu yatkiMcidevApatarpaNaM vamanAdi, vamanAdInAM kevalamAlepaH zophasya rujApahaH; kiMtu prahlAdanAdInyapi karopRthagevopAdAnAt / sarvazophAnAmiti paJcadazAnAM, nAgantoH tItsAha-prahlAdana ityAdi / prahAdane sukhakaraNe, rujApanaya. doSocchrAyopazAntyarthamiti vacanAt / atra vAtaje'pi zophe- nAt / zodhane vraNasya doSaprakopasphoTanAya / utsAdane nimna'patarpaNaM vikArapratyanIkalAt, athavA vAte'pi prAgAmatA- vraNasyonnatikaraNe / ropaNe ceti cakArodavasAdanasavarNakaraNAbhAvAt / taduktaM-"vAte sAme'pi lavanam" iti / sAmAnyaH 1 bhavanti cAtra' iti pAThaH kvacitpustake noplbhyte| sarvazophahitaH / pradhAnatama AzurogaharasAt // 11 // . asyAne 'annAmatA ca' ityadhikaM paThyate hstlikhitpustke| 1"kavalavidhAnAnyanyatra' iti paa0| 2 zothapratIkArAH' 3'taddhi mArutakSuttuSNAmukhazoSabhramAnvitaiH / kArya na vAle bRddha iti paa0| | vAna gurviNyA na durbale' iti taa.| 4 'pratyekaM caiva' iti paa0| Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 399 dIni samuIyante / tadarthakRt prahAdanAdiprayojanakArI / asya | vAtakaphAdhikAnAmityanye / talena pANipAdatalena / vimlApanam prayogaH punarAlepAdhyAye (sU. a. 18); dravyANi tu mizrakAdiSu aGgulyAdimardanena zophavilayanam // 22 // // 15 // 16 // zophayorupanAhaM tu kuryaadaamvidgdhyoH||23|| ghAtazophe tu vedanopazamArtha sarpistailadhAnyA- avidagdhaH zamaM yAti vidagdhaH pAkameti ca // mlamAMsarasavAtaharauSadhaniSkvAthairazItaiH pariSekAn - upanAmAha-zophayorityAdi / upanAho vAtakaphazopha / kati, pittaraktAbhighAtaviSanimitteSu kSIraghRtama- viSaya eva / avidagdha aamH| vidagdhaH kiJcitpakkaH ||23||dhushrkrodkekssursmdhuraussdhkssiirvRkssnisskvaathairnussnnaiH pariSekAn kurvIta, zleSmazophe tu tailamUtramA- nivartate na yaH zopho virekAntairupakramaiH // 24 // rodakasurAzuktakaphanauSadhaniSkAthairazItaiH pariSe. | tasya saMpAcanaM kuryAt samAhRtyauSadhAni tu // kAn kurvIta // 17 // dadhitakasurAzuktadhAnyAmlojitAni tu // 25 // yathA'mvabhiH sicyamAnaH zAntimagniniyacchati // snigdhAni lavaNIkRtya pacedutkArikAM zubhAm // doSAgnirevaM sahasA pariSekeNa zAmyati // 18 // sairaNDapatrayA zopha nAhayeduSNayA tayA // 26 // hitaM sambhojanaM cApi pAkAyAbhimukho yadi // pariSekasya phalaM prayogaM ca darzayannAha-vAtetyAdi / vAtazophAdiviSayaH, vedanopazamaH phalaM, sapirityAdiH prayogaH / pAcanaviSayamAha-nirvatata ityAdi / virekAntairiti dhAnyAmlaM kAjikam / vAtaharauSadhAni bhadradAdIni / zarkarAmi- apatarpaNAdyairvirekAntarityarthaH / samAhRtyauSadhAnIti auSadhAni zramudakaM zarkarodakam / madhurauSadhAni kAkolyAdIni / kSIravRkSA | mizrakoktAni zaNamUlakabIjAdIni samabhAgapramANAni, tathA vaTAdayaH / kSArodakarmiti kSAraM gAlayitvA yadudakaM gRhyate tat caturguNadadhyAdidvANi ca samAhRtya ekIkRtya, lavaNIkRtya kSArodakam / kaphanAni kAleyakAguruprabhRtIni // 17 // 18 // spaSTalavaNIkRtya, nAtidravAM nAtizuSkAmupanAhayogyAmutkArikAM pAcayet ; utkArikA lapsikAkRtiH, anye pUpalikAkRtimAhuH / ___ abhyaGgastu doSamAlokyopayukto doSopazamaM nAhayed banIyAt / tayA utkArikayA / hitaM saMbhojanamiti mRdutAM ca karoti // 19 // saMbhojanaM yatheSTabhojanam / tacca kIdRzaM ? hitaM hitakAri3; khedavimlApanAdInAM kriyANAM prAk sa ucyate // ko'rthaH? nAtyarthakaphakAri na copadravakArItyarthaH / etenAhArapazcAta karmasu cAdiSTaH sa ca visraavnnaadissu||20|| vidhAnokruSNasnigdhAdibhireva saMbhojanaM kAryamityuktam / abhyaGgasya phalaM prayogaM ca darzayannAha-abhyaGga ityAdi / sudhIrastu 'pathyApathyamihaikatra bhuktaM saMbhojanaM matam'vAte kaphe ca tailena, pitte rakta viSAdiSu ca zatadhautAdi-ityAha; taca zrIjejaTagayadAsau necchataH / upanAhaghRtena / tasya kAlAvadhAraNaM nirdizannAha khedetyAdi / sveda- niSpAdyaM karma pAcanamiti malA pAcanaM pRthagupakramaM gayadAso vimlApanAdInAM virecanAntAnAM snehavarjitAnAM saptAnAmupakramANAM | na paThati // 24-26||praagbhvti; visrAvaNAdiSu secanAnteSu snehavamanavirecanavyati- veTanopazamArthAya tathA pAkazamAya ca // 27 // rikteSu karmasu so'bhyaGgaH pazcAdAdiSTaH // 19 // 20 // acirotpatite zophe kuryAcchoNitamokSaNam // rujAvatAM dAruNAnAM kaThinAnAM tathaiva c| sazophe kaThine dhyAme sarake vedanAvati // 28 // zokAnAM khedanaM kArya ye cApyevaMvidhA vrnnaaH||21|| saMrabdhe viSame cApi vraNe visrAvaNa hitam // khedaviSayaM darzayannAha-rujAvatAmityAdi / rujAvatAM saviSe ca vizeSeNa jalokobhiH padaistathA // 29 // vAtakaphavedanAyuktAnAM, dAruNAdivizeSaNasya tadviSayatvAt / vedanAyAH prazAntyarthe pAkasyAprAptaye tathA // dAruNAnAmiti dAruNalaM vAyunA rUkSajaraThIbhAvaH, acelakhami vinAvaNaviSayamAha-vedanetyAdi / acirotpatite tatkAtyapare / prayogaH paJcakarmanirdeze vakSyamANaH // 21 // lotpanne / jalokobhiH pracchAnairvA zoNitamokSaNaM kuryAt / vraNesthirANAM rujatAM mandaM kArya vimlApanaM bhavet // 'pi yAdRze zoNitaM nAvaNIyaM tAdRzamAha-sazopha ityAdi / abhyajya skhedayitvA tu veNunADyA ttHshnaiH||22|| dhyAme kRSNAruNe / sarakte raktavarNe / vedanAvati vedanAyukta / vimardodviSa prAzastalenASThakena vA // saMrabdhe vizAlamUle / viSame ninonnte| vizeSeNa atizayena, vimlApanaviSayaM prayogaM ca darzayannAha-sthirANAmityAdi / sAvana ca saviSe ca vizeSeNa raktamokSaNam // 27-29||sthiraannaaN kaThinAnAm / mandaM rujatAM kaphAdhikAnAmityarthaH; sopadravANAM rUkSANAM kRzAnAM vrnnshossinnaam||30|| yathAvamauSadhaiH siddhaM snehapAnaM vidhIyate // 1aSTAnAM' iti pA0 / 2 'prabalatvamityanye' iti pA0 / 3 veNunA vA zanaiH zanaiH' iti pA0 / 1-2 'zyAme' iti pA0 / Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna snehapAnaviSayaM darzayannAha-sopadravANAmityAdi / sopadravA- / pAkoDhatteSu doSeSu tattu kArya vijAnatA // NAmiti nAtra vraNopadravA gandhavarNasrAvavedanAkRtayaH paJca; / supiSTaidIraNadravyairyuktaH kSAreNa vA punaH // 37 // kiM tarhi vraNitasyopadravA vepthupkssvdhaadyH| vraNazoSiNAM vraNa- dAraNamAha-bAletyAdi / pIDenairiti pIDanadravyarityarthaH / nimittakSayiNAm / yathAkhamauSadheriti yasya yadAtmIyamauSadhaM | pAkoTale janAne lagateviyA yamASadha pAkodvatteSu uttAneSu khaggateSvityarthaH / dAraNadravyaimizrakoktazci. vAtAdestena siddhasya snehasya pAnaM; vicAraNAbhinnAcchapAnamisyA- | rabilvAdibhiH / kSAreNa pratisAraNIyena, yavakSAreNetyanye cAryAH // 30 // // 35-37 // utsannamAMsazophe tu kaphajuSTe vizeSataH // 31 // kaiThinAn sthUlavRttauSThAna dIryamANAn punaH punaH // saMkliSTazyA(dhyA)marudhire vraNe pracchardanaM hitam // kaThinotsannamAMsAMzca lekhanenAcaredbhiSak // 38 // vamana viSayaM darzayannAha-utsannetyAdi / utsannamAMsazophe samaM likhet sulikhitaM likhebhirvshesstH|| iti ucchritmaaNsshophe| kaphajuSTe kaphAkrAnte / saMkliSTaM duSTa, varmanAM tu pramANena samaM zastreNa nirlikhet // 39 // zyA( dhyA )mamISatkRSNaM, rudhiraM yasminnevaMbhUte vraNe pracchardanaM lekhanamAha-kaThinAnityAdi / kaThinAn mAMsahInAn, vamanaM hitam // 31 // samam ahInAdhikaM likhet ; sthUlavRttauSThAna sulikhitam atizavAtapittapraduSTeSu dIrghakAlAnubandhiSu // 32 // yalikhitaM likhet / punaH punaHryamANAn niravazeSato likhet ; virecanaM prazaMsanti vraNeSu vrnnkovidaaH|| kaThinotsanamAMsAn varmanAM pramANena samaM likhet / anye'tra punaranyathA vyAkhyAnayanti-samalekhanam avagADhalekhanaM, sulekhana virecana viSayamAha-vAtetyAdi / vAtena sahitaM pittaM vAta mRdulekhanaM, niravazeSalekhanaM nirlekhanaM nizzeSalekhanamiti / pittaM pittapradhAnasaMsargaH; na tu vAtazca pittaM ceti, kevalavAtaje zrIsuvIrajejaTabrahmadevAzcaturo viSayAnAhuH, tathAhibasti vidhAnAt / anenaiva nyAyena vAtopasarjane kaphasaMsarga kaThinAniyeko viSayaH, sthUlavRttauSThAniti dvitIyaH, dIryamANAn vamanamUhyam / eSu snehAdiSu triSu zophasyAnuktAvapi zophA punaH punariti tRtIyaH, kaThinotsannamAMsAMzceti caturthaH / apare dhikArakhAdeva snehAdayastrayo viziSTAvasthAyAM zophasyApyupakramA tu samaM likhedityAdyanyathA vyAkhyAnayanti-kaThinAn sthUla... boddhavyAH / vraNakovidA vraNapaNDitAH // 32 // vRttauSTAn yathA sulikhitaM bhavatyevaM likhediti saMbandhaH, kathaM apAkeSu tu rogeSu kaThineSu sthireSu ca // 33 // salikhitaM bhavatItyAha-samaM likhet , niravazeSaM likhet , snAyukothAdiSu tathA cchedana prAptamucyate // varmanAM tu pramANena samaM nilikhediti / samaM sulikhitalakSa chedanamAha-apAkeSvityAdi / apAkeSu avidyamAnapAkeSu Nam / nirlikhet punaH punarlikhediti bhaNanaM bahuzo lekhane : medaHkaphagranthimAMsakandyAdiSu; athavA apAkeSu ISatpAkeSu zastrAvacAraNaM sUcayati / atra vraNavama'zabdena vaNagatAzcalAraH valmIkAdiSvityarthaH; nazabdasyobhayArthatvAt / gayI tu pArthA vAcyAH / zastreNa nirlikhet , na tu gojIzephAlikAdipa'apAkavatsu' iti paThati, tatrApi sa evArthaH; paraM taM pAThaM na treNa // 38 // 39 // . sAdhu manyate jejttH| kaThineSu dRDheSu / sthireSu acaleSu |aumN potaM picaM phenaM yAvazakaM sasaindhavam // snAyukothAdigvityatrAdizabdAt sirAdhamanyAdipariprahaH / prApta karkazAni ca patrANi lekhanArthe pradApayet // 40 // yuktamityarthaH // 33 // zastrAbhAve tu kSaumAdibhilikhedityAha-kSaumamityAdi / kSaumam antaHpayeSvavakreSu tathaivotsaGgavatsvapi // 34 // atasIvastram / plotaM karpaTam / picuM kArpAsatUlAm / phenaM samugatimatsu ca rogeSu medanaM prAptamucyate // draphenam / yAvazUko yavakSAraH // 40 // bhedanamAha-antaHpUyeSvityAdi / avakreSu avidyamAnamu. nADIvraNA zalyagarbhAnummAyutsaGginaH zanaiH // kheSu / utsaGgavatsu cirasthitapUyAvadAraNagambhIrazuSiratraNavastu. karIrabAlA1libhireSaNyA vaiSayedbhiSak // 41 // pradeza utsaGgatulyalAdutsaGga ityucyate, tadvatsu / rogeSu vraNeSu / netravarmagudAbhyAsanADyo'vakrAH sshonnitaaH|| gatimatsu gatiyukteSu / prAptaM yuktam // 34 // cucUpodakajaiH zlakSNaiH karIraireSayettu tAH // 42 // bAlavaddhAsahakSINabhIrUNAM yoSitAmapi // 35 // 1 takSAreNa' iti taa.| 2 'pIDanairityAdi sugamam , marmopari ca jAteSu rogeSUkteSu dAraNam // lekhanamAha' ti pA0 / 3 'kaThinasthUlavRttISThAn' iti pA0 / supakke piNDite zophe pIDanairupapIDite // 36 // 4 vartmanA'nupramANena' iti pA0 / 'anupramANena vidIrNabhAga1 'zopheSu' iti pA0 / 2'prAptamiSyate' iti paa0| pramANayogyena, vamanA zastrapadena, niravazeSato manAgapyaparihArya, 3 'bAlavRddhakSatakSINa' iti tA. / 4 'rogeSUktaM ca' iti pA0 / sulikhitaM viralatvAdidoSarahitaM, likhet 'punaH punIryamANAn' 5 'pizite' iti pA0 / 6 'pIDanairavapIDite' iti pA0 / iti zeSaH' iti hArANacandraH / 5 'tUlam' iti pA0 / Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1) sushrutsNhitaa| eSaNamAha-nADItyAdi / nAcyazca vraNAceti nADIvraNA- doSaH puuyH| prasicyate khayaM prakSarati / pIDanam auSadhezcampa. stAn / zalyagarbhAn abhyantarazalyAnityarthaH / unmArgI | nam // 46 // 47 // bhagandaraH, utsaGgI zambUkAvartAbhidha ityeke; tabha, tayorasAdhya- taistairnimittairbahudhA zoNite prasrate bhRzam // tvenaiSaNAnahakhAt / tatra, utsRSTo mArgo vidyate yeSAM te unmA. kArya yathoktaM vaidyena zoNitAsthApanaM bhavet // 48 // giNo vraNAH Rju mArga parityajya kuTilayA gatyA ye yAntI zoNitAsthApanamAha-taistairityAdi / taistaiH sirAvyadhAtyarthaH; utsazina UrdhvasaGginaH / karIrAH cuthUpodakAdInAM dibhiH / yathokaM zoNitAsthApanaM zoNitAtipravRttistambhanam / komalA nAlAH / bAlAH karizaMkarAdInAm / vivRtAsyAn koSThA taJcaturvidham-"sandhAnaM skandanaM caiva pAcanaM dahanaM tathA" zritAnalyA vA eSayedityarthaH / eSaNI zalAkAzastra(yantra)m / eSayet karIrAdinikSepaNena vraNamArganizcayaM kuryAdityarthaH / karIrANAM viSayaM nirdizanAha-netravatrmetyAdi / gudAbhyAso | dAhapAkajvaravatAMbaNAnAM pittkoptH|| gudasamIpam / avakA alpavakrAH / cucUH cIcuriti loke / raktena cAmibhUtAnAM kArya nirvApaNaM bhavet // 49 // upodakaH 'poI' iti loke // 41 // 42 // yathoktaiH zItaladravyaiH kSIrapiSTai taaplutaiH|| saMghRtAsaMvRtAsyeSu vraNeSu matimAn bhiSak // diyAdabahalAn sekAna sushiitaaNshvaavmaaryet||50|| yathoktamAharecchalyaM prAptoddharaNalakSaNam // 43 // nirvApaNamAha-dAhetyAdi / nirvApaNaM nAma pittarakavaNasya AharaNa viSayamAha-saMvRtetyAdi / prAptoddharaNalakSaNamiti pacyamAnasya jvalata iMva aussdhaadibhirvednopshmH| yathokai. sadyaHprANaharavizalyanAdirahitamanyadityarthaH // 43 // mizrakotarvAdibhiH / kSIrapiSTairiti kSIreNa ApiSTeH, lakSNasya dAhapAkakArikhAt / didyAt limpet / abahalAn yataH zlakSNaroge vyadhanasAdhye tu yathoddezaM prmaanntH|| ghano lepazcandanasyApi dAhakRdravati / sekAn pariSekAn / zastraM nidadhyAdoSaM ca sAvayet kIrtitaM yathA // 44 // anena zlokena sekalepo dvau nirvApaNAvuktau // 49 // 50 // vyadhana visrAvaNaviSayamAha-roga ityAdi / vyadhanasAdhyo vraNeSu kSINamAMseSu tanusrAviSvapAkiSu // rogo dakodaramUtravRddhyAdiH / yathoddezaM pramANata iti uddezAnati todakAThinyapAruSyazUlavepathumatsu ca // 51 // kAntapramANamityarthaH / tatra dakodaroddiSTaM pramANamaGguSThodarapremA vAtaghnavarge'mlagaNe kAkolyAdigaNe tathA // NamavagADhamiti kSeyaM vidradhyAdiSu punaH "mahatkhapi ca pAkeSu naihikeSu ca bIjeSu pacedutkArika zubhAm // 52 // vyaGgalAntara vyakulAntaraM vA zastranipAtanam" (sU. a. 5)teSAM ca khedanaM kArya sthirANAM vedanAvatAm // iti / zastraM nidadhyAdityantena vyadhanamukaM, doSaM ca srAvayet kIrtitaM yatheti lAvaNamuktam, evamanena glokenopakramadvaya utkArikAviSayamAha-vraNevityAdi / kSINamAMsatkhAdikaM mukam // 44 // vAtakAryam / vAtaghnavarge bhadradAdau, amlagaNe sauvIrakatuSoda kAdau, snaihikeSu ca bIjeSu tilAtasIsarSapairaNDAdibIjeSu / apAkopadrutA ye ca mAMsasthA vivRtAzca ye|| vAtaghnavargakAkolyAdigaNanaihikabIjAni samabhAgAni tacatuyathokaM sIvanaM teSu kArya sandhAnameva ca // 45 // / guNamamlAnAM gRhIlA nAtighanA nAtisAndrAM peyAnukAriNImusIvanasandhAnaviSayamAha-apAketyAdi / apAkopadvatAH tkArikA pacet // 51 // 52 // paakopdrvrhitaaH| vivRtA vyAttamukhAH / yathokkamaSTavidhazabakarmIye (sU. a. 25) / sandhAnameva ceti na kevalaM durgandhAnAM kledavatAM picchilAnAM vishesstH||53|| sIvanaM sandhAnamapi; sandhAnaM vraNauSThAdisaMyojanam / anena | kaSAyaiH zodhanaM kArya zodhanaiH praagudiiritaiH|| lokenopakramadvayamuktam // 45 // idAnIM kaSAyAdIcUrNAntAn sapta zodhanaropaNAn viSayapUyagarbhAnaNudvArAn vraNAnmarmagatAnapi // bhedena darzayannAha-durgandhAnAmityAdi / zodhanaiH kaSAyaiH yathokaiH pIDanadravyaiH samantAt paripIDayet // 46 // prAgudIritairmizrakokaiH zahinyakoTasumanAdibhiH kRtaH kAya zuSyamANamupekSeta pradehaM pIDanaM prti|| zodhanaM kAryam // 53||n cAbhimukhamAlimpettathA doSaH prasicyate // 47 // antaHzalyAnaNumukhAn gambhIrAn mAMsasaMzritAn pIDanamAha-pUyetyAdi / yathokaimizrakaparipaThitaiH picchila- | zodhanadravyayuktAbhirvartibhistAn yathAkramam // dravyakhaDmUlAdibhiH / samantAt srvtH| pradehaM prlepnmityrthH| pUtimAMsapraticchannAn mahAdoSAMzca zodhayet // 55 // - kalkIkRtairyathAlAbhaM vartidravyaiH puroditaiH|| 1 ghaNamadhyasthanizcayaM' paa0| 2 'saMtApAvRtAsyeSu' iti paa0|3 daramAtrama iti paa0| 4 asAre kaSAyamadhvA- 1'lepAn' iti pA0 / 2'lehaneSu ca bIjeSu kuryAdutkArikA' rilipikaM panave kvit| | iti pA0 mantaHpUyAna' iti vaa.| mu0saM051 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM __ zodhanadravyayuktAbhiriti zodhanadravyANi ajagandhAjazRGgyA- | agambhIrAn uttAnAn ; 'gambhIrAn medasA juSTAn' ityeke dIni mishrkokaani| tAn vraNAn ; 'zodhayet' iti zeSaH / yathA-paThanti, tannecchati gayI / cUrNazodhanaiH kAsIsAdibhiH / kramamiti prathamaM sUkSmAbhistataH sthUlasthUlatarAbhirityarthaH / zodhanavartijaiH ajagandhAdibhiH // 62 // pUtimAMsapraticchannAniti avagADhAn , na punarabhyantarAn / zuddhalakSaNayuktAnAM kaSAyaM ropaNaM hitam // mahAdoSAMzceti atiduSTAnityarthaH / doSau cAtra vAtakaphau gRhyate | taMtra kArya yathoddiSTavyavaidyena jAnatA // 63 // na punaH pittaM, pittaduSTastu sarpiviSayaH // 54 // 55 // azuddhavraNasya zodhanAni saptakaSAyAdIni saviSayaprayogANi pittapraduSTAn gambhIrAn dAhapAkaprapIDitAn // 56 // nirdizya zuddhasya tAnyeva ropaNAni nirdizannAha-zuddhalakSaNakArpAsIphala mizreNa jayecchodhanasarpiSA // yukAnAmityAdi / zuddhavraNalakSaNAni "tribhidoSairanAkAnta" zodhanadravyANi kAsIsAjagandhAdIni, taiH siddhena sarpiSA | (sU. a. 23) ityAdIni, "jihvAtalAbha" ityAdIni vA dhRtena / kalpanA ceyaM-yAvanti kAsIsAjagandhAdIni zodhana "cokkAni / yathoddiSTaivaTAdibhiH // 63 // dravyANi tAvanmAtraM kArpAsaphalam , etAnyekIkRtya kalkacaturguNaM | avedanAnAM zuddhAnAM gambhIrANAM tathaiva c| ghRtaM, ghRtacaturguNaM jalaM ca gRhIlA ghRtaM sAdhanIyam // 56 ||-hitaa ropaNavaryaGgakRtA ropnnvrtyH||64|| utsannamAMsAnasnigdhAnalpanAvAn brAMstathA 57 __ avedanAnAM sarvathA vedanAhInAnAmityarthaH; anye avedanAsarSapasnehayuktena dhImAMstailena zodhayet // naamlpvednaanaamityaahuH| ropaNavartyaGgakRtA iti ropaNavartya GgAni somAmRtAzvagandhAkAkolyAdIni taiH kRtA ropaNavartayo vraNAniti kaphavAtAdhikAnityarthaH, utsedhasya kaphakRtatvAt , hitAH // 64 // anehAlpasrAvayotikRtavAcca / sarSapasnehayukteneti sarSapasnehAdhikena tilatailena; "mizrakoktena mayUrAdizodhanadravyasiddhena' | apetapUtimAMsAnAM mAMsasthAnAmarohatAm // iti zeSaH // 57 // kalkaH saMrohaNaH kAryastilajo mdhusNyutH||65|| tailenAzudhyamAnAnAM zodhanIyAM rasakriyAm // 58 // sa mAdhuryAttathauSNyAJca snehAcAnilanAzanaH // kaSAyabhAvAnmAdhuryAttiktatvAcApi pittahRt // 66 // vaNAnAM sthiramAsAnAM kuryaadrvyairudiiritaiH|| auSaNyAt kaSAyabhAvAcca tiktatvAcca kaphe hitH|| kaSAye vidhivatteSAM kRte cAdhizrayet punaH // 59 // zodhayedropayeccApi yuktaH zodhanaropaNaiH // 67 // surASTrajAM sakAsIsAM dadyAzcApi manaHzilAm // | nimbapatramadhubhyAM tu yuktaH saMzodhanaH smRtH|| . haritAlaM ca matimAMstatastAmavacArayet // 6 // | pUrvAbhyAM sarpiSA cApi yuktshcaapyupropnneH|| 68 // mAtalakarasopetAM sakSaudrAmatimarditAm // tilavadyavakalkaM tu kecidaahurmniissinnH|| praNeSa davA tAM tiSThetrIMstrIMzca divasAn param // 6 // zamayedavidagdhaM ca vidagdhamapi pAcayet // 69 // ' dravyairudIritairiti mizrakokaiH zAlasArAdibhirdravyaiH / kalpa- pakaM bhinatti bhinnaM ca zodhayedropayettathA // nAmAha-kaSAye vidhivatteSAmiti / teSAM zAlasArAdInAM apetapUtimAMsAnAmiti nirgatazaTitamAMsAnAm / mAMsasthAno vidhivatkRte kaSAye dravyApekSayA SoDazaguNodake'STabhAgAvaziSTe, | mAMsamAtrasthitAnAmityarthaH / kalko mizrakAdhyAye kathitaH, sa aSTaguNodake caturbhAgAvaziSTe vaa| adhizrayet punariti pUrta tu "samajhA somasaralA" (sU. a. 37) ityAdiH / vizeSArthamakaSAyaM punaradhizrayet pacedityarthaH / surASTrajAdIni cUrNitAni | trApi kalkaM nirdizannAha-tilajo madhusaMyuta iti / tilakamAtrayA zeSakaSAyapAde kaSAyasya punaHpAkAt phANitIbhAve lkasya tridoSaharakhamAha-sa ityaadi|-s iti tilakalkaH / satyAvapet / surASTrajAM tuvaramRttikAm / tatastAmavacArayediti tilakalkasya tiktakaSAyatve. uSNale snigdhatve madhuratve ca tato'nantaraM rasakriyA samavacArayet prayojayet / atimarditA satyapi kathaM na vAtAdiprakopakalam ? ucyate-kha(pra)bhAvAmauSadhAnAmekIbhAvArtham / mAtuluGgamadhumAtrA tu saMskAramAtraiva / dAmalakavat / asyaiva tilakalkasya yogavAhilaM savizeSa darzatrIMstrIzca divasAn paramiti paramityavadhAraNe, trIstrIneva diva yavAha-zodhayedityAdi / azuddhAn zodhayet, ropayecetyaya. sAn tiSThenAdhikaM, vraNavasvavadAraNabhayAt // 50-61 // marthazvakAreNa jJeyaH / kena zodhanena yuktaH zodhayedityAhamedojuSTAnagambhIrAn durgndhaaNcuurnnshodhnaiH|| nimbapatramadhubhyAmityAdi / madhusaMyuta ityanenaiva labdhe punariha upAcaret bhiSaka prAkSaH lakSNaiH zodhanavartijaiH 62 1 tacca' iti paa0| 2 'saMropaNaH' iti pA0 / 'kaskastu . 1'nRNAM vraNAn' iti taa.| 2 'duHzodhyAnAM tathaiva c| ropaNaH smRtaH' taa.| 3 'madhukAnvitaH' iti paa0| 4 'yuktaH rasakiyAM zoSanIyAM kuryAdravyairudIritaH' iti tA. / vyAmizra- | saMparopaNaH' iti pA0 / 5 'atidagdhaM prazamayedvidagdhaM cApi' iti beda' iti paa0| 4 'sUkSmaH' iti vA / | vA. 6 ropayecca tam' iti pA0 / surAjA savatteSAM kRtvaavyairudiinaam||18|| Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 403 madhuprahaNaM kevalasyaiva tilakalkasya prAguktA mAdhuryAdayo'vaga- mavacArayet / atra zodhanarasakriyAvat kAlAvadhirnAstyeva, mtavyAH, na madhuyuktasyeti jJApayati / kena ropaNena zodhanena yukto yAvadaNaropaNameva kAryeti // 72 ||vrnnaam zodhayedropayethetyAha-pUrvAbhyAmityAdi |-puurvaabhyaaN samAnAMsthiramAMsAnAMtvakasthAnAM ropaNaM bhiSaka 73 nimbapatramadhubhyAmityarthaH / yuktazcApyuparopaNa ityapizabdo cUrNa vidadhyAnmatimAn prAksthAnokto vidhirythaa|| bhiSakame; tena nimbapatramadhughRtayuktaH zukhyato vraNasya zodhano | / samAnAmityAdi / sthiramAMsAnAm amRdumAsAnAm / ropaNo'pi, tilakalkasya yogavAhitkhAdityarthaH / anye tu prAksthAnoko vidhiryatheti prAksthAne satrasthAne ukto vidhiryana 'yuktaH saMropaNo bhavet' iti paThanti; te tu pUrvoktaM cakArArtha | prakAreNa, sa ca prakAraH "kiMzukastriphalA rodhaM" (sU. a.37) na manyante, kiMca nimbapatramadhughRtayuktasya tilakalkasya ropaNa ityAdinA nirdiSTa ityarthaH // 73 // khamevAGgIkurvanti na zodhanavam / idAnImanyamapi kalka zodhano ropaNazcaiva vidhiryo'yaM prakIrtitaH // 7 // sarvAvasthAsu sarvavraNayogitvena savizeSamekIyamatena nirdi sarvavraNAnAM sAmAnyenokto dossaavishesstH|| zamAha-tilavadityAdi |-tilvttilsdRsho yavakalko'pi idAnIM kaSAyAdibhedena pratyekaM saptavidhesya zodhanasya ropatridoSana ityanena prakAreNa kecidekIyavacanaM vyAkhyAnayanti; jejaTagayadAsau vanyathA, yathA-tilA vidyante'sminniti Nasya ca sarvavraNaviSayalaM darzayannAha-zodhana ityAdi / patra tilavAn , tilavAMzcAsau yavakalkazca tilavadyavakalkaH, taM sudhIraH-eSa sarvavaNAnAM zArIrAgantUnAM sAmAnyenokto tilavadyavakalkaM kecidAhuriti / sarvAvasthAsu sarvazArIravraNayo- | vidhiH / kasmAt ? doSAvizeSataH, aviziSTA hi vAtapittagyasamAha-zamayedavidagdhaM cetyAdi / etena tilayuktaH kalkaH zleSmANo dUSakAH zArIrANAmAgantUnAM ca vraNAnAm ; uktaM pazcAnAmupakramANAM vimlApanapAcanapATanazodhanaropaNAnAmartha |ca-"kAlAntareNa doSopaplavavizeSAcchArIravat pratikAra" karotItyukaM tilakalkastu ropaNazodhanakaraNenopakramadvayArthakaraH, ita; dASAvazaSata zata pATha dASAvazaSatA dAkhamadAt tadubhayakaraNenopakramatrayArthakaro vA, ata evAnayoH kalkayo samam / kecittu-sAmAnyenokto vidhistilanimbakalkAdiH, tathA bhaidaH / ropayeceti cakAreNa tilakalkatilavadyavakalkayorapi doSavizeSatazcoka Aye dve paJcamUlyAvityAdi, iti luptanirdiSTaM vraNavaikRtyApahavaM bhavatIti samundrIyate // 65-69 // cakAraM varNayanti / gayI tu-sarvatraNAnAM vidradhyAdyazeSavaNA nAmayameva vidhirutaH; kutaH ? yato vraNasAmAnyokaH, sa ca pittaraktaviSAgantUn gambhIrAnapi ca vraNAn // 7 // vidhirdoSavizeSata iti doSavizeSamapekSya kArya iti vyAkhyAnaropayedropaNIyena kSIrasiddhena sarpiSA // yati // 4 // zastrAyabhighAtanimittA vraNAH saptAhAdAgeva adoSopaTutA eSa AgamasiddhatvAttathaiva phaladarzanAt // 75 // AgantavaH / ropaNIyeneti mizrakoditena "pRthakpardhyAtmaguptA | mantravat saMprayoktavyo na mImAMsyaH kathaJcana // ca" (sU. a. 37) ityAdinA // 70 / eSaH zodhanaropaNavidhiH / AgamasiddhalAditi bhAgamaH zAstraM, tena siddhalAt prasiddhalAdityarthaH / phaladarzanAt Arogya. kaphavAtAbhibhUtAnAM vraNAnAMmatimAn miSaka // 7 // kArayedropaNaM tailaM messjaistaidythoditaiH|| | darzanAt / na mImAMsyo na vicArya ityarthaH // 75 ||ythoditairiti mizrakoktaiH kAlAnusAryAguruprabhRtibhiH // 41 // bheSajAni yathAyogaM yAnyuktAni purA mayA // khabujhyA cApi vibhajet kaSAyAdiSu saptahu~ // 76 // abandhyAnAM calasthAnAM zuddhAnAM ca praduSyatAm 72 AgamoktayogaviSayiNImamImAMsAM nirdizya, anirdiSTayodviharidrAyutAM kuryAdropaNArthI rasakriyAm // gaviSayiNI mImAMsAmeva kathayannAha-khabuddhyetyAdi / kaSAyAabandhyAH pittaraktaviSAbhighAtajAdayaH / calasthAnAmiti diSu saptasu kaSAyavartikalkasarpistailarasakriyAcUrNeSu // 76 ||claashcessttaavntH sandhayaH, tatrasthAzcalasthAH, zuddhAnAM ca praduSyatAM Adhe dve paJcamUlyau tu gaNo yshcaanilaaphH||7|| punarityarthaH / 'zuddhAnAM cA'prarohatAm' iti sudhIrAbhiprAyeNa sa vAtaduSTe dAtavyaH kaSAyAdiSu saptasu // kecit paThanti / tatra calasthAnavAdinA hetunA'prarohatAmiti nyagrodhAdirgaNo yastu kAkolyAdizca yaH smRtaH78 draSTavyam / asyAH kalpanA-nyagrodhAdivargasya triphalAyAzca | to pittaduSTe dAtavyau kaSAyAdiSu saptasu // dravyApekSayA'TaguNe caturguNe vA'mbhasyaSTabhAgAvaziSTa caturbhA- | AragvadhAdistu gaNo yazcoSNaH prikiirtitH||79|| gAvaziSTe vA kaSAyaM punaradhisatya phANitIbhAve'vaziSTakaSAyapAda- to deyau kaphaduSTe tu, saMsRSTe saMyutA gnnaaH|| mAtrayA haridrAdvayacUrNa prakSipya sumarditAM madhuyuto rasakriyA-1 1'doSavizeSataH' iti pA0 / 2 'kaSAyAdimiH pratyeka 1 'prakAreNaikIyamataM' iti pA0 / 2 'tairyathoditaiH' iti paa0| saptabhiH' iti paa0|3 'vibhajechucyA' iti tA. 4 'yogavit' 3'cAprarohatAm' iti paa0| 4 'kuryAdropaNArtha' iti paa0| / iti tA. 5 'doSocchrAyeNauSadhAni' iti vA... Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 401 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAkhAnaM uSNa uSNavIyoM muSkakAdiH surasAdi shlessmnH| saMsRSTe triphalAdhAtakIpuSparodhasarjarasAn smaan|| saMyutA gaNAH / ayaM pranthaH sarvo'pi zodhanaropaNaviSayaH kRtvA sUkSmANi cUrNAni vraNaM tairavacUrNayet // 8 // dAruNakarmaviSayamAha-vraNeSvityAdi / dAruNIkaraNaM kaThivAtAtmakAnugrarujAn sAsrAvAnapica vrnnaan||8|| nIkaraNam / rohiNyAH kaiTaphalasya // 86 // 8 // sakSaumayavasarpirbhidhUpanAGgaizca dhUpayet // utsannamAMsAna kaThinAn kaNDUyuktAMzcirotthitAn // dhUpanaviSayamAha-vAtAtmakAnityAdi / ugrarujAn sAmrA- tathaiva khalu duHzodhyA zodhayet kSArakarmaNA // 8 // vAnitiM padadvayena vAtakaphAtmakatvamuktam / sakSaumetyAdi kSaumamatasIvastram / dhUpanAGgAni "zrIveSTake sarjarase" (sU. a. 37) kSAraviSayamAha-utsannamAMsAnityAdi // 8 // ityAdIni // 80 / sravato'zmabhavAnmUtraM ye cAnye rktvaahinH|| parizuSkAlpamAMsAnAM gambhIrANAM tathaiva ca // 8 // niHzeSacchinnasandhIMzca sAdhayedagnikarmaNA // 89 // kuryAdutsAdanIyAni sapAdhyAlepanAni c| ___ agnikarmaviSayamAha-sravata ityAdi / azmabhavAn azmamAMsAzinAM ca mAMsAni bhkssyedvidhivnnrH|| 82 // rIniharaNacchedasaMbhavAn vraNAnagnikarmaNA saudhayediti saMbandhaH / vizuddhamanasastasya mAMsaM mAMsena vardhate // kiMviziSTAn vraNAn ? mUtraM sravataH; yadyapi te vraNA mUtra srAviNastathA'pi sadyovraNe mUtraM yAvattAvatte'dahanIyAH, saptAutsAdanaviSayamAha-parizuSketyAdi / parizuSkAlpamAMsAnAM hAdUrgha punaryadA vraNAnAmasandhAnena mUtraM khamArga na pratipadyate vAtAtmakAnAm / gambhIrANAM raktapittAtmakAnAm / prayoge utsAdanIyAnIti apAmArgAzvagandhAdIni utsAdanadravyANI tadaivAgninA dahet // 89 // tyarthaH / etaiH sarpiHsaMskAra AlepanaM ca kartavyam / utsAdanaM durUDhatvAttu zuklAnAM kRSNakarma hitaM bhavet // nimnavraNasyonnatikaraNam / AbhyantaramutsAdanamAha-mAMsAzi- bhallAtakAn vAsayettu kSIre nAmityAdi / vyAghrAdInAmityarthaH / vizuddhamanasaH zokakrodhA- | tato dvidhAcchedayitvA lauhe kumme nidhApayet // 90 dhanabhibhUtamanasa ityarthaH; jejaTastu vyAghrAdInAM mAMsAni chadmo- kumme'nyasmin nikhAte tu taM kumbhamatha yojyet|| pahitAni, evaM vizuddhamanasa iti vyAkhyAnayati // 81-82 // - mukhaM mukhena sandhAya gomyairdaahyetttH||91|| utsannamRdumAMsAnAM vraNAnAmavasAdanam // 83 // yaH mehayavate tasmAbrAhayettaM zanairmiSaka // kuryAdravyairyathohiSTaizcUrNitairmadhunA saha // grAmyAnUpazaphAna dagdhvA sUkSmacUrNAni kArayet 92 tailenAnena saMsRSTaM zuklamAlepayedraNam // avasAdanaviSayamAha-utsanetyAdi / utpannamRdumAMsAnA | bhallAtakavidhAnena sAranehAMstu kArayet // 13 // miti utsanamuddhRtaM mUdu mAMsaM yeSAM te tathA / avasAdanam : | ye ca kecit phalasnehA vidhAnaM teSu pUrvavat // unmatavaNasya nimrakhakaraNam / yathodiSTadravyaiH kAsIsAdibhiH / // 3 // | idAnI rUDhasyaiva vraNasya vikRtasya prakRtibhAvArtha paizcAtkakaThinAnAmamAMsAnAM duSTAnAM mAtarizvanA // 4 // ArambhaH, tatra pUrva zuklasyaiva kRSNIkaraNamAha-durUDhalAsahI kriyA vidhAtavyA zoNitaM cApi mokSayet // dityAdi / prAk pUrva saptAhaM gavyamUtrabhAvitAn bhallAtakAn pAtanauSadhasaMyuktAna nehAn sekIMzca kaasyet||85|| gavyakSIre vAsayet sthApayet , atra kAlasyAnuktavAdvakSyamANa rohiNIphalakSIravAsanavat saptarAtrameva vAsanaM kAryam / kummemRdutvamAzurohaM ca gADho bandhaH karoti hi|| 'nyasminnityAdi / anyasmin kumme nikhAte taM kumbhaM yojayed mUdakarmaviSayamAha-kaThinAnAmityAdi / amAMsAnAm yatra kumme bhallAtakAni nikSipyante kathaM yojayedityAhaalpamAsAnAm / mAtarizvanA vAyunA / mRdrI kriyA madhura mukhaM mukhenetyAdi / tamapi kumbhaM nirantaracchidritApidhAnaM snigdhakoSNalavaNairantarbahizca kriyamANairlepAdibhiH / zoNita kRtvA yojayet ; anyathA'nAvRtamukhAduparigatakumbhAdlAtakAni mityAdi tatra rakAnugate mAtarizvani rakamokSaNaM, kaphAnugate bhrazyante / prAmyAnUpazaphAniti grAmyA azvAdayaH, AnUpA bahAn sekAzceti / mRdutvamityAdi / gADho bandhaH kiM karotI. mahiSAdayaH, zaphAna khurAn / kRSNIkaraNe mahAnaparAnapi tyAha-mRdubamAzurohaM ca // 84 // 85 // nirdizannAha-bhallAtaketyAdi / ye ca kecit piNDitakavivraNeSu mRdumAseSu dAruNIkaraNa hitam // bhItakAdinehAsteSAmapyetadeva bhallAtakasneha niSpAdanavadvidhAnaM, dhavapriyaGgvazokAnAM rohiNyAzca tvacastathA // 86 // 1 'kaTutummyA valkalasya' iti pA0 / 2 'sAdhayet / tathA'pi 1'myopasiddhAni' iti pA0 / 2 khedAMzca' iti pA0 / sadyo vraNakAlaM yAvanna dahanIyAH' iti paa0| 3 'kartitam' iti 'punaH punaH sicyamAnepAdiH' iti pA0 / 4 khedAMzca' iti| paa0| 4 'pabAskaArambhaiti paa0| . Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] suzrutasaMhitA / 405 teSu madhye ye kRSNIkaraNAsteSAM prAmyAdizaphadAhabhasmacUrNa- | hastidantamasI kRtvA mukhyaM caiva rasAJjanam // mizrANAmavacAraNamiti bhAvaH // 89-93 // romANyetena jAyante lepAtpANitaleSvapi // 101 // durUDhatvAtu kRSNAnAM pANDukarma hitaM bhavet // 94 // catuSpadAnAM tvagromakhuraGgAsthibhasmanA // saptarAtraM sthitaM kSIre chAgale rohiNIphalam // tailAktA cUrNitA bhUmibhavedromavatI punH|| 102 // tenaiva piSTaM sulakSNaM savarNakaraNaM hitam // 95 // kAsIsaM naktamAlasya pallavAMzcaiva sNhret|| navaM kapAlikAcUrNa vaidulaM sarjanAma ca // kapittharasapiSTAni romasaJjananaM param // 103 // kAsIsaM madhukaM caiva kSaudrayuktaM pralepayet // 96 // romasajananamAha-hastidantetyAdi / mukhyaM zreSThamityarthaH / kapitthamuddhRte mAMse mUtreNAjena pUrayet // etena hastidantamasIrasAJjanena, 'ajAkSIrasahitena' iti kAsIsaM rodhanAM tutthaM haritAlaM manaHzilAm // 17 // vAkyazeSaH / pANitalaM hastatalam / ayaM yogaH kezazAMte veNunirlekhanaM cApi prapunADarasAJjanam // sati bahuzo dRSTapratyayaH / catuSpadAnAmityAdi catuSpadA adhastAdarjunasyaitanmAsaM bhUmau nidhApayet // 98 // | azvagomahiSAdayaH / telAktA cUrNitA pUrva tailAbhyaktA pazcAmAsAdUrdhvaM tatastena. kRSNamAlepayedraNam // cUrNitA khagromAdibhasmacUrNasaMyukkA romavatI bhavedityarthaH / idAnI kRSNAnAM pANDukarmaNA savarNIkaraNamAha-durUDhalA- kAsIsamityAdi / naktamAlasya pallavAH karajasya komalapatrAdityAdi / gayI tu 'chAgale' ityatra 'bArkare' iti paThati, tatra NItyarthaH // 1.1-103 // barkarI taruNacchAgI, tasyA idaM bArkaram ; anye tu vRddhavatsAyAH romAkIrNo vraNo yastu na samyaguparohati // bhIra bakayaNIkSIraM vA bArkaramAhuH, tatra na zAstralokaprasiddhi-bharakartarisandaMzaistasya romANi niharet // 104 // riti gyii| rohiNIphalamiti rohiNI harItakImedastatphalam / statphalam (zaGkhacUrNasya bhAgau dvau haritAlaM ca bhAgikam // anye tu kaTutumbIphalamAhuH; kaTukAphalamiti pAThAntaram / tenaiva zuktena saha piSTAni lomazAtanamuttamam // 105 // ) kSIreNetyarthaH / yogAntaramAha-navamityAdi / kapAlikA zarA bhallAtakasyAtha strahIkSIraM tathaiva ca // vakarparikA tapUrNa navaM, sA punarApAkoddhRtava navA kapAlikA mAn romazAtanamuttamam // 106 // bhavati; anye tu navaM pralepanamAhuH, tatra navamaparyuSitamityarthaH / / kadalIdIrghavRntAbhyAM bhasmAlaM lavaNaM zamIvidulo vetasastadbhavaM vaidulaM, 'mUlaM' iti zeSaH / sajenAma cavIzItodapiSTaM vA romazAtanamAcaret // 107 // sarjavRkSamUlam / yogAntaramAha-kapitthamuddhate mAMsa ityaadi| AgAragodhikApucchaM rambhA''laM bIjamaikudam // . mAMsamatra. Abhyantaro giraH, tamudatya AjamUtreNa kAsI. dagdhvA tadbhasmatailAmbu sUryapakaM kacAntakRt // 108 // sAdibhizca kapitthaM pUrayet / veNunirlekhanaM vaMzatakSaNaM vaMzavagityarthaH / arjunaH kakubhaH, tasyAdhastale nidhApayet sthApayet romazAtanamAha-romAkIrNa ityAdi / kartarI shmshrukrtnaadhu||94-98|| payukta zastram / sandaMzo nAsAlomApaho yantramedaH, nAsAvo (cho)Tiketi loke| auSadhakRtaM lomazAtanamAha-tailamityAdi / kukuTANDakapAlAni katakaM madhukaM samam // 99 // dIrghavRntaH zyonAkaH / AlaM haritAlam / zlokArdhagatamapi tathA samudramaNDUkI maNicUrNaM ca dApayet // zamIbIjamiti samastapadam / tatra raktaphalA zamI pralepe bhakSaNe guTikA bhUtrapiSTAstA baNAnAM pratisAraNam // 10 // ca kezanIti vRddhavaidyA vadanti / zItodapiSTamiti etat sarva tayoreva zaklakRSNavaNayoH khpryogairvshissttshuklkhkaayeyoH / zItala zItajalapiSTamityarthaH / AgAragodhikA gRhagodhikA 'brAhmaNI' gAragodhikA gozi savarNakaraNaM nirdizannAha-kukkuTANDetyAdi / samudramaNDUkI iti loke / rambhA kadulI / AlaM haritAlam / bIjamaimudaM jalazuktiH, maNicUrNAni sphaTikAdicUrNAni; zrIbrahmadevastu idIvRkSabIjam / kacAntakRt kezavinAzakArItyarthaH / atra samudramaNDUkI mujAzuktimAha, jejaTAcAryeNa chedyarogaprati-gayI tu 'tailaM bhallAtakasya' ityAdi sarva pAThAntaraM kRtvA pedhe vyAkhyAtavAnmaNicUrNa mauktikacUrNamiti / pratisAraNaM 'kozAtakImiH' ityAdi ptthti| taccAbhAvAnna likhitam gharSaNam / asya tu sAvarNyameva karmeti kRSNapANDukarmabhyAmasya | // 104-10 // medaH, nedamupakramAntare, zuklakRSNakarmaNoreva zeSalAt, ato| na sNkhyaatirekH||19||10|| vAtaduSTo vraNo yastu skssshcaatyrthvednH|| adhAkAye vizeSeNa tatra bastirvidhIyate // 109 // 1 'mUtrasyAjasya' iti paa0| 2 'vaSkayaNIkSIraM vA' iti hastalikhitapustake na ptthyte| 3 anye tu 'kaTaphalavRkSaphalamAhuH 1 'komalapalavAnItyarthaH' iti paa0| 2'ayaM zvoko svaiti paa0| 4ApAkaH kumbhakArasya mRtpAtrapAkasthAnam / likhitapustake.na paThyate / 3 'rambhAlI' iti pA014'mAlita 5 'nikhanet' iti paa0| 6 vyAkhyAtA maNepUrNaH iti prA. bAdArI' iti paa.| Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM bastiviSayamAha-vAtaduSTetyAdi / bastiratra nirUhaH hi- sikA' iti mAlavIyA vadanti / ajIrNa navam / sukumArakaM kazca // 109 // | tanu / ajantujagdhaM na kRmibhakSitam / mRdu komalam / patradAmUtrAghAte mUtradoSe zukradoSe'zmarIvraNe // nasya prayojanamAha-snehamityAdi / tatastasmAllepasyopari patraM tathaivArtavadoSe ca bastirapyuttaro hitH|| 110 // dApayediti saMbandhaH / yat yasmAt kAraNAt paTTo vraNabandhanadravyaM; uttarabastiviSayamAha-mUtrAghAte ityAdi / mUtrAghAtAdayo nAdatte naiva gRhNAti; kiMviziSTaH paTTaH ? patrAntarIkRtaH patreNAyadA vraNanimittA bhavanti tadottarabasti vidhAnam // 110 // ntarIkRto vyavaidhApitaH / kiM nAdatte? snehaM zatadhautaghRtAdi kam / na kevalaM neham , auSadhasAraM ca; auSadhasya sAraM vIryam / yasmAcchudhyati bandhena vraNo yAti ca mArdavam // anye tu "snehamauSadhasAraM ca paTTavastrAntarIkRtam / na dUSayati rohatyapi ca niHzaGkastasmAdvandho vidhIyate // 11 // | yat patraM tallepopari dApayet" iti paThanti / aparamapi vraNasya bandhakaraNe hetumAha-yasmAdityAdi / niHzaGkaH patradAnaprayojanamAha-zaityauSNyetyAdi / pittaraktavaNe zaityaM karanirgatA zaGkA nirghAtamakSikAdipatanAnAM yatra saH; "niHsaGgaH' NIyaM, vAtakaphavraNe auSNyaM, tadartha patram / dattauSadheSu 'vraNeSu' iti kecit paThanti, tatra nirgato'bhighAtahetoH sanaH saMbandho iti zeSaH // 112-118 // yasyetyarthaH / AlepavidhI bandhyAvandhyasyoktavAdviSayo'sya makSikA varNamAgatya niHkSipanti yadA kRmIn // prayogazcoktaH / atra kecid yasmAcchudhyatItyataH prAk "aduSTiH / zvayathurbhakSite taistu jAyate bhRshdaarunnH||119 // samavartmavaM vedanopazamaH sukham / AlepanAcaiH zophasya tIvA rujo vicitrAzca raktAnAvazca jAyate // sAdhubandhAdvidhIyate"-iti paThanti; sa tu pATho nibandhakArairna surasAdirhitastatra dhAvane pUraNe tathA // 120 // dhRtaH, ityasmAbhirna likhito na vyAkhyAtazca // 111 // | sptprnnkraarknimbraajaadntvcH|| sthirANAmalpamAMsAnAM raukSyAdanuparohatAm // hitA gomUtrapiSTAzca sekaH kSArodakena vA // 121 // patradAnaM bhavet kArya yathAdoSaM yathartu ca // 112 // pracchAdya mAMsapezyA vA kRmInapaharedraNAt // .. eraNDabhUrjapUtIkaharidrANAM tu vAtaje // viMzatiM kRmijAtIstu vakSyAmyupari bhAgazaH 122 patramAzvabalaM yacca kAzmarIpatrameva ca // 113 // ___ kRmighnaviSayamAha-makSiketyAdi / bhakSite vraNe' iti shessH| patrANi kSIravRkSANAmaudakAni tathaiva ca // taiH kRmibhiH / bhRzadAruNaH atyartha kaSTakArI / vicitrAH todadUSite raktapittAbhyAM vraNe dadyAdvicakSaNaH // 114 // dAhakaNDvAdinAnArUpA ruja ityarthaH / dhAvane prakSAlane / saptapapAThAmUrvAguDUcInAM kaakmaaciihridryoH|| rNakarajetyAdayo 'hitA' iti zeSaH / sekaH pariSekaH / pracchAya patraM ca zukanAsAyA yojayet kaphaje vrnne||115|| 'vraNam' iti zeSaH / mAMsapezyA mAMsakhaNDena / vakSyAmyuparIti akarkazamavicchinnamajINe sukumArakam // uparyuttaratantre kRmipratiSedhIye ( u. taM. a. 54 ) ityarthaH ajantujagdhaM mRdu ca patraM guNavaducyate // 116 // // 119-122 // khehamauSadhasAraM ca paTTaH ptraantriikRteH|| nAdatte yattataH patraM lepasyopari dApayet // 117 // dIrghakAlAturANAM tu kRzAnAM vraNazoSiNAm // zaityauSNyajananArthAya snehasaMgrahaNAya ca // bRMhaNIyo vidhiH sarvaH kAryAgniM parirakSatA // 123 // dattauSadheSu dAtavyaM patraM vaidyena jAnatA // 118 // | bRhaNaviSayamAha-dIghetyAdi / bRMhaNIyo dehopacayakaro patradAnaviSayamAha-sthirANAmityAdi / doSavizeSeNa patra | vidhiH kAryaH / 'kAryo'ni parirakSatA' iti kartavye yat kAyavizeSamAha-eraNDetyAdi / sugamam / patramAzvabalamiti azva grahaNaM tadehagatakAryadoSasAtmyAdyanuktAhaNArtham / 'kAryo'miM balA upodakI tasyA idamAzvabalaM, brahmadevastu azva parirakSatA' iti kecit paThanti // 123 // balA yavanabhUmau methikAkArabIjA bhavatItyAha / kSIravRkSA | viSajuSTasya vijJAnaM viSanizcayameva ca // . vaTAdayaH / audakAni padmakumudAdIni / kaphaje patradAnamAha |cikitsitaMca vakSyAmi kalpeSu prtibhaagshH||124 pAThA mUrvetyAdi / mUrvA dhanurguNopayukto latAbhedaH / zukanAsA| viSaghnaM nirdizannAha-viSajuSTasyetyAdi / viSajuSTasya 'annacarmakAravaTaH 'kupyaka' iti kAnyakubje, 'carmakArajambUpalA- pAnAdeH' iti shessH| vijJAnaM lakSaNamityarthaH / viSanizcayaM sthAvarajaGgamAdiviSasya samyagjJAnam / pratibhAgazaH pratyeka1'zukradoSe tathA'nile' iti pA0 / 2 'paTTavastrAntarAkRtam / mityarthaH // 124 // na dUSayati yat patra' iti paa0| 3 'naivAdatte ca yasmAttalepasyo. pari' iti paa0| 4 'corasAyuH' iti paa0| 5 'kapyuka' iti / 1 kiMviziSTaH? paTTavastrAntarIkRtaH paTTavastreNa antarIkRto vyavakAnyakumje, carmakArajambUpabhAsikA' iti mAlavIyA badanti' dhApitaH' iti pA0 / 2 vaNajAtasya' iti pA0 / 3 'kAryo'gniM' iti paa0| iti paa0| 4 'kAryaH kAyAniM' iti paa0| Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 407 kaNDramantaH sazophAzca ye ca japari vraNAH // dibhiH, mantraizcAyurvedavihitaiH / yamaiH saniyamairiti paJca yamA zirovirecanaM teSu viddhyAtkuzalo bhiSak // 125 // niyamAzca paJca / uktaM ca-"ahiMsA satyamasteyaM brahmacarya zirovirecanaviSayamAha-kaNDUmanta ityAdi |-jtru vakSoMDa tathaiva ca / vyavahAranivRttizca yamAH paJca prakIrtitAH // akrodho sayoH sandhiH / zirovirecanaM nasyamedaH // 125 // guruzuzrUSA zaucamAhAralAghavam / apramAdazca paJcaite niyamAH parikIrtitAH" iti / evaM yathAviSayaM yathAkramaM SaSTirupakramA rujAvanto'nilAviSTA rUkSA ye cordhvjtrujaaH||. | ukAH // 133 // praNeSu teSu kartavyaM nasyaM vaidyena jAnatA // 126 // SaNmUlo'STaparigrAhI pnyclkssnnlkssitH|| nasyaviSayamAha-rujAvanta ityAdi / nasyaM snaihikameva // 126 | SaSTayA vidhAnanirdiSTaizcaturbhiH sAdhyate vraNaH // 13 // doSapracyAvanArthAya rujAdAhakSayAya ca // atha vraNaH katimUlaH, katyadhiSThAnaH, katilakSaNalakSitaH, jihvAdantasamutthasya haraNArtha malasya ca // 127 // katibhirauSadhaiH, kiyadbhizca padAthaiH sAdhyata ityAha-SaNmUla zodhano ropaNazcaiva vraNasya mukhajasya vai|| ityAdi / SaNmUla iti vAtapittakaphazoNitasannipAtAgantavaH uSNo vA yadi cA zItaH kavalagraha iSyate // 128 // | SaDeva mUlaM kAraNAni yasya sa SaNmUlaH; saMsargaH pRthagarthavazAdatra kavalaprahaviSayamAha-doSetyAdi / doSapracyAvanArthAyeti | sannipAtenAvaruddhaH, yasmAt sametya saMbhUya dvayorbahUnAM vA nipAtaH doSapracyAvanaM triphalAdrAkSAdikaSAyAdibhiH / zodhanaH zodhanadra-| sannipAtaH; saMghAtaH, saMyogaH, saMhitIbhAvaH, saMzleSaH, samavAyaH, vyakRtaH / ropaNo ropnndrvykRtH| uSNo vAtakaphaje vraNe, rakta- sambandhaH, sannipAta ityanarthAntaram / valmAMsasirAsnAyusapittaje zItaH // 127 // 128 // ndhyasthikoSThamarmANItyaSTau vraNavastUni parigRhNAtItyaSTaparigrAhI; UrdhvajatrugatAn rogAn vaNAMzca kaphavAtajAn // parigraho'dhiSThAnam , Azraya ityarthaH / paJcalakSaNalakSita iti zophasrAvarujAyuktAna dhUmapAnarupAcaret // 129 // paJcAnAM vAtapittakaphasannipAtAgantUnAM lakSaNAni tailakSitaH; raktajasya na pRthaglakSaNamasti 'pittavadraktajaH' (iti vacanAt ); __ dhUmaviSayamAha-UrzvetyAdi / dhUmapAnairiti zophasrAvarujApaha evaM tAgantorapi pRthaglakSaNaM nAsti, yadAha-'pittaraktalakSaNa dravyANAmityarthaH // 129 // AgantuH' iti tayanyathaiva paJcalakSaNalakSitatvaM vyAkhyAyatekSatoSmaNo nigrahArtha sandhAnArtha tathaiva ca // gandhavarNAsrAvavedanAkRtibhirlakSaNairlakSita iti / SaSTyA vidhAnasadyovaNeSvAyateSu kSaudrasarpividhIyate // 130 // nirdiSTairiti SaSTisaMkhyairvidhAnaiH pUrvamuddiSTaiH kRtvA / caturbhiH . madhusapiviSayamAha-kSatoSmaNa ityAdi / sandhAnaM ghAtavize. sAdhyata catuAbhavadyAturapAracArakoSadhAratyathaH / brahma SAdvidhAbhUtasyAvayavasyaikabhAvaH // 130 // 'SaSTyupakramanirdiSTa' iti paThati SaSTirupakramA nirdiSTA yasyeti avagAdAstvaNumukhA ye vraNAH shlypiidditaaH|| ca vyAkhyAnayati // 134 // nivRttahastoddharaNA yantraM teSu vidhIyate // 131 // | yo'lpauSadhakRto yogo bahupranthabhayAnmayA // mantraviSayamAha-avagADhA ityAdi / avagADhA gmbhiiraaH| dravyANAM tatsamAnAnAM tatrAvApo na duSyati // 135 // nivRttahastroddharaNA hastenAkraSTumazakyAH // 131 // idAnImalpauSadheSu zodhanaropaNAdiyogeSvAvApaviSayamUhabIjaM laghumAtro laghuzcaiva snigdha ussnno'gnidiipnH|| nirdizannAha-ya ityAdi / tatsamAnAnAmiti teSAM zodhanasarvavaNibhyo deyastu sadA''hAro vijaantaa||132/ ropaNadravyANAM rasaguNavIryavipAkeH samAnAni tulyAni dravyANi tatsamAnAni, teSAmAvApo nikSepaH / tatra tasminalpauSadhe yoge AhAraviSayamAha-laghumAtra ityAdi / laghumAtro mAtrayA na duSyati / 'alpapranthaM mRgayatA yogo yo'lpauSadhaiH kRta' iti laghurityarthaH / laghuriti rakhazAlijAGgalamAMsAdivyalaghuH, kecit paThanti; tatra mRgayatA anveSayatA andhakAreNeamidIpana iti yAvad deyaH / gavyaghRtAdirayamAhAro vraNitopA tyarthaH // 135 // sanIyokto'pi punarupakramaprasa nehoka iti na paunarutyam 132 nizAcarebhyo rakSyastu nityameva ksstaaturH|| prasaGgAbhihito yo vA bahudurlabhameSajaH // rakSAvidhAnaruddiSTairyamaiH saniyamaistathA // 133 // | yathopapatti tatrApi kAryameva cikitsitam // 136 // / idAnIM yathAlAbhamauSadhaprayogamAha-prasanetyAdi / prasajArakSAvidhAnamAha-nizAcarebhya ityAdi / nityameveti divArAtramapItyarthaH / rakSAvidhAnairuddiSTeriti guggulvAdidhUSA bhihito yo bahumeSajo durlabhameSajo vA, tatra yathopapatti yathA lAbha cikitsitaM meSajaM kAryam / prasaGgAbhihito yathA1 etatpUrva 'baNyo drampaprabhAvena' ityadhikaH pATha upalabhyate | "piNDItakatrayaM rodhaM pUrva ye ca prakIrtitAH / vargAstrayaH pralepe kacivastalikhita pustke| | te zophe sarvate hitAH" iti; atra hi vAtapittakaphazo Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna thoktauSadhagaNatrayaM prakaraNasamAnatvAt sannipAtoktamauSadhaM prasaGgA- iti arthavatIM salakSaNAM hRdayagrAhiNImapunarutAM vAcaM vadatIti bhihitaM; tatra yathAlAbhaM bheSajAnAM cikissitaM kAryam / bahubhe-| vAgvizAradaH / andazAt zikSitavAn // 3 // Sajo yathA-"Adhe dve paJcamUlyau tu gaNo yazcAnilApahaH-" nAnAdhArAmukhaiH shstrairnaanaasthaannipaatitH|| iti; atra bhadradAdigaNasya bahumeSajakhAdyathAlAbhameva ciki nAnArUpAvaNA ye syusteSAM vakSyAmi lakSaNam // 4 // ssitaM kAryam / durlabhameSajo yathA-kiJcideva bheSajaM kvaciddezakAlAdI durlabhaM; tatra yathAlAbhaM cikitsitaM kAryamiti // 136 // vraNAkRtimAtre vizeSahetuM nirdizannAha-nAnAdhArAmukha | rityAdi / nAnAsthAnAni dehasthAnAni, teSu nipAtitainikSigaNoktamapi yadravyaM bhavedyAdhAvayaugikam // | tairityarthaH / anena zlokena nAnAprakArazastradhArA, nAnAprakArataduddharedyaugikaM tu prakSipedapyakIrtitam // 137 // zastramukhAni, nAnAprakAradehasthAnAni ceti trINi vraNAkRtikAraekatraiva vyAdhI yaugikasyAnuktasyApi grahaNamayaugikasya | NAnyuktAni // 4 // parityAgaM copadarzayannAha-gaNoktamityAdi // 137 // AyatAzcaturasrAzca vyasrA maNDalinastathA // upadravAstu vividhA vraNasya vraNitasya ca // ardhacandrapratIkAzA vizAlAH kuTilAstathA // 5 // tatra gandhAdayaH paJca vaNasyopadravAH smRtaaH||138|| zerAvanimnamadhyAzca yavamadhyAstathA'pare // jvarAtisArau mUrchA ca hikA cchdirrockH|| evaMprakArAkRtayo bhavantyAgantavo vrnnaaH||6|| . zvAsakAsAvipAkAzca tRSNA ca vraNitasya tu 139 | doSajA vA svayaM bhinnA, na tu vaidynimittjaaH|| idAnImupadravAnAha-upadravA ityAdi / mUrchA ceti cakA- idAnI vraNAkRtimAha-AyatA ityAdi / caturasrAzcatu. reNAnuktAnAmapi visarpAdInAM samuccayaH // 138 // 139 // koNAH / yasrAstrikoNAH / maNDalino vartulAH / vizAlA prakriyAsvevamAsu vyAsenoktAsvapi kriyAm // | vistIrNAH / kuTilA vkaaH| vayaM bhinnAH khayaM pakkabhimA ityrthH| , bhUyo'pyupari vakSyAmi sadyovraNacikitsite 140 na tu vaidyanimittajAH teSAmAyatavizAlasamapravibhaktalakSaNA AkRtayo vraNaguNatvenaivoktAH, yatastA AkRtIbhiSajaH pradezaiti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne | vizeSa eva kurvanti // 5 // 6||dvivnniiycikitsitN nAma prthmo'dhyaayH||1|| | bhiSagvaNAkRtijJo hi na mohamadhigacchati // 7 // idAnImanAgatAvekSaNaM nirdizacAha-vraNetyAdi / evamanena | bhRza durzarUpeSu vaNeSu vikRteSvapi / prakAreNa pUrvotana, Asu imAsu vraNakriyAsa, vyAsena preNAkRtizAnaphalamAha-bhiSavaNAkRtiza ityAdi / dardarzavistareNoktAkhapi, bhUyo'pi punarapi, upari sadyovraNaciki rUpeSu gozunavadudtamAsaprarohAdiSu // 7||tsite, kriyAM vakSyAmi / gayI tu "vraNakriyAkhimAkheva saMkSe- anantAkRtirAgantuH sa bhiSagbhiH purAtanaH // 8 // pokAkhiha kriyAm" iti paThati; tatra vraNakriyAkhimAsu iha | samAsato lakSaNataH SaDvidhaH prikiirtitH|| saMkSepeNokAsu, upari vistarataH kriyAM vakSyAmItyarthaH // 15 // AgantughraNAkRtimAha-anekAkRtirityAdi // 8||iti zrIDalha(DaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- chinna bhinnaM tathA viddhaM kSataM picitameva ca // 9 // vyAkhyAyAM cikitsAsthAne prthmo'dhyaayH||1|| ghRSTamAhustathA SaSThaM teSAM vakSyAmi lakSaNam // tadeva SaDidhalamAha-chinnamityAdi / chinnaM mirma ra dvitiiyo'dhyaayH| sadhAreNa zastreNa, viddhaM punaraNumukhena zaraNa, kSatAdIni tu pASAathAtaH sadyauvaNacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1||nnlguddaadibhirpi syuH ||9||ythovaac bhagavAn dhnvntriH||2|| tiracIna RjurvA'pi yo vraNazcAyato bhavet // 10 // athAta ityAdi // 1 // 2 // gAtrasya pAtanaM cApi chinnamityupadizyate // dhanvantaridharmabhRtAM variSTho vaagvishaardH|| teSAM pratyekaM lakSaNamAha-tirazcIna ityAdi / tirazcIna: vizvAmitrasutaM ziSyamRrSi suzrutamanvazAt // 3 // | tiryagvyavasthita ityarthaH, RjuravakaH, anayodvayorapi Ayata gurupUrvakrama nirdizannAha-dhanvantarirityAdi / dharmabhRtAma- iti vizeSaNam / gAtrapAtanaM zastrAdiprahAreNa hatAvipAptanaM, nyeSAmapi rAjarSINAM madhye variSThaH pradhAnatamaH / vAgvizArada | cakArAdapAtanaM ca kiJcicchinnamAtram // 10 // 1prakaraNAntaraNa samAnatvAt' iti paa0| 2 'zoSAdInA' 1'zarAvavanimnamadhyAH' iti paa0|2 bhAgantuvraNAkratijJAnaiti pA vizvAmitrAtmajamRSi ziSya' iti paa0|| | phalamAha' iti pA0 bhanekAkRtiH' iti paa0| Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] suzrutasaMhitA / 409 " kumtazatavRSTikhaDgAnaviSANAdibhirAzayaH // 11 // nAticchinnaM nAtibhinnamubhayorlakSaNAnvitam // 20 // kizcita navettaddhi bhinnlkssnnmcyte|| viSamaM praNamate yattat kSataM tvabhinirdizet // bhinnamAha-kuntetyAdi / zaktistrimukhI, RSTiH zarbalA, kSatalakSaNamAha-nAticchinnamityAdi / nAticchinnaM nAtyarthaviSANaM zRGgam ; aprazandaH kuntAdibhiH pratyekaM sNbdhyte| dvidhAbhUtam / nAtibhinnaM nAtyarthavidIrNam / ubhayoriti cchinnabhAzaya bhAmAdisthAnam / kiJcit savediti kimapyanirdiSTa- bhinnayorityarthaH / viSamaM vraNamiti vraNasya vaiSamyaM nimronatalaM, mityarthaH / tatrodara yakRt plIhA ca rakaM, bastimUtraM, purISA- | na tu kRcchrasAdhyatvam // 20 ||shyH purISamiti // 11 // | prahArapIDanAbhyAM tu yadaGgaM pRthutAM gatam // 21 // sthAnAnyAmAgnipakkAnAM mUtrasya rudhirasya ca // 12 // sAsthi tat piccitaM vidyAnmajaraktapariplutam // haduNDukaH phupphusazca koSTha ityabhidhIyate // piccitalakSaNamAha-prahAretyAdi / prahAro mudrAdyabhighAtaH, ke punarAzayA ityAha-sthAnAnyAmAgnipakkAnAmityAdi / yAdi / pIDanaM kapATAdiyantreNa / pRthutAM vistIrNatAM gatamiti / sAsthi sthAnazabda AmAdibhiH pratyekamabhisaMbadhyate // 12 // asthiyuktam / majjaraktapariplutamiti majaraktAbhivyAptamityarthaH tasmin bhinne raktapUrNe jvaro dAhazca jAyate // 13 // ||21||muutrmaarggudaasyebhyo rakaM prANAca gacchati // vigatatvagyadaGga hi saMgharSAdanyathA'pi vA // 22 // mUrchAzvAsatRDAdhmAnamabhaktacchanda eva ca // 14 // viNmUtravAtasaGgazca khedaasraavo'kssirkttaa|| uSAsAyAnvitaM tattu ghRSTamityupadizyate // lohagandhisvamAsyasya gAtradorgandhyameva ca // 15 // ghRSTalakSaNamAha-vigatavagityAdi / vigatatvak khagrahucchralaM pAIyozcApi . hitam / saMgharSAd dravyAntareNa saMgharSaNAt / anyathA anyena prakAreNetyarthaH / 'anyathA'pi vA' ityasya sthAne kecit tasminnityAdi / tasmin koSThe ityarthaH / raktapUrNa iti sarva traiva raktasya vidyamAnatvAt / atrAdho nAme raktaM gudamUtramA 'anyajAdapi' iti paThanti, tatrAnyajAt saMgharSAt dravyAntara jAt saMgharSaNAdityarthaH / uSA dAha vizeSaH // 22||gaabhyaaN pravartate, nAmerUcaM mukhaghrANAbhyAmiti / abhaktacchando bhojanAnabhilASaH / viDAdisamaH purISAdinirodhaH / khedAnAvaH | chinne bhinne tathA viddhe kSate vA'mRgatisravet // 23 // khedatiH / lohagandhilaM lohagandhibhAvo mukhasya // 13-15 // raktakSayAdrujastatra karoti pavano bhRzam // vizeSaM cAtra me shRnnu|| snehapAnaM hitaM tatra tatseko vihitastathA // 24 // AmAzayasthe rudhire rudhiraM chardayet punH||16|| | vezavAraiH sazaraiH susnigdhaizcopanAhanam // AdhmAnamatimAtraM ca zUlaM ca bhRzadAruNam // dhAnyakhedAMzca kurvIta snigdhAnyAlepanAni ca // 25 // pakvAzayagate cApi rujo gauravameva ca // 17 // vAtaghnauSadhasiddhaizca snehaibastirvidhIyate // zItatA cApyadho nAmaH khebhyo raktasya caagmH|| lakSaNaiH SaDidhaM sadyovaNaM nirdizyedAnI caturpu chinnAdiSu vizeSamityAdi / pakvAzayagate pakkAzayasthe, 'rudhire' iti cikitsAmAha-chinne ityAdi / tatseko vihita iti koSNazeSaH / khebhyaH srotobhyaH // 16 // 17 // snehaseka ityarthaH / vezavArairnirasthikhinnasnigdhapiSTamAMsaiH / abhinne'pyAzaye'ntrANAM khaiH sUkSmairantrapUraNam // 18 // kRzarA tilataNDumASakRtA yavAgUH / upanAhanaM bandhanam / pihitAsye ghaTe yadvalakSyate tasya gauravam // dhAnyakhedAnityAdi dhAnyakhedo mASAdikoSNadhAnyakheda ityeke; abhine ityAdi / kathamabhinne'pyantrAzaye ratanAntrapUraNaM anye tu dhAnyaM dhAnyAmlam , amlazabdottarapadalopena / Ale. yujyata ityAha-pihitAsya ityAdi / yathA pihitAsye panazabdo lepane / snehapAnamUrdhvanAbhijeSu vraNeSu, nAbheradhogateSu bhAcchAditamukhe ghaTe sUkSmaiH khai randherudakapUraNaM lakSyata ityrthH|bstiriti // 23-25||tsy cAntrAzayasya, gauravaM 'bhavati' iti zeSaH // 18 // - pizcite ca vighRSTa ca nAtisravati zoNitam // 26 // sUkSmAsyazalyAbhihataM yadakaM tvAzayAdvinA // 19 // agacchati bhRzaM tasmin dAhaH pAkazca jAyate // uttaNDitaM nirgata vA tadviddhamiti nidizet // tatroSmaNo nigrahArtha tathA daahprpaakyoH|| 27 // viddhalakSaNamAha-sUkSmAsyetyAdi / AzayAdvineti Aza- zItamAlepanaM kArya pariSekazva shiitlH|| yam AmAdisthAnam / uttuNDitam unnamitamukhaM, nirgataM nirgata idAnI picitaghRSTayoratazoNitalena samAnadharmaNorekameva zalyam // 19 // cikitsitamAha-piccita ityAdi / agacchati asravati sati / 1 'hato yaH sravate taddhi' iti paa0|2'chrdytypi' iti pA0 / tasmin rudhire| bhRzam atyartham / anye tu 'zItamAlepanaM 3 'uttuNDitum uttAnitatvamAMsamISaddaSTamukhaM vA' iti paa0| / kArya pariSekazca zItala'-ityasya sthAne 'zItamAlepanaM sekaH su0 saM052 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM zuddhI raktavimokSaNam' iti paThanti / zuddhirvamanAdiH, tatrordhva- pariharet , pRSThavaNI tu stanoro'vaSTabhya, doSastvanyathA na prasinAbhijeSu vamanaM, dAhottare madhyakAyaje recanam , adhonAbhijeSu cyate, anirgacchan vikArAnutpAdayati"-iti jejaTaH / punarAsthApanaM, styAnarakteSu raktamokSaNam // 26 // 27 // - | gayI tu "pRSThe vraNo yasya bhavedanuttAnaH zayIta saH / ato'SaTkheteSu yathokteSu chinnAdiSu smaastH|| 28 // nyathA corasije zayIta puruSo vraNe"-iti paThati, vyAkhyAna jheyaM samarpitaM sarve sadyovraNacikitsitam // nayati ca-anuttAno'vAGmukho'dhomukhaH zayIta, urasijeSu uktamevopasaMharannAha-paTkheteSvityAdi / samarpitaM samya vraNevanyathA uttAna eva zayIteti // 36 // garpitam / jJeyaM jJAtavyam // 28 // chinnAM niHzeSataH zAkhAM dagdhvA tailena buddhimAn // banIyAt kozabandhena prAptaM kAya ca ropaNam // 37 // ata UrdhvaM pravakSyAmi chinnAnAM tu cikitsitam 29 ye vraNA vivRtAH kecicchirmpaavilmbinH|| zAkhAnAM niHzeSacchede vidhAnAntaramAha-chinnAmityAdi / tAn sIvyedvidhinoktena badhnIyAdADhameva ca // 30 // kozabandhena sthagikAbandhena / prAptaM yuktam / ropaNamiti zodha. nasyAgninaiva kRtalAt // 37 // atha mUrdhAdyavayavAzrayaM cikitsAvizeSamAha-ata Urdhvami candanaM padmakaM rodhamutpalAni priyaGgavaH // tyAdi / vivRtA vyAttamukhAH / ziraHpArzavalambino mastakapA haridrA madhukaM caiva payaH syAdatra cASTamam // 38 // vAvalambanazIlAH, anye tu ziro'valambinastathA pArzavalambinazcetyevaM vyAkhyAnayanti / vidhinoktena * Rjupranthi | tailamebhirvipakkaM tu pradhAnaM vraNaropaNam // sevanAdinA sIvyedityarthaH // 29 // 30 // __ asya ropaNArtha tailamAha-candanamityAdi / payo dugdhaM, karNa sthAnAdapahRtaM sthApayitvA yathAsthitam // syAt bhavet , taccaturguNamAnam / nanu saMkhyeyanirdezAdeva sIvyedyathoktaM tailena srotazcAbhipratarpayet // 31 // saMkhyAsiddhAvaSTamagrahaNaM kimartham ? ucyate-nAtra pAko jalene. dhyate, payasaiva pAkaM manyate; anye khaSTamagrahaNenASTAGgasaMjJakamidaM kRkATikAnte chinne tu gacchatyapi smiirnne|| tailamiti kathayanti // 38||smyniveshy banIyAt sIvyeccApi nirantaram 32 Ajena sarpiSA caivaM pariSekaM tu kArayet // candanaM karkaTAkhyA ca sahe mAMsyAhvayA'mRtA // 39 // uttAno'nnaM samaznIyAcchayIta ca suyntritH||33|| hareNavo mRNAlaM ca triphalA pnkotple|| trayodazAGgaM trivRtametadvA payasA'nvitam // 40 // karNamityAdi / sthAnAdapahRtaM niHzeSatazchinnam / tailena | tailaM vipakkaM sekArthe hitaM tu vnnropnne|| vAtaghnauSadhasiddhena / kRkATikAnte prIvAyAH pazcAt kRkATikAparyante / gacchatyapi samIraNe iti vAte nirvahatyapi sIvyedi ___ asya ropaNArtha dvitIyaM cndnaaditailmaah-cndnmityaadi| tyarthaH, 'asAdhyA vAyubhirvAhiNa' (sU. sa. 23) ityasyAyamapa karkaTAkhyA karkaTagRGgI / sahe mASaparNI mudgapaNI ca / amRtA vaadH| samyaGivezya yathAsthAnaM sthApayitvA / uttAno'naM guDUcI / hareNavaH kalAyAH / mRNAlam uzIram / utpalaM nIlotpasamaznIyAditi tathaiva kRkATikAyAH susthitatvAt ; annamityupa lam / trivRtamiti tribhighRtavasAmajjabhivRtaM tailaM trivRtam / etat lakSaNaM, tena zayanamUtrapurISotsargAdi cottAnasyaiveti / zayIta ca trayodazA tailam / payasA kSIreNa caturguNena pakkam / vAzabdaH suyantrita iti yathA kRkATikA sthirA bhavati // 31-33 // pUrvoktatailApekSayA / 'mAMsyAhvayA' ityasya sthAne 'somAyA' iti kecit paThanti; somAyA trisandhikA, 'somalatA' zAkhAsu patitAMstiryak prahArAn vivRtAn bhRzam // ityapare / gayI tu majjavarja trayaH snehAnivRtamityAha, tanmave sIvyet samyanivezyAzu sandhyasthInyanupUrvazaH 34 trivRtaM payasA vipakkaM vraNaropaNamiti vyAkhyAnam ||39||40||bvaa vellitakenAzu tatastailena secayet // carmaNA gophaNAbandhaHkAryo yo vA hito bhaveta 35 ata Udhve pravakSyAmi minnAnAM tu cikitsitama 41 bhinnaM netramakarmaNyamabhinnaM lambate tu yat // zAkhAsu patitAnityAdi / zAkhAsu catasRSu / samyaGive tannivezya yathAsthAnamavyAviddhasiraM shnaiH||42|| zyetyAdi Azu sandhyasthIni samyaDhivezya yathAsthAnaM sthApa pIDayet pANinA samyak padmapatrAntareNa tu // yilA sIvyet / anupUrvaza iti anuzabdaH sadRzArthaH; tena tato'sya tarpaNaM kArya nasyaM cAnena sarpiSA // 43 // pUrvasadRzena / vellitakeneti 'bandhena' iti zeSaH // 34 // 35 // __ ata UrdhvamityAdi / yadyapi AzayaviSaye bhinnalakSaNaM pRSThe vraNo yasya bhaveduttAnaM zAyayettu tam // prAgukaM, tathA'pi netramapyAzaya eva vyavahartavyamata Ahaato'nyathA corasije zAyayet puruSaM vraNe // 36 // bhinaM netramityAdi / akarmaNyam avalokanAdisvakarmaNo'saMpApRSThe ityAdi / uttAnaM zAyayediti doSamutyartham , anyathA' dakam ; anye tu, akarmaNyamasAdhyamAhuH / tacAbhinnaM karmaNyaM ca nirgacchan antaravasthito doSa utsaGgaM kRlA vikaroti; anyatheti adhomukhamityarthaH / uktaM ca-"urovaNI uttAnazayyAM 1'bodhayati' iti pA0 / latham, anyathA bhinnaM netramityAdi taravasthito doSa u Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 411 sAdhyaM cikitsitavyam / nivezya sthApayitvA / avyAviddhasiram | citrA eraNDaH, dantItyanye / kalpanA ceya-kSIrasya yaSTianAkulitasiram ; anye tu 'avyAviddhaziraM' iti paThilA | madhukathitasya sazarkarairaNDatailaprakSepasya pAnamityeko yogaH, akuTilamastakamiti vyAkhyAnayanti / pANinA hastena / padmapatrA- zvadaMSTrAkkathitaM kSIraM salAkSAcitrAtilatailaprakSepaM pIyata iti NAmantaratvamUSmalavyudAsArtha mArdavArtha ca / tato madhusarpirdA- dvitIyo yogaH / vAzabdAt kecidekameva yogamAmananti, nAnantaraM tarpaNaM pUraNaM kAryam / anena vakSyamANenetyarthaH / anye tathA ca vRddhavAgbhaTa:-"sakSaudre ca vraNe baddhe sujINe'nne tu 'anena' ityasya sthAne 'Ajena' iti paThanti // 41-43 // ghRtaM pibet / kSIraM vA zarkarAcitrAlAkSAgokSurakaiH zatam // Aja ghRtaM kSIrapAtraM madhukaM cotpalAni ca // rugdAhajit sayaSTyAhaH paraM pUrvodito vidhiH" (a.saM. u.taM. jIvakarSabhako caiva piSTA sarpirvipAcayet // 44 // 31) iti / kSIrapAkavidhirayaM-"dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM caturguNam / kSIrAvazeSaH kartavyaH kSIrapAke tvayaM vidhiH"sarvanetrAbhighAte tu sarpiretat prazasyate // iti / pratidinaM kSIracatuSpalaM peyaM, zarkarairaNDatailaM tu pratyeka tadevAjaM ghRtamutpAdayamAha-Aja ghRtamityAdi / ajAghRtaM kArSikam / evaM dvitIyayoge'pi / rujAdAhavinAzanamiti payaHmadhukAdibhiH samAMzaM piSTavA sarpirgavyaM kSIrapAtraM kSIrADhakaM dattvA pAnamiti saMbandhaH / medovarteracchede phalamAha-ATopa vipAcayet / nanu cAjaghRtasya kiM peSaNena ? ucyate-yathA- ityAdi / acchidyamAnayA akRttamAnayA / medogranthau tu yattaisambhavaM peSaNaM kAryam / dravyasamakhamatrAbhidhIyate yathA'nyeSu | lamiti "dvikaraja" (ci. a. 18) ityAdikam // 45-49 // yogeSvarkakSIrAdInAM; tatazca pazcadravyANi yathA mAtrayA'STA palAni bhavanti tathA mAtrAM parikalpya ghRtasya prasthaM kSIrADha- tvaco'tItya sirAdIni bhittvA vA parihatya vaa|| kamAvApya vipacedityeSa shaastrvRddhvyvhaarH| anye tu Aja kASTha pratiSThita zalya kuyoduktAnupadravAn // 50 // ghRtaM gavyaM ca tulyaM kRtvA madhukAdikalkena pacet , zeSaM pUrvavat ; medovartipratyAsattyA jaTharagatazalyalakSaNamAha-baco'tInaivam , vRddhA ADhakazabdena dravadravyasya dviguNatayA paribhASita- yetyAdi / khaco'tItya vaco'tikramya, khacaH sapta; sirAlAdaSTAviMzatyadhikapalazataM gRhNanti / piSTvA sarpirvipAcaye- dIni sirAmAMsanAyusandhyasthIni / sirAcchedaliGgaM tu "surendra diti sapiriti ca sarpiSo dviruccAraNaM niyamArthaH tena, anenaiva | gopapratima" (sU. a. 25) ityAdi pUrvamuktam / pratiSThitam ghRtena tarpaNaM nasyaM ca prazastaM na banyeneti / gayI tu, "ajA- avasthitam / uktAnupadravAniti praNaSTazalya vijJAnIye "koSThagate ghRtasya prastha, kSIrasya punarADakaM, madhukAdIni catvAri dvipali- khATopAnAhavidradhyAdIn" (sU. a. 26) iti // 50 // kAnyaSTapalaravena dhRtasya pAdikAni" ityAha // 44 // tatrAntarlohitaM pANDaM zItapAdakarAnanam // . udarAmmedaso vartinirgatA yasya dehinH|| 45 // zItocchvAsaM raktanetramAnaddhaM ca vivarjayet // 51 // kaSAyabhasmamRtkIrNo badA sUtreNa sUtravit // koSThagatazalyasyAsAdhyasya lakSaNamAha-tatrAntalohitamiagnitatena zastreNa chindyAnmadhusamAyutam // 46 // tyAdi / antarlo hitaM koSThamadhyapatitarudhiramityarthaH / pANDe baGgAvaNaM sujINe'ne sarpiSaH paanmipyte|| zvetam / zItapAdakarAnanaM zItacaraNahastamukham / AnaddhaM behapAnAhate pApi payaHpAnaM vidhIyate // 47 // | khamArgAdapravartamAnadoSamalam / evaMvidhaM zalyavantaM pumAMsaM zarkarAmadhuyaSTibhyAM lAyA vA zvadaMSTrayA // vivarjayet pariharedityarthaH // 51 // citrAsamanvitaM caiva rujAdAhavinAzanam // 48 // aattopomrmaathaaklovaa'pidddymaanyaa|| AmAzayasthe rudhire vamana pathyamucyate // . medogranthau tu yasailaM vakSyate tazca yojayet // 49 // pakkAzayasthe deyaM ca virecanamasaMzayam // 52 // udaramedacikitsitamAha-udarAdityAdi / kaSAyabhasma AsthApanaM ca niHsnehaM kaarymussnnairvishodhnaiH|| | yavakolakulatthAnAM niHsnehena rasena ca // 53 // mRtkIrNA 'tAM vartim' iti zeSaH; kaSAyAH sarjakArjunAdayaH, teSAM | bhuJjItAnnaM yavAgU vA pibet saindhavasaMyutAm // bhasma kSAraH, mRt kRSNamRt , kIrNA guNDitAm ; anye tu 'kaSAyacUrNamRtkIrNAm' iti paThanti / baddheti mUlamiti zeSaH / atiniH tarakto vA bhinnakoSThaH pibedasaka // 54 // sUtravit zAstravit / agnitaptena zastreNa chindyAt , anyathA sAdhyasya cikitsitamAha-AmAzayasthe ityAdi / pakkAzaataptazastracchedane pAkabhayaM syAt / sA punaH kSataM yadA pravezya- yastha pittAzayastha ityarthaH / vAtAzayasthe punarAsthApanameva; mAnA na pravizati praviSTA vA nAvatiSThate tadA tsyaashchedH| AsthApanaM nirUhaH / uSNairvizodhanaumUtrAdibhirAsthApana kArya miti saMbandhaH / vizudasya raktAnulomanamanamAha-yavakole1 'rakSA' iti pA0 / 2 asyAgre kacitpustake viraNTikA / nyAdi / aniHsataraktasya cikitsAmabhidhAyAtiniHsataraktasya mityarthaH' ityadhikaH pATha upalabhyate / 3 'mUle samaM te vAkyazeSaH' iti paa0| 1'atisaMcitaraktasma' iti pA0 / Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna cikitsAM nirdizannAha-atiniHsratetyAdi / pibedasagiti | abhimRzet spRzet / udvejayet trAsayet / samutthApya Urca jIvitAnubandhanArtham // 52-54 // nIlA antrabhedavantaM puruSaM mahAbalAH puruSAstathA nirdhanuyuryathAsvamArgapratipannAstu yasya vinnmuutrmaarutaaH|| 'trasyAntaHpravezo bhavatIti saMbandhaH, nirdhanuyuH AloDeyeyuvyupadravaH sa bhinne'pi koSThe jIvati mAnavaH // 55 // rityarthaH / ebhiH prayogaiH kiM bhavatItyAha-tathA'trANItyAdi / (atrANi yathA'ntaH vizanti tathA ) khAM kalAM pIDayanti _ bhinnakoSTasya sAdhyasya lakSaNamAha-khamArgetyAdi / vyupa khakIyA kalA paJcamI maladharA tAM pIDayanti svasthAnaM nirvidavaH vigatA upadravA yasya saH, upadravA jvraadhmaanaadyH||55|| zantItyarthaH / duHpravezasya cikitsAmAha-vraNAlpalAdityAdi / abhinnamantraM niSkrAntaM pravezyaM nAnyathA bhavet // | vraNAlpatvAt vraNasUkSmalAt, bahukhAd vraNasya bahulavAt , pipIlikAzirograstaM tadapyeke vadanti tu // 56 // tatra vipulatve sati sa vraNaH sIvyaH / kecidbahulAdityatraprakSAlya payasA digdhaM tRnnshonnitpaaNshubhiH|| vizeSaNamaGgIkRtya vraNasUkSmatve antrabahutve cobhayatrApi pATanapravezayet kRttanakho ghRtenAtaM zanaiH zanaiH // 57 // pUrva pravezaM manyante; tacca pATanaM yAvatA'traM pravizati tAvat pravezayeta kSIrasiktaM zuSkamantraM ghRtAplutam // kAryam / atandritaH analasaH / svasthAne'niviSTaM vyAkulitaM aGgulyA'bhimRzet kaNThaM jalenodvejayedapi // 58 // cAvaM kiM karotItyAha-sthAnAdapetamityAdi / apetam apahastapAdeSu saMgRhya samutthApya mahAbalAH // gatam / prANAnAdatte gRhNAti mArayatItyarthaH / gupitaM vyAkulitaM bhavatyantaHpravezastu yathA nirdhanuyustathA // 59 // parasparamatikrAntamityarthaH / ataH paraM kriyAvidhiH-veSTayitathA'ntrANi vizantyantaH khAM kalAM pIDayanti c|| khetyAdi / madhughRtAbhyaktaM paveSTitaM ghRtena koSNena siJcet / vraNAlpatvAdvahutvAdvA duSpravezaM bhavettu yat // 60 // citrAtailasamanvitamiti citrAtalam eraNDatailaM, tatphalaM purISatadApATya pramANena bhiSagantraM pravezayet // | mArdavaM vAtAnulomanaM ca / idaM vakSyamANam / vaco'zvakarNeyathAsthAnaM niviSTe ca vaNaM siivyedtndritH||61|| tyAdi / azvakarNaH pUrvadezaprasiddho'zvatthasadRzaH, mocakI sthAnAdapetamAdatte prANAn gupitameva vA // zAlmalI, meSarAGgaM karkaTazRGga, putrajIvakameda ityanye, veSTayitvA tu paTTena ghRtasekaM pradApayet // 62 // kSIriNyo nyagrodhodumbarAzvatthaplakSagardabhANDAH, eSAM khambhirbalAghRtaM pibet sukhoSNaM ca citrAtailasamanvitam // mUlaizca tailapAdena kalkIkRtairjalaM dattvA caturguNaM tailaprastha mRdukriyArtha zakRto vAyozcAdhaHpravRttaye // 63 // pAcayediti jejaTaH; gayI tu "eSAM dravyANAmADhakaM salitatastailamidaM kuryAdropaNArtha cikitskH|| lADhakaizcaturbhiH kvathitamADhakazeSaM, tena kssaayennaashvkrnnaadilktvco'shvkrnndhvyormockiimessshRnggyoH||64|| pAdakalkaM tailaprasthaM pAcayet" ityAha / varSamAtraM yateteti zalakyarjunayozcApi vidAryAH kSIriNAM tathA // maithunavyAyAmAdi pariharan yatnaM kurvItetyarthaH // 56-65 // . balAmUlAni cAhRtya tailametairvipAcayet // 65 // | pAdau nirastamuSkasya jalena prokSya cAkSiNI // 66 // ghaNaM saMropayettena varSamAtraM yateta ca // pravezya tunnasevanyA muSkI sIvyettataH param // idAnI koSThagatAntrabhedamAha-abhinetyAdi / nAnyatheti kAryo gophaNikAbandhaH kaTyAmAvezya yantrakam 67 yathaiva sthitAni tathaiva pravezyAni tenaiva prakAreNetyarthaH / apare | na kuryAt snehasekaM ca tena klidyati hi vaNaH // khanyathA vyAkhyAnayanti, yathA-abhinnAdanyathA aparaprakAra | kAlAnusAryAgurvelAjAtIcandanapadmakaiH // 68 // zilAdAya'mRtAtutthestailaM kurvIta ropaNam // .. bhinnamantraM pravezyaM na bhavet ; tathAca vRddhavAgbhaTaH-"abhinamantraM niSkrAntaM pravezya nahyato'nyathA" (a.saM.u.a.32) | muSkamedacikitsitamAha-pAdau nirastamuSkasyetyAdi / iti / bhinnamapi matAntareNa pravezyamiti nirdizannAha-pipI-1 | pAdAvakSiNI ca jalena prokSya siktvetyarthaH; 'muSkaphale' ityadhyAlikAzirograstamityAdi / tadapi bhinnamapi, atraM pravezyamiti | haarH| muSko aNDakoSau, tunnasevanyA sevanIvizeSeNa, sIvyet / saMbandhaH / pipIlikAziroprastamityanena pipiilikaavdnsndN-| gophaNikA kaupInaM kacchoTaka ityarthaH / kaTyAmAvezya yantrakazasaMhite atre tAsAM kabandhacchedaH kArya iti vyaakhyaanynti| mityAdi mityAdi / paTTayantramAvezya, calanabhayAdityarthaH / kAlAnusAryegayI tu 'alAGgulazirograstam' iti paThati; tatra alAjulaH jAdA tyAdi / kAlAnusAryA tagaraM, zilA manaHzilA ||66-68||sthuulpipiilikH / prakSAlyetyAdi / payasA kSIreNa, digdhaM guNDitaM, ziraso'pahRte zalye bAlavarti nivezayet // 69 // AvRtamityarthaH / pAMzuH dhUliH / kRttanakhaH chinnanakhaH / pravi- bAlavAmadattAyAM mastuluGgaM vraNAt sravet // Te'tre khasthAnanayanArthamantrasyopAyatrayamAha-aGgulyetyAdi / hanyAdenaM tato vAyustasmAdevamupAcaret // 70 // 1 'hastapAde tu' iti paa0| 2 'samutkSipya' iti paa0| 1 'samutkSipya' iti pA0 / 2 'AndolayeyuH' iti pA0 / 3 bodhayati' iti pA0 / 4 'kharaNTitamityaH ' iti paa0| / 3 'kaTyAmAveSTaya' iti pA0 / Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 2] sushrutsNhitaa| 413 vaNe rohati caikaikaM zanairbAlamapakSipet // aparamapi ropaNatailamAha-tAlIzamityAdi / hareNu reNu ataH paraM viddhacikitsArambhaH, tatra prAgevottamAGge viddhaci- kAnAma gandhadravyam // 75||kitsitmaah-virs ityAdi / apahRte karSite / bAlavarti- | kSate kSatavidhiH kAryaH pizcite bhaavdvidhiH||76|| miti kezaracitavati vraNamukhapidhAnArtha nivezayet niravazeSaNa kSatapicitayozcikitsitamAha-kSate kSatavidhirityAdi / pravezayet / bAlavabaMdAne doSamAha-bAlavAmityAdi / kSate iti "nAticchinnaM nAtibhinaM" ityAdinA paribhASite, matulajamiti ziraso balAdhAnaM styAnaghRtAkAraM mastuluGga kSatavidhiH sAmAnyakSatavidhiH kSaudraghRtatailAbhyaGgAdirityarthaH / mucyte| enam Aturam / tato mastuluprasravaNAt / evamiti picite bhagnavadvidhiH bhannAbhihito bandhasekarUkSabhojanAdiH pUrvokaprakAreNa / upAcaret cikitsA kuryAt / apakSipet | | (atre pAThAttu bandhAdicikitsitasamAvezaH) // 6 // karet // 69 // 70 // ghRSTe rujo nigRhyAzu cUrNairupacaredraNam // gAtrAdapahRte'nyasmAt snehavarti pravezayet // 71 // kRte niHzoNite cApi vidhiH sadyaHkSate hitH|| / | dhRSTacikitsitamAha-ghRSTe ityAdi / rujo nigRhya medhukasAmAnyazarIrAvayavasya | zItAdibhirnigRhya nirvApya, gayI tu maidhutasekAdinA nirvAcikitsAmAha-gAtrAdapahRte pyeti vyAkhyAti / cUrNaiH zAlasarjArjunAdInAm ||ityaadi / gAtrAditi sphuTam / anyasmAd gAtrAdavayavAt, apahate 'zalye' iti zeSaH / snehAktA pavartiH snehvrtiH| vizliSTadehaM patitaM mathita hatameva ca // 77 // beho'tra tailam , upariSTAcakratailopadezAt / pravezayediti | vAsayettelapUNoyA droNyAM mAMsarasAzanam // apahRtazalye gAtra iti vibhaktivipariNAmena saMbandhaH / ayameva vidhiH kAryaH kSINe marmahate tathA // 78 // tasminnapi gAtre pAkabhayAnniHzoNite kRte, vidhiH sadyaHkSate idAnIM sadyovraNaprasaGgena vizliSTAdidehasya sadyaHkSatavraNasAhita iti sadyaHkSataviSaye yo vidhiH so'trApi hito madhu-mAnyena cikitsAM nirdizannAha-vizliSTadehamityAdi / vizlighRtAdiH sandhAnArtham // 71 // Tadehamiti namanAkarSaNArohaNapatanavadhasAhasAdibhiH khasthAnacyudUrAbagADhAH sUkSmAH syurye vraNAstAn vishonnitaan|| tAvayavadehaM, patitaM vRkSAdibhyaH, mathitaM balIyasA viloDitaM, hataM vegavatA dravyeNa daNDamuSTyAdibhirvA / vAsayet sthApayet / kRtvA sUkSmeNa netreNa cakravailena tarpayet // droNI dAruracitA nausadazI / ayamevetyAdi / kSINe adhvAdiviSayavizeSeNa viddhacikitsitamAha-dUrAvagADhA ityAdi / kSINe / marmahata iti / marmANi hRdayAdIni // 77 // 78 // dUrAvagADhA dUrAnupraviSTA ityarthaH / sUkSmeNa netreNeti / netreNa vraNaprakSAlanayantreNa, taccASTAGgulaM mudatulyasrotaH / cakrataileneti | ropaNe saparISeke pAne ca vaNinAM sdaa|| tilatailapIDanopakaraNakASThebhyo'NutailanyAyena gRhItaM tailaM cakra- | tailaM ghRtaM vA saMyojyaM zarIratUMnavekSya hi // 79 // tailaM, sadyaHpIDanoddhRtamAtraM vA / tarpayet pUrayet // 72 // -| idAnI viSaya vizeSoktasyApi tailasya sadyovraNeSa niSedha. samaGgAM rajanI payAM yasevA manuktasyApi ghRtasya vidhi darzayalAha-ropaNe ityAdi / viDaGgaM kaTukAM pathyAM guDUcI sakaraJjikAm // . vAta | vAtakaphaprakRtikaM zarIraM kAlaM ghidhirAdikamapekSya tailaM prayojyaM, saMhRtya vipacet kAle tailaM ropaNamuttamam // 74 // raktapittaprakRtikaM zarIraM kAlaM zaradAdikaM punaravekSya ghRtaM prayojyamiti // 79 // samajhAmityAdi / samA maJjiSThA, rajanI haridrA, padmA bhArgI, trivargaH triphalA. pathyA harItakI. trivargagrahaNenaiva | ghRtAni yAni vakSyAmi yatnataH pittvidrdhii|| pathyAyAM labdhAyAM punaH pathyAgrahaNaM bhAgadyaprakSepArthaH / yathA sadyovaNeSu deyAni tAni vaidyena jAnatA // 8 // puSyAnuge madhukasya dviH pAThaH) yaduktaM-"ghRte taile ca yoge atha saMkSepArtha ghRtAnyanyAtidezena nirdizannAha-ghRtAnIca yAvyaM punarucyate / tajjJAtavyamihAcAryairbhAgato dviguNaM | tyAdi / tAnIti "prapauNDarIkamaniSThAmadhukozIrapadmakaiH" bhavet-" iti / karanikA naktamAlaphalamityarthaH / kAle (ci. a. 16) ityAdIni // 8 // iti adoSopaplavakAle vraNasaMrohaNakAle ityarthaH // 73 // 74 // | sadyAkSatavaNaM vaidyaH sazUlaM pariSecayet // tAlIzaM panakaM mAMsI hareNvagurucandanam // sarpiSA nAtizItena balAtailena vA punH|| 8 // haridre padmabIjAni sozIraM madhukaM ca taiH // 75 // pakaM sadyovaNeSaktaM tailaM ropaNamuttamam // | 1 ayaM pATho mudritapustake nopalabhyate / 2 'madhumadhura | zItAdibhiH' iti pA0 / 3 vihitadhUtasekAdinA' iti pA0 / 1 sparzarodanikA lajjAulI' iti loke, varAhakrAntetyapare 4 'tulAbhramaNAkarSaNabhArodahanayAnapatanavadhasAhasAdibhiH' iti iti paa0|2 ayaM pATho mudritapustake nopalabhyate / ! pA015'idAnImuktakhApi' iti paa0| Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM atha yasyAmavasthAyAM ghRtatailapariSekAH kAryAstAM nirdiza- nepAlI jAlinI caiva madayantI mRgAdanI // mAha-sadya ityAdi / sarpiSA nAtizIteneti pittaraktaprakRtike | sudhAmUrvArkakITAriharitAlakaraJjikAH // 91 // zarIre kAle ca zaradAdike pariSekaH; balAtailena vAtakaphapra- yathopapatti kartavyaM tailametaistu zodhanam // kRtau dehe kAle ca zIte iti // 81 // ghRtaM vA yadi vA prApta kalkAH saMzodhanAstathA 92 samaGgAM rajanI padmA pathyAM tutthaM suvarcalAm // idAnIM sarvaduSTatraNAnAM tailaghRtayogitayA vraNakalkadravyayopadmakaM rodhramadhukaM viDaGgAni hareNukAm // 82 // gidravyaM nirdizannAha-dravantItyAdi / dravantI ciiritptraa| dantI tAlIzapatraM naladaM candanaM padmakezaram // cirabilvo vRksskrjkH|dntii udumbaraparNI / pRthvIkA sthUlajImaJjiSThozIralAkSAzca kSIriNAMcApi pallavAn // 83 // rakaH, eletyanye, hiDapatriketyapare / tejovatI kAkamardanikA, priyAlabIjaM tindukyAstaruNAni phalAni ca // nIli nilAjanikA zAradA / bhUmikadambo muNDitikA / suvahA yathAlAbhaM samAhRtya tailamebhirvipAcayet // 84 // godhApadI / zukAkhyA carmakAravaTaH / lAGgalAhvayA kalihArikA / sadyovaNAnAM sarveSAmaduSTAnAM tu ropaNam // nepAlI manaHzilA / jAlinI kozAtakI / madayantI mendikA sAmAnyena sarvatraNAnAmaduSTAnAM ropaNArtha tailamAha-sama- nakharajanI / mRgAdanI indrvaarunnii| sudhA sehunnddH| mUrvA corazAmityAdi / samajhA maJjiSThA / padmA bhArgI / suvarcalA snaayuH| kITAriH viDaGgaH, kITamAriNItyanye; karaJjikA naktamAla. sUryabhaktA / hareNukA reNukA / taruNAni AmAni // 82-84 // phalam / yathopapatti yathAlAbham / prAptamiti yuktaM pUrvoktazarIrakAkaSAyamadharAzItAHkriyA:snigdhAzca yojayet 85 | lAdyapekSayA / kalkA iti 'prAptA' iti zeSaH / tailaM prAptameSu "utsannamAMsAnasnigdhAnalpasrAvAn vraNAMstathA" (ci. a.1) sadyotraNAnAM saptAha pazcAt pUrvoktamAcaret // | ityAdiSu, ghRtaM punareSu prAptaM "pittapraduSTAn gambhIrAn __ atha kiyantaM kAlaM sadyovraNakriyetyAha-kaSAyetyAdi / dAhapAkaprapIDitAn" (ci. a. 1) ityAdiSu, kalkAH pUrvokaM dvivaNIyoktam / amuM zlokaM jejaTAcAryo'nArSamAha; punareSu yuktAH "pUtimAMsapraticchannAn mahAdoSAMzca" (ci.. gayI vArSam , ityasmAbhirapyaGgIkRtaH // 85 // a. 1) ityAdiSu // 89-92 // duSTavaNeSu kartavyamUrdhva cAdhazca zodhanam // 86 // |saindhavatrivRderaNDapatrakalkastu vAtike // vizoSaNaM tathA''hAraH zoNitasya ca mokSaNam // trivRddharidrAmadhukakalkaH paitte tilairyutH||93 // kaSAyaM rAjavRkSAdau surasAdau ca dhAvanam // 87 // " kaphaje tiltejovaadntiikhrjikcitrkaaH|| tayoreva kaSAyeNa tailaM zodhanamiSyate // duSTavaNavidhiH kAryo mehakuSThavaNeSyapi // 94 // kSArakalpena vA tailaM kSAradravyeSu sAdhitam // 88 // atha vAtAdibhedena kalkAnAha-saindhavamityAdi // 93 // 14 // sarveSAmaduSTAnAM ropaNamuktaM, duSTAnAM kiM vidhAnamiti tadAha SadvidhaH prAk pradiyo yaH sadyovraNavinizcayaH // duSTatraNeSvityAdi / Urca zodhanaM vamanazirovirecane, adhaHzodhanaM virecanAsthApana, vizoSaNaM laGghanam / AhAro'pi vizoSaNa nAtaHzakyaM paraM vaktumapi nishcittaadibhiH||95|| eva tiktakaTukaSAyAdiH / tatrordhvamAbhijeSu kaphajeSu vamanaM, ___ idAnIM chinnAdiSaTke kasyacidvipratipatti nirAkurvavAhapittajeSu pittAzayaneSu ca virecanaM, vAtAzayAdhaHkAyajeSu pahAta Savidha ityAdi / ataH SavidhatvAt paraM saptavidhalAdi; malena mArgAvaraNaduSTasamIraNadUSiteSu punarAsthApanaM, zirasi. | niyamena vaktuM zIlairapi vaktuM na zakyamityarthaH // 15 // jeSu tu kaphajeSu zirovirecanam / rAjavRkSAdAviti AragvadhA- | upasargenipAtaizca tattu pnndditmaaninH|| dAvityarthaH / tayoreva gaNayoH kaSAyeNa pAdakalkaM tailaM zodhanaM kecit saMyojya bhASante bahudhA maangrvitaaH||16|| sAdhyate / kSArakalpena veti kSAraprasthamudakaprasthaiH SaDreika- bahu tadbhASitaM teSAM SaTveSvevAvatiSThate // viMzativArAn sAvitaM tamistailaprasthAcaturguNe kSArodake tailaM vizeSA va sAmAnye SatvaM tu paramaM mtm||97|| pAcayet / atra tu 'kSAradravyANyeva kalkAni' ityeke, 'akalka- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne sadyomevaitatailam' ityanye / kSAradravyeSu muSkakapalAzAdiSu vraNacikitsitaM nAma dvitiiyo'||86-88|| dhyaayH||2|| dravantI cirabilvazca dantI citrakameva c|| upasargerityAdi-upasargAH praparAdayaH, nipAtAzcAdayaH, taiH pRthvIkA nimbapatrANi kAsIsaM tatthameva ca // 8 // saMyojya bhASante; yathA-samyak chinnaM saMchinnaM, paritaH chinnaM trivRttejovatI nIlI haridre saindhavaM tilaaH|| paricchinnam , alpaM hi chinnamAcchinnamiti; nipAtairyathAbhUmikadambaH suvahA zukAkhyA lAgalAhvayA // 9 // atikramya cchinnamaticchinnaM, pUjitaM chinnaM succhinnam , 'alpaM 1 sparzarodanikA' iti pA0 / 2 'kSArakalkena' iti pA0 / / 1'mehikuTivaNeSu' iti pA0 / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] suzrutasaMhitA / 415 chinnamISacchinnamiti / taditi chinnAdiSaTkam / tathA'pi | vaMzavetrAdikaM procyate; anye kuzyamiti paThanti, tatrApi Sadakameveti dRSTAntena darzayannAha-bahu tadbhASitamityAdi / sa evArthaH // 6 // teSAM vAdinAm / tat pUrvoktaM bahubhASitam , eSu Sadasu cchinnA mAlepanArtha maJjiSThAM madhukaM raktacandanam // diSa, avatiSThate antarbhavatItyarthaH / vizeSA iva sAmAnya iti silipi sNddrot||7|| yathaiva hi karmasAmAnye namanonamanaprasAraNAkuzcanAdInAM karmavizeSANAmavarodhaH, tathA chedasAmAnye sarveSAmeva saMcchinnapa ___ bhane lepanadravyANi nirdizannAha-AlepanArthamityAdi / saMha. ricchinnAticchinnAdInAM chedavizeSANAmavarodhaH, evaM zeSeSvapi. ret ekatra kuryAt / zAlipiSTamityasya sthAne 'amlapeSitamAhapaJcasu / SadakaM tu iti tuzabdo'vadhAraNe, tena SaTkameve | ret' iti kecit paThanti, amlaSitaM kAjikapiSTam // 7 // tyarthaH // 16 // 9 // saptAhAdatha saptAhAta saumyeSvataSa bandhanama // sAdhAraNeSu kartavyaM paJcame paJcame'hani // 8 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAkhyAyAM cikitsitasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // AgneyeSu vyahAt kuryAdnadoSavazena vA // bhamavraNavizeSe bandhanakAlAvadhiM nirdizannAha-saptAhAdi tyAdi ||8||tRtiiyo'dhyaayH| tatrAtizithilaM baddha sandhisthairya na jAyate // 9 // athAto bhagnAnAM cikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| gADhenApi tvagAdInAM zopho ruka pAka eva ca // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | tasmAt sAdhAraNaM bandhaM bhagnezaMsanti tdvidH||10|| athAta ityAdi // 1 // 2 // idAnIM trividho bandho vraNe nirdiSTo gADhaH, samaH, zithila alpAzino'nAtmavato jantorvAtAtmakasya c|| iti; taMtra bhagneSu gADhazithilayorbandhayordoSAvahatvAt samameva upadravairvA juSTasya bhagnaM kRccheNa sidhyati // 3 // bandhaM nirdizannAha-tatrAtizithilamityAdi / sandhisthairya . tatra prathamaM bhagnasya kRcchrasAdhyatvamAha-alpAzina ityaadi| sandhInAM dRDhatA // 9 // 10 // anAtmavataH ajitendriyasya apathyaratasyetyarthaH / vAtAtmakasya | nyagrodhAdikaSAyaM tu suzItaM pariSecane // vaatprkRteH| upadravairiti upadravA jvarAdhmAnamUtrapurISasaGgA | paJcamUlIvipakaM tu kSIraM kuryAt savedane // 11 // dayaH / amuM pAThaM jejaTo na manyate; gayI tu manyata .. tasya pittaprakRto kAle coSNe pariSekaM nirdizannAhaityasmAbhiraGgIkRtaH // 3 // nyagrodhetyAdi / saMdhAnArtha pAkAdiparihArArtha ca / vAtottare lavaNaM kaTukaM kSAramamlaM maithunamAtapam // sapitte sazUle ca pariSekAntaramAha-paJcamUlItyAdi / paJcamUlI vyAyAmaM ca na seveta bhagno rUkSAnameva ca // 4 // | khalpA, tasyAH zItavIryakhAt // 11 // idAnImasenyAnAha-lavaNamityAdi // 4 // sukhoSNamaSacArya vA cakratailaM vijAnatA // zAlirmAsarasaH kSIraM sarpiSaH stiinjH|| vAtakaphaprakRtau sazUle sazIte ca kAle cakratailamAhabRMhaNaM cAnapAnaM syAhera bhannAya jAnatA // 5 // sukhoSNamityAdi / bhavacArya 'pariSeke' iti zeSaH / cakratailaM idAnIM sevyAnAha-zAlirityAdi / kSIraM vraNe sAmAnyo- sadyaHpIDitodRtameke vadanti, bhanye punaraNutailakalpena gRhIta. kyA niSiddhamapi bhane'pavAdatvAt prayujyate; anye punaravaNe mapakkaM tailaM cakratailamAhuH ||ev bhame kSIraM dAtavyamityAhuH kecittu bhane kSIradAnaM viruddhaM, vibhajya kAlaM doSaM ca doSaghnauSadhasaMyutam // 12 // navadhAnyAdivargapaThitatvena pAkapUyajanakavAdityAhuH; kecit pariSekaM pradehaM ca vidadhyAcchItameva ca // kSIrasapiriti ca samastamekapadaM paThanti, vyAkhyAnayanti ca nta ca- vibhajya kAlamityAdi / zItameva ceti cakArAghoSAdhapekSIrAdatthitaM sarpiH kSIrasapiriti / satIno bartulakalAyaH, kSayoSNamapi // 12||stiinaanaaN vAtakarANAmapi sarpirAdisaMskRtalAyUSo bhanne yujyata / eva / bRMhaNaM dehavRddhikaram // 5 // gRSTikSIraM sasarpiSkaM madhurauSadhasAdhitam // 13 // zItalaM lAkSayA yuktaM prAtarbhagnaH pivennrH|| madhUkodumbarAzvatthapalAzakakubhatvacaH // vaMzasajevaTAnAM ca kuzArthamupasaMharet // 6 // bhame AbhyantaramauSadhaM nirdizanAha-gRSTikSIramityAdi / gRSTiH prathamaprasUtA gauH / madhurauSadhAni kAkolyAdIni / prAtaH bhagnavraNabandhanadravyaM kuzA, tadartha dravyaM nirdizanAha-madhU. banata bhakte / kalpanA ceyaM-kAkolyAdInAM madhurANAM kodumbarAzvatthetyAdi / upasaMharet ekatra kuryAt / vaMzasarjabaTAnAM ceti 'tvaca' iti zeSaH / kuzAzabdena bhamabandhanArtha 1sthiratA' iti paa0| Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM karSamAtraM dravyamaSTaguNaM kSIraM caturguNodakasiddhaM kSIrazeSaM sarpilA- utpiSTamatha vizliSTaM sandhi vaidyona ghttttyet|| kSAkarSamAtraprakSepAnvitaM; tacca laghau koSThe deyam , iyaM ca dinaM tasya zItAn parISekAn pradehAMzcAvacArayet // 20 // prati mAtrA // 13 // abhighAte hute sandhiH svAM yAti prakRti punH|| savaNasya tu bhagnasya varNa sarpimadhUttaraiH // 14 // ghRtadigdhena paTTena veSTayitvA yathAvidhi // 21 // . pratisArya kaSAyaistu zeSaM bhagnavadAcaret // paTTopari kuzAn dattvA yathAvadvandhamAcaret // ___ idAnIM savraNasya bhagnasya cikitsitmaah-svrnnsyetyaadi| idAnImutpiSTavizliSTayozcikitsitamAha-utpiSTamityAdi / vraNaM pratisArya lepayitvetyarthaH / kaiH pratisArya ? kaSAyaiH; kiM- utpiSTaM vizliSTaM ca sandhi na ghaTTayenna cAlayet ; utpiSTaH viziSTaiH ? sarpimadhUttaraiH ghRtamadhupradhAnaiH; kaSAyo'tra nyagrodhA- cUrNitaH, vizliSTaH vighaTitaH svasthAnAcyuta ityarthaH / pradeho dikalkaH / zeSam AhAravihArAdikamityarthaH // 14 // - lepaH // 20 // 21||prthme vayasi tvevaM bhagnaM sukaramAdizet // 15 // pratyaGgabhagnasya vidhirata UrdhvaM pravakSyate // 22 // alpadoSasya jantostu kAle ca zizirAtmake // pratyAbhanacikitsitamAha-pratyAbhagnasyetyAdi / ahamacaM ___ idAnIM kAladoSAzrayaM sAdhyavaM bhagne nirdizannAha-prathame prati pratyahaM, nakhAdArabhya yAvacchira iti // 22 // ityAdi / evamiti uktAhArAcAreNetyarthaH / sukara sukhasAdhyam // 15 // | navasandhi samutpiSTaM raktAnugatamArayA // prathame vayasi tvevaM mAsAt sandhiHsthiro bhavet 16 | | avamathya sute rakte zAlipiSTena lepayet // 23 // madhyame dviguNAt kAlAduttare triguNAt smRtH|| nakhasandhimityAdi / samutpiSTaM cUrNitam / raktAnugataM duSTaraktatasyaiva sukaratve kAlAvadhiM darzayannAha-prathame ityAdi / saMbaddham / ArayA carmakArAstreNAvamathya raktaM srAvayedisthiro dRDha ityarthaH / dviguNAt kAlAd dvAbhyAM mAsAbhyAmi tyarthaH // 23 // tyarthaH / triguNAditi tribhirmAsarityarthaH // 16 // bhagnAM vA sandhimuktAMvA sthaapyitvaa'ngguliismaam|| avanAmitamunnodunnataM cAvapIDayet // 17 // | aNunA''veSTya paTTena ghRtasekaM pradApayet // 24 // AJchedatikSiptamadho gataM copari vartayet // - aGgulibhamacikitsitamAha-bhagnAmityAdi / sthApayitvA idAnI dvividhAnAmapi sandhimuktakANDabhamAnAM pratIkAro-| saMsthApanai manonnamanAdibhiH / aNunA sUkSmeNetyarthaH, sthUlapaTTena pAyAnAha-avanAmita mityAdi / avanAmitam adhogatam / bAbAdhA syAt // 24 // unnahyet Urca kuryAdityarthaH / atikSiptam atipreritam , upari abhyajya sarpiSA pAdaM talabhagnaM kuzottaramA vartayedupari nayedityarthaH / gayI tu bhavanAmitamityAdi paThilA | vanapaTTena badhnIyAnna ca vyAyAmamAcaret // 25 // pazca sthApanopAyAnAha, sa ca pATho'bhAvAna likhitH||17||- | talabhannacikitsitamAha-abhyajyetyAdi // 25 // AmchanaiH pIDanaizcaiva sajhepairbandhanaistathA // 18 // | abhyajyAyAmayejavAmUlaM ca susmaahitH| sandhIgcharIre sarvAstu calAnapyacalAnapi // dattvA vRkSatvacaH zItA varapaTTena veSTayet // 26 // etaistu sthApanopAyaiH sthApayenmatimAn bhiSak 19 | jaGghAbhagnorubhanmayozcikitsAmAha-abhyajyetyAdi / jalA idAnIM saMkSepataH sthApanopAyAnAha-AJchanairityAdi / pAdasyopari nlkaashryaa| (AyAmayet banIyAt / ) susamApIDanagrahaNena namanonamanaparivartanAni gRhyante / saMkSepaH hitaH sAvadhAnaH / dattvA vRkSavacaH zItA iti nyagrodhAdizItasamyak kSepaH preraNamityarthaH, tasya ca picitaM viSayaH; etena, | vRkSANAM kuzAM dattvetyarthaH // 26 // AJchanAdibhirupAyaiHprAk sandhAya bandhanairupAcaredityarthaH / sandhIniti bAhulyena nirdezaH, tena kANDabhamAnapyetairupAyaiH matimAMzcakrayogena hyAJchedUrvasthi nirgatam // sthApayet / calAnapyacalAnapIti hastapAikaTIhanugatAH sandha. sphuTitaM pizcitaM cApi badhnIyAt puurvvdbhissk||27|| yazcalAH, tadviparItA acalAH / gayI tu saMkSepazabdena Aku. cakrayogenAchediti vartulAM kuzAM dattvA nAmayitvA vanamAha, pIDanagrahaNena ca namanonnamanAkuzcanAni gRhyante iti | cakravadAJchanIyAdityarthaH / gayItu saMbhramabhrama(lavattarapuruSo saMkSepaprahaNamanarthakamiti kRtvA jejaTasya pAThaM dUSayikhA''pA- hastadvayopari gRhItapANipAdadvayalAt tadramaNajavena nirantatanikApUrvakaM pAThAntaraM paThati / tathAhi-"tatra sthApanamuktame- | rabhrAntasya bhamavataH puruSakAyasya cakrAkAropalambhAyuktazcakrayoga vopasaMharananukaM ca sandhisthAneSu nirdizanAha-AJchanotpIDa- ityAha / sphuTitaM piccitaM cApIti UrvasthIti saMbandhanIyam / nonAmasaMkSobhairbandhanaistathA" ityAdi; zeSaM pUrvavat // 18 // 19 // 1 ayaM pAThaH kacitpustake nopalabhyate / 2'cakrAkAropa1 'kAlasya sukaratve'varSi' iti pA0 / lambhayuktezcakrayogaH' iti paa| Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] mushrutsNhilaa| 417 apizabdAt sphuTitapicitasadRzeSvanyeSu bhagneSu yadasthinirmuktaM | evaM jAnuni gulphe ca maNibandhe ca kArayet // 33 // khagAAdAbharasAzlaSTa tadapanAya banAyAdapathaH / pUrvavat samAna karparasandhicikitsitaM saMkSepArthamanyatrAtidizamAha-evamimityarthaH // 27 // tyAdi / evaM kUrparasandhicikitsitaprakAreNetyarthaH / gulpha: mAmchedRrvamadho vA'pi kaTibhanaMta maanvm|| pANuMparigranthiH / maNibandho hastatalasyoparitanaH sndhiH||33|| tataH sthAnasthite saMdhau bastibhiH samupAcaret 28. ume tale same kRtvA talabhanmasya dehinH|| .. kaTibhanacikitsAmAha-AJchadUrdhvamityAdi / AJchadUrya badhnIyAdAmatailena pariSekaM ca kArayet // 34 // madho vA'pIti Urdhvagatamasthi adhaH kRtvA banIyAt, adho mRtpiNDaM dhArayet pUrva lavaNaM ca tataH param // gataM sUrya kRlA banIyAdityarthaH / bastibhiH snehavastibhiH / haste jAtabale cApi kuryAt pASANadhAraNam // 35 // nanu kaTibhannamasAdhyamuktaM; tadyathA-"bhinnaM kapAlaM kaTyAM tu sandhimuktaM tathA cyutam / jaghanaM prati piSTaM ca varjayettu vica- / prAk pAdatalacikitsitamuktam , atha hastatalacikitsitakSaNaH" (ni. a. 15) iti vyarthameva cikitsitaM? naivaM, prati piSTaM mAha-ume tale ityAdi / ubhe tale iti eka pANitalaM, dvitIyaM ceti cakAro varjayedityatra draSTavyaH, tenAnena yApyatvaM samuccIyate; pAdatalam , ityume taLe iti jejaTaH; gayI tu ume api etadukaM bhavati-kapAlamedo varNyaH, sandhimuktasandhicyuve tu hastatale; tatraikasya bhaGge vAma dakSiNena, dakSiNaM vAmena, ubhayApye, tena tadviSayacikitsitamidaM sArthakamiti gayI jeja- | yostu bho tatsamena kASThamayena ubhe api banIyAdityAha / Tastu vajayedityatra varjanazabdaH kRcchasAdhyatvapratipAdanArtho na | anye tu vyAkhyAnayanti-hasvatalaM pAdatalaM vA tatsamena tu niSedhArtha ityAha // 28 // . kAThamayena mikhA de api saha banIyAdevaM dAya' bhavatIti / mRtpiNDAdidhAraNamAtmakarmaprAdhyartham / jejaTasta 'mRtpiNDaM pazukAsvatha bhagnAsu ghRtAbhyaktasya tisstthtH|| dhArayet pUrva' ityAdi pAThaM na manyate, kintu 'prAggomayamayaM dakSiNAvathavA vAmAkhanumRjya nibandhanIH // 29 // piNDaM dhArayenmRnmayaM tataH / haste jAtabale pazcAt kuryAt tataH kavalikAM dattvA veSTayeta susmaahitH|| pASANadhAraNam' iti paThati // 34 // 35 // tailapUrNe kaTAhe vA droNyAM vA zAyayennaram // 30 // pazukAbhagnacikitsitamAha-pazukAskhathetyAdi / pazukAH | sannamunnamayet khinnamakSakaM musalena tu // pRSThabhAganibandhanAnyasthIni, teSAM namanameva bhamatvam / tiSThata tathonnata pIDayezca banIyAdADhameva ca // 36 // iti UrdhvasthitazarIrasya, nopaviSTasyetyarthaH / dakSiNAkhathavA natonnatayorakSakayozcikitsitamAha-sannamityAdi / sannam vAmAsu pazukAkhiti saMbandhaH / anumRjya ghRtAktahastena samI- | adhaHpraviSTam , unamayet musaleneti saMbandhaH, khinnamunnataM karaNArthamavamRjya / nibandhanIH mAMsarajava ityarthaH / kavalikA musalenAdhaH pIDayet / akSakoM'sasandherupariSTAdbhavati // 36 // vaMzAdividalazakalA, vastramayItyanye / veSTayediti 'vellitakabandhena' iti zeSaH / susamAhitaH sAvadhAno vaidyaH / droNI kASTha- UsvacApi kartavyaM baahubhgncikitsitm| viracitA nauriva // 29 // 30 // bAhubhamacikitsitamUsmapravikitsitenAtidizAha-karamusalenotkSipet kakSAmaMsasandhau visaMhate // | vadityAdi / kUrparAMzayormadhye bAhuH ||sthaansthitN ca badhnIyAt svastikena vickssnnH||31|| zrIvAyAM tu vivRttAyAM praviSTAyAmadho'pi vA // 37 // skandhabhanacikitsitamAha-musalenetyAdi / utkSipet avaTAvatha hamvodha prgRhyolmyerm|| Urdhva nayet / aMsasandhI bAhaziraHsandhau / visaMhate vizliSTe / tataH kuzAM sama dattvA vasnapaTTena vessttyet||38|| khastikena bandhavizeSeNetyarthaH // 31 // uttAnaM zAyayecainaM sptraatrmtndritH|| kauparaM tu tathA sandhimaGgu nAnumArjayet // grIvAyAmityAdi / vivRttAyAM vakrAyAm / kRkATikAbhAga. anumRjya tataH sandhi pIDayet kUrparAcyutam // 32 // sandhI garto'baTuH, hanU mukhasandhI, avaTau hanvozca gRhItvA prasAryAkuzcayecainaM snehasekaM ca dApayet // unnamayediti jejaTaH; gayI tu, adhaH praviSTAyAmavaTau ___ kUrparasandhibhanmacikitsitamAha-koparamityAdi / bAhumadhye gRhItA, vivRttAyAM hanvoriti kramamAha / kuzAM samaM dattveti kUrparasandhiH / anumArjayet anumardayet ; pracyutasya sandhyastho | samamiti dattve tyasya vizeSaNaM, veSTayedi yasya vizeSaNamidamimArgopalambhArtha mArjanaM vidheyam // 32 // tyanye; etena nAtigADhaM nAtizithilamityarthaH / atandrito'na --- 'lasaH, 'vaidya' iti zeSaH // 37 // 38 // 1 asyAgre 'sacara' iti vadhakA vadanti' ityadhikaM paThyate / hstlikhitpustke| 1'prAggomavamayaM piNDaM dhArayenmRnmayaM tava iti pAra su0 saM053 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM VO Anm invasvinI samAnIya hanusandhau visaMhate // 39 // zItAn pradehAn sekAMca sItAn : noSNAn kathamapi, bhatikhedayitvA sthite samyak pazcAGgI vitressik|| khutaraktasvena pAkabhayAt // 47 // vAtaghnamadhuraiH sarpiH siddhaM nasye ca pUjitam // 40 // atha jaGghorubhagnAnAM kapATazayanaM hitam // hanubhamacikitsitamAha-hanvasvinItyAdi / samAnIyeti kIlakA bandhanArtha ca paJca kAryA vijAnatA // 4 // dakSiNaM vAmena, vAmaM dakSiNena samamAnIyetyarthaH / visaMhate yathA na calanaM tasya bhannasya kriyate tthaa|| vizliSTa khasthAnAcyute ityarthaH / paJcAGgI bandhavizeSaH paJcapada- sandherumayato dvau dvau tale caikazca kiilkH||49|| cIrAzI / vAtaghnamadhurariti vAtaghnAni bhadradArvAdIni, vidArIga- | javorubhaGgeSu pazcAtkarmavizeSaM nirdizannAha-apa jotyaadi| ndhAdInItyanye, madhurANi kAkolyAdIni, taiH siddhaM sarpighRtaM, bhamAnAM kANDabhamAnAM, dvividhaanaampiitypre| kapATazayanamavazyaM kaskakaSAyAbhyAmityarthaH // 39 // 40 // kAryam / kapATazayanenaiva saha dezAddezAntaranayanArtham , abhannAMzca litAn dantAn saraktAnavapIDayet // AdhArabhUtazayanacAlanArthamityanye / AdheyabhUtazarIrAvayavacalataruNasya manuSyasya shiitairaalepyedvhiH||41|| naparihArArtha kIlAH / kIlAnAM paJcasaMkhyAvaM jajorvodvayorekata. siktvA'mbubhistataH zItaiH sandhAnIyairupAcareta rasya bhamamapekSya; tatra jaGghAbhame tu gulphasandherubhayato dvau. utpalasya ca nAlena kSIrapAnaM vidhIyate // 42 // jAnusaMdherapyubhayato dvau, ekazca tale, evaM paJca; Urubhane jAnu sandherubhayato dvau, dvau vaMkSaNasandherubhayataH, tale caika ityatrApi jIrNasya tu manuSyasya varjayezcalitAn dvijAn // paJca; ubhayabhaGgApekSayA tu saptabhireva kIlairyatraNam / dantabhanacikitsitamAha-abhamAnityAdi / sandhAnIya tathAhi-ubhayato bahidvauM gulphayoH, dvau ca jAnunoH, dvau riti madhughRtAdibhiH, nyagrodhAdInAM kaSAyANAM kalkaizve- ca vaMkSaNayoH, tale caika evaM sapta / atra "jorvoH tyarthaH // 41 // 42 // pArzvayo dvau tale caikazca kIlaka" iti kecit paThanti; tatha. nAsAM sannAM vivRttAMvA RjvIM kRtvA shlaakyaa||43|| nibandhakArane paThitaM, tasmAnna paThanIyam / gayadAsazcAta. pRthaGgAsikayo jyau dvimukhyau saMpravezayet // pAThAntaraM kimapi paThati; taccAbhAvAnna likhitam // 48 // 49 // tataH paTTena saMveSTaya ghRtasekaM pradApayet // 44 // zroNyAM vA pRSThavaMze vA vakSasyakSakayostathA // nAsAbhanmacikitsitamAha-nAsAmityAdi / sannAm abhighA cikisinamAra-nAmANiyAdi / mamA bhitAbhagnasandhivimokSeSu vidhimenaM samAcareta // 50 // tenAntaHpraviSTAm / vivRttAM vakrAm / tatra pakSAM zalAkayonnamya, amumeva jorubhanakapATazayanAdividhimanyatrApi darzayavakrAM punaH RjUkRtvetyarthaH / dvimukhyau nAjyA antarbahirmukhyA, nAha-zroNyAmityAdi / zroNiH kaTiH / vakSa urH| akSako niHzvAsocchvAsasiMhANakAdinirgamArtham / ghRtasekaM ghRtapariSekam | aMsasandherupari / bhagnasandhivimokSeSviti kANDabhaneSu tathA sandhivimokSeSvapi dvividheSu bhaneSu samAcaredityarthaH / vidhibhanaM karNa ta banIyAta samaM kRtvA ghRtamlatam // menamiti kapATazayanakIlakaniyamanAdikam // 50 // sacammatavidhAnaMca tataH pazcAt samAcareta 45 // sandhIMviraSimukAMstu nigdhAn khimAn mRdakRtAn uktairvidhAnairbuddhayA ca samyak prakRtimAnayet // 51 // karNabhamacikitsitamAha-bhanamityAdi / bhagnaM kuttilm,| antaHpraviSTaM vA / sadyaHkSatavidhAnamiti madhughRtAbhyAzItapariSe sadyobhanna vidhAnaM nirdizya cirabhagnavidhAnamAha-sandhInikAdi / atra 'sadyaHkSatavidhizcApi nayane nirgate bahiH-iti tyAdi / buddhyA ceti 'khayamapyUhya' iti zeSaH // 51 // kecit paThanti / tanna paThanIyaM, bhinnaM netramakarmaNyamityAdinaiva kANDabhane praruDhe tu vissmolbnnsNhite|| siddhatvAt ; anye tu cakSurbhanadayapratipAdanArtha paThanIyamiti Apothya samayedbhagnaM tato bhagnavadAcaret // 52 // manyante // 45 // ciravimuktasandhimabhidhAya cirakANDabhannavidhimAha-kANDamastulukAdvinA bhinne kapAle mdhusrpissii|| bhama ityAdi / Apothya vizleSya / samayet samaM kuryAdityarthaH dattvA tato nibadhIyAt saptAhaM ca pivedatam // 46 // // 52 // .. kapAlabhannacikitsitamAha-mastulajhAdvinetyAdi / bhasulu. kalpayennirgataM zuSkaM vraNAnte'sthi smaahitH|| asAve tu prAgabhihitaiva baalvrtiritybhipraayH||46|| sandhyante vA kriyAM kuryAt savraNe vaNabhagnavat 53 kalpayet chindyAt / praNAnte vraNaikadeze / samAhitaH sAvapatanAdabhighAtAdvA zUnamahaM yadakSatam // . dhAnaH; yathA'nyatra vraNo na bhavati tathA chinyAdityarthaH / zItAn pradehAn sekAMzca bhiSak tasyAvacArayet47 sandhyante sandhisamIpa ityarthaH / kiMviziSTe sandhyante? satraNe 1mastuLujhaM binA' iti paa0| vraNayukta ityarthaH // 53 // Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] sushrutsNhitaa| UrdhvakAye tu bhagnAnAM mastiSkyaM karNapUraNam // destribhiryojayanti tantrAntaradarzino vRddhavaidyA iti jejttH| ghRtapAnaM hitaM nasyaM prazAkhAsvanuvAsanam // 54 // gayI tu "tilacUrNasya catvAro bhAgAH, bhAgazcaikaH prakIrtitAnAM idAnImUrdhvAdhaHkAyavizeSeNa bhagnakriyAvizeSaM nirdizannAha-|| (kAkolyAdInAM), tathA yadhyAhvAdInAM zatapuSpAntAnAM dvitIyo UrdhvakAya ityAdi / mastiSkyaM zirobastiprakAraH, sa ca nehA bhAga iti SaDbhAgAH" iti vyAkhyAnayati / vaGgadattastu tila. kapicuplotAdibhiH / nasyaM prazAkhAkhiti prakRSTAH zAkhAH prazA cUrNasamaM tatra militaM cUrNamiSyata ityAha / sarvagandhazRtaM paya khAstAsu; jAnujaGgAbAhudvayagate bhanne nasya, dhRtapAnaM bastizca | ityatra sarvagandhA elAdayaH, anye ca kaTukaphalAMdayaH, taiH bhataM kathitaM, payaH kSIram / atra ca kSIrapAke iyaM paribhASA smarasarvatraiveti jejaTaH gayItu mastiSkyAdikaM nasyAntaM sarvamUrdhva NIyA-"kAthyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM caturguNam / kSIrAvakAyagatabhanna eva, prazAkhAsu bastiriti vyAkhyAnayati // 54 // | zeSa kartavyaM kSIrapAke tvayaM vidhiH" iti| yAvatA ca kSIreNa tila. ata UvaM pravakSyAmi tailaM bhagnaprasAdhakam // cUrNamutsAdanIyaM bhavati tAvanmAnaM zRtaM karaNIyam / tataHztena rAtrau rAtrau tilAn kRSNAn vAsayedasthire jale 55 kSIreNoSNenaiva kAkolyAdicUrNasahitaM tattilacUrNamAdrIkRtya divA divA zoSayitvA garvA kSIreNa bhAvayet // cakreNa pIDayet / pIDanAdutpannaM tailaM yathA saMskArya taM prakAra-. tRtIyaM saMptarAtra tu bhAvayenmadhukAmbunA // 56 // mAha-caturganelyAdi / aMzumatI zAlaparNI / kAlAnusaurivA . tataH kSIraM punaH pItAna suzuSkAcUrNayedvipak // bagara; tagarasya dviruvAraNaM bhAgadvayapratipAdanArtham / saireyakaM : kAkolyAdi sayaSTyAhU majiSThAMsArivAM tathA // 57 // kaNTazelakaH / kSIrazakA bhIravidArI / kaNTazelukaH / kSIrazuklA bhIravidArI / anantA utpalasArivA / kuSThaM sarjarasaM mAMsI suradAru sacandanam // madhUlikA markaTatRNavizeSaH / nATakaM trikaNTakaM jalajaM zatapurNa yojayet // 58 // phalam / pUrvoktAnyauSadhAni kAkolyAdIni zatapuSpAntAni, pIDanArtha ca kartavyaM sarvagandhataM pyH|| tAni sarvANi ca tAvatA bhAgena samena kalpayitavyAni, yAvatA caturguNena payasA tattailaM vipacedbhiSak // 59 // tailapAdikAni bhavanti / mRdunA'gnineti mRdvanermAnamucyateelAmaMzumatI patraM jIvakaM tagaraM tathA // "padmavistarayuktena mRdunA bahinA zanaiH / pacet snehamadhazcorca rodhaM prapauNDarIkaMca tathA kAlAnusAri(vA)Nam 60 cAlayitvA nirantaram // samyakpAko bhavasevamanyathA dagdhatA saireyakaM bhIrazuklAmanantAM samadhUlikAm // brajet" iti / sarvakarmasu pAnAbhyajJAdiSu / gandhatailamidaM piSTA zRGgATakaM caiva pUrvoktAnyoSadhAni ca // 61 // nAnneti asya tailasya gandhatailamiti saMjJA; vaitaraNe punarasyAebhistadvipacettailaM zAstravinmRdunA'gninA // nnutailsNjnyaa| rAjJAmeveti rAjJAmevedaM tailaM paNDitairvidhAtavyaM, etattailaM sadA pathyaM bhagnAnAM sarvakarmasu // 2 // mahAsambhArasAdhyatvAt ; na punaranyeSAM niSiddham // 55-66 // AkSepake pakSaghAte tAluzoSe tathA'dite // manyAstambhe ziroroge karNazUle hanugrahe // 63 // apusAkSapriyAlAnAM tailAni madhuraiH saha // bAdhirye timire caiva yeca strISu kSayaM gtaaH|| basAM dattvA yathAlAbhaM kSIre dazaguNe pacet // 67 // pathyaM pAne tathA'bhyaGge nasye bastiSu bhojane // 6 // snehottamamidaM cAzu kuryAdbhagnaprasAdhanam // grIvAskandhorasAM vRddhiramunavopajAyate // | pAnAbhyaananasyeSu bastikarmaNi secane // 68 // mukhaM ca panapratimaM sasugandhisamIraNam // 65 // / trapusa karkaTImedaH, akSo bimItakaH, priyAlazcAraH / madhuraiH gandhatailamidaM nAnA sarvavAtavikAranut // kAkolyAdibhiH / tAni ca snehapAdikAni / vasAM dattvA yathArAjAhametat kartavyaM rAkSAmeva vickssnnaiH|| 66 // lAbhamiti yadi labhyate tadA nikSipedityarthaH / secane pripeke| amuM pAThaM kecidanArSa manyante // 65 // 68 // tadeva bastikarNapUraNapAnanasyAnuvAsanasAdhanatailaM nirdiza-| mAha-ata ityAdi / vAsayediti prathama saptarAtraM yAvat / bhagnaM naiti yathApAkaM prayateta tathA bhissk| asthire jaLe vahati pAnIye / gavAM kSIreNeti 'bhAvyadravyasamena' | pakamAMsasirAnAyu taddhi kRcchreNa sidhyati // 69 // iti zeSaH / bhAvayed dvitIyaM saptarAtram / madhukAmbumeti 'bhAvya- idAnI bhanne bAhyAnAmAbhyantarANAM ca pAkakAriNAM parihAdravyasamena' iti shessH| tataH kSIraM punaH pItAniti kSIreNa rAva pAkaprazamakAriNAM ca sevanAyAha-bhagnaM naitItyAdi / naiti bhAvyamyasamena punarbhAvitAn , caturthasaptarAtramiti taatpryaarthH| na gacchatItyarthaH / prayateta prayatna kurvItetyarthaH // 19 // kAkolyAdi sayaTyAimiti yaSTimadhuni kAkolyAdAvukte'pi bhagnaM sandhimanAviddhamahInAGgamanulbaNam // punaryaSTIpATho dvibhAgArtha, yathAlAbhaparibhASAparihAreNAvazyaM sukhaceSTApracAraM ca saMhitaM samyagAdizet // 70 // prakSepArtha vA / kAkolyAdizatapuSpAntAnAM cUrNapAdaM tilaghUrNapA iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne bhannaci, 'zodhane iti pAThAntaram / kitsitaM nAma vtiiyo'dhyaayH||3|| Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM samyagrUDhalakSaNamAha-bhagnamityAdi / anAviddham anAku- tatra malAvRtavAyo vidArIkalkasiddhaH snehayukto vyaktoSNakSArazca lam / anulbaNam anunnatam / sukhaceSTApracAramiti ceSTApracAra bastiH, zleSmAvRtavAyo vyaktakSAroSNo bastiH; (trivRdAdidaAkuJcanaprasAraNAdikaH // 70 // vyamUtravidArIkalkasiddhaH) pittAvRte punarakSArabastiH zItaH; iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta zeSaM samam // 5 // vyAkhyAyAM cikitsAsthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // | kAryo bastigate cApi vidhistivizodhanaH // bastigatasya vAyozcikitsitamAha-kArya ityAdi / bastivi. cturtho'dhyaayH| zodhano vidhiriti azmarIcikitsitokto muutraaghaataayuktshc|| zrotrAdiSu prakupite kAryazcAnilahA kramaH // 6 // athAto vAtavyAdhicikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| zrotrAdiSu prakupitavAyozcikitsitamAha-zrotretyAdi / . . yathovAca bhagavAna dhanvantariH // 2 // AdizabdAttvagghrANajihvAnetrANIndriyANi gRhyante / atra kramaH AmAzayagate vAte cchardayitvA yathAkramam // "snehaH khedastathA'bhyaGga" ityAdiko doSadUSyapratyanIko deyaH SaDdharaNo yogaH saptarAtraM sukhAmbunA // 3 // yathAyathaM kAryaH, sa cendriyasAtmyamapekSya kartavyaH; tena snehacitrakendrayave pAThA kaTukA'ti viSA'bhayA / zabdasAmAnye'pi netrayoH kSIrasarpistarpaNaM, tailatarpaNaM puna: vAtavyAdhiprazamano yogaH SaidharaNaH smRtH||4|| karNAdiSviti // 6 // prathamamAmAzayagatavAyocikitsitamAha-AmAzayetyAdi / snehAbhyaGgopanAhAzca mardanAlepanAni ca // chardayitvA vamanaM kArayitvA / vamanaM ca sotkleze puruSe bahudoSe tvabyAMsAsRsirAprApte kuryAt cAsRgvimokSaNam 7 balavati jheyam / AmAzayagate chardanaM kaphasthAnatvAt / yathAkra dhAtUpadhAtugasya vAyozcikitsitamAha-snehetyAdi / snehAmamiti atra yathAkramazabdena pUrvakAlAparakAlakartavyatAH savaivA bhyazopanAhAMzcatyatra cakAreNa tvaggatavAyau hRdyamapyannapAnamanukaM kSiptAH mehakhadanapAnalaiGgikavaigikamAnikakAyazuddhisaMsarjanabhoja samuccIyate / tvagatra rasaH, sirAH punarasRja upadhAtuH, 'prApte nAdayaH / deya iti dAtumarhaH / SaDdharaNa iti SaNNAM citrakA gate ityarthaH / raktagate vAyau raktasrAvo raktAdhiSThAnavAtanivR. dInAM dharaNA mAnavizeSA yatra yoge sa SaDdharaNo yogH| tatra tyarthaH / yadA dravyaprabhAvavizeSeNa khajUramAtuluGgasauvarcalAdidharaNapramANaM madhyamairekaviMzatibhirniSpAvairbhavati / sukhAmbunA snehAbhyazAdibhirna prazamameti tadA niyamena raktAvaraNaM parijJAya ISaduSNAmbunetyarthaH / SaDdharaNAni kathaM saptadinAnyupayujyante ? raktamokSaNaM kartavyaM, na punaranyathA / medogate punarihAnile uncyate-ekasmin dine karSayogaH, sa cASTAdazaniSpAverbhavati, cikitsA nopadiSTA, tasya snehAviSayatvena vAtavyAdhikarmaNAmatatra SaDdharaNebhyaH pratidinaM trayastrayo niSpAvA ucchritA viSayatvAt ; mahAvAtamyAdhau punarAvaraNaprasajhena medogatamanilaM bhavanti, tataH SaDbhistrikairaSTAdazaniSpAvAH, tairaSTAdazabhiH vakSyati // 7 // saptamaM dina pUryate; athavA saMjJeSA padharaNa iti| idAnIM SaDdharaNayogamAha-citraketyAdi / 'kaTukA'tiviSA kSapA' nehopanAhAgnikarmabandhanonmardanAni ca // iti kecit paThanti / vAtavyAdhiprazamana iti AmAzayagata snAyusandhyasthisaMprApte kuryaadvaayaavtndritH||8|| eva vAtavyAdhihItavyo na punarAkSepakAdayaH, rUkSaviSayatvena mAyugatasya sandhyasthigatasya ca vAyozcikitsAmAha-snehevAtakAritvAdasya / anye tu 'mahAvyAdhiprazamana' iti paThanti. tyAdi / sneho'tra bAhya Abhyantarazca / atandritaH analasaH; mahAvyAdhiriha medoyuto'nilo nAnyaH // 1-4 // etena cirakAlaM nirantaraM kriyeti darzayati // 8 // pakkAzayagatecApi deyaM trehavirecanam // niruddhe'sthani vA vAyau pANimanthena dArite // bastayaH zodhanIyAzca prAzAzca lvnnottraaH||5|| nADI dattvA'sthani bhiSak cUSayetpavanaM balI // 9 // pakkAzayagatavAyozcikitsAmAha-pakvAzayetyAdi / snehavi- hara astha asthani gate mabasthe ca karma nirdizannAha-niruddha ityAdi / recanaM tilvakasarpirAdivirecanam / bastayaH zodhanIyAzcati tvaGmAMsaM zastreNa vipAvya, asthi pANimanthena ArAzastreNa "zodhanadravyaniSkAthAstatkalkanehasaMyutAH" (ci. a. 38)vAta viddhA, tatra randhra dvimukhIM nADI praNidhAya, mukhamArutA cUSaNena ityAdyAH / prAzAzca lavaNottarA iti snehalavaNakalyANakalavaNA pavanApakarSaNaM karaNIyamiti / valI balayuktaH / 'bAhyAbhyantaradayaH; anye tu prAzyanta iti prAzA AhArAH, na tu lehAH; snehaizca' ityAdi kecit paThanti / tatra bAhyasnehaH pariSekAvagA. lavaNottarA lavaNapradhAnAH / gayI tvatrAha-pakkAzayaH punariha hAbhyAmastiSkyazirobastyAdiH,Abhyantarastu pAnabastyAdiH, dvividhaH-pittavAtAzayamedena; tayormadhye pittAzayagate vAyau | asya pAThasyAbhAvAnnirNayo na kRtH||9|| snehavirecanaM tilvakasiddhameraNDatailAdibhirvA, vAtAzayagatasya tu "rAyaNatayA 1 ayaM pATho hastalikhitapustake na paThyate / 2 'dArayet' ma bAyomalakaphapittarApatasya yathAdoSaM kabAyakalkanehabastayaH tpaa| Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| 421 rAwaarunmarvawwanm . zukraprApte'nile kArya zukradoSacikitsitam // paJcamUlIzRtaM kSIraM phalAmlo rasa eva ca // 13 // zukragatasya vAyozcikitsAmAha-zukretyAdi / zukradoSa- susnigdho dhAnyayUSo vA hito vAtavikAriNAm // cikitsitamiti zukrazoNitazuGyuktaM cikitsitaM vAjIkaraNoktaM sarvavAtavikAriNAM bhojanAnyAha-paJcamUlItyAdi / paJcamUlI mutradoSacikitsitoktaM ca kAryaH "teSvAdyAn zukradoSAMstrIn" AdyA dvitIyA vA / phalairdADimAdibhiramlaH / raso mAMsarasaH / so (zA. a. 2) ityAdikam // dhAnyayUSaH kulatyAdivAtaharadhAnyayUSaH / susnigdhazabdo yUSaraavagAhakuTIkaaprastarAbhyaGgabastibhiH // 10 // sAbhyAM saha saMbadhyate / doSaprakRtisAtmyApekSayA kSIrAdi prayojayet sarvAGgajaM vAtaM sirAmokSazca buddhimAn // jym| 'vAtibhyo bhojanaM hitam' iti kecit paThanti ||13||ekaangggN ca matimAJchuGgezyAvasthitaM jayet // 11 // kAkolyAdiH savAtaghnaH sarvAmladravyasaMyutaH // 14 // dhAtUpadhAtugatamabhidhAya sarvAGgagatasya vAyozcikitsAmAha- sAnUpodakamAMsastu srvsnehsmnvitH|| avagAhetyAdi / tatra vAtaharanAthapUrNadroNyAdiSvavagAho drava. sukhoSNaH spaSTalavaNaH sAlvaNaH parikIrtitaH // 15 // khedaH / kuTI caturA bhUmAvAropitA'panItavidhUmAGgAravAta- | tenopanAhaM kurvIta sarvadA vAtarogiNAm // haradavasikA, sA coSmakhedaH / kaH puruSAyAmamAtranikhAta- / upanAhakhedamAha-kAkolyAdirityAdi / kAkolyAdiH pra. dugdhAvanipradeze vAtaharadravasikke zayanaM, sa coSmakhedavizeSaH / siddhaH / savAtana iti saha vAtaghnairbhadradAdibhirvidAriMgandhAdikhinnatuSadhAnyAdibhirAstRtAyAM bhUmau parizayanaM prastaraH, so'pi bhirvartata iti savAtaghnaH / sarvAmladravyasaMyuta iti amladravyANi coSmakhedavizeSa eva / bahapUrvA avagAhAdayaH / ete ca sarvA zuktakAjikasurAsauvIrakadadhimastvAdIni; kecidAcAryA evaM jagate vAte sarvAjayoginaH, upanAhakhedastvavayavage'pi vAte; vadanti-amladravyANi dADimAdIni / AnUpaudakamAMsena saha tApakhadastvatra rUkSasvAdayukta eva / yadyapi sarvAGgago vAtaprakopaH vartata iti sAnUpaudakamAMsaH; atrAnUpazabdo'yaM kUlacareSveva prAyo dhAtukSayanimittaH; tathA'pi zoNitAdhiSThAnatvAdraktamo vartate, audakazabdena tu kozasthAH pAdino matsyAzca gRhyante; kSo'pi yuktaH / sirAmokSeriti bahuvacanAt paJcAnAM sirANAM | ye punaraudakagrahaNaM na paThanti te tu paJcakhapi vartayanti / sarvamokSaNaM snehAdibhiraprazAmyati vAte / ekAGgagatasya vAyociki snehA ghRtatailavasAmajjAnastaiH samanvitaH / sukhoSNa ISaduSNaH / tsitamAha-ekAGgagamityAdi / zRGgaizcati bahuvacanamasakRtprayo. spaSTalavaNa iti spaSTAni vyakAni saindhavAdIni lavaNAni yatra gjnyaapnaay| cakAreNa srvaanggvaatokaavgaahaadyo'pynukRssynte| saH spssttlvnnH| saha AsamantAlavaNena vartata iti sAlvaNaH / tezcAvagAhAdibhirekAGgagatamanavasthitameva vAtaM jayet , avasthitaM | upanAho bandhanam / eSAM ca bhAgamAnamAha-"mAMsenAtrauSadhaM zRGgaireva // .10 // 11 // tulyaM yAvatA'mlena caamltaa| tAvantazca catuHsnehAH snigdhatvaM balAsapittaraktaistu sNsRssttmvirodhibhiH|| ca yathA bhavet"-iti / dravyakhabhAvaM khedyadezamapyavekSya saMsargasya cikitsAmAha-balAsapittetyAdi / sugamam // | kalpanIya ileke vadanti // 14 // 15 // - . suptivAte tvaramokSaM kuryAtu bahuzo miSaka // 12 // kuzyamAnaM rujAte vA gAtraM stabdhamathApi vA // 16 // dihyAca lvnnaagaardhuumaistailsmnvitaiH|| gAda paTairnibadhIyAt kssaumkaapaasikaurnnikaiH|| ___ raktAvRtasya vAyozcikitsAmAha-suptItyAdi / raktAvaraNakR-11 biDAlanakulondrANAM carmagoNyAM mRgasya vA // 17 // tayA suptyA lakSito vAtaH suptivAtaH / suptiH sparzAjJAnam / pravezayedvA khabhyaktaM sAlvaNenopanAhitam // na punA rasAvaraNakRtayA suptatayA lakSito vAtaH, tasya meho- anagnimeva khedaM darzayacAha-kuzyamAnamityAdi / kudhyapanAhAdiviSayatvAt ; anyadhAtugate vAyau rakApakarSaNasyAyukta-mAnaM saMkocyamAnaM, tacca sirAgatena vAyunA; yadAha-"kuryAt tvAt / bahuzo bahUn vArAn , alpAlpasrAvaNAt ; anyathA sirAgataH zUlaM sirAkuJcanapUraNam" (ni.a.1) iti / rujAta vAtakopaH syAt / dihyAt lepayet / anye tu suptavAtastvagga- vedanArtam , atra pradhAnena vAyunA; etena pittarakAvRte vAte tavAtaH, "vaivarNya sphuraNaM raukSyaM suptiM cumacumAyanam" (ni. bandhanavidhiniSiddhaH / anye tu 'vAlkakAAsikauNikaiH' iti a. 1) ityuktatvAt / teSAM mate tvaGmAsetyAdinA prAguktamapi paThanti; tatra vAlkaM valkalamayam / undraH pAnIyabiDAlaH / zoNitamokSaNamiha punaruktaM; lavaNAgAradhUmairityAdipradeho'dhika carmagoNI carmaprasevakaH, chagalAdigalla ityarthaH ||16||17||uktH // 12 // skandhavakSastrikaprAptaM vAyuM manyAgataM tathA // 18 // 1 'AstRtasyopari zayanaM' iti paa0| 2 asyAgre 'iti pazcA- vamanaM hanti nasyaM ca kuzalema prayojitam // kAryAH' ityadhikaM paThyate kvcitpustke| 3'viddhe' iti paa0| 4 'sirAmokSo'pi' iti paa0| 1'carmapravezakaH' iti paa0| Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna avayava vizeSagate vAyau kriyAvizeSamAha-skandhetyAdi / iti zeSaH / kauzeyaM kozakArakRmilAlodgataM 'tasara' iti loke, vakSaH stanAntarAlam / trikam Urdhvatrikam / nasyamatra zirovire- raumANi mUSakAdiromajAtAni raumANItyarthaH / garbhagRhANi cnm| kuzalena kriyAvidA avasthA vidA bhissjetyrthH||18||- apavarakAdInItyarthaH / etAni ca yathAvasthaM yathAvyAdhi ca zirogataM zirobastihanti vA'sugvimokSaNama 19 | prayojyAni // 21-26 ||snehN mAtrAsahasraM tu dhArayettatra yogtH|| trivRddantIsuvarNakSIrIsaptalAzajhinItriphalAviDa zirogate'pi vizeSamAha-zira ityaadi| cakAro'tra vamanaM | GgAnAmakSasamAH bhAgAH, bilvamAtraH kalkastilvazirovirecanaM cAnukkamapi samuccinoti / raktamokSaNaM punaratra | kamUlakampillakayoH, triphalArasadadhipAtre dve dve, kriyAntareNAprazAmyati vAte kartavyam / zirobastidhAraNe ghRtapAtramekaM, tadaikabhyaM saMsRjya vipacet ; tilvakakAlAvadhAraNaM nirdizannAha-snehamityAdi / mAtrA kaalvishessH| sarpiretat snehavirecanamupadizanti vAtarogiSu / tathAhi-nimiSonmeSaNe puMsAM sphoTanaM vA tathA'GguleH / tilvakavidhirevAzokaramyakayordraSTavyaH // 27 // akSarasya lagho'pi mAtrA tUccAraNaM bhavet" iti / yogato | tilvakasarpirutpAdayati-trivRdityAdi / trivRdAdayo viDayuktitaH / yuktiM cottaratazre kriyAkalpe vyAkhyAsyAmaH / nanu zAntA akSasamAH karSapramANA ityarthaH / suvarNakSIrI kaGkuSTam / vAte dazasahasrANyuktAni, atra tu sahasramAtrAdhAraNamuktamiti | saptalA yavatiktAmedaH, zavinyapi tdbhedH| bilvamAtra ityaadi| virodhaH? satyam, atrAkSiNi sthitAnAM sirANAmatyantasUkSma- tilvakaH pttttikaarodhrH| kampillako rocanikAvRkSaH phalAruNatvAsAvataiva kAlena guNo bhavatIti jejaTaH; gayI tu yogata | rennH| etayoH pratyekaM kalko bilvamAtro bilvapramANa ityarthaH / iti yoge svasthavRtte mAtrAsahasradhAraNopadezaM manyate / tatra hi triphaletyAdi / triphalAkAthapAtre dve, dadhipAtre api dveH pAtramAzAlAkyakriyAkalpokte zirobastI yathAdoSaM SaDaSTadazasahasrANi | ThakazcatuHSaSTipalAni, sa ca dravatvAd dviguNo jJeyaH; ghRtapAtradhAraNamAtroktA, na khasthasya zirobastidhAraNamAtrA tatroktA, mapyevam / tilvakavidhimatidizamAha-tilvaketyAdi / kalpanA ata iha khasthasya mAtrAsahasradhAraNopadezaH kRta iti // 19 // ceyaM-titvakasthAne'zokaH, anyatra ramyakaH; zeSaM punaH sarvAGgagatamekAGgasthitaM vA'pi samIraNam // 20 // kampillakatrivRddantyAdi triphalArasAdi samAnaM pUrveNa / ramyako ruNaddhi kevalo bstirvaayuvegmivaaclH|| dekA parvatanimbaH 'rAjanimba' iti loke // 27 // tatra snehabastimeva vAtavyAdhau darzayannAha-sarvAGgetyAdi tilaparipIDanopakaraNakASThAnyAhatyAnalpakAlaM // 20 // tailaparipItAnyani khaNDazaH kalpayitvA'vakSudha snehasvedastathA'bhyaGgo bastiH snehavirecanam // 21 // mahati kaTAhe pAnIyenAbhiplAvya kAthayet, tataH ziroyastiH ziraHsneho dhUmaH snaihika eva ca // snehamambupRSThAdyadudeti tat sarakapANyoranyatareNAsukhoSNaH snehagaNDyo nasyaM spaihikameva ca // 22 // dAya vAtaghnauSadhapratIvApaM snehapAkakalpena vipacet, rasAH kSIrANi mAMsAni nehAH snehAnvitaM ca yat // etadaNutailamupadizanti vAtarogiSu, aNubhyastailabhojanAni phalAmlAni snigdhAni lavaNAni ca 23 | dravyebhyo niSpAvata ityaNutailam // 28 // sukhoSNAzca parISekAstathA saMvAhanAni ca // __ aNutailamutpAdayabAha-tiletyAdi / tilaparipIDanopakakur3amAgurupatrANi kuSThelAtagarANi ca // 25 // raNakASThAni ckryssttimrktthikaaprbhRtiini| analpakAlaM tailaparikauzeyaurNikaraumANi kArpAsAni gurUNi ca // pItAni cirakAlaM tailbhaavitaaniityrthH| aNUni sUkSmANi / nivAtAtapayuktAni tathA garmagRhANi ca // 25 // khaNDazaH kalpayitvA kRtvetyarthaH / avakSudha suSu piSTA cUrNamRdvI zayyA'gnisaMtApo brahmacarya tathaiva ca // yitvA c| abhiplAvya prakSipya / ambupRSThAt pAnIyopari, samAsenaivamAdIni yojyAnyanilarogiSu // 26 // yadudeti yadutpadyate, tat sarakapANyoranyatareNaikena, AdAya gRhItvA, sarakaM mRnmayaM pAtraM 'zarAva' iti loke, gayI tu idAnIM sarvavAtavyAdhInAmuktAnAmanuktAnAM ca sAmAnyena sarakaM kAMsyatAmrAdibhAjanaM; pANirhastaH / vAtanauSadhAni bhadrasakalaM pratyanIkaM darzayannAha-khehakheda ityAdi / snehakheda iti dAdIni / prativApaH kalkaH / snehapAkakalpena vipacediti snehakhedo na rUkSakhedaH, tasya vAtakArinvAt ; anye tu nehaH mehacaturthAzo meSajakalkaH, snehAcaturguNo drava ityarthaH / dravAra kheda iti vicchidya paThanti, tanmate nehAnvitaM ca yadite punaratra vakSyamANateloditAH kAthamAMsarasakSIrAmlAni catvAri snehagrahaNaM punarutam / rasA maaNsrsaaH| snehA ghRtAdayaH / ahA samabhAgAni; dravAnuktezcaturguNamevAtra jalamityanye / aNubhya nvitaM ca yaditi yat kizcidvastu ghRtAdiyuktamityarthaH, athavA ityAdi kAraNANutvena kAryeSvaNutvavyapadeza ityarthaH // 28 // snehaguNayuktaM yat kizcidvastu / phalAmlAni dADimAdyamlIkRtAni / saMvAhanaM sukhkrsprshH| kozeyetyAdi 'bhAvaraNAni / 'kalkaH ' iti paa0| 2'sapeSa' iti paa0| Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 423 suzrutasaMhitA / adhyAyaH 4] kA khigdhA syAttAmAdApAyAM | gandhavaha Ni lavaNena sahA atha mahApaJcamUlakASThabahubhiravadahyAvanipra-ripaThitaiH / tatra zaGkhAmApanAdyacintyazaktitvAdatizayavyutpA. dezamasitamuSitamekarAtramupazAnte'nAvapohya bhasma | danArtham / anye tu "tailaghaTazatena dugdhavasAbhyAmabhyASizcat' nivRttAM bhUmi vidArigandhAdisiddhana tailaghaTazatena | iti paThantiH tanna paThitavyaM, vivekakartRbhirupAdhyAyairavyAkhyAtulyapayasA'bhiSicyaikarAtramavasthApya tato yAvatI tatvAt / zatapAkamutpAdayannAha-evaM bhAgazatetyAdi / etat mRttikA nigdhA syAttAmAdAyoSNodakena mahati subodham // 29 // kaTAhe'bhyAsiJcet,tatra yatailamuttiSThettat pANibhyAM | gandharvahastamuSkakanaktamAlATarUSakapUtIkAragvaparyAdAya svanuguptaM niddhyaat| tatastailaM vAtaharauSa- dhacitrakAdInAM patrANyArdrANi lavaNena sahodUskhadhakAthamAMsarasakSIrAmlabhAgasahasreNa sahasrapAkaM | le'vakSudya snehaghaTe prakSipyAvalipya gozakodbhadAvipacecAvatA kAlena zakuyAt pahuM, prativApazcAtra | hyet| etatpatralavaNamupadizanti vAtarogeSu // 30 // haimavatA dakSiNApathagAzca gandhA vAtaghnAni ca, vAtapradhAneSu kaphapradhAneSu vA tathA stabdhasaGkucitAdhmAtAtasmin sidhyati zaGkhAnAdhmApayedundubhInAghAtaye | diSu bhojanopayogIni lavaNAnyutpAdayannAha-gandharvetyAdi / cchatraM dhArayedvAlavyajanaizca vIjayedrAhmaNasahasraM | gandharvahasta eraNDaH, muSkakaH kRSNapuSpamuSkakA, naktamAla: bhojayet, tat sAdhu siddhamavatArya sauvarNe rAjate | karajaH, pUtIkazcirabilvaH, sarvapatrasamaM lavaNaM saindhavaM deyamiti yA pAtra khanugupta nidadhyAt, tadetat saha- | vRddhavedyAH / etadvAtarogeSu kaphaprAyeSu // 30 // srapAkamaprativAravIrya rAjAhaM tailam; evaM bhAgazata- evaM snuhIkANDavArtAkuzilavaNAni saMkSudya ghaTaM vipakaM zatapAkam // 29 // . pUrayitvA sarpistailavasAmajabhiH prakSipyAvalipya __sahasrapAkaM vyutpAdayabhAha-athetyAdi / paJcamUlapramANaM gozakRdbhirdAhayet, etat snehalavaNamupadizanti tailaM pariplAvya bhUmibhAgapramANena / asitaM kRSNabhUmipradezami- vAtarogeSu / (iti kANDalavaNam ) // 31 // tyarthaH / uSitaM sthitam / apohya sphoTayitvA / nivRttAM bhUmim | emityAdi / nahIkANDaH sehaNDayaSTiH / catuHsnehasya lvupshaanttaapaamityrthH| vidArigandhAdItyAdi / kalkakaSAyakalpena Nasya saindhavasya ca sarvadravyeNa samatvaM boddhavyam / vAtaroneSu vidArigandhAdipakvena tailaghaTazatena tulyapayasA bhUmimabhisiJca vAtaprAyeSu // 31 // yet / tailamatra tilatailam / migdheti tailakSIrAbhyAmArdIkRte. tyarthaH / mahati kaTAhe atraikavacanaM jaatypekssyaa| tenaikasmin gaNDIrapalAzakuTajabilvArkamuhyapAmArgapATalAdvayostriSu vA / abhyASizcet plAvayet / vAtaharauSadhAni bhadradA pAribhadrakanAdeyIkRSNagandhAnIpanimbA dahanyaTarUrvAdIni, teSAM kvAthaH kvAthakalpena siddhaH, mAMsarasaH jAGgalamAMsa- | pakanaktamAlakapUtikabRhatIkaNTakArikAbhallAtakerasakarUpena siddhaH, kSIra gokSIram, amlaM kaajikm| bhAga dIvaijayantIkadalIbASpadvayekSurakendravAruNIzvetasahasraNeti patra bhAgavaturthAzaH; tena vAtaharakAthamAMsarasakSI | mokSakAzokA ityevaM varga samUlapatrazAkhamAImArAmlAnAM pratyekaM bhAgasahavaM; tenaitadukaM bhavati-pratipAka hatya laSaNena saha saMkhajya pUrvavadanyA sArakakAthAdibhistelApekSayA pratyekaM pAdikaiH samudAyatastailasamaiH saha | spena parikhAnya vipada, prativApamAna hilbAsrapAkaM yathA bhavatyevaM vArasahasraM pacediti gyii| jejaTasta | dibhiH pippalyAdibhivoM / ityetat kalyANakalavarNa kvAthAdIno samudAyatastailApekSayA caturthAzAnAM sahasramapyeka- vAtarogagulmaplIhAgniSaGgAjIrNArtho'rocakArtAnAM vArameva nikSipya vipacediti manyate, sahasrapAkamiti tu saMjJA, kAsAdibhiH kRmibhirupadrutAnAM copadizanti pAnapratyekaM sahasravArAn pAke sati tailopakSayaH syAt / etacca gaya bhojaneSvapIti // 32 // dAsena dUSitaM; tadyathA-nahi sarvatailopakSayo bhavati, kintu | gaNDIretyAdi / gaNDIro dvividhaH sthalajo jalajazca; tatra kizcideva, pratipAkaM kSIrasya pAdikasya pravezAt, alpaH sthalajo haritazAkapaThitaH, jalajo jalapippalIgaNDIraH, palAzaH punarupakSayo rAjJAM mahAdhanAnAM yatkiJcideveti / tasmAt mahAcA zaTI; nAdeyI jalajambUH, kRSNagandhA zobhAjanakaH, nIpo yobhyAM vyAkhyAtatvAt pAkaprakAradvayamapi pramANam / yadyapi mahAkadambaH; nirdahanI moraTaH, agnimantha ityeke, apare citradravasahasrabhAgena zataM vArAn vipacediti kenaciduktaM, tathA'pIdRzaM kamAhuH; vaijayantI araNikA; bASpadvayaM bASpikAdvayaM tacca na boddhavyaM, pramAdabyAkhyAnatvAt / prativApazcAtra gandhakalka lohitaM kRSNaM ca sindhuviSaye, kecidvarSAbhUdvayamiti paThanti; syAvApa ityarthaH / haimavatA iti haimavatA uttarApathasaMbhUtAH, te ikSurakastAlamakhAnA; sarvavyasamaM saindhavalavaNam / etat sarvapunaH kstuuriishttiikusstthmaaNsiisrlsurdaarumuraadyH| dakSiNapathagAH cndnjaatiiphlkhollvjnyaadyH| taiH klkiikRtstailpaadikaiH| kAkRtastalapAdikA 1"varSAbhUhIberekSurakendravAruNI" iti paa0| 2'makAraka' vAtaghnAni ceti vAtaghnairapi zatapuSmAmiviprabhRtibhirvAtaharagaNapa- iti paa0| Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 nibandhasaMgrahAtyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM mudUkhale saMkSudha dahet / tadbhasma pRthak kRtvA lavaNAt , kSAraka- | coktAH / yugapat ekakAlam / tasyetyAdi / maNibandhaH pANispena parisrAvya, tatra lavaNaM prakSipya, kSArayanmRdvagninA pacet / mUlam / tatra balavadvigrahAdimirityArabhya yAvadapacAriNazvetyatra prativApazcAtra lavaNapAdaH pippalyAdehiGgvAdervA / agnisaGgo- granthasyArtho nidAnaparipaThito'pi vAtaraktasya duHsAdhyatvajJApa'gnimAndyam / ajIrNam alasakavisUcikAdi / kAsAdibhirityA- nAyAtrApi ptthniiyH| tatretyAdi / tatreti puurvruupe| apacAriNaH dizabdAcchAsahikkAdayaH kaphavAtajAH / kecit prativApaM pippa- aythaarthkaarinnH| rogo vyaktataraH vikAraH prakaTo bhavatI. nyAdiM manyante, hiGgvAdimapare, hiGgvAdiM pippalyAdiM cAnye, tyarthaH / tatreti rogavyaktau / vaikalyaM vikltaa| etenAsAdhyaetatrayamapi pramANaM, pUrveSAmAcAryANAM saMmatatvAt // 32 // | tvamuktam // 4 // bhavati cAtra bhavati cAtraviSyandanAduSNabhAvAhoSANAM ca vipAcanAta prAyazaH sukumArANAM mithyAhAravihAriNAm // saMskArapAcanAccedaM vAtarogeSu zasyate // 33 // | sthUlAnAM sukhinAM cApi vAtaraktaM prakupyati // 5 // iti zrIsuzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vAta- idAnIM vizeSeNa vAtazoNitAzrayaM nirdizannAha -prAyaza vyAdhicikitsitaM nAma cturtho'dhyaayH||4|| ityAdi / asukumArANAmasthUlAnAM duHkhitAnAM ca prAyeNa lavaNaphalAnuzaMsAmAha-viSyandanAdityAdi / viSyandanAt vyAyAmAzrayatvAt , vyAyAmena mithyAhAravihArayorapyadoSasravaNAt / lavaNaphalAnuzaMsAM kecidabhidadhati, anye'nArSamA svAdalpadoSatvAdvA vikArAsaMbhavaH // 5 // hurimaM pATham // 33 // tatra prANamAMsakSayapipAsAjvaramUrchAzvAsakAsaiti zrIDalhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- stambhArocakAvipAkavisaraNasaMkocanairanupadrataM vyAkhyAyAM cikitsAsthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // balavantamAtmavantamupakaraNavantaM copakramet // 6 // kIdRza upakramyastadAha-tatretyAdi / balavantamiti uppnycmo'dhyaayH| cayazaktilakSaNobhayabalayuktaM; prANamAMsakSayazabdenobhayalakSaNasya nivRttiviSayatvAdeva pravRttiviSayamapyubhayalakSaNameva balam // 6 // athAto mahAvAtavyAdhicikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| tatra, AdAveva bahuvAtarUkSamlAnAGgAdRte mArgAyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | varaNAhuSTazoNitamasakRdalpAlpamavasiJcedvAtakopabhadvividhaM vAtazoNitamuttAnamavagADhaM cetyeke yAt / tato vamanAdibhirupakramairupapAdya pratisaMsabhASante; tattu na samyak, taddhi kuSThavaduttAnaM bhUtvA STabhaktaM vAtaprabale purANaghRtaM pAyayet / ajAkSIraM kAlAntareNAvagADhIbhavati, tasmAnna dvividham // 3 // vA'rdhatailaM madhukAkSayayuktaM, zRgAlavinnAsiddhaM vA pratijJA'nantaraM tatrAntaroktadvaividhyanirAkaraNamAha-dvivi- zarkarAmadhumadhuraM, zuNThIzRGgATakakazerukasiddhaM vA, dhamityAdi / uttAnaM tvabyAMsAzrayam, avagADhamantarAzra zyAmArAnAsuSavIzagAlavinApIluzatAvarIzvadaMyam // 1-3 // STrAdvipaJcamUlIsiddhaM vaa| dvipaJcamUlIkAthASTaguNatatra balavadvigrahAdibhiH prakupitasya vAyorgurU siddhena payasA madhukameSazRGgIzvadaMSTrAsaralabhadradA. SNAdhyazanazIlasya praduSTaM zoNitaM mArgamAvRtya ruvacAsurabhikalkapratIvApaM tailaM pAcayitvA pAnAdivAtena sahakIbhUtaM yugapadvAtaraktanimittAM vedanAM dhUpayuJjIta, zatAvarImayUrakakiNijamodAmadhukajanayatIti vAtaraktam / tattu pUrva hastapAdayorava- kSIravidArIbalAtibalAtRNapaJcamUlIkAthasiddhaM vA sthAnaM kRtvA pazcAddehaM vyApnoti / tasya pUrvarUpANi- kAkolyAdiprativApaM, balAtailaM zatapAkaM veti / todadAhakaNDUzophastambhatvakpAruSyasirAsnAyudhavAtaharamUlasiddhena ca payasA pariSecanamamlairvA kumanIspandanasakthidaurbalyAni shyaavaarunnmnnddlotp-aut| yavamadhukaraNDatilavarSAbhUbhirvA pradehaH kaaryH| ttizcAkasmAt pANipAdatalAGguligulphamaNibandhapra-tatra cUrNiteSu yavagodhUmatilamudmASeSu pratyekazaH bhRtiSu, tatrApratikAriNo'pacAriNazca rogo vyakta kAkolIkSIrakAkolIjIvakarSabhakabalAtibalAbitaraH, tasya lakSaNamuktaM; tatrApratikAriNo vaikalyaM samRNAlazRgAlavinnAmeSazRGgIpriyAlazarkarAkazerubhavati // 4 // kasurabhivacAkalkamizreSUpanAhArthasarpistailavasAmatasyaidAnI saMprAptipUrvikA niruktiM nirdizannAha-tatretyAdi / | jadugdhasiddhAH paJca pAyasA vyAkhyAtAH, spaihikaphabalavadvigrahAdayo vraNapraznoktAH, gurUMSNAdhyazanAdayazca tatrai- | lasArotkArikA vA, cUrNiteSu yavagodhUmatilamudra Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 425 - mApeSu matsyapizitavezavAro vA, bilvapezikAta- | yathAsaMbhavaM sAro majjA / atrAnuktamapi kSIraM snehaphalakalkapAka garadevadArasaralArAmAhareNukuSThazatapuSpailAsurAda- | niSpattaye kalpanIyam / utkArikA lpsikaa| cUrNiteSvityAdi / dhimastuyukta upanAhaH, mAtuluGgAmlasaindhavaghRta mizraM | pizitavezavAraH mAMsamayo vezavAraH khAniSkAparaparyAyaH / anye madhuzinumUlamAlepastilakalko veti vaatprble||7|| tu 'nalamInamatsyAmiSavezavAro vA' iti paThanti, vyAkhyA nayanti ca-nalamIno rohitabhedaH, pAmareSu 'miukva' iti ___ tatra doSadUSyayoH pUrva dUSyacikitsitameva nirdizannAha-tatre prasiddhaH, tIrabhuktau tu janAstaM tilapittamAhuH; tadbrahaNaM vizeSArtha, tyAdi / bahuvAtatvena hetunA rUkSamasnigdhaM, mlAnaM zuSyadaGga, matsyazabdena tu sarve eva gRhynte| anye tu 'AnUpamatsyAmiSayasya dehinastasmAite ityarthaH / mArgAvaraNaM mArgAvarodhanaM, tasmA vezavAraiH' iti paThanti, AmiSazabdenAnUpamAMsamAhuH / tathA ca huSTazoNitaM prakupitarudhiram / asakRt anekavArAn / ava vAtarakte carakaH-"audakaprasahAnUpavezavArAH susaMskRtAH / sicet srAvayedityarthaH / doSacikitsitamAha-tato vamanAdi jIvanIyauSadhasnehayuktAH syurupanAhane" (ca.ci.a. 29)bhirityAdi / AdizabdAdvirecanAsthApanAMnuvAsanAdibhirupakramai iti / 'vicitramatsyapizitavezavAro vA' iti kvacit / bilvezcikitsAdhikAroktaiH / upapAdya yojayitvA / pratisaMsRSTabhakta tyAdi bilvapezikAdi peSyaM, surAdi tasya peSaNAya dravadravyaM; miti pratisaMsRSTaM peyAdikrameNa tya(yu)ktaM bhaktaM yasya purusssyetyrthH| | bilvapezikA bAlabilvagiraH, saralA trivRt / mAtuluGgetyAdi / vAtaprabale vAtarakte / purANaghRtaM kAlenaiva pakvam / tatra pANigataM | mAtulaGgAdimiH saha zobhAjanakamUlaM sasaindhavamAlepaH / tilavAtaraktamUrdhvagatadoSeNa, pAdagataM vAtarakkamadhogatena doSeNa kalko veti tilAnAM mAtuluGgAdirasapiSTAnAM pUrvavadevAlepa bhavati; tatra pANigate kaphapittAnubandhe vamanavirecane, tatraiva ityeke, kevala eva tilakalka ityanye // 7 // jIrNaghRtapAnaM; pAdagate vAtAnubandhe AsthApanapUrvakamanuvAsanam / tatraikaM zuddhidinam , annasaMsarjanadinAni SaT, aSTame snehAGga- pittaprabale drAkSArevatakaTphalapayasyAmadhukacandabhojanaM, navame purANaghRtapAnamiti / ajAkSIramardhatailaM yaSTima- nakAzmaryakaSAyaM zarkarAmadhumadhuraM pAyayet, zatAvadhukarSayuktaM; tadeva pRznipAdisiddhaM, zuNThyAdisiddhaM, zyAmAdi- rImadhukapaTolatriphalAkaTurohiNIkaSAyaM, guDUcIsiddhaM vA, ityevaM caturpa yogeSvajAkSIramardhatailamamisaMbadhyate; kaSAyaM vA, pittajvaraharaM vA candanAdikaSAyaM zarkatatrArdhatailamiti ajAkSIrasya bhAgadvayaM tailasyaika ityarthaH / zRgA- rAmadhumadhuraM, madhuratiktakaSAyasiddhaM vA sarpiH lavikSA pRzniparNI, tayA siddhaM kssiirpaakklpnyaa| zyAmA bisamRNAlabhadrazriyapadmakakaSAyeNArdhakSIreNa paritrivRdvizeSaH, 'vRddhadAruka' ityanye / rAnA sursaa| suSavI pAnI. yvllii| purANaghRtatailaM nirdizya pakkatailaM nirdizannAha-dvipazca kSukaSAyamitrairvA mastumadyadhAnyAmlai; jIvanIyasimUlItyAdi / dvipaJcamUlIM kaSAyakalpena vipAcya pAdazeSeNa tenA ina vA sarpiSA'bhyaGgaH, zatadhautaghRtena vA, kAko STaguNena kSIra sAdhayet , kSIrazeSamavatArya tena madhukAdikalka- | lyAdikalkakaSAyavipakkena vA sarpiSA; zAliSaSTikayuktaM tailaM sAdhayediti / surabhiH raanaa| prativApaH prkssepH| pAnAdiSvityAdizabdAdabhyaGgapariSekAdayaH / zatAvarItyAdi nalavaJjalatAlIsazRGgATakagalojyagaurIgairikazaiva'siddhaM tailam' iti shessH| myuurko'paamaargH| kSIravidArI lapanakapanapatraprabhRtibhirdhAnyAmlapiSTaiH pradeho ghRtadIrghakandA bhRzaM madhurA / tRNapaJcamUlI "kuzakAzanaladarbhakANDe- | mizraH, vAtaprabale'pyeSa sukhoSNaHpradehaH kaaryH||8|| kSukA" (sU.a.38) iti tRNasaMjJA / zatapAkamiti balAkkAthaka- pittAnubandhasya cikitsAM nirdizabAha-pittetyAdi / ArelkAbhyAM zatazaH kRtvA vipAcya prayojyaM; zrIjejaTastu balA- | vatakaH kiramAlakaH / payasA arkapuSpI, kSIravidAriketyanye / tailaM mUDhagarbhoktamAha, zatapAkaM tu sahasrapAkatulyamevAha / ete | zatAvarItyAdi / madhurANi kAkolyAdIni, tiktAni paTolAca yogA doSAdInavekSya yathAvasthaM yojyaaH| antaHparimArjana- dIni, kaSAyANi triphalAdIni, teSAM kaSAyakalkAbhyAM siddha mabhidhAya bahiHparimArjanaM nirdizannAha-vAtaharetyAdi / vAta- ghRtaM pAyayedityarthaH / bisetyAdi / bisaM bhiSaNTakamiti loke, haraM dazamUlam / amlairiti suraasauviirktussodkaadibhiH| pradehaH mRNAlaM padmanAlaM, bhadrazriyaM zuklacandanam / pariSekaH sarvato pralepaH / tatretyAdi tatra cUrNiteSu yavAdiSu paJcasu pratyekaM kAko- | dhArAsecamam / kSIretyAdi / kSIrekSurasAbhyAmeko yogaH, madhulyAdivacAntakalkamizreSUpanAhArtha sarpistailavasAmajadugdhasiddhAH | kAdibhirdvitIyo yogaH, draakssaadikssaaymitrairmstvaadibhistRtiiyH| paJca pAyasA vyaakhyaataaH| te tu nAtidravA nAtisAndrAH pradeha- jIvanIyetyAdi / kAkolyAdikaSAyakalkavipakkena sarpiSA'bhyAH, yogyA yojyaaH| payasA saMskRtAH pAyasAH / yadyapi sapira- zatadhautaghRtena vA'bhyaGga ityarthaH / zAlItyAdi / vajulo vetasaH, dIni saMskArakatvenopanyastAni tathA'pi paya eva pradhAnamiti | galojyaM padmabIjaM, gaurI haridrA, zaivalaM zaivAlam / dhAnyAmlaM tadyapadezaH / snaihikaphalAni tilairaNDAtasIbibhItakAdIni, teSAM 1'kecit' iti paa0| 2"kaTurohiNIkalka' iti pA0 / 1'surabhI' iti paa0| | 3 'bizaNDakamiti' iti paa0| pevara Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM kAlikam / ayaM ca pradehaH zIto'bahulazca kartavyaH (vAtapra- pAcayitvA'bhyajyAt; sahAsahadevAcandanamUrvAmu. bale'theSa pradehaH sukhoSNaH kaaryH)|| 8 // stApriyAlazatAvarIkazerupadmakamadhukazatapuSpAviraktaprabale'pyevaM, bahuzazca zoNitamavasecayet, dArIkuSThAni kSIrapiSTaHpradehoghRtamaNDayuktaH, saireya. zItatamAzca pradehAH kAryA iti // 9 // kATarUSakabalAtibalAjIvantIsuSavIkalkovAcchApittaprabalacikitsitamuktamanyatrApyatidizannAha-raktatyA gakSIrapiSTaH, gokSIrapiSTaH kAzmaryamadhukatarpaNakalko vA; madhUcchiSTamaJjiSThAsarjarasasArivAkSIrasiddhaM pidi // 9 // zleSmapravale tvAmalakaharidrAkaSAyaM madhumadhuraM | NDatailamabhyaGgaH; sarveSu ca purANaghRtamAmalakarasa vipakkaM vA pAnArtha: jIvanIyasiddhaM pariSekArtha, kAko. pAyayet, triphalAkaSAyaM vA; madhukazRGgaveraharItakItiktarohiNIkalkaM vA sakSaudraM, toyayoranya lyAdikvAthakalkasiddhaM vA; suSavIkvAthakalkasiddhaM vA, kAravellukakkAthamAtrasiddhaM vA; balAtailaM vA paritareNa guDaharItakI vA bhakSayet ; tailamUtrakSArodaka- | surAzuktakaphaghnauSadhaniHkvAthaizca pariSekaH, Aragva SekAvagAhabastibhojaneSu; zAliSaSTikayavagodhUmAdhAdikaSAyaioSNaiH; mastumUtrasurAzuktamadhukasAri namanavaM bhuJjIta payasA jAGgalarasena vA mudyUSeNa vApAkasiddha vA ghatamabhyaHH tilasarSapAtasIya- vA'namlena; zoNitamokSa cAbhIkSNa kuvIta; ucchi vacUrNAni zleSmAtakakapitthamadhuzigrumizrANi kSAra- tadoSe ca vamanavirecanAsthApanAnuvAsanakarma kartamUtrapiSTAni pradehaH; zvetasarSapakalkaH, tilAzvaga- vyam // 12 // ndhAkalkaH, priyAlaselukapitthakalkaH, madhuzigru (paTolatriphalAbhIruguDUcIkaTukAkRtam // punarnavAkalkaH, vyoSatiktApRthakparNIbRhatIkalka kvArtha pItvA jayatyAzu vAtazoNitajAM rujam // 13) ityeteSAM paJca pradehAH sukhoSNAH kSArodakapiSTAH zuddhadehasya sAmAnyaM cikitsitaM rogamAtrapratyanIkaM nirdi. zAliparNI pRzniparNI bRhatyau vA kSIrapiSTAstarpa- zannAha-sarveSvityAdi / pippalIvardhamAnake 'vyabhivRddhyA, NamizrAH // 10 // saptAbhivRddhyA vA' iti kvacitpAThaH, sa tu nAtiprasiddhaH / sahe. rohiNIkalkamityatrApi cUrNamityeke, tat sakSaudram / mUtrato tyAdi / sahA mASaparNI, sahadevA gAGgerukIti prasiddhA, mUrvA corasnAyuH, priyAlazcAraH, ghRtamaNDo ghRtasyopariryaccho bhAgaH / yayoranyatareNa guDaharItakI vA bhakSayet / tailetyAdi tailAdibhiH koSNaH pariSekaH / AragvadhAdItyAdi 'pariSeka' iti zeSaH / saireyaketyAdi saireyaH kaNTazeluvAkaH, suSavI pAnIyavallI / mastvityAdi / pratyekaM mastvAdimizcaturbhighRtasamairmadhukAdimi | madhUcchiSTetyAdi / kSIramatra caturguNam / piNDatailamiti aparisrataM nimiH pAdakalkaiH pakkena sarpiSA'bhyaGgaH / tilelyAdi / zleSmA kiyuktaM; kecit piNDataile zatAvarItyadhIyate / sarveSvityAdi takaH zeluH 'lisoDA' iti loke / aparAn paJca pradehAnAha sarveSu paJcakhapi vAtarakteSu eka-tridoSajeSu, prayogaprabhAvoszvetetyAdi / prathama ekAGgaH, dvitIyo vyaGgaH, tRtIyasyaGgaH, yam / kAkolyAdikvAthakalkamAtra siddha ghRtam' iti zeSaH / caturtho vyaGgaH, paJcamaH SaDaGga iti / aparamekaM pradehamAha kAravellakakvAthamAtrasiddhaM vA 'ghRtam' iti zeSaH / balelyAdi zAlipItyAdi / tarpaNamizrA yavazaktuyutAH // 10 // balAtailaM mUDhagarbhoktam / zAlItyAdi / payaMsA pittottare, jAga | larasena vAtottare, mudgarasena kaphottare; sAtmyApekSayA vaa| saMsarge sannipAte ca kriyApathamuktaM mizraM kuryAt // zoNitetyAdi / abhIkSNam anavaratam / snigdhAdibhirnirjite . anubandhabhUtadoSadvayatrayajanmano vAtazoNitasya cikitsitaM / vAte nizcite tu zoNitAvaraNe puruSavyAdhibalakAlamavalokya darzayannAha-saMsarga ityAdi / tatra saMsarge dvayordvayoSayormi- kurvIta / vamanetyAdi vamanAdikaM yadyapi sAmAnyenoktaM, tathA'pi zrIkRtya, sannipAte tu trayANAmapyete copakramAH // 11 // kaphotkaTe vamana, virecanaM pittarakotkaTe, anuvAsanAsthApana karmaNI vAtotkaTe ca kartavye // 12 // 13 // sarveSu ca guDaharItakImAseveta; pippalIrvA | kara . bhavanti cAtrakSIrapiSTA vAripiSTA vA paJcAbhivRddhyA dazAbhiH | evamAyaiH kriyAyogairacirotpatitaM sukhama // vRddhyA vA pibet kSIrodanAhAro dazarAtraM, bhUyazcApakarSayet, evaM yAvat paJca daza veti; tadetat pippa bAtAskasAdhyate vaidyairyApyate tu cirotthitam // 14 evamAdyaiH evaMprakAraiH / kriyAyogaiH upAyaiH / acirolpalIvardhamAnakaM vAtazoNitaviSamajvarArocakapANDurogaplIhodarArzaHkAsazvAsazophazoSAgnisAdahRdro titam alpakAlotpannam // 14 // godarANyapahanti; jIvanIyapratIvApaM sarpiH payasA upanAhaparISekapradehAbhyaJjanAni ca // zaraNAnyapravAtAni manozAni mahAnti ca // 15 // 1 ayaM pAThaH kacitpustake na paThyate / 2 'vA sakSaudramUtra toyena guDaharItakI vA' iti hArANacandraH paThati / 3 'lasATaka' iti maa0|' 1 ayaM pATho hastalikhitapustake na ptthyte| . Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 427 mRgaNDopadhAnAni zayanAni sukhAni ca // / apatAnakacikitsAmAha-apatAnakinamityAdi / asrastAvAtarakte prazasyante mRdusaMvAhanAni ca // 16 // kSam anatipatitanayanam / apralApinaM nAsaMbaddhabhASiNam / kriyAyogAnuktAnanuktAMzca saMgrahArthaM nirdizannAha-upanA- | akhaTdApAtinaM khaTvAyA na patatIti akhaTvApAtinam ; ayamarthaHhetyAdi / zaraNAni gRhANi / apravAtAni nivAtAni / mano* apatAnakavegena patanneva pANibhyAM bhUtalamavalambate, hastapAdajJAni harSadAni / mahAnti vizAlAni / gaNDopadhAnAni galla- dvayena khaTvApAdakalpena patanazIlaH khaTvApAtI, naitAdRgvidha masU(sta)rikAdIni; gaNDapadena mastakAdInAmapyupadhAnAni | ityarthaH / abahirAyAminam apazcAnmukhagAminam / zirovirebodhyAni / sukhAni ceti cakArAnmRdUni ca / saMvAhanAni canadravyANi piSTvA avapIDya dIyata ityavapIDaH / zuddhavAtApakaramardanAni // 15 // 16 // . tAnake'pyatra zirovirecanaM vAyoH kaphasthAnagatatvena sadyaH vyAyAma maithunaM kopamuSNAmlalavaNAzanam // saMjJAprabodhArtham / anantaramiti zirovirecanasyordhvamityarthaH / divAsvapnamabhiSyandi guru cAnnaM vivrjyet|| 17 // ghRtaM ca vidArigandhAdikkAthAdibhizcaturbhivairvidArigandhAdikaAhArAcAraM niSiddhaM darzayannAha-vyAyAmamityAdi / vyAyA lkapAdikaM sAdhanIyamiti / pAnAhaM ghRtamukkhA sarvakAryopayoginaM mamaithune kAyakarmaNI, kopo mAnasaM karma / uSNam uSNavIrya mahAsnehamAha-bhadretyAdi / bhadradAdiH bhaddArukuSTaharidrAvaruNetenAnUpamAMsaM madhuratikaM kAkamAcyAdi kaTu ca yatkizcidu-| tyAdiH / bhadradArvAdiyavakolAdyAnUpaudakapaJcavargakvAthasya kAjichaNavIrya tadgRhyate / amlalavaNe tu vizeSArtha pRthageva paThite / kakSIrayozca pratyekaM catvAro bhAgA ityeke; gayadAsasvatra abhiSyandi doSadhAtumalasrotasAM kledaprAptijananam // 17 // kSIra snehasamaM manyate / AnUpaudakamAMsaM paJcavargamiti kUlacarAH, ___ apatAnakinamasrastAkSamavakradhruvamastabdhamedama plavAH, kozasthAH, pAdino, matsyAzcati jejaTaH; gayadAsastu khedanamavepanamapralApinamakhaTvApAtinamabahirAyA 'sAnUpAdakamAMsavargam' ityevaM pAThaM manyate; sAnUpaudakamityanena minaM copakramet / tatra prAMgeva snehAbhyaktaM khinnaza pareSAM paJcAnAmapi vargANAM grahaNAt / amlAni surAsauvIrakarIramavapIDanena tIkSNenopakrameta ziraHzuddhya dhAnyAmlAdIni / sapirvipacet tailavasAmajabhiH saha, tailAdi anantaraM vidArigandhAdikkAthamAMsarasakSIradadhipakkaM pratyekaM ghRtatulyaM dattvA / madhurakaprativApaM kAkolyAdikalkaprasarpiracchaM pAyayet, tathA hi nAtimAtraM vAyuHprasa kSepam / traivRtamiti sarpiSo'tra tribhitatvAt traivRtm| khedarati; tato bhadradAdivAtaghnagaNamAhRtya sayavako vidhAnairiti khedAvacAraNIyAbhihitaiH / nidadhyAt sthApayet ; lakulatthaM sAnUpaudakamAMsaM paJcavargamekataH prakvAthya USmakhado'yam / rathakAro lohakAraH / kRzaretyAdi ayamupanAtamAdAya kaSAyamamlakSIraiH sahonmithya sarpistaila hakhedaH / urubUkaH zuklairaNDaH, sphUrjakaH phaNijjakAkAraH prAyazaH vasAmajabhiH saha vipacenmadhurakapratIvApaM, tadetatrai pAriyAtre bhavati, arjakaH kuTherakaH, zaGkhinI yavatikkAmedaH, vRtamapatAnakinAM pariSekAvagAhAbhyaGgapAnabhojanA | mUlakAdInAM snehacaturguNena rasena siddha; mUlakAdipAdakalkanuvAsananasyeSu vidadhyAt; yathoktaizca khedavidhAnaiH makalkaM vA pakvA sukhoSNaM pariSeke dravakhede ityarthaH; Adikhedayet, balIyasi vAte sukhoSNatuSabusakarISapUrNe zabdAdabhyaGgAdiSu / maricavacAyuktamiti alpavacAmaricam / kUpe nidhyAdAmukhAt , taptAyAM vA rathakAraculyAM saMsRSTe saMsRSTaM kartavyamiti anubandhabhUtayoH pittakaphayoH saMsataptAyAM vA zilAyAM surApariSiktAyAM palAzadala- | rgamupalabhya pittakaphaharaM saMsRSTaM tadeva kartavyaM jejaTatu saMsRSTe cchannAyAM zAyayet, kRzarAvezavArapAyasairvA kheda vAtaraktavaJcikitsA kartavyetyAha / vegAntareSu vegoparameSu / yet / mUlakorubUsphUrjArjakArkasaptalAzazinIkhara- | tAmracUDaH kukuTaH, kRSNamatsyaH kulIramatsyAkAro'zalkaH / sasiddhaM tailamapatAnakinAM pariSekAdiSUpayojyam / / tAmracUDAdivasA pAne; taduktaM vRddhavAgbhaTe-"kukkuTakuabhuktavatA pItamamlaM dadhi maricavacAyakkamapatAna- lIrazizumAravarAhavasAH pAyayet"-(a. saM. ci. a. 23) kaM hanti tailasarvisAkSaudrANi vA / etacchaddhavA- | iti // 18 // tApatAnakavidhAnamuktaM, saMsRSTe saMsRSTaM kartavyam / pakSAghAtopadrutamamlAnagAtraM sarujamAtmavantamu. vegAntareSu cAvapIDaM dadyAt ; tAmracUDakarkaTakRSNa- pakaraNavantaM copakramet / tatra prAgeva snehakhedopapanna matsyazizumAravarAhavasAzcAseveta, kSIrANi vA mRdanA zodhanena saMzodhyAnuvAsyAsthApya ca yathAvAtaharasiddhAni, yavakolakulatthamUlakadadhighRtatai- kaalmaakssepkvidhaanenopcret| vaizeSikazcAtra lasiddhA vA yavAgU, snehavirecanAsthApanAnuvAsa- mastiSkyaH zirobastiH, aNutelamabhyagAthai, sAlvanaizcainaM dazarAtrAhRtavegamupakrameta; vAtavyAdhici 1 'anadhipatitazalyam' iti paa0| 2 'mAstiSkaM zirokitsitaM cAvekSeta; rakSAkarma ca kuryAditi // 18 // " bastimba ziraHzuddhayartha' iti pA0 / 'mastiSkahitatvAnmAstiSka 1 aGgAracuyAM iti pA0 / 2 'dazarAtrAtavegaM' iti pA0 behapicupAragam' iti haaraanncndrH| Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM NamupanAhArthe, balAtailamanuvAsanArthe; evamatandrita- arditacikitsAmAha-arditAturamityAdi / nasyadhUmAvatra strIMzcaturo vA mAsAn kriyApathamupaseveta // 19 // | snehanau / tata ityAdi / "kuzakAzanaladarbhakANDekSukA" (sU. a. pakSAghAtacikitsitamAha-pakSAghAtetyAdi / amlAnagAtram 38) / iti tRNasaMjJam / mahApaJcamUlaM bilvAdi / audakamAMsa mahInagAtram / sarujamiti saha rujayA vartate yaH saH tam / matsyakarkaTakazizumAraprabhRtInAm ; AnUpaM mAMsaM pradhAnakalpanayA yasya tu pakSArdhamacetanamavedanaM ca so'sAdhyaH, yadA tu punarISa varAhAdInAm / audakAH kandAH kazeruzanATakazAlUkAdayaH / skarmaNyamISaccetanaM ca tadA kRcchrasAdhyaH / yathAkAlaM kAlasyAna anye-"AnUpamAMsAnyaudakAn kandAMzca saMhRtya"-iti tikrameNa; tadyathA-vAntasya pakSAdvirecanaM, viriktasya saptarAtrA paThanti / sarvadravyANAM samabhAgAnAmADhakaM kSIradroNena jalavidrodanuvAsanam , anuvAsitasya snehalakSaNe satyAsthApanam , AsthA Nasahitena vipacet / tailaprastheneti tailaprasthena dvAtriMzatpalAtmapitasya sadyaH punaranuvAsanamiti / AkSepakavidhAnena apatAna kena / kSIrAnugataM kSIreNa sahaikAvayavIbhUtam / madhurauSadhAni kavidhAnenetyarthaH, AkSepakApatAnakayorekaviSayatvAt / vaizeSi- kAkolyAdIni, sahA mASaparNI, kSIraM caturguNam / kecinmadhurIkamityAdi / mastiSkyaH zirobastivizeSaH, sa ca nehAkta | SadhasahAsthAne pUrvoktakvAthyadravyANAmeva pAdikaM kalkaM prakSipanti, picuplotAdidhAraNena yojanIyaH / evamityAdi / atandritaH | na tu madhurakAdIni // 22 // analasaH // 19 // gRdhrasIvizvAcIkroSTrakaziraHkhaJjapaGgulavAtakamanyAstamme'pyetadeva vidhAnaM, vizeSato vAta- NTakapAdadAhapAdaharSAvabAhukabAdhiryadhamanIgatazleSmaharairnasyai rUkSakhedaizcopacaret // 20 // vAtarogeSu yathoktaM yathoddezaM ca sirAvyadhaM kuryAt, ana manyAstambhacikitsitaM kaizcidadhIyate-manyAstamme anytraavbaahukaat| vAtavyAdhicikitsitaM cAve. kSeta // 23 // ityAdi // 20 // gRdhrasyAdInAM cikitsAvidhAnamAha-gRdhrasItyAdi / vAtaapatantrakAturaM nApatarpayet , vamanAnuvAsanA* vyAdhicikitsitaM ceti cakAreNa kroSTukazIrSakavAtazoNitacisthApanAni na niSeveta, vAtazleSmoparuddha kitsAvekSaNaM ca / dhAtukSayanimittavAtakopajanito'vabAhukaH, tIkSNaiHpradhmApanermokSayet , tumburupuSkarAvahiGgva- | ato'nyatrAvabAhukAditi vAkyena sirAvyadho niSidhyate / mlavetasapathyAlavaNatrayaM yavakvAthena pAtu prayacchet, gayIta. anyatrAvabAhakAda vAtavyAdhicikitsitamavekSeteti pathyAzatArdhe sauvarcaladvipale caturguNe payasi sarpiH- | saMbadhnAti; tathAhi vAtavyAdhicikitsite yat snehakhedAdikaM prasthaM siddhaM vAtazleSmApanuzca karma kuryAt // 21 // tadavabAhuke kaphasthAnasaMbhavatvena kaphAvRtavAtaje viruddhaM, tatra hi apatantracikitsitamapi kaizcidabhidhIyate-apatantrakAtura- khedanasyAdikaM vidheyaM rUkSameva; na tu 'sirAvyadhaM kuryAdanyatrAvamityAdi / tumbudicUrNAkSaM yavakkAthapaladvayana prayacchet / bAhukAt' iti saMbandhaH, yattoM'sazoSe'vabAhuke ca sirAmokSasya / pathyAzatArdha iti pathyAphalAnAM zatArdhe sarpiHprasthaM siddhaM pAtuM sirAvyadhavidhAne coktavAt / gRdhrasyAdiSu vAtavyAdhicikitsite prayacchaditi sNbndhH| na kevalametaddhatameva pAtuM prayacchedi- kRte pazcAcchoNitAvaraNaM nizcitya sirAvyadhI vidheya iti // 23 // tyAha-vAtazleSmetyAdi / -vAtaM zleSmANaM ca yat karma nudati | karNazUle tu zRGgaverarasaM tailamadhusaMsRSTaM saindhahanti tacca kuryAt // 21 // vopahitaM sukhoSNaM karNe dadyAt, ajAmUtramadhutaiarditAturaM balavantamAtmavantamupakaraNavantaM ca lAni vA, mAtuluGgadADimatintiDIkakharasamUtravAtavyAdhividhAnenopacaret, vaizeSikaizca masti- siddha tailaM, zuktasurAtakramUtralavaNasiddhaM vA; nADIkyazirobastinasyadhUmopanAhanehanADIkhedAdibhiH; khedaizca khedayet, vAtavyAdhicikitsAM cAvekSeta; tataH satRNaM mahApaJcamUlaM kAkolyAdi vidA- bhUyazcottare vakSyAmaH // 24 // rigandhAdimaudakAnUpamAMsaM tathaivIdakakandAMzcAhRtya karNazUlacikitsAmAha-karNazUla ityAdi / zRGgaverarasam dviguNodake kSIradroNe niHkvAthya kSIrAvaziSTamava- Ardrakarasam / zukkaM cakram / nADItyAdi nalAdizuSiranADItArya parisrAvya tailaprasthenonmithya punaragnAvadhina- khedaH / vAtavyAdhicikitsAM ceti cakAreNa pittaratAvaraNe tu yet, tatastailaM kSIrAnugatamavatArya zItIbhUtamabhi- | vAtaraktacikitsitamanuktaM samuccinoti / bhUyazcetyAdi / karNaroge. manIyAt, tatra yaH sneha uttiSThettamAdAya madhurauSa- | pUttaratantre punarapi vadiSyAmaH // 24 // dhasahAkSIrayuktaM vipacet, etat kSIratailamarditA- tUnIpratUnyoH snehalavaNamuSNodakena pAyayet, sarANAM pAnAbhyaGgAdiSUpayojyaM; tailahInaM vA kSIrasa- pippalyAdicarNa vA, hiGganyavakSArapragADhaM vA sarpiH, pirakSitarpaNamiti // 22 // bastibhizcainamupakramet // 25 // 1'pAdAvaziSTaM' iti pA0 / 1 'jihvAgatavAtarogeSu' iti pA0 / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 429 tUnIpratUnIcikitsAmAha-tUnItyAdi / sAmAnyabastigraha- parikalpanA / nanu, pittakaphAbhyAM dhAtubhizcAmUtrairAvaraNaM NAtrividhavastyavabodhaH // 25 // | yujyate, kathaM vAtenetyAha-prANAdInAM paJcAnAM vAyUnAM paraspaAdhmAne tvapatarpaNapANitApa( ramAvAryAvarakamedena viMzatirAvaraNAni carakAcAryeNoktAni / tikriyApAcanIyadIpanIyabastibhirupAcaret; laGgha- | tathA ca-"mArutAnAM tu pazcAnAmanyonyAvaraNaM zRNu / liGgaM nAnantaraM cAnnakAle dhAnyakajIrakAdidIpanasiddhA- vyAsasamAsAbhyAmucyamAnaM mayA'nagha // prANo vRNotyudAnAdyAn nyannAni / pratyAdhmAne chardanApatarpaNadIpanAni prANaM vRNvanti te'pi ca / udAnAdyAstathA'nyonyaM sarva eva kuryAt // 26 // yathAkramam // viMzatyAvaraNAnyetAnyulbaNAnAM parasparam / mAruAdhmAnacikitsAmAha-AdhmAna ityAdi / pAcanIyAni tAnAM tu paJcAnAM tAni samyak pratayet" (ca.ci. a. 28) paJcakolAdIni / pratyAdhmAnacikitsAmAha-pratyAdhmAna ityAdi iti; gayadAsenApyuktaM-"aSTAvAdye dvitIye SaT tRtIye ca catuSTayam / dve caturthe'nile'pyevaM pshcdhaa''vRtiviNshtiH"|| 26 // iti / AvaraNeSu vAtAnA prANodAnayoreva gurutaramAvaraNaM draSTavyaM, __ aSThIlApratyaSThIlayorgulmAbhyantaravidradhivat kri dhAtvAvaraNeSu medovRtavAtasya / tatrola gacchannudAnaH prANo yAvibhAga iti // 27 // vA'pAnasyAdhogAmino gatinirodhaM kurvannAvaraka ityucyate; aSThIlAcikitsAmAha-aSThIletyAdi // 27 // athavA dvayormArutayorabhimukhamabhisarpatorbalavatA durbalo'bhibhUtaH hiGgatrikaTuvacAjamodAdhAnyAjagandhAdADimati- | pratyAvRttaH san 'bhAvRtaH' ityucyate // 29 // ntiDIkapAThAcitrakayavakSArasaindhavaviDasaurvacala | kharjikApippalImUlAmlavetasazaTIpuSkaramUlahapu- | | rujAvantaM dhanaM zItaM zopha medoyuto'nilH|| pAcavyAjAjIpathyAcUrNayitvAM mAtuluGgAmlena ba. | karAta ya karoti yasya taM vaidyaH zothavat smupaacret||30|| huzaH paribhAvyAkSamAtrA guTikAH kArayet, tataH medovRtavAtasya lakSaNaM cikitsitaM ca nirdizannAha-rujAvaprAtarekaikAM vAtavikArI bhakSayet, eSa yogaH kAsa- | ntamityAdi / zophamiti apakkazopham // 30 // zvAsagulmodarArocakahRdrogAdhmAnapArthodarabasti-kaphamedovRto vAyuryadorU pratipadyate // zUlAnAhamUtrakRcchraplAhAzastUnApratUnArapahAnta 28 tadA'jamardastai mityromhrssrujaajvraiH||31|| hiGgvAdimutpAdayati-higvityAdinA / ajagandhA 'bo- | nidrayA cArditau stabdhau zItalAvapracetanau // vayikA' iti; gayI ta 'ajagandhA kSetrayavAnI' ityAha / mAtu- gurukAvasthirAvUrU na svAviva ca manyate // 32 // luGgAmlaH biijpuurkrsH| etaccUrNa guTikA ca, paratatrapratyayAt; tamUrustambhamityAhurAjyavAtamathApare // higvAdiguTikA vAtagulminAM kRte dviguNakSArahivamlave medovRtavAtaprasaGgena sthAnavizeSAzrayaM kaphamedovRtaM vAtaM tasAH kAryAH, uktaM ca-"yacUrNa guTikA yAzca kartavyA vAtagu-nirdizamAha-kaphetyAdi / asthirau akaThinau / na khAviva lminAm / dviguNakSArahigvamlavetasAstA hitA" iti // 28 // | ca manyate anyasyeva manyate, sparzAjJAnAt parakIyAviva bhavanti cAtra ||31-32||kaivlo doSayukto vA dhaatubhirvaa''vRto'nilH|| ESTATE // 33 // vijJeyo lakSaNohAbhyAM cikitsyazcAvirodhataH 29 2 | hitamuSNAmbunA tadvat pippalyAdigaNaiH kRtam // zuddhavAtacikitsAmabhidhAya saMsRSTAvRtasya cikitsAmAha-liyAdvA phalaM carNa kSaudreNa kaTakAnvitam // 34 // bhavantItyAdi / kevalo doSAyasaMsRSTaH / atra hi saMyuktasyaiva matrairvA guggulaM zreSThaM pibedvA'pi zilAjatu // cikitsAvidhirucyate na tu kevalasya, uktatvAt 'avirodhataH' iti tato hanti kaphAkAntaM samedarakaM prabhaJjanam // 35 // vacanAba na hi kevalasya vAyozcikitsAyAM virodho'sti, eka hRdrogamaruciM gulmaM tathA'bhyantaravidradhim // mukhyatvAt / doSairvAtapittakaphairyukto doSayuktaH, anena saMyoga | tasya cikitsAmAha-lehetyAdi / snehavarja catuHsneharahitaM, mAtramabhihitaM, nAvarakatvam / dhAtavo rasaraktAsamedomajazukrANi khedaviNmUtrANi vAtapittakaphAzvocyante, teSAmapi kaphamedasoratirUkSaNIyakhAt : anyadapi kSIramAMsavarja snigdhaM zarIradhArakalAt ; tairAvRtaH / tasya dvividhasyApi vijJAnopAyaM va varjanIyameva / pippalyAdigaNaiH kRtaM 'cUrNam' iti zeSaH / darzayannAha-lakSaNohAbhyAmiti |-vaatsy lakSaNaM todAdikaM prajanaM vAtamityarthaH // 33-35||kRssnnaarunnvN kampAdikaM ca; pittasya coSAdipItAdidAhAdikaM; sakSAramUtravedAMzca lakSANyutsAdanAni ca // 36 // kaphasya kaNDvAdizuklAdiprasekAdikam / UhaH punarazrutasya kuryAdihyAca mUtrADhyaiH karaJjaphalasarSapaiH // 1'dIpanacUrNa' iti hastalikhitapustake na pazyate / 10zaithilya" iti pA0 / 2 snigdhau' iti pA0 / Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM abhyantaracikitsAmupadizya bahirAzrayAmupadizati-sakSA ssssttho'dhyaayH| retyAdi / utsAdanAni udvartanAni sayavakSAragomUtrANi / dihyAt athAto'rzasAM cikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| lepayet , karajaphalazvetasarSapairgomUtrapiSTaruSNaiH // 36 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| bhojyaa:puraannshyaamaakkodrvoddaalshaalyH||37|| caturvidho'rzasAM saadhnopaayH| tadyathA-meSaja zuSkamUlakayUSeNa paTolasya rasena vA // kSAro'gniH zastramiti / tatra, acirakAlajAtAnyajAGgalairaghRtairmAsaiH zAkaizcAlavaNairhitaiH // 38 // lpadoSa liGgopadravANi meSajasAdhyAni, mRduprasRtAuddAla AraNyakodravaH / aghRtaghRtarahitaH / sarSapatailaM punaru vagADhAnyucchritAni kSAreNa, karkazasthirapRthuka ThiSNavAt kaphamedoharakhAcca deyamapIti na pratiSiddhaM na vihitaM nAnyagninA, tanumUlAnyacchitAni vedavanti ca ca / alavaNalavaNarahitaH zAkaiH; tadartha tu yavakSArAdikSArANAM zastreNa / tatra bheSajasAdhyAnAmarzasAmadRzyAnAM ca raukSyeNa kaphamedoharavAdavacAraNam // 37 // 38 // bheSajaM bhavati, kSArAgnizastrasAdhyAnAM tu vidhAnamu. yadA syAtAM parikSINe bhUyiSThe kaphamedasI // cyamAnamupadhAraya // 3 // tadA snehAdikaM karma punaratrAvacArayet // 39 // / tatretyAdi / acirakAlajAni avatsarANi / sthirANi avi___ avasthAyAM snehAvacAraNasya pratiprasavaM nirdizannAha-yade- sINi / pRthUni vizAlAni / kaThinAni akomalAni // 1-3 // tyAdi / parikSINe sarvataH kSINe // 39 // tatra balavantamAturamoMbhirupadratamupasnigdhaM pa.. sugandhiH sulaghuH sUkSmastIkSNoSNaH kaTuko rse|| rikhinnamanilavedanAbhivRddhiprazamArtha snigdhamuSNamakaTupAkaH saro hRdyo gugguluH snigdhapicchilaH 40 lpamannaM dravaprAya bhuktavantamupavezya saMvR(bhR)te zucau sa navo bRMhaNo vRSyaH purANastvapakarSaNaH // deze sAdhAraNe vyabhre kAle same phalake zayyAyA' taikSaNyauruNyAtkaphavAtaghnaH saratvAnmalapittanut 41 vA pratyAdityagudamanyasyotsaGge niSaNNapUrvakAyamu.. saugandhyAt pUtikoSThaghnaH sokSamyAccAnaladIpanaH ||ttaanN kiJcidannatakaTika vanakambalakopaviSTaM yatrataM prAtastriphalAdArvIpaTolakuzavAribhiH // 42 ||nnshaattken parikSiptagrIvAsakthi parikarmibhiH supa. pibedAvApya vA mUtraH kSArairuSNodakena vA // rigRhItamaspandanazarIraM kRtvA tato'smai ghRtAbhyaktajINe yUSarasaiH kSIraMbhuAno hanti maastH||43|| gudAya ghRtAbhyaktaM yantramRjvanumukhaM pAyau zanaiH zanaiH gulmaM mehamudAvartamudaraM sabhagandaram // pravAhamANasya praNidhAya, praviSTe cArTI vIkSya, kRmikaNDarucizvitrANyarbuda pranthimeva ca // 44 // zalAkayotpIDama, picuvastrayoranyatareNa pramRjya, nADyAtyavAtazvayathUn kuSThaduSTatraNAMzca sH|| kSAraM pAtayet pAtayitvA ca pANinA yantradvAraM pikoSThasandhyasthigaM vAyuM vRkSamindrAzaniryathA // 45 // | dhAya vAkcchatamAtramupekSeta, tataH pramRjya kSArakhalaM iti zrIsuzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vyAdhibalaM cAvekSya punarAlepayet, athArzaH pakkamahAvAtavyAdhicikitsitaM nAma jAmbavapratIkAzamavasanamISannatamabhisamIkSyopApaJcamo'dhyAyaH // 5 // vartayeta, kSAraM prakSAlayeddhAnyAmlena dadhimastabhasmAdanantaramUrustambhasyopayogArhatvAdguggulukalpamAha- | | zuktaphalAmlairvA, tato yaSTImadhukamizreNa sarpiSA sugandhirityAdi / sUkSmamArgAvagAhilAt sUkSmaH / atra tripha | nirvApya yantramapanIyotthApyAturamuSNodakopaviSTaM lAdAvIpaToleH tribhivyaireko yogaH, kuzeneti dvitIyaH / | zItAbhiradbhiH pariSizcet, bhazItAbhirityeke, tato vArizabdo'tra kAthe vartate, tarhi dvivacanameva kathaM na dattaM ? nirvAtamAgAraM pravezyAcArikamAdizeta : sAvazeSaM satyaM, bahuvacanAccaturbhirapi dravyairanyo yogo mantavya iti / punadehet, evaM saptarAtrAt saptarAtrAdekaikamupakrakSArairiti kSArodakaiH: kSIraH' ityanye paThanti / pAnaM bhojana meta, tatra bahuSu pUrva dakSiNaM sAdhayet, dakSiNAca vAtapittakapharogApekSayA prakRtyapekSayA sAtmyApekSayA vA / dvAma, vAmAt pRSThajaM, tato'grajamiti // 4 // sugandhirityAdi pAThaM jejaTAcAryo'nArSa varNayati, gayadA- tatretyAdi / balavantamiti Aturopakrame kRtamapi balagrahaNaM sena vyAkhyAtatvAnmayA'pi vyAkhyAtaH // 40-45 // punariha kRtm| anvarthatve hyanarthanivRttyarthamuktamapyucyate, iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrata- yathaiva hi vyasanasaGkaTe pathi zanaiH zanairahirahiriti; manobalasya vyAkhyAyAM cikitsAsthAne paJcamo'dhyAyaH // 5 // sattvasya prAptyarthamityanye, upacayalakSaNasya balasya prAptyarthami tyapare; apare tvevaM vadanti-nanu, arzIvyAdhyupadrutasya kathaM 1 'mArutam' iti pA0 / / 1 vavacumbhalakopaviSTa' iti paa0| Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 431 balavattvaM syAt ? atrocyate, balavAnatra vRddhavarahito nAtyanta- mahAntItyAdi / dAhaH punaranikRtaH, kSAradAhasyoktavAt / hInaprANaH sattvabhUyiSTho vA / arzIvyAdhau "abhuktavataH karma doSapUrNAnIti doSairvAtapittakapharaktaH pUritAni / eSa ityAdi / kurvIta" (sU. a. 5) iti sUtrasthAne proktaM, tadatra kathaM snigdhaM atra sarvazabdena medAdisthAnagatAnAmarzasAmavarodhaH / dahanagrahadravaprAyamannaM bhuktavantamityAdyuktaM ? bhuktavato hi karmaNi kriya- NamatropalakSaNaM, tena snehAdi zastraM cAnuktamupalakSayet // 7 // mANe hikAzvAsAdaya utpadyeraniti vRddhavaidyAH, tatraike dvitricatu: AsAdya ca darvIkUrcakazalAkAnAmanyatamena pazcadinAni. pUrvANi snigdhAdibhojanaM na tu tadaharityAhuH; anye tu tadahareva snigdhAlpabhojanAnantaramazaHkarmetyAhuH,"prAk zastra-vikarma prayaJjIta / sarveSu ca zAliSaSTikayavagodhU | kSAraM pAtayet / bhraSTagudasya tu vinA yantreNa kSArAkarmaNazceSTaM bhojayedAturaM bhiSak" (sU. a. 17) iti prAge. mAnnaM sarpiHsnigdhamupaseveta payasA nimbayUSaNa voktakhAt ; yat punaH "abhuktavataH karma" ityuktaM sUtrasthAne, : paTolayUSeNa vA, yathAdoSaM zAkairvAstUkataNDulIyatanmukhAzritAnAmarzasAM karmaNi bhojanapratiSedhArthamiti / sAdhAraNe | kajIvantyupodikAzvabalAbAlamUlakapAla jhyasanakAle nAtizItoSNe / phalake kASTaphalake / vastrakambalakopaviSTa cillIcuJcakalAyavallIbhiranyairvA / yazcAnyadapi ni. miti vasanondukaniviSTam / parikarmiNaH sarvakarmaNAM kartAraH | gdhamagnidIpanamanniM sRSTamUtrapurISaM ca tadupaparicArakAH / kSAraM pAtayedatra tatrAntaradRSTyA trividhAmapi seveta // 8 // kSAramAtrAmAha-"kSAramAtrA nakhotsedhapramANA''dyA prkiirtitaa|| dviguNA madhyamA mAtrA triguNA mahatI matA // pitte zleSmaNi ____ AsAdyetyAdi / godhUmasya gurutve'pi pUyavRddhyartha kSAratraNaghAte ca yathAsaMkhyaM prayojayet"-iti / yantramukhapidhAnaM dAha-la kledanArtha copayogaH; tata uktaM-"godhUmAnnaM sarpiHsnigdhamupazaktyutkarSArtham / tIkSNauSadhazaktikRtaM kSArabalaM, vyAdhibalamava seveta" iti / vAstukaH TaGkavAstukaH, jIvantI DoDikA, azvagADhottAnAdibhedena / atra sadhamapyarzaH kSAreNa samyagdagdhaM balA hisphIttho methikAmedaH, cillI kSetravAstukaH, cucaH pakjAmbavapratIkAzamiti sAmAnyalakSaNamuktaM; tantrAntarIyAstu 'cucuriti loke / anukkamapyannapAnauSadhadravyaM nirdizannAhapRthaka; tathAhi-"pakvajAmbavakAzmaryavarNa dagdhe'nilArzasi / / pAdacAra OM yadityAdi / sRSTamUtrapurISaM ceti sRSTaM viNmUtraM yeneti, arza:pittaje bhRGgamAyUrakaNThavarNa vinirdizet // bRhatIpuSpavarNatvaM kRtamArgAvarodhakupitavAtavibaddhasya mUvasya purISasya ca visargasamyagdagdhe kaphArzasi"-iti / dhAnyAmlaM kAJjikaM, zuktaM kara karam / ceti cakAreNa tatroditamainyadapi palANDvAdi samuccIcukaM, phalAmlo bIjapUrarasaH / tata ityAdi / uSNodakopaviyata / Tamiti kaphavAtAnubandhe uSNodakAvagAhaH, kevalayostu rakta- dagdheSu cAzaHsvabhyakto'nalasandhukSaNArthamanilapittayoH zItodakAvagAhaH // 4 // prakopasaMrakSaNArtha ca snehAdInAM sAmAnyataH kriyAtatra vAtazleSmanimittAnyagnikSArAbhyAM sAdha- pathamupaseveta / vizeSatastu vAtArzaHsu sISi ca yet , kSAreNaiva mRdunA pittaraktanimittAni // 5 // vAtaharadIpanIyasiddhAni hiGgvAdibhizcaNaH pratitatra vAtAnulomyamanaruciragnidIsirlAghavaM bala saMsRjya pibet , pittAzaHsu pRthakpAdInAM kaSAvarNotpattirmanastuSTiriti samyagdagdhaliGgAni, ati | yeNa dIpanIyapratIvApaM saipiH, zoNitAzaHsumajiSThAdagdhe tu gudAvadaraNaM dAho mUchI jvaraH pipAsA | | muruGgayAdInAM kaSAye pAcayet , zleSmArzaHsu surasA. zoNitAtipravRttistannimittAzcopadravA bhavanti, dInAM kaSAye / upadravAMzca yathAvamupAcaret // 9 // dhyAmAlpavaNatA kaNDaranilavaiguNyamindriyANAma- dagdheSvityAdi / ceti cakAreNAdagdheSvapi vidhirayam / prasAdo vikArasya cAzAntihInadagdhe // 6 // sAmAnyataH sAmAnyena sarvArzonnavidhinA, vizeSatastu vAtAdyarzasAM tannimittAH zoNitasrAvanimittAH / dhyAmaH kRSNazyAmaH dahana vidhinA dagdheSu - vidhiH; tameva vizeSaM nirdishnnaah||5||6|| sapASItyAdi / sISi ca vAtaharadIpanIyasiddhAnItyatra vAtahamahAnti ca prANavatazichattvA daheta, nirgatAni rANi bhadradArvAdIni, dIpanIyAni pippalyAdIni / atra ca cAtyartha doSapUrNAni yatrAdvinA khedAbhyabasnehAva- kvAthakalkavidhiH sAmAnyakaSAyakalkavidhinA / tatra siddhe gAhopanAhavisrAvaNAlepakSArAgnizastrarupAcareta: ghRte vAtavyAdhipaThitaM hiGgvAdicUrNamAvApya yojyam , uttareSu pravRttaraktAni ca raktapittavidhAnena, bhinnaparISANi triSvapi pippalyAdikalkamAmananti vRddhAH / pittetyAdi / cAtIsAravidhAnena, baddhavAsi snehapAnavidhAne-pRthakpaNyAMdayo ropaNaghRtasAdhanamizrakoktAH / muruGgI madhuzigraH. nodAvarta vidhAnena vA; eSa sarvasthAnagatAnAmarzasAM tadAdimurajhyAdiH; muruGgayAdivaruNAdyantargaNaH "madhuzigrustakArI dahanakalpaH // 7 // 1'cakAreNa raktajeSvanyeSu' iti pA0 / 2 'bhadragadAAdipippa1 'vastracummalakopaviSTamiti' iti pA0 / lyAdisapizca' iti pA0 / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM Amrapar meSazRGgI" (sU. a. 38) ityAdikaH / kaSAya iti siddhaM nAnAsthAnasthitAzaHsrotaHpramANAkArAbhyAM ivyAkArapramANasapirityatrApi saMbadhyate / zleSmArzaHkhityAdi / zleSmAzaHsu cchidrareveti // 11 // surasAdInAM kaSAye siddhaM sapirityatrApi saMbadhyate / surasAdiH ata UrdhvamarzasAmAlepAn vakSyAmaH-suhIkSI. "surasA zvetasurasA" (sU. a. 38) ityAdiH / upadravaciki | rayuktaM haridrAcUrNamAlepaH prathamaH, kukuTapurISagu. tsAsUtramupadarzayannAha-upadravAnityAdi / ye copadravA gulmA AharidrApippalIcUrNamiti gomUtrapittapiSTonidayo jvarAdayazca tAnAtmIyenauSadhena pratikuryAt // 9 // |tIyaH, dantIcitrakasuvarcikAlAGgalIkalko vA go. paraM ca yatnamAsthAya gude kSArAgnizastrANyavacA- pittapiSTastRtIyaH, pippalIsaindhavakuSThazirISaphala. rayet, tadvibhramAddhi pANyazophadAhamadamUrchATo- kalkaH muhIkSIrapiSTo'rkakSIrapiSTo vA caturthaH, pAnAhAtIsArapravAhaNAni bhavanti mrnnNthaa||10|| kAsIsaharitAlasaindhavAzvamArakaviDatapUtIkakRta. vedhanajambvottamAraNIdantIcitrakAlarkamahIpayaHidAnI kSArAdInAmatitIkSNavAdiyogAttaSAM duryoMge bahuta huta su tailaM vipakkamabhyaJjanenArzaH zAtayati // 12 // rAnarthakaratvAt suyogaikahetuM nirdizannAha-paraM cetyAdi / param uttamam // 10 // ___ AlepayogeSu prathamAdivacanaM pratyekameva yogAnAM mahAbala. ata Urdhva yantrapramANamupadeSyAmaH-tatra yantra vasUcanArtham , uttarottarabalIyastvena prayogakAlAvadhAraNArthamilauhaM dAntaM zAGga vArsa vA gostanAkAraM caturaGgu tyanye / gomUtrapittapiSTo gomUtragopittAbhyAM piSTaH / kRtavedhanaH lAyataM paJcAGgulapariNAhaM puMsAM, SaDaGgulapariNAhaM | | kozAtakI / jambUH bhUmijambUH / uttamAraNI yodhAmallI / nArINAM talAyataM; tad dvicchidraM darzanArtham, arko'rkakSIram / alarkaH mandAraH // 12 // ekachidraM tu karmaNi ekadvAre hi zastrakSArAgnInA- ata Urva meSajasAdhyeSvadRzyepvaHsu yogAn matikramo na bhavati; chidrapramANaM tu vyaDalAyata. yApanArtha vakSyAmaH-prAtaH prAtarguDaharItakImA. maGguSThodarapariNAhaM, yadaGgulamavaziSTaM tasyArdhAGgulA- seveta, brahmacArI gomUtradroNasiddhaM vA harItakIzataM ddhstaadrdhaanggulocchitoprivRttkrnnikm| eSa | prAtaH prAtaryathAbalaM kSaudreNa, apAmArgamUlaM vA ynnaaketismaasH||11|| taNDulodakena sakSaudramaharahaH, zatAvarImUlakalkaM vA ata ityAdi / lauhaM suvarNarUpyAdilohamayam / dAntaM hastyA kSIreNa, citrakacUrNayuktaM vA sIdhuM parAya, bhallAtadidantamayam / zAjhaM mahiSAdiGgamayam / vAkSaM vRkSamayaM; | cUrNayuktaM vA samanthamalavaNaM takeNa, kalaze vA'vRkSAH sAravRkSAH shiNshpaadyH| AyataM dIrgham / pariNAho ntazcitrakamUlakalkAvalipte niSikaM takramamlamanamlaM vartulatA / talAyatamiti talaM khahastatalam / kecidatra biyAH | vA pAnabhojaneSUpayujIta, eSa eva bhAAsphotAya. pRthagyatrAbhidhAnagranthamapaThikhA strIpuMsayostulyameva yantrami- vAnyAmalakaguDUcISu takrakalpaH, pippalIpippalItyAhuH / anye 'talAyataM' ityatra 'tadAyataM' iti- paThilA| mUlacavyacitrakaviDaGgazuNThIharItakISu ca pUrvava. vyAkhyAnayanti-strIpuMsayoryatravartulatve medaH, dairye tu deva. niranno vA takramaharaharmAsamupaseveta, zRGgavera. tadAyataM puruSayantrAyatamityarthaH / ardhAGgalocchitoparivRttaka- punanevAcitrakakaSAyasiddhaM vApayaH, kuTajamUlatvakaNikamiti ardhAGgulocchAye upari vRttA karNikA yasyetyarthaH / phANita vA pippalyAdipratIvApaM kSaudreNa, mahA'apavRttakarNikaM' iti kecit paThanti, apakRSTA vRttakarNikA | vAtavyAbhyuktaM hiGgvAdicUrNamupaseveta takrAhAra: yasyeti tatrApyuttarapadalopena samAsaH, artho'pi sa eva / kSIrAhAro vA, kSAralavaNAMzcitrakamUlakSArodakayantrAkRtisamAsa iti yantrAkArasaMkSepa ityarthaH; vistarastu siddhAn vA kulmASAn bhakSayet, citrakamUlakSAro. | dakasiddhaM vA payaH palAzatarukSArasiddhaM vA, palAza1 svayaugikahetuM' iti pA0 / 2 suzrutoktasyArthIyatrasya saMprati | tarukSArasiddhAn vA kulmASAn, pATalApAmArgabR. pAzcAtyairvyavahiyamANena 'rekTara spekyulam ( Rectal Spe- | hatIpalAzakSAraM vA parisrutamaharahaghRtasaMsRSTaM, kuTaculum ) ityAkhyena yatreNa saha sAdRzyamupalabhyate / tasyeyaM jabandAkamUlakalkaM vA takreNa, citrakapUtIkanAgarapratikRtiH-- kalkaM vA pUtIkakSAreNa, kSArodakasiddhaM vA sarpiH azIyatram / pippalyAdipratIvApaM, kRSNatilaprasRtaM prakuJcaM vA prAtaH prAtarupaseveta zItodakAnupAnam ; emirabhivardhate'gnirIsi copazAmyanti // 13 // 1 godhAmalI' iti pA0 / 2 'UrdhvamadRzyeSvarzaH' iti pA0 / Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 433 * ata ityAdi / harItakyAdiyuto guDo'pyagnidIpanaH, dvipaJcamUlIdantIcitrakapathyAnAM tulAmAhRtya saMyogazaktitvAt / ukaM ca-"guDaH kartA'gnisAdasya, saha na jalacatudroNe vipAcayet, tataH pAdAvaziSTaM kaSAsvaMbhayAdibhiH / kuSThaM tatkAryapi tilo hanti bhallAtakaiH saha" | yamAdAya suzItaM guDatulayA sahonmithya ghRtabhAiti / bhallAtakacUrNayuktaM cetyAdiyogaM yAvadAseveteti kriyA'pi jane niHkSipya mAsamupekSeta yavapalle, tataH prAtaH saMbadhyate / brahmacArItyAdi / gomatraharItakI gADhavidasya prAtarmAtrAM pAyayeta, tenAzIgrahaNIdoSapANDarogomandAH / brahmacarya yogasya rokSyAt / apAmArgamUlayogaH pitta- dAvArocakA na bhavanti dIptazcAgnirbhavati // 14 // raktArzasi, gayadAsastu kaphAnubaddharaktajeSu / zatAvarImUlakalkaM dvipaJcamUlItyAdi / eSAM samabhAgAnAM tulAM palazatam / vAtapittAnubaddharatajeSu / citraketyAdi / sIdhuM zasyakaM, asminnariSTe dhAtakIpuSpANi paladvayaM trayaM vA'nuktAnyapyadhivAparAyeM zreSTham / cUrNa karSapramANam / etacca kaphamandAnA baddhapu- sanAthaM vRddhA aamnnti| tulA tulAmityanye paThanti, vyAkhyArISe vA / bhallAtaketyAdi / bhallAtakacUrNa SaDaGgAdivadAharatvena nayanti ca-dvipaJcamUlyAdInAM ca pratyekaM tulAM palazataM; karSamAtraM, bhallAtakacUrNAdyavasaktavastu SoDazaguNA eva, takrapra-tanecchati gyii| yavapalle yavarAzAvityarthaH / tatrAntare cAsya mANaM punaratra yAvatA nAtyacchaM nAtisAndraM ceti / jejaTAcA- 'dantyariSTa' iti saMjJA // 14 // yaH punaratra caturthAzaM bhallAtakacUrNamicchati; tannecchati gyii| pippalImaricaviDajhelavAlakalodhrANAM dve dve takaprasajhenAparArzoharatakraprayogaM nirdizannAha-kalaze ityAdi / pale. indravAruNyAH pazca palAni, kapitthamadhyasya AsphotA sArivA / pippalItyAdi / nirannaH annavarjam / ete ca daza. pathyAphalAnAmardhaprasthaH, prastho dhAtrIphalAnAM, takraprayogAH kaphavAtajeSu zuSkAzeHsu / zuSkArzasAM vAtakaphajA- etadaikadhyaM jalacatadroNe vipAcya, pAdAvazeSa parinAmanapAne takaM nirdizya, ArdrANAM raktapittajAnAmannapAne gora srAvya, suzItaM guDatulAdvayenonmithya, ghRtabhAjane sameva nirdizannAha-bhAveretyAdi / auSadhaztakSIrapAnapakSe | niHkSipya, pakSamapekSeta yavapalle tataH prAtaH prAtaye"dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM caturguNam / kSIrAvazeSaH(SaM) | thAbalamupayujIta / eSa khalvariSTaH plIhAgniSaGgAkartavyaH kSIrapAke vayaM vidhiH" iti nyAyena, tRSNApanayana- zarTIgrahaNIhRtpANDurogazophakuSThagulmodarakRmiharo pAnapakSe tu SaDaGgakalpanayA karSamAtreNaiva / 'zRGgaverAdisiddhaM payaH' | balavarNakarazceti // 15 // . ityanye paThanti; tatra pippalyAdyantargataH zRGgaverAdiH, athavA pippalIlyAdi / indravAruNyAH prokte'pi palapaJcake kttukvprkaarvaacytraadishbdH| ayaM yogaH kaphavAtAnubandharaktajeSu / nubandharatajaSu / parihArAyAdha kSipanti vRddhavaidyAH / carake'pyayaM paThyate'bhayA* kuTajetyAdi / kuTajavAM zatapalaphANite pippalyAdicUrNa Sada-18 | riSTaH // 15 // palaM, kSaudrapramANaM tu prayogakAle yAvatA'valehaH syAt / kuTaja tatra, vAtaprAyeSu snehakhedavamanavirecanAsthApanAphANitaM tu kaphapittAnubaddharaktajeSu / hiDityAdi / hilAdikaM nuvAsanamapratiSiddhaM, pittajeSu virecanam, evaM raktavAtakaphajeSu, takrAhAro vAtakaphAnubaddharaktajeSu, vAtapittAnuba. jeSu saMzamanaM, kaphajeSu zRGgaverakulatthopayogaH, ndhajeSu kSIrAhAraH / kSAretyAdi / kulmASA yavaudanaH / citraka sarvadoSaharaM yathokaM sarvajeSu, yathAkhauSadhisiddhaM va mUlasyApi SaDagodakakalpena kssaayH| tAneva yavakSAreNa lavaNAn | payaH srveviti||16|| lavaNIkRtAn / citraketyAdi / atrApi palAzakSArapramANasya tadudakapramANasya ca SaDaGgoddezataH siddhiH| pATaletyAdi / pATa- acirotpannAnAmalpadoSaliGgAnAM sAdhanArthamadRzyAnAM yApyAnAM lAdikSArapalaM trikarSamardhapalaM vA kvAthakalpena kvathitamardhAvaze mInA yApanArthaM ca snehAdikarmANi nirdizanAha-tatretyAdi / tatrASitaM suparitaM saghRtakarSa peyaM; jIrNe ca tasmin samaghRtakSIraM zaHsu vamanasya niSiddhasyApi kaphaprasekAdiSvavasthAsu kartavyatAmadhurarasamevAnnaM bhojyam , ojobhraMzabhayAt / kuTajetyAdi / prasaGgaH / / | prasaGgaH / kecidvAtaprAyeSvityAdikaM granthamanArSamityAcakSate, kuTajamUlabandAkayoH palaM trikarSamardhapalaM vA takrapala |gayadAsavyAkhyAtavAnmayA'pi vyAkhyAtaH / pittajeSvityAdi / yena / ghRtakSIramadhurarasabhojanazcitrakA dikalkaM pUtIkakSArodakena evamiti virecanam / na vAmayati nApi virecayati vyAdhinA sahaikIbhUya tatsthameva vyAdhiM zamayettat saMzamanam // 16 // pibet / kSArodakasiddhamiti pUtIkakSArodakADhakasiddhaM pATalA- | kSArodakADhakasiddhaM vA sarpiH palapramANaM pAnakAle pippa- ata Uva bhallAtakavidhAnamapadeSyAmaH-bhalAlyAdicUrNapAdaprakSepaM peyam / bhojanamatrApi saghRtakSIramadhura-takAni paripakvAnyanupahatAnyAhRtya tata ekamAdAya rasaM, kSArasya kharatIkSNavAt / etacca vAtajeSu rUkSakoSTheSu dvidhA tridhA caturdhA vA chedayitvA kaSAyakalpena cAvasannAnaleSu // 13 // vipAcya tasya kaSAyasya zuktimanuSNAM ghRtAbhyakta tAlajihvauSThaH prAtaH prAtarupaseveta, tato'parAhe 1 abhayAdibhiH saha tu nAgnisAdakArIti sambandhaH / kSIraM sarpirodana ityAhAraH, evamekaikaM vardhayedyAvat su0 saM055 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM paJcati, tataH paJca paJcAbhivardhayedyAvat saptati- | jIta, tasmiJjIrNe kSIraM sarpirodana ityAhAraH, evaM riti, prApya ca saptatimapakarSayedbhUyaH paJca paJca mAsamupayujya mAsatrayamAdiSTAhAro rakSedAtmAnaM; yAvat paJceti, paJcabhyastvekaikaM yAvadekamiti / evaM tataH sarvopatApAnapahRtya varNavAn balavA zravaNabhallAtakasahasramupayujya sarvakuSThAbhebhirvimukto grahaNadhAraNazaktisaMpanno varSazatAyurbhavati, mAse balavAnarogaH zatAyurbhavati // 17 // mAse ca prayoge varSazataM varSazatamAyuSo'bhivRddhi acirotpannAnAmalpadoSaliGgAnAM ca sAdhanAtha cirajAtAnA- bhavati, evaM dazamAsAnupayujya varSasahasrAyumahazyAnA yApanArtha viziSTaprayogaM nirdizannAha-ata ityAdi / bhavAta // 18 // phalaM paryAgatamiti pUrvokalAt paripakvAnyeva labdhAni, bhUmi- bhallAtakaprayogAntaraM darzayati-dvivraNIyetyAdi / pratisaMsRSTavibhAgokoSadhadoSaparihAreNAnupahatAnyapi labdhAni, punasta-bhaka iti yavAgvAdikramabhukta ityarthaH / dvAdazabhiranakAlaiH SaD dvacanaM prayogasya mahAphalanena gauravotpAdanArtham / kaSAyasya dinAni, virecanadivasena saha sapta dinAni ca, taduttaraM bhojana* zuktimiti atraikApekSayA zuktimAnaM, yathA cAtra bhallAtakAnAM | maSTame; tasyApohe sapta, tadA saptame vA'hani bhojanaM; navame kAthyAnAM parivRddhistathA kvAthodakasyApi buddhyA vRddhiH parikalpa-punarahani bhallAtakamajjasnehaM pibet / yathAbalamiti puruSarogabalAnIyA / bhallAtakAni tadasthIni pakkAni tantrAntaradarzanA- natikrameNa prasUtiM prakucaM vA'STabhAgamadhuyuktaM dviguNaghRtaM pUrvavaddhacchucI zukra vA mAsi gRhIlA yavapalle mASapalle vA nidhAya, tAbhyaktatAlvoSThaH zItaM pibet ; zItodakAdyupacArazca / prasUtiH mArgazIrSe pauSe vA prayujIta / evamuktaprakAreNa saptatiM yAvadu- | paladvayaM, prakuJcaH palam / rakSedAtmAnaM 'krodhAdibhya' iti zeSaH 18 skarSeNa bhallAtakasahasraM pazcatriMzatA divasaH pUryate, zataM yAvadu- bhavanti cAtraskarSeNa sahanadayavidhAnaM syAt ; tatrAdyaM dinacatuSTayaM saMskAra- yathA sarvANi kuSThAni hataH khdirbiijko|| mAtrajanakatvAdanyaM ca bhallAtakasaMskArApakarSaNavAna vRddhA tathaivAsi sarvANi vRkSakAruSkarI hataH // 19 // bhiSajo gaNayanti, tataH sahasradvayaM pUryata eva / evaM bhallAtaka-iriTAyAH prayogeNa pramehA iva SoDaza // prayogazca trividhaH / tatra zatAntaH zarIrabaladoSApekSayA kSArAgnI nAtivartante tathA dRzyA gudodbhvaaH||20|| pranaraH, saptatyanto madhyamaH, triMzadantaH punaradhamaH prayogaH, | prabhAvavibhAvitaM khadirAdInAM kuSThAdiharatvaM purAtanAgamanievaM tatrAntarAd vyAkhyAyate / grISmakAle gRhItAnyApUrNarasA rdiSTeH zlokairAha-bhavanti cAtretyAdi / dvAbhyAM kuTajabhallAtanyanAmayAni bhallAtakAsthIni yavapalle mASapalle vA caturmAsAva. kAbhyAM yathAkha viSayamupayujyamAnAbhyAM pratyekazo vAtAdidoSatrasthitAni hemante prayoktumArameta; madhurasnigdhazItopasaMsRSTazarIraH yajanitAnyAsi nivartante / tadyathA-vAtakaphajAni bhallAtaprathamaM daza bhallAtakAni saMkSudyASTaguNena salilena kvArtha kRtvA'STa kena, raktapittajAni kuTajena / evamevAbhipretya sarvANi, na . bhAgAvazeSaM sadugdhaM ghRtenAntarmukhamabhyajya pibet , tAnyakaikazo punaH sAnnipAtikasarvadoSajApekSayA sarvANIti / evaM kuSTheSvapi bhallAtakoskarSeNa triMzatkRtvA punarekaikamapakarSayedyAvaddazabhallAtaka sAdhyatvena dArkhAntikaM draSTavyam / SoDaza ,pramehA vAtajapramehaprayogaH, nAtaH paramutkarSaH kartavyaH / anena krameNa sahasrabhallA catuSTayaM vihAya // 19 // 20 // takaprayogaH paraM na ghaTate, yathA'tra ghaTate tathAvidhaH pAramparyopadezo vyAkhyAyate-triMzadrAtrau saptarAtraM triMzatprayogaH kartavyaH, ghRtAni dIpanIyAni lehAyaskRtayaH suraaH|| . tata ekaikamapakarSayedyAvaddaza, punaranyasminnapi dine dazeti AsavAzca prayoktavyA vIkSya doSasamuckRitim 21 evaM bhalAtakasahasramupayujyata iti ghaTate / sarvakuSThA bhirvi- | anyadapi cikissitaM dossocchaayaapekssyaah-ghRtaaniityaadi| mukta iti vacanaM na yathArthavacanaM, kAkaNakasya kuSThasyAdibala- lehAH kuTajAvalehAdayaH, navAyasAdayo'yaskRtayo mahAkuSThamadhupravRttAnAM ca kuSTAnAM tathA tridoSajAnAM cArzasAM sahajAnAM | mehAdicikitsitanirdiSTAH / surA nAnAvidhAH paiSTikAdibhedena cAsAdhyatvAt , rakapittajAnAmapyarzasAM bhallAtakAviSayatvAt / virecnaadhyaayvidhividheyaaH| AsavAzca nAnAvidhauSadhakkAthaguDAtuvarakabhallAtakayorvAyuSNaM niSiddhaM, tato'lpazUtazItajalaM dikRtA dhAtakyAdicUrNAdhivAsitAH / vIkSya doSaM yathAphalam' peyam // 17 // ityanye paThanti, tatra phailamuktamanatikramyetyarthaH // 21 // hivaNIyoktena vidhAnena bhallAtakaniyutitaM | vegAvarodhastrIpRSThayAnAnyutkuTukAsanam // behamAdAyaM prAtaH prAtaH zuktimAtramupayuJjIta, yathAvaM doSalaM cAnnamarzaHsu parivarjayet // 22 // jINe pUrvavadAhAraH phalaprakarSazca / bhallAtakamajabhyo - iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne'rzavA nehamAdAyApakRSTadoSaHpratisaMsRSTabhakto nivA- cikitsitaM nAma ssssttho'dhyaayH|| 6 // tamAgAraM pravizya yathAbalaM prasUti prakuJcaM vopayu 1 'dRSTAntikaM' iti pA0 / 2 'purAH' iti pAThAntaram / 1 tathA'vicchinnaH' iti pA0 / | tatra gugguluyogA ityarthaH / 3 'phalazrutyanatikrameNetyarthaH' iti pA0 / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] sushrutsNhitaa| vAn nirdizanAha-vegAvarodhetyAdi / vAtamUtrapurISA- mastvAdibastizodhanadravyeNa vA paladvayacatuSTayapramANena, kSArodInAM khamArgeNa khabhAvataH pravRttyabhimukhIbhAvo vegaH / utku- dakapakSe tu karSadvayaM trayaM vA SaDguNenASTaguNena vA jalena TukAsanamutkaTikasya cirAsanasthitiH // 22 // bahuzaH parisrAvya pUtaM peyam / yavAgvAdayazcAtra paladravyakkAthena iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM krtvyaaH| bhojanAni bhktaadyH| cakArAcUrNAnAmapi samuccayaH suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne ssssttho'dhyaayH||6|| | kartavyaH / evaM pittakaphaharadravyavarge'pyUhyam / kSArAdInA kalpanA paribhASAbalAt ; khayamapyUhaH kartavyaH // 8||sptmo'dhyaayH| kuzaH kAzaHsaro gundrA itkaTo moraTo'zmabhitra varI vidArI vArAhI zAlimUlatrikaNTakam // . athAto'zmarIcikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| bhallUkaH pATalA pAThA pattUro'tha kuruNTikA // 10 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| punarnavA zirISazca kathitAsteSu sAdhitam // azmarI dAruNo vyAdhirantakapratimo mtH|| ghRtaM zilAjamadhukabIjairindIvarasya ca // 11 // auSadhestaruNaH sAdhyaHpravRddhazchedamahati // 3 // pusairvArukAdInAM bIjaizcAvApitaM zubham // tasya pUrveSu rUpeSu snehAdikrama iSyate // bhinatti pittasaMbhUtAmazmarI kSiprameva tu||12|| tenAsyApacayaM yAnti vyaadhermuulaanyshesstH||4|| | kSArAn yavAgUyUSAMzca kaSAyANi payAMsi ca // azmarItyAdi / taruNaH tatkAlotpannaH // 1-4 // | bhojanAni ca kurvIta varge'smin pittanAzane // 13 // pASANamedo ghasuko vazirAzmantako tathA // pittAzmarIcikitsAmAha-kuza ityAdi / itkaTaH mahatI zatAvarI zvadaMSTrA ca bRhatI kaNTakArikA // 5 // khagAlI / moraTa ikSumUlam / pattaraH zarabAlikA / kuraNTikA kapotavaGkA''rtagalaH knyckoshiirkulkaaH|| zarabAlikAmedo lohitapuSpaH / zilAjaM zilAjatu / indIvara vRkSAdanI bhallukazca varuNaH zAkajaM phalam // 6 // zarabAlikAbhedo dIrghapatro bahulapuSpaH; jejaTastu indIvara yavAH kulatthAkolAni katakasya phalAni ca // nIlotpalaM, tannecchati gayI // 9-13 // USakAdipratIvApameSAM kvAthaighRtaM kRtam // 7 // gaNo varuNakAdistu guggulvelaahrennvH|| bhinatti vAtasaMbhUtAmazmarI kSiprameva tu|| kuSThabhadrAdimaricacitrakaiH ssuraahyaiH|| 14 // - yena mehAdikrameNa vyAdhimUlAni doSadUSyarUpANyazeSataH etaiH siddhamajAsarpiruSakAdigaNena ca // prazamaM yAnti taM nirdizannAha-pASANetyAdi / vasuko bakapuSpam / bhinatti kaphasaMbhUtAmazmarI kSiprameva tu // 15 // vaziro markaTasaMjJastRNajAtivizeSaH, sUryAvarta meda ityanye / / kSArAn yavAgUhSAMzca kaSAyANi payAMsi ca // azmantako'mlaloTaH kovidArasadRzapatrakaH / kapotavA bhojanAni ca kurvIta varge'smin kaphanAzane // 16 // kaTamIsadRzapatro viTapI madhyadeze prasiddhaH / ArtagalaH kaku. ____ kaphAzmarIcikitsAmAha-gaNa ityAdi / bhavAdirbhanadArukubhakaH sugandhimUlaH 'kohI' iti nAmnA pUrvadeze prasiddhaH, anye | ThaharidretyAdiH / ajAsarpiH kecina paThanti, te prakaraNAt pUrvotu Artagala: 'kukhaka' ityAhuH, bahiHkezaraH kaNTa kitaphalo ditAt sAmAnyena ganyameva ghRtaM dadati / kaphAzmarIcikitsiviTapa ityanye / kaccako madhyalekhAnicitaH Rjukapatra ISad- | tenaiva zukrAzmarIcikitsitamukaM mantavyaM, tulyaguNalAt kaphakamUlaH 'kavahaka' iti mAlavake prasiddhaH, anye tu kaJcaka- zukrayoriti // 14-16 // sthAne 'kakubha' iti paThanti, sa ca prasiddhaH / kunjaH guJjA / picukAholakatakazAkendIvarajaiH phlaiH|| vRkSAdanI bandAkaH / bhallukaH zyonAkaH / zAkaH karkazamasRNapR. carNitaH saguDaM toyaM zarkarAzamanaM pibet // 17 // Todarapatro vRkSatasya phalam / katakaphalamambuprasAdanaM zaza idAnIM zarkarApatanAya zamanAya vA yogopadezaH / picukaH kAzuSkapurISapratimam / eSAM sAmAnyasnehakaSAyaparibhASayA karIraH, tasya phalaM; 'kArpAsaphalaM' ityeke / indIvara karNapUrakaSAyaH; aSakAdInA mehapAdena kalkaH / / 5-7 // kAkhyo mahApuSpaH zaravAlikAmedaH, anye nIlotpalamAhaH, kSArAn yavAgUhSAMzca kaSAyANi payAMsi ca // 8 // | tannecchati gyii| aholo'hoTaH, katakaH prAguktaH shaako'pi| bhojanAni ca kurvIta varge'smin vAtanAzane // guDo'tra cUrNasamo jheyaH, "cUrNe cUrNasamo deyo modake dieko ghRtoSadhavarga sNkssepaarthmnytraapytidishmaah-kssaaraanityaadi| guDaH" ityuktatvAt / uSNodakena saha pAtavyam // 17 // kSArApAtra pAtavyAH, teM' ca cUrNakhAt karSamAtrayA salilena krauJcoSTrarAsabhAsthIni zvadaMSTrA tAlamUlikA // 1 kakumozIrakumnakAH' iti paa0|2 'kavahA' iti paa0|| 1 tAlapAdikA' iti paa0| Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM ajamodA kadambasya mUlaM nAgarameva ca // 18 // harItakyAdisiddhaM vA varSAbhUsiddhameva vA // pItAni zarkarAM bhinyuH surayoSNodakena vA // harItakItyAdi / harItakyAdiH triphalA, tatsiddhaM kSIraM krauJcatyAdi / kauzcaH kraunycpkssii| tAlamUlikA muSalI mUSaka- pittajAzmarIvedanAbhirupadrutaH, vAtakaphajAimarIvedanAbhidrutastu pucchAkAraziphA // 18 // punarnavAmUlasiddhaM payaH pibet ||triNknnttksy bIjAnAM cUrNa mAkSikasaMyutam // 19 // sarvathaivopayojyaH syAdgaNo vIratarAdikaH // 26 // avikSIreNa saptAhamazmarIbhedanaM pibet // anuktamapi dhRtAdi viziSTadavyagaNairnirdizannAha-sarvathe trikaNTakasyetyAdi |-triknnttko gokSurakaH / anye tu tyAdi / sarvathA sarvaiH prakAraiH ghRtakSIrakaSAyayavAgUbhojanasAdha. 'markaTakasya bIjAnAM' iti paThanti, tatrApi sa evArthaH / anena nabhedena tathA'vagAhakhedAdibhiH // 26 // yogena bhidyate azmarI, zarkarA tu zAntimupaiti // 19 // - ghRtaiH zAraiH kaSAyaizca kSIraiH sottarabastibhiH // dravyANAM tu ghRtoktAnAM kssaaro'vimuutrgaalitH||20|| yadi nopazamaM gacchecchedastatrottaro vidhiH // 27 // grAmyasattvazakarakSAraiH saMyuktaH sAdhitaH shnaiH|| upakramAsiddhau cchedavidhimAha-ghRtarityAdi / uttarabastiratra tatroSakAdirAvApaH kaarytrikttukaanvitH||21|| azmarIharadravyasiddho nairUhikaH snaihikazca / uttaro vidhizchedaH eSa kSAro'zmarI gulmaM zarkarAM ca bhinatyapi // dravyANAmityAdi / avizeSoktervAtAdInAM trayANAM doSANA- kuzalasyApi vaidyasya yataH siddhirihAdhuvA // mapi gaNAnAM, vargakhAdyathAlAmena; tilanAlAdidIpanena kSArI-| upakramo jaghanyo'yamataH sNprikiirtitH||28|| kRtAnAM bhAgaH / grAmyA grAmabhavA azvAdayaH, teSAM samabhAgapurISakSArasaMyuktaH SaDguNAvimUtragAlitaH / tatastasya kSArodakasya ___adhruvA anizcitA / anye tu nizcitasyApi vaidyasyeti pAkasiddhisamaye caturthAMzenoSakAditrikaTukayoH samabhAgena paThanti, nizcitaM zAstranizcitaM karma karotIti nizcito nizcitamizritayoH prakSepaH // 20 // 21 // karmakRt // 28 // tilaapaamaargkdliiplaashyvklkjH|| 22 // | akriyAyAM dhruvo mRtyuH kriyAyAM saMzayo bhavet // kSAraH peyo'vimUtreNa zarkarAnAzanaH prH|| | tasmAdApRcchaya kartavyamIzvaraM sAdhukAriNA // 29 // tiletyAdi |-tilaaderklkjaatsy pratyeka kSAraH samo'vi. nanu marmopaghAtenAtiduHkhakAraNaM maraNaM vA, tat kimartha mUtrapaladvayena peyaH, tilAdeH kSArasya karSadvayaM trayaM vA'vimUtreNa kriyata ityAha-akriyAyAmityAdi / anyathA tasminnapRSTe SaDguNena bahuzaH srAvitaM pUtaM vA peyam // 22 // karmaNyAturasya mRtyau daNDaM kuryAt // 29 // pATalAkaravIrANAM kSAramevaM samAcaret // 23 // atha rogAnvitaMmupasnigdhamapakRSTadoSamIpatkapATaletyAdi / ete ca vAtakaphasaMbhUtAyAmazmaryA madhurakSIra zrI zitamabhyaktasvinnazarIraM bhuktavantaM kRtabalimAlaghRtAzinaH kSArayogA yojyAH // 23 // | svastivAcanamagropaharaNIyokena vidhAnenopakalpi | tasambhAramAzvAsya, tato balavantamaviklavamAjAnuzvadaMSTrAyaSTikAbrAhmIkalkaM vA'kSasamaM pibet // | same phalake prAgupaviSTAnyapuruSasyotsaGge niSaNNazvadaMSTretyAdi / yaSTikA yaSTimadhu / brAhmI lavaNikA / pAnamatra pUrvakAyamuttAnamunnatakaTIkaM vastrAdhArakopaviSTaM saavimUtreNaiva // kucitajAnukUrparamitareNa sahAvayaddhaM sUtreNa zATasahaiDakAkhyau peyau vA zobhAanakamArkavau // 24 // kairvA, tataH svabhyaktanAbhipradezasya vAmapArzva vi. mRdya muSTinA'vapIDayedadhonAmeryAvadadhamaryadhaH prapa* sahaiDakAkhyAMvityAdi / eDAkhyayA saha zobhAjanamArkavau / neti, tataH snehAbhyakta kluptanakhe vAmahastapradezinIpAtavyAbavimUtreNaiva / mArkavo bhRGgarAjaH // 24 // | madhyame aGgulyau pAyau praNidhAyAnusevanImAsAdya kapotavaGkAmUlaM vA pibedamlaiH suraadibhiH|| prayatnavalAbhyAM pAyumedAntaramAnIya, niLalIkamatatsiddhaM vA pibet kSIraM vedanAbhirupadrutaH // 25 // nAyatamaviSamaM va basti sannivezya, bhRzamutpIDaye. kapotetyAdi / kapotavakA prasiddhava / amlaiH kAlikA- daGgaliyAM yathA anthirivonnataM zalyaM bhavati // 30 // dibhiH / surAdibhiH surAsauvIrakamaireyakamedakaiH / tadityAdi / sa cegRhItazalye tu vivRtAkSo vicetnH|| tatsiddhaM kapotavavAsiddhaM, 'dravyAdaSTaguNaM kSIraM' ityAdinyAyena 25 hatavallambazIrSazca nirvikAro mRtopamaH // 31 // 1 'tAlapAdikA' iti pA0 / 2 'gavAdayaH' iti paa0| 1gacchedatastatrottaro vidhiH' iti pA01ramAturaM' iti paa0| Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] sushrutsNhitaa| 437 na tasya nirharecchalyaM nirharettu mriyeta sH|| bastirjIvati, kriyAbhyAsAcchAstravihitacchedAnniHvinA tveteSu rUpeSu nihatu prayateta vai // 32 // syandaparivRddhatvAcca zalyasyeti / uddhatazalyaM tRSNo tataH savye pAca sevanI yavamAtreNa maktvA'va- dakadroNyAmavagAhya khedayet, tathA hi bastirasRjA cArayecchastramazmarIpramANaM, dakSiNato vA kriyA-na pUryate; pUrNa vA kSIravRkSakaSAyaM puSpanetreNa saukarya hetorityeke, yathA sAna bhidyate caryate vA viddhyaat|| 33 // tathA prayateta, cUrNamalpamapyavasthitaM hi punaH pari- bhavati cAtravRddhimeti, tasmAt samastAmagravakreNAdadIta; strINAM kSIravRkSakapAyastu puSpanetreNa yojitH| tu bastipArzvagato garbhAzayaH sannikRSTaH, tasmAttA- nirharedazmarIM tUrNa raktaM bastigataM ca yat // 34 // sAmutsaGgavacchastraM pAtayet , ato'nyathA khalvA- mUtramArgavizodhanArtha cAsmai guDasauhityaM vitasAM mUtrasrAvI vaNo bhavet , puruSasya vA mUtraprase- ret ; uddhRtya canaM madhughRtAbhyaktavraNaM mUtravizodhakakSaNanAnmUtrakSaraNam: azmarItraNAhate bhinna- nadravyasiddhAmuSNAM saghRtAM yavAgU pAyayetobhayabastirekadhA'pi na bhavati, dvidhA bhinnabastirAzma- kAlaM trirAtraM; trirAtrAdUrdhva guDapragADhena payasA riko na sidhyati, azmarIvraNanimittamekadhAbhinna- mRddhodanamalpaM bhojayeddazarAtraM (mUtrAsRgvizuddhyartha 1 'samupAcaret' iti pA0 / 2 'tasmAnAsAmutsaGgavacchatrevaNakladanAtha ca), dazarAtrAdRvaM phalAmlarjAGgalaraiti hArANacandrasaMmataH paatthH| 'utsaGgaH kroTo garbhAzayasaMsAho serupaacret| tato dazarAtraM cainamapramattaH khedayeta bhAga iti yAvat , tamaItItyutsaGgavat / tAdRzaM zastraM na pAtayeta.. sahana dravaskhedena vA; kSIravRkSakaSAyeNa cAsya vraNaM garbhAzayasya tadvArasya ca cchedabhayAdityAkRtam / etadeva bhaGgI vizeSa prkssaalyet| rodhamadhukamaJjiSThAprapauNDarIkakalkaiNAvagamayati-ata ityAdinA / yasmAdata utsaGgavacchasnapAtanAnmUtra vraNaM pratigrAhayet ; eteSveva haridrAyuteSu tailaM ghRtaM srAvI vraNo'nyathAprakAro bhavet yonivraNobhayamukhaprasrAvitvAditi | vA vipakkaM vraNAbhyaJjanamiti; styAnazoNitaM cottahRdayam / etAvatA basterdakSiNe pAzve tirthakachedasya nitarAmAtyayika- rabAstAbharupAcaret saptarAtrAzca svamArgamapratipadyatvAt prAguktameka ityasyAsvArasikaM samanvitaM bhavati / ' iti hArANa-mAne mUtra varNa yathoktena vidhinA dahedagninA, svacandraH / vAgbhaTastu strINAmutsaGgavacchastraM pAtayedityAha; tathA hi mArgapratipanne cottarabastyAsthApanAnuvAsanairupAca"strINAM bastistu pArzvagaH / garbhAzayAzrayastAsAM shstrmutsnggvtttH| renmadhurakaSAyairiti, yadRcchayA vA mUtramArgapratipamyasedato'nyathA hyAsAM mUtrasrAvI vraNo bhavet" iti / 3 "ukta nAmantarAsaktAM zukrAzmarIM zarkarAM vA srotasA'pamartha punaH smArayannAha-azmarIti / azmaya vraNo yatretyazmarIvraNo haret, evaM cAzakye vidArya nADI zastreNa baDizebakhenirAvaraNapradezastasmAdazmarIvraNAdRte sAvaraNapradeza iti yAvat / / | noddharet / rUDhavaNazcAGganAzvanaganAgarathadrumAn ekathA na bhavatyekIbhAvaM na gacchati na saMrohatIti nisskrssH| ete- | nArAhata varSa, nApsu plavata, bhujAta vA guru||35|| nArthAkSiptaM bhavati na jIvatIti, sAvaraNe hi bastibhAge vraNitasya mUtravahazukravahamuSkasrotomUtraprasekasevanIyomaraNamasaMzayaM bhavatyantarmUtraviSAnupravezAt" iti haaraanncndrH| nigudavastInaSTau pariharet / tatra mUtravahacchedAnma4 "aimarItyAdi-azmayoM vraNo'zmarIvaNaH / kriyAbhyAsAt raNaM mUtrapUrNabastaH, zukravahacchedAnmaraNaM klaibyaM vA, kriyAyAH paunaHpunyenopayogAt / nanvidamAmananti "hRdayaM basti- muSkasrotaupaghAtAd dhvajabhaGgaH, mUtraprasekakSaNanAbhI ca pranti satho hatAni tu" iti, tat kimidamucyate jIvati nAnmUtraprakSaraNaM, sevanIyonicchedAdrajaHprAdurbhAvaH, kriyAbhyAsAdityAha-zAstretyAdi / zAstre hi savye pArzve' ityAdinA bastigudaviddhalakSaNaM prAguktamiti // 36 // bastemirAvaraNe'nAtyayike deze chedo vihitstsmaajjiivtiityaashyH|| baashyH| tamevottara chedaM pUrvakarmottarakarmabhyAM nirdizannAha-athe. etAvatA basteH sAvaraNadeza evaM vizeSeNa marmatyAyAtam / bhagavannA. tyAdi / athazabdo'yaM maGgalArthe chedakriyAyAm / apakRSTadoSam cApi mamAsminnatheM samyak pratyayo jAyate kathaM na khalu "pravRddha UrdhAdhodoSaniharaNena / ISatkarzitamiti atikarzanena karmAkSaichedamaIti" iti smaraNAnnihartavyena pravRddhanAzmarIsamAkhyena zalye matA, akarzanenopacitAnalpabastikAyavAdazmaryA aprAptiriti / nAlpamAMsazoNitatvenopadiSTatayA hInabalakhopalabdhasya basteratitarAM | palavasva starAtatarA agropaharaNIyoktanetyAdi yatrazastrakSArazalAkAdividhinA / dUSaNasaMbhAvanAmananusandhAya 'jIvati kriyAbhyAsAtU' ityupadizyata ityevaM zaGkamAnasyAtikrAntodantasamAkrAntabhrAntikalaI saMketayanniva viSThAya mUtramalamAtreNa parivRddhatvAnnAstyatra basteH zalyAbhinivRttaH prAk prkraantmevaah-niHsyndeti| niHsyandanaM niHsyando'tra mUtra- svarUpato doSalezo'pi, tasmAnniraGkazamidamupadizyate-jIvati kriyAsaMpRkto mala eva, "dabhihito bhAvo dravyavat prakAzate" iti hi bhyaasaadityymbhisndhiH|" iti hArANacandraH / nyAyaH / tathA ca zalyasvAzmaryA basterupAdAnabhUtaM mAMsazoNitamana- 1 ayaM tribastalikhitapustake na pazyate / Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM - 'athArogyArthina' ityanye paThanti / tata ityAdi / balavantamiti vihitAtikramacchede tu mUtraniHzeSakSaraNAmmaraNamiti / uddhRteapakRSTadoSaM vizuddhamannasaMsarjanena saJjanitabalam / itareNa | tyAdi / puSpanetreNa uttarabastinA / bhavatItyAdi / guDasauhityaM puruSeNa saha / tata ityAdi / adhaHprapannA adhogatA / pAyo guDavAsitaM bhaktaM dadyAdityarthaH / uddhRtyetyAdi / udRtya caina miti gude / praNidhAya prakSipya / niLalIkaM vaksaGkocarahitam / 'uSNodakadroNyA' iti zeSaH / madhughRtAbhyaGgo vraNasya ropaNAaviSamaM ninonnatavarahitam / anAyatam adIgham / sannivezya rtham / mUtravizodhanadravyANi tRNapazcamUlIgokSurakakUSmANDakapAsaMsthApya / gRhIte'zmarIzalye yAdRzasya maraNabhayAnAharaNIyaM SANabhedaprabhRtIni / ubhayakAlaM sAyaM prAtarityarthaH / apramattaH tAdRzaM darzayabAha-sa cedityAdi / vivRttAkSaH stabdhAkSaH / / sAvadhAnaH / kSIravRkSA vaTodumbarAzvatthaplazagardabhANDAH / rodhenirvikAro nirvyApAraH / ka iva ? mRta ivetyarthaH; anye 'nirvyA- tyAdi / pratigrAhayet lepayedityarthaH / eteSveva anantaroddiSu pAra' iti paThanti; nirvyApAro nirIhaH; 'nirvihAra' ityanye rodhAdiSu haridrAyuteSu / styAnetyAdi |-sNhtshonnite tu paThanti; tatrApi sa evArthaH / vinetyAdi / prayateta prayatnaM | prAguktadravyakaSAyavidhAnenottarabasti riti rakkavilAyanenApakarSakurvIta / apraivakreNa AharaNayantreNAtIkSNamukhena / strINAM punarba- | NAdityarthaH / saptarAtrAdityAdi / khamArgamapratipanne mUtre ityarthaH / sti pratyAsannamadhikamAzayAntaramasti, ataH sAmAnyaharaNe doSa- madhurANi kAkolyAdIni, kaSAyANi kSIravRkSAdIni, taiH; anye mabhivIkSya chedavizeSaM nirdizanAha-strINAmityAdi / utsava- | madhurANAM kaSAyairityAhuH, anubandhaparihArArtha vAyoranulomanAya diti Urca saGgaH sa yasyAstIti tadutsaGgavat uttAnamityarthaH / ceti / kathamapi mUtrapathAgatAzmarInirharaNaM nirdizannAha- . anyatheti yadA'vagADhaH zastrapAtaH syAttadA bahirgataM khaDyAMsaM yadRcchayetyAdi / srotasA mUtrapathena / tathA'pyAhartumazakyatve bhivA bastikhacA saha bhagavastabastipAzriyasya garbhAzaya- mehnamapi vidAyopakarSayet / rUDhetyAdi / alpakSaNanAt klaiSyama syApi khaco medaH syAt / tatastAsAM bhagAntargato mutranAvI (sarvadA liGgapAtenAvasthAnam ) / kSaNanAt chedanAt / mUtravraNaH syAdityarthaH / tathAca vaitaraNa:-"bhagusyAdhaH striyA kSaraNaM mUtrasravaNem / prAguktamiti pratyekamamanirdeze // 30-36 // bastirUvaM garbhAzayaH sthitaH / garbhAzayazca bastizca mahAsrotaH- bhavati cAtrasamAzritau // bastibhAgaM samunnamya avanamyAzmarI budhaH / marmANyaSTAvasaMbudhya srotojAni zarIriNAm // sphigane medanaM tAsAM hitamanyatra doSakRt" iti / idAnI vyApAdayedvahUnmAn zastrakarmApaTurbhiSak // 37 // mubhayorapi strIpuMsayoraparaprakAreNa sAmAnyaM mUtranAviNaM vraNaM nirdizabAha-puruSasyetyAdi / puruSasya veti vAzabdazcArthe, ataH pare saMgrahazlokamAha-bhavata ityAdi // 37 // vena striyAH puruSasya cetyarthaH / mUtraprasekasrotasI strIpuMsayoH, sevanI zukraharaNI srotasI phalayorgudam // abhedenoktakhAt / mUtrapraseko nAma mUtraM yena bastimukhAzrayeNa mUtrasekaM mUtravahaM yonirbastistathA'STamaH // 38 // srotasA kSarati, tasya chedanAdityarthaH / idAnImazmarInimitta iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne'zmarImevaikadhA bhinavakhijIvati na pumaranyo'pi bhijavastiriti darzayanAha-azmarItyAdi / dvidhAbhinavastirAzmarIko na | cikitsitaM nAma sptmo'dhyaayH|| 7 // sidhyati; azmarItraNaM binA ekadhA'pi bhinnabastina bhavati na | | tAnyeva marmANi sukhAvabodhArtha zlokena nirdizanAha-sevanIjIvatItyarthaH, azAstravihitacchedanatvena niHsataniHzeSamantra-tyAdi / tasmAt parihRtyaitAni dRSTako kRtayogyo bhiSaka karma khAt / azmarInimittAghAtena punarekadhA bhinnavasterjIvite hetaM | kuryAt, evaM sAdhu bhavati // 38 // nirdizannAha-azmarIvraNetyAdi / kriyANAmuSNodakakhedakSIra- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavRkSakaSAyayojanAdInAmabhyasanaM kriyAbhyAsastasmAt / bhazmarI- vyAkhyAyAM cikitsitasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // pramANamukhamAtraH sevanIsavyapArzvagaH zAstravihitacchedastasmAt / niHspando mUtraM tena parivRddhaM zalyaM tasmAdityarthaH / etaduktaM ____ assttmo'dhyaayH| bhavati-yena niHsyandena mUtreNa vRddhena satA zalyaM parivRddhaM tasya zalyApaharaNe'pi niHzeSAparinutakhAdbhijavastriIvati / athAto bhagandarANAM cikitsitaM vyAkhyA gayI tu 'zalyasya' iti padaM parityajya 'niHsyandaparivRddhakhAt' sthaamH||1|| ityevaM paThati vyAkhyAnayatica-niHsyandasya mUtrasya parivRddhatvena, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| ata eva mUtravRddhikarayavAgUguDakSIrAdisauhityavidhA; zAstrA- paJca bhagandarA vyAkhyAtAH, teSvasAdhyaH zambU1tata mAturAdalavantaM balIyAMsamityarthaH' iti hArANacandraH / | kAvartaH zalyanimittazca; zeSAH kRcchrasAdhyAH // 3 // 1 sarpaphaNAmukhena zalAkAyatreNetyarthaH / 3 'bhagavastu' ityatra 'bhaga- 1 ayaM pATho hastalikhitapustake na pshyte| 2 'mUtranAvI sasa' iti pAThAntaram / 4 'zavaviccheda' iti paa0| praNaH' iti pAkhyAtAH' iti pA0 / Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 8] suzrutasaMhitA / 439 nidAne'pi bhagandarANAM sAdhyAsAdhyavibhAge pUrvokta puna- zasadRzo vA / gotIrthako gacchato gomUtragatisadRzaH; athavA riha cikitsitavidhAnAyAnukathanaM prakaraNAntaralAditi na pauna- | gotIrtha goyonirucyate, tadAkAro gotIrthakaH; athavA gotIya satyam // 1-3 // nipAnaM yena gAvaH pibanti, tatkhurAkitavacchedavizeSaH kartavyaH, tatra bhagandarapiDa tathAca tatrAntaram-"dvAbhyAM samAbhyAM pArvAbhyAM chado lAlacanAntenaikAdazavidhenopakrameNopakrametApakvapiDakaM, lako mataH / khamekataraM yaca so'rdhalAgalakaH smRtaH // pakeSu copasnigdhamavagAhakhinnaM zayyAyAM sannive- sevanIM vajeyilA tu caturdhA dArite gude / sarvatobhadrakaM chedamAzyArzasamiva yantrayitvA, bhagandaraM samIkSya parA- huzchedavido janAH // pArthAgatena zastreNa chedo gotIrthako cInamavAcInaM vA, tataH praNidhAyaiSaNImunnamya bhavet" iti / chinne pazcAtkarma nirdizannAha-sarvata sAzayamuddharecchoNa, antarmukhe caivaM samyagyantraM ityAdi / agmineti nAtrAvadhAraNaM, tena kSAreNApi / duSkara iti praNidhAya pravAhamANasya bhagandaramukhamAsAdyaiSaNI nADInAmanekalAt // 9-11 // dattvA zastraM pAtayet ; AsAdya vA'gniM kSAraM ceti; | rujAnAvApahaM tatra khedamAzu pryojyet|| etat sAmAnya sarveSu // 4 // | khedadravyairyathoddiSTaH kRzarApAyasAdibhiH // 12 // tatretyAdi / apatarpaNAdivirecanAnta upakramo dvivaNIya- | grAmyAnUpaudakausarlAvAdyairvA'pi visskiraiH|| cikitsitoktaH / pakkeSu ceti cakAreNa bhinneSu ceti draSTavyama / vRkSAdanImathairaNDaM bilvAdiM ca gaNaM tathA // 13 // tatra bahirmukhaM parAcInam , antarmukhamavAcInam / eSaNI lohAdi. | kaSAyaM sukRtaM kRtvA snehakumme nissecyet|| zalAkA / tatrAntarmukhamavAcIna mityuktaM, tatra vizeSaM nirdiza- nADIkhedena tenAsya taM vraNaM khedayedipaka // 14 // mAha-antarmukhe ityAdi / sarveSvanikSArAvAsAcaiva // 4 // tilairaNDAtasImASayavagodhUmasarSapAn // vizeSatastu lavaNAnyamlavarga ca sthAlyAmevopasAdhayet // 15 // nADyantare vraNAn kuryAdbhiSak tu zataponake // AturaM khedayettena tathA sidhyati kurvtH|| svinaM ca pAyayedenaM kuSThaM ca lavaNAni ca // 16 // tatasteSUparUDheSu zeSA nADIrupAcaret // 5 // vacAhiGagvajamodaM ca samabhAgAni srpissaa|| nADyantare ityAdi / nADInAM pUryamANAnAM nikaTasthAnAM | mAkanAthavA'mlena surAsauvIrakeNa vA // 17 // tricaturANAmantara madhyaM nAjyantaraM, tasmin vraNAn kuryAt / | tato madhukatailena tasya siJcedbhiSagtraNam // bhiSak suzikSito vaidyaH // 5 // pariSiJcedaM cAsya tailaitirujaaphaiH|| 18 // gatayo'nyonyasaMbaddhA bAhyAzchedyAstvanekadhA // | vidhinA'nena viNmUtraM khamArgamadhigacchati // nADIranabhisaMbaddhA yazchinatyekadhA bhissk||6|| anye copadravAstIvAsidhyantyatra na sNshyH||19|| sa kuryAdvivRtaM jantotraNaM gudavidAraNam // zataponaka AkhyAta tasya tadvivRtaM mArga viNmUtramanugacchati // 7 // tatra kRtakarmaNi rujopazamArtha pazcAtkarma nirdizabAha-jAATopaM gudazUlaM ca karoti pavano bhRzam // srAvetyAdi / tilataNDulamAryavAgU kRtA zarA, kSIravidAtatrAdhigatatanno'pi bhiSamuhyedasaMzayam // 8 // staNDulAH pAyasaH / gayI tu 'rujAsrAvApahaM tatra' ityatra "tatra tasmAnna vivRtaH kAryo vraNastu zataponake // dhIro vidhAnajJa" iti paThati / vRkSAdanI bandAkaH, vRkSakala. yadi nADISvanizcitanikaTAsu chedaH kriyate tadA ko doSaH | mbikAmapare / bilvAdizca gaNo bRhatpaJcamUlam / amlavargoM syAdityAha-gataya ityAdi / anekadhA anekaprakArA ityrthH| rasavijJAnIyoktaH / khinnasyAnantaraM pAnaM nirdizanAha-khinaATopam AdhmAnam / vivRto vyAttamukhaH // 6-8 // - mityAdi / mAdIkena drAkSAmadhena / amlena kAlikena / sauvIvyAdhau tatra bahucchidre bhiSajA vai vijaantaa||9|| rakeNa kAjikamedena / anena pAnena viNmUtrANi khamArgamanuardhalAGgalakazchedaH kAryoM lAlalako'pi vaa| prapadyante agnizca dIpto bhavati / tato mande pitte rake vAte ca sarvatobhadrako vA'pi kaaryogotiirthko'pivaa||10|| prabale snehapariSekaM nirdizanAha-tata ityAdi / sAmAnyakkAthasarvataH nAvamArgAstu dahevaidyastathA'gninA | kalkavidhinA madhukatailaM sAdhyam / vAtarujApahairvAtavyAdhisukumArasya bhIrohi duSkaraH shtponkH||11|| nirdissttaiH| anye copadravA aadhmaangudbhrNshaadyH||12-19||vyaadhaavityaadi / lAgalaM halamucyate, ardhalAGgala iva ardha uSTragrIve kriyAM shRnnu| lAgalakaH / sarvatobhadrastvAsanavizeSaH paryaktikAkAro maNDalA- athoSTragrIvameSitvA chittvA kSAraM nipAtayet // 20 // 1 'maNDalAkArasadRzo vA' iti pA0 / 1 chidreNa' iti paa0| Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna pratimAMsavyapohArthamagniratra na puujitH|| chedanamabhihitaM, tasya bAsrAve mukhya viSayatvAdvizeSamAhaathainaM ghRtasaMsRSTaistilaiH piSTaiH pralepayet // 21 // khajUrapatrakamityAdi / khajUrapatramiva khajUrapatrakaM, tacca madhyanAbandhaM tato'nakurvIta pariSekaM tu sarpiSA // hIcchedasya pArzvadvayasthAnAM mukhAnAM tiryakcchedena patidvayena tRtIye divase muktvA yathAsvaM zodhayedbhi bhavati / madhyavakranADyanulomacchedasyArdhacandratulyavAdardhacandraH / tataH zuddhaM viditvA ca ropayettu yathAkramam // madhyarUDhavaNapadasyaikamUlapAvaMdvayagatanADIdvayenaikamukhena bahimukhena uSTragrIve pittabhagandare kriyAM nirdizannAha-athetyAdi / / candramaNDalatulyatvAcchedasya candramadhyatanIyasyAbhanakUlayoviMzAuSTragrIve pUtimAMsApakarSaNAya kSArakarma / gayI tu 'eSyoSTraprI lAyAM vA nADyanurodhimadhyaikacchedena mUlAgrayosthiziSye'vaccheSamAtratve chittvA kSAraM nipAtayet' iti paThati / bandho'tra dena cakrAkArasAdRzyAccandracakram / antamUle sthUlaM mukhe'Nu tena carmaNA'ntazchidreNa gophaNakaH / sarpiSA vRtena pariSekaH / sUcImukhaM, tadeva avAGmukhamadhomukham / tataH saMzodhana ri tyAdi |-ttH pUrva mRdu zodhayitsA vijJAtakoSThasya tIkSNaM yathAsvaM zodhanaM pittApaharadravyakRtam / yathAkrama kramAnatikrameNa ropaNAvasthAyAmityarthaH / ropayet pittavraNaropaNaireva / asya zodhanam // 23-27||caiknaaddiivaacchedvishessaanbhidhaanm // 20-22 // bahirantarmukhazcApi zizoryasya bhagandaraH // 28 // tasyAhitaM virekAgnizastrakSArAvacAraNam // utkRtyAstrAvamArgastu parisrAviNi buddhimAn // 23 // yadyanmRdu ca tIkSNaM ca tatsattasyAvacArayet // 29 // kSAreNa vA snAvagati dahedbhutavahena vA // zizoH kriyAvizeSopadezAt kriyAntaraniSedhaM darzayannAhasukhoSNenANutailena secayehudamaNDalam // 24 // bahirityAdi / tasyava kartavyavizeSamuddizannAha-yadyadityAdi / upanAhAH pradehAzca muutrkssaarsmnvitaaH|| zastrakarmaNi tu khaksArAdicaturvargaH, vireke punazcaturaGgulAdi / vAmanIyauSadhaiH kAryAH pariSekAzca mAtrayA // 25 // mRdu ca tIkSNaM ceti parasparavirodhavacanena nAtitIkSNaM nAtimRdu mRdubhUtaM viditvainamalpanAvaruganvitam // cAvacAraNIyaM; nAtyuSNazItA kAkamAcI yathA // 28 // 29 // gatimanviSya zastreNa chindyAt khairjUrapatrakam // 26 // candrArdha candracakraM ca sUcImukhamavADmakham // AragvadhanizAkAlAcUrNa madhughRtAplutam // chittvA'gninA dahet samyagevaM kSAreNa vA punH||27|| agravartipraNihitaM vraNAnAM zodhanaM hitam // 30 // tataH saMzodhanaireva mRdupUrvizodhayet // yogo'yaM nAzayatyAzu gati meghmivaanilH||.. ___ AragvadhaH kRtamAlakaH, nizA haridrA, kAlA ahiMsrA / kaphajasya parisrAviNazcikitsAM nirdizannAha-utkRtyetyAdi / sUtramayI ghanavartitA vartiragravartiH // 30 // -. paritaH sarvataH srotuM zIlaM yasya sa parisrAvI sarvataH srAva Agantuje bhiSagADI zastreNotkRtya yatnataH // 31 // mukhaH / ata eva 'khAvamArgAn' iti bahuvacanam / etena jambvoSThenAgnivarNana taptayA vA zalAkayA // madhyasthanAjyAH paritaH sthitAnyAsrAvamukhAni zastreNotkRtya kSAre. dahedyathoktaM matimAMstaM vaNaM susmaahitH|| 32 // NAgninA vA dahet, natu madhyasthanADI prAgevotkRtya kSAreNAgninA kRmighnaM ca vidhiM kuryAcchalyAnayanameva ca // vA dahet, tathA cAsrAvamukhAnAM tathaivAvasthAnAt ; mukheSu punaH __zalyanimittasya bhagandarasya cikitsAmuddizannAha-Agaprathama dagdheSu srAve ca balIyasi mandatAmApanne nADI punarmadhya |ntuja ityAdi / jambvoSThaM jambUphalasadRzamukhAgrA kRSNapASANamAmanviSya chindyAdityetadarthamevAgre chedaM vakSyati / aNutelena secanaM zastrarujAzAntyartham , aNutailaM vAtavyAdhyutpAditam / racitA vartiH / zalyAnayanamiti zalye sati ||31||32||upnaaho bandhanam / pradehAH pralepAH / mUtraM gomUtram / vAma pratyAkhyAyaiSa cArabhyo vaya'zcApi tridossjH||33|| nIyaM madanaphalAdi / mAtrayA alpaza ityarthaH, gati miti zeSayoIyorasAdhyatve ekasya pAkSikI siddhimupadizannAhamadhyasthA pradhAnAmAsrAvagatiM chindyAt / prAgutkRtyetya nenaiva pratyAkhyAyetyAdi // 33 // etat karma samAkhyAtaM srvessaamnprvshH|| 1 'zukkaiH' iti pA0 / 2 'zodhayedbudhaH' iti pA0 / 3 'kharjUrapatrakAdIni tu saMsthAnavizeSabhinnAnAM bhagandarANAM naamaani| eSAM tu zastrapatanAdvedanA yatraM jAyate // 34 // tatrANutailenoSNena pariSekaH prazasyate // atra kharapatrakamiti saMjJAyAM kaH, sA ca kAkapakSakAdivat vAtaghnauSadhasaMpUrNI sthAlIM chidrazarAvikAm // 35 // sAdRzyamUlA / tathA ca khajUrapatrANi yathA nAlasyobhayapAvataH prasaranti tathaiva prasRtAbhirnADIbhirupanibaddhA pradhAnanADI yatrAvirbhavati snehAbhyaktagudastaptAmadhyAsIta savASpikAm // sa kharapatrako nAma bhagandaraH, candrasyArthamiveti candrArtha, candracakra nADyA vA'syAharet khedaM zayAnasya rujApaham // uSNodake'vagAhyo vA tathA zAmyati vedanA // 36 // candramaNDalAkAraM, sUcImukhaM sUkSmavakraM, avAGmukhamadhomukham' iti haaraanncndrH| 1'saca' iti paa0| 2 'zastrapAtena vedanA yadi' iti paa0| ta saMsthAnavizeSabhinnAnA kAdivat ghoSadhasaMpUNI sthA Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| __ idAnIM sarvabhagandarANAmeva zastrapAtanavedanAsu tacchamanAya etat saMbhRtya saMmAraM tailaM dhIro vipAcayet // 45 // nehapariSekAdIni nirdizanAha-etatkarmetyAdi / tatrANutailaM etadvai gaNDamAlAsu maNDaleSvatha mehissu|| kevalaM vAtavedanAviSayam / vAtaghnauSadhAni bhaddA dInyeraNDA- | ropaNArtha hitaM tailaM bhagandaravinAzanam // 46 // dIni ca / bASpakhedastu kartavyo vAyau raktapittasamanvite mAgadhI pippalI / samajhA aJjalikArikA; varAhakAnte typre| kalpanAmAha-nehacaturthAMzo meSajakalkaH, snehAcakadalImRgalopAkapriyakAjinasaMbhRtAn // turguNo dravaH, dravo'tra pAnIyam "anukte dravakArye tu sarvatra kArayedupanAhAMzca sAlvaNAdIn vickssnnH||37|| salilaM smRtam" (ca. ka. a. 12) ityuktakhAt // 43-46 // kAtakaphaje vednaayaamupnaahkhedmuddishmaah-kdliityaadi| nyagrodhAdigaNazcaiva hitaH zodhanaropaNe // kadalImRgaH pUrvadeze prAyazaH zabalo dRSTaH, sa tu bRhattamabiDA- tailaM ghRtaM vA tatpakvaM bhagandaravinAzanam // 47 // lasamo vyAghrAkAro bilezayaH; lopAko lAGgalakaH zRgAla- zodhaneropaNe 'kaSAyAdibhiH' iti zeSaH // 47 // bhedaH; priyakaH lalitako'jagaraprAyaH zlakSNo dIrghaH; ajinaM trivRhantIharidrArkamUlaM lohAzvamArakau // carma // 37 // | viDaGgasAraM triphalA muharkapayasI madhu // 48 // kaTutrikaM vacAhiGgulavaNAnyatha dIpyakam // | madhUcchiSTasamAyuktaistailametairvipAcayet // pAyayeccAmlakaulatthasurAsauvIrakAdibhiH // 38 // bhagandaravinAzArthametadyojyaM vishesstH||49|| kaTatrikamityAdi / diipykmjmodaa| amlaM kAjikama. trivRdilyAdi / lohamaguru / azvamArakaH karavIraH / nahI surA madhamedaH, sauvIrakaM kAjikamedaH / etadapi gudakoSThagata- sehuNDaH / idamapi tailaM sAmAnyakalkaparibhASayA kartavyama vedanopazamArtham // 30 // // 48 // 49 // jyotissmtiilaangglkiishyaaNmaadntiitrivRttilaaH|| citrakArko trivRtpAThe malapUM hayamArakam // kuSThaM zatAbA golomI tilvako girikarNikA // 39 // sudhAM vacAM lAGgalakI saptaparNa suvarcikAm // 50 // kAsIsaM kAJcanakSIyauM vargaH zodhana iSyate // jyotiSmatIM ca sambhRtya tailaM dhIro vipAcayet // ____ ataH paraM bhagandarakSatAnAM zodhanIyotsAdanIyaropaNIyAn etaddhi syandana taile bhRzaM dadyAdbhagandare // 51 // vaizeSikAnnirdizannAha-jyotiSmatItyAdi / jyotiSmatI zodhanaM ropaNaM caiva savarNakaraNaM tathA // kuGkumadanikA, lAGgalI kalihArikA, imAmA trivRdvizeSaH / dvivaNIyamavekSeta vraNAvasthAsu buddhimAn // 52 // golomI dUrvA / tilvakaH paTTikArodhaH / girikarNikA zveta- citraketyAdi / malapUH kAkodumbarikA / hayamArakaH karasyamdA / ' kAzcanakSI? dve eka kakaSTham, anyA pItadugdhA | vIraH / sudhA muhI / suvarcikA kharjikSAraH / etaddhi syandanam bRhaspatrI yavatikkA / vargasya yathAlAmena prayogaH / eSa vargoM ityatra 'etadvisyandanaM' iti pAThe vizeSeNa spandayati doSAMbhagandarazodhanaH kaSAyAdiSu // 39 // -. | zzyAvayatIti yathArtha nAma visyandanam // 50-52 // trivRttilA nAgadantI maJjiSThA payasA saha // 40 // chidrAdUrve haredoSThamarzoyantrasya yantravit // . utsAdanaM bhavedetat saindhavakSaudrasaMyutam // tato bhagandare dadyAdetadardhendusannibham // 53 // trivRdityAdi / nAgadantI dantinI / utsAdanaM nimnavraNava- bhagandarayantramarzoyantrAdavayavavizeSApanayane viziSTaM nirdikhanaH pUraNaM lepanayogena / 'payasA saha' ityatra 'sarpiSA saha' zamAha-chidrAdUrdhva mityAdi // 53 // iti kecit paThanti // 40 // vyAyAma maithunaM kopaM pRSThayAnaM gurUNi ca // rasAJjanaM haridre ve mjisstthaanimbpllvaaH||41|| | saMvatsaraM parihareduparUDhavaNo nrH||54|| trivRttejovatIdantIkalko naaddiivrnnaaphH|| iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne bhagandakuSThaM trivRttilA dantI mAgadhyaH saindhavaM madhu // 42 // | racikitsitaM naamaassttmo'dhyaayH||8|| rajanI triphalA tutthaM hitaM syAdraNazodhanam // rUDhabhagandarasyApi punaranubandhabhayAt parihAryamuddizanAharasAanAdikuSThAdiyogau ropaNazodhanau // 41 // 42 // - vyAyAmamityAdi // 54 // rodhaM kuSThamelA hrennvH||43|| | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutasamajhA dhAtakI caiva sArivA rajanIdvayam // vyAkhyAyAM cikitsaasthaane'ssttmo'dhyaayH||8|| priyaGgavaH sarjarasaH padmakaM padmakesaram // 44 // suMdhA vacA lAGgalakI madhUcchiSTaM sasaindhavam // 1-2 'zodhanaropaNaH' iti pA0 / 3degkalpaparibhASayA' 10lepo' iti pA0 / 2'mAtuluGgasya patrANi' iti pA0 / iti paa0| 4'patanyam' iti pA0 / su0 saM056 -- --- mAzo Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM AnamnnKAKARAAAAAAAMRAPAT RAPARAN nvmo'dhyaayH| tvakasaMprApte zodhanAlepanAni, zoNitaprApta saMzo. athAtaH kuSThacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| dhanAlepanakaSAyapAnazoNitAvasecanAni, mAMsayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| prApte zodhanAlepanakaSAyapAnazoNitAvasecanAriSTaviruddhAdhyazanAsAtmyavegavighAtaiH snehAdInAM | manthaprAzAH, caturthakarmaguNaprAptaM yApyamAtmavataH cAyathArambhaiH pApakriyayA purAtakarmayogAzca saMvidhAnavatazca, tatra saMzodhanAcchoNitAvaseca, tvagdoSA bhavanti // 3 // nAcordhva bhallAtazilAjatudhAtumAkSIkaguggulvaguruviruddhAdhyazanAdIni kuSThakarANi vizeSeNa kuSThasya janakA tuvarakakhadirAsanAyaskRtividhAnamAseveta; paJcama nIti prAguktAnyapi punaruktAni // 1-3 // naivopakramet // 6 // tatra tvagdoSI mAMsavasAdugdhadadhitailakulatthamA bhAga-I tatretyAdi / ubhayataH saMzodhanaM vamanaM virecanaM ca / baksaSaniSpAvekSupiSTavikArAmlaviruddhAdhyazanAjIrNavi. prApte rasaprApte, rasasya ttsthaankhaat| atrAriSTagrahaNamupaladAhyabhiSyandIni divAsvapnaM vyavAyaM ca prihret||4|| kSaNaM, tenAsavasurayorapyavarodhaH / medaHprApte cikitsitamupadiniSpAvo raajshimbii| doSadhAtumalasrotasAM kledajananamabhi zannAha-caturthakamatyAdi / caturthakarmaguNaprAptaM yApya miti dhyandi // 4 // bagdhAtozcaturtha medaH, tasya karmANi zodhanAdIni, teSAM tu guNAH phalam / etenaitaduktaM-medogataM kuSThaM saMzodhanAdiguNavitataH zAliSaSTikayavagodhUmakoradUSazyAmAko. ziSTaM yApyaM bhavatIti / kathambhUtasya puruSasya ? AtmavataH hAlakAdInanavAn bhuJjIta mudgADhakyoranyatarasya | AtmaguNopapannasya; AtmaguNAzca sarvabhUteSu kSAntiranasUyA yUSeNa sUpena vA nimbapatrAruSkaravyAmizreNa, maNDU zaucamanAyAso maGgalakAryANyaspRhA ceti; athavA AtmavakaparNyavalgujATarUSakarUpikApuSpaiH sarpiHsiddhaiH to'pathyaparihAraparAyaNasya samyagAhArAcArasyetyarthaH / saMvidhAsarSapatailasiddhA, tiktavargeNa vA'bhihitena; mAMsa navataH paricchadavataH karmAnuSTAnaparasya yApyaM nAnyathA / sAtmyAya vA jAGgalamAMsamamedaskaM vitret| tailaM 'samyagvidhAnavata' iti kecit paThanti, prabhUtopakaraNayuktasye. vajrakamabhyagAthai; AragvadhAdikaSAyamutsAdanArthe; tyarthaH / athavA caturthe medasi sthitaM kuSThaM caturtha, tasya kuSThasya pAnapariSekAvagAhAdiSu ca khadirakaSAyam / ityeSa karmANi guNAzca dorgandhyopadehapUyAdayastaiH prAptaM yuktaM yApyam / aahaaraacaarvibhaagH||5|| anye tu 'caturthAkhyaprApta' iti paThanti, tatrApi sa evArthaH / . tatretyAdi / uddAlakaH araNyakodravaH / upakaraNabhUtaM sUpya atra yApane saMzodhanAcchoNitAvasekAcordhva bhallAtakAdividhAdravyadvayaM mugADhakIlakSaNamabhidhAyAparamapyupakaraNabhUtaM zAkadra nam / tatra bhallAtakavidhAnamarzonirdiSTaM, zilAjatumAkSikadhAtutuvyamAha-nimbapatretyAdi / zAkarUpAbhyAM nimbapatrAruSkarAbhyAM varakavidhAnaM pramehapiDakAcikitsitanirdiSTaM, khadirAsanAyaskRtivyAmizreNa sUpena saha zAlyAdikamannaM bhujIta, tathA maNDUka vidhAnaM mahAkuSThavidhAvuddiSTam / paJcamaM naiveti asAdhyakhAdapAdibhirapi zAkaiH / maNDUkaparNI brAhmIbhedaH / rUpikApuSpaiH sthyAdigatakuSThAnAm // 6 // arkapuSpaiH / sArSapatailaM kecinecchanti, raktapittapradUSaNakhAt, vAtakaphakuSTheSu vadantyanye / tiktavargeNa prapunADAvalgujapaTola- tatra prathamameva kuSThinaM snehapAna vidhAnenopapAdavArtAkAdinA / yadyapi "yoSinmAMsasurAvarjI" ityatra mAMsa- | yet / meSazGgIzvadaMSTrAzAGgaiSTAguDUcIdvipaJcamUlIpratiSedhaH, tathA'pi mAMsasAtmyAya jAGgalamAMsamamedaska medo- siddhaM tailaM ghRtaM vA vAtakuSTinA pAnAbhyaGgayorvirahitaM khabhAvato vitareddadyAt / tatra vajrakaM saptaparNakaraje-dhyAt, dhavAzvakarNakakubhapalAzapicumardaparpaTakatyAdikaM vakSyate / AragvadhAdikaSAyamutsAdanArthe iti kaSA- madhukarodhasamaGgAsiddhaM sarpiH pittakuSThinA, priyAyo'tra kalkazcarNa vA yogyatayA; kaSAyazabdo hi carake khara- lazAlAragvadhanimbasaptaparNacitrakamaricavacAkuSThasAdiSu paJcasu paribhASitaH; utsAdanArthe uddharSaNArthe, athavA siddhaM zleSmakuSThinAM bhallAtakAmayAviDaGgasiddhaM vA, udvartanAthai; anye tu nimnavraNasya unnatikaraNArthe / ityeSa sarveSAM tuvarakatailaM bhallAtakatailaM veti // 7 // AhArAcAravibhAga iti AhArasya kriyamANasya dravyarasavibhA- tatretyAdi / snehapAna vidhAneneti vamanAdizodhanAGgasyaiva janam / tatra, vajratailasya pAnIyavAda, AragvadhAderapyatra snehasya pAnavidhAnena; na punaH khatantrasya, kuSThAnAM rUkSaNIyatvAt / saMskArAdau prAyogikatvAt , mAhAravargasyaivopadezaH // 5 // snigdhasya punaH mAdanuktAnyapi vamanavirecanazoNitamokSaNAni tatra pUrvarUpeSUbhayataH saMzodhanamAseveta / tatra | krameNaiva pUrvarUpAdau, anenaiva krameNa karmaNaH sarvatroktatvAt / upapAdayet upakrametetyarthaH / tAneva zodhanAGgasnehAnutpAdayannA1 vyAyAma' iti paa0| 2 'lAvAdisaMbandhi' iti pA0 / 3 'nyarAzevibhAjane' iti paa0| 1. 1 'tAtsthyAt' iti pA0 / 2 'kramAnuktAvapi' iti paa0| Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 443 wwwwwwwwwwwwwwwww. wwwwwwwwwwwwww ha-meSazRGgItyAdi / meSazRGgI karkaTazRGgI; gayI tu putrajI- rakArkakuTajArevatamUlakalkaimUtrapiSTaiH pittapiSTairvA, vakamedamAha / zvadaMSTrA gokSurakaH / zAjeMTA kAkatiktA, 'muMbhuraTA' svarjikAtutthakAsIsaviDaGgAgAradhUmacitrakakaTukaiti loke; 'gUthakaraJja' ityapare / zeSaM prasiddham / etaiH kaSA- | sudhAharidrAsaindhavakalkairvA, etAnyevAvApya kSArayakalkarUpaiH siddhaM sAmAnyaparibhASayA tailaM ghRtaM vA vAtakuSThe kalpena niHsrute pAlAze sAre tato vipAcya eva, kaphAnubandhe tailaM, pittAnubandhe ghRtam ; anye tu pAnAya phANItamiva saMjAtamavatArya lepayet , jyotiSkaghRtaM, abhyaGgAya tailamiti / azvakarNetyAdi azvakarNaH pUrvadeze phalalAkSAmaricapippalIsumanaHpatrairvA, haritAlamagandhamuNDo'zvatthasadRzaH / kakubhaH sugandhimUlo viTapaH / naHzilArkakSIratilazigrumaricakalkairvA, kharjikA. palAzaH kiMzukaH / picumardo nimbaH / samajhA sparzarodanikA, kuSThatutthakuTajacitrakaviDaGgamaricarodhamanaHzilAlajjAluriti loke / priyAletyAdi / priyAlazcAraH / sapiriti kalkairvA, harItakIkaraJjikAviDaGgasiddhArthakalavaNapUrvayogAdanuvartate, evamagre'pi / bhallAtaketyAdi / tuvarakaH rocanAvalgujaharidrAkalkairvA // 10 // pazcimasamudrabhUmiSu prasiddha eva // 7 // sarve kuSThApahAH siddhA lepAH sapta prkiirtitaaH|| saptaparNAragvadhAtiviSekSurapAThAkaTurohiNyamR. / zAko mahAkharapatraH, 'zAkhoTa' ityanye; gojI gojihvA; tAtriphalApaTolapicumardaparpaTakadurAlabhAtrAyamA- | kAkodumbarikA kASThodumbarikA / tameva pralepaM nirdizannAhaNAmustAcandanapadmakaharidropakulyAvizAlAmUrvA- lAkSAsarjarasetyAdi / ArevataH kiramAlakaH / pittapiSTairiti zatAvarIsArivendrayavATarUSakaSaDgranthAmadhukabhU- gopittpissttaiH| etAnyevetyAdi / niHsute gAlite / kSArakalpAtinimbagraSTikA iti samabhAgA: kalkaH syAt, kalkA- dezena tilanAlAdibhirAvIpamaM SaDguNodakalAvaNaM ca / suvarcikAcaturguNaM sarpiH prakSipya tadviguNo dhAtrIphalarasasta- tutyakAsIsAdicUrNa parivApya kSArAd dvAtriMzattamabhAgapramAcaturgaNA ApastadaikadhyaM* samAloDya vipacet, Nam / kharjiketyAdi / jyotiSkaH kAkamardanikA, tasyAH phalam / etanmahAtiktakaM nAma sarpiH kuSThaviSamajvararakta-| sumanA jAtI / haritAletyAdi / ziviTapazAkaH, zobhAjanapittahRdrogonmAdApasmAragulmapiDakAsRgdaragalaga- | manye / harItakItyAdi / karanikA vRkSakarajaH / sarvetyAdi / NDagaNDamAlAzlIpadapANDurogavisarziHSADhya- | siddhA iti vizeSaNaM nizcitaphalasiddhibodhanArtham // 10 ||knndduupaamaadiichmyediti // 8 // vaizeSikAnatastUcaM dazvitreSu me zRNu // 11 // triphalApaTolapicumandATarUSakakaTurohiNIdu / rAlabhAtrAyamANAH parpaTakazcaiteSAM dvipalikAn | lAkSA kuSThaM sarSapAH zrIniketaM - bhAgAjaladroNe prakSipya pAdAvazeSaM kaSAyamAdAya rAtrivyoSaM cakramardasya bIjam // kalkapeSyANImAni meSejAnyardhapalikAni trAyamA-1 kRtvakasthaM tapiSTaH pralepo NAmustendrayavacandanakirAtatiktAni pippalyazcai dadUdhako muulkaadviijyuktH|| 12 // tAni ghRtaprasthe samAvApya vipaceta, etattiktakaM vaizeSikAnityAdi / zrIniketaM navanItadhUpaH saralaninAma sarpiH kuSThaviSamajvaragulmArTIgrahaNIdoSazo- | ryAsa iti / rAtrirharidrA // 11 // 12 // phapANDurogavisarpaSANyazamanamUrdhvajatrugatarogaghnaM | sindhUdbhUtaM cakramardasya bIjaceti // 9 // mikSaddhataM kezaraM tAyazailam // haridropakulyAvizAletyatra tatrAntaradarzanAddharidrAdvayaM, pi. piSToM lepo'yaM kapitthAdrasena ppalI gajapippalI cetyupakulyAdvayaM ca boddhavyaM, vizAlA dastUrNaM nAzayatyeSa yogaH // 13 // indravAruNI, mUrvA corasnAyuH, SaDmanthA vacA / paribhASAvyA- sindhUdbhutamityAdi / sindhUbhRtaM saindhavam / ikSudbhuto guddH| pAro nAstyevAtra mahAtitake, sAmAnyakalkakaSAyaparimANadravya. kezaraM bakulam / tAryazailaM rasAjanam // 13 // parimANayozcokalAt / SADhyaM SaNDhabhAvaH // 8 // 9 // hemakSIrI vyAdhidhAtaH zirISo ato'nyatamena ghRtena snigdhavinnasyaikA dve nimbaH soM vatsakaH saajkrnnH|| tisazcatasraH paJca vA sirA vidhyet / maNDalAni zIghraM tIvrA nAzayantIha dadrUH cotsannAnyavalikhedabhIkSNaM, pracchayedvA, samudraphenazAkagojIkAkodumbarikApatrairvA'vaghRSyAlepayellA snAnAlepoddharSaNeSUpayuktAH // 14 // kSAsarjarasarasAanaprapunADAvalgujatejovatyazvamA- hemakSIrI kakuSTham / vyAdhidhAtaH kiramAlakaH / sarjo ladhu | sarjaH / ajakarNo mahAsarjaH, 'gandhamuNDa' ityeke / snAnetyAdi / 1 'gudhUpa' iti paa0| 20tiviSozIra" iti pA0 / / 'drayANyarSapalikAni' iti pA0 / 1 ghorAH' iti paa0| Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ cikitsAsthAna 'pAnAlepoddharSaNeSu' ityanye paThanti / lepanoddharSaNayoH peSaNe ghRtena yuktaM prapunADabIja takramamlaM, kapittharasamanye'nuvartayanti // 14 // kuSThaM ca yaSTImadhukaM ca piSTA // bhadrAsaMzodumbarImUlatulyaM / zvetAya dadyAdRhakukkuTAya dattvA mUlaM kSodayitvA mlpvaaH| caturthabhaktAya bubhukSitAya // 19 // siddhaM toyaM pItamuSNe sukhoNaM tasyopasaMgRhya ca tat purISa. sphoTAbhitre puNDarIke ca kuryAt // 15 // mutpAcitaM sarvata eva limpet // dadruSu yogatrayamabhidhAya zvitre vinirdizannAha-bhadretyAdi / abhyantaraM mAsamimaM prayogaM udumbarI bhadranAmA kASThodumbarikA mahatI, malapU: saivAlpa- prayojayecchitramatho nihanti // 20 // viTapA, tayormUlaM palaM SoDazabhiH salilapalaiH pakvaM caturbhAgAva- ghRtenetyAdi / caturthabhaktAyeti ekAhamupoSitAya dvitIyesziSTamuSNakAle koSNaM pItamAtapasaMsthasya kaTutailAbhyaktasya ca hani sAyaM dhavalAya grAmyakukkuTAyAtyantabubhukSitAya prapunnADazvitre sphoTajananam / jIrNe gavyamathivena dADimayUSeNa vA bIjAdikaM ghRtayuktaM bhakSayituM dadyAt / tasya purISamupasaMgRhya bhoktavyam // 15 // gRhIkhA tena purISeNa mAsamekaM zvitramabhyantara dhAvantargataM dvaipaM dagdhaM carma mAtaGgajaM vA / malapvAdibhiH prayogaiH sphoTakAdibhirutpAcitaM pAkaM nItaM bhinne sphoTe tailayuktaM prlepH|| limpet ; sa lepastacchuitraM nihantItyarthaH // 19 // 20 // . saMjAtabhinnasphoThasya vitriNa uttarakarma nirdizanAha- kSAre sudagdhe jalagaNDaje tu dvaipamityAdi / dvIpI citrakAyo vyAghraH, tasyedaM carma dvaipam / gajasya mUtreNa bahumute ca // 'mAtajho hastI, tasmAjjAtaM mAtaGgajaM carma / tailamatra viSANi droNapramANe dazabhAgayuktaM kAsiddham / taduktam-"AvartakImUlasiddhena tailenAbhyajyAva dattvA pacedvIjamavalgujasya // 21 // cUrNayed gajadvIpicarmamasIcUrNena, triphalAlohacUrNena vA" etadyadA cikkaNatAmupaiti iti / tadA samastaM guTikA vidadhyAt // pUtiH kITo rAjavRkSodbhavena zcitraM pralimpedatha saMpraghRSya kSAreNAktaH zvitrameko nihanti // 16 // / tayA vrajedAzu savarNabhAvam // 22 // pUtiH kITaH zasyAdo varSAkAle karburakaH 'telinI' iti | kSAra ityAdi / jalagaNDo jalagaNDIrakaH, nadIpippalikeprasiddhaH, pUrvadeze 'puNDAlikA' iti / sa cAragvadhakSAreNa sahAko tyanye / 'gajaleNDaje kSAre' ityanye paThanti; tacca na paThanIyaM mizritaH / rAjavRkSa AragvadhaH / ekaH zreSThaH / uddAlanakhAt | tatrAntaravirodhAt / dazabhAgayuktaM dazabhAgayojitamavalgujacUrNa kSArodakenAtra dravakAryam / 'uktaH' ityanye vadanti // 16 // prakSipediti // 21 // 21 // kRSNasya sarpasya masI sudagdhA kaSAyakalpena subhAvitAM tu - baibhItakaM tailamatha dvitIyam // jalaM tvacA cUtaharItakInAm // etat samastaM mRditaM pralepA tAM tAmradIpe praNidhAya dhImAn cchitrANi sarvANyapahanti zIghram // 17 // varti vaTakSIrasubhAvitAM tu // 23 // AdIpya tajAtamasI gRhItvA kRSNasyetyAdi / kRSNasarpo yadA dahyamAno'tikRSNalaM tAM cApi pathyAmbhasi bhAvayitvA // gacchati tadA taccarNa masItyucyate, sa evAgnidahyamAno yadA saMcchitaM tadvahuza:-kilAsaM zuklalaM yAti tadA kSAra ityucyate // 17 // tailena sikkaM kaTunA prayAti // 24 // abhyardhatoye sumatinutasya kaSAyetyAdi / cUtaharItakInAM khacA kRlA kaSAyakalpena kSArasya kalpena tu sptkRtvH|| kAthakalpanayA yajalaM kvAthaH, tena subhAvitAM picuvati kaTutailaM zRtaM tena caturguNena zvitrApahaM mrakSaNametadadhyam // 18 // 1-2 'utpATitaM' iti pA0 / 3 'gajaleNDaje' iti pA0 / tatra gajapurISaje ityarthaH / 4 'samAMzA' iti pA0 / 5 'saMpraghaSTaM' adhyardhetyAdi / kRSNasya sarpasyetyanuvartamAnAttasya kSArAdadhyadha iti pA0 / 6 hArANacandrastu 'dalatvacaM' iti paThati, 'dlmutsetoymdhikaamityrthH| kSArasya kalpena kSArapAkavidhinA / dhakhaNDayoH' iti koSAntarasmaraNAt dalatvacamutsannAM tvacamityarthaH, saptakRtvaH saptavArAn / mrakSaNam Alepanam / abhyaM pradhAna tathA ca cUtaharItakInAM dhanAM tvacaM, kaSAyakalpena 'bhAvyadravyasamaM mityrthH||18|| kAdhyaM' ityAdyuktena vidhinA, prakRtatvAttAsAmeva kaSAyeNa, subhA1 saMjAtasutasphoTasya' iti pA0 / 2liketi' iti | vitAM saptakRtvo bhAvitAM, kRtveti zeSaH" iti vyAkhyAnayati / paa0|3'mumit tasya' iti paa0| / 'saMmrakSitaM' iti paa0| - Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 445 tailena sikkhA, tAM tAmradIpe praNidhAya sthApayilA, AdIpya doSadhAtvAzritaM pAnAdabhyaGgAttvaggataM tathA // prajvAlya, tajjAtamasI gRhIkhA, tato vaTakSIrasubhAvitAM kRlA, apyasAdhyaM nRNAM kuSThaM nAnA nIlaM niyacchati // 33 // tatastAmeva pathyAkvAthena bhAvayitvA, kaTunA tailena siktaM vAyasI kAkatikA 'cirapoTikA' iti loke, 'kAkamAcI' kilAzaM bahuzaH saMpracchitaM tayA lepitamapayAti / "bhAvya- ityanye; phalguH kAkodumbarikA, 'avalguH' ityapare paThanti, dravyasamaM kvAthyaM kvAthazcASTAMzazeSitaH" iti / ayaM yogo'nyatrA- | avalguH bAkucI; tiktA kaTukA / pArAvatapadI ISallohito haMsapyuktaH-"pathyAnalakaSAyeNa picuvartiH subhAvitA / kaTutaila- padIbhedaH / kezarIyo bakulaH / tridroNe'pAmityatra apAM dviguNayute tAmrapA prajvAlayettataH // masIM tajjAM vaTakSIrapathyAkkAthena mAtrA, dravatvAt ; tena jalaSaDdroNAH prakSipyante / asanAt bIjebhAvayet / mrakSitaM kaTutailAktaM tena zvitraM praNazyati" iti / kasArAd dvau prsthau| ziSTau urvaritau dvau, caturthabhAgaM sarpiH, sarpigayadAsastu-'vati paTavarti pUrva vaTakSIreNa bhAvayettataH kaTutai- | SazcaturthAzamindrayavAdikalkaM prakSipya vipacediti // 29-33 // lena' iti vyAkhyAnayati / "tailena siktaM kaTunA samastamAlepaye triphalAtvak trikaTukaM surasA madayantikA // devamupaiti zAntim" iti kecit paThanti // 23 // 24 // vAyasyAragvadhazcaiSAM tulAM kuryAt pRthak pRthak // 34 // AvalguMjaM bIjamagryaM nadIjaM kokamAcyarkavaruNadantIkuTajacitrakAt // kAkAhAnodumbarI yA ca laakssaa|| dArUnidigdhikAbhyAM tu pRthagdazapalaM tathA // 35 // lauhaM cUrNa mAgadhI tAyazailaM vidroNe'pAM pacedyAvat SaTprasthaM parizeSitam // tulyA kAryAH kRSNavarNAstilAzca // 25 // zakRdrasadadhikSIramUtrANAM pRthagADhakam // 36 // vati mRtvA tAM gavAM pittapiSTAM | tavRtasya tatsAdhyaM bhuunimbvyosscitrkaiH|| lepaH kAryaH zvitriNAM shvitrhaarii|| krnyjphlniilikaashyaamaavlgujpiilubhiH|| 37 // lepAt pittaM zaikhinaM zvitrahAri nIlinInimbakusumaiH siddhaM kuSThApahaM ghRtam // hIberaM vA dagdhametena yuktam // 26 // mrakSaNAdaNasAvarNya zvitriNAM janayennRNAm // AvalgujamityAdi / amyaM zreSThaM, nadIjaM tApInadIsamuttho | bhagandaraM kRmInaze mahAnIlaM niyacchati // 38 // mAkSikadhAtuH, kAkAhvAnodumbarI kAkasaMjJodumbarikA, yA ca| triphaletyAdi / madayantikA nakhAdirAgajananI meMhadI lAkSA sA'pi tajjA sAnnidhyAt, tAyazailaM rasAjanaM. la rasAjana, | iti prasiddhA / vAyasI kAkamAcI / zakRdAdIni gavAM testalyAH kRSNavarNAstilAH kAryAH, tevati kRkhA tayA lepaH prAhyANi / nIlikA nIlAanikA shaardphlaa| nIlinI niilikaa| kAryaH / anye 'tApyudbhUto'valgujaM bIjamamyaM' iti paThanti; hAta paThAnta; mrakSaNAdabhyaGgAt / anArSe nIlamahAnIlaghRte, ete cedRze tatrApi tApyudbhUto mAkSikadhAtuH / zikhina idaM zekhinaM pittaM jejaTagayadAsAbhyAM vyAkhyAte, atastanmatAnusAriNA mayUrapittamityarthaH // 25 // 26 // mayA'pi paThite vyAkhyAte ca / jalApekSayA kaathydrvysyaatitusthaalkttukaavyosssiNhaahymaarkaaH|| bAhulyamatra yoge, tasmAdbuddhavAgbhaTIyaM mahAnIlaghRtaM likhyate; kuSThAvalgujabhallAtakSIriNIsarSapAH buhI // 27 // | yathA-"madayantyAH saMvAyasyAH surabhyAH pramahasya ca / zataM tilvakAriSTapIlUnAM patrANyAragvadhasya ca // | palAnAM pratyekaM varAyAsvADhakatrayam // vyAghrIvahikapotAvatsabIjaM viDalAzvahanoharidre bRhatIdvayam // 28 // / kakhadirArkamUladantyendrayaH / sanizAdvayA dazapalAH kvAthe'mISAM AbhyAM zvitrANi yogAbhyAM lepaanshyntyshesstH||| kSipet piSTvA // bIjaM karajeDadavinimbAnIlI sanIlotpalaca. ndrarekhAm / zyAmA kirAtaM kaTukatrayaM ca pazcADhakaM tatra ca pazcatutthetyAdi / AlaM haritAlam / siMho raktazobhAjanaH / kSIriNI arkapuSpI / tutthAlakaTuketyAdizlokadvayena yogadvayaM gavyAt // zamayatyacireNa ghRtaM mRduhatavahasAdhitaM mahAnIlam / na kilAsameva kevalamapi ca vaNaguhyarogavalmIkAn" (a. saM. boddhavyam // 27 // 28 // | ci. 32) ityAdi // 34-38 // pAyasIphalgutiktAnAM zataM dattvA pRthak pRthak // 29 // he loharajasaHprasthe triphalAvyADhakaM tathA // mUtraM gavyaM citrakavyoSayuktaM sarpiHkumme kSaudrayuktaM sthitaM hi // vidroNe'pAM pacedyAvadbhAgau dvAvasanAdapi // 30 // ziSTau-ca vipacedbhUya etaiH shlkssnnprpessitaiH|| pakSAdUrdhva zvitribhiH peyametat / kalkairindrayavavyoSatvagdArucaturanulaiH // 31 // kuryAcAsmin kuSThadiSTaM vidhAnam // 39 // pArAvatapadIdamtIbAkucIkezarAvayaiH // 1 'kezarAdvayaM bAlakam' iti paa0| 2 'vijayasArAt' iti kaNTakAryA ca tatpakvaM ghRtaM kuSTiSu yojayat // 32 // paa0| 3 'mahIndrI' iti paa0| 4 'surasyAzca bIjakapragrahasya' 10siMparka" iti paa0|2siNhii vAsA iti paa0| iti paa0| 5'apacIkRmikuSThakAsamabhyastam' iti paa0| Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna wwwmmam mUtramityAdi / mUtramadhunI tulye / citrakasya vyoSasya ca maJjiSThAkSau vAsako devadAru tAvatI mAtrA yAvatyA kiJcit kaTukakhamariSTasya, kumbhalepA- pathyAvahI vyossdhaatriividdnggaaH|| rthameva tadityanye / kilAse kuSThacikitsitameva saMkSepArthama- sAmAnyAMzaM yojayitvA viDaGgaitidezena nirdizannAha-kuryAccAsminnityAdi // 39 // cUrNa kRtvA tatpalonmAnamaznan // 47 // . pUtIkArkasanarendradrumANAM kuSThAjanturmucyate traiphalaM vA mUtraiH piSTAH pallavAH saumanAzca // sarpioNaM vyoSayuktaM ca yuJjan // lepaH zvitraM hanti davaNAMzca gomUtrAmbudroNasiddhe'kSapIDe duSTAnya sveSa nADIvAMzca // 40 // siddhaM sarpirnAzayeccApi kuSTham // 48 // pUtIkaH cirabilvaH / narendradruma AragvadhaH / sumanA | Aragvadhe saptapaNe paTole jAtI // 4 // __ savRkSake naktamAle sanimbe. asmAdUrdhva niHSute duSTarakte jIrNa pakkaM taddharidrAdvayena jAtaprANaM sarpiSA snehayitvA // hanyAt kuSThaM muSkake cApi srpiH||49|| tIkSNairyogaizchardayitvA pragADhaM pazcAhoSa nirhrenycaaprmttH||41|| prAyogikAneva yogAnirdizannAha-pathyetyAdi / sekSujAtaM . idAnImAdAvapi kRtavamanasya kRtavirecanasyApi kuSThinaH saguDam / tailaguDayoH kuSThakAritve'pi harItakItrikaTusaMyupunaH punareva zodhanazoNitAvasekayoH kartavyatAmupadizannAha ktayoH kuSThahArivaM, saMyogazakteracintyatvAt / anye tvevaM paThanti-"pathyAvyoSaM tailayuktaM guDaM ca nityaM khAdanmucyate asmAdUrdhvamityAdi // 41 // durvAnto vA durvirikto'pi vA syAt kuSTharogAt"-iti / dhAtrItyAdi / akSo bibhItakaH / pItvekuSThI dossairuddhtaaptdehH|| tyAdi / palAMzAM palameva aMzo yasyAH sA tathA tAM palaparimAniHsandigdhaM yAtyasAdhyatvamAzu NAmityarthaH / evamityAdi evaM pUrvoktaprakAreNa / pippalya' tasmAt kRtvAnniharettasya doSAn // 42 // ityAdi / pUrvavat haridrAvat kameNa palamAtrAM mAsameva / tadvadityAdi / tadvat tAyaM tathA rasAJjanamapyabhyAsena palakutaH punarazeSeNa zoNitaM doSAzca haraNIyA ityAha-durvAnta ityAdi / apizabdAhuSTazoNitamanirhiyamANamapi // 42 // mAtraM mAsaM peyam / trINyapyetAni kuSThaharANi rasAyanAnyapi / tenAjasamityAdi / tena anantaroktena rasAjanena / AriSTIkhapakSAt pakSAcchardanAnyabhyupeyA gityAdi / atrApi kramAbhyAsena palaM palaM mAsameva / traiphalaM nmAsAnmAsAt khrasanaM cApi deyam // . vetyAdi / 'kuSThAjanturmucyate' ityadhyAhAraH / anye vanyathA sAvyaM raktaM vatsare hi dviralpaM paThanti vyAkhyAnayanti ca, saca vistarabhayAna likhitaH / nasyaM dadyAzca trirAtrAtrirAtrAt // 43 // gomUtretyAdi / gomUtramevAmbu gomUtrAmbu,, gomUtreNaiva kAtho kena krameNa zodhanaM zoNitAvasecanaM ca kartavyamityAha nivartya ityarthaH; gomUtrAmbunostulyayoNa ityeke / akSapIDo pakSAdityAdi / vatsare hi dviralpamiti varSe dvau pArI SaddhiH / yavatikA / sAmAnyaparibhASAkalpena sarpiH sAdhanIyam / SaDbhirmAsarityarthaH // 43 // Aragvadhe ityAdi / vyAdhighAtAdibhirmuSkakAntaiH sAmAnyaparipathyA vyoSaM sekSujAtaM satailaM bhASAkalpanayA / vyAdhighAtAcaM ghRtaM dahyamAnasya pittakuSThinaH / lITvA zIghraM mucyate kuSTharogAt // "vAsAdAva:tiktavallIkarajavyAdhinAmikSAravRkSAdibhizca / vatsAdhAtrIpathyAkSopakulyAviDaGgAn khyAnAriSTasaptacchadaizca siddhaM sarpiH sarvakuSThaM nihanti" iti kSaudrAjyAbhyAmekato vA'valihyAt // 44 // / tatrAntarapaThito yogo na sauzrutaH, jejaTAcAryeNAnuktalAnna pItvA mAsaM vA palAMzAM haridrAM paDhanIyaH // 44-49 // mUtreNAntaM pAparogasya gacchet // evaM peyazcitrakaH zlakSNapiSTaH rodhAriSTaM padmakaM raktasAraH pippalyo vA puurvvnmuutryuktaaH||45|| saptAhvAkSau vRkSako bIjakazca // tadvattAya' mAsamAtraM ca peyaM, yojyAH snAne dahyamAnasya jantoH tenAjalaM dehamAlepayezca // peyA vA syAt kSaudrayuktA tribhaNDI // 50 // AriSTItvaka sAptaparNI ca tulyA tasyaiva bahupittasyAbalavato dAhaprazamanahetuM nirdizannAhalAkSA mustaM pazcamUlyo haridre // 46 // | rodhetyAdi / saptAhaH saptaparNaH / rodhrAdibhiH SaDagodakakalpanayA1 'duTapraNAMma' iti pA0 / 2 'ligrSa jantuM' iti paa0| na tu kaSAyakalpanayA, nApi kaSAyeNa mAnam / tasyaiva bahupi. Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 447 sasya balavato dAhaprazamanahetuM nirdizannAha-peyA vetyAdi / mAlatI kaTutumbI ca gandhAlA mUlakaM tathA // tribhaNDI trivRt ; koSTabalApekSayA trivRto mAtrA // 50 // saindhavaM karavIrazca gRhadhUmaM viSaM tathA // 6 // khAdet kuSThI mAMsazA(pA)te purANAn kampillakaM sasindUraM tejohvAtutthakAhaye // mudAn siddhAnnimbatoye satailAn // | samabhAgAni sarvANi kahakapeSyANi kArayet // 11 // pittakuSThinA mAMsakSaraNe kRmisaMbhave'pi pAnaM nirdizamAha-gomUtraM dviguNaM dadyAttilatailAcaturguNam // khAdedityAdi / SaDaGgakalpena nimbatoyaM parikalpya muddAnAM kArakhaM yA mahAvIrya sArSapaM vA mahAguNam // 12 // sAdhanam // abhyaGgAt sarvakuSThAni gaNDamAlAbhagandarAn // nimbakkAthaM jAtasatvaH pibedvA nADIduSTapraNAn ghorAn nAzayennAtra sNshyH||63|| kvArtha vA'rkAlarkasaptacchadAnAm // 51 // mahAvajrakamityetanAmnA tailaM mahAguNam // jagdheSvaGgevazvamArasya mUlaM lepo yuktaH syAdviDaGga smuutraiH|| saptaparNetyAdi / mAlatI jAtI / snahI sehuNDaH / AsphotA mUtraizcainaM secayedbhojayecca sArivA / viSaM prasiddham / lAGgalazabdena kalihArikocyate / sarvAhArAna saMprayuktAna viDaGgaiH // 52 // vajrAkhyaH dvitIyasehuNDaH / AlaM haritAlam / zeSaM prasiddham / kArakhaM vA sArSapaM vA kSateSu nehacaturthAzo bheSajakalkaH, snehAccaturguNo dravaH, iti nyAyena kSepyaM tailaM zigrukozAmrayorvA // paktavyam / vajrataile gomUtreNaiva dravakAryam / tailaM tilatailam / pakkaM sarvairvA kaTTaSNaiH satikkaiH / / gayI tu vajrakataile duSTavaNAdhikArAt prAgapi sarSapatailasya vidhAnAt sarSapatailaM vipAcyamAha / asyAgre kecinmahAvanakaM zeSaM ca syAduSTavat saMvidhAnam // 53 // paThanti, tacca nibandhakArairna paThitam // 54-63 ||nimbetyaadi / jAtasattvo jAtakRmiH / vAthaM vetyAdi / jAta pittAvAparmUtrapiSTaistailaM lAkSAdikaiH kRtam // 64 // kRmireva pibet / jagdheSvityAdi / kRmijagdheSvaGgeSu hayamArasya mUlaM sakRmiharaM gomUtreNa piSTvA lepayet / mUtrarityAdi / tatraiva | saptAha kaTukAlAbvAM nidadhIta cikitskH| pItavantaM tatomAtrAM tenAbhyaktaM ca maanvm||65|| gomUtrapariSecanam / bhojayedityAdi / karajasarSapazobhAjanakozAmrabIjatailAni khabhAvato duSTavaNayogIni, tAni cApa zAyayedAtape tasya doSA gacchanti srvshH|| kAnyeva / pkkmityaadi|-taanyev sarvaiH kaTakaimaricAdibhiH. kuSThaduSTavaNe bahiHzodhanaM tailaM nirdizyAntaHzodhanArtha tailamatiktastu nimbAdibhiH, sAmAnyakaSAyaparibhASayA kaSAyIkRtaiH dizannAha-pittetyAdi / pittAvApaiH gopittAvApaiH / mUtraM pakronIti / atra pAThAntaramapyasti, tadvistarabhayAna likhitam / gomUtraM, taca tailAcaturguNam / tailaM tilatailam / lAkSAdiko zeSamityAdi / duSTabad duSTavraNavat, tulyacikitsitatvAt / / 'lAkSArevatakuTajAzvamArakaTphala' (sU. a. 38) ityAdiko anye khatra "zeSaM ca syAt pUrvavat saMvidhAnam" iti paThanti / dravyasaMgrahaNIyokaH; athavA'traiva paThito lAkSAsarjarasarasAjanatatrApi pUrvazabdena duSTavraNavidhirucyate / anye tu paThanti prapunADadhAnyAzvamArakArkakuTajArevatAdikaH, dvayorapyalpAntara'kuSThavat saMvidhAnam' iti, tanecchati gyii||51-53 // vAt / kRtaM sNskRtmityrthH| doSA gacchanti sarvazaH UrdhvamasaptaparNakarArkamAlatIkaravIrajam // dhastiryagityarthaH; gayI tu sarvaza iti bahathe zas, vaiphalyamuhIzirISayormUlaM citrakAsphotayorapi // 54 // gamanApekSayA kRtsnaza ityarthaH // 64 ||65||visslaangglvjraakhykaasiisaalmnHshilaaH|| sutadoSaM samutthApya nAtaM khadiravAriNA // 66 // karaJjabIjaM trikaTa triphalAM rajanIdvayam // 55 // dhatAM khdiraambunaa|| siddhArthakAn viDaGgAni prapunADaM ca saMharet // sutadoSamityAdi / khadiravAriNA khadirodakena SaDagodakakamUtrapiSTaiH pacedetaistailaM kuSThavinAzanam // 56 // lpanayA kalpitena / uSNAbhitaptasya zItakhadirAmbunA sAnaM kathaM etadvajrakamabhyaGgAnADIduSTavaNApaham // kriyate? Atapasantaptasya zItodakanAnaM kuSThAkSirogakRditi siddhArthakaH karaau dvau dve haridre rasAjanam // 57 // cet tanna, tatra toyAvagAho niSiddhaH, na punstiiyprissekH| kuTajazca prapunnADasaptaparNI mRgAdanI // "sratadoSaM tataH sAtaM zItena khadirAmbunA" iti kvacita lAkSA sarjaraso'rkazca sAsphotAragvadhau snuhI // 58 // pAThaH // 66 // zirISastuvarAkhyastu kuTajAruSkarau vcaa|| evaM saMzodhane varge kuSThaneSvauSadheSu ca // 67 // kuSThaM kRmighnaM maJjiSThA lADalI citrakaM tathA // 59 // kuryAttailAni sapauSi pradehoddharSaNAni ca // 1 'mAMsAvaraNena' iti paa0| 2 'kAthyAnIti' iti pA0 / 3 abhAvAna' iti paa0| 1'prAyeNa' iti paa.| Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 nibandhasaMgrahAkhyadhyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM evamityAdi / saMzodhane varga iti saMzodhanasaMzamanIyAdhyA- kusstthessvityaadi| kuSThAdInAM caturNAmapi dAruNeSviti vizeSaNam / yoktAni trivRdAdIni / kuSThaneSvauSadheSu ceti khadirAdi- kaphAmayA agnisaadkphprsekaadyH| medurA medakhinaH / agyaSvapi // 6 // matiriti vaidyasya vizeSaNaM vihitam , abhyamatiH kuzAgrIyamatiH; prAtaHprAtazca seveta yogAn vairecanA zubhAn // / prakRtivayAba prakRtivayobalazarIrAdInAmavasthAntarANi yo jAnAtItyarthaH // 3 // paJca SaT sapta cASTI vA yairutthAnaM na gacchati // 6 // kSuNNAn yavAnniSpUtAn rAtrI gomUtraparyuSitAn ___ idAnIM bahudoSANAmAbhyAsikamanulomanamAha-prAtarityAdi | mahati kilile zoSayet, evaM saptarAtraM bhAvaye cchoSayeca, tatastAn kapAlabhRSTAn zaktan kArakArabhaM vA pibenmUtraM jIrNe tatkSIrabhojanam // yitvA, prAtaHprAtareva kuSThinaM pramehiNaM vA sAlajAtasattvAni kuSThAni mAsaiH SaDabhirapohati // 69 // sArAdikaSAyeNa kaNTakivRkSakaSAyeNa vA pAyaye_ kArabhamityAdi / karabhA ussttrii| ayaM prayogo na sauzruta iti jhallAtakApunnADAvalgujArkacitrakaviDaGgamustacU. jejaTaH, gayadAsena vyAkhyAtakhAnmayA'pi vyAkhyAtaH rNacaturbhAgayuktAn / evameva saalsaaraadikssaayp|| 69 // ripItAnAmAragvadhAdikaSAyaparipItAnAM vA gavAdidRkSurantaM kuSThasya khadiraM kusstthpiidditH|| zvAzakRdbhUtAnAM vA yavAnAM zaktUn kArayitvA sarvathaiva prayuJjIta sAnapAnAzanAdiSu // 7 // bhallAtakAdInAM cUrNAnyAvApya khadirAzananimbarAyathA hanti pravRddhatvAt kuSThamAturamojasA javRkSarohItakaguDUcInAmanyatamasya kaSAyeNa zarkatathA hantyupayuktastu khadiraH kusstthmojsaa||71|| rAmadhumadhureNa drAkSAyuktena dADimAmalakavetasA. kuSTheSu khadirasya sarvathopayogitvaM darzayannAha-didRkSuri mlena saindhavalavaNAnvitena pAyayetaH eSa sarvamA tyAdi / didRkSurdaSTumicchuH / antaM vinAzam / khadiraH kuSThamojasA nthklpH||4|| ityatra ojaHzabdena prabhAvo vIrya zaktirucyate // 7 // 1 // yAvakAMzca bhakSyAn dhAnolumbakakulmASApUpapUrNanIcaromanakhaH zrAnto hitaashyaussdhttprH|| kozotkArikAzaSkulikAkuNAvIprabhRtIn seveta; yoSinmAMsasurAvarjI kuSThI kuSThamapohati // 72 // yavavidhAnena godhUmaveNuyavAnupayuJjIta // 5 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne kuSTha kSuNNAnityAdi / kililo vaMzAdikhaggrathitaH pedikAkAraH / kapAlo ghaTAdikaparaH / kaNTakivRkSAH khadirabadarArimedagdAracikitsitaM nAma nvmo'dhyaayH||9|| prabhRtayaH / bhallAtakAdicUrNacaturbhAgAniti sarvazaktuprayogeSu * idAnI pratiSedhavidhimAha-nIcarometyAdi // 72 // cUrNaprakSepamAtrAparibhASeyam / evamityAdi / paripItAnAM bhAviiti zrIDalha(6)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta tAnAm / dADimAmlavetasasaindhavAdInAmatra yAvatA'mlalavaNatA vyAkhyAyAM cikitsAsthAne nvmo'dhyaayH||9|| tAvatI prakSepaparimANamAtrA / yAvakAnityAdi / dhAnAH zuSka bhRSTayavAH, ulumbakAH sarasA bhRSTayavAH, kulmASA yvpidshmo'dhyaayH| .. STamayA amlarasakhinnAH zRGgATAdayaH, apUpAH sthUlapUpAH, athAto mahAkuSThacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| | pUrNakozAH yavapiSTamayA eva kuSThahitazamIdhAnyakhinnavidalAdiyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pUrNakoSThAH, utkArikA saMyAvaprakArA, zaSkulyo yavaprakAreNa athAta ityAdi / asminnadhyAye mahatAM kSudrANAM ca kuSThAnAM saMskRtaistilairyavapiSTena zaSkulIkalpena vidheyAH, kuNAvI yavacikitsitasya proktavAnmahacca tat kuSThacikitsitaM cetyeke parpaTI, prabhRtigrahaNAdantargataguDAdayaH / kuNAvItyatra anye tu vyAcakSate; tanna, "kuSThAnAM mahatAM cApi" (sU. a. 3) | konADi(li)keti paThanti; tatrApi sa evArthaH / gayI tu ityAdikenAdhyApanasaMpradAnIyokena virodhAt; tasmAddhAlanu utkArikAgre citreti paThati, citrA apUpavizeSaH / veNuyavA praviSTAni sapta kuSThAni mahAntItyato mahatAM dhAlanupraviSTAnAM vaMzaphalAni // 4 // 5 // kuSThAnAM cikitsitamiti vyAkhyA jyAyasIti; gayI tu | ariSTAnato vakSyAmaH-pUtIkacavyacitrakasuradAmahatAM saptAnAM kAkaNakavarjitAnAmityAha // 1 // 2 // rusArivAdantItrivRtrikaTukAnAM pratyekaM SaTpalikA kuSTheSu meheSu kaphAmayeSu bhAgA badarakuDavastriphalAkuDava ityeteSAM cUrNAni, sarvAGgazopheSu ca dAruNeSu / tataH pippalImadhughRtairantaHpralipte ghRtabhAjane prAkakRzatvamicchatsu ca medureSu tasaMskAre saptodakakaDavAnayorajo'rdhakuDavamardhayogAnimAnayamatirvidadhyAt // 3 // tulAM ca guDasyAbhihitAni cUrNAnyAvApya skhanugupta 1 'AstvArakhinnAH' iti pA0 / 2 'prabhRtigrahaNAd gRkSA1'nIcaromanakho'zrAntaH' iti pA0 / | dayaH' iti paa0| Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| 449 kRtvA yavapalle saptarAtraM vAsayet, tato yathAbala- prakSipya vipacet, tato nAtidravaM nAtisAndramavamupayuJjIta, eSo'riSTaH kuSThamehamedaHpANDurogazva- tArya tasya pANitalaM pUrNamaprAtarAzo madhamizraM yathUnapahanti / evaM zAlasArAdau nyagrodhAdAvAra- lihyAt ; evaM zAlasArAdau nyagrodhAdAvAragvadhAdau gvadhAdau cAriSTAn kurvIta // 6 // |ca lehAn kArayet // 9 // _idAnI madyasAtmyAnAM vAtakaphakuSThinAmariSTAMtata Asava- ato'valehAnityAdi / khadirAdInAM droNamekaM pAnIyasya sure ca nirdizannAha-ariSTAnityAdi / triphalAyAH samudi-droNacatuSTayam , etadroNazeSaM grAhya, punaH pAkAddhanIbhavatyasmin tAyAH kuDava iti kecit , anye tu saMjJAyAH saMjJina eva carakakuTajAvalehacUrNaprakSepaNapramANohabIjena pratyekaM sArdhapradhAnasamiti pratyekameva kuDavaM manyante / jalasya sapta kuDavA palAnAM pazcAnAmeva zlakSNapiSTAnAM piNDAn prakSipya phANitI. aSTAviMzatipalAnIti jejaTaH, tannecchati gayI, sarveSveva bhUtamavatArayet ; yadyapi pANitalaM karSamityuktaM, tathA'pi pUrNa. tantreSvaSTapaladravasya kuDavatvAt / eSa piNDAriSTasaMjJakaH kuSThahara- | zabdAt pANitalaM hastatalamalirahitaM vyAkhyAtam / aprAtakhadirAdikaSAyeNAloDya pAtavyaH / piNDAsavasya paladvayaM palaM vA, rAzaH sAyameva bhujAnaH / gayI tu zAlasAraM na paThati, kuSThaharasya khadirakkAthasyAJjalimAtrA; yathAnalamupayuJjItetyeke / khadirAdIni cakhAryeva paThati // 9 // atra cUrNAnAmatibAhulyAt' pUta evAriSTaH peya ityeke, atazcarNakriyAM vakSyAmaH-zAlasArAdInAM sArapiNDAsavavadapUta eva peya ityanye / asmin yoge pAThAntaraM cUrNaprasthamAhatyAragvadhAdikaSAyaparipItamanekazaH vyAkhyAnAntaramapyasti, tacca vistarabhayAna likhitam // 6 // zAlasArAdikaSAyeNaiva pAyayet, evaM nyagrodhA AsavAnato vakSyAmaH-palAzabhasmaparinuta- | dInAM phaleSu, puSpeSvAragvadhAdInAM cUrNakriyAM syoSNodakasya zItIbhUtasya trayo bhAgA dvau phANi- | kArayet // 10 // tasyaikadhyamariSTakalpena vidadhyAt, evaM tilAdInAM ata ityAdi / paripItaM bhAvitam / zAlasArAdicUrNaprasthe kSAreSuH zAlasArAdI nyagrodhAdAvAragvadhAdau bhAvye AragvadhAdikkathanIyadravyasyApi prasthameva, caturbhirumUtreSu cAsavAn vidhyAt // 7 // dakaprasthairutvAthyASTabhAgAvaziSTamavatArya prAguktaM cUrNamAIMkRtya palAzetyAdi / trayo bhAgA ADhakatrayam / dvau bhAgau phANi- | zaSiyat ; eva saptAha bhAvAyalA tatazcUNakarSa, zAlasArAdi. tasya ADhakadvayam / ariSTakalpeneti pUtIkAdivat / atr| dravyaparka, SoDazabhirudakapalainiHkvAthya pAdAvaziSTena tena kvAthena triphalAyAzcUrNAdi sarva pUrvoktamunneyam / vidadhyAt kuryA- | SoDazaguNena pibet , kuSThAnAmuttamamAtrAhakhAt // 10 // dityarthaH / tilAdInAmityAdi tilAdirazmarIpaThitaH 'tilApA- ata UrdhvamayaskRtIrvakSyAmaH-tIkSNalohapamArgakadalIpalAla' (ci. a. 7) ityAdikaH // 7 // trANi tanUni lavaNavargapradigdhAni gomayAgniprataatha surA vakSyAmaH-zizapAkhadirayoH sAra-sAna sAni triphalAzAlasArAdikaSAyeNa nirvApayet mAdAyotpATya cottamAraNIbrAhmIkozavatIstatsa SoDazavArAn, tataH khadirAGgAratatAnyupazAntarvamekataH kaSAyakalpena vipAcyodakamAdadIta | tApAni sUkSmacUrNAni kArayeddhanatAntavaparisrAvimaNDodakArtha, kiNvapiSTamabhiSuNuyAzca yathoktam / tAnata tAni, tato yathAbalaM mAtrAM sarpirmadhubhyAM saMsa jyopayujIta, jINe yathAvyAbhyanamlamalavaNamAhAraM evaM surAH zAlasArAdau nyagrodhAdAvAragvadhAdau / kurvIta, evaM. tulAmupayujya kuSThamehamedaHzvayathuca viddhyAt // 8 // pANDurogonmAdApasmArAnapahatya varSazataM. jIvati, surAvidhAnamAha-athetyAdi / uttamAraNI uttamakaraNI, | tulAyAM tulAyAM varSazatamutkarSaH, etena sarvalauhe. kozavatI devadAlI / udakazabdo'tra kAthe vartate / kiNva-| dhvayaskRtayoM vyaakhyaataaH||11|| piSTamabhiSuNuyAt sandadhyAt , yathokaM sUtrasthAne virecanAdhi-| | ata ityAdi / tanUni ardhanAni tilotsedhamAtrANi / lavaNakAre / kaSAyakalpena vipAcyeti ziMzapAkhadirayoH sArabhA-| | vargapradigdhAni saindhavasauvarcalodbhidaviDasAmudralavaNAdikalkena, gadvayamAdAya, ekaM ca bhAgamuttamAraNyAdInAM; kuta etaditi ? liptAni / khadirAkAratApanamapi SoDazavArAn / ghanatAnta sArANAM kuSThaharakhAt; tulAmekA caturbhirudakadroNairutvAthya nibiDavastram / mAtrAmiti alpamityarthaH, paJcagujAdikramavRghyA droNAvaziSTamavatArya, kiNvapiSTayorAsutIbalavacanena pramANAdi / lauhamASacatuSTayam / saMsRjya samyak sRSTvA, samyaksRSTistu kalpanam / vidadhyAt surAM kuryAdityarthaH // 8 // lauhamayapAtre lauhadaNDamardaneneM madhughRtalauhaiH samyagekIbhAvaH / ato'valehAn vakSyAmaH-khadirAsananimbarA 1'prasthameyaM' iti pA0 / 2 'kArayedvADhatAntavaparisrAvitAni' javRkSazAlasArakAthe tatsArapiNDAJchuphNapiSTAn iti paa0| 3 'dhanAni' iti paa0| 4'lauhadaNDamavanena' 1'hAnato vakSyAmaH' iti paa0| hI paa.| su.saM.57 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM upayukta punarasmin SaDaGgakalpena kuSThaharakhadirAdikkathitajalaM | vaziSTamavatArya parisrAvya bhUyo'gnitaptAnyayaHpatrANi prakSiSaSTiguNamanupAnaM, pAramparyopadezAt / evaM pramehAdau pramehAdi- pediti / tatra kaSAye pUrvalohapatrANi khadirAzArataptAni punarapi harakathitameva jalamanupAnam / evamAhAro'pi yathAvyAdhi | nirvApya, etAni ca lohapatrANi tenaiva kaSAyeNa zlakSNapiSTAni, yathArogameva kuSThe kuSThaharaH, mehe mehahara iti; anamlalavaNastu tasminneva kaSAye punarApacet , sidhyati cAsmin pippalyAdisarvathA vyaadhihrH| etenetyAdi etena kvathitalauharasAyanakrameNa, cUrNabhAgaM dadyAlohapiNDasamameva, siddhazIte dvau madhunaH dvau sarvaloheSu trapusIsatAmrarajatasuvarNeSu, ayaskRtayo vizeSeNe guDasyeti palazatamityarthaH / ghRtasyApi tAvat palazataM dadyAt / vyAkhyAtAH prakarSeNa kathitAH // 11 // gayI tu pippalyAdimadhusarpiSAmanyathA bhAgakalpanaM kRtavAn , tacca vistarabhayAna likhitam / tataH prazAntamityAdi prazAntaM trivRcchayAmAgnimanthasaptalAkevukazavinItilva siddhamucyate / zuktiH ardhapalam / prakuJcaH palam / sannamagnikatriphalApalAzaziMzapAnAM kharasamAdAya pAlAzyAM muddharati utkarSayati / ata auSadhAyaskRtyariSTamAha-zAledroNyAmabhyAsicya khadirAGgArataptamaya:piNDaM tyaadi|-shaalsaaraadikvaathdronnN palAzadroNyAmabhyAsicya, apare trisaptakRtvo nirvApya tamAdAya punarAsicya sthAlyAM paJcazatapalAni manyante / ayodhanaM karmakArabhANDibhistaptAyagomayAgninA vipacet, tatazcaturthabhAgAvaziSTa stADanAbhiH pUrvavadekaviMzativArAnabhisaMyojya zItIkRtya, tAni mavatArya parisrAvya bhUyo'gnitaptAnyayaHpatrANi | ca nirvApaNasAdhitalohapatrANi tenaiva kaSAyeNa zlakSNapiSTAni prakSipet, sidhyati cAsmin pippalyAdicUrNabhAgaM , ariSTasaMskAravidhinA vihitasaMskAre kalaze yAvatA ca mandadvau madhunastAvaddhRtasyeti dadyAt, tataH prazAnta kaTukamariSTaM syAttAvacUrNAzaM dattvA, mAsaM zIte'rdhamAsamuSNe mAyase pAtre khanuguptaM nidadhyAt, tato yathAyoga ca sthApayet / atra madhu purANamavagantavyaM, tacca kaSAyazuktiM prakuJcaM vopayuJjIta, jIrNe yathAvyAdhyAhAramu. caturthAzena, tatsama eva jIrNaguDaH / 'ayodhanAMstaptAn' ityatra paseveta / eSauSadhAyaskRtirasAdhyaM kuSThaM pramehaM vA ghanazabdenaiva lohapiNDe prApta ayaHzabdastIkSNalauhaprApaNAya sAdhayati, sthUlamapakarSati, zophamupahanti, sannama sIsakAdiparihArAya ca / anye tu, atra pippalyAdi lohasamaM gnimuddharati, vizeSeNa copadizyate rAjayakSmiNAM, | tadviguNaM kSaudraM guDaM ca dadyAt , lauhapramANaM tu pUrvayoge vyAkhyAvarSazatAyuzcAnayA puruSo bhavati / zAlasArAdi tam / evamityAdi ArevatAdiSu AragvadhAdiSu / vidadhyAt kvAthamAsicya pAlAzyAM droNyAmayodhanAMstaptA ayaskRtiM kuryAt // 12 // nirvApya kRtasaMskAre kalaze'bhyAsicya pippalyAdicUrNabhAgaM kSaudraM guDamiti ca dattvA khanuguptaM ataH khadiravidhAnamupadekSyAmaH-prazastadezanidadhyAt, etAM mahauSadhAyaskRti mAsamardhamAsaM jAtamanupahataM madhyamavayasaM khadiraM paritaH khAnavA sthitAM yathAbalamupayuJjIta / evaM nyagrodhAdAvA-zivA taya madhya yitvA tasya madhyamaM mUlaM chittvA'yomayaM kumbha revatAdiSu ca viddhyAt // 12 // tasminnantare nidadhyAdyathA rasagrahaNasamartho bhavati, auSadhAyaskRtimupadizannAha-trivRdityAdi / zyAmA vRddha | tatastaM gomayamRdA'valiptamavakIryendhanairgomayami dArakaH, saptalA yavatikkA, zatinI tadbhedaH, tilvakaH paTTikA dhairAdIpayedyathA'sya dahyamAnasya rasaH sravatyadharodhraH / kharasamAdAyeti paJcazatapalAni; eSAM kharasAlAme | stAt, tadyadA jAnIyAt pUrNa bhAjanamiti, athainapratinidhiH-tatra cUrNAnAmADhakamudakadroNe rAtriparyuSitaM khara muddhRtya parisrAvya rasamanyasin pAtre nidhAyAnuguptaM savadrAhyaM vRddhavaidyAstu kvAthe'pi kharasazabdaM manyante tatra | nidadhyAt, tato yathAyogaM mAtrAMmAmalakarasamadha. trivRdAdikvAthasya paJcazatapalAni / gayI tu trivRdAdInAM | sarpirbhiH saMsRjyopayuJjIta, jINe bhallAtakavidhAnaziMzapAntAnAM dvAdazAnAM droNamapAM caturbhidroNairutvAthya droNA- | vadAhAraH parihArazca, prasthe copayukte zataM varSANAvaziSTaM kaSAyaM grAhyamiti manyate / pAlAzyAM droNyAmabhyA-mAyuSo'bhivRddhirbhavati / khadirasAratulAmudakasicyati droNI jalaprakSepaNI. abhyAsicya prakSipya. sA droNe vipAcya SoDazAMzAvaziSTamavatAryAnagataM cAIpalAzamayI kartavyA / khadirAGgAretyAdi / lauhapiNDaM | nidhyAt, tamAmalakarasamadhusarpirbhiH saMsRjyopapazcAzatpalapramANam / trisaptakRta iti ekaviMzativArAn / yuJjIta / eSa eva sarvavRkSasAreSu kalpaH / skhadiratamAdAyeti dravaM punarAsicya sthAlyAM gomayAgninA vipacediti | sAracUrNatulAM khadirasArakAthamAtrAM vA prAtaH ayaHsthAlyo prakSipya gomayAminA vipacet / tatazcaturbhAgA- | prAtarupaseveta, khadirasArakAthasiddhamAvikaM vA. srpiH||13|| 1'pAramparyAvicchedAt' iti paa0| 2 vizeSAbhivyAptyA prakaNa' iti paa0| 1. 1 'ayodhanaiH' iti pA0 / 2 'madhyamavayaska' iti pA0 / Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] suzrutasaMhitA / 451 - wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww __ ata ityAdi / khadirarasena tulya AmalakarasaH / madhughRte ekaadsho'dhyaayH| tu samaste tAvatI dravyapAdike / bhallAtakavidhAnavadatrAhAre kSIraM athAtaH pramehacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // kuSThakaramapi na viruddhaM, rasAyanazaktaracintyalAt; zeSa yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| subodham / khadirasArasyAsya kharasAlAme'nukalpikaM kharasaimudizacAha-khadirasAretyAdi / snehakaSAyaparibhASAkalpanayA dvau pramehau bhavataH-sahajo'pathyanimittazca / tatra kaSAyaM kRtvA tasya pAdikaM sarpiH; apathyamapyAvikaM sarpiH / sahajo mAtRpitRbIjadoSakRtaH, ahitAhArajo'papathyatvenAtrAbhihitaM, dravyasaMyogazaracinyakhAt; anye tu thyanimittaH / tayoH pUrveNopadrutaH kRzo rUkSo'sarpireva paThanti na punarAvikam // 13 // lpAzI pipAsubhRzaM parisaraNazIlazca bhavati; utta reNa sthUlo bahvAzI nigdhaH zayyAsanasvamazIlaH asatavallIsvarasaM kA vA prAtaHprAtarupaseveta, prAyeNeti // 3 // tatsiddhaM vA sarpiH, aparAhne sasarpiSkamodanamAmaH | dvAvityAdi / atra kecidAhuH strINAM pramehA na bhavantIti, lakayUSeNa bhuJjIta; evaM mAsamupayujya sarvakuSTharvi tathA hi tantrAntare-"rajaHprasekAnnArINAM mAsi mAsi vizumucyata iti // 14 // dhyati / sarva zarIraM doSAzca na pramehantyataH striyaH"-iti; amRtetyAdi / amRtavallI guDUcI // 14 // etattu na yuktaM, sarvatatrAprasiddheH, pratyakSavirodhAcca // 1-3 // kRSNatilabhallAtakatailAmalakarasasarpiSAM droNaM ___ tatra zamannapAnapratisaMskRtAbhiH kriyAbhizcizAlasArAdikaSAyasya ca, triphalAtrikaTukaparUSaphalamajaviDaGgaphalasAracitrArkAvalgujaharidrAdvaya kitseta, sthuulmptrpnnyuktaabhiH||4|| trivRhantIdravantIndrayavayaSTImadhukAtiviSArasAa tatra kRzamityAdi / kRzaM kAryAdilakSaNayukaM sahajamityarthaH / napriyaGgaNAM pAlikA bhAMgAstAnakadhyaM snehapAkavi sthUlaM sthaulyAdidharmayuktamahitAhAravihArajamityarthaH / atra, dhAnena paMcet, tat sAdhusiddhamavatArya parisrAvyA apatarpayatIti apatarpaNaM lAnaM, apatarpaNAni vyAyAmazo. nuguptaM nidadhyAt, tata upasaMskRtazarIraH prAtaH | dhanAni titakaTukAdikAni ca // 4 // prAtarutthAya pANizuktimAnaM kSaudreNa pratisaMsRjyo- . sarva eva ca parihareyuH sauvIrakatuSodakazuktapayuJjIta, jINe mugAmalakayUSeNAlavaNena sarpiSmantaM maireyasurAsavatoyapayastailaghRte vikAradadhipiSTAkhadirodakasiddhaM mRdrodanamaznIyAt khadirodakasevI, bhAmlayavAgUpAnakAni grAmyAnUpaudakamAMsAni ityevaM droNamupayujya sarvakuSThavimuktaH zuddhatanuH | ceti // 5 // smRtimAn varSazatAyurarogo bhavati // 15 // sauvIrakaM virecanAdhyAyokaM, tuSodakaM tatrokameva kAjikaM, bhavati cAtra zukaM cukaM, surAsavayoH pratyekaniSpAditayorekIkRtya punaH suraamnthaasvaarissttaaNllehaaNshcuurnnaanyyskRtiiH|| - sandhAnaMmaireyaM, surA piSTamayI, dravapradhAna AsavaH / AnupA sahasrazo'pi kurvIta bIjenAnena buddhimAn // 16 // | mahiSAdayaH, audakA matsyAdayaH // 5 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne mahAkuSTha- tataH zAliSaSTikayavagodhUmakodravohAlakAnana cikitsitaM nAma dshmo'dhyaayH|| 10 // vAn bhujIta caNakADhakIkulatthamudravikalpena, snehasAmAnyAnmizrakaM snehavizeSa nirdizanAha-kRSNatile- | tiktakaSAyAbhyAM ca zAkagaNAbhyAM nikumbhedIsatyAdi / kRSNatilAnAM bhallAtakAnAM ca tailam / tadetat rSapAtasItailasiddhAbhyAM, baddhamUtrairvA jAGgalaimausaisarpiSA saha snehadroNatrayamAmalakarasazAlasArAdikaSAyadroNAbhyAM | rapahRtamedobhiranamlairaghRtezceti // 6 // triphalAdibhiH kalkIkRtairvipacet / upasaMskRtazarIro vamanA- uhAlakA araNyakodravAH / anavAH purANAH / vikagaNaH dibhirityarthaH / pANizuktiH palamityarthaH / sahasrazo'pItyapi- prapannATapaTolAdikaH, kaSAyagaNo vaTazuGgAdikaH / teSAM zAkAnAM zabdAt khadirasAraprayogeNa sArasnehayoranuktayorukkena kalpena sAdhanAGgAni nikumbhAditailAni / nikumbhA dantI / baddhamUtrai. kalpanamiti samuccinoti // 15 // 16 // reNAdibhiH / apahRtamedomiriti avidymaanmedomiH||6|| iti zrIDalhAhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- | tatrAdita eva pramehiNaM snigdhamanyatamena tailena vyAkhyAyAM cikitsAsthAne dshmo'dhyaayH|| 10 // | priyaGgvAdisiddhena vA ghRtena vAmayet pragADhaM vire cayecca, virecanAdanantaraM surasAdikaSAyeNAsthApa1 'kaSpamupadizannAha' iti paa0| 2 'agnisaMyogasaMskAra- yenmahauSadhabhaddArumustAvApena madhusaindhavayuktena, zakteH' iti paa0| / dahyamAnaM ca nyagrodhAdikaSAyeNa nistailena // 7 // Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna - rUkSasya mehino vamananiSedhAttaditarasya mehino balavatazca sAndramehinaM saptaparNakaSAyaM, zukramehinaM darvAzaivavamanamupadizannAha-tatretyAdi / tailenAnyatameneti nikumbhAdi- laplavahaThakaraJjakaserukakaSAyaM kakubhacandanakaSAyaM tailAnAmanantaranirdiSTAnAmekatamena; athavA snehopayogiko-vA, phenamehinaM triphalAragvadhamRdvIkAkaSAyaM, tamehaharanikumbhasarSapAtasIpicumardAtimuktakasnehAnAmanyatamena madhumadhuramiti paittikeSu nIlamehinaM zAlasArAsnigdham / paittikeSu tu meheSu sAmAnyasnehapAkaparibhASArtha- dikaSAyamazvatthakaSAyaM vA pAyayeta, haridrAmekalpanayA priyavAdisiddhana ghRtenopasnigdhaM vAmayet , pragADhaM| hinaM rAjavRkSakaSAyaM, amlamehinaM nyagrodhAdivirecayeca; kaphamehe vAmayet, pittamehe virecayet ; AmAza- kaSAya, kSAramehinaM triphalAkaSAyaM, maJjiSThAmeyasthe kaphapitte vAmayet , pakvAzayasthe pitte virecayet / hinaM maJjiSThAcandanakaSAyaM, zoNitamehinaM guDUcIvirecanAnantaraM saptarAtrAt parato vAtavidradhyAdAvuktena surasA- | tindukAsthikAzmaryakharjUrakaSAyaM madhumizraM; ata dikaSAyeNa mahauSadhAdikalkayuktena madhuprAyeNa; madhusaindhavAdInAM UrdhvamasAdhyeSvapi yogAn yApanArtha vakSyAmaH, sAmAnyaparibhASArthakalpenaiva siddhe punarvacanaM snehaniSedhArtha- tadyathA-sarpimahinaM kuSThakuTajapAThAhiGgakaTurohimityeke / dahyamAnaM ca nyagrodhAdikaSAyeNAsthApayet / nistaile- NIkalkaM guDUcIcitrakakaSAyeNa pAyayet, vasAme neti vacanAdalpaghRtAbhyanujJAnam , alpasnehArthamityanye // 7 // hinamagnimanthakaSAyaM ziMzapAkaSAyaM vA, kSaudramehinaM tataH zuddhadehamAmalakarasena haridrAM madhusaMyuktAM kadaramukakaSAyaM, hastimehinaM tindukakapitthapAyayet, triphalAvizAlAdevadArumustakaSAyaM vA, | zirISapalAzapAThAmUduHsparzAkaSAyaM madhumadhuraM zAlakampillakamuSkakakalkamakSamAtraM vA madhumadhu hastyazvazaMkarakharoSTrAsthikSAraM ceti; dahyamAnamaudaramAmalakarasena haridrAyutaM, kuTajakapittharohItaka kakandakkAthasiddhAM yavAgU kSIrekSurasamadhurAM pAya yet // 9 // bibhItakasaptaparNapuSpakalkaM vA nimbAragvadhasaptaparNamUrvAkuTajasomavRkSapalAzAnAM vA svapatramU vizeSa ityAdi / ata Urdhva 'vakSyate' iti vAkyazeSaH / laphalapuSpakaSAyANi, ete paJca yogA: sarvamehA- tatretyAdi / pArijAtaH pAribhadrakaH / ikSvityAdi / vaijayantI nAmapahantAro vyaakhyaataaH||8|| araNikA / dUrvetyAdi zaivalaM zevAlaM, plavo gopAladamanakaH, haTho jalakumbhikA / kakubhaH sugandhimUlo viTapI / kaphajeSu - tataH zuddhadehamityAdi / kalpanAmAha-Amalakarasasya | madhumadhuramiti ante sthitaM dazakhapi saMbadhnanti, evaM paittikecatvAri palAni, haridrA karSapramANA, tathA madhu ca karSapramANameva, dhvapi, madhuno yogavAhilAnmehaharalAca / paittiketyAdi / evaM vibhajya pibet / triphaletyAdi / triphalAdInAM mustAntAnAM rAjavRkSaH kiramAlakaH / ata ityAdi / kadara ApItasAraH paLe SoDazaguNaM jalaM dattvA caturbhAgAvaziSTaM prAhyam / tathA khadirAkAraH, kramukaH pUgaphalam / mUrvA caurasnAyuH; duHsparzA cokaM-"dravyamApotthitaM kvAthyaM dattvA SoDazikaM jalam / durAlabhA / madhumadhuramiti vacanaM sarpirmehAdikaSAyeSvapi draSTapAdazeSaM ca kartavyameSa kAthavidhiH smRtaH" iti / kuTajaka vyam / hastyazvAdikSArodakasya zItasya pAnaM kharatIkSNavAt / pitthetyAdi kuTajAdimiH puSpazandaH pratyekaM sambadhyate, asmin pramehiNo'ndhAtau kSINe tadvirodhini pitte vivRddha dAho bhavatIti yoge'pi madhu AmalakarasazcAnuvartate / nimbetyAdi nimbAdInAM | tacikitsitamupadizannAha-dahyamAnamityAdi / audakakandakkAyAni khapatramUlaphalapuSpANi taiH kRtAni kaSAyANi / eSI / / eSa thetyAdi SaiDaGgakalpakkathitena zAlUkAdikvAthena saha kSIrekSurasapaJcamo yogaH / ete pazcApi sarvameheSu saadhyessvsaadhyessvpiityeke,| " | siddhAM zItAM madhumadhurAM yavAgU pAyayet / tathA coktamyApanArthamityapare // 8 // "yadapsu bhRtazItAsu SaDaGgAdi prayujyate / karSamAtraM tato dravyaM vizeSazcAta Urdhva-tatrodakamehinaM pArijAta- sAdhayet prAsthike'mbhasi // ardhazataM prayoktavyaM pAne peyAdikaSAyaM pAyayet, ikSumehinaM vaijayantIkaSAyaM, surA- saMvidhau-" iti / pUrvaniSiddhasya yavAgUpAnasyApavAdaH / kSIremehinaM nimbakaSAya, sikatAmehinaM citrakakaSAya, kSurasamadhumadhurAyA yavAgvAH pAnaM pittamehe eva, vAtazleSmameheSu zanairmehinaM khadirakaSAyaM, lavaNamehinaM pAThI'guru- | punaryavAgUpAnasya pratiSedha eva // 9 // haridrAkaSAyaM, piSTamehinaM haridrAdAraharidrAkaSAyaM, | | tataH priyaGgvanantAyUthikApamAtrAyantikAlo. hitikAmbaSThAdADimatvakzAlaparNIpAtuGgakezara1'dadhamAnamityAdi dazamAnaM vA nyagrodhAdikaSAyeNa ni:sehena dhAtakIvakulazAlmalIzrIveSTakamocarasepvariSTAnabhAsthApayet' iti zeSaH / niHleheneti alpatena, niHsnehenetyatra 'nistelena' iti kecit paThanti / ' iti paa0| 2 'vimathya' iti 1 'khadirakramukakaSAyam' iti paa0| 2 'madhumizra' iti paa0| 3 'vizeSatayAta ardhva iti paa0| 4'pAThAgurukaSAyaM' pA0 / 3 'ghaDakalkakathitena' iti paa0| 4 'pittamehina pava' iti paa0|| | iti paa0|| Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] suzrutasaMhitA / 453 yaskRtIrlehAnAsavAMzca kurvIta; zRGgATakagiloDya- gvAdyAsavam / aGgArazUlyopadaMzamiti bhaTitropadaMza; mAdhvIka bisamRNAlakAzakaserukamadhukAmrajambvasanatini- madhuyonimA cirasaMsthitaM ca; abhIkSNamatyartham / jejaTAzakakubhakaTTaGgarodhabhallAtakapalAzacarmavRkSagirika-cAryastu drAkSAsavamAha, tannecchati. gayI / kSaudretyAdi / rNikAzItazivaniculadADimAjakarNaharivRkSarAjA- uSTrAdipurISacUrNAvacAritAni cAnnAni dadyAt / sarSapakalkadanagopaghoNTAvikaGkateSu vA; yavAnnavikArAMzca rajitA lehAH, rAjikAsthAne rAgeSu sarSapAH; anye tu paThantiseveta; yathoktakaSAyasiddhAM yavAgU cAsmai praya- 'sArSapaistu zAkairbhojayet' iti / anyAni pAnabhojanAnyacchet, kaSAyANi vA pAtum // 10 // viruddhAni pramehiNastAni rasavanti gandhavanti ca pradadyAt / tatra sarveSAM mehAnAM prathamaM sAmAnyAn tato vaizeSikAMzca | nirdiSTaH kRzasya prAyazo vidhiranapAnapratisaMskRtaH, ataH pare yogAnabhidhAya punarapyariSTAdIn sAmAnyenaiva nirdizannAha-tata | sthUlasyApakarSaNavidhAnamAha-pravRddhamehA ityAdi / vyAyAmo'ityAdi / anantA utpalasArivA, padmA bhArgI, trAyantikA | gAnA vividhaprakAra AyAmaH, tathA coktam,-"tulAbhramamadayantikA; lohitikA majiSThA, rAmataruNItyanye; ambaSThA | guNAkarSadhanurAkarSaNAdibhiH / AyAmo vividho'GgAnAM vyAyAma mAcikA, 'sAMkuraDa' iti loke; zAlaparNItyatra kecit tAla iti kIrtitaH" iti; niyuddha bAhuyuddha, dhanurvede'nyathA niyuddhaM paNIti paThanti, tAlapaNI muSalI; tuH punnAgaH, kezaraM nAga- vyAkhyAtaM, taca vistarabhayAna likhitaM; krIDA lokaprasiddhairhastakezara, zrIveSTako navanItadhUpaH saralaniryAsaH, mocarasaH pAdaprakSepenarmapUrvakaM krIDanaM; gajAnAmArohaNaM hastizikSAyAmatizAlmalIniryAsaH / tatrAriSTAdayaH pUrveNaiva vidhAnena vidheyaaH|| vistRtaM sAMgrAmikamAbhyAsikaM ca gajacaryA; tatra turagacaryA vikramarAzATaketyAdi zRGgATakaM jalamadhye trikaNTakaM, giloDyaH kandaH vAJchitopazalyasaMhitAsu hayArohaNaM; rathacaryA padAticaryA ca prAvRDjAtaH zaNapatrAkAro vallIyuktazcarmaNvatInadIbhava(vaH)zveta jamadagnirAha; "sarvadigbhAgabhAgeSu hastyazvarathapattiSu / zastrAvartulapASANasadRzaH 'gugiloTe' iti loke, bisaM padmamUlaM, tasya strairyastu saMyogaH sA caryeti prakIrtyate" iti; parikramaNaM cakamaNaM sthUlapraroho mRNAlaM, asano bIjakaH, tinizaH syandanaH, kaTsa gatAgatamityarthaH, sarvato bhramaNamityanye; astraM zAstritaM dhanuH jo'ralukaH, carmavRkSaH 'carmaloha' iti prasiddho lakucanumAkAro | upAstraM zAstraniyamavarjitaM dhanureva // 11 // mahAvRkSaH, girikarNikA zvetasyandaH, zItazivaH zatapuSpAmedaH, adhanastvabAndhavo vA pAdatrANAtapatravirahito niculo jalavetasaH, ajakarNaH sarjaH pUrvadeze prasiddha eva, bhaizyAzI grAmaikarAtravAsI muniriva saMyatAtmA harivRkSa indravRkSaH, dhavAkAra ityeke, 'kuTaja' ityanye paThanti, yojanazatamadhikaMvA gacchet ,mahAdhanovA zyAmA'haridrAvRkSa' ityapare paThanti, tatra haridrA prasiddhA, vRkSaH kuTajaH; kanIvAravRttirAmalakakapitthatindukAzmantakapharAjAdanaH kSIrikA, gopaghoNTA ghoTAbadarI, vikaGkataH kaNTa- lAhAro mRgaiH saha vaset , tanmUtrazadbhakSaH satakikA / eteSu vA pUrvakalpenAriSTAdayaH kartavyAH / yavetyAdi | tamanuvrajedAH, brAhmaNo vA ziloJchavRttirbhUtvA gRJjayavaudanadhAnAdayaH / yathoketyAdi / anantaMrokapriyaG- brahmarathamuddharet, kRSet satatamitaraH khanedvA kUpaM, gvAdizATakAdivagaiH kRtAmiti // 10 // zaMta satataM rakSeta // 12 // mahAdhanamahitAhAramauSadhadveSiNamIzvaraM vA pA- bhavati cAtraThAbhayAcitrakapragADhamanalpamAzikamanyatamamAsava | adhano vaidyasandezAdevaM kurvnntndritH|| pAyayet , aGgArazUlyopadaMza vA mAdhvIkamabhIkSNa, | kSaudrakapitthamaricAnuviddhAni cAssai pAnabhojanA saMvatsarAdantarAdvA pramehAt pratimucyate // 13 // nyupaharet , uSTrAzvatarakharapurISacUrNAni cAsmai | iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne pramehacidadyAdazaneSu; hisaindhavayuktairyuSaiH sArSapaizca rAgai- kitsitaM nAmaikAdazo'dhyAyaH // 11 // bhojayet, aviruddhAni cAsmai pAnabhojanAnyupahare. adhikamiti zatadvayaM trayaM vA / nIvAra ulikAdhAnyaM, taddhidrasagandhavanti ca, pravRddhamehAstu vyAyAmaniyu- vidham ekaM dhAnyasadRzaviTapaM dhAnyakSetrajaM, dvitIyaM mahAcakrIDAgajaturagarathapadAticaryAparikramaNAnyastrI- | dalakANDaM tattu salilajaM; tatra salila salilavRddhimAtrakhambaprapAtre vA severan // 11 // rohaM raktazUkaM, tadeva prasAdhi(ri)keti tatrAntare paThyate / mahAdhano lelAvRkvaNikapramRtikAH, ISTa ityevaMzIla Izvara | tanmUtrazakRdrakSa ityatra tAsAM gavAmeva mUtrazakRtI praadhe| IpitA rAjA / atra guDasthAne mAkSikam / analpaM prabhUtaM, bhUmipatitasyotsRSTasya karNazaH zasyagrahaNaM zilaH, kaNazo dhAnyatattu kaSAyasamaM; pAThAbhayAcitrakANAmuktAnAM kaSAyaM karSatrayaM 1 'cirasasthitaM' iti pA0 / 2 'apAtra' iti pA0 / deyamiti pragADhAthaH; anye tu, anyatamamAsavaM pUrvoktaM priyaG | 3 dhAnyasadRzaviTapadhAnyaM kSetraja' iti paa0| 4'utsaSTasyA 1 'gulAhaTaka' iti paa0| 2 nyakhApAle' iti paa0| kaNizasa grahaNa' iti pA0 / Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM grahaNamityarthaH; bhUmiSThamAtrasya zasyasya grahaNamuJchaH / brahmarathaM syAtivipulatvAt / atra zophapratipAdanena tadanantarabhAvinI dharmapalyA saha brAhmaNAdhiSThitaM zakaTamuddharet , athavA brahma pramehapiDakA'pi pratipAditA / evmityaadi|-evmkurvtev ratho brahmarathastamuddharet , dhArayedvedamityarthaH; pAparogaprAyaH stasya hInatRtIyakarmaguNasya zastrapraNidhAnaM chedyamedyAdinA, prameho vedAdhyayanAnnAzamupaiti / itaraH zUdraH / adhana ityAdi vraNakriyopasevA ceti SaSTivraNopakramANAM ca yathAkhamupasevanayAvanmRgaiH saha sevasedityayaM vidhiH kSatriyasya tanmUtrazadbhakSaH | mityatItAvekSaNam / atra zophasya vidagdhasya yApyalenAsAdhyasatatamanuvrajegA iti vaizyasyAyaM vidhiH // 12 // 13 // kham / evamityAdi / -evamakurvatastasya hInacaturthakarmaguNasya iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta nAtisakalopadravasthAnatimahAzayotsaGgAdau vraNasya zilAjavAdyavyAkhyAyo cikitsAsthAne ekaadsho'dhyaayH||11|| nabhyAse tu prayannAdyatizayAdyApyatvenAsAdhyavattvam / zilAjakhAdyabhyAse tu hInapaJcakarmaguNasya anupakramyavAdasAdhya tamatvam / utsaGga iva utsaGgaH, vraNAzaye hi cirkaalpuuyaavdvaadsho'dhyaayH| sthAnenAvadAritamantaHpradezAntaraM nimnamutsaGgatulyatvAt 'utsA' athAtaHpramehapiDakAcikissitaM vyAkhyAsyAmaH1] ityucyate, ut Urdhva pUyasya saGga utsaGga, ityanye / tasmAdityAdi yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2||. Adita iti lyablope paJcamI; tasmAdAyaM pUrvarUpameva vIkSya zarAvikAdyA nava piddkaaHpraaguktaaHtaa:praann-prmehinnmupkrmetetyrthH||4|| vato'lpAstvayAMsaprAptA mRddhyo'lparujaH kSiprapA- bhallAtakabilvAmbupippalImUlodakIryAvarSAbhUpu. kamedinyazca saadhyaaH||3|| narnavAcitrakazaTIsnuhIvaruNakapuSkaradantIpathyA da. etAH zarAvikAdyAH pramehapiDakAH pramehaM vinA'pi bhavanti; | zapalonmitA yavakolakulatthAMzca prAsthikAna uktaM ca-"vinA pramehamapyetA jAyante duSTamedasaH" (ca. sU. saliladroNe niSkvAthya caturbhAgAvaziSTe'vatArya va a. 17) iti, yadyapyevaM tathA'pi pramehAnantarakAlajAtAnAM cAtrivRtkampillukabhArgIniculazuNThIgajapippalI. pramehaM vinA'pi jAtAnAM caikamiha cikitsitamAsAM, tulya- viDaGgarodhrazirISANAM bhAgairardhapalikaighRtaprasthaM vipA. doSadUSyalAt // 1-3 // cayenmehazvayathukuSThagulmodArza plIhavidradhipiDatAbhirupadrutaM pramehiNamupacaret / tatra pUrvarUpeSva- | kAnAM nAzanaM nAmnA dhAnvantaram // 5 // patarpaNaM vanaspatikaSAyaM bastamUtraM copadizet eva bhallAtaketyAdi / anArSo'yaM yogaH, jejaTAcAryeNa noktamakarvatastasya madhurAhArasya mUtraM khedaH zleSmA ca | khAta; tasmAna ptthniiyH||5|| madhurIbhavati pramehazcAbhivyako bhavati,tatrobhayataH duvirecyA hi madhumehino bhavanti medo'bhivyAsaMzodhanamAseveta; evamakurvatastasya doSAHpravRddhA, mAMsazoNite pradRSya zopha janayantyupadravAn vA zarIratvAt , tasmAtIkSNameteSAM zodhanaM kurvIta / piDakApIDitAH sopadravAH sarva eka pramehA mUtrAkAMzcit, tatroktaH pratIkAraH sirAmokSazca evamakurvatastasya zopho vRddho'timAtraM rujo vidAhamApa dimAdhurye madhugandhasAmAnyAt pAribhASikI madhu. mehAkhyAM labhante // 6 // dyate, tatra zastrapraNidhAnamuktaM vraNakriyopasevA ca; evamakurvatastasya pUyo'bhyantaramavadAryotsaGgaM mahA / durvirecyA ityAdi // 6 // . ntamavakAzaM kRtvA pravRddho bhavatyasAdhyA, tasmAdA- na caitAna kathaMcidapi khedayet, 'medobahutvAde. dita eva pramehiNamupakramet // 4 // teSAM vizIryate dehaH khedena // 7 // tAbhirityAdi / "piDakAnAM pUrvarUpaM pramehA" iti tatrAntaro- na cetyAdi / khedanaM khedAvacAraNIye pramehiNAM niSiddhamapi kakhAt piDakAcikitsite'pi pramehacikitsitamuktam , athavA mahAdoSatvapratipAdanAya punarapi niSiddham // 7 // pramehacikitsitenaiva piDakopazamo bhavatIti / tatretyAdi / rasAyanInAM ca daurbalyAnordhvamuttiSThanti prameapatarpaNamupavAsAdi / vanaspatayo vaTAdayaH, bstshchaagH| hiNAM doSAH, tato madhumehinAmadhAkAye piDakAH evamityAdi evamakurvatastasya hInaprathamakarmaguNasa madhurAhArasya mUtrAdayo madhurIbhavanti / ubhayataH saMzodhanamiti vamanaM | kutaH punaradhodehe eva piDakAsambhava ityAha-rasAyanInAM virecanaM ca / evamityAdi evamakurvatastasya hInadvitIyakarma ca daurbalyAdityAdi / rasAyanInAmityatrAdizabdo luptanirdiSTo guNasya, tatrokaH pratIkAraH tatra zophe uktaH, pratIkAraH sUtra draSTavyaH, tena rasapittakaphazoNitavahAnAM dhamanInAmityarthaH / sthAne dvivaNIye ca, sa punarapatarpaNAdirekAdazavidhI virekaamtH| sirAmokSazceti na jalaukApAtanamadhaHkAyasya piDakASiSThAna- 1'virukhakha' iti paa0| Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12] sushrutsNhitaa| 455 paritra ta daurbalyAditi sarvazarIragatasya sarvavadhAtorapAnavyanAbhyAma- zAlasArAdini!he caturthAzAvazeSite // dho'nulomyamAnakhAsAdivahAnAmapi dhamanInAmadha eva balavattvaM gIte madhu mAkSikamAvapet // 12 // natUrdhvamityarthaH; 'rasahAriNInAM' iti kecit paThanti // 8 // mApanaM guDaM zodhitameva ca // lakSNapiSTAni cUrNAni pippalyAdigaNasya ca // 13 // apakvAnAM tu piDakAnAM zophavat pratIkAraH, | aikabhyamAvapet kumme saMskRte ghRtabhAvite // pakAnAM vaNavaditi; tailaM tu vraNaropaNamevAdI pippalIcUrNamadhubhiH pralipte'ntaHzucau dRDhe // 14 // kurSIta, AragvadhAdikaSAyamutsAdanArthe, zAla | zlakSNAni tIkSNalohasya tatra patrANi buddhimAn // sArAdikaSAyaM pariSecane, pippalyAdikaSAyaM khadirAGgArataptAni bahuzaH sannipAtayet // 15 // pAnabhojaneSu, pAThAcitrakazASTiAkSudrAbRhatIsAri supidhAnaM tu taM kRtvA yavapalle nidhApayet // ghAsomavalkasaptapaNAragvadhakuTajamUlacUNoni madhu mAsAMstrIzcatarovA'pi yaavdaalohsNkssyaat||16|| mizrANi prAznIyAt // 9 // | tato jAtarasaM taM tu prAtaH prAtaryathAbalam // apakkAnAmityAdi / vraNaropaNamiti ropaNadravyasiddhaM mizra- niSeveta yathAyogamAhAraM cAsya kalpayet // 17 // kAyuktaM, ropaNAvasthAyAM ropaNe kartavye Adau tailameva, nAnyat kAryakRdalinAmeSa snnsyaagneHprsaadhkH|| kaSAyAdikaM; sarveSveva meheSvatipravRttyA ghAtavRddhaH, tailasya | zophanuhulmahat kusstthmehpaannddvaamyaaphH||18|| vAtadoSapratyanIkatvAt , tathA badamUtratvena pramehavyAdhipratyanI-plIhodaraharaH zIghraM vissmjvrnaashnH|| kakhAcca / anye tu 'elAdau kurvIta' iti paThanti, "elAtagara- abhiSyandApaharaNo lohAriSTo mhaagunnH||19|| kuSTha" (sU. a. 30) ityAdirelAdiH / utsAdanaM nimravraNa zAlasArAdItyAdi / zAlasArAdidravyapalazatasya jalacaturdoNe syonnatikaraNam / utsAdanopakramAvasthAyAmAragvadhAdinaivotsA pakkasya caturthAMzAvazeSito niyuhaH kvAthaH / tasmin pUrva danam / evaM vakSyamANeSu pariSecanAdiSvatroktavargeNaiva niymH| zIte paJcazatapalapramANaM madhu madyaM, mAkSikasyedaM mAkSika, pAThAcitraketyAdi / zAi~TA kAkatiktA 'bhumbhuruDaka' iti madhvAsarva prakSipet ; gayI tu madhveva manyate / phANitIbhAva. loke / kSudrA laghukaNTakArikA / somavalkaH kaTphalaH / ayaM mApanamiti kriyAvizeSaNam / guDaM zodhitameva ceti guDastayogaH sAmAnyacUrNayojanaparibhASayA yojyaH / tathAhi sminneva kaSAye vilAyitaH pUtaH zodhita ucyate, tAdRzasya "karSazvarNasya kalkasya guTikAnAM ca sarvazaH / dravazuktyAu guDasyApi paJcAzatpalAni / pippalyAdicUrNasya paJcaviMzatipavaleDhavyaH pAtavyazca caturdaivaH" iti // 9 // lAni, tAvantyeva lohapatrANAm / gayI tu tatra purANasya madhunaH zAlasArAdivargakaSAyaM caturbhAgAvaziSTamavatArya | kaSAyamadhurIbhAvamAtra pramANaM, madhumAna eva jIrNaguDaH, pippaparisrAvya punarupanIya sAdhayet, sidhyati cAmala- lyAdicUrNamAnaM tu yAvatA nAtivyakaM kaTuvaM bhavati / madhupramAkarobhrapriyaGgundantIkRSNAyastAmracUrNAnyAvapeta, e- NapAdikaM pippalyAdicUrNasya mAnaM, lauhapatrapramANamapi tAvadeve. tadanupadagdhaM lehIbhUtamavatAryAnuguptaM nidadhyAta. tyanye / AhAraM cAsya kalpayedviziSTadoSArandharogajAtipratato yathAyogamupayujIta, eSa lehaH sarvamehAnAM | tyanIkam / atrAbhiSyandazabdena mUtraniHspando'bhidhIyate hantA // 10 // // 12-19 // zAlasAretyAdi / zAlasArAdivargapalazataM SoDazaguNe jale pramehiNo yadA mUtramapicchilamanAvilam // kathitaM pAdAvazeSaM, tasmin sidhyatyAmalakAdicUrNa pAdikami- | vizadaM titakaTukaM tadA''rogyaM pracakSate // 20 // tyeke apare ca kuTajAvalehAvApapramANohenAmalakAdInAM SaNNAM ___ iti zrIsuzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne pratyekaM palamAvApaH // 10 // pramehapiDakAcikitsitaM nAma dvAdatriphalAcitrakatrikaTukaviDAmustAnAM nava bhA sho'dhyaayH||12|| gAstAvanta eva kRSNAyacUrNasya, tatsarvamekabhyaM kRtvA prameDiNa ityAdi / anAvilaM prasannam / vizadaM rUkSam / yathAyogaM mAtrAM sarpirmadhubhyAM saMsRjyopayuJjIta, | mantrasya kaTutitalaM pipIlikAmakSikAdInAmapasarpaNena jJAtavyam / patanavAyasam etena jATharya na bhavati, sanno'gni- anye tvevaM paThanti,-"pramehiNo yadA mUtramanAviddhamapicchirApyAyate, durnAmazophapANDukuSTharogAvipAkakAsa- lam" iti; tatrApi anAviddhaM prasannam // 20 // zvAsapramehAzca na bhavanti // 11 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutanavAyasamAha-triphaletyAdi / kRSNAyacUrNasya kRSNalauhacU- vyAkhyAyAM cikitsAsthAne dvaadsho'dhyaayH||12|| Nasya / jATharya sthaulyam // 11 // Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM bhATamaparamAgama pANDamA nivevitam / / tryodsho'dhyaayH| tatsarvaM tiktakaTukaM kaSAyAnurasaM saram // 8 // athAto madhumehacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| | kaTupAkyugNavIrya ca zoSaNaM chedanaM tathA // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| idAnIM sAmAnyalakSaNAbhidhAnamAha-tatsarvamityAdi zoSaNaM madhumehitvamApannaM bhiSagbhiH parivarjitam // duSTarakkAdeH / chedanaM kaphaprandhyAdicchedakRt // 8 // - . yogenAnena matimAn pramehiNamupAcaret // 3 // | teSu yat kRSNamalaghu snigdhaM niHzarkaraM ca yat // 9 // mAse zukre zucau caiva zailAH suuryaashutaapitaaH|| gomUtragandhi yacApi tat pradhAnaM pracakSate // jataprakAzaM kharasaM zilAbhyaH prasravanti hi // 4 // teSAM pradhAnalakSaNamupAdAnArthamupadizannAha-teSvityAdi // 9 // zilAjatviti vikhyAtaM sarvavyAdhivinAzanam // tadbhAvitaM sAragaNaihRtadoSo dinodaye // 10 // mdhumehilmityaadi| zukro mAso jyesstthH| shuciraassaaddhH|| | pibet sArodakenaiva zlakSNapiSTaM yathAbalam // yadyapyanyasmin kAle zilAjatuprasravaNaM dRzyate, tathA'pi zuci | jAGgalena rasenAnnaM tasmiJjIrNe tu bhojayet // 11 // zukramAsaparigRhItaM kharatarataraNikiraNatApitAbhyaH zilAbhyo upayujya tulAmevaM girijAdamRtopamAt // guNavattaraM bhavati / jatuprakAzaM lAkSAprakAzam / sarvavyAdhiH vapurvarNabalopeto madhumehavivarjitaH // 12 // madhumehAdiH // 1-4 // jIvedvarSazataM puurnnmjro'mrsnnibhH|| travAdInAM tu lohAnAM SaNNAmanyatamAnvayam // 5 // zataM zataM tulAyAM tu sahasraM dazataulike // 13 // zeyaM svagandhatazcApi SaDyoni prathitaM kSitau // bhallAtakavidhAnena parihAravidhiH smRtH|| nanu vilAnAM rUkSakaThinAnAM kathaM snigdhadravaH svarasaH saMbha mehaM kuSThamapasmAramunmAdaM zlIpadaM garam // 14 // vatItyAha-travAdInAmityAdi / trapvAdIni trapusIsatAmrarUpya-zoSaM zophArzasI gulmaM pANDutAM viSamajvaram // suvarNakRSNalohAni SaT, teSAmanyatamAnvayamekatamAnvayam / | apohatyacirAtkAlAcchilAjata nissevitm||15|| Sar3ayoni SaTkAraNakam / yattu zilAjatucatuSTayaM tantrAntare na so'sti rogo yaM cApi nihanyAnna zilAjata // proktaM, tatteSAM caturNAmapi mukhyAnAM guNakhyApanAya, nAnya- | zarkarAM cirasaMbhUtAM bhinatti ca tathA'zmarIm // 16 // yonizilAjatunivAraNAya // 5 // bhAvanAloDane cAsya kartavye messjairhitH|| lohAdbhavati tadyasmAcchilAjatu jatuprabham // 6 // idAnImasyopayogavidhi nirdizannAha-tadbhAvitamityAdi / tasya lohasya tadvIrya rasaM cApi bibharti tat // sAragaNaiH zAlasArAdibhiH / tatra bhAvyadravyasamaM kvathanIyamaSTa lohAdityAdi / rasaM cApIti cakAreNa varNaprabhAvaM ca vibha- guNe jale niSkvAthyASTabhAgAvaziSTena kaSAyamAnam / dazAha tAtyanukaM samuccIyate / tatra yallauhajAtaM syAt , tallauhasyaiva viMzatidinAni triMzaddinAni vA bhAvayet / hRtadoSaH saMzuddhavIryarasau bibharti / tAni ca lohAni suvarNAdIni, tadguNAstu dehaH / dinodaye prabhAte eva, sArodakenaiva pibet / jAlena suzrutAdhyAyino'nnapAna vidhyadhyAyAnte paThanti / yadyapi jatu- rasena bhojayet , anyathA zoSaNacchedanakhAdvAtakopaH syAt / prakAzo lAkSAsadRzaH zilAsrAvaH zilAjatuzabdenoktaH, tathA'pi tulA palazatam / girijAcchilAjatunaH / na so'sti roga suvarNAdiniryAse'pi zilAjaliti prayogaH sarSapAditailavadIpa- ityatra rogazabdo doSeSu vartate, athavA zastrasAdhyeSvazmaryAcAriko drssttvyH||6|| diSu / nAnAvidhakhAsthyakaradravyabhAvanAM copadizanAha-bhAvaapusIsAyasAdIni pradhAnAnyuttarottaram // 7 // | nAloDane ityAdi // 10-16 // - . yathA tathA prayoge'pi zreSThe zreSThaguNAH smRtaaH|| evaM ca mAkSikaM ghAtuM tApIjamamRtopamam // 17 // teSAM parasparApekSaM prAdhAnyaM nirdizannAha-trapvityAdi / madharaM kAJcanAbhAsamamlaM vA rajataprabham // trapusIsayorlohatvasya nAtiprasiddhakhAdaya iti vizeSaNam / trapu. piban hanti jarAkuSThamehapANDDAmayakSayAn // 18 // sIsAyaHsamudbhavaM zilAjatu apusIsAyasaM, tadAdibhUtaM yeSAM tadbhAvitaH kapotAMzca kulatthAMzca vivajeyet // tAni pusIsAyasAdIni pusIsatAmrarUpyasuvarNakRSNaloha | zilAjatuprayogeNaiva mAkSikadhAtuprayogamatidizacAha-evaM jAni / prAdhAnyaM teSAM kuta ityAha-zreSThe zreSThaguNA iti| ca mAkSikamityAdi / tApI tApInadIjaM suvarNamAkSikaM rajatazreSThe zreSThadravye // 7 // mAkSikaM ca / tadbhAvita ityAdi tAbhyAM zilAjatumAkSikadhA1'tat jatuprabha zilAjatu yasmAlohAd bhavatyutpadyate tasya | tubhyAM bhAvito vyAptadehaH / kulatthakapoto yAvajIvaM vivarjalohasya tadannapAnAdhyAyopadiSTaM vIrya rasaJca tattasAt tattallohasaMbhU | yet ||17-18||.ttvaaditi yAvat / vimati kAraNAnurUpaM kAryamiti kRtvetyAkUtam' | paJcakarmaguNAtItaM zraddhAvantaM jijIviSum // 19 // . iti haaraanncndrH| tat' ityatra 'hi' iti paa0| yogenAnena matimAna sAdhayedapi kuSThinam // Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 14] sushrutsNhitaa| 457 idAnIM madhumehaharamapi yogamuddizannAha-pazcetyAdi / paJca- tarajetyAdi / UrmiparamparAvikSepapavanotkampitapallavAH samukarmaguNAtItamityatra vamanAdInAM paJcakarmaguNAnAmaprAptaphala- | drodakasyAtyAsannA ityarthaH / teSAM phalebhyo majjAnamAdAya; kusumityeke; tattu na samyak, yataH paJcazabdena pazcamadhAvasthisthitaM mbhavat kusumbhakusumavattailaM vA gAlayet , tattailagAlanaM sali. kuSThamukaM, tatra karmANi saMzodhanasaMzamanAbhyAgugguluzilAjatu- lApacayaM yAvat / tattu karISarAzI pakSaM nidhAtuM prayojayet , pramRtIni, teSAM guNAH phalAni, tAnyatItam / etaduktaM bhavati- viziSTatamazaktyutpAdanArtham / hRtaM malaM purISaM kaphAdayo'pi asthigataM kuThaM saMzodhanAdibhirapyaprApta vizeSa sAdhayediti; anye | yasya sa tathA; tatra kaphe vamanameva, vamanAt pakSAdeva virecanaM; tu, pUrvarUpakriyayA saha rasAdidhAtUnAM caturNA kriyAsamUhaH yadAhuH-"pakSAdvireko vAntasya" (ci. a. 36) iti; paJcakarmANIti manyante, pramehasya tu paJca guNAH pazcimAdhyAye | virecanAdapi pakSAdeva tauvarakaM tailaM, tasyApi zodhanavAda; kacitAH / jijIviSuH jIvitumicchuH / pramehiNaM tAvatsAdhayedeva / etena peyAdisaMsarjanakrameNa sajAtabalastuvarakasnehaM pibekusstthinmpiitypishbdaarthH||19|| dityarthaH / caturthabhaktAntarita iti pakSAdUrdhva prathame'ti vRkSAstuvarakA ye syuH pazcimArNavabhUmiSu // 20 // sAyaMprAtaH prakRtibhojanadvayaM, dvitIye'hi prAtabhuktA sAyaM viiciitrnggvikssepmaarutodbhuutpllvaaH|| bhojanaM na kArya, phalAmlamuSNodakaM vA pAyayet sAyaM bhojateSAM phalAni gRhNIyAt supakvAnyambudAgame // 21 // nasthAne, tatastRtIye'hani laghukoSThAya prAtaH snehaM dadyAt , evaM majjAM tebhyo'pi saMhRtya zoSayitvA vicUrNya ca // | caturthabhaktamantaritaM bhavatItyarthaH / tailasyApi pibenmAtrAM pANitilavat pIDayedroNyAM sAvayedvA kusumbhavat // 22 // talapramANAM, karSapramANAmityarthaH / asnehalavaNAm alpasnehalavaNAM, sattailaM saMhRtaM bhUyaH pacedAtoyasaMkSayAt // yato naJ ISadarthe / pakSaM pariharet , 'krodhAdIn' iti zeSaH / avatArya karIpeca pakSamAtra nidhApayet // 23 // | mahAvIryo mahAprabhAvaH / para utkRSTatamaH // 20-34 // snigdhaH khinno hRtamala: pakSAdUrva prayatnavAn // sAntadhUmastasya majA tu dagdhaH . caturthabhaktAntaritaH zuklAdau divase zubhe // 24 // kSiptastaile saindhavaM cAJjanaM ca // mantrapUtasya tailasya pibenmAtrAM yathAbalam // pailyaM hanyAdarmanaktAndhyakAcAn tatra mantraM pravakSyAmi yenedamabhimanyate // 25 // nIlIrIgaM taimiraM cAanena // 35 // 'majasAra mahAvIrya sarvAn dhAtUna vizodhaya // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne shngkhckrgdaapaannistvaamaajnyaapyte'cyutH||26|| madhumehacikitsitaM nAma prayotenAsyolamadhazcApi doSA yaantyskRtttH|| dsho'dhyaayH||13|| asnehalavaNAM sAyaM yavAgU zItalAM pibet // 27 // sAntadhUma ityAdi / taile tuvarakotthe / saindhavaM lavaNam / paJcAhaM prapibettailamanena vidhinA nrH|| ajanaM srotojanaM, tasyotpattisthAnaM varNasA sindhuzca mahApakSaM parihareccApi mudyUSaudanAzanaH // 28 // nadaH; athavA varNasodbhavAjanaparihArAya saindhavamuktaM, tena paJcabhirdivasairevaM sarvakuSThairvimucyate / sindhumahAnadodbhavamevAjanaM prAhyam / majjAdikaM tritayamantabUM: tadeva khadirakAthe triguNe sAdhu sAdhitam // 29 // mena dagdham / etena tuvarakasya SaDvidhaH prayoga uttaH, nihitaM pUrvavat pakSAt pibenmaasmtndritH|| tadyathA-tailaM paJcAhikaprayogeNa kuSThahara ekaH, tathA tadeva khaditenAbhyaktazarIrazca kurvItAhAramIritam // 30 // rAmbusiddhaM viziSTAvasthakuSThe dvitIyaH, tathA tadeva sarpirmadhubhinnakharaM raktanetraM vizIrNa kRmibhakSitam // khadirakaSAyavidhinA tRtIyaH, tathA paro'pi paJcAzadAhiko anenAzu prayogeNa sAdhayet kuSThinaM naram // 31 // | nasyaprayogo rAsAyanikazcaturthaH, majaprayogaH paJcamaH, tathAhi sarpirmadhuyutaM pItaM tadeva khadirAmbunA // 'zodhayanti naraM pItAH' ityAdi, ajanaprayogaH SaSThaH 'sAntapakSimAMsarasAhAraM karoti dvizatAyuSam // 32 // | dhuma' ityAdi // 35 // tadeva nasya paJcAzadivasAnupayojitam // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavapuSmantaM zrutidharaM karoti trizatAyuSam // 33 // vyAkhyAyAM cikitsAsthAne tryodsho'dhyaayH||13|| zodhayanti naraM pItA majjAnastasya mAtrayA // mahAvIryastuvarakaH kuSThamehApahaH paraH // 34 // cturdsho'dhyaayH| - idAnIM janmabhUmimArabhya tuvarakarasAyanakalpaM prastautivRkSA ityAdi / pazcimArNavabhUmiSu pazcimasamudrabhUmiSu / vIcI athAta udarANAM cikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // 1 'tebhyo majjAnamAdAya' iti paa0| 2 'nihanti pUrvavat / aSTAvudarANi pUrvamuddiSTAni / teSvasAdhyaM baddhapakaM' iti paa0| parisrAvi ca, avaziSTAni kRcchrasAdhyAni, su0 saM0 58 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna . sarvANyeva pratyAkhyAyopakrameta / teSvAdyazcaturSoM vAsayeza, pAyasenopanAhayedudaraM, bhojayecainaM vidAmeSajasAdhyaH, uttaraH zastrasAdhyaH, kAlaprakarSAt | *AmAya: kAlaprakarSAta rigandhAdisiddhena pysaa||6|| sarvANyeva zastrasAdhyAni varjayitavyAni vA // 3 // __ pittodariNamityAdi / madhuragaNaH kAkolyAdIni / zyAmA nidAnasthAne kathite'pyaSTatve'tra punaraSTasaMkhyAkhyApanaM plIho- vRddhadArakaH / kSIrasiddhAstaNDulAH paaysH||6|| darayakRddAlyudarayozcikitsitaikatvaprakhyAphnAya / avaziSTAni kRcchrasAdhyAnIti teSvapi yathottaraM kRcchrataratvaM jJeyam / tathAca zleSmodariNaM tu pippalyAdikaSAyasiddhena sarpiSo. "vAtAt pittAt kaphAt plIhaH sannipAtAttathodakAt / paraM paraM parahya, stuhIkSIravipakkenAnulomya,trikaTakamtrakSAkRcchataramudaraM bhiSagAdizet" (ca.ci. a. 13) iti / ratalapragADhena muSkakAdikaSAyeNAsthApayedanuvAsasarvANyeveti SaDiti kecit , SaTkheva kRcchatvapratipAdanAta : yeca, zaNAtasIdhAtakIkiNvasarSapamUlakabIjakalkaibadagudaparisrAvibhyAM sahASTAvapItyanye, tayorapi cikitsi- zcopanAhayedudaraM, bhojayeccainaM trikaTukapragADhena kulatoktaH, sarvaprahaNAcA teSvityAdi / AdyazcaturvargaH vAtapittakapha- | tthayUSeNa pAyasena vA, khedayecAbhIkSNam // 7 // duSIviSanimittAni catvAryudarANi; uttarastu plIhodarabaddhaguda- zleSmodariNamityAdi / musskkplaashdhaavnyaadimusskkaadiH| cchidrodakodarANi / kAlaprakarSAditi bheSajasAdhyakAlAtikramAt AsthApanavargasiddhana tailenAnuvAsanam / kiNvaM surAbIjam // 7 // zastrasAdhyakAlAtikramAca sarvANyevauSadhasAdhyAnyapi zastrasA HD dRSyodariNaM tu pratyAkhyAya saptalAzalinIkharasadhyAni syuH, zastrasAdhyAni varjayitavyAnIti varjanAANi siddhena sarpiSA virecayenmAsamardhamAsaM vA, mahAvetyarthaH // 1-3 // vRkSakSIrasurAgomUtrasiddhana vA; zuddhakoSThaM tu madyenAudarI tu gurSabhiSyandirUkSavidAhisnigdhapizi zvamArakagujAkAkAdanImUlakalkaM pAyayet, ikSu. tapariSekAvagAhAn pariharet ; zAliSaSTikayadhago kANDAni vA kRSNasarpaNa daMzayitvA bhakSayedvallIphadhUmanIvArAn nityamanIyAt // 4 // . lAni vA, mUlaja kandajaM vA viSamAsevayet , tenAudarItyAdi / doSadhAtumalasrotasAM ledaprAptijananamabhi | gado bhavatyanyaM vA bhAvamApadyate // 8 // pyandi / vidAhi kAJjikAdi / snigdhaM pizitaM meduramAMsam / nIvAra ulikAdhAnyam // 4 // saannipaatikcikitsitmupdishnnaah-duussyodrinnmityaadi| zaGginI yavatiktAmedaH / sAnnipAtikodare snehAdi yaduktaM tadvAtatra vAtodariNaM vidArigandhAdisiddhena sarpiSA tAdyudaroditameSajagaNaiH sarva sAdhanIyam / yadAha carakaHmehayitvA, tilvakavipakkenAnulomya, citrAphalate "sanipAtodare sarvA yathoktAH kArayet kriyAH" (ca. ci. lapragADhena vidArigandhAdikaSAyeNAsthApayedanuvA a. 13) iti| laghuvAgbhaTe'pi "sannipAtodare kuryAsayecca, sAravaNena copanAhayedudaraM, bhojayecainaM nAtikSINabalAnale / 'doSodekAnurodhena pratyAkhyAya kriyAvidArigandhAdisiddhana kSIreNa jAgalarasena ca, mimAm" (vA. ci. a. 15) iti / zahinI yavatikkAkhedayecAbhIkSNam // 5 // medaH / mahAvRkSetyAdi / virecayediti zeSaH / mahAvRkSaH sehunnddH| tatretyAdi / tilvakaH paTTikArodhraH / anulomya virecy| mahAvRkSakSIramAtrA kalkapramANA / zuddhatyAdi / gujA ciricitrAphalatailaM dantIphalatailam / AsthApayet nirUhayet, anuvA- hiNTikA / kAkAdanI vAyasatindukA / ikSukANDAnItyAdi / sayeca citrAphalatailenaiva / sAlvaNenopanAhayet banIyAt / kheda yathA madAtyaye madyapAnam, agnidagdhe'mikhedaH, atIsAre yecAmIkSNamiti evamapretane kaphArabdhe'pi khedo vidheyaH, natu khinnapathyayA viTpravartanaM, chadyA vamanaM, sarpaviSe viSabhakSaNaM, pittArabdhe; sa ca kheda AjalaprApteH, ata Urdhva sarveSAmakhe. tadvadviSAdyutpannodare'pi kRSNasarpadaSTekSukANDabhakSaNaM viSabhakSaNaM calam / kathamatrodariNaH snehakhedAsthApanAnuvAsanAni suzrutA. : mahakhadAsthApanAnuvAsanAni suzrutA. vaa| valIphalAni karkaTIprabhRtIni / anyaM vA bhAvamApadyate cAryaH prAha ? agre 'asnehyA akhedyA nAnuvAsyA nAsthApyA' iti | maraNaM prApnoti / kameMdaM dAruNam , akriyAyo dhruvaM maraNaM, paThitatvAt ; etanna, yatazchidrodakodariNoreva tatra niSedhaH, kriyAyAM saMzaye satyevaM kuryAt, tatrApIzvarAnuzAteneva anyeSu yathAvasthaM snehAdayaH prayojyA iti // 5 // kAryam // 8 // pittodariNaM tu madhuragaNavipakkena sarpiSA nehayitvA, zyAmAtriphalAbhivRdvipakkenAnulomya, zarka | bhavati cAtrarAmadhughRtapragADena nyagrodhAdikaSAyeNAsthApayevanu- kApa kupitAnilamUlasyAt saMcitatvAnmalasya ca // 13 sarvodareSu zaMsanti bahuzastvanulomanam // 9 // .1'cikitsitaikatvaprakhyAkhyApanAya' iti paa0| 2 mAjala. mAsisarvarUpAvasApAsati pA0 / 1 svinnapathyAdi' iti pA0 / 1 saMcayitvAt' iti pA0 / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMdhyAyaH 14] suzrutasaMhitA / 459 zrI. kupitetyAdi / sarvodarANyeva malavRddhyA vartante, tasmAt rujyavacAryam ; anye tu tilatailameva sAdhayanti, tatrAntaraprAmAsaMzodhanaM zastaM; taca bahuzo'nalpazaH // 9 // NyAt ; AIcaGgaveramAkaM, tasaM caturguNam / vipakvaM kSIrAvaata Urva sAmAnyayogAn vkssyaamH| tadyathA- ziSTaM pakkam / cavyetyAdi / payasA caturguNenaiva / saraladevadArueraNDatailamaharaharmAsaM dvau vA kevalaM mUtrayuktaM kSIra- citrakameva payasetyarthaH; saralA trivRt / muratyAdayo vA tathaiva yuktaM vA sevetodakavarjI. mAhiSaM vA matraM dhIreNa camuMrajI zobhAjanakaH / zyAmA vRddhadArukaH / jyotiSkaH nirAdhAraHsaptarAtrama, uSTIkSIrAhArovA'nnavAriva- kAkamadenikA / himASakasarjikAkSAramASakacatuSTayasaMyukta rjIpapippalI vAmAsaMpAdana vidhAnenAseveta. 'mAsamardhamAsaM vA' iti zeSaH / snuhItyAdi / atra triHsaptakRkho saindhavAjamodAyaktaM vA nikammatailama, AzR. bhAvanA / muhI sehuNDaH, sa ca bahukaNTakaH zreSThaH / kAleneti gaverarasapAtrazatasiddhaM vA vAtazale'vacArya, zRGga. yAvatA kAlena zaknuyAdbhakSayituM, pippalIsahasramekadvitricatuSTaverarasavipakkaM kSIramAseveta, cavyazRGgaverakalkaM vA yatvena virekArtham / pathyetyAdi / utkArikAM lapsikAm / payasA saraladevadArucitrakameva vA, muralIzAla- harItakItyAdi / khajaH manthAnam / harItakIkAthakAjikadadhIti parNIzyAmApunarnavAkalkaM vA, jyotiSkaphalatailaM | pratyekaM ghRtacaturguNAni / gavya ityAdi / -gavye payasIti ghA kSIreNa svarjikAhiGgamizraM pibeta, guDadvitIyAM | ADhakapramANe, mahAvRkSakSIraM prasthaM, mahAvRkSaH sehuNDaH, tajaM ca vA harItakI bhakSayeta, strahIkSIrabhAvitAnAM vA| navanIta mahAvRkSakSArapAda, dravAnukto jala pippalInAMsahanaM kAlena, pathyAkRSa cavyetyAdi / triphalAtrikaTukadravyANAM pratyekamardhakArSikA bhAgAH, kSIrabhAvitamatkArikA pakkAM dApayetaH harItakI-| na hi triphalA trikaTuka vA dravyamakAmA na hi triphalA trikaTukaM vA dravyamekamiti / kecidravasyAlpacUrNa prasthamADhake ghRtasyAvApyAGgAreSvabhivilApya khAjalamapi caturguNamityAhuH / eSAM viSayamAha-etAnIkhajenAbhimathyAnuguptaM kRtvA'rdhamAsaM yavapalle vAsa- tyAdi / tilvakaghRta vAtavyAdhyukta catutha yaSA tAni tilvaka yet , tatazcobhRtya parisrAvya harItakIkAthAmlada ghRtacaturthAni / mUtretyAdi |-muutrdrvennaasvaadyo'nuklpen dhInyAvApya vipacet, tadyathAyogaM mAsamardhamAsaM mahAvRkSakSIraprasthaprakSepeNa samyakRtAH / virecanadravyakaSAyamivA pAyayet, gavye payasi mahAvRkSakSIramAvApya tyaadi|-trivRdaadikssaayN vA zuNThIdevadArucUrNakarSaprakSepAvipacet, vipakkaM cAvatArya zItIbhUtaM manthAnenAbhi- vyam // 10 // mathya navanItamAdAya bhUyo mahAvRkSakSIreNaiva vipa- vamanavirecanazirovirecanadravyANAM pAlikA cet, tadyathAyogaM mAsaM mAsArdhaM vA pAyayet;cavya- bhAgAH pippalyAdivacAdiharidrAdiparipaThitAnAM citrakadantyativiSAkuSThasArivAtriphalAjamodahari-ca dravyANAM zlakSNapiSTAnAM yathoktAnAM ca lavaNAnAM drAzatinItrivRtrikaTukAnAmardhakArSikA bhAgA, tatsarva mUtragaNe prakSipya mahAvRkSakSIraprasthaM ca rAjavRkSaphalamajvAmaSTau karSAH, mahAvRkSakSIrapale mRdvagninA'vaghaTTayan vipacedapradagdhakalkaM, tatsAdhudve, gavAM kSIramUtrayoraSTAvaSTau palAni, etat sarve ghR. siddhamavatArya zItIbhUtamakSamAtrA guTikA vartayet, taprasthe samAvApya vipacet, tadyathAyogaM mAsamadhaH tAsAmekAM ve timro vA guTikA balApekSayAM mAsaM vA pAyayet, etAni tilvakaghRtacaturthAni mAsAMstrIMzcaturo vA seveta, eSA''nAhavartikriyA sIpyudaragulmavidradhyaSThIlAnAhakuSThonmAdApasmA-vizeSeNa mahAvyAdhiSapayujyate (vizeSeNa ) koSThareSUpayojyAni virecanArtha; mUtrAsavAriSTasurAzcA- jAMzca kRmInapahanti kAsazvAsakRmiSThapratibhIkSNaM mahAvRkSakSIrasaMbhRtAH seveta; virecanadravyaH | dravya zyAyArocakAvipAkodAvartAzca nAzayati // 11 // kaSAyaM vA zRGgaveradevadArupragADham // 10 // ata ityAdi / saptAhaM mAhiSaM mUtraM kSIreNa kRtodakAnnakAryaH, sarokA idAnImanaladIpanI gupitAnilasaMvalitamalAnulomanImAbhyakecidatra mAhiSameva kSIramAhuH, apare punarmAhiSasyAgnimAndyA-ntarA mUtravAta niAdazanAha-vamanatyAdi / sNshaadhnsshmnaadikrnnaadrvymevaahuH| gUDhapadabhaGgaTippaNe IdRzaM vyAkhyAtaM | yAdhyAyoditAni vamanavirecanazirovirecanadravyANi madanaphalAmAhiSaM mUtraM kSIreNa gavyena pibet ; pramAdavyAkhyAnamidaM, yasmA ditrivRdAdiviDajAdIni, dravyasaMgrahaNIyAdhyAye pippalyAdivacAjejaTAcAryAdInAmanumataM na bhavati / ussttriityaadi| kecidatra diharidrAdayo nirdiSTAH, lavaNAnyannapAnAdhyAye paripaThitAni kSIra trikaTukasaMyuktamAhuH, tatrAntaraprAmANyAt / pippalImi saindhavAdIni, mUtragaNo gomUtrAdivadravyapaThitaH; teSAM ythaatyaadi| pUrvoktena vAtazoNitoktena / saindhavAjamodAprakSepayukta vA | lAbhaM pAlikA bhAgAH / yathAlAbhameva gavAdInAM mUtreNa dantItailaM; tadeva tailamAIeGgaverarasADhakazatapakkaM vAtazUle vAta 1 'suraGgI' iti paa0| 2 'eSA khalvAnAhamUtravartikriyA 1 'alpazaH' iti paa0|2 'guDapragADhAM' iti paa0| vizeSeNa' iti paa0|3 'kupitAnilasevitamalAnulomanI' iti paa0| Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM vyastasamastena piSTvA caturguNairaSTaguNairvA vipAcyam / aGguSThapramANA plIhAgnisaGgagulmodarodAvartazvayathupANDurogakAsavartayaH kartavyAH / tAH punaradhamamadhyamottamapuruSAdibalApekSayA zvAsapratizyAyorvavAtaviSamajvarAnapahanti / ma. ekadvitrisaMkhyopalakSitA bhakSayitavyAH / tatra ca gavAdimUtra-ndAgnirvA hiGgvAdikaM cUrNamupayuJjIta // 14 // mevAnupAnam / tAsAmabhyAse kAlAvadhirmAsAtrayazcatvAro vA; pippalItyAdi / kecidatra bhiSajazcaturguNaM pAnIyamAdadate; ' phalaM tu mehAdimahAvyAdhiharaNaM koSThakRmiharaNaM ca // 11 // tanna, jejaTena niSiddhavAt / asmin yoge 'kolakulatthapUtImadanaphalamajakuTajajImUtakekSvAkudhAmArgavatri- | karohItakakvAthaM dviguNamAvApya' iti kecit paThanti; tanna, vRtrikaTukasarSapalavaNAni mahAvRkSakSIramUtrayoranya- | so'pi jejaTena niSiddhatvAt // 14 // tareNa piSTA'GgaSThamAtrAM vati kRtvoriNa AnAhe yakahAlye'pyeSa eva kriyAvibhAgaH / vizeSa tailalavaNAbhyaktagudasyaikAM dve tisro vA pAyau nidadhyAt, eSA''nAhavartikriyA vAtamatrapurISo- | tastu dakSiNabAhI sirAvyadhaH // 15 // dAvartAmAnAnAheSu vidheyA // 12 // | maNibandhaM sakRnnAmya vAmAGguSThasamIritAm // __ abhyantaravartiprasaGgena phalavati nirdizannAha-madanaphale- dahet sirAM zareNAzu plIhno vaidyaH prazAntaye // 16 // tyAdi / jImatako devadAlI, ikSvAkuH kaTutumbI, dhAmArgavo yakaTAlya ityAdi / maNibandhaH pANimalaM sakata kiJci- / mahAkozAtakI / 'vipAcya' ityanuvartanIyam / pAke tu mUtrame- nAmayitvA vAmAGguSThaM prati samyagIritAM gatAM sirAM, zaraH vaanuvrtniiym| pAyau gude / na kevalaM udarAnAhe vAtamUtrapurISo- prasiddhaH, tamagnivarNa kRlA dahet // 15 // 16 // dAvartAmAnAnAheSu vidheyeti / 'kSAramUtrayoranyatareNa' ityanye paThanti tatra kSAraH kSArodakaM peSaNavacanAt // 12 // baddhagude parisrAviNi ca snigdhavinnasyAbhyakta syAdho nAmeAmatazcaturaGgalamapahAya romarAjyA plIhodariNaH snigdhakhinnasya danA bhuktavato udaraM pATayitvA caturaGgAlapramANamantrANi niSkRSya' vAmabAhI kUparAbhyantarataH sirAM vidhyet, vimarda nirIkSya baddhagudasyAntrapratirodhakaramazmAnaM bAlaM yeca pANinA plIhAnaM rudhirasyandanArtha; tataH saMzu.. ddhadehaM samudrazuktikAkSAraM payasA pAyayeta, hiGgusau vA'pohya malajAtaM vA tato madhusarpiAmabhyajyA trANi yathAsthAnaM sthApayitvA bAhyaM vaNamudarasya varcike vA kSIreNa, srutena palAzakSAreNa vA yava sIvyeta / parisrAviNyapyevameva zalyamuddhatyAntrakSAraM, kiMzukakSArodakena vA bahuzaH sutena yavakSAraM, srAvAn saMzodhya, tacchidramAnaM samAdhAya kAlapipArijAtakecarakApAmArgakSAraM vA, tailasaMsRSTaM zo pIlikAbhirdazayet, daSTe ca tAsAM kAyAnapaharenna bhAjanakayUSaM pippalIsaindhavacitrakayuktaM, pUtikara. | zirAMsi, tataH pUrvavat sIvyet, saMghAnaM ca yathoktaM akSAraMvA'mlanutaM viilvnnpippliiprgaaddhm||13|| | | kArayet, yaSTImadhukamizrayA ca kRSNamRdA'valipya plIhetyAdi / dadhibhojanaM raktotklezAya tadahareva, kapha- bandhenopacaret, tato nivAtamAgAraM pravezyAcArivyAdhau vamane kartavye prAk kaphoklezakaradravyopayogavat / kUparaM kamupadizet, vAsayezcainaM tailadroNyAM sarpioNyAM bhujamadhyam / rudhirasyandanArtha raktasrAvaNArtha; sirAvyavavidhyu- vA payovRttimiti // 17 // . ko'pi sirAvyadhaH punarihoktaH, prakaraNavazAt ; ato na | tato baddhagudaparisrAviNorupakramaprAptAM cikitsAmupadizapunaruktadoSamAvahati / tata ityAdi / saMzuddhadehaM vamanavireca mAha-baddhaguda ityAdi / khinnasyeti dravakhedena / nAbhervAmata nAbhyAm / pArijAtaH prasiddhaH / ikSurakaH kokilAkSakaH / ityAdi / vAmabhAge nAmeradhastAzcaturaGgalamapahAya romarAjyApAribhadrakAraketi kecit paThanti / zobhAjanetyAdi / amlaM zcaturaGgulapramANastiryageva chedaH, tatra lomni tiryagavasthite'nulokAlikam / pUtikaraJjazcirabilvaH, kaNTakIkaraNa ityanye / magaM ca zastrapAtanamuktam / antrapratirodhakaramazmAnaM bAlaM kalpanAmAha-kaNTakIkarajakSAramardhapalamAtraM SaDguNAmlakAji vA'pohya malajAtaM veti tatra malarodhakAraNamAbhyantaramazmakezakena bahuzaH parinutaM pippalIviDlavaNacUrNAkSaprakSepam / tRNAdi, bAhyaM tu viSamavihArAbhighAtenAzrAvayavAnAM parasparaviDasthAne saindhavamiti kecit paThanti // 13 // saMmUrchana, na tatrAtracchedanamiti prisraavyudraadvishessH| ata pippalIpippalImalacavyacitrakakaverayavakSAra-eva parisrAviNyeva pRthagatrasandhAnaM vizeSeNa vakSyati / tatrAbhyasaindhavAnAMpAlikAbhAgAH,ghutaprasthaM tattulyaM ca kSIraM ntare'zmAdAvatyantAbAdhakare zalyanimittamevAtracchedaM kRkhAstadaikadhyaM vipAcayet, patat SaTpalakaM nAma sarpiH zmAdizalyamapaharet / atracchidraM tu vakSyamANanyAyenAnu 1. peSaNe vartanAt' iti paa0| 1baddhaM' iti pA0 / 2 anusAmya' iti pA0 / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| 46. wwwwwwwwwwwww - sandhAya sarpirmadhvakaM niSkRSTamantramaGguSThAGgulizalAkAdibhiryathA- | bhavati cAtrasthAnaM sthApayet / mUcchitamantraM tu vIkSya pANinA bandhAvamo. AsthApane caiva virecane ca kSaNAnulomayet / bAhyavaNaM raktAsecanAdividhimapekSya samyak pAne tathA''hAravidhikriyAsu // sIvyet / tailasarpirdoNIvAsanamudarasya vraNitvenAdhmAnaklezanivR. sarvodaribhyaH kuzalaiH prayojyaM tyartham / payasA kevalena vRttiriti yAvat / gudapicchAnivRttyA kSIraM zRtaM jAGgalajo raso vA // 19 // samyagatrasya sandhAnadRDhIbhAvanizcayaH, anyathA khalvAhAreNa iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne udaracitakiTena vA pipIlikAmukhadaMzasandhAnaM mRdu vighaTeta samyak kitsitaM nAma cturdsho'dhyaayH||14|| sandhAvapi, tasmAdanukrameNaiva payojAGgalamAMsarasabhojanena kRtakarmaNo jaleniSedhaM tadabhAve cokaM dravaM nirdizannAhatribhAgArdhabhAgavAriNA ca prAkRtabhojanaprAptiH / sAMzayika bhavatItyAdi / cakAradvayakaraNenodarapATanAdAvanukte'pIti samucaitat karma, tasmAdApRcchayezvaraM pratyAkhyAyAcaret // 17 // cIyate // 19 // dekodariNastu vAtaharatailAbhyaktasyoSNodaka iti zrIDalha(6)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutakhinnasya sthitasyAptaiH suparigRhItasyAkakSAt parive- vyAkhyAyAM cikitsAsthAne cturdsho'dhyaayH||14|| STitasyAdhonAmeAmatazcaturaGgulamapahAya romarAjyA vIhimukhenAGguSThodarapramANamavagADhaM vidhyet, tatra pnycdsho'dhyaayH| pravAdInAmanyatamasya nADI dvidvArA pakSanADI vA saMyojya doSodakamavasiJcet, tato nADImapahRtya athAto mUDhagarbhacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tailalavaNenAbhyajya vaNaM bandhenopacaret, na caikasmi- | neva divase sarva doSodakamapaharet , sahasA hyapa nAto'nyat kaSTatamamasti yathA mUDhagarbhazalyoddhahate tRSNAjvarAGgamardAtIsArazvAsakAsapAdadAhA raNam ; atra hi yoniyakRtplIhAntravivaragarbhAzayAnAM madhye karma kartavyaM sparzena, utkarSaNApakarSaNasthAnAutpadyaratnApUryate vA bhRzataramudaramasaJjAtaprANasya, | pavartanotkartanabhedanacchedanapIDana--karaNadAraNAni tasmAttRtIyacaturthapaJcamaSaSThASTamadazamadvAdazaSoDaza- caikahastena garne garbhiNI cAhiMsatA, tasmAdadhirAtrANAmanyatamamantarIkRtya doSodakamalpAlpamava- | 1. patimApRcchaya paraM ca yatnamAsthAyopakrameta // 3 // siJcet, niHsRte ca doSe gADhataramAvikakauze- | utkarSaNam adhogatasyorvIkaraNam , apakarSaNam UrdhvagatayacarmaNAmanyatamena pariveSTayedudaraM, tathA nAdhmApa syAdhaH karSaNaM, sthAnApavartanaM sthAneSu saktasya garbhazayyAta uttAyati vAyuH, SaNmAsAMzca payasA bhojayejAGgalara.| nasyAvAmukhIkaraNam , udvartanam avAGmukhasyotsAnIkaraNam atra sena kA tatastrInmAsAna?dakena payasA phalA- kecit 'sthAnavyAvartana' iti paThanti; tatra sthAna sthitiH, sthAne mlena jADalarasena vA, avaziSTaM mAsatrayamannaM laghu garbhazayyAyAM tiryagAdisthitasyottAnasyAdhovyAvRttyA sthApanam / hitaM vA seveta, evaM saMvatsaraNAgadA bhavati // 18 // Urdhvasya kasyacidasya chedanamutkarvanaM, chedanamiti mRtasya tu teSu _SaNmAsAnityAdi / mAsAn SaDyAvalaghu hitamannaM payasA teSu sthAneSu saktasya tasya tasyAGgasya chedanaM dvaidhIkaraNaM, garbhakSIreNa bhojayet / kSIreNaivodakakArya kArayet, kaphavAtAdhikatvaM | kukSyAderAdhmAtasya vidAraNaM bhedanaM, pIDanaM campanaM (valanam ), RjUkaraNaM vakrasya prAJjalIkaraNaM, dAraNaM vidAraNam // 1-3 // ca vIkSya jAgalarasena bhojayet, rasenaivodakakArya, tata Urdhva trInmAsAn arbodakena payasA doSApekSayA jAGgalarasena vA tatra samAsenASTavidhA mUDhagarbhagatiruddiSTA; laghu hitamanaM bhojayet, tAbhyAmevodakakArya kArayet / svabhAvagatA api trayaH saGgA bhavanti-zirasa avaziSTaM ca mAsatrayaM laghu hitamannaM bhojayet / udakenaivodaka- | NyAsayorjaghanasya vaa||4|| kAryam / carakamatAnusAriNA vAgbhaTena kSIreNaiva SaNmAsAn tatretyAdi / ziraso vaiguNyAt vekalAt, aMsayorjaghanasya vRttirabhihitA, nAnapAnIyAbhyAM; tathA ca-'syAt kSIravRttiH ca vaiguNyAdityanuvartate; vaiguNyaM vakratA / aMso bAhuziraH, SaNmAsAMstrIn peyAM payasA pibet / trIzcAnyAn payasaivAdyAt | jaghanaM kaTeraprabhAgaH // 4 // phalAmLena rasena vA // alpazaH snehalavaNaM jIrNazyAmAkako- jIvati tu garbhe sUtikAgarbhaniharaNe prayateta / dravam" (vA. ci. a. 15) iti // 18 // nihartumazakye vyAvanAn mntraanupshpRnnuyaat| tAn vkssyaamH||5|| 1 aGguSThAGgulisparzanAdibhiH' iti paa0| 2 'prabhUtabhojana'prAptiH' iti pA0 / 3 'udakodariNaH' iti pA0 / 1'jalaniSedhArtha coktau dAvetau nirdizanAha' iti pA0 / Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM 'ihAmRtaM ca somazca citrabhAnuzca bhAmini // sUtIjanavyApAreSu bhiSajAM zalyAharaNopAyaM nirdizannAha-mRte uccaiHzravAzca turago mandire nivasantu te||6|| | ceti / cakArAdaphalIbhUteSu mantratantraprasUtIjananavyApAreSu jIvaidamamRtamapAM samuddhRtaM vai tyapItyanuktaM samuccinoti / AbhugnasakthyA iti saGkucitatava laMghu garbhamimaM pramuJcatu stri // sakthyAH / dhanvano dhanuva'zo badarIsadRzapatraH, nagavRttikA tadanalapavanArkavAsavAste zallakI, yadyapi mRtsnazabdaHprazastAyAM mRdi vartate tathA'pyatra saha lavaNAmbudharairdizantu zAntim // 7 // dhanuvRkSazallakIzAlmalInAM picchile cumpe mRtsnazabdo boddhavyaH / muktAH paMzorvipAzAzca muktAH sUryeNa rshmyH|| ghRtaM gavyaM ghRtaM, tAbhyAM pANiM mrazayitvA vilipya, mUDhagarbhamapamuktaH sarvabhayAdgarbha pohi viramAvitaH // 8 // harediti sAmAnyo vidhiH / mRtaM ceti cakArAdapaharaNe vizeSeNa vidhimAha-tatretyAdi / AJchet AkarSet / ekasakneti jIvatItyAdi / prayateta yatnaM kurvIta / kecidAcAryA mantra prathamamekasakthipratipannaM, dvitIyasakthi punarAbhugnaM sthivA''vyAkhyAnaM na kurvanti, kecit kurvanti tadAha-ihetyAdi / gatamityarthaH, tadapi prasArya praguNIbhUtasakthidvayamapaharaNArthaamRtaM samudramanthanodbhUtaM, citrabhAnurAdityaH, bhAmini he mAnchediti pUrvasmAdvizeSaH; sakthi jaGghocyate, ayaM dvitIyaH / varastri, uccaiHzravA amRtamanthanotpannasturagaH zakravAhanaH, laghu sphigityAdi / ayaM tRtIyaH / tiryagityAdi / prigho'rglaadnnddH| zIghraM, dizantu prayacchantu // 5-8 // | ArjavamAnIya RjubhAvamAnIyApaharediti, ayaM caturthaH / __ auSadhAni ca vidhyAdyathoktAni / mRte | pArzvetyAdi / pArthApavRttaM pArzvavalitaM ziro yasya, apatyapatho cottAnAyA AbhugnasakthyA vastrAdhArakonnamita-yoniHH ayaM paJcamaH / bAhudvayetyAdi / ayaM SaSThaH / tatra AdyaM kaTyA dhanvananagavRttikAzAlmalImRtsnaghRtAbhyAM mUDhagarbhatritayaM pAdAbhyAmAharaNIyaM, taditarattu tritayaM zirasA, mrakSayitvA hastaM yonau pravezya garbhamupaharet / tatra dvAviti zeSaM tu mUDhagarbhadvayamasAdhyam , evamaSTau muuddhgrbhaaH| . sakthibhyAmAgatamanulomamevAJchet , ekasaknA pra- dAryamANaH chidyamAno garbho mAtaramAtmAnaM ca vyApAdayet / tipannasyetarasakthi prasAryApaharet, sphigdezenAga- ghAtayediti sarvathaivIzakyahastAkarSe dvayorapi garbhagarbhiNyorvi sphigdeza prapIDyodhvamutkSipya sakthinI pattisiddheH / zastramantrAdinopAyenAsiddhau garbhacyAvanaM garbhiNI. prasAryApaharet, tiryagAgatasya parighasyeva tirazcI-| rakSArtha kAryamityAha-aviSaya iti / soDhumazakye vikAre nasya pazcAdardhamUrdhvamutkSipya pUrvArdhamapatyapathaM | vyAdhau sati kiM kartavyamityAha-zreyo garbhasyeti; zreyo bhavatIpratyArjavamAnIyApaharet, pAoNpavRtta zirasamasaM tyarthaH / garbhapAtanaphalamAha-na garbhiNyA viparyAsa iti; prapIDyolamutkSipya ziro'patyapathamAnIyApaha- viparyAso mRtyurityarthaH / tasmAt prAptakAlaM na Apayet nollaGghayeret, bAhudvayapratipannasyordhvamutpIDyAMsau ziro'- | dityarthaH // 9-11 // . nulomamAnIyApaharet, dvAvantyAvasAdhyo mUDhagarbhI, evamazakye zastramavacArayet // 9 // tataH striyamAzvAsya maNDalApreNAGgulIzastreNa sacetanaM ca zastreNa na kathazcana dArayet // | vA ziro vidArya, ziraskapAlAnyAhatya, zakunA dAryamANo hi jananImAtmAnaM caiva ghAtayeta // 20 // gRhItvorasi kakSAyAM vA'paharet abhinna zirasaaviSahye vikAre tu zreyo garbhasya pAtanam // makSikUTe gaNDe vA, aMsasaMsaktasyAMsadeze bAhU na garbhiNyA viparyAsastasmAtprAptaM na hApayet // 11 // | chittvA, dRtimivAtataM vAtapUrNodaraM vA vidArya | nirasyAtrANi zithilIbhUtamAharet, jaghanasaktasya __ mantrAnirdizyauSadhAni nirdizannAha-auSadhAnItyAdi / vA jaghanakapAlAnIti // 12 // kiMbahunAtAni punaH zArIre aparApAtanoditAni pANipAdalepA yoni yadyadahaM hi garbhasya tasya sajati tdbhissk|| dhUpanamAturapAnAdikaM ca / niSphale mantre taMtre ca vRthAbhUteSu samyagviniharecchitvA rakSennArI ca ytntH||13|| 1'muktAH pAzA vipAzAzca muktAH sUryendurazmayaH / muktaH sarvabha- garbhasya gatayazcitrA jaaynte'nilkoptH|| yAdgarbha ehyehi mAciraM svAhA' iti pA0 / 2 'zAlmalISu madhye maru-tatrAnalpamativedyo varteta vidhipUrvakam // 14 // dezIyaparvatasthA hi nitarAM picchilaniryAsA bhavanti, tadidamucyate- | nopekSeta mRtaM garbha muhUrtamapi pnndditH|| dhanveti; dhanvA marudezaH, mRtsnamatra picchilo bhAgaH; 'viviktaM mRtsnaM sa hyAzu jananIM hanti nirucchAsaM pazuM yathA // 15 // ca' ityojolakSaNaM ca tatrAntare'pyuktaM-'hastamabhyajya yoni ca maNDalAoNa kartavyaM chedymntrvijaantaa|| sAjyazAlmalipicchayA' iti hArANacandraH / 'dhanvanagavRttika- vRddhipatraM hi tIkSNAgraM nArI hiMsyAt kadAcana // 16 // zAlmalImRtsnaghRtAbhyAM' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| 3 'jala- | athApatantImaparAM pAtayet puurvvdbhissk|| vyApAre' iti paa0| | hastenApaharedvA'pi pArzvabhyAM paripIDya vA // 17 // Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| dhunuyAca muhurnArI pIDayedvA'sapiNDikAm // vyavasthitavikalpA hyete dezaprakRtisAtmyApekSayA / kRSNA tailAktayonerevaM tAM pAtayenmatimAn bhiSaka // 18 // pippalI, tanmUlaM pippalImUlaM, dIpya kaH ajamodA / prasavakAla evaM nihatazalyAM tu siduSNena vaarinnaa|| eva jAtamUDhagarbhAyAH kRtakarmaNA'pahRtAparAyAH pArzvayonizUlakAtato'bhyaktazarIrAyA yonauM snehaM nidhApayet // 19 // ThinyazAntyartha raktakledAdidoSaprasekArtha ca tailAktayonestailena evaM mRdvI bhavedyonistacchUlaM copazAmyati // kRSNAdipAnam ; akAlamUDhagarbhAyAstu lajitAyAH punarannakAle uddAlakAdInAmannAnAmasnehalavaNAbhiryavAgUbhirupacAro yAvanto . mRte tu garbha zastrAvacaraNaM nirdizannAha-tata iti / mAsA garbhasya tAvantyevAhAni; anantaramAse tu snehAdividhAnamamaNDalApreNAGgulIzastreNeti antarmukhasaMjJitena kRzatarazazadhara-. kAlamUDhagarbhAyA api pUrvavat / zAkaH karkazapatravRkSaH, kAnukAriNA'rdhadvayasaMhitamadhyakIlitena madhyamAGgulyaaSTapraviSTa 'sAgavana' iti loke / triraatrmityaadi|-evN trirAtraM kRSNAlohakaTakaniyamitena, anye punarekAvayaMvena madhyamAGgulIpraviSTa dicUrNapAnena zAkalagAdicUrNapAnena vA''hRtakoSTharaktakledAdilohakaNTakenetyAhuH / taddhi zastramantadvAraM hastAntargataM yonau doSAyAH saptAhaM haskhamAtrayA snehapAnam / tena vizuddhavAtAzayAyA supradezapravezitamapi sukhacchedakaraM garbhiNI na hinasti / zakunA dazAhAdUrva snigdhapathyAlpabhojanam / tatra nilaM bAhyAvapi khedA. AkuzcitAkAreNa baDizavizeSeNa samyaggRhItaM hRdaye ko vA'pa bhyazAvavazyaM kAyau~, tatra dvitIyadazAhe vAtaharasiddhaM payo vakSyaharet / zirasaH punaravaiguNyena nirgataziraso vipulAMsadezasaktasya mANaM, tRtIye mAMsarasaH / kakubhaH sugandhimUlo viTapaH / AcavidhimupadizanAha-abhinnazirasamiti; kUTe gaNDe, vA samRhya manasnAnAdau SaDajakalpanAkalpitazirISakakubhasalilam / upazakunA'paharaNam / mRtasyAmAtodarasya kramAgatamudarasaGga nirdi-| dravA iti upadravA vAtarogajvarAdyAH / vAtaharaiH zatapuSpAdibhiH / shnnaah-dRtimivetyaadi|-dRtiH paaniiypuurnnkhllii| jaghanasakta. yathAyogamiti sAtmyAdyapakSayeti bhAvaH // 20-27 ||syetyaadi|-jghnskN jaghanakapAlAni vidArya, apahRtyApaha- | yonisantarpaNe'bhyaGge pAne bastiSu bhojane // 28 // ret / evamuddiSTAnAmAharaNopAyaM nirdizyAnuktAnAmapi nAnAprakA-. balAtailamidaM cAsyai dadyAdanilavAraNam // rANAM nirdizati-garbhasyetyAdi / mRte tu doSaM nirdizannAhanopekSetetyAdi / saH garbhaH, hi yasmAdarthe / maNDalANeti | balAmUlakaSAyasya dazamUlIzutasya ca // 29 // maNDalAprAvacAraNamukamapi vRddhipatraniSedhopadezArtha punarucyate / yavakolakulatthAnAM kvAthasya payasastathA // aSTAvaSTau zubhA bhAgAstailAdekastadekataH // 30 // athApatantImityAdi / aparAM garbhAvaraNaM jarAyusaMjJaM yaM lokA AvalamityAcakSate / pUrvavat zArIroktavidhinA // 12-19 // | pacedAvApya madhuraM gaNaM saindhavasaMyutam // tathA'guruM sarjarasaM saralaM devadAru ca // 31 // kRSNAtanmUlazuNThyelAhiGgubhArgIH sdiipykaaH||20|| maJjiSThAM candanaM kuSThamelAM kAlAnusArivAm // vacAmativiSAM rAnAM cavyaM saMcUrNya pAyayet // mAMsI zaileyakaM patraM tagaraM sArivAM vacAm // 32 // snehena doSasyandArtha vedanopazamAya ca // 21 // | zatAvarImazvagandhAM zatapuSpAM punarnavAm // . kvAthaM caiSAM tathA kalkaM cUrNa vA nehavarjitam // tat sAdhusiddhaM sauvarNe rAjate mRnmaye'pi vA // 33 // zAkatvagghiGgvativiSApAThAkaTukarohiNIH // 22 // prakSipya kalaze samyak svanuguptaM nidhApayet // tathA tejovatIM cApi pAyayet pUrvavadbhiSak // balAtailamidaM khyAtaM sarvavAtavikAranut // 34 // trirAtraM paJcasaptAhaM tataH snehaM punaH pibet // 23 // yathAvalamato mAtrAM sUtikArya pradApayet // pAyayetAsavaM naktamariSTaM vA susaMskRtam // yAca garbhArthinI nArI kSINazukrazca yaHpumAn // 35 // zirISakakubhAbhyAM ca toyamAcamane hitam // 24 // vAtakSINe marmahate mathite'bhihate tathA // upadravAzca ye'nye syustAna yathAvamupAcaret // bhagne zramAbhipanne ca sarvathaivopayujyate // 36 // sarvataH parizuddhA ca snigdhapathyAlpabhojanA // 25 // etadAkSepakAdIn vai vAtavyAdhInapohati // svedAbhyaGgaparA nityaM bhavet krodhvivrjitaa|| hikAM kAsamadhImanthaM gulmaM zvAsaM ca dustaram // 37 // payo vAtaharaiH siddhaM dazAhaM bhojane hitam // 26 // SaNmAsAnupayujyaitadantravRddhimapohati // rasaM dazAhaM zeSe tu yathAyogamupAcaret // | pratyagradhAtuH puruSo bhavezca sthirayauvanaH // 38 // vyupadravAM vizuddhAM ca zAtvA ca varavarNinIma // 27 // rAjJAmetaddhi kartavya rAjamAtrAzca ye nraaH|| Urdhva caturyo mAsebhyo visRjet prihaartH|| sukhinaH sukumArAzca dhaninazcApi ye narAH // 39 // balAmUlakkAthasya tathA dazamUlakkAthasya yavakolakulatthAnAM 1hArANacandrastu 'svedayedvA sapiNDikAM' iti paThati, kvAthasya payasazca pratyekamaSTAvaSTau bhAgAH, ekaH snehAt ; evaM 'sapiNDikAmaparAsannihitamAMsapiNDikAsahitAmaparAmityarthaH' iti ca | snehAdvAtriMzadgaNo dravaH, snehacaturthAMzo meSajakalkaH / madhuraH myAkhyAti / 2 'trirAtramevaM saptAI' iti pA0 / | kAkolyAdigaNaH / kAlAnusArivA kRSNasArivA, 'kAlAnusAri raNa jarAyusaMjJaM yAlakulasthAnAM Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM vA' ityatra kecidAcAryA asmin taile kSIrazuklakaM paThanti, kSIra- | uktA viddhayaH SaDye teSvasAdhyastu srvjH|| zuklakaM kssiirvidaarii|svnugupte nirupadravasthAne / adhImanthaH akSi- zeSeSvAmeSu kartavyA tvaritaM zophavata kriyA // 3 // rogo'bhiSyandapUrvakaH / SaNmAsopayogAt kozamaprAptAmantravRddhi SaDgrahaNaM dvandvajavidhiniSedhArtham / punarasAdhyakIrtanaM cikihanti, kozaprAptAM punaratravRddhimasAdhyAmAhuH // 28-39 // - sAprakramavAttadupakramaniSedhArtham / zeSeSu paJcasu zophavat balAkaSAyapItebhyastilebhyo vaa'pynekshH| kriyeti sA punarapatarpaNAdyA virecanAntaikAdazavidhA // 1-3 // tailamutpAdya tatkAthazatapAkaM kRtaM zubham // 40 // / | vAtaghnamUlakalkaistu ghRtatailavasAyutaiH // nivAte nibhRtAgAre prayuJjIta yathAbalam // sukhoSNo bahalo lepaH prayojyo vAtaviddhau // 4 // jIrNe'smin payasA snigdhamaznIyAt SaSTikaudanam41 sAnUpaudakamAMsastu kAkolyAdiH strpnnH|| anena vidhinA droNamupayujyAnamIritam // snehAmla siddho lavaNaH prayojyazcopanAhane // 5 // bhuJjIta dviguNaM kAlaM blvrnnaanvitsttH||42|| | vezavAraiH sakRzaraiH payobhiH pAyasaistathA // sarvapApairvinirmuktaH zatAyuH puruSo bhavet // | svedayet satataM cApi nirhareccApi zoNitam // 6 // zataM zataM tathotkarSo droNe droNe prkiirtitH||43|| sa cedevamupakrAntaH pAkAyAbhimukho yadi // ___ balAtailAnantaraM balAsaMskAreNa zatapAkavidhAnamAha-bale. taMpAcayitvA zastreNa bhindyAdbhinnaM ca shodhyet||7|| tyAdi / pItebhyo bhAvitebhyaH saptakRtvaH / tilatulyabalAmUlASTa- paJcamUlakaSAyeNa prakSAlya lvnnottraiH|| guNasalilASTAMzazeSitakaSAyabhAvitAnAM tilAnAM telamAdAya tailairbhadrAdimadhukasaMyuktaiH pratipUrayet // 8 // tattvArtha balAkvAthaM sAmAnyakkAthaparibhASArthakRtakvAthena caturguNena vairecanikayuktena traivRtena vizodhya ca // zatazaH pacet / tat kvAthaM tatkalkameva vetyeke; pUrvabalAtaila- pRthapAdisiddhena traivRtena ca ropayet // 9 // samuddiSTairmadhurAdikalkairevetyanye // 40-43 // vAtaghnetyAdi / vAtaghnAni bhadradAdIni, anye tu vAtanaH balAkalpenAtibalAguDUcyAdityaparNiSu // zobhAjanakaH / 'muraGgImUlakalkaiH' ityanye paThanti; murajI zobhA.. saireyake vIratarau zatAvaryA triknnttke||44|| janakaH / sAnUpetyAdi ayaM sAlvaNaprakAraH / AnUpA mahiSAtailAni madhuke kuryAt prasAriNyAM ca buddhimAn // dayaH, audakAH kozasthAdayaH, tarpayatIti tarpaNaM, vAtapittaharA uktabalAteladvayakalpena saMkSepArtha dravyAntareSvatidezamuddiza- vidArigandhAdayaH, snehAH sarva eva, amlAni ca / lavaNaiH nAha-baletyAdi / AdityaparNI sUryAvartaH / vIrataruH saMskRto lavaNaH / vezavArairityAdi / vezavAraH saMskRtamAMsakhanAmaprasiddhaH, arjuna ityeke, kokilAkSa ityapare / ati. vizeSaH / kRzarA tilataNDulamASakRtA yavAgU / kSIrasiddhAsta. balAditaileSu ca balAtailokakalkaprakSepaH; athavA'tibalA- NDulAH pAyasaH / lavaNottarairiti lavaNapramukhaistailairityarthaH / dInAmeva kvAthakalkAbhyAM tailAni pakkavyAnIti // 44 // - bhadrAdi bhadradAAdi / vairecaniketyAdi / vairecanikayukteneti nIlotpalaM varImUlaM gavye kSIre vipAcayet // 45 // | cUrNIkRtatridAdimizreNa; gayI tu vairecanikayuktena siddheneti vyAkhyAnayati / traivRtena snehena / tailaghRtasnehAni pRthaparyyAdIni zatapAkaM tatastena tilatailaM pacedbhiSak // ropaNaghRtasAdhane mizrakoktAni // 4-9 // . balAtailasya kalkAMstu supiSTAMstatra dApayet // 46 // sarveSAmeva jAnIyAdupayoga cikitskH|| paittikaM zarkarAlAjAmadhukaiH saarivaayutaiH|| balAtailavadeteSAM guNAMzcaiva vizeSataH // 47 // pradihyAt kSIrapiSTairvA payasyozIracandanaiH // 10 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne mUDhagarbha pAkyaiH zItakaSAyairvA kSIrairikSurasaistathA // jIvanIyavRtairvA'pi secayeccharkarAyutaiH // 11 // cikitsitaM nAma paJcadazo'dhyAyaH // 15 // | trivRddharItakInAM ca cUrNa lihyAnmadhuvam // nIlotpalamityAdi / varI zatAvarI // 45-47 // | jalaukobhirhareJcAsRk pakkaM cApATya buddhimAn // 12 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- kSIravRkSakaSAyeNa prakSAlyaudakajena vA // vyAkhyAyo cikitsAsthAne paJcadazo'dhyAyaH // 15 // | tilaiH sayaSTImadhukaiH sakSaudraiH sarpiSA yutaiH // 13 // upadiA pratanunA vAsasA veSTayedraNam // ssoddsho'dhyaayH| prapauNDarIkamaJjiSThAmadhukozIrapadmakaiH // 14 // saharidraiH kRtaM sarpiH sakSIraM vraNaropaNam // athAto vidradhInAM cikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| | kSIrazuklApRthakaparNIsamakArodhacandanaH // 15 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nyagrodhAdipravAleSu teSAM vazvathavA kRtam // 1 'tatkAyazatapAtaM zataM' iti pA0 / 'baddhimAna' iti pA0 / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 16] sushrutsNhitaa| 465 paittikamityAdi / pradiyAt limpet / payasyA kSIrakAkolI, ebhireva gaNaizcApi saMsiddhaM snehasaMyutam // jejaTAcAryasvarkapuSpImAha / pAkyaiH kvayitakaSAyaiH / kAryamAsthApanaM kSipraM tathaivApyanuvAsanam // 30 // zItakaSAyalakSaNamAha "dravyamApothitaM samyagatyuSNodakasaMsthi- pAnAlepanabhojyeSu madhuzigrudrumo'pi vA // tam / rAtriparyuSitaM zItakaSAyaM phANitaM (?) viduH" iti / dattAvApo yathAdoSamapakkaM hanti vidradhim // 31 // jIvanIyaiH kAkolyAdibhiH siddhAni jIvanIyaghRtAni / secayet | toyadhAnyAmlamUtraistu peyo vA'pi suraadibhiH|| pariSecayet / dAhavedanopazamArtha virecanamAha-trivRdityAdi / yathAdoSagaNakvAthaiH pibedvA'pi zilAjatu // 32 // kSIravRkSetyAdi kSIravRkSA nygrodhodumbraashvtthplkssgrdbhaannddaaH| pradhAnaM guggulaM cApi zuNThI ca suradAra ca // audakAni kamalakumudakalhAraprabhRtIni / kRtaM sarpiH saMskRtaM snehopanAhau kuryAca sadA cApyanulomanam // 33 // sarpiH / kSIretyAdi kSIrazuklA kSIravidArI / samagA maijiSThA, ___ iSTakelyAdi / pAMzu liH / gomUtreNa dravaskhedaH / kaSAyevarAhakAntetyapare / nyagrodhAdivyasaMgrahaNIye paThitaH; pravAlAH tyAdi / banIyAt kIrtitaM yatheti "ghanena vAsasA zlaiSmikaM pallavAH // 10-15 // gADhasthAne gADhataram" (sU. a. 18) iti / kulatthikA ckssussyaa| naktamAlasya patrANi taruNAni phalAni ca // 16 // | idAnIM raktAgantunimittayoravasaraH; anayoruttarayorvaruNAderUSa. sumanAyAzca patrANi paTolAriSTayostathA // kAdezca (1); tatra varuNAdeH kaSAyaH, USakAdeH kalkaH, teSAM lavadve haridre madhUcchiSTaM madhukaM tiktarohiNI // 17 // Natvena kaSAyakalpanAyA duHzakatvAt / trivRdAdInAmapi kRtena priyaGguH kuzamUlaM ca niculasya tvageva ca // kaSAyeNa tadeva sapiriti cakArAt / prAtaH prAtariti vIpsayedaM maJjiSThAcandanIzIramutpalaM sArive trivRt // 18 // jJApayati-abhyAsena niSevitaM sapiviMdadhiM hantIti / varuNAdieteSAM kArSikai gaighRtaprasthaM vipAcayet // gaNakAthamityAdhupacAro'bhyantare, bAhya tu vidhAvamarmajAte dRSTavaNaprazamanaM nADIvraNavizodhanam // 19 // pAcanapATanazodhanAdyupacAraH karaNIya iti / ebhirityaadi|sdyshchinnvnnaanaaN ca karAdyamidaM zubham // ebhireva gaNairvaruNAdivairecanikaiH; atrApi varuNAdivairecaniko duSTavaNAzca ye kecidye cotsRSTakriyA vrnnaaH||20|| | kaSAyatayA prayojyau, USakAdizca kalkatayA / pAnetyAdi / nADyo gambhIrikA yAzca sadyarichanAstathaiva ca // khabhAvata evAmavidradhipratyanIko madhuzigruH, kaSAyapAnAdiSu agnikSArakRtAzcaiva ye vraNA dAruNA api // 21 // | tasya tu doSasya pratyanIkatvArtha doSAnatikrameNa vraNahitavAtapikaraNAdyena haviSA prazAmyanti na sNshyH|| ttakaphaharadravyaprakSepaH / toyetyAdi / -toyAdibhiH surAntairyathA doSaM sa eva madhuzigruriti; tatra toyena pittavidradhau, dhAnyAnaktamAlasyetyAdi / taruNAni tatkAlotpannAni, AmAnI mlena vAtavidradhI, mUtreNa kaphavidradhau, avidagdhe punA rakte tyarthaH / sumanA jaatii| niculo vetasaH / kecidenamanAeM vadanti, | surAdibhirnAnyatra / yathetyAdi / yathAdoSagaNakvAthairiti vAtAtabhecchati gayI, tasmAnmayA'pyaGgIkRtaH // 16-21 // dipratyanIkairityarthaH / pradhAnaM guggulaM mahiSAsyamityarthaH, pradhAnaM iSTakAsikatAloSTagozakRttuSapAMzubhiH // 22 // medoharatvAdvidadhau zreSThamityanye / tatra guggulukalpena vAtike mUtrairuSNaizca satataM khedayecleSmavidradhim // devadAru, zlaiSmike zuNThIti / snehopanAhAnulomanAdIni bAhyakaSAyapAnairSamanairAlepairupanAhanaH // 23 // vAtapittakaphavidradhiviSayANi prAguktAnyabhyantare'pi vidhI hareghoSAnabhIkSNaM cApyalAbvA'ska tathaiva c|| yathAdoSaM vibhajya yojyAni // 22-33 // AragvadhakaSAyeNa pakkaM cApATya dhAvayet // 24 // yathohiSTAM sirAM vidhyet kaphaje vidradhau bhiSak // hridraatrivRtaashkutilairmdhusmaayutaiH|| raktapittAnilottheSu kecidvAhI vadanti tu // 34 // pUrayitvA vaNaM samyagbadhnIyAt kIrtitaM yathA // 25 // antarvidhau dUSyazoNitasya gambhIrAnugatavAttatra sirAvyadhatataH kulsthikaadntiitrivRcchyaamaarktilvkaiH|| muddizannAha-yathetyAdi / -yathoddiSTAmiti "vAmapArzve kakSAkuryAttailaM sagomUtraM hitaM tatra sasaindhavam // 26 // stanayorantare'ntarviddhau pArzvazUle ca' (zA. a. 8) iti / pittavidradhivat sarvAH kriyA nirvshesstH|| tena kakSAntarAzrayadezasyAdhaH stanayorupariSTAt pArzvavizeSe viddhyoH kuzalaH kuryAdraktAgantunimittayoH // 27 // kaphavidradhau / raktapittAnilottheSu bAhau kecidAhuH; bAhau varuNAdigaNakvAthamapakke'bhyantarotthite // bAhumadhye kUrpare, tena sthAnAntarAzrayamekIyamatam // 34 // USakAdipratIvApaM pibet sukhakaraM naraH // 28 // anayorvargayoH siddhaM sarpirecanena ca // pakkaM vA bahirunaddhaM bhittvA vraNavadAcaret // acirAdvidradhi hanti prAtaH prAtarniSevitam // 29 // | nuteSUrvamadho vA'pi maireyAmlasurAsavaiH // 35 // peyo varuNakAdistu madhuzigrudrumo'pi vA // 1 'majalikArikA' iti pA0 / 2 'praNazyanti' iti pA0 zigrumUlajale siddhaM sasiddhArthakamodanam // 36 // su0 saM0 59 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM yavakolakulatthAnAM yUSairbhujIta maanvH|| teSAM sarveSAmeva sAmAnyacikitsitasUtraM nirdizannAhaprAtaHprAtazca seveta mAtrayA tailvakaM ghRtam // 37 // sAdhyeSvityAdi / tatpathyagaNairyathAkramaM vAtapittakaphajeSu vAtAditrivRtAdigaNakvAthasiddhaM vaa'pyupshaantye|| / doSaharagaNaiH // 3 // pakkamityAdi / surAsavayoH pratyekaM niSpAditayorekIkRtya | mustAzatAhAsuradArakuSThapunaH sandhAnaM maireyaH, amlaM kAjikaM, surA piSTamayI, dravapradhAna vaaraahikustumburukRssnngndhaaH|| bhAsavaH / vimvityAdi / atra saMskArya eva siddhArthaprakSepaH / vAtAtmake coSNagaNAHprayojyAH mAtrayA alpaza ityarthaH / tailvakaM ghRtaM vAtavyAdhau paThitam / sekeSu lepeSu tathA zUteSu // 4 // trivRtetyAdi siddhaM sapirityanuvartate // 35-37 // yat paJcamUlaM khalu kaNTakAkhyanopagacchedyathApAkaM prayateta tathA bhiSaka // 38 // malpaM mahaccApyatha vallijaM c|| taJcopayojyaM bhiSajA pradehe paryAgate vidradhau tu siddhirnekAntikI smRtaa|| | seke ghRte cApi tathaiva taile // 5 // prayateta prayatnaM kurvIta / paryAgate paripAkamAgate na | mustetyAdi / kRSNagandhA zobhAjanakaH, zamItyapare / uSNasiddhiH // 38 // gaNA bhadradArvAdayaH pippalyAdayazca / yadityAdi tRNAkhyaM pratyAkhyAya tu kurvIta majajAte tu vidradhau // 39 // paJcamUlamapahAya zeSANi catvAri paJcamUlAni prAhyANi // 4 // 5 // nehasvedopapannAnAM kuryAdraktAvasecanam // kaseruzTanATakapadmagundrAH viddhyuktAM kriyAM kuryAt pakke vA'sthi tu bhedayet40 sazaivalAH sotpalakardamAzca // niHzalyamatha vijJAya kartavyaM vraNazodhanam // vastrAntarAH pittakRte visa dhAvettiktakaSAyeNa tiktaM sarpistathA hitam // 41 // lepA vidheyAH saghRtAH sushiitaaH||6|| yadi majaparisrAvo na nivarteta dehinH|| hIveralAmajakacandanAni kuryAt saMzodhanIyAni kaSAyAdIni buddhimAn 42 srotojamuktAmaNigairikAzca // priyaGgadhAtakIrodhakaTphalaM tinisaindhavam // kSIreNa piSTAH saghRtAH suzItA etaistailaM vipaktavyaM vidradhivraNaropaNam // 43 // lepAHprayojyAstanavaH sukhAya // 7 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vidradhi- prapauNDarIkaM madhukaM payasyA cikitsitaM nAma ssoddsho'dhyaayH|| 16 // __ maJjiSThikA padmakacandane ca // sugandhikA ceti sukhAya lepaH para majjavidhau pratyAkhyAya tu kurvIteti 'cikitsAm' paitte visabhiSajA pryojyH||8|| itydhyaahaarH| kAM cikitsAM kurvItetyAzayAha-nehakhedopapa' mAnAmityAdi / tiniH tinisaH, ekadezenApi samudAyo budhyate; nyagrodhavargaH pariSecanaM ca ghRtaM ca kuryAt svarasena tasya // yathA-satyA satyabhAmA, bhImo bhImasena iti // 39-43 // zItaiH payobhizca madhUdakaizca iti zrIDalha(ka)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- __sazarkarairikSurasaizca sekAn // 9 // vyAkhyAyAM cikitsAsthAne SoDazo'dhyAyaH // 16 // pittavisarpacikitsitamAha-kaservityAdi / zATakaM jalamadhye trikaNTakam / gundrA paharakabhedaH / 'sazaivalAH zaivAlayuktA sptdsho'dhyaayH| ityarthaH / kardamaH paGka ityrthH| vastrAntarA vastreNAntarIkRtAH, athAto visarpanADIstanarogacikitsitaM vyA te hi sukhenApanetuM shkynte| hIveretyAdi hrIveraH vAlakam / lAmajjaka uzIramUlam / srotojaM sauvIrAjanam / tanavaH khyaasyaamH||1|| acchAH / sukhAyeti tanukhAnoSmANamantaH pravezayatItyarthaH / yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| zrIvAgbhaTa Aha-"kSaNazuSkardhano lepazcandanasyApi sAdhyA visastriya Adito ye dAhakRt / khaggatasyoSmaNo rodhAcchItakRcAnyathA'guroH"na sannipAtakSatajI hi sAdhyau // iti / prapauNDarIkamityAdi payasyA kSIravidArI; jejaTAcA. sAdhyA ityAdi / sAdhyAsAdhyavibhAgakaraNaM punazcikitsita-ryasta arkapuSpImAha / sugandhikA utpalasArivA / nyagrodhetyAdi / prakramAt // 1 // 2 // madhUdakaM madhumizramudakam // 6-9 // sAdhyeSu tatpathyagaNairvidadhyA 1 'ghRteSu' iti pA0 / 2'uzIramedaH' iti pA0 / ghRtAni sekAMzca tathopadehAn // 3 // 34kSNapiSTo ghano' iti pA0 / 4 'kSIrakAkolI' iti pA0 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] sushrutsNhitaa| 467 ghRtasya gaurImadhukAravinda pathajaH khalpakandaH, mahIkadambo'lambuSA muNDitiketi loke, rodhAmburAjAdanagairikeSu // jejaTAcAryo bhUkadambamAha // 14 // 15 // tatharSame panakasArivAsu gaNastu yojyo varuNapravRttaH kAkolimedAkumudotpaleSu // 10 // kriyAsu sarvAsu vicakSaNena // sacandanAyAM madhuzarkarAyAM saMzodhanaM zoNitamokSaNaM ca drAkSAsthirApRznizatAyAsu // zreSThaM visarpeSu cikitsitaM hi // 16 // kalkIkRtAsUdakamatra dattvA sarvAMzca pakkAn parizodhya dhImAn nyagrodhavargasya tathA sthiraadeH||11|| vaNakrameNopacaredyathoktam // gaNasya bilvAdikapaJcamUlyA. gaNa ityAdi / varuNapravRtto gaNo varuNAdiH / kriyAsu sarvAsu zvaturguNaM kSIramathApi tdvt|| pAnAdikAsu / Aramme sarveSAM sAmAnyacikitsite saMzamanaprasthaM vipakkaM pariSecanena mabhidhAya saMprAptau saMzodhanamuddizannAha-saMzodhanamityAdi / paittInihanyAttu visrpnaaddiiH||12|| rakAvasecanaM jalaukAbhiH, sarveSAmeva raktapittapradhAnakhAdalA. visphoTaduSTavaNazIrSarogAn burAjayostatra duravacAratvAt // 16 ||paakN tathA''syasya nihanti pAnAt // prahArdite zoSiNi cApi bAle nADI tridoSaprabhavA na sidhyeghRtaM hi gauryAdikametadiSTam // 13 // ccheSAzvatanaH khaluM ytnsaadhyaaH|| 17 // tatrAnilotthAmupanAhya pUrvagauryAdighRtamAha-ghRtasyetyAdi / gaurI haridrA, gorocane mazeSataH pUyagatiM vidArya // samye / aravindaM padmam / ambu vAlakama / rAjAdanaM kssiirikaa|| tilairapAmArgaphalaizca piSTavA RSabhaH kUrcazIrSakaH khanAmaprasiddhaH / madhunaH .zarkarA madhuza sasaindhavairbandhanamatra kuryAt // 18 // karA / sthirA zAlapaNIM / gauryAdizatAhAntAnAM kalkIkRtAnAM prakSAlane cApi sadA vaNasya bakhAri palAni, nyagrodhAdevidArigandhAdermahato'pi paJcamUlasya yojyaM mahadyat khalu paJcamUlam // prayANAmudakaM kvAthaM caturguNaM ghRtasya, kSIramapi gavyaM caturguNa hiMsrAM haridrAM kaTukAM balAM ca miti prasthaM ghRtasyeti dvAtriMzatpalAni dravadravyakhAtU; anye gojidvikAM cApi sabilvamUlAm // 19 // punaH kalkamAnamaSTapalamAhuH // 10-13 // saMhRtya tailaM vipacedraNasya ajA'zvagandhA saralA sakAlA __ saMzodhanaM pUraNaropaNaM ca // saikaiSikA caapythvaa'jnggii|| nADInAmavasaraH-nADItyAdi / tatretyAdi / upanAya pAcanagomUtrapiSTo vihitaH pradeho dravyairavabaddhAH tannecchati gayI, kasmAt ? nADIvacanAt, hanyAdvisa kaphajaM sa zIghram // 14 // nahyapakke vraNe nADIti; tasmAdAtaharavyairevopanAhaH / prakSAlana kAlAnusAryAgurucocagukhA | ityAdi / saMhRtya ekIkRtya / snehacaturthAzo meSajakalkaH, nehaaraanaavcaashiitshivendrpryH|| caturguNo dravaH, anena nyAyena paktavyam / dravo'tra jalam , pAlindimujAtamahIkadambA "anukte dravakArye tu sarvatra salilaM smRtam" (ci.a. hitA visarpeSu kaphAtmakeSu // 15 // | 31) iti vacanAt // 17-19|kphvisrpcikitsaamaah-ajetyaadi / ajA ajagandhA pittAtmikAM prAgupanAhya dhImA'bobaI' iti loke / saralA trivRt / kAlA kAsamaidaH / ekai. natkArikAbhiH spyoghrtaabhiH||20|| pikA zatAvarI, anye trivRdbhedmaahH| ajanI chAgalaviSA nipAtya zastraM tilanAgadantINikA, 'uttamAraNI' iti loke; gayadAsAcAryeNa karkaTazRGgI ___ yaSTyAhvakalkaiH paripUrayettAm // vyAkhyAtA / kAlAnusAryetyAdi-kAlAnusAryA tagara, cocaHkhak, prakSAlane cApi sasomanimbA gujA cirahiNTikA, zItazivaM zatapuSpAmedaH, indraparNI indravA- . nizA prayojyA kuzalena nityam // 21 // ruNI, atra gayadAsAcAryeNa indrapuSpI paThitA vyAkhyAtA | pittetyAdi / utkArikAbhiH lapsikAbhiH / nAgadantI dantI / ca; indrapuSpI lAgalakI / pAlindiH kAlavallI, mujAta uttarA- somaH somasaMjJaH, somalatetyanye; kaTphala iti jejaTA. cAryaH; tannecchati gayI, tasya tIkSNoSNanAt // 20 // 21 // 1 'kAkolimedAmadhukotpaleSu' iti paa0| 2'kaDahiMsrA' iti pA0 / 3'samnuSakI 'sAkuraNDa' iti loke' iti maa0| 1 'pratiyajJasAbhyA:' iti pA0 / 3'trisaMzakA' iti paa.| Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM zyAmAtribhaNDItriphalAsu siddhaM kRzadurbalabhIrUNAM nADI marmAzritA ca yaa|| haridrayo rodhakavRkSayozca // kSArasUtreNa tAM cchindyAnna tu zastreNa buddhimAna 29 ghRtaM sadugdhaM vraNatarpaNena eSaNyA gatimanviSya kSArasUtrAnusAriNIm // hanyAdgati koSThagatA'pi yA syAt // 22 // sUcI nidadhyAdgatyante tathonnamyAzu nirharet // 30 // zyAmetyAdi / -zyAmA vRddhadArukaH / tribhaNDI trivRt / / | sUtrasyAntaM samAnIya gADhaM bandhaM samAcaret // tataH kSArabalaM vIkSya sUtramanyat pravezayet // 31 // vRkSakaH kuTajaH // 22 // kSArAktaM matimAn vaidyo yAvanna chidyate gtiH|| . nADI kaphotthAmupanAhya samyaka bhagandare'pyeSa vidhiH kAryoM vaidyena jAnatA // 32 // kultthsiddhaarthkshktkinnvaiH|| arbudAdiSu cotkSipya mUle sUtraM nidhApayet // mRdUkRtAmeSya gatiM viditvA sUcIbhiryavavakrAbhirAcitAn vA smnttH|| nipAtayecchastramazeSakArI // 23 // mUle sUtreNa badhnIyAcchinne copacaredraNam // 33 // dadyAdraNe nimbatilAn saMdantIn kRzetyAdi / kSArasUtreNa kSArAktasUtreNa / tatra kSArasUtrAvasurASTrajAsaindhavasaMprayuktAn // prakSAlane cApi karaJjanimba cAraNAprakAre nirdizannAha-eSaNyetyAdi / arbudAdiSviti AdizabdAnthyAdInAM grahaNam / tanumUleSu arbudAdiSu, urikSapya jaatyksspiilusvrsaaHpryojyaaH||24|| mUle kSArasUtraM nidhApayet ; vizAlamUlAMzcArbudAdIn kSArasUtrapra. . suvarcikAsaindhavacitrakeSu tiSThApanArthe sarvataH sUcIbhirAvidhya, mUle kSArasUtreNa banIyAt . nikumbhatAlItalarUpikAsu // // 29-33 // phaleSvapAmArgabhaveSu caiva kuryAt samUtreSu hitAya tailam // 25 // | yA dvivaNIye'bhihitAstu vartyanADImityAdi / kiNvaH surAbIjam / azeSakArI vaidyH|| stAH sarvanADISu bhiSagviddhyAt // dadyAdityAdi / surASTrajA tuvaramRttikA / prakSAlane ityAdi / ghoNTAphalatvaglavaNAni lAkSAnikumbho dantI / tAlItalaM muzalImUlaM; nalamityanye paThanti, - pUgIphalaM cAlavaNaM ca patram // 34 // .. tatra nalaH zuSiraparvA khanAmaprasiddhaH / rUpikA zvetArkaH / nuharkadugdhena tu kalka eSa 'nIlIphalarUpikAbhiH' iti kecit paThanti; nIlIphalaM zAradaM _vartIkRto hantyacireNa naaddiiH|| phalaM, zrIphaliketi loke // 23-25 // bibhItakAmrAsthivaTapravAlA nADI tu zalyaprabhavAM vidArya hareNukAzinibIjamasyaH // 35 // nihatya zalyaM pravizodhya mArgam // vArAhikandazca tathA pradeyo .. saMzodhayet kSaudraghRtapragADhe nADISu tailena ca mizrayitvA // 36 // dhatUra madanakodrayajaM ca bIja stilaistato ropaNamAzu kuryAt // 26 // kumbhIkakharjUrakapitthabilva __ kozAtakI zukanasA mRgabhojinI ca // vanaspatInAM ca shlaattuvrgH|| aGkoTabIjakusumaM gatiSu prayojyaM kRtvA kaSAyaM vipacettu taila lAkSodakAhRtamalAsu vikRtya cUrNam // 37 // tathA ca gomAMsamasI hitAya mAvApya mustAsaralApriyaGgaH // 27 // koSThAzritasyAdarato dizanti // sugandhikAmocarasAhipuSpaM vartIkRtaM mAkSikasaMprayuktaM robhraM vidadhyAdapi dhAtakI ca // etena zalyaprabhavA tu nADI . nADInamuktaM lavaNottamaM vA // 38 // duSTavaNe yadvihitaM ca tailaM roher3aNo vA sukhamAzu caiva // 28 // tat sarvanADISu bhiSagviddhyAt // nADImityAdi / kumbhIkaH sthalakumbhikA, vanaspatayo cUrNIkRtairatha vimizritamebhireva vaTAdyAH, kumbhikAdInAM zalATUni komalaphalAni prAhyANi / tailaM prayuktamacireNa gatiM nihanti // 39 // saralA trivRt / sugandhikA utpalasArivA / mocarasaH zAlmalIcumpaH / ahipuSpaM nAgakezaram // 26-28 // 1'vidyate' iti paa0| 2 'sUcIbhirAcitAn' iti paa0| | 3 "cUrNamiti kriyAvizeSaNAt cUrNa vikRtya cUNIkRtvetyarthaH' iti 1'supiSTAn' iti paa0|2'bhuumyaamkmuulN' iti paa0| haaraanncndrH| Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] suzrutasaMhitA / 469 ejveva mUtrasahiteSu vidhAya tailaM saMskRtam / 'kandeSu cAmaravarAyudhasAhvayeSu' ityatra amaravara tat sAdhitaM gatimapohati saptarAtrAt // indrastasyAyudhaM vanaM tena samAna AhvayaH saMjJA yeSAM te amaravapiNDItakasya tu varAhavibhAvitasya | rAyudhasADhayA vjrkndaastessu| cakArAt 'tailaM kRtam' itynuvrtte| mUleSu kandazakaleSu ca sauvaheSu // 40 // | bhallAtaketyAdi mArkavarasena bhRGgarAjarasena // 34-41 ||tailN kRtaM gatimapohati zIghrametat stanye gate vikRtimAzu bhiSak tu dhAtrIM kandeSu cAmaravarAyudhasAhvayeSu // pItAM ghRtaM pariNate'hani vAmayettu // 42 // bhallAtakArkamaricailavaNottamena nimbodakena madhumAgadhikAyutena siddhaM viDaGgarajanIdvayacitrakaizca // 41 // vAntAgate'hani ca mudrasAzanA syAt // sthAnmArkavasya ca rasena nihanti tailaM evaM vyahaM caturahaM SaDaha vamedvA nADI kaphAnilakRtAmapacI vraNAMzca // sarpiH pibetriphalayAsaha saMyutaM vA // 43 // tataH para, sarvanAhInAM sAmAnyavidhimAha-yA ityAdi / bhArgI vacAmativiSAM suradAra pAThAM mizrakokAtItAvekSaNena dvivraNIye'bhihitA 'antaHzalyAnaNumu- mustAdikaM madhurasAM kaTurohiNI ca // khAn' (ci. a.1) ityAdivAkye vartyaH zodhanAH prayojyAH / dhAtrI pibettu payasaH parizodhanArthaihApi vati nirdizannAha-ghoNTetyAdi / ghoNTAphalaM badarIphalaM, mAragvadhAdiSu varaM madhunA kaSAyam // 44 // tasya khak valkalam / lavaNAni saindhavAdIni / alavaNA kAka- sAmAnyametadupadiSTamato vizeSAmardanikA, tasyA idaM patramAlavaNam / bibhItaketyAdi zalinI | hoSAn payonipatitAn shmyedythaasvm|| . yavatikA / bibhItakAmrAsthyAdInAM dAhena masyaH kSArA ityarthaH / stanya ityAdi / stanye doSairvikRti gate parigate / pariNatevArAhikando gRssttikaakndH| tathetyAdi tenaiva prakAreNa gomAMsasyApi masI koSTAzritAsu nADISu hitAya AdareNa prtipaadynti|| 'hani sAyaMkAle, pItAM ghRtaM saMzamanameva ghRtaM pItavatIM, pIkRtamityAdi pakkamadhusaindhavavartirapi nADIharA / duSTe | etacca prataptakanakanikarapItalohite savitari snehapAna kalpasyAsyAdi |-dussttvnne yadvihitaM ca tailamiti sarvatraNe "dravantI pavAdaH / sAmAnyokkamapi kaphanadravyasaMskRtaM ghRtam / jejaTAdacirabilvaM" ityAdinA vargeNa "yathopapatti kartavyaM tailameteSu yastu pariNate niSpanne snehaphale sati snigdhAmityarthaH, ahani tasminneva divase / tannecchati gayI, sAmAnyavAkyenaiva snigdhAya zodhanam" (ci. a. 2) ityabhihitam / dhattUrajamityAdi vamanasya vihitatvAt / khedasya pUrvakarmavAt khinnA, nimbodakena dhattara bIjam / madotpAdakAH kodravA madanakodravAH; anye | nimbakkAthena vAmayet / vAntAgate'hani ca mudgarasAzanA syAt tu vyAkhyAnayanti-madana kodravaja bIjaM ceti / kozAtakI devadAlI / zukanasA carmakAravaTaH / mRgabhojinI indrvaarunnii| natu vamanadivase bhojayedityarthaH / tatra prathamavamanena kaphasya akoTabIjapuSpayuktaiH kRtaM cUrNa gatiSu deyam / lAkSodakAhRta niHzeSamanapahRtavAdazuddhadehAM snehakhedAvantarA'ntarA sevayilA malAsu lAkSAdigaNakAthaprakSAlanena AsamantAt hRtamalAsu, SaDahaM vA caturahaM tryahaM vA yAvadvizuddhiriti, zuddhadehAyAstu puna. doSApanayanAcchuddhAkhityarthaH; anye tu lAkSodakaprakSAlanena bheda rvamanaM tyAjyam , anyathA glAniH stanyakSayazca / tasmAcchuddha dehA vAtapittAnubandhe snehapAkaparibhASayA triphalAsiddhaM sarpiH napIDanAbhyAM ca hRtamalAsu gatiSu, dhatUramadanakodravAdicUrNa pibedeveti vAzabdAbyavasthitArthAllabhyate / saMzodhanamabhidhAya vikRtyAlojya lAkSodakenaiva prayojyamiti saMbandhaM kathayanti / saMzamanamAha-bhAgImityAdi / mustAdikaM dravyasaMgrahaNIyoktam / cUrNIkRtairityAdi / ebhireva dhattUrakAdibhizcUrNIkRtairmizrIkRtya madhurasA mUrvA 'corasnAyuH' iti loke / bhAryAdibhiH saha tailaM prayuktamacireNa gatiM nihantIti jejaTaH, gayI mustAdergaNasya kaSAyapAnaM vara zreSTham / payonipatitAn stanyatu, 'tailaM kRtaM gatimapohati zIghrameva' iti paThikhA kRtagrahaNA nipatitAn / zamayedyathAkhamiti yasya yadAtmakaM pratyanIka tailaM sAmAnyapAkaparibhASayA kRtaM sAdhitaM gatimapohatIti tena zamayediti // 42-44 ||vyaakhyaati / essvityaadi|-essvev dhattUrakAdibIjAdiSvityarthaH / piNDItakasyetyAdi / varAhapiNDItakamUlasuvahakAdizakaleSu roga stanotthitamavekSya bhiSagvidadhyAvajrakandeSu ca snehapAkasAmAnyaparibhASayA siddhaM tailaM nADIharam / dyadvidradhAvabhihitaM bahuzo vidhAnam // 45 // vistaramAha-piNDItakastrividhaH kRSNapuSpaH, zvetapuSpaH, pItapu- saMpacyamAnamapi taM tu vinopanAhaiH pazca teSvatra varAhavarNapuSpairvibhAvyata iti varAhavibhAvitaH kRSNa- saMbhojanena khalu pAcayituM yateta // puSpo grAhyaH; suvahA gandhanAkulI nApiNIti loke, godhApadItya- zIghraM stano hi mRdumAMsatayopanaddhaH pare, kandAlItyanye, tasyAH kandazakaleSu kandakhaNDeSu; kRtaM sarva prakothamupayAtyavadIyate ca // 46 // 1 kaGkamarda nikA' iti pA0 / 2 kSAra' iti paa0| 1'nizAyA' iti pA0 / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM pakke tu dugdhahariNIH parihRtya nADIH vA yat prokaM tadasaMskRtameva, uttarArdhokaM ca catuHsnehaM dvayaM vA kRSNaM ca cUcukayugaM vidadhIta zastram // prasAriNIdazamUlakalkakkAthasaMskRtam , anyathA vAzabdena punaAme vidAhini tathaiva gateca pAkaM ruktidoSaH syAt / yadyapi pRthakirdiSTarasavIyavipAkara dhAtryAH stanau satatameva ca nirduhIta // 47 // tailasarpirvasAmajjAnAM saMskRtAnAM pranthirogiNaH sAmAnyenAtra iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne visarpa prayogo'bhihitaH, tathA'pi vAtapittazleSmasaMsRSTasannipAtAranADIstanarogacikitsitaM nAma bdhapranthiSu hetuprakRtidezakAlasAtmyAnubandhAnavekSya yathAvaca sptdsho'dhyaayH||17|| pAnArthamupayojyA iti jJeyam / gayI tu 'apehivAtA-'tyatra saMbhojaneneti yatheSTabhojanenetyarthaH / upanAho pratyartha | 'Ame vidadhyAdazamUlasiddhaM' iti paThati vyAkhyAnayati capAkakAri, tasmAdupanAhaniSedhamAha-zIghramityAdi / hi sphuTa, tailaM pibedityAdi; tatra granthau vAtabhave Ame tailaM vAtaharakAtha kalkasiddha, pittabhave ghRtaM pittaharakAthakalkasiddhaM, tailameva kaphaprakothaM pUtimAMsatAm / AmetyAdi Ame vidagdhatAparihArAya, vidAhini vipAkaparihArAya, pakke nADIvraNaparihArAya, svanI harakAthasiddhaM kaphaje, saMsargasannipAte ca dvitricatuHnehAdisiddha nihIta // 45-47 // vikalpyaM; tadeva vAtaharaM nirdizannAha-Ame vidacyAddaza mUlasiddhamityAdi // 4 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM hiMsrA'tha rohiNyamRtA'tha bhArgI suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne __ shyonaakbilvaagurukRssnngndhaaH|| saptadazo'dhyAyaH // 17 // gojI ca piSTA saha tAlapacyA granthau vidheyo'nilaje prlepH||5|| assttaadsho'dhyaayH| khedopanAhAn vividhAMzca kuryAathAto granthyapacyarbudgalagaNDacikitsitaM vyA- tathA prasiddhAnaparAMzca lepAn // khyaasyaamH||1|| vidArya vA pakkamapohya pUrva yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // prakSAlya bilvArkanarendratoyaiH // 6 // pranthiSvathAmeSu bhiSagvidadhyA tilaiH sapaJcAGgalapatramitraiH cchophakriyAM vistarazo vidhijnyH|| . saMzodhayet saindhvsNpryuktaiH|| rakSedbalaM cApi narasya nityaM zuddhaM vaNaM vA'pyuparopayettu tadrakSitaM vyAdhibalaM nihanti // 3 // tailena rAnAsaralAnvitena // 7 // viDaGgayaSTImadhukaramRtAbhiH pranthiSvityAdi / zophakriyAmapatarpaNAdikAM virecnaantaam|| siddhena vA kSIrasamanvitena // vistarazo bhUyiSTham // 1-3 // idAnIM vAtAdijanitapranthivizeSeNa pralepAhInAha-hile. tailaM pibet sarpirayo dvayaM vA tyAdi / rohiNI kaTukA / amRtA gudduucii| kRSNagandhA zobhAdattvA vasAM vA trivRtaM viddhyaat|| anakaH, zamItyapare / gojI gojir3ikA, zAkhoTaka ityanye / apehivAtAdazamUlasiddha tAlapatrI musalI / khedetyAdi / prasiddhA lepA mizrakokA mAtu.. vaidyazcatuHnehamatho dvayaM vA // 4 // lujyaadyH| vidaaryetyaadi| narendraH kiramAlakaH / toyazabdo'tra idAnImAme granthI visrAvaNazodhanayoH snehanAjasnehaM nirdi- kvAthe vartate / pazcAGgula eraNDaH / anye 'bilvArkagaNAditoyaiH' zannAha-tailamityAdi / tailaM pibet , sapirvA pibet . athavA vayaM iti paThanti; tatra bilvAdigaNaH, akodigaNava, tayoHkAthetailasarpiSI pibet / vasAtailasarpiSA ca sAdhyatvAt trivRtaM vida- rityarthaH / zuddhamityAdi / saralA trivRt, kecit saralaM zAlatadhyAt; tribhistailasarvisAbhirvato vyAptaH mehasaMyogastrivRta- | rumAhuH, tayocUrNAnvitena tailena ropayet , tathA caturguNagokSIsaMjJaH syAt, taM vidadhyAt kuryAt : 'vaidyo pranthirogiNaH | rasamanvitena telena viDaGgAdibhiH kalkIkRtaiH siddhena vA ropapAnAya' iti zeSaH; athavA catuHsnehaM ghRtatailavasAmajjAsaMyo- | yet // 5-7 // gajaM; dvayaM vA pibet , dvayamiti tailasarpiSI, tailabase, tailama- jalaukasaH pittakRte hitAstu jjAnau, ghRtavase, ghRtamajAnau, vasAmajjAnau ceti evaMprakAra dvayaM, kSIrodakAbhyAM pariSecanaM ca // 8 // catuHsnehaM vA ekIbhUtaM pibet / kiMbhUtaM pibet ? apehivAtAda- kAkolivargasya ca zItalAni zamUlasiddhamiti apehivAtA prasAriNI / tatrAdyaM tailaM sarpiyaM pibet kaSAyANi sazarkarANi // 1'zophakriyAyAM vihita' iti paa0| 1"yazamdena" iti pA0 / Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| 171 drAkSArasenecarasena vA'pi saMzodhanastaM ca vizodhayettu cUrNa pibecApi harItakInAm // 9 // kSArottaraiH kssaudrguddprgaaddhaiH|| madhUkajambvarjunavetasAnAM zuddhe ca tailaM tvavacAraNIyaM tvagbhiH pradehAnavacArayeta // viDaGgapAThArajanI vipakkam // 16 // sazarkarairvA tRNazUnyakandai yA ityAdi / yAzca mahatyo mAMsakanyo mAMsaprarohAH, tAkhidihyAdabhIkSNaM muculundajairvA // 10 // yameva kriyA / zastreNetyAdi zastreNa pATanaM amarmaje, marmaje vidArya vA pakkamapohya pUrya tu meSajaiH / pathyatamairiti kaphotthavraNaharaiH / saMzodhanairityAdi / dhAvet kaSAyeNa vanaspatInAm // kSArottarairyavakSArapradhAnaiH / 'kSaudraghRtapragADheH' iti pAThAtilaiH sayaSTImadhukairvizodhya ntaram // 15 // 16 // sarpiH prayojyaM madhurairvipakkam // 11 // medAsamutthe tilakalkadigdhaM alaukasa ityAdi / tRNazUnyakandaiH ketakImUlaiH / dihyAta dattvopariSTAdviguNaM paTAntam // limpet / abhIkSNaM satatam / muculandaH kaNTakImadanaH, anye hutAzataptena muhuH pramRjyAmucukundamAhuH / vidAryetyAdi / vanaspatInAM vaTaplakSapippalodu- lohena dhImAnadahana hitAya // 17 // mbarANAm / tilairityaadi|mdhuraiH kaakolyaadibhirdvyaiH||8-11|| pralipya dAmitha lAkSayA vA hateSu doSeSu yathAnupUrvyA prataptayA khedanamasya kAryam // anyau bhiSaka zleSmasamutthite tu|| nipAtya vA zastramapohya medo khinnasya vimlApanameva kuryA dahet supakkaM tvathavA vidArya // 18 // daGguSThalohopalaveNudaNDaiH // 12 // prakSAlya mUtreNa tilaiH supiSTaiH suvrcikaacaihritaalmitraiH|| viktaargvdhkaaknnntiikaakaadniitaapsvRkssmuulaiH|| sasaindhavaiH kSaudraghRtapragADheH Alepayet piNDaphalArkabhArgI kSArottarairenamabhiprazodhya // 19 // tailaM vidadyAvikarajagujAkaraJjakAlAmadanaizca vidvAn // 13 // vaMzAvalekheGgudamUtrasiddham // iteSvityAdi / yathAnupUrvyA snehakhedAdikrameNa / vamanavire | ato medogranthicikitsitamAha-meda ityAdi / dAvI canAsthApanazirovirecanazoNitasrAvaNairdoSeSu kaphapittavAteSu dAruhastakaH / apakkamedoje zastraM nipAtya medo'pakRSya dahet, hateSu tathA zoNite ca hRte khinnasya vimlApanaM kAryamityAha pakaMvA medopranthi vidArya gavAdimUtraiH prakSAlya tilaiH suvarciaGguSThalohopalaveNudaNDaiH; vimlApanamaGguSThAdibhirmardanena vayathu kAyavakSArasaindhavaharitAlakSaudraghRtapradhAnairabhiprazodhya vakSyamANavimlApanaM kuryAt / vikatetyAdi / vikakRtavRkSaH kaTAyikA / bhAragvadhaH kiramAlakaH / kAkaNantI - gujA / kAkAdanI tailAvacAraNam / tailamityAdi dvikarajAdikalkasikhena caturgaNagovAyasatindukA, ahiMsratyanye / tApasavRkSa inudaH / piNDaphalA mUtraveNa tailena ropayet / vaMzAvaLekho vNshlk||15-180vikaalaabuH / kAlA kaTuhinA // 12 // 13 // jImUtakaiH kozavatIphalaizca amarmajAtaM zamamaprayAnta dantIdravantItrivRtAsu caiva // 20 // mapakkamevApaharedvidArya // sarpiH kRtaM hantyapacI pravRddhAM dahet sthite cAsRji siddhakarmA .dvidhA pravRttaM tadudAravIryam // sadyaHkSatoktaM ca vidhi vidhyAt // 14 // | nirguNDijAtIbarihiSThayuktaM jImUtakaM mAkSikasaindhavAvyam // 21 // amarmetyAdi / zleSmasamutthameva pranthimarmaNyutparNa zamama abhiprataptaM vamanaM pragADhaM prayAntaM pUrvoktakramaiH zAntimagacchantamapakkameva vidArya apa duSTApacIpUttamamAdizanti // haret / sadyaHkSatoktavidhirmadhughRtAdiprayogaH / kecit 'ama - kaiDaryabimbIkaravIrasiddhaM majaM caivamapacyamAnaM' iti paThanti // 14 // tailaM hitaM mUrdhavirecanaM ca // 22 // yA mAMsakandhaH kaThinA bRhatya zAkhoTakasya svarasena siddhaM stAkheSa yojyazca vidhividhijnyaiH|| tailaM hitaM nasya virecnessu|| zastreNa vA''pATya supakkamAzu madhUkasArazca hito'vapIDe prakSAlayet pathyatamaiH kssaayaiH||15|| phalAni zinoH kharamaJjarevA // 23 // Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikissAsthAna idAnImapacIcikitsAmAha-jImUtakarityAdi / jImUtako karma kartavyamiti jJeyam / 'bhAge ca paripratI' ityuktalAdbhAgAdevadAlI / kozavatI kttukoshaatkii| dvidhApravRttam ubhayatobhA-rtho'pi pratizabdo vyAkhyAtavyaH; tena pArNibhAge jaGghAyAH gadoSaharam / udAravIryam utkaTavIryam / jImUtakakozavatyoH | pAzcAtyabhAge vyadhaH kAryaH / dve daza cAjulAnIti mitvetyatra phalakalka dantyAdInAM tisRNAM mUlasya ca nehacaturthAMzena pRthagvibhaktinirdezAt pANito dazAGgulAni vihAyAGguladvayakRkhA, jalaM caturguNaM dattvA, vipacet ; kalkakkAthAbhyAmitya- mAtro vyadhaH kArya iti jJeyam / indrabasti trayodaze'Ggule pare / nirguNDItyAdi / barihiSThaM vAlakam / jImUtako devdaalii| sthitamardhAGgulapramANaM parityajya hivA, dhImAn buddhimAn nirguNDIjAtIbarihiSThAnAmajaliM salilADhakena niHkkAthya pAda- UhApohayogyo dRSTakarmetyarthaH, vaidyaH yaH samyagAyurveda vidyA zeSaM vidhAya tataH puruSApekSayA jalamuSNamAdAya, taca jImUta- vetti, jAlAni medojAlAni, analaM vidadhyAt apunakaphalakalpena pratyeka mAkSikasaindhavADhyaM kRtvA, yuktaM vamana-rbhavAyAgnitaptayA zalAkayA dahedityarthaH; evaM hi mUlocchedAdavidhinA, duSTAsvapacIpUttamamAdizanti vamanadravyamuttamamAdi- | pacyupazama iti vadanti / amumevArtha kecidanyena pAThena zanti / kaiDayetyAdi kaiDaryaH parvatanimbaH / kaiDayodikalkacatu- paThanti-A gulphetyAdi / A khula(Da)kAt gulphakarNAt thAzaM jalacaturguNaM tailaM sAdhyam / anye tu keDaryetyatra nirgu- gulpho karNAviva yasya sa tathA; khulako jaGgApAdayoH sndhiH| . NDIti paThanti / nirguNDIkharase caturguNe bimbIkaravIrakalkaM | surarAjabasterindrabasteraSTabhAgaM jaGghAyAzcaraNahInAyA viMzatyagutailaM sAdhyam / zAkhoTakasyetyAdi / zAkhoTakavalkalAnAM catu- | lAyA aSTamo bhAgaH sArdhamaGguladvayaM hitvA, yadyapi yaGgula gaNe svarase telaM siddhaM nasye tu akalkamityeke, taskalkaka- indrabastistathA'pi tadupaghAtaparihArArtha sAdhamevAGguladvayaM he(he)SAyamevetyanye / madhUketyAdi / avapIDya dIyate ityavapIDaH, | yam / anye tu akSimAtrameva ghaDalaM netrapramANaM hikheti nasyabheda ityarthaH / kharamajariH apAmArgaH / madhUkasArazigru- vadanti / ghoNarjuvedha iti gulphakarNasya, khulakasya, ghoNA nAsA phalApAmArgataNDulA uSNodakena piSTvA avapIDo'rUkSalakSaNa | iva ghoNA. yathottarIyakaNDarA tasyAH Rjuravako vedho vyadhaH, eva // 20-23 // 'kuryAt' ityatrApi pAThe sa evArthaH / apacyAstu jaGghAkaNDarAgatagranthInamarmaprabhavAnapakkA medomUlatAyAM bhojavacanaM-"vAtapittakaphA vRddhA medazcApi nuddhRtya cAgniM vidadhIta pazcAt // samAcitam / jaGghayoH kaNDarAM prApya matsyANDasadRzAn kSAreNa vA'pi pratisArayettu bahUn"-ityAdIti gayI jejaTasyApyayamabhiprAyaH / gUDhasaMlikhya zastreNa yathopadezam // 24 // padabhaGgaTippane'nyathA vyAkhyAtam-A gulphakarNAditi | gulphakarNAvabhivyApya, AtrAbhividhau na maryAdAyAM, sumitasya pranthInityAdi / uddhRtya ca zastreNa paraM yadA auSadhenAsA | guruka sunizcitaM mitasya tasya pramANasya SaTsaptatyaGgulamitasyASTamabhAgaH dhyatvam // 24 // sArdhanavAGgulamAtraM, khulakAt pArNibhAgAd vyaGgulapramANAt, pANi prati dve daza cADalAni vibhajya pRthakRtya, ghoNA nAsA tasyA Rju yathA bhavati mitvendrabasti parivaya' dhImAn // tathA'vako vedhaH kartavyaH / tacca vidha vidhAne iti dhAto vidArya matsyANDanibhAni vaidyo rUpam , tathA'pi vedhazabdo'tra vyadhane vartate, dhAtUnAmanekAniSkRSya jAlAnyanalaM vidadhyAt // 25 // rthakhAt / sa ca khulakasyAGgulatritayamaSTamabhAgasya ca sArdhanaA gulphakarNAt sumitasya janto. vAGgulakamevaM sArdhadvAdazAGgulaparimANenendrabastimarmApi parihRtaM stasyASTabhAgaM khuDakAdvibhajya // bhavatyevamuktamindrabasti hitveti / tathA coktaM-"prayo. ghoNarjuvedhaH surarAjabaste. dazAGgule pANi prati kAlAntarAsuhRt / indrabastiramRkrhitvA'bhimAnaM tvapare vadanti // 26 // srAvI mAMsago'rdhAGgulo bhavet" iti / akSimAtramaGguladvayaprasthAnakarmAbhidhAya sthAnAntarakarmANi nirdizanAha-pANi-mANamapare bhiSajaM iti vadanti / evaM prathamazlokenAdhastAdvitIyamityAdi / pANiH gulphasya pazcAdbhAgaH / dvAdazAGgulAni mitvo- zlokenendrabasterupariSTAjavAyAH pAzcAtyabhAgagatakaNDarAyA yahu mindrabasti parityajya, chittvA, medojAlAni matsyANDena lamAtro vyadhaH kArya iti sthitam / evamanupazame vAmapArzvanibhAni AkRSya agnimavacArayet / jahAmadhye ghanalamindra- jAyAM dakSiNajaGghApRSThamadhyAdindrabasteradhastAdUrva vA zastreNAkSibastiH, jejaTAcAryastu ardhAGgulamAha / anye tu pAThiNa mAtraM vraNaM kRkhA, matsyANDajAlanibhaM medo'panIyAgninA dahet, pratItyatra pratizabdaM viparItArthakamAhuH, tena viparItAyAM pAyA- | anenetarapArzvajA vyAkhyAtA, evamubhayapArvajAtAyAmubhayata iti / mityarthaH; tena dakSiNabhAgagatAyAmapacyA vAmajavAyAM, vAmabhA-bhojo'trAha-"vAtapittakaphA vRddhA medazcApi samAcitam / gagatAyAmapacyA dakSiNajaGghAyAm , ubhayatobhAgagatAyAmubhayataH 1 'khulukAt' iti pA0 / 2 'khulukaH' iti pA0 / 3 'khulu1'rUkSa eva' iti paa0| . kasya' iti pA0 / 4 'vyaGgulapramANAt' iti pA0 / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| jalayoH kaNDarAM prApya matsyANDasadRzAn bahUn // kurvanti khedaM vidadhyAt kuzalastu nADyA pranthIn yastebhyaH punaH prakupito'nilaH |dossstairdhvgo vakSaHka- zRGgeNa raktaM bahuzo harezca / kSAmanyAgalAzritaH // nAnAprakArAn kurute granthIn sA lapacI vAtaghnanirvRhapayomlabhAgaiH matA / vyAmizradoSotpannAM tu kRcchrasAdhyAM vinirdizet // tAsAM siddhaM zatAkhyaM trivRtaM pibedvA // 31 // vAtottarA kRSNA vAtikIvedanAyutA // kSiprapAkasamutthAnA dAha- karkArukairityAdi / karkArukaM kUSmANDaM, ervAruH grISmakarkaTI. yuktA ca paittikI // gUDhA'vipAkA kaThinA kaphAt snigdhA priyAlazcAraH, paJcAGgula eraNDaH / kSIraghRtasiddhai rktpittaanubndhe| rujAkarI / medodhikA zlaiSmikI ca vizeSAt sA samArdavA // upanAhayet banIyAt / vAtaghnetyAdi / vAtanA devadArvAdayaH / tAM tu mAlAkRti manyAkaNThahRnusandhiSu // galamAlAM vijA- tatkAthakSIrasauvIrabhAgaitribhiH snehacaturguNairakalkaistailapAkaH, eva. nIyAdapacItulyalakSaNAm" iti / "tasmAjaGghAyAmeva karmaNA meva zatadhA pakkaM zatapAkam , evaM trivRtaM vA majjavarja ghRtatailamUlocchedaH kAryaH" iti gUDhapadabhaGgAt / vAgbhaTena cobhaya- vasAbhirvRtaM pUrvakalkavAtaharakvAthapayomlaiH siddham / evameva trApi vyadho darzitaH / yathA-"ityazAntI gadasyAnyapArzvajaDA- zatadhA'patAnakavidhAnena vA siddhaM trivRtaM, tatrApyayameva sAdhanasamAzritam / bastarUvamadhastAdvA medo hu~khA'gninA dahet"- vidhiH // 29-31 // (vA. u. a. 30) iti // 25 // 26 // khedopanAhA mRdavastu kAryAH maNibandhopariSTAdvA kuryAdrekhAtrayaM bhiSak // pittArbude kAyavirecanaM ca // aGgulyantaritaM samyagapacInAM nivRttaye // 27 // vighRSya codumbarazAkagojIhanvasthisaMdhimanyAgalasthitApacyA jaGghAgataM karmAbhidhAya patrai zaM kSaudyutaiH pralimpet // 32 // kakSAkUrparasandhigatAsvapacISu bAhugatameva karma vinirdizannAha- zlakSNIkRtaiH sarjarasapriyaGgamaNibandhetyAdi / atrApi pUrvavat, "etenetarasakthi bAhU ca / pttnggrodhaaanyssttikaadvaiH|| vyAkhyAtI" (zA. a. 8) iti vacanAdindrabasteraSTabhAgamakSi- visrAvya cAragvadhagojisomAH mAtraM vA vihAyAgre rekhAtrayaM kuryAt / tatrApi viMzatyagulaja- zyAmA ca yojyA kuzalena lepe // 33 // chAyA dvAdazAGgulAni kiMcidadhiko bhAgena, evaM SoDazAGgulakUpa- zyAmAgiridvAjanakIraseSu ramaNibandhamadhye kiMcidadhikAni navAjulAni milA reSAtraya- __drAkSArase saptalikArase c|| maGgulAntaramiti // 27 // ghRtaM pibet klItakasaMprasiddhaM cUrNasya kAle pracalAkakAka pittArbudI tajaTharI ca jantuH // 34 // godhAhikUrmaprabhavAM masIM tu|| khedopanAhA ityAdi / mRduH khedo dravakhedaH, upanAho bandhaH dadyAzca tailena saheGgudInAM / kAkolyAdimUdudravyakRtaH kSIrAmlapiSTazca naatyussnnH| mRdukAyayadvakSyate zlIpadinAM ca tailam // 28 // virecanaM na zirovirecanamiti vyavacchedaviSayaH / mRzaM vighRSya virecanaM dhUmamupAdadIta udumbarAdipatraiH / tatra zAkaH kharamasuNapatrI mahAtaka, gojI bhavecca nityaM yvmudgbhojii| dApitrikA, zAkhoTaka ityanye / vinAmyelAdi / somaH somavamanavirecanazirovirecanaistathA sthAnAntaragatazastrakSArAna latA, kaTphalamityapare / zyAmetyAdi / zyAmA trivRt, girihA zvetasyandaH, ajanakI nIlAJjanikA zAradaM phalaM, zrIphalikevi lairantarbahiHpramArjanAbhyAmantarbahiHzuddhInirdizya saMzamanaM nirdi loke / saptalikA yavatiktA / klItaketyAdi / yaSTImadhukalkena zannAha-cUrNasyetyAdi |-cuurnnsy kAle ropaNakAle, pracalA sAmAnyanehaparibhASayA siddhaM ghRtaM zodhanaM pittAcudI pittodarI kAdInAM masIdadyAt kSAramityarthaH / pracalAko mayUraH, kRkalAsamanye prAhuH / iGgudInAM tailena kSArameve dadyAt / yAni ca zuddhasya jantoH kaphaje'rbude tu tailAni zlIpade tAni ca dadyAt // 28 // rakte'vasikke tu tato'rbudaM tat // karkArukairvArukanArikela dravyANi yAnyUrvamadhazca doSAn priyAlapaJcAGgulabIjacUrNaiH // 29 // / haranti taiH kalkakRtaiH pradihyAt // 35 // vAtAva'daM kSIraghRtAmbusi? kapotapArAvatavizimitraiH ruSNaiH satailairupanAhayettu // sakAMsyanIlaiH shuklaangglaakhyaiH| kuryAca mukhyAnyupanAhanAni mUtraistu kAkAdanimUlamitraiH siddhaizca mAMsairatha vesavAraiH // 30 // kSArapradigdhairathavA pradiyAt // 36 // 1'hitvA' iti paa0| 2'masImeva' iti pA / 1'pathyAH ' iti paa| su. saM. 6. phalaM, zrIphala sopaNakAle, pracAra sAmA32-34 "ne'rbude tu sAdInAM tailena Ara mayUraH, kRkalA saamaanyaayvtikkaa| Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ cikitsAsthAnaM zuddhasyeti vamanena / alAbvA rakte'vasikte'pacyA doSAnUvaM- meda ityAdi / pataGgo raktakoSTam / AlaM haritAlam / madhazca yAni dravyANi jImUtakIghoSavatIphaladantIdravantItrivRdA- karajatailaM vidhyuktaM, tatphalatailamevetyanye // 41-42||diini haranti teSAM kalkailimpet / kAMsyanIlaH kaaNsymsii| zukaH pranthiparNaH, lAGgalAkhyA klikaarikaa| kAkAdanI vAya saMkhedya gaNDaM pavanotthamAdau satindakA / kapotAdivivimitraiH kAMsyanIlAdisahitairvAyasati nADyA'nilamnauSadhapatrabhaGgaiH // 43 // ndukAyA mUlayuktaimUtrairvilimpet ; athavA kSArapradigdhaiH kSArasaMyu- amlaiH samUtrairvividhaiH payobhitaimUtraiH pralimpet ; 'kSArapraghRSTairathavA' ityanye; tatra kSArodakena ruSNaiH satailaiH pizitaizca vidvAn // praghRSTairvA kapotaviDAdibhiH pradihyAdityarthaH // 35 // 36 // visrAvayet svinnamatandritazca niSpAvapiNyAkakulatthakalkai zuddhaM vaNaM cApyupanAhayettu // 44 // mausprgaarddhimstyktaiH|| zaNAtasImUlakazikiNva- . lepaM viddhyAt kRmayo yathA'tra priyAlamajAnuyutaistilaistu // mUrcchanti muJcantyatha makSikAzca // 37 // kAlAmRtAzigrupunarnavArkaalpAvaziSTe kRmibhaikSite ca gajAdinAmAkarahATakuSThaiH // 45 // likhettato'gniM vidadhIta pazcAt // ekaiSikAvRkSakatilvakaizca yadalpamUlaM traputAmrasIsa surAmlapiSTairasakRt pradiyAt // 46 // paTTaH samAveSTaya tadAyasairvA // 38 // tailaM pibeccAmRtavallinimbakSArAgnizastrANyasakRdvidadhyAt __ hNsaayaavRksskpippliibhiH|| prANAnahiMsan bhissgprmttH|| siddhaM balAbhyAM ca sadevadAru .. AsphotajAtIkaravIrapatraiH hitAya nityaM glgnnddroge||47|| / ' __ kaSAyamiSTaM vraNazodhanArtham // 39 // kheyetyAdi / patrabhaGgaiH pllvaiH| anilaghnaM vAtaharam / zuddha ca tailaM vidadhIta bhArgI eraNDAdipallavayutaM tu zuddhavAte, amlaiH kAlikAdibhiH pittAvRte viDaGgapAThAtriphalAvipakkam // vAyau, kaphAvRte mUtrakathitaiH; rakAvRte payobhiH kSIraiH, pizitaiyadRcchayA copagatAni pAkaM zcati pizitarasaiH kvathitaiH, athavA pizitairmAsaiH pallavaiH saha paakkrmennopcrvidhikssH||40|| kathiterdhAtukSayaje vAyau / visrAvayet jalaukAdibhiH, UruniSpAvetyAdi |-nisspaavH zimbaH / vidadhyAt kuryAt / mUlasaMzritasirAvyadhena vA / raktAdiharaNazuddhaM galagaNDaM nirantara mUrcchanti patanti / muJcantyatha makSikAzceti 'kRmIn' iti shessH| zaNAdibIjairupanAhayet / zuddhamiti vacanAt sauzrute'pi rakAzikharANAM ca kRmibhirbhakSitatvAdalpAvaziSTatvam / asakRt haraNasya zuddhisaMjJA; tena "catuSprakArA saMzuddhiH" (ca. sU. anekavAram / apramattaH sAvadhAnaH / AsphotA sArivA / zuddha a. 22) iti carakavacanaM tu prAyikaM smRtam / kiNvaM surAityAdi / zuddhe ca ropaNArtha bhAryAditailaM tailapAkakalpena / / bIjam / kAletyAdi / kAlA hiMsrA, gajAdinAmA hastipippalI. yahacchayetyAdi / yadRcchayA punarAkasmikotpAde abhighAtAdi- karahATa madanaphalam / ekeSikA ambaSThA, trivRdityeke vRkSaka: nimitte'buddhipUrvake vA // 35-40 // kuTajaH / asakRt anekavAram / pradihyAta limpet / tailmityaadi| medorbudaM khinnamatho vidArya haMsAhayA haMsapadI / tailaM pibet siddhamiti sNbndhH||43-47|| vizodhya siivyedtrktmaashu|| khedopanAhaiH kaphasaMbhavaM tu tato haridrAgRhadhUmarodha saMkhedya vinAvaNameva kuryAt // patagacUrNaiH smnHshilaalaiH||41|| tato'jagandhAtiviSAvizalyAvaNaM pratigrAhya madhupragADhaiH vissaannikaakusstthshukaahyaabhiH||48|| karajatailaM vidadhIta zuddhe // palAzabhasmodakapeSitAbhisazeSadoSANi hi yo'rbudAni dihyAt sugujaabhirshiitlaabhiH|| karoti tasyAzu punarbhavanti // 42 // dazAsilapailavaNaizca yuktaM tasmAdazeSANi samuddharetu tailaM pibenmAgadhikAdisiddham // 49 // hanyuH sazeSANi yathA hi vhniH|| - 1'raktacandanam' iti paa0|2'rkaahrnnshujyaa zuddha' iti paa0| 1'carmakAravaTaH' iti paa0| 2'kRmimiH kRte ' iti paa0| / 3 'bhanulomitam' iti paa0| Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 19] sushrutsNhitaa| 475 pracchardanaM mUrdhavirecanaM ca lohamalam ; anye tu lohamagaraM vadanti, tathA purISaM kapotadhUmazca vairecaniko hitastu // pArAvataviT / mUtreNetyAdi / sAlasArAditarUNAM sArakalkaM pAkakramo vA'pi sadA vidheyo karSamAtra gomUtreNa pibet / jejaTastu sArodbhavaM bhasma mUtrevaidhena pAkar3atayoH kathaJcita // 50 // NAlojya pibediti vadati / zastreNetyAdi / dAhe ca madhughRtAvapittagalagaNDAbhAvAdanantara kaphajasya cikitsitaM darzaya-cAraNa pazcAtkarma / kAsIsetyAdi / tato'nantaraM kAsIsatutthagomAha-khedetyAdi / khedo'tra rUkSaH, upanAhazca skssaarmtrH| rocanAcUrNAvacAraNaM vraNe / sArodbhavaM sAlasArAdisArodbhavam / ajagandhA bovayikA, vizalyA amizikhavRkSaH, viSANikA prakSAlane triphalAkaSAyazca // 52-55 // AvartanikA, zukAhayaH carmakAravaTaH / dazetyAdi dazArdhasaMkhyai- iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutalavaNairiti paJcalavaNaiH / mAgadhikAdisiddhaM pippalyAdikvAtha- TIkAyAM cikitsAsthAne'STAdazo'dhyAyaH / kalkAbhyAM siddham / pAkaGgatayoH pAkaM prAptayorvAtakaphajayoH // 48-50 // ekonviNsho'dhyaayH| kaTutrikakSaudrayutAH samUtrA bhakSyA yavAnnAni rasAzca maudgaaH|| athAto vRkyupadaMzazlIpadacikitsitaM vyAkhyAsaGgaverAH sapaTolanimbA | syaamH||1|| hitAya deyA galagaNDaroge // 51 // | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sarvagalagaNDaviSaye yogaM nirdizannAha-kaTutriketyAdi / / antravRddhyA vinA SaDyA vRddhayastAsu varjayet // azvAdiyAnaM vyAyAma maithunaM veganigraham // 3 // bhakSyA dhaanollumbaadyH| yavAnnAni gRjanAdIni / samUtrA iti atyAsanaM cakamaNamupavAsaM gurUNi ca // mUtrasvinazuSkANAM bhakSyayavANAmiti boddhavyam / kaTutrikamadhubhyAM yojanA / rasAzca maudgA mudyaSAH / saGgaverAH saaiikaa| atravRddhayetyAdi / caGkramaNaM bhramaNam // 1-3||deyaaH // 51 // tatrAdito vAtavRddhau traivRtasnigdhamAturam // 4 // medaHsamutthe tu yathopadiSTAM svinnaM cainaM yathAnyAyaM pAyayeta virecnm|| vidhyeta sirAM snigdhtnonrsy|| kozAmratitvakairaNDaphalatailAni vA naram // 5 // zyAmAsudhAlohapurISadantI sakSIraM vA pibenmAsaM tailameraNDasaMbhavam // rasAanaizcApi hitaH pradehaH // 52 // tataH kAle'nilaghnAnAM kvAthaiH kalkaizca buddhimAn // 6 // mUtreNa vA''loDya hitAya sAraM nirUhayennirUDhaM ca bhuktavantaM rasaudanam // prAtaH pibet sAlamahIruhANAm // yaSTImadhukasiddhena tatastailena yojayet // 7 // zatreNa vA''pATya vidArya cainaM snehopanAhI kuryAca pradehAMzcAnilApahAn // medaH samuddhRtya hitAya sIbyet // 53 // vidagdhAM pAcayitvA vA sevanI parivarjayet // 8 // majAjyamedomadhubhirdahedvA bhindyAttataH praminAyAM yathokaM kramamAcaret // dagdhe ca sarpirmadhu cAvacAryam // tatretyAdi / vRtamapatAnakaharaM vAtavyAghyuktaM, naraM pAyakAsIsatutthe ca tato'tra deye yeteti saMbandhaH / kAle aavsthike| nirUDhaM ca yaSTImadhukacUrNIkRte rocanayA samete // 54 // siddhatailena yojayedanuvAsanakalpavidhinA / yathoktamityAdi / tailena cAbhyajya hitAya dadyAt yathA yena prakAreNokto dvivraNIyakramastamAcaret // 4-8||saarodbhvN gomayajaM ca mama // pittajAyAmapakkAyAM pittagranthikramo hitaH // 9 // hitazca nityaM triphalAkaSAyo pakkAM vA medayedbhinnAM zodhayet kSaudrasarpiSA // gADhazca bandho yavabhojanaM ca // 55 // zuddhAyAM ca bhiSagdadyAttailaM kalkaM ca ropaNam // 10 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne granthya- raktajAyAM jalokobhiH zoNitaM niharedbhiSak // pacyarbudagalagaNDacikitsitaM nAmASTA- | pibedvirecanaM vA'pi zarkarAkSaudrasaMyutam // 11 // dsho'dhyaayH||18|| pittapranthikramaM kuryAdAme pakke va sarvadA // medaHsamuttha ityAdi / yathopadiSTAmiti uurusndhinirdissttaam| pittajAyAmityAdi / kalkaM ca ropaNaM dvivaNIyoktakalka; zyAmetyAdi |-shyaamaa trivRt, sudhA sehuNDaH, lohapurISaM gayI tu mizrakAdhyAyoktamiti kathayati // 9-11||1'kaatthpaattlaa' iti paa| 1'abhIkSNaM niharedasak' iti paa0| Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM AndrAnARIA vRddhiM kaphAtmikAmuSNairmUtrapiSTaiH pralepayet // 12 // dakSiNAtravRddho vAmAGguSThamadhye / zaGkhadhruvorantopari karNalalApItadArukaSAyaM ca pibenmUtreNa saMyutam / Tayormadhye atravRddhernivRttaye 'vasaNasthAyA' iti vAkyazeSaH, vimlApanAhate vA'pi zleSmagranthikramo hitH||13|| sirAM vidhyet // 18-24 // pakkAyAM ca vibhinnAyAM tailaM zodhanamiSyate // upadaMzeSu sAdhyeSu snigdhavinnasya dehinH|| sumanAruSkarAkoThasaptaparNeSu sAdhitam // 14 // sirAM vidhyenmemadhye pAtayedvA jalaukasaH // 25 // vRddhimityAdi / uSNaruSNavIyairvacAdipippalyAdimaSkakAdi- harebhayatazcApi doSAnatyarthamucchritAn // gaNaiH; anye tu, uSNavIyairajagandhAdibhirmizrakoktaiH / pIte- sadyA'pahRtadoSasya rukshophaavupshaamytH||26|| tyAdi / gomUtrakkathitasyaiva dAruharidrAkaSAyasya vA pAnaM, yadi vA durbalo janturna vA prAptaM virecanam // pItadArusthAne keciddevadAruM paThanti / vimlaapnaadityaadi|| | nirUheNa harettasya doSAnatyarthamucchritAn // 27 // sumanAruSkarAdikalkakaSAyasiddhaM tailam // 12-14 // upadaMzeSvityAdi / tatra sirAM vidhyedvahudoSe, alpadoSe tu jalaukApAtaH; pittaraktajayormeMdutvAjalaukasetyanye; jejaTastu medaHsamutthAM saMsvedya lepayet surasAdinA // anavagADhe jalaukasA, avagADhe sirAvyadha iti / hredityaadi| zirovirekadravyairvA sukhoSNairmUtrasaMyutaiH // 15 // balavato virecyasya vamanavirecanAbhyAM doSaharaNam / yadi spinnAM cAveSTya paTTena samAzvAsya tu mAnavam // vetyAdi / durbalAvirecyayoH punaratyarthocchritadoSayordoSaharaNArakSana phale sevanI ca vRddhipatreNa dArayet // 16 // nukUlyena nirUheNa haraNam / na vA prAptaM na yuktamityarthaH medastataH samuddhRtya dadyAt kAsIsasaindhave // // 25-27 // badhIyAJca yathoddiSTaM zuddhe tailaM ca dApayet // 17 // prpaunnddriikyssttyaahvvrssaabhuukussttdaarubhiH|| manaHzilAlalavaNaiH siddhamAruSkareSu ca // saralAgururAsnAbhirvAtajaM saMpralepayet // 28 // meda ityaadi| surasAdinA mUtrapiSTena lepaH / zirovire- niculeraNDabIjAni yvgodhuumsktvH|| . canadravyANi pippalIviDaGgApAmArgazizirISasiddhArthakAdIni etaizca vAtajaM snigdhaiH sukhoSNaiH saMpralepayet // 29 // saMzodhanasaMzamanIyoktAni / tairapi gomUtrapiSTaiH sukhossnnairlepH| prapauNDarIkapUrvaizca dravyaiH sekaH prazasyate // khilAmityAdi / yathoddiSTaM ca banIyAt gophaNayA sthagikAbandhana / prapauNDarIketyAdi / saralA trivRt / niculetyAdi / niculo vA // 15-17 // vetasaH / prapauNDarIkapUrvaiH prapauNDarIkAdibhiH, pUrvoktairvAtopadaMmUtrajAM khedayitvA tu vastrapaTTena veSTayet // 18 // zoktaiH / sekaH pariSekaH // 28 ||29||sevnyaaH pArzvato'dhastAdvidhyed vrIhimukhena tu // | gairikAanayaSTyAhnasArivozIrapadmakaiH // 30 // athAtra dvimukhAM nADIM dattvA visrAvayedbhiSak // 19 // sacandanotpalaiH snigdhaiH paittikaM saMpralepayet // ma. nADImathoDatya sthagikAbandhamAcaretA panotpalamaNAlaizca sasarjArjanaveta3n zuddhAyAM ropaNaM dadyAdvarjayedantrahaitukIm // 20 // sarpiHsnigdhaiH samadhukaiH paittikaM saMpralepayet // aprAptaphalakoSAyAM vAtavRddhikramo hitH|| |secayeca ghRtakSIrazarkarekSumadhUdakaiH // 32 // tatra yA vaGgaNasthA tAM dahedardhenduvakrayA // 21 // | athavA'pi suzItena kaSAyeNa vaTAdinA // samyamArgAvarodhArtha kozaprAptAM tu varjayet // ___ gairiketyAdi / aJjanaM rasAJjanam / mRNAlaM padmanAlam / tvacaM bhittvA'GguSThamadhye dahezcAGgaviparyayAt // 22 // | secayet pariSecayedityarthaH // 30-32||anenaiv vidhAnena vRddhI vAtakaphArimake // sAlAzvakarNAjakarNadhavatvagbhiH kaphotthitam // 33 // pradat prayataH kiMtu snAyucchadAdhikastayAH // 23 // surApiSTAbhiruSNAbhiH satailAbhiHpralepayet // zaGkhopari ca karNAnte tyaktvA yatnena sevanIm // rajanyativiSAmustAsuraisAsuradArubhiH // 34 // vyatyAsAdvA sirAM vidhyedapravRddhinivRttaye // 24 // sapatrapAThApattUrairathavA saMpralepayet // mUtrajAmityAdi / varjayedatrahaitukI kozaprAptAm' iti vAkya- surasAragvadhAyozca kAthAbhyAM pariSecayet // 35 // zeSaH / vAta vRddhikramo hita iti behpaanaadirnupaasnaantH| zAlaH zaGkaH, azvakarNaH pUrvadezaprasiddho'zvatthasadRzaH, tatretyAdi / ardhenduvakrayA shlaakyaa| tvaca bhittveti tvAmAtra ajakarNaH 'piyAsAl' iti loke / pattUraH sirivAlikA chittvA / baGgAviparyayAditi vAmAvRddhI dakSiNAGguSThamadhye, // 33-35 // 1 'taptayA vANasthAnaM' iti paa0|2'vaamaannddprvRddhau pati paa0|| 1'dakSiNANDapravR iti paa0|1"srlaa" iti paa| Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 19 / sushrutsNhitaa| - evaM saMzodhanAlepasekazoNitamokSaNaH // upadaMzadvaye'pyetAM pratyAkhyAyAcaret kriyAm // 48 // pratikuryAt kriyAyogaiHprAksthAnoktairhitairapi // 36 // tayoreva ca yA yogyA vIkSya doSabalAbalam // na yAti ca yathA pAkaM prayateta tathA bhiSak // upadaMzayoyorapi raktasaMnipAtajayostulyakAraNatvAttulyaiva vidagdhaistu sirAsnAyutvaGmAsaiHkSIyate dhvjH||37|| cikitsA / sannipAtaprabhave tu vAtAdicikitsitamekIkRtya zastreNopacareccApi pAkamAgatamAzu vai // dadyAt // 48||tdaa'pohy tilaiH sarpiHkSaudrayuktaiH pralepayet // 38 // upadaMze vizeSeNa zRNu bhUyastridoSaje // 49 // karavIrasya patrANi jAtyAragvadhayostathA // duSTavaNavidhiM kuryAt kuthitaM mehanaM tyajet // prakSAlane prayojyAni vaijayantyarkayorapi // 39 // jambvoSThenAgnivarNena pazcAccheSaM dahedbhiSak // 50 // evaM pUrvoktaprakAreNa pratikuryAt , 'oNmopadaMzam' iti shessH| samyagdagdhaM ca vijJAya madhusarpiHprayojayet // prAkrasthAnaM sUtrasthAnaM, tatra mizrakoktaiH; apizabdAd dvivaNI- zuddha ca ropaNaM dadyAta kalkaM tailaM hitaM ca yat 51 yotH| tasmAta saMzodhanAlepasekazoNitamokSaNaiH / prtikuyot| upadaMze ityAdi / kuthitaM mehanaM tyajediti yAvanmAtraM mehana kriyAyogaiH prAkasthAnoktairhitairapi' iti kecit paThanti / tadA- kathitaM bhavettAvanmAnaM chindyaadityrthH| jambvauSThaH jambUphala'pohya pUyamupahRtya / prakSAlane vraNasya karavIrapatrANi, teSAM sadRzamukhAgrA kRSNapASANaracitA vartiH // 49-51 // kaSAya ityarthaH; tathaivAparayorvaijayantyarkayoH patrANAM kaSAyaH; snehasvedopapanne ta zlIpade'nilaje missk| vaijayantI agnimanthavRkSaH // 36-39 // kRtvA gulphopari sirAM vidhyettu caturaGgule // 52 // saurASTrIM gairikaM tutthaM puSpakAsIsasaindhavam // samApyAyitadehaM ca bastibhiH samupAcaret // rodhaM rasAJjanaM dArvI haritAlaM manaHzilAm // 40 // mAsameraNDajaM tailaM pibenmUtreNa saMyutam // 53 // hareNukaile ca tathA sUkSmacUrNAni kArayet // payasaudanamaznIyAnAgarakathitena ca // tacUrNa kSaudrasaMyuktamupadezeSu pUjitam // 41 // traivRtaM copayuJjIta zasto dAhastathA'gninA // 54 // - saurASTrI tuvaramRttikA / puSpaM puSpAJjanam // 40 // 41 // snehetyAdi / sneho'tra zodhanArtha eva, zlIpadAnAM ruukssnniiyjmbdhaamrsumnaanimbshvetkaambojipllvaaH|| tvAt, gayI tu snehakhedopanAhAMzceti paThati / smaapyaayitdehshllkiibdriibilvplaashtinishtvcH||42|| miti rakkApakarSeNa sthApanAdehasyAnukramAdApyAyitasya / bastiratra kSIriNAM ca tvaco yojyAH kvAthe triphalayA saha // nirUho'bhipretaH / mAsamityAdi zuNThIkarSapakvenASTaguNitena taccatena kAthena niyataM vraNaM prakSAlayedbhiSak // 43 // turguNAvaziSTena payasA bhojanaM kuryAt / traivRtamityAdi traivRtaasminneva kaSAye tu tailaM dhIro vipAcayet // mutpAditaM vAtavyAdhau, taccopayuJjIta snehaprayogakAle // 52-54 // gojIviDaGgayaSTIbhiH sarvagandhaizca saMyutam // 44 // gulphasyAdhaH sirAM vidhyecchrIpade pittasaMbhave // etat sarvopadezeSu zreSThaM ropaNamiSyate // pittaghnIM ca kriyAM kuryAt pittAbuMdavisarpavat // 55 // avAmetyAdi / zvetA zretasyanTA, kAmbojikA kavikA. gulphasyetyAdi / pittaje zlIpade sirA vidhyet, gulphasyogayI tumASaparNImAha / tinizaH syandanaH / kSIriNo vttaadyH| pari caturaGgulam; anye tu gulphasyAdha iti sirAvyadha eva asminnityAdi / gojI gojihvA / srvgndherelaadipriptthitH| saMbadhnanti // 55 // sAmAnyakaSAyapAkakalpitena caturguNena kaSAyeNa siddhaM tilataila- sirAM suviditAM vidhyedaGguSThe zlaiSmike bhiSak // makalkameva, kaSAyopAdAnAt , kalkamapyanantaroktoSadhagaNAt madhuyuktAni cAbhIkSNaM kaSAyANi pibennrH||56|| kartavyamityanye, kaSAyazabdasya kalke'pi vRtteH // 42-44 // - pibedvA'pyabhayAkalkaM mUtreNAnyatamena ca // svarjikAtutthakAsIsaM zaileyaM ca rasAJjanam // 45 // kaTukAmamRtAM zuNThI viDaGgaM dAru citrakam // 57 // manaHzilAsamaizcarNa vaNavIsarpanAzanam // hitaM vA lepane nityaM bhadradAha scitrkm|| gundrAM dagdhvA kRtaM bhasma haritAlaM manaHzilA // 46 // viDaGgamaricArkeSu nAgare citrake'thavA // 58 // upadaMzabisarpANAmetacchAntikaraM prm|| bhadradArvelukAkhye ca sarveSu lavaNeSu ca // mArkavastriphalA dantI taamrcuurnnmyorjH||47|| tailaM pakkaM pibedvA'pi yavAnnaM ca hitaM sadA // 59 // upadaMzaM nihantyeSa vRkSamindrAzaniryathA // pibet sarSapatailaM vA zlIpadAnAM nivRttaye // mArkavo bhUrAjaH // 45-47 // pUtIkaraJjapatrANAM rasaM vA'pi yathAvalam // 60 // anenaiva vidhAnena putrajIvakajaM rasam // 1 'vAtopadaMza' iti paa0| 2 'araNikA' iti paa0| prayuJjIta bhiSak prAzaH kAlasAtmyavibhAgavit 61 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ cikitsAsthAnaM IMARArammarwanamaraparmanor kevukAkandaniryAsaM lavaNaM tvatha pAkimam // dravantImityAdi / dravantI zambarI / trivRtA trivRt / dantI rasaM dattvA'tha pUrvoktaM peyametadigjitam // 62 // dantinI / nIlI zAradaM phalaM, zrIphaliketi loke / zyAmA sirAmityAdi / sirAM suviditAmiti kSipramarmaNa upari catu | vRddhadArukaH / zakvinI yvtiktaamedH| pUrvezcApyAziSaH samA iti rnggule| madhvityAdi / abhIkSNaM punaH punrityrthH| pibedityaadi| pUrvaH pUrvakSArayogaiH saha samAstulyA bhavanti, AziSa AzaMsaatra mUtreNAnyatamena ceti aSTamUtreSvekenApi harItakI seveta / nA nAni arthavAdAH / idamuktaM bhavati-ye kecidguNAH pUrvakSArevakaTukAmityAdi / anyatamena mUtreNa pibedityatrApi saMbadhyate / / bhihitAste'trApi tulyA jJeyA ityarthaH // 68 // 69 // hitamityAdi / elukAkhyam elavAlukam / pibedi yAdi / kaNTa- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutakikarajapatrakharasaM yathAvalaM analapuruSAdibalAnatikrameNa pala- vyAkhyAyAM cikitsAsthAne ekonaviMzo'dhyAyaH // mardhapalaM paladvayaM vA kaTutailAkSaprakSepaM pibeta; kaNTakikarajaH pUtIkarajaH,cirabilva ityanye / anenaivetyaadi| putrajIvako'nenaiva viNshtitmo'dhyaayH| nAnA prasiddhaH / kevuketyAdi / pAkima lavaNaM viDalavaNam / bhiSagjitam auSadham // 56-62 // | athAtaH kSudrarogacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // kAkAdanI kAkajaGghA bRhatIM kaNTakArikAm // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kadambapuSpI mandArI lambAM zukanasAM tathA // 63 // tatrAjagallikAmAmAM jalaukobhirupAcaret // dagdhvA mUtreNa tadbhasa srAvayet kSArakalpavat // zuktizrughnIyavakSArakalkaizcAlepayedbhiSak // 3 // tatra dadyAt pratIvApaM kAkodumbarikArasam // 6 // zyAmAlAGgalakipAThAkalkairvA'pi vickssnnH|| madanAcca phalAt kvAthaM zukAkhyasvarasaM tathA // pakkAM vraNavidhAnena yathoktena prasAdhayet // 4 // eSa kSArastu pAnIyaH zlIpadaM hanti sevitH||65|| tatretyAdi |shuktiH jalazuktiH / zrunI kharjikA / yavaH / apacI galagaNDaM ca grahaNIdoSameva ca // prasiddhaH / kSArazabdaH pratyekaM sNbdhyte| gayI tu ajagallikAbhaktasyAnazanaM caiva hanyAt sarvaviSANi ca // 66 // mapakvAM yavakSArazuktisaurASTrIkalkenAlepayet, tato jalokobhiH srovayet, AlepazcAdya upakramaH srvshophaanaamityukteH||1-4|| kAkAdanImityAdi / kAkAdanI kAlAhiMsretyarthaH / kAkajavA etannAmnA prasiddhava / kadambapuSpI alambuSA muNDatiketi andhAlajI yavaprakhyAM panasIM kacchapI tathA // . loke prasiddhA / mandArI AlI, lambA kaTukAlAbuH / zukanasA pASANagardabhaM caiva pUrva svedena yojayet // 5 // carmakAravaTaH / dagdhvA kSAraM SaDguNena mUtreNaikaviMzativArAn manaHzilAtAlakuSThadArukalkaiH pralepayeta // sAvayet, kAkodumbarikArasaM madanaphalakAthaM zukanasAkharasaM paripAkagatAn mirakhAvaNavat samupAcaret // 6 // ca pratyeka gomUtreNa samaM, pAdikamapareSAM matena prakSipya, - andhetyAdi // 5 // 6 // kSArapAkakalpakrameNa vipakkaH siddhaH, zlIpadaharadraveNa zANAdi-vivRtAmindravRddhAM ca gardabhI jAlagardabham // mAtrayA pAnAhaH // 63-66 // irivellI gandhanAmnI kakSAM visphoTakAMstathA // 7 // eSveva tailaM saMsiddha nasyAbhyaGgeSu pUjitam // pittajasya visarpasya kriyayA sAdhayedbhiSak // etAneSAmayAn hanti ye ca duSTavaNA nRNAma // 67 ropayet sarpiSA pakkAn siddhena mdhuraussdhaiH||8|| __kAkAdanyAdInAM kvAthena tathA kAkodumbarikArasamadanaphala ___ madhuroSadhAni kAkolyAdIni // 7 // 8 // kAthazukanAsAkharaseSu pratyekaM sameSu tailaM sAdhyam // 67 // cipya(ppa)muSNAmbunA siktamutkRtya srAvayedbhiSak // dravantI trivRtAM dantI nIlI zyAmAM tathaiva ca // cakratailena-cAbhyajya sarjacUrNena cUrNayet // 9 // bandhenopacarezcainamazakyaM cAgninA dahet // saptalAM zaGkhinI caiva dagdhvA mUtreNa gAlayet // 68 // madhurauSadhasiddhena tatastailena ropayet // 10 // dadyAca triphalAkAthameSa kSArastu saadhitH| adho gacchati pItastu pUrvaizvApyAziSaH smaaH||69|| kunakhe vidhirapyeSa kAryo hi bhiSajA bhavet // upAcaredanuzayIM zlaSma vidradhivadbhiSak // 11 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vRddhyupa- cippamityAdi / utkRtya duSTamAMsaM pakvam / cakratailaM cakrapIdaMzazlIpadacikitsitaM nAmaikona DitaM, hastAdipIDitavyudAsArtha cakragrahaNam / "cippaM shonniviNsho'dhyaayH|| 19 // tasekena zodhanazvApyupAcaret / gatoSmANaM tathA cainamuSNAmbu 1'goSThodumbarikArasaM' iti pA0 / 1'apakA grAhayet' iti paa0| Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 20] sushrutsNhitaa| 479 wwwimara t e pariSecitam // zastreNa tu yathAyogamutkRtya strAvayevaNam / zilA pAdAvityAdi / zilA manaHzilA / pratisAraNaM gharSaNam tejovatI caiva rocanA ca rasAjanam // kalkairetaizca saMpiSTaiH // 21-22||shodhyitvaa vraNaM tataH / haridrAgurukAlIyakalkaizca srsaanyjnaiH|| utkRtya dagdhvA nehena jayet kadarasaMzakam // 23 // siddhena tilatailena tatra kurvIta ropaNam"-iti kvacit paatthH| utkatyetyAdi / kadaraM tu zastreNotkRtya agnitaptena tailenaiva eSa vidhiH cippakramaH // 9-11 // dahet, sUkSmamArgAnusAritvAttailasya; anye tu vahnisaMtaptAH sarve'pi vidArikAM samabhyajya svinnAM vimlApya lepayet // snehAH sUkSmamArgAnusAriNo bhavanti, ataH sarve'pi snehA nagavRttikavarSAbhUbilvamUlaiH supeSitaiH // 12 // graahyaaH|| 23 // ghaNabhAvagatAyAM vA kRtvA saMzodhanakriyAm // indralupte sirAM mUrdhni snigdhakhinnasya mokSayet // ropaNArtha hitaM tailaM kaSAyamadhuraiH zRtam // 13 // kalkaiH smricairdihyaacchilaakaasiistutthkaiH||24|| pracchAnairvA jalaukobhiH srAvyA'pakkA vidArikA // kuTannATadArukalkailepanaM vA prazasyate // ajakaNeH sapAlAzamUlakalkaH pralepayet // 14 // pracchayitvA'vagADhaM vA guJjAkalkairmuhurmuhuH // 25 // pakkAM vidArya zastreNa pttolpicumrdyoH|| lepayedupazAntyartha kuryAdvA'pi rasAyanam // kalkena tilayuktena sarpimizreNa lepayet // 15 // | mAlatIkaravIrAgninaktamAlavipAcitam // 26 // banA va kSIravRkSasya kaSAyaiH khadirasya ca // | tailamabhyaJjane zastamindraluptApahaM param / vaNaM prakSAlayecchuddhAM tatastAM ropayet punH|| 16 // indralapta ityAdi / kuTanaTetyAdi kuTanaTaH tgrH| rasAvidArikAmityAdi / vimlApyeti aGguSThAdibhiH / nagavRttikaH | yanavidhAnopadezaM kurvannetajjJApayati-duHsAdhyo'yaM vyAdhirna jiGginI guDamajaniketi loke, vRshcikaaliitynye|vrnnbhaavetyaadi| zakyate rasAyanamantareNApanetuM; rasAyanamaSTAdaza divyoSadhayaH kaSAyaiH nyagrodhAdipaThitaH, madhuraiH kAkolyAdibhiH / aja- somazcauSadharAjA / mAlatItyAdi snehapAkakalpaparibhASayA karNaH sarjaH pAlAzaH shttii| pakvAmityAdi / picumardo nimbH| jAtyAdikalkasiddhena kaTutailena gomUtracatuguNena ziro'kSIravRkSA vaTodumbaraplakSapippalagardabhANDAH // 12-16 // bhyadhyAt // 24-26||medo'rbud vidhAnena sAdhayeccharkarAva'dam // | arUMSikAM hRte rakte secayenimbavAriNA // 27 // kacchU vicarcikAM pAmAM kuSThavat smupaacret||17|| | didyAt saindhavayuktena vAjiviSThArasena tu // lepazca zasyate sikthazatAhvAgaurasarSapaiH // | haritAlanizAnimbakalkairvA sapaTolajaiH // 28 // vacAdAsarSaparvA tailaM vA naktamAlajama // 18 // raNDamArkavairvA pralepayet // sAratailamathAbhyane kurvIta kaTukaiH zRtam // | indraluptApahaM tailamabhyaGge ca prazasyate // . medo'rbudetyAdi / naktamAlajatailenApakvenaiva, 'kaTukauSadhasiddhena' arUMSikAmityAdi / arUMSikAM tu punarjalokobhiH rakamavaityanye / sAratailena ziMzapAgurusaraladevadAvAditailena / kaTuko sicya nimbakkAthena paritaH sikvA, azvapurISarasena bahusaindhaSadhAni pippalyAdIni / 'sAratailamathAbhyate' ityatra 'sAralaM vacUrNena lepayet / mArkavo bhRArAjaH / haritAlAdibhivoM madhu. telamabhyaGge' iti kecit paThanti tatra saralasArasnehaH sAmAnya- kAdibhivA lepayet / indralaptaktisya jAtyAditalasyAbhyAkaraNabehaparibhASayA paktavyaH // 17 // 18 // | marUMSikAyAH zodhanaropaNam // 27 // 28||paaddaaryo sirAM vidyA svedAbhyaGgau prayojayet // 19 // sirAM dAruNake vivA snigdhakhinnasya mUrdhani // 29 // madhUcchiSTavasAmanjasa cUrNaghRtaiH kRtH|| | avapIDaM zirobastimabhyaGgaM ca prayojayet // yavAhagairikonmitraiH pAdalepaH prazasyate // 20 // | kSAlane kodravatRNakSAratoyaM prazasyate // 30 // pAdetyAdi / pUrvamAdI nehasvedI kRtvA pazcAta sirA vidhyetA sirAmityAdi / avapIjya nasse dIyata ityavapIDaH yavAhvo yavakSAraH // 19 // 20 // | // 29 // 30 // pAdau siktvA''ranAlena lepanaM khalase hitm|| | upariSTAt pravakSyAmi vidhi palitanAzanam // kalkIkRtairnimbatilakAsIsAlaiH ssaindhvaiH||21|| palitacikitsitamAha-upariSTAdityAdi / upariSTAnmizra. lAkSAraso'bhayA vA'pi kArya syaadrktmokssnnm|| | koke cikitsite ||siddhN rase kaNTakAryAstailaM vA sArSapaM hitam // 22 // masUrikAyAM kuSThanalepanAdikriyA hitA // 31 // kAsIsarocanazilAcUrNairvA pratisAraNam // pittazleSmavisarpoktA kriyA yA saMprazasyate // 1'kaskaireteramlapi' iti paa0|2'sNshodhnii kriyAm iti pAga 1'udatya iti pA Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna kulati masUrikAyAmityAdi / AdizabdenodvartanaghRtAdi // 31 // - bhisvA vA sevanIM muktvA sadyaHkSatavadAcaret // jatumaNiM samutkRtya maSakaM tilakAlakam // 32 // / saniruddhagudaM rogaM valmIkaM vahnirohiNIm // 46 // kSAreNa pradahedyuktyA vahninA vA zanaiH zanaiH // pratyAkhyAya yathAyogaM cikitsitamathAcaret // ___ jatumaNimityAdi / kSAreNa kSAraviSayeSu, agninA akSAra visarpoktena vidhinA sAdhayedagnirohiNIm // 47 // kRtyeSu // 32 // sanniruddhagude yojyA niruddhaprakazakriyA // nyacche vyaGge sirAmokSonIlikAyAM ca zasyate // 33 // niruddhetyAdi / dAravIM kASThamayIm / jatukRtAM lAkSAmayIm / yathAnyAyaM yathAbhyAsaM laalaattyaadisiraavydhH|| zizumAraH pAdI jalacaraH khanAmakhyAtaH / cakratailaM yantrapIghRSTavA dihyAttvacaM piSTavA kSIriNAM kSIrasaMyutAm // 34 // DitaM tailaM; sevanI bhittvA muktvA vA zastreNa mUtrasrotaHsaGkocabalAtibalayaSTyAhvarajanIrvA pralepanam // kAraNaM carmAvadArayet ; tasyApi dvArasyAvipAke maNidvAramarthava payasyAgurukAlIyalepanaM vA sagairikam // 35 // | dArayet // 43-47 // -- kSaudrAjyayuktayA limpeiMSTrayA zUkarasya ca // zastreNotkRtya valmIkaM kssaaraagnibhyaaNprsaadhyet||48|| kapittharAjAdanayoH kalkaM vA hitamucyate // 36 // vidhAnenArbudoktena zodhayitvA ca ropayet // nyacche ityAdi / ghRSTA samudraphenAdinA / kSIriNo vaTAdayo | valmIkaM tu bhavedyasya nAtivRddhamamarmajam // 49 // vRkSAH paJca, teSAM tvacaM piSTvA / payasyA arkapuSpI / kAlIyaM tatra saMzodhanaM kRtvA zoNitaM mokSayedbhiSak // kRSNacandanam // 33-36 // DUcyA lavaNena ca // 50 // yauvane piDakAveSa vizeSAcchardanaM hitam // Arevatasya mUlaizca dantImUlaistathaiva ca // lepanaM ca vacArodhasaindhavaiH sarSapAnvitaiH // 37 // zyAmAmUlaiH sapalalaiH zaktumitraiH pralepayet // 51 // kustumburuvacAlodhrakuSThairvA lepanaM hitam // susnigdhaizca sukhoSNaizca bhiSaka tamupanAhayet // __yauvane ityAdi / eSa anantaroktaH // 37 // pakkaM vA tadvijAnIyAdtIH sarvA yathAkramam // 52 // padminIkaNTake roge chardayennimbavAriNA // 38 // | abhijJAya tatazchittvA pradahenmatimAn bhiSak // saMzodhya duSTamAMsAni kSAreNa pratisArayet // 53 // tenaiva siddhaM sakSaudraM sarpiHpAnaM pradApayet // vaNaM vizuddhaM vijJAya ropayenmatimAn bhiSaka // nimbAragvadhayoH kalko hita utsAdane bhvet||39|| sumanA granthayazcaiva bhallAtakamanaHzile // 54 // padminItyAdi / nimbAragvadhayoH kalkaH kaSAya utsAdane kAlAnasArI sakSmailA candanAgaruNI tathA // udvartane hito bhvedityrthH| kalke kaSAyazabdo vartate, "paJcavidhaM etaiH siddhaM nimbatailaM valmIke ropaNaM hitam // 55 // kaSAyakalpanam" (ca. sU. a. 4) iti vacanAt // 38 // 39 // pANipAdopariSTAMttu chidrairbahubhirAvRtam // parivatti ghRtAbhyaktAM sukhinnAmupanAhayet // valmIkaM yat sazopha syAdvajyaM tattu vijAnatA // 56 // tato'bhyajya zanaizcarma cAnayetpIDayenmaNim // 40 // asAdhyeSvapi valmIkAgnirohiNIprabhRtiSu cikitsitaM kArya, praviSTe ca maNau carma khedyedupnaahnaiH| "yAvaducchasiti prANI tAvat kAryA pratikriyA / kadA'pi trirAtraM paJcarAtraM vA vAtaghnaiH saalvnnaadibhiH||41|| daivayogena dRSTAriSTo'pi jIvati' ityuktatvAt / valmIkamidadyAdvAtaharAn bastIn snigdhAnyannAni bhojyet|| tyAdi / tatra saMzodhanaM kRtvA 'auSadhena' iti zeSaH / ArevataH vapATikAM jayedevaM yathAdoSaM cikitskH||42|| kiramAlakaH / zyAmA trivRdvizeSaH / palalaM tilpissttiH| upaparivRttimityAdi / upanAhayet badhnIyAt / abhyajya nAhaH pAcanam / kAlAnusArI kRSNasArivA // 48-56 // sarpiSA / hInamadhyamottamadoSabalApekSayA ekarAtratripaJcarAtra dhAvyAH stanyaM zodhayitvA bAle sAdhyA'hipUtanA // vikalpaH // 40-42 // paTolapatratriphalArasAJjanavipAcitam // 57 // niruddhaprakaze nADI lauhImubhayatomukhIm // pItaM ghRtaM nAzayati kRcchrAmapyahipUtanAm // dAravIM vA jatukRtAM ghRtAbhyaktAM pravezayet // 43 // | triphalAkolakhadirakaSAyaM vraNaropaNam // 58 // pariSeke vsaamjshishumaarvraahyoH|| kaasiisrocnaatutthhritaalrsaajnaiH|| cakratailaM tathA yojyaM vAtaghnadravyasaMyutam // 44 // lepo'mlapiSTo badarItvagvA saindhavasaMyutA // 59 // jyahAjyahAt sthUlatarAM samyaGgADI pravezayet // kapAlatutthajaM cUrNa cUrNakAle prayojayet // sroto vivardhayedevaM snigdhamannaM ca bhojayet // 45 // cikitsenmuSkakacchU cApyahipUtanapAmavat // 6 // 1'carmakIlaM jatumaNiM mazakaM tilakAlakam / uddhRtya zastreNa dahet kSArAmibhyAmazeSataH // iti paa0| 'mA vijAnIyAt' iti paa0| Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhadhyAyaH 21] suzrutasaMhitA / dhAcyA ityAdi / kAsIsAdibhiramlakAlikAdipiSTaiH prale- khedayedityAdi / zazvat pratidinam / sumigdherityupanAhapanaM, badarItvasaindhavairvA pralepanam / kapAlaM pkvmRdbhaannddkhnnddH| vizeSaNam / tailena triphalAdikalkapAdena jalacaturguNasimahipUtanoktazca dhAtrIzodhanavarja ghRtapAnAdiH // 57-60 // ddhana ropayet // 5 // 6 // gudabhraMze gudaM svinnaM snehAbhyaktaM pravezayet // grAhayitvA jalaukobhiralajI secyetttH|| kArayedgophaNAbandhaM madhyacchidreNa carmaNA // 1 // | kaSAyaisteSu siddhaM ca tailaM ropaNamiSyate // 7 // vinirgamArtha vAyozca svedayecca muhurmuhuH|| grAhayitvetyAdi / kaSAyaH kaSAyavRkSakaSAyaiH, kaSAyavRkSAH kSIra mahatpazcamUlaM mUSikAMcAvarjitAma // 2 // | plakSAdayaH // 7 // paktvA tasmin pacettailaM vaatghnaussdhsNyutm| balAtailena koSNena mRditaM pariSecayet // gudabhraMzamidaM kRcchre pAnAbhyaGgAt prasAdhayet // 63 // madhuraiH sarpiSA snigdhaiH sukhoSNairupanAhayet // 8 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne kSadaroga- baletyAdi / madhurANi kAkolyAdIni // 8 // cikitsitaM nAma viNsho'dhyaayH||20|| saMmUDhapiDakAM kSipraM jalaukobhirupAcaret // gudetyAdi / mUSikAM nirgatAntrAM kRtvA mahatpaJcamUlasya prasthaM | bhittvA paryAgatAM cApi lepayet kSaudrasarpiSA // 9 // kSIraprasthe triguNitajale vipacet, kSIraprasthe'vaziSTe tailakuDavaM ___ saMmUDhetyAdi / paryAgatA pakkA // 9 // dattvA, bhadradAdikalkapAdaM kRtvA, pacet ; tadyathAbalaM pAnA- | avamA avamanthe gate pAkaM bhinne tailaM vidhIyate // bhyaGgAbhyAM gudabhraMzaM sAdhayet // 61-63 // dhavAzvakarNapattaGgasallakItindukIkRtam // 10 // kriyAM puSkarikAyAM tu zItAM sarvAM prayojayet // iti zrIDalha()NaviracitAnAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta-jalokobhihareccAsaka sarpiSA cAvasecayet // 11 // - vyAkhyAyAM cikitsAsthAne viMzatitamo' | sparzahAnyAM haredraktaM pradihyAnmadhurairapi // dhyAyaH // 20 // kSIrekSurasasapirbhiH secayecca suzItalaiH // 12 // avamanthetyAdi / azvakarNaH pUrvadeze 'gandhamuNDa' iti khyaatoekviNshtitmo'dhyaayH| 'zvatthasarazaH / pattaGgaM raktacandanam // 10-12 // athAtaH zUkadoSacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| | piDakAmuttamAkhyAM ca baDizenoddharedbhiSak // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | uddhRtya madhusaMyuktaiH kaSAyairavacUrNayet // 13 // zakAdidoSacikitsitamiti jhayama. Adizabdasya lapta- piDakAmityAdi / kaSAyaiH cUrNarityarthaH / zodhanakAle tu zodhatvAt ; tatrAdizabdena nidAnoktA abhighAtanimittA durbhagani- | nadravyecUrNIkRtairavacUrNayet , ropaNakAle tu ropaNaireva // 13 // mittAzcAtra jnyaatvyaaH||1||2|| | rasakriyA vidhAtavyA likhite shtponke|| saMlikhya sarSapI samyaka kssaayairvcrnnyet|| pRthakapaNyAdisiddhaM ca deyaM tailamanantaram // 14 // kaSAyeSveva tailaM ca kurvIta vraNaropaNam // 3 // | kriyAM kuryAdbhiSak prAzastvakpAkasya visarpavat // rasakriyetyAdi / rasakriyA phANitAkRtiH, zodhanakAle zodhanasaMlikhyetyAdi / kaSAyairiti kaSAyavRkSacUrNairavacUrNayet , ha, dravyakaSAyakRtA, ropaNakAle ropaNadravyakaSAyakRtA / pRthakkaSAyavRkSamizrakokkazodhanakaSAyasAdhanadravyaizvIkRtairavacUrNaye pAdisiddhaM tailaM sAmAnyasnehaparibhASAkalpena, pRthakpAdIni dityarthaH / teSu ropaNakaSAyasAdhanadravyeSu pAdikeSu jalaM catu mizrake ropaNaghRtapaThitAni kAkolyAdivarjitAni / visarpavat guNaM dattvA ropaNaM tailaM kuryAt // 3 // pittavisarpavadityarthaH // 14 ||asstthiilikaaN jalaukobhihayecca punaH punH|| raktavidradhivaccApi kriyA zoNitaje'rbude // 15 // tathA cAnupazAmyantI kaphagranthivaduddharet // 4 // kaSAyakalkasapISi tailaM cUrNa rasakriyAm // aSThIlikAmityAdi / kaphaprantheriva zastreNoddharaNam // 4 // zodhanaM ropaNaM caiva vIkSya vIkSyAvacArayet // 16 // hitaM ca sarpiSaH pAnaM pathyaM cApi virecanam // svedayethitaM zazcannADIkhedena buddhimAn // |hitaH zoNitamokSazca yaccApi laghu bhojanam // 17 // sukhoSNairupanAhaizca susnigdhairupanAhayet // 5 // | arbuda mAMsapAkaM ca vidradhi tilakAlakam // kummIkAM pAkamApannAM bhindyAcchuddhAM tu ropayet // | tailena triphalAlodhratindukAmrAtakena tu // 6 // pratyAkhyAya prakurvIta bhiSak samyak pratikriyAm18 iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne zUkaroga1'grAhayet kuzalo bhiSa' iti paa0| cikitsitaM nAmaikaviMzo'dhyAyaH // 21 // su0saM061 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM __ raktetyAdi / zoNitaje arbude liGgaje raktAbude / vIkSya | nasyaM ca triphalAsiddha madhukotpalapanakaiH // 12 // vIkSyeti dvivaNIyokAmavasthAM samyak nirUpyetyarthaH / avacA- dantapuppuTake kArya taruNe raktamokSaNam // rayet kaSAyAdInItyarthaH // 15-18 // sapaJcalavaNaH kSAraH sakSaudraHpratisAraNam // 13 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta hitaH zirovirekazca nasyaM snigdhaM ca bhojanam // . vyAkhyAyAM cikitsAsthAne ekaviMzatitamo. __ dantetyAdi / nasyamityAdi / zoNitAvasekazodhanagaNDUSaku'dhyAyaH // 21 // pitavAtAnubandhe nehanaM nasyam / tatra kaphAnugate madhukAdibhiH saha triphalAsiddhaM tailaM nasye prayojyaM, zoNitAnugame ca triphalA. dvaaviNshtitmo'dhyaayH| disaMsiddhaM ghRtmiti| taruNe tatkAlotpanne / nasyamiti 'zItAdoka mehena' iti zeSaH, doSadUSyasthAnAnAmaikyAt ||10-13||athaato mukharogacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vinAvite dantaveSTe vraNAMstu pratisArayet // 14 // caturvidhena snehena madhUcchiSTayutena ca // rodhrpttgyssttyaahvlaakssaacuurnnemdhuuttraiH| pAtaje'bhyaJjanaM kuryAnnADIkhedaM ca buddhimAn // 3 // gaNDUSe kSIriNo yojyAH skssaudrghRtshrkraaH||15|| vidadhyAdoSThakope tu sAlvaNaM copanAhane // kAkolyAdau dazakSIrasiddhaM sarpizca nsytH|| mastiSke caiva nasya ca tailaM vAtaharaM hitam // 4 // zauSire hRtarakte tu rodhramustarasAanaiH // 16 // zrIveSTakaM sarjarasaM suradAru saguggulu // sakSaudraiH zasyate lepo gaNDUSe kSIriNo hitaaH|| yaSTImadhukacUrNa tu vidadhyAt pratisAraNam // 5 // saarivotplythyaavsaavraagurucndnaiH|| 17 // pittaratAbhighAtotthaM jalokobhirupAcareta // kSIre dazaguNe siddhaM sarpirnasye ca pUjitam // pittavidhivazcApi kriyAM kuryaadshesstH||6|| kriyAM paridare kuryAcchItAdokAM vickssnnH||18|| zirovirecanaM dhUmaH svedaH kavala eva ca // vinAvite ityAdi / pattajhaM raktacandanaM, madhUtaraiH mdhuprdhaanaiH| hRte rakte prayoktavyamoSThakope kaphAtmake // 7 // kSIriNo vaTAdayaH / dazakSIrasiddhaM dazaguNena gavyakSIreNa ghRtaM nyUSaNaM svarjikAkSAro yavakSAro viDaM tathA // sAdhanIyam // 14-18 // zaudrayuktaM vidhAtavyametazca pratisAraNam // 8 // medoje khedite bhinne zodhite jvalano hitH|| saMzodhyobhayataH kArya zirazcopakuze tathA // priyaGgutriphalAlobhraM sakSaudraM pratisAraNam // 9 // | | kAkodumbarikAgojIpatraivisrAvayedasaka // 19 // kSaudrayuktaizca lavaNaiH savyoH etadoSThaprakopAnAM sAdhyAnAM karma kIrtitam // pratisArayet // pippalIH sarSapA zvetAnnAgaraM naiculaM phalam // 20 // caturvidhena catuSprakAreNa / snehena doSAdyapekSayA samastavya- | sukhodakena saMsRjya kavalaM cApi,dhArayet // stena nehapAkaparibhASayA vAtaharakaSAyamadhUcchiSTakalkazatenA- | ghRtaM madhurakaiH siddhaM hitaM kavalanasyayoH // 21 // bhyataH / tataH nigdhaM nADIkhedena yathoktena khedayet / zastreNa dantavaidarbha dantamUlAni zodhayet // mastiSkaH zirobastiprakAraH; badhyata Udhye zirobastiH, anava- | tataHkSAraM prayuJjIta kriyAH sarvAzca shiitlaaH||22|| baddho mastiSka iti / anye tu paThanti 'mastiSkye caiva nasse uddhRtyAdhikadantaM tu tato'gnimavacArayet // ca' ityAdi; atra mastiSkyaM mastiSke hitamabhyAtailapicu cu: kRmidantakavazcApi vidhiH kAryoM vijAnatA // 23 // dhAraNazirobastyAdi / zrIveSTakaH saralaniryAsaH / pratisAraNaM | gharSaNam / kriyAM kuryAdazeSata iti saMzodhanasaMzamanarUpAM saMzodhyobhayata iti vamanavirecanAbhyAmUrdhvamadhazca kArya bAhyAmAbhyantarIM c| medoje punarasnehapUrva khedite bhittvA zodhayikhA, zirovirecanena zirazca sNshodhyedityrthH| raktapimedaso'pakarSaNe, zodhite cAgneravacAraNaM padhyam // 1-9 // totthite'pyupakuze sthAninaH kaphasya pratIkArArtha vamanaM yuktam / kAkodumbarikA kASThodumbarikA, gojI gojihvA / niculo yamtamUlagatAnAM tu rogANoM karma vakSyate // 10 // vetasaH / madhurakaiH kAkolyAdibhiH // 19-23 // zItAde hutarate tu toye naagrsrsspaan|| . niSkvAthya triphalAM mustaM gaNDUSaH srsaanyjnH||11|| | chittvAzadhamAsa sakSAdarA | chittvA'dhimAMsaM sakSaudrarebhizcUNairupAcaret // priyaGgavazca mustaM ca triphalA ca pralepanam // | vacAtejovatIpAThAsvarjikAyAvazUkajaiH // 24 // kSaudradvitIyAH pippalyaH kavalavAna kiirtitH|| 1 'kRtvA nADIsvedaM' iti paa0| 1 'mastakye' iti pA0 / 3 'mastakyaM' iti paa0| 4'mastake' iti paa0| 5 'sAcyAnA 1'garikotpalayaSTayAbasArivAgurucandanaiH' iti paa0| 2baleNa' pati paa0| iti paa0| Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 22] sushrutsNhitaa| 483 onrwwwraparwarrrrrrrrrrrrrrrrd paTolatriphalAnimbakaSAyazcAtra dhAvane // calamuddhRtya ca sthAnaM vidahet suSirasya ca // hitaH zirovirekazca dhUmo vairecanazca yH|| 25 // | tato vidArIyaSTyAzukATakakaserukaiH // 40 // __ chittvetyAdi / tejovatI kAkamadanikA / sakSaudrazca sapi- | tailaM dazaguNe kSIre siddhaM nasye hitaM bhavet // ppalIkaH sukhodake kavalaH // 24 // 25 // sarpiSavRtasya veti vAtavyAdhipaThitasyai / niyUhAH kAthAH / sAmAnyaM karma nADInAM vizeSaM cAtra me zRNu // raso mAMsarasaH / rasayavAgvo mAMsarasayavAgvaH / kSIraM dugdham / nADIvraNaharaM karma dantanADISu kArayet // 26 // | samtAnikA 'sara' iti bhASA, kSIrasAMnidhyAt santAnikAte yaM dantamabhijAyeta nADI taM dantamuddharet / kSIrotthe eva / pratisArayet gharSayedityarthaH / uddhRtadazanasya chittvA mAMsAni zastreNa yadi noparijo bhavet // 27 // sthAnaM dahecchuddhyartha zoNitasrAvaniSedhArtha ca; suSirasya ca pUyazodhayitvA dahezcApi kSAreNa jvalanena vA // kRtacchidrasya 'sthAnaM dahet' iti zeSaH // 34-40|bhintyupeshite dante hanukAsthi gatidhuvam // 28 // hanumokSe samuddiSTAM kuryAcArditavat kriyAm // 41 // samUlaM dazanaM tasAduddharedbhagnamasthiram // .. phalAnyamlAni zItAmbu rUkSAnaM dantadhAvanam // uddhRte tUttare dante samUle sthirabandhane // 29 // | tathA'tikaThinAna bhakSyAn dantarogI vivarjayet 42 rakAtiyogAt pUrvoktA rogA ghorA bhavanti hi // sAdhyAnAM dantarogANAM cikitsitamudIritam // kANaH saMjAyate janturarditaM cAsya jAyate // 30 // arditavatsamuddiSTAmiti ardita iva samuddiSTAM kriyAM kuryAt / calamapyuttaraM dantamato naaphredbhipk|| | samuddiSTaprahaNenaitajjJApayati-aditokAmAtidezikI "vAtadhAvane jAtimadanakhAdukaNTakakhAdiram // 31 // vyAdhividhinopacaret" (ci. a.5) ityevaMrUpAM vaizeSikI kaSAyaM jaatimdnkttukvaaduknnttkaiH|| vAtAditokkA mastiSkadhirobastinasyadhUmopanAhAdikAM dvividhAyalyAbarobhramajiSThAkhadiraizcApi yat kRtam // 32 // | mapi kriyAM kuryAditi / sAdhyAnAM dantarogANAM cikitsitamuktaM, tailaM saMzodhanaM taddhi hanyAvantagatAM gatim // | zyAvadantadAlanabhajanAnAmasAdhyakhAnodAhRtam ||41||42||kiirtitaa dantamUle tu kriyA danteSu vakSyate // 33 // jihvAgatAnAM sAdhyAnAM karma vakSyAmi siddhaye 43 sAmAnya mityAdi / sAmAnyaM tulyam / yadeva vAtAdinADInAM oSThaprakope'nilaje yaduktaM prAka cikitsitam // karmoktaM tadeva dantanADInAM sAmAnyamekamityarthaH / yaM dantama- kaNTakemvanilottheSu tat kArya bhiSajA bhavet 44 bhijAyetetyAdi yaM dantamabhi samIpe nADI syAttaM dantamuddharet / pittajeSu vighRSTeSu niHsRte duSTazoNite // yadi noparijo bhavediti UrdhvagatadantapaGktigatazcena bhavati / pratisAraNagaNDUSaM nasyaM ca madhuraM hitam // 45 // sthirabandhane dRDhataradantaveSTane / 'samUle sthirabandhane' ityatra kaNTakeSu kaphottheSu likhiteSvasRjaH kssye|| 'zoNitaM saMprasicyate' iti paThanti / dhAvane prakSAlane, jAti- pippalyAdimadhuyutaH kAryastu pratisAraNe // 46 // madanakaTukakhAdukaNTakakhAdiraM kaSAyamiti; anye tu kaSAyamA- gRhNIyAt kavalAMzcApi gaursrsspsaindhvaiH|| mapUgaphalamiti manyante / khAdukaNTako gokSuraH, kaNTakAri- paTolanimbavArtAkukSArayUSaizca bhojayet // 47 // vRkSamanye // 26-33 // | upajihvAM tu saMlikhya kSAreNa pratisArayet // nehAnAM kavalAH koSNAH sarpiSavRtasya vaa|| | zirovirekagaNDUSadhUmaizcainamupAcaret // 48 // niyUhAzcAnilaghnAnAM dantaharSapramardanAH // 34 // jihvAgatAnAM karmoktaM naihikazca hito dhUmo nasya snigdhaM ca bhojanam // jihvetyAdi / vidhRSTeSu gojIzephAlikAdipatradhRSTeSu, pratisAraso rasayavAgvazca kSIraM santAnikA ghRtam // 35 // raNaM madhuraireva kAkolyAdibhiH; gaNDUSo'pi tereva kvathitaiH; zirobastihitazcApi kramo yshcaanilaaphH|| | nasyamapi dazaguNakSIraM tatkalkasAdhitaM hitam / likhiteSu ahiMsan dantamUlAni zarkarAmuddharedbhiSak // 36 // | maNDalAyAdinA / asRjaH kSaye asRjo'vasAne, virAme ityarthaH / lAkSAcUrNairmadhuyutaistatastAH pratisArayet // kSAro yavakSAraH, tatpradhAnaiH yUSaiH kSArayUSaiH / upajihvAmityAdi / dantaharSakriyAM cApi kuryaannirvshesstH|| 37 // gaNDUSaH kaphavaNaharadravyeNa kaphakaNTakaharadravyeNa vA / dhUmaizva kapAlikA kRcchratamA tatrApyeSA kriyA hitaa|| vairecanikadhUmaiH / alAsaH punaratra kapharaktakRta AzukArikhAt jayedvisrAvaNaiH khinnamacalaM kRmidantakam // 38 / pratyAkhyAyaiva virecanakSoNitamokSaNakavalazirovirecanadhUmavamanAtathA'vapIDaitinaiH snehgnndduussdhaarnnaiH|| dibhirupacaryaH // 43-48||bhdrdaadivrssaabhuuleNpaiH snigdhaizca bhojanaiH // 39 // 1 'kRmidantakamityunneyam' iti hArANacandraH / 2 vAtavyA1. 'dantamadhijAyeta' iti paa0| 2'sazUle' iti paa0| vipratipAditasya' iti pA0 / nasyamA Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM mwwwmnmannaamaawarana nirwwwwwwwwwwwwnnnNAAMrammarAmAPAN w tAlavyAnAM pravakSyate // drAkSAparUSakakkAtho hitazca kavalagrahe // aGguSThAGgulisaMdazenAkRSya galazuNDikAm // 49 // | agAradhUmakaTukaiH zlaiSmikI pratisArayet // 62 // chedayenmaNDalANa jihvopari tu saMsthitAm // zvetAviDaGgadantISu tailaM siddhaM sasaindhavam // notkRSTaM caiva hInaM ca tribhAgaM chedayedbhiSaka // 50 // nasyakarmaNi yoktavyaM tathA kavaladhAraNe // 3 // atyAdAnAt navedraktaM tannimittaM mriyeta ca // | pittavat sAdhayedvaidyo rohiNI raktasaMbhavAm // hInacchedAvecchopho lAlA nidrA bhramastamaH // 51 // visrAvya kaNThazAlUkaM sAdhayettuNDikerivat // 64 // tasmAdvaidyaH prayatnena dRSTakarmA vishaardH|| ekakAlaM yavAnnaM ca bhuJjIta snigdhmlpshH|| galazuNDI tu saJchidya kuryAt prAptamimaM kramam 52 / upajiTikavaccApi sAdhayedadhijidvikAm // 65 // mricaativissaapaatthaavcaakusstthkuttnttaiH|| ekavRndaM tu visrAvya vidhi zodhanamAcaret // kSaudrayuktaiH salavaNaistatastA pratisArayet // 53 // | gilAyuzcApi yo vyAdhistaM ca zastreNa sAdhayet 66 vacAmativiSAM pAThAM rAstrAM kttukrohinniim|| amarmasthaM supakkaM ca medayedgalavidradhim // niSkvAthya picumandaM ca kavalaM tatra yojayet // 54 // iGgandIkiNihIdantIsaralAsuradArubhiH // zoNitamokSaNAdikarmapaJcakaM sAmAnyaM sAdhyAnAm / abhIpaJcAGgIM kArayet piSTairvati gandhottarAM zubhAm // 55 // kSaNazaH vAraMvAram / pataGgaM raktacandanam / zvetA zvetasyandA / tato dhUmaM pibejantuIirahnaH kaphanAzanam // visrAvyetyAdi / sAdhayettuNDikerivaditi tuNDikeryAmapi gala zuNDIvidhyatidezAt sAdhayedgalazuNDIvaditi vAcya tuNDikerIvikSArasiddheSu mudneSu yUSazcApyazane hitH||56|| | dhyatidezo niHzeSacchedanArthaH, galazuNDIvadatra tribhAgacchedo na tuNDikeryadhruSe kUrme saGghAte tAlupuppuTe // kArya iti bodhayati, azeSacchedo na punavibhAgAdibhiriti / eSa eva vidhiHkAryoM vizeSaH zastrakarmaNi // 57 // visrAvya jalaukAbhiH / zirovirecanadhUmalepanakSArAdibhiH tAlupAke tu kartavyaM vidhAnaM pittanAzanam // snehakhedau tAluzoSe vidhizcAnilanAzanaH // 58 // zodhanam // 59-66 ||kiirtitN tAlujAnAM tu vAtAt sarvasaraM cUrNairlavaNaiH pratisArayet // 67 // tailaM vAtaharaiH siddha hitaM kvlnsyyoH|| aDDaSThetyAdi / chedayenmaNDalAyeNeti bhAgadvayama vA pari- tato'smai snaihikaM dhUmamimaM dadyAdvicakSaNaH // 68 // tyajya bhAgenaikenArdhena vA chedayet / bhramazcakrArUDhasyeva shaalraajaadnairnnddsaaraiindmdhuukjaaH|| bhramaNam / tamaH andhakAradarzanam / prAptaM yuktam / kuTannaTaH | majjAno gugguldhyaammaasiikaalaanusaarivaaH|| iyonAkaH / kiNihI kaTabhI, saralA trivat / paJcAGgImiti zrIsarjarasazaileyamadhUcchiSTAni cAharet // 69 // pazcabhiraGgabhUtairdravyaiH kRtA paJcAGgI, tAm / gandhottarAM gandhapra dhapra- tatsarva sukRtaM cUrNa snehenAloDya yuktitH|| dhAnAm / dvirahaH ahi vAradvayamiti / kSArasiddheSu muddaSviti TiNTUkavRntaM sakSaudraM matimAMstena lepayet // 70 // kRto yUSo yavakSAreNa lavaNIkRto bhojane hitaH pathyaH / tuNDi tANDa | eSa sarvasare dhUmaH prazastaH maihiko mtH|| kerItyAdi / vizeSaH zastrakarmaNIti zastrakarmaNi vizeSo bhedH| kaphano mArutaghnazca mukharogavinAzanaH // 71 // tatra tuNDikerI medyA tAlupuppuTako'pi, adhuSamAMsasaGghAtau pittAtmake sarvasare zuddhakAyasya dehinH|| chedyau, mAMsocchAyavAlekhyaH kUrmastato'nurUpAyAmavasthAyAM sarvaH pittahara: kAryo vidhirmdhurshiitlH||72|| chedyo'pi / tAlvityAdi / cakAreNAtra tAluzoSe pittaharo vidhiH pratisAraNagaNDau dhUmaH saMzodhanAni ca // samuccIyate, pittenApi taalushossjnnaat| kIrtitaM tAllujAnAmiti | kaphAtmake sarvasare vidhiM kuryAt kaphApaham // 73 // atra raktArbudasyAsAdhyakhAt karma nodAhRtam // 49-58 // pibedativiSAM pAThAM mustaM ca suradAru c|| kaNThyAnAM karma vakSyate // | rohiNI kaTukAkhyAM ca kuTajasya phalAni ca // 74 // sAdhyAnAM rohiNInAM tu hitaM zoNitamokSaNam 59 / gavAM mUtreNa manujo bhaagairdhrnnsNmitaiH|| chardanaM dhUmapAnaM ca gaNDaSo nasyakarma ca // | eSa sarvAn kaphakRtAn rogAn yogo'pakarSati 75 vAtikI tu hRte rakte lavaNaiH pratisArayeta // 6 // mukhAvayavagatAnnirdizya sakalavadanagatAnnirdizannAha-vAtAsukhoSNAn snehagaNDUSAn dhaaryecaapymiikssnnshH|| pataGgazarkarAkSaudraiH paittikI pratisArayet // 11 // dityAdi / lavaNaizvarNaiH paJcalavaNakRtaiH / tailaM vAtaharaiH siddhaM hitaM kavalanasyayoH vAtaharabhadradAdikalkakaSAyasiddhaM tailaM kavale 1 bhAgadvayaM sAdhaM vA' iti paa0| 2 niHzeSacchede'pi nasya ca hitamityarthaH / zAlarAjAdanetyAdi zAlaphalAdimajjAnaH; iti paa0| zAlaH zaGkaH, rAjAdanaH kSIrikA, sAraH sAravRkSA khdiraadiH| Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 23] sushrutsNhitaa| 485 dhyAmaM gandhatRNaM, kAlAnusArivA kAlavallI / zrIH navanItakhoTiH | cakAro'nuktahakhAdisamuccayArthaH, anye tu lakSaNazabdenaiva hekhAdi saralaniryAsaH, sarjarasaH raalaa| snehenAlojya yuktita iti yAvatA | nirdizanti, apare tu asAdhyAnAmapratIkArasamuccayArtha varNamehena nAtighanavaM nAtitanuvaM lepayogyatA ca bhavati tAvatI yanti / sarva saratIti sarvasaraH; gatimattvAt sarvasaraNamehamAtretyarthaH / TiNTukaH zyonAkaH / zuddhakAyasya vmnaadibhiH| | yogyaH // 1-3 // ativiSAdicUrNadharaNabhAgaM pratidivasaM pANmAsikaM gomUtreNa / tatrApatarpitasyAdhvagamanAdatimAtramabhyavaharato peyam / dharaNamAnamapi kecit sauzrutIyAH paThanti; "madhyamA | vA piSTAnnaharitakazAkalavaNAni kSINasya vA'tiekonaviMzatirniSpAvA dharaNaM tAnyardhatRtIyAni karSaH" ( ci. a. mAtramamlamupasevamAnasya mRtpakkaloSTakaTazarkarAnU31) iti // 67-75 // paudakamAMsasevanAdajINino pA praamydhrmsevnaakssiirekssursgomuutrddhimstvmlkaajikaiH|| dviruddhAhArasevanAt vA hastyazvoSTrarathapadAtisaGkovidhyAt kavalAn vIkSya doSaM tailaghRtairapi // 76 // | bhaNAdayo sitasya doSA dhAtUna pradUSya zvayathumApAsarveSveva mukharogeSvatra doSAdivibhAgena kavalAnirdiza-| dayantyakhile shriire||4|| nAha-kSIrekSurasetyAdi / vIkSya doSaM doSakAryamapi roga paJcavidhasyaiva sarvasarasyAhAravihArAbhyAM sarvAGgagatadoSakopa hetuM nirdizanAha-tatretyAdi / apatarpitaH lakhanavyAyAmavamanAmityarthaH // 76 // . dilakSAdibhirAhAravihAraiH kArzataH, tasyAtyarthamadhvagamanalakSaNArogANAM mukhajAtAnAM sAdhyAnAM karma kIrtitam // dvihArAt / piSTAnnAdimatimAtramabhyavaharataH ityevaMvidhAdAasAdhyA api vakSyante rogA ye tatra kIrtitAH77 hArAt / haritakaH kuTherazigrusurasAsumukhAsuribhUtRNAdiH / oSThaprakope vAH syurmaasrkttridossjaaH|| piSTAnnagrahaNena sarvavidhaguhArAvarodhaH / kSINasya veti khayameva dantamUleSu vajyau~ tu triliGgagatisauSirau // 78 // kRzasyAtyarthamamlamupasevamAnasya / mRdAdyAhAraratasya; mRt| danteSu ca na sidhyanti shyaavdaalnbhnyjnaaH|| mRttikA, pakkaloSTaH agnipakkaloSTaH, kaTazarkarA agnidagdhajihvAgateSvalAsastu tAlavyeSvava'daM tathA // 79 // zarkarA. AnapA mahiSAdayaH, audakA mtsyaadyH| ajIrNino kharano valayo vRndo vidAryalasa eva ca // vetyAdi / grAmyadharmoM maithunaM, sAjIrNasya maithunasevanAt / viruddhaM galaupTo mAMsatAnazca zataghnI rohiNI ca yaa|| 8 // | hitAhitIyAdhyAye proktam / saMkSobhaNAt calanAdityarthaH / asAdhyAH kIrtitA hote rogA nava dazaiva ca // akhile zarIre sakale kAye // 4 // teSAM cApi kriyAM vaidyaH pratyAkhyAya samAcaret // 81 // tatra vAtazvayathuraruNaH kRSNo vA mRduranavasthiiti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne mukharoga- | tAstodAdayazcAtra vedanAvizeSAH, pittazvayathuH cikitsitaM nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // pItaH sarato vA mRduH zIghrAnusA!SAdayazcAtra oSThajAstrayaH, dantamUleSu dvau. dantabhaveSa trayaH.triliGgagatiH | vedanAvizeSA, zleSmazvayathuH pANDuH zuklo vA tridoSalijAkRtirnADI, jihvAgateSvekaH, tAlunyapyeka eva, khara- nigdhaH kaThinaH zIto mandAnusArI, kaNvAdayazcAtra ghrAdayo nava gale, samudAyasaMkhyA nava dazaiveti // 77-81 // vedanAvizeSAH, sanipAtazcayathuH sarvavarNavedanA, iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- | viSanimittastu garopayogAduSTatoyasevanAt prakuvyAkhyAyAM cikitsAsthAne dvAviMzatitamo thitodakAvagAhanAt svissssvdigdhcuurnnenaav'dhyaayH|| 22 // cUrNanAdvA saviSamUtrapurISazukraspRSTAnAM vA haNa kASThAdInAM saMsparzanAva, sa tu mRduH siprotthaanotryoviNshtitmo'dhyaayH| 'valambI calo'calo vA dAhapAkarAgaprAyazca bhavati // 5 // athAtaH zophAnAM cikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| bhavanti cAtrayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| doSAH zvayathumUrdhva hi kurvntyaamaashysthitaaH|| vidho'vayavasamutthaH zoko'bhihito lakSa- | pakvAzayasthA madhye ca vrcsthaangtaastvdhH||6|| NataHpratIkAratazca sarvasarastu pazcavidhaH, tadyathA kRtvaM dehamanuprAptAH kuryuH sarvasaraM tathA // -vaatpittshlessmsnipaatvissnimittH||3|| | tavetyAdi / aruNa ISadkaH / USAdayaH USacoSaparitApA avayave samuttiSThatIti avayavasamutthaH, sthA gatinivRttI, dayaH / kaNDvAdayaH knndduugurutvmityaadyH| garopayogo bahisthiratkhAdityarthaH / abhihita uktaH / kena ? atItena zAstreNa / 1 'cakAro'nuktasamuccayArthaH, tena kArakahetorapIti bodhyam' 1 'kattaNaM' iti pA0 / 2 'rogakAraNaM' iti pA0 / 3 'sthira | iti pA0 / 2 'kArakaheturapyavaruddha ityAhuH' iti pA0 / ityarthAt' iti paa0| | 3 'yAnajanyAdityarthaH' iti paa0| Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM ha rahAsaM,vyoSa cAt kaSTaH / ardhAyuH sa sannipAta rantazca / prakothaH pUtibhAvaH, saviSakITAdikothaprakuthitodakAva- ata Urva sAmAnyacikitsitamupadezyAmaHgAhanAt , ayaM punarbahireva / saviSasattvalAlAsparzAdiviSAt tilvakatacaturthAni yAnyuktAnyudareSu tato'nyataddigdhacUrNenAvacUrNanAdveti saviSasattvAdimizracUrNeravadhUlanAt ; tamamupayujyamAnaM zvayathumapahanti, mUtravartikriyA saviSasattvacUrNa vRzcikAlInAmakaM kSupamedaM kecit katha- | vA seveta, navAyasaM vA'haraharmadhunA, viDaGgAtivi. yanti // 5 // 6 // SAkuTajaphalabhaddArunAgaramaricacUrNa vA dharaNamuzvayatharmadhyadeze yaH sa kaSTaH sarvagazca yH||7|| | SNAmbunA, trikaTukSArAyazcarNAni vA triphalAkaSAardhAGge'riSTabhUtazca yazcordhva parisarpati // yeNa, mUtraM vA tulyakSIraM, harItakI vA tulyaguDAmuzvAsaH pipAsA daurbalyaM jvrshnchrdirrockH||8|| | payuJjIta, devadAruzuNThI vA, guggulu vA mUtreNa hikkAtIsArakAsAzca zUnaM saGkapayanti hi // | varSAbhUkaSAyAnupAnaM vA, tulyaguDaM zRGgaveraM vA, sAmAnyato vizeSAcca teSAM vakSyAmi bheSajam // 9 // | varSAbhUkaSAyaM mUlakalkaM vA saveraM payo'nupA. tasya dehadezajanmakhabhAvena kRcchratvAdi nirdizannAha namaharaharmAsaM, vyoSavarSAbhUkaSAyasiddhena vA sarpiSA zvayathurityAdi |mdhydeshe yaH zvayathuH sa sannipAtajvaravadviruddho. mudgolumbAna bhakSayet , pippalIpippalImUlacavya. pakramatvAt kssttH| ardhAGga iti ardhanAsArdhahRdayArdhanAbhiH zophA citrakamayUrakavarSAbhUsiddhaM vA kSIraM pibet , sahauSavacchinnaikapakSaH ardhAGgaH, tiryagvA nAbhyavacchinnapUrvArdhe'parAdhaiM dhamuraGgImUlasiddhaM vA, trikaTukairaNDazyAmAmUla. vaa| ariSTabhUtaH ariSTavat , bhUtazabdo'tra upamAnArthaH, riSTA siddhaM vA, varSAbhUzaGgaverasahAdevadArusiddhaM vA, bhAsa ityarthaH / yazcocaM parisarpatIti yaH zophaH pAdAbhinivRtta tathA'lAbUbibhItakaphalakalkaM vA taNDulAmbunA; kSArapippalImaricazRGgaverAnusiddhena ca mudyUSeNAUrdhvamuparitanakAye parisarpati sa puruSaviSaye'riSTabhUtaH; cakAro lavaNenAlpasnehena bhojayedyavAnnaM godhUmAnnaM vA; bhinnakrame, tena yazcAdhaH parisarpati uttamAGgAt sa strIviSaye'riSTabhUtaH / uktaM ca--"UrdhvagAmI naraM payAmadhogAmI makhAta | vRkSakAkenaktamAlanimbavarSAbhUkAthaizva , pariSekA niyam" iti / UrdhvamadhyAdhaHsthitazophe'pi sarvasarAbhi sarSapasuvarcalAsaindhavazAGgeSTAbhizca pradehaH kAryaH, dhAnamekadeze'pi dagdhe paTo dagdha itivat / upadraveNAsAdhyalaM yathAdoSaM ca vamanavirecanAsthApanAni tIkSNAnyaja nirdizannAha-zvAsa ityAdi / sAmAnyata ityAdi sAmAnyaM | namupaseveta, snehakhedopanAhAMzca; sirAbhizcAbhIkSNaM zoNitamavasecayedanyatropadravazokAditi // 12 // vizeSaM ca // 7-9 // zophinaH sarva eva parihareyuramlalavaNadadhiguDa- . harItakIcUrNaprasthAdIni trINi ghRtAni tilvakaghRtaM caturNA pUraNaM yeSAM tAni tilvakacaturthAni; harItakIcUrNaprasthetyAdinA ghasApayastailaghRtapiSTamayagurUNi // 10 // ekaM, gavye payasi mahAvRkSakSIretyAdi dvitIyaM, cavyacitraketyAdi tatra vAtazvayathau traivRtameraNDatailaM vA mAsamardha- tRtIyaM, tilvakaM vAtavyAdhyuktaM caturtham / bamanavirecanetyAdinA mAsaMvA pAyayet, nyagrodhAdikakaSAyasiddhaM sarpiH | udaroktA eva muutrvrtikriyaa| navAyasaM pramehapiDakAcikitsite pittazvayathau, AragvadhAdisiddhaM sarpiH zleSmazva- paThitam / dharaNaM karSam / kSAro yavakSAraH / ayo loham / tulyayathau. sannipAtazvayathau strahIkSIrapAtraM dvAdazabhira-kSIramiti gomUtraM paladvayaM, gokSIramapi dvipalam / tulyaguDAmlapAtraiH pratisaMsRjya dantIdravantIpratIvApaM sarpiH miti zophaharadravAnupAnAm / devadAruzuNThI kalkaM kRtvA sukhApAcayitvA pAyayeta, viSanimitteSu kalpeSu mbanA, sAmAnyazophaharaveNa sukhoSNena' vA / saguDamAIka prtiikaarH||11|| vA karSamAnam / varSAbhUkaSAyaH paladvayamanupAnaM; varSAbhUH raktaprathamaM vizeSacikitsAmAha-tatretyAdi / traivRtamiti maja- punarnavA / vyoSAdikalkasiddhena jalacaturguNena sarpiSA mudragolavarja ghRtAdibhistribhirvRtaM trivRtaM, trivRtameva traivRtaM, khArthiko'N / mbAn, khinnAH | mbAn , khinnAH kiJcidbhuSTA mudgA mudgolambAH / mayUrakaH apAjejaTAcAryastu catuHsnehamAha / mAsamardhamAsaM vA puruSabalA mArgaH / sahA mASapaNI, muraGgI zobhAjanakaH / kSAro yvkssaarH| pekSayA doSabalApekSayA vA viklpH| pAtram ADhakam / amlaM anuviddhana anugatena, 'anusiddhena' iti kvacit pAThaH / yavAnaM kAlikam / dantIdravantIMpratIvApamiti dravantI cIritapatrA godhUmAnaM veti sAtmyApekSo vikalpaH / vRkSakaH kuTajaH, naktadantImedaH, dantIdravantIkalkaH, sa ca snehacaturthAMzena / sarpiH mAlaH mahAkarajaH / suvarcalA sUryAvartaH / zArbheSTA kAkajaGghA / ADhakapramANam // 10 // 11 // pradehaH pralepaH / ajasraM punaH punaH, upaseveta 'balavAn' iti vAkyazeSaH / upadravazophAdityatra sarvAGgazophAditi kecit / 1'vRzcikAlInAmakakSupamedacUrNamiti himavatsatyartha lokA vadanti' zItoSNasnigdhalakSAyairaprazAmyati zophe sirAbhirabhIkSNaM zoNi- . iti paa0|| | tamavasecayadityarthaH / avisAvyazca sarvAGgazophIti kecidamuM Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24] suzrutasaMhitA / 487 vaizayamApadahI tu zleSmAnyayAdhayan / " pAThamanArSamAcakSate; anye'vayavagataM sarvasara zItoSNasnigdha- | cUrNena tejovatyAzca dantAnityaM vizodhayet // rUkSAdibhiraprazAmyantaM zoNitAvasecanena sAdhayediti viSayabhedena | ekaikaM gharSayeddantaM mRdunA kUrcakena ca // 8 // vidhiniSedhau caritArthoM kurvanti // 12 // dantazodhanacUrNena dantamAMsAnyabAdhayan // bhavati cAtra tahorgandhyopadehau tu zleSmANaM cApakarSati // 9 // piSTAnnamamlaM lavaNAni mA vaizaMdyamannAbhiruciM saumanasyaM karoti ca // : mRdaM divAsvapnamajAGgalaM ca // na khAdedgalatAlvoSThajihvArogasamudbhave // 10 // striyo ghRtaM tailapayogurUNi athAsyapAke zvAse ca kAsahikAvamISu ca // zophaM jighAMsuH parivarjayettu // 13 // | durbalo'jIrNabhaktazca mUrtoi madapIDitaH // 11 // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne zothaci | zirorujArtastRSitaH zrAntaH paanklmaanvitH|| kitsitaM nAma trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // | aditI karNazUlI ca dantarogI ca mAnavaH // 12 // piSTAnamityAdi / 'striyo guDaM' iti kvacit paatthH||13|| zirasa uttamAjalAttatpUrvameva vivRNvannAha-tatretyAdi / avraNaM koTarAdirahitam / pratyagraM navam / trivargAtaM trisugandhiiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta nA''kkaM liptaM dantakASThaM kRtvA, tenetyadhyAhAraH / daurgandhyAdyapakavyAkhyAyAM cikitsAsthAne trayoviMzatitamo' rSaNaM tatphalam ; upadehaH upalepaH / vaizA nirmalatA / madaH ___dhyAyaH // 23 // pUgaphaleneva // 4-12 // 'jihAnirlekhanaM raupyaM sauvarNa vArzameva ca // cturviNshtitmo'dhyaayH| tanmalApaharaM zastaM mRdu zlakSNaM dazAGgulam // 13 // athAto'nAgatAbAdhApratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 | mukhavairasyadaurgandhyazophajADyaharaM sukham // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dantadAyakaraM rucyaM snehagaNDUSadhAraNam // 14 // anAgata ISadAgataH, naJ atra ISadarthe; AbAdhA duHkhaM jihvetyAdi / mRdu komalam / zlakSNaM masUNam / jAjya dhyaadhirityrthH| tasya pratiSedhazcikitsitam / tacikitsitaM | jaDatA stabdhatetyarthaH // 13 // 14 // svasthavRttamahorAtrikAcArakrama ityarthaH, yato'horAtre'pi SaNNA-kSIravRkSakaSAyairvA kSIreNa ca vimizritaiH // mRtUnAmantarbhAvaH // 1 // 2 // bhilloTakakaSAyeNa tathaivAmalakasya vA // 15 // utthAyotthAya satataM svasthenArogyamicchatA // prakSAlayenmukha netre svasthaH zItodakena vA // dhImatA yadanuSTheyaM tat sarva saMpravakSyate // 3 // nIlikAM mukhazoSaM ca piDakAM vyaGgameva ca // 16 // utpAyotthAyeti vIpsAyAM, pratyahamitikartavyatAkhyApanAye- | raktapittakRtAn rogAn sadya eva vinAzayet // tyeke; anye tu utpAyeti abhiyojyetyarthaH, abhito kSIravRkSA nyagrodhAdayaH / kSIravRkSakaSAyagaNDSeNa rakaduSTiyogamabhisaMyogaM kRkhA; abhiyoga udyamaH, utpUrvasya svAdhAto-rapi nivartate / bahirmukhaprakSAlanamAha-bhilletyAdi / bhilloTako . ramiyogArthavAda / satatam aharaharityarthaH; yadA tu utthAyo- hi parvate kedArabhUmau prsiddhH| gayI tu bhilloTakakaSAyamasthAyesyasyAharaha iti vyAkhyAnaM tadA satatamiti vyartha sthAt / ntarmukhaprakSAlanamAha / Amalakasya kaSAyeNa netre prakSAlayet, 'yadanuSTheyamaskana' iti kecit paThanti, askannam avazya- | ubhayaM zItodakena vA // 15 // 16 ||mityrthH // 3 // | sukhaM laghu nirIkSeta dRDhaM pazyati cakSuSA // 17 // tatrAdau dantapavanaM dvAdazAGgulamAyatam // | mataM srotoJjanaM zreSThaM vizuddha sindhusaMbhavam // kaniSThikAparINAhamRjvagranthitamavaNam // 4 // dAhakaNDUmalanaM ca dRSTikledarujApaham // 18 // ayugmagranthi yacApi pratyagraM zastabhUmijam // | tejorUpAvahaM caiva sahate mArutAtapau // avekSyatu ca doSaM ca rasaM vIrya ca yojayet // 5 // | na netrarogA jAyante tasmAdaJjanamAcaret // 19 // kaSAyaM madhuraM tiktaM kaTukaM praatrutthitH|| 1 rucimaneSu vaizacaM dantajihauSThatAluSu // pATavaM saumanasyaM ca nimbazca tiktake zreSThaH kaSAye khadirastathA // 6 // | lAghavaM copapAdayet // na ca syAdlatAlvoSThajilArogasamudbhavaH / madhUko madhure zreSThaH karajaH kaTuke tathA // kSaudravyoSatrivargAtaM satailaM saindhavena ca // 7 // sugandhi vadanaM ca syAchAlAstambhanameva c| mukhaprasekazamanaM dharma puSTikaraM nRNAm / lAghavaM cendriyANAM syAnnityaM khAdettato nrH| 1'tatrAdito dantakAI' iti paa0| 10prandhimathAvaNam' pATavaM 'vakrasya' isydhyaahaarH| prasekaH thUtkaraNam / iti pA0 / iti paa0|| J2'mukhapAkampAsakAsazoSahikAvamI pati paamichorossH| Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 nibandhasaMgrahAkhyavyAlyAsaMvalitA [cikitsAsthAna nanarwwwcomamrawanawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww bhuktavAJchirasA snAtaH shraantshchrdnvaahnaiH|| hanvityAdi / karNapUraNakAlasya saMkhyA zrIvAgbhaTaH rAtrau jAgaritazcApi nANyAjavarita eva ca // 20 // prAha-"dhArayet pUraNaM karNe karNamUlaM vimardayan / rujaH tato'janAvasaraH / sindhuratra nado'bhiprataH, tatsaMbhavaM syAnmArdavaM yAvanmAtrAzatamavedane" (vA. sU. a. 22)srotojanam / vizuddhaM malarahitaM zreSThaM mataM; kutaH? yasmAdRSTe. iti // 29 // hAdiharaM kledAdyapaharaM tathA tejorUpakara; tasmAdAnena dRDhaM | abhyaGgo mArdavakaraH kphvaatnirodhnH|| cakSuSA pazyati, mArutAtapau sahate, netrarogAzca na jAyanta dhAtUnAM puSTijanano mRjAvarNabalapradaH // 30 // iti yogatatrayuktyA yojanIyam / chardanavAhanairiti bahuvacanena ___ abhyA ityAdi / abhyazo'tra sakaladehasya snehAbhyaH / parizrAntihetavo gRhyante // 17-20 // mRjA zuddhaprabhA, varNo gaurAdiH / snehasya sirAmukhAdibhiH zarIkarpUrajAtIkakolalavaGgakaTukAyaiH // rasantarpaNakAlaM kecidatra paThanti-"romAnteSvanu dehasya sacUrNapUgaiH sahitaM patraM tAmbUlajaM zubham // 21 // sthitvA mAtrAzatatrayam / tataH pravizati snehazcaturbhirgacchati mukhavaizadyasaugandhyakAntisauSThavakArakam // vacam // rakkaM gacchati mAtrANAM zataiH paJcabhireva tu / SaDbhihanudantasvaramalajihvendriyavizodhanam // 22 // mAMsaM prapadyeta medaH saptabhireva ca // zatairaSTAbhirasthIni majjAnaM prasekazamanaM hRdyaM galAmayavinAzanam // navabhirbajet / tatrasthAJchamayedrogAn vAtapittakaphAtmakAn" . . pathyaM suptotthite bhukte nAte vAnte ca mAnave // 23 // | iti // 30 // raktapittakSatakSINatRSNAmUrchAparItinAm // sekaH shrmnno'nilhRdbhgnsndhiprsaadhkH|| rukSadurbalamAnAM na hitaM cAsyazoSiNAm ||24||ksstaagnidgdhaabhihtvighRssttaanaaN rujaaphH||31|| karpUretyAdi / jAtIzabdena jAtIphalaM kathyate // 21-24 // jalasiktasya vardhante yathA muuleraastroH|| tathA dhAtuvivRddhirhi snehasiktasya jAyate // 32 // zirogatAMstathA rogAgchirobhaGgo'pakarSati // / kezAnAM mArdavaM daiye bahutvaM snigdhakRSNatAm // 25 // | sekaH sarvAGgapariSekaH // 31 // 32 // karoti zirasastRti sutvakamapi cAnanam // sirAmukhai romakUpairdhamanIbhizca tarpayan // santarpaNaM cendriyANAM zirasaH pratipUraNam // 26 // zarIrabalamAdhatte yuktaH sneho'vagAhane // 33 // zirasaH pratipUraNamiti zUnyabhUtasya zirasaH punaH pUraNami-| yuktaH prayuktaH / avagAhanaM majjanam // 33 // syarthaH / 'zirogAMstathA rogAn' ityatra 'kezabhUmigatAn tatra prakRtisAtmyartudezadoSavikAravit // rogAn' ityeke paThanti; 'zirasaH pratipUraNaM' ityatra 'dattaM mastra- tailaM ghRtaM vA matimAna yuaayaadbhynggsekyoH|| 34 // katailakam' ityapare paThanti // 25 // 26 // teSAM yogyatAmAha-tatretyAdi // 34 // madhukaM kSIrazuklA ca saralaM devadAra c|| | kevalaM sAmadoSeSu na kathacana yojayet // kSadakaM pazcanAmAnaM samabhAgAni saMharet // 27 // |taruNajvaryajIrNIca nAbhyaktavyo kathazcana // 35 // teSAM kalkakaSAyAbhyAM cakratailaM vipAcayet // tathA viriko vAntazca nirUDho yA mAnavaH // sadaiva zItalaM jantormUrdhni tailaM pradApayet // 28 // | pUrvayoH kRcchratA vyAgherasAdhyatvamathApi vA // 36 // virobhyazArtha tailamAha-madhukamityAdi / kSIrazuklA kSIra- zeSANAM tadahaH prokkA bhagnimAndyAdayo gdaaH|| sArikA |kssdrkN pazcanAmAnamiti alpA pshcmlii| cakratailaM | santarpaNasamutthAnAM rogANAM naiva kaaryet||37|| yanapIDitatailam / madhukAdidravyANAM kAthArtha palazatam , uda- | abhyaGgasya niSedhamAha-kevalamityAdi / bhAmajvare tatkR. kasya dvAdazAdhikapaJcazatapalAni, tAvat vipacedyAvadvizatyadhikaM takampAdInAmapi saMbhava ityarthaH / pUrvayotaruNajvaryajINinoH zataM bhavati, tato vastrapUtaM prAcaM, tena vAthena tathA tadvyANAmeva | zeSANAM viriktAnAM tadahaHkriyamANe'bhyo'gnimAnyAdayo bhavanti kalkairaSTabhiH palaizcakratailasya dvAtriMzatpalAni vipacet, yAvattai. // 35-37 // lapAkalakSaNAni bhavanti, evamAnumAnikaM klpniiym||27||28|| zarIrAyAsajananaM karma vyAyAmasaMzitam // kezaprasAdhanI kezyA rajojantumalApahA // tat kRtvA tu sukhaM dehaM vimRdIyAt samantataH 38 kezaprasAdhanI kaGkatikA kAkuMi' iti loke / rajo dhUliH / zarIropacayaH kAntirgAprANAM muvibhktaa|| jantuH yUkA - dIptAgnitvamanAlasyaM sthiratvaM lAghavaM mRjaa|| 39 // hanumanyAziraskarNazUlanaM karNapUraNam // 29 // / 1 'sakaLazarIrakarNAdigataH' iti pA0 / 2'kRtvA'nu' 1 hitam' iti pA0 / 2 pacanIyam' iti paa0| / iti pA0 / Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24] sushrutsNhitaa| zramaklamapipAsoSNazItAdInAM sahiSNutA // vasante ca, Avasthike yauvane bale sati; azanAni snigdhaArogyaM cApi paramaM vyAyAmAdupajAyate // 40 // bhojanAni; samIkSya dRSTvA upacayaprabhRtI vyAyAma kuryAt / na cAsti sadRzaM tena kizcit sthaulyApakarSaNam // vyAyAmAdagnipradIptau satyAM sarvarogopazama iti // 38-50||n ca vyAyAminaM martyamardayantyarayo balAt // 41 // udvartanaM vAtaharaM kaphamedovilApanam // 51 // na cainaM sahasA''kramya jarA samadhirohati // sthirIkaraNamaGgAnAM tvakprasAdakaraM param // sthirIbhavati mAMsaM ca vyAyAmAbhiratasya ca // 42 // vyAyAme payAmadartitasyetyattasyodartanasya guNaM nirdizavyAyAmasvinnagAtrasya paddhyAmuvartitasya ca // nAha-udvartanamityAdi / udvartanaM gAtramardanam / vilApanaM dravI. vyAdhayo nopasarpanti siMhaM kSudramRgA iva // 43 // karaNam // 51 // vayorUpaguNahInamapi kuyot sudarzanam // vyAyAmaM kurvato nityaM viruddhamapi bhojanam // 44 // sirAmukha viviktatvaM tvaksthasyAgnezva tejanam // 52 // vidagdhamavidagdhaM vA nirdoSaM paripacyate // uddharSaNotsAdanAbhyAM jAyeyAtAmasaMzayam // vyAyAmo hi sadA pathyo balinAM snigdhabhojinAm // utsAdanAdbhavet strINAM vizeSAt kAntimadvapuH 53 sa ca zIte vasante ca teSAM pathyatamaH smRtH|| praharSasaubhAgyamRjAlAghavAdiguNAnvitam // sarveSvRtuSvaharahaH pumbhirAtmahitaiSibhiH // 46 // uddharSaNaM tu vijJeyaM kaNDUkoThAnilApaham // 54 // palasyArdhana kartavyo vyAyAmo hantyato'nyathA // UrvoH saMjanayatyAzu phenakaH sthairyalAghave // kaNDakoThAnilastambhamalarogApahazca sH||55|| hRdi sthAnasthito vAyuryadA vakaM prapadyate // 47 // tejanaM svaggatasyAgnesirAmukhavivecanam // vyAyAma kurvato jantostadvalArdhasya lakSaNam // vayobalazarIrANi dezakAlAzanAni ca // 48 // uddharSaNaM tviSTikayA kaNDakoThavinAzanam // 56 // samIkSya kuryAdyAyAmamanyathA rogamApnuyAt // __ siretyAdi / tejanaM laggatasyAgneH, sirAmukhavivardhanam / kssytRssnnaarucicchrdirktpittbhrmtmaaH||49|| uddharSaNam asnehauSadhacUrNAdibhirdharSaNam , anye tu phenakeSTakAdikAsazoSajvarazvAsA ativyaayaamsNbhvaaH|| gharSaNam / uddharSaNotsAdanAbhyAM jAyeyAtAmiti sirAmukhaviviktaraktapisI kRzaHzoSI shvaaskaasksstaaturH||50|| khAgnidIpane uddharSaNotsAdanAbhyAmutpadyeyAtAM / kecidatra yathAbhuktavAn strISu ca kSINastRbhramArtazca varjayet // saGkhyamAhuH-sirAmukhaviviktavamuddharSaNena, laksthasyAgnestejazarIretyAdi / zarIrasyopacayaH samyakpuSTiH / gAtrANAM namutsAdanena; sasnehakalkenoddharSaNamutsAdanam / mRjA shuddhprbhaa| suvibhaktatA gAtrANAmiti sarveSAmaGgAnAM, suvibhaktatA susanni UrvorUmadhazca phenakaH, UruH 'jAGgha' iti loke / kaNDUkoThavi. biSTatA sughaTitazarIratetyarthaH / mRjA zuddhiH / zatravo yathA| nAzanamiti iyamiSTikoddharSaNaguNoktiH // 52-56 // ca vyAyAminaM balAddhatona mardayanti udvartanakAriNaM janaM tathA nidrAdAhazramaharaM khedakaNDatRSApaham // vyAdhayo nopasarpanti nAbhibhavantItyarthaH / sthirIbhavati mAMsaM hRdyaM malaharaM zreSThaM sarvendriyavibodhanam // 57 // ceti upacayalakSaNasyApi balasya heturityarthaH / vyAyAmakhinna- tandrApApmopazamanaM tuSTidaM puMstvavardhanam // gAtrasyeti gAtre khedAgame sati vyAyAmAduparamaH kArya ityarthaH, raktaprasAdanaM cApi mAnamagnezca dIpanam // 58 // anye tu 'vyAyAmakhinnagAtrasya' ityatra 'vyAyAmakSuNNagAtrasya' uSNena zirasaHsAnamAhitaM cakSuSaH sdaa|| iti paThanti / payAmudrartitasya pAdAbhyAM bahukRtamardanasyetyarthaH / zItena zirasAvAnaM cakSuSyamiti nirdizet // 59 // viruddha hitAhitIyAdhyAyoktam / vidagdham amlapAkam , avi- | zleSmamArutakope tujJAtvA vyAdhibalAbalam // dagdhaM vidagdhAdanyat , tenAmaM vidagdhaM ca gRhyate / pariH sarva- kAmamaSNaM ziraHkhAnaM bhaiSajyAthe samAcaret // 6 // to'rthe / vasante ceti cakAraH pathyatamatve hemantAdvasantasyApa- atizItAmbu zIte ca zleSmamArutakopanam // karSa sUcayati / balArdhalakSaNaM kecidanyathA paThanti,-"kakSA- atyuSNamuSNakAle ca pittazoNitakopanam // 61 // lalATanAsAsu hastapAdAdisandhiSu / praskhedAnmukhazoSAcca balAdhaM tccaatisaarjvritkrnnshuulaanilaartissu|| taddhi nirdizet" iti / vayobalelyAdi vayo yauvanaM, balaM AdhmAnArocakAjIrNabhuktavatsu ca grhitm||62|| zaktyupacayalakSaNaM, zarIraM madhyaM sthUlaM ca, dezamAnUpaM sAdhAraNaM saubhAgyadaM varNakaraM prItyojobalavardhanam // ca; kAlaM nityagamAvasthikaM ca dvividhamapi, tatra nityage zIte khedadaurgandhyavaivarNyazramannamanulepanam // 63 // sAnaM yeSAM niSiddhaM tu teSAmapyanulepanam // 1 'bhayAt' iti pA0 / 2 'vyAyAmakSuNNagAtrasya' iti paa0| 3 'paJyAmurtitasya pAdAkmaditasya' iti haaraanncndrH| 1 'UrudayasyAdhaH' iti pA0 / 2 'saveMndriyavizodhanam' v'zuddhaprabhA' hati paa0| iti pA0 / 3 'bhaiSajyamiti nirdizet' iti pA0 / su0 saM062 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM nidretyAdi / kAmaM yatheSTam / snAnasya niSedhamAha-tadi. pAdetyAdi / pAdatraM pAdahitaM pAdukAdi / anupAnanyAM pAdasyAdi / yeSAM snAnaM neSyate teSAmanulepanamapi niSidhyate trANarahitAbhyAm / bANavAraM varma // 71-74 // // 57-63 // | pavitraM kezyamuSNISaM vAtAtaparajopaham // rakSonamatha caujasyaM saubhAgyakaramuttamam // 64 // pavitramityAdi / uSNISaM ziroveSTanam ||smnombrrlaanaaN dhAraNaM prItivardhanam // | varSAnilarajodharmahimAdInAM nivAraNam // 75 // nitAjoproTimAdInAM nivAra rakSonnamityAdi / ratnAni mANikyamarakatAdIni / asyAgre vaya' cakSuSyamaujasyaM zaGkaraM chatradhAraNam // AdarzaguNaM gorocanAdhAraNaguNaM ca kecidadhIyate; sa cAbhA- varSetyAdi / zaGkara sukhakaram // 75||vaann likhitH|| 64 // zunaH sarIsRpavyAlaviSANibhyo bhayApaham // 76 // mukhAlepAdRDhaM cakSuH pInagaNDaM tthaa''nnm||65|| zramaskhalanadoSaghnaM sthavire ca prazasyate // avyaGgapiDakaM kAntaM bhavatyambujasannibham // satvotsAhabalasthairyadhairyavIryavivardhanama // 77 // - mukhetyAdi / kAntaM kamanIyaM manoharamityarthaH // 65 // - avaSTambhakara cA avaSTambhakaraM cApi bhaiyaghnaM daNDadhAraNam // zuna ityAdi / sarIsRpAH kRSNasAdayaH / vyAlA vyaaghraadyH| pakSmalaM vizadaM kAntamamalojvalamaNDalam // 66 // viSANibhyaH zRGgibhyaH / sattvaM sattvaguNaH, utsAho balaM, balam netramaJjanasaMyogAdbhavecAmalatArakam // ojaH, sthairya acalatvaM, dhairya dhIratvaM, vIrya zaktiH / ava. yazasyaM svargyamAyuSyaM dhanadhAnyavivardhanam TambhaH avalambanam / bhaiyaghnaM bhayanAzakam // 76 // 77||devtaatithivipraannaaN pUjanaM gotravardhanam // AsyA varNakaphasthaulyasaukumAryakarI sukhA // 7 // sAmAnyamaJjanaguNamAha-pakSmalamityAdi / pakSmalaM dhana ___ AsyetyAdi / AsyA sthitiH // 7 // romAnvitam vizadaM cippaurahitam / amalojvalamaNDalamiti nirmalojvalacakSurbahirbhAgam // 66-67 // adhvA varNakaphasthaulyasaukumAryavinAzanaH // atyadhvA viparIto'smAjarAdaurbalyakRJca sH||79|| AhAraH prINanaH sadyo balakadehadhArakaH // 68 // yattu cakamaNaM nAtidehapIDAkaraM bhavet / aayustejHsmutsaahsmRtyojognivivrdhnH|| tadAyurbalamedhAgnipradamindriyabodhanam // 8 // AhAra ityAdi / tejo bhrAjiSNutA, samutsAhaH samyak adhvetyAdi / atyadhvA atizayena mArgagamanam / cakramaNa ' cittavyavasAyaH, ojo hRdisthaM prANAyatanam // 68 // - kuTilagatyA paribhramaNam // 79 // 8 // pAdaprakSAlanaM pAdamalarogazramApaham // 69 // | zramAnilaharaM vRSyaM puSTinidrAdhRtipradam // cakSuHprasAdanaM vRSyaM rakSoghnaM priitivrdhnm|| sakhaM zayyAsanaM. duHkhaM viparItaguNaM mtm||8|| cakSuHprasAdanaM dRSTiprasAdanaM, dRSTisaMyuktaMpAdanibandhananADI- bAlavyajanamaujasyaM makSikAdInapoiti // prasAdanalAt; prabhAvAdityapare / vRSyaM zukravRddhikara, prabhA- zoSadAhazramakhedamUrchAno vyajaMnAnilaH // 82 // vAt // 69 // zrametyAdi / sukhaM zayyAsanaM vistRtamAstINa mRdugaNDopadhAnidrAkaro dehasukhazcakSuSyaH zramasuptinata // 7 // nAdiyuktam / duHkhaM saGkocyAsanaM, duHkhaM viparItaguNam / pAdatvaGmRdukArI ca pAdAbhyaGgaH sadA hitH|| | bAlavyajanaM cAmarAkhyavyajanam / vyajanAnilaH tAlavantavAyuH nidretyAdi / pAdAbhyaGgo'trApi dRSTipradaH pUrvavat // 70 // prIti nidrAkaraM vRSyaM kaphavAtazramApaham // pAdarogaharaM vRSyaM rakSoghnaM prItivardhanam // 71 // saMvAhanaM mAMsaraktatvakaprasAdakaraM sukham / / 83 // sukhapracAramojasyaM sadA pAdatradhAraNam // anArogyamanAyuSyaM cakSuSorupaghAtakRt // 72 // / prItItyAdi / saMvAhanaM sukhakarasparzaH, mardanaM tu gADhaM pAdApAdAbhyAmanupAnanyAM sadA cakamaNaM nRNAm // bhyAmArabhya kaTiparyantaM, amitaprabhaTIkAkArastu hastAbhyAM pApmopazamanaM kezanakharomApamArjanam // 73 // zanaiH zanairAhananamiti vadati // 83 // harSalAghavasaubhAgyakaramatsAhavardhanam // pravAtaM raukSyavaivarNyastambhakRddAhapaktinut // bANavAraM mRjAvarNatejobalavivardhanam // 74 // khedamUcchopipAsAghramapravAtamato'nyathA // 8 // 1 nirmalamapAkaM ca tvAbahirbhAgam' iti pA0 / 2 'dRSTigata 1vAravANaM kaJcakaM 'DaMtipitAGga' iti loke' iti pAM0 / iti pA0 / 3 'vRSyamAyuSyaM cakSuSe hitam' iti pA0 / 4 'vAra- 2 'rakSonaM' iti paa0| 3 'rakSonaM rAkSasanam' iti pA0 / bANaM' iti paa0| | 4 'duHkhazayyAsanaM' iti paa0| 5 pAdAbhyAM ca' iti paa0| zayyAsanaM vista nAdiyuktam / sadA hitaH / pAdaropAdAbhyano'trApi Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24] sushrutsNhitaa| sukhaM vAtaM praseveta grISme zaradi maanvH|| prapAto nirjharapatanam / kUpAntAvataraNAni pariharediti nivAtaM hyAyuSe sevyamArogyAya ca sarvadA // 85 // saMbandhaH; adhidito'jJAtakharUpaH, palvalaM khAtagartaH, avataraNaM AtapaH pittatRSNAgnisvedamUrchAbhramAnakRt // pravezaH; atrApi pariharediti saMbandhaH / bhinnazUnyAgAra patitadAhavaivarNyakArI ca chAyA caitAnapohati // 86 // gRha janarahitagRhaM ca, vijanaM nijenam , araNya aTavI, aagnagnirvaatkphstmbhshiitvepthunaashnH|| . | saMbhrama utpAtapradIptiH, vyAlA vyAghrAdayaH, kITA vRzcikAdayaH, AmAbhiSyandajaraNo rktpittprduussnnH|| 87 // | prAmAghAto mArIbhayajanyaprAmahananaM, sarIsRpaH kRSNasarpaH, snipussttivrnnblotsaahmaagnidiitimtndritaam|| karSa naikavyaM pariharediti saMbandhaH / pUrvamanehemantAdAvatizaityA. karoti dhAtusAmyaM ca nidrA kAle niSevitA // 88 // dabhipretasyApi sevA atyantopAsanaM niSiddham , atra tu __sukhamityAdi / "sukhaM pravAta seveta grISme zaradi vA'ntarA" prISmAdau tasya sAnnidhyamapi niSiddhamiti budhyate / tathA pUrva ityanye paThanti, vyAkhyAnayanti ca-grISmazaradau pravAtasevana- vyAlabhujaGgayorapi sevA punaH punarnikaTopAsanaM niSiddham , kAlaH, paraM tayorapi pravAtasevanaM sAntaram / jyotsnAtamaso- atra tu vizvastayoH sAnidhyamapi niSidhyata iti na paunaguNAH punazchAyAnivAtaguNaiH sadRzA jJeyA itIha nokaaH| ruktyam // 11 // adravyatve'pi AtapAdInAM prabhAvajaM karma; anye punarAtapaM nAgnigogurubrAhmaNapreDAdampatyantareNa yAyAt / tejaHparamANupujaM, chAyAmapi tmHprmaannujaamaahuH||84-88|| na zavamanuyAyAt / devagobrAhmaNacaityadhvajarogi tatrAdita eva nIcanakharomNA zacinA zaqavA- patitapApakAriNAM ca chAyAM nAkrameta / nAstaM sasA laghUSNISacchatopAnakena daNDapANinA kAle gacchantamudyantaM vA''dityaM vIkSeta / gAM dhApayantIM hitamitamadhurapUrvAbhibhASiNA bandhubhUtena bhUtAnAM / : dhayantI parazasyaM vA carantIMna kasmaicidAcakSIta,na guruvRddhAnumatena susahAyenAnanyamanasA khalUpaca colkApAtotpAtendradhanUMSi / nAniM mukhenopadhamet / ritavyaM, tadapi na rAtrau, na kezAsthikaNTakAzmatu nApo bhUmiM vA pANipAdenAbhihanyAt // 92 // SabhasmotkarakapAlAGkArAmadhyasnAnabalibhamiSa, na abhyogurvobrAhmaNayoH prejayordampatyozcAntareNa na gacchet / viSamendrakIlacatuSpathazvaprANAmupariSTAt // 89 // pretA dolA, dampatI jAyApatI / zavaM mRtaprANizarIram / anuprAtarutthitasya dantakASThakhAdanAdIndriyazarIramanasAmupakAra gamanaM pazcAgamanam ; skandhadAnAdyadhikAra vineti zeSaH / caityaH kamantaraGgamabhidhAya bahirajopacaraNe sadvRttamuddizannAha-tatre zmazAnavRkSaH / nAkrameta na laGghayet / gAM surabhIm / dhApatyAdi / laghUSNISam alpatanukRtaM ziroveSTanaM; kecillaghupadaM yantIM pAyayantI, vatsamiti gamyate, dheTa pAne / dhayantI chatreNopAnadA'pi saMbandhayanti / upacaritavyam upagamanaM karta khayaM pibantI kuNDAdinikSiptapAnIyaprabhRtInIti gamyate / paravyam / utkaraH tRNAdisamUhaH; AcchAditakhanitamRttikAdiritya zasvaM parakSetram / nAcakSIta na kathayet / ulkApAta aakaashaapre| yAgArtha nikhAto yUpopalakSitaH pradeza indrakIlaH, indrArtha javaladagnipAtaH; utpAtA divyabhaumAntarikSAstrayaH, tatra divyAH kIlA nyasyante yasmin deze sa pradeza indrakIlaH / catuSpatho pratimArodanagandharvanagaradarzanAdikAH, bhaumA bhUkampapramRtayaH, mArgacatuSTayasaMgamaH / zvabhraM gataH // 89 // AntarikSAstArApatanaravipariveSAdayaH etAni kasmaicijAcakSI tetyarthaH / upadhamet nAmiM mukhena jvaalyedityrthH| abhihanyAna rAjadviSTaparuSapaizunyAnRtAni vadet, na deva- diti kAraNaM vineti zeSaH // 12 // brAhmaNapitRparivAdAMzca na narendradviSTonmattapatita. . navegAn dhArayed vAtamUtrapurISAdInAm / na kSudranIcAnupAsIta // 9 // | bahirvegAn grAmanagaradevatAyatanazmazAnacatuSpathapaizunyaM sUcakatA, dorjanyamiti yAvat / parivAdo doSakatha. salilAzayapathisanikRSTAnutsRjenna prakAzaM na nam / unmatto vAtUlaH, patitaH khakIyadharmAdraSTaH, kSudo vAyvagnisalilasomArkagogurupratimukham // 93 // ' laghuH, nIcA mlecchaadyH| nopAsIta nopaseveta // 90 // | bahirvegA vAtamUtrapurISAdInAm / na prakAzamiti prakAzo vRkSaparvataprapAtaviSamavalmIkaduSTavAjikuJjarAdya- yathA bhavatyevaM notsRjet // 93 // dhirohaNAni pariharet, pUrNanadIsamudrAviditapa- na bhUmi vilikhet, nAsaMvRtamukhaH sadasi lvala zvabhrakUpAvataraNAni, bhinnazUnyAgArazmazAna- jRmbhodgArakAsazvAsakSavathUnutsRjet, na paryaGkikA. vijanAraNyavAsAgnisaMbhramavyAlabhujaGgakITasevAzca, vaSTambhapAdaprasAraNAni gurusannidhau kuryAt // 94 // grAmAghAtakalahazastrasannipAtavyAlasarIsRpatisannikarSAzca // 91 // 1'prapAtaH patanasthAna' iti pA0 / 2 'patitavijanagRhaM' iti pA0 / 3 'agnisaMbhramo'tyantapradIptasvam' iti pA0 / 4 'parazasyaM 1 'svakIyAcArabhraSTaH' iti pA0 / | parAnnaM vA carantIm' iti pA0 / , indArtha avaladamipAtaH, pradeza indrakIla pa tanazmazAnacatuSpatha salilAzaya matA vAtUlaH, patitaH khakIya Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM marwar -- - cilikhet nakhAdibhiH / na sabhAyAmasaMvRtamukho jRmbhAdIn hitamitasnigdhamadhuraprAyamAhAraM vaidyapratyavekSitavisRjet / kSavathuH chikkA / paryaTakA paryastikA / avaSTambho'- manIyAt,grAmagaNagaNikApaNikazatrusatrazaThapatiprapRSThapArzvasthitastambhAdiSvavalambanaM; paramArthatastu avaSTambho'. tabhojanAni pariharet, zeSANyapi cAniSTarUparaklambo na paryAyazabdaH // 94 // sagandhasparzazabdamAnasAni, anyAnyevaMguNAnyapi na bAlakarNanAsAsrotodazanAmivivarANyabhika- saMbhramadacAni, (tAnyapi ) makSikAbAlopahatAni, bNIyAt, na vIjayet kezamukhanakhavastragAtrANi, nAprakSAlitapAdo bhujIta na mUtroccArapIDito na na gAtranakhavakravAditraM kuryAt, na kASThaloSTataNA- sandhyayAnAnupAzrito nAtItakAlaM hInamatimAtra dInabhihanyAcchindyAdbhindyAdvA // 95 // | (noddhRtasnehaM ) ceti // 98 // srotAMsi pAyapasthAdIni, eteSAM vivarANi chidrANi nAbhi- avAzirA adhaHvirA ityarthaH / bhinnapAtre vidiirnnpaatre| kuSNIyAt nAbhikarpet , na malaM spRzedityarthaH |n bIjayet pratyavekSita vilokitam / grAmasthAH sarve mililA na kampayet / na gAtravAditraM na gAtraM vAdyabhANDaM kuryAt // 15 // kizcid yadbhojanaM saMpAdayanti tadvAmabhojanam / gaNA katha kacAraNAdayaH, gaNikA vezyA, paNika itaravaNik, zatruH naprativAtAta seveta, na bhuktamAtro'gnimupA- vipakSaH, satraM yajJaH, patitaH svakIyAcArabhraSTaH / aniSTazabdo sIta, notkaTakAlpakASThAsanamadhyAsIta, na grIvA rUpAdibhiH saha pratyeka saMbadhyate / aniSTazabdaH kutsitadhvaniH; viSamaM dhArayet, na viSamakAyaH kriyAM bhajeta aniSTamAnasaM cittAnabhipretam / anyAnIti aniSTarUpAdibhuJjIta vA, na pratatamIkSeta vizeSAjyotirbhAskara bhyo'nyAni iSTarUparasAdIni vA, evaMguNAnyapIti prAmAsukSmacalabhrAntAni, na bhAraM zirasA vahat, na dibhyaH zeSANyapItyarthaH / saMbhramadattAnIti mililA dattAni, khamajAgaraNazavanAsanasthAnacamaNayAnavAhanapra bhojanAni pariharediti shessH| (sarvANyeva kiM kharayA dattAni dhAvanalajanaplavanaprataraNahAsyabhASyavyavAyavyAyA- pariharedityAha-tAnyapItyAdi / ) uccAro viSThA / nAnupAzrita mAdInucitAnapratisebeta // 16 // AzritAnvito na bhuJjIta / nAtItakAlaM nAtikAntakAlana pratibhAtAtapamiti abhimukhaM vAtamAtapaM vA na seveta / mityarthaH, (sasnehavastuni pIDanena snehAdbhinaM yattaduddhRtanAcyAsIta nopvishedityrthH|aasnshbd utkaTakAdibhitribhiH sneham / ) // 98 // saha pratyekamabhisaMbadhyate / pratataM visphAritAkSaM nekSeta; jyoti- na bhajItoddhatasnehaM naSTaM paryuSitaM pyH|| ramizikhA, tArakelyanye / divA khAjAgaraNAdIni khabhyasvAnya 4. na nakaM dadhi bhuJjIta na cApyaghRtazarkaram // 99 // pyetAni hitAhitAni nAtikAntapramANaM bhajet / sthAnam Urthasthiti, cakramaNaM gatAmataM, yAnaM rathAdi, vAhanaM hastyazvAdi, " nAmudyUSaM nAkSaudraM noSNaM nAmalakairvinA // lAnaM kheyagartAdyutkramaNaM, plavanam utsutyotlutya gamanaM, prataraNaM anyathA janayet kuSThavisAdIn gadAna bahUn // nayAdInAM bAhubhyAM taraNam // 96 // nAtmAnamudake pazyanna nagnaH pravizejalam // 100 // ucitAvapyahitAt kramazo viramet, hitmnu| uddhRtasnehaM ca sumanthanenaiva snehAdbhinnam , atra beho ghRtam / cittamapyAseveta kramazaH, na caikAntataH pAdahIna naktaM dadhItyAdi / na cApyalavaNaM na vA'pyudakavarjitaM dadhi nAt // 97 // bhujIta // 99 // 10 // khabhyastAdapi yavakAdeH krameNaiva nivartayedityarthaH; sahasA dhUtamadyAtisevApratibhUtvasAkSityasamAhAnagoparivartane rogo maraNaM vA / kramazo hitaM rakazAlyAdi / anuSThIvAditrANi na seveta, rajaM chatropAnahI kanakamacitam anabhyasta, kramaza iti tatrAbhyastAdahitAdvirAme yathA- tItavAsAMsi na cAnyaidhRtAni dhArayet, brAhmaNakramaM pAdasyApacayaH, tathA tasyAbhyasanIyasya yathAkramamabhyAse magniM gAM ca nocchiSTaH spRzet // 101 // pAdasyaiva prakSepaH; evaM hitAhitayozcaturthAzasya SoDazAMzasya pratibhaH lamakaH, niSkAraNamAhRya khecchAlApakathanaM samAvA''vApoddhArAbhyAM SoDazAhomirahitasya sarvasya tyAgo hitasya hAnam / bAditrANi mRdaGgAdIni / atItavAsAMsi jIrNavasarvasya prAptiriti // 9 // vANi, anyairvidhRtAni na prakSAlya dhArayet // 1.1 // mAvAzirAH zayIta, na bhinnapAtre bhuJjIta, na. 1 makSikAvyAlopahatAni' iti pA0 / 2 "kizciduHkhaM vinA pAtreNa, nAalipuTenApaH piyeva, kAle samAhRtya yadbhojanaM' iti paa0| 3 'tvarayA' iti paa0| 4 ayaM 10NyaminikuSNIyAt' iti paa0| 2'nAmibikuSNIyAt / pAThaH katcitpustake nopalabhyate / 5 ayaM pAThaH katvitpustake nopana niSka' iti paa0| | labhyate / 6 'nUtanAla punaH prakSAlya dhArayet' iti pA0 / Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24] sushrutsNhitaa| 493 bhavanti cAtra sarveSvRtuSu, dharmeSu pakSAt pkssaadrjedbudhH|| yasmin yasminvRtau ye ye doSAH kupyanti dehinAm / rajaskhalAmakAmAM ca. malinAmapriyAM tathA // 114 // teSu teSu pradAtavyA rasAste te vijAnatA // 102 // varNavRddhAM vayovRddhAM tathA vyAdhiprapIDitAm // varSAsu na pibettoyaM pibeccharadi mAtrayA hInAGgI garbhiNI dveSyAM yonidosssmnvitaam| varSAsu caturo mAsAn mAtrAvadudakaM pibet // 103 // sagotrAM gurupatnIM ca tathA pravajitAmapi // uSNaM haime vasante ca kAmaM grISme tu zItalam // sandhyAparvasvagamyAMca nopeyAt pramadAM nrH||11|| hemante ca vasante ca sIdhvariSTau pibennaraH // 104 // gosarge cArdharAtre ca tathA madhyandineSu ca // zRtazItaM payo grISme prAvRTkAle rasaM pibet // lajjAsamAvahe deze vivRte'zuddha eva ca // 117 // yUSaM varSati, tasyAnte prapibecchItalaM jalam // 105 // kSudhito vyAdhitazcaiva kSubdhacittazca maanvH|| svastha evamato'nyastu dossaahaargtaanugH|| vAtaviNmUtravegI ca pipAsuratidurbalaH // 118 // snehaM saindhavacUrNena pippalIbhizca saMyutam // 106 // tiryagyonAvayonau ca prAptazukravidhAraNam // pibedagnivivRddhyartha na ca vegAn vidhArayet // duSTayonau visarga tu balavAnapi varjayet // 119 // annaM niyamya kAlena varSAdiRtulakSaNenApi pAnaM niyama- retasazcAtimAtraM tu mUrdhAvaraNameva ca // yatrAha-varSAkhilyAdi / na pibet ISat pibedityarthaH / pibe- sthitAvuttAnazayane vizeSeNaiva garhitam // 120 // ccharadi mAtrayeti maatraashbdo'lpvcnH| etenaitaduktaM bhavati- krIDAyAmapi medhAvI hitArthI parivarjayet // kAmamabhilASapUrNa, na khatizayena / sIdhvariSTo madyAriSTa. rajasvalAM prAptavato nrsyaaniytaatmnH||121 // yorudakaM pibedityarthaH / sIdhuH sasyakaH, ariSTaH abhayAriSTA- dRSTyAyustejasAM hAniradharmazca tato bhvet| dikaH, payo'tra kSIram / tasyAnte varSAnte / ato'nya iti liGginI gurupatnI ca sagotrAmatha parvasu // 122 // avasthaH / doSAhAragatAnugo bhavet doSA vAtAdayaH, tatra vAte vRddha | vRddhAM ca sandhyayozcApi gacchato jiivitkssyH|| snigdhamuSNaM, pitte zItaM, kaphe rUkSoSNam ; AhAragatAnuga iti gabhiNyA garbhapIDAsyAd vyAdhitAyA balakSayaH123 'uSNodakAnupAnaM tu snehAnAmatha zasyate' ityAdi / vegavidhAraNaM hInAGgI malinAM dveSyAM kAmaM vandhyAmasaMvRte // hi agninAzanam // 102-106 // deze'zuddha ca zukrasya manasazca bhayo bhvet||124|| kSudhitaH kSubdhacittazca madhyAhne tRssito'blH|| agnidIptikaraM nRNAM rogANAM zamanaM prati // 107 // | sthitazca hAni zukrasya vAyoH kopaM ca vindati 125 prAvRdazaradvasanteSu samyaka snehAdimAcaret // kaphe pracchardanaM pitte vireko bastirIraNe // 108 // atiprasaGgAdbhavati zoSaH shukrkssyaavhH|| vyAdhitasya rujA plIhi mRtyurmUrchA ca jAyate 126 zasyate triSvapi sadA vyAyAmo doSanAzanaH // bhuktaM biruddhamapyannaM vyAyAmAna praduSyati // 109 // tiryagyonAbayonau ca duSTayonau tathaiva ca // 17 // pratyUSaspardharAtre va vAtapitta prkupytH|| khasthAturayorubhayorapi vakSyamANaM zodhanaM nirdizanAha- upadaMzastathA vAyoH kopaH zukrasya ca yH|| kapha ityAdi / IraNe bAte / apizabdo vyAyAmakriyAphalAnAM uccArite mUtrite ca retasaca vidhAraNe // 128 // prAguktAnAmapIhAnuvartanaM samucinoti / na praduSyati na doSakaraM uttAne ca bhavecchIghraM zukrAzmaryAstu sNbhvH| bhavati // 107-109 // sarva pariharettasmAdetallokadvaye'hitam // 129 // utsargamaithunAhArazodhane syAttu tanmanAH // zukraM copasthitaM mohAna sandhArya kathaMcana // necchehoSacayAt prAjJaH pIDAM vAkAyamAnasIm 110 zodhane vamanavirecane / tanmanA utsargAdimanA nAmavita atistrIsaMprayogAca rakSedAtmAnamAtmavAn // ityarthaH / doSacayAdizaGkAmaprAptaH prAjJaH zodhanAdinA kaaymaashuulkaasjvrshvaaskaarypaannddvaamykssyaaH||111|| nasI pIDAM necchedityarthaH / atra AtmA zarIram / AtmavAn ativyavAyAjAyante rogaashcaakssepkaadyH|| buddhivAn / sthiropacitamAMsA iti kaThinasthiramAMsA ityarthaH / AyuSmanto mandajarA vpurvrnnblaanvitaaH||112|| samIyAt gacchet / akAmAM maithunAnabhilASiNIm / varNavRddhA sthiropacitamAMsAzca bhavanti strISu sNytaaH|| varNazreSThAmityarthaH, yathA zUdro na vaizyA, vaizyo na kSatriyAM, tribhistribhirahobhirvA samIyAt pramadAM nrH||113|| kSatriyo na brAhmaNImiti / dveSyAM zatrubhUtAm / pravajitAM gRhI. tavratAm / sandhyAparvasu pakSAntare nAnvaSTakAdiSu / agamyA 1 'vakSyamANakaraNIyazodhanaphalaM nirdizannAha' iti paa0| khasahitaprabhRtayaH / nopeyAt na gacchet / gosameM prabhAte / 2 'necchedrogabhayAt' iti paa0| 3 kAzyarziHpANDutAkSayAH' iti paa0| 1retasyapi vidhArite' iti pA0 / Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna vivRte anAcchAdite deze ityarthaH / azuddha manaso'priye kalu- bhava eva, tathAhi-rAtrAvevAbhigamanamuktaM, rAtrI ca snAnabho. Sitadeze ityarthaH / kSubdhacittaH bhItacittaH / tiryagyoniH janAdibhirajIrNAdidoSaH syAt, tat kathaM maithunAnte snAnAdiajAdiH / ayoni mukhAdimaithunaM, yathA dAkSiNAtyAH striyo vidhiH? satyam , adhikazukrANAM narANAM divA maithunagAminAmayaM mukha maithunaM kArayanti / prAptazukravidhAraNamiti eSu zukrapAto snAnavidhirvyavasthApita iti bhAvaH; athavA grISme sAyaM snAnaM na kArya ityarthaH, calitazukravidhAraNaM na kAryamiti vaa'rthH| bhojanaM ca saMbhAvyate eveti na doSaH // 130-132 // duSTayonau svabhAvaduSTayonau / retasazcAtimAtraM tu visarga vivarja- mukhamAtraM samAsena sadRttasyaitadIritam // yediti saMbandhaH / mUrdhAvaraNaM liGgamaNerAvaraNaM, yathA dAkSiNAtyAH ArogyamAyurartho vA nAsadbhiH prApyate nRbhiH 133 . kRtrimamaNiM kArayantIti jejaTaH; kvacit pustake 'mUrdhAhana- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne'nAnameva ca' iti pAThaH, tatra rahasi harSeNa zirastADanaM parityaH / gatAbAdhacikitsitaM nAma caturvizo'jet / yathA''ha vRddhavAgbhaTaH "mUrdhAbhighAtaM.pariharet", dhyaayH||24|| (a. saM.sU.a.9) laghuvAgbhaTo'pi,-"parvANyanaGga divasaM idAnImativistRtatvAt pradhAnamAtramevaitadIritaM na punaratrAzirohRdayatADanam" ( vA. sU. a.7) iti / sthitAviti pradhAnamapItyAha-mukhamAtramityAdi / mukhamAtraM pradhAnamAtra, sthAna sthitirUvIbhAvaH, tatra retaso visarga varjayet / uttAna- samAsena saMkSepeNa / nAsadbhiH anaacaaraiH| tRbhiH purussH| (kecizayane'pi retaso visarga parivarjayet / etayoH krIDAyAmapi dasminnadhyAya 'yasmin yasminnutau' ityAdikaM tathA strIprayogakrama retovisarga parivarjayet / aniyatAtmanaH ajitendriyasya / vRddhAM cAdhIyante; tadasamyak, panikAyAM dUSitatvAt ) // 133 // varNavayobhyAM vRddhAm / asaMvRte deze anAcchAditadeze ityrthH| iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaazuddha kaluSe ityarthaH / manasaH kSayo'prakarSatA, vandhyAmiti vyAkhyAyAM cikitsAsthAne caturviMzatitamo'dhyAyaH / yadyapi uddezazAstre vandhyApadaM nAsti tathA'pi yonidoSasamanvitAmityanena padenopagRhItam / uccArite purISavegavati / pnycviNshtitmo'dhyaayH| mUtrite mUtravegayukte / adhaHsthitaH pumAnuttAnaH, taduparisthA | nArI, yadyapi apriyA'gamyAmUrdhAbhighAtAnAM sevane dUSaNaM athAto mizrakacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| nAbhihitaM, tathA'pyapriyAyAM dveSyAmiva zukrasya manasazca kSayo yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| bhavati, agamyAsu ca varNavRddhAyAmiva jIvitakSayaH, mUrdhAbhi pAlyAmayAstu visAvyA ityuktaM prAGgibodha tAn // ghAte ca tantrAntarAhUSaNaM jJeyaM, tathA ca vRddhavAgbhaTa, paripoTastathotpAta unmantho duHkhavardhanaH // 3 // "timirAdigadotpattirmUrdhAbhihananAd dhruvam" (a. saM. sU. | paJcamaH parilehI ca karNapAlyAM gadAH smRtaaH|| a. 9)-iti // 110-129 // | saukumAryAvirotsRSTe sahasA'bhipravardhite // 4 // vayorUpaguNopetAM tulyazIlAM kulAnvitAm // 130 // | | karNazopho bhavet pAlyAM sarujaH paripoTavAn // kRSNAruNanibhaH stabdhaH sa vAtAt paripoTakaH // 5 // abhikAmo'bhikAmAM tu dRSTo dRSTAmalakutAm // seveta pramadA yucyA vaajiikrnnbRNhitH|| 131 // gurvAbharaNasaMyogAtADanAddharSaNAdapi // zophA pAlyAM bhavecchayAvo daahpaakrugndhitH||6|| bhakSyAH sazarkarAH kSIraM sasitaM rasa eva ca // nAnaM savyajanaM svapno vyavAyAnte hitAni tu // 132 // rako vA raktapittAbhyAmutpAtaH sa gado mtH|| balAdvardhayataH karNa pAlyAM vAyuH prakupyati // 7 // guNo dAkSiNyAdiH / tulyazIlA samAnakhabhAvAm / abhi- gRhItvA sakarpha kuryAcchopha tadvarNavedanam // kAmaH sAbhilASaH / abhikAmA vRSasyantIM sakAmAmityarthaH / unmanthakaH sakaNDUko vikAraH kphvaatjH||8|| raso mAMsarasaH / vyajanaM vyajanAnilaH / nanu cAsya vidherasaM-vardhamAne yadA karNe knndddaahrugnvitH|| 1'calitacittaH' iti paa0| 2 'asyAgre 'yeSAM mUrchA | zopho bhavati pAkazca tvastho'sau duHkhvrdhnH||9 maraNameva ca' iti pAThaH, te tu retaso'tivisargasya dUSaNaM varjana- | kaphAmukhamayaH kuyuH sarSapAbhA vikaarinnii|| prakAra eva mUcchetyAdinA paThanti / sa cAprAkaraNikatvAdasaMgata | srAviNIH piDakAHpAlyAM kaNDadAharuganvitAH10 iti pUrva eva pATho nyAyyaH / atraivAvarjane doSamAha-mUchetyAdi / | kaphAsRktamisaMbhUtaH sa visnnitsttH|| anyadapi doSakathanaprastAvanAyAmagre kathayiSyati' ityadhikaH pATha | lihyAt sazakulI pAlI parilehIti sa smRtaH 11 uplbhyte| 3 vivRte deze' iti paa0| 4 hArANacandrastu | pAlyAmayA hyamI ghorA nrsyaaprtikaarinnH|| 'kAmavandhyAM' iti paThitvA 'akAmAM' iti vyAkhyAnayati / 1 hArANacandreNa tvayaM zloko 101 aGkasyAnantaraM ptthitH| 5 'guNAnvitAn' iti paa0| 6 khAnaM sazarkaraM kSIraM raso bhakSyAzca 2 ayaM pAThaH kavitpustake noplbhyte| 3 'stamdhamavedanam .. gauDikAH / vyajanaM svapnasevA ca vyavAyAnte hitAni tu' iti pA01 iti paa0| Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 25] suzrutasaMhitA / - mithyAhAravihArasya pAliM hiNsyurupekssitaaH||12|| parilehike pippalIkRmighnavacAkalkena gomUtrapiSTena ca pradihyAcirotsRSTo bahukAlaM yAvat parityaktaH, saukumAryahetutvAt / diti vyAkhyAnayati; tadanugatazca pATho na labhyate / sarvairananta. rokaiH; gomUtrapiSTaireva karajAdibhizcaturbhiH / atrApi gomUtraM zaSkulI bAhyapAlyadhiSThAnaM // 1-12 // caturguNam / anye tvevaM paThanti-"nimbapatraimUtrasikte hyane tasmAdAzu bhiSak teSu snehAdikramamAcaret // | cAbhyajanaM hitam" iti / lopAkaH lAMgaTakaH / AnUpA, mahitathA'bhyaGgaparISekapradehAsRgvimokSaNam // 13 // pAdayaH / basA punasteSAmeva / madhuragaNaH kAkolyAdiH sAmAnyato vizeSAcca vakSyAmyabhyaJjanaM prti|| | // 13-27 // kharamaJjariyaTyAbasaindhavAmaradArubhiH // 14 // supiSTaiH sAzvagandhaizca mUlakAvalgujaiH phlaiH|| nIlIdalaM bhRkarajo'rjunatvaka sarpistailavasAmajamadhUcchiSTAni pAcayet // 15 // piNDItakaM kRSNamayorajazca // sakSIrANyatha taiH pAli pradihyAt paripoTake // bIjodbhavaM sAhacaraM ca puSpaM maJjiSThAtilayaSTyAbasAriyotpalapadmakaiH // 16 // pathyAkSadhAtrIsahitaM vicUrNya // 28 // sarodheH sakadambaizca blaajmbvaamrpllvaiH|| rakIkRtaM sarvamidaM pramAya sikhaM dhAnyAmlasaMyuktaM tailamutpAtanAzanam // 17 // paGkena tulyaM nalinIbhavena // taalpnyyshvgndhaarkbaakuciiphlsaindhvaiH|| saMyojya pakSaM kalaze nidhAya tailaM kulIragodhAbhyAM vasayA saha pAcitam // 18 // lauhe ghaMTe sAni sApidhAne // 29 // saralAlAgalIbhyAM ca hitamunmanthanAzanam // anena tailaM vipecedvimizraM tathA'zmastakajambvAmrapatrakAthena secanam // 19 // rasena bhRGgatriphalAbhavena // prpaunnddriikmdhukmnyjisstthaarjniidvyaiH|| AsannapAke ca parIkSaNArtha cUrNairudvartanaiH pAlI tailAktAmavacUrNayet // 20 // patraM balAkAbhavamAkSipecca // 30 // lAkSAviDaGgakalkena tailaM paktvA'vacArayet // bhavedyadA tadbhamarAGganIlaM svinnAM gomayapiNDena pradihyAt parilehike // 21 // tadA vipakvaM vinidhAya pAtre // piSTaiviDaGgarathavA trivRcchyaamaarksNyutaiH|| kRSNAyase mAsamavasthitaM takarajeGgudibIjairvA kuttjaargvdhaayutaiH|| 22 // dabhyaGgayogAt palitAni hanyAt // 31 // sarvairvA sArSapaM tailaM siddhaM maricasaMyutam // palite nIlItailamAha-nIlIdalamityAdi / nIlI nIlAja. sanimbapatrairabhyaGge madhUcchiSTAnvitaM hitam // 23 // nikA zAradaphalA, 'zrIphailI' iti loke / bhRjarAjo mArkavaH / su tanvISu ktthinaasuc|| piNDItakaM kRSNaM, kRSNapuSpo mdnH| bIjodbhavaM sAhacaraM ca puSpaM puSTyartha mArdavArtha ca kuryAdabhyaJjanaM tvidam // 24 // bIjakasahacarayoH puSpam / anye tu bIjodbhavamityAhuH, asmin lopAkAnUpamajjAnaM vasAM tailaM navaM ghRtam // | yoge kecit sAhacaraM zyAmApuSpaM iti vadanti / ekIkRtaM sarvapacedazaguNaM kSIramAvApya madhuraM gaNam // 25 // | midaM pramAyeti adaH etat, pramAya tolayitvA, nalinIbhavena apAmArgAzvagandhe ca tathA lAkSArasaM zubham // | paDhena tulyaM padmatalakardamena sahetyarthaH / saMyojya melayitvA / tatsiddhaM paripUtaM ca svanuguptaM nidhApayet // 26 // sadmani gRhe / sApidhAne suSThu AvRte sajhampane kalaze iti tenAbhyayAt sadA pAlI sukhinnAmatimarditAm // jJeyam / anenetyAdi / pakSAdudRtyAnena tailaM vipacet / snehaetena pAlyo vardhante nirujo nirupadravAH // 27 // caturthAMzo meSajakalkaH, snehAcaturguNo drava iti nyAyaH khaya. mRdhaH puSTAH samAH snigdhA jAyante bhuussnnkssmaaH|| | mevodyaH / AsannapAke cetyAdi / tAvat kAlaM pArcayed yAvadeva tasmAdityAdi / sneha Adiryasya vamanAdeH sa tathA / tatra balAkApakSaM nIlaM bhavatIti; etena punaH punavaM nikSipya vAtike'bhyazAnuvAsanapradehAdi, paittike virecana, zlaiSmike vamanaM. | pacedityuktaM bhavati // 28-31 // raktapaittike raktApakarSaNavirekapariSekAdikA kriyA, kRmije kRmi sairIyajambvarjunakAzmarIjaM ghnazca vidhiriti / kharamaariH apAmArgaH / avalgujA bAkucikA / puSpaM tilAnmArkavacUtabIje // paripoTake pAliM catuHsnehena sakiDenaiva pradihyAt / tAlapatrI punarnave kardamakaNTakAryoM muzalI / kulIragodhAbhyAmiti kulIraH karkaTaH, godhA 'gosAp' kAsIsapiNDItakabIjasAram // 32 // iti bhASA / saralA dhUpakASThaH / azmantakAdipatrakAthapariSiktAM lAkSAviDaGgakalkasiddena telenAbhyaktAMprapauNDarIkAdicUNairavacUrNa- 1'dRDhe' iti paa0| 2'vipacedvidhizaH' iti paa| yet / trivRdAdisaMyutairviorgomUtrapiSTaiH pradiyAt / gayI tu| 3 'zaradalA' iti pA0 / 4 'na gAlayet' iti pA0 / . Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM phalatrayaM loharajo'JjanaM ca kuSThaM nAgaM gairikA varNakAzca // yaSTayAhvayaM niirjsaarivec|| madhiSThogrA syAt surASTrodbhavA ca piSThA'tha sarva saha modayantyA pattaGgaM vairocanA cAJjanaM ca // 38 // sArAmbhasA bIjakasaMbhavena // 33 // hemAGgatvaka pANDapatraM vaTasya sArAmbhasaH saptabhireva pazcAt kAlIyaM syAt padmakaM padmamadhyam // prasthaiH samAloDya dazAhaguptam // raktaM zvetaM candanaM pAradaM ca lauhe supAtre vinidhAya taila. kAkolyAdiH kSIrapiSTazca vargaH // 39 // __ makSodbhavaM tacca pacet prayatnAt // 34 // medo majA sikthakaM goghRtaM ca pakvaM ca lauhe'bhinave nidhAya dugdhaM kvAthaH kSIriNAM ca drumANAma // nasyaM vidadhyAt prishuddhkaayH|| etat sarva pakvamaikadhyatastu abhyaGgayogaizca niyujyamAnaM vakrAbhyane sarpiruktaM pradhAnam // 40 // bhuJjIta mASAn kRzarAmatho vA // 35 // hanyAd vyaGgaM nIlikAM cAtivRddhAM mAsopariSTAddhanakuJcitAgrAH / vake jAtAH sphoTikAzcApi kAzcit // kezA bhavanti bhrmraanyjnaamaaH|| padmAkAraM nirvalIkaM ca vakra kezAstathA'nye khalato bhaveyu ___ kuryAdetat pInagaNDaM manojJam // 41 // jarA na cainaM sahasA'bhyupaiti // 36 // rAjJAmetadyoSitAM cApi nityaM balaM paraM saMbhavatIndriyANAM kuryAdvaidyastatsamAnAM nRNAM ca // bhavecca vakaM valibhirvimuktam // kuSThaghnaM vai sarpiretat pradhAnaM nAkAmine'narthini nAkRtAya _yeSAM pAde santi vaipAdikAzca // 42 // naivAraye tailamidaM pradeyam // 37 // lAkSAmityAdi / valiH vaksaMkocaH // 38-42 // .. sairIyakAdInAM puSpANi / sairIyakaH kaNTaselIyAkaH, mArka harItakIcUrNamariSTapatraM vacUtayobIje, mArkavo bhRjarAjaH / cUta AmraH / punarnave dve zukla. cUtatvacaM dADimapuSpavRntam // lohite / kardamaH padminImUlapaGkaH / piNDItako madanakaH, tasya patraM ca dadyAnmayantikAyA yatphalaM pANDuravaNaM bhavati tadiha grAhyam / bIjasAraM asanasA lepo'GgarAgo nrdevyogyH||43|| ram / aJjanaM nIlavarNa rasAJjanaM, anye sroto'JjanamAhuH / iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne nIraja nIlotpalam / piSTvA sarva karSapramANamityarthaH / modayantI mizrakacikitsitaM nAma paJcaviM. malliketi loke khyAtA / sArAmbhasA bIjakasaMbhavena bIjaka sho'dhyaayH||25|| sArodakena / tailamakSodbhavaM bibhItakatailaM, tadADhakapramANa pace- harItakItyAdi / ariSTapatraM nimbapatraM, phenilavRkSapatraM vA / diti / lauhapAtre nidhAya sthApayet , 'mAsamAtram' iti shessH| cUtakhaka Amravak 1 madayantikA 'meMdI'iti loke, yasyAH eSa palite khalatau ca yogaH; valiH baksaGkocaH, anathiMni piSTaiH patrairnakhAnAM rAgaM triya utpAdayanti // 43 // atAtparyArthapare, akRtAya kRtaghnAya // 32-37 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nivandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutalAnA rodhaM dve haridre zilAle vyAkhyAyAM cikitsAsthAne paJcaviMzatitamo'dhyAyaH / (lAkSAmanohagajarodhratAlaM pttnggrktaaknkaabhidhaanaaH| saurASTrikA pANDu vaTasya patraM kAlIyakaM padmakapadmamadhyam 38 / ssddviNshtitmo'dhyaayH|| gorocanAkuGkumagairikAni nizAdvayaM pAradacandane c| athAtaH kSINabalIyaM vAjIkaraNacikitsitaM kSaudrosthamajjAjyavasApayAMsi sasvAduvargAmayavarNakAni // 39 // vyaakhyaasyaamH||1|| kSIramANAM kvathanena piSThA saMpAcitaM tAmramaye kttaahe| padmakASTha, padmamadhyaM padmavarATakaM, pAradaH zambhuretaH, candane ca ekaM, abhyaGgayogena niSevyamANaM vyaGgaM samastAn piDakAMzca srpiH| sitamaparaM raktaM,kSaudrotthaM madhUcchiSTa, vasAmajjAsarpiSkAni kalkamAge. vakke pravRddhAmati nIlikAM ca tUrNa nihanyAttilakAlakAMzca / naiva. payo dugdhaM tacca ghRtasamaM deyaM, svAduvargaH kAkolyAdiH, AmayaH valIvimuktaM dRDhapInagaNDaM kuryAca varka kamalAnukAri // 41 // kuSThaM; varNakaH kampilakaH, kaGkaSThakamapare, anye suvarNamAhuH, Ara. TI. manovhA manaHzilA, gajaM nAgakesaraM, tAlaM haritAlaM pattanaM gvadhakalkamapare; kSIradumANAM kathaneneti vaTAdInAM triguNena kAthena raktacandanabhedaH, raktA maJjiSThA, kanakAbhidhAnA suvarNakSIriketi | athavA caturguNenetyarthaH; ayaM pATho'sauzruto'pi jejaTenoktavAdaprasiddhA, saurASTikA tuvaramRttikA, kAlIyakaM pItacandanaM, pana | ma paThitavAnmayA'pi paThitaH' iti pA0 / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 26] sushrutsNhitaa| . 497 yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| janmaprabhRti yaH klIvaH klaibyaM tat sahajaM smRtam 13 kSINatA hInazaktikham // 1 // 2 // balinaHkSubdhamanaso nirodhAd brhmcrytH|| SaSThaM klaibyaM mataM tattu kharazukranimittajam // 14 // kalyasyodaavayaso vaajiikrnnsevinH|| asAdhyaM sahajaM klainyaM marmacchedAca yadbhavet // sarveSvRtuSvaharahavAyo na nivaaritH||3|| sAdhyAnAmitareSAM tu kAryoM hetuvipryyH||15|| sthavirANAM riraMsUnAM strINAM vAllabhyamicchatAm // yoSitprasaGgAt kSINAnAM klIbAnAmalparetasAm // 4 // pravartanAkAraNAnyuddizanAha-taistairityAdi / taistai vairiti vilAsinAmarthavatAM rUpayauvanazAlinAm // bhayAvizrambhastrIdoSadarzanAdibhiH / AhArajaM klaibyamAha-kaTunRNAM ca bahubhAryANAM yogA vAjIkarA hitaaH||5|| ketyAdi / riraMsuH rantumicchuH / dhAtukSayajanyaM klaibyamAha ativyvaayetyaadi| dhvajo mehanam / marmacchedeneti zukravahanADInAM kalyasya rogarahitasya / udapravayasaH taruNasya // 3-5 // | chedanAt / balinaH atisthUlasya / kSubdhamanasaH calacittasya / seSamAno yadaucityAdvAjIvAtyarthavegavAn // | nirodhAt vAtamUtrAdInAm / khairaM kaThinam , anye paruSamAhuH nArIstarpayate tena vAjIkaraNamucyate // 6 // // 9-15 // bhojanAni vicitrANi pAnAni vividhAni ca // | vidhi$jIkaro yastu taM pravakSyAmyataH param // vAcaHzrotrAnugAminyastvacaHsparzasukhAstathA // 7 // tilamASavidArINAM zAlInAM cUrNameva vA // 16 // yAminI sendutilakA kAminI navayauvanA // pauNDrakecarasairA marditaM saindhavAnvitam // gItaM zrotramanohAri tAmbUlaM madirAH sjH||8|| varAhamedasA yuktAM ghRtenotkArikAM pacet // 17 // gandhA manozA rUpANi citrANyupavanAni ca // tAM bhakSayitvA puruSo gacchettu pramadAzatam // manasacApratIghAto vAjIkurvanti mAnavam // rasaiH mAMsarasairikSarasaizca / utkArikAM lapsikAm // 16 atha kiM tadvAjIkaraNamityucyata ityAha-sevamAna ityAdi / // 17 ||tthaa'nytraapi "vAjIvAtibalo yena yAtyapratihataH striyaH" bastANDasiddha payasi bhAvitAnasakRttilAn // 18 // ityAdilakSaNaM vAjIkaraNam / tat trividham-janakaM, pravartakaM, zizumAravasApakkAH zakulyastistailaiH kRtaaH|| janakapravateka ceti / tatra janaka mAMsaghRtAdika, yatastadrasA-yAkhAdetsa pumAn gacchetrINAM zatamapUrvavat 19 didhAtakrameNa pariNataM sat pradhAnadhAtupuSTiM karoti; pravartaka- sAmAnyaparibhASAkalpena siddhe payasi saptAhaM bhAvitAn muccaTAcUrNAdikaM zukravairecanikaM, na ca tasya vairecanikoktyA tilAn khAdeta , tatrAnupAnaM kSIramevetyeko yogH| paribhASAzukrakSayakAritvaM syAt , ato virecanaM zukrasya patanAyAbhimu-mAha-"dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM caturguNam / kSIrAvaziSTa khIbhAvamAtrakaraNaM; janakapravartakaM tu gavyaghRtagodhUmamASakAkA- | kartavyaM kSIrapAke tvayaM vidhiH" iti / bastANDasiddhapayoNDaphalAdikam / kevalaM dehabalakara janakaM godhUmAdikaM, keva-bhAvitatilaiH kRtAH zakulyaH zizumAravasayA bhRSTA bhakSitA lamanobalakara sahalpAdi tu pravartakaM, ghRtakSIrAdi dehamano- yathotaphaladAH, tatrApyanupAne kSIramiti dvitIyo yogaH, etena balakara sadubhayakaramiti / vRSyAvidravyANAM sadyaH zukrAdika- | yogadvayamuktam / apUrvavat prathamasuratavat // 18 // 19 // raNe prabhAvo'yam / tathA ca zrIvAgbhaTaH,-"kecidA pippalIlavaNopete bastANDe kssiirsrpissi| hurahorAtrAt SaDahAdapare, pare / mAsAt prayAti zukrala sAdhite bhakSayedyastu sa gacchet pramadAzatam // 20 // mana pAkakramAditi // vRSyAdIni prabhAveNa sadyaH zukrAdi pippalItyAdi / bastANDe kSIrasarpiSA kSIrotthitanavanItakurvate // prAyaH karotyahorAtrAt karmAnyadapi meSajam" (vA. sarpiSA pake pippalyA kizcitkaTuke saindhavena kicillavaNe bhakSite zA.a. 3) iti / riraMsuH rantumicchuH / pravartanAdikA yathoktaphalade, anupAnaM zItalajalam // 20 // raNAnyuddizamAha-bhojanAnItyAdi // 6-8 // pippalImASazAlInAM yavagodhUmayostathA // taistai vairahRyaistu risormanasi kSate // 9 // cUrNabhAgaiH samastaistu ghRte pUpalikAM pacet // 21 // dveSyatrIsaMprayogAca klaibyaM tanmAnasaM smRtam // tAM bhakSayitvA pItvA tu zarkarAmadhuraM pyH|| kaTukAmloSNalavaNairatimAtropasevitaiH // 10 // | narazcaTakavadgacchedazavArAnirantaram // 22 // saumyadhAtukSayo dRSTaH klaibyaM tadaparaM smRtam // pippliityaadi| zRtaM zarkarAmadhuraM kSIramanupAnam // 21 // 22 // ativyavAyazIlo yo na ca vAjIkriyArataH // 11 // | dhvajabhaGgamavApnoti tacchukrakSayahetukam // 1 sthirazukranimittajam' iti pA0 / 2 'viziSTavihAraja' iti mahatA medUrogeNa marmacchedena vA punaH // 12 // | pA0 / 3 'khiraM' iti pA0 / 4 'gacchettu puruSaH SaSTimaGganAH' klaibyametazcaturtha syAkSaNAM puMstvopaghAtajam // iti paa0| su0saM063 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 * nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM PAAAAAAAAMRA vidAryAH sukRtaM cUrNa svarasenaiva bhAvitam // pItvA naraH zarkarayA suyuktAM sarpirmadhuyutaM lITvA daza strIradhigacchati // 23 // kuliGgavaddhRSyati saryarAtram // 36 // evamAmalakaM cUrNa svarasenaiva bhAvitam // azvatthetyAdi / zukSA agrapallavAH / hRSyati sakAmo bhavati / zarkarAmadhusarpibhiryuktaM lIr3hA payaH pibet // 24 // uDambarasamam udumbaraphalapramANam / khayaMguptA kapikacchUH / etenAzItivarSo'pi yuveva parihRSyati // ikSurakaH kokilAkSaH 'tAlamakhAnA' iti loke / uccaTA kharasenaiva vidAryA eva, zarkarAsarpiHkSaudrayutaM lIvA'nanta zaNaghaNTAkAraH khalpaviTapaH prAyazo himavati sarayUnadItIre ramanupAnaM payaH pibet // 23 // 24 // dRzyate / evamiti sazarkaradhAroSNakSIreNa; khajAhataM manthApippalIlavaNopete bastANDe ghRtasAdhite // 25 // nahatam // 27-36 // zizumArasya vA khAdette tu vAjIkare bhRzam // | gRSTInAM vRddhavatsAnAM mASaparNabhRtAM gavAm // kulIrakUrmanakrANAmaNDAnyevaM tu bhakSayet // 26 // | yat kSIraM tat prazaMsanti balakAmeSu jantuSu // 37 // mahiSarSabhabastAnAM pibecchukrANi vA nrH|| kSIramAMsagaNAH sarve kAkolyAdizca puujitH|| | vAjIkaraNahetorhi tasmAttattu prayojayet // 38 // pippalItyAdi / bastANDe ajamuSkI / zizumArasya 'aNDe' iti zeSaH / kulIraH karkaTakaH, 'gRhaceTaka' ityanye, 'kulIro ___ gRSTInAM prathamaprasUtAnAM, vRddhavatsAnAmekavarSavatsAnAmityarthaH / matsyavizeSa' ityapare / kUrmaH kacchapaH / nako matsyabhedaH, mASaparNabhRtAM mASapaNena poSitAnAM, mASaparNagrahaNaM phalavyudA sArtha, te ca mASaparNA haritA abhipretA na zuSkAH 'ghaDiyAla' iti loke / aNDamatra prANAdhAro vartulaH, natu // 37 // 38 // muSkaH / RSabho vRSabhaH / bastaH chAgaH / teSAM zukrANi gurU ete vAjIkarA yogaaHpriityptyblprdaaH|| padezAt tadAdhArabhUtAnyevANDAni // 25 // 26 // - | sevyA vizuddhopacitadehaiH kAlAdyapekSayA // 39 // azvatthaphalamUlatvakzuGgAsiddhaM payo nrH||27|| iti suzrutasaMhitAyAM kSINabalIyavAjIkaraNa- . pItvA sazarkarAkSaudraM kuliGga iva hRSyati // cikitsitaM nAma SaDviMzo'dhyAyaH // 26 // vidArimUlakalkaM tu zRtena payasA naraH // 28 // | prItiH manaHsukham , apatyaM santatiH, balaM dehasyopacayala. uDumbarasamaM pItvA vRddho'pi taruNAyate // kSaNaM zaktilakSaNaM vA / viziSTazodhanavizuddhazarIrANAM kRtasaMmASANAM palamekaM tu saMyuktaM kSaudrasarpiSA // 29 // | sarjanAnAmeva yathoktaM phalaM bhavati nAnyatheti darzayannAhaavalihya payaH pItvA tena vAjI bhvennrH|| .. sevyA vizuddhopacitadehairiti; pUrva vizuddhAH kRtasaMsarjanatvAt kSIrapakvAMstu godhUmAnAtmaguptAphalaiH saha // 30 // pazcAdupacitAH // 39 // zItAn ghatayutAn khAdettataH pazcAt payaH pibet // iti zrIDalha(haNaviraciMtAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAnakramUSikamaNDUkacaTakANDakRtaM ghRtam // 31 // khyAyAM cikitsAsthAne ssddviNshtitmo'dhyaayH|| 26 // pAdAbhyanena kurute balaM bhUmi tu na spRzet // yAvat spRzatino bhUmiM tAvadgacchennirantaram // 32 // | sptviNshtitmo'dhyaayH| khayaMguptekSurakayoH phalacUrNa sazarkaram // dhAroSNena naraH pItvA payasA na kSayaM vrjet||33|| athAtaHsarvopaghAtazamanIyaM rasAyanaM vyAkhyAsyAmaH uccaTAcUrNamapyevaM kssiirennottmmissyte|| yathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| zatAvaryucaTAcUrNa peyamevaM balArthinA // rasAdidhAtUnAmayanamApyAyanam , athavA bheSajAzritAnAM khayaMguptAphalairyuktaM mASasUpaM pibennrH|| 34 // rasavIryavipAkabhAvANAmAyurbalavIryadAANAM vayaHsthairyakarANAguptAphalaM gokSurakAcca bIjaM mayanaM lAbhopAyo rasAyanam; vardhakaM sthApakamaprAptaprAparka tathoccaTAM gopayasA vipAcyA vetyarthaH / dvividhaM rasAyanaM-kuTIprAvezikaM, vAtAtapikaM ca; khajAhataM zarkarayA ca yuktaM punazca trividhaM-kAmyaM, naimittikam , AjanikaM ca; 'prANapItvA naro hRSyati sarvarAtram // 35 // | medhAkAmaH zrIkAma' ityAdikaM kAmyaM, naimittikaM vyAdhinimittaM mASAn vidArImapi socaTAM ca zilAjatubhallAtakatuvarakAdyam, Ajanika kSIraghRtAbhyAsAdikSIre gavAM kSaudraghRtopapannAm // km| punazca dvividhaM-saMzodhanasaMzamanamedena; doSasya 1 'khIradhirohati' iti pA0 / 2 'grAmacaTakaH' iti paa0| 1 'mASAH parNavantaH' iti paa0| 2 'sarvabAdhAzamanIyaM' iti 3 'zukrANAM durupAdeyatvAttadAdhArabhUtAnyaNDAni prAdhANi' iti | paa0| 30prabhAvaparamAyurbalavIryANAM' iti paa0| 4 'doSasya paa0| 4 'tena' iti paa0| 5 bhASayUSaM iti paa0| pApasa ca' iti paa0| Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 27] sushrutsNhitaa| 499 saMzodhanAt saMzodhanaM sasyAdirasAyanaM (!), saMzamanaM nAgabalA- viDaGgataNDulAnAM droNaM piSTapacane piSTavadupakhedya prayogAdikamiti // 1 // 2 // | vigatakaSAyaM khinnamavatArya dRSadi piSTamAyase dRDhe pUrva vayasi madhye vA manuSyasya rasAyanam // | kumme madhUdakottaraM prAvRSi bhasmarAzAvantahe prayuJjIta bhiSak prAzaH snigdhazuddhatanoH sadA // 3 // caturo mAsAnnidhyAt, varSAvigame coddhRtyopasaMnAvizuddhazarIrasya yukto rAsAyano vidhiH|| | skRtazarIraH sahasrasaMpAtAbhihutaM kRtvA prAta:na bhAti vAsasi kliSTe raGgayoga ivaahitH||4|| prAtaryathAbalamupayujIta, jINe muddAmalakayUSeNAlazarIrasyopaghAtA ye doSajA mAnasAstathA // |vaNena ghRtavantamodanamaznIyAt, pAMzuzayyAyAM upadiSTAH pradezeSu teSAM vakSyAmi vAraNam // 5 // zayIta, tasya mAsAdUrva sarvAGgebhyaH kRmayo niSkAna bhAti na dIpyate / AhitaH prayuktaH / zarIradoSA | mAnta, ta poTomA manti, tAnaNutailenAbhyaktasya vaMzavidalenApahareta, vAtAdayaH; mAnasau tu rajastamasI // 3-5 // dvitIye pipIlikAstRtIye yUkAstathaivApaharet , zItodakaM payaH kSaudraM sarpirityekazI dvishH|| caturthe dantanakharomANyavazIryanta paJcame prazastatrizaH samastamathavA prAk pItaM sthApayedvayaH // 6 // guNalakSaNAni jAyante, amAnuSaM cAdityaprakAzaM vapuradhigacchati, durAcchravaNAni darzanA nicAsya zarIrasya prakRtibhedena caturvidhaM vayaHsthApanamupadiza bhavanti, rajastamasI cApohya sattvamadhitiSThati, mAha-zItodakamityAdi / zItodakapayaHkSaudrasarpiSAmekazazca : zrutanigAdhapUrvotpAdI gajabalo'zvajavaH punaryukhAraH prayogAH, dvizaH SaT, trizazcatvAraH, caturbhirekaH, evaM | vA'STau varSazatAnyAyuravAmoti; tasyANutailamabhyapaJcadaza prayogAH / udakaM payaH kSaudeM sarpirityekazazcatvAraH; |nArthe, ajakarNakaSAyamutsAdanArthe, sozIraM kUpodakaM udakapayasI, udakakSaudre, udakasarpiSIM, payaHkSaudre, payaHsarpiSI, snAnArthe, candanamupalepanArthe, bhallAtakavidhAnavadAkSaudrasarpiSItyevaM dvizaH SadaH udakapayaHsapISi, udakakSaudrasapISi, payaHkSaudrasapISi, udakapayaHkSaudrANItyevaM catvAraH; hAraH parihArazca // 8 // udakapayaHkSaudrasapibhireka eva ca prayogaH / mAnAviruddhAnAmeSAM kAzmaryANAM niSkulIkRtAnAmeSa eva kalpa: viSamANAmupayogaH kArya iti jJeyam / zItodakaM samapittavAta- pAMzuzayyAbhojanavarja; atra hi payasA caitena kaphaprakRtI, payaH punaradhikapittaprakRtAveva, kSaudraM kaphaprakRtI, bhoktavyaM, samAnamanyat pUrveNAziSazca / zoNitapisarpiH punaradhikavAtaprakRtI; atraivaikadvitricaturdravyasaMyogo hitA- | ttanimitteSu vikAreSveteSAmupayogaH // 9 // hitavAtAdidoSamedaprakRtiSu khabuddhyA vibhajanIyaH // 3-6 // yathoktamAgAraM pravizya balAmUlArdhapalaM palaM vA tatra viDaGgataNDulacUrNamAhRtya yaSTImadhukamadhu- payasA''loDya pibet, jIrNepayaHsarpirodana ityAyuktaM yathAbalaM zItatoyenopayuJjIta zItatoyaM hAraH, evaM dvAdazarAtramupayujya dvAdaza varSANi vayacAnupibedevamaharaharmAsaM, tadeva madhuyuktaM bhallAta- stiSThati; evaM divasazatamupayujya varSazataM vayastikakkAthena vA, madhudrAkSAkAthayuktavA, madhvAmalaka-SThati / evamevAtibalAnAgabalAvidArIzatAvarINArasAbhyAM vA, guDUcIkAthena vA, evamete paJcaprayogA mupyogH| vizeSatastvatibalAmudakena, nAgabalAbhavanti; jINe muddAmalakayuSeNAlavaNenAlpasnehena | cUrNa madhunA, vidArIcUrNa kSIreNa, zatAvarImapyevaM, ghRtavantamodanamaznIyAt; ete khalvIsi kSapa- pUrveNAnyat samAnamAziSazca smaaH| etAstvauSayanti, kRmInupamnanti, grahaNadhAraNazaktiM janayanti, dhayo balakAmAnAM zoSiNAM rakapittopasRSTAnAM zomAse mAse ca prayoge varSazataM varSazatamAyuSo'bhi- NitaM chardayatAM viricyamAnAnAM copadizyante // 10 // vRddhirbhavati // 7 // piSTapacane tRNAdikRtAstAre kaTAhe / dRSadi zilAyAm / ___ atazcordhvamAyurvardhanamupadizannAha-tatretyAdi / yaSTImadhu madhu madhUdakottaraM madhUdakapradhAnam ; udakamatra viDAkaSAya eva, ca viDaGgataNDulamAnena grAhyam / etat pittarakAzassu tatprakRtI zItodakamityanye / nidadhyAt sthApayet / upasaMskRtazarIro vA / tadeva viDataNDulacUrNa madhuprakSepaM bhallAtakakkAthena peyaM, vizuddhadehaH / sahasrasaMpAtAbhihataM kRlA sahasrasaMpAtAdhyAyo yathAbalamatrApi saMbadhyate; etadvAtajeSu zuSkArzaHsu tatprakRtA Rgvede paThyate, tairmatraiH sahasraM hukhopayuJjItetyarthaH / jejaTastu vapi / madhudrAkSAkAthayuktaM vA 'viDataNDulacUrNam' iti zeSaH / saMpAtazabdena yAjJikAnAM sravaNaM, tathA hyAhArya saMskRtya dravyANi madhvityAdi atrApi viDaGgataNDulacUrNam / guDUcItyAdi atrApi hUyante, hulA hutvA ca pAnIyAdipUrNapAtre saMsAvyante / etaduktaM viDaGgataNDulacUrNam / ghRtavantaM bahughRtamityarthaH / teSAM phalamAha-ete ityAdi / tasya bhallAtakavidhAnavadAhAraH 1'piSTavadutsveSa' iti paa0| 2'alavaNenAlpasnehena' iti parihArazca // 7 // pA.. Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAvaM bhavati-sahasrasaMpatanaM yasminnabhihute tattathA; tat kRkhopayu- bhavati cAtrajItetyarthaH / gayI tu atharvavidbhiH saMpAtakrameNauSadhAdhikA- payasA saha siddhAni naraH zaNaphalAni yH|| riNA mantreNa tripadA gAyatryA vA prAktanakarmakSayArtha vighnazA- | bhakSayet payasA sArdha vayastasya na zIryate // 13 // ntyarthamabhimatAzIHprAptyartha vA sahasrAbhihutaM kRtvA prayujyante / vA sahasrAAbhahuta kRtvA prayujyante / / iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne sarvopapAMzuH dhUliH / vaMzavidalena vaMzakambikayA / dvitIye iti ghAtazamanIyaM rasAyanacikitsitaM nAma mAse / avazIryante patantItyarthaH / caturthe'tIte ityarthaH / - sptviNsho'dhyaayH||27|| apUrvotpAdIti apUrvazlokAdikaM karotItyarthaH / ajakarNo mahA jakaNA mahA- bIjakasArAgnimandhamUlaM palaM salilADhake niSkvAthya, ardhAvasarjaH, 'gandhamuNDa' iti loke / kaSAyo'tra kalkaH / sasnehaka- jApAna mAtrANi mAdhyAni tammizca lkenoddharSaNamutsAdanam / candanaM raktacandanaM, sitacandanamitya sidhyati citramUlakalkAkSaM prakSipet , Amalakarasasya mASaprasthApare / bhallAtakavidhAnavaditi vivRtAgArapravezAdibhirityarthaH / yA | pekSayA caturthabhAgaM kuDavamayai palAni / payasA veti yogadvayamesamAnamanyat / AmiSa iti guNA ityarthaH // 8-10 // tat , yojanAvizeSatvAt / sauparNa garuDacakSuSA tulyaM cakSurbhavati / vArAhImUlatulAcUrNa kRtvA tato mAtrAM madhu- gayI tu 'sahasrasaMpAtAbhihutaM kRtvA' iti na paThati / anye yuktAMpayasA''loDya pibet,jIrNe payaHsapirodana tu suzrutAdhyAyino'tra vakSyamANaM yogaM paThanti; yathA-payasA ityAhAraH, pratiSedho'tra pUrvavat ; prayogamimamupa saha siddhAnItyAdi / ayaM yogo'nArSaH, jejaTenApyanukta- . sevamAno varSazatamAyuravApnoti strISu cAkSayatAm, khAt; tasmAnna ptthniiyH|| 12-13 // etenaiva cUrNena payo'vacUrNya zRtazItamabhimathyA iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutajyamutpAdyaM madhuyutamupayuJjIta sAyaMprAtarekakAlaM vyAkhyAyAM cikitsAsthAne saptaviMzatitamo'dhyAyaH / vA, jINe payaH sarpirodana ityAhAraH, evaM mAsamupayujya varSazatAyurbhavati // 11 // assttaaviNshtitmo'dhyaayH| vArAhItyAdi / pratiSedho nivRttiH / etenaiva cUrNena vArAhI-| athAto medhAyuSkAmIyaM rasAyanecikitsitaM pUrNena kSIrapAkavidhinA zRtaM kSIramavacUrNya, tacca zItamabhimadhya, vyaakhyaasyaamH||1|| AjyamutpAdayet , vArAhIzatapAkaM vA sarpirdoNamupayujya varSaza yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tAyurbhavati / jIrNe payaH sapirodana ityAhAraH / kalpanAmAha- medhA sarvato'vyAhatA sUkSmatamA pragADhA buddhiH zrutadhAriNI vArAhIkandakalkaM kSIracaturguNaM ghRtadroNaM pacet / anena krameNa | // 1 // 2 // zatapAkaM ghRtaM droNamupayujya varSazatAyurbhavati / anye punaranukaM medhAyuHkAmaH zvetAvalgujaphalAnyAtapaparizujalameva caturguNamAhuH / yadyapi snehapAnAnantaraM snehabhojanaM kANyAdAya sUkSmacUrNAni kRtvA guDena sahAloDya niSiddha, tathA'pyatra vArAhyA zatapAkasaMskRtasya khabhAvazama-snehakumme saptarAtraM dhAnyarAzI nidadhyAt, saptanIyarUpasya sarpiSaH pAnAnantaraM rasAyanavidhinA sarpiSA bhojanaM rAtrAduddhatya hRtadoSasya yathAbalaM piNDaM prayacchedanu. yujyate iti na dossH||11|| dite sUrye, uSNodakaM cAnupibet / bhallAtakavidhAna vaJcAgArapravezaH, jIrNauSadhazcAparAhne himAbhiradbhiH cakSuHkAmaH prANakAmo vA bIjakasArAnimanthamUlaM niSkvAthya mASaprasthaM sAdhayet, tasmin si pariSiktagAtraH zAlInAM SaSTikAnAM ca payasA zarkadhyati citrakamUlAnAmakSamAtraM kalkaM dadyAdAmala- vigatapApmA balavarNopetaH zrutanigAdI smRtimAna rAmadhureNaudanamaznIyAt; evaM SaNmAsAnupayujya karasacaturthabhAgaM, tataH khinnamavatArya sahasrasaMpAtAbhihutaM kRtvA zItIbhUtaM madhusarpiA saMsRjyo. riNa vA kRSNAyA gormUtreNAloDyApalikaM piNDaM | rogo varSazatAyurbhavati / kuSThinaM pANDurogiNamudapayuJjIta yathAbalaM, yathAsAtmyaM ca lavaNaM pariharan vigatalauhitye savitari pAyayet, parAle cAlabhakSayet / jINe muddAmalakayUSaNAlavaNena ghRtava- vaNenAmalakayuSeNa sarpiSmantamodanamaznIyAt, evaM ntamodanamaznIyAt payasA vA maastrym| eka mAsamupayujya smRtimAnarogo varSazatAyurbhavati / mAbhyAM prayogAbhyAM cakSuH sopaNe bhavatyanalpabalaH eSa pavopayogazcitrakamalAnAM rajanyAzca: citrakastrISu cAkSayo varSazatAyurbhavatIti // 12 // mUle vizeSo dvipalikaM piNDaM paraM pramANaM, zeSaM 1 'cUrNakSayAt' iti paa0| 2 'triNi varSazatAnyarogo jIvati pUrvavat // 3 // iti paa0| 3 sauparNavat' iti paa0| 1'meghAyuSkAmIyamadhyAyaM' iti paa0|2'rsaaynN' iti paa0| Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 28] sushrutsNhitaa| wwwwwwwwwwwww mrammawwwwwwwwww hatadoSa eva pratisaMsRSTabhakto yathAkramamAgAraM bhUtagraheSvanyeSu ca mahAvyAdhiSu saMzodhanamApravizya maNDUkaparNIkharasamAdAya sahasrasaMpAtA- | dizanti // 6 // mihutaM kRtvA yathAbalaM payasA''loDya pibet payo- pUrva vidhAneneti tena hRtadoSAdiH sarvarasAyanAjho vidhira'nupAnaM vA, tasyAM jIrNAyAM yavAnnaM payasopayuJjIta; tidiSTaH / pUrvavacAtra parIhAra iti sAmAnyarasAyanokto'pi, tilairvA saha bhakSayetrIn mAsAn payo'nupAnaM, | brAhmIrasAyane vaya'syAnuktatvAt / puSkaravarNa iti puSkara jIrNe payaH sarpirodana ityAhAra; evamupayuAno | padmavarATakam / zrutanigAdI zrutagrahaNazaktimAn bhavatItyarthaH brahmavarcasI zrutanigAdI bhavati vrssshtmaayurvaa-||5||6|| moti / trirAtropoSitazca trirAtramenAM bhakSayet, hRtadoSa evAgAraM pravizya haimavatyA vacAyAH trirAtrAva' payaH sapiriti copayuJjIta / bilva- piNDamAmalakamAtramabhihutaM payasA''loDya pibet, mAtraM piNDa.vA payasA''loDya pibet, evaM dvAda- jIrNe payaH sarpirodana ityAhAraH, evaM dvAdazarAtra zarAtramupayujya medhAvI varSazatAyurbhavati // 4 // mupayuJjIta, tato'sya zrotraM viviyate, dvirabhyAsAt avalgujA bAkucI, sA'pi zvetA gRhyate / kRSNAyA smRtimAn bhavati, trirabhyAsAcchutamAdatte, catubAkucyAH, tena kRSNAvalgujaphalAnAM piNDaM gomUtreNa pAyayet / dazarAtramupayujya sarvaM tarati kilbiSaM, tArkSya'kRSNAyAH pippalyA' iti jejaTaH, tannecchati gyii| dazanamutpadyate, zatAyuzca bhavati / dve dve pale ita citrakasya dvipalaprayogaH para pramANaM, citrakasya dvipalaprayoga iti | rasyA vacAyA niSkvAthya pibet payasA, samAna etena rajanyA mAnasyAnukakhAt pUrvavat palikaM piNDaM pAya- | bhojanaM, samAH pUrveNAziSazca // 7 // yediti gamyate / citrako'tra kRSNapuSpo grAhyaH / maNDUkaparNAH vacAzatapAkaM vA sarpioNamupayujya paJcavarSasamUlapuSpAyAstilaiH saha bhakSaNaM, bhakSaNakAla eva payo'nupAna- zatAyurbhavati, galagaNDApacIzlIpadakharamedAMzcApamupayujIteti saMbandhaH / brahmavarcasI tejasvItyarthaH / enAM hantIti // 8 // brAhmIM, bilvamAnaM piNDamiti tatkalkapiNDo vA payasA haimavatyA vacAyAH zvetavacAyA ityarthaH / abhihutamityatra peyaH // 3 // 4 // kRtvetyadhyAhArAt homaM kRtyarthaH / gayI tu 'payasA''lojya hRtadoSa evAgAraM pravizya pratisaMsRSTabhakto pibet' ityatra 'sarpiSA''lojya pibet' iti paThati / tacca brAhmIsvarasamAdAya sahasUsaMpAtAbhihataM kRtvA sAMpabrAhmIkharasasAdhitaM pUrvoktameveti vyAkhyAti / itarasyA yathAbalamapayakSIta. jIrNoSadhazcAparADe yavAgama- vacAyA iti aruNAyA ityarthaH / payasA niSkAthyeti kSIrapAlavaNAM pibeta, kSIrasAtmyo vA payasA bhaJjIta. | kAvadhinA // 7 // 8 // evaM saptarAtramupayujya brahmavarcasI medhAvI bhavati, ata Urdhva pravakSyAmi AyukAmarasAyanam // dvitIyaM saptarAtramupayujya granthamIpsitamutpAda- mantrauSadhasamAyuktaM saMvatsaraphalapradam // 9 // yati naSTaM cAsya prAdurbhavati, tRtIyaM saptarAtramu| bilvasya cUrNa puSye tu hutaM vArAn shsrshH|| payujya dvirucAritaM zatamapyavadhArayati, evameka- zrIsUktena naraH kalye sasuvarNa dine dine // 10 // vizatirAtramupayujyAlakSmIrapakrAmati; mUrtimatI sarpirmadhuyutaM lihyAdalakSmInAzanaM param // cainaM vAgdevyanupravizati, sarvAzcainaM zrutaya upati- tvacaM vihAya bilvasya mUlakkA dine dine // 11 // SThanti, zrutadharaH paJcavarSazatAyurbhavati // 5 // | prAznIyAt payasA sAdha snAtvA hutvA smaahitH|| brAhmIsvarasaprasthadvaye ghataprasya viDataNDalAnAM | dazasAhasramAyuSyaM smRtaM yuktarathaM bhavet // 12 // kuDavaM ve dve pale vacAmRtayokhdaza harItakyAmala- hutvA bisAnAM kvArtha tu madhulAjaizca saMyutam // kabibhItakAni zlakSNapiSTAnyAvApyaikadhyaM sAdha- amogha zatasAhasraM yuktaM yuktarathaM smRtam // 13 // yitvA svanuguptaM nidadhyAt, tataH pUrva vidhAnena zrIsUktamatharvavedoktaM "hiraNyavarNA hariNIM suvarNarajatasro" mAtrAM yathAbalamupayuJjIta, jIrNe payaH sarpirodana ityAdikam / kalye prabhAte / dazasahasrANi hUyante yatra taddazaityAhAraH, pUrvavaccAtra parIhAraH, etenovaMmadha. sAhasram / AyuSyam AyurvRddhikaram / yuktarathaM nAma rasAyanaM stiryaka kRmayo niSkAmanti, alakSmIrapakrAmati, smRtaM bhavet / bisakkAthaM tu madhvAdidvitIyaM yuktarathaM rasAyanaM puSkaravarNaH sthiravayAH zrutanigAdI trivarSazatA smRtam // 9-13 // vati; etadeva kuSThaviSamajvarApasmAronmAdaviSa 1 'maNDUkanAmIprayogAnabhidhAya lavaNabrAhmIprayogAnAhazvetaphalA' iti pA0 / | hRtetyAdi' iti pA0 / 2 'khehakhedAdiH' iti pA0 / Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .502 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM suvarNa padmabIjAni madhu lAjAH priynggvH|| | satatAdhyayanaM vAdaH paratantrAvalokanam // gavyena payasA pItamalakSmI pratiSedhayet // 14 // tadvidyAcAryasevA ca buddhimedhAkaro gu(g)nnH||27|| nIlotpaladalakkAtho gavyena payasA shRtH|| AyuSyaM bhojanaM jINa vegAnAM cAvidhAraNam // sasuvarNastilaiH sArdhamalakSmInAzanaH smRtH||15|| brahmacaryamahiMsA ca sAhasAnAM ca varjanam // 28 // gavyaM payaH suvarNa ca madhUcchiSTaM ca mAkSikam // iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne medhAyuSkApItaM zatasahasrAbhihutaM yuktarathaM smRtam // 16 // mIyaM rasAyanaM nAmASTAviMzo'dhyAyaH // 28 // madhUcchiSTaM ca mAkSikamiti mAkSikaM madhu bhrAmaram / vacAditrayacUrNa ghRtena sahAvalihyAt // 14-16 // na kevalaM rasAyanayogAdeva medhAyuSI bhavataH, kiM tarhi satatAdhyayanAdapi buddhimedhAkaro gu(ga)No bhavati / svapakSasAdhanaM pacAghRtasuvarNa ca bilvacUrNamiti trayam // parapakSabAdhanaM vAdaH / paratantrANi nyAyavaizeSikahastizikSAmedhyamAyuSyamArogyapuSTisaubhAgyavardhanam // 17 // vyAkaraNAdIni, tathaivetarANyAyuSyANi / brahmacaryam indriyavAsAmUlatulAkvAthe tailamAvApya saadhitm|| saMyamo vedAdhyayanaM vaa| sAhasam ayathAbalamArambhaH // 27 // 28 // hutvA sahasramaznIyAnmedhyamAyuSyamucyate // 18 // yAvakAMstAvakAn khAdedabhibhUya yavAMstathA // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM pippalImadhusaMyuktAn zikSA caraNavadbhavet // 19 // suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne'. yaaviNshtitmo'dhyaayH||28|| tulA palazatam / yavAnAmete yAvakAH yavAn tAvakAn tavakabhavAn abhibhUya kuTTayitvA tatkRtAn yAvakAn bhakSyAn madhupippalIsaMyuktAn khAdet / zikSA caraNavadbhavediti 'abhrababhra-' ekonatriMzattamo'dhyAyaH / iti gaNapAThAcaradhAturgatyarthaH / tatazcaraNavat zikSA paropadezA- athAtaH svabhAvavyAdhipratiSedhanIyaM rasAyanaM . pekSA zAstrAbhyAsaH sukhenaiva bhavati; yathA kila bAlyAnantarai| vyaakhyaasyaamH||1|| pAdagamanaM zikSA vinaiva bhavati, tathaivaitena yogenAbhyavahRtena medhA | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vRddhaH zAstrAbhyAsaH sukhenaiva bhavatIti taatpryaarthH||15-19||| khabhAvapravRttAnAM kSutpipAsAjarAmRtyunidrAprabhRtInAM vyAdhInAM madhvAmalakacUrNAni suvarNamiti ca trayam // .. pratiSedhanaM khabhAvavyAdhipratiSedhanaM, tadadhikRtya kRtaM rasAyana prAzyAriSTagRhIto'pi mucyate prANasaMzayAt // 20 // khabhAvavyAdhipratiSedhanIyam / yadyapi khabhAvo niSpratiSedhanIyazatAvarIghRtaM samyagupayuktaM dine dine // stathA'pi rasAyanaprabhAvAttapojJAnAdiyuktairmaharSibhiraniyatAyuSAM sakSaudraM sasuvarNa ca narendra sthApayedvaze // 21 // khabhAvavyAdhyAdiH pratiSidhyate; niyaMtAyuSAH punaH kalikaluSairagocandanA mohanikA madhukaM mAkSikaM madhu // kSINA rasAyanAyogyA eva // 1 // 2 // , suvarNamiti saMyogaH peyaH saubhAgyamicchatA // 22 // padmanIlotpalakkAthe yaSTImadhukasaMyute // brahmAdayo'sRjan pUrvamamRtaM somasaMkSitam // sarpirAsAditaM gavyaM sasuvarNa sadA pibet // 23 // | jarAmRtyuvinAzAya vidhAnaM tasya vakSyate // 3 // payazcAnupibet siddhaM teSAmeva samudbhave // ___eka eva khalu bhagavAn somaH sthAnanAmAkRtialakSmInaM sadA''yuSyaM rAjyAya subhagAya ca // 24 // | vIrya vizeSaizcaturviMzatidhA bhidyate // 4 // yatra nodIrito mantro yogeSveteSu sAdhane // tadyathAzabditA tatra sarvatra gAyatrI tripadA bhavet // 25 // | aMzumAna muavAMzcaiva candramA rjtprbhH|| pApmAnaM nAzayantyetA dadhuzcauSadhayaH zriyam // / | durvAsomaH kanIyAMzca zvetAkSaH kanakaprabhaH // 5 // kuryurnAgabalaM cApi manuSyamamaropamam // 26 // pratAnavAMstAlavRntaH karavIroM'zavAnapi // - ariSTaM maraNalakSaNam / narendra sthApayedvaze iti yo hi idaM svayaMprabho mahAsomo yazcApi gruddaahRtH||6|| ghRtaM seveta tasya vazago bhavennarendraH / gocandanA priyngguH| gAyatratraiSTubhaH pAtako jAgataH zAkkarastathA // mohanikA putrajIvI, 'avAkpuSpI' iti apre| AsAditaM | agniSTomo raivatazca yathokta iti sNshitH||7|| sAdhitam / teSAmeva padmanIlotpalAnAmeva samudbhave kvaathe| gAyacyA tripadA yukto yazcoDupatirucyate // sarveSAmidAnI phalazrutimAha-pApmAnamityAdi // 20-26 // ete somAH samAkhyAtA vedoktainAmabhiH shubhaiH||8|| 1 'pabhinIphalaniHkAthe' iti paa0| 2 paminIphalAnAmeva' 1'na kalikalitAyuSAM kalikaluSitacetasAM, lolupAnAM teSAM iti paa0| | rasAyanAyogyatvAt' iti pA0 / Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 29] sushrutsNhitaa| sarveSAmeva caiteSAmeko vidhirupAsane // reva kSIrapariSiktaM candanapradigdhagAtraM payaH pAyasarve tulyaguNAzcaiva vidhAnaM teSu vakSyate // 9 // | yitvA pAMzuzayyAM samutsRjya kSaumavastrAstRtAyAM gAyacyA tripadA yukta iti sarveSAmeva somAnAM vizeSaNam / / zayyAyAM zAyayet, tato'sya mAMsamApyAyyate, tatra gAyacyA varNakharAtmikAyAH somasya sAkSAdyogo nAstIti tvakacAvadalati, dantanakharomANi cAsya patantiA gAyatrIpratipAditalokavedatrayayukta ityarthaH; tena pItasomapra tasya navamadivasAt prabhRtyaNutailAbhyaGgaH somavabhAveNa lokavedatrayamasya vazIbhavati / etAni ca nAmAni |lkakaSAyapariSekaH, tato dazame'hanyetadeva vitaret, sAmAnyalokAprasiddhAnyapi pramANAnIti darzayannAha-ete | tato'sya tvak sthiratAmupaiti; evamekAdazadvAdazasomA ityAdi / tulyaguNAH tulyaphalA ityarthaH // 3-9 // | yorvarteta; tatastrayodazAt prabhRti somavalkakaSAya | pariSeka, evamASoDazAvarteta; tataH saptadazASTAdaato'nyatamaM somamupayuyukSuH sarvopakaraNapari-zayordivasayordazanA jAyante zikhariNaH snigdhavacArakopetaH prazaste deze trivRtamAgAraM kArayitvA vaidUryasphaTikaprakAzAH samAH sthirAH sahiSNaSaH, hRtadoSaH pratisaMsRSTabhaktaH prazasteSu tithikaraNa- tadA prabhRti cAnavaiH zAlitaNDulaiH kSIrayavAgUmupa. muhUrtanakSatreSu aMzumantamAdAyAdhvarakalpanAhRtama- seveta yAvat paJcaviMzatiriti tato'smai dadyAcchAbhiSutamabhihutaM cAntarAgAre kRtamaGgalasvastivA- lyodanaM mRdUbhayakAlaM payasA, tato'sya nakhA ghanaH somakandaM suvarNasUcyA vidArya payo gRhIyAt jAyante vidrumendragopakataruNAdityaprakAzAH, sauvaNe (rAjete vA) pAtre'JjalimAtra, tataH sakRde- sthirAH snigdhA lakSaNasaMpannAH kezAzca sUkSmA ghopayujIta nAsvAdayan , tata upaspRzya zeSamapsva-jAyante, tvak ca nIlotpalAtasIpuSpavaidUryaprakAzA yamaniyamAbhyAmAtmAnaM saMyojya vAgyato'-UdhvaM ca mAsAt kezAn vApayet, vApayitvA bhyantarataH suhRdbhipAsyamAno viharet // 10 // cozIracandanakRSNatilakalkaiH ziraH pradihyAt rasAyanaM pItavAMstu nivAte tanmanAH shuciH|| payasA vA snApayet / tato'syAnantaraM saptarAtrAt AsIta tiSThet kAmecca na kathaMcana saMvizet // 1 // kezA jAyante bhramarAjananibhAH kuJcitAH sthirAH sAyaM vA bhuktavAnupazrutazAntiH kuzazayyAyAM snigdhA tatatrirAtrAt prathamAvasathaparisarAnnikRSNAjinottarAyAM suhRdvirupAsyamAnaH zayIta. kramya muhUte sthitvA punarevAntaHpravizet, tato'sya vRSito vA zItodakamAtrAM pibet (azanAyito balAtailamabhyagAthe'vacArya, yavapiSTamudvartanArthe, su. vA kSIraM); tataH prAtarutthAyopazrutazAntiH kRtama- a | khoSNaM ca payaH pariSekArthe, ajakarNakaSAyamutsAdagalo gAM spRSTvA tathaivAsIta, tasya jIrNa some chardi- nArthe, sozIraM kUpodakaM mAnArthe, candanamanulepArthe, rutpadyate, tataH zoNitAtaM kRmivyAmizraM charditavate AmalakarasavimizrAzcAsya yUSasUpavikalpAH, kSIsAyaM RtazItaM kSIraM vitret| tatastRtIye'hani ramadhukasiddhaM ca kRSNatilamavacAraNArthe, evaM dazakRmivyAmizramatisAryate, sa tenAniSTapratigrahabhukta rAtra; tato'nyadazarAtraM dvitIye parisare varteta; prabhRtibhirvizeSairvinirmuktaH zuddhatanurbhavati, tataH tatastRtA | tatastRtIye parisare sthirIkurvannAtmAnamanyahazarAsAyaM nAtAya pUrvavadeva kSIraM vitaret, kSaumavatA-tramAsIta, kiJcidAtapapavanAn vA seveta, punastRtAyAM cainaM zayyAyAM zAyayeta: tatazcatarthe'nizcAntaH pravizat, na cAtmAnamAdaze'psu vA nirI kSeta ruupshaalitvaat| tato'nyadazarAtraM krodhAdIn tasya zvayathurutpadyate, tataH sarvAGgebhyaH kRmayo niSkAmanti, tadahazca zayyAyAM pAMzubhiravakIryaH pariharet, evaM srvessaamupyogviklpH| vizeSatasta mANaH zayIta, tataH sAyaM pUrvavadeva kSIraM vitaretaH vallIpratAnakSupakAdayaH somA brAhmaNakSatriyavaizyairbhaevaM paJcamaSaSThayordivasayorvarteta, kevalamubhayakAla- kSAyatavyA kssyitvyaaH| teSAM tu prmaannmrdhctusskmussttyH||12|| masmai kSIraM vitaret / tataH saptame'hani nirmAsastva- ata ityAdi / anyatamam ekatamam / upayuyukSuH upayogaM gasthibhUtaH kevalaM somaparigrahAdevocchasiti, tada. kartumicchuH / upakaraNAni dhRtAdIni / paricArakAH sarvakarmaNAM hazca kSIreNa sukhoSNena pariSicya tilamadhukacanda- krtaarH| prazastadeze vAstuzAstravidbhiH parIkSite prAgudavapravaNe, nAnuliptadehaM payaHpAyayetA tato'STame'hani prAta-trivRtamAgAraM triHparivRtAM garbhakuTI kArayitvA / hRtadoSaH hRtaH 1 'rAjate vA' iti keSucitpustakeSu noplbhyte| 2'aza- | 1 tato gate mAse sapaJcarAtre' iti paa0| 2 pariharet / nAyito vA kSIraM' iti keSucitpustakeSu noplbhyte| 3 'pazu- anyadekaviMzatirAtraprayogavikalpaH; evaM sarveSAmupayogaH' iti zayyAyAM' iti paa0| | pA0 / 3 'ghaTapiTharAdIni' iti paa0|| Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM mehakhedapUrvakarvamanAdimirdoSo yena sH| pratisaMsRSTaM peyAdisaM-tyarthaH / aSTavidhaizvayaM yathA-"aNimA laghimA prAptiH prAkAmyaM sarjanakrameNa bhaktaM pathyaM yena saH / prazastAstithayo nandAdayo mahimA tathA / IzitvaM ca vazitvaM ca tathA kAmAvasAyitA"riktAvAH, karaNAni bavAdIni viSTivAni, muhUrtAH zivAdayaH | iti; etadaSTaguNamaizvayaM yogalabhyamapi somarasAyanAlabhyate / prazastAH; nakSatrANi puSyahastAzvinIzravaNAni / adhvarakalpasya carake punaranyathoktam-"Avezazcetaso jJAnamarthAnAM chandataH vidhAnenAhRtamagniSTomavidhAnenAnItam / abhiSutam RtvigbhiH kriyA / dRSTiH zrotraM smRtiH kAntiriSTatazcApyadarzanam // maapitm| abhihutaM vahI prakSiptam, 'RvigbhiH eva' iti shessH| ityaSTaguNamAkhyAtaM yoginAM balamaizvaram / zuddhasattvasamAdhAnAttaantarAgAre anthe| aJjalimAtraM kuDavapramANam / nAkhAdayan tsarvamupavartate" (ca. zA. a.1)-iti / IzAnaM mahezvaram / somarasamanutvAdayan / upaspRzya AcamanaM kRtvetyarthaH / zeSaM rohitaH lohitavoM mRgavizeSaH / vitate vistRte // 13 // gRhItakSIramaMzumataH kandaM pAnIye nadyAdigate nikssipyetyrthH| oSadhInAM pati somamupayujya vicakSaNaH // manaHsaGkalpAdinirodho niyamaH, punarindriyadehayonirodho ymH| dazavarSasahasrANi navAM dhArayate tanum // 14 // AtmAnaM cetaH / vAcaH punaH saMyamanamAha-vAgyataH, maunaM nAgnina toyaM na viSaM na zastraM nAstrameva ca // kRtvetyarthaH / viharediti vihAraM kuryAdityarthaH / tatra kAyavihA- tasyAlamAyAkSapaNe samarthAni bhavanti hi // 15 // racaturvidho gamanacamaNasthAnAsanamedena / na kathaMcana saMvizet | bhadrANAM SaSTivarSANAM prsuutaanaamnekdhaa|| na khapyAt / tanmanA iti tatraiva some mano yasya sa tathA / kArANAM sahasrasya balaM samadhigacchati // 16 // upazrutazAntiH AkarNitamaGgalapAThaH / sAyaM zayIteti tena kSIrodaM zakrasadanamuttarAMzca kurUnapi // divA svApaniSedhaH / abhojanaM punaratra prathama eva dine yatra yatrecchati sa gantaM vA tatrApratihatA gatiH // 17 // somapAnam / zItodakamAtrAmiti mAtrAzabdo'yamalpArthaH, kandarpa iva rUpeNa kAntyA candra ivaaprH|| zItamalpamudakaM jalaM pibet / gAM spRSTvaiti dhAtUnAmanekArthakhAdgAM prahAdayati bhUtAnAM manAMsi sa mhaadyutiH||18|| dattveti jejttH| aniSTabhojanaM zrAddhAdibhojanaM, pragrahabhojanaM sAlopADAMzca nikhilAn vedAn vindati tttvtH|| balAdanicchaM saMkIrNAcArairbhojyate / prabhRtigrahaNAdanye'pi ani. caratyamoghasaGkalpo devavacAkhilaM jagat // 19 // prtigrhaadyo'bhipretaaH| vitaret dadyAdityarthaH / pAMzuH dhuuliH| ___ 'navAM' ityatra 'akSataM' iti pAThAntaraM, akSataM yathA bhavati pariSekaH nAnam / ajakarNakaSAyamiti kalkamityarthaH; kalke'pi | tathA tanuM zarIraM dhArayate; akSatamiti pAThAttu vyAdhuniSedhaH / kaSAyazabdo vartate, "paJcavidhaM kaSAyakalpanam" (ca. sU. a. astraM mantravacchastram / tasyAlamityAdi / alam atrAjanam , 4) iti vacanAt / sasnehakalkena gharSaNamutsAdanam / kSIra alam atyarthamAyuHkSapaNe na samarthA bhvntiityrthH| bhadrANAM bhadamadhukasiddhaM cetyAdi gavyakSIracaturguNaM madhukakalkasiddhaM kRSNa jAtIyAnAM, SaSTivarSANAM SaSTivarSapramANAnAM, pratAnAM galitamatilAnAM tailaM vyajanAdiSvavacAryam / upayogavikalpa iti dAnAm , anekadhA bahUn vArAn , dvipAnAM balamityuktyA aniupayujyate ityupayogo gavyakSIrAdirAhAro vihArazca, upayoga vAryamityarthaH / kandarpaH kAmadevaH / kSIrodaH kSIrasamudraH, vikalpa upayogamedaH kartavya ityarthaH / tatraiva kvacidvarNamedena zakasadanam indragRham , uttarakuravo dezavizeSAH / apratihatA medaM darzayabhAha-vizeSatastu vallItyAdi / vallI latA, pratAnaM anivAryA / kAnyeti kAntyA kRtyaivaM jJAyate'paro'yaM candaH / dUrvAzaivalakamUlAnAmiva vistAraH, kSupako viTapaH, AdigrahaNAt | pA amoghasaGkalpaH anivAryasaGkalpaH // 14-19 // kandAdInAmapi grahaNam / ardha catuSkaM yeSAM te tathA; muSTiH / | sarveSAmeva somAnAM patrANi daza paJca ca // palam // 10-12 // tAni zukle ca kRSNe ca jAyante nipatanti ca // 20 // aMzumantaM sauvarNe pAtre'bhiSuNuyAt, candramasaM | ekaikaM jAyate patraM somasyAharahastadA // rAjate, tAvupayujyASTaguNamaizvaryamavApyezAnaM deva- zuklasya paurNamAsyAM tu bhavet paJcadazacchadaH // 21 // manupravizati, zeSAMstu tAmramaye mRnmaye vA rohite zIryate patramekai divase divase punH|| vA carmaNi vitate; zuddhavaje tribhirvarNaiH somA upa-kaNapakSakSaye cApi latA bhavati kevalA // 22 // yoktvyaaH| tatazcaturthe mAse paurNamAsyAM zucau deze aMzumAnAjyagandhastu kandavAn rjtprbhH|| brAhmaNAnarcayitvA kRtamaGgalo niSkramya yathokaM kadalyAkArakandastu mujaallshuncchdH|| 23 // bajediti // 13 // candramAH kanakAbhAso jale carati srvdaa|| teSAM tu pAtreSvapi medaM darzayannAha-aMzumantamityAdi / garuDAhatanAmAca zvetAkSazcApi paannddrii||24|| abhiSuNuyAt pIDayet / tAvupayujyeti etayorupayogaM kRtve- | sarpanirmokasadRzau tau vRkSAgrAvalambinau // tathA'nye maNDalaizcizcitritA iva bhAnti te // 25 // 1 divaiva' iti paa0| 2 'ballInAM latAnAM pratAnamativikhAra:' iti paa0| 1 tathA'nte' iti paa0| Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 505 adhyAyaH 30] suzrutasaMhitA / sarva eva tu vijJeyAH somAH pnycdshcchdaaH|| mahauSadhirasAyanasyopAdeyatvArtha sAmAnyaphalarauSadhiprazaMsAmu. kSIrakandalatAvantaHpatrairnAnAvidhaiH smRtaaH||26|| vizannAha-yathetyAdi / nivRttavyAdhitvena zArIramAnasikaduHkha aparamapi prahaNAya lakSaNaM darzayannAha-sarveSAmityAdi | rahitAH, modante hRssynti| etena manaHsukhaM darzayati / divi // 20-26 // kharge // 3 // himavatyarbude so mahendra malaye tathA // atha khalu sapta puruSA rasAyanaM nopayuJjIran / zrIparvate devagirau girau devasahe tathA // 27 // tadyathA-anAtmavAnalaso daridraH pramAdI vyasanI pAriyA ca vindhye ca devasunde hade tathA // pApakRd meSajApamAnI ceti / saptabhireva kArauttareNa vitastAyAHpravRddhA ye mhiidhraaH||28|| jaina saMpadyate; tadyathA-ajJAnAdanArambhAdasthipazca teSAmadhomadhye sindhunaamaa.mhaandH|| racittatvAdAriyAdanAyattatvAdadharmAdauSadhAlAbhAhaThavat plavate tatra candramAH somsttmH||29|| jveti // 4 // tasyoddezeSu cApyasti muavAnaMzumAnapi // anAtmavAn aprazastAtmA mithyAcArapravRtto mUDhabuddhiH / kAzmIreSu saro divyaM nAmnA kssudrkmaansm||30|| pramAdI pramAdazIlo'navahitacitta ityarthaH / vyasanAni dyUtagAyatrauSTabhaH pAto jAgataH zAkarastathA // madhavezyAdIni santyasyAsau vyasanI / sapta kAraNAni ca santi atra santyaparecApi somaaHsomsmprbhaaH||31|| anAtmavadAdInAM saptAnAM puMsAmajJAnAdikAraNaiH saptabhireva yathAeteSAmanveSaNasthAnamAha-himavatItyAdi / sthAneSu kriyA- yatha rasAyana na prayudhyAt / tatrAnAtmana yathaM rasAyanaM na prayudhyAt / tatrAnAtmano'jJAnAt , daridrasyApadasyAvidyamAnakhAt santItyevaM sAmAnyakriyAM vitaret / lasasyAnArambhAnavasthitAcattavAnna pravRttiH, eva prama candramasaH somasya sthAna vizeSamuddizannAha-uttareNetyAdi / nipApakRdAdInAmapyapravRttiranumeyeti // 4 // vitastAyAH nadIvizeSAyAH, sindhurnAma mahAnadaH / haThaH jala- athauSadhIyAkhyAsyAmaH-tatrAjagarI, zvetakAkumbhikA / plavate tarati / candramAH somavizeSaH // 27-31 // potI, kRSNakApotI, gonasI, vArAhI, kanyA, chatrA, yaizcAtra mandabhAgyaiste bhissjshcaapmaanitaaH|| aticchatrA, kareNuH, ajA, cakrakA, AdityaparNI, na tAn pazyantyadharmiSThAH kRtaghnAzcApi maanvaaH|| brahmasuvarcalA, zrAvaNI, mahAzrAvaNI, golomI, meSajadveSiNazcApi brAhmaNadveSiNastathA // 32 // | ajalomI, mahAvegavatI, cetyaSTAdaza somasama vIryA mahauSadhayo vyAkhyAtAH / tAsAM somavat tisatasaMhitAyAM cikitsAsthAne svabhAva- kriyAzIHstutayaH shaastre'bhihitaaH| tAsAmAgA vyAdhipratiSedhanIyaM rasAyanacikitsitaM / re'bhiDatAnAM yAH kSIravatyastAsAM kSIrakuDavaM naamaikontriNsho'dhyaayH||29|| saMkRdevopayujIta, yAstvakSIrA mUlavatyastAsAM yaizcetyAdi / 'bheSajadveSiNa' ityatra 'bhiSajadveSiNa' iti pAThA- pradezinIpramANAni trINi kANDAni pramANamupantaraM; yairmandabhAgyabhiSajo vaidyA apamAnitAste puruSAstAn yoge, zvetakApotI samUlapatrA bhakSayitavyA, gonasomAnna pazyanti // 32 // syajagarIkRSNakApotInAM sanakhamuSTiM khaNDazaH iti zrIDalha(ha)NaviracitAyo nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrata- kalpayitvA kSIreNa vipAcya parisrAvyAbhidhArivyAkhyAyAM cikitsAsthAne ekonatriMzattamo'dhyAyaH // 29 // tamabhihutaM ca sakRdevopayuJjIta, cakrakAyAH payaH sakRdeva, brahmasuvarcalA saptarAtramupayoktavyA bhkssytriNshttmo'dhyaayH| kalpena, zeSANAM paJca paJca palAni kSIrADhakakkathiathAto nivRttasantApIyaM rasAyanaM vyAkhyA tAni prasthe'vaziSTe'vatArya parisrAvya sakRdevopa yuJjIta / somavadAhAravihArau vyAkhyAtau, kevalaM syaamH||1|| navanItamabhyagAthai, zeSaM somvdaanirgmaaditi||5|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| somavaditi adhvaravidhivarjamanyatsarva somavat kriyAvidhAnivRttasantApazabdamadhikRtya kRtaM rasAyanaM nivRttasantApI-nam / AzIrmaGgalapAThAdiH, stutiH phalavAdaH; gayI tu kriyA yam / tadadhikRtya kRto grantha itIyapratyayaH // 12 // karaNaM vidhAnaM, AzIH phalaM, tasya stutayaH somasyaiva; zAstre yathA nivRttasantApA modante divi devtaaH|| | Agame abhihitAH / etena tanmate somasyevAdhvaravidhitathauSadhIrimAH prApya modante bhuvi maanvaaH||3|| 1.danAyatanAdanAyAsAdau iti pA0 / 2 'tAsAmabhi1'zAGkarastathA' iti paa0| 2 'rasAyanacikitsitaM' iti hutAnAM yAH kSIravatyastAsAM kSIrakuDavamAgAre sakRdevopayujIta' iti paa0| | paa0| 3 'samUlaphalavRntA' iti paa0| su0 saM064 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM rapi prApyate / abhihutAnAM kRtahomAnAm / kSIrakuDavamaSTau hastikarNapalAzasya tulyaparNA dviprnninii|| palAni, mahatI mAtrA / pradezinIpramANAni AyAmavistArA- | ajAstanAbhakandA tu sakSIrA kSuparUpiNI // 17 // bhyAm / kSIreNa vipAcyeti "dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAttoyaM ajA mahauSadhI jJeyA shngkkundendupaannddraa|| caturguNam / kSIrAvazeSaH kartavyaH kSIrapAke tvayaM vidhiH" zvetAMvicitrakusumAMkAkAdanyA samAM kssupaam||18|| bhanena vidhinA / abhidhAritamabhihutamiti pUrvamabhi- cakrakAmoSadhI vidyAjarAmRtyunivAriNIm // pAritaM pazcAdabhihutaM; abhighAritam ISaddhRtAktam / tatra mUlinI paJcabhiH patraiH suraktAMzukakomalaiH // 19 // cakrakAyAH payaH sakRdeva / gayI tu tatra cakrakAyAH pAyasam' AdityaparNinI zeyA sdaa''dityaanuvrtinii|| iti paThati, vyAkhyAnayati ca-tatra cakrakAyAH palakalkaM kanakAbhA jalAnteSu sarvataH parisarpati // 20 // dviguNitataNDulaM kSIreNa sAdhyaM, sakRdevopayuJjIta / bhakSyakalpe. sakSIrA padminIprakhyA devI brahmasuvarcalA // neti apUpAdividhAnena / AnirgamAditi gUDhAgAraM kRtvA tatrA- aranimAtrakSupakA patrairghaGgulasaMmitaiH // 21 // vAsaparyantamityarthaH // 5 // puSpairnIlotpalAkAraiH phlaishcaanyjnsnnibhaiH|| bhavanti cAtra zrAvaNI mahatI zeyA kanakAbhA payakhinI // 22 // yuvAnaM siMhavikrAntaM kAntaM zrutanigAdinam // zrAvaNI pANDurAbhAsA mahAzrAvaNilakSaNA // | golomI cAjalomI ca romaze kandasaMbhave // 23 // kuyuretAH krameNaiva dvisahasrAyupaM naram // 6 // | haMsapAdIva vicchinnaiH ptrairmuulsmudbhvaiH|| aGgadI kuNDalI maulI divysrkcndnaambrH|| | athavA zaGkhapuSpyA ca samAnA sarvarUpataH // 24 // caratyamoghasaGkalpo nabhasyambudadurgame // 7 // | vegena mahatA''viSTA sarpanirmokasannibhA // vajanti pakSiNo yena jalalambAzca toydaaH|| eSA vegavatI nAma jAyate hyambudakSaye // 25 // gatiH sauSadhisiddhasya somasiddha gaitiH parA // 8 // vistRtakaniSThAGgulimuSTikahastaH araniH / zvetakApotisaMsthite. ataH paraM phalazrutimAha-yuvAnamityAdi / vikrAntaM vikrama iti zvetakApotikAkRtItyarthaH / rakSopne iti svabhAvena rakSasAM yuktam / kAntaM manojJam / krameNaveti shaastrvihitsklkrmnn| pradhvaMsakare / kAJcanavarNa kSIraM yasyAH sA kAJcanakSIrI / kSupaaGgadI keyUrayuktaH, kuNDalI kuNDalayuktaH, maulI mukuTadhArI, sak rUpiNI viTaparUpiNI, baddhamuSTikaraH araniH / nivAte'pi mAlA, ambaraM vastram , amoghasaGkalpaH saphalakAmitaH / nabhasi khabhAvavegenAviSTA / ambudakSaye zaradi // 9-25 // AkAze / ambudadurgame medhairduHkhasaJcAre / somasiddhe gatiH pareti somasiddha puruSe punarevamutkRSTaM gamanaM bhavatItyarthaH // 6-8 // gama bhavatItyarthaH saptAdau sarparUpiNyo hyoSadhyo yAH prkiirtitaaH|| tAsAmuddharaNaM kArya mantreNAnena sarvadA // 26 // atha vakSyAmi vijJAnamauSadhInAM pRthaka pRthak // mahendrarAmakRSNAnAM brAhmaNAnAM gavAmapi // maNDalaiH kapilaizcitraiH sarpAbhA pnycprnninii||9|| | tapasA tejasA vA'pi prazAmyadhvaM zivAya vai // 27 // pazcAranipramANA ca vijJeyA'jagarI budhaiH // mantreNAnena matimAn sarvA evAbhimaMtrayet // niSpatrA kanakAbhAsA mUle dyaGgulasaMmitA // 10 // | azraddadhAnaralasaiH kRtanaiH pApakarmabhiH // 28 // sarpAkArA lohitAntA zvetakApotirucyate // | naivAsAdayituM zakyAH somAH somasamAstathA // dviparNinI mUlabhavAmaruNAM kRSNamaNDalAm // 11 // anena mantreNoddharaNamutpATanamodhaparirakSArthamabhimataphalaprA. gharanimAtra jAnIyAgonasI gonasAkRtim // yathaM ca / mantramAha-mahendretyAdi / prazAmyadhvam upazamaM sakSIrAM romazAM mRdvI rasenekSurasopamAm // 12 // kurutaH kimartha ? zivAya kalyANAya / vai nizcitam / naivAsAdaevaMrUparasAM cApi kRSNakApotimAdizet // yituM naiva prAptam // 26-28||kRssnnsrpkhruupenn vArAhI kandasaMbhavA // 13 // ekapatrA mahAvIryA bhinnaanyjnsmprbhaa|| pItAvazeSamamRtaM devaibrahmapurogamaiH // 29 // chatrAticchatrake vidyAdrakSone kandasaMbhave // 14 // | nihitaM somavIryAsu some cApyoSadhIpatau // jarAmRtyunivAriNyo zvetakApotisaMsthite // paurANikI zrutiM darzayannAha-pItetyAdi / nihitaM dhRtam / kAntai-dazabhiH patrairmayUrAGgaruhopamaiH // 15 // somavIryAsu auSadhiSu / some candramasi // 29 ||kndjaa kAzcanakSIrI kanyA nAma mhaussdhii|| devasante havavare tathA sindhau mahAnade // 30 // kareNuH subahukSIrA kandena gajarUpiNI // 16 // dRzyate ca jalAnteSu medhyA brahmasuvarcalA // 1 'kanyakAyAH' iti paa0| 2 'kanyakAyAH' iti paa0| 1 'takrakAM' iti 'nakrakAM' iti ca paa0| 2 bhiSagAtura.. somasikhagatiH' iti pA0 / 4 'somasiddhasa' iti paa0| / parirakSArtha iti pA0 / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 31] sushrutsNhitaa| 507 AdityaparNinI zeyA tathaiva himasaMkSaye // 31 // sarvopaghAtazamanIye rasAyane 'nAvizuddhazarIrasya yukto rAsA. razyate'jagarI nityaM gonasI caambdaagme|| yano vidhiH' ityuktavAcchodhanaM pratipAdayitukAmaH tatprAkakAzmIreSu saro divyaM nAnA kSudrakamAnasam // 32 // maNI snehakhedo nirdizati; tatrApi snehapUrvakatvAt khedasya prathama kareNustatra kanyA ca chatrAticchatrake tathA // nehopayaugikaM cikitsitamAha-athAta ityAdi / snehasya golomI cAjalomIca mahatI zrAvaNI tathA // 33 // | upayogo yasmin karmaNi tatsnehopayaugikaM tadeva cikitsitam / vasante kRSNasarpAkhyA gonasI ca pradRzyate // | upayojanam upayogo bAhya Abhyantarazca; tatra bAhyo'bhyajJAdiH, kauzikI saritaM tI saJjayantyAstu puurvtH||34|| | AbhyantaraH pAnAdiH // 1 // 2 // kSitipradezo valmIkairAdhito yojanatrayam // snehasAro'yaM puruSaH,prANAzca snehabhUyiSThAH snehavijJeyA tatra kApotI zvetA valmIkamUrdhasu // 35 // sAdhyAzca bhavanti / sneho hi pAnAnuvAsanamastimalaye nalasetau ca vegavatyauSadhI dhruvA // kArtikyAM paurNamAsyAM ca bhkssyettaamupossitH||36|| bhojaneSapayojyaH // 3 // kazirovastyuttarabastinasyakarNapUraNagAtrAbhyaGgasomavazcAtra varteta phalaM tAvazca kIrtitam // / sarvA viceyAstvoSadhyaH somAzcApyarbude girau||37|| tatra pAnAdi pradhAnamiha vaktavyam , apradhAnaM punaranAgatAsa shRnggairdevcritairmbudaaniikmedibhiH|| bAdhe indriyAnupAlanaprasaGgenoktam // 3 // vyAptastIrthaMzca vikhyAtaiH siddhrssisursevitaiH||38|| tatra diyonizcaturvikalpo'bhihitaH nehaH snehaguhAbhirbhImarUpAbhiH siNhonaaditkunibhiH|| guNAzca / tatra jaGgamebhyo gavyaM ghRtaM pradhAnaM, sthAvagajAloDitatoyAbhirApagAbhiH smnttH|| rebhyastilatailaM pradhAnamiti // 4 // vividhairdhAtubhizvitraiH srvtraivopshomitH|| 39 // dviyoniH dvikAraNikaH sthAvaro jaGgamazca / tatra tailaM sthAva. nadISu zaileSu saraHsu cApi rayoni, ghRtavasAmajAnastu jaGgamayonayaH / tatra tailaM tilAdipuNyeSvaraNyeSu tathA''zrameSu // phalodbhavatvAt phalasthaM, devadAruziMzapAgurvAdisArotthaM ca ghRta. sarvatra sarvAH parimArgitavyAH mapi dvividhaM kSIrotthaM, dadhyutthaM ca; zuddhamAMsasneho vasA, asthyAsarvatra bhUmihi vasUni dhatte // 40 // zrayA majjA / catvAro vikalpAH sarpistailavasAmajjAno yasya snehaiti suzratasaMhitAyAM cikitsAsthAne nivattasaM | syeti caturvikalpaH; khAbhAvikaguNenApyatra pAnavidhAvuktaH / tatra jAmebhyo gavyaM ghRtaM pradhAnaM, sthAvarebhyastilatailamiti // 4 // tApIyaM rasAyanaM nAma triNsho'dhyaayH|| 30 // dezamAha-devasunde ityAdi / hRde jalAzayavizeSe / mahAnadaata UvaM yathAprayojanaM yathApradhAnaM ca sthAvaraiti loke prasiddhaH / himasaMkSaye vasante / ambudAgame vrssaasu| nehAnupadekSyAmaH-tatra tilvakairaNDakozAmradantIkRSNasAMkhyA vArAhI / vijJeyA anusaraNIyAH / kutaH punaratra dravantIsaptalAzazinIpalAzaviSANikAgavAkSIkagirau sarvA evAnusaraNIyA ityAha-sa ityAdi / yato | mpillakazampAkanIlinInehA virecayanti, jImUgiriruvizeSaNaH / ambudAnIkaM meSaghaTA / dhAtubhiH gairikA- takakuTajakataveSanevAdhAmArgavamadanabahAnAmadimiH / punaH kiMviziSTo giriH ? guhAbhiruktavizeSaNAbhirvyAptaH, yanti, viDaNakharamajarImadhuzi sUryavallIpIlusisiMhonAditakukSibhiH siMhairumAditAH kukSayo yAsA tAstAbhiH DAthekajyotiSmatIsnehAH ziro virecayanti, punarApagAbhinaMdIbhiruktavizeSaNAbhirupalakSitaH / hi yasmAdarthe / | karaJjapUtIkakRtamAlamAtuluGgeGgudIkirAtatiktakayasmAt kAraNAt sarvatra sarvadezeSu, bhUmiriyaM ratnAni dhAra* | snehA duSTavraNeSUpayujyante, tuvarakakapitthakampillayatItyarthaH // 30-40 // kabhallAtakapaTolasnehA mahAvyAdhiSu, trapusairvAru kakarkArukatumbIkUSmANDasnehA mUtrasaGgeSu, kapotaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta vakAvalgujaharItakIsnehAH zarkarAzmarISu, kusuvyAkhyAyAM cikitsAsthAne triMzattamo'dhyAyaH // 30 // mbhasarSapAtasIpicumatimuktakamANDIkaTutumbI kaTabhIsnehAH prameheSu, tAlanArikelapanasamocami. ektriNshttmo'dhyaayH| yAlabilvamadhUkazleSmAtakAmrAtakaphalasnehAH pittaathAtaHsnehopayaugikacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH 1 1 vijJAtarasAyanavidhAno'pi anavadhArite tatprAkarmaNi zodhane yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| khalu yato muhyati, ataH zodhanaM pratipAdayitukAmaHprathamaM zodhanasyaiva 1'dRzyate nAtra saMzayaH' iti paa0| 2 giriraktaprakAraiH prAkarma lehamAi' iti paa0| 2'zuddhamAMsajA' iti paa| zujairupazobhitaH' iti paa0| | 3 'yathAvidhAnaM' iti paa0|| Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM taNAva saMsRSTe vAyau, vibhItakabhallAtakapiNDItakasnehAH caturazcAkSasamAna meSejapiNDAnityeSa snehapAkakRSNIkaraNe,zravaNakaGgukaTuNTakasnehAH pANDUkaraNe, kalpaH / etattu na samyak kasmAt ? AgamAsiddhasaralapItadAruziMzapAgurusArasnehA dadrukuSThakiTi- | tvAt // 6 // meSa, sarva eva snehA vAtamupana | saca snehaH prAyazaH saMskRta upayujyate, atastatsaMskArArthasamAsena vyaakhyaataaH||5|| mAha-ata UrdhvamityAdi / AdizabdAt kandAdayo gRhynte| prayojanasyAnatikrameNeti yathAprayojanaM, prayojanaM prayojana bhAga iti ekavacanAntalAdeka evAkRtapalAdimAnavizeSastu. vIkSyati vA / pradhAnaM pradhAnaM vIkSya yathApradhAnam / tatra lAdhAraNamAtreNAvadhAritaH / tasmAttvagAdibhAgAcaturguNamudakam / sthAvarasya prAyeNa pArthivadravyArabdhavAttasya ca khabhAvenAdhogAmi taduktam-caturbhAgAvazeSaM kvAthamupaharediti / kaSAyasnehakalkakhAdvirecanasnehAneva prathamamAha-tatratyAdi / tilvako rodhrAkAro mAnaM darzayannAha-snehaprasRteSvityAdi / prasRto'tra saMyuktabRhatpatro raktabagvairecanikaH, saptalA yavatikkAmedaH, zavinyapi | paJcAGgulirISadvistRtapANirekaH, na punaH paladvayam / catura. tadbhedaH, viSANikA meSarAGgI, gavAkSI indravAruNI, kampillako zcAkSasamAn meSajakalkapiNDAn bibhItakaphalamAnAn piSTameSarecanikA khanAmakhyAtaH, zampAkaH kiramAlakaH, nIlinI jakalkAn ; ityeSa snehapAkakalpa iti kecidaahuH||6|| nIlAanikA zAradaM phalam / jImato devadAlI, kRtavedhanaH | palakuDavAdInAmato mAnaM tu vyAkhyAsyAmaHkozAtakI, ikSvAkuH kaTutumbI, dhAmArgavo mhaakoshaatkii| tatra dvAdaza dhAnyamASA madhyamAH suvarNamASakaH, / tilvakAdinehA virecayanti, jImUtakAdisnehA vAmayanti / te SoDaza suvarNam / athavA madhyamaniSpAvA ekopittakaphaharaM karmadvayaM pratipAdya sthAnAzrayaM kaphasyaiva karma naviMzatirdharaNaM, tAnyardhatRtIyAni karSaH, tatazcorce 'darzayannAha-viDajhetyAdi / kharamaJjarI apAmArgaH, madhuzinaH caturguNamabhivardhayantaH palakuDavaprasthADhakadroNA zobhAjanakaH, sUryavallI paTolasadRzA vallI, jyotiSmatI ityabhiniSpadyante, tulA punaHpalazataM, tAH punarvikAkamardanikA, ziro virecayanti nasyaprayogeNa ziraHsthaM zleSmANaM | zatirbhAraH; zuSkANAmidaM mAnam, ArdradravANAMca.. virecayanti srAvayantItyarthaH / idAnIM zalyatantralAdraNayoginaH | dviguNamiti // 7 // mehAbhirdizamAha-karajetyAdi / pUtIkaH cirabilvaH, kRta- snehapAkakalpamupadidikSuH pUrva palAdiparimANamevAha-pale. mAlaH kiramAlaH / tuvarakaH pazcimasamudrabhUmiSu palAzAnu- tyAdi / kutaH tatpUrvakalAt tatparimeyArthapravibhAgasiddheH, parikArI vRkSaH / mahAvyAdhiSu mahAkuSThamehAdiSvAsu, vAtA- mANasiddhI parimeyakaSAyasnehapAkAdisaMbhAradravyapravibhAgaprasiddhiH mayAdizcityanye; upayujyanta iti pUrvazlokAt saMbandhanIyam; atastadupayogi mAnamabhidhIyate / palAdInAM paGko pRthak kuDavaevamuttaratra / trapusaH sudhAvAsaH, pusIti loke, ervaarulomshaa grahaNAt palakuDavayoradvaiguNyaM pratipAdayati / tadAha-tatra kuDakarkaTI, koruH vADavaM trapusaM 'kherasA' iti loke / mUtrasaGgeSu vAdau dravasyAIsya ca dvaiguNyameva, palamAneSu tu punaradvaiguNyameva / mUtrakRcchrAdhmAnAzmarISvityarthaH / kapotavatA brahmasuvarcalA, madhyamA madhyamapramANAH, tena nAtisthUlA nAtitanavaca praayaaH| avalgujo bAkucI; gayadAsastu 'kapotavaDAharItakI- | tai dazabhirekaH suvarNamASakaH / te SoDaza suvarNamASakAH suvarNaneho zarkarAzmarISu' iti paThilA vyAkhyAnayati-kapotavavAdi- | karSa ityarthaH / anye punaranyathA mAnasUtraM paThanti; tayathAnehI vAtabhinnamUrtiSvazmarIdhviti / picumardo nimbaH, ati- athavA madhyamaniSpAvA ityAdi / ardha tRtIyaM yeSAM tAnyardhata. muktakaH avantakaH, bhANDI 'bhANDanI' iti loke prasiddhotIyAni sArdhadvayamityarthaH / ubhayaM caitat prasiddham / tatazcetyAdi / viTapo bhANDadhAvanArthamAsutIvalAH samAharanti / priyAlaH ayamarthaH-tataH karSAccaturguNavardhamAnAt palam , evaM palAt cAraH / piNDItako madanaH / zravaNaH tApasavRkSaH 'igudI'caturguNavardhamAnAt kuDavaH, kuDavAt prasthaH, prasthAdADhakam , iti loke, kaGgukaM priyaGguH, TuNTukaH syonAkaH / pItadAru ADhakAd droNaH; tulA punaH palazatameva / tAH punariti tulA devadAru / vizeSeNa dadrUkiTibhI ghnantIti niyamArtha punaH ityarthaH / prasaGgena bhAro'pyabhihito na punaratrAnena vyavahAro kuSThalAvizeSe'pi tayorgrahaNam / sarvasnehasAmAnyakarma nirdi- dRzyate / zuSkANAmidaM pramANaM, sANAM sarasAnAM dravANAM zannAha-sarva evetyAdi / sthAvaratailaprAdhAnyena tilatailaguNA salilakSIrAdInAM kuDavAdau dvaiguNyaM tena zuSkANAM caturbhiH palaiH dravadravyavidhAvuktAH / samAseneti vargeNaiva guNopadezAt saMkSe- kuDavaH, ArdrANAM dravANAM cASTabhiriti; jejaTasvArdANI dravANAM peNetyarthaH // 5 // ca catuHpalaM kuDavamAha / vRddhavaidyavyavahArAt kAnicihnavyANyA droNyapina dviguNAni prAyANi / tAnyevAha-"vAsAkuTajakU. ata UrdhvaM kssaaysnehpaakkrmmupdekssyaamH| tatra mANDazatamUlIsahAmRtAH / prasAraNyazvagandhA ca zatapuSpA kecidAhuH-tvapatraphalamUlAdInAM bhAgastaJcaturguNaM jalaM caturbhAgAvazeSaM niSkvAthyApaharedityeSa kaSAya- 1'piSTameSajapiNDAn' iti pA0 / 2 'ArdrANAM' iti pA0 / pAkakalpaH snehaprasRteSu SaTsucaturguNaM dravamAvApya | 3 zatapatrI" iti pA0 / Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 31] suzrutasaMhitA / wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwvoiwas sahAcarAH // nityamArdAH prayoktavyA na tAsAM dviguNaM bhavet" yatra syurdavANi snehasaMvidhau / tatra snehasamAnyAhurAka -iti / kecit prasthaviSaye evaM pravadanti-"dvAtriMzatA'tra | ca syAcaturguNam" iti // 8 // vijayA paleSoDazabhiH kamAt / tovasnehavizuSkANAM dravyANAM bhavatazcAtraprasthamAdizeta" iti / tatra dvAdaza dhAnyamASA madhyamAH | snehameSajatoyAnAM pramANaM yatra neritam / suvarNamASaka iti mAgadhAnumataM suzrutAcAryasaMmataM mAnam / uktaM tatrAyaM vidhirAsthayo nirdiSTe tadvadeva tu // 9 // ba-"mAnaM tu dvividhaM prAhuH kAliGgaM mAgadhaM tathA / kAliGgA anukka dravakArya tu sarvatra salilaM matam // mAgacaM zreSThamiti mAnavido viduH // kAligamapi mAnaM ca kalkakkAthAvanirdeze gaNAttasmAt prayojayet // 10 // carakAcAryasaMmatam" iti / sabhatAcAryaH prAha-athavA ___ kaSAyasnehapAkaparibhASeyaM, paribhASA cAniyame, niyamakArimadhyamaniSpAvA ekonaviMzatirityAdikam // 7 // | NIti. tadeva darzayannAha-nehabheSajatoyAnAmityAdi / anukke tatrAnyatamaparimANasaMmitAnAM yathAyoga tvak dravAdI punaH kA paribhASetyAha-anukke ityAdi / yasmAdeva patraphalamUlAdInAmAtapaparizoSitAnAM chedyAni gaNAt snehapAko'bhipretastasmAdeva gaNAt kAthakalkaprakArAbhyAM khaNDazazchedayitvA medyAnyaNuzo bhedayitvA'vaku- samAcaraNIyaH // 9 // 10 // TyASTaguNena SoDazaguNena vA'mbhasA'bhiSicya | ata UrdhvaM snehapAkakramamupadezyAmaH / sa tu sthAlyAM caturbhAgAvaziSTaM kAthayitvA'paharedityeSa | trividhaH, tadyathA-mRduH, madhyamaH, khara iti / tatra kaSAyapAkakalpaH / mehAzcaturguNo dravaH, ahacatuH | mahauSadhivivekamAtraM yatra bheSajaM sa mRduriti, madhU. zo meSajakalkaH, tadaikadhyaM saMsRjya vipacedityeSa chiTamiva vizadamavilepi yatra meSajaM sa madhyamaH, behpaakklpH| athavA tatrodakadroNe tvakpatrapha-| kRSNamavasannamISadvizadaM cikkaNaM ca yatra bheSajaM sa lamUlAdInAM tulAmAvApya caturbhAgAvaziSTaM niSkA- sara iti;ata Urdhva dagdhasneho bhavati,taMpunaHsAdhu thyApaharedityeSa kaSAyapAkakalpaH, snehakuDave meSa- sAdhayet / tatra pAnAbhyavahArayormUduH, nasyAbhyaGgajapalaM piSTa kalkaM caturguNaM dravamAvApya vipacedi- yormadhyamaH, bastikarNapUraNayostu khara iti // 11 // tyeSa snehpaakklpH|| 8 // snehoSadhayovivekamAtraM pRthagbhAvamAtraM yasmin meSaje tat palAdimAnamabhidhAya kvAthapAkaparibhASAmAha-tatretyAdi / tAdRzaM bheSajaM yatra snehapAke sa muuduH|pRthktvmubhygtmpi bheSatatreti tayormadhye / anyatamena ekatamena, parimIyate'neneti | kina jamAdi parimANaM palAdikaM, tena samyayitAnAM khapatrAdInAm / | miva vizadamapicchilameva / ata eva avilepi agulyAdeH / SoDazaguNenASTaguNena veti vAzabdaH samucaye caturguNenetyasya / vija mart udakadroNaviSaye tulAdravyasyAvApenatajjJApayati-niSkAdhya bharjanAt kidhiSTaprAyam / ata UrdhvamatikRSNamatlavasannamatidravyaM jale pacaguNe niSkAthayet / nehapAkaparibhASAmAha vizadaM ca yatra meSajaM sa dagdhaH / tasya sAdhanopadezAdauSadhaguNA mehAdityAdi / snehakuDave pravaMdra meMSajapalaM ca dattvA pakavya | eva nayana bahaguNA iti gamyate / gharake punaranyayokaM,mityarthaH / anye muzrutAdhyAminaH kAyanehapAkakalpanamanyathA "kharo'bhyo mUdurnakhe pAne bastI ca madhyamaH" (ca.ka. paThanti / trayANAmapi kaSAyapAkaviSayamAha-"karSAdau tu palaM a.12) iti; tadatra dvayamapi pramANaM; "zrutidvaidhaM tu yatra syAttatra yAvaddadyAt SoDazikaM jalam / tatastu kuDavaM yAvattoyamaSTaguNaM guNa dharmAvubhau smRtI" (manu0 2.14)-iti / anyatrApibhavet // caturguNamatazcordhva yAvat prasthAdikaM bhavet" iti| | "uditAnudite cApi samayAdhyuSite tathA / sarvathA vartate yajJa prakArAntareNa viSayamAha-"mRdau caturguNaM deyaM kaThine'STaguNaM | itIyaM vaidikI zrutiH" (manu. smR. a. 2-15) iti // 11 // jalam / kaThinAt kaThine deyaM jalaM SoDadhikaM matam" iti| bAhulyena SoDazaguNena jalena kvAthakalpanA pAnaviSaye, snehapAke bhavatazcAtratu pUrvaiva / vRddhasuzrutAdhyAyimate snehapAkakalpanaM-snehAca- zabdasyoparame prApte phenasyopazame tathA // turguNo dravaH, snehacaturthAzo meSajakalkaH, tadaikadhyaM saMsRjya gandhavarNarasAdInAM saMpattau siddhimAdizet // 12 // vipacedityeSa snehapAkakalpaH / snehAcaturguNo drava iti vacanAt tasyava vipakasya jAnIyAt kuzalo bhissk|| sarve'pyudakakSIrAdayo gRhyante / kecidevaM paThanti-"yatraikadvi-pheno'timAtraM tailasya zeSaM ghRtavadAdizet // 13 // tricaturANi dravadravyANi tatra sarvANyeva snehAcaturguNAni, paJca / tatra bheSajasparzana mRduvizadAdinA prAdhAnyena pAkalakSaNaM prabhRtIni snehasamAnAni"-iti / tathA coktam,-"paJcaprabhRti | nizcitya zeSendriyArthairupadizannAha-bhavatazcAtretyAdi / dvividhaH pacyamAnasnehasya zabdo dravAnugataH, adravAnugatazca / tatra zabda1 'nimnazcAH ' iti paa0| 2'taccaikonaviMzatiniSpAvA dharaNAMmatyAdi' iti pA0 / 1 sa eva gaNaH' iti paa0| dinaH kAthanahI palaM a.12) iti; dharmAvubhau smRtANa; "zrutidvaidhaM tu yatra syAttatra 2.14)-iti na yAvat prasthAdikaM bhaveta" Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna syoparame prApte ityatra prAptazabdena yuktArthavAcinA dravAnugata- pAtavyamiti jJeyam / gayI tu-pittaharadravyasAdhitameva zabdasyoparamo na kRtsnazabdavyuparama iti zeyam / saMpattau | kevalamityAhaH // 19 // . samRddhau // 12 // 13 // doSANAmalpabhUyastvaM saMsarga samavekSya ca // ata Uca snehapAnakramamapadeSyAmaH-atha khala yadhyAtriSaSTidhAbhinnaiH samAsavyAsato rsaiH||20|| laghukoSThAyAturAya kRtamaGgalasvastivAcanAyodaya- na kevalamukkailavaNAdibhireva saMyuktaM sarpiryojyaM, kiM tarhi girizikharasaMsthite prataptakanakanikarapItalohite triSaSTimedabhinnai rasairapItyAha-doSANAmityAdi // 20 // savitari yathAvalaM tailasya ghRtasya vA mAtrAM pAtuM prayacchet / pItamAtre coSNodakenopaspRzya sopA snehasAtmyaH klezasahaH kAle nAtyuSNazItale // natko yathAsukhaM viharet // 14 // | acchameva pibet snehamacchapAnaM hi pUjitam // 21 // __ ata Urdhva snehapAnakramamiti snehapAnaparipATImityarthaH / atha- acchapAnaviSayamuddizanAha-snehasAtmya ityAdi / klezasahaH zabdo'yaM pazcakarmAdau majalArthaH / khaluzabdo vAkyazobhArthaH / zaktilakSaNabalayuktaH, ato viparItaM bhaktena saha pAyayet / laghukoSThavacanaM jIrNAhArapradarzanArtha; gayI tu laghukoSThAya yathA- acchaH kevalasnehaH / kecit 'kAle nAtyuSNazItale' ityasya kramamAmAzayapakvAzayahRdayeSu pakkatApagatAnamalarasAmatAgauravA- sthAne 'dRDhaM kAle ca zItale' iti paThanti, vyAkhyAnayanti yeti vyAkhyAnayati / kRtaM maGgalaM pUrNodakakumbhAdi sarvaloka-ca-dRDhamityupacayalakSaNabalayukaM, kAle ca zItala iti cakAro prasiddha khastivAcanaM ca yasya sa tathA, tasmai / atrodayagiri- | vAtakaphayoH zaityAhoSe ca zItala iti gamayati // 21 // saMsthitasaviturgrahaNaM prAtaHkAlajJApanAya / prAtarhi saMzodhanArtha zItakAle divA snehamuSNakAle pibenizi // snehapAnaM tazrAntare'pyuktaM-"zuddhyartha punarAhAre naize jIrNe vAtapittAdhikorAtrau vAtazleSmAdhiko divA // 22 // pibenaraH / pibet saMzamanaM snehamanakAle prakAGkitaH" (ca. sU. a. 13) iti / yathAvalamiti doSapuruSAmayAnAM hInamadhyo uktamevAcchapAnaM doSakAlamedena vivRNvannAha-zItakAla . tamabalamAzritya yAmadvayacaturyAmasakalAhaHpariNAmasApekSiNIM | riNAmasAkSiNa | ityAdi / nizIti saMzamanameva, 'uSNakAle ca saha bhaktena pAyamAtrAm / sarvasnehaneSu pradhAnatayA ghRtataile prAha-ghRtasya tailasya yat hAta vacanAt / vAtApattAdhika iti vAtapitte adhike yasya veti / upaspRzya AcamanaM kRvetyarthaH // 14 // saH vAtapittAdhikaH / vAtapittayorvyastasamastayorgrahaNAdvAtA dhikaH pittAdhiko vAtapittAdhikazca rAtrau saMzamanaM snehaM pibet / sakSamataviSArtAnAM vAtapittavikAriNAm // tatrApi vAtapittAkhyasaMsargasyAparasaMsargopalakSaNatvAt pittazleSmA- . hInamedhAsmRtInAM ca sarpiHpAnaM prazasyate // 15 // dhiko'pi rAtrI pibediti gamyate / vAtazleSmAdhika iti kRmikoSThAnilAviSTAH prvRddhkphmedsH|| vAtazleSmA ca zleSmA ca vAtazleSmANI, samAse'ntaHpadalopaH, pibeyustailasAtmyAzca tailaM dAArthinazca ye||16|| tAvadhiko yasya sa vAta lessmaadhikH| etena vAtakaphAdhika: vyAyAmakarzitAH zuSkaretorakA mhaarujH|| kaphAdhikazca divA snehaM pibediti gamyate / atrArthe ca vRddhavAmahAnimArutaprANA vasAyogyA narAH smRtaaH||17|| gmaTa:-"sarva sarvasya ca nehaM yujyAdAkhati nirmale / Rto pharAzayAH klezasahA vAtArtA diiptvhnyH|| sAdhAraNe doSasAmye'nilakaphe kaphe // divA nizyanile pitte majjAnamAmuyuH sarve sarpirvA svauSadhAnvitam // 18 // saMsarge pittavatyati" (a. saM. sU. a. 25) iti / yadA ca sarve rUkSakSataviSArtAdayaH / khauSadhAnvitamiti yasya yat grISme vAtakaphottho rogaH snehasAdhyastadA kAlamAzritya tadanukhamAtmIyamauSadhaM tena yuktam // 15-18 // vihitaH sneho nizi prayojyo doSAdIn vIkSya ca, tathA ca vRddhakevalaM paittike sarpiAtike lavaNAnvitam // vAgbhaTa:-"baramANe tu zIte'pi divA tailaM prayojayet / deyaM bahakaphe cApi vyoSakSArasamAyutam // 19 // | uSNe'pi rAtrI sArpastu doSAdIn vIkSya cAnyathA" (a. idAnIM tasyaiva ghRtasya pratidoSaM kevalasya saMyuktasya ca prayo-N.K. 11) gamAha-kevalamityAdi / kevalam asahAyam , anyadravairasaMyu- vAtapittAdhikasyoSNe tRnnmuucryonmaadkaarkH|| tamityarthaH, tacca saMskRtamasaMskRtaM vA; satyapyanyadravyasaMyoge | zIte vAtakaphArtasya gauravArucizalakRt // 23 // saMskatalaM labhyata eva, saMyogasaMskArayoguNayorminalAt / / uktAdanyathAkaraNe ubhayatrApi doSaM darzayalAha-vAtapietena saMskRtamasaMskRtaM vA kevalaM kvAthacUrNAdiprakSeparahitaM sarpiH tAdhikasyetyAdi // 23 // 1 asyAgre ato'gre ca prAkpAcitaM doSAyeti paThitvA pUrvapAci- snehapItasya cettRSNA pibeduSNodakaM nrH|| tagauravAgaMtAmadoSAyeti vyAkhyAnayati' / ityadhikaH pATha upalabhyate | evaM cAnupazAmyantyAM snehamuSNAmbunA vamet // 24 // ha. pustake. 2 'sapaHsnehaneSu' iti pA0 / / didyAcchItaiH ziraH zItaM toyaM cApyavagAhayet // jaanvitm|| Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 31] sushrutsNhitaa| veta tatra tRSNApratIkAramuddizannAha-snehapItasyetyAdi / disyAt | pibejyahaM caturahaM pazcAhaM SaDahaM tathA // limpet // 24 // saptarAtrAt paraM snehaH sAtmyIbhavati sevitH||36|| mAtrA parijIta ctrbhaaggni25|| / tasya snehapAnasya koSThApekSayA kAlaniyamaM darzayannAha-pibe. sA mAtrA dIpayatyagnimalpadoSe ca pUjitA // dilyAdi / tatratryahaM mRdukoSThApekSayA, madhyamakoSThApekSayA tu catu:yA mAtrA parijIryeta tathA'rdhadivase gate // 26 // | pazcaSaDahAni, krUrakoSThApekSayA tu saptarAtram / anye tu mRdutamasA vRSyA bRhaNI yA ca madhyadoSe ca puujitaa|| mRdutaramRdukoSThApekSayA ekadvivyaham , evaM madhyamakoSThataratamayA mAtrA parijIyeMta caturbhAgAvazeSite // 27 // madhyAt catuHpaJcaSaDahAni, krUrakaratarakrUratamakoSThApekSayA saptAsnehanIyA ca sA mAtrA bahudoSe ca pUjitA // TanavApi divasAnIti / sAtmyIbhavatIti AtmanA saha vartata yA mAtrA parijIryettu tathA pariNate'hani // 28 // iti sAtmyam, asAtmyaM yatra sAtmyaM bhavati sAtmyIbhavati padAn hitvA sA mAtrA pUjitA Atmazabdo'tra dehaparyAyaH, ayamarthaH-Atmani kAye yadvartate, ahorAtrAdasaMduSTA yA mAtrA parijIryati // 29 // . yadupazete, na vikArAya bhavati, sukhaM ca karotItyarthaH, tat sA tu kuSThaviSonmAdagrahApasAranAzinI // sAtmyIbhavatItyucyate; etena snehakAryamutklezanAdikaM na karoti AhAravaca sAtmyIbhavati, ata eva sevita ityukaM viSamapi glAnyAdikaM hilA yA parijIyeMditi vacanAt mehabAhulyena khalpaM pratidinamupayujyamAnaM na mAraNAtmakaM bhavati / tacca paripAkakAle glAnyAdayo bhavantItyavagamyate / pUjitA bhavediti sAtmyIbhavanaM vAtaprakRtAvUAjamArute boddhavyaM, vAtakaphaprakRtI vacanAt 'snehane' ityAharaNIyam // 25-29 // punaranukleza eva // 36 // yathAgni prathamAM mAtrAM pAyayeta vicakSaNaH // 30 // sukumAraM kRzaM vRddhaM zizuM snehadviSaM tathA // pIto hyatibahuH sneho janayat prANasaMzayam // tRSNArtamuSNakAle ca saha bhaktena pAyayet // 37 // mithyAcArAdahatvAdvA yasya sneho na jiiyti||31|| idAnImavacAraNAmAvasthike nityage ca kAle nirdizannAhaviSTabhya cApi jIryettaM vAriNoSNena vaamyet|| sukumAramityAdi / bhaktazabdena sarve vilepyAdayo'bhipretAH / tataH snehaM punardadyAllaghukoSThAya dehine // tacca pAnaM dvividham-azanAt pRthaka, azanavyAmizraM vA tatra jIrNAjIrNavizaGkAyAM snehasyoSNodakaM pibet // 32 // yat pRthak tadacchapAnameva // 37 // tenodgAro bhavecchuddho bhaktaM prati rucistathA // pippalyo lavaNaM nehAzcatvAro ddhimstkH|| syuH pacyamAne tRdddaahbhrmsaadaartiklmaaH||33|| pItamaikadhyametaddhi sadyaHsnehanamucyate // 38 // ___ tAsvAdyAmeva mAtrAmadoSatvena nirdizati-yathAmItyAdi / bhRSTA mAMsarase snigdhA yavAgUH suupklpitaa|| agnyanatikrameNa ekayAmapariNAmAM mAtrAM pAtuM prayojayet, prekSudrA pIyamAnA tu sadyAnehanamucyate // 39 // palamityarthaH / kutaH punarnetarA ityAha-pIto hyatibahurityAdi / | sarpiSmatI paya:siddhA yavAgUH khalpataNDulA // mithyAcArAt zItasevAdilakSaNAt / mithyAcArAdijasya snehA- sukhoSNA sevyamAnA tu sadyaHrohanamucyate // 40 // jIrNasya pratIkAra uktaH / snehasAdhye vyAdhI punarapyasya sneho | pippalyo lavaNaM sarpistilapiSTaM vraahjaa|| deya ityAha-tataH snehamiti / jIrNAjIrNavizaGkAyAM pariNatA- vasA ca pItamaikadhyaM sdyHnehnmucyte||41|| pariNatazaGkAyAm / asyAne pacyamAnalakSaNaM kecitpaThanti- zarkarAcUrNasaMsRSTe dohanasthe ghRte tu gAm // syurityAdi / syuH bhaveyuH / etaccAnArSazlokArdhamiti jejaTA- dugdhvA kSIraM pibedrUkSaH sadyaHsnehanamucyate // 42 // cAryokalAna paThanIyam // 30-33 // yavakolakulatthAnAM kAtho maagdhikaanvitH|| pariSicyAdbhiruSNAbhirjIrNasnehaM tato naram // payo dadhi surA ceti ghRtamapyaSTamaM bhavet // 43 // | siddhametaighRtaM pItaM sadyaHsnehanamuttamam // yavAgUM pAyayecoSNAM kAmaM klinnaalptnnddulaam||34|| deyau yUparasau vA'pi sugandhI nehavarjitau // " rAkSe rAjasamebhyo vA deyametaddhatottamam // 44 // tatrAvacAraNAM prayogeNa darzayannAha-pippalya ityAdi / kRtau vA'tyalpasarpiSko vilepI vo vidhIyate // 35 // lavaNamatra pradhAnakalpanayA saindhavam / snehAzcatvAraH sarpistailavanehavarjitAvityanenAkRtAviti gamyate / kRtau snehAdisaM sAmajAnaH / dadhimastuko dadhisaraH / pippalIlavaNayoryAvatyA skRtau / yUSarasAviti atra yUSaH kaphe telapAne ca deyaH, raso | mAtrayA nAtikaTukhaM nAtilavaNalaM ca tAvatI mAtrA / prakSudrA vAte ghRtapAne ca, vilepI ca punarvilepIsAtmyAya madhyamAgnaye kSudrAvagADhA; kSudraM phANitaM 'kAkavI' iti loke / ghRte viti deyA // 34 // 35 // 1 'sakSudrA' iti paa0| 2 'yavakolakulasthAnAM kkAyo bhAga1 yavAgUrvA' iti paa0| |trayAnvitaH / payodadhisurAkSIraghatamArgaH samanvitaH' iti pA0 / Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM tuzabdaH punararthe / mAgadhikAyA ayaM mAgadhiko'tra kalkaH, sadanamazAnAmadhastAt snehadarzanam / samyaknigdhasya liGgAni dravAH SaT, snehasamA pippalI saptamI, ghRtamaSTamam / etatsiddhaM snehodvegastathaiva vA // ' iti paThanti // 53 // nRpAdibhiH sukhocitairabhAt prAmadhye'nte vA peyam / sadyaHsneha- bhaktadveSo mukhasrAvo gudadAhaH pravAhikA // namiti tadahareva // 38-44 // | purISAtipravRttizca bhRzasnigdhasya lakSaNam // 54 // balahIneSu vRddheSu mRdvagnistrIhatAtmasu // pravAhikA atisAramedaH / kecit asnigdhAtisnigdhaalpadoSeSu yojyAH syurye yogAH samyagIritAH 45 lakSaNayormadhye jIrNAjIrNasnehalakSaNamadhIyate-"glAniH sadana eSAM yogAnAM viSayaM darzayannAha-balahIneSvityAdi / ye majhAnAmadhastAt mehadarzanam / mehe jIryati liGgAni jIrNastaiH yogAH pUrva kathitAH // 45 // zAntimAgataiH" iti / taiglAnyAdibhiH zAntimAgataiH upazamaM vivarjayet snehapAnamajINI taraNajvarI // gataiH neho jIrNa iti jJAyate iti // 54 // durvalo'rocakI sthUlo mUrtoi mdpiidditH||46|| rUkSasya snehanaM snehairatisnigdhasya rUkSaNam // chacarditaH pipAsAtaH zrAntaH paanklmaanvitH|| zyAmAkakoradUSAnnatakrapiNyAkazaktubhiH // 55 // datsavastirviriktazca vAnto yazcApi maanvH||47|| tatrAsnigdhAtisnigdhayoH pratIkAraM darzayannAha-rUkSasyeakAle durdine caiva na ca snehaM pibennrH|| tyAdi // 55 // akAle ca prasUtA strI snehapAnaM vivarjayet // 48 // dIptAntaragniH parizuddhakoSThaH snehapAnAdbhavantyeSAM nRNAM nAnAvidhA gadAH // prtygrdhaaturblvrnnyuktH|| gadA vA kRcchratAM yAnti na sidhyantyathavA punaH 49 dRDhendriyo mandajaraH zatAyuH garbhAzaye'vazeSAH syU rktkledmlaasttH|| snehopaMsevI puruSo bhavettu // 56 // snehaM jahyAnniSeveta pAcanaM rUkSameva ca // 50 // idAnIM svasthaviSaye snehakarmaphalaM darzayannAha-dIptetyAdi / dazarAtrAttataH snehaM yathAvadavacArayet // antaragniH jaTharAgniH / parizuddhakoSTaH nirdoSodaraH / pratyayA vivarjayedityAdi / ajIrNe'jIrNameva ca pacanagniH stokaM sneha navAH / dRDhAni khakAryakaraNakSamAnIndriyANi yasya saH / sneho. pakSyati, taruNajvare'pyevaM srotorodhazca, durbale aGgaglAnyAdayaH, pasevI yo nara AmIkSNyena snehaM sevate saH / anye tu anena bharocake'rocakAbhivRddhiH, sthUlasyAtisthaulyaM srotorodhazca, zlokena saMzamanIyaprAgbhaktasevitasnehaguNAnAhuH // 56 // mUrtAinAM mUrchAbhivRddhiH, dattabastiviriktavAntAnAM sadyaHzuddha- sneho hito durbalavahnidehakhenAgnimAnyatRSNAklamAdyatiyogAzca, akAle prasUtAyA garbhAza- sandhukSaNe vyAdhinipIDitasya // . ye'vazeSA raktakledamalAH snehakopitA asAdhya rogaM kuryuH / balAnvitau bhojanadoSajAtaiH anye 'taruNajvarI' ityatra 'codarI jvarI' iti paThilA pramardituM tau sahasA na sAdhyau // 57 // vyAkhyAnayanti-udariNAM snehapAnaM prAgavasthAyAmudaraciki iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne snehopayaugitsite proktaM, chidrodakodariNaH punaratra niSedhaH / jvariNastara kacikitsitaM naamaiktriNshttmo'dhyaayH|| 31 // NAvasthAyAM pratiSedhaH / amumeva niSedhaM darzayannAha-snehapAnAdityAdi // 46-50 // vyAdhiparimokSaNamapi snehaphalaM darzayannAha-sneha ityaadi| . sneho hito bhavati; kasya ? vyAdhinipIDitasya puruSasya, kasmin purISaM grathitaM rUkSa kRcchAdannaM vipacyate // 51 // viSaye? durbaladehavahnisaMdhukSaNe / snehakRlayokhayorvahidehabalayoH uro vidahate vAyuH koSThAdupari dhAvati // phalaM darzayannAha-balAnvitAvityAdi / tau vhnidehii| kiMviziSTau ? darvarNo durbalazcaiva rUkSo bhavati maanvH||52|| DapAnabalAnvitau / na sAdhyau na zakyau / kiM kartuM ! pramada snehasya vihitasya dAnAya rUkSalakSaNamAi-purISamityAdi / yitama / kaiH sphoTayituM na zakyAvityAha-bhojanadoSajAteH, upari dhAvati Urdhva gacchatItyarthaH / idaM kRtapAcanasya rUkSasya darbhaktakhabhAvaguNabhUtadoSasamUhairityarthaH / durbalasya dehasaMdhukSaNe lakSaNamuktamiti vRddhvaidyaaH||51|| 52 // | vahisaMdhukSaNe ca; dehasandhukSaNaM zaktyupacayalakSaNabalasaMdIpanaM susnigdhA tvagviTazaithilyaM diipto'gnirmuudugaatrtaa|| puSTyAvahamityarthaH, agnipakSe sandhukSaNaM subodham // 57 // glAnirlAghavamaGgAnAmadhastAt snehadarzanam // iti zrIDalhAhaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutasamyaknigdhasya liGgAni snehodvegastathaiva ca 53 vyAkhyAyAM cikitsAsthAne ekatriMzattamo. susnigdhasya lakSaNamAha-susnigdhetyAdi / snehodvega iti 'dhyAyaH // 31 // snehAruciH udakAditRptasyevodakAdyaruciH / anye tu 'glAniH 1'codarI jvarI' iti paa0| 1 lehopayogI' iti paa0| Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH.32] suzrutasaMhitA / dvaatriNshttmo'dhyaayH| bASpamanudvamayantyAM khedAntaramutpAdayannAha-pArzvetyAdi / tasyAH athAtaH khedAvacAraNIyaM cikitsitaM vyAkhyA kumbhyAH / tasminchidre iti uparisthitakumbhasya pArzvacchide / kiliasAdhanatRNakAzAdidravyaviracitAmantaHsuSiratvena nADImiva syaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nADI gopucchAkRtitvena dairyeNa ca hastihastasamAkArAM chidreNa nirgacchato bASpavegasya vegavighAtArtha triSu sthAneSu vakrAmupanikhedAvacAraNaM khedayojanaM, tadadhikRtya kRtamiti pUrva dhApayet / svabhyaktamiti sutru abhyaktam / guruprAvaraNAvRtamiti vat // 1 // 2 // guruprAvaraNena kambalAdinoSmaNo'titApaniSedhAyAvRtaM pihitam / caturvidhaH khedaH, tadyathA-tApasveda, USmakheda, etadeva sukhapAThArtha zlokena darzayannAha-hastizuNDikayetyAdi / upanAhakhedo, dravakheda iti; atra sarvakhedavika- vyAmArdhamAtretyatra vyAmamAtrA vyAmArdhamAtrA veti vyAkhyAtavyam / lpaavrodhH||3|| vyAmaH bAhvoH sakarayoH saMprasAritayorantarAlam / kiliJjatapanaM tApaH, USmA bASpaH, upanahyate ityupanAho bandhana sAdhanAnAM kuzakAzAdidravyANAmiyaM kailijI // 5-7 // mityarthaH, dravatIti dravaH kaSAyakSIrAdiH / atra ..eSu caturdA puruSAyAmamAtrAM ca bhUmimutkIrya khaadiraiH|| sarveSAM trayodazAnAmapi carakokAnAM sNkrprbhRtiinaamvrodhH| kASTherdagdhvA tathA'bhyukSya kSIradhAnyAmlavAribhiH8 tatra tApakhede kandugrahaNAdeva jentAkakarpUkuTIkUpaholakakhedAH | patrabhaGgairavacchAdya zayAnaM khedyetttH|| paJcaibAntarbhavanti, USmakhede saMkaraprastarAzmaghananADIkumbhIbhU nADIkhedaM bASpakhede evAbhidhAya bhUkhedamapi bASpakhede eva khedAH SaDapyantarbhavanti, dravakhede pariSekAvagAhAvantarbha-| darzayannAha-puruSetyAdi / AyAmo dairghyam / utkIrya khnikhaa| vataH // 3 // abhyukSya sikvA / patrabhaGgairiti vaatghnrnnddaadipllvaiH||8||ttr tApakhedaH pANikAMsyakandukakapAlavAlukA- pUrvavat svedayehagdhvA bhasmApohyApi vA zilAm // 9 // vastraH prayujyate, zayAnasya cAGgatApo bahuzaHkhAdi- bASpakhede evAzmakhedaM darzayannAha-pUrvavadityAdi / zilArAGgArairiti // 4 // talaM vA dagdhvA, bhasmApohya sphoTayitvA // 9 // teSAM prayoge dravyANyupadizannAha-tatretyAdi / kandukam apU. pUrvavat kuTI vA caturdArAM kRtvA tasyAmupaviSTapapacanabhANDam / kapAlaM jvAlAtaptakarparam // 4 // syAntazcaturdAre'GgArAnupasandhAya taM khedayet // 10 // . . USmavedastu kapAlapASANeSTakAlohapiNDAnagni bASpakhede eva kuTIkhedaM darzayannAha-pUrvavadityAdi / varNAnadbhirAsiJcedamladravyairvA, tairA laktakaparive-| zilAtalabASpakhedo kuTIkhede'pi saMbadhyate / ajJArAnupasandhAya STitairaGgapradezaM vedayet / mAMsarasapayodadhisnehadhA- aGgArAnAropya / pUrvavadityanena dagdhvA, bhasmApohya abhyukSya ca, nyAmlavAtaharapatrabhaGgakAthapUrNA vA kumbhImanutaptAM dvAramukhairbASpamudvamantyAM tasyAmantarmadhye sthitaM khedayet // 10 // prAvRtyoSmANaM gRhNIyAt / pArzvacchidreNa vA kummenAdhomukhena tasyA mukhamabhisandhAya tasmichidre na kozadhAnyAni vA samyagupakhedyAstIrya kilihastizuNDAkArAM nADI praNidhAya taM svedayet // 5 // ja je'nyasmin vA tatpratirUpake zayAnaM prAvRtya kheda. sukhopaviSTaM svabhyaktaM guruprAvaraNAvRtam // " yet; evaM pAMzugozakRttuSabusapalAloSmabhiH khedahastizuNDikayA nADyA khedayedvAtarogiNam // yet // 11 // sukhA sarvAGgagA hyeSA na ca kliznAti mAnavam // 6 // | prastarakhedamapi bASpakhede eva darzayannAha-kozadhAnyAnIvyAmArdhamAtrA trirvakrA hstihstsmaakRtiH|| tyAdi / kozadhAnyAni zamIdhAnyAni mASAdIni // 11 // khedanArthe hitA nADI kailiJjI hastizuNDikA // 7 // upanAhasvedastu vAtaharamUlakalkairamlapiSTailavaNa dvitIye USmakhedaprayoge dravyamupadizannAha-USmetyAdi / taiH pragAr3haH susnigdhaiH sukhoSNaiH pradihya vedayet / kapAlAdibhiragnivarNairjalAdyavasiktarArdravastracchannaiH khedayedaGgapradeza; evaM kAkolyAdibhirelAdibhiH surasAdibhistilAjejaTAcAryastu 'AAlaktakapariveSTitam' iti paThitvA'Ggaprade- tasIsarSapakalkaiH . kRzarApAyasotkArikAbhirvezazavizeSaNaM vyAkhyAnayati / mAMsarasAdipUrNa sthAlI coSmaNo | vAraiH sAlvaNairvA tanuvastrAvanaddhaiH svedayet // 12 // mandIkaraNArtha kambalAdinA prAvRtya pidhAya, USmANaM gRhNIyAt / tRtIyamupanAhakhedaM darzayannAha-upanAhetyAdi / amla vAtaharANAM eraNDAdInAM, patrabhaGgAH pallavAH / tathaiva kumbhyAM kAJjikam / saGkarakhedamapyupanAhakheda eva darzayannAha-eva mityAdi / ebhireva poTalikAM baddhA khedayet / kAkolyAdiH 1 'khAdirAGgArataptaH' iti paa0| 2 'ArdralaktakapariveSTita. maGgapradezaM' iti paa0| 1'dhAnyAni' iti paa0| su0 saM065 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna "kAkolIkSIrakAkolI" (sU. a. 38) ityAdikaH / elAdiH tatra khedasya rogavizeSAdyatra yatrAvacAraNaM tatraividhyaM darzaya"elAtagaramAMsI" (sU. a. 38) ityAdiH / surAdiH "sura- nAha-yeSAmityAdi / anArSagrantha iti kecidAcAryA na paThanti, sAzvetasurasA" (sU. a. 38) ityAdiH / kRzarA tilataNDu- para gayadAsasya saMmatavAnmamApi saMmataH // 17-19 // lamASaiH kRtA yavAgUH, kSIrasiddhAstaNDulAH pAyasaH, utkArikA nAnabhyakte nApi cAsnigdhadehe lapsikA, vezavAraH 'caTanI' iti bhASA / sAlvaNo vAtavyA khedo yojyaH svedavidbhiH kathaJcit // dhyuktaH / tanuvastrAvanaddhaH suukssmvstraanubddhaiH| atra kAkolyAdibhiH dRSTaM loke kASThamasnigdhamAzu pittAnugate vAte elAdibhiH surasAdibhizca, kaphAnugate vAte ___ gacchedbhaGga khedayogairgRhItam // 20 // tilAtasIprabhRtibhiH, kRzarAdibhiH vezavAraiH sAlvaNaizca kevale .. idAnI khedasya pUrvakarma niyamayannAha-netyAdi / abhyarena vAte / upanAhazabdasviha 'Naha bandhane' ityasyeti upanAho bAhyasnehakriyApUrvakatvaM, nApi cAsnigdhadeha ityantaHsnehapUrvakalaM bandhanam // 12 // khedasya / asnigdhe khedadoSamupamAnena darzayitumAha-dRSTami. dravavedastu vAtaharadravyakvAthapUrNe koSNakaTAhe tyAdi / yathA hi kASThamasnigdhaM khidyamAnaM vizIryate, evaM droNyAM vA'vagAhya khedayet, evaM payomAMsarasa- | zarIramannigdhaM vidyamAnaM vinazyati // 20 // yUSatailadhAnyAmlaghRtavasAmUtreSvavagAheta; etaireva mehaklinnA dhAtusaMsthAzca doSAH sukhoSNaiH kaSAyaizca pariSiJcediti // 13 // - svasthAnasthA ye ca mArgeSu liinaaH|| - caturtha dravakhedaM darzayannAha-dravakheda ityAdi / pariSiJcet samyak khedaiojitaiste dravatvaM pariSekaM kuryAdityarthaH / kaSAyaizceti cakArAt pUrvoktaH payo. prAptAH koSThaM zodhanairyAntyazeSam // 21 // mAMsarasAdibhizca // 13 // snehapUrvakameva doSANAM koSThazAkhAzrayANAM zodhanaM na punara. tatra tApoSmakhedo vizeSataH zleSmaghnau, upanAha- nyathetyAha-snehaklinnA ityAdi / khedaivalaM prApya dravatvAt koSThaM khedo vAtaghnaH, anyatarasmin pittasaMsRSTe dravastreda prAptAH zodhanainiHzeSaM yAnti bahiniHsarantItyarthaH // 21 // ' iti // 14 // agnerdIpti mArdavaM tvakprasAda anyatarasmin zleSmaNi vAte vA pittasaMsRSTe dravakheda .. bhaktazraddhAM srotasAM nirmalatvam // iti // 14 // kuryAt khedo hanti nidrAM satandrAM kaphamedonvite vAyau nivAtAtapaguruprAvaraNa sandhIn stabdhAMzceSTayedAzu yuktaH // 22 // niyuddhAdhvavyAyAmabhAraharaNAmaH khedamutpAdaye- idAnI khedaguNAnAha-agneptimityAdi / kecidAcAryA diti // 15 // | evaM vadanti-dvividhaH khedaH-saMzamanIyaH, saMzodhanAnabhUtatha / tatra saMzamanIyaH sAmeSu vyAdhiSu rUkSa eva yojyaH, taNAH atha niranikaM khedamAha-kaphetyAdi // 15 // punaH 'amedIpti' ityAdizlokokkA jJAtavyAH; saMzodhanAgabhUtastu bhavanti cAtra | snehapUrvo yojyaH, tasya guNastu 'snehaklinA' ityAdizlokena prokA caturvidho yo'bhihito dvidhA svedaH prayujyate // iti jJeyam // 22 // sarvasminneva dehe tu dehasyAvayave tathA // 16 // svedAsrAvo vyAdhihAnirlaghutvaM atra sarvAGgakhede prokta tantrAntaravirodhaH syAt ; tathA ca zItArthitvaM mArdavaM cAturasya / "vRSaNI hRdayaM dRSTI khedayenmRdu naiva vA" (ca. sU. a. 14) samyakhinne lakSaNaM prAhuretaityuktatvAt ; tasmAt sarvazabdo'tra saGkucitavRttyA tatparihAreNa __ mithyAsvinne vyatyayenaitadeva // 23 // vyAkhyAtavyaH // 16 // svinne'tyartha sandhipIDA vidAhaH yeSAM nasyaM vidhAtavyaM bastizcaiva hi dehinAm // sphoTotpattiH pittrktprkopH|| zodhanIyAzca ye kecit pUrva vedyAstu te mtaaH||17|| mUrchA bhrAntirdAhatRSNe klamazca pazcAt svedyA hRte zalye mUDhagarbhA'nupadravA // kuryAttUrNaM tatra zItaM vidhAnam // 24 // samyak prajAtAkAle yA pazcAt skhedyA vijAnatA 18 ___ tasya samyagyuktasyAyogayuktasyAtiyogayuktasya ca lakSaNaM khedyaH pUrvaM ca pazcAca bhagandaryarzasastathA // sacikitsitaM darzayalAha-khedetyAdi / mithyAkhine ayogaazmaryA cAturo jantuH zeSAJchAstre pracakSmahe // 19 // khine; mithyAkhinne vyAdhivRddhiH, dehasya gurutvam, uSNAbhi lASaH, dehasya kAThinyaM ca // 23 // 24 // 1 'koThe kaTAhe' iti pA0 / 2 etaireva sukhoSNA pariSiJce' iti paa0| 1'tatra viSayaM' iti pA0 / 2 'yAnti dezadazveSAt' iti paa0| Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 33] sushrutsNhitaa| 515 pANDumeMhI pittaraktI kSayAtaH doSAH kSINA bRMhayitavyAH, kupitAH prazamayikSAmo'jIrNI codarAtoM vissaartH|| | tavyAH, vRddhA nirhartavyAH, samAH paripAlyA iti tRDcchArtA garbhiNI pItamadyo siddhaantH||3|| naite svedyA yazca mo'tisArI // na khalu doSANAM sarvAvasthAsu vamana virecane, kiM tarhi khedAdeSAM yAnti dehA vinAzaM kasyAzcideveti pratipAdayannAha-doSA ityAdi / kSINAH kSayanosAdhyatvaM yAnti caiSAM vikaaraaH||25|| lakSaNerzAtAH / kupitA alpatayA kopamApanAH saMzamanavidhAnekhedaiH sAdhyo durbalo'jIrNabhaktaH naiva prazamayitavyAH, prakarSeNa vRddhAH svasthAnAccalitAH saMzodhana. syAtAM cedvau vedanIyau tatastau // vidhinA nirhartavyAH / jejaTAcAryastu 'pravRddhAH' iti paThati, tatra mehinaH prAgeva khede niSiddhe punaratra niSedho niya ghRddhihi dvividhA-cayalakSaNA prakopalakSaNA ca; tatra saMhatirUpA mArthaH / khedasAdhye vyAdhI durbale'jIrNabhakte ca pratiprasava vRddhiH cayaH, vilayanarUpA vRddhiH prakopaH; tayovilayanarUpavRddhyA mAha-khedairityAdi / syAtAM bhavetAm // 25 // vRddhA doSAH saMzodhanena nirhartavyAH / kupitA iti kopo'tra pateSAM khedasAdhyA ye vyAdhayasteSu buddhimAn // dvividhaH-cayapUrvako'cayapUrvakazca; tatra cayapUrvakaM kopamA gatAH saMzodhana vidhAnenaiva zamayitavyAH / khasthAnasthAH rakSyA madana khedAn prayuJjIta tathA hunmuSkASTaSu // 26 // iti siddhAntaH / samAH khAsthyakarAH khasthavRttividhAnenaiva parisarvAn khedAnnivAte ca jIrNAnnasyAvacArayet // pAlyA iti / kSINavRddhakupitasaMzamanaM samaparipAlanaM ca prasaGgasnehAbhyaktazarIrasya zItairAcchAdya cakSuSI // 27 // tatrayuktivazAdatroktam // 3 // vidyamAnasya ca muhurhadayaM zItalaiH spRzet // samyakhinnaM vimRditaM snAtamuSNAmbubhiH zanaiH 28 / prAdhAnyena vamanavirecane vartete nirharaNe doSA | NAm / tsmaattyovidhaanmucymaanmupdhaary||4|| svabhyaktaM prAvRtAnaMca nivAtazaraNasthitam // bhojayedanabhiSyandi sarve cAcAramAdizet // 29 // athAturaM snigdhaM svinnamabhiSyandibhirAhArairanava | baddhadoSamavalokya zvo vamanaM pAyayitA'smIti iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne khedA | saMbhojayettIkSNAgniM balavantaM bahudoSaM mahAvyAdhivacAraNIyaM cikitsitaM nAma dvAtriM | parItaM vamanasAtmyaM ca // 5 // sho'dhyaayH||32|| pakkAzayagatAneva vAtapittakaphAnekadvitrirdatto bastirapakaeSAM khedasAdhyeSu vikAreSvAtyayike vyAdhau pratiprasavamAha paMti, dhUmanasyakavalaprahAdayaH punaralpAlpatayA, na tu vamanaeteSAmityAdi / na bhuktamAtro'gnimupAsItetyanenaiva jIrNAnasya virecanavat sakRnnApi bAhulyena, tasmAdukaM-prAdhAnyena khedo labdhaH, kimarthaM punarucyate ? ucyate sa hi svasthaviSa vamanavirecane iti / nanu, vamanavirecane kaphapittayordoSayoyo'yamAturaviSaya iti na doSaH / samyakhinnamityAdi / sadyo | nirharaNe vartete, tatkathaM doSANAmiti ? ucyate-vAyorapi vyAdhikaraNIyAmavasthA syandayatyApAdayati yadravyaM tadabhi khAzayakSobhalakSaNatayA vilInasya vimArganirharaNemUrdhAdhomArgedhyandi, srotasAmupalepakAri vA, tadviparItamanamiSyandi NAnulomanaM vamanavirecane kurvAte, tasmAddoSANAmatra bAhulya mupapannam ; anye tu nyAyabhIrutayA doSayoriti paThanti / iti bhIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyA- ziSyabahutve'pi suzrutasyaiva prazna'dhikRtalAdupadhArayetyekavacanakhyAyAM cikitsAsthAne dvAtriMzattamo'dhyAyaH // 32 // | nirdezaH // 4 // 5 // bhavati caatrtrystriNshttmo'dhyaayH| pezalairvividhairagnairdoSAnutklezya dehinH|| athAto vamanavirecanasAdhyopadravacikitsitaM snigdhavinAya vamanaM dattaM samyak pravartate // 6 // dhyaakhyaasyaamH||1|| ___ athApareyuH pUrvAddhe sAdhAraNe kAle vamanadravyayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | kaSAyakalkacUrNasnehAnAmanyatamasya mAtrAM pAyaupadravo rogaH / cikitsitaM cAtra vamanavirecanarUpameva, yitvA vAmayedyathAyoga koSThavizeSamavekSya, asAvamanavirecanasAdhyatvAdupadravANAm // 1 // 2 // | tmyabIbhatsadurgandhadurdarzanAni ca vamanAni vida - dhyAt, ato viparItAni virecanAni; tatra suku1'kodarAtoM' iti paa0| 2 'svedAsAdhyo durbalo bhIrureva' iti pA0 / 3 asyAgre 'kodarI jalodarI' ityadhikaH pAThaH kanni- 1 'sakRdAnenApi' iti pA0 / 2 vimArgagamananirharaNaM' pustake uplbhyte| iti paa0| Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM mAraM kRzaM bAlaM vRddhaM bhIraM vA vamanasAdhyeSu vikA- madhyamAdhamamedAttatrAntaroktAH kathyante / yadAha cakSuSyaHreSu kSIradadhitakrayavAgUnAmanyatamamAkaNThaM pAya- "kvAthapAne nava prasthA jyeSThA mAtrA prakIrtitA / madhyamA yet, pItauSadhaM ca pANibhiragnitaptaH pratApyamAnaM SaNmitA proktA triprasthA ca kanIyasI"-iti / vamanaviSaye muhUrtamupekSeta; tasya ca khedaprAdurbhAveNa zithilatA- |ca sAdhatrayodazapalapramANaM prasthamAmananti vRddhAH / kalkAdimAnaM mApannaM vebhyaH sthAnebhyaH pracalitaM kukSimanusRtaM tu-"kalka |tu-"kalkamodakacUrNAnAM karSamadyAcca lehataH / karSadvayaM palaM jAnIyAta, tataH pravRttahallAsaM jJAtvA jAnumAtrA- vA'pi vayorogAdyapekSayA"-iti / bIbhatso vikRtAkRtiH; sanopaviSTamAptairlalATe pRSThe pArzvayoH kaNThe ca pA- ato viparItAni virecanAni sAtmyAbIbhatsAdurdarzanasugandhINibhiH suparigRhItamaGgulIgandharvahastotpalanAlA- nIti gamyate / kRzasukumAravRddhabAlabhIravo vamanasAdhyAH kathaM nAmanyatamena kaNThamabhispRzantaM vAmayettAvadyAvat vAmayitavyAH? ityAha-tatra sukumAramityAdi / kSIrAdayo samyagvAntaliGgAnIti // 7 // vamanadravyasaMskRtA jJeyAH; athavA kSIrAdIn pUrva pAyayet , anantaraM mAtrayA vamanadravyamiti / tathA ca vAgbhaTa:tatra vamanasya karaNamAha-athetyAdi / saMbhojayet samyaka "vRddhabAlAbalaklIbabhIrUn rogAnurodhataH / AkaNThaM pAyayenmA bhojanaM kArayed vaidyaH / kam ? AturaM / kiM kRtvA ? Alokya kSIramikSurasaM rasam // yathAvikAravihitAM madhusaindhavasaMyutAm / dRSTvA / kiM viziSTaM ? snigdhaM khinnaM ca / punaH kiMviziSTam ? | anavabaddhadoSam / kaiH saMbhojayet ? AhAraiH / kiM viziSTeH? koSThaM vibhajya bhaiSajyamAtrAM mantrAbhimantritAm // prAGmukhaM abhissyndibhiH| kutaH kAraNAdityAha-zvo vamanaM pAyayi pAyayet" (vA. sU. a. 18) iti / pItoSadhasya samyagyogatA'smIti, iti hetoH; yata AgAmini ahani asmi ahaM hetuM vidhAnamupadizannAha-pItetyAdi / muhUrta ghaTikAdvayam / pracalitaM 'doSaM' iti zeSaH / lomaharSeNa tu khasthAnAdoSapracyapAyayitA pAyayiSyAmi / kiM tat ? vamanam / kva? zvaH / aparechuH; anyasminnahanIti saMbandhaH / AturaM rogiNam / vanamiti nizcayaH / kukSau samAdhmApanAt kukSidezAnurAM abhiSyandibhirAhAraiH grAmyAnUpaudakamAMsapayomASAdibhiH / vidyAt / hallAsaH thUkaraNaM, chardirityapare // 6 // 7 // anavabaddhadoSaM muktasrotobandhanatvAt pracalitadoSam / bhojana- bhavatazcAtravidhiH kaphoklezanArthaH; saMbhojayet samazanaM kArayet, "pathyA- kaphaprasekaM hRdayAvizuddhiM pathyamihaikatra bhuktaM samazanaM smRtam" (ca. ci. a. 15) kaNDUM ca dushchrditlinggmaahuH|| ityuktakhAt / kiMviziSTamAturaM saMbhojayedityAha-tIkSNAgniM pittAtiyogaM ca visaMzatAM ca dIptAmim / balavantamiti prazastrabalayukto'pi saMbhojanAhaH, hRtkaNThapIDAmapi cAtivAnte // 8 // yataH-"jagdhAH SaDadhigacchanti balino vazatA rasAH" tatra, ayogAtiyogayoreva vyApatsaMbhAvanAyAM prAli (sU. a. 42) iti vacanAt / bahudoSaH saMbhojanAI iti | darzayannAha-kaphaprasekamilAdi / pittAtiyogaM pittAviprabahudoSe bhojanokliSTa doSaH samyagyogena pravartate; anyathA |ttim // 8 // punarayogenaiva, evaM doSakArya mahAvyAdhiparigRhIte'pi vAcyam / vamanasAtmyasya tu abhiSyandibhirAhArairdoSotklezanam / tame pitte kaphasyAnu sukhaM pravRtte vArtha sukhapAlArtha zlokenApi darzayabAha-pezalairityAdi / zuddheSu hatkaNThazirassu cApi // pezalaiH komalairakaThinaiH; abhiSyandibhiriti yAvat / atheti laghau ca dehe kaphasaMsraveca mAlArthe / aparedhuriti anyasminnahani; tatazcAyaM vAkyArthaH sthite suvAntaM puruSaM vyavasyet // 9 // pUrvedhuH saMbhojitamaparedhuH anyasminnahani vAmayet, tacca suvAntalakSaNamAha-pitte kaphasyetyAdi / anuzandaH pazcAvamanamekamaho vizrAmya / snehAt snigdho prAmyaudakamAMsara- darthaH / zuddhaSu agauravAdilakSaNayukteSu / vyavasthet jAnIsaudanena bhukto'parasmin prabhAte vamanaM kuryAt / tathA ca | yAt / samyagvAntalakSaNaM kAryatvena, durvAntAtivAntalakSaNaM bhojaH-"ekAhoparataH snehAt svinnaH pracchardanaM pibet / parihAryatvena vyApatpratIkArArthamuktam / tatra kaizcitridhA zuddhibhuklA prAmyaudakairmAsairAnUpaizca susaMskRtaiH" iti / pUrvAhne rabhihitA; yathA--laiGgikI, vaigikI, mAnikI ceti / tatra ahaH pUrvabhAge / sAdhAraNe kAle nAtivarSazItoSNayukte, anye / | liantivirikasamyaciDhAyata iti laiGgikI, hInamatu prAvRdazaradUsantAkhya iti vibhajya vyAkhyAnayanti / dhyottamairvamanavegaizcatuHSaDaSTabhirdazaviMzatitriMzadbhirvirecanavegaizca beho'tra vamanadravyapakkaH snehaH / vamanadravyakaSAyamAtrAH pradhAna- jJAyata iti vaigikI, mAnena zleSmapittayoH prasthArdhADhakADhaka mAnena hInamadhyamottamena jJAyata iti mAnikI / tatra na 1bhavamanasAtmyasya tu abhiSyandibhirAhArairdoSa utklezito durvamatvena na pravartate, tato vyAdhiparivRddhirasAdhyatA vA' iti pA0 1'cakSuSyeNa:-"navaprasthAstu jyeSThA syAnmadhyamAH SaT prakI1 'ekAI parataH' iti maa0| | titaaH| niHkAtharasa ayaH prasthA mAgadhAstu kanIyasI" iti paa0| Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidrowinirurrrrrrrrrrrrrwwwwwwwwwwwwwwwwwwww.inmarroundiary adhyAyaH 33] sushrutsNhitaa| anwrwww tAvanmAnikI zuddhiH, dIrghahasvasthUlakRzadehasaMhatiprakRtisArA- tathA hRte zleSmaNi zodhanena dibhirvividhalakSaNazarIrANAM prANinAM doSadhAtumalAnAM parimA tajjA vikArAHprazamaM prayAnti // 13 // NAbhAvAt ; nApi vaigikI, yato bahubhivegaiH kadAcit kasya- asyaivArthasya dAAtha dRSTAntamAha-chinne ityAdi // 13 // cina zuddhiH, prakRtivayobalazarIradoSavyapekSayA kasyacit na vAmayettaimirikordhvavAta katipayairapi vegaiH zuddhiriti; atastRtIyAM pitte kaphasyetyA- | gulmodaraplIhakamizramArtAn // dibhirliGgalaiMgikI zuddhimatroktavAn suzrutAcAryaH // 9 // sthUlakSatakSINakRzAtivRddha samyagvAntaM cainamabhisamIkSya snehanavirecanaza- mUtrAturAn kevalavAtarogAn // 14 // manAnAM dhUmAnAmanyatamaM sAmarthyataH pAyayitvA's- kharopaghAtAdhyayanaprasaktacArikamAdizet // 10 // . duzchardiduHkoSThatRDArtabAlAn // samyagvAntasya pazcAtkarma nirdizannAha-samyagvAntami UrdhvAnapittikSudhitAtirUkSatyAdi / vamanAnantaraM srotovilamakaphaharaNArtha dhUmapAnamatroktam / garbhiNyudAvartinirUhitAMzca // 15 // vAtaprakRtI naihikaM, kaphapittaprakRtAvukliSTadoSe ca vairecanikaM, | ataH paramavamyAnAha-netyAdi / taimirikaM timirarogArtam / samadoSaprakRtAvupazamanIyaM prAyogikaM svasthavRttikamityarthaH / atra kecit , "na vAmayettamirikaM ca gulminaM na cApi AcArikamAdizediti caratergatibhakSaNArthakatvAdAhAro vihAra- pANDUdararogapIDitam / sthUlazatakSINakRzAtivRddhAna rditaaksseshvaacaarH| taMtra vihAro bahuvidho'pi trividha eva, kAya-pakapIDitAMba"-iti paThanti / UrdhvavAtaM kecicyAsa vAyanomedAt sa trividho'pyayuko'pavaya'zcAturopadravIye manyante; tanna, zvAsino vamanAIlAt; UrdhvavAtastatrAntare vakSyate // 10 // prokta eva-"adhaHpratihato vAyuH zleSmaNA kupitena c| bhavanti cAtra karotyanizamudgAramUrdhvavAtaH sa ucyate"-iti // 14 // 15 // tato'parAve zucizuddhadeha avamyavamanAdrogAH kRcchutAM yAnti dehinAm // muSNAbhiradbhiH pariSiktagAtram // | asAdhyatAM vAgacchanti naite vAmyAstataHsmRtAH16 kulatthamuddADhakijAGgalAnAM avamanAIsya vamane vyAdheH parivRddhimasAdhyatAM ca darzaya yUSai rasairvA'pyupabhojayettu // 11 // nAha-avamyetyAdi // 16 // . AhAraM sarvamabhihitaM darzayannAha-tata ityAdi / vAntasya | ete'pyajIrNavyathitA vAmyA ye ca vissaaturaaH|| hi mandAneH peyAdikramayogyasya kathaM yUSAMsarasopadezaH ? | atIva colbaNakaphAsteca syurmadhukAmbunA // 17 // atrocyate-apizabdAt peyAdikramo'trApyukta eva / tatrAtya |- ete'pyajIrNavyathitA ityAdi / eSAmajIrNapIDAyAM sthAvarantakSINakaphAnAM peyAdiH; teSAmapi vAtabhUyiSThAnAM dIptAnInAM jAmakRtrimaviSabAdhAyAM cAtyarthocchritakaphAzcaite vAmyA vamasAtmyApekSayA mAMsarasopayogaH; doSartuprakRtyapekSayA kizcitkaphayukAnAM yUSopadezaH, natu vilepIyevAgUnAm ; uktaM ca, naarhaaH| tatraiSAmavamane cirAdvAdhA'jIrNe, viSezca sadya eva, ulbaNakaphAnAM ca galAmayAdiSu sadya eva vinaashH| kecit "pAMzudhAne yathA vRSTiH kledayatyati kardamam / tathA zleSmaNi saMduSTe yavAgUH zleSmavardhinI"-iti // 11 // 'ete'pyajIrNa' ityAdi pAThaM tyaktvA 'sarve'pyete viruddhAbhaviSa maartgraaturaaH| kaphapravRddhe jINe ca vAmayet' iti paThanti / kAsopalepavarabhedanidrA atrApi dravyavizeSamupadizannAha-madhukAmbuneti |-yssttiimdhu. tndraasydaurgndhyvissopsrgaaH|| kaSAyeNa vamanAGgapradhAnena vAmayet |jejttHpunraah-mdhu eva kaphaprasekagrahaNIpradoSA madhukaM, khArthe kaH, tena madhukAmbunA / etena pratiprasavo hyavAna santi jantorvamataH kadAcit // 12 // | myAnAmapyuktaH / "na vAmanIyastimirI dakodarI na gulmavAn ataHparaM vamanaphalAbhidhAnaM-kAsetyAdi / upalepaH srotaHsu pANDugadena pIDitaH / sthUlakSatakSINakRzAtivRddhA nAoMditAmalavRddhiH / upasargAH shiitlikaadyH| kecit "kaphaprasekasa-kSepakapIDitazca // rUkSe pramehe taruNe ca garne gacchatyathola rabhedatandrAnidrAsyadaurgandhyakaphopasargAH / guruvakaNDUgrahaNIpra- rudhire ca tIvra / duSTe ca koSThe kRmibhirmanuSyaM na vAmayedvarcasi doSA na santi jantorvamataH kadAcit" iti paThanti // 12 // saMpravRddha"-iti kecit paThanti / zeSaM sugamam // 17 // chinne tarau puSpaphalaprarohA vAmyAstu-viSazoSastanyadoSamandAgyunmAdApa__ yathA vinAzaM sahasA vrajanti // smArazlIpadArbudavidArikAmedomehagarajvarArucyapa cyAmAtIsArahRdrogacittavibhramavisarpavidrabhyajI1 svAsthyavRttikaM iti paa0| 2 'yUSopayogaH' iti pA0 / 3vamatastathA'nye' iti pA0 / 2 vamizramAn'i iti pA0 / Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM rNamukhaprasekahallAsazvAsakAsapInasapUtInAsaka-- virecanaM pItavAMstu na vegAn dhaaryedbudhH|| NThoSTha-va-pAkakarNasrAvAdhijihvopajihvikAgalazu- nivAtazAyI zItAmbuna spRzena pravAhayet // 22 // NDikAdhaHzoNitapittinaH kaphasthAnajeSu vikAre. dagdhaM cAtropalakSaNamAtra, tenekSurasAmlatakramastuguDakRzarAdhvanye ca kaphavyAdhiparItA iti // 18 // sarpirnavamadyoSNodakapIludrAkSArasAdibhirapi viricyate, durvirevAmyA ityAdi / jvaro'tra navajvaro viSamajvarazca, kvacit cyanivRtriphalAtilvakanIlinIphalAdibhirapi duHkhena viricyte| pUtInAsAgre kuSThagalagaNDapramehazophAH paThitAH / kecit suzru- mRdvI mRduguNopetA, vairecanikadravyaguNAnAM tIkSNakhAdInAmapatAdhyAyino na paThantya, pAThaM, teSAmayamabhiprAyaH-yathAkhaM | karSaNa; tIkSNA tIkSNaguNopetA, vairecanikadravyaguNAnAM tIkSNalAtatpratyanIkavyAdhiSu vamananirdezAnnArtho'neneti // 18 // | dInAM prakarSeNa / tanmanA virekamanAH / abhyAze samIpe virecanamapi snigdhasvinnAya vAntAya ca deyam / // 21 // 22 // avAntasya hi samyagviriktasyApi sato'dhaH srastaH | | yathA ca vamane prasekauSadhakaphapittAnilAH krameNa zleSmA grahaNIM chAdayati, gauravamApAdayati, pravA- gacchanti, evaM virecane mUtrapurISapittauSadhakaphA hikAM vA janayati // 19 // . iti // 23 // virecana vidhAnamAha-virecanamapItyAdi / vAntAyApi punH| prasakaH Asya lAlAsravaNam / ASaSa | prasekaH Asye lAlAsravaNam / auSadhaM pItaM, kaphaH punarAsnigdhavinAya deyaM taca pakSAvaM, "pakSAdvireko vAntasya"mAzayasthaH, tasmin vamanena hRte tatraiva pittaM vamanAvadhisUcakaM (ci. a. 36) ityuktvAt / tatrAnasaMsargeNa dinAni Sada, | nissarati, vAtena udgArarUpeNAnilasaMzuddhiH / virecane mUtra. mehenApi, tataH khinnaM vyahameva laghUSNabhojinaM recayet / purISapittoSadhakaphA iti, vAtagamanaM punaH 'gate'nile cApyanu"vAntaM SaDahasaMsRSTaM punaH saMsnehitaM jhamAt / uSNaM laghu vyahaM| lomabhAvaM' ityanena vakSyati / kapho'tra pakkAzaye virekAvadhibhuktaM SoDaze'hni virecayet" iti / tatra vamane snehAdekAha-| sUcakaH sphaTikasamadyutiH // 23 // mevoparamo, vireke vyaham / tathA hi carakaH-"ekAho- bhavanti cAtraparataH snehAd bhuktA pracchardanaM pibet / trirAtroparatastadvat hRtkukSyazuddhiH paridAhakaNDUmehAt praskandanaM pibet" (ca. sU. a. 13) iti / viNmUtrasaGgAzca na sadvirita // avAntasya hi virekadAne ko doSa ityaah-avaantsyetyaadi| mUrchAgudabhraMzakaphAtiyogAH tasmAt snigdhakhinnAya vAntAya deyamiti // 19 // zUlodgamazcAtiviriktaliGgam // 24 // athAturaM zvo virecanaM pAyayitA'smIti pUrvAle | pittAntakaM samyagvamanajJAnaM kaphAntaM ca samyagvirecanajJAnalaghu bhojayet , phalAmlamuSNodakaM cainmnupaayyet| muddizya virekasyaiva liGgajJAnenAyogAtiyogI nirdizanAhaathApare'hani vigatazleSmadhAtumAturopakramaNIyA- bhavanti cAtretyAdi / hRtkuSyazuddhiriti atra "syAhurvirikta davekSyAturamathAsmai auSadhamAtrAM paatuNprycchet||20|| kaphapittakopo dAho'ruciauravamanisAdaH" iti kecitpaThanti virecanasya prAkarma nirdizanAha-athetyAdi / pUrvAgrahaNaM | // 24 // sAyambhojananiSedhArtham / phalAmlaM bIjapUrAdi / phalAmloSNo- gateSu doSeSu kaphAnviteSu dakAnupAnaM pittavardhanArtham , anye tu kaphAvajayArthamAhuH / __ nAbhyA laghutve manasazca tuSTau // vigatazleSmadhAtumiti vigatazleSmANamiti kartavye dhAtugrahaNaM gate'nile cApyanulomabhAvaM zleSmasahacaritarasadhAtUpalakSaNaM, rasAvazeSe'pi saprasekakhAt samyagviriktaM manujaM vyavasyet // 25 // puruSasya virecanaM na deyamiti / mAtrA puruSasya balApekSayA gateSvityAdi / doSo'tra pittasthAnagataM doSopalakSitaM purISaM pradhAnamadhyAdimedena tatrAntarokA kathyate-"dve pale jyeSTha-kaphapittaM ca // 25 // mAkhyAtaM madhyamaM tu palaM bhavet / palArdhamupayuJjIta kanIyastu mandAgnimakSINamasadviriktaM birecanam" iti // 20 // na pAyayetAhani tatra peyAm // tatra mRduH, krUro, madhyama iti trividhaH kossttho| kSINaM tRSArta suvirecitaM ca bhavati / tatra bahupitto mRduH, sa dugdhenApi viri- tanvIM sukhoSNAM laghu pAyayezca // 26 // cyate; bahuvAtazleSmA krUraH, sa durvirecyaH, sama- | | atraiva pazcAtkarmaNyavasthAvizeSeNa vizeSamuddizanAhadoSo madhyamaH,sa sAdhAraNa iti / tatra mRdA mAtrA | mandAgnimakSINamityAdi / ladhviti mAtrAlaghu // 26 // . mRdvI, tIkSNA kUre, madhye madhyA kartavyeti / pItI-- Sadhazca tanmanA zayyAbhyAze virecyate // 21 // 1 glAnyA' iti paa0| Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 33] sushrutsNhitaa| 519 mmmmmmma buddheH prasAdaM balamindriyANAM cchardiyonirogavisarpagulmapakvAzayarugvibandhavisU dhAtusthiratvaM balamagnidIptim // cikAlasakamUtrAghAtakuSThavisphoTakapramehAnAhaplIcirAJca pAkaM vayasaH karoti hazophavRddhizastrakSatakSArAgnidagdhaduSTavaNAkSipAkavirecanaM samyagupAsyamAnam // 27 // kAcatimirAbhiSyandaziraHkarNAkSinAsAsyagudamedaH idAnI virekasya guNamAha-buddharityAdi / kAthamanaso-da dAhordhvaraktapittakRmikoSThinaH pittasthAnajeSvanyeSu * ranyonyAnuvidhAnAt kAyamapi mano'nuvidhatte manazca kAya iti / ca vikAreSvanye ca paittikavyAdhiparItA iti||32|| zarIrazuddhikAraNaM hi virecanaM, tacchuddhau manaso vizuddhiH, virecyAnAha-virecyAsvityAdi // 32 // manaHzuddhau buddhiprasAda upapanna evetyato buddhiprasAdaM karotItyu- saratvasaukSamyataikSNyoSNyavikAzitvairvirecanam // kam / dhAtusthiratvamupacayalakSaNabalena / atra balazabdenotsA- vamanaM tu harehoSa prakRtyA gatamanyathA // 33 // halakSaNabalam / kecit 'virecanaM samyagupAsyameva' iti virecanadravyeNa saha guNasAmye sati kathaM vamanadravyasyordhvapaThanti / kecidvaddhiprasAdAdayastAtkAlikA virecanasya guNAH, bhAgagAmitvamityAha-saratvetyAdi / sarasya bhAvaH sarasamAnuamidIptiprabhRtayastu kecitsaMsarjanakramAnantarabhAvina iti | lomyaM gayI tu visaraNakhabhAvatvaM sarasamAha; sUkSmasya bhAvaH kathayamti / upastambhAdikAriNo malasya kSayakAryapi virekaH saukSamyaM sUkSmasroto'nusArilaM; tIkSNasya bhAvastaikSaNyaM zIghratarasrotaHzuddhyA balamAdadhAti takrapAnavat / uktaM ca-"srotaHsu doSanAvaNakaratvam ; uSNasya bhAva auSNyaM, saumyadravyopamardanatakazuddhaSu rasaH samyagupaiti yaH / tena puSTirbalaM varNaH praharSazcopa- karaNasAmarthya vikAzino bhAvaH vikAzitvaM, vikAzibhAvena jAyate" (ca. ci. a. 14) iti // 27 // dhAtoH zaithilyakaraNasAmarthyam / atra prakRtiH, khabhAvaH, yathaudakAnAmudakepanIte zaktivizeSaH, prabhAvo, vIryamityanAntaram / tena prakRtyA carasthirANAM bhavati prnnaashH|| vIryeNAnyathAgatamUrdhvagataM, satyapi saravAdivirecanaguNasAmye pitte hRte tvevamupadravANAM vamanasyordhvagAmitvaM prabhAva vibhAvitaM, kutaH ? yata ucyatepittAtmakAnAM bhavati prnnaashH||28|| | "kaTukaH kaTukaH pAke citrako vahnidIpanaH / tadvaddantI prabhAvAttu dRSTAntamAha-yathetyAdi / audakAnAM carasthirANAM sthAvara. virecayati sA naram"; tathAca-"viSaM viSaghnamuddiSTaM prabhAvastatra jAmAnAM padmAdInAM matsyAdInAM ca / upadravANAM vyAdhInAm / kAraNam" iti; tathA-"UrdhvAnulomikaM yacca tatprabhAvacittAtmakAnAM pittakAraNAnAm // 28 // prabhAvitam" (ca. sU. a.26) iti / etenaitaduktaM bhavati saratvAdibhirguNairvirecanamadho doSAnapaharet ; vamanasya tulyaguNamandAgyatihitabAlavRddha tve'pi vIryeNordhvagAmitvam / paJjikAkAreNa 'prakRtyA sthUlAH ksstkssiinnbhyoptptaaH|| gatamanyathA' ityatra 'samyagyuktyA'tathA'nyathA' iti paThitvaivaM zrAntastRSAto'parijIrNabhakto vyAkhyAtaM-samyagyuktyA saratvAdiguNairvirecanamadhobhAgena, vamagarmiNyadho gacchati yasya caasR||29|| namUrdhvabhAgena doSAnapaharet ; atathA'nyatheti namatra vaiparIye; navapravizyAyamadAtyayI ca atathA asamyagyuktyA virecanaM ca vamanaM cAnyathA doSa. navajvarI yA ca nvprsuutaa|| viparItAn guNAn harediti / kecittu 'samyagyukaM vRthA'nyathA' zalyArditAzcApyavirecanIyAH iti paThanti / ayamoM yuktaH kila; saratvAdayo guNAH suyuktA snehAdibhirye tvanupaskRtAzca // 30 // AzutaradoSaharAH, tathaiva cAnyAyopayuktA eva jIvazoNitaatyarthapittAbhiparItadehAn dhAturasendriyamanaojaHprabhRtInAkRSya mArayantIti // 33 // virecayettAnapi mndmndm|| yAtyadho doSamAdAya pacyamAnaM virecanam // virecanasyApravRttiviSayamuddizannAha-mandetyAdi / 'mandama-gaNotkarSAvajatyUrvamapakkaM vamanaM punH||34|| ndam' ityatra kecit 'mandavIryaiH' ityevaM paThanti, tatra 'dravyaiH' ___ kIdRzaM sat punarvirecanaM vamanadravyaM ca doSAnAdAya adha iti zeSaH // 29 // 30 // UvaM ca yAtItyAha-yAtyadho doSamityAdi / virecanadravyANi virecanairyAnti narA vinAza sthiraguryoH pRthivyambhasorguNabhUyiSThAni, ata eva sthiratvAt makSaprayuktairavirecanIyAH // 31 // pacyamAnAni gurulAdadho yAnti; vamanadravyANi tu vAyvamyoH avirecyAnAmavirekajJaiH kRtaM doSaM darzayannAha-virecana- zIghragalaghuguNayorguNabhUyiSThAni, ataH zIghragalAdapakkAnyeva rityAdi // 31 // laghuvAdUrdhvamuttiSThanti / dravyANi hi dravyaprabhAvAt guNaprabhAvAca virecyAstu-jvaragarArucyartho'rbudodaragranthi- | kArmukANi bhavanti // 34 // viddhipANDurogApasmArahagogavAtaraktabhagandara, / 1 'bhazaprayuktA' iti pA0 / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ cikitsAsthAna mRdukoSThasya dIptAgneratitIkSNaM virecanam // doSa uklezitaH / na mArgeSu nilIyate na zliSyati, na na samyanihareghoSAnativegapradhAvitam // 35 // | saMyujyate na lamo bhvtiityrthH||40|| ___ kathaM punarasyAsamyakpravRttiH? atrocyate-mRdukoSThasye- na cAtisnehapItastu pibet snehavirecanam // tyAdi / ativegapradhAvitam ativegapravartitam / na samyani- doSAHpracalitAH sthAnAdbhUyaH zliSyanti varmasu 41 haradoSAniti kutaH? koSThamArdavAdagnidIpteratitekSaNyAcca / ayama- virecanasya snigdharUkSapuruSavizeSAvacAraNamuddizannAha-na bhiprAyaH-mRdukoSThasya koSTamArdavena zIghrapravRttiH, dIptAgnezcAgni zAma cAtinehetyAdi / bhUya ityAdi punarnilIyante mArgeSvityarthaH / dIghyA AzupAkivAdacirasthAyinI pacyamAnAvasthA, atasta "na cAtisnigdhakAyastu" iti kecit paThanti // 41 // hetukA'tipravRttirapi tathAbhUtaiva; tathA virecanasya tIkSNatayA'pi zIghrapravRttiriti hetutrayeNa zIghraM pravartanAddoSANAM na niHzeSeNa vissaabhighaatpiddkaashophpaanndduvisrpinnH|| nAtisnigdhA vizodhyAH syustathA kuSThipramehiNaH 42 doSaniharaNam / tasmAnmRdveva virecanaM khailpamAtraM deyamiti // 35 // keSAJcidatisnigdhAnAM vizodhanapratiSedhamAha-viSAbhighApItaM yadauSadhaM prAtarbhuktapAkasame kssnne|| paktiM gacchati doSAMzca nirharettat prazasyate // 36 // tetyAdi / nAtisnigdhA iti ISatsnigdhA vizodhyA ityrthH||42|| virUkSya snehasAtmyaM tu bhUyaH saMsnehya zodhayet // idAnIM samyagyuktimAha-pItamityAdi / bhuktapAkasame kSaNe iti tribhiryA maimadhyamAne jyabhaiSajyayoH pAkaH / anye | tena doSA hRtAstasya bhavanti blvrdhnaaH||43|| khevaM paThanti-"yAvatA jIryate bhaktaM jarA yadyAti tAvatA / svabhAvataH snigdhatA na zodhanaheturityAha-virUkSyetyAdi / . sukhena doSAnnirhatya bheSajaM tat prazasyate"- iti // 36 // 'balavardhanA' ityatra 'snehabandhanA' iti paThanti, snehabandhanAH | snehopaliptasrotobandhanA ityarthaH // 43 // durbalasya calAn doSAnalpAnalpAn punaH punH|| prAgapItaM naraM zodhyaM pAyayetauSadhaM mRdu // haret prabhUtAnalpAMstu zamayet pracyutAnapi // 37 // tato vijJAtakoSThasya kArya saMzodhanaM punaH // 44 // __ kupitAH zamayitavyA ityasyApavAdamAha-durbalasyetyAdi / avijJAtakoSThasya mRdu virecanaM deyamityAha-prAgityAdi / durbalasya puruSasya prabhUtAn calAn kupitAn doSAn zanaiH zanai-1. prAk pUrva na pItaM virecanaM yena saH tam // 44 // ralpAnalpAn haret , atIkSNaiH saMzodhanIyairityarthaH / sarojyairna tIkSNaiH saMzodhanairityadhyAhAryam / tacca doSaharaNaM doSANAM sukhaM dRSTaphalaM hRdyamalpamAtraM mahAguNam // pakkAnAmeva / alpAMstarhi kiM kuryAdityAha-alpAMsta shmyet| vyApatvalpAtyayaM cApi pibenapatirauSadham // 45 // pracyutAnapi calitAnapItyarthaH / bhojenApyuktam-"doSamalpaM sukumAratarapuruSavizeSeNa virecanavizeSamAha-sukhamica zamayecalitaM cApi durbale / bahudoSaM tu calitaM sarairbhojyaiH | tyAdi / vyApatkhalpAtyayamiti vyApadAM svalpAnAmapyatyayo / pravAhayet" iti // 37 // vinAzo yasminnauSadhe tattathA // 45 // harehoSAMzcalAn pakvAn balino durbalasya vaa|| snehavedAvanabhyasya yastu saMzodhanaM pibet // calA chupekSitA doSAH klezayeyuzciraM naram // 38 // dAru zuSkamivAnAme dehastasya vizIryate // 46 // te doSA balino durbalasyApi pAkapravaNA vipulA nirhartavyA rUkSasyAkRtasnehasvedasya zodhane doSaM darzayannAha-snehasvedAevetyAha-haredityAdi // 38 // vityAdi // 46 // mandAgniM krUrakoSThaM ca skssaarlvnneghRtaiH|| snehakhedapracalitA rasaiH snigdhairudiiritaaH|| sandhukSitAgniM snigdhaM ca vinnaM caiva virecyet||39|| doSAH koSThagatA jantoH sukhA hartuM vizodhanaiH ||4aa mandAneH krUrakoSThasya saMzodhanavidhimAha-mandAgnimi- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vamanatyAdi // 39 // virecanasAdhyopadravacikitsitaM nAma snigdhasvinnasya bhaiSajyairdoSastUtklezito balAt // prystriNsho'dhyaayH|| 33 // nilIyatena mArgeSu snigdhe bhANDa ivodakam // 40 // zAkhAgatasyApi doSasya koSThAnayanahetuH snehaH, khedaH kutaH punaH snehasvehapUrvakameva shodhnmityaah-nigdhetyaadi| koSThamAgatasya sukhena pravRttikarazceti darzayannAha-nehakhedapracasnigdhakhinnasya puruSasya bhaissjybhojnaussdhruupaiH, yato bhaiSajya- litA ityAdi / vizodhanairiti 'zakyante' itydhyaahaarH||47||. grahaNena bhojanamapi gRhyate / balAt puruSabalAdikamabhisamIkSya | iti zrIDalha(Da)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta vyAkhyAyAM cikitsAsthAne trayastriMzattamo'dhyAyaH // 33 // 1'ativegapradhAvitAn' iti pA0 / 2 'bhAzubhAvini' iti pA0 / 3 'bahumAtra' iti pA0 / 4 'bhuktaM sathAti pakkatAm' iti paa0| 5 'zanaralpaM' iti paa0| 1'pracyAvitAH' iti paa0| Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 34] suzrutasaMhitA / 521 vibandha, aGgapragraha ctustriNshttmo'dhyaayH| doSavigrathitamalpamauSadhamavasthitamUrdhvabhAgikaathAto vamanavirecanavyApaJcikitsitaM vyAkhyA madhobhAgikaM vA na sraMsayati doSAn , tatra tRSNA pAvazUlaM chardimUrchA parvamedo hRllaaso'rtirudgaasyaamH||1|| rAvizuddhizca bhavati; tamuSNAbhiradbhirAzu vAmayeyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dUrdhvabhAgike, adhobhAgike'pi ca sAvazeSauSadhamavaidyAturanimittaM vamanaM virecanaM ca paJcadazadhA tipradhAvitadoSamativalamasamyagviriktalakSaNamA vyApadyate / tatra vamanasyAdho gatirUvaM virecana- pyevaM vAmayet // 6 // syeti pRthak sAmAnyamubhayoH-sAvazeSauSadhatvaM, ___ sAvazeSauSadhavyApadaM sAmAnyenobhayordarzayannAha-doSe. jIrNauSadhatva, hInadoSApahRtatvaM, vAtazUlam, a-tyAdi / doSavigrathitaM doSamizritam / na saMsayati na cyAvayogo, atiyogo, jIvAdAnam , AdhmAnaM, pari yati / parvabhedaH pranthisphuTanam / hRllAsaH thUkaraNaM, 'thukathukI' kartikA, parisrAvaH, pravAhikA, hRdayopasaraNaM, iti loke / aratirna kutracidavasthitizcittasya / tamavasthitA lpauSadhaM tRSNAdyanvitamUrdhvabhAgike vamanadravya viSaye vAmayet / vaidyAtaragrahaNenaiva meSajaparicArakayorgrahaNam , atastayorapi adhobhAgike'pyavasthA vizeSe vamanamuddizannAha-adhobhAgivyApanimittatA syAt / tatretyAdi / tatra vamanasyAdhogatiH ke'pi cetyAdi / adhobhAgike virecanadravyaviSaye yaH sAvaze'vyApat' iti zeSaH / UdhvagativirecanasyetyatrApi 'vyApatSauSadho'tipradhAvitadoSastamasamyagvirikkamapyatipradhAvitadoSakhaiti zeSaH / ubhayostu vamanavirecanayoH sAvazeSauSadhAdikaM | detanA vAmayeta paramatibalaM FREEn trayodazasaMkhyopetaM vyApattvena sAmAnyaM tulyam / saMkhyeya krUrakoSThasyAtitIkSNAgneralpamauSadhamalpaguNaM vA nirdeze'pi paJcadazadheti saMkhyAkaraNaM tatrAntarokasaMkhyAniSe. dhArtham // 1-3 // | bhaktavat pAkamupaiti, tatra samudIrNA doSA yathAtatra bubhukSApIDitasyAtitIkSNAgnema'dukoSThasya dayanti, tamanalpamamandamauSadhaM ca pAyayet // 7 // kAlamaniIyamANA vyAdhivibhramaM balavibhraMzaM cApAcAvatiSThamAnaM durvamasya vA guNasAmAnyabhAvAdvamanamadho gacchati, tatrepsitAnavAptidoSotklezazca | jIrNoSadhavyApadaM darzayannAha-krUretyAdi / samudIrNAH prakupitAH, vyAdhivibhrama koSThAdikSobhalakSaNam / balavibhraMzaM tamAzu snehayitvA bhUyastIkSNatarairvAmayet // 4 // sandhivizleSAdilakSaNaM doSAdivijJAnIyoktam / tamanalpami. vamanasyAdhogamanAkhyAM vyApadaM darzayannAha-tatretyAdi / / tyAdi prabhUtaM tIkSNaM ca pAtuM prayacchet // 7 // prathamaM kSutpIDitasya pItamAtramevAdho yAti, tIkSNAmeragnibalAt pAkaM yAti, mRdukoSThasyApi koSThamArdavAdadho yAti. durvamasya | AsnagdhakhinnenAlpaguNaM vA bheSajamupayuktamacAvatiSThamAnaM pAkaM gacchat saravAdiguNasAmyAdadho yAti / lpAn doSAn hantiH tatra vamane doSazeSo gauravadoSotklezazceti doSasya sAmAnyavAcitve'pi kapho gRhyate, mutklezaM hRdayAvizuddhiM vyAdhivRddhiM ca karoti, tatra tasya vamanAIlAt / snehayitvetyatra snehenaiva sveda AkSipto ta yathAyogaM pAyayitvA vAmayedRDhataraM; virecaneta boddhavyaH // 4 // gudaparikartanamAdhmAnaM zirogauravamaniHsaraNaM vA vAyorvyAdhivRddhiM ca karoti; tamupapAdya bhUyaH snehaaparizuddhAmAzayasyokliSTazleSmaNaH sazeSA | khedAbhyAM virecayedRDhataraM, dRDhaM bahupracalitadoSa vA nasya vA'hRdyamatiprabhUtaM vA virecanaM pItamUdhve tRtIye divase'lpaguNaM ceti // 8 // gacchati, tatrepsitAnavAptirdoSoklezazca; tatrAzuddhA ___ alpadoSahRtivyApadaM darzayannAha-asnigdhakhinenetyAdi / mAzayamulbaNazleSmANamAzuvAmayitvA bhUyastIkSNa alpo'tisUkSmo guNo yasya tattathA tam / taM doSazeSam / tavirecayet, AmAnvaye tvAmavat saMvidhAnam , yathAyogaM yogAnatikrameNa snehAdipUrva mityarthaH / pAyayitvA ahRdye'tiprabhUte ca hRdyaM pramANayuktaM ca; ata Urdhva 'AturaM vamanadravyam' iti zeSaH / dRDhataramiti dRDhataraM yathA muttiSThatyauSadhe na tRtIyaM pAyayet , tatastvenaM madhu bhavati tathA / virecane khiti atrApi doSazeSa iti saMbaghRtaphANitayuktairlehaivirecayet // 5 // dhyate / gudaparikartanaM gudasya sarvataH kartanamiva vedanAvizeSaH / - virecanasyordhvagativyApadaM darzayannAha-aparizuddhetyAdi / dRDhadehaM bahudoSaM pracalitadoSaM ca pUrva snigdhakhinnaM tRtIye'hni doSo'tra pittam / Amavat saMvidhAnaM laGghanapAcanAdi / na anye tu vamanadivasAdvirecanadivasAdvA tRtIyadivase vAmayetRtIyaM pAyayet 'virecanamoSadham' iti zeSaH / atha kena dvirecayedveti // 8 // virecayet ? tadAha-tatastvenamityAdi // 5 // asnigdhavinnena rUkSauSadhamupayuktamabrahmacAriNA 1-2-3 'doSotkarSazca' iti pA0 / | vA vAyu kopayati, tatra vAyuH prakupitaH pArzvapRSThasu0 saM066 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM zroNimanyAmarmazUlaM mUcchI bhramaM madaM saMjJAnAzaM cAha-durvAntasyetyAdi / kaNDvAdidurvAntaliGginaM vAtapUrNoca karoti, taM vAtazUlamityAcakSate; tamabhyajya | darAdidurviriktaliGginaM cAsthApya nirUhya, saMsnehya snehabastinA, dhAnyasvedena khedayitvA yaSTImadhukavipakkena tailenA- tatastIkSNena nirUhaNena virecanena ca virecayet / atrAyoganuvAsayet // 9 // prasaGgenAlpadoSahRtatvena ca pravartanopAyaM darzayannAha-netyAdi / vAtazUlavyApadaM darzayannAha-asnigdhetyAdi / zroNiH kttiH,| tathA'lpapravRttau dvitIyaM karaNIyaM darzayannAha-anupravRttetyAdi / mAtra hRdayam / bhramaH cakrArUDhasyeva bhramaNam / madaH pUgapha jIrNauSadhaM prabhUtadoSaM puruSaM vIkSya tathA dehasya balaM ca lAdaneneva mattatA / dhAnyakhedena mASAdizamIdhAnyakhedena / dvitIyauSadhaM vidadhyAt / alpadoSapravRttI tadahareva bheSajamamubhrimayoranuvAsanapratiSedhavyavasthApekSayA zItalena yaSTIma- bhidhAya sarvathA doSApravRttI vidhimAha-apravRttadoSamityAdi / dhukatailenAnuvAsanaM veditavyamiti // 9 // pathyAhArasnehAdinopaskAreNa dazarAtramativAhya tata Urdhva vamanasnehakhedAbhyAmavibhAvitazarIreNAlpamauSadhamalpa- virecanAbhyAM zodhayet / sukhavirecyasya kriyAmabhidhAya duvireguNaM vA pItamUrdhvamadho vA nAbhyeti doSAMzcoklezya | cyasyAha-durvirecyamityAdi / khabhAvAdurvirecyAnirdizya hetutaiH saha balakSayamApAdayati, tatrAdhmAnaM hRdayagraha vizeSaM duvirecane nirdizannAha-hIbhayetyAdi / tatra hiyA lajjayA vegAghAtazIlAH striyo, bhayena rAjasamIpasthA, lobhena stRSNA mUccho dAhazca bhavati, tamayogamityAca vaNijaH zrotriyAzca, tasmAttAnatisnigdhAJchodhayet // 10 // . kSate; tamAzu vAmayenmadanaphalalavaNAmbubhirvirecayettIkSNataraiH kaSAyaizca / durvAntasya tu samukliSTA snigdhasvinnasyAtimAtramatimRdukoSThasya vA'tidoSA vyApya zarIraM kaNDUzvayathukuSThapiDakAjvarAGga- tIkSNamadhikaM vA dattamauSadhamatiyogaM kuryAt / tatra mardanistodanAni kurvanti, tatastAnazeSAnmahauSadhe vamanAtiyoge pittAtipravattibalavinaMso vAtanApaharet / asnigdhasvinnasya durviriktasyAdhonAmeH kopazca balavAn bhavati, taM ghRtenAbhyajyAvagAha stabdhapUNodaratA zUla vAtapurISasaGgaH kaNDUmaNDa- zItAsvapsu zarkarAmadhamizralehairupacaredyathAkhaM; laprAdurbhAvo vA bhavati, tamAsthApya punaH saMsnehya virecanAtiyoge kaphasyAtipravRttiruttarakAlaM ca . virecayettIkSNena / nAtipravartamAne tiSThati vA duSTa- saraktasya, tatrApi balavilaMso vAtakopazca balasaMzodhane tatsantejanArthamuSNodakaM pAyayet , pANi vAn bhavati, taimatizItAmbubhiH pariSicyAvagAhya tApaizca pAodaramupavedayet , tataHpravartante dossaaH| vA zItaistaNDulAmbubhirmadhumitraizchardayet, picchAanupravRtte cAlpadoSe jIrNauSadhaM bahudoSamaha zeSa basti cAsmai dadyAt , kSIrasarpiSA cainamanuvAsayet, balaM cAvekSya bhUyo mAtrAM vidadhyAt / apravRttadoSaM priyakavAdi cA taNDalAmbanA pAtaM prayaccheta. dazarAtrAdUrdhvamupasaMskRtadehaM snehakhedAbhyAM bhUyaH kSIrarasayozcAnyatareNaM bhojayet // 11 // . zodhayet / durvirecyamAsthApya punaH saMsnehya virecayet / DIbhayalobhairvegAghAtazIlAH prAyazaH striyo idAnImatiyogavyApadaM darzayannAha-snigdhetyAdi / balavi. rAjasamIpasthA vaNijaH zrotriyAzca bhavanti, tasmA- srasaH zaiktivisrasaH / yathAkhamiti yasya yadAtmIyaM tadyathAkhaM; dete durvirecyAH , bhuvaattvaat| ata eva tAnatiH | tena lAjazaktUpakalpitaiH kvacicchakairAmitraiH kvacinmadhumitrai. snigdhAna khedopapannA zodhayet // 10 // rityrthH| picchAbastirvakSyamANaH kSIrasarpiSA kSIrotthena ghRtena / ayogavyApadaM darzayannAha-snehetyAdi / bahavyApattvAdetAna taNDulAmbumadhucchardanamadhaHpravRttasya zleSmaNaH pratibandhArtha, susnigdhakhinnAn khairaM recayet / snehakhedAbhyAmavibhAvitazarIreNa picchAbastiprayogo raktapittAtipravRttiparihArAya, kSIrasarpiSA'. sarvathaivAsnigdhakhinnenetyarthaH / nAbhyeti na gacchati / doSAMzco nuvAsanaM vAtapratibandhAya, taNDulAmbunA saha priyavAdipraklizya tairdoSaiH saha balakSayamApAdayati, tathA''dhmAnAdikaM yogaH karSapramANaH saMgrahaNAya, kSIrarasaizca bhojanaM balapratilakaroti / tamayogamityAcakSate iti anena pAribhASikatvama mbhAya / gayI tu picchAbasti cAsmai dadyAdityanantaraM picchAyogasya darzayati / iti hetoralpadoSahRtatvamayogo na bhavati / bastyAtvana kSArara bastyAtvena kSIrarasAbhyAM caina miti pAThaM paThati // 11 // madanAdibhirvAmayedvamanAyoge; tIkSNatarakaSAyairvirecayedvirecanA / 1 'kaNDvAdikaM durvAntaliGga nAbhyadhaH, tacca pUrNodaratvAdika yoge / tatra balakSayAdhmAnAdikaM sarvathA'pravRttayorvamanavireca durviritalija, tamAsthApyeti taM durviriktaM' iti pA0 / 2 'tathA nayoH sAmAnyakAryaliGgam / pRthak cikitsitamabhidhAya tena | dvitIyauSadhasya pacyamAnAvasthAyAM ahaHzeSaM nAtyuSNazItaM vIkSya cikitsitenotpannahalAsaprasekAlpaviTrapravRttinAbhyadhogauravAdi. tathA balaM zaktilakSaNaM dvitIyauSadhapAkaparivartanakSamaM vIkSya bheSajamAtrA bhiranumitayorvamanavirecanAyogayoH pRthak lihaM cikitsitaM dAnAya' iti paa0| 3 'tamabhyajyAtizItAmbubhiH' iti pA.. 1 vihitamiti' iti paa0| 4 'mojovisrasaH' iti pA0 / Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 34] sushrutsNhitaa| 523 saghRtaH dInA yasidA |mvaatgaavi pAvalAtASAhagupae khedAMzca vida, hanusaMhanata cAkSiNIya vAtakRtA vamanA tasminneva vamanAtiyoge pravRddha zoNitaM SThIvati sattvAtmasaMyogAzrayaM vizuddhaM zoNitamityarthaH / vamanAtipravRttI chardayati vA, tatra jihvAniHsaraNamapasaraNamakSNo- tAvacchoNitaniSThIvanapracchardane ukte, atra tu mAMsaprakSAlanodakAvRttihanusaMhananaM tRSNA hikkA jvaro vaisaMzyami- | jIvazoNitanirgamAbhyAM pravRttirukteti zoNitapravRttirvamanaviretyupadravA bhavanti; tamajAsRkcandanozIrAJjana- canAtiyoge sAmAnya; bhedastu jihvAnissaraNasthAne'tra gudani. lAjacUrNaiH sazarkarodakairmanthaM pAyayet , phalarasairvA ssaraNaM, tathA'kSNoLavRttirmanAgapi nAsti kinvantaHpraveza eva bhavati, nAsti cApratyAsattyA hanusaMhananaM hikodgArau ceti gayasakSaudrAM va!grAhibhirvA, payasA jAGgalarasena vA dAsAcAryaH; jejaTAcAryastu jihvAniHsarpaNaM parityajya anye bhojayet, atisrutazoNitavidhAnenopacaret ; ji- pravRddhavamanAtiyogoktA upadravA bhavantIti vyAkhyAti / vepathuH hAmatisarpitAMkaTukalavaNacUrNapraghRSTAM tiladrAkSApra- kampaH / vamanAtiyogopadravA ityAdi / sarvAGgapravRttarasadhAtukSayeNa liptAM vA'ntaH pIDayet, antaHpraviSTAyAmamlamanye | vAtakRtA vamanAtiyogopadravA pittAtipravRttibalavibhraMzavAtakopatasya purastAta khAdayeyaH: vyAvatte cAkSiNI ghatA- tRSNAmohAdayaH / jihvApasaraNAdiSviti jihvApasarpaNamatropabhyaktaM pIDayeta. hanasaMhanane vAtazleSmaharaM nasyaM lakSaNaM, tena jihvApasapeNAdivirecanAtiyogotpanneSu vamanAtiyokhedAMzca vidadhyAt, tRSNAdiSu ca yathAsvaM prati- | goktaH pratIkAra iti jejaTaH / gayI tu jihvAnissarpaNAdayo kurvIta, visaMze veNuvINAgItasvanaM zrAvayet // 12 // kmanAtiyoge eva bhavantIti pratipAdayitukAmasteSu cikitsivirecanAtiyogeca sacandrakaM salilamadhaH savati tamabhihitameveti pratipAdayati-jihvAnissarpaNAdiSvityAdinA / uktaH pratIkAra iti vamanAtiyoge ityarthaH / phalaM madanaphalaM, tato mAMsadhAtUnaprakAzamuttarakAlaM jIvazoNitaM ca, ghRtamaNDaHghRtasya styAnasyoparyaccho bhAgaH / aJjanaM sroto'Jjanam / tato gudaniHsaraNaM vepathurvamanAtiyogopadravAzcAsya bhavanti; tamapi niH tazoNitavidhAnenopacaret , | bastikalpanA cAtra sAmAnyanirUhakalpena / virecanAtiyoge niHsarpitagudasya gudamabhyajya parivedyAntaH pIDayet jIvazoNitAtipravRttI cikitsitamupadizya vamanAtiyoge'pi kSudrarogacikitsitaM vA vIkSeta, vepathau vAtavyA | zoNitaniSThIvanAdau raktAtisAraraktapittakriyAmAha-zoNitedhividhAnaM kurvIta, jihvAniHsaraNAdiSUktaH pratI tyAdi / pAnabhojanasaMskAre cAsya nyagrodhAdiM SaDaGgodakakalpena / kAraH, atipravRtte vA jIvazoNite kAzmarIphalaba tasminniti vAnte'dhaHpravRtte dhAtudrave, picuM karpAsaMtUlakaM, lotaM darIdUrvozIraiH zRtena payasA ghRtamaNDAJjanayuktena vastraM zuklaM kSipet, tadyadi zukla muSNodakaprakSAlitaM rAgarahitaM suzItenAsthApayet, nyagrodhAdikaSAyekSurasaghRta bhavettadA jIvazoNitaM, vivaNe ca raktapittamiti / vamanavirecanazoNitasaMsRSTaizcainaM bastibhirupAcaret , zoNitaSThI-1 jIvAdAnayoH punaH kriyAM nirdizannAha-tayozca pittakriyAM vane raktapittaraktAtIsArakriyAzcAsya vidadhyAt, kurvItetyAdi / vamanajIvAdAne tu atisrutazoNitavidhAnAtinyagrodhAdi bAsya vidhyAt pAnabhojaneSu // 13 // dezena eNAdizoNitapAnamupadiSTaM tathedAnI raktAtisArakriyA vidhAnaM ceti / ayaM pATho'bhAvAnna likhitaH // 12-14 // jIvazoNitaraktapittayoca vinAsArtha tasmin | picuM plotaM vA kSipet , yadhuSNodakaprakSAlitamapi | sazeSAnnena bahudoSeNa rUkSeNAnilaprAyakoSThenA nuSNamasnigdhaM vA pItamauSadhamAdhmApayati, tatrAnivastraM raJjayati tajjIvazoNitamavagantavyaM; sabhaktaM ca zune dadyAcchatusaMmizraM vA, sa yadyupabhuJjIta tajjI-18 lamUtrapurISasaGgaH samunnaddhodaratA pArzvabhaGgo gudaba stinistodanaM bhaktArucizca bhavati, taM cAdhmAnamivazoNitamavagantavyam; anyathA raktapittamiti 14 tyAcakSate; tamupakhedyAnAhavartidIpanabastikriyAbhiidAnIM tayorvamanavirekAtiyogayoruttamAvasthAjIvAdAnavyA- rupacaret // 15 // padaM kaSTacikitsitArthamAha-tasminnevetyAdi / jihvAyA niHsa jIvAdAnavyApadamabhidhAya dvayorapi zuyorAdhmAnAkhyo vyAparaNamapasarpaNaM jihlAniHsarpaNam , athavA jihvAyA bahinirgamanaM | damapadizannAha-sazeSAnenetyAdi / samannaddhodarateti vamanakRtaM bahirgatirantarapraveza ityarthaH / akSNorvyAvRttiH cakSuSoruhRttiH / samunnaddhodarakhamAmAzaye, virecanakRtaM pakvAzaye / tatra khedanahanusaMhananaM hanusaMhatiH saraNAbhAva ityarthaH / tamityAdi taM mUtrAdyanulomanalaGghanadIpanakriyAzceti cikitsitam // 15 // ghamanAtiyogapravRttazoNitaM chAgarudhirAdibhiH plutaM manthaM pAya / kSAmeNAtimRdukoSThena mandAgninA rUkSeNa vA'tiyet / phalarasairveti dADimIphalarasaiH / jAGgalaraseneti 'vAta | tIkSNoSNAtilavaNamatirUkSaM vA pItamauSadhaM pittAprakRtim' iti zeSaH / antaHpraviSTAyAM jihvAyAmamlaphalamanye nilau pradUSya parikartikAmApAdayati, tatra gudanAtasya purastAt khAdayeyuriti etaddarzanAt mukhaprasekena mRdubhUtA / bhimedavastiziraHsu sadAhaM parikartanamanilasaGgo jihvA yathAsthAnamAgacchati / virecanAtiyoge cetyAdi / sacandrakaM mayUrapicchacandrakAkAram / jIvazoNitaM zarIrendriya- 1 picumarkatUlakaM' iti paa0| Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM vAyuviSTambho bhaktArucizca bhavati; tatra picchAbasti- kiTakiTAyate udgatAkSo jihvAM khAdati pratAmyatyayaSTImadhukakRSNatilakalkamadhughRtayuktaH, zItAmbu- cetAzca bhavati, taM parivarjayanti mUrkhAH; tamabhyajya pariSiktaM cainaM payasA bhuktavantaM ghRtamaNDena yaSTI- dhAnyakhedena khedayet , yaSTimadhukasiddhena ca tailenAmadhukasiddhena tailena vA'nuvAsayet // 16 // nuvAsayet ,zirovirecanaM cAsmai tIkSNaM vidadhyAt, parikartikAvyApadaM darzayannAha-kSAmaNetyAdi / kSAmaH tato yaSTimadhukamizreNa taNDulAmbunA chardayet , kSINabalakAyaH / pari sarvato bhAvena kRntatIva chinattIva yathAdoSocchrAyeNa cainaM bastibhirupAcaret // 19 // bastyAdInIti parikartikA / tatra pittolbaNaparikartikAyAM hRdayopasaraNAkhyAM caturdazI vyApadaM darzayannAha-ya ityAdi / ghRtamaNDenAnuvAsanaM, vAtolbaNAyAM tu taileneti / vamane punaH pradhAnamarmasantApAt hRdayasantApAt / pratAmyati muhyati / kaNThorasi sadAhaparikartanaM; tatra ghRtamadhumadhuraH sazItale pairupacAraH acetA naSTasaMjJaH / taM parivarjayanti mUrkhAH kuvaidyAH mumUrSa nIti payaHsitAbhojanaM ca // 16 // hetoH / yaSTimadhukamizreNa taNDulAmbunA pittamUrti chardayet / krUrakoSThasyAtiprabhUtadoSasya mRdvauSadhamavacAritaM kaphamUchAyAM tu kaTukadravyANAM kvAthena vAmayet / bastibhiriti samuklizya doSAnna niHzeSAnapaharati, tataste nairUhikaiH snaihikaizca // 19 // doSAH parisrAvamApAdayanti, tatra daurbalyodaraviSTa- yastUmadho vA pravRttadoSaH zItAgAramudakamambhArucigAtrasadanAni bhavanti, savedanau cAsya nilamanyadvA seveta, tasya doSAH srotaHsvavalIya. pittazleSmANau parisravataH, taM parisrAvamityAca- mAnA ghenIbhAvamApannA vAtamUtrazakRdrahamApAdya kSate; tamajakarNadhavatinizapalAzabalAkaSAyairmadhu- vivaidhyante, tasyATopo dAho jvaro vedanAzca tIvA saMyuktairAsthApayet , upazAntadoSaM snigdhaM ca bhUyaH bhavanti; tamAzu vAmayitvA prAptakAlAM kriyAM saMzodhayet // 17 // kurvIta; adhobhAge tvadhobhAgadoSaharadravyaM saindhavAparisrAvAkhyAM vyApadaM darzayannAha--phretyAdi / ajakarNo'- mlamUtrasaMsRSTaM virecanAya pAyayet , AsthApanamanuzvakarNaH prasiddha eva pUrvadeze, dhava indravRkSaH, tinizaH syndnH| vAsanaM ca yathAdoSaM vidadhyAt, yathAdoSamAhAraupazAntadoSamiti upazAntaparisrAvam / bhUyaH punarapi snigdhaM kramaM ca; ubhayatobhAge tUpadravavizeSAn yathAvaM tIkSNaiH saMzodhanaiH saMzodhayet / vamane punarUdha kaphaprasekaH pratikurvIta // 20 // nAdhyAhAreNopazAntadoSaM sasnigdhakhinnaM mRdunA'lpena vamanena vibandhAkhyAM paJcadazI vyApadaM darzayannAha-ya ityAdi / yathAyoga vAmayet / gayI tu upazAntadoSamiti rUkSasnigdha-vibadhyante vamanavirecanayoH pravRtti nivArayantItyarthaH / prAptakoSThaM saMzamanapAcanAbhyAM zamitokliSTadoSamAsthApayecchodhaye. kAlAM prAptAvasthAM kriyAM kurvIta / adhobhAge ityAdi / virecane dveti vyAkhyAti // 17 // tu vibandhe adhobhAgaharadravyaM trivRdAdi saindhavAdisaMsRSTaM virekArtha atirUkSe'tisnigdhe vA bheSajamavacAritamaprAptaM | pAyayet / yathAdoSameva yUSakSIrarasAdyAhArakamazca / kiM bahunA vAtavarca udIrayati vegAghAtena vA, tadA pravAhikA ubhayatobhAge tu upadravavizeSAn yathAkhaM pratikurvIta / gayI bhavati tatra savAtaM sadAhaM sazalaM guru picchilaM tu apravRttadoSo'pracyutadoSa iti kRlA vyAkhyAti // 20 // zvetaM kRSNaM saraktaM vA bhRzaM pravAhamANaH kaphamupavi- yA tu virecane gudaparikartikA tahamane kaNThakSazati; tAM parisrAvavidhAnenopacaret // 18 // NanaM. yadadhaH parisravaNaM sa UrzvabhAge zleSmaprasekA, pravAhikAkhyAM trayodazI vyApadaM darzayannAha-atirUkSa yA tvadhaHpravAhikAsA tUrve zuSkodvArA iti // 21 // ityAdi / atirUkSe puruSa bheSajamavacAritamaprAptavegameva vAta | tAkhapi kAsucidevAntaramiti tadupadarzayannAha yA varca udIrayati pravartayati yadA tadA pravAhikA; atisnigdhe khityAdi // 21 // puruSe meSajamavacAritaM yadA tadA vegAghAtena pravAhikA bhavatItyarthaH / upavizati atisArayati / tAM parisrAva vidhAnenetyAdi / bhavati cAtratatrAtirUkSo krUrakoSThavidhAnena, atisnigdhajAM mRdukoSThapracu yAstvetA vyApadaH proktA daza paJca ca tttvtH|| radoSaparisrAvoktapAcanAdividhAnena // 18 // etA virekAtiyogaduryogAyogajAH smRtaaH||22|| yastUlamadho vA bheSajavegaM pravRttamazatvAdvini- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne vamanavireca. hanti tasyopasaraNaM hRdi kurvanti doSAH, tatra pradhA navyApaJcikitsitaM nAma catustriMzonamarmasantApAdvedanAbhiratyartha pIDyamAno dantAn 'dhyaayH|| 34 // 1 meSajenAvacAritenAprAptayorvA vAtavarcasorudIraNena vegAdhA- 1'udgatAsyaH' iti paa0| 2 'ghanatAmApannA' iti pA0 / tena vA pravAhikA bhavati' iti paa0| 3.vivaghnanti' iti paa0| 4 'vivannanti vibandhaM kurvanti' iti pA0 / Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 525 idAnIM zlokasaMgrahamAha-bhavati cAtretyAdi / tattvataH bastikarma tu mUtrAdhArapuTakena sAdhyaM karma; bastizabdo paramArthataH / vireko'tra doSamalarecanAdvirecanaM vamanaM ca / hi sAmAnyo nirUhe nehabastau ca / vamana virecane tu pradhAnatare, jejaTAcAryastu vipAkAtiyogetyAdi paThitvA vyAkhyAna yati- bastikarma tu pradhAnatamam / saMgrahaNAnIti doSANAmevAtipravartaviSamaH pAko'niSTaM phalaM yeSAM te vipAkAH, vipAkAzca te'ti- mAnAnAmityarthaH / kSINazukraM vAjIkaroti anenAzva iva balakAyogaduryogAyogAzca tebhyo jAyante te tathA / tatrAtiyojana-riNI harSajA zaktiruktA / kRzaM bRMhayatItyupacayalakSaNA zaktimatiyoga atiprayoga iti yAvat ; tajjAte dve vyApado-jIvA- / | ruktA / vayaH sthApayatItyanena AyurvRddhikaratvaM sUcayati / etadeva dAnamatiyogazceti / duryojanaM duryogaH duSprayogo mithyAprayoga | pradhAnatamatvasAdhanaM zlokenApi darzayannAha-zarIropacayaiti yAvat ; tatra vaidyaduryoganimittAzcatasraH-vamanamithyA- | mityAdi // 3 // 4 // prayogo, virecanamithyAprayoga, AdhmAnaM, parikartikA ceti; tathA jvarAtIsAratimirapratizyAyazirorogAAturaduryoganimitte dve-hRdayopasaraNavibandhAviti; ubhayaduryo- dhimanthArditAkSepakapakSAghAtakAGgasarvAGgarogAdhmAgaje api dve-pravAhikA, vAtazUlaM ceti / ayojanam ayogaH nodarayonizUlazarkarAzUlavRdhupadaMzAnAhamUtrakahInaprayogaH, nA ISadarthatvAt / tatrAyogajAH paJca-sAvazeSau cchagulmavAtazoNitavAtamUtrapurISodAvartazukrAtaSadhalaM, jIrNoSadhatA, hInadoSahRtatvam ayogaH, parisrAvazceti / / | vastanyanAzahRddhanumanyAgraMhazarkarAzmarImUDhagarbhapratA etA vaidyAturanimittA, AturanimittA, vaidyanimittAzceti trividhAH / anye tu tatrAntaradarzanAdayogAtiyogajAH sarvA bhRtiSu cAtyarthamupayujyate // 5 // api vyApado yathAsaMkhyaM manyante tatrAyogajA daza, tadyathA | anekavyAdhinirghAtakalaM darzayannAha-tathA jvarAtIsAresAvazeSoSadhatvaM, jIrNauSadhatvam, alpadoSahatatvaM, vibandho, tyAdi / jvarAdiSu cAvasthAvizeSo basteviSayaH, sa ca zAstrAvAtazUlam , AdhmAnaM, parisrAvaH, pravAhikA. hRdayopasaraNama.. deva jJeyaH // 5 // ayogazceti; atiyogajAzca tisraH-jIvAdAnaM, parikartikA, bhavati cAtraatiyogazceti; 'ayogAtiyogau ca hetutvenoktAvityevaM bastirvAte ca pitte cakaphe rakteca shsyte|| paJcadaza // 22 // saMsarge sannipAte ca bastireva hitaH sadA // 6 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- doSakArye jvarAdI bastiprayogamabhidhAya jvarAdikAraNe dovyAkhyAyAM cikitsAsthAne catustriMzattamo'dhyAyaH // 34 // Se'pi bastehitavaM darzayannAha-bhavati cAtretyAdi / saMsargoM doSadvayaprakopaH,prakRtisamasamavetajvarAdyArambhakadoSatrayaprakopaH pnyctriNshttmo'dhyaayH| | sannipAto'trAbhipretaH // 6 // athAto netrabastipramANapravibhAgacikitsitaM tatra sAMvatsarikASTadviraSTavarSANAM ssddssttdshaangglvyaakhyaasyaamH||1|| pramANAni kaniSThikAnAmikAmadhyamAGgulipariNAyathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| hAnyagre'dhyardhAGgulavyaGgulArdhatRtIyAGgulasanniviSTa | karNikAni kaGkazyenabarhiNapakSanADItulyapravezAni netraM yatraM; bastireNAdInAM mUtrAdhAraH, tadAdheyaM dravyamapi3; | mudmASakalAyamAtrasrotAMsi vidadhyAnnetrANi / teSu tayoH pramANaM praivibhAgazca, sa eva cikitsitaM vyAdheH pratIkAro cAsthApanadravyapramANamAturahastasaMmitena prasRtena yasmiMstat // 1 // 2 // saMmitI prasRtau dvau catvAro'STau ca vidheyAH // 7 // tatra snehAdInAM karmaNAM bastikarma pradhAnatamamA- varSAntareSu netrANAM bastimAnasya caiva hi // hurAcAryAH / kasmAt ? anekakarmakaratvAdvasteH; iha vayobalazarIrANi samIkSyotkarSayedvidhim // 8 // khalu bastinAnAvidhadravyasaMyogAdoSANAM saMzodhana- paJcaviMzaterUz2a dvAdazAGgulaM, mUle'GguSThodarasaMzamanasaMgrahaNAni karoti, kSINazukraM vAjIka- parINAhama, agre kaniSThikodaraparINAhama, agre roti, kRzaM bRhayati, sthUlaM karzayati, cakSuH prINa- jyAlasanniviSTakarNikaM, gRdhrapakSanADItulyapravezaM, yati, valIpalitamapahanti, vayaH sthApayati // 3 // | kolAsthimAtrachidraM, klinnakalAyamAtrachidramityeke; zarIropacayaM varNa balamArogyamAyuSaH / sarvANi mUle bastinibandhanArtha dvikarNikAni / kurute parivRddhiM ca vastiH smygupaasitH||4|| AsthApanadravyapramANaM tu vihitaM dvaadshprsRtaaH| 1 hInayojana' iti pA0 / 2 hetU kathitau' iti pA0 / 10manyAgrahAzoMzmarI' iti paa0| 2 varSoMttareSu' iti 3 'pramANa vibhAgaH' iti pA0 / | pA0 / 3 'samIkSya vardhayedvidhim' iti pA0 / Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM saptatestUz2a netrapramANametadeva, dravyapramANaM tu tAni ca netrANi kiMmayAni kimAkRtIni vA tadAha-tatra dviraSTavarSavat // 9 // netrANItyAdi / rItiH pittalaM, maNiH sphaTikAdiH / lakSaNAni akarkazAni / dRDhAni ajarjarANi / guTikAmukhAni atIkSNAnetrapramANamAsthApanadravyapramANaM ca vayomedena pradarzayitu prANi // 12 // mAha-tatra sAMvatsariketyAdi / tatra sAMvatsarikASTadviraSTavarSANAmityatra yathAsaMkhyavyAkhyAnena sAMvatsarikabAlasya nirUhayantraM ma bastayazca bandhyA mRdavo nAtivahalA dRDhAH pramASaDaGgulapramANaM, tatkaniSThikApariNAham , agre'dhyardhAGgulasannivi Navanto gomahiSavarAhAjorabhrANAm // 13 // TekarNikaM, kaGkapakSanADItulyapravezaM mUle, mudgavAhisrotazcAne netrAlAme hitA nADI nalavaMzAsthisaMbhavA // vidadhyAt / chatrAkArA gude'dhikAntaHpravezarodhinI karNikA bastyalAma hata cama ra bastyalAme hitaM carma sUkSma vA tAntavaM ghanam 14 kathyate / kaGkaH vakracakSuH kRSNavarNaH prasiddha eva / aSTavarSasya / kIdRzA bastayo bandhyA ityAha-bastayazca bandhyA ityAdi / punaraSTAchulapramANaM, tadanAmikApariNAham , agre vyaGglasanniviSTa- | nAtibahalA nAtyupacitAH, nAtidIrghA ityanye / tAntavaM vastram / karNikaM, zyenapakSanADItulyapravezaM mUle, mASavAhinotazcAgre | // 13 // 14 // vidadhyAt / dviraSTavarSasya SoDazavarSasyetyarthaH / kimbhUtaM yatraM ? | basti nirupadigdhaM tu zuddhaM suparimArjitam // dazAGgalapramANaM, tanmadhyAGgulipariNAham , ardhatRtIyAGgulasanni-madvanuddhatahInaM ca mahaH snehavimarditam // 15 // viSTakarNika, baihI mayUrastatpakSanADItulyapravezaM mUle, kalAyavA- | netramale pratiSThApya nyujaM tu vivRtAnanam // hisrotazcAne vidadhyAt / teSviti sAMvatsarikASTadviraSTavarSeSu baddhA lohena taptena carmasrotasi nirdahet // 16 // bAleSu yathAsaMkhyamAturahastena dvau catvAro'STau ca prasUtA | parivartya tato basti bavA guptaM nidhApayet // ko natijA vidheyAH / prasRto'tra kuJcitAGguliH pANiH, na tu paladvayamiti AsthApanaM ca tailaM ca yathAvattena dApayet // 17 // gayadAsAcAryaH / jejaTAcAryastu AturahastagrahaNaM ___ grahaNayogyabasteH parikarma bandhavidhiM ca darzayannAha-basti madhyamapuruSahastopalakSaNaM, tena tatprasRtena paladvayapramiteneti vyAkhyAnayati / atre madhyavartivarSANAM netradravyamAnaM nirdiza nirupadigdhamityAdi / nirupadigdhaM mAMsAdhupalepavarjitam / zuddha mAha-varSAntareSvityAdi / paJcaviMzatiM yAvat samIkSya kaSAyarajitam / suparimArjitaM suSunirmArjitam / anuddhatahInaM yathAyathamabhyUhya netrapramANaM bastidravyapramANaM cotkarSayet / nAdhikaM na hInam / etenAdheyadravyamAnaM samIkSyAdhArabhUtasya basteH pramANaM vidheyamityarthaH / pratiSThApya saMyojya / nyujam paJcaviMzaterityAdi / gRdhrapakSanADItulyapravezaM mUle / klinikalAya adhomukham / gomahiSAdibastayo nirUhayantre yathAlAbhaM mAtracchidramagre / sarvANi tu mUle basti nibandhanArtha dvikarNikAni saMyojyAH; uttarabastiyantre punarajorabhravastI eva yojanIyAvyaGgulAntarANi kuryAt bakulamadhyAnItyarthaH // 7-9 // viti // 15-17 // mRdurbastiH prayoktavyo vishessaadvaalvRddhyoH|| tatra dvividho bastiH-nairUhikaH, snaihikazca / tayostIkSNaH prayuktastu bastirhisyAd balAyuSI 10 AsthApanaM, nirUha ityanarthAntaraM; tasya vikalpo bAlavRddhayohInopacayazaktilakSaNabalatvenAsthApanasya mAtrA- mAdhutailikaH; tasya paryAyazabdo yApano, yuktarathaH, kRtaM hInavaM pradarya tIkSNAdiguNahInatvaM darzayannAha-mRdurbastiH siddhabastiriti / sa doSanirharaNAccharIranIrohaNAprayoktavya ityAdi / tatra mRdudravyakRto bastima'duH, tIkSNazca dvA niruhaH, vayaHsthApanAdAyuHsthApanAdvA aasthaatdvipryyH|| 10 // panam / mAdhutailikavidhAnaM ca nirUhopakramaciki tsite vkssyaamH| yathApramANaguNavihitaH snehabasti(vaNanetraMmaSTAGgulaM mudvAhisrotaH, vraNamavezya vikalpo'nuvAsanaH paadaav(p)kRssttH| anuvasannapi yathAsvaM snehakaSAye vidhIta // 11 // ) na duSyatyanudivasaM vA dIyata ityanuvAsanaH / zalyatantravAdasya zAstrasya vraNanetrapramANamAha-vraNanetrama- | tasyApi vikalpo'rdhArdhamAtrAvakRSTo'parihAryo STAGgulamityAdi // 11 // mAtrAbastiriti // 18 // tatra netrANi suvarNarajatatAmrAyorItidantazRGga- anarthAntaramiti ekArthamityarthaH / baste rUhikanaihikabhemaNitarasAramayAni zlakSNAni dRDhAni gopucchA- dAbhyAM yau dvau vikalpau tau nirUhasnehabastyAkhyau, tayoH rUhika. kRtInyUjUni guTikAmukhAni ca // 12 // mabhidhAya snaihikaM basti vikalpamabhidhatte-yathetyAdi / yasya 1 'sArdhAkulasanniviSTakaNika' iti| 2 'sArdhamyaGgulasanniviSTa- | 1 'bastayazcAvaddhAnAM' iti paa0| 2 'grahaNayogyaM svabhAvakAgaka' iti pA0 / 3 'bahiNo mayUrAH' iti paa0| 4 'tanmadhya- muddizya basteH' iti paa0| 3 'yathApramANavihitaH' iti, 'yathAvartivarSANAM' iti paa0| 5 'hArANacandrastu amuM pAThaM na ptthti| pramANagaNavihita' iti ca paa0| 4 'ardhamAtrAvaziSTaH' iti paa0| Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 527 yat pramANaM yo yo guNastAbhyAM vihitaH snehabastyAkhyo'nuvA- nAdatikRzA vAtaroga vinA kSINA nAnuvAsyA iti / unmAdAsanasaMjJa ityarthaH / yathAvayonirUhANAmityAdinA vidhAsyamA- diSu sAmAnyena bastiniSedho'trAbhihitaH; kecittu keSAMcitprano'pi snehabastivikalpo'nAgatAvekSaNatatrayuktyA vihita iti tiprasavamapavAdarUpeNAhuH / tatronmAdApasmArabhramamadamUrchAsu pradiSTaH / yathApramANamityanena sUcitaM pramANaM prakaTayannAha- saMjJAnAzApagame zuddhasyAturasya anubandhopacaraNAya bastiyaH, pAdAva(pa)kRSTa iti |-ythaavy ityAdivakSyamANavAkyadarzanA- | kuSThinAmarzasAM ca mUDhavAtAnAM prayojyaH, vAtAyudariSu triSu dAsthApanasya pAdainibhirapakRSTo hInaH pAdAva(pa)kRSTaH / aya- | niSiddho'pi zeSeSu paJcasu bastiH prayoktavyaH, zothakSatoraskamarthaH-sAMvatsarikAdikAlAdyapekSaM yat prakuJcAdi caturviMzati- | yoranuvAsananiSedho na nirUhasya; varSAdarvAg bAlasya, navatyUrva palAvasAnaM nirUhapramANaM tacaturthAzena karSamArabhya padapalAni vRddhasya mRdurapi bastirniSiddhaH, ato'nyathA tIkSNa eva; etezavadanuvAsanasya pramANamiti / tatrAntare ca madhyavayaskamA- nAvasthAvazAnniSiddhamapi kArya syAt "utpadyate hi sA'vasthA zrityAnuvAsanasyottamAdimAtrAbhedena traividhyamuktaM, yathA- dezakAlabalaM prati / yasyAM kAryamakArya syAt karma kArya ca "SadapalI tu bhavecchreSThA madhyamA tripalI bhavet / kanIyasya- | garhitam" iti // 21 // dhyardhapalA tridhA mAtrA'nuvAsane-" iti / tasyApi vikalpa udarI ca pramehI ca kuSThI sthUlazca mAnavaH // ityAdi tasyApyanuvAsanasya, SaTpalapramANasyArdhArdhamAtrAvaziSTaH avazyaM sthApanIyAste nAnuvAsyAH kathazcana // 22 // pAdAvaziSTo'dhyardhapalamAtra ityarthaH / aparihAryaH avidyamAna-| kacidevAsthApanasyAvasthAyAM pratiprasavamuddizannAha-udarI pariharaNArhaH / gayI tu yathApramANavihitAcca basteH pAdAMzaH cetyAdi / sA cAvasthA tatrAntarAdanusatavyA / tatrodare nehabastiH, snehavikalpo'rdhamAtrApakRSTo'nuvAsanaM, tasyApi vika vAgbhaTA-"suviriktasya yasya syAdAdhmAnaM punareva tam / lpo'rdhamAtrApakRSTo'parihAryo mAtrAbastiriti / etena tanmate susnigdhairamlalavaNairnirUhaiH samupAcaret-" (vA.vi. a. 15) SaTpalapramANaH snehabastiH, tadardhena palatrayapramANamanuvAsanaM, iti evaM pramehAdiSu cikitsitamAlokyAsthApanAvasthA jJAtavyA tasyArdhena sArdhapalapramANo mAtrAbastiriti // 18 // // 22 // nirUhaH zodhano lekhI snaihiko bRMhaNo mtH|| asAdhyatA vikArANAM syAdeSAmanuvAsanAt // phalenApi tayorbhedaM darzayannAha-nirUha ityAdi / zodhana- | asAdhyatve'pi bhUyiSThaM gAtrANAM sadanaM bhavet 23 dravyasaMyuktaH zodhano nirUhaH / sarvanirUhAnuvAsanadharmo'yaM, niSiddhAcaraNadoSamuddizannAha-asAdhyatetyAdi / eSAM vidravyavizeSasaMyogAttu kvacicchodhanAdInAmutkarSApakarSoM / jejja- kArANAm udarAdInAm / gAtrasadanam aGgaglAniH // 23 // TAcAryastu 'snehano bRMhaNo mata' iti paThilA zodhanAdicatuSkaM | pakvAzaye tathA zroNyAM nAbhyadhastAca srvtH|| nirUhasya karmeti varNayati // samyakapraNihito bastiH sthAneSveteSu tiSThati 24 nirUhazodhitAnmArgAn samyaka neho'nugcchti|| pakvAzayAdvastivIrya khaihmnusrpti|| apetasarvadoSAsu nADISviva vahajjalam // | vRkSamUle niSiktAnAmapAM vIryamiva drumam // 25 // sarvadoSaharazcAsau zarIrasya ca jiivnH|| samyak pradatto bastiyeSu sthAneSvavatiSThate tAnyAha-pakkAtasmAdvizuddhadehasya mehabastirvidhIyate // 20 // zaye ityAdi / kathaM tarhi pakvAzayAdimAtragato bastiH kacit nirUhazodhitamArgeSu samyak snehavIryAnusaraNaM darzayannAha- sarveSAmavaya sarveSAmavayavAnAmavasAda, kvacit sarvAGgagatAnAM doSANAM haraNaM nirUhetyAdi // 19-20 // zamanaM ca janayatItyAha-pakvAzaya ityAdi / pakkAzayA(sti vIrya khaiH srotobhiranusarpati kRtsnadehe; vIrya, zaktiH, prabhAva tatronmAdabhayazokapipAsArocakAjIrNAza:pA- | | ityanAntaram // 24 // 25 // NDurogabhramamadamUrchAcchardikuSThamehodarasthaulyavAsakAsakaNThazoSazophopasRSTakSatakSINacatuslimA- sacApi sa sa cApi sahasA bastiH kevalaH samalo'pi vaa| sagarbhiNIdurbalAyasahA bAlavRddhau ca vAtarogA- | pratyeti vIye tvanilairapAnAvinIyate // 26 // hate kSINA nAnuvAsyA naasthaapyitvyaaH|| 21 // | tiSThastAvadvastirguNakArI bhavatu, kathaM nirgato'pi tAdRzaH tatretyAdi / bhramaH cakrArUDhasyeva bhramaNam / madaH pUgaphale- | syAdityAha ra syAdityAha-sacApItyAdi / pratyeti pratyAgacchati / vIrya neva mattatA / mahyaM cetanAcyutiH / upasRSTazabda unmAdA-bahAdaguNaH | snehAdiguNaH / apAnAdyairiti AdyapadenodAnAdayo boddhavyAH / dibhiH zophAntaH saha saMbandhanIyaH / kSataH kSatoraskaH. apAnenAdhaH, udAnenoge, vyAnena sarvatra, vinIyate vizeSaNa kSINaH kRzaH / catusnimAsagarbhiNIti saptamAsAn yAvadgarbhiNI; sarvazarIrAvayaveSu nIyate // 26 // tathAca vAgbhaTa:-"mAsAn sapta ca garbhiNI" (vA. sU. vIryeNa bastirAdatte doSAnApAdamastakAt (n)|| a. 19) / vAtarogAhate kSINA iti kSINazabdasya punarupAdA- 1 pakvAzayastho'mbarago bhUmerako rasAniva // 27 // Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM - sa kaTIpRSThakoSThasthAn vIryeNAloDya saMcayAn // vicalitaM vizeSeNa kampitam / vivartitaM praviSTameva moTiutkhAtamalAna harati doSANAM saadhyojitH||28|| tam / pAvipIDitaM pArzvayorvAmadakSiNayoravapIDanam / sakalAvayavagatadoSaharaNaM basterekasthAnasthitasyopamAnena atyutkSiptam atizayenordhvapreritam / avasannam adhobhAgadarzayannAha-vIryeNetyAdi / anye khatrAmuM zlokaM na paThanti gatikam / praNidhAnadoSA dAnadoSAH / sUkSmAticchidaM sUkSma mukhaM, bRhanmukhamityarthaH / asrimaditi asriH koTiH paali|| 27 // 28 // rityarthaH, dhArAyuktamityanye / netradoSA nirUhayantradoSAH / doSatrayasya yasmAca prakope vaayuriishvrH|| bahalatA mAMsopacitatvam , anye vipulatAmAhuH / prastIrNatA tasmAttasyAtivRddhasya zarIramabhinighnataH // 29 // nAyujAlavattvam / kAlAtikrama iti kAlasyAtidrutavilambitavAyorviSahate vegaM nAnyA bastete kriyA // syAtikramo vilambitadAnenollaGghanam / tatrAtizithilapIDane pavanAviddhatoyasya velA vegmivoddheH|| 30 // samyakpIDanakAlasyeSadatikramaH, kAlAtikrame ca samyakpIDanazarIropacayaM varNa blmaarogymaayussH|| kAlasya mahAnatikrama iti bhedaH / AmatetyAdi / AmaH kurute parivRddhiM ca bastiH smygupaasitH||31|| apakvasnehaH / ekAdaza dravyadoSA yathAsaMbhavaM snehabastinirUho doSatrayasyetyAdi / yathA udadheH samudrasya, pavanAviddhatoyasya bhayAzritA jnyaatvyaaH| avAkzIrSetyAdi / avAkzIrSa adhomaanilenAbhunasalilasya, velA kulamaryAdA, vegaM viSahate vize-stakaH, ucchIrSaka UrdhvamastakaH, nyujaH adhomukhaH, sthita SeNa sahate // 29-31 // upaviSTaH / avAkzIrSAdayaH sapta zayyAsthitapuruSasya doSAH, ata Urdhva vyApado vkssyaamH| tatra netraM vicalitaM, | upacAreNa zayyAyAH pratipAdyante / sneha ityAdi / ubhayoriti nirUhAnuvAsanayoH / etaduktaM bhavati-ayogAdivyApatsu vivartitaM, pAzrvAvapIDitam , atyutkSiptam , ava | kAzcidyApannirUhAzritAH, kAzcidanuvAsanAdhitAH, kAzcidubhayAsannaM, tiryakaprakSiptamiti SaT praNidhAnadoSAH; ati |zritA iti // 32 // sthUlaM, karkazam, avanataM, aNubhinnaM, sannikRSTaviprakRSTakarNikaM, sUkSmAticchidram , atidIrgham, bhavati cAtraatihakham , asrimadityekAdaza netradoSAH; baha- SaTsaptatiH samAsena vyApadaH parikIrtitAH // latA, alpatA, sacchidratA, prastIrNatA, durbaddhateti tAsAMvakSyAmi vijJAnaM siddhiM ca tadanantaram // 33 // paJca bastidoSAH; atipIDitatA, zithila- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne netrabapIDitatA, bhUyo bhUyo'vapIDanaM, kAlAtikrama stipramANapravibhAgacikitsitaM nAma iti catvAraH pIDanadoSAH; AmatA, hInatA, paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 // atimAtratA, atizItatA, atyuSNatA, ati vijJAnaM lakSaNam / siddhiM cikitsitam // 33 // tIkSNatA, atimRdutA, atisnigdhatA, atirUkSatA, atisAndratA, atidravatA, ityekAdaza iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM dravyadoSAH; avAkzIrSocchIrSanyunottAnasaGkuci suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne paJca triMzattamo'dhyAyaH // 35 // tadehasthitadakSiNapArzvazAyinaH pradAnamiti sapta zayyAdoSAH; evametAzcatuzcatvAriMzadyApado vaidyanimittAH / AturanimittAH paJcadaza Aturopadravacikitsite vakSyante / snehastvaSTabhiH kAraNaiH athAto netrabastivyApazcikitsitaM vyAkhyApratihato na pratyAgacchati tribhirdoSaiH, azanA- syaamH||1|| bhibhUto, malavyAmizro, dUrAnupraviSTo, akhinnasya, yathovAca bhagavAn dhanvantariH // 2 // anuSNo, alpambhuktavato, alpazceti vaidyAturani netrAnantaramAdizabdo luptanirdiSTo draSTavyaHH tena praNidhAna. mittA bhavanti / ayogastUbhayoH, AdhmAnaM, parikartikA, parisrAvaH, pravAhikA, hRdayopasaraNama. dravyazayyAvyApado'pi gRhyante // 1 // 2 // aGgapragraho, atiyogo, jIvAdAnamiti nava | atha netre vicalite tathA caiva vivartite // vyApado vaidyAnimittA bhavanti // 32 // gude kSataM rujA vA syAttatra sdyHksstkriyaaH||3|| 1 anilenAtyugrasalilasya' iti pA0 / 2 'aNu, bhinnaM', atyutkSipte'vasanne ca netre pAyo bhavedrujA // iti pA0 / 3 'atihasvamityekAdaza' iti pA0 / 4 'bhinnatA' vidhiratrApi pittanaH kAryaH snehaizca secanam // 4 // iti paa0| 1 vilambitadAnenAtivAhanam' iti paa0| . anuSyo, ayAmizrI, dUrAnabhAbhadarSiH, aza/ athAto satrazattamo'dhyAga Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 36] sushrutsNhitaa| 529 tiryapraNihite netre tathA paashrvaavpiiddite|| bhinnanetravaditi bhinnanetreNa tulyaM, yathA bhinne netre basteramukhasyAvaraNAdastina samyak pratipadyate // vasekaH, tadvadurbaddha bhinne ca bastAvityarthaH // 10 // 11 // Rju netraM vidheyaM syAttatra samyagvijAnatA // 5 // atiprapIDito vastiH prayAtyAmArzayaM ttH|| tatra sadyaH kSatakriyA madhughRtAbhyaGgAdyAH / atyutkSipta vAterito nAsikAbhyAM mukhato vA prapadyate // 12 // ityAdi / atra atyutkSipte'vasanne ca netre'bhighAtena vAtapaitti galApIDaM kuryAccApyavadhUnanam // kapAyuvedanAyAm / pittanna iti madhurazItAdiH / snehaizca secana- ziraHkAyavirekau ca tIkSNau sekAMzca zItalAn 13 miti ghRtAdisnehasecanaM, taccAnilApaham // 3-5 // zanaiH prapIDito bastiH pakvAdhAnaM na gacchati // atisthUle karkaze ca netre'striMmati gharSaNAt // na ca saMpAdayatyarthaM tasmAdyuktaM prapIDayet // 14 // gude bhavet kSataM ruk ca sAdhanaM tasya pUrvavat // 6 // bhUyo bhUyo'vapIDena vAyurantaH prapIDyate // ausannakarNike netre bhinne'NI vaa'pypaarthkH|| tenAdhmAnaM rujazcogrA yathAsvaM tatra bastayaH // 15 // avaseko bhavedvasvastasmAddoSAn vivarjayet // 7 // kAlAtikramaNAt klezo vyAdhizcAbhiprava prakRSTakarNike raktaM gudamarmaprapIDanAt // | tatra vyAdhibalanaM tu bhUyo basti nidhApayet // 16 // kSaratyatrApi pittano vidhirvastizca picchilH||8|| bastidoSAnabhidhAya pIDanadoSAnabhidhAtumAha-atiprapIhaskhe tvaNusrotasi ca klezo bastizca pUrvavat // .. pratyAgacchaMstataH kuryAdrogAn bastivighAtajAn // 9 Dita ityAdi / prapadyate nirgacchatItyarthaH / avadhUnanaM kezAdiSU kSipya cAlanam / sekAMzca zItalAn kSIrekSurasayaSTimadhukaka-. dIrgha mahAsrotasiM ca zeyamatyavapIDavat // SAyadhAnyAmlacukAdizItadravyapariSekAn / zanaiH prapIDito praNidhAnadoSAnabhidhAya netradoSabhidhAnamAha-atisthUla mandapIDitaH / artha na saMpAdayati kArya na karoti / antaH ityAdi / pUrvavacchabdena sadyaHkSatavakriyetyarthaH / AsannakarNike 'udarasya' iti zeSaH / teneti udarAntargatena vAyunA / bastirapArthako vyarthaH / bhinne'NI aNubhinne netre / avasekaH | tatrAdhmAnaM rujazca / yathAkhaM bastaya iti ye yasyAtmIyA bastayaH * kSaraNam / prakRSTakaNikaM vyaGgalAdUrdhva caturaGgule sanniviSTakarNi pratIkArahetukhena / kAlAtikramaNAdityAdi / vyAdhizcAbhipravardhate kam / tatrA yantreNa paJcAGgulenAntaHpraviSTena sthUlAgratvAdda iti cirakAlanetrAvasthAnahetukagudamArgAvarodhatvena pravRttyabhikSaNanaM na syAt , bastiyantreNa punastIkSNAgreNa caturaGgulena sadyaH | mukhIbhUtavAtavighAtenAnulomasAdhyo vyAdhiH pravardhata ityarthaH prANaharagudamarma saMpIDyate, atastacikitsitaM yuktam / hakhe // 12-16 // yathocitapramANahIne / aNusrotasi sUkSmacchidre / kleza iti aNusrotaHpravAhaNotpannakAlAtikrameNa / bastizca pUrvavaditi | gudopadehazophau tu sneho'pakvaH karoti hi|| ' saMnikRSTakarNike yathA apArthako bastistadvaditi / hakhakhAddhe-tatra saMzodhano bastirhitaM cApi virecanam // 17 // toratrApi tathA; ata eva hetoH pratyAgacchan vyAghuTan basti- hInamAtrAvubhau bastI nAtikAryakarau matau // . vighAtajAn rogAn mUtrAghAtamUtrakRcchAdIn kuryAt / ciki- atimAtrau tthaa''naahklmaatiisaarkaarko||18|| tsitaM cAnuktamapi rogApekSayA mUtrAghAtAdicikitsitam / mUcchI dohamatIsAraM pittaM caatyussnntiikssnnko|| jejaTAcAryastu IdRzaM vyAkhyAnayati-pUrvavadvastiH picchA- mRduzItAvubhau vAtavibandhAdhmAnakArakau // 19 // bastirityarthaH / dIrdhe mahAsrotasi ca yatre'tyavapIDavannAsAmu- tatra hInAdiSu pratyanIkaH kriyaavidhiH|| khAnirgamana, galapIDAdicikitsitaM ca jJeyam // 6-9 // - gubastyupadeha tu kuyot sAndro nirUNaH // 20 // prastIrNe bahale cApi bastau durbaddhadoSavat // 10 // | pravAhikAM vA janayettanuralpaguNAvahaH / bastAvalpe'lpatA vA'pi dravyasyAlpA guNA mtaaH|| tatra sAndre tanuM basti tanau sAndraM ca dApayet // 21 // durbaddhe cANubhinne ca vijJeyaM bhinnanetravat // 11 // | snigdho'tijADyakRdrUkSaH stambhAdhmAnakRducyate // netradoSaM tatsAdhanaM cAbhidhAya bastidoSaM tacikitsitaM | bA | basti rUkSamatisnigdhe snigdhaM rUkSeca dApayet // 22 // cAbhidhAtumAha-prastIrNe ityAdi / alpe yathocitapramANahIne / pIDanadoSAnabhidhAya dravyadoSAnirdizannAha-gudopadeha basteralpatayA ca dravyasyApyalpatA, ata eva alpA guNAH / ityAdi / upadeha upalepaH / 'hitaM cApi virecanam' ityatra 'rUkSaM cApi virecanam' iti gayadAsaH / hInamAtrAvityAdi / 1 'cAvanate tathA' iti pA0 / 2 'nikRSTakarNike' iti pA0 / ubhau bastI snehabastinirUhabastI / pratyanIka iti hInamAtre3 'nikRSTakarNike'tyAsannakarNike' iti paa0| 4 'caturaGgulena' 'dhikamAtro'timAtre hInamAtraH, tIkSNe mRduH, mRdau tIkSNaH, iti paa0| 5 'atyalpAgracchidre' iti paa0| 6 'caiva bhinne' iti pA0 / 1'krAmatyAmAzaya iti pA0 / 2 'chardimatIsAraM' iti pA0 / su0saM067 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM uSNe zItaH, zIte punaruSNaH / atijADyakRt atizayena vyApadaH snehabastestu vakSyante taccikitsite // 30 // kledakArI // 17-22 // evaM praNidhAnanetradravyapIDanazayayAdoSajA vaidyanimittA eva atipIDitavadoSAn viddhi cApyavazIrSake // vyApadazcatuzcatvAriMzatamabhidhAya vaidyAturanimittAH snehabastibhavA ucchIrSake samunnAhaM bastiH kuryAJca mehanam // 23 // vaktukAmaH prAha-vyApadaH snehabasterityAdi // 30 // . tatrottaro hito bastiH sukhinnasya sukhaavhH|| ayogAdyAstu vakSyAmi vyApadaH scikitsitaaH|| myanasya basti noti pakvAdhAnaM vimArgagaH // 24 // anuSNo'lpauSadho hIno bastiti pryojitH||31|| hRhudaM bAdhate cAtra vAyuH koSThamathApi ca // viSTambhAdhmAnazUlaizca tamayogaM pracakSate // uttAnasyAvRte mArge bastirnAntaH prapadyate // 25 // tatra tIkSNo hito bastistIkSNaM cApi virecanam 32 netrasaMvejanabhrAnto vAyuzcAntaHprakupyati // sazeSAnne'thavA bhukte bahudoSe ca yojitaH // dehe saGkucite dattaH saknorapyubhayostathA // 26 // atyAzitasyAtibahurbastirmandoSNa eva ca // 33 // na samyaganilAviSTo bastiH pratyeti dehinH|| anuSNalavaNasneho hyatimAtro'thavA punH|| sthitasya bastirdattastu kssiprmaayaatyvaangmukhH||27|| tathA bahupurISaM ca kSipramAdhmApayennaram // 34 // na cAzayaM tarpayati tasmAnnArthakaro hi sH|| . hRtkaTIpArzvapRSTheSu zUlaM tatrAtidAruNam // nApnoti bastirdattastu kRtsnaM pakvAzayaM punaH // 28 // | tatra tIkSNataro bastirhitaM cApyanuvAsanam // 35 // dakSiNAzritapArzvasya vAmapAzrvAnugo yataH // atitIkSNotilavaNo rUkSo bastiH pryojitH|| nyunAdInAM pradAnaM ca baste va prazasyate // 29 // / sapittaM kopayedvAyuM kuryAca parikartikAm // 36 // pazcAda nilakopo'tra yathAvaM tatra kArayet // nAbhivastigudaM tatra chinattIvAtidehinaH // dravyadoSAnabhidhAya zayyAdidoSAnabhidhAtumAha-atipIDi- picchAbastihitastasya snehazca madhuraiH shRtH||37|| tavadityAdi / viddhi jAnIhi / atiprapIDito bastiH prayAtyA- atyamlalavaNastIkSNaH parisrAvAya kalpate // / ' mArzayamityAdivadityarthaH / ucchIrSake ucchritaziraske puruSe daurbalyamaGgasAdazca jAyate tatra dehinaH // 38 // bastirdattaH mehanaM medraM samunnAhaM samyagunnAho yatra tattA- | parisravettataH pittaM dAhaM saJjanayehude // dRzamAdhmAtaM kuryAdityarthaH / tasyAmApadi susnigdhasya puruSasyottaro picchAbastihitastatra bastiH kSIraghRtena ca // 39 // bastiH hitaH sukhAvaha iti gyii| jejaTAcAryastu "ucchI- pravAhikA bhavettIkSaNAnnirUhAt sAnuvAsanAt // ke samunnAhaM kuryAt sasnehamehanam / tatrottaro hito bastiH sadAhazUlaM kRcchreNa kaphAsagupavezyate // 40 // susnigdhazca sukhAvahaH" iti paThilA vyAkhyAnayati-sasneha- picchAbastirhitastatra payasA caiva bhojanam // . mehanaM snehasaMsRSTamUtrapravartanaM; tatra pratIkAra uttaro bastiriti sarpirmadhurakaiH siddhaM tailaM cApyanuvAsanam // 41 // susnigdhasya zodhano nirUha iti, na punaruttarabastiriti / atitIkSNo nirUho vA savAte caanuvaasnH|| vRddhasuzrute cAyaM pATho'nyathA; tathA ca-"ucchIrSake hRdayasyopasaraNaM kurute cAGgapIDanam // 42 // samunnAho basteH kRcchAca mehanam" iti / nyunjasya puruSasya doSaistatra rujastAstA mado mUrchA'Ggagauravam // vimArgago vastiH pakvAdhAnaM pakvAzayaM naapnoti| hRdudaM bAdhate | sarvadoSaharaM basti zodhanaM tatra dApayet // 43 // vAyuH koSThaM ca bAdhate ityarthaH / uttaansyetyaadi| netrasaMvejanaM rUkSasya bahuvAtasya tatha / duHzAyitasya ca // netrakampanaM, tena bhrAnto vAyurityarthaH / saknorUrvorna pratyeti na bastiraGgagrahaM kuryAdrkSo mRdvlpmessjH||44|| pratyAgacchati na niSkAsayatItyarthaH / avAGmukhaH adhomukhaH / tatrAGgasAdaH prastambho jRmbhodvessttnvepkaaH|| dakSiNAzritapArzvasya puruSasya bastirdattaH san kRtsnaM pakvAzayaM na parvamedazca tatraSTAH khedaabhynyjnbstyH||45|| prApnoti / kuta ityAha-yataH pakvAzayo vAmapArthAnugo vAma- atyuSNatIkSNo'tibahurdatto'tikheditasya ca // pArzvamanugacchati / upasaMhAracyAjena nidAnavarjanaM cikitsita- alpadoSasya vA bastiratiyogAya kalpate // 46 // mAha-nyubjAdInAmityAdi / atraiva doSasAdhanaM nirdizannAha- virecanAtiyogena samAnaM tasya lakSaNam // pazcAdanilakopa ityAdi / hRdayapRSThagudAdibAdhAsu tattayAdhyupara- picchAbastiprayogazca tatra zItaH sukhaavhH||47|| meNa meSajenaiva sAdhitena bastinA sAdhya ityarthaH // 23- atiyogAt paraM yatra jIvAdAnaM viriktavat // 29 // deyastatra hitazcApsu picchAbastiH sazoNitaH 48 navaitA vyApado yAstu nirUhaM prtyudaahRtaaH|| 1'ni:syandakArI' iti paa0| 2 'vidhi' iti pA0 / snehabastiSvapi hi tA vijJayAH kuzalairiha // 49 // 3 'suligdhasya' iti pA0 / 4 'hi saH' iti pA0 / 5 'yasyApyanilakopo'tra' iti paa0| 6 'krAmatyAmAzayaM' iti pA0 / / 1 'tacikitsitam' iti pA0 / Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37] sushrutsNhitaa| 531 doSaharamiti sava saptarAtrAt paratA kR tAcAyAnuvAsacadanyAdRzaM - ityuktA vyApadaH sarvAH slkssnncikitsitaaH|| dinAni SaDatikramet / tataH khedaM samAcaran laghUSNaM bhujyamAbhiSajA ca tathA kArya yatheMtA na bhavanti hi // 50 // | nasyahaM sthitazcaturthe'hani virekaM kuryAt / tatastasmAdvirekA__ ayogAdivyApadaH sacikitsitA Aha-ayogetyAdi / dannasaMsargeNa dinAni SaDatikramyAnantaraM madhurAdirasasaMsarga samAalpauSadha iti alpAni auSadhAni yatra, etenAlpauSadhakhAda caran saptarAtrAdvirecita iti vAkyAdaSTamAdidivaseSvanuvAsataikSNyena hInavIryatvamuktaM, hIna iti samudAyasyAlpamAtralena / nAni yathAdoSaM vidadhyAt / tataH SoDaze'hni snehAbhyaktaH khedinaiti nAgacchati, bastiH viSTambhAdibhirupalakSitaH / tIkSNo | tazcAsthApana seveta / gayadAsastu carakAcAryAbhiprAyeNa virecahito bastirityupalakSaNaM, tena pUrvoktaguNatrayaviparIta uSNo | nAdUrva SaDahaM kRtAnnasaMsargasyAvasthAvizeSeNa snehapAnamanuvAsanaM bahulameSajo yathocitapramANo hitaH pUjita ityarthaH / sazeSAnne | ca dvayamapi mnyte| tathA ca carakAcAryavacanam- "saMsaityAdi / sazeSAnne annAjIrNazeSe, bhukte ca nirUhabastiH, tathA STabhakta na TabhaktaM navame'hi sarpistaM pAyayetApyanuvAsayedvA"-(ca. si. badadorenaSNalavaNaTo nijatiyojito yAta a. 1) iti / tatra virecanAdUrdhvamanasaMsargeNa dinAni Sada, nabanuvAsanaH, tasya sAnna eva hitatvAt / atyazitasya sneha tato madhurAdirasasaMsargamAcaret , snehapAnenApi dinAni SaDatibastistathA mAtrAzitasyAtibahumandoSNatAyuktaH snehabastirA kAmet , tato dinatrayaM laghUSNaM bhujAnazcaturthe'hani snehAbhyaktaH dhmAnaM janayet / parisrAvAya kalpate iti parisrAvo'yaM kevala kheditazcAsthApanaM seveta / snehapAnapUrvakasyAnuvAsanapUrvakasya pittajo na tu vamanavirecanaparisrAvavat kaphapittasaMbhavaH / tatra cAsthApanasyAvasthA gayadAsena darzitA; yathA-hInaviriktapittarakabhUyiSThAyAM sarpiSA, vAtaraktabhUyiSThAyAM tailenAnuvAsanam / syAvaSiSTaparipakkAmasaMcayAvRte vAyau snehapAnapUrvakamAsthApanaM kSIreNa bhojanaM vAtapittakaphapratyanIkaM; kaphasaMsarga tu kaphaharadra kvacidyAdhyavasthAvazAt prAk snehanavirecitasyAsthApanamiti / vyasaMskRtakSIrabhojanamiti kSeyaM, tatrAntaradarzanAt / rujastAstAH nirUDhaH puruSaH sadya eva taddivase evAnuvAsyaH / etena dattatodAdayaH, oSacoSAdayaH, kaNDvAdayazca / sarvadoSaharamiti sarva nirUho yathoktaM bhojayitvA''rdrapANirevAnuvAsyaH / virecitastu doSaharadravyakvArtha, gomUtratrivRdAdikalkaM zodhanaM basti; zodhana- saptarAtrAt parato'nuvAsyo nArvAk / ukta hi-"virecanAt tvenordhvagatadoSamadho nayati, sarvadoSaharatvena sarvAneva doSAn saptarAtre gate jAtabalAya vai / kRtAnnAyAnuvAsyAya samyagdeyo'duSTAJchamayati / rUkSo'tra vAtaprakRtiH / zItaH zItopacArazca nuvAsanaH" (ci. a. 37) iti / kecidanyAdRzaM sukhAvaha ityarthaH / viriktazabdenAtra virekAtiyogotpannaM jIvA- vyAkhyAnaM kurvnti| tacca gayadAsAcAryeNa bahudhA dUSitadAnam / ato virekAtiyogotpannajIvAdAnavaliGgacikitsitA. nikitsitA khAdasmAbhirapyupekSitam // 51 // * bhyAmetadvastyatiyogotpannaM jIvAdAnaM jJeyam / tatra vizeSaciki- | iti zrIDalha(Da)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM tsitamAha-deya ityAdi / sazoNita iti hetugarbha vizeSaNaM, suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne SaTyataH picchAbastiH sazoNito'taH zoNitApagamarUpajIvAdAne triMzattamo'dhyAyaH // 36 // deya ityarthaH // 31-50 // pakSAdvireko vAntasya tatazcApi nirUhaNam // spttriNshttmo'dhyaayH| sadyo nirUDho'nuvAsyaH sptraacaadvirecitH||51|| athAto'nuvAsanottaravasticikitsitaM vyAiti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne khyAsyAmaH // 1 // netrabastivyApazcikitsitaM nAma . sstttriNsho'dhyaayH|| 36 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | virecanAt saptarAtre gate jAtabalAya vai|| idAnIM paJcAnAM karmaNAM krameNa kriyamANAnAM yato yato yadya kRtAnnAyAnuvAsyAya smygdeyo'nuvaasnH||3|| dyAvatA kAlena karaNIyaM tattadupadizannAha-pakSAdityAdi / samyagyogena vAntasya puruSasya virecanaM pakSAnnAvovApi parataH; ___ anuvAsyaH saptarAtrAdvirecita iti yaduktaM tadUlalAme eva nAnyatheti darzayannAha-virecanAdityAdi / jAtabalAyeti jAtatatrArvAk kriyamANaM puruSAnalabalayorabalakhAd vyApadamAvahati, | balasyaivAnuvAsanaM deyaM, yata utpannabalasyaivAmilavAnanuvAsanaatiparataH punaH nehakhedAdiguNo'ntaritaH syAt ; tasmAt pakSAdeva vAnto virecniiyH| tatra pradhAnazuddhimapekSyAnnasaMsargeNa hetuH| tathA coktaM-"pazcAdagnibalaM jJAkhA samyagdeyo'nuvA sanaH" / 'kRtAhArAya sAyAhe' iti kecit paThanti, 'kRtAdinAni SaDatikramya madhurAdirasasaMsargamAcaret / snehapAnenApi hArAya satatam' ityanye / tatra na kadAcidapyakRtAhArAyeti 1 asyAgre 'atimAtroM vA'nuSNAdiguNayukto nirUhabastinara- | satatagrahaNArthaH // 1-3 // mAdhmApayeva / bahupurISasya ca dvividho bastirAdhamApayet / ' ityadhikaM | yathAvayo nirUhANAM yA mAtrAH prikiirtitaaH|| paThyate hastalikhitapustake / 2 'tataH pakSAnnirUhaNam' iti pA0 / pAdAvakaSTAstAH kAryAH khehabastiSu dehinAm // 4 // Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMbalitA [cikitsAsthAnaM - - ityA prakAreNa niI .. Sakarohiye epa.. vayovizeSAnurUpamAtrAmupadizannAha-yathAvayo nirUhANA- kurvanti-ata UrdhvamityAdi / yathAkramamiti vAtAdidoSakrameNemityAdi / vaya iha sAMvatsarikAdInAM zarIrAvasthAvizeSaH / tyarthaH / yatra zaTyAdau pauSkara kuSThaM ca yatpaThyate tatra pauSkara pAdApakRSTAH cturbhaagaavshissttaaH| carake'pyuktaM-"nirUhapAdAM- mUlaM, tadviTapazAkhAzca kuSThamiti jJeyam / amaradAruH devadAruH / zasamena tailenAmlAnilanauSadhasAdhitena" (ca. si. a. 3) sindhujaM saindhavam / narAdhipaH kRtamAlakaH / saratIti saralA iti / tatrAntare'pi-"SaTpalI tu bhaveccheSTA tripalI madhyamA | trivRt, virecanIyatvAt / zyAmA vRddhadArukaH / paJcamUlaM bhavet / kanIyasyadhapalikA tridhA mAtrA'nuvAsane"-iti / | bilvAdipaJcamUlaM, tasya rasaH kvAthaH / atra taile narAdhipAra'ardhArdhakRSTAstAH kAryA' iti anye paThanti, tatrApi ardhasyA- gvadhapAThAt saralAtrivRtpAThAcca etayodviguNA mAtrA deyA / uktaM zcaturtho bhAga eveti sa evArthaH // 4 // ca-"ghRte tele ca yoge ca yad dravyaM punarucyate / tadAtavyautsRSTAnilaviNmUtre nare basti vidhApayet // mihAcAryAMgato dviguNaM matam" iti // 7-14 // etairhi vihataH sneho naivAntaH pratipadyate // 5 // citrkaativissaapaatthaadntiibilvvcaamipaiH|| snehabastirvidheyastu nAvizuddhasya dehinH|| | saralAMzumatIrAsnAnIlinIcaturaGgulaiH // 15 // snehavIrya tathA datta dehaM cAnuvisarpati // 6 // | cavyAjamodakAkolImedAyugmasudrumaiH // basteH pUrvakarma nirdizannAha-utsRSTetyAdi / yasmAdetaiH kAra- jIvakarSabhavarSAbhUvastagandhAzatAhvayaiH // 16 // gairanutsRSTairanilaviNmUtrairnetradvArAvarakairantarvihataH avaruddho dattaH | rennvshvgndhaamnyjisstthaashttiipusskrtskraiH|| sneho naivAntaH pratipadyate naivAntaH pravizatItyarthaH / etairhi sakSIraM vipacettailaM mArutAmayanAzanam // 17 vihata' ityatra 'anyathA vihata' iti kecit paThanti, tatrA- | gRdhrasIkhaJjakulADhyamUtrodAvartarogiNAm // nyathA anyena prakAreNa, anutsRSTAnilaviNmUtratvenAvizuddhasya zasyate'lpabalAgnInAM bastAvAzu niyojitm||18|| dehina ityarthaH / ato vimUtraniharaNe kRte snehabastirvidhIyate AmiSaM gugguluH / suradrumo devadAruH / taskaraH corakaH iti darzayannAha snehetyAdi / tathA tena prakAreNa zuddhe zarIre snehabastiH snehavIrya datte dadAtItyarthaH / "sneho doSairapihitaH bhatikairaNDava srotaHsu na visarpati"-iti kecidadha paThanti / apihita dazamUlasahAbhArgISagranthAmaradArubhiH // 19 // AcchAdita ityarthaH // 5 // 6 // | balAnAgabalAmUvAjigandhAmRtAdvayaiH // ata UrdhvaM pravakSyAmi tailAnIha yathAkramam // sahAcaravarI vizvAkAkanAsAvidAribhiH // 20 // pAnAnvAsananasyeSu yAni hanyurgadAna bahUn // 7 // yavamASAtasIkolakulatthaiH kvathitaiH zatam // shttiipusskrkRssnnaabaamdnaamrdaarubhiH|| jIvanIyapratIvApaM tailaM kSIracaturguNam // 21 // zatAhAkuSThayaSTyAvacAbilvahutAzanaiH // 8 // | jaborutrikapAzvAsabAhumanyAziraHsthitAn // supiSTairdviguNakSIraM tailaM toyacaturguNam // | hanyAdvAtavikArAMstu bastiyogairniSevitam // 22 paktvA bastau vidhAtavyaM mUDhavAtAnulomanam // 9 // jiivntytiblaamedaakaakoliidvyjiivkaiH|| azaoNsi grahaNIdoSamAnAhaM viSamajvaram // RssbhaativissaakRssnnaakaaknaasaavcaamraiH|| 23 // kaTyUrupRSThakoSThasthAn vAtarogAMzca nAzayet // 10 // raamnaamdnyssttyaahvsrlaabhiirucndnaiH|| vcaapusskrkusstthailaamdnaamrsindhujaiH|| | svayaGguptAzaTIzRGgIkalasIsArivAdvayaiH // 24 // kAkolIdvayayaSTyAhvamedAyugmanarAdhipaiH // 11 // piTaistailaghRtaM pakkaM kSIreNASTaguNena tu // paatthaajiivkjiivntiibhaargiicndnkttphlaiH|| | taccAnuvAsane deyaM zukrAgnibalavardhanam // 25 // srlaagurubilvaambuvaajigndhaagnivRddhibhiH||12|| | bRMhaNaM vAtapittanaM gulmAnAhaharaM param // viddnggaargvdhshyaamaatrivRnmaagdhikrdhibhiH|| | nasye pAne ca saMyuktamUrdhvajatrugadApaham // 26 // piSTaistailaM pacet kSIrapaJcamUlarasAnvitam // 13 // bhUtikaM katRNaM gandhatRNAparaparyAyam / guDUcI harItakI ceti nAhAgniSaGgArzAgrahaNImUtrasaGginAm // amRtAdvayam / sahAcaraH sairIyaH, varI zatAvarI, vizvA zuNThI, anvAsanavidhau yuktaM zasyate'nilarogiNAm // 14 // kAkanAsA vAyasaphalA // 19-26 // kecidatra vRddhasuzrutAdhyAyina Amasnehasya gudopadehenApi mdhukoshiirkaashmrykttukotplcndnaiH|| vyApatkaratvamAlokya pakvatailAni pratipAdayitukAmAH pratijJAM zyAmApanakajImUtazakrAhvAti viSAmbubhiH // 27 // | tailapAdaM pacet sarpiH payasA'STaguNena ca // 1 'tasyAnuvAsanasya sarvavayovizeSAnugrAhiNI mAtrAmupadiza nyagrodhAdigaNakAthayuktaM bastiSu yojitam // 28 // nAha'-iti paa0| 2 'viNmUtraniharaNasAdRzyena kRtazuddhareva' iti paa0| 3 'srotaHsvantana sarpati' iti paa0| 1'kaNTaseluyAkaH' iti paa0| Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37] suzrutasaMhitA / 533 dAhAsRgdaravIsarpavAtazoNitavidradhIn // grasteSu, viDaGgAditailaM vAte kaphabhUyiSThe, saMsargasaMnipAteSu punarepittaraktajvarAdyAMzca hanyAt pittakRtAn gadAna 29 tAnyeva yathAyathamabhyUdya yojyAnIti jJeyam / etAni zavyAdizyAmA priyaguH / jImUto mustakaH / tailasya pAdazcaturthAMzo | tailAni sAmAnyasnehapAkaparibhASayA sAdhanIyAni // 33-42 // yasmin sapiSi tat tailapAdam // 27-29 // azuddhamapi vAtena kevalenAti pIDitam // mRNAlotpalazAlUkasArivAdvayakezaraiH // ahorAtrasya kAleSu sarveSvevAnuvAsayet // 43 // candanadvayabhUnimbapadmavIjakaserukaiH // 30 // pUrva vizuddhadehasya snehabasti pradarya kvacidazuddhasyApi paTolakaTukAraktAgundrAparpaTavAsakaiH // darzayatAha-azuddhamityAdi / kevalena dhAtukSayahetunA / rikta piSTaistailaghRtaM pakkaM tRNamUlarasena ca // 31 // | hi zarIre prAyeNa vivRtasrotomukhameva zarIraM, tatra zuddhyA kSIradviguNasaMyuktaM bastikarmaNi yojitam // punaratidhAtukSayeNAtitarAmeva vAtarogaH syAt, tenAzuddhe'pi nasye'bhyaJjanapAne vA hanyAt pittagadAna bahUn 32 tatra snehabastiriti / ahorAtrasya kAleSu pUrvAhlAdiSu, 'jIrNAnnaM raktA majiSThA, gundrA paTTorakamedaH ! tRNamUlaM kuzakAzAdi-mA mATi. bhojayitvA'nuvAsayet' iti vakSyamANena pUraNIyam // 43 // tRNapaJcamUlam // 30-32 // rUkSasya bahuvAtasya dvau trInapyanuvAsanAn // triphlaativissaamuutrivRshcitrkvaaskaiH|| | dasvA snigdhatanuM jJAtvA tataH pazcAnnirUhayet // 44 // nimbAragvadhaSaDgranthAsaptaparNanizAdvayaiH // 33 // | rUkSasya vAtAdhikasya vAtavegavidhAraNAya prAgeva snehabasti gudduuciindrsuraakRssnnaakusstthsrsspnaagraiH|| . dattvA pazcAcchodhano bastirdeya iti darzayannAha-rUkSasyetyAdi tailamebhiH samaiH pakkaM surasAdirasAplutam // 34 // // 44 // pAnAbhyaJjanagaNDUSanasyabastiSu yojitam // asnigdhamapi vAtena kevalenAtipIDitam // sthUlatAlasyakaNDAdIna jayetkaphakRtAn gadAna 35 snehapragADhairmatimAnnirUhaiH samupAcaret // 45 // paatthaajmodaashaarhossttaapippliidvynaagraiH|| saralAgurukAlIyabhArgIcavyAmaradrumaiH // 36 // . kiJcidasnigdho'pi yathA''sthApana vizeSeNAsthApanIyastathA maricalAbhayAkavIzaTIgranthikakaTphalaiH / / darzayannAha-asnigdhamapItyAdi |-asnigdhN ISatsnigdhaM, tailameraNDatailaM vA pakkamebhiH samAyutam // 37 // naJ ISadarthe, anudarA kanyeti yathA / snehapragADheH snehabahulaiH / etena prAk snehavidhivirahite snigdhamAsthApanaM vigamyate // 45 // vallIkaNTakamUlAbhyAM kvAthena dviguNena ca // hanyAdanvAsanairdattaM sarvAn kaphakRtAn gadAn // 38 // | atha samyaGgirUDhaM tu vAtAdiSvanuvAsayet // viddnggodiicysindhuutthshttiipusskrcitrkaiH|| bilvayaSTyAhnamadanaphalatailairyathAkramam // 46 // kaTphalAtiviSAbhArgIvacAkuSThasurAhayaiH // 39 // nikahasya pazcAtkarma nirdizannAha-athetyAdi / bilvmuulmedaamdnyssttyaavshyaamaaniculnaagraiH|| madhuyaSTImadanaphalakAthasiddhestailaiH; kecittu bilvamUlAdInAM shtaadvaaniiliniiraasnaaklsiivRssrennubhiH||40|| kalkairiti vadanti; anye tu bilvtailN-"shtaahaaphlbilvaabilvaajmodkRssnnaadvaadntiicvynraadhipaiH|| khyastailaM siddhaM samIraNe" iti tatrAntaroktaM bilvAdipaJcatailameraNDatailaM vA muSkakAdirasAplutam // 41 // mUlena vA siddhaM tailaM bilvatailam / yaSTyAhRtailaM jIvanIyaM, tacca plIhodAvartavAtAsaggulmAnAhakaphAmayAn // tatrAntare 'dazamUlIbalArAnA-' ityAdipAThenoktam / atrApi pramehazarkarAzIsi hanyAdAzvanuvAsanaiH // 42 // tadeva bhUtIkAdidravyajIvanIyayuktamabhihitaM; phalabilvati. indrasurA indravAruNI / zAjJeSTA bhuMbhuruTTAko veSTitaphalaH | kRSNArAsnAbhUnimbadArubhiH siddhaM tailaM phalatailaM, kecittu madanakAkamAcyanu kAraH / kavI kaTukA / vidAryAdikaM paJcamUlaM phalairaNDatailaM phalatailamityAhuH // 46 // vallIsaMjJakam / karamardAdikaM tu kaNTakasaMjJaM paJcamUlam / zyAmA rAtrau basti na dadyAsu doSotklezo hi raatrijH|| vRddhadArukaH / niculo jalavetasaH / reNuH parpaTakaH / muSkakA- | snehavIryayutaH kuryAdAdhmAnaM gauravaM jvaram // 47 // dirasena "muSkakapalAzadhava-" (sU. a. 38) ityAdigaNasya rAtrA bastidAnaniSedhamAha-rAtrAvityAdi / doSokeza rasana kIthena cataguNena. pataM mizritaM tilatailameraNDatalaM veti '| iti yasmAdAtrAvAhAravidAhena kAlazetyAt srotomukhasaMvRtatvena tailadvayaM kalpyate / tatra zavyAdivacAdicitrakAdibhUtIkAditailAni prAyazo vAtarogeSu, jIvantyAdimadhukAdimRNAlAdi | ca doSadhAtumaleSu vikledanalakSaNa utklezo bhavati / anyatrApyu tam-"avizuddhe tu hRdaye nizi klinneSu dhAtuSu / vidagdhe'tailAni pittaraktarogArditeSu, triphalAdipAThAditailadvayaM kapha narase srotaHsUpalipteSu dehinAm // vyApArebhyo nivRttAnAM 1 tailamidaM' iti paa0| 1 samairyutam' iti paa0| doSotklezo bhavediti" // 47 // Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM 28 // bhojanAtadAne' / ahni sthAnasthite doSe vahnau cAnnarasAnvite // yUSakSIrarasaistasmAdyathAvyAdhi samIkSya vA // sphuTasrotomukhe dehe snehaujaH parisarpati // 48 // yathocitAt pAdahInaM bhojyitvaa'nuvaasyet||57|| divA bastipradAnaguNaM sakAraNaM nirdizannAha-ahItyAdi / / bhojanottarakAlamevAnuvAsanamavilambitamAha-sadetyAdi / ahi divA / vivRtasrotomukhe zarIre, tathA sthAnasthiteSu doSeSu, bhojanAdvilambitadAne doSaM darzayannAha-jvaramityAdi / kIhatathA niHzeSaparipakvasyAnnasya rasena viiryennaagnisNvrdhitenopaicite| zamannaM bhuktavantamanuvAsayettadAha-na cetyAdi / hApayedityatra paktuM samarthe ca vahau, snehaujaH snehavIrya, zarIraM parisarpati anu- snehaH prayojita iti saMbadhyate / yuktasneham alpasneham / krAmati // 40 // yathAvyAdhIti rogAnatikrameNa, rogAnurUpamiti yAvat / atrai.. pitte'dhike kaphe kSINe rUkSe vaatrugrdite|| vAnuktamapyavekSamANa Aha-samIkSya veti |-smygiikssitvaa nare rAtrau tu dAtavyaM kAle cossnne'nuvaasnm||49|| 'sAtmyaM doSaM ca' iti zeSaH / atra yUSo mudgayUSaH, sa ca kRto uSNe pittAdhike vA'pi divA dAhAdayo gdaaH|| | prAdhaH; kSIraM gavyaM, raso mAMsarasaH, tairyathAsaMkhyaM kaphapittavAtasaMbhavanti yatastasmAt pradoSe yojyedbhissk||50|| pratyanIkarbhojayilA, yathocitAt pAdahIna miti prAksaMzuddhasya rAtrAvapi pratiprasavamuddizannAha-pitte ityAdi / rAtriza kRtasaMsarjanasya ucitAdbhakAt pAdahInamuttamamadhyamamandAgnibdo'tra prathamapraharavAcakaH, pradoSe yojayedbhiSagiti vakSyamANa vizeSeNa pAdena pAdAbhyAM pAdairvA hInamiti jJeyaM, "ardhahInaM tribhAgaM vA bhojayitvA'nuvAsayet" iti muninA protalAt vacanAt / kutaH punaruSNakAle pitte'dhike vA divA na deyamityAha-uSNa ityAdi / pradoSazabdAt sandhyAparanizAnivRttiH // 54-57 // // 49 // 50 // athAnuvAsyaM svabhyaktamuSNAmbukheditaM shnaiH|| zIte vasante ca divA griissmpraavRdddhnaatyye| bhojayitvA yathAzAstraM kRtacaGkamaNaM ttH||58|| snehyo dinAnte pAnoktAna doSAn parijihIrSatA 51 visRjya ca zakRnmUtraM yojayet snehbstinaa|| praNidhAnavidhAnaM tu nirUhe saMpravakSyate // 59 // idAnImahni sthAnasthite doSa ityAdivAkyairyuktiprAptaM kAla anuvAsanavidhiM darzayannAha-athAnuvAsyamityAdi // 5 // niyamaM prakaTayannAha-zIta ityAdi / parijihIrSatA pari. // 59 // hartumicchatA // 51 // tataH praNihitasneha uttAno vAkzataM bhavet // ahorAtrasya kAleSu sarveSvevAnilAdhikam // prasAritaiH sarvagAtraistathA vIrya visarpati // 6 // tIvAyAM ruji jIrNAnnaM bhojyitvaa'nuvaasyet||52|| tADayettalayorenaM trIstrIn vArAJchanaiH shnaiH|| viziSTAvasthAyAmasyApavAdamAha-ahorAtrasyetyAdi / kAleSu sphicozcainaM tataH zayyAM trIn vaaraanutkssipetttH|| sarveSviti 'tattatkAlaviruddhakRtrimaguNopadhAnaM kRtvaiva' iti evaM praNihite bastI mandAyAso'tha mndvaak|| zeSaH / prAgazuddhasya kevalavAtapIDitasya sarveSvapyahorAtrAvayave-skhAstINe zayane kAmamAsItAcArike rtH|| 62 // dhvanuvAsanamabhihitam , iha tu zuddhasyeti na paunaruktyam // 52 // praNihitasnehasya pazcAtkarma nirdizamAha-tata ityAdi / na cAbhuktavataH snehaH praNidheyaH kathaJcana // Aturasya karaNIyamabhidhAya vaidyasya karaNIyaM nirdizannAhazuddhatvAcchnya koSThasya sneha Urdhva samutpatet // 53 // | tADayedityAdi / talayoH hastapAdatalayoH, zanaiH zanaistrIn __ abhuktavataH pratiSedhamAha-na cetyAdi / sneha Urdhva samutpa- trIn vArAn hanyAt snehazIghrAgamana niSedhArtha sphicozcainamiti tet samyagUrva gacchet / tatazcAtipIDitavad vyApat syAt / tADayediti saMbandhaH / sphiozceti cakAro bhinnakrame, tena zuddhakhAdityatra sUkSmavAditi paThilA gayadAsaH sUkSmamArgAnu- | tADayedityatra draSTavyaH / atastalayohItalAt kUrpare jAnunI saraNazIlavAttasyeti vyAkhyAnayati // 53 // cotkSipedityanukto vRddhavaidyavyavahAraH zuddho bhavati / zayyAmusadA'nuvAsayeccApi bhojayitvA''rdrapANinam // | kSipediti kASThaphalakAdikRtAM sahAtureNovaM nayedityarthaH, jvaraM vidagdhabhuktasya kuryAt snehHpryojitH||54|| 'zayyAsthamAturaM sphigdeze ityanye / AsItAcArike rata iti na cAtisnigdhamazanaM bhojayitvA'nuvAsayet // krodhAdIn varjayedityarthaH // 60-62 // madaM mUrchA ca janayed dvidhA snehaH pryojitH||55|| sa tu saindhavacUrNena zetAvena ca yojitH|| rUkSaM bhuktavato hAnnaM balaM varNa ca hApayet // deyaH sukhoSNazca tathA nireti sahasA sukham // 63 / / yuktahamato jantuM bhojyitvaa'nuvaasyet||56|| yasyAnuvAsano dattaH sakRdanvakSamAvrajet // atyauSNyAdatitakSNyAdvA vAyunA vA prapIDitaH64 10nAnvite' iti pA0 / 2 'tatastvenaM' iti pA0 / 3. 'anuvAsayediti 'kRtrimaguNopapAnaM kRtvA' iti vAkya zeSaH 1 'siddho bhavati iti pA0 / 1 'zatapuSpAsamanvitaH'. iti paa0| / iti paa0|| Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37] sushrutsNhitaa| 535 AAAANAN.mom savAto'dhikamAtro vA gurutvAdvA smessjH|| anena vidhinA SaD vA sapta vA'STau navaiva vaa||7|| tasyAnyo'lpataro deyona hi nitytisstthti||65|| vidheyA bastayasteSAmantarA tu nirUhaNam // viSTabdhAnilaviNmUtraH snehahIne'nuvAsane // tameva kramaM dIyamAnAzeSavastipadizannAha-anenetyAdi / daahkrmprvaahaartikrshcaatynuvaasnH||66|| SaDetyAdisaMkhyAvikalpA vakSyamANasnehAdidhAvantaragatadoSApesarvasnehabastidravyapUrvakarma nirdizannAha-sa ityAdi / sa kSayA / tatra dIyamAneSu snehabastiSu tRtIye caturthe paJcame vA nehaH, tu punaH, pakko'pi saindhavazatapuSpAsamanvito deyH| nehe'myAdyapekSayA snehasyoparatiM kRtvA (nehakhedAvadhikRtya) madhyamavayaskamAzritya cUrNasya mAtrAmAha-"cUrNamASaH pale snehe saMsarjana vidhAnenopabRMhitabalAya antarA nirUhaNaM dadyAda doSasindhujanma zatAdvayoH" iti / tasyAnuvAsanasnehasya praNidhA saJcayasaMzodhanAya / tathA ca caraka:-"zrIn pazca vArAMnamAtrapratyAvRttyA'sya nidAnaparihArArtha hetuM punaH karaNIyaM ca zcaturo'tha SaDvA vAtAdhikAnAmanuvAsanIyAn / snehAn pradakhAdarzayannAha-yasyetyAdi / sakRt ekavAram / akSasya yantrasyA ''zu bhiSag vidadhyAt srotovizuddhyarthamato nirUhAn" (ca. nupazcAdanvakSam / Avrajet Agacchet / kutaH? atyauSNyAt si. a.1) iti // 70 ||ussnngunnaatirekaat / atitaikSaNyAt atitIkSNaiH saMskArakadamyairAhitAt / anucchvAsya bandhanAt vAyunA prapIDitaH dattastu prathamo bastiH snehayedvastivalaNau // 71 // savAto bastiH syAt ; atimAtro'timeSajazca guruvAt / samyagdatto.dvitIyastu mUrdhasthamanilaM jayet // tasyAnyo'lpatara iti anyo'tyoSNyAdiguNaviparItaH, alpataraH janayedvalavarNau ca tRtIyastu prayojitaH // 72 // prAcInamAtrAtaH, prathamasnehenaiva kiJcisnigdhatvAt / kutaH puna- | rasaM caturtho raktaM tu paJcamaH snehayettathA // rapi deya ityAha-na hi ni tyatiSThatIti; hi yato'tiSThati | SaSThastu snehayenmAMsaM medaH saptama eva ca // 73 // he na snihyati naraH / snehahIne'nuvAsane viSTabdhAnilaviNsUtro | aSTamo navamazcAsthi majAnaM ca yathAkramam // 'bhavati' iti zeSaH / hIna iti hInaguNamAne ityarthaH / dAha- | evaM zukragatAn doSAn dviguNaH sAdhu sAdhayet 74 klamapravAhArtikarazceti cakArAddhInAnuvAsitaviSTabdhAnilaviNmUtra _ idAnIM snehabasteH prathamAdidAnena kArya nirdizannAha-datta ligaviparItAtisRSTAnilaviNmUtrArtikarazceti samuccinoti / ityAdi / bastivakSaNA vityupalakSaNamadhaHkAyasya / mUrdhasthamanilaM pravAhasthAne pipAseti kecit paThanti // 63-66 // jayediti mUrdhasthamUrdhvakAyasthaM, jaijaTAcAryastu AdipadasAnilaH sapurISazca snehaH pratyeti yasya tu|| lopAd bastimUrdhasthamanilaM jayediti vyAkhyAnayati / evamanena oSacoSau vinA zIghraM sa smygnuvaasitH||67|| | krameNa / zukragatAn doSAn vyAdhisamuddezIyoktAna klaibyApraharSajIrNAnnamatha sAyAhne nehe pratyAgate punH|| janakAn / dviguNaH snehabastiraSTAdazasaMkhyaH / sAdhu samyagdattaH laghvannaM bhojayet kAmaM dIptAgnistu naro yadi // 68 // sAdhayediti / bastyAdidezarasAdidhAtusnehanamAzritya dattasnehaprAtaruSNodakaM deyaM dhAnyanAgarasAdhitam // basteH prathamAdidAnamabhihitam / doSasamAzritasnehadAnaM tatrAtenAsya dIpyate vahnirbhaktAkAsA ca jAyate // 69 // ntarAjjJeyam / yathA-"ekaM trIn vA balAse tu nehavastIn ___ yAdRzaH nehaH samyaganuvAsitastamAha-sAnila ityAdi / prakalpayet / paJca vA sapta vA pitte navaikAdaza vA'nile" sapurISazcati cakAreNa samUtrazcetyanuktaM samuccIyate / pratyeti atyAta (vA. sU. a. 19) iti // 71-74 // pratyAgacchati / oSa ISaddAhaH / coSa AkRSyamANasyeva dAhaprakAraH / gayI tu-oSacoSo vineti dAhapipAse vinetyartha | aSTAdazASTAdazakAn bastInAM yo nissevte|| ityAha / zIghramiti tricaturAdiyAmAt / aparevarAhAraM niya- yathoktana vidhAnena parihArakrameNa ca // 75 // mayannAha-jIrNAnnamityAdi / jIrNAnnaM pariNatAhAraM, sAyAhna amrprbhH|| grahaNaM pUrvAhnabhojananiSedhArtham / ladhvannamiti mAtrAladhu dravyalaghu | vItapApmA zrutadharaH sahasrAyuro bhavet // 76 // ca; kAmaM dIptAgnisviti dIptAgnizcennaro bhavati tadA kAmaM / evametairaSTAdazabhiH snehabastibhirdhAtugatadoSaharaNamabhidhAya yatheSTaM laghveva bhojayet // 67-69 // punaH punarabhyastairetaireva viziSTaM rasAyanaphalaM darzayannAha-aSTAsnehabastikrameSvevaM vidhimaahurmniissinnH|| dazetyAdi / yathokteneti iha cAnantarAtikrAntena / parihArakaidAnIM zalyatantrasya kartA suzrutAcAryaH kAyacikitsApra. meNeti AturopadravIye vakSyamANena / kuJjarabala iti upacayazadhAnasya basteruktavidhau kAyacikitsitamanumatamiti darzaya ktilakSaNabalayuktaH / azvasya javaiskhalya iti gaja ivopacitanAha-snehetyAdi / manISiNaH snehabastikramavidaH kAyaciki dhAturapi kriyAvizeSaprabhAvAtturaGgavattarakhI / amaravat prakatsakA ityrthH| rSeNa bhAtIti amaraprabhaH atyadbhutavarNAdyupeta ityarthaH / vItapApmA 1 lehahIno'nuvAsanaH' iti paa0| 2 'pratikaraNIyaM' iti pA0 / 3 'peyaM' iti pA0 / 1'lehakhehAbadhikRtya' iti na paThyate kncitpustke| Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM kriyAvizeSaprabhAvAdeva gataprAktanajanmakRtasakalakalmaSaH / dIrghakAlaM snigdhAnAmalpamAtra eva pAdahIno'rdhabhAgahIno vA zrutadhara iti cittasya zaktyutkarSayuktaH / sahasrAyuriti zarIre- zasyate, anatyayavAdityarthaH // 8 // ndriyasattvAtmasaMyogotkarSaH / yadyapyatra snehabastInAmaSTAdazakam , ata Urdhva pravakSyAmi vyApadaH snehbstijaaH|| antarA tu nirUhaNamiti pUrvavAkyAdaniyatanirUhAnvito'bhi balavanto yadA doSAH koSThe syurnilaadyH|| 81 // hitastathA'pi tatrAntaradarzanAnniyatadvAdazayApanAkhyanirUho alpavIrya tadA snehamabhibhUya pRthagvidhAn // peto jJeyaH, tAdRzasya ca tatrAntare karma iti saMjJA / tathAhi"triMzanmatAH karmasu bastayo hi kAlastato'rdhana tatazca yogH|| kuvantyupadravAn snehaH, sacApi na nivartate // 8 // sAnvAsanA dvAdaza vai nirUhAH prAk sneha ekaH paratastu paJca" tatra vAtAbhibhUte tu snehe mukhkssaaytaa|| (ca. si. a. 1) iti; tatazca "aSTAdazASTAdazakAn bastInAM jRmbhA vAtarujastAstA vepthurvissmjvrH|| 83 // yo niSevate"-ityanena karmabastInaSTAdazavArAn yo niSevate pittAbhibhUte snehe tu mukhasya kaTutA bhavet // ityartho gmyte| tathA zrIvAgbhaTenApi karmakAlayogabasta- dAhastRSNA jvaraH svedo netramUtrAGgapItatA // 84 // yo'bhihitAH / tathA ca-"prAk sneha ekaH pazcAnte dvAdazA- zleSmAbhibhUte nehe tu praseko mdhraasytaa|| sthApanAni ca / sAnvAsanAni kamaivaM bastayastriMzadIritAH // gauravaM chardirucchAsaH kRcchrAcchItajvaro'ruciH 85 kAlaH paJcadazaiko'tra prAkaneho'nte trayastathA / SaT paJcabastya snehabastivyApallakSaNaM sacikitsitaM pratipAdayitukAmaH snehantaritAH, yogo'To bastayo'tra tu // trayo nirUhAH nehAzca. bastivyApadyAkhyAnapratijJAmAha-ata UrdhvamityAdi / doSAbhisnehAvAdyantayorubhau" (vA. sU. a. 19) iti / yApanabasti bhUtasnehavyApadAM sAmAnyAM saMprAptimuddizannAha-balavanta ityAviSayo'yaM pranthaH, nirUhA eva yApanabastayaH; ata evaikAnta di / sa snehaH / na nivartate na nirgcchtiityrthH||81-85|| ritAH snehAH, yApanabastayo hi nAtisnigdharUkSA 'napuMsakabastayaH' ityucyante / karmakAlayogasaMjJayA yathAsaMkhyaM vAtapittakaphaharo | tatra doSAbhibhUte tu snehe basti nidhApayet // bastiprayogo jJeyaH / gayadAsastu balavadvigrahAdijanitopacaya- | yathAsvaM doSazamanAnyupayojyAni yAni ca // 86 // pUrvakavAtAdidoSaprakope balIyasi triMzadvastayaH, khasthe punH| tatra pratIkAramAha-tatra doSAbhibhUte ityAdi / bastimiti kAlaikaprabhAvajanitavAtAdiprakope madhyabale paJcadaza, kAlenApya- mArutAdiharakaSAyaM saMzodhanadravyAvApaM ca nirUhaM snehasyApakairSaNaM kRtadoSakopasya khasthasyApUrvavRSyavAdilAbhArthamaSTau // 75 // 76 // dadyAt / yAni ca doSazamanAni tAni ca ythaakhmupyojyaani| snehabasti nirUha vA naikamevAtizIlayet // etadyathAkhaM bastidAnamajIrNajvarAdikAmAmAzayasthadoSajAM vyAsnehAdagnivadhoklezau nirUhAt pavanAdbhayam // 77 // padaM parityajya jJeyam / tatrAmAnvaye laGghanAdikameva // 86 // tasmAnnirUDho'nuvAsyo niruuhyshcaanuvaasitH|| atyAzite'nnAbhibhavAt sneho naiti yadA tadA // naivaM pittakaphoklezau syAtAM na pavanAdbhayam // 78 // gururAmAzayaH zUlaM vaayoshcaaprtisNcrH|| 87 // dvayorekasyAtizIlana niSedhAya doSaM darzayannAha lehabastihatpIDA makhavairatyaM zvAso.maccho bhramo'saciH mityAdi / anye tvevaM paThanti-"syAtAmagnivadhotklezAvatya- tatrApatarpaNasyAnte dIpano vidhiriSyate // 88 // bhyaste'nuvAsane / nirUhasevanAcApi bhaveyurvAtajA gadAH" azuddhasya malonmizraH sne yadA punH|| iti // 77 // 78 // tadA'GgasadanAdhmAne zvAsaHzUlaM ca jAyate // 89 // lakSAya bahuvAtAya snehabasti dine dine // pakvAzayagurutvaM ca tatra dadyAnirUhaNam // ddyaadvaidystto'nyessaamjhyaabaadhbhyaajyhaat||79|| tIkSNaM tIkSNauSadhereva siddhaM cApyanuvAsanam // 9 // snehabasteravasthAvizeSeNa pratidinaM vidhAnamuddizannAha- zuddhasya dUrAnusRte nehe snehasya darzanam // rUkSAyetyAdi // 79 // gAtreSu sarvendriyANAmupalepo'vasAdanam // 91 // sneho'lpamAtro rUkSANAM diirghkaalmntyyH|| / snehagandhi mukhaM cApi kaasshvaasaavrockH|| tathA nirUhaH snigdhAnAmalpamAtraHprazasyate // on| atipIDitavattatra siddhirAsthApanaM tathA // 92 // ___ abhyAse'pi snehabastiyathA nirApadastathopadizannAha | azuddhasya akRtavirecananirUhasya / zuddhasya dUrAnusate udasneho'lpamAtra ityAdi / ardhahInatA caturbhAgAvaziSTatA vA'lpa- rAnusate / upalepo malavRddhiH / avasAdanaM glAniH / atizabdArthaH, tena SaTpalapramANastripalapramANo vA snehabastirdIrghakAlamabhyasto rUkSANAM niratyayaH nirgatavyApat / tathA nirUho'pi 1 pAdahIno'rdhamAgahIno vA' iti paa0| 2 'dAhaH zopho jvaraH' iti paa0| 3 'mArutAdiharakaSAyaistathA saMzodhanadravyaizca1'tripakapramANaH sArdhapalapramANo vA' iti pA0 / | kRtaM nirUha' iti paa0| Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37] sushrutsNhitaa| 537 pravawanwwwww pIDitavattatra siddhiH sAdhanaM cikitsitamityarthaH / tat punarga- uktaM hi niyamayannAha-ityuktA vyApada' ityAdi / sarvA iti lAvapIDAdizItasekAntaM, tathA''sthApanamavasthAyAM snehApaka- vyApadaH salakSaNacikitsitA 'nehabastezca vakSyante tacikirSakazodhanadravyakaSAyagomUtrAvApam // 87-92 // tsite' ityanena yAH prAguddiSTAstA azeSA ityarthaH ||akhinnsyaavishuddhsy sneho'lpaH sNpryojitH|| basteruttarasaMzasya vidhi vakSyAmyataH param // 10 // zIto mRduzca nAbhyeti tato mandaM pravAhate // 93 // caturdazAGgulaM netramAturAGgulasaMmitam // vibandhagauravAmAnazUlAH pakkAzayaM prati // mAlatIpuSpavRntAnaM chidraM sarSapanirgamam // 101 // tatrAsthApanamevAzu prayojyaM sAnuvAsanam // 94 // uttarabasteridAnImavasaraH-basteruttarasaMjJasyetyAdi / tatra akhinnasyetyAdi / mandaM pravAhate mandavegaM pravartate; tatra netrasya prAk pramANamAha-caturdazetyAdi / tacca netraM puMsAM yathAdoSapratyanIkamAsthApanamanuvAsanaM ca tIkSNaM zIghraM prayokta-caturdazAGgulaM jAtIpuSpavRntasadRzAgraM sarSapacchidaM madhyasannivyam // 93 // 94 // viSTakarNikaM suvarNAdimayaM mUle dvikarNikaM ca / uktaM ca tatrAalpaM bhuktavato'lpo hi sneho mandaguNastathA // ntare-"tat sauvarNa rAjataM vA zlakSNaM gopucchavat samam / datto naiti kamovezIbhRzaM caartimaavhet||15|| azmanakundasumanaHpuSpavRntAgramaNDalam // siddhArthakapravezAnaM tatrApyAsthApanaM kArye zodhanIyena bastinA // mUle madhye sakarNikam / caturdazAGgulaM netraM tatra kArya (anvAsanaM ca snehena zodhanIyena shsyte)||96|| vijAnatA"-iti / saptAGgulaM ca paramaM praNidhAnaM; tathA ca kSArapANi,-"aGgulAnyatha catvAri pazca SaTU sapta vA alpamityAdi / naiti na pratyAgacchati // 95 // 96 // tathA / saptAGgalaM para netraM praNidheyaM bhiSagvidA // hiMsyAdasti ahorAtrAdapi nehaH pratyAgacchanna duSyati // naraM ceha pramANAdadhikaM tataH" iti // 100 // 101 // kuryAdvastiguNAMzcApi jIrNastvalpaguNo bhavet // 97 // | snehapramANaM paramaM prakuJcazcAtra kIrtitaH // nehastu aSTabhiH kAraNairna nivartata iti anivRttiApaduktA, padukkA, | paJcaviMzAdadho mAtrAM vidadhyAhRddhikalpitAm 102 tat kiyataH kAlAdityAha-ahorAtrAdityAdi / apizabdAtricaturAdiyAmanivRttistAvanna duSyatyevAhorAtrAdapItyapizabdArthaH / netramAnamabhidhAya snaihikanairUhikabhedAbhyAM dvividhe uttarana duSyati na doSaM karoti, na vyApadyata ityarthaH // 9 // bastau vaktavye snaihikasya prAk prayojyatvAt snehamAnamAha-sneha pramANamityAdi / atreti sushrutmte| prakuzcaH palaM, paJcaviMzAdadha yasya nopadravaM kuryAt snehbstirniHsRtH|| ityAdi vakSyamANavAkyAt paJcaviMzadvarSamArabhya snehapramANaM paramaM sA'lpovA prakIrtitam / carakAcAryaHpunarardhapalam / pnycviNshaadityaadi| sarvathA'nivRtto'pyavayavena vA nirupadravo na vyApadyata iti | adhaH arvAka / mAtrAM buddhikalpitAmiti / ayamarthaH-sAMvabodhayannAha-yasyetyAdi / AvRto raukSyAditi Abhyo tsarikabAlake snehapalasya paJcaviMzatitamamaMzamArabhya dvisAMvatsavAzabdaH pratyeka saMbandhanIyaH tenAvRto vA rokSyAdA snehaba- rikAdau prativatsaraM paJcaviMzatitamasyAMzasya vRddhi vidadhyAd stiraniHsRta iti saMbandhanIyam / tatrAvRto doSatrayeNa, atya- yAvat paJcaviMzativArSikasya palamiti // 102 // . zanena, malasaMcayena vetyarthaH; raukSyAdityanena dUrAnusRto asvi niviSTakarNikaM madhye, nArINAM cturjle|| masyAlpaM bhuktavato'lpazceti tritayamapi gRhItam , eSu triSva | mUtrasrotaHparINAhaM mudgavAhi dazAGgulam // 103 // pyatirIkSyeNa vAyureva vidhArayatIti evamaSTau vyApado gRhiitaaH| | medrAyAmasamaM kecidicchanti khalu tdvidH|| upekSyaH upekSaNIyaH, tadA''kRSTayAM yatnaM na kuryAdityarthaH // 18 // puruSANAM netrAdimAnamuktA, idAnIM puruSanetre'nuktaM karNikA. anAyAntaM tvahorAtrAt sneha sNshodhnhrt| nivezasthAnaM, tathA strINAM netrakarNikAsthAnaM pariNAhAyAmaidarzaya anAyAntamityAdi / sopadravaM tu snehamahorAtrAdanAgacchantaM | nAha-niviSTakarNikaM madhye iti; puruSasya 'netram' iti vAkyaharet niharecchodhanaireva bstibhiH| zeSaH / nArINAM caturaGgule iti niviSTakarNikamityatrApi saMbanehabastAvanAyAte nAnyaH neho vidhIyate // 99 // ndhanIyam / sthaulyamAha-mUtrasrotaHparINAhaM mUtrasrotaHsthau lyam / mudvAhIti antazchidramAnam / dazAGgulamiti dairyeNa / nehavastAvanAyate ityAdi / anAyAte sopadravasnehe nirUha mer3hAyAmasamamiti apatyamArge puruSendriyasthUlaM netraM kiMcidadhibastireva zodhanArtha dIyate, netara ityarthaH // 99 // kacchidaM ca // 1.3||ityuktaa vyApadaH sarvA slkssnncikitsitaaH|| 1'mAlatIpuSpavRntAmaM tacchidracchidrameva ca' iti pA0 / 1'pravartate' iti paa0| 2 ayamarthazloko hastalikhitapustake | 2 'jAtIpuSpavRntasadRzaM jAtIpuSpasadRzacchidra' iti paa0| na ptthyte| 3 'agracchidramAnam' iti paa.| su0 saM068 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM ' ityatra kevilavAna vizeSamAha tH|| tAsAmapatyamArge tu nidhyAccaturaGgulam // 104 // syAdevaM niSaNNam / svabhyaktetyAdi khabhyakto bastemUtrAdhArasya vyaGgulaM mUtramArge tu kanyAnAM tvekamaGgulam // mUrdhA uparitanabhAgo yasya taM tathA, samam Rjum / nAle vidheyaM cAGgulaM tAsAM vidhivadvakSyate yathA // 105 // mehanam / praharSitaM stabdham / aGgulAni SaDi ti madhyamapramANa meDhasya madhyamaM praNidhAnamAnamavekSya / niviSTakarNikaM madhya iti netramAnamabhidhAya mArgamedena praNidhAna vidhAnamAha-tAsA sUtramuttamaM praNidhAnamavekSya / tathA ca prAguktaM-saptAGgula mityAdi / tAsAM prasUtAnAmaprasUtAnAM ca prAptagarbhagrahaNakAlAnAM para netramityAdi / ekIyamatena praNidhAnamAha-mer3hAyAmasamagarbhAzayazodhanArthamapatyamArge caturaGgulaM nidadhyAt ; mUtrakRcchA mityAdi / payoyUSarasairbhojanaM kaphapittavAtApekSayA / anena divikAreSu tAsAmubhayarUpANAmapi mUtravartmani vyaGgulaM nida vidhineti anantaroktena / bastIMstrIzcaturo'pi veti / ayamarthaHdhyAt / kanyAnAmaprAptadvAdazavarSANAM mUtrakRcchAdau mUtravarmani prAgdattasnehapratyAgamane kAlAntaritastadahareva trizcaturvA mAtrAM ekamaGgulaM nidadhyAt // 104 // 105 // vardhayitvA sneho deyaH, evaM trINi dinAni snehikamuttarabasti snehasya prasRtaM cAtra svAGgulImUlasaMmitam // dattvA vyahameva vidhamya punasyahaM dadyAdAvyAdhinivRtteH / deyaM pramANaM paramamaga buddhivikalpitam // 106 // tathAca vAgbhaTa:-"bastIMtrirAtramevaM ca snehamAtrAM vivardha. strINAmuttarabastau snehamAnamAha-snehasyetyAdi / atra yet / vyahameva ca vizramya praNidadhyAt punasyaham" (vA.. strIviSaye / svAGgulImUlasaMmitaH prasato deyaH; taba paramamuttama sR. a. 19) iti // 108-113 // pramANaM sarvavayo'vasthAsu balIyasi roge; madhyahInabalaroge tu UrdhvajAnvai striyai dadyAduttAnAyai vicakSaNaH // 114 // sarvAskhapi vayo'vasthAsUttamapramANAdAmadhyaM hInaM ca bukhyA samyak prapIDayedyoni dadyAt sumRdupIDitam // vikalpitaM mAnaM jJeyam / garbhAzayazodhanArthaM ca snehamAtrAdvaigu trikarNikena netreNa dadyAdyonimukhaM prati // 115 // jyamagre vakSyati // 106 // ___ strINAmuttarabastipraNidhAne vizeSamAha-UrcetyAdi / 'vica kSaNaH' ityatra kecit 'samAhita' iti paThanti; kAmasaGkalparahiaurabhraH zaukaro vA'pi bastirAjazca puujitH|| tatvenA'calitacittaprakRtirityarthaH, 'basti dadyAt' iti zeSaH / tadalAme prayuJjIta galacarma tu pakSiNAm // 107 // trikarNikena netreNetyanenAtrApi basti nibandhanaM karNikAdvayamiti (tasyAlAbhe dRteH pAdo mRducarma tato'pi vA ) // sUcayati // 114 // 115 // __ aurabhro meSasya, zaukaro vanyazUkarasya, AjaH chAgasya, garbhAzayavizuddhyartha snehena dviguNena tu // kAryavizeSe dviguNasnehena snehaprakAramAha-garbhAzayetyAdi / bastiH pUjitaH // 107 // snehena dviguNena tu pUrvoktavadatrAGgulImUlasaMmitaprasatyapekSayA athAturamupasnigdhaM vighnaM prazithilAzayam // 108 // dviguNeneti jJeyam ||yvaaguuN saghRtakSIrAM pItavantaM yathAbalam // kvArthapramANaM prasRtaM, striyA dviprasRtaM bhavet // 116 // niSaNNamAjAnusame pIThe sopAzraye smm||109|| kanyetarasyAH, kanyAyAstadvadvastipramANakam // svabhyaktabastimUrdhAnaM tailenoSNena mAnavam // ... snaihikottarabasteH pramANaM nirdizyAvasaraprAptaM nirUhottarabasti. tataH samaM sthApayitvA nAlamasya praharSitam // 110 // pramANamAha-vAthapramANamityAdi / kvAthapramANaM prasRtamiti pUrva zalAkayA'nviSya tato netramanantaram // 'puruSasya' iti zeSaH, tenAturapuruSasya yathAvayaH khahastasaMmitaM zanaiH zanaighRtAbhyaktaM vidadhyA lAni SaT // 111 // prasRtaM mAtrApramANam / striyA ityAdi prasUtAyAH prasUtirahi tAyA vA garbhagrahaNayogyAyA garbhAzayazodhanArtham / prasUtAnAmevyAmasamaM kecidicchanti praNiH // maprasUtAnAM ca bastizodhanArthamAha-kanyetarasyA ityAdi / tato'vapIDayedvasti zanairnetraM ca nirharet // 112 // kanyetarasyA aprasUtAyAH prasUtAyA vA garbhagrahaNAyogyAyAH / tataH pratyAgatasnehamaparAle vickssnnH|| kanyAyA apraaptdvaadshvrssaayaaH| tadvaditi puruSavad yathAvayaH bhojayet payasA mAtrAM yUSeNAtha rasena vA // 113 // khahastasaMmitaM prasRtaM pramANaM bastizodhanAtha, natu dviprasRtaM tasya anena vidhinA dadyAdvastIMstrIMzcaturo'pi vaa| | garbhAzayazodhanArtha vihitatvAditi // 116||prN praNidhAnamAha-zrathAturamityAdi / snaihikasyottarabasteH | apratyAgacchati bhiSaya bastAvuttarasaMzite // 117 // bhUyo basti nidadhyAttu saMyaktaM zodhanairgaNaiH // rughRtakSIrayavAgUbhojanaM pUrvakarma, payoyUSarasairaparAhna bhojanaM pazcA | gude varti nidadhyAdvA zodhanadravyasaMbhRtAm // 118 // karma: tena pUrvA ke cottarabastipraNidhAnam / prazithilAzayamiti vAtamUtrapurISanirgamena / sopAzraye sAvaSTambhake, samaM yathA / 1 'kanyetarasye kanyAya' iti pA0 / 2 'basterdAnaprakAramAha' | iti pA0 3 ayaM zoko hArANacandreNa na paThitaH / 4 'prasRta1yamarthakoko hastalikhitapustake na paThyate / | matra pramANam' iti pA0 / Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] suzrutasaMhitA / pravezayedvA matimAna vastidvAramathaiSaNIm // zukraM duSTaM zoNitaM cAGganAnAM pIDayedvA'pyadho nAbherbalenottaramuSTinA // 119 // puSpodrekaM tasya nAzaM ca kaSTam // Aragvadhasya patraistu nirguNDyAH svarasena ca // mUtrAghAtAnmUtradoSAn pravRddhAn kuryAdromUtrapiSTeSu vIrvA'pi sasaindhavAH // 120 // yonivyAdhi saMsthitiM caapraayaaH||125|| muhailAsarSapasamAH pravibhajya vayAMsi tu // zukrotsekaM zarkarAmazmarIM ca basterAgamanArthAya tA niddhyaacchlaakyaa||121|| zUlaM bastau vaGgaNe mehane ca // aagaardhuumbRhtiipippliiphlsaindhvaiH|| ghorAnanyAn bastijAMzcApi rogAn kRtA vA zuktagomUtrasurApiSTaiH sanAgaraiH // 122 // hitvA mehAnuttaro hanti bastiH // 126 // anuvAsanasiddhiM ca vIkSya karma prayojayet // idAnImuttarabasteviSayaM darzayannAha-zukramityAdi / puSpaM anAgacchati mehe pratyAgamanopAyamAha-apratyAgacchatI Rtuskhasyodreko'kAlapravRttiH, kaSTaM kaSTasAdhyam / mUtrAghAtAn tyAdi / atra gayadAsaH snehikasyottarabaste lukidarzanAnmA mUtrAvarodhAn / mUtradoSAn mUtrakRcchrAn / saMsthitiM nirgamarodhatrAzatAdUrya pratyAgamanakAlaM varNayati / tathAhi bhAlukiH,"bastirmAtrAzatAdUrva pratyAgacchati, anAgacchati vati pAyau mityarthaH / aparA garbhAvaraNavizeSaH, yasyA 'ulba' iti loke prasidiH / azeSabastirogaparihArArthamAha-bakhijAMzcApi nAle pradApayet-" iti / hatabalakha pratyAgamanakAlamanuvA rogAniti // 125 // 126 // sanottarabasteriti manyate / tathA ca tadvAkyam - "pratyAgate dvitIyaM ca tRtIyaM caiva dApayet / anAgacchApekSyata samyagdattasya liGgAni vyApadaH krama eva ca // rajanIm -" ityAdi / 'tatropadravakArI mAtrAzatAdUrva sneho bastaruttarasaMzasya samAnaM snehabastinA // 127 // yatnenAnayitavyaH, navanuvAsanavRtriyAmAtparata iti, anAgaccha- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne'nunirupadravazcAhorAtramupekSaNIya iti matadvayamapyavasthAvazena vAsanottarabasticikitsitaM nAma pramANayitavyam / evaM vidhe ca pratyAgamanakAle anAgacchati spttriNsho'dhyaayH||37|| snaihi ke nirUhottarabastiH saMzodhanaistrivRdAdibhirvastizodhanazca tRNapaJcamUlAdigaNadravyaiH kvAtharUpairyuktaM basti prasUtimAtraM mUtra kramaH cikitsitamityarthaH // 127 // mArgeNa, striyA dvipramRtimAtramapatyamArgeNa snehApakarSaNaM dadyAt / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM guda ityAdi zodhanadravyasaMbhRtAmiti virecanadravyanirmitAm / suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne saptaeSaNI zalAkAm / yaccAvazeSaM tadbalena sAmarthena, uttaramuSTinA triNshttmo'dhyaayH||37|| muSTeragrabhAgena / gudavartimabhidhAya mUtramArge vayomedena darzayamAha-AragvadhetyAdi / tA vartIH tantrAntaradarzanAcchAyAzuSkA ghRtAkAH srotasi mUtramArge zalAkayA nidadhyAt pravezayet snehApakarSaNArtha, apatyamArge sthUlA vartizcaturanulA praNidheyA / asstttriNshttmo'dhyaayH| prakArAntareNa vartimAha-bhAgAretyAdi / phalaM madanaphalam / athAto nibADakamA nikilita mAnA kRtA vartIH mugAdipramANAH / zukaM cakram / anuvAsanaciki- bayovAca bhagavAna RI tsAvekSaNamAha-anuvAsanasiddhimityAdi / snaihikottarabastidA nirUhasya kramo nirUhakramaH bhanukramavidhInaM, sa eva likinAnantaraM yadanuktaM sphiktADanAdikaM karma tadanuvAsanadhi tsitaM vyaadhiprtiikaarH| nirUhopakramacikitsitamiti kecit kitsitaM vIkSya prayojayet ; tathA ca vAgbhaTaH,-"pIDi paThanti, tanmate'pi nirUhopakramo nirUhArambhaH, sa eva te'ntargate snehe snehabastikramo hitaH" (vA. sU. a. 19) cikitsitamiti vyAkhyAnam // 1 // 2 // .. iti // 117-122 // zarkarAmadhumizreNa zItena madhukAmbunA // 123 // | athAnuvAsitamAsthApayet ; svabhyaktakhinnazarIdahyamAne tadA bastau dadyAdvasti vickssnnH|| | ramutsRSTabahirvegamavAte zucau vezmani madhyA pratakSIravRkSakaSAyeNa payasA zItalena ca // 124 // tAyAM zayyAyAmadhaHsuparigrahAyAM zroNipradezapratitatra snehapradAnakupitapittenAnirgacchataH snehasya nirgamanArtha vyUDhAyAmanupadhAnAyAM vAmapArzvazAyinamAkuJcitadattatIkSNoSNanirUhakupitapittena vA dahyamAne bastI bastivize dakSiNasakthimitaraprasAritasakthi sumanasaM jIrNASamupadizannAha-zarkaretyAdi / zarkarAmadhumizreNeti trivapi naM vAgyataM suniSaNNadehaM viditvA, tato vAmapAdayogeSu yojanIyamiti // 123-124 / / syopari netraM kRtvetarapAdAGgaSThAGgalibhyAM karNikA1 'kalkakkAtharUpaiH' iti pA0 / 1 anuktaM vidhAna' iti pA0 / Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA . [cikitsAsthAna MARAPARIKArunuwarrianwwwww mupari niSpIDya, savyapANikaniSThikAnAmikAbhyAM dakSiNaM jAnumaNDalam / nimeSonmeSakAlo vA sA mAtrA paribastermukhArdha saGkocya, madhyamApradezinyaGguSThairaidhaM tu kIrtitA" iti / parAzarastu bastikarmaNi mAtrAsaMkhyAvivRtAsyaM kRtvA, bastAvauSadhaM prakSipya, dakSiNaha- mAha-"jAnumaNDalamAveSTya datte dakSiNapANinA / kRSTanetradachastAGguSThena pradezinImadhyamAbhyAM cAnusiktamanA- TAzabdazataM tiSThedavegavAn'-iti / tatra parAzareNa krUrakoyatamabudbudamasaGkucitamavAtamauSadhAsannamupasaMgRhya, ThapuruSamaGgIkRtya mAtrAzatamabhihitaM, zeSayormadhyamRdukoSThayoH . punarupari taditareNa gRhItvA dakSiNenAvasiJcet, saptatistriMzadityanuktamapyUhanIyaM syAdityeke manyante; yataH tataH sUtreNaivauSadhAnte dvistriA''veSTya banIyAt, suzrutAcAryeNApi mRdukoSThapuruSApekSayA proktastriMzanmAtrAatha dakSiNenottAnena pANinA basti gRhItvA vAma- pIDanakAlaH; athavA triMzanmAtrAnantaraM vaiyenottiSThetyukte sati hastamadhyamAGgulipradezinIbhyAM netramupasaMgRhyAGga- AturasyotthAnopavezanotkuTukabhavanAdikAlavilambenaiva mAtrASThena netradvAraM pidhAya, ghRtAbhyaktAgranetraM ghRtAktamu | zataM pUrNa syAditi zAstrayoravirodhaH / muhUrtaH ghaTikAdvayam / pAdAya prayacchedanupRSThavaMzaM samamunmukhamAkarNikaM muhUrtAdapravartamAnaM zodhananirUhaireva vyaktakSArAmlalavaNairharet / netraM praNidhatsveti brUyAt // 3 // ekatra vihitaM praNidhAnaM saMkSepArthamanyatrApi nirdizannAhabasti savye kare kRtvA dakSiNenAvapIDayet // anenaivetyAdi / caturtha vA yathArthata iti arthasya prayojanasyAekenaivAvapIDena na drutaM na vilambitam // 4 // natikramato yathArthataH / etaduktaM bhavati-yadA sunirUDhaliGgatato netramapanIya trizanmAtrAH pIDanakAlAdupe prApto bhavati tadA tatra nirharaNIyAbhAvAnirUhaNamaprayojanamiti kSyotipretyAta bayAta / azAtaramapavezayeTake na deyam , asamyagdAnena krUrakoSThatayA prabhUtadeyatvena vA TukaM bastyAgamanArtham / nirUhapratyAgamanakAlasta | sunirUDhamaprAptasya nirharaNIyo doSo'stIti prayojanamapekSya muhUrto bhavati // 5 // caturthamapi nirUha sunirUDhaliGgArtha prayojayet / 'caturtha ma anena vidhinA basti ddyaadstivishaardH|| yathArhataH' iti pAThe nirUhasAdhyaprayojanAnurodhAccaturthamapi dvitIyaM vA tRtIyaM vA caturtha vA ythaarthtH||6|| | puTakaM prayojayedityarthaH // 3-6 // anukramapraNayanasaMbandhaM drshynnaah-athaanuvaasitmityaadi| samyanirUDhaliGge tu prApte basti nivaaryet|| anuvAsitaM dattAnuvAsanaM snigdhasrotomArgatayA sukhameva doSani- amumevArtha prakaTayanAha-samyagityAdi / kecidrakkamapyatra haraNArthamAsthApayet / nirUhasya praNidhAnavidhAnamAha-svabhya-caturtha zamanIyamastIti caturtha bastidAnamAhuH, apare tu pazcAkamityAdi / utsRSTabahirvegaM tyaktaviNmUtrAdikam / pratatAyAM | hAhanirvApaNArtha madhurazItaizcaturtho'pi bastiya iti vadanti / zamyAyAM stabdhAyAM, vistIrNAyAmiti kecit / adhaHsuparigRhI- vizeSAt sukumArANAM hIna eva kamo hitH||7|| tAyAM pAdatalayoH zobhanaprativAhakAyAm / zroNipradezavyUDhAyAM | api hInakrama kuryAna tu kuryAdatikramam // kaTipradezavizAlAyAM, vyUDhAyAM zobhanonnatAyAmiti kecid hInayogajAtiyogajayoApadormadhye atiyogajA vyApanmahAvyAkhyAnayanti / anupadhAnAyAm anupazIrSakAyAm / suniSaNNa- tyayaM karotIti tato bibhyadAha-api hInetyAdi // 7||dehN zobhanaM vizrAntazarIram / savyapANiH vAmakaraH / auSadhaM | yasya syAdastiralpo'lpavego hiinmlaanilH||8|| prakSipya upasaMgrahaNena kriyAvizeSaNa / anutsitamUrdhvakSaraNara- durnirUDhaH sa vijJeyo mUtrAtyerucijADyavAn // hitaM yathA bhavati tathA siktam / nAyatam anatidIrgha hInanirUDhalakSaNamAha-yasyetyAdi / alpaH alpgunnmaatrH| (acirAt pravRttam ) / abuddhadaM buddhadarahitama / asaGkucitaM | alpavegaH stokavegaH / mUtrArtiH muutrpiiddaa| alpaguNamAtrabavastusazcaraNakSamam / avAtam auSadhadAnena nissAritavAtam / | styupayogotklezitamalAvarodhena jAjyamapaTutA ||8||evN dakSiNahastAGguSThena pradezinImadhyamAbhyAM cauSadhAntamupasaMgRhya | yAnyeva prAGmayoktAni liGgAnyativirecite // 9 // punardakSiNahastopagRhItopari taditareNa vAmakaraNa gRhIlA, tAnyevAtinirUDhe'pi vijJayAni vipshcitaa|| dakSiNakareNaivauSadhAnte sUtreNa dvistriA''veSTya banIyAt / atinirUDhaliGgamAha-yAnItyAdi / yAnyeva prAgukkAni AkarNikaM karNikAM maryAdIkRtya / netraM praNidhatva pravezayeti zUlaigudabhraMzakaphAtiyogAdIni ||9||aaturN prati bhiSag brUyAditi sNbndhH| netrapraNidhAnamabhidhAya yasya krameNa gacchanti vipittakaphavAyavaH // 10 // bastipIDanavidhimAha-bastimityAdi / triMzanmAtrA iti lAghavaM copajAyeta sunirUDhaM tamAdizet // mAtrAmAnaM hi agnivezena vyAkhyAtam-"yAvatparyeti hastAgraM samyaGirUDhaliGgamAha-yasyetyAdi / viT malaH // 10 // 1 ardhAsyaM vivRtaM kRtvA' iti paa0| 2 auSadhAntamupasaMgrahya sunirUDhaM tato jantuM snAtavantaM tu bhojayet // 11 // iti paa0| 3 'pIDanakAlAdupekSyAturamupavezayet' iti pA0 / 1dhyaktakSArAmloSNalavaNaiH' iti paa0| 2.ratyalpavego' iti 3 'utkaTaka' iti 'utkaTikaM' iti ca paa0| 5 'anucchIrSakAyAM' | pA0 / 3 'mUcchaugudabhraMzakaphAtiyogAdIni' iti paa0| 4 'suiti pA0 / nirUDhaM tataH snAtaM yathAkhaM pratimojayet' iti paa0| Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] suzrutasaMhitA / 541 " pittazleSmAnilAviSTaM kSIrayUSarasaiHkramAt // lanazabdakarasphuraNAdikamavadhArya, annapAnenAvaSTabdhe koSThe snehasarva vA jAGgalarasaiojayedavikAribhiH // 12 // bastiruttamamAtrArUpaH SaTpalaH kriyate / tathAca tantrAntaraMtribhAgahInamadha vA hInamAtramathApi vaa| 'yahAdhyahAcaturthe pazcame vA dadyAnirUhAdanuvAsanam' iti yathAgnidoSaM mAtreyaM bhojanasya vidhIyate // 13 // anantaraM tato yujyAdyathAsvaM snehbstinaa|| | anAyAntaM muhUrtAttu nirUhaM zodhanairharet // 17 // sunirUDhasya pazcAtkarma nirdizannAha sunirUDhamityAdi / tIkSNairnirUhairmatimAn kssaarmuutraamlsNyutaiH|| kecidana nirUDhaliGgotpAdapuTapratyAgamAnantaraM pItanAgarakarSato- tataH paraM ghaTikAdvayAdanAgacchato nirUhasya nirharaNopAyaM dazeyasyodvartanamnAnAdikaM manyante / tadaktaM-"tataH pratyAgate yati-anAyAntamityAdi / nirUhairmatimAn harediti sNbndhH| bastI vAyuSNaM nAgaraiH zRtam / pAyayet kRtazaucaM ca sApayeduH kathaMbhUtairnirUhai rityAha-zodhanaiH tIkSNaiH / kSAramUtrAmlasaMyutaiH SNavAriNA-"iti / kiyadbhojanaM tadAha-tribhAgetyAdi / kSAro yavakSAraH, mUtraM gomUtram, bhamlaM kAjikam // 17||hiinmaatrmthaapi vetyatra mAtrazabdo'lpArthaH tena hInamAtramalpa-viguNAnilaviSTabdhaM ciraM tiSThannirUhaNam // 18 // hInam / tataH mAtrAvadbhojanAnantaram / yathAkhaM yo ya AtmI- zUlAratijvarAnAhAnmaraNaM vA pravartayet // yadoSApekSayA snehabastistena snehabastinA yujyAt paraM sunirUDha- viguNo vipriitH| aratirna kutrcidvsthitishcetsH||18||mev puruSaM natu durnirUDhaM, tatra sadoSatayA yathAdoSaM nirUhaNameva | na tu bhuktavato deyamAsthApanamiti sthitiH||19|| kAryam / na cAtirUlaM, tatrAtiviriktavadbheSajaM zItapariSekapicchA-visUciko vA janayecchadi vA'pi sudAruNAm // bastyAdikaM natu snehabastiH, tathA ca videhaH-"atitIkSNai- kopayet sarvadoSAn vA tasmAdyAdabhojine // 20 // nirUDhasya hRtadoSasya sarvataH / kaJcidevAnabhipretaM mArga sneho'nu- bhuktavataH kasmAdAsthApanaM niSidhyate tadAha-na khityAdi / gacchati"-iti / gayadAsastu paribhASitaM SaTpalapramANaM na tu bhuktavata ityAdinA ya AsthApananiSedho'bhihitastasya snehabastimatra deyaM na manyate, kizcAnuvAsanAkhyaM palatrayapramANaM dRDhIkaraNArtha bhuktavato visUcikAdidoSodbhAvanayA'bhojine dAnasnehabasti deyaM manyate / yatra tu snehabastiH svatantraH, tatraiva mAha-visUcikAM vetyAdi // 19 // 20 // SaTpalapramANaH // 11-13 // jIrNAnnasyAzaye doSAH puNsHprvyktimaagtaaH|| viviktatAmanastuSTiH snigdhatA vyaadhinigrhH||14|| | niHzeSAH sukhamAyAnti bhojnenaaprpiidditaaH||21|| AsthApanasnehabastyoH samyagdAne tu lkssnnm|| |navA''sthApanavikSiptamannamagniH pradhAvati // ___ idAnIM sAnvAsanAsthApanasya samyagdattasya lakSaNamAha-tasmAdAsthApanaM deyaM nirAhArAya jAnatA // 22 // viviktatetyAdi / viviktatA samyakpRthagavadhAraNaM, manasa eve. visUciketyAdidUSaNodbhAvanadvAreNAbhojine dAnamabhidhAya jIndriyArtheSu samyagavadhAraNasAmarthya, rasAdidhAtuvahasrotasAmanA-| rNAnnasyetyAdhuktaguNadvAreNApyabhojina eva dAnamAha-jIrNAnnavRtalaM vA vivikatA // 14 // svetyAdi / pravyakkiM spaSTatAM nirAvaraNatAmityarthaH // 21 // 22 // tadahastasya pavanAyaM balavadiSyate // 15 // AvasthikaM kramaM cApi buDA kArya nirUhaNam // rasaudanastena zastastadahazcAnuvAsanam // male'pakRSTa doSANAM balavasvaM na vidyate // 23 // kutaH punarnirUhazuddhasya mandAmestadahareva mAMsarasabhojanamanu- tIvrazUlAdhmAnAdirogAvasthesyopakrameNApi norca zudyataH bAsanayojanaM cetyAha-tadaharityAdi / nirUhaNAdiDavAtAdipra- phalavAdipraNidhAnapUrvakaM bhuktavato'pi nirUhadAnaM kartavyaM syAdata vRttilakSaNena dhAtukSayeNa kupitAnilasya balavadeva bhayamatastadahareva Aha-AvasthikamityAdi // 23 // rasaudanabhojanaM, tacca nirUhaNamandIkRtAna rUbadhabhayAnmAtrAvat : kSIrANyamlAni mUtrANi snehAH kvAthA rasAstathA // tathA pavanabhayAttadahareva dvAdazaprasRtanirUhacaturthAMzena snehenAnuvA- lavaNAni phalaM kSaudraM zatAhvA sarSapaM vacA // 24 // sanam / gayadAsastu sunirUDhasya tadahaH palatrayamevAnuvAsanaM; | elA trikaTukaM rAsnA saralo devadAru c|| tathA tadahazceti cakAro bhinnakrame, tenAnuvAsanaM cetyatra rajanI madhukaM hiGgu kuSThaM saMzodhanAni ca // 25 // saMbandhAdanuko'pi mAtrAbastizcAtra samuccIyata iti manyate; kaTukA zarkarA mustamuzIraM candanaM shttii|| na SaTpalapramANaM snehabasti, bhojadarzanAditi // 15 // - maJjiSThA madanaM caNDA trAyamANA rasAJjanam // 26 // pazcAdagnibalaM matvA pavanasya ca ceSTitam // 16 // bilvamadhyaM yavAnI ca phalinI zakajA yvaaH|| annopastambhite koSThe snehabastirvidhIyate // kAkolI kSIrakAkolI jIvakarSabhakAvubhau // 27 // nirUhaNAdanantaraM tRtIyacaturthAdAvapi dine bastidAnamAha tathA medA mahAmedA RddhivRddhirmadhUlikA // pazcAdityAdi / pazcAt saanvaasnaanniruuhnnaat| agnibalaM dIptaM | nirUheSu yathAlAbhameSa vargo vidhIyate // 28 // balaM vayaHzaktyanurUpamupalabhya, pavanasya ca ceSTitaM maleti saJca- 10rogAvasasAkrameNApi' iti pA0 / Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM idAnI bastiyaugikAni dravyANyupadizannAha-kSIrANI- | kalpanAmuddizannAha-kalpanA tviyamiti / kA punariyamityAhatyAdi / phalaM triphalA / saralo vRkSavizeSaH / saMzodhanAni | kalkasnehakaSAyANAmityAdi / avivekAditi lyablope paJcamI; trivRdAdIni / madanaM madanaphalam / zakajA yavA indryvaaH| tena kalkAdInAM vivekAbhAvamapRthagbhAvaM vIkSya sukalpanA bhiSamadhUlikA tRNavizeSaH 'markaTikA' iti loke // 24-28 // gvaraiH proktA / etena hastapradhAvanasImantAdikRnmithyAyuktaH / svasthe kvAthasya catvAro bhAgAH snehasya pnycmH|| tathA coktaM-"na dhAvatyauSadhaM pANiM na tiSThatyavalipya ca / na kruddhe'nile caturthastu SaSThaH pitte kaphe'STamaH // 29 // karoti ca sImantaM sa nirUhaH suyojitaH" iti / tastha dAnaM sarveSu cASTamo bhAgaH kalkAnAM lavaNaM punH|| yathArthakRditi vAtapittakaphazoNitaharaNazodhanasaMgrahaNalekhanabRMhakSaudraM mUtraM phalaM kSIramamlaM mAMsarasaM tathA // 30 // NavAjIkaraNarasAyanAdiyogakRt // 30 // 31 // yuktyA prakalpayeddhImAn nirUhe dattvA''dau saindhavasyAkSaM madhunaHprasRtadvayam / saMprati nirUhaNeSu kvAthAdiSu pratidoSaM kiyatI kasya mAtre- pAtre talena maznIyAttadvat snehaM zanaiH shnaiH|| 33 // tyAha-vastha ityAdi / svastha samavAtapittakaphe puruSe / samyaka sumathite dadyAt phalakalkamataH param // dvAdazaprasRtasya nirUhasya kvAthasya catvAro bhAgAzcatvAraH prasRtAH | tato yathocitAn kalkAn bhAgaiH svaiHzlakSNapeSitAn aSTau palAni / snehasya paJcama iti caturviMzatipalanirUhApekSayA gambhIre bhAjane'nyasminmaznIyAttaM khajena ca // pAdonapaJcapalAni / kruddhe'nile caturtha iti caturtho bhAgaH Sada- | yathAvA sAdhu manyetana sAndrona tanuH smH||35|| palAnItyarthaH / SaSThaH pitte iti kruddha pitte snehasya SaSTho bhAgazca- | rasakSIrAmalamUtrANAM doSAvasthAmavekSya tu|| tvAri palAnItyarthaH / kaphe'STama iti kruddhe kaphe snehasyASTamo kaSAyaprasRtAn paJca supUtAMstatra dApayet // 36 // bhAgastrINi palAnItyarthaH / kaSAyasnehI vibhajya kalkabhAgaM | bastidravyANi yena krameNa yojyante tamAha-dattvetyAdi / darzayannAha-sarveSviti / sarveSu vAtapittazleSmasu kalkasyASTamo | akSaH karSamityarthaH / madhunaH prasUtadvayaM calAri palAni / talena bhAgastrINi palAnItyarthaH / 'sarveSu svasthAvastheSu' iti gyii| hastatalena / tadvat snehaM madhupramANam / zanaiH zanairalpamalpaM . lavaNaM punarityAdi lavaNAdIni vizeSapramANenAnuktAnyapi yuktyA | snehaM dattvetyarthaH / zanaiH zanairityuttaratrApi saMbadhyate / dApayet , yuktyA yogenetyarthaH / yathA yogAtiyogau na bhvtH| phalakalkamataH paraM ataH paramasmin sumathite phalakalka nanu kaSAyAdivallavaNAdiSu kuto mAtrA noktA ? satyaM, lavaNA- madanaphalakalkam / tata ityAdi tataH phalakalkAdidAnottaram / dInAM doSabheSajayoH sAmAnyavizeSeNa guNamavalokya samyagyo- kalkAdIn yathocitAn vAtAdiSUcitAnatikrameNa / bhAgaH gasAdhanameva mAnam / tadyathA-vAte kSaudraM mitaM, pitte nAti- | svairiti aMzarAtmIyaiH, yathA madanaphalena saha sarvakalkadravyANAM bahu, bahu punaH kaphe iti / evamanyeSvapi dravyeSu jJeyam / | palatrayaM bhavatyevaM kalpiteH / zlakSNapeSitAn sUkSmapeSitAn niyate punarmAne kvacidyogaH kvacidayoga iti syAt / etadukkaM | sUkSmapeSitAn kalkAn dadyAditi saMbandhaH / gambhIre ityAdi bhavati-kaSAyAdinA niyatamAnena sahAniyatamAnairlavaNAdibhi- pUrvapAtrAdanyasmin gambhIrabhAjane khajena manIyAt / khajo'tra yukta-yA dvAdaza prasRtAH pUraNIyA iti / tato lavaNAdInAM mAtrAM paJcAGgulo hasto manthAnazca / yathetyAdi manItyAdinApi saMbandhadoSameSajayoH sAmAnyavizeSanyAyena guNamavalokya samyak | nIyam / etena kareNApi manIyAdityarthaH / rasetyAdi prakalpayet / kvacidvAtAdiviSayasAtmyamanyathA paThyate / rasAdInAM doSAvasthAmapekSya 'mAtrAmarpayet' iti shessH| tatrAtathAhi-"madhusnehanakalkAkhyakaSAyAvApataH kramAt / trINi ntare nirUhayojanA proktA-"mAkSikaM lavaNaM snehaM kalkaM kvAthaSaDa dvAdaza trINi palAnyanilarogiNAm / pitte catvAri catvAri | miti kramAt / AvApyAvApya pAtre, tanmazrIyAdantarA'dve dvipaJca catuSTayam / Sada trINi dve daza trINi kaphe cApi ntarA // samyak pANitalenaiva nirUhe yojanAvidhiH"nirUhaNam"--iti pUrvAcAryabhaNitatvAiyamapi mataM pramA- iti // 33-36 // Nam // 29 // ata Urdhva dvAdazaprasRtAnaM vakSyAmaH ||klpnaa tviyam // 31 // dattvA''dI saindhavasyAkSaM madhunaH prasRtidvayam // klksnehkssaayaannaamvivekaadbhissgvraiH|| vinirmathya tato dadyAta snehasya prasRtitrayam // 37 // basteH sukalpanA proktA tasya dAnaM yathArthakRt // 32 // ekIbhUte tataH snehe kalkasya prasRtiM kSipet // nirUhAvayavayogiSu samyagyogahetukamAtrAM niyamya samudAya- saMmUJchite kaSAyaM tu catuHprasRtisaMmitam // 38 // vitarecca tadAvApamante dviprasRtonmitam // 1 'catvAraH lehabhAgastu paJcamaH' iti paa0| 2 asyAye | evaM prakalpito bastirdvAdazaprasRto bhavet // 39 // 'kvAtho'STAdazapalAni, evaM pittakaphayorapi' ityadhika paThyate kvacitpustake / 3 'bastistu kalpitaH samyak tasyAdAnaM yathArthakRt 1 'manIyAdanuleha' iti pA0 / 2 dvAdazaprasUtibasti' iti pA0; 'AdAnam upayogaH', iti haaraanncndrH| | saMta pA0 / Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] suzrutasaMhitA / 543 - jyeSThAyAH khalu maatraayaaHprmaannmidmiiritm|| ca mAMsarasasya sArdhapalaM, kSIrasyApi sArdhaM palaM, kAJjikasyA apahrAse bhiSakkuryAttadvat prasRtihApanam // 40 // palaM, tathA gomUtrasyApi tatra nikSipyate / evaM caturvizatipayathAvayo nirUhANAM klpneymudaahRtaa|| lAni bhavanti / evaM dvitIyaM tRtIyaM caturtha vA puTakaM dadyAt / saindhavAdidvAntAnAM siddhikAmabhiSagvaraiH // 41 // ayaM bastirvAtaroge ca prayojyaH // 43-46 // dvAdazaprasRtipramANasAdhanaM nirdizannAha-ata ityAdi / gudduuciitriphlaaraasnaadshmuulvlaaplaiH|| saMmUchite sNmilite| vitaret dadyAt / AvApaH pazcAnnikSepyaM kathitaiH zlakSNapiSTaistu priynggughnsaindhvaiH||47|| kSIrakAJikAdi dravyam / dviprastonmitaM catuHpalapramANam / shtpusspaavcaakRssnnaayvaaniikusstthbilvjaiH|| saindhavakarSastu stokavAcaturviMzatipaleSvevAntarbhavatItyatirikta- saguDairakSamAtraistu mdnaardhplaanvitaiH||48|| doSo na vAcyaH / apahrAse apahrAsaviSaye stokakaraNAbhilASe rshuktkaalikmstubhiH|| prasRtahApanaM paladvayAdityAgaM bhiSak kuryAt // 37-41 // samAlojya ca mUtreNa dadyAdAsthApanaM param // 49 // ata UrdhvaM pravakSyante bastayo'tra vibhaagshH|| tejovarNabalotsAhavIryAgniprANavardhanam // yathAdoSaM prayuktA ye hanyurnAnAvidhAn gadAn // 42 // sarvamArutarogaghnaM vayaHsthApanamuttamam // 50 // vibhAgazaH vibhAgenetyarthaH / yathAdoSaprayuktA ityatra doSa- guDacItyAdi / palaM mAsam / zeSaM prasiddham / guDUcyAdIni zabdo vAtAdiSu vyAdhiSu ca pravartate // 42 // balAntAni SoDazadravyANi pratyeka palamitAni, tathA mAMsasyApi zampAkorubuvarSAbhUvAjigandhAnizAcchadaiH // SoDazapalAni, evaM saptadazadravyANi dvAtriMzatpalaparimitAni, paJcamUlIyalArAmAguhUcIsuradArubhiH // 43 // mAMsasya bahulavAJcaturguNaM SadatriMzadadhikazatapalapramANaM jalaM kvathitaiH paalikairebhirmdnaassttksNyutaiH|| dattvA kvAthayet, tatazcaturthAMzAvaziSTAni dvAtriMzatpalAni grAhyAkalvairmAgadhikAmbhodahapuNamisisaindhavaiH // 44 // Ni, ata ekapuTakasyArthe palASTakaM grAhyam / priyaGgvAdidravyakalko vtsaahvypriygraayssttyaahryrsaajnaiH|| yathoktapramANena / bilvajaM bilvaphalam / madhu pUrvavat, taila. dadyAdAsthApanaM koNaM kSaudrAyairabhisaMskRtam // 45 // dhRte ca pUrvavat , kSIrasya dvipalaM; zuktakAjikamastugomUtrANAM pRSThorutrikazUlAzmaviNbhUtrAnilasaGginAm // pratyekamardhapalamityevaM caturvizatipalAni bhavanti / dravyanikSepagrahaNImArutArzoghnaM raktamAMsabalapradam // 46 // kramaH pUrvavat / tejovaNetyAdi testvagataM bhrAjakAgnisaMjJaM ___ idAnI kupitAnilamadhikRtya bastidAnamAha, tathA sarvaba pittam / varNo gaurAdiH / balaM maaNsopcyH| utsAhaH caitasiko stidravyanikSepakramaM ca / zampAkaH kiramAlakaH / nizAcchadaH dharmaH / vIrya shktiH| prANA agniissomaadyH| ayamapi vAte zaTI / paJcamUlI atra hrsvaa| ambhodaH mustA / tatra zampA- vAtaroge ca yojyaH // 47-50 // kAdIni suradAruparyantAni caturdazapalapramitAni, madanASTakasaMyutAni caturbhirmadanaphalaiH palaM bhavati, evaM SoDazapalAni | kuzAdipaJcamUlAbdatriphalotpalavAsakaiH // dravyANi jarjarIkRtyASTaguNamaSTAviMzatyadhikazatapalapramANaM jalaM sArivozIramajiSThArAsnAreNuparUSakaiH // 51 // pAlikaiH kvathitaiH samyara dravyairebhizca peSitaiH // dattvA kvAthayed yAvadvAtriMzat palAni bhavanti, tato vastrapUtaM | kRtvo'STapalaM kvAthaM gRhNIyAt ; caturvAraprayojano'yaM kvAthaH, zRGgATakAtmaguptebhakesarAgurucandanaiH // 52 // vidArI misimnyjisstthaashyaamendryvsindhujaiH|| dvitIyaM vA tRtIyaM vetyAdinoktatvAt / tatazca gambhIraM tAmra phalapadmakayaSTyAdvaiH kSaudrazIraghRtAplutaiH // 53 // bhAjanamAnIya, TaGkalayaparimitaM saindhavaM nikSiya, kSaumityu dattamAsthApanaM zItamamlahInaistathA dravaiH // katvAt palatrayaparimitaM madhu ca karatalena manIyAt , tataH dAhAsRgdarapittAsRpittagulmajvarAJjayet // 54 // saindhavamadhunI ekIkRtya, kSaudrAdyairabhisaMskRtamityatrAdyazabdena snehakSIrakAjikamUtramAMsarasAdInAM saMgRhItasvAta SaTpalapramANaM ___ idAnIM kupitapittamadhikRtya bastidAnamAha-kuzAdItyAdi / pakvaM tailaM prakSipya manIyAt ; tadanu caikImata snehe mAgadhi kuzakAzanaladarbhakANDekSava iti kuzAdipaJcamUlam / abdo kAdirasAjanaparyantanavadravyacUrNa saindhavaTaGkatrayeNa palatrayapramitaM | mustA, utpalaM nIlotpalam , reNuH parpaTakaH / AtmaguptA kapikanikSipya manIyAt ; saindhavaTaGkatrayapramANasyAdAveva ca nikSipta- | cchUkaH zyAmA priyaGguH / phalaM madanaphalam / peSitaiH piSTaiH / tvAt kalkaH palatrayaparimito nikSipto bhavati tatazca dvAtriMza- kuzAdisaptadazadravyANi palapramitAni, aSTaguNaM SatriMzadadhikatpalaparimitakkAthamadhyAdaSTau palAnyuddhRtya tatra nikSipet ; tadanu palazatapramANaM jalaM dattvA kvAthayet, tatazcaturthAzAvaziSTAni catustriMzatpalAni grAhyANi, ata ekapuTakasyArthe kvAthapalASTakaM 1 paladvayatyAgaM' iti paa0| 2 'kRtvA kAthaM gRhNIyAt iti pA0 / 3 'catuSpalaprayojanaparo'yaM' iti paa0| 4 'nikSi- | 1'priyaGgvajanasaindhavaiH' iti paa0| 2'mRdormAsasya' iti pyamANe'lpaM kSaudramityuktatvAt' iti pA0 / | paa0| 3 'tejaH tvakasthA dIptiH' iti pA0 / Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM grAhya, zuzATakAdiyaSTImadhukAntAnAM paJcadazadravyANAM kalkaM pala- kvAthapalASTakaM, vacAdinAgarAntAnAM dazadravyANAM kalkasya palatrayaM, trayapramANaM, 'pitte nAtibahu kSaudraM' ityuktavAnmadhunazcatvAri | kaTutailatilatailayostrINi palAni kaphe'STama ityuktatvAt , madhunaH palAni, kruddha pitte'STamo bhAgaH snehasya' ityuktatvAd dhRtasya punaH SaTpalAni, yavakSArasyaikapalaM, mUtrasya sArdhapalaM tathA catvAri palAni, kSIrasya paladvayaM, 'amlahInaistathA dravaiH' ityu- kAjikasya, evaM caturviMzatipalAni / dravyanikSepakramaH pUrvavat / ktalAnmAMsarasasyaikaM palaM, ikSurasasya paladvayaM, evaM caturviMzati- | ayaM bastiH kaphe kapharoge ca yojyaH // 60-63 // palAni bhavanti / dravyANAM nikSepakramaH pUrvavat / ayaM bastiH dshmuuliinishaabilvpttoltriphlaamraiH|| pitte pittaroge ca prayojyaH / 'vidArImisimaJjiSThA' ityatra kathitaiH kalkapiSTaistu mustasaindhavadArubhiH // 64 // misisthAne viSeti kecit paThanti, tatra viSam ativiSA; viSaM | pAThAmAgadhikendrAdvaistailakSAramadhuplutaiH // vA vAlakaM, toyanAmatvAt // 51-54 // kuryAdAsthApanaM samyatrAmlaphalayojitaiH // 65 // rodhrcndnmjisstthaaraasnaanntaablrdhibhiH|| kaphapANDugadAlasyamUtramArutasaMginAm // sArivAvRSakAzmaryamedAmadhukapadmakaiH // 55 // AmATopApacIzleSmagulmakrimivikAriNAm // 66 // sthirAditRNamUlaizca kvAthaH karSatrayonmitaiH // / dazamUlItyAdi / indrAhvaH kuTajaH / dazamUlAdhamarAntapiSTairjIvakakAkolIyugardhimadhukotpalaiH // 56 // | saptadazadravyANi aSTaguNaM SaTatriMzadadhikazatapalapramANaM jalaM prapauNDarIkajIvantImedAreNuparUSakaiH // dattvA kvAthayet , atazcatustriMzatpalAni grAhyANi, ata ekapuTaabhIrumisisindhUtthavatsakozIrapadmakaiH // 57 // kasyArthe kvAthapalASTakaM grAhya, mustAdIndrAhvAntaSaDdravyANAM kalka kaseruzarkarAyuktaiH sarpirmadhupayaHplutaiH // pUrvavat , tathA tailamadhunoH pratyekaM calAri palAni, kSArasyApalaM, dravaistIkSNAmlavajyaizca datto vastiH suzItalaH 58 mUtrasya sArdhapalaM, tathA kAjikasya sArdhapalaM, madanaphalasya galmAsRgdarahRtpANDurogAn saviSamajvarAn // sArdhapalamityevaM caturviMzatipalAni bhavanti / dravyaniHkSepakramaH asRpittAtisArau ca hanyAtpittakRtAn gadAna59 pUrvavat / ayamapi bastiH kaphe kapharoge ca prayojyaH rophretyAdi / anantA utpalasArivA / sthirAdi laghupaJcamUlI, // 64-66 // tRNamUlaM kuzAdipaJcamUlaM, abhIruH zatAvarI / rodhrAditRNamUlya- | vRssaashmbhedvrssaabhuudhaanygndhrvhstkaiH|| ntAnAM trayoviMzatidravyANAM karSatrayapramitalena saptadazapalAni | dazamUlabalAmUrvAyavakolanizAcchadaiH // 67 // karSAdhikAni, aSTaguNamaSTatriMzadadhikazatapalapramANaM jalaM dattvA kulatthabilvabhUnimbaiH kvathitaiH plsNmitaiH|| kvAthayet , ataH sArdhacatustriMzatpalAni grAhyANi, ata eka- | kalkairmadanayaSTyAhvaSaDgranthAmarasarSapaiH // 68 // puTakArthe kvAthapalASTakaM grAhyaM, jIvakAdizarkarAntaikonaviMzatidra- | pippalImUlasindhUtthayavAnImisivatsakaiH // vyANAM kalkaH palatrayapramANaH, madhughRte pUrvavat , 'dravaistIkSNAmla- kssaudrekssukssiirgomuutrsrpistailrsaaplutaiH|| 69 // vajryaiH' ityuktatvAt kSIramAMsarasekSurasAH pUrvavat, ityevaM catu- tUrNamAsthApanaM kArya saMsRSTabahurogiNAm // vizatipalAni bhavanti / dravyaniHkSepakramaH pUrvavat / ayamapi gRdhrasIzarkarASThIlAtUnIgulmagadApaham // 70 // bastiH pitte pittaroge ca prayojyaH // 55-59 // __ vRSAzmabhedetyAdi / nizAcchadaH zaTI SaDmanthA vacA / bhvaanimbkultthaarkkoshaatkymRtaamraiH|| vRSAdibhUnimbAntAni trayoviMzatidravyANi SoDazapalapramitAni saarivaabRhtiipaatthaamuurvaargvdhvtskaiH|| 60 // aSTAviMzatyadhikazatapalamitaM jalaM dattvA kvAthayet, ato kvAthaH, kalkastu kartavyo vaamdnsrsspaiH|| dvAtriMzatpalAni grAhyANi, ata ekapuTakasyArthe kvAtha syASTo saindhavAmarakuSThailApippalIbilvanAgaraiH // 61 // palAni, madanAdivatsakAntadazadravyANAM kalkasya trINi palAni. kttutailmdhukssaarmuutrtailaamlsNyutaiH|| kSaudrasya trINi palAni, ikSukSIraMgomUtrANAM pratyekaM sArdhapalaM ghRtasya kAryamAsthApanaM tUrNa kAmalApANDumehinAm // 62 // dve pale, tailasya dve, mAMsasyApilam / saMsRSTabahurogiNAmityanena medasvinAmanagnInAM kapharogAzanadviSAm // saMsargasannipAtarogaprazamanavamuktaM syAt / tatra saMsargo doSagalagaNDagaraglAninzlIpadodararogiNAm // 63 // dvayasamudAyaH, sannipAtastu doSatrayasamudAyaH / tatra saMsarge dvayorekasya prakarSa prakalpya tadapekSayA kSaudrasnehAdyAvApadravyANi idAnIM kupitakaphamadhikRtya bastidAnamAha-bhadretyAdi / pUrvoktanyAyena khabuddhyA parikalpya prayojyAni / yadA tu saMsargabhadrA kaTraphalaM, bhadrAdivatsakAntAnAM trayodazadravyANAM SoDaza stulyaprakarSoM bhavati tadA kSaudrAdInAM guNadoSAnipuNabudhyA vicApalAni aSTaguNamaSTAviMzatyadhikazatapalapramANaM jalaM dattvA yotkarSApakarSatayA mizramAnena nikSipya caturvizatipalAni kAthayet , ato dvAtriMzatpalAni prAhyANi, ata ekapuTakasyArthe 1'tathA tailamadhunI' iti paa0| 2 kSaudrAdIni guNadoSatayA 1 'balAmadanasampaiH iti paa| nipuNabujyA' iti paa0| trayodazadravyA dattvA yatkiSopaka Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] sushrutsNhitaa| 545 AyuSo' pUraNIyAni / evaM doSatrayasaMyoge'pi kSaudrAdidravyANAmutkarSApa- nyagrodhAdigaNakAthAH kaakolyaadismaayutaaH|| karSaH parikalpanIyaH // 67-70 // vidheyA bastayaH pitte sasarpiSkAH sazarkarAH // 7 // raasnaargvdhvrssaabhuukttukoshiirvaaridaiH|| nyagrodhAdigaNakAthA ityAdi / nyagrodhAdInAM SoDazapalapra. trAyamANAmRtAraktApaJcamUlIbibhItakaiH // 71 // mitAnAM kvAthaH pUrvavat , ata ekapuTakasyArthe kvAthapalASTakaM, sabalaiH pAlikaiH kvAthaH kalkastu mdnaanvitaiH|| kAkolyAdeH kalkIkRtasya paladvayaM, ghRtasya cakhAri palAni, yssttyaahmisisindhuutthphliniindryvaahvyaiH|| 72 // zarkarAyAH palam , etena kAkolyAdipaladvayena zarkarAyAH pala. rsaaanrskssaudraakssaasauviirsNyutaiH|| sahitena kalkapalatrayaM, nirUhAGgatvAdanuktasyApi saindhavasyAkSaM, yukto bastiHsukhoSNo'yaM mAMsazukrabalaujasAm 73 tathA madhuno'pi catvAri palAni, 'kSIrANyamlAni mUtrANi' grezca saMskartA hanti cAza gdaanimaan|| ityAdivargamadhye yAni pittaharadravyANi tAnyapi prakSepaNIyAni, gulmAsRgdaravIsarpamUtrakRcchrakSatakSayAn // 74 // tenecarasasya palaM, kSIrasya pAdonaM palacatuSTayamityevaM caturviMzaviSamajvaramAsi grahaNIM vAtakuNDalIm // tipalAni bhavanti // 7 // jAnujaGghAziroMbastigrahodAvartamArutAn // 75 // | AragvadhAdiniSkvAthAH pipplyaadismaayutaaH|| vaataasRkshrkraasstthiilaakukssishuulodraaruciiH|| sakSaudramUtrA deyAH syurbastayaH kupite kaphe // 79 // raktapittakaphonmAdapramehAdhmAnahRdrahAn // 76 // AragvadhetyAdi / AragvadhAdInAM SoDazapalapramitAnAM kvAthaH rAmAragvadhetyAdi / sabalaiH balAsahitaiH / raso maaNsrsH| pUrvavat , ata ekapuTakasyArthe kvAthapalASTakaM, pippalyAdikalkasya rAsnAdibalAntaSoDazadravyANi palapramitAni aSTaguNaM jalaM dattvA | palatrayaM, madhunaH SaTpalAni, anuktasyApi saindhavasya TakanayaM, kvAthayet , tato dvAtriMzatpalAni grAhyANi, ata ekapuTakasyArthe | tathA kaTutailasya trINi palAni, mUtrasya saptaTaGkAdhikAni trINi kvAthasya palASTakaM, madanAdIndrayavAntAnAM SaNNAM dravyANAM kalkasya | palAni, ityevaM caturviMzatipalAni bhavanti // 79 // trINi palAni, snehasya nirUhaNAGgalAdanuko'pyatra SaTpalapra zarkarekSurasakSIraghRtayuktAH sushiitlaaH|| mANo nikSepaNIyaH / tathAca hArItaH-"sneho guDo mAMsarasaH kSIravRkSakaSAyAvyA bastayaH zoNite hitAH // 8 // payAMsi sAmlAni mUtraM madhu saindhavaM ca / ete nirUhe viduSA | prayojyAH kvAthazca kalko madanAt phalaM ce"-iti / madhuna- | zarkarekSurasakSIretyAdi / kSIravRkSakaSAyeNADhyAH sphItAH strINi palAni, rasAjanamAMsarasakSIrasauvIrANAM pratyekamekapala pradhAnA ityarthaH / kSIravRkSANAM nyagrodhAdInAM SoDazapalapramitAnAM mityevaM caturviMzatipalAni bhavanti / eSa bastiH khasthAturavi kvAthaH pUrvavat, anuktamapi sainkvaM pUrvavat , kSIrAdivargamadhye SayaH sarvarogaharazca // 71-76 // kathitazoNitaharadravyANAM kalkasya paladvayam , anuktasyApi madhu. vAtaghnauSadhaniSkvAthAH saindhvtrivRtaayutaaH|| nazcalAri palAni tathA ca ghRtasya, zarkarAyAH palaM tathekSurasasya, kSIrasya TaGkasaptAdhikaM palatritayamAnamityevaM caturviMzatipalAni sAmlAH sukhoSNA yojyAH syurbastayaH kupite'nile bhavanti / tadeva pittaM tadeva raktamiti manasi paryAlocya pittatatra bastidAnamAturaviSayamAzritya kathitameva svasthaM prati punaH mAnenAyamapi bastiH kalpitaH // 8 // saMkSepato vAtAdiviSayAn bastInirdizannAha-vAtaghnauSadhaniSkAthA ityAdi / etacca bastaya ityasya vizeSaNamata eva bahuvacanam / shodhndrvynisskaathaasttklknehsaindhvaiH|| tatra vAtaghnauSadhAnAM bhadradArvAdInAM SoDazapalapramitAnAmaSTaguNajale yuktAH khajena mathitabastayaH zodhanAH smRtAH 81 kvathitAnAM caturbhAgAvazeSeNa kvAthasya dvAtriMzatpalAni, ata eka- zodhanadravyetyAdi / zodhanadravyANAM vamanavirecanapaThitAnAM puTakasyArthe kvAthapalASTakaM, saindhavasya TaGkatraya, vAtavyAdhAvuktasya kvAthaH pUrvavat, saindhavaM ca, teSAmeva zodhanadravyANoM kalkasya traivRtasya snehasya SaTpalAni, kSIrANyamlAni mUtrANItyAdivarga-paladvayaM, snehasya SaTpalAni, anuktasyApi madhunazcavAri palAmadhye yAni vAtaharadravyANi teSAM guDasahitasya kalkasya palatrayaM, ni, kSIrasyaikaM palaM, mUtrasya sArdhapalaM, tathA kAjikasyApi, nirUhAzalAnmadhunaH palatrayam , anukkAnyapyAvApadravyANi vAta- ityevaM caturviMzatipalAni bhavanti / 'bastayaH zodhanAH smRtA' harANi prayojyAnyato mAMsarasasyaikaM palaM, tathA kSIrasya kAji- | iti sAmAnyavAkyalAt sAmAnyabastiparibhASAmAnenAyaM bastiH kasya saTaGkAdhikaM palamevaM caturviMzatipalAni bhavanti / bastaya | parikalpitaH, tathA vakSyamANA api kalpanIyAH, vAtAdivizeSa iti tripuTacatuHpuTApekSaM bahuvacanam / evaM vakSyamANayogeSvapi ca vIkSya vizeSamAnena ca prayojyAH // 81 // vAcyam // 77 // triphlaakkaathgomuutrkssaudrkssaarsmaayutaaH|| 1 'viSamajvarazUlA grahaNIvAtakuNDalAn' iti pA0 / 2 USakAdipratIvApA bastayo lekhanAH smRtaaH||82|| 'etAnyanuktAnyapi dApayeta yuktyA nirUhe madanAtphalaM ca' iti / triphalAkvAthetyAdi / triphalAkkAthaH pUrvavat, gomUtrasya ca pA0 | palatraya, nirUhaNAGgavAdanuktasyApi saindhavasyAkSaM, kSaudrasya catvAri su0 saM069 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM palAni, yavakSArasya karSatrayaM, tathA nirUhaNAGgakhAt snehaH prApta- prigaGgvAdigaNakkAthA ityAdi / priyaGgvAdigaNasya SoDazastato lekhanIyasya kaTutailasya SaTpalAni, USakAdidravyANAM palapramitAni dravyANi aSTaguNaM jalaM dattvA kvAthayet, ato paladvayamityevaM caturviMzatiH // 82 // dvAtriMzatpalAni prAhyANi, mata ekapuTakasyArthe kvAthasyASTau palAni, bRMhaNadravyaniSkvAthAH klkairmdhurkairyutaaH|| ambaSThAyemeti ambaSThAdyo'tra kalkarUpaH prayojyaH, tathA ca sarpimosarasopetA bastayo bRMhaNAH smRtaaH||83|| vRddhavAgbhaTa:,-"mAhI priyaGgvambaSThAdikvAthakalkaiH kame. bRMhaNetyAdi / bRMhaNadravyANAM vidArIgandhAdInAM kvAthaH pUrva Na"-iti / ato'mbaSThAdisaMgrAhakadavyANAM kalkasya trINi -hAta / atA' vat , kalkairityAdinA kAkolyAdInAM kalkapaladvayaM. madhunaH parva- palAni, madhunazcatvAri, saMgrAhakadravyasiddhaghRtasya SaTpalAni, vat , ghRtasya SaTpalAni, saindhavaM pUrvavat , mAMsarasasya saptaTaGkA anukto yadyapIhAvApastathA'pi saMgrAhakalAttakasya trINi palAdhikaM palatrayamityevaM caturviMzatipalAni // 83 // nyevaM caturviMzatiH // 87 // caTakANDoccaTAkkAthAH skssiirghRtshrkraaH|| eteSveva ca yogeSu snehAH siddhAH pRthak pRthak // AtmaguptAphalAvApAH smRtA vAjIkarA nRNAm 84 samasteSvathavA samyagvidheyAH snehbstyH||88|| caTaketyAdi / caTakA grAmacaTakAH teSAmaNDAni, uccaTA nanu ya ete nirUhayogAsteSu snehAH kenauSadhena siddhA ghughurAkhyaH zaNaghaNTakAraphalo'lpo viTapaH sarayUpakaNThe himavati vidheyA ityAha-eteSveva yogeSvityAdi / eteSu pUrvokteSu vArendyAM ca prAyaza upalabhyate, caTakANDoccaTAnAM SoDaza- gaNeSu / snehAH sarpirAdayaH, athavA rogApekSayA // 88 // . palapramitAnAM kvAthaH pUrvavat , ata ekapuTakasyArthe palASTakaM, vandhyAnAM zatapAkena zodhitAnAM ythaakrmm|| kSIrasya palacatuSTayaM, madhughRte pUrvavat, zarkarAyA eka palaM tathA balAtailena deyAH syurbastayauvRtena ca // 89 // kapikacchUphalAnAM, madhye saindhavaM cAlpataraM prayojyaM naiva vA yathAkramazodhitAnAM yaiH snehaiH snehabastayo deyAstAnAha'zukrArtheSu na tailaguDasaindhavam' iti vacanAt ; ityevaM caturviMza- vandhyAnAM zatapAkenetyAdi / yathAkramaM snehakhedavamanavirecanAtiH / gayI tu caTakANDavoccaTAkkAyau yeSu iti vyAkhyAti / sthApanazirovirecanaiH zodhitAnAM vandhyAnAM nArINAM balAtailena tena uccaTAyAM eva kvAthaM manyate / caTakANDavaM tu kharUpeNaiva | zatapAkena traivRtena vA bastayo deyAH syuH bhaveyuH / tadeSu zatagRhNAti // 84 // pAkamutpAditaM vAtavyAdhau, balAtailaM mUDhagarbhacikitsite, traivRtaM bdraavtiishelushaalmliidhnvnaangkuraaH|| mahAvAtavyAdhau / tatra tribhiH snehaiddhRtatailavasAkhyaiH vRtaM nirmitaM kSIrasiddhAH kSaudrayutAH sAsrAH picchilsNshitaaH|| trivRtaM, trivRttameva traivRtaM, khArthiko'N / tacca varaNaM ghRtAvArAhamAhiSaurabhrabaiDAlaiNeyakaukuTam // diinaamnyonysvetyrthaagmyte| jejaTAdayastu tribhistailavasAsadyaskamasRgAjaM vA deyaM picchilabastiSu // 86 // majjAbhavRta trivRta mahAnahAkhyAmAta pratipAdayAnta // 89 badarAvatItyAdi / airAvatI nAgabalA, zeluH zleSmAtakaH, narasyottamasattvasya tIkSNaM basti nidhApayet // dhanvano dhanurvRkSaH yasya 'dhAmana' iti loke prasiddhiH, aGkarA madhyamaM madhyasattvasya viparItasya vai mRdum // 9 // aprapallavAH / sAsrAH srudhiraaH| badaryAdyaGkarAn samudAyena pala- / sattvamedena bastitraividhyaM pratipAdayannAha-narasthetyAdi / trayapramitAn caturviMzatipalapramitaM dugdhaM dattvA, catuguNaM jalaM viparItasya hInasattvasyetyarthaH // 10 // nikSipya kvAthayet , tataH kSIrazeSaM caturviMzatipalAni grAhyANi; evaM kAlaM balaM doSaM vikAraM ca vikAravit // tatra sAmAnyaparibhASoktavAnmadhunazcatvAri palAnyAvApya, drava bastidravyabalaM caiva vIkSya bastIn prayojayet // 11 // khAdrudhirasya catvAri palAnIti evaM picchAbastebhatriMzatpalAni bhavanti / tathA coktam-"picchAbasterbhavet prasthaH pAdonaH | ___ evaM kAlamityAdi / kAle zIteSu tIkSNaH, uSNeSu mRduH, vskiirtito'prH|cturviNshtimussttishc nirUhaH samudAhRtaH" iti / ntazaradoH sAdhAraNaH, zItoSNayormadhyaH; evaM bale zaktyupacayaevamapareSvapi puTakeSu picchAbastimAnaM kalpanIyam / sAsrA lakSaNe zreSTha tIkSNaH, madhye madhyaH, kaniSThe mRduH, kaphavAte doSe iti yaduktaM tat kasyAsramityAha-vArAhetyAdi / urabhro meSaH, tIkSNaH, pittarake mUduH, kaphapitte madhyaH; evaM vikAre'pi; eNasyedam aiNeyam , eNaH kRSNasAra iti jejaTAcAryaH, cakArasyAnuktasamuccayArthalAt krUramadhyamRdukoSTheSvapi boddhabrahmadevastu eNyA idameNeyaM, na punareNasyedaM aiNam / sadyojAtaM vyam // 11 // sadyaskaM tatkAlInaM jIvavatAmeva grAhyaM, jIvAnusandhAnArthama dadyAdutklezanaM pUrva madhye doSaharaM punH|| // 85 // 86 // pazcAt saMzamanIyaM ca dadyAdvasti vicakSaNaH // 92 // priyaGgvAdigaNakAthA ambaSThAyena sNyutaaH|| idAnImutklezanAdinA bassiM tridhA bhindan teSAM medAnAM sakSaudrAH saghRtAzcaiva grAhiNo bstyHsmRtaaH||87|| | kAlavizeSe pradAnamAha-dazAdityAdi / tatrAnukliSTadoSasya 1'sabaskamusagaNDaM vA' iti pA0 / 1 'jejaTa rUpAyatau' iti pA0 / Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] suzrutasaMhitA / 547 % 3A AdAvulezanaM, madhye doSaharaM, tataH pazcAddoSazeSasya saMzamanAya syAtAM kvaathshcairnnddmuuljH|| saMzamanamiti / ukliSTadoSasya doSaharaNasaMzamane eva kartavye / palArdha zatapuSpAyAstato'dha saindhavasya ca // 10 // doSaharasya basteH prathamapuTakadAnena samyagdoSAnirharaNe dvitIyaM phalenaikena saMyuktaH khajena ca vilodditH|| tRtIyaM vA puTakaM dadyAt, evamunklezanasaMzamanayorapi vedyam / deyaH sukhoSNo bhiSajA mAdhutailikasaMzitaH // 101 // ukliSTAdijJAnaM tu doSANAM prakopAdilakSaNena // 92 // madhutaile same syAtAmityAdi / pAdahInAH sarve eva mAdhutailikAH, eraNDavIjaM madhukaM pippalI saindhavaM vcaa|| tatazca tathA kalpanIyA yathA nava prasRtA bhavanti; madhutailayoH hapuSAphalakalkazca bastirutklezanaH smRtaH // 93 // prasRtAzcatvAro dvikarSAdhikAH, eraNDamUlakaSAyasya tAvanta eva, zatAhA madhukaM bIjaM kauTajaM phalameva ca // zatapuSpA'rdhapalaM, saindhavasya karSa, madanaphalaM caikamityevaM navaprasakAJjikaH sagomUtro bastirdoSaharaH smRtH||94|| sRtA bhavanti / anayA kalpanayA sarva eva mAdhutailikAH priyaGgurmadhukaM mustA tathaiva ca rasAJjanam // | kalpanIyA iti jejaTAcAryaH gayI tu 'palenaikena saMyuktaH' sakSIraH zasyate bastirdoSANAM zamanaH prH||95|| iti paThilA mRdunA'nuktena mAMsarasakAlikAdinA pUraNaM karoti / anye tu vRddhasuzrutAdhyAyina utklezanAdyarthamauSadhAnyatra evamapareSu catuSu nava prasRtAH pUraNIyA ityAha // 100 // 101 // paThanti-eraNDabIjamityAdi / etAni eraNDavIjetyAdizloka laMca kvAtha ndhvH|| trayeNa paThitAnyauSadhAni utklezanAdyartha kalkAvAparUpatayA, vAtA- pippalIphalasaMyukto bastiyuktarathaH smRtH|| 102 // dibastyuktakalkAvApeSu kuzAgrabuddhinA doSaM mAnaM ca vimRzya vacAmadhuketyAdi / vacAsaindhavapippalImadanaphalAnAM pratyeka anucitaparityAgocitakhIkAreNa samavetAni kAryANi yathA kArSikA bhAgAH, madhutailayozcakhAraH prasRtAH karSadvayAdhikAH, mAtrAdhiko mithyAmAtrAyuktazca bastina bhavatIti jejaTA eraNDamUlakvAthastAvanmAtra eva; iti yuktarathAbhidhAno mAdhutai. caaryH| gayI tu dadyAdityAdikaM yApanabastiviSayaM manyate / likaH // 102 // teSAM tu dvividhaM prayojanaM-khasthasya vAjIkaratvaM rasAyanahetukhaM cetyekam , aparaM ca dhAtugatadoSaharaNaM; tatra dhAtugatadoSANAmu- suradAru varA rAsnA zatapuSpA vacA madhu // sklezanAbhAvAt taduklezanAdyarthamidamuktamityarthaH / ete cotle- hiGgusandhavasaMyukto bastidoSaharaH smRtH|| 103 // zanAdyarthameraNDabIjetyAdizlokatrayeNa kalkAvApA ythaakrmmuktaaH| suradArvityAdi / suradAruvarArAsnAzatapuSpAvacAhiDasaindhavAnAM anye tu hInasattvabalakAladravyavikAreSu koSThavizeSe ca mRdavo | tulyamAnenaikaM palaM, madhutailayoH karSadvayAdhikAnyaSTau palAni, bastayo deyAH, taizcApyutklezane doSANAM haraNaM, zeSasya tu doSasya eraNDamUlakkAthastAvanmAtra eva / evaM doSaharAbhidhAno mAdhutaisaMzamanamityAhuH // 93-95 // likaH; kecidatra hiDasthAne biDaM paThanti // 103 // nRpANAM tatsamAnAnAM tathA sumahatAmapi // paJcamUlIkaSAyaM ca tailaM mAgadhikA mdhu|| mArINAM sukumArANAM zizusthavirayorapi // 96 // bastireSa vidhAtavyaH sazatAhaH sasaindhavaH // 104 // doSaniharaNArthAya balavarNodayAya ca // | paJcamUlIkaSAyamityAdi / paJcamUlIkaSAyasya karSadvayAdhikAni samAsenopadekSyAmi vidhAnaM mAdhutailikam // 97 // aSTau palAni, madhutaile api tAvanmAtre eva, mAgadhikAzatAhAyAnastrIbhojyapAneSu niyamazcAtra nocyate // | saindhavAnAmekaM palam / ayaM ca pAzcamUliko mAdhutailikaH // 104 // phalaM ca vipulaM dRSTaM vyApadAM cApyasaMbhavaH // 98 // | yavakolakulatthAnAM kvAtho mAgadhikA madhu // yojyastvataH sukhenaiva niruuhkrmmicchtaa|| yadecchati tadaivaiSa prayoktavyo vipazcitA // 99 // sasaindhavaH sayaSTyAhnaH siddhabastiriti smRtaH 105 __ artha ke te mRdavo bastaya iti pRSTo viSayanirdezapUrvaM tAneva | yavakolakulatthAnAM pUrvavat kvAthaH, madhutaile'pi pUrvavat , nirdizannAha-nRpANAmityAdi / tatsamAnAM rAjatulyapuruSANAM mAgadhikAsaindhavayaSTyAhvAnAmekaM palam / siddhabastyabhidhAno'yaM bANijyavyavahAriNAM vArdhaSikANAm / zizusthavirayoH bAlavR mAdhutailikaH / paJcApyete mAdhutailikA uktAH // 105 // ddhayoH / doSanirharaNArthAya khasthe'pi kAlaikakRtadoSanirharaNA- mustaapaatthaamRtaatiktaablaaraamaapunrnvaaH|| ya, balavarNodayAya ca apetasakaladoSasyetyarthaH / niyamo | maJjiSThAragvadhozIratrAya khyagokSurAn // 10 // niSedhaH / atra mAdhutailikavidhAne / yadecchatIti yadA yasmin pAlikAn paJcamUlAlpasahitAnmadanASTakam // kAle Atura icchati tadA tasmin kAle vipazcitA vaidyena eSa jalADhake pacet kvAthaM pAdazeSaM punaH pacet // 107 // bastiH prayoktavyaH, etena sArvakAlikatvamuktaM bhavati // 96-99 // kSIrArdhADhakasaMyuktamAkSIrAt suparinutam // 1 'pravRttyunmukhatvAdilakSaNena' iti paa0| 2 'AturaviSayA | pAdena jAGgalarasastathA madhughRtaM samam // 108 // nirdizya svasthaviSayaM nirdizannAha' iti paa0| 1 kSIraprasthena saMyuktaM kSIrazeSaM parisrutam' iti paa0| Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM upamite paceta nato haanikaaraa||114-117|| zatAbAphalinIyaSTIvatsakaiH srsaajnaiH|| ajIrNe netyAdi / anyaccheSamAhArAcArAzritaM karma kAmaM kArSikaiH saindhavonmitraiH kalkairvastiHprayojitaH109 / yatheSTaM samAcaret // 113 // vAtAsamehazophArmogulmamUtravibandhanut // yasmAnmadhu ca tailaM ca prAdhAnyenaM pradIyate // visarpajvaraviDbhaGgaraktapittavinAzanaH // 110 // | mAdhutailika ityevaM bhiSagbhivastirucyate // 114 // balyaH saMjIvano vRSyazcakSuSyaH shuulnaashnH|| | ratheSvapi ca yukteSu hastyazve cApi kalpite // yApanAnAmayaM rAjA bastirmustAdiko mtH||111|| yasmAnna pratiSiddho'yamato yuktarathaH smRtH||115|| mAdhutailikasyAgrato gayadAsAcAryamate mustAdisthApanaba balopacayavarNAnAM yasmAda vyAdhizatasya ca // | bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataH // 116 // stirnAsti,jejaTAcAryastu mustAdisthApanabasti paThati vyAkhyA sukhinAmalpadoSANAM nityaM snigdhAzca ye nraaH|| nayati ca, tadyAkhyAnAbhiprAyeNa mayA'pyasau vyAkhyAyatemustApAThetyAdi / mustAdIni pazcamUlAlpasahitAnyaSTAdazapalAni, | mRdukoSThAzca ye teSAM vidheyA maadhutailikaaH||117|| tato madanasyASTAbhiH phalairdvipalamityevaM viMzatipalapramitAni jalA / vizeSasaMjJayA mAdhutailikAnAha-yasmAnmadhu ca telamityAdi Dhake'STAviMzatyadhikazatapalapramite pacet , tato dvAtriMzatpalapra. mitaH kvAtho'vaziSTo bhavati, tatastaM kvAthaM pAdazeSaM kSIrArdhADha- mRdutvAt pAdahInatvAdakRtsnavidhisevanAt // kasaMyuktaM dugdhasya catuHSaSTipalopetaM punaH pacettAvadyAvat kSIrAva- | ekabastipradAnAJca siddhabastiSvayantraNA // 198 // zeSa prasthadvayaM catuHSaSTipalAni bhavati, pAdena prasthasyASTau palAni iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne mAMsarasasya, evaM dvAsaptatipalAni bhavanti / ato madhyAdekasya nirUhakramacikitsitaM nAmASTapuTasyArthe caturviMzatipalAni grAhyANi; tatra madhunaH prasRtaH sArdhaH, triNsho'dhyaayH|| 38 // ghRtasya tAvadityevaM SaTpalAni kSipyante, zatAvAdInAM SaDdra- kasmAdete niyantraNAstadAha-mRdukhAdityAdi / mRduvIye. vyANAM karSapramitAnAM kalkasya sArdhaM palaM, nirUhAGgAkhAnmadana- rauSadhaiH kalpito mRduH| pAdahInalAditi pAdena hInaH pAdAbhyAM phalasyArdhapalamevaM kalkasya prasRto bhavatItyekasmin puTake vA hInaH, tatazca pAdahInA nava prasRtA bhavanti, pAdAbhyAM hInAH dvAtriMzatpalapramitaprastho bhavati; evamaparamapi puTakadvayaM karaNIyaM, SaTprasRtA bhavanti / akRtsnavidhisevanAditi vamanAdisaMskAravaevaM puTakatrayasyArthe SaNNavatipalAni bhavanti / idaM mustAdi-rjanAt / ekabastipradAnAceti ekapaTakapradAnAt ; 'ekAhaM praNi. yApanabastimAnaM jejaTAcAryeNa tatrAntaroktamadhyamAnena | dhAnAca' iti kecit paThanti, ekAhameva praNidhAnaM bastidAnakalpitaM / tathA ca parAzara,-"nirUhasya pramANaM tu prasthaM mityarthaH / para kAlaikakRte doSakope kadAcit samyanirUDhalapAdottaraM smRtam / madhyamaM prasthamuddiSTaM hInaM ca kuDavAstrayaH"- kSaNamavekSya dvivyAdibastidAnamapIti pAThavizeSAdviziSTo'rthaH; iti / gUDhapadabhATippaNakAreNa punaranyathA vyAkhyAtam / ato 'naikAhapraNidhAnAt' ityapare paThanti; tatra zodhananirUhatathAhi-"mustAdidravyANAM pAlikAn bhAgAn dravatvAdviguNayA | vadekAhameva praNidhAnaM nAstyevaH kiM tarhi sAdhAraNatvAt samakalpanayA jalasthADhake aSTAviMzatyadhike palazate pakvA pAdazeSaM dhAtuSu vAjIkaraNAdAvasakRddAnamapIti // 118 // dvAtriMzatpalapramANaM kSIrArdhADhakasaMyuktaM punaH pacedyAvatkSIrazeSa iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyo catuHSaSTipalAni bhavanti / tatazca sapAdaprasthe jAGgalarasasya paJca suzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne'STapalAni, madhughRtaM pRthak sArdhadvipalasaMmitaM, zatAhAdikakalkasya triMzattamo'dhyAyaH // 38 // madanaphalASTakena yuktaM paladvayaM prakSipyaikadhyaM SaTsaptatyA palaiH puTakatrayaM deyam // 106-111 // ekonctvaariNshttmo'dhyaayH| avekSya meSajaM buddhyA vikAraM ca vikaarvit|| | athAta AturopadravacikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| bIjenAnena zAstrajJaH kuryAdvastizatAnyapi // 112 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2||. avekSya bheSajamityAdi / tatra bheSajaM vraNajvarAdihara, ___ athAta ityAdi / upadravantItyupadravA rogAH, AturasyopavikAraM ca vraNajvarAdikaM vAtapittakaphasaMsargasanipAtajaM zoNi | dravA AturopadravAH; te cAtra prAyeNa paJcakarmanimittA vyApadaH, tajaM ca / cakAreNAnuktaM kAlabalAdi samuccIyate / 'vAtaghnauSadha teSAM cikitsitaM kAraNaguNapratyanIkaM vidhAnam / 'AturopakaniSkAthA' ityAdiSu bastiSUktena bIjenetyarthaH // 112 // macikitsitam' iti kecit paThanti / nehAdInAM nirUhAntAajIrNe na prayujIta divAsvapnaM ca varjayet // nAmupakramANAmante'gnimAndyamevAvazyambhAvi, tatsandhukSaNArtha AhArAcArikaM zeSamanyat kAmaM samAcaret // 113 // | peyAdisaMsarjanopadezAya vAnAM ca krodhAdInAM prajJAparAdhAt 1 'zeSamanyayuktaM' iti pA0 / / 1 prAdhAnyenAtra vartate iti pA0 / nAt / ekabastipradAnA kajijaTAcAryeNa tatrAntaro Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 549 a nawrrnwww.ron. karaNe tajjavyAdhiprazamanAya cAturopadravacikitsitAbhidhAnam | uktena vidhineti ekadvitrikrameNa / klinnasikthAm atipkvtnndd||1||2|| lAm / apicchilAM maNDarahitAM, yavAgU dadyAt 'bhiSak' ityasnehapItasya vAntasya viriktasya mutAsRjaH // dhyAhAraH / aMzadvayapramANenetyAdi / ucitAdardhabhAgataNDulAt nirUDhasya ca kAyAgnirmando bhavati dehinaH // 3 // kRtaM bhaktamityarthaH / trInaMzAniti tribhAgakalpitaM samyakparka so'gnaratyarthagurubhirupayuktaiH prazAmyati // ghRtamaNDena samanvitam / tata ityAdi / tato'nantaraM kRtasaMalpo mhdbhirbhubhishchaadito'gnirivendhnaiH||4|| jJena yUSeNa saha AturAya rogiNe odanaM bhaktamucitaM taNDulAMzasa cAlpairlaghubhizcAnnairupayuktairvivardhate // trayakRtaM bhoktuM vitared dadyAditi saMbandhaH / asya zlokasyAdau kASTheraNubhiralpaizca sandhukSita ivAnalaH // 5 // | "tribhAgakalitaM samyagakRtenAtha saMmitam" iti pratipustakeSu idAnI snehapAnapUrvakapaJcakarmaNAM sopapattikakarmakaraNAd vyA- | pATho dRzyate sa ca na paThanIyaH, jejaTAdinibandhakAraiH padAM nivAraNamupadizannAha-snehapItasyetyAdi / nirUDhasya ceti sarvairapi parihRtatvAt / tato yathocitamityAdi |-ythocitckaarennaanuvaasitmnuktN samuccinoti / nanu snehapAnAdayo'nala miti aMzacatuSTayapramANaM paripUrNamityarthaH / hRtadoSapramANeneprabodhodaya hetava ityuktakhAt kathaM tairmando'gnirbhavati dehinaH ? tyAdi dadyAt susaMskRtarityantagranthenaitaduktaM bhavati-hInazuddhiucyate, tatkAla eva mandaH, krameNa tu tena dIpto bhavatIti na zuddhasya puruSasya tAvat prathame'nakAle ucitabhakakRtASTabhAgAM doSaprasaGgaH / tasya krameNa yathA prAkRtAvasthApannakhaM bhavati tathA 5 peyAM dadyAt, tasminneva dine dvitIye'nakAle prakRtisthAt jaraNanirdizannAha-so'nairityAdi // 3-5 // kAlocitAdbhakAt caturthAzena kRtAmatipakkataNDulAvayavAM maNDa rahitAM vilepI dadyAt ; dvitIye'hi tRtIye'nakAle'snigdhAlavahRtadoSapramANena sadA''hAravidhiH smRtH|| NavacchenAkRtamudyUSeNocitAdardhabhAgataNDulakRtaM sukhinnamodanaM tetroktapramANakAraNamuddizannAha-hRtadoSetyAdi // dadyAt, tasminneva dine caturthe'nnakAle hRdyenendriyabodhinA trINi cAtra pramANAni prastho'rdhADhakamADhakam // 6 // kRtasaMjJena yUSeNocitataNDulAMzatrayakRtamodanaM bhoktuM dadyAt ; tatrAvaraM prasthamAtraM dve zeSe madhyamottame // tatastRtIye'hi paJcame'nnakAle lAvaiNahariNAdInAM susaMskRtarasairaM.. tadeva katividhaM kiyatpramANamityAha-trINi cAtretyAdi / zacatuSTayapramANaM bhaktaM bhoktuM dadyAt , tRtIye'hni SaSThe'nakAle prakRtibhojanamAgacchet / madhyazuddhizuddhasya ca tAvadAdau dvayoraprasthe parisute deyA yavAgUH svalpataNDulA // 7 // nakAlayoH peyAM dadyAt, dvitIye'hni dvayorapyannakAlayorvile. dve caivArdhADhake deye tisrazcApyADhake gate // pikA, tRtIye'hni kAladvaye'pyakRtayUSaM, caturthe'hni kAladvaye'pi vilepImucitAdbhaktAccaturthAzakRtAM ttH|| 8 // kRtayUSaM, paJcame'hni kAladvaye'pi mAMsarasamityataH SaSThe'ddhi yAduktena vidhinA klinnasikthAmapicchilAm // prakRtibhojanamAgacchet / uttamazuddhizuddhasya ca tAvat prathaasnigdhalavaNaM svacchamudyUSayutaM tataH // 9 // me'hi dvayorapyannakAlayoH peyAM dadyAt, dvitIye'hi prathame'aMzadvayapramANena dadyAt sukhinnamodanam // nakAle peyAM, dvitIye vilepikAM; tRtIye'hi dvayorapyantrakAlatatastu kRtasaMkSena hRdyenendriyabodhinA // 10 // yovilepikAM; caturthe'hi dvayorapyantrakAlayorakRtayUSaM; paJcame'hi trInaMzAn vitarejhoktumAturAyaudanaM mRdu // prathame'nakAle'kRtayUSaM, dvitIye'nakAle kRtayUSaM; SaSThe'hi dvayotato yathocitaM bhaktaM bhoktumassai vicakSaNaH // 11 // rapyannakAlayoH kRtayUSaM; saptame'hi dvayorapyannakAlayormAsarasaM; lAvaiNahariNAdInAM rasairdadyAt susNskRtaiH|| aSTame'hi prathame'nakAle mAMsarasam , ato'STamadivasasya dvitIteSu ca triSu doSanirharaNapramANeSu trInevAnukramAn krameNAha ye'nakAle prakRtibhojanamAharet / gayI tu hInazuddhau prathame'-prasthe parinute ityAdi / prasthazcAtra sArdhatrayodazapalaH / yavA- / nakAle ucitataNDulATabhAgakRtA peyA, dvitIye'nnakAle tUcitagUzabdena peyA vivakSitA, khalpataNDulA aSTAMzataNDulakRtA; tadu taNDulacaturthabhAgakRtA vilepI, tRtIye'nnakAle tUcitataNDulArdhataM-"peyAM pibeducitabhakakRtASTabhAgAM trihniH sakRtpravaramadhya bhAgakRtena bhaktena saha dakalAvaNiko yUSo raso vA yathAdoSa, jaghanyazuddhaH" iti / yavAgUrityatraikavacananirdezAdekavAramiti caturthe'nnakAle tUcitataNDulabhAgatrayakRtena bhaktena saha kRta saMjJo yUSaH pippalIzRGgaverasiddhaH kRto raso vA yathAdoSaM, tato boddhavyam / dve caivArdhADhake ityatra dve peye dvau vArAviti boddha- sa. yathocitaM paripUrNabhaktaM susaMskRtena rasena, yUSeNa vA deyamiti vyam / tisrazcApyADhake gate ityatra tisraH peyA iti boddhavyam / tRtIye dine prakRtibhojanam / evaM madhyamottamazuddhau peyAdInAM viLepItyAdi / ucitAdabhyastAttaNDulAccaturthabhAgena kRtAm / dvitrikAladAnena yathAkramaM paJcame saptame ca dine prakRtibhojanam / atraivAnukramavyatireke doSamanvaye ca guNaM nirdizannAha' | uktaM ca, tatrAntare-"peyAM vilepImakRtaM kRtaM ca yUSaM rasaM iti paa0| 2'tatrAnukramapramANakAraNamudizannAha-' iti pA0 / 3'baligbalavaNAM svacchamudyUSayutA' iti pA0 / 1'taNDularahitAM' iti pA0 / 2 'sadhutamaNDena' iti pA0 / Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAna 3 trInabhayaM tathaikama / krameNa seveta naro'nnakAlAn pradhAnamadhyA- mudyUSabhojanaM, AsthApane mAMsarasabhojanamanuvAsanaM ca / etavarazaddhizuddhaH" (vA. sU. a. 18)-iti // 7-11 // - nmataM nirasyannAha-zleSmAntavAdityAdi / ayamabhiprAyaHhInamadhyottameSveSu virekeSu prkiirtitH||12|| virecanaM niHzeSapittaniharaNAya prayujyate, niHzeSapittanirharaNaM ekadvitriguNaH samyagAhArasya kramastvayam // | ca tadaivAnumIyate yadA pittapravartanAnantaraM tat paradezastha Ama uktamevAnukrama niyamayannAha-hInetyAdi / prasthe parisrate | rUpaH kaphaH pravartate; tasmAt kaphAntikakhAdvirekasya tAM prasthAhIno virekaH, tasmin peyAdikrama ekaikamannakAlaM deyaH; ardhA-diko saMkhyAM virecanavido necchanti / etena vaigiko'pi Dhake parisrute madhyo virekaH, tasmin peyAdiH pratyekaM dvau dvAva- nirAkRtaH, laiGgikaH punarekAntena vizuddha eva / yato laiGgike'pi nakAlau deyaH; ADhake parisrate uttamo virekaH, tasmin peyAdiH kaphAntikatvamasti / tathAca-vamane prasekoSadhakaphapittAnilAH pratyeka trIstrInannakAlAn deyaH / eSu pUrvokteSu hInAdivirekeSu krameNa gacchati, evameva virecane purISapittauSadhakaphA' iti / hRtadoSamAnApekSayA ekadvitriguNo'yamAhArakramaH samyak prakIrti- ato vaigikamAniko vireko gauNatayA pratipAditau kvaci. taH; tato mithyAhInAtiyogenAsamyagityarthaH / etaduktaM bhavati-dvAlavRddhAdyavasthAvazAt prayuktI kartavyau / mukhyaH punarekaH hIne vireke caturbhiranakAlaiH sAyaMprAtikabhojanAbhyAM vyaha. madhye | kaphAntika evetyAha-eko vireka ityAdi / na dvitIyotadviguNena caturahaM, uttame tatriguNena SaDahamiti // 12 // - 'stIti tRtIyasya punaH kA kathA, evaM vamanamapyekameva / tathAca kaphapittAdhikAnmadyanityAn hiinvishodhitaan||13 bhojaH,-"tasmAnmatimatA nityamAtmAnaM parirakSatA / pittAntaM peyA'bhiSyandayetteSAM tarpaNAdikramo hitH|| vamanaM sthApyaM kaphAntaM ca virecanam" iti // 15 // 16 // idAnIM kvacidviSaye peyAdikramaniSedhamAha-kaphetyAdi / ye balaM yatrividhaM proktamatastatra krmstridhaa|| kaphapittAdhikAstathA madyanityAstAna hInavizodhitAn peyA'bhi- tatrAnukramamekaM tu balasthaH sakRdAcaret // 17 // Syandayet abhiSyaNNasrotaskAn kuryAt , atasteSAM hInazodhi- dvirAcarenmadhyabalastrIn vArAn durbalastathA // tAnAM tarpaNAdikramo hitaH / tatra prathame'nnakAle tarpaNaM lAja- | kecidevaM kramaM prAhurmandamadhyottamAgniSu // 18 // .. saktabhiH kArya tato yUSabhaktAdikamiti / tantrAntare coktaM- evaM tarhi tadAzrayAnnasaMsarjanatrivamapi nAstIti prakArAnta"tAlpapittazleSmANaM madyapaM vAtapaittikam / peyAM na pAyayet" reNaivAnnasaMsarjanatritvaM tadAzrayaM darzayannAha-balaM yatrividhami(vA. sU. a. 18)-ityAdi / nanu tapeNAdikramakhIkAre tyAdi / balamatropacayalakSaNameva / yasmAt prAgeka. eva vireka hInavireke prAkpratipAditasya peyAdikramasya nararthakyam ? upavarNitaH, atastrividha AhArakramo balaM yatrividhaM proktaM ucyate-kaphapittAdhikamadyanityau parityajyAnyatra hInavireke tatra neyaH / tatra vividhepibale marnava siniyaMga peyAdikrama iti // 13 // prApnoti kacit kaMcinirdizannAha-tatrAnukramamityAdi / tatraiva vedanAlAbhaniyamazokavaicittyahetubhiH // 14 // matAntaraM darzayannAha-kecidevamityAdi // 17 // 18 // narAnupoSitAMzcApi viriktavadupAcaret // saMsargeNa vivRddhe'gnau doSakopabhayAdbhajet // idAnImazuddhe'pi kvacidagnimAndyahetau saMkSepArtha saMzodhano prAk svAdutiktau snigdhAmlalavaNAn kaTukaM tataH19 kasaMsarjanAnukramamatidezena nirdizannAha-vedanAlAbhaniyametyAdi / vedanAyA lAbho vedanAlAbhaH, alAbha iSTasyeti / svAdvamlalavaNAn bhUyaH svAdutiktAvataH param // kecidAcakSate, lAbho'niSTasyetyanye, niyama upavAsAdiH, snigdharUkSAn rasAMzcaiva vyatyAsAt svasthavattataH20 vaicittyam unmAdAdi; etairhetubhirupoSitAnnarAn viriktavadupA __ ataH paraM krameNaiva kRtasaMsargasya rasAvacAraNakamamAha-saMsacaret / tatrApi laGghanamAnena hInamadhyottamAbhihitena dyahaM | geMNetyAdi / annasaMsarjanakramavivRddhe'mI doSakopabhayAt nicaturahaM SaDahamevAnnasaMsarjanam // 14 // gdhAn madhurAmalalavaNAn , rUkSAn kaTutiktakaSAyAn rasAn , ADhakArdhADhakaprasthasaMkhyA hyeSA virecane // 15 // vyatyAsAt viparyayAt , evamatroktaparipATyA bhajet / tatra zleSmAntatvAdvirekasya na tAmicchati tdvidH|| pravRddhAnihetuvAtapittasyAvajayArthamagneH samIkaraNArtha ca pUrva eko virekaH zleSmAnto na dvitIyo'sti kazcana 16 khAdutiktako, tato vAtakaphAvajayArthamaneH sandhukSaNArtha ca prAkpratipAditaprasthArdhADhakAdisaMkhyAyA virekaikaviSayalaM vyatyAsAditi prAguktarasapratyanIkAn snigdhAmlalavaNakaTukAn / pratipAdya kAraNamukhena nisakurvannAha-ADhakArdhADhaketyAdi / tatazcAmlalavaNakaTukajanitapittavAtAvajayArtha khAdutiko, tato abhyadhiSThAnasaMplavAdatyarthamagnimAndyahetau virecana evADha kAdi bhUyaH kaSAyakaTuko, tato'nyonyapratyanIkarasAnAM snigdharUkSayo ya'tyAsAdupayogena prakRtigo bhavet / vRddhavAgbhaTasvAhasaMkhyA, vamanAsthApanayostvamyadhiSThAnAnabhibhavena tAdRzAMgnimAnyAbhAvAnmAnaniyamo nAsti; ata eva tadahareva vamane kulattha "dadyAnmadhurahRyAni tato'mlalavaNau rasau / khAdutikto tato bhUyaH kaSAyakaTuko ttH|| anyonyapratyanIkAnAM rasAnAM nigdha1 tridirathaikamba' iti paa0| 2 vizuddhakAyaH' iti paa0| ruukssyoH| vyatyAsAdupayogena kramAttaM prakRti nayet" // 19 // 20 // Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 551 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww samAnAnantaraM saptarAtraM netrastambhanAlaMca tAMstAMzcAnyAnupadravA // kevalaM snehapIto vA vAnto yazcApi kevalam // kudhyataH kupitaM pittaM kuryAttAMstAnupadravAn // sa saptarAtraM manujo bhuJjIta laghu bhojanam // 21 // AyAsyataHzocatovA cittaM vibhramamRcchati // 25 // paJcakarmAGgayoreva nehavamanayoryathoktAnasaMsarjananiyamo nAnya maithunopagamAddhorAn vyAdhInAmoti durmtiH|| veti darzayannAha-kevalamityAdi / doSarogasaMzamananimittaM ! AkSapaka pakSaghAtamaGgapragrahameva ca // 26 // pItanehaH kevalaM snehapItaH, tathA vAntazca ajIrNabhaktAdini- guhyapradeza zvayarthai kAsazvAsau ca dAruNau // mittaM kRtavamanaH / laghubhojanaM mAtrAdravyAbhyAm / tato'ntaro- rudhira zukravaJcApi sarajaskaM pravartate // 27 // kenaiva vidhAnena khAdvAdInaznIyAt // 21 // labhate ca divAsvapnAttAMstAn vyAdhIn kaphAtmakAn kRtaH sirAvyadho yasya kRtaM yasya ca zodhanam // plIhodaraM pratizyAyaM pANDutAM zvayarthai jvaram // 28 // / mohaM sadanamaGgAnAmavipAkaM tathA'rucim // sa nA pariharenmAsaM yAvadvA balavAn bhavet // 22 // tamasA cAbhibhUtastu svapnamevAbhinandati // 29 // nehapItasyetyAyekavAkyoktAnAM pazcAnAM snehapItAdInAM madhye uccaiH saMbhASaNAdvAyuH zirasyApAdayedrujam // dvayoH kRtasirAvyadhaviriktayoH parihArakAlaM gauravAnirdizannAha- AndhyaM jAjyamajighratvaM bAdhirya mUkatAM tathA // 30 // kRtaH sirAvyadho yasyetyAdi / yasya sirAvyadhaH kRtaH, yasya ca hanumokSamadhImanthamarditaM ca sudAruNam // zodhanaM virecanAkhyaM kRtaM, tasyobhayasyApi zodhanAnantaraM saptarAtraM netrastambha nimeSaM vA tRSNAM kAsaM prajAgaram // 31 // kRtasaMsargasya saptAhAdUrdhva paripUrNAhAralena khAdvAdirasAnAM krama- labhate dantacAlaM ca tAMstAMzcAnyAnupadravAn // viparyayAbhyAmupasevayA rasasya zanaiH zanairdhAkhantarAnukramato mAsena yAnayAnena labhate chardimUrchAbhramaktamAn // 32 // zakratvAcchanaibalAvAptirutpadyate; ata uktaM-sa nA parihare- tathaivAGgagrahaM ghoramindriyANAM ca vibhramam // nmAsamiti / nA puruSo vakSyamANaM krodhAdikaM pariharet / tatra cirAsanAttathA sthAnAcchoNyAM bhavati vednaa||33|| kasyacidatyantakSINAgnerjalasantAnavadrasaprasaraNena mAsAnantaramapi aticaGakramaNAdvAyaDayoH kurute rujH|| balalAbhaH, kasyaciddIptAgneHzabdasantAnavadrasaprasaraNena mAsAdA- sakthiprazoSaM zophaMvA pAdaharSamathApi vA // 34 // gapi balalAbhaH syAdata uktaM-yAvadvA balavAn bhavediti 22 zItasaMbhogatoyAnAM sevA mArutavRddhaye // vyahaM yaha pariharedekai bstimaaturH|| tato'GgamardaviSTambhazUlAdhmAnapravepakAH // 35 // tRtIye tu parIhAre yathAyogaM samAcaret // 23 // vAtAtapAbhyAM vaivarNya jvaraM cApi samApnuyAt // caturpu snehapItAdiSu pUrvokto'nnasaMsargakAlaniyamaH, bastI tu viruddhAdhyazanAnmRtyuM vyAdhi vA ghoramRcchati 36 tAdRzo niyamo nAsti, kathaM ? doSavyAdhibalApekSayA basteH punaH| asAtmyabhojana hnyaadvlvrnnmsNshym|| punaH zIlanAt; taduktaM-aSTAdazASTadazakAnityAdi; ata ekaikaM anAtmavantaH pazuvadbhuJjate ye'prmaanntH|| bastimuddizya viziSTaM niyamaM darzayannAha-yahaM vyhmityaadi| rAgAnIkasya te mUlamajIrNa prAmuvanti hi||37|| ekaikaM basti sevikhA vyahaM vyahaM vakSyamANaM parihArya pariharet / pUrvokteSu snehapItAdiSu paJcasu parihAryANAmaparihAreNa kiM tatIye tu parIhAra ityAdi / vizeSeNa parIhAre kRte satyana- bhavatItyAha-kudhyataH kupitamityAdi / tAMstAnupadravAn dAhantaraM caturthapaJcamadivasAdau, yathAyogaM yogAnatikrameNa samyaLirU- pipAsAprabhRtIn / AyAsyata ityAdi / vibhrama vividhaM bhrama DhAnavAsitayogalakSaNAnatikrameNa, samAcaredyathAsAtmyamupasevete- | saMmohamadApasmAronmAdAdikaM mAnasaM vikArama / maithanopagamA. tyarthaH / anye tu vyAkhyAnayanti-ekaikaM bastimanuvAsanaM dattvA dityAdi / tAneva ghorAn vyAdhIna vivRNvannAha-AkSepakamitrINi trINyahAni pariharet , tRtIye tu bastau gate tRtIyA- tyAdi / labhate ca divAkhapnAttAnityAdi / ajighrakhaM gandhAdanuvAsanAdUrva, yathAyogaM yathAvasthamanyAdInavekSya, catuHpazca- jJatA / mUkatAm avAktvam / adhimantho dRSTirogaH / yAnayAnena divasAnantarIkRtya, anuvAsanaM yojanIyam // 23 // labhate ityAdi / yAnayaninAzvAdigamanena rathAca / cirAsanAtailapUrNAmamRdbhANDasadharmANo vnnaaturaaH|| dityAdi / asanaM sthitibhavanam / sthAnam uuviibhvnm| ati caGkamaNAdityAdi caGkramaNaM paribhramaNam / 'zopha vA' ityatra 'svApaM snigdhazuddhAkSirogArtA jvarAtIsAriNazca ye||24|| vA' iti pAThAntaram / zItasaMbhogatoyAnAmityAdi / saMbhogaH zuddhasamAnadharmiNo'nyAnapi dRSTAntenAha-tailapUrNAmetyA- srakcandanAdInAmupabhogaH gayI tu 'zItasaMbhogatoyAnAM' ityatra di / yathA tailapUrNamapakvamRdbhAjanamayatnena cAlyamAnaM vizIryate, 'zItabhojanatoyAnAM iti paThati / vAtAtapAbhyAmityAdi / tadvadayatnenopacaryamANA vraNAturAdayo'vasthAntaraM prApyante; yathAkramaM vAtAd vaivarNya, AtapaprakupitAt pittAjavaraH / virutasmAdete'pi saMzuddhavadupakramyA iti tAtparyArthaH // 24 // ddhAdhyazanAnmRtyumityAdi / payomatsyAdibhojanaM viruddhAzanam, 1.ekaikasmin pariharedastI bastI vyahaM vyaham' iti paa0|| 1 'AndhyaM bAdhiryamaghratvaM jaDatAM mUkatAM tathA' iti pA0 / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM adhyazanamajIrNe bhojanaM, tAbhyAM maraNaM bhayAvaho rogo vaa| dhUmaH paJcavidho bhavati tadyathA-prAyogikaH, asAtmyabhojanamityAdi / ye anAtmavantaH puruSA apramANataH hiko, vairecanikaH, kAsaghno, vAmanIyazceti // 3 // pazuvaddhaJjate te ajIrNa prApnuvanti; ajIrNa trividham Amavida- teSvAdyasya dhUmasya viSayamedapratipAdanAya pAJcavidhyamAhagdhaviSTabdhamedena vAtAdibhiH, caturtha rasAjINe parigRhyate / kiM- dhUma ityAdi / kAsanavAmanIyayoratraivAntarbhAvAtrividha ityanye / viziSTaM ? rogAnIkasya rogasamUhasya mUlam / krodhAdiSu vyApatsu | taMtra prayogaH svasthasya satatopayogastatra sAdhuH prAyogikaH; saca AyAsazokAbhyAmekaikA, cirAsanasthAnAbhyAmapyanye, zItasa- zleSmANamutklezayati, ukliSTaM cApakarSati, zamayati vAtaM, snehambhogatoyAnAM sevayA punarekaikA, vAtAtapAbhyA dve, tathA viruddhA- navirecanAbhyAM tulyakhAt / kAsaharasAt kAsanaH; sa punaruraHdhyazanAbhyAM dve, anyAH subodhAH, ityevaM paJcadaza // 25-37 // kaNTharogaharo'pyAvasthika eva / abhiSyaNNazirasi ziro vyApadAM kAraNaM vIkSya vyApatsvetAsu buddhimAn // virecayatIti virecanaH, virecana eva vairecanaH; vairecanaH zleSmAprayatetAturArogye pratyanIkena hetunA // 38 // NamutklezyApakarSayati, rokSyAttaikSaNyAdauSNyAzidyAcca / rUkSasya tAsu sarvAsu saMkSepeNa cikitsitaM nirdizannAha-vyApadA- snehAya prabhavatIti snaihikaH; sa ca vAtaM zamayati, snehanAdupamityAdi / vyApadAm upadravANAM, kAraNaM viprakRSTaM krodhAdikaM, lepanAca / vAmayatIti vAmanIyaH, sa punarutkRSTakaphAbhipannakasannikRSTaM pittAdikaM, vIkSya upalabhya, pratyanIkena hetunA vipra- | NThorasaH // 3 // kRSTakAraNapratyanIkena upadravapratyanIkena vAtAdipratyanIkena vaa| tatrailAdinA kuSThatagaravayena zlakSNapiSTena dvAdaata eva buddhimagRhaNaM, buddhimAn bhiSagAturArogyaviSaye zAGgulaM zarakANDamaGgulipariNAhaM kSaumeNASTAGgulaM prayatnaM kurvIta // 38 // veSTayitvA lepayedeSA vartiH prAyogike, snehaphalaviriktavAntairhariNaiNalAvakAH sAramadhUcchiSTasarjarasagugguluprabhRtibhiH snehamitraiH zazazca sevyaH smyuurtittiriH|| snaihike, zirovirecanadravyairecane, bRhatIkaNTakAsaSaSTikAzcaiva purANazAlaya rikAtrikaTukAsamardahiGgviGgudItvaDmanaHzilA- .. stathaiva muddA laghu yacca kIrtitam // 39 // cchinnaruhAkarkaTazRGgIprabhRtibhiH kAsaharaizca kA. iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne Atu- | sane, vAyucarmakhurazRGgakarkaTakAsthizuSkamatsyavaropadravacikitsitaM nAmaikonacatvAriM- lUrakRmiprabhRtibhirvAmanIyaizca vAmanIye // 4 // sho'dhyaayH|| 39 // tasya paJcavidhasyApi dahanabAhyAzrayadhUmavartisAdhanadravyANi asAtmyabhojanaM balavarNaharaM pratipAditaM, tat kimatra sAtmya sAsya nirdizannAha-tatrailAdinetyAdi / elAdivarge kuSThatagarau vajyauM / yadapekSayA'nyadasAtmyamiti sAtmyamevAha-viritavAntairi-tathA ca nimiH,-"dhUmo hi vakrakuSThAbhyAM vilAlayati tyAdi / iha nirdiSTAdanyadanupadiSTamAha-laghu yacca kiirtitmiti|| shktitH| mastiSkaM taddhi-viSyaNNaM nAzAya pratipadyate" iti| viSkirajAGgaleSu zAliSaSTikeSu mudAdiSu coktAdanyadapi yacca | tasmAt kuSThatagaravarjitenailAdinA lepayet / zarakANDaH zarelaghu proktaM taca sevyamityarthaH / jejaTAcAryastvanyathA | SikA / aGgulipariNAhaM kaniSThikAGgulisamasthaulyaM; antayorcavyAkhyAnayati, yathA-viriktavAntarityAdyArambhaprayojanaM virikta- gulaM vihAya vrtiH| zarakANDasya sukhApakarSaNArtha kSomeNASTAGgakathitavidhiniyamArtha vamanAnuktavidhiprApaNArtha ca yato viri-laveSTanam / yadetadaSTAGgulaM vartipramANamuktaM prAyogike tadaSTacakhAkasya pramANApekSayA yavAgvAdikrama ekazo dvizatrizazca vihito riMzadaGgule netre jJAtavyaM, sarvadhUmanetrebhyaH SaDbhAgapramANA vartiH na vAntasya // 39 // kAryeti tantrAntarapratipAdanAt / tathA ca videhA,-"aGguSThaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM pariNAhena madhye sthUlA'ntayostanuH / dhUmanetrasya SaDbhAgaM vartisuzrutavyAkhyAyAM cikitsAsthAne ekona mAnaM pracakSate-" iti (zarakANDasya mAnaM bodhyam ) snehaphalacatvAriMzattamo'dhyAyaH // 39 // sAramadhUcchiSTetyAdi / snehaphalAnAM tilAdizibimItakAdiphalAnAM, sAraH tadantargato majjA / tathA netracaturbhAgena zareSikA grAhyA, evaM snaihikAdiSu caturvapi dhUmeSu yathAkhaM netramAnAt ctvaariNshttmo'dhyaayH| SaSThabhAgena vartipramANamukaM bhavati / prabhRtigrahaNena drAkSAsallaathAto dhUmanasyakavalagrahacikitsitaM vyAkhyA kIkhapurAdikam / zirovirecanadravyANi- viddnggkhrmjriimsyaamH||1|| dhuzigrusUryavallIpIlupippalIsiddhArthakasurasArjakaprabhRtIni / kAsa haraizcati kAsaharANi guNopavarNane zAstre tatpratiSedhe ca proktaani| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| athetyAdi / kavalazabdenAtra cikitsitasAdRzyAddaNDUSa- 1 'tatra nityaprayoge sAdhuH prAyogikaH' iti pA0 / 2 'prAyopratisAraNe upalakSyete // 1 // 2 // | gikI' iti paa0| tatralAdinetyAlA kavAntari- tathA TamAha- la Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| mAyucarmetyAdi / vAmanIyadravyANi madanaphalAdIni saMzodhanasaM* mukhenaiva nAsayA na kathaJcana / vilomato gato dhUmaH kuryAzamanIyoktAni // 4 // darzana vibhramam" iti / vizeSatastu prAyogikamityAdi / tatra bastinetradravyadhUmanetradravyANi vyAkhyAtAni | zirogatadharmanInAM lakSaNavizeSamAzritya prAyogikaM ghrANenAdabhavanti / dhUmanetraM tu kaniSThikApariNAhamagre kalA- | dIta, sAmAnyataH punaruraHzirorogasaMbhavAnAmubhayamArgeNApi, yamAtrasroto mUle'GguSThapariNAhaM dhUmavartipravezasro-| tantrAntaradarzanAt ; tathAca videhaH,-"prayogapAne pUrva vA to'GgulAnyaSTacatvAriMzat prAyogike, dvAtriMzat nAsayA dhUmamAcaret" iti / pUrva vA nAsayA dhUmamAcaredisnehane, caturviMzatirecane, SoDazAGgulaM kAsaghne tyanena kvacinmukhenApi prAk peya ityvgmyte| ubhayamArgapAnavAmanIye c| ete'pi kolAsthimAtracchidre bhvtH| hetuzcakSuSyeNadarzito yathA-"uraHkaNThAdirogeSu mukhenaiva vaNanetramaSTAGgulaM vraNadhUpanArtha kalAyaparimaNDalaM pibennrH| ziraHkarNAkSinAsAsthe nAsAto dhUmamAcaret" iti| snaihika mukhanAsAbhyAmiti kaNThoraHsamAzrite vAte mukhena, ziraHkulatthavAhisrota iti // 5 // samAzrite vAte nAsayA, ubhayamArgeNa paanaaho mukhena pUrva pibeatrava dhUmanetradravyANi saMkSepArthamatidezenAtidizannAha | tpazcAnnAsikayeti / vairecanikamiti ukliSTakaphAbhivyAptakaNThotatra bastinetradravyarityAdi / bastinetradravyaH suvarNarUpyatrapusI raso nAsayA, anukliSTakaphaH punarvairecanikamapi prAgvaphreNa; tathA satAmrakAMsyAdibhiH / ata Urca netrasya dIrghakhacchidrANAM pramA ca vAgbhaTaH,-"prAk pibennAsayokliSTa doSe ghrANazirogate / NamAha-dhUmanetramityAdi / kaniSThikApariNAhamiti kaniSThikA | utklezanArtha vakreNa viparItaM tu knntthge-"| mukhenaiveti itarau samasthUlam / agre mukhanAsikApraNayanasthAne, mUle vartisaMvaraNa kAsannavAmanIyau mukhenaiva peyau, kAsasya vAmanIyasya ca rogasthAne, aGguSThapariNAham aGguSThasamasthUlam / dhUmavartipravezasrota syoraHkaNThagakhAt // 6-9 // iti yAvatA srotasA dhUmavartipravezo bhavati tAvanmAtrasrotaskam / mUlacchidramAnaM caturvapi pratipAdya pRthagdairghyamAnamAha-aGgu tatra prAyogike vati vyapagatazarakANDAM nivAtAlAnyaSTacatvAriMzadityAdi / dazAGgulaM vA vAmanIyamiti kecit | tapazuSkAmagAreSvavadIpya netramUlasrotasi prayujya paThanti, taca gayadAsena videhamatAnusAriNA'samyagiti dhUmamAhareti brUyAt; evaM snehanaM vairecanikaMca pratipAditam / RjatrikoSAphalitaparvatrayaviracita netrasya kuyoditi / itarayovyapetadhUmAGgAre sthire samAtantrAntarAdavagantavyam / vraNanetramaSTAGgulamityAdi / kalAyapari 5. hite zarAve prakSipya varti mUlacchidreNAnyena zarA. maNDalaM guTikAmukham // 5 // veNa pidhAya tasmin chidre netramUlaM saMyojya dhUma___ atha sukhopaviSTaH sumanA RjvadhodRSTiratandritaH | punarapi dhUmaM pAyayedAdoSavizuddhaH; eSa dhUmapAno mAseveta, prazAnte dhUme vartimavaziSTAM prakSipya snehAktadIptAyAM vati netrasrotasi praNidhAya dhUmaM paayvidhiH||10|| pibet // 6 // tatra prAyogike vartimityAdi / sthire acle| samAhite mukhena taM pibe zobhanakAritayA sthApite / mUlacchidreNeti mUle chidraM yasya tena mukhapItaM mukhenaiva vamet pItaM ca nAsayA // 7 // | mUlacchidreNAnyena zarAveNa / varti dhUmavarti cUrNa vA // 10 // mukhena dhUmamAdAya nAsikAbhyAM na niharet // tatra zokazramabhayAmaDhuNyaviSaraktapittamadamUtena hi pratilomena dRSTistatra nihanyate // 8 // dAhapipAsApANDurogatAluzoSacchardiziro' vizeSatastu prAyogikaMghrANenAdadIta, naihikaM mu- bhighAtodgArApatarpitatimirapramehodarAdhmAnorvavAkhanAsAbhyAM, nAsikayA vairecanikaM, mukhenaivetarau 9 tArtA bAlavRddhadurbalaviriktAsthApitajAgaritagaathAnantaraM dhUmapAnavidhAnamAha-atha sukhopaviSTa ityaadi| rmiNIrakSakSINakSatoraskamadhughRtadadhidugdhamatsyamasukhopaviSTa RjvaghodRSTiriti kAyaniyamaH / sumanA iti krodhA- dyayavAgUpItAlpakaphAzca na dhUmamAseveran // 11 // dypgmaanmnoniymH| atandritaH analasaH / snehAktadIptAgrA- ____ idAnIM dhUmAnopadezaH-tatra zokazramabhayetyAdi / tatra miti pUrva snehAtAM pazcAddIptAyAm / mukhenetyAdi ubhayamArga- zokAdibhirUz2avAtAntaiH sahArtazabdaH pratyekamabhisaMbadhyate 11 pAnA) mukhena pUrva pibet pazcAnnAsikayeti / tadubhayapItaM | akAlapItaH kurute bhramaM mUchI zirorujam // paJcaprakAramapyuraHprAptaM mukhena vamanIyaM na kathamapi nAsika- ghrANazrotrAkSijihvAnAmupaghAtaM ca dAruNam // 12 // yeti darzayannAha-mukhapItamityAdi / mukhena pItaM mukhenaiva akAlapItasya vyApadudbhavaM darzayannAha-akAlapIta vamet , nAsikayA'pi pItaM mukhenaiva vamet / pratilomena vyApa- ityAdi // 12 // damAha-pratilomenetyAdi / tathA ca cakSuSyeNaH,-"nirvamettu 1'vilomago hyAzu' iti paa0| 2 'zirorogasaMbhavAnA' 1 lehAtA pradIptAyAM' iti pA0. iti paa0| 30cyapetadhUmodvAre' iti pA0 / su0 saM07. Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalisA [cikitsAsthAnaM AdyAstu trayo dhUmA dvAdazasu kaaledhuupaadeyaaH| mukhanAsikAbhyAmiti doSasthAnamavekSyocitamArgeNAdadIta / tadyathA-kSutadantaprakSAlananasyasnAnabhojanadivA- trIstrInucchvAsAn katisaMkhyAkAnAdadItetyAha-paryAyAMstrIMzcasvapnamaithunacchardimUtroccArahasitaruSitazastrakarmAnte- turo veti / -paryAyaH paripATI, ucchAsatrayeNekaH paryAyaH, viti / tatra vibhAgo-mUtroccArakSavathuhasitaruSita- tAn paryAyAn trIzcaturo vA doSapuruSabalamavekSya; etaduktaM bhavamaithunAnteSu snehikaH, snAnacchardana divAsvapnAnteSu | ti-tribhiH AdAnavisargastrIn vArAMzcaturo vA dhUmaH pAtavyaH / vairecanikaH, dantaprakSAlanasya snAnabhojanazastrakarmA- | vAzabdo'tra vyavasthAyAm / tena tatrAntaravyavasthito'rtho'tra nteSu prAyogika iti // 13 // jJAtavyaH / tathAca dhUmapAnamAtrAvidhAne nimiH -"dhUmapAne tu ___ kaH punadhUmasya pAnakAla ityAha-Adyastu trayo dhUmA vijJeya ucchAsastriguNaH kalAH / tisraH kalAzcAtra mAtrA pramANaM ityAdi / rASitaM krodhH|| 13 // syAtrimAtrikam // pibet khasthavidhI mAtrAM durbalastu kalAM tatra snaihiko vAtaM zamayati, snehAdupalepAcca; | pibet / abhiSyaNNe pramANaM syAt pramANaM ca pibeDhaji-" vairecanaH zleSmANamutklezyApakarSati, raukSyAttaikSaNyA- | iti / snaihikamityAdi / yAvadazrupravRttiriti balavati puruSa, dauSNyAdvaizadyAca; prAyogikaH zleSmANamutklezaya | durbale ca prAyogikavat / tathAca bhojaH,-"pramANaM tyukliSTaM cApakarSati zamayati vAtaM sAdhAraNatvAt snehike dhUme kRzo mAtrAM pibennaraH / balavAMstu pibepUrvAbhyAmiti // 14 // ttAvadyAvadazrurna gacchati" iti / vairecanikamAdoSadarzanAditi teSAM pratyeka kAryamAha-tatra snehiko vAtamityAdi / kutaH doSasya kaphAkhyasya vikRtasya darzanaM yAvat / ata eva tatrA ntare zodhanasyaikasmin dine trizcaturvA pAnaM pratipAditam / punarayaM kaphotklezApakarSaNavAtazamanAni karotItyAha-sAdhAraNavAditi; sAdhAraNatvAt pUrvAbhyAM snehanavirecanAbhyAM tulyalA tathA ca tantrAntara-"sakRt pibet snehanIyaM prayoge sakR deva ca / dvirvA virecanIyaM tu trizcaturvA pibennaraH"dityarthaH // 14 // iti / viziSTadhUmapAne pUrva karaNIyamAha-tilataNDuletyAdi / bhavati cAtra vamanakAla evAkaNThaM tilAdiyavAgUpItena vAmanIyo dhUmaH naro dhUmopayogAca prasannendriyavADmanAH // pAtavyo yAvat 'pitta kaphasyAnu sukhaM pravRtte' ityAdivAkyokaM dRDhakezadvijazmazruH sugandhivizadAnanaH // 15 // | samyagvAntalakSaNamiti / grAsAntareSviti kavalayoH kavalAnAM tathA kAsazvAsArocakAsyopalepasvarabhedamukhA- | vA'ntare, antaraM madhyamityarthaH / 'pAsAnte' ityanye paThanti, sAvakSavathuvamathukathatandrAnidrAhanumanyAstambhAH tathA 'bhojanasyottare' ityapare paThanti / kAsannazca vairecanikavata pInasazirorogakarNAkSizUlA vAtakaphanimittA- trizcaturvA yAvadvikRtakaphaharaNam / tathA ca carakA,-"mukhena zvAsya mukharogA na bhavanti // 16 // | varecanavat kAsavAn dhUmamApibet" // 18 // dhUmopayogaphalamAha-bhavati cAtretyAdi / krathaH akasmAdu- vraNadhUmaM zarAvasaMpuTopanItena, netreNa vaNamAnacchAsAvarodhaH // 15 // 16 // yet , dhUmapAnAdvedanopazamo vraNavaizadyamAnAvopazatasya yogAyogAtiyogA vijnyaatvyaaH| tatra yogo | mazca bhavati // 19 // rogaprazamanaH, ayogo rogAprazamanaH, tAlugala- | vidhireSa samAsena dhUmasyAbhihito mayA // zoSaparidAhapipAsAmUrchAbhramamadakarNakSveDadRSTi- | nasyasyAtaH pravakSyAmi vidhiM nirvshesstH||20|| nAsArogadaurbalyAnyatiyogo janayati // 17 // | tatretyAdi / dRSTinAsayo rogadaurbalyAbhyAM saMbandhaH / ati- pennetyrthH|| 19 // 20 // ___ ato vraNadhUpana vidhAnaM-vraNadhUmamityAdi / samAsena saMkSeyogo janayatItyasyAgre 'tatra sarpiHpAnanAvanAanatarpaNAni vidadhyAt' iti kecit paThanti // 17 // auSadhamauSadhasiddho vA sneho nAsikAbhyAM dIyata prAyogikaM trIstrInucchvAsAnAdadIta mukhanAsi ra iti nasyam / tadvividhaM zirovirecanaM, snehanaM ca / tadvividhamapi pnycdhaa| tadyathA-nasyaM, zirovirekAbhyAM ca paryAyAMstrIMzcaturo ve zrupravRttiH, vairecanikamAdoSadarzanAt, tilataNDu canaM, pratimajhe, avapIDaH, pradhamanaM ca / teSu nasyaM layavAgUpItena pAtavyo vAmanIyaH, prAsAntareSu pradhAnaM zirovirecanaM ca nasyavikalpaH pratimarzaH, zirovirecanavikalpo'vapIDaH pradhamanaM ca; tato kAsana iti // 18 // prAyogikAdInAM pAnamaryAdAmAha-prAyogikamityAdi | nasyazabdaH paJcadhA niyamitaH // 21 // nAsikAbhyAmiti dvivacanaM puTayugmApekSayA / tadvividha1 'dRSTirAgadaurbalyAni' iti paa0| mityAdi / nasyamatra 'vatra yaH nehanAtha zUnyazirasA' ityAdi Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| 555 vakSyamANavAkyapratipAditaM jJeyam / zirovirecanadravyoM dIyate tayordvayoH snaihikavarecanikayoH kAlAvadhAraNamuddizannAhasa shirovirecnH| pratimarzasvihaivAne vakSyate / zRtazItavara-tatraitadvividhamityAdi / tadvividhamapi nasyaM pUrvAhnamadhyAhApasAdInAM picunA'vapIDanAt avpiiddH| cUrNasya mukhena nADyA rAleSu kaphapittavAtarogiNAM deyamiti / svAsthyavRttikanasyakAvA pradhmApanAt pradhamanam / cakAraH punaratra zirovirecanasyApi lAvadhAraNaM tantrAntarAjjJeyam / tathA ca vRddhavAgbhaTaH,vikalpaH pratimarza ityanuktaM samuccinoti; tathA ca dRDhavala:- "svasthavRtte tu zIte madhyAhe, zaradvasantayoH pUrvAhna, grISme'pa"pratimarzo bhavet sneho nirdoSa ubhayArthakRt" iti / tato rAr3he, varSAkhAdityadarzane, paJcakarmANyAcarato bastikottarakAlanasyetyAdi / tatastebhyo virecanamedebhyaH, nasyazabdaH nasyami- meva"-iti // 24 // tyabhidhAnaM, pazcadhA pazcaprakAraM, niyamito niyamena prtipaaditH| atha puruSAya zirovirecanIyAya tyaktamUtrapurIprApta ityarthaH // 21 // SAya bhuktavate vyabhre kAle dantakASThadhUmapAnAbhyAM tatra yaH snehanArtha zUnyazirasAM grIvAskandho- vizuddhavakrasrotase pANitApaparisvinnamRditagalakarasAM ca balajananArtha dRSTiprasAdajananArtha vA sneho polalalATapradezAya vAtAtaparajohIne vezmanyuttAvidhIyate tasmin vaizeSiko nsyshbdH| tattu deyaM nazAyine prasAritakaracaraNAya kizcit pravilambivAtAbhibhUte zirasi dantakezazmazruprapAtadAruNaka- tazirase vastrAcchAditanetrAya vAmahastapradezinyarNazUlakarNakSveDatimirakharopaghAtanAsArogAsyazo- gronnAmitanAsAgrAya vizuddhasrotasi dakSiNahastena pAvabAhukAkAlajavalIpalitaprAdurbhAvadAruNaprabo- snehamuSNAmbunA prataptaM rajatasuvarNatAmramaNimRtpAgheSu vAtapaittikeSu mukharogeSvanyeSu ca vAtapittaha- trazuktInAmanyatamasthaM zuktyA picunA vA sukhoSNaM radravyasiddhena meheneti // 22 // snehamadrutamAsiJcedavyavacchinnadhAraM yathA netre na tatra nasyavidhau / snehaH sarpistailavasAmajjAkhyaH, sa ca yathA prApnoti // 25 // khaguNairvAtapittakaphaharadravyaiH siddhaH; taMtra tailaM nasye vAtakaphaharaM, snehe'vasicyamAne tu ziro naiva prakampayet // pittaraktaharaM tu kSIrasapiriti jJeyam / tattu deyamityAdi / tat na kupyenna prabhASecca na kSuyAnna hasettathA // 26 // snehikaM nasyaM vAtapittaharaivyaiH siddhena snehena deyam / tasya patairhi vihataH sneho na samyak pratipadyate // kAlAvadhistatrAntarAjjJeyaH / tathAca bhojaH,-"ekAntaraM tataH kaasprtishyaayshiro'kssigdsNbhvH||27|| antaraM vA nasyaM dadyAdvicakSaNaH / saptAhaM tu paraM deyaM vizrAntasya ___ athAnantaraM taddAnavidhAnaM-atha puruSAyetyAdi / snehamiti punaH punaH // pakSaM viMzatirAtraM vA yAvadvA sAdhu manyate" | snehasyopalakSaNanAt kalkakkAthAdikamapyanenaiva prakAreNa deyam / iti / aparasvAha-"yahaM paJcAhamathavA saptAhaM vA suyantri dattamAtre ca yat kartavyaM tattatrAntarAjjJeyaM tathA ca vRddhataH / para navAhamUvaM tu navAhAt sAtmyatAM vrajet // na tanna-1 vAgbhaTa,-"dattamAtre nasya karNalalATakezabhUmigaNDamanyAskasyaguNaM kuryAt sAtmyavAdoSakRnna ca / tasmAnnasyaprayogastu |ndhapANipAdatalAnyanusukhaM mardayet , zanaiH zanaizcocchisnaihiko na hitaH sadA" iti // 22 // dhyAt" iti // 25-27 // zirovirecanaM zleSmaNA'bhivyAptatAlukaNThazira tasya pramANamaSTau bindavaH pradezinIparvadvayani:sAmarocakazirogauravazUlapInasArdhAvabhedakakRmi- sRtAH prathamA mAtrA, dvitIyA zuktiH, tRtIyA pratizyAyApasmAragandhAzAneSvanyeSucordhvajatrugateSu pANizutiH, ityetAstisro mAtrA yathAbalaM kaphajeSu vikAreSu zirovirecanadravyaistatsiddhena vA pryojyaaH||28|| meheneti // 23 // snehasya cAlpamadhyamottamapramANAnyAha-tasyetyAdi / tasyeti atha zirovirecana viSayAvasaraH-zirovirecanamityAdi / snehasya / aSTAviti pratyekaM nAsApuTayoH, evaM SoDaza bindavaH / zirovirecanAni pippalIviDAzigrasiddhArthakApAmArgakSavakaphaNi | aGguSThasamIpavartinyaGguliH pradezinI, tatparvadvayacyutA bindavaH / jakapramRtIni / tatra ziviracanadravyaH kRta ca nasyamavapADA- prathamA mAtrA hInetyarthaH / madhyamA mAtrA zuktitriMzaddhibhidhAnaM, tatsiddhasnehena kRtaM zirovireka; gayI tu zirovire ndavaH / uttamA pANizuktizcatuHSaSTibindavaH / gayI tu canadravya siddhana nehenaiva paThati // 23 // bhojadarzanAt khasthasyaiva prAyogike nasye pratyeka nAsApuTayo. tatraitadvividhamapyabhuktavato'nnakAle pUrvAle | raSTau bindavaH, snehanArthe tadviguNAH zuktipramANA iti pratipAdazleSmarogiNAM, madhyAhne pittarogiNAM, aparAoM | yati / tathA ca bhojaH-"prAyogikaM snaihikaM ca dvividhaM masyavAtarogiNAm // 24 // | 1 'pranADyA' iti pA0 / 2'pradezinIparvadvayaniHsnutA' 1 pratipAditalakSaNam' iti pA0 / iti paa0| Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM mucyate / prAyogike bindavo'STau snaihike zuktiriSyate // doSo- | yet // adhyardhA dviguNAM vA'pi triguNAM vA caturguNAm / cchAyaM samAsAdya dadyAdvitricaturguNam"-iti // 28 // yathAvyAdhi vidikhA tu mAtrAM samavacArayet" iti // 36 // snehanasyaM nopagiletkathaMcidapi buddhimAn // 29 // / nasye trINyupadiSTAni lakSaNAni pryogtH|| zRGgATakamabhiplAvya nireti vadanAdyathA // zuddha(ddhi)hInAtisaMjJAni vizeSAcchAstracintakaiH37 kaphoklezabhayAccainaM niSThIvedavidhArayan // 30 // lAghavaM zirasaH zuddhiH srotasAM vyaadhinirjyH|| , nopagilena pibet / tathA hi videhaH,-niSThIvena pibe-cittendriyaprasAdazca zirasaH zuddhilakSaNam // 38 // masyaM vyApadaH pibatasvimAH / bhavanti kAsazchArdaizca kutsA'nne | kaNDUpadehau gurutA srotasAM kphsNsrvH|| vamathustathA-" iti / kvacinnasyapAnamapyuktaM videhenaiva,- mUrdhni hInavizuddhe tu lakSaNaM parikIrtitam // 39 // "kSINaM mAMsaM balaM yasya vAtArtizcordhvajatrujA / sudIptAgniH sneha- mastalaGgAgamo vaatvRddhirindriyvibhrmH|| sAtmyaH sa nasyaM nAsayA pibet // dhAtUMzca tarpayeddehe pItaM nasyaM zanyatA zirasazcApi mUrdhni gADhavirecite // 40 // tu nastataH" iti / zRGgATakamityAdi |-naasaakrnnsrotokssi- hInAtizuddhe zirasi kaphavAtaghnamAcareta // jihvAtarpaNInAM sirANAM saMnipAtaH zRGgATakaH / niSThIvediti samyagvizuddha zirasi sapinasyaM niSecayet // 41 // vadanaprAptaM muzcet, vAmadakSiNayoriti vAkyazeSaH / tathAca (ekAntaraM yantaraM vA saptAhaM vA punaH punH|| zuddhavAgbhaTa,-"anabhyavaharaMzca vAmadakSiNapAzveyoniSThI- ekaviMzatirAtraM vA yAvadvA sAdhu manyate // 42 // vet , ekapArzvaSThIvane na sarvAH sirA meSajena samyagvyApyante" | mArutenAbhibhUtasya vA'tyantaM yasya dehinH|| iti // 29 // 30 // dvikAlaM cApi dAtavyaM nasyaM tasya vijaantaa)||43|| datte ca punarapi saMvedya galakapolAdIn dhUma- nasye ityAdi / zAstracintakaiH videhAdibhiH / mastuluGgaH mAseveta, bhojayeccainamabhiSyandi, tato'syAcAri- ziro'ntarghatAkAraH / sapinasyaM niSecayediti pittaprakRtI, vAtakamAdizet; rajodhUmasnehAtapamadyadravapAnaziraHsnA- 100 prakRtau tu pakvatailameva // 37-43 // .. nAtiyAnakrodhAdIni ca pariharet // 31 // | avapIDastu zirovirecanavadabhiSyaNNasarpadaSTavipazcAtkarmAha-datte ca punarapi saMkheyetyAdi / dhUmamAse saMkSebhyo dadyAcchirovirecanadravyANAmanyatamaimava. veteti vAkzatAnantaraM; tathAca bhojaH,-"vAkzatAdUrdhvamu | piNyAvapIDya ca, zarkarekSurasakSIraghRtamAMsarasAnAtthAya dhUmaM prAyogikaM pibet" iti / abhiSyandi upalepa | manyatamaM kSINAnAM zoNitAMpatte ca viddhyAt // 44 // kAri / AcArikamiti AcAraprAptaM yuktamityarthaH / divAkhAnA kRzadurbalabhIrUNAM sukumArasya yoSitAm // dikamayuktAMzca rajodhUmAdIn pariharet // 31 // zRtAH snehAHzirazuddhyai kalkastebhyo yathA hitaH45 tasya yogAtiyogAyogAnAmidaM vijJAnaM bhavati32 yadyapyavapIDAdau pratimarzaH pUrvamuddezasUtre pratipAditaH, tathAlAghavaM ziraso yoge sukhasvapnaprabodhanam // 'pi sarvadoSopayojyatayA parihAryarahitatvena. pazcAnirdezaM karivikAropazamaH zuddhirindriyANAM manaHsukham // 33 // kaphaprasekaH ziraso gurutendriyvibhrmH|| dhyatIti asarvadoSopayojyaM saparihAraM cAvapIDamAha-avalakSaNaM mUrdhyatisnigdhe rUkSaM tatrAvacArayet // 34 // pIDa ityAdi / abhiSyanno medaHkaphAbhivyAptaziraH / pippalI viDaGgAdizirovirecanadravyANAmekatamaM prApya, piSTvA kalkaM, ayoge vAtavaiguNyamindriyANAM ca ruuksstaa|| rogAzAntizca tatreSTaM bhUyo nasyaM prayojayet // 35 // cakArAdeteSAM kvAthenAtaM picunatakamavapIDya zirovirecanavadyagayI bayogalakSaNaM na paThati, pratipAditasya prAyogika thAkramaM catuHSaDaSTabindupramANaM hInAdimAtrAkhavapIDaM dadyAt / nasyasya khasthaviSayasyAyoge vAtavaiguNyaM na saMbhavati; yaccAyoge tasya ca tatrAntare viSArtAdInAM saMjJAprabodhanatvena raktapittA. vAtavaiguNyaM tadavasthAviSaye // 32-35 // dInAM stambhanatvena dvaividhyam / tathA ca videhaH,-"viSAbhi ghAtasaMnyAsamU mohaaptntrke| madApasmArakAmAticintAkocatvAro bindavaH SaDvA tathA'STau vA ythaavlm|| dhabhayAdiSu / mAnaseSu ca rogeSu mUDhavyAkulacetasAm / saMjJAprazirovirekasnehasya pramANamabhinirdizet // 36 // / bodhahevarthamavapIDaM prayojayet // zirovirecananehamuSkAkhyaM(?) snehananasya vizeSamuddizaJchirovirecananasyasya mAtrAmupadiza tadvirecanam / kSaudrAdikalkapiSTaM ca stambhanaM lavapIDanam"mAha-catvAro bindava ityAdi / pratyekameva nAsApuTayo-na iti // 44 // 45 // madhyottameSveSu doSapuruSabaleSu catuHSaDaSTabindavaH snaihikasya zirovirecanasya / tathA ca videhA, "caturazcaturo bindUnekaika cetovikArakRmiviSAbhipannAnAM cUrNa prdhmet||46|| smin samAcaret / eSA ladhvI matA mAtrA tathA zIghra vireca 1 zlokadvayaM hastalikhitapustake na paThyate / 2 'anyatamamAsAba zIrSa' iti pA. iti paa0| 3 'karako'nyebhyastathA hitaH' iti paa0| Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| 557 pradhamanaprayogaviSayAvadhAraNaM-cetovikArakRmiviSAbhipannA- mupahanti, mUtroccArAnte sevito dRSTergurutvamapananAmityAdi / atrAha videhaH,-"nADI SaDaGgulAyAmA dvimukhI | yati, kavalAanAnte sevito dRSTiM prasAdayati, ca tayA dhamet / tricUrNa mucuTImAtrameSa pradhamane vidhiH // bhuktavatA sevitaH srotasAM vizuddhiM laghutAM cApAzuktipramANaM jiledvA baddhaM sUkSmeNa vAsasA' iti / tarjanya- dayati, vAntenAsevitaH srotovilagnaM zleSmANama huSThApramAtragrAhyaM cUrNa mucuTImAtram / gayI tu pratimarzAnantara- pohya bhaktAkAGkSAmApAdayati, divAsvapnotthitenAsemavapIDapradhamane prAha // 46 // | vito nidrAzeSa gurutvaM malaM cApohya cittaikAyaM - nasyena parihartavyo bhuktavAnapatarpito'tyarthataru- janayati, sAyaM cAsevitaH sukhanidrAprabodhaM NapratizyAyI garbhiNI pItasnehodakamadyadravo'jIrNI ceti // 52 // dattabastiH kuddho garArtastRSitaH zokAbhibhUtaH | ISaducchivataH sneho yAvadvakraM prapadyate // zrAnto bAlo vRddho vegAvarodhitaH ziraHsnAtukA- nasye niSiktaM taM vidyAt pratimarza prmaanntH||53|| mazcAta; anAtava cAbhra nasyadhUmA pAraharat // 47 // pratimarzapramANamAha-ISadityAdi / vRddhavAgbhaTe cAnyathA ataH paraM nasyAnahopadezaH-nasyenetyAdi / anAtave pratimarzapramANam / tathA ca-"pramANaM pratimarzasya bindudvicetyAdi cakArAdAtave'pyaH // 47 // tayamiSyate / bindu yena coklezo nAnukliSTasya jAyate // tatra hInAtimAtrAtizItoSNasahasApradAnAdati- nihito yatra vA sneho na sAkSAdupalabhyate"-iti / ziropravilambitazirasa ucchikRto vicalato'bhyavaha- virecananehavat pratimarzasneho'pi nAbhyavaharaNIyaH / tathAhi rato vA pratiSiddhapradAnAcca vyApado bhavanti tRSNo- videhaH-"ucchi chaina pibet snehaM niSThIvenmukhamAgatam"dvArAdayo doSanimittAH kSayajAzca // 48 // | iti / nasyAdiSu narAvasthikakAlastantrAntarAdanusartavyaH; tathA - idAnIM nasyavyApadaH kAraNasahitAH pratipAdayati-tatra | ca kRSNAtreyaH-"saptavarSamupAdAya nasya karma caturvidham / hInAtimAtrAtizItoSNetyAdi / doSa nimittA iti doSotkleza- pratimarzo'tha vamanaM janmaprabhRti zasyate / dhUmo'tha dvAdaze varSe nimittAH, kSayajAzceti doSakSayajAH // 48 // kavalaH paJcame mataH / doSavyAdhibalAvasthAM vIkSya caitAm bhavatazcAtra prayojayet" iti // 51-53 // nasye zirovireke ca vyApado dvividhAH smRtaaH|| nasyena rogAH zAmyanti narANAmUrvajatrujAH // doSotklezAt kSayAccaiva vijJeyAstA yathAkramam // 49 indriyANAM ca vaimalyaM kuryAdAsyaM sugandhi ca // 54 // uktamevArtha padyena spaSTIkurvannAha-bhavatazcAtretyAdi / yathA- | hanudantazironIvAtrikabAharasAM balam // kramamiti. snaihikanasye doSotklezajAH, zirovirecane kSayajA valIpalitakhAlityavyaGgAnAM cApyasaMbhavam // 55 // vyApado bhavantIti // 49 // | idAnIM sAmAnyena nasyaphalamAha-nasyena rogA ityAdi doSoklezanimittAstu jyecchmnshodhnaiH|| atha kSayanimittAsu yathAvaM bRMhaNaM hitam // 50 // | tailaM kaphe savAte syAt kevale pavane vasAm / doSotklezanimittA ityAdi / zamanazodhanairiti tatrAlpe dadyAtsapiH sadA pitte majjAnaM ca smaarute||56|| zamanaM, prabhUte zodhanam // 50 // caturvidhasya snehasya vidhirevaM prakIrtitaH // pratimarzazcaturdazasu kAledhUpAdeyaH; tadyathA zleSmasthAnAvirodhitvAtteSu tailaM vidhIyate // 57 // talpotthitena, prakSAlitadantena, gRhAnnirgacchatA, [... - ataH snehAn doSapratyanIkatvena vibhajati-tailamityAdi // 56 // 57 // vyAyAmavyavAyAdhvaparizrAntena, mUtroccArakavalAJjanAnte, bhuktavatA, charditavatA, divAsvapnotthitena, ataH paraM pravakSyAmi kavalagrahaNe vidhim // sAyaM ceti // 51 // caturdhA kavalaH snehI prasAdI zodhiropaNau // 58 // snigdhoSNaiH spaihiko vAte, svAdazItaiH prsaadnH| tatra talpotthitenAsevitaH pratimarzI rAtrAvupa- citaM nAsAsrotogataM malamupahanti manaHprasAdaM ca | pitte, kaTvAlalavaNai rUkSoNaH zodhanaH kphe|| 59 // - kaSAyatiktamadhuraiH kaTUSNe ropaNo ghaNe // karoti, prakSAlitadantenAsevito dantAnAM dRDhatAM : vadanasaugandhyaM cApAdayati, gRhAnirgacchatA sevito tA caturvidhasya caivAsya vizeSo'yaM prakIrtitaH // 6 // tato nasyamabhidhAya zirorogamukharogAvajayakAraNaM kavalananAsAsrotasaH klinnatayA rajodhUmo vA na - hamuddizannAha-ata UrdhvamityAdi / doSabhedena triSu naihikAbAdhate, vyAyAmamaithunAvaparizrAntenAsevitaHzrama1 'vegAvarodhanaH' iti pA0 / 1'tristhUNadarzanamabhidhAya' iti pA0 / bolona bokezamA Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [cikitsAsthAnaM dInabhidhAya ropaNo vraNa ityanena zoNitaM caturthamabhihitam | tpalamityAdi / etairvyastaiH samastaizca kSArAdidAhe kavalaH // 50 // 6 // // 6 // 6 // tatra trikaTukavacAsarSapaharItakIkalkamAloDya vibhajya bheSajaM buddhyA kurvIta pratisAraNam // telazuktasurAmUtrakSAramadhUnAmanyatamena salavaNama-kalko rasakriyA kSaudraM cUrNa ceti caturvidham // 69 // mimataptamupakhinnamRditagalakapolalalATapradezo aGgAlyagrapraNItaM tu yathAsvaM mukharogiNAm // dhArayet // 61 // luptAdigrahaNagRhItasya pratisAraNasya samAsena vidhAnamuddizamukhasyAtra kaphasthAnalAt kaphahara saMzodhanameva kavala trika-mAha-vibhajyetyAdi / rasakriyA phANitAkRtiH / meSajaM rasaTukAdidravyairdarzayannAha-tatretyAdi // 61 // vIryaguNavipAkairvAtAdidoSAn tadArabdharogAMzca pravibhajya, yathAmukhaM saMcAryate yA tu mAtrA sa (sA) kavalaH smRtH|| khaM yadyatra pratisAraNaM hitaM tatkRtvaiva mukharogiNAM kurvIta kalkAmarsacAryA tuyA mAtrA gaNDaSaHsa prkiirtitH||12|| dibhedena caturvidhaM pratisAraNam / aGgulyagrapraNItalena kolAsthi atha kavalagaNDUSayoH pratikhaM bhedamAha-sukhami- | mAtrakhaM pratisAraNasya sUcayati / tathA ca zAlAkye-"kolAsyAdi / 62 // sthimAtreNa piNDena yathAdoSaM yathAvyAdhi paJca sapta vA vArAn tApazca dhArayitavyo'nanyamanasonnatadehena yAva hInamadhyamottameSu vyAdhiSu ca pratisAraNaM kurvIta / na cainamati.. doSaparipUrNakapolatvaM nAsAsrotonayanapariplAvazca gharSayet / atigharSaNAdoSacoSadAhakledazvayathutRSNAbhakkacchandavA- . bhavati tadA vimoktavyaH, punazcAnyo grahItavya ksaGgA bhavanti, asamyakpratisAraNAt paicchilyagurutvAnannAbhiiti // 63 // lASapramohavikArAnupazayAH, samyakapratisAraNAdvaizaya lAghavaM / kSavathurapraseko'nnAbhilASazca"-iti // 69||kiyntN kAlaM vyApya dhAraNIyastadAha-tAvaca dhArayitavya ityAdi / doSo'tra kaphaH / nAsAsrotaH nAsArandhram // 63 // tasmin yogamayogaM ca kavaloktaM vibhAvayet // 7 // evaM snehpyHkssaudrrsmuutraamlsNbhRtaaH|| tAneva zamayeda vyAdhIna kavalo yAnapohati // .. kaSAyoSNodakAbhyAM ca kavalA doSato hitaaH||64|| doSaghnamanabhiSyandi bhojayeca tathA naram // 71 // zodhanakavalasya vidhAnaM snehAdiSvapi nirdizanAha-eva- iti suzrutasaMhitAyAM cikitsAsthAne dhUmamityAdi / saMbhRtAH smykRtaaH| doSata iti doSavyAdhipratya nasyakavalagrahacikitsitaM nAma nIkabhAvena / doSaprahaNena vyAdhiH parigRhyate, kArye kAraNopa catvAriMzo'dhyAyaH / cArAt // 64 // tasmin yogamityAdi / yogAdanyaH ayogaH, sa punariha hInavyAgharapacayastudhivezacaM vakralAghavam // yogo'tiyogaba / ayogaM ceti cakAreNa yogAyogAtiyogaci- : indriyANAM prasAdazca kavale zuddhilakSaNam // 65 // kitsitaM samuccIyate / doSaghnamiti yena doSeNa vAtAdinA mukhahIne jAdhyakaphotklezAvarasajJAnameva ca // roga aarbdhH| (atra ca kRSNAyAma-"saptavarSamupAdAya atiyogAnmukhe pAkA shosstRssnnaarucilmaaH||66|| nasyakarma catarvidham / pratimarzo'tha vamanaM janmapramRti zasyate / zodhanIye vizeSeNa bhavantyeva na sNshyH|| dhUmo dvAdazavarSasya kavalaH paJcame tataH / doSavyAdhibalAvasthA idAnIM yogAdilakSaNamuddizabAha-vyAdherityAdi / atra vIkSya caitAna pryojyet"-iti)||7||71 / / sthAnikhena zodhanIya eva pradhAnaH, tena vyAgherapacaya ityAdikaM zuddhilakSaNaM vizeSeNa zodhanIyasya, sAmAnyena punaH snaihikA iti zrIDalha(DaNaviracitAyAM mibandhasaMgrahAkhyAyo dInAmapi mukhapAkAdi tu zodhanIyasyaiva, zeSANAM tu dravyaguNA samaskhanibandhArthajJApikAyAM suzrutaTIkAyAM catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // dUdham ||65||66||tilaa nIlotpalaM sarpiH zarkarA kSIrameva ca // 67 // iti bhagavatA zrIdhanvantariNopadiSTAyo sakSaudro dagdhavakrasya gaNDUSo daahnaashnH|| tacchiSyeNa maharSiNA suzrutena virakavalasya vidhihyeSa samAsena prkiirtitH|| 68 // citAyAM suzrutasaMhitAyAM cikibhAgantukaya kSArAdidAhasya kavalamuddizabAha-tilA nIlo sAsthAnaM smaaptm| Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsamullasitA sushrutsNhitaa| atha klpsthaanm| - prthmo'dhyaayH| striyo duSTacittA vividhAn yogAn saMyogaviSANi prApya, kadA cidajJAnAt subhagecchayA vA vividhAn yogAn sisRkSavo dAtuathAto'napAnarakSAkalpaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // micchantyo rAjAnaM nihnyuH| viSakanyopayogAdA kSaNAvatAyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dsuunrH| ukaM ca-"hanti spRzantI khedena gamyamAnA ca cikitsAsthAnAnantaraM kalpasthAnamArabhyate; yatazcikitsA- | methune / pakkaM vRntAdiva phalaM prazAtayati mehanam"-ti / sthAnAdibhUte dvivaNIyAdhyAye 'viSajuSTasya vijJAnaM viSanizcayameva | 'kRtyatA' gatA ityatra 'vikRtiM gatAH' ityanye paThanti // 4-6 // ca / cikitsitaMca vakSyAmi kalpe tu pravibhAgazaH' ityanena | yasmAcca ceto'nityatvamazvavat prathitaM nRNAm / zlokena viSajuSTavaNasya kalpasthAne pratipAdanaM sUcitaM tasmAt , tatrApi svasthasya vyAdhikSINasya cAnnaireva prANAnAM dhAraNaM na vizvasyAttato rAjA kadAcidapi kasyacit // 7 // kriyate'taH prAgannapAnarakSAkalpa vyAkhyAtukAmaH prAha-athAta ___na para pUrvoktebhyo ripuprabhRtibhyo rAjA rakSaNIyo'pi tu ityAdi / anne bhakSyamavaruddhaM ghanasAdhAt ; pAne lehyamavaruddhaM rAzA kasyApi vizvAso na vidheyaH, kuta ityAha-yasmAce. dravasAdharmyAt ; evaM caturvidhasyApi rakSAkalpaH / rakSaNaM rakSA, | tyAdi / azvavaditi AzutamagatyA azvA ucyante, etena zIghrasA punaraduSTasya; duSTasya punarviSabheSajakalpanAt kalpaH; rakSayA saMcAritvopalakSaNArtha ceto'nityatvamuktaM, yasmAdazvasyeva zIghrasahitaH kalpo rkssaaklpH| Adizabdo'tra luptanirdiSTo draSTavyaH, saMcAritvaM nAnAbhAvena cetasaH, tasmAt kadAcidapi kasyApi tena dantakASThAdInAmapi lakSaNacikitsitakalpanam // 1 // 2 // vizvAsaM na viddhyaanmhiiptiH| baidyaviSaye ca vizvAsahetuH sUtra sthAne 'visRjtyaatmnaa''tmaanN'-ityaadishvokenaabhihitH||7|| 'dhanvantariH kAzipatistapodharmabhRtAM vrH|| | kulInaM dhArmikaM snigdhaM subhRtaM saMtatotthitam // sushrutprbhRtiicchissyaanychshaasaahtshaasnH||3|| atha prathamamannAdInAM rakSAmeva nirdidikSurAha-dhanvantariri- | alubdhamazaThaM bhaktaM kRtajhaM priyadarzanam // 8 // tyAdi / dhanvantariH suzrutaprabhRtIn ziSyAn zazAsa shikssitvaan| krodhapAruSyamAtsaryamAyAlasyavivarjitam // ' tapodharmabhRtAM vara iti tapakhinAM dhArmikANAM ca madhye zreSThaH / jitendriyaM kSamAvantaM zuciM zIladayAnvitam // 9 // ahatazAsanaH anabhibhUtAjJa ityarthaH / anye tvevaM paThanti- | medhAvinamasaMzrIntamanurakaM hitaiSiNam // 'divodAsaH kssitiptistpodhrmshrutaakrH| suzrutapramukhAJchi- | paTuM pragalbhaM nipuNaM dakSamAlasyavarjitam // 10 // dhyAJchazAsAhatazAsanaH' iti / AkaraH khaniH // 3 // pUrvoktaizca guNairyuktaM nityaM sanihitAgadam // ripavo vikramAkAntA ye va skhe kRtyatAM gtaaH|| mahAnase prayuJjIta vaidhaM tadvidyapUjitam // 11 // sisRkSavaH krodhaviSaM vivaraM prApya tAdRzam // 4 // sa ca vaidyo guNavAneva vizvAsabhAjanamiti yasya guNAn viSainihanyunipuNaM nRpatiM dussttcetsH|| nirdizannAha-kulInamityAdi / kulIno yaduSTabIjakSetratayA striyo vA vividhAn yogAn kadAcitsubhagecchayA 5 nAkAryeSu pravartate, kulamatrAyurvedAdhyAyikulaM brAhmaNakSatriyaviSakanyopayogAdvA kssnnaajvaadsuunnrH|| vaizyamedena trividhaM, kulaguNasaMpannazadreNa saha caturvidhamiyanye; tasmAdvaidyena satataM viSAdrakSyo nraadhipH||6|| 'tadbhavaM' iti gyii| snigdhaH mehena mitrabhAvena rAjJA saha vyaka sthitaH, etena mitramiva sarvathA rakSati / sumRtaM samyagmRtaM nRpatiH kuto rakSaNIya ityAha-ripava ityAdi / sisRkSavaH yathA ca zarIrayAtrA bhavati / tathA cokaM,-"sUpIdanaM ghRtamala sraSTumicchavaH / krodhena viSaM krodhaviSam / na kevalaM ripavaH khe vyajanaM dRDhamamalinaM ca vAsaH" iti / satatotthitaH ahorAcAtmIyA bhRtyAH, kRtyatAM gatAH vidveSaM gatAH / tathA ca kRtya tramadhyayanAdhyApanatadarthacintAnRpazarIrakhAsthyApAdAneSu tatparo zabdArtho'marakoSe,-"kRtyaM kriyAdevatayostriSu vidviSTakAryayoH" iti / vivara chidraM prApya, tAdRzaM nRpati vadhakSama, 1'asaMbhrAnta' iti paa0|2'd myasanavarjitam iti paa0| Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna bhayukta iti / paraguNavidhvaso mAtsayam / mAyA paraba- karaNabhUtadravyasAdhakAH sUpavyanjanAdikArakAH, audanikA upandhanabuddhiH / anuraktaM sadA''turalagnaM rAgayuktam / paTuM vaktAraM, kAryabhUtabhaktasya sAdhakAH, paupikAH pUpAdibhakSyANAM sAdhakAH pragalbhaM dhRSTa, dakSaM caturaM, AlasyavarjanaM dviruktmtyntnissedhaarthm| kandUkA ityarthaH / anye'tra kecaneti vesavArakArakAdayaH 17pUrvoktaguNaiH 'tattvAdhigatazAstrArthaH' ityAdikaiH / mahAnase rasava- itijJo manuSyANAM vaakcessttaamukhvaikRtaiH||18|| tyAm / tadvidyapUjitamiti tadvidyaH pAkaniSThitatattvajJAnaiH nizAnA pAkaniSThitatattvajJAnaH vidyAdviSasya dAtAramebhirliGgaizca / ddhimAn // bhiSagbhiH pUjitam / gayI tu 'alubdhamazaThaM bhaktaM' ityA. na dadAtyattaraM pRSTo vivakSan mohameti ca // 19 // dikaM 'nityaM sannihitAgadam' ityantaM na paThati, punarukta apArtha bahu saGkIrNa bhASate cApi mUDhavat // doSatvAt // 8-11 // sphoTayatyaGgulIbhUmimakasmAdvilikheddhaset // 20 // prazastadigdezakRtaM zucibhANDaM mahacchuci // vepathurjAyate tasya trastazcAnyo'nyamIkSate // sajAlakaM gavAkSADhyamAptavarganiSevitam // 12 // kSAmo vivarNavakrazca nakhaiH kizcicchinatyapi // 21 // vikakSasRSTasaMsRSTaM savitAnaM kRtArcanam // | AlabhetAsakRddInaH kareNa ca ziroruhAn // parIbhitastrIparuSa bhaveccApi mahAnasam // 13 // niryiyAsurapadvArairvIkSate ca punaH punH||22|| tadeva mahAnasaM kIdRzaM kAryamityAha-prazastetyAdi / vartate viparItaM tu viSadAtA vicetnH|| prazastA dik atrAgneyI, dezastu prazastaguNasaMpadA yuktaH, mahat tadadhikRtasyaiva viSadAtRjJAnamuddizannAha-iGgitajJa ityAdi / vistIrNa, zuci anupahataM, sajAlakaM jAlakasaMhitaM, gavAkSADhyaM iGgitajJo vaidyaH / ebhirliGgaiH vakSyamANaiH / vivakSan vaktumicchan / vAtAyanasamRddhaM, vikakSasRSTasaMsRSTaM vigatatRNasthAnasaMparka, etena apArtha nirarthakam / trastazcAnyonyamIkSata iti svapApakarmopalarasavata'samIpe tRNasaMcayo na karaNIya ityuktaM bhavati, savitAnaM mbhabhayena anyamanyamIkSata iti / kSAmaH kSINaH / vivarNoM vitAnakasahitaM, kRtArcanaM kRtAgnipUjanam // 12 // 13 // malinavarNaH / hastena kezAn Alabheta spRzet / asakRt anetatrAdhyakSa niyuJjIta prAyo vaidyaguNAnvitam // | kavAram / dIno vilakSaH / niryiyAsuH niryAtumicchuH / apaMmahAnasavyApAriNamAha-tatrAdhyakSamityAdi / adhyakSam dvAraiH amArgaH ||18-22||adhiptim / vaidyaguNAnvitaM vaidyaguNaiH kulInadhArmikatvAdi- kecidbhayAt pArthivasya tvaritA vA tadAzayA // 23 // bhiryuktamityarthaH // asatAmapi santo'pi ceSTAM kurvanti mAnavAH // zucayo dakSiNA dakSA vinItAH priydrshnaaH||14|| tasmAt parIkSaNaM kArya bhRtyAnAmAhatairnRpaiH // 24 // viSadaparIkSaNe ca rAjJA AdarapareNa bhavitavyamitImamartha saMvibhaktAH sumanaso nIcakezanakhAH sthiraaH|| mAtA dRDhaM saMyaminaH kRtoSNISAH susNytaaH||15|| sahetukaM pratipAdayannAha-kecidityAdi / asatAmapi asA dhUnAmapi / AdRtaiH sAdarairityarthaH // 23 // 24 // tasya cAzAvidheyAH syurvividhAH prikrminnH|| anne pAne dantakASThe tathA'bhyaGge'dhalekhane // zucaya ityAdi / dakSiNA abhijAtAH, kulInA iti yAvat / utsAdane kaSAye ca pariSeke'nulepane // 25 // dakSAH cturaaH| vinItA vinayayuktAH, zaktivanta ityarthaH / srakSu vastreSu zayyAsu kavacAbharaNeSu ca // saMvibhaktAH vibhajya karmaNi niyojitAH / sthirA acapalAH / pAdukApAdapITheSu pRSTheSu gajavAjinAm // 26 // dRDhaM saMyaminaH sopazamA ityarthaH / susaMyatAH suSTu lolyAdido-| viSajuSTeSu cAnyeSu nsydhuumaanyjnaadissu|| SarahitAH, AyattaparidhAnAdikA vA ityarthaH / AjJAvidheyA lakSaNAni pravakSyAmi cikitsAmapyanantaram // 27 // AdezakAriNaH / parikarmiNaH sUpakArAdayaH // 14 // 15 // - vadhilAne nAvidha prayacchanti tAnyadaSitAni rakSitaM. AhArasthitayazcApi bhavanti prANino ytH||16|| dUSiteSu cikitsArtha ca lakSaNAni nirdeSTrakAmaH prAha-anna tasmAnmahAnase vaidyaH pramAdarahito bhavet // ityAdi / dantakASThasahacaritaM jihvAnirlekhanaM mukhazodhanakaSAyazca mahAnase baidyasya sAvadhAnatvaM sahetukamAha-AhArasthitaya | dantakASThagrahaNena gRhyate / avalekhane kaGkatikAdau kezaprasAityAdi // 16 // dhane / utsAhane udvartane / pariSeke snAne / kaSAyo'tra rodhrA. mAhAnasikavoDhAraH saupaudanikapIpikAH // 17 // | dikastailApanayanAya / srakSu puSpamAlAsu / kavacaM sannAham / bhaveyurvaidyavazagA ye cApyanye'tra kecana // | pAdapITheSu pAdAdhAreSu / viSajuSTeSu cAnyeSvityanena zirobhyaGga' teSAM parikarmiNAM vaidyAdhInatvamAha-mAhAnasikavoDhAra | zirastrANAdayo gRhyante // 25-27 // ityAdi / mahAnase niyuktA mAhAnasikA rasavatIpataya ityrthH:| nRpabhaktAdvali nyastaM saviSaM bhakSayanti ye|| voDhAro vor3hAdayo veSTikarmakarAH kAhArAdayo vA / saupA upa- tatraiva te vinazyanti makSikAvAyasAdayaH // 28 // 1 'pAkapariniSThitatattvachai' iti paa0| 1'dhyAmaH' iti paa0| 2'dhyAmo malinavastravarNaH' iti pA0 / Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1] sushrutsNhitaa| 561 ....ooooooo hutabhuka tena cAnnena bhRzaM caTacaTAyate // pANiprAptamityAdi-nakhazAtaM nakhapAtanam / zyAmA zyAmAmayUrakaNThapratimo jAyate cApi duHsahaH // 29 // | latA, priyaGgurityapare; indrA indravAruNI; gopA sugandhamUlA bhinnArcistIkSNadhUmazca nacirAJcopazAmyati // | sArivA; 'indragopa' ityanye paThanti, tatrendragopaH kITavizeSaH, cakorasyAkSivairAgyaM jAyate kSiprameva tu // 30 // | somA guDUcI, somalatetyanyeH utpalaM nIlotpalam // 37 // dRSTvA'naM viSasaMsRSTaM mriyante jiivjiivkaaH|| sa cet pramAdAnmohAdvA tadannamupasevate // kokilaH kharavaikRtyaM kauzvastu madamRcchati // 31 // aSTIlAvattato jihvA bhavatyarasavedinI // 38 // huNyenmayUra udvignaH krozataH zukasArike // tudyate dahyate cApi zleSmA cAsyAta prasicyate // haMsaH zveDati cAtyartha bhRGgarAjastu kUjati // 32 // tatra bASparitaM karma yazca syAddAntakASTikam // 39 // pRSato visRjatyadhuM viSThAM muJcati markaTaH // sa cedityAdi / aSThIlA dIrghavartulapASANavizeSaH, anye sannikRSTAMstataH kuryAdrAzastAn mRgpkssinnH||33|| punaH aSTIlavaditi paThanti, aSThIlazando'kArAnto'pyastIti vezmano'tha vibhUSArtha rakSArtha cAtmanaH sadA // mantavyam / bASperitaM karmeti yat saviSabASpasaMparke 'kuryaa| rasarUpAdibhistaliGgamuddizannAha-nRpabhaktAdityAdi / nRpa-| cchirISarajanI' ityAdibhiH proktaM karma; dAntakASTikamiti dhAtabhaktAt rAjabhojanAt / hutabhugityAdi / hutabhuk vahniH / tena | kIpuSpAdibhiH pratisAraNaM; tacca pratisAraNamapracchite zophe saviSeNAnena caTacaTAyata iti zabdena viSajJAnaM; mayUrakaNTha- | vidheyam // 38 // 39 // pratima iti rUpeNa viSajJAnaM; tIkSNadhUmazceti gandhena viSajJAnaM; chI chardimatIsAramAdhmAnaM daahvepthuu|| rasena viSajJAnaM vinazyanti makSikAvAyasAdaya ityanenAbhihi- indriyANAM ca vaikRtyaM kuryAdAmAzayaM gatam // 40 // tam / evaM zabdAdibhiH paJcabhi(caturbhi)viSajJAnaM pratipAdyApare-tatrAza madanAlAba bimbiikoshaatkiiphlaiH|| NApi prakAreNa cakorAdipakSimRgacakSurAdivikAreNa viSajJAnamuddi chardanaM dhyudazvidyAmathavA taNDulAmbunA // 41 // zati-cakorasyetyAdi / akSivairAgyaM rUpagrahaNe'lasatvamiti | muurchaamityaadi| alAbuH tikAlAbuH; kozAtakI ghoSakaH, gayI, vigatarAge akSiNI bhavata iti saMgrahAruNau / jIvajI ghuseNDiketi loke / udazvit takram // 40 // 41 // vakaH pakSivizeSaH, 'kurica' iti loke / madamRcchati harSa yaatiityrthH| hRSyenmayUra udvigna iti udvignaH calitaHsana mayarohaNyeta dAhaM mUcchomatIsAraM tRSNAmindriyavaikRtam // tuSyedityarthaH; vijiriha calanArtho na bhayArthaH: parasparaviro- ATopaM pANDutAM kAzye kuryAt pakvAzayaM gtm||42|| dhAt / kozataH zukasArike iti bhayAdrodanazabdaM kuruta virecanaM sasarpiSkaM tatroktaM nIlinIphalam // ityarthaH / haMsaH zveDati cAtyarthamiti atizayena zabdAyata | danA dUSIviSArizca peyo vA mdhusNyutH||43|| ityarthaH / bhRGgarAjastu kUjatIti bhRGgarAjo bhramarako dhUmyATa-! dAhamityAdi / ATopaM vAtAdInAmapravRttim / tatroktamiti sadRzaH pakSirAja iti loke, kUjati avyaktaM shbdaayte| tatra viSameSajakalpe / nIlinIphalaM nIlAanikAphalaM, yasya pRSataH citrabinduH, 'cittala' iti loke // 28-33 // zrIphaleti loke prasiddhiH / pippalyo dhyAmakamityAdidUSIviupakSiptasya cAnnasya bASpeNo prasarpatA // 34 // SArirvakSyamANaH; dUSIviSArizcAkSapramANaH, dadhi pAnayogyapramANaM hatpIDA bhrAntanetratvaM ziroduHkhaM ca jAyate // jJeyaM, madhu aSTamASakapramitaM prakSipya danA dUSIviSAriH paatvyH| tatra nasyAane kuSThaM lAmajaM naladaM madhu // 35 // vAzabdazca prathamoktavirecanayogApekSayA samuccaye // 42 // 43 // kuryAcchirISarajanIcandanaizca pralepanam / dravadravyeSu sarveSu kssiirmdyodkaadissu|| hadi candanalepastu tathA sukhamavAmuyAt // 36 // bhavanti vividhA rAjyaH phenabududajanma ca // 44 // viSadUSitasyAnnasya bhoktuM dattasya bASpoSmaNA'ntargatena chAyAzcAtra na dRzyante dRzyante yadi vA punH|| bAdhena ca kiM syAttadAha-upakSiptasyetyAdi / upakSiptasya bhavanti yamalAzchidrAstanvyo vA vikRtAstathA 45 bhoktuM dattasyAnnasya bASpeNordhva prasarpatA gacchatA hRtpIDA- dravadravyeSu kSIrAdiSu yat sthUlaM lakSaNaM tadAha-dravadravyedikaM jAyate / naladaM mAMsI, lAmajanam uzIrabhedaH / antaH- vityAdi / vividhA rAjyo nAnAprakArA lekhAH / vividhA rAjyaH praviSTe bASpe nasyAjanayorviSayaH / kuryAdityAdi / candanaM raktaM zrIvAgbhaTena vyAkhyAtAH,tathA ca,-"nIlA rAjI rase tAmrA zuklaM vA / etau lepau bAhyena bASpasparzana jAte hRtpIDAdau kSIre dadhani dRzyate / zyAvA pItA'sitA take ghRte pAnIyasajJeyI / upakSiptasyetyatra 'ukhAkSiptasya' iti kecit paThanti; nibhA // kAlI madyAmbhasoH kSaudre haritaile'ruNopamA" iti / ukhA sthAlI // 34-36 // phenetyAdi phenasya buddhadasya cotpttirityrthH| yamalA yugmAH / pANiprAptaM pANidAhaM nakhazAtaM karoti ca // 1 asyAgre 'dantakASThakarmaNaH sAhacaryAt pratisAraNaM kavalagaNDUSau atra pralepaH zyAmendragopAsomotpalAni ca ||37||'c' ityadhikaM paThyate katcitpustake / su. saM. 71 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ kalpasthAnaM chidrAH sasuSirAH / tanvyaH sUkSmAH / gayI tu tanvya ityatra | utsAdana ityAdi / tanutre sannAhe / utsAdanAdiSu saptasu 'anyA' iti paThitvA vyAkhyAti-anyatareSAM pazUnA- | abhyaGgalakSaNAnuvAdena liGgaM tathA cikitsitamapi tatroktameva miva chAyAH / vikRtAH saumyasyApi raudrAH, raudrasyApi veditavyam // 55 // saumyAH // 44 // 45 // kezazAtaH ziroduHkhaM khebhyazca rudhirAgamaH // . zAkasUpAnnamAMsAni klinnAni virasAni ca // granthijanmottamAGgeSu viSajuSTe'valekhane // 56 // sadyaH paryuSitAnIva vigandhAni bhavanti ca // 46 // pralepo bahuzastatra bhAvitAH kRssnnmRttikaaH|| gandhavarNarasaihInAH sarve bhakSyAH phalAni ca // RSyapittaghRtazyAmApAlindItaNDulIyakaiH // 57 // pakvAnyAzu vizIryante pAkamAmAni yAnti ca // 47 // gomayasvaraso vA'pi hito vA maaltiirsH|| zAketyAdi / cakAro'nuktasamuccayArthaH; tena tiktAni ca | raso mUSikapA vA dhUmo vaa'gaarsNbhvH||58|| bhavantItyarthaH / gandhavarNarasairityAdi / gandhavarNarasairityatra sparza- kezazAta ityAdi / RSyapittaghRtazyAmAdisvarasaiH saptAha prahaNaM luptanirdiSTaM draSTavyaM, tena sparzenApi hInA bhavantItyarthaH / bhAvitayA kRSNamRdA bahuzaH pralepo hita ityarthaH / RSyo pakkAnyAzu vizIryanta iti pakvAni phalAnyAzu zIghraM vizIryante | nIlANDaH 'roru' iti prasiddhaH / kAlakhaNDalamanalikAmadhyagatapUtibhAvaM gacchanti // 46 // 47 // jalaM pittam / zyAmA priyaGguH, pAlindI trivRt, mUSikaparNI vizIryate kUrcakastu dantakASThagate visse|| dravantI, dravyAntaramityanye / pralepazabdo gomayasya raso vetyatra jihvAdantauSThamAMsAnAM zvayathuzcopajAyate // 48 // hitazabdena saha saMbandhanIyaH; tena gomayarasAdipralepo vA athAsya dhaatkiipussppthyaajmbuuphlaasthibhiH|| hito bhavatIti saMbandhaH syAt // 56-58 // sakSaudraiHpracchite zophe kartavyaM prtisaarnnm||49|| ziro'bhyaGgaH zirastrANaM snAnamuSNISameva ca // athavA'GkoThamUlAni tvacaH saptacchadasya vA // sajazca viSasaMsRSTAH sAdhayedavalekhanAt // 59 // zirISamASakA vA'pi sakSaudrAH prtisaarnnm||50|| idAnIM zirogatAvalekhanaprasaGgena zirogatAnAmanyeSAmapi vizIryata ityAdi / kUrcako dantakASThasyAnimo bhAgaH / liGgaM cikitsitaM ca darzayannAha-ziro'bhyaGga ityAdi vizIryate truvyati / athAsya dhAtakItyAdyako yogaH, pratisAraNaM | | lekhanAditi avalekhanoktaliGgacikitsitAt // 59 // gharSaNaM; athavA'koThetyAdidvitIyo yogaH; zirISamASakA vA'pI mukhAlepe mukhaM zyAvaM yuktmbhyngglkssnnaiH|| . tyAdistRtIyo yogaH; saptacchadatvacaH pRthagyoga iti gayI, tadA paninIkaNTakaprakhyaiH kaNTakaizcopacIyate // 6 // catvAro yogaaH| zirISamASakAH zirISabIjAni // 48-50 // tatra kSaudraghRtaM pAnaM pralepazcandanaM ghRtam // jihAnirlekhakavalau dantakASThavadAdizet // payasyA madhukaM phajI bandhujIvaH punarnavA // 61 // jihetyAdi / jihAnirlekhanasya kavalasya ca viSadUSitasya / mukhAlepa ityAdi / payasyA arkapuSpI / phajI bhAgIM / bandhulijAmi vikitsitaM ca dantakASThasyeva brUyAt // jIvo madhyAhnapuSpakaH / tatra mukhAlepe atulyayormadhughRtayoH picchilo bAlo'bhyaGgo vivarNo vA viSAnvitaH51 | pAnaM, zvetacandanaghRtAdibhiH punarnavAntairlepaH // 6 // 6 // sphoTajanmarujAsrAvatvakRpAkaH khedanaM jvrH|| asvAsthyaM kuJjarAdInAM laalaasraavo'kssirkttaa|| daraNaM cApi mAMsAnAmabhyaGge viSasaMyute // 52 // sphikpAyumemuSkeSu yAtuzca sphottsNbhvH|| 2 // tatra zItAmbusiktasya kartavyamanulepanam // tatrAbhyaGgavadeveSTA yAtRvAhanayoH kriyA // . candanaM tagaraM kuSThamuzIraM veNupatrikA // 53 // idAnIM kuJjarAdInAM viSajuSTAnAM lakSaNaM cikitsitaM coddisomavalyamRtA zvetA enaM kAlIyakaM tvacam // zannAha-asvAsthyamityAdi / yAtuH Arohakasya / yAtRvAhakapittharasamUtrAbhyAM pAnametaJca yujyate // 54 // nayoH kriyeti atra yAtRzabda ArohakaparyAyaH // 62||picchil ityAdi / abhyaGgaH abhyatrAbhyaJjanadravyaM tailAdi / zoNitAgamanaM khebhyaH zirorukkaphasaMsravaH // 63 // bahalo ghanaH / veNupatrikA vaMzapatrANi; anye veNupatrikA vaMza nasyadhUmagate liGgamindriyANAM ca vaikRtam // sadRzapatrikA drvyaantrmaahuH| somavallI gudduucii| amRtA a-tatra dagdhairgavAdInAM sarpiH saativissaiHshRtm||64|| mRtAsaGgaH kharparikAtutthakaM, uttrpdlopaat| zvetA shvetsyndH| pAne nasye ca sazvetaM hitaM samadayantikam // kAlIyakaM dAruharidrA / tvacaM varAGgam / idamanulepanaM zItatoyena / mUtraM gomUtram / etacceti candanAdikam // 51-54 // zoNitAgamanamityAdi / sazvetaM vacAsahitaM; gayI tu zvetA kaTabhImAha / samadayantikaM mallikAsahitam / gavAdInAM utsAdane parIke kaSAye cAnulepane // zayyAvastratanutreSu kSeyamabhyaGgalakSaNaiH // 55 // / 1'kAlakhaNDalajhasthagikAmadhyagatanA(nI)lajalaM' iti pA0 / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1 sushrutsNhitaa| 563 kSIrairativiSAkalkasiddhaM ghRtaM pAne hitaM nasya ca / madayantikA- sirAzca vyadhayet kSipraM prAptaM visrAvaNaM yadi // vacAkalkena siddhaM hitamityarthaH // 63 // 64 // - | mUSikA'jaruhA vA'pi haste baddhA tu bhUpateH // 78 // gandhahAnirvivarNatvaM puSpANAM mlAnatA bhavet // 65 // karoti nirviSaM sarvamannaM viSasamAyutam // jighratazca ziroduHkhaM vAripUrNa ca locane // AvasthikIM kiyAM nirdizannAha-viSopasarga ityAdi / upadratatra bASparitaM karma mukhAlepe ca yat smRtam // 66 // vAn vIkSya cikitsitaM vidadhItetyAha-mahAsugandhimityAdi / gandhahAnirityAdi // 65 // 66 // mahAsugandhistu 'candanAgaruNI kuSThaM' ityAdi yAvat 'mahAsugakarNatailagate zrotravaiguNyaM zophavedane // ndhinAmaiSa paJcAzItyaGgasaMbhavaH' iti / vidadhItAjaneSu ceti bahuvakarNasrAvazca tatrAzu kartavyaM pratipUraNam // 67 // canAdguDikAcUrNarasakriyArUpeSu; cakAreNa prissekkvlaadissvpi| kharaso bahuputrAyAH saghRtaH kssaudrsNyutH|| AzayAnurodhena cikitsAM nirdizannAha-virecanAnItyAdi / prApta somavalkarasazcApi suzIto hita iSyate // 68 // yuktam / idAnIM prabhAvakRtaM cikitsitaM nirdizannAha-mUSike karNetyAdi / bahuputrA zatAvarI; bahupatrAyA iti kecit tyaadi| ajaruhAlakSaNamuzanasA proktam ,-"kandaH zvetaH paThanti, te ca vyAkhyAnayanti-bahupatrA myuurshikhaa| soma- sapiDako bhede caajnsnibhH| gandhalepanapAnaistu viSa jarayate valkaH kaTalaH, tadrasaH karNapUraNe // 67 // 68 // nRNAm // daSTAnAM viSapItAnAM ye cAnye viSamohitAH / viSaM adhUpadeho dAhazca vedanA dRssttivibhrmH|| jarayate teSAM tasmAdajaruhA smRtA // mUSikA lomazA kRSNA aJjane viSasaMsRSTe bhvedaandhymthaapic||12|| bhavet sA'pi ca taduNA"-iti // 75-78||ttr sadyo ghRtaM peyaM tarpaNaM ca samAgadham // hRdayAvaraNaM nityaM kuryAzca mitramadhyagaH // 79 // aJjanaM meSazRGgasya niryAso varuNasya ca // 70 // | pibeddhRtamajeyAkhyamamRtAkhyaM ca buddhimAn // muSkakasyAjakarNasya pheno gopittsNytH|| sarpirdadhi payaH kSaudraM pibedvA zItalaM jalam // 8 // kapitthameSazRGgayozca puSpaM bhallAtakasya vA // 71 // mayUrAnnakulAn godhAH pRSatAn hariNAnapi // ekaikaM kArayet puSpaM bandhUkAGkoTayorapi // satataM bhakSayeccApi rasAMsteSAM pibedapi // 81 // __ azrUpadeha ityAdi / upadeho mlvRddhiH| sadyo ghRtamityatra zarIre viSavyAptipratiSedhamabhidhAyedAnI citte viSavyAjejaTastu sadya eva ghRtaM peyamiti vyAkhyAnayati / samAgadha-ptipratiSedhamAha-hRdayAvaraNamityAdi / hRdayAvaraNaM hRdayamiti AvartitakSIrasAdhitapippalIkalkasiddhaM ghRtaM tarpaNamiti pracchAdanaM hRdyrkssaakaaribhirmuussikaajruhaamRtaajeypuraannghRtduudhiivRddhvaagbhttH| tarpaNam akSitarpaNaM, tadeva sapippalIkaM peyaM viSArimahAsugandhizimbIyUSatIkSNaviSaghnadhAraNAdibhiH / madhukaM pAnAham / tathaiva meSazRGgIrasenAJjanam / evaM varuNAdInAM rasena kuSThamityAdikamajeyAkhyaM, apAmArgasya bIjAni pippalIrityApRthak pRthagajanam / muSkakaH kaalmusskkH| ajakarNaH sarjaH pUrva- ghamRtaM ghRtaM, sarpirAdIni pratyekaM catvAri paJca vA hRdayAdeze prsiddhH| phenaH smudrphenH| gopittaM gorocnaa| kapitthA- | varaNAni pibediti // 79-81 // dInAM pratyekaM puSpamaJjanaM, na samuditAnAm // 69-71 // - godhAnakulamAMseSu hariNasya ca buddhimAn // zophaH srAvastathA khApaH pAdayoH sphoTajanma ca 72 dadyAt supiSTAM pAlindI madhukaM zarkarAM tathA // 2 // bhavanti viSajuSTAbhyAM pAdukAbhyAmasaMzayam // zarkarAtiviSede upAnatpAdapIThAni pAdukAvat prasAdhayet // 73 // pArSate cApi deyAH syuH pipplyaasmhaussdhaaH||83|| zopha ityAdi / khApaH sparzAjJAnam / upAnadityAdi / sakSaudraH saghRtazcaiva zimbIyUSo hitaH sadA // pAdukAvat prasAdhayet lakSaNataH pratIkAratazca // 72 // 73 // viSaghnAni ca seveta bhakSyabhojyAni buddhimAn // 84 // bhUSaNAni hatA!vina vibhAnti yathA puraa|| godhAdimAMsAnAM saMskArayaugika vizeSa nirdizannAha-- svAni sthAnAni hanyuzca daahpaakaavdaarnnH|| 74 // godhetyAdi / madhumakSamAtraM dadyAt / pAlindI trivRt / zakapAdukAbhUSaNeSUktamabhyaGgavidhimAcaret // retyAdi / mayUrasya mAMse tasya rase ca supiSTe zarkarAtiviSe __ bhUSaNAnItyAdi / hatAcIMSi tejorahitAni // 74 // - sazuNThyau deye / pArSata ityAdi / pRSatasya mAMse rase ca viSopasargo bASpAdibhUSaNAnto ya iiritH||75|| pippalyaH sanAgarAH supiSTA deyAH / sakSaudra ityAdi / anuktAni samIkSyopadravAMstasya vidadhIta cikitsitamA coddizannAha-viSamAnItyAdi / viSanAni viSabhedravyaiH saha mahAsugandhimagadaM yaM pravakSyAmi taM bhiSaka // 76 // siddhAni // 82-84 // pAnAlepananasyeSu vidadhItAJjaneSu ca // pippliimdhukkssaudrshrkrecrsaambubhiH|| virecanAni tIkSNAni kuryAt macchardanAni ca // 77 // chardayehuptahRdayo bhakSitaM yadi vai viSam // 85 // 2 // Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ kalpasthAna iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne'nnapAnarakSA- yatnaparairapi jJAtumazakyatvAttAni himavatpradeze kirAtazavarAkalpo nAma prthmo'dhyaayH||1|| dibhyo jJeyAni // 5 // AvRtaguptahRdayasya pItaviSasya zeSaM nirdizannAha-pippalI- catvAri vatsanAbhAni mastake dve prakIrtite // tyAdi / zarkarecarasAmbUni trINi dravANi, pippalImadhukaM kalkaM, SaTra caiva sarSapANyAhuH zeSANyekaikameva tu // 6 // kSaudramiti prakSepaH / guptahRdayo viSaghnaH pracchAditahRdayaH // 85 // teSAM kandaviSANAmavAntarabhedAn darzayannAha-catvA. iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- rItyAdi men TIkAyAM kalpasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // udveSTanaM mUlaviSaiH pralApo moha eva ca // jRmbhAGgodveSTanazvAsA zeyAH patraviSeNa tu // 7 // dvitiiyo'dhyaayH| muSkazophaH phalaviSairdAho'nnadveSa eva c|| . bhavet puSpaviSaizchardirAdhmAnaM moha ev.c||8|| athAtaH sthAvaraviSavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA tvaksAraniryAsaviSairupayuktairbhavanti hi|| syaamH||1|| AsyadaurgandhyapAruSyazirorukkaphasaMsrayAH // 9 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| phenAgamaH kSIraviSairviDbhedo gurujihvatA // anne pAne ca prAyeNa sthaavrvissaavcaarnnaattdvijnyaaniiyaarmbho| hRtpIDanaM dhAtuviSairmUrchA dAhazca tAluni // 10 // yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // prAyeNa kAlaghAtIni viSANyetAni nirdizet // sthAbaraM jaGgamaM caiva dvividhaM viSamucyate // tatra navAnAM mUlAdyadhiSThAnAnAM samAsena cikitsArtha sAmAnya dazAdhiSThAnamAdyaM tu dvitIyaM SoDazAzrayam // 3 // lakSaNaM nirdizannAha-udveSTanamityAdi / udveSTanam ahamoTanam / tatra viSasya cikitsAvizeSArtha svarUpabhedenAzrayabhedena ca jRmbhAGgodveSTanetyAdi / udveSTanaM pUrva vyAkhyAtam / muSkazopha dvaividhyaM pratipAdayati-sthAvaramityAdi / AdyaM prathamam | ityAdi / eSAM navAnAM sAmAnyaM dhrmmuddishnnaah-praayennetyaadi| . . 'adanIyam Adya' ityanye, tannecchati gayI // 3 // | upayogadivasAdanyo divasapakSamAsAdiH kAlaH, teSu ghnantItye. mUlaM patraM phalaM puSpaM tvak kSIraM sAra eva ca // vaMzIlAni kAlaghAtIni ||7-10||niryaaso dhAtavazcaiva kandazca dazamaH smRtH||4|| kandajAni tu tIkSNAni teSAM vakSyAmi ghistaram 11 tAnyeva sthAvarasya dazAdhiSThAnAni nirdizannAha-mUla | sparzAjJAnaM kAlakUTe vepathuH stambha eva ca // mityAdi // 4 // | zrIvAstambho vatsanAme pItaviNmUtranetratA // 12 // tatra, klItakAzvamAragujAsugandhagargarakakaraghATa sarSape vAtavaiguNyamAnAho granthijanma ca // vidhucchikhAvijayAnItyaSTau mUlaviSANi viSapatri- grIvAdobalyavAksaGgau pAlake'numatAviha // 13 // kAlambAvaradArukarambhamahAkarambhANi paJca patra- prasekaH kardamAkhyena vinedo netrapItatA // viSANi; kumuddhatIveNukAkarambhamahAkarambhakarkoTa- vairATakenAGgaduHkhaM zirorogazca jAyate // 14 // kareNukakhadyotakacarmarIbhagandhAsarpaghAtinandanasAra- gAtrastambho vepathuzca jAyate mustakena tu // pAkAnIti dvAdaza phalaviSANi; vetrakAdambavallI- zRGgIviSeNAGgasAdadAhodaravivRddhayaH // 15 // jakarambhamahAkarambhANi paJca puSpaviSANi; anna- | puNDarIkeNa raktatvamakSNorvRddhistathodare // pAcakakartarIyasaurIyakakaraghATakarambhanandananArAca- | vaivayaM mUlakaizchardihikAzophapramUDhatAH // 16 // kAni sapta tvaksAraniryAsaviSANi; kumudanIsnu- cireNocchasiti zyAvo naro hAlAhalena vai // hIjAlakSIrINi trINi kSIraviSANi; phenAzma (bhasma) mahAviSeNa hRdaye granthizUlodgamau bhRzam // 17 // haritAlaM ca dve dhAtuviSe; kAlakUTavatsanAbhasarSapa-karkaTenotpatatyUcaM hasan dantAn dazatyapi // pAlakakardamakavairATakamustakazRGgIviSaprapuNDarIkamU- kandajAnItyAdi / tIkSNAni tIkSNaviSANi, ataH sadyaHlakahAlAhalamahAviSakarkaTakAnIti trayodaza kanda- prANaharANi / vistaramiti pratyeka lakSaNaM kathayAmIti taatpryaarthH| viSANi; ityevaM paJcapaJcAzat sthAvaraviSANi sparzAjJAnamityAdi / aGgasAdaH aGgaglAniH / puNDarIkeNetyAdi / bhavanti // 5 // pramUDhatA prakarSaNAcaitanyam / cireNocchasitItyAdi / hAsa gayI tu gargarakasthAne 'anantA' iti paThati / viSapatrike | kurvan puruSo dantAn khAdati // 11-17 ||tyaadi / gayI tu nArAcasthAne vallIjaM paThati / kumudtiityaadi| kandajAnyupravIyoNi pratyuktAni tryodsh||18|| . gayI tu pAlakasthAne balAhamiti paThati / mUlAdiviSANAM sarvANi kuzalakSeyAnyetAni dshbhirgunnaiH|| Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 2] suzrutasaMhitA / 565 - - - mUlAdiviSebhyaH kandajAnAM dharmAntareNa vizeSaM nirdiza- jIrNa viSaghnauSadhibhirhataM vA mAha-kandajAnItyAdi / upravIryANi utkaTazaktIni; gayI dAvAgnivAtAtapazoSitaM vA // 25 // tu apravIryANIti paThati, vyAkhyAnayati ca-aprANi urUNi khabhAvato vA guNaviprahInaM vIryANi guNavizeSA yeSAM tAni tathAvidhAni / pratyuktAni viSaM hi dUSIviSatAmupaiti // pratyekamuktAni // 18 // vIryAlpabhAvAnna nipAtayettat sakSamuSNaM tathA tIkSNaM sUkSmamAzuvyavAyi ca // 19 // kaphAvRtaM varSagaNAnubandhi // 26 // vikAzi vizadaM caiva ladhvapAki ca tat smRtam // sthAvaramapi dazaguNametaiH kAraNairhatavIrya sat saMjJAntaraM tadraukSyAt kopayedvAyumauSaNyAt pittaM sshonnitm|| labhate ityAha-jIrNamityAdi / jIrNAdibhirhetubhirguNaviprahInaM matiM ca mohayetaNyAnmarmabandhAna chinatti ca // guNairdivyAdibhihIna dazaguNamevaM vA mandazaktikaM dUSIviSatAM zarIrAvayavAn saukSmyAt pravizedvikaroti ca // 21 // prAyoti / tAmeva guNahInatAM kAryeNa darzayannAha-vIryAlpebhAzutvAdAzu taddhanti vyavAyAt prakRtiM bhajet // tyAdi / na nipAtayet na mArayet sadyazcireNa vA; mandIbhUtokSapayeza vikAzitvAdoSAndhAtUnmalAnapi ||22||nnaadigunnvishessenn vilIna zleSmaNA''vRtatvAna mArayedityarthaH / vaizadyAdatiricyeta duzcikitsyaM ca lAghavAt // varSagaNAnabandhi cirakAlAnubandhItyarthaH // 25 // 26 // durharaM cAvipAkitvAttasmAt klezayate ciram // 23 // tenAdito bhinapurISavargoM ____tAnyeva dazaguNAni nirdizannAha-rUkSamityAdi / tIkSNaM rAjikAmaricAdivat / sUkSmaM sUkSmamArgAnupravezi / Azu zIghraM | vigandhavairasyamukhaH pipAsI // prahaNanakAri / vyavAyi sakalaM dehaM vyApya pazcAt pAkayAyi / mUrcchan vaman gaddavAgviSaNNo vikAzi prsrpdpsrpddhaatubndhshaithilykaari| vizadam api- bhavezca duSyodaraliGgajuSTaH // 27 // cchilam / laghu laghuguNayuktam / apAkIti AhAravadudarAnalena AmAzayasthe kaphavAtarogI paktumazakyam / teSvapi dazasu guNeSu madhye kuto guNAt kiM pkvaashysthe'nilpittrogii|| karotItyAha-tadraukSyAdityAdi / vikaroti zarIrAvayavAn bhavennaro dhvastaziroruhAGgo vikArAkAraM nayatItyarthaH / vyavAyAt prakRtiM bhajediti vyavAyAt vilUnapakSastu yathA vihaGgaH // 28 // akhiladehavyAptilakSaNAt , prakRti svabhAvam akhiladehavyApti sthitaM rasAdizvathavA yathoktAn rUpaM bhajet / vikAzitvAditi hiMsanazIlatvAt ; kSapaye karoti dhAtuprabhavAn vikArAn // vinAzayet / kasadhAturgatyartho'pi vipUrvo hiNsaarthH| vaizadyAdati kopaM ca zItAniladurdineSu ricyeta na sajeta kacidapi saktaM na bhavedityarthaH / 'asaktagati vaizadyAt' iti kecit paThanti, tatrApi sa evArthaH / duzci yAtyAzu, kitsyaM ca lAghavAditi idaM hi laghutvAdutlutya mano dhAvati tena gareNa ye doSA bhavanti tAn darzayannAha-tenArdita asthiraM ca bhavati, tasmAt saMzamanabheSajAprAphyA duzcikitsya ityAdi / kecit 'vaman' ityatra 'bhraman' iti paThanti / gadgadabhavati / saMzamanenAsAdhyatAM viSasya nirdizya saMzodhanenApyAha vAkyaH aspssttvcnH| etat sarvasthAnagatasya sAmAnya lakSaNam / duhara ceti |-ckaaro bhinnakrame, na paraM lAghavAt durharamapA sthAnavizeSeNa viziSTaM nirdizannAha-AmAzayastha ityAdi / kitvAcca; tasmAdevApAkitvAccira klezayati paraM yadviSaM dvitriguNa vyastaziroruhAGgo vyastakezazarIraH / 'bhavet samuddhastaziromadazaguNaM vA; pUrvadazaguNaM sadyo vyApAdakameva // 19-23 // ruhAga' iti kecit ; tatra samyak ustaziroruhANyaGgAni sthAvaraM jaGgamaM yacca kRtrimaM cApi yadviSam // yasya sa tthaa| yathokAn vyAdhisamuddezIyoktAn / dhAtuprabhavAn vikArAn annAzraddhArocakAdIn karoti // 27 // 28||sdyo vyApAdayettattu kSeyaM dazaguNAnvitam // 24 // pUrva zRNu tatra rUpam // 29 // yat sthAvaraM jaGgamakRtrimaM vA dehAdazeSaM yadanirgataM tat // nidrA gurutvaM ca vijRmbhaNaM ca kandajameva dazaguNAnvitaM na bhavati kintvanyadapIti darzaya vishlesshrssaavthvaa'nggmdH|| nAha-sthAvaramityAdi / sthAvaraM jaGgamaM kRtrima vA dehAdazeSaM | nidretyAdi / vizleSaH sandhInAM prasAraNAdAnapravRttiH / harSoM yadanihRtaM sadyo vyApAdayet taddazaguNAnvitaM jJeyam / yadyapi | romaharSaH / aGgamardo vedanAvizeSaH // 29 ||kndjaani parityajyAnyeSAM guNasAmastyAbhAvena kAlaghAtitva- tataH karotyannamadAvipAkAmuktaM, tathA'pyamISAM madhye yeSAM dazaguNatvaM tAnyAzudhAtIni varocakaM maNDalakoThamohAn // 30 // bhavanti // 24 // dhAtukSayaM pAdakarAsyazophaM 1'bhUrINi' iti paa| dakodaraM chardimathAtisAram // - Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna vaivarNyamUrchAviSamajvarAn vA madhuzItaviSaghnauSadhisaMpRktaM; gayI tu vAntaM naraM virecanaM pAyakuryAt pravRddhA prabalAM tRSAM vA // 31 // yet pUrvavat , tena madhuyuktameveti vyAkhyAnayati / tRtIya unmAdamanyajanayettathA'nya ityAdi / agado'tra dUSIviSArirmadhusarpiryukto dAtavyaH / nasyaM dAnAhamanyat kSapayecca zukram // viSaghnaM saMjJAprabodhanaM ca / aJjanamapi viSaghnaM cakSuSyaM saMjJAprabodhanaM gAdgadyamanyajanayecca kuSThaM tathA aMtIkSNaM c| caturtha ityAdi / agado'trApi duussiivissaariH|| tAMstAn vikArAMzca bahuprakArAn // 32 // sneho'tra gavyaM ghRtaM, viSaghnatvAttasya snehagrahaNena pUrvaprastutaM madhu tata ityAdi / tataH pUrvarUpAt parataH / annamadAvipAkA- nivartate / paJcama ityAdi / agadamiha dUSIviSArinAmAdhyAviti annena bhuktena mado harSakSayo'nnamadaH, avipAkaH pAkA- | haraNIyam / SaSTha ityAdi / saptame vege'sAdhyarUpe'pi prtyaabhaavH| tAMstAn vikArAn pUrvoktAn AmAzaye kaphayAta- khyAya pratikriyAM kuryAt / cakAro'yaM bhinnakrame, tena saptame jAn , pakvAzaye pittAnilajAn, rasAdidhAtugatAMzca vikArAn ceti yojanAt SaSTe'pyavapIDaH / vAzabdazcAnuktasamuccaye, tenAjanayet // 30-32 // nuktaM sazoNitacarmadAnaM zAkhAlalATasirAtADanAdijaGgamaviSokaM dUSitaM deshkaalaandivaasvpnairmiikssnnshH|| ca samuccIyate // 40-43 // yasmAiSayate dhAtUna tasmAdRSIviSaM smRtam // 33 // | vegAntare tvanyatame kRte karmaNi zItalAm // dUSIviSaniruktimuddizannAha-dUSitamityAdi / deza AnUpaH yavAgU saghRtakSaudrAmimAM dadyAdviSApahAm // 44 // prabhUtAnilazItavarSaH, kAlaH zItAniladurdinAdiH, annaM surA- koSAtakyo'gnikaH paatthaasuuryvllymRtaabhyaaH|| tilakulatyAdi, annasyopalakSaNatvAd vyavAyavyAyAmakrodhAdi- zirISaH kiNihI zelugiryAhA rajanIdvayam // 45 // bhirapItyarthaH / abhIkSNazaH punaH punaH // 33 // punarnave hareNuzca trikaTuH sArive blaa|| sthAvarasyopayuktasya vege tu prathame nRNAm // eSAM yavAgUniSkvAthe kRtA hanti viSadvayam // 46 // zyAvA jivAbhavetstabdhA murchA zvAsazca jAyate 34 idAnIM vegAntareSu kAlaghAtinaH pratIkAravidhimAha-vegAdvitIye vepathuH sAdo dAhaH kaNTharujastathA // ntara ityAdi / prakRtAdvegAdanyo vego vegAntaram / anyatame viSamAmAzayaprAptaM kurute hRdi vedanAm // 35 // ekatame / kRte karmaNi prathamAdivegeSUkte ityarthaH / kozAtakya tAluzoSaM tRtIye tu zUlaM cAmAzaye bhRzam // ityAdi / kozAtakI ghoSakaH; agnikaH ajamodaH, 'moraTa' durvarNe harite zUne jAyete cAsya locane // 36 // ityanye; sUryavallI paTolasadRzapatrA, yasyAH patrarasenAtaM mAMsaM pakkAmAzayayostodo hikA kAso'ntrakUjanam // khinnamiva bhavati, anye sUryAvartamAhuH; kiNihI kaTabhI, zeluH caturthe jAyate vege zirasazcAtigauravam // 37 // zleSmAtakaH, giryAhvA zvetasyandaH, punarnave sitapItapuSpe, kozAkaphapraseko vaivarya parvamedazca paJcame // takyAdInAM kvAthena SaDaGgakalpanAkalpitena yavAgUH kalpanIyA / sarvadoSaprakopazca pakvAdhAne ca vedanA // 38 // 'sArive balA' ityatra 'sArivotpale' ityanye paThanti // 44-46 // SaSThe prajJApraNAzazca bhRzaM cApyatisAryate // madhukaM tagaraM kuSThaM bhagadAru hrennvH|| skandhapRSThakaTIbhaGgaH sannirodhazca saptame // 39 // punnAgailailavAlUni nAgapuSpotpalaM sitA // 47 // __ sthAvarasya prathamAdivegalakSaNaM darzayannAha-sthAvarasyopa- viDaGgaM candanaM patraM priyaGgAmakaM tathA // yuktasyetyAdi / sannirodhaH samyanirodhaH, 'ucchvAsasya' iAte haridre dve bRhatyau ca sAriveca sthirA sahA // 48 // zeSaH // 34-39 // | kalkaireSAM ghRtaM siddhamajeyamiti vizrutam // prathame viSavege tu vAntaM zItAmbusecitam // viSANi hanti sarvANi zIghramevAjitaM kacit // 49 // agadaM madhusarpiA pAyayeta samAyutam // 40 // / / madhukamityAdi / punnAgaH tujaH pUrvadeze prasiddhaH; elavAlukaM dvitIye pUrvavadvAntaM pAyayettu virecanam // khanAmaprasiddha nAgapuSpaM nAgakezaraM; dhyAmakaM kattaNaM; sthirA tRtIye'gadapAnaM tu hitaM nasya tathA'Jjanam // 41 // zAlapaNI / madhukAdInAM kalkaM pAdikaM, caturguNaM jalaM dattvA caturthe snehasaMmizraM pAyayetAgadaM bhiSak // ghRtaM sAdhayet , tasyAjeyamiti saMjJA / sarvANi sthAvarajaGgamapaJcame kSaudramadhukakvAthayuktaM pradApayet // 42 // kRtrimANi / ajitaM kvacinna jitamajitaM; kvacit kasminnapi SaSThe'tIsAravat siddhiravapIDazca saptame // sthAvarAdAvityarthaH // 47-49 // mUrdhni kAkapadaM kRtvA sAsRgvA pizitaM kSipet 43 teSAmeva yathAkrama cikitsitamuddizannAha-prathama ityAdi / | dUSIviSArta sukhinnamUrdhva cAdhazca zodhitam // agadaM madhusarpiyAmityatrAnyatra cAvizeSeNAgadazrutyA dRSI pAyaryatAgadaM nitya mimaM dUSIviSApaham // 50 // viSArireva pryokvyH| dvitIya ityAdi / taca virecanaM ghUta- 1'mamIkSNaM' iti paa| Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] suzrutasaMhitA / 567 pippalyo dhyAmakaM mAMsI zAvaraH paripelavam // tavamukhasandezavizardhitatuNDAsthipittazUkazavAnIsuvarcikA sasUkSmailA toyaM kanakagairikam // 51 // ti // 4 // saudrayukto'gado hyeSa dUSIviSamapohati // tAnyevAdhiSThAnAni nirdizannAha-tatra dRSTiniHzvAsetyAdi / mAnA dRSIviSAristu na cAnyatrApi vAryate // 52 // niHzvAsaH phatkAraH, vizardhitaM pAyukRtaH kutsitazabdaH, zUka kITadhAtudUSakasya dUSIviSasya cikitsA vaktumAha-dUSIviSArta- loma. kITAnAM sarpANAM ca vigataprANAnAM dehaH zavaH / vRddhavA viSasya viSatve'pi khedo na niSidhyate; yena gbhaTastu tuNDavizardhitasthAne ala(Ara)zoNite paThati // 3 // 4 // mandavIryatayA kaphAvaraNAdviSavegenAnubandhitvamasya, ataH khedena | tatra, dRSTiniHzvAsaviSA divyAH sarpAH,bhaumAstu kaphasyAvarakasyopazAntAvapahAyaM viSaM koSThagataM zodhanena sakala- | daMSTAviSAH, mArjArazvavAnaramakaramaNDUkapAkamatsyameva hiyate / anye 'dUSIviSArta susnigdhaM' iti paThanti; teSA- godhAzambUkapracalAkagRhagodhikAcatuSpAdakITA. mapi snigdhazrutyA khedo'pyAkSiptaH / kathaMcidevAni tasya viSA- | stathA'nye daMSTrAnakhaviSAH, cipiTapizciTakakaSAyavazeSasya saMzamanArthamanyatrApi sthAvarajaGgamaviSadUSitadhAtUMnA vAsikarSapakatoTakavarca kITakauNDinyakAH zakavA prasAdanArtha saMzamanamuddizannAha-pAyayetetyAdi / dhyAmakaM mUtraviSAH, mUSikAH zukraviSAH, lUtA lAlAmUtrakatRNaM; zAvaro rodhaH; paripelavaM vanyakaH, kaivartamustakamanye purISamukhasandazanakhazukrArtavaviSAH, vRzcikavizvatoyaM bAlakaM; suvarNagairikaM dakSiNApathe prasiddham / anyatrApi bharavaraTIrAjIvamatsyoJciTiGgAH samudravRzcikAvAsthAvarajaGgamayostIkSNayorapItyarthaH; anyeSu vakSyamANeSu jvarAdi- lAra)viSAH,citraziraHsarAvakurdizatadArukArimedadhvapItyanye // 50-52 // . kasArikAmukhA mukhasandaMzavizardhitamUtrapurISavijvare dAhe ca hikAyAmAnAhe zukrasaMkSaye // pAH, makSikAkaNabhajalAyukA mukhasandaMzaviSAH, zophe'tisAre mUrchAyAM hRdroge jaThare'pi ca // 53 // viSahatAsthi sarpakaNTakavaraTImatsyAsthi cetyasthiunmAde vepathau caiva ye cAnye syurupdrvaaH|| | viSANi, zakulImatsyaraktarAjivarakI(TI)matsyAzca yathAkhaM teSu kurvIta viSaghnairauSadhaiH kriyAm // 54 // | pittaviSAH, sUkSmatuNDozciTiGgavaraTIzatapadIzUka dUSIviSeNa ye upadravAH syastacikitsitamAha-jvara valabhikAGgibhramarAH zUkatuNDaviSAH, kITasarpaityAdi / ye cAnye upadravAtajAH / yathAkhaM yadyasya vihitaM dehA gatAsavaH zavaviSAH; zeSAssvanuktA mukhasatadityarthaH / tacca viSaghnaroSadhairyuktaM kartavyam // 53 // 54 // | ndaMzaviSeSveva gnnyitvyaaH||5|| sAdhyamAtmavataH sadyo yApyaM saMvatsarotthitam // tatretyAdi / divi bhavA divyAH, bhUmau bhavA bhaumAH; etacca dRSIviSamasAdhyaM tu kssiinnsyaahitsevinH|| 55 // | prAyika, sarve'pi sarpa daMzAyatanaviSAH; tathA hi sAvitre.iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne sthAvaraviSavi- "sarva eva sarpa daMzaviSA bhavanti, maladazanadaMSTrAcakSulAlAni:zAnIyo nAma dvitiiyo'dhyaayH||2|| zvAsendriyamUtrapurISapucchaH"() iti / mArjAretyAdi / atra idAnIM sAdhyayApyapratyAkhyeyalaM darzayabAha-sAdhyamityAdi | mArjAroktyaiva byAlA vyAghrAdayo'bhipretAH / makaro jalajantu rityeke, anye AmeyakITapaThitaM makarAkAratvena makara, karkaTaiti zrIDalha(5)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta vRzcikaM makaramanye / pAkamatsyo'pi bhAmeyegveSa paThitaH kITavyAkhyAyAM kalpasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // vizeSaH / godhA pazcanakhI pavitrA saumyakITapaThitA; kRSNaza bdasya lopAt kRSNagodhAM viduranye / pracalAkaM saumyakITapaThitaM tRtiiyo'dhyaayH| kiittvishessmaahuH| gRhagodhikA koSThAgArI kosstthgRhkaarikaa| catu padakITAH pratisUryakAdayaH / tathA'nye mazakamakSikAdayazca athAto jaikramaviSavijJAnIyaM kalpaM vyaakhyaasyaamH|| kITAH / cipiTapicciTaketyAdi ete kITavizeSA dezAntare yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| lokato jnyeyaaH| vRshciketyaadi| ArazabdenAtra vRzcikalAGgalAdiathAta ityAdi // 1 // 2 // sthitaH kaNTako bhaNyate, tasya ca sthUlazUkarUpatvAcchUkamahaNejaGgamasya viSasyoktAnyadhiSThAnAni ssoddsh|| naiva grahaNaM, ata eva dRSTiniHzvAsetyAdisUtre pRthalodAhRtamArasamAsena mayA yAni vistarasteSu vakSyate // 3 // 1gudAsthi' iti paa0| 2 'jaGgamasya tvAzrayAH SoDazatatra, dRSTiniHzvAsadaMSTrAnakhamUtrapurISazukralAlA | dRSTiniHzvAsasparzadaMSTrAmukhanakhAsthimUtrapurISazukArtavalAlAzUkapitta1 'kapahAvaraNAdvarSagaNAnubandhitvamasya' iti pA0 / 2 pittadUSi- | zoNitazavAni' iti / (bR. vA. u. sthA. a. 40) 3 'kAlAnakhatadhAtUnAM vA prasAdanArtha iti pA0 / 3 'jaGgamaviSavizAnIyamadhyAya' zukramUtrapurISArtavamukhasaMdaMzaviSAH' iti pA014'manodazana iti iti paa0|| 'malo dazana' iti ca paa0| 5 milshmdenaa|' iti pAka Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna Report grahaNam / gayadAsazcAtra 'AlAlaviSA' iti paThati, vyAkhyA- kSitipradezaM viSadUSitaM tu nayati ca-AlAlaM lAlA / citrazira ityAdi / varakIma- zilAtalaM tIrthamatheriNaM vA // 10 // tsyayoH sthAne kecidekameva varaTI(kI)matsyaM paThanti / gatAsavo spRzanti gAtreNa tu yena yena gataprANAH // 5 // ___ govAjinAgoSTrakharA narA vA // bhavanti cAtra tacchnatAM yAtyatha dahyate ca rAjJo'rideze ripavastRNAmbu vizIryate romanakhaM tathaiva // 11 // mArgAnadhUmazvasanAn viSeNa // tatrApyanantAM saha sarvagandhaiH saMdUSayantyebhiratipraduSTAn piSTA surAbhirviniyojya mArgam // vijJAya liGgairabhizodhayettAn // 6 // siJcet payobhiH sumRdanvitaistaM viDaGgapAThAkaTabhIjalairvA // 12 // rAjJa ityAdi / arideze praviSTasya rAjJo'pi ripavaH zatravaH kSitipradezamityAdi / tIrtha nadyAdighaTTam / IriNam USaram / tRNAdIn sandUSayanti / annam atrarakSAyAmuktamapi dezAdi anantAM sarvagandhaiH saha saMyojya surAbhiH piSTvA mArga sizceprasaMgeNAtra punaruktam / zvasano vaayuH| ebhirli vakSyamANe diti saMbandhaH / surAbhiriti bahuvacanAnmadhuguDapiSTakRtAbhiH / rityarthaH // 6 // anantA utpalasArivA / sarvagandhaiH elAdiparipaThitaH / payobhiH . duSTaM jalaM picchilamugragandhi kSIraiH / mRdanvitaista mArga siJcat, viDasAdijalairvA mArga siphenAnvitaM rAjibhirAvRtaM ca // zcet / mRdiha kRSNA prAdhAnyakalpanayA / anye tvevaM paThantimaNDUkamatsyaM mriyate vihaGgA "tatrApyanantAM saha sarvagandhairvacAM tu piSTavA surayA'numArgam / mattAzca sAnUpacarA bhramanti // 7 // sicettathA mRtsahitAbhiradbhirmArgo'sti nAnyo yadi tena gacchet" majanti ye cAtra narAzvanAgA iti / 'payobhistu mRdanvitaiH' ityatra 'valmIkamRdanvitAbhiH' ste chardimohajvaradAhazophAn // iti kecit paThanti, viSaghnalAdvalmIkasya // 10-12 // ' R(ga)cchanti teSAmapahRtya doSAn tRNeSu bhakteSu ca dUSiteSu duSTaM jalaM zodhayituM yateta // 8 // sIdanti mUrcchanti vamanti cAnye // 'duSTamityAdi / rAjibhiH kRSNAbhiH / vihaGgA ityAdi vibhedamRcchantyathavA niyante sAnUpacarA anUpacarasahitA vihaGgAH pakSiNo viSavegena mattAH teSAM cikitsA praNayedyathoktAm // 13 // santo bhramanti / Rcchanti prApnuvanti / yateta yatnaM kurvIta viSApahai'pyagadaivilipya // 7 // 8 // ___ vAdyAni citrANyapi vAdayeta // dhavAzvakarNAsanapAribhadrAn tAraH sutAraH sasurendragopaH - sapATalAn siddhakamokSako c|| sarvezca tulyaH kuruvindbhaagH||14|| dagdhvA sarAjadrumasomavalkA pittena yuktaH kapilAnvayena stadbhana zItaM vitaret sarassu // 9 // _vAdyapralepo vihitaH prshstH|| bhassAJjaliM cApi ghaTe nidhAya vAdyasya zabdena hi yAnti nAzaM vishodhyediipsitmevmmbhH|| viSANi ghorANyapi yAni santi // 15 // tadeva duSTavAriprazodhanauSadhaM darzayannAha-dhavAzvetyAdi / / tRNeSvityAdi / sIdanti ajaglAniyuktA bhavanti / praNaye. azvakarNaH pUrvadeze prasiddho gandhamuNDaH azvatthasadRzaH, asano dityAdi / aGgAsAdAdiSu yathoktAM cikitsAM viSApahaivyairyuktAM bIjakaH, pAribhadraH phalabhadro raktakusumaH kaNTakI rohiNIsadRza vitaret / agadairvA dundubhikhanIyoktaiH, vAdyAni merIpaTahAdIni patraH pUrvadeze prasiddhaH, rAjadrumaH kiramAlakaH, somavalkaH vilipya vAdayet / aparamapi vAdyalepamAha-tAra ityAdi / kaTvalaH / vitaret niHkSipet / saraHkhiti bahuvacanamavahajja. tAro rUpyaM, sutAraH pAradaH; surendra suvarNa, kuTajamanye; gopA lopalakSaNaM; vahajjalAnAM dUSaNameva duSkaraNam / sAmAnyajanArtha sArivA; kuruvindo mustA, nizAnapASANa ityanye, uttamalohisarasAM saMzodhanamabhidhAya viziSTajanArthamudatajalasya zodhanaM taratnaM kuruvinda itye ke // 13-15 // darzayabAha-bhasmAjalimityAdi / aJjaliM catuHpalaM, taM ca dhUme'nile vA viSasaMprayukta ghaTe droNapramite jale, nidhAya niHkSipya, IpsitaM vAJchitaM khagAH zramArtAH prapatanti bhUmau // zodhayet / jejaTAcAryastu ghaTaM gargarImAha // 9 // kAsapratizyAyazirorujazca bhavanti tIvrA nayanAmayAzca // 16 // 1degmArUgrahaNam' iti pA0 / 2 'rogAn' iti paa0| / 1'zilAsthalI' iti paa0| 2 'tatra' iti pA0 / Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] sushrutsNhitaa| 569 lAkSAharidrAtiviSAbhayAbda viSe yasmAdityAdi / yasmAdviSe ye guNAH santi te sarve hareNukailAdalavakakuSTham // svabhAvataH sarvadehadhAtuvirodhena tIkSNA AzukAriNaH, prAyeNa priyaGgukAM cApyanale nidhAya tejorUpakodhAtmakavAdviSasya; ataH sarvameva viSaM sarvadoSapra. dhUmAnilau cApi vizodhayeta // 17 // kopaNam / te tu vRttimityAdi / te prakupitA vAtAdayo viSAlAkSetyAdi / lAkSAdidravyaM vahI nidhAya dharma vizodhayeta. ditA viSapIDitAH santaH, khAM vRttiM vAtaH praspandanAdikAM. cUrNamanile vikIrya punaranilamiti / priyaGgakAmityatra 'madhalikAM' rAgapatyAdikAM pitta, sandhisaMzleSAdikAM kaphaH, tyajantiH tena kecit paThanti, guDacikAmiti ca vivRNvanti // 16 // 17 // ca pittasya paktyabhAvAdviSaM pAkaM na yAti, ato'pakkaM viSaM prajAmimAmAtmayonebrahmaNaH sRjataH kila // prANAn ruNaddhi, viSavilInena zleSmaNA niruddhoccAsattAakarodasuro vighnaM kaiTabho nAma drpitH||18|| jIve'pi prANe'pi sati visaMjJo vigatasamyagjJAno mAnavatasya kruddhasya vai vakrAbrahmaNastejaso nidheH|| stiSThati // 25-27 // krodho vigrahavAn bhUtvA nipapAtAtidAruNaH // 19 // zukravat sarvasarpANAM viSaM sarvazarIragam // sa taM dadAha garjantamantakAbhaM mahAbalam // | kruddhAnAmeti cAGgebhyaH zukraM nirmanthanAdiva // 28 // tato'suraM ghAtayitvA tattejo'vardhatAmRtam // 20 // teSAM baDizavaiMSTrAstAsu sajati cAgatam // tato viSAdo devAnAmabhavattaM nirIkSya vai|| anuttA viSaM tasmAnna muzcanti ca bhoginH||29|| viSAdajananatvAcca viSamityabhidhIyate // 21 // / zukravadityAdi / sarvasANAM viSaM sarvazarIragam / kruddhAnAtataH sRSTvA prajAH zeSaM tadA taM krodhmiishvrH|| mityAdi kruddhAnAM sarpANAmajhebhyo'vayavebhyo viSamAgacchati vinyastavAn sa bhUteSu sthAvareSu careSu ca // 22 // kimiva ? zukra nirmanthanAdiva, nirmanthanaM viziSTastrIvarAjavilo 'cikitsopayogi viSasya mUrtikharUpamAha-prajAmityAdi / Danahetureva harSa ucyte| teSAmityAdi / baDizaM matsyabandhanaAtmayoneH AtmA paramapuruSo yoniH kAraNaM yasya sa tathA yantram / sajjati saGgaM yAti, saMbaddhaM bhavatItyarthaH / anudRttA tasya; etenezvarAdikAraNaM nirasya svayaMbhUtvamuktam / kilelyAgama- ananuyojitA, anucchalitA iti yAvat ; karSaNakRtaparAvRttyA saMvAde / tata ityAdi / vigrahavAn zarIravAn / niHpapAta | hi daMSTrANAmadhomukhateti / bhoginaH srpaaH||28||29|| niHsRtH| sa tmityaadi|-skrodhH puruSarUpaH,taM kaiTabhaM, dadAha | yasmAdatyarthamuSNaM ca tIkSNaM ca paThitaM viSam / bhasmIkRtavAn / kiMviziSTaM kaiTabhaM? garjantamityAdivizeSaNa- | ataH sarvaviSeSUktaH pariSekastu zItalaH // 30 // yuktam / tattejaH tasya mUrtimataH krodhasya teja ityarthaH / tata mandaM kITeSu nAtyuSNaM bahuvAtakarpha viSam // ' ityAdi / vAkAyacittAvasAdo viSAdaH / tata ityAdi / vinya- ataH kITaviSe cApi khedo na prtissidhyte||31|| stavAn viniHkSiptavAn // 18-22 // kITairdaSTAnugraviSaiH sarpavat samupAcaret // yathA'vyaktarasaM toyamantarIkSAnmahIgatam // yasmAdityAdi / kITeSu viSaM mandaM nAtyuSNaM bahuvAtakarpha teSu teSu pradezeSu rasaM taM taM niyacchati // 23 // | bhavati; apizabdAt kITeSvapi keSucidupraviSeSu na khedaH, evameva viSaM yadyadravyaM vyApyAvatiSThate // api tu zItalameva cikitsitam / tathA ca vakSyati,-'kITesvabhAvAdeva taM tasya rasaM samanuvartate // 24 // rdaSTAnunaviSaiH sarpavatsamupAcaret' iti // 30 // 31 // viSasya nAnAvIryahetubhUtamuddizannAha-yathA'vyaktarasami- svabhAvAdeva tiSThettu prahArAdaMzayorviSam // 32 // tyAdi / yathA jalamekarasamapyantarIkSAt patitaM bhUmigata | vyApya sAvayavaM dehaM digdhviddhaahidsspyoH|| teSu teSu pradezeSvAkAzaguNabhUyiSThAdiSu rasaM taM taM niyacchati lolyAdviSAnvitaM maaNsNyHkhaadenmRtmaatryo||33|| nizcayena dadAti, evameva viSaM yadyadvyaM vyApyAvatiSThate khabhA-yazAlisA vAdeva tasya tasya rasaM samanuvartate // 23 // 24 // atazcApyanayormAsamabhakSyaM mRtmaatryoH||34|| viSe yassAhuNAH sarve tIkSNAH prAyeNa santi hi // | muhUrtAttadupAdeyaM prahArAdaMzabarjitam // viSaM sarvamato zeyaM sarvadoSaprakopaNam // 25 // | idAnIM digdhaviddhAhidaSTayoH prahAradaMzadezamAMsamabhakSya teta vattiM prakupitA jahati vAM vissaaditaaH|| mahAca tadupAdeyamuddizannAha-vabhAvAdityAdi / digdhaviddhAnopayAti viSaM pAkamataH prANAn ruNaddhi ca // 26 // hidaSTayoH 'prANinoH' iti zeSaH / atra digdhaviddho viSaliptazreSmaNA''vatamArgatvAducchAso'sya nirudhyte|| | kANDAdihataH, ahidaSTaH sarpadaSTaH / yathAviSaM viSAnusAreNevisaMzaH sati jIve'pi tasmAttiSThati maanvH||27|| tyarthaH // 32-34 // 1 etatpUrva 'samAdhimatrabhedena' ityadhikaM paThyate hstlikhitpustke| 1 'mananumoditA' iti pA0 / su.saM. 2 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpakhAnaM savAtaM gRhadhUmAmaM purISaM yo'tisAryate // 35 // unmattamatyarthamupadrutaM vA AdhmAto'tyarthamuSNAsro vivarNaH saadpiidditH| hInakharaM vA'pyathavA vivarNam // 43 // uddhamatyatha phenaM ca viSapItaM tamAdizet // 36 // sAriSTamatyarthamaveginaM ca na cAsya hRdayaM vahirviSajuSTaM dahatyapi // jahyAnaraM tatra na karma kuryAt // 44 // taddhi sthAnaM cetanAyAH svabhAvAdyApya tiSThati // 37 // iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne jaGgamaviSavi. idAnI viSapItasya prANaiH parityajyamAnasya mRtasya ca lakSa zAnIyo nAma tRtiiyo'dhyaayH||3|| NamAha-savAtamityAdi / akhaM nayanajalam / vivarNaH atyartha | zastretyAdi / latAbhirabhihate'Gge rAjyo rekhA nocchalanti / kRSNazyAmapItavarNaH / sAdaH aGgaglAniH / vivarNa iti mRtasya jihvetyAdi / sitA zvetA, asitA kRSNA vA bhavatItyarthaH / lakSaNaM, zeSaM sarva mriyamANasya lakSaNam / asya viSapAnamRtasya kezazAtaH kezacyavanam / nAsAvabhaGgo nAsAsrotovaiguNyaM, tathAviSajuSTaM hRdayaM vahnirapi na dahati; kuto hRdayameva viSajuSTaM ? nunAsikavAkyalena jJeyam / kaNThabhaGgaH svarasAdaH / daMzo bhakSihi yasmAttadviSaM cetanAsthAnaM hRdayaM khabhAvAdvyApya tiSThati; ata | tasthAnam / hanvoH mukhasandhyoH / sthiratvam acalanam / vartieva ca viSapAnamRtasya hRdayamadAhyaM viSavyAptatvAt // 35-37 // rityAdi vartiH kaphavartiH / unmattetyAdi / unmattaM vAtulam / azvatthadevAyatanazmazAna atyarthamupadrutam upadravabahulam / sAriSTaM maraNalakSaNasahitam / valmIkasandhyAsu catuSpatheSu // | aveginaM laharIvarjitam / jahyAt tyajet // 40-44 // yAmye sapivye parivarjanIyA iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaRkSe narA marmasu ye ca dRSTAH // 38 // vyAkhyAyAM kalpasthAne tRtiiyo'dhyaayH| idAnIM vaya'prahArAdaMzahRdayaprasaGgena viziSTadezAdidvAreNa varjanIyAn daSTAnAha-azvatthetyAdi / yAmye bharaNyAM, pitrye cturtho'dhyaayH|.. maghAyAM, RkSe nakSatre // 30 // athAtaHsarpadaSTaviSavijJAnIyaM kalpaM vyaakhyaasyaamH||' darvIkarANAM viSamAzupAti yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sarvANi coSNe dviguNIbhavanti // jagamaviSAzrayeSu mahAviSatvena sarpasyaivAtra prAdhAnyAttaddaSTaajIrNapittAtapapIDiteSu | vijJAnaM pratipAdayitukAmaH prAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // bAlapramehiSvatha garbhiNISu // 39 // . vRddhAturakSINabubhukSiteSu dhanvantari mahAprAzaM sarvazAstravizAradam // pAdayorupasaMgRhya suzrutaH paripRcchati // 3 // lakSeSu bhIruSvatha durdineSu // ___ pAdayorupasaMgRhya pAdapatanaM kRtvetyarthaH // 3 // dIkarANAmityAdi / dIkarANAM phaNinAM, sarvANi azeSa sarpasaMkhyAM vibhAgaM ca daSTalakSaNameva ca // viSANi, uSNe uSNakAle, dviguNIbhavanti dviguNazaktIni bhavanti; 'sarvANi covaM dviguNIbhavanti' iti kecit paThanti, zAnaM ca viSavegAnAM bhagavan ! vaktumarhasi // 4 // Urdhvam Urdhvadeze ityarthaH / ajIrNapittAdiSvapi dviguNavamAha kiM paripRcchatItyAha-sarpasaMkhyAmityAdi / saMkhyA gaNanA, ajIrNetyAdi // 39 // vibhAgo vizeSabhAgaH pRthakkaraNam / arhasi yogyo bhavasi // 4 // zavakSate yasya na rakkameti tasya tadvacanaM zrutvA prAbravIdbhiSajAM vrH|| rAjyo latAbhizca na saMbhavanti // 40 // asaMkhyA vAsukizreSThA vikhyaataastksskaadyH||5|| zItAbhiradbhizca na romaharSoM mahIdharAzca nAgendrA hutaagnismtejsH|| viSAbhibhUtaM parivarjayettam // ye cApyajanaM garjanti varSanti ca tapanti ca // 6 // jihvA sitA yasya ca kezazAto sasAgaragiridvIpA yairiyaM dhAryate mahI // RddhA niHzvAsadRSTibhyAM ye hanyurakhilaM jagat // 7 // nAsAvabhaGgazca sknntthbhnggH||41|| namastebhyo'sti no teSAM kArya kinycicikitsyaa|| kRSNaH saraktaH zvayathuzca daMze ye tu daMSTrAviSA bhaumA ye dazanti ca mAnuSAn // 8 // hanvoH sthiratvaM ca sa vrjniiyH|| teSAM saGkhayAM pravakSyAmi ythaavdnupuurvshH|| vartirghanA yasya nireti vakrA tasya tadvacanamityAdi / vAsuki zreSThA vAsukiH zreSTho yeSAM draktaM sravedUmadhazca yasya // 42 // te tathA / asti no teSAM kArya kiJcicikitsayeti teSAM daMSTAnipAtAH sakalAzca yasya taM cApi vaidyaH parivarjayettu // 1adhyAya' iti pA0 / 2 'vAsakimukhA' iti paa0|| Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| wwwwwwwwwwwwwwwwwwww.varund - takSakAdInAM cikitsayA kiMcit kArya nAsti / ye tu daMSTra- | sarpaspRSTasya bhIrohi bhayena kupito'nilaH // tyAdi / anupUrvazaH anukrameNa // 5-8 // kasyacit kurute zophaMsAGgAbhihataM tu tat // 19 // azItistveva saNAM bhidyate pazcadhA tu saa||9|| ___ etadeva daMzatraividhyamuddiSTaM nirdizannAha-sarpitamityAdi / darvIkarA maNDalino rAjimantastathaiva ca // teSAM lakSaNamAha-padAnItyAdi / padAni kSatAni / ekaminirviSA vaikarAzca trividhAste punaH smRtaaH||10|| tyAdi / padeSu yathottara viSabAhula tyAdi / padeSu yathottaraM viSabAhulyam / nimagnAni anudgatAni / darvIkarA maNDalino rAjimantazca pnngaaH|| yAnyudRtya karoti hi yAni padAnyudvatya unmoyya sarpaH karoti / teSu dIkarA zeyA viMzatiH SaTca pnngaaH||11|| canumAlakayuktAnIti upari piDakAsadRzairAcitAnItyarthaH; gayI dvAviMzatirmaNDalino rAjimantastathA dsh|| tu caJcumAlikAH sarpadaSTasthAnasya pArzve vaTaprarohApratulyA viSonirviSA dvAdaza zeyA vaikarAstrayastathA // 12 // | tpannA aGkurA bhavantIti vyAkhyAnayati / vaikRtyakaraNAni vikAbaikarodbhavAH sapta citrI mnnddliraajilaaH|| rabhAva vidhAyakAni / saMkSiptAnItyAdi / saMkSiptAni sUkSmANi / azItirityAdi / sA azItiH / dIkarAH phaNAvantaH, sarpitam atyavagADham / rAjya ityAdi / rAjyo rekhAH, raditaM maNDalinaH phaNAvarjitA vividhamaNDalaizcitritAH, rAjimanto vilikhitamanavagADham , ata evAlpaviSam / azophamityAdi / rekhAyuktAH phaNAvarjitAISadviSA gamAlAdayaH, nirviSA viSarahitAH prakRtisthasyeti kAyavAkcitteSu khena bhAvenAvasthitasya / parda padAni veti ekaM . padaM bahUni vA padAnItyarthaH / sarpaspRSTasyedundubhigorAhikAdayaH; kecit 'nir' zabdamISadarthe vyAkhyAnayanti, tena nirviSA ISadviSAH; yathA-anudarA kanyeti / vaika tyAdi / tuzabdazcArthe, tena kaNTakAdividdhe'pi zaGkAviSaM rajAH saGkIrNajAtAH, pRthagjAtIyasarpiNIpRthagjAtIyasarpAbhyAM bhavati // 14-19 // jAtA vaikarAH / eSveva nirviSavaikarajayorantarbhAvAt kathamazItiH | vyAdhitodvignadaSTAni zeyAnyalpaviSANi tu|| pUryata ityAha teSvityAdi / citrA maNDalirAjilA vaikaro- tathA'tivRddhabAlAbhidaSTamalpaviSaM smRtam // 20 // dbhavAH sapta bhavanti tatra maNDalinazcatvAraH, rAjilAstrayaH / suparNadevabrahmASayakSasiddhaniSevite // atrAyameva pATho nyAyyaH, jejaTagayadAsaprabhRtibhiraGgIkRta viSaghnauSadhiyukte ca dezena kramate viSam // 21 // ___ savisthAvizeSato'lpaviSavamuddizannAha-vyAdhitetyAdi / khAt // 9-12 // daSTAni bhakSyasthAnAni / viziSTadevasevite viziSTauSadhisevite pAdAbhimRSTA duSTA vA kruddhA grAsArthino'pi vA 13 ca deze'viSavamuddizannAha-suparNetyAdi / suparNo gruddH| bhUtAH te dazanti mahAkrodhAstriMvidhaM bhiimdrshnaaH|| khanAmaprasiddhAH // 20 // 21 // .. saMkSepeNa vibhAgaM pratipAdya daSTasya daMzanapUrvakatvAiMzanala rathAGgalAGgalacchatrasvastikAGkuzadhAriNaH // kSaNaM pratipAdayitukAmo daMzasya kAraNAni nirdizannAha- kSeyA durvIkarAH sarpAH phaNinaH shiighrgaaminH||22|| pAdAbhimRSTA ityAdi / abhimRSTA marditAH, duSTAH khabhAvaduSTAH, maNDalairvividhaizcitrAH pRthavo mndgaaminH|| kaddhAH kupitAH, apizabdo'trAnukkasamuccaye, tenAlyAsanna- | zeyA maNDalinaH sarpA jvelnaarksmprbhaaH||23|| bhItazaGkitakrAntAdayo prAhyAH / te dazanti mahAkrodhAstrividhaM snigdhA vividhavarNAbhistiryagavaMca raajibhiH|| bhImadarzanA iti sarpA mahAkrodhAH pracaNDakopAH, ata eva bhIma- citritA iva yebhAnti rAjimantastu te smRtAH24 darzanAH; trividhaM yathA bhavatyevaM dazanti bhakSayanti // 13 // -| idAnI cikitsopayogidIkarAdiliGgamuddizabAha-rathAsarpitaM raditaM cApi tRtIyamatha nirviSam // jetyAdi / rathAGgaM cakraM, lAgalaM halaM, dhAriNa iti yato sokAbhihataM kecidicchanti khalu tdvidH||14|| rathAGgAdInAmAkRtiM dhArayanti / maNDalairityAdi / pRthayo padAni yatra dantAnAmekaM ve vA bahUni vaa|| vistIrNAH // 22-24 // nimagnAnyalparaktAni yAnyudvatya karoti hi // 15 // muktArUpyaprabhA ye ca kapilA yeca pnngaaH|| cazvamAlakayuktAni vaikRtyakaraNAni ca // sugandhayaH suvarNAbhAste jAtyA brAhmaNAH smRtAH 25 sahitAni sazophAni vidyAttat sarpitaM bhiSak 16 kSatriyAH snigdhavarNAstu pannamA bhRshkopnaaH|| rAjya: salohitA yatra nIlAH pItAH sitAstathA // | sUryacandrAkRticchatralakSma teSAM tathA'mbujam // 26 // vijJeyaM ratiM tettu zeyamalpaviSaM ca tat // 17 // kRSNA vaijranibhA ye ca lohitA varNatastathA // azophamalpaduSTAsRk prakRtisthasya dehinH|| | dhUmrAH pArAvatAbhAzca vaizyAste pannagAH smRtAH 27 padaM padAni vA vidyAdaviSaM tnikitskH||18|| mahiSadvIpivarNAbhAstathaiva prusstvcH|| pA. | 'citramaNDalirAjilA: | bhinnavarNAzca ye kecicchadrAste prikiirtitaaH|| iti paa0| 3 vyatikarajAH' iti paa0| 4 'taddhi trividha- 1 tathA'tivRddhAtivAladaSTaM' iti paa0| 2jvalanArkasamA mucyate' iti paa0| 5 vikSu' iti pA0 / | viSe' iti pA0 / 3 'vajraprabhA' iti pA0 / bahUni vA // 15 // muktAvabhAste jAtyA bhUzakopanA:Mal Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna idAnIM brAhmaNAdijAtiparijJAnAyAha-muktArUpyetyAdi / piGgalaH, tantukaHpuSpapANDuH, SaDaGgo, agniko babhraH, sUryAdivatteSAM lakSma cihna, tathA ambujaH zaGkhaH / tathA ca kaSAyaH, kaluSaH pArAvato, hastAbharaNaH, citrakaH, vRddhavAgbhaTaH,-"bhoge'rdhacandrazrIvatsazaGkhacakrahalAGkitAH-" eNIpada iti (2); iti / dvIpI citrakaH // 25-28 // __ rAjimantastu-puNDarIko rAjicitro, aGgulakopayantya nilaM jantoH phaNinaH sarva eva tu // rAjiH, bindurAjiH, kardamakaH, tRNazoSakaH, sarSapittaM maNDalinazcApi karpha cAnekarAjayaH // 29 // pakaH zvetahanuH, darbhapuSpazcakrako, godhUmakaH, kikkiapatyamasavarNAbhyAM dvidoSakaralakSaNam // sAda iti (3); zeyau doSaizca dampatyo | nirviSAstu-galagolI, zUkapatro, ajagaro, apatyamityAdi / asamAnavarNAbhyAM sarpasarpiNIbhyAM yat apatyaM divyako, varSAhikaH, puSpazakalI, jyotIrathaH, vaikarajAkhyaM, tadvidoSakaralakSaNaM jJeyaM; dvidoSakarANi lakSaNAni kSIrikApuSpako, ahipatAko, andhAhiko, gaurAyatra tadvidoSakaralakSaNaM; etena vaikarajasya dvidoSakartRvamuktam / hiko. vakSezaya iti (4) apatye yau dvidoSau tau kayorityAha-jJeyAviti |-jnyeyo " vaikarAstu trayANAM darvIkarAdInAM vyatikarAjJAtavyo / dampatyoH pitRmAtrorityarthaH // 29 // jAtAH, tadyathA-mAkuliH, poTagalaH, snigdharAjivizeSazcAtra vakSyate // 30 // riti / tatra. kRSNasarpaNa gonasyAM vaiparItyena vA rajanyAH pazcime yAme sazcitrAzcaranti hi|| jAto mAkuliH; rAjilena gonasyAM vaiparItyena vA zeSeSUktA maNDalino divA dIkarAH smRtaaH||31|| jAtaH poTagalaH; kRSNasarpaNa rAjimatyAM vaiparItyena eSAM madhye ke kasmin kAle vicarantItyAha-vizeSa vA jAtaH snigdharAjiriti / teSAmAdyasya pitRvaityAdi / pazcime yAme caturthe prahara ityarthaH / citrA atra rAji- dviSotkarSoM, dvayormAtRvadityeke (5); . mantaH / zeSeSu prahareSu 'rajanyA eva' iti zeSaH // 30 // 31 // tajjAtameva vyatikaraM vivRNvannAha-tatra kRssnnsnnetyaadi| dIkarAstu taruNA vRddhA maNDalinastathA // vaiparItyena veti gonasena puMsA kRSNasarpiNyA striyAmityarthaH / rAjimanto vayomadhyA jAyante mRtyuhetvH||32|| rAjilenetyAdi / vaiparItyaM pUrvavyAkhyAvajjJeyam / kRSNasarpa teSAM dIMkarAdInAmupraviSale vayo'vasthAmuddizannAha- NetyAdi / eSAM madhye ye'prasiddhAH sarpabhedAste sarve nAnAdezadakirA ityAdi / dIkarAdayo mRtyuhetavo jAyante bhavantI- vAsibhyaH sarpahelikAdibhyo jJeyAH / teSAM vyatikarajAnAM samatyarthaH // 32 // tayA dvividhatve prApte dampatyorekasya viSamutkarSa bhavatIti nakulAkulitA bAlA vAriviprahatAH kRshaaH|| darzayannAha-teSAmityAdi / Adyasya mAkuleH, pitRvat kRSNavRddhAmuktatvaco bhItAH sarpAstvalpaviSAH smRtAH33 sarpavat / dvayoH poTagarlasnigdharAjikayoH; tatra poTagalasya teSAmevAlpaviSale hetumAha-nakulAkulitA ityAdi / naku mAtA gonasI, snigdharAjikasya mAtA rAjimatI // (1-5) // lena AkulitAH kadarthitAH; vAriviprahatA vAriNA ..jalena trayANAM vaikarAnAM punardivyelakarodhrapuSpakarAvizeSeNa prahatA abhibhUtAH; muktatvaco mukta kaJcakAH, tathA jicitrakapoTagalapuSpAbhikIrNadarbhapuSpavellitakAH bhItAH sarpA alpaviSA bhavanti // 33 // | sapta; teSAmAdyAstrayo rAjilavat, zeSA maNDatatra, dakirA:-kRSNasarpo, mahAkRSNaH, kRSNo- livat , evameteSAM sarpANAmazItirvyAkhyAtA // 34 // daraH zvetakapoto, mahAkapoto, balAhako, mahA. vaikarajebhyastribhyo jAtAnAM divyelakaprabhRtInAM viSaM keSAmanusarpaH, zaGkhakapAlo, lohitAkSo, gavedhukaH, parisarpaH, yAyi bhavatIti darzayannAha-trayANAmityAdi // 34 // khaNDaphaNaH, kakudaH, padmo, mahApadmo, darbhapuSpo, tatra mahAnetrajihvAsyazirasaH pumAMsaH, sUkSmanetradadhimukhaH, puNDarIko, bhrUkuTImukho, viSkiraH, jihvAsyazirasaH striyaH, ubhayalakSaNA mandaviSA puSpAbhikIrNo, girisarpaH, RjusarpaH, zvetodaro, akrodhA napuMsakA iti // 35 // mahAzirA, alagada, AzIviSa iti (1); sarpANAM puruSAdilakSaNamuddizannAha-tatretyAdi // 35 // maNDalinastu-AdarzamaNDalaH, zvetamaNDalo, tatra sarveSAM sarpANAM sAmAnyata eva daSTalakSaNaM raktamaNDalaH, citramaNDalaH, pRpato, rodhrapuSpo, mi. vakSyAmaH / kiM kAraNaM? viSaM hi nizitanistriMzAlindako, gonaso, vRddhagonasaH, panaso, mahApa- zanihutavaha dezyamAzukAri muhartamapyupekSitamAtu. naso, veNupatrakaH, zizuko madanaH, pAlindiraH, ramatipAtayati, na cAvakAzo'sti vAksamUha1 'zatakAmalo' iti pA0 / 1 "piGgalatantukaH' iti pA013'viSamutkarSAdbhavati' iti paa0| Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] sushrutsNhitaa| mupasartuM pratyekamapi daSTalakSaNe'bhihite sarvatra kayA kukSizUlAtaH sarudhiraM mehatyupajitikA traividhyaM bhavati, tasmAt traividhyameva vakSyAmaH; eta- cAsya bhavati, grAsArthinA'naM kAGgati, vRddhena ci. yAturahitamasaMmohakaraM ca, api cAtraiva sarvasarpa- rAnmandAzca vegAH, bAlenAzu mRdavazca, nirviSe. vynyjnaavrodhH|| 36 // NAviSaliGgaM. andhAhikenAndhatvamityeke, grasanAt nizitanistriMzaH tIkSNaH khaDgaH, azaniH vajra, hatavaho ajagaraH zarIraprANaharo na viSAt / tatra sadya:vahiH, dezya tulyaM; AzukAri zIghravyApakam / atipAtayati prANaharAhidaSTaH patati zAstrAzanihata iva bhUmau, zIghraM mArayatItyarthaH / na cAvakAza ityAdi avakAzaH kAla- rastAGgaH khapiti // 38 // vilambaH / upasartum anusartum / pratyekamapItyAdi / tasmAt | adhunA puruSAdyabhidaSTalakSaNamAha-puruSAbhidaSTa ityAdi / pratisarpadaSTalakSaNaM na kRtamiti bhAvaH / etatraividhyamasaMmoha- prekSate iti pUrvasmAdadhastAdityanena ca saMbandhanIyam / napuMsakAkaraM ceti abhrAntijanakaM, 'vaidyasya' iti zeSaH; / taduktaM,- bhidaSTa ityAdi / sUtikA prasUtA / mehati mUtrayati / vRddhena daSTasya "muhyanti vistare mandAH" iti // 36 // cirakAlena vegAste ca mandA bhavanti / bAlenetyAdi / andhena tatra, darvIkaraviSeNa tvAyananakhadazanavadanamUtra ahinA daSTasyAndhavaM ca dRzyate ityeke, anye punaraviSaprakarapurISadaMzakRSNatvaM raukSyaM ziraso gauravaM sandhi- NAdaviSa evAyamityAhuH / andhAhiH jalabilazAyIti prasiddhaH, vedanA kaTIpRSThagrIvAdaurbalyaM jRmbhaNaM vepathuH svarA- apare punaraparamevAndhAhimAhuH / prasanAdityAdi / prasanAt vasAdo ghughurako jaDatA zuSkodgAraH kAsazvAsau gilanAt ; zarIraprANaharaH zarIraharaH prANaharazca bhavati, na hikkA vAyorUrvagamanaM zulodveSTanaM tRSNA lAlA- | viSAt // 38 // srAvaH phenAgamanaM sroto'varodhastAstAzca vAtave- tatra sarveSAM sarpANAM viSasya sapta vegA bhavanti / nA bhavantiH maNDaliviSeNa tvagAdInAM pItatvaM tantra, darvIkarANAM prathame vege viSaM zoNitaM dRSazItAbhilASaH paridhUpanaM dAhastRSNA mado mUrchA yati, tat praduSTaM kRSNatAmupaiti, tena kaaye pipIjvaraH zoNitAgamanamUvamadhazca mAMsAnAmavazA- likAparisarpaNamiva cAGga bhavati; dvitIye mAMsaM tanaM zvayathurdazakothaH pItarUpadarzanamAzukopastA- dUSayati, tenAtyartha kRSNatA zopho granthayazcAGge stAzca pittavedanA bhavanti; rAjimadviSeNa zuklatvaM bhavanti; tRtIye medo dUSayati, tena daMzakledaH zirotvagAdInAM zItajvaro romaharSaH stabdhatvaM gAtrANA- gauravaM svedazcakSurgrahaNaM ca; caturthe koSThamanupravizya mAdaMzazophaH sAndrakaphaprasekarachardirabhIkSaNamakSNoH kaphapradhAnAna doSAn daSayati. tena tandrAprasekasakaNDUH kaNThe zvayathurpurpuraka ucchAsanirodhastamaH- ndhivizleSA bhavanti; paJcame'sthInyanupravizati pravezastAstAzca kaphavedanA bhavanti // 37 // prANamAgniM ca daSayati, tena parvamedo hikkA dAhazca dIkarAdisarpagaNabhedAnAM sAmAnyalakSaNopadezena viziSTala- bhavati; SaSThe majAnamanupravizati grahaNIM cAtyartha kSaNamavabudhyate, tatsAmAnyaM trividhalakSaNamuddizannAha-tatra dRSayati, tena gAtrANAM gauravamatIsAro hatpIDA davIkaretyAdi / dIkaraviSeNa bar3akhAdikRSNavAdilakSaNAni mUrchA ca bhavati; saptame zukramanupravizati vyAnaM bhavantIti saMbandhaH / kharAvasAdaH kharabhaGgaH, ghurgharako mArjAra- cAtyartha kopayati kaphaMca sUkSmasrotobhyaH pracyAzabdAnukArI avyakto dhvanivizeSaH, jaDatA niHspandatA, vayati, tena zleSmavartiprAdurbhAvaH kaTIpRSThabhaGgaH zUlodveSTanaM zUlena kRtvA'GgamoTanaM tAstA vAtavedanAH todana- | sarvaceSTAvighAto lAlAsvedayoratipravRttirunnAsamedanAdikAH / maNDalItyAdi / paridhUpanaM sarvAGgasantApaH, madaH nirodhazca bhavati / maNDalinAM prathame vege viSaM pUgaphalakhAdaneneva mattalaM, mAMsAnAmavazAtanaM zaTitavAdgalanaM, zoNitaM dUSayati, tat praduSTaM pItatAmupaiti, tatra daMzakothaH daMzasya pUtibhAvaH, pItarUpadarzanaM sarva vastu pItAbhaM paridAhaH pItAvabhAsatA cAGgAnAM bhavati; dvitIye pazyati, tAstAzca pittavedanA USacoSAdikAH / rAjimadviSe- mAMsaM dUSayati, tenAtyarthaM pItatA paridAho deze NetyAdi / AdaMzazopha Asamantato daMzasya zopha ityarthaH, zvayathuzca bhavati; tRtIye medo dUSayati, tena pUrvavaprasekaH kSaraNaM, ghughurakaH avyaktaH zabdavizeSaH, tama andha- cakSurgrahaNaM tRSNA daMzakledaH khedazca; caturthe koSThamanukAraH; tAstAH kaNDvAdyAH // 37 // pravizya jvaramApAdayati paJcame paridAhaM sarvagApuruSAbhidaSTa Urdhva prekSate, adhastAt striyA treSu karoti, SaSThasaptamayoH pUrvavat / rAjimatAM sirAzvottiSThanti lalATe, napuMsakAbhidaSTastiya- prathame vege viSaM zoNitaM dUSayati tat praduSTaM pANDukaprekSI bhavati, garbhiNyA pANDmukho dhmAtazca, sUti- tAmupaiti, tena romaharSaH zuklAvabhAsazca purupo 1 'sarvavidhye' iti pA0 / / 1 'jaladhizAyi' iti pA0 / 2 zirograhaNaM' iti paa0| Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAnaM bhavati hitIye mAMsaM dUSayati, tena pANDutA'tyartha kecidekaM vihaGgeSu viSavegamuzanti hi // jADyaM ziraHzophazca bhavati; tRtIye medo dUSayati, | mArjAranakulAdInAM viSaM nAtipravartate // 45 // tena cakSurgrahaNaM zakledaH khedo ghrANAkSinAvazca | iti sazratasaMhitAyAM kalpasthAne sarpaTaviSabhavati caturthe koSThamanupravizya manyAstambhaM ziro vijJAnIyaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // gauravaM cApAdayati paJcame vAksaGgaM zItajvaraM ca karoti SaSThasaptamayoH pUrvavaditi // 39 // manuSyasya saptaviSavegaprasaGgena pazupakSiSvapi vegaprasaMkhyAmu ddizannAha-zUnAga ityAdi / hRSTAna uddharSitazarIraH, kecivego viSavego viSagatiH / tatra davIMkarANAmityAdi / cakSu | dvegatrayamityAhuH / kecidAcAryA 'dhyAyati prathame' ityAdipAThaM grahaNaM dRSTyavarodhaH / paJcame ityAdi / grahaNI pittadharA kalA / na paThanti // 42-45 // pUrvavaditi dIkaraviSasya SaSThasaptamayogayoryAni lakSaNAni tAni bhavantItyarthaH / evaM rAjimatAmapi SaSThasaptamavegayorati-| | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAdezArtho boddhavyaH // 39 // khyAyAM kalpasthAne cturtho'dhyaayH| bhavanti cAtradhAtvantareSu yAH sapta kalAH sNprikiirtitaaH| paJcamo'dhyAyaH / tAkhekaikAmatikramya vegaM prakurute viSam // 40 // | athAtaH sarpadaSTaviSacikitsitaM kalpaM vyAkhyA. kutaH punaH saptaiva vegA ityAha-bhavantItyAdi / dhAva- syaamH||1|| ntareSu dhAtumadhyeSu, dhAtugrahaNamAzayopalakSaNaM; tenAyamarthaH- yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dhAvAzayAntaramaryAdA yAH kalAH sapta prAguktA garbhavyAkaraNe athAta ityAdi // 1 // 2 // tAkhakaikAmatikramya saptasu dhAtuSu sapta vegA bhvnti| tadyathA-sarvairevAditaH saH zAkhAdaSTasya dehinH|| rasaraktayorantarasthA kalAmatikramya rakte prathamavegaH, rakamAMsa daMzasyopari badhnIyAdariSTAzcaturaGgale // 3 // yorantarA kalAmatikramya dvitIyaH, mAMsamedasorantarasthA |plotacarmAntavalkAnAM mRdunA'nyatamena vai|| kalAmatikramya tRtIyaH, medaHkaphayorantarasthAM kalAmatikramya | na gacchati viSaM dehamariSTAbhirnivAritam // 4 // caturthaH, kaphapurISayorantarasthAM kalAmatikramya paJcamaH, purISapi sarpadaSTacikitsitaM dvividhaM sAmAnyaM viziSTaM ca tatra sAmAtayorantarasthAM kalAmatikramya SaSThaH, pittazukrayorantarasthAM kalA nyameva prathamaM nirdizannAha-sarvairityAdi / zAkhA hastapAdamatikramya saptama iti / yaiva kalA purISadharA saivAsthidhareti pazcame asthanyanupravizatItyaviruddha evaM yaiva pittadharA saiva kam / ariSTA vastrAdibhirmantrapuraskRtairbandhaH / plotetyAdi / plotaM | vastraM, carmAntaM carmaikadezaH, valkaM vRkSAdibak, mRdunA komalena, majjadhareti SaSThe majjAnamanupravizatItya viruddham // 40 // | anyatamena ekatamena,' plovena carmAnvena valkalena vetyarthaH yenAntareNa tu kalAM kAlakalpaM bhinatti hi|| samIraNenohyamAnaM tattu vegAntaraM smRtam // 41 // daheiMzamathotkRtya yatra bandho na jAyate // vegamabhidhAya vegAntaramAha-yenAntareNetyAdi / yenAntareNa yena kAlena, kalAm uktalakSaNAM, kAlakalpaM mRtyusadRzaM AcUSaNacchedadAhAH sarvatraiva tu prjitaaH||5|| viSaM, bhinatti vidArayati, samIraNenohyamAnaM vAyunA preryamANaM ___ ariSTAmabhidhAya dAhamuddizamAha-dahedityAdi / utkRtya tattu vegAntara bhUtasya bhaviSyatazca vegasya madhyabhUtaH kAlastAva chittvA / dahediti atra 'maNDalidaMzaM varjayikhA' iti zeSaH / na pramANa ityarthaH // 41 // jAyate na saMbhavati / sarvatraiva sarvasmin dehe / pUjitAH | zlASitAH / dAhasya punarupAdAnamutkartanamantareNApi dAhavidhAzUnAGgaH prathame vege pazuAyati duHkhitH|| nArtham // 5 // lAlAsrAvo dvitIye tu kRSNAGgaH pIDyate hRdi 42 tRtIye ca ziroduHkhaM kaNThagrIvaM ca bhajyate // pratipUrya mukhaM vastrarhitamAcUSaNaM bhavet // caturthe vepate mUDhaH khAdan dantAn jhaatysun||43|| sa deSTavyo'thavA so loSTo vA'pi hi tatkSaNama kecidvegatrayaM prAhurantaM caiteSu tadvidaH // pratipUryetyAdi / vaurityupalakSaNaM, tena kRSNavalmIkamRtpA. dhyAyati prathame vege pakSI muhyatyataH param // // 44 // zunA'pi pratipUryAcUSaNaM hitaM, viSaharavAdvalmIkasya / sa daSTavya dvitIye vihvalaH proktastRtIye mRtyumRcchati // ityAdi / daSTena puruSeNa hastAbhyAmupasaMgRhya pucche vaktre ca sarpaH samyag daSTavyaH, tadabhAve lopTo vA daSTavyaH / tadbhakSaNaM 1 asyAne 'phaNimaNDalIvipajJAnaM ca pRthaguktaM tvagAdikRSNatvapI | tu tatraiva saMkramaNaheturityarthaH // 6 // tatvAdisAmAnyalakSaNadvAreNa' ityadhikaM paThyate hstlikhitpustke| 2'TAgaH' iti pA0 / 3 'pakSI kUjan maraNamRcchati' iti paa0|| 1 'nAtiprasarpati' iti pA0 / 2 'saMdaSTavya' iti pA0 / Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] suzrutasaMhitA / atha maNDalinA daSTaM na kathaMcana dAhayet // yato raktameva prApya viSaM vikArakAryatastadapakarSaNAyAha* sa pittabAhulyaviSAdaMzo dAhAdvisarpate // 7 // samantata ityAdi / samantataH sarvatra / vAzabdo'tra samucca kenaciddaSTe dAhaniSedhamAha-atha maNDalinA daSTamityAdi // 7 // yArthe / visRte prsuute| pralepayed rakasecanAvaziSTaviprazamAya ariSTAmapi mantraizca bniiyaanmntrkovidH|| mhaagdaadibhiH| candanetyAdi / candanozIrakAthenetyarthaH, anye sAtu rajavAdibhirbaddhA viSapratikarI matA // 8 // | tu candanozIrakalkamizritajalenetyAhuH // 14-16 // na kevalaM lotAdibhiH paramariSTetyAha-ariSTAmityAdi / pAyayetAgadAstAMstAn kssiirkssaudrghRtaadibhiH|| mazrakovido mantrajJaH puruSaH / kevalairapi mantrairariSTAM banIyAt / tadalAme hitA vA syAt kRSNA valmIkamRttikA 17 na paraM mantrairevAriSTetyAha-sA khityAdi / sA punarariSTA mantra- kovidArazirISArkakaTabhIrvA'pi bhakSayet // rAhatarApa rajjvAdibhibaddhA viSaprAtakarA vissprtaakaarhtuH| pAyayetetyAdi / rakAvasecanapUrva hRdayAvaraNArtha tAMstAna etena mantratantrAbhyAM tu viSapratIkAraH // 8 // mahAgadAdInakSamAtrAparimitAn kSIrAdibhiryathAdoSaM pAtuM prayodevabrahmarSibhiH proktA mantrAH stytpomyaaH|| jayet / AdizabdAdhitakayohaNam / kovidAraH kaanycnaarH| bhavanti nAnyathA kSipraM viSaM hanyuH sudustaram // 9 // kaTabhI zvetasyandaH // 17||vissN tejomayairmantraiH stybrhmtpomyaiH|| na pibettailakaulatthamadyasauvIrakANi ca // 18 // yathA nivAryate kSipraM prayuktairna tthaussdhaiH|| 10 // | | dravamanyattu yatkiJcit pItvA pItvA tadudvamet / matrasya zakkiM darzayannAha-devabrahmarSibhirityAdi / devarSi prAyo hi vamanenaiva sukhaM nirdiyate viSam // 19 // vihitatvena satyamayAH, brahmarSivihitatvena tapomayAH / proktAH viSe kAnapi dravAn nirasyannAhana pibettailakaulatthekathitA natu kRtAH, matrANAM nityakhAt / anye tu 'satyabrahma tyAdi / kulatthAnAmayaM kaulattho yUSaH, sauvIrakaM kAlikA tapomayA' iti paThilA vyAkhyAnayanti-devA indrAdayaH, brahmA // 18 // 19 // khanAmaprasiddhaH, RSayaH devarSi-brahmarSi-rAjarSayaH / tatra devakRta | phaNinAM viSavege tu prathame zoNitaM haret // tvena satyapratyayAH, brahmakRtatvena brahmamayAH, trividharSikRtatvena | dvitIye madhusarpibhyA pAyayetAgadaM bhiSak // 20 // tapomayAH; mantrAH kurukullAmeruNDAdayaH paratantrAbhihitA iha | nasyakarmAjane yujhyAttRtIye viSanAzane // nopadiSTAH // 9 // 10 // vAntaM caturthe pUrvoktAM yavAgUmatha dApayet // 21 // mantrANAM grahaNaM kArya striimaaNsmdhuvrjinaa|| | zItopacAraM kRtvA''dau bhiSak pnycmsssstthyoH|| mitAhAreNa zucinA kuzAstaraNazAyinA // 11 // | pAyayecchodhanaM tIkSNaM yavAgU cApi kIrtitAm // 22 // gandhamAlyopahAraizca balibhizcApi devtaaH|| | saptame tvavapIDena zirastIkSNena zodhayet // pUjayenmantrasiddhyarthe japahomaizca yatnataH // 12 // | tIkSNamevAanaM dadyAt, tIkSNazastreNa mUrdhni ca // 23 // mantragrahaNavidhAnamAha-mantrANAmityAdi / atra madhu mayaM kRtvA kAkapadaM carma sAsRgvA pirzitaM kSipet // kSaudraM cobhayamapi varjanIyam / yatAhAreNa saMyatAhAreNa havi ata Urdhva darvIkarAdivegavizeSeNa vaizeSikaM cikitsitamAdhyaikAhAreNetyarthaH / zucinA bAhyAbhyantarapavitreNa / mAlyaM ha-phaNinAmityAdi / zoNitaM harediti sirayA pracchannena zoNa mAlA, upahAro dhUpadIpAdikaM pUjopakaraNaM, baliH sapazunaivedyam / vA / agadaM dIMkaraviSoditam / vAntaM caturtha ityAdi / vamana homazcati cakAreNa dhyAnenApItyanukaM samuccIyate // 11 // 12 // miha sArvakArmikAdibhiragadaiH / pUrvokkA yavAgUmiti sthAvaraviSamantrAstvavidhinA proktA hInA vA vrvrnntH|| viSaye kRtavamanAdikarmaNAM kozAtakyAdidravyaiH kRtAmanasaMsayasmAnna siddhimAyAnti tsmaadyojyo'gdkrmH||13 rjanArtham / evaM paJcamaSaSThayoH zodhane kRte'nasaMsarjanArtha kIrtitA vidhihInagRhItasya hInakharAdervA mantrasyAsiddhAvagadakramo| yavAgUm / saptame tu pratyAkhyAyAvapIDanAdikam ||20-23||yojy ityAha-mazrAsvityAdi / avidhinA strImAMsamadhuvarja* pUrva maNDalinAM vege darvIkaravadAcaret // 24 // nAdividhi vinA; prokkA 'guruNA' iti zeSaH // 13 // agadaM madhasarpiyA dvitIye pAyayeta cA samantataH sirA daMzAdvidhyettu kuzalo bhiSak / vAmayitvA yavAgUM ca pUrvoktAmatha dApayet // 25 // zAkhAgre vA lalATe vA vyadhyAstA visRte viSe // 14 // tRtIye zodhitaM tIkSNairyavAgUM pAyayeddhitAm // rakte nirTiyamANe tu kRtsnaM nirriyate viSam // | caturthe paJcame cApi darvIkaravadAcaret // 26 // tasmAdvisrAvayedraktaM sA hyasya paramA kriyA // 15 // kAkolyAdirhitaH SaSThe peyazca mdhuro'gdH|| samantAdagadairdazaM pracchayitvA pralepayet // svaabhlpyt|| hito'vapIDe tvagadaH saptame viSanAzanaH // 27 // candanozIrayuktena vAriNA pariSecayet // 16 // 1 'dApayet' iti pA. 2 'mAMsakaM' iti pA03 'madhuro 1 viSapratibandhahetuH' iti pA0 / 2 jitAhAreNa' iti pA0 / | gaNaH' iti pA0 / Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAnaM - RIMAR pUrve maNDalinAmityAdi / pUrva maNDalinAM vege dIkarava- mAtrayA'tra yuktiravasIyate / mahatyA mAtrayA ca kalkamodakacUdityanenAtidiSTaM zoNitamokSaNaM jalaukAbhiH / agadaM maNDalivi-rNAnAM palaM mAtrApramANam / tathA ca,-kalkamodakacUrNAnAM Soditameva / dvitIye vAmayitveti vamanadravyakvAthena / zodhitaM karSa(pala)madyAcca lehataH / karSadvayaM palaM vA'pi vayorogAnyapekSaviriktaM, tIkSNaiH virecndrvyaiH| peyazcetyatra cakAreNa zodhanaM yA"-iti / vAthasya palacatuSTayaM pramANaM; tathA ca-"kvAthadravyatIkSNamapi samuccIyate / madhuro'gada iti mahAgadAdiSu yo'- | pale vAri dviraSTaguNamiSyate / caturbhAgAvazeSaM tu peyaM palacatu. tIkSNaH sa peyH| saptame vege pratyAkhyAya viSapratyanIkAgadAva- STayam" iti / vamanaviSaye kvAthasya nava prasthAH pramANaM; pIDenopacaret // 24-27 // tathA ca, "nava prasthA tu jyeSThA syAnmadhyamA SaT prakIrtitA / pUrve rAjimatAM vege'lAbubhiH zoNitaM haret // niSkvAthasya trayaH prasthA mAgadhAstu kanIyasI"-iti / vamanaagadaM madhusarpiA saMyuktaM pAyayeta ca // 28 // | viSaye kalkasya palatrayaM pramANam / tathA ca,-"tripalaM jyeSThavAntaM dvitIye tvagadaM pAyayedviSanAzanam // mAkhyAtaM kanIyastu palaM bhavet / madhyamaM dve pale vidyAditi me tRtIyAdiSu triSvevaM vidhirvIkaro hitH||29|| nizcitA matiH" iti / nasyAJjanayozca mAtrA nasyAJjana vidhASaSThe'JjanaM tIkSNatamamavapIDazca saptame // veva yA mahatI pratipAditeti // 32 // 33 // __ pUrve rAjimatAmityAdi / avapIDo'tra sArvakAmikAgadena / dezaprakRtisAtmyartuviSavegabalAbalama // avapIDazceti cakAreNa naSTasaMjJavidhAnaM vakSyamANaM sUcyate / pradhArya nipuNaM buddhyA tataH karma samAcaret // 34 // // 28 // 29 // dezetyAdi / dezo bhUmiH Aturazca; tatra bhUdezaH azvatthadevatAgarbhiNIbAlavRddhAnAM sirAvyadhanavarjitama // 30 // yatanazmazAnAdikaH, AturazarIre ca marmadezaH; prakRtiH kAyikI viSArtAnAM yathoddiSTaM vidhAnaM zasyate mRdu // mAnasI ca; tatra kAyikI vAtAdikRtA, mAnasI ca sattvAdijA / cikitsitasya kvacideva kaMcidvizeSamuddizannAha-garbhiNI pradhArya Alocya, vuddhyA nipuNaM yathA bhavatyevaM karma samAtyAdi // 30 // caret // 34 // raktAvasekAanAni naratulyAnyajAvike // 31 // vegAnupUrvyA karmoktamidaM viSavinAzanam // triguNaM mAhiye soSTe gavAve dviguNaM tu tat // kamAvasthAvizeSeNa viSayorubhayoH zRNu // 35 // caturguNaM tu nAgAnAM, vegAnupUyaMtyAdi / vegAnupUrvyA vegAnAmanukrameNetyarthaH / saptavegaprasona pazuvegavizeSasyoktavAJcikitsite mAtrAyAM | ubhayoH sthAvarajaGgamayoH // 35 // vizeSamuzilAha-ratetyAdi / ratAvasekasya mahatI mAtrA | vivaNe kaThine zUne saruje'Gge viSAnvite // prasthapramANA; prasthakhAtra saardhtryodshplprmaannH|| 31 // - | tUrNa visravaNaM kAryamuktena vidhinA ttH|| 36 // kevalaM sarvapakSiNAm // 32 // vivaNe ityAdi / tUrNa kharitam / visrAvaNaM raktamokSaNam 36 pariSekAn pradehAMzca suzItAnavacArayet // kSudhArtama nilaprAyaM tadviSAMta smaahitH|| mASakaM tvaanasyeSTaM dviguNaM nasyato hitam // pAyayeta rasaM sarpiH zuktaM kSaudraM tathA dadhi // 37 // pAne caturguNaM pathyaM vamane'STaguNaM punaH // 33 // kSudhAtamityAdi / tadviSArtamiti vAtAdhikaviSavedanArtam / pakSiNAM cikitsitmuddishnnaah-kevlmityaadi| pariSeka- atra mAMsarasAdipAnaM viSavegaprAptI satyAM sukhena vamanArtham // 30 // pradehI kevalaM naraviSaharadravyeNa kAryoM, natu raktAvasekAjanAnI- tRDdAhadharmasaMmohe paittaM paittaviSAturam // tyarthaH / ajanAdInAM pramANamAha-mASakamityAdi / idamananA- | zItaiH saMvAhanasnAnapradehaiH samupAcaret // 38 // dipramANaM gydaasjejttaabhyaamjhiikRtm| vayaM tu vRddhavAgbhaTo- taDadAhetyAdi / dharma ityuSNakAle, saMmohe mUrchAyAm / kasuzrutokavAkyadarzanAdajanAdiSu viSaviSaye mahatI mAtrA manyA- | paittaM pittaprakRtim / paittaM pittajanaka viSam / saMvAhanaM sukhamahe / tathA ca tayorvAkyam,-"gulmodAvartavIsarpasarpadaMzAbhi-karaH sprshH| pradehaH pralepaH // 38 // . pIDitaiH / unmattaiH kRcchramUtraizca mahatI zIghrameva sA"-iti; zIte zItaprasekAta zlaiSmikaM kaphadviSam // sazrateca,-"ahorAtrAdasaMduSTA yA mAtrA prijiiyti|saac vAmayevamanaistIkSNaistathA mUrchAmadAnvitam // 39 // kuchaviSonmAdaprahApasmAranAdhinI"-iti; tatrAntare'pi"viSajuSTahatA yeca kAsazvAsahatAtha ye / taruNA balavantava 1'vegAnupUrvamityetada kokaM viSanAzanam' iti paa0| vAmayeduttamena tAn" iti / etadudezena kalkAdInAM mahatyA 2 'viSAdite' iti paa0| 3 tadviSArtisamanvitam' iti paa0| 4 'ta' iti pA0 / 'pAyayehadhi takaM vA sapiH kSaudeM tathA rasam' 1atha rAjimatA vege prathame zoNitaM haret' iti pA0 / iti paa0| 5'tadvivAtiriti vAtAdhikaviSavedanA' iti paa0| 2 'gavAzvayozca viguNaM triguNaM mahiSoSTayoH' iti paa0| 6 paice viSAturam' iti pA0 / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| kupyti|| - kaphaviSAturasya cikitsAmAha-zIte ityAdi / zIte viSapratyanIkAmuddizannAha-athAriSTAmityAdi / atha anantaram / zItakAle / zlaiSmikaM puruSam // 39 // tayA aGkitaM dezaM pracchayitvA dihyAt 'agadaiH' iti zeSaH, koSThadAharujAdhmAnamUtrasaGgaruganvitam // anyathA tatra viSaM skannaM styAnIbhUtaM bhUyo vegAya kalpate punavirecayecchakRdvAyusaGgapittAturaM naram // 40 // gArtha prAdurbhavatItyarthaH // 50 // __ AmAzayagatasya kaphasya vamanamuddizya pacyamAnapakvAzaya- evamauSadhibhirmantraiH kriyAyogaizca yatnataH // 51 // gatayoH pittavAtayovirecanazabdena virekabastI nirdizannAha- | viSe hataguNe dehAdyadA doSa koSThetyAdi / koSThadAhAdau tu virecanazabdo virecana eva tadA pavanamuTTattaM snehAdyaiH samupAcaret // 52 // vartate // 40 // tailmtsykultthaamlvjyairvisshraayutaiH|| zUnAkSikUTaM nidrAta vivarNAvilalocanam // pittajvaraharaiH pittaM kssaaysnehbstibhiH||53|| vivarNa cApi pazyantamaJjanaiH samupAcaret // 41 // kaphamAragvadhAyena sakSaudreNa gaNena tu // zUnAkSikUTamityAdi / akSikUTo bhruvoradhobhAgaH / AvilaM zleSmanairagadaizcaiva tiktai rUkSaizca bhojnaiH|| 54 // dUSikAstrAbhyAM malinaM, vivarNa vividhavarNam // 41 // evamityAdi / auSadhibhiH mahAgadAdinirdiSTAbhiH, mantraiH ziroruggauravAlasyahanustambhagalagrahe // kurukullAdinirdiSTaiH, kriyAyogaiH dUSyabhUtazoNitaharabahiHparimArjaziro virecayet kSipraM manyAstamme ca dAruNe // 42 // nasecanAlepanAdibhiH; tathaivAntaHparimArjanairvamanavirecanAsthApanaSTasaMzaM vivRttAkSaM bhagnagrIvaM virecnaiH|| nazirovirecanAkhyaiH / viSe hataguNe apahRtaviSAdajananatIkSNAcUrNaiH pradhamanaistIkSNairviSAta samupAcaret // 43 // diguNe / doSaH anilAdiH / udRttam uccalitaM parasthAnamiti tADayecca sirAH kSipraM tsy.shaakhaallaattjaaH|| yAvat / snehAcairiti AdyazabdAnmRdusaMzodhanavAdubhojanAGgavitAsvaprasicyamAnAsu mUrdhni zastreNa shstrvit||44|| mardanAdibhiH / pittajvaraharairityAdi samupAcaredityanuvartate / kuryAt kAkapadAkAraM vraNamevaM sravanti taaH|| kaphamAragvadhAyenetyAdi // 51-54 // saraktaM carma mAMsaM vA nikSipaJcAsya mUrdhani // 45 // vRkSaprapAtaviSamapatitaM mRtamambhasi // carmavRkSakaSAyaM vA kalkaM vA kuzalo bhiSaka // udbaddhaM ca mRtaM sadyazcikitsennaSTasaMzavat // 55 // vAdayeccAgadarlihavA dundubhIstasya paarshvyoH||46|| vRkSetyAdi / prapAto nadItaTAdiH, viSamo ninonnatapradezaH, labdhasaMzaM punazcainamUrdhvaM cAdhazca zodhayet // vRkSAdipatitaM prANinaM; mRtamambhasi ambhasi mRtaM, udbaddhamulla. niHzeSaM nirhareccaivaM viSaM paramadurjayam // 47 // mbitaM ca mRtaM, sadyo jhaTiti, naSTasaMjJavacikitset / tatra alpamapyavaziSTaM hi bhUyo vegAya kalpate // | mRtazabdo mRtyusamIpe vartamAno gRhyate; na punarpata eva, tasya kuryAdvA saadvaivrnnyjvrkaasshirorujH||48|| niSphalacikitsitatvAt / kecidAcAryA amuM pAThaM na manyante, zophazoSapratizyAyatimirArucipInasAn // ye tu manyante tanmatAnusAreNa likhito'ymitydossH||55|| teSu cApi yathAdoSaM pratikarma pryojyet||49|| gADhaM baddhe'riSTayA pracchite vA viSArtopadravAMzcApi yathAkhaM samupAcaret // tiikssnnairlepaistdvidhairvaa'vaishissttaiH|| naSTasaMjJamityAdi / vivRtAkSaM vyAvartitanetram / saraktamiti / zane gAtre klinamatyarthapUti saraktaM hi mAMsAdikaM zirasi nikSiptaM viSasaMkrAmaNaM bhavati / jheyaM mAMsaM tadviSAt pUti kaSTam // 56 // carmavRkSaH pUrvadeze nauvRkSaH / kaSAyo'tra niryAsaH / asAvapi gADhamityAdi / gADhamariSTayA baDhe, athavA pracchite, tIkSNaiprayogo viSasaMkramaNahetuH / dundubhIn niHkhAnAn / evaM ca leMpaistadvidhaiH zarIravartibhiH, avaziSTaiH anuddhRtaiH, jJeyaM jJAtavyaM, paramadurjayaM viSaM nirharet ; kuta ityAha-alpamityAdi / bhUyaH tainmAMsa, viSAt pRti pUtisaMjJakaM, kaSTaM kRcchrasAdhyam // 56 // punarapi vegAya kalpate vegArtha bhavati / sAdaH aGgaglAniH / sadyo viddhaM nisravet kRSNaraktaM pratizyAyasthAne jejaTAcAryaH stamityaM paThati, atra stamityaM pAkaM yAyAddahyate cApyabhIkSaNam // nizcalatA // 42-49 // kRSNIbhUtaM klinnamatyarthapUti / athAriSTAM vimucyAzu pracchayitvA'titaM tayA // 50 // zIrNe mAMsaM yAtyajatraM zatAzca // 57 // dahyAttatra viSaM skannaM bhUyo vegAya kalpate // tRSNA mUrchA bhrAntidAhI jvarazca ariSTAsthApanabandhanaviSadUSitazoNitasya cikitsAM dUSya- yasya syustaM digdhaviddhaM vyavasyet // 1'cUrNa' iti pA0 / 2 'vimucyApsu' iti pA0 / 3 'tathA' / 1 'mArutanAzanaiH' iti pA0 / 2 'vizeSaiH' iti pA0 / iti pA0 / 3 'tanmAMsa viSapUtisaMzaka' iti pA0 / su0saM073 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ kalpasthAnaM wwwmamarwa sadyo viddhamityAdi / amIkSNaM punaHpunaH, klinnam AdrIbhUtaM, pATalA, raktA maJjiSThA, narendraH kiramAlakaH / avAryavIryaH atyartha pUti atizayena durgandhaM, zINaM zaTitam , ajasram aprtihtviiryH||61||62||anvrtN, bhrAntiH vastUnAmanyathA pratItiH, syuH bhaveyuH, viDaGgapAThAtriphalAjamodAdigdhaviddhaM viSaliptabANatADitaM, vyavasyet jAnIyAt // 54 // - hibrUni vakraM trikaTUni caiva // 63 // . pUrvoddiSTaM lakSaNaM sarvameta sarvazca vargo lavaNaH susUkSmaH / juSTaM yasyAlaM viSeNa vraNAH syuH||58|| sacitrakaH kSaudrayuto nidheyH|| lUtAdaSTA digdhaviddhA viSairvA zRGge gavAM zRGgamayena caiva juSTA prAyaste vraNAH puutimaaNsaaH|| pracchAditaH pakSamupekSitazca // 14 // pUrvoddiSTamityAdi / yasya prANino'lamatyartha zatrUNAmavacA. eSo'gadaH sthAvarajaGgamAnAM ritena viSeNa juSTA vraNAH syurbhaveyuH, tasya etat sarva pUrvoddiSTaM jetA viSANAmajito hi nAnA // lakSaNaM bhavati; kuta ityAha-lUtAdaSTA ityAdi / ye vraNA lUtA- viDApAThetyAdi / vakra tagaram // 63 // 64 ||dssttdigdhviddhaadyste prAyaH pUtimAMsA bhavantItyarthaH // 58 // - prapauNDarIkaM suradAru mustA teSAM yuktyA pUtimAMsAnyapohya kAlAnusAryA kaTurohiNI ca // 65 // vAryokobhiH zoNitaM cApahRtya // 59 // sthauNeyakadhyAmakaguggulUni hRtvA doSAn kSipramUrva vadhazca punnAgatAlIzasuvarcikAzca // samyak siJcet kSIriNAM tvakaSAyaiH // kuTanaTailAsitasindhuvArAH antarvasaM dApayecca pradehAn zaileyakuSThe tagaraM priyaGguH // 66 // shiitairdrvyairaajyyuktairvissnaiH|| 6 // rodhaM jalaM kAJcanagairikaM ca samAgadhaM candanasaindhavaM c|| eSAM pUrvoktAnAM cikitsAmAha-teSAmityAdi / vAryokobhiH sUkSmANi cUrNAni samAni kRtvA jalokobhirityarthaH / kSIriNAM nyagrodhodumbarAzvatthaplakSagardabhA zRGge nidadhyAnmadhusaMyutAni // 67 // NDAnAm / zItairityAdi / zItavIryasparzerviSannaiH pittavisarpokairityarthaH / mAjyamitraiH zatadhautaghRtayuktaiH // 59 // 6 // eSo'gadastArkSya iti pradiSTo viSaM nihanyAdapi takSakasya // bhinne tvasyA duSTajAtena kAryaH pUrvo mArgaH paittike yo viSe ca // prapauNDarIkamityAdi / kAlAnusAryA kAlAnusArivA / dhyA makaM kattaNaM, kuTamaTaH zyonAkaH, sitasindhuvAraH zvetanirguNDI bhinna ityAdi / duSTajAtena duSTajIvasaMbhUtena asthi viSANAmaspretyarthaH / asthA duSTajAtenetyupalakSaNaM, tena tatsadRzazakR. nmUtrazukrasparzapardanagudAsthizUkazavaiH saviSakaNTakairvRzcikakaNTa mAMsIhareNutriphalAmuragIkaica kRte vraNe / pUrvo mArgaH anantaroktaH 'teSAM yuktyA pUti raktAlatAyaSTikapanakAni // 68 // mAsAnyapohya' ityAdikaH, na para duSTAsthyAdibhirbhinne vraNe viDaGgatAlIzasugandhikailApUrvo mArgaH anantaroko'pi yo vraNastasminnapi pUrvo mArgaH tvakuSThapatrANi sacandanAni // . kaaryH| bhArgI paTolaM kiNihI sapAThA trivRdvizalye madhukaM haridre mRgAdanI karkaTikA purazca // 69 // pAlindyazoko kramukaM surasyAH raktA narendro lavaNazca vargaH // 61 // prasUnamAruSkarajaM ca puSpam // kaTutrikaM caiva sucUrNitAni. sUkSmAni cUrNAni samAni zRGge zRGge nidadhyAnmadhusaMyutAni // nyaset sapittAni samAkSikANi // 70 // eSo'gado hanti viSaM prayuktaH varAhagodhAzikhizalakInAM paanaanyjnaabhynyjnnsyyogaiH|| 62 // mArjArajaM pArSatanAkule ca // avAryavIryo viSavegahanto yasyAgado'yaM sukRto gRhe syAmahAgado nAma mhaaprbhaavH|| nAmarSabho nAma nararSabhasya // 71 // idAnImagadakozamAha-trivRdvizalyetyAdi / vizalyA kASTha / 1 'hantA' iti pA0 / 2 'sthauNeyakadhyAmakapanakAni' iti 1'juSTA ye syuyeM vraNAH pUtimAMsAH' iti paa0|2 viSavega- | pA0 / 3 'cUrNAnyathaiSAM nihitAni zRGge nyaseJca pittAni samAkSihArI' iti paa0| kANi' iti paa0| 4 varAhagodhAzikhizalyakAnA" iti pA0 / Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 5] sushrutsNhitaa| 579 . na tatra sarpAH kuta eva kITA drAkSetyAdi / sugandhA sarpasugandhA nAkulIti yAvat , nagavRstyajanti vIryANi viSANi caiva // ttikA zallakI, zvetA zvetasyandaH / deyo dvibhAga ityAdi / ardhaetena meryaH paTahAzca digdhA bhAgaH ardhapalaM sindhuvArAdibhyaH / kecittu sugandhA nagamRttinAnadyamAnA viSamAzu hnyuH||72|| keti paThanti, tatrAyamarthaH-zobhanagandhavatI parvatasya mRttikA, digdhAH patAkAzva nirIkSya sadyo parvatamRttikAyAH sAmAnyato viSaharavAt / sAmAnyena sarvatra viSAbhibhUtA haviSA bhavanti // viSaharo'yamagadaH, vizeSato maNDali viSaharo bhavati / ayaM tu mAsItyAdi / muraGgI zobhAjanakaH, raktA latA majiSThA, / | maNDaliviSaharo nAmAgadaH // 76 // 77 ||sugndhikaa sarpagandhikA, kiNihI kaTabhI, mRgAdanI karkaTikA, vaMzatvagArdA''malakaM kapitthaM indravAruNIphalamityanye, puraH gugguluH, pAlindI trivRt , kAla- kaTutrikaM haimavatI sakuSThA // 78 // vallItyapare, kramukaM pUgaphalaM, rubukamityanye paThanti sa cairaNDaH, karaabIjaM tagaraM zirISa surasyAH prasUna tulasIpuSpaM, zikhI mayUraH, kukuTa ityanye, puSpaM ca gopittayutaM nihanti // pRSatAnAmidaM pArSataM, pRSataH cittalaH / yasya nararSabhasya narAdhipasya, viSANi lUtondurapannagAnAM gRhe'yamagado nAmnA saMjJayA, RSabho nAma RSabha iti prasiddhaH, kaiTaM ca lepaaannsypaanaiH|| 79 // sukRtaH syAt zobhano niSpAdito bhavet // 68-72 // - purISamUtrAnilagarbhasaGgAlAkSA hareNunaladaM priyaGguH nihanti vrtynyjnnaabhilepaiH|| zimudvayaM yaSTikapRthvikAzca // 73 // kAcArmakothAna paTalAMzca ghorAn cUrNIkRto'yaM rajanIvimizro puSpaM ca hntynyjnnsyyogaiH|| 80 // sarpirmadhubhyAM sahito nidheyH| vaMzavagArdaityAdi / vaMzavagArdA ArdravaMzasya bak, haimavatI zRGge gavAM pUrvavadApidhAna |vacA / kothaH pUtibhAvaH klinnavAdiSu / ayaM tu sArvakArmikostataH prayojyo'ananasyapAnaiH // 74 // 'gadaH // 78-80 // saMjIvano nAma gatAsukalpAneSo'gado jIvayatIha mAn // samUlapuSpAkuravalkabIjAt lAkSetyAdi / pRthvikA elA, hipatriketyanye / pUrvavadA ___ kvAthaH zirISAt trikttuprgaaddhH|| pidhAnaH gonikApidhAnaH // 73 // 74 // salAvaNaH kSaudrayuto'tha pIto zleSmAtakIkaTphalamAMtuluGgyaH vizeSataH kITaviSaM nihanti // 81 // zvetA girihA kiNihI sitA c||75|| samUlapuSpAkuretyAdi / aGkuro navapatrAGkuraH, pravAla ityarthaH / sataNDulIyo'gada eSa mukhyo saha lAvaNena lavaNasamUhena vartate iti salAvaNaH / kecidIdRzaM viSeSu darvIkararAjilAnAm // paThanti-'khapatrapuSpANi phalaM samUlaM piSTrA zirISasya kaTutrikaM leSmAtakItyAdi / zleSmAtakI 'bahuvAraH' iti loke, kaTa- ca / salAvaNaM kSaudyutaM vilIDhaM vizeSataH kITaviSaM nihanti' / phalaM kAzmarI, mAtulako bIjapUrakaH, zvetA girihvA zvetasyandA, | ayamagadaH paJcazirISanAmA // 81 // kiNihI nIlasyandA, sitA zarkarA / ayaM dIMkararAjilaviSa* kuSThaM trikaTukaM dArvI madhukaM lavaNadvayam / daSTAgadaH // 75 // mAlatI nAgapuSpaM ca sarvANi madhurANi ca // 82 // drAkSA sugandhA nagavRttikA ca kapittharasapiSTo'yaM shrkraakssaudrsNyutH|| zvetA saimaGgA samabhAgayuktA // 76 // viSaM hantyagadaH sarve mUSikANAM vishesstH|| 83 // deyo dvibhAgaH surasAcchadasya ___ kuSThaM trikaTukamityAdi / lavaNadvayaM saindhavaM sauvacalaM ca / kapitthabilvAdapi daaddimaanyc|| mAlatI jAtI, nAgapuSpaM nAgakezaraM, sarvANi madhurANi kAkotathA'rdhabhAgaH sitasindhuvArA lyAdIni / ayamapi sArvakAmikanAmA'gadaH // 82 // 83 // dakoThamUlAdapi gairikAJca // 77 // somarAjIphalaM puSpaM kaTabhI sindhuvaarkH|| eSo'gadaH kSaudrayuto nihanti vizeSato maNDalinAM viSANi // corako varuNaH kuSThaM sarpagandhA sasaptalA // 84 // punarnavA zirISasya puSpamAragvadhArkajam // 1'vagoM vidheyo madhusarpiSA''ktaH' iti paa0| 2 'zvetA ca zyAmA'mbaSThA viDalAni tathA'mrAzmantakAni ca85 piSTA palikaizca bhAgaiH' iti paa0| 3 'tathA'rdhabhAgo'sitasindhuvA. rAt' iti paa0| / 1 somarAjIphalaM mukhyaM kadalI sindhuvArakaH' iti paa0| Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAnaM bhUmI kurabakazcaiva gaNa ekasaraH smRtH|| ajIrNe grahaNIdoSe bhaktadveSe ca dAruNe // ekazo dvitrizo vA'pi prayoktavyo vissaaphH||86|| zophe sarvasare cApi deyaH zvAse ca daarunne||6|| iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne sarpadaSTaviSa- sadA sarvaviSArtAnAM sarvathaivopayujyate // cikitsitaM nAma pnycmo'dhyaayH||5|| | eSa takSakamukhyAnAmapi diiddsho'gdH|| 7 // somarAjIphalamityAdi / somarAjI bAkucI, sindhuvAraH dhavAzvakarNatinizetyAdi / azvakarNaH pUrvadeze prasiddhaH, zvetapuSpA nirguNDI, corako granthiparNAnukArI, sarpagandhA nAkulI, tinizaH syandanaH, palAzaH kiMzukaH, picumardo nimbaH, pArisaptalA yavatikkAmedaH, zyAmA zyAmalatA, priyaGgurityanye, bhadrako raktakusumaH kaNTakI phalabhadrAkhyaH, arjunaH khanAmaprasiddho ambaSThA pAThA, azmantako vRzo'mloTakAnusArI, bhUmiH kRSNa vRkSavizeSaH, kakubhaH sugandhamUlo viTapavizeSaH, sarjakaH khanAmamRttikA, kurabakaH nigdhapatraH sitakusumaH khanAmaprasiddhaH / gaNa | prasiddho vRkSavizeSaH, kapItano gardabhANDaH, zleSmAtako bahuvAraH, ekasaraH smRta iti ayamauSadhagaNa ekasaraH ekasarasaMjJakaH | | pragrahaH kiramAlakaH, mahAvRkSaH sehuNDaH, aruSkaro bhallAtakaH, smRtaH / ekazo dvitrizo vA'pi prayoktavyo viSApaha iti sa |' | madhukaM yaSTImadhu, madhuzigruH zAkaviTapaH, raktazobhAjanaka ityapare, cauSadhagaNa ekaikazaH ekamekaM dvau dvau trIn trIn vA prayoktavyaH, | zAkA mahApatraH zrIpaNe' iti la | zAko mahApatraH 'zrIparNa' iti loke, gojI gojihvA, ikSurakaH prayuktazca viSApaho bhavati // 84-86 // . kokilAkSakaH, gopaghoNTA karkoTI, arimedo rAmakaH; eSAM dhavAdInAmarimedAntAnAM samUladalakANDazAkhAnA samena bhAgena iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta gRhItAmA bhasmAnyAhRtya gavAM mUtreNa kSAraSaDguNena kSArakalpena vyAkhyAyAM kalpasthAne pnycmo'dhyaayH||5|| parisrAvya ekaviMzativArAn gAlayitvetyarthaH, vipacet sAdhayet , tAvadyAvadaccho raktaH picchilazca bhavati / dadyAcAtretyAdi / ssssttho'dhyaayH| mUlaM pippalImUlaM, varAGgaM vanavAsikAtvak , cocaM dvitIyA sthUlA vak yAM zAlmalakamityAcakSate, karaJjikA naktamAlaH, athAto dundubhikhanIyaM kalpaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // | anantA utpalasArivA, somaH somavalkaH kaTphalAkhyaH, bAhIkaM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kuDumaM, guhA zAlaparNI, plakSaH parkaTI, niculako jalavetasaH, athAta ityAdi / dundubhikhano'sminnadhyAye'stIti dundubhi- vakra tagara, AlaM haritAlaM, vardhamAna eraNDaH, putrazreNI dravantI, khanIyastaM; dundubhiratra nikhaanH||1||2|| TuNTukaH zyonAkaH, elavAlukaH khanAmaprasiddhaH, nAgadantI indradhavAzvakarNazirISatinizapala vAruNIbhedaH, jejaTAcAryamate tu dantI; eSAM pippalyAdInAM lipAribhadrakAmrodumbarakarahATakArjunakakubhasarja- cUrNAni lohAnAM ca sarveSAM yathAlAmaM kSArodakAt triMzattamabhAgena, kapItanazleSmAtakAGkoThAmalakapragrahakuTajazamIka- atra asmin kSArodake, dadyAt nikSipedityarthaH / tadanu punarvipa. pitthAzmantakArkacirabilvamahAvRkSAruSkarAraluma- ced yAvannAtidravaM nAtisAndaM ca bhavati / gayadAsastu zirISadhukamadhuzigruzAkagojImUrvAbhUrjatilvakekSurakago | picumardakakubhAruSkaramadhukekSurakAn parityajya triMzadeva paThati; paghoNTArimedAnAM bhasmAnyAhRtya gavAM mUtreNa kSAra- pippalyAdiSvAvApeSu ca maricasomaguhAlavaNavakAlAn parityajya kalpena parisrAvya vipacet , dadyAccAtra pippalImUla- | triMzadravyANi paThati // 3-7 // taNDulIyakavarAGgacocamaJjiSThAkaraJjikAhastipi- |viddnggtriphlaadntiibhdrdaaruhrennvH| ppalImaricaviDaGgagRhadhUmAnantAsomasaralAbAhrI- tAlIzapatramaJjiSThAkezarotpalapadmakam // 8 // kaguhAkozAmrazvetasarSapavaruNalavaNaplakSaniculaka- dADimaM mAlatIpuSpaM rajanyau sArive sthire // vajulavakAlavardhamAnaputrazreNIsaptaparNaTuNTukailavA- | priyaGgustagaraM kuSThaM bRhatyau cailavAlukam // lukanAgadantyativiSAbhayAbhaddArukuSThaharidrAvacA- | sacandanagavAkSIbhiretaiH siddhaM viSApaham // cUrNAni lohAnAM ca samabhAgAni, tataH kSAravadAga | sarpiH kalyANakaM hyetadvahApasmAranAzanam // 10 // tapAkamavatArya lohakumme nidadhyAt // 3 // pANDAmayagarazvAsamandAgnijvarakAsanut // bhanena dundubhi limpet patAkAM toraNAni ca // zoSiNAmalpazukrANAM vandhyAnAM ca prazasyate // 11 // zravaNAharzanAt sparzAt viSAt saMpratimucyate // 4 // viDaGgatriphaletyAdi / idaM kalyANakaM ghRtaM bhUtavidyAyAM eSa kSArAgado nAma zarkarAsvazmarISu ca // paThitakhAt kecinna paThanti // 8-11 // apAmArgasya bIjAni zirISasya ca mASakAn // arzaHsu vAtaigulmeSu kAsazUlodareSu ca // 5 // zvete dve kAkamAcI ca gavAM mUtreNa peSayet // 12 // 1 adhyAya' iti pA0 / 2 'viSaM teSAM prazAmyati' iti : 'zophe sarvasare tathA' iti paa0| 2 'arucizvAsakAseSu pA03 arza: vAtazUle ca zUlagulmodareSu ca' iti paa0| | hikApANDugadeSu ca' iti paa0| Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 581 sarpiretaistu saMsiddhaM viSasaMzamanaM param // naladam uzIrabhedaH lAmajakaM, bhadrazriyaM zvetacandanaM, yavaphalA amRtaM nAma vikhyAtamapi saMjIvayenmRtam // 13 // dugdhikA, nIlI nIlAJjanikA zAradaM phalaM, sugandhikA sarpasu apAmArgasyetyAdi / zirISasya ca mASakAniti mASakA iva | gandhA, kAleyakaM pItacandanaM, jaTA dvitIyA mAMsI, punnAgaH mASakAH tAn , bIjAnItyarthaH / zvete dve iti zvetA mahAzvetA ca svanAmaprasiddhaH, elA sthUlailA, elavAlukaM khanAmaprasiddhaM, kaTabhIdvayamityarthaH; anye tu zvete dve zvetasyandaH zvetavaceti dhyAmakaM kattaNaM, toyaM bAlakaM, hareNuH reNukA, kSudralA sUkSmailA, bhASante / atra zrutatvAd ghRtAd gomUtraM caturguNaM deyam / kuTannaTaH vanyakaH, 'phajImadanaka' iti loke, zilApuSpaM zilA // 12 // 13 // manaHzilA, puSpaM puSpakAsIsaM, kAlAnusArivA tagaramedaH, candanAguruNI kuSThaM tagaraM tilaparNikam // kAzmarI zrIparNI, zItazivaM kapUra, zamItyapare, somarAjI prapauNDarIkaM naladaM saralaM devadAru ca // 14 // bAkucI, pRthvikA zyAmavarNaH sthUlajIrakaH, hiDapatriketyapare, bhadrazriyaM yavaphalAM bhArgI nIlI sugandhikAm // zvete iti kaTabhIdvayaM, zvetAmiti kecit paThanti tatra zvetA kAleyakaM padmakaM ca madhukaM nAgaraM jaTAma // 15 // vacA, sthANeyaM granthiparNakaM, lavaNAni paJcaiva, prasavazabdenAtra punnAgailailavAlUni gairikaM dhyAmakaM balAm // kusumAni phalAni ca grAhyANi prasavasyobhayavAcitvAt, tRNatoyaM sarjarasaM mAMsIM zatapuSpAM hareNukAm // 16 // zUnyAH ketakyAH, zUnyAH ketakyAH, mallikAyA ityapare, surasIsindhuvArAbhyAM tAlIzapatraM kSudrailAM priyaGgu sakuTannaTam // jAtaM kusumamityarthaH, sindhuvAro nirguNDIbhedaH, azvakarNaH sarjazilApuSpaM sazaileyaM patraM kAlAnusArivAm // 17 // | bhedaH; tinizaH syandanaH, bimbI kundurikA, sarpAkSI raktapuSpA kaiTutrikaM zIta zivaM kAzmarya kaTurohiNIm // pUrvadeze prasiddhA, gandhanAkulI sugandhamUlA rAnA, zilApuSpasomarAjImativiSAM pRthvikAmindravAruNIm // 18 // mityatra tilapuSpamiti kecit paThanti tacca prasiddhaM, tanmate zRGgeuzIraM varuNaM mustaM kustumburu nakhaM tathA // NAdhAreNa paJcAzItiH puuryte| aSTau lavaNAnIti jejaTAcAryaH, zvete haridre sthauNeyaM lAkSAM ca lavaNAni ca // 19 // tannecchati gayI, yataH paJcAzIteraGgAnAmAdhikyaM syAt / kumudotpalapadmAni puSpaM cApi tathA'rkajam // 'kumudotpalapadmAni puSpaM vA'pi tathA'rkajaM' ityatra sthAne 'pATacampakAzokasumanastilvakaprasavAni ca // 20 // | lAkAzmarIzeluzirISaprasavAni ca' iti gayadAsAcArya: pATalIzAlmalIzailuzirISANAM tathaiva ca // paThati / eSo'gnikalpamityAdi / eSaH agadaH, agnikalpaM durvAra kusumaM tRNamUlyAzca surabhIsindhuvArajam // 21 // | viSaM vAsukerapi kruddhasya amitatejaso nAgapateH prasabhaM haThena dhavAzvakarNapArthAnAM puSpANi tinizasya ca // hanyAditi saMbandhaH / rAjA'gadAnAM sarveSAM rAjJo haste bhavet guggulu kuGkumaM bimbI sAkSIM gandhanAkulIm // 22 // sadeti yato'yaM sarvAgadAnAM rAjA ata eva rAjJo haste sadA etat saMbhRtya saMbhAraM sUkSmacUrNAni kArayet // nityaM bhavitumarhati; tena hastasthitAgadena pANinA spRSTamannapAnaM gopittamadhusarpibhiryuktaM zRGge nidhApayet // 23 // nirviSaM bhavati hastasthApanaprayojana midam |naataanulipt ityaadi| bhagnaskandhaM vivRtAkSaM mRtyordaSTrAntaraM gatam // nAnAnulepanAbhyAM vazIkaraNam // 14-27 // anenAgadamukhyena manuSyaM punarAharet // 24 // uSNavo vidhiH kAryoM viSArtAnAM vijaantaa|| eSo'gnikalpaM durvAraM kruddhsyaamittejsH|| viSaM nAgapaterhanyAt prasabhaM vAsukerapi // 25 // muktvA kITaviSaM taddhi zItenAbhipravardhate // 28 // mahAsugandhinAmA'yaM pnycaashiitynggsNyutH|| __viSArtAnAM zodhanAGgatvenApi khedo na kriyata ityarthamAharAjA'gadAnAM sarveSAM rAjJo haste bhavet sdaa||26|| uSNavarNya ityAdi // 28 // snAtAnuliptastu nRpo bhavet srvjnpriyH|| . | annapAnavidhAyuktamupadhArya zubhAzubham // bhrAjiSNutAMca labhate zatrumadhyagato'pi san // 27 // zubhaM deyaM viSArtebhyo viruddhebhyazca vArayet // 29 // candanAguruNItyAdi / tilaparNikaM 'hulahula' iti loke, gayI tu tailaparNikaH saralarasaH navanItakhoTiriti prasiddhaH, .' phANitaM zigrusauvIramajIrNAdhyazanaM tathA // varjayezca samAsena navadhAnyAdikaM gaNam // 30 // 1 'prapauNDarIkaM yaSTayAvaM naladaM devadAru ca' iti pA0 / 2 'saralaM' iti paa0| 3 'zrIparNikAM zItazivaM trikaTa kaTaro. divAsvapnaM vyavAyaM ca vyAyAma krodhamAtapamA hiNIm' iti pA0 / 4 'indrajAn yavAn' iti paa0| 5 'sura surAtilakulatthAMzca varjayeddhi vissaaturH||31|| syAstRNazUnyAzca sindhuvArasya yAni ca' iti paa0| 6 vidhiva- upadhArya jJAtvetyarthaH, zubhAzubhaM hitAhitaM, vArayedviSArtAtsUkSmacUrNitam' iti paa0| 7 'cikitseddhi vighAturam' iti neva / phANitamityAdi / kulatthAMzcetyatra cakAreNa pinnyaakmuulpaa0| 8 'tenAnuliptastu' iti paa0| 9 tejasvitAM samA- kalasunakalAyakusumbhAtasIzizumArakUrmaniSpAvajambvAmrAtakacUmoti' iti paa0| tAdikAni ca varjayet // 29-31 // Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna MumwwwmAnamnnnnAWwwwvTARA prasannadoSaM prakRtisthadhAtu zukraM patati yatraiSAM zukraspRSTaiH spRzanti vA // mannAbhikAGgaM samasUtrajihvam // nakhadantAdibhistasmin gAtre raktaM praduSyati // 7 // prasannavarNendriyacittaceSTaM nanu 'daSTarUpaM samAsoktaM' iti vakSyati tatkathaM zukraviSatvavadyo'vagacchedaviSaM manuSyam // 32 // mevetyAha-zukramityAdi / nakhadantAdibhirityAdizabdAt purI. iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne dundubhisva- SamUtrAbhyAM ca; tathA cAlambAyane,-"zukreNAtha purISeNa mUtre nIyakalpo nAma ssssttho'dhyaayH||6|| NApi nakhaistathA / daMSTrAbhirvA kSipentIha mUSikAH pazcadhA aviSazca kIdRza ityAha-prasannadoSamityAdi / prasannadoSa viSam" iti / kasmiMzcittatrAntare vizeSo'sti, tathA ca,khabhAvAvasthitavAtAdika, prakRtisthadhAtuM dadhatIti dhAtavo rasA- "garbhiNyA mUSikayA daSTe amlAdidohadaH, RtumatyA daSTe raktadayo malAzca / annAbhikAhaM bhojanAbhilASiNaM, etena samAgni- mehanamAdhmAnaM ratizIlatA ca-" ityAdi // 7 // khamuktam / samasUtrajihvamiti samasUtrA jihvA yasya sa tathA jAyante granthayaH zophAH karNikA maNDalAni c|| tam / etaduktaM bhavati-nirviSasya hi puruSasya cittena saha samai- pIDakopacayazcogro visarpAH kiTibhAni ca // 8 // sUtratayA jihvA rasavedinI bhavati, saviSasya viSaprabhAveNa dUSi- parvamedo rujastIvA mUrchA'GgasadanaM jvaraH // tacittavAjihvA rasavedinI na bhavatItyarthaH / anena zlokena daurbalyamaruciH zvAso vamathulomaharSaNam // 9 // 'samadoSaH samAgnizca' ityAdizlokasya sarva evArthoM nibaddhaH / daSTarUpaM samAsoktametadyAsamataH shRnnu|| vaidyo'vagacchedaviSaM manuSyamiti uktalakSaNaH puruSo'viSo bhavati, sAmAnyaM mUSikadaSTalakSaNamabhidhAtumAha-jAyante granthaya viparItalakSaNastu viSAturaH / tathA hi,-"pravRddhadoSaM vikRti- ityAdi / karNikA kamalamadhyabIjakozAkRtiH / parvabhedaH sandheH sthadhAtumanannakAjhaM kSatasUtrajihvam / viruddhavarNendriyacittaceSTaM sphoTaH / aGgasadanam aGgaglAniH // 8||9||vaidyo'vgcchet saviSaM manuSyam" iti / 'samamUtravidvaM' iti lAlAsrAvo lAlanena hikkA chardizca jAyate // 10 // kecit paThanti, tacca subodham / idaM saviSAviSalakSaNaM tIkSNatame taNDalIyakakalkaM tu lihyAttatra samAkSikama // . sthAvaraviSe sarpadaSTe ca draSTavyaM, natu mandaviSe cireNa dhAtu- teSAM viziSTa lakSaNaM cikitsitaM ca nirdizanAha-lAlA dUSaNakare mUSikaviSe kITaviSeSu ca; ata evottaratra mUSikakITa | srAva ityAdi / lAlAsrAvacchardihikA vAtakopajA bhavanti / vikalpAviti / jejaTastu mUSikakalpAnantaraM dundubhikhanIyaM taNDulIyakakalkAdikaM vyAdhipratyanIkaM cikitsitaM, doSapratyakalpaM paThati // 32 // nIkaM tu sAmAnyacikitsitoktaM 'taptaghRtena dagdhvA visrAvayeiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta-dRzaM' ityAdikam / evamanyatrApi vyAdhidoSapratyanIkaM cikitsitaM vyAkhyAyAM kalpasthAne SaSTho'dhyAyaH // 6 // khayamUhanIya pratimUSikokaM tu cikitsitaM prAyo vyAdhipratya nIkameva // 10 // -. sptmo'dhyaayH| putrakeNAGgasAdazca pANDuvarNazca jAyate // 11 // athAto mUSikakalpaM vyaakhyaasyaamH||1|| cIyate grnthibhishcaanggmaakhushaavksnnibhaiH|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | zirISeGgudakalkaM tu lihyAttatra samAkSikam // 12 // athAta ityAdi // 1 // 2 // putrakeNAGgetyAdi / AkhuzAvakasannibhairmUSikaputrakatulyairgranthipUrva zukraviSA uktA mUSikA ye smaastH|| / bhiraGgaM cIyate vyApyata ityarthaH / AkhuzAvakanibhA grandhayaH nAmalakSaNabhaiSajyairaSTAdaza nibodha me // 3 // sarvamUSikadezeSu jAyante vizeSeNa putrakadaSTe / nAgArjuno'lAlanaH putrakaH kRSNo haMsirazcikki (kki) rastathA // trAha,-"tena darzayate daSTo vyaktaM mUSikaputrakAn / etat zcaiva kssaaydshno'pic||4|| putrakadaSTasya vyaktaM bhavati lakSaNam" iti / 'zirISeDadacUrNa kuliGgazcAjitazcaiva capalaH kapilastathA // tu' iti paThitvA gayadAsaHanayoH patracUrNa miti vyAkhyAnayati kokilo'ruNasaMzazca mhaakRssnnstthondurH||5|| jejaTAcAryastu 'zirISaphalakalkaM tu' iti paThati // 11 // 12 // zvetena mahatA sAdha kapilenAkhunA tathA // kRSNena daMze zopho'sakchardiH prAyazca durdine / mUSikazca kapotAbhastathaivASTAdaza smRtAH // 6 // zirISaphalakuSThaM tu pibet kiMzukabhasmanA // 13 // tAnevASTAdazamedAn nirdizannAha-lAlana ityAdi // 3-6 // 1 'zukraSTaiH' iti paa0| 2 vamantIha' iti pA0 / 1 'annAbhikAma' iti pA0 / 2 'prasannakAyendriyavarNaceSTaM 3 'jvaro mUchI ca dAraNA' iti paa0| 4.0metacca vyAsataH vaidyastu vidyAdaviSaM manuSyam' iti paa0| 3 'samastaceSTAyAM' zRNu' iti paa0| 5 'chardayate' iti paa0| 6 'kRSNenAsak . iti paa0| 4 'tAn' iti pA0 / chardayati durdineSu vizeSataH' iti pA0 / Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] sushrutsNhitaa| kRSNenetyAdi / anthyAdInyatrApi sAmAnyamUSikalakSaNAni granthayaH kokilenogrA jvaro dAhazca dAruNaH // 24 // vijJeyAni; evaM sarvatronneyam / prAyazceti vacanAdanyatrApyasRk- varSAbhUnIlinIkvAthakalkasiddhaM ghRtaM pibet // cchardiH / kiMzukabhasmanA kiMzukakusumabhasmodakenetyarthaH // 13 // kapilenetyAdi / kothaH pUtiprAdurbhAvaH / zvetAM zvetabhandA, haMsireNAnavidveSo jRmbhA romNAM ca harSaNam // | 'zvetAM' ityatra gayadAsaH 'zreSThAM' iti paThati // 23 // 24 // pibedAragvadhAdiM tu suvAntastatra maanvH|| 14 // aruNenAnilaH kruddho vAtajAna kurute gadAn // 25 // ___ haMsireNetyAdi / suvAntaH suSThu bAntaH // 14 // mahAkRSNena pittaM ca zvetena kapha eva ca // cikki(kki)reNa ziroduHkhaM zopho hikkA vmistthaa|| mahatA kapilenAsRSa kepotena catuSTayam // 26 // jAlinImadanAGkoThakaSAyairvAmayettu tam // 15 // bhavanti caiSAM dezeSu grnthimnnddlkrnnikaaH|| yavanAlarSabhIkSAraM bRhatyozcAtra dApayet // | piDakopacayazcograH zophazca bhRzadAruNaH // 27 // cikvireNetyAdi / jAlinI kozAtakI, RSabhI kapikacchuH, dadhikSIraghRtaprasthAtrayaH pratyekazo mtaaH|| bRhatyozceti cakAreNa kSAramityatrApi saMbandhanIyam / kSArazcAtra | karAragvadhavyoSabRhatyaMzumatIsthirAH // 28 // kSArodakam / gayadAsastu 'jAlinImadanAkoTha' ityAdisthAne niSkvAthya caiSAM kAthasya caturtho'zaH punarbhavet // 'suvAnto jAlinIkvAthaiH sAramoThajaM pibet' iti paThati na trivRdgojyamRtAvasarpagandhAH smRttikaaH||29|| yavanAlAdi // 15 // kapitthadADimatvakaca lakSNapiSTaH pradApayet // chucchundareNa tRT chardijvaro daurbalyameva ca // 16 // tat sarvamekataH kRtvA zanairmedvagninA pacet // 30 // . grIvAstambhaH pRSThazopho gandhAjJAnaM visuucikaa|| paJcAnAmaruNAdInAM viSametadyapohati // cavyaM harItakI zuNThI viDaGgaM pippalI mdh|| 17 // kAkAdanIkAkamAcyoH svaraseSvathavA kRtam // 3 // aGkoThabIjaM ca tathA pibetra viSApaham // | sirAzca srAvayet prAptAH kuryAt saMzodhanAni c| chucchandareNetyAdi / chucchandaradaSTalakSaNaM tacikitsitaM ca dadhyAdIni prasthamAtrANi, karajAdidravyANAM dvipalikaM bhAgaM. gayadAso'nyathA paThati; yathA-"bhramazchucchundareNono grIvA- salilADhakena niSkvAthya, kvathitaM prasthazeSaM, taitribhiH prasthaiH stambho visUcikA / yavanAlarSamIkSAra bRhatyozcAtra dApayet" saha saMyojya, trivRnmUlAdikalkapAdaM ca vipacet; pakvaM ca iti // 16 // 17 // ghRtaM virecanaM bhavati / aMzumatI zAlaparNI, gojI gojihvA, grIvAstambho'lasenolavAyurdaze rujA jvrH||18|| amRtA guDUcI, vakra tagara, sarpagandhA sarpacchatrikA / samRttikAH sakRSNamRttikAH, 'ahimRttikA' iti kecit paThanti, atrAmahAgadaM sasarpiSkaM lihyAttatra samAkSikam // nidrA kaSAyadantena hRcchoSaH kAzyameva ca // 19 // himRttikA valmIkamRttikA; 'agavRttikA' iti jejaTAcArya: kSaudropetAH zirISasya lihyAt saarphltvcH|| paThati, tatrAgavRttikA zallakI / dvitIyaM ghRtamAha-kAkAdanIkulinena rujaH zopho rAjyazca daMzamaNDale // 20 // | tyAdi / kAkAdanI kRSNazrIphalikA, kRtaM saMskRtaM, ghRtamiti sahe sasindhuvAre ca lihyAttatra smaakssike|| zeSaH / sirA ityAdi / prAptA yuktA mrmaanaashritaaH| saMzodhanAni vamanAdIni nasyaparyantAni, tAnyapi prAptAni; tenAvamyAvirecyagrIvAstambha ityAdi / sahe mudraparNImASapaNyau // 18-20 // | yoravarodhaH / anye tu viSAturA bhavamyA api vamyA eva, 'ete. jitenAGgakRSNatvaM chardirmUrchA ca hRdrahaH // 21 // | 'pyajIrNavyathitA vAmyA ye ca viSAturA' iti ||25-31||snukkssiirpissttaaN pAlindI maJjiSThAM madhunA lihet // sarveSAMca vidhiHkAryo mUSikANAM vissessvym||32|| ajitenetyAdi / pAlindI trivRt // 21 // __aruNAdyAzritaM sirAvyadhAdikaM sAmAnyataH sarvatrAtidicapalena bhavecchardimUrchA ca saha tRSNayA // 22 // zannAha-sarveSAmityAdi / ayaM vidhiH sirAvyadhAdikaH kartavya kSaudreNa triphalAM lihyAdbhadrakASThajaTAnvitAm // ityarthaH // 32 // capalenetyAdi / bhadrakASThaM devadAru, jaTA jaTAmAMsI / 'jaTAnvitAM' ityatra 'ghanAnvitAm' iti kecit // 22 // dagdhvA visAvayeiMzaM pracchitaM ca pralepayet // kapilena vraNe kotho jvaro granthyudgamaH saTa // 23 // shiriissrjniikusstthkuddumairmRtaayutaiH|| 33 // lihyAnmadhuyutAM zvetAM zvetAM cApi punarnavAm // | dagdhvetyAdi / dagdhvA 'ghRtenAgmitaptena' iti zeSaH / vinA vayet pracchannena pracchitaM daMzam / zirISAdibhiH kalkairAlepayet / 1 'chucchandareNa viDbhaGgo grIvAstambho viz2ambhaNam / yavanAlarSabhakSAraM bahatyozcAtra dApayet' iti pA0 / 2'rujA srAvo' iti pA0 / 1'jAyate' iti pA0 / 2 'kapotenaiva tu trayam' iti pA0 / 3 'ajitena vamirmUrchA hadvahaH kRSNanetratA' iti pA0 / 4 'kSaudreNa | 3 'trivRttiktA'mRtA' iti pA0 / 4 'supiSTAni prayojayet' iti liyAtriphalA' iti pA0 / 5 kSaudreNa liyAtriphalA' iti paa0| pA0 / 5 mokSayet' iti pA0 / Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna AAAAAmravaamanar tathaiva kecit pracchitaM daMzaM visrAvayecchoNitaM zirISAdikalkai- vraNe'pi, tacikitsAmuddizannAha-sthirANAmityAdi / sthairyeNa rAlepayecetyAhuH // 33 // kaphAtmakatA, rujatAmityanena vAtAtmakatA vraNAnAmuktA / chardanaM jAlinIkvAthaiH zukAkhyAkoThayorapi // karNikA mAMsakarNIkam / pATayikhA vidArya, pATayikhetyatra pAcazodhanaM sUtritaM dravyavivRNvannAha-chardanamityAdi / zukAkhyaH yitveti kecit , pAtayitvetyapare / lAlanaputrakAdimUSikajA-. carmakAravaTaH // tivizeSajJAnaM nAnAdezIyalokebhyo'vagantavyam // 42 // zukAkhyAkoSavatyozca mUlaM madana eva ca // 34 // zvazRgAlatarakSvRkSavyAghrAdInAM ydaa'nilH|| devadAlIphalaM caiva dadhnA pItvA viSaM vamet // zleSmapraduSTo muSNAti saMjJAM sNjnyaavhaashritH||43|| sarvamUSikadaSTAnAmeSa yogaH sukhaavhH|| 35 // tadA prastrastalAGgalahanuskandho'tilAlavAn // phalaM vacA devadAlI kuSThaM gomUtrapeSitam // atyarthabadhiro'ndhazca so'nyonyamabhidhAvati // 44 // pUrvakalpena yojyAH syuH srvonduruvisscchidH||36|| tenonmattena daSTasya daMSTriNA saviSeNa tu // __ aparAvapi vamanayogAvAha-zukAkhyetyAdi / koSavatI suptatA jAyate daMze kRSNaM cAtisravatyasRka // 45 // ghoSakaH / mUlamityatra phalamityanye / phalamityAdi / pUrvakalpena digdhaviddhasya liGgena praayshshcoplkssitH|| danA lehamityarthaH // 34-36 // idAnIM mUSakaisya catuSpadajarAyujahiMsrakhasAmAnyAcchAdInAM virecane trivRhantItriphalAkalka iSyate // viSaM lakSaNacikitsitairuddizannAha-zvazugAlatarakSvRkSetyAdi / zvA kukkuraH, zRgAlaH prasiddhaH, tarakSuH mRgazatrurvyAghravizeSaH virecanamAha-virecane ityAdi / dantIsthAne kecinnIlIM | 'jarakha' iti loke, RkSo bhallUko'tilomazaH 'rIccha' iti paThanti / prasiddhaH; AdizabdADhakacitrakAdayo hiMsAH pazavo grAhyAH / zirovirecane sAraH zirISasya phalAni ca // 37 // zvAdInAM yadA'nilo vAyuH zleSmapraduSTaH san , saMjJAvahAzrito hitastrikaTukADhyazca gomayasvaraso'Jjane // saMjJAvahasrotogataH, saMjJAM samyagjJAnaM, muSNAti harati / samya zirovirecane ityAdi / sAraH zirISasya, gayadAsastu zAla- jJAnaharaNAca kIdRzo bhavatItyAha-tadetyAdi / prasastaM sthAnatamAlamadhUkAnAmAha / phalAni ceti zirISasyeti saMbandhaH / cyutaM lAlaM bAladhirmehanaM vA hanuH skandhazca yasya saH; trikaTukADhyaH trikaTukotkaTa ityarthaH / etacca yogAntaram 37- prasastazabdo lAGgalAdibhiH pratyekaM saMbandhanIyaH / atilAlavAn kapitthagomayarasau lihyAnmAkSikasaMyutau // 38 // atizayena lAlAnAvayuktaH / atyairthabadhiro'ndhazca atizayena rasAJjanaharidrendrayavakavISu vA kRtam // . badhiro'ndho vetyarthaH / anyonyamabhidhAvati parasparaM daSTamabhiprAtaHsAtiviSaMkalkaM lihyAnmAkSikasaMyutam // 39 // dhAvati / hanuskandhasthAne 'garlaskandha' iti kecit paThanti / taNDulIyakamUleSu sarpiH siddhaM pibennrH|| | 'pramUDho'nyatamasteSAM khAdan viparidhAvati' iti atra uttarArdha kecit paThanti / eSAM madhye'nyatama ekatamaH pramUDhaH san AsphotamUlasiddhaM vA pazcakApitthameva vA // 40 // khAdan vizeSeNa paridhAvati / tenonmattena daSTasyetyAdi / tena saMzamanayogAnAha-kapitthetyAdi / pratyekaM kapittharaso daSTriNA saviSeNonmattena daSTasya puruSasya daMze suptatA bAdhirya gomayarasazca samadhurlehaH / rasAjanetyAdi / kavI kaTurohiNI / jAyate / upalakSito yukta ityarthaH // 43-45taNDulIyaketyAdi / kapitthaphalamUlapuSpattapatrakalkakaSAyasiddhaM yena cApi bhaveddaSTastasya ceSTAM rutaM nrH||46|| . paJcakApitthaM ghRtaM sarvamUSikaviSaharam // 38-40 // bahuzaH pratikurvANaH kriyAhIno vinazyati // mUSikANAM viSaM prAyaH kupyatyabhrevanihatam // ___ atraivAriSTamuddizannAha-yena cApi bhavedityAdi / ceSTA tatrApyeSa vidhiH kAryoM yazca duussiivissaaphH||41|| kriyA, rutaM zabdaH, bahuzaH anekavAraM, pratikurvANaH anukurvan , prazAntakopasyApyavazyaM vamanAdizodhanaM karaNIyamiti darza | kriyAhInaH khakIyakAyAdivyApArarahitaH // 46||ynnaah-muussikaannaamityaadi / eSa vidhiH vamanavirecanaziro daMSTiNA yena daSTazca tadrUpaM yastu pazyati // 47 // virecananayanAanAdiH / yazca dUSIviSApaho vidhiH so'pyatra | | apsu vA yadi vA''daze'riSTaM tasya vinirdizet // kAryaH; etena dUSIviSatulyatA mUSikaviSasyokA // 41 // idAnImaparamapyariSTaM nirdizannAha-daMSTriNA yenetyAdi / taIsthirANAM rujatAM vA'pi vaNAnAM karNikAM bhiSak // STrirUpadarzanamariSTaM maraNalakSaNam ||47||paattyitvaa yathAdoSaM vraNavaJcApi zodhayet // 42 // - idAnImAkhuviSavraNe karNikA bhavanti tathA'nyaviSaduSTa / 1 'avyaktabadhirAndhazca' iti pA0 / 2 'mUSakatva' iti pA0 / - - 3 'avyaktabadhirAndhazca na vyakto badhiro'ndho vetyarthaH' iti paa0| 1'yojyaM syAtsonduraviSacchidi' iti pA0 / 2 'kapitthagoma-4 stanaskandha' iti paa0| 5'apsu vA''darzavimbe vA tasya tadriparasA sakSaudro lehaibhyate' iti po0|3 abhreSu nihataM' iti paa0| mAdizet' iti pA0 / Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 585 trasyatyakasmAdyo'bhIkSNaM dRSTA spRSTvA'pi vA jalam // tyAdi / zvetAmiti punarnavAvizeSaNam ; anye zvetAM kaTabhIjalatrAsaM tu vidyAttaM riSTaM tadapi kIrtitam // mAhuH / dhattarakAyutAM dhattUramUlAnvitAm / gayI tu 'dhattUrArdha punaraparamapyariSTaM nirdizannAha-trasyatItyAdi / akasmAt samAyutAm' iti paThilA, dhatUramUlasyArdhana yutAmiti vyAkhyAjalatrAsahetuM vinA / apizabdAcchratvA'pi / jalatrAsaM jala-nayati / anye tu dhattUraphalasaMyutAmityAhuH // 50-52||traasrog jAnIyAttasyeti saMbandhaH / riSTamityAdi / tadapi mUlasya zarapuvAyAH karSa dhattarakArdhikam // 53 // jalatrasanamariSTaM maraNalakSaNaM kIrtitaM; etaccAriSTaM daSTasya, adaSTe taNDulodakamAdAya peSayettaNDulaiH saha // jalatrasanAriSTasya vakSyamANatvAt / atrArthe tatrAntaram ,- unmattakasya patraistu saMveSTyApUpakaM pacet // 54 // "vyAdhitena zvAdinA daSTasya zleSmA prakupitazcetovAhinIrghamanI- | khAdedoSadhakAle tmlrkvissduussitH|| ranupravizya saMjJAnAzamApAdayati sadyaH kAlAntarAdvA"; avabhRte karoti zvavikArAMsta tasmiJjIryati caussdhe||55|| vizeSataH-"tato naraH spRSTvA dRSTvA zrutvA vA jalaM trasyati, vikArAH zizire yApyA gRhe vArivivarjite // tasyApi tadariSTaM jAnIyAt" iti / gayadAsastu 'yadi trasya- | tataH zAntavikArastu snAtvA caivApare'hani // 56 // tyadaSTo'pi' ityAdi paThati // 48 // zAliSaSTikayobhaktaM kSIreNoSNena bhojayet // adaSTo vA jalavAsI na kathaJcana sidhyati // 49 // dinatraye paJcame vA vidhireSo'rdhamAtrayA // 57 // prasupto'thotthito vA'pi svasthastrasto na sidhyti|| kartavyo bhissjaa'vshymlrkvissnaashnH|| evamadaSTasyApi jalatrAso'riSTameveti darzayannAha-adaSTa kupyet svayaM viSaM yasya na sa jIvati maanvH||58|| ityAdi / asminnarthe tatrAntaram,-"adaSTasyApi jantohi jala-| tasmAt prakopayedAzu svayaM yAvat prakupyati // trAso bhavedyadi / tasya riSTaM hi bhiSajo bruvate viSacintakAH" mUlamityAdi / dhattUrakArdhikamiti dhattUrakajaTAyAH karSAdha iti / jalaM vinA'pi jalatrAso jAyate zleSmasaMcayAt / tthaa| deyam / unmattakasya patraisvityAdi / dhattUrakasya sapta parNAni coktaM,-"buddhisthAnaM yadA zleSmA kevalaM pratipadyate / tadA buddhau grAhyANi, tantrAntaradarzanAt / tasya bhakSitasya jaraNakAle yoganiruddhAyAM zleSmaNA'dhiSThito naraH // jAgrat supto'thavA''tmAnaM prabhavAdAturaH kukkuraceSTA eva karoti / auSadhapariNatikAle majjantamiva manyate / salile trasyati tadA jalatrAsaM tu taM yAMzca vikArAnAturaH karoti teSu pratIkAramAha-vikArA viduH|| zleSmannaM tatra kartavyaM zodhanaM zamanAni ca / AhArasya | ityAdi / vikArA unmattavAdidaSTotpannAH / zizire zItale vidhAnena yAvat sa prakRtiM vrajet" iti / ayaM jalatrAsaH vArivivarjite gRhe yApyAH zamainIyAH / tata ityAdi / kSIreNokupitakaphasya bhavatIti riSTaM na bhavati, ata evAtra cikitso- SNena bhojayediti annaM gavyenAjye (je)na vA bhojayediti gayapadezaH, daSTasya tu riSTameva / tathA svasthasya suptasya jAgrato dAsAcAryaH / eSa vidhiH zvetAM punarnavAmityAdikaH / ardhavA jalamantareNa trAso'riSTameveti darzayannAha-prasupto'tho- mAtrayA prAguktamAtrAtaH / kasmAdeSa vidhiH kAryoM dinatraye tthito vA'pItyAdi // 49 // paJcame vetyAha-kupyedityAdi // 53-58 ||dNshN visAvya tairdaSTe sarpiSA paridAhitam // 50 // bIjaratnauSadhIgabhaiH kumbhaiH zItAmbupUritaiH // 59 // pradihyAdagadaiH, sarpiH purANaM pAyayeta c|| snApayettaM nadItIre samantrairvA catuSpathe // arkakSIrayutaM hAsya dadyAzcApi vizodhanam // 51 // | baliM nivedya tatrApi piNyAkaM palalaM dadhi // 6 // zvetAM punarnavAM cAsya yAddhattUrakAyutAm // mAlyAni ca vicitrANi mAMsaM pakkAmakaM tathA // palalaM tilatailaM ca rUpikAyAH payo guDaH // 52 // alakAdhipate yakSa saarmeygnnaadhip!||61|| nihanti viSamAlarka meghvRndmivaanilH|| alarkajuSTametanme nirviSaM kuru mAcirAt // idAnI cikitsAvasaraH-daMzaM visrAvyetyAdi / visAvya idAnImalarkaviSe bhUtAnubandho bhavatIti taccikitsArtha saviniSpIDanena srAvayitvA bIjabhUtasya viSasya nAzanArtha, sarpiSA | dhivaidikaM mantramuddizannAha-bIjaratnauSadhItyAdi / tamalarkajuSTam dAhastu taccheSanAzanArtham / agadaiH mahAgadAdibhiH, pradihyAt alarkaviSajuSTam / piNyAkaH tilakhalI, palalaH sasnehastilalimpet / visrAvitazoNitasya vAtazamanArtha bAhyamauSadhamu- | kalkaH / alakAyA nagaryA adhipatiH dhanadaH, yakSo devayoniH, ddizyAbhyantaramuddizannAha-sarpirityAdi / vizodhanaM vizodha- sArameyagaNAdhipaH kukkurasamUhapatiH, tasya saMbodhane / alakAnadravyaM, tatra kaphAdhikye vamanadravyayutaM pittAdhikye virecana- dhipatiryakSa eva sArameyagaNAdhipatiH / alakaM unmattakukkuraH dravyayutamarkakSIraM dadyAt / jejaTastu 'arkakSIraM ghRtaM vA'sya' iti | // 59-61||ptthti / anye 'dadyAcchIrSavirecanaM' iti paThanti / zvetAmi 1 'karotyanyAn vikArAMstu' iti pA0 / 2 'yAvanna kupyati' 1 'zrutvA dRSTvA'pi' iti pA0 / 2 'tamapi kIrvayet' iti | iti pA0 / 3 'gamanIyAH' iti paa0| 4 'kSiptaratnauSadhibIjaiH' pA0 / 3 'kevalaH' iti pA0 / 4 'vA'pi dadhAdAzu' iti paa0|| iti pA0 / su0 saM074 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 ... nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMbalitA [ kalpasthAnaM dadyAt saMzodhanaM tIkSNamevaM snAtasya dehinH||12|| kumbhInasastuNDikerI zRGgI zatakulIrakaH // azuddhasya surUDhe'pi vraNe kupyati tadviSam // uJciTiGgo'gninAmA ca ciciTiGgo mayUrikA // 5 // __ dadyAdityAdi // 62 // | AvartakastathorabhraH sArikAmukhavaidalau // zvAdayo'bhihitA vyAlA ye'tra daMSTAviSA mayA 63 zarAvakurdo'bhIrAjiH paruSazcitrazIrSakaH // 6 // ataH karoti daSTastu teSAM ceSTAM rutaM nrH|| zatabAhuzca yazcApi raktarAjizca kiirtitH|| bahuzaH pratikurvANo na cirAmriyate ca sH||6|| aSTAdazeti vAyavyAH kITAH pvnkopnaaH|| 7 // tairbhavantIha daSTAnAM rogA vaatnimittjaaH|| .. _idAnImunmattavAdiviSaM pratipAdayitumunmattavyAlAnAmunmattatAsUcakazvaprakAreNAbhihitatvamAha-vAdayo'bhihitA vyAlA tAneva catuHprakArAn vAtAdikhabhAvairnirdizannAha-kumbhInasa ityAdi / ye'tra daMSTrAviSA vyAlAH te zvAdayaH zvaprakArA unma | ityAdi / ete kITakabhedA nAnAdezIyalokAdavagantavyAH, yataH tazvasadRzA mayA pratipAditAH, te tu vAtapittaprakopaNadaMzAmukka suvIranandivarAhajejaTagayadAsAdibhiH TIkAkArairna SNatvena purANasarpiHpAnena cAnumitAH // 63 // 64 // vyaakhyaataaH| vAtanimittajA rogAstrodAdayo jvarAdayazca / vAtaprakopaNAnAM kumbhInasAdInAM madhye zRGgadhuciTiGgazarAvakurdanakhadantakSataM vyAlairyatkRtaM tadvimardayet // citrazIrSakAn varjayitvA zeSAzcaturdaza mukhasandaMzaviSAH / siJcetailena koSNena te hi vaatprkopkaaH||65|| iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne mUSika- | kauNDinyakaH kaNabhako varaTI ptrvRshcikH|| 8 // kalpo nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // | vinAsikA brAhmaNikA bindulo bhramarastathA // unmattazvAdicikitsitaM sahetukaM darzayannAha-nakhadantakSa- | bAhyakI picciTaH kumbhI varca kITo'rimedakaH // 9 // . tamityAdi // 65 // padmakITo dundubhiko makaraH shtpaadkH|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM paJcAlakaH pAkamatsyaH kRSNatuNDo'tha gardabhI // 10 // suzrutaTIkAyAM kalpasthAne saptamo'dhyAyaH // 1 // klItaH kRmisarArI ca yazcApyutklezakastathA // ete hyagniprakRtayazcaturviMzatireva ca // 11 // tairbhavantIha daSTAnAM rogAH pittnimittjaaH|| aSTamo'dhyAyaH / ___kauNDinyaka ityAdi / bindulasthAne 'viluTa' iti kecit / athAtaH kITakalpaM vyaakhyaasyaamH||1|| pittanimittajA dAhAdayo jvarAdayazca / pittaprakopaNAnAM madhye yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| . kauNDinyakavaraTIbhramarapicciTavarcaHkITamakarazatapadapaJcAlakapAkasarpANAM shukrvinnmuutrshvpuutynnddsNbhvaaH|| matsya kRSNatuNDAn vijhaya zeSAzcaturdaza mukhasandaMzaviSAH vAyvazyambuprakRtayaH kITAstu vividhAH smRtaaH||3|| ||8-11||srvdossprkRtibhiryuktaaste pariNAmataH // vizvambharaH paJcazuklaH paJcakRSNo'tha kokilaH // 12 // kITatve'pi sughorAH syuH, sarva eva caturvidhAH // 4 // | saireyakaH pracalako valabhaH kiTibhastathA // tatra kITAn hetulakSaNasaMkhyAkarmacikitsitarnirdizannAha sUcImakhaH kRSNagodhA yazca kaassaayvaasikH||13|| sarpANAmityAdi / sANAM dIMkaramaNDalirAjimatAM zakrAdipa- kITo gardabhazcaiva tathA troTaka eva ca // vasaMbhavA yathAsaMkhyaM vAyavamyambuprakRtayaH kITAH / zavo mRta- trayodazaite saumyAH syuH kITAH zleSmaprakopaNAH14 sarpazarIraM, tasya pUtiH zaTanam / trIn kITAna darvIkaramaNDali- tairbhavantIha dRSTAnAM rogAH kphnimittjaaH|| rAjilasaMbandhena vAAdiprakRtikramAnirdizya caturtha khabhAvena | vizvambhara ityAdi / zleSmanimittajA rogAH kaNDvAdayo jvarAkarmaNA ca nirdizannAha-sarvadoSetyAdi / sarvadoSasvabhAvairyuktAH; dayazca / zleSmaprakopiNAM madhye vizvambharapracalAkakRSNagodhApariNAmataH pariNAmo nAma bhinnajAtIyairanekairekIbhAvena kAryasyA- kASAyavAsikAMzcaturo varjayitvA navAnye mukhasandaMzaviSAH rambhaH, sa cAtra dIkarAdibhinnajAtIyairvekarakhAkhyApatyotpAdana- // 12-14 ||lkssnnH, tasmAt / sughorAH tridoSakopanAH, vaikarajasarpajAtizu- taGgInAso vicilakastAlako vAhakastathA // 15 // krAdisaMbhavatvena / ekIkRtya saMkhyAmAha-sarva evetyAdi // 1-4 // 1'citramUrdhakaH' iti paa0| 2 'aSTAdazaiva jJAtavyAH' iti 1'tIkSNamajalaM tasya' iti paa0| 2 vAtapittaprakopaNAH' iti | pA0 / 3 'vAtAdisvabhAvAn' iti pA0 / 4 'sUkSmatuNDo'tha' paa0| 3 'daMzadezakRSNatvena' iti paa0| 4 'trividhAH' iti | iti pA0 / 5 'sUkSmatuNDAn' iti pA0 / 6 'valabhI kpilpaa0| 5 'sughorAste' iti paa0| 6 'viNmUtrAdikramAnirdizannAha' | stathA / serIyakaH panakRSNaH pracalAko'tha koTikaH' iti pA0 / iti paa0| 7 'bhinnajAteH' iti paa0| 7'koTIgardabhakarava' iti pA0 / Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] suzrutasaMhitA / koSThAgArI krimikaro yazca mnnddlpucchkH|| mukhai khaiH / zUkaiH kaNTakalAGgalaiH saMzliSTeH pakSaromabhiH / khanaiH pramANaiH saMsthAnailijhaizcApi zarIragaiH / viSavIryaizca kITAnAM rUpaagnikITazca vijJeyA dvAdaza praannnaashnaaH|| jJAnaM vibhAvyate"-iti / tathA katicit kITA viziSTAkRtitairbhavantIha daSTAnAM vegajJAnAni sarpavata // 17 // varNAdibhistaduktA eva likhyante,-"ajApratimarUpo yaH zUkatAstAzca vedanAstIvA rogAvai saannipaatikaaH|| hInastvaromazaH / sitaH zarakulIrastu kSveDacUrNaviSaH smRtH|| kSArAgnidagdhavaiMzo rktpiitsitaarunnH||18|| gairikAbho mahAkITaH sapakSo mArjitodaraH / khecaro gudazUkazca sarvadoSaprakRtikAnAha-tugInAsa ityAdi / taiH sarvadoSapra- kauNDinya iti sa smRtaH // kuraNTapuSpavarNAbhaH sapakSo mArjikRtikaiH prANanAzanaiH kITaiH / tAstAH todadAhakaNDvAdikA vedanAH, | todaraH / tuNDazUkaviSaH kITaH koSThAgArIti saMjJitaH // lAkSArogA jvarAdayaH / daMza ityAdi / raktapItaH pittena, sitaH rudhiravarNAbhaH zvetabinduvicitritaH / kSudrako tyagnisakAzo bhrAjate kaphena, aruNo vAtena / sarvadoSaprakRtikAnAM madhye vAhakasarSapa- nizi cAgnivat // kITaH khadyota ityukto daSTastenApi dhyte| zambUkAn varjayitvA nava mukhasandaMzaviSAH // 15-18 // daMSTrAviSaH zvetabinduH sapakSaH SaTpadaH khagaH // sa tu vai zambUko jvarAGgamardaromAzvavedanAbhiH smnvitH|| nAma kAlakaH saptamaNDalaH / catuSpAdo dIrghapatra ullalATo bahucharyatIsAratRSNAzca dAho mUrchA vijRmbhikA // 19 // prajaH // vRkSAlayo dantaviSaH kRkalAsa iti smRtaH / candrAbhaH vepathuzvAsahikAzca dAhaH zItaM ca dAruNam // kRkalAso'nyastadbhedastu trikaNTakaH" iti / teSAM na kevalaM piDakopacayaH zopho granthayo maNDalAni ca // 20 // niyamena zUkAdidaMzena viSaprAdurbhAvaH, kiM tarhi abhyavahAracU. dadvaH karNikAzcaiva visarpAH kiTibhAni ca // rNAnulepanaizca dUSI viSaliGgaprAdurbhAva ityAha-"yazcaitAnatti tairbhavantIha daSTAnAM yathAvaM caapyupdrvaaH||21|| cUNairvA cUrNyate lipyate'thavA / mUtrAdibhistasya dUSIviSali ye'nye teSAM vizeSAstu tUrNa teSAM samAdizet // samAdizet" iti / jejaTagayadAsAvatra ApAtanikApUrvaka dUSIviSaprakopAJca tathaiva viSalepanAt // 22 // | pAThaM paThataH, sa ca vartamAnapustakeSu na dRzyate // 24 ||linggN tIkSNaviSeSveta ekajAtInatastUvaM kITAn vakSyAmi medataH // 25 // idAnIM caturvidhAnapi tAMstIkSaNamanda viSamedena nirdiza | sAmAnyato daSTaliGgaiH sAdhyAsAdhyakrameNa c|| mAha-jvarAjetyAdi / zItaM ca dAruNamityatra cakArAddAho'pi trikaiNTaH kariNI cApi hstikksso'praajitH|| dAruNa eva / yathAkhaM yathAkITadoSamityarthaH / ye'nye ityAdi / catvAra ete kaNabhA vyaakhyaataastiivrvednaaH||26|| teSAM tIkSNaviSANAM kITAnAmatroktebhyo ye'nye vizeSA upadra- tairdaSTasya zvayathuraGgamado gurutA gAtrANAM daMzaH vAsteSAM medAstUrNa samAdizediti / teSAmiti karmaNi SaSThI, kRSNazca bhavati // 27 // tena tAn kSipraM kathayet , kathaM ? dUSIviSaprakopAt dUSIviSapra | idAnIM vAtapittakaphasannipAtaprakRtIn kITAn nirdizya, kopaM vIkSya / yapi lupte paJcamIyam / tathaiva viSalepanAditi ekajAtIyAnapyekalakSaNacikitsArtha nirdizannAha-ekajAtInalepanamatrAhArastena viSAlepanaM viSAhAraM vIkSyetyarthaH // 19-22 // tastUrdhvamityAdi / medata iti bhedaM vIkSya / trikaNTakAdayazcacchRNu mndvissessvtH|| khAraH kaNabhAH; kaNabhalamekajAtilaM, trikaNTakAdistu medaH, prasekArocakacchardizirogauravazItakAH // 23 // 'kRkaNTaka' iti kecit / sarva eva kaNabhAvatuSpadAH kITA: piDakAkoThakaNDanAM janma dossvibhaagtH|| sAdhyAzca // 25-27 // zRNu mandaviSeSvityAdi / zItako alpaM zItaM, koThArInAM | pratisUryakaH, piGgAbhAso, bahuvarNo, nirUpamo janma yathA kITadoSavibhAgena // 23 // | godhereka iti paJca gogherakAH; tairdaSTasya zopho dAhayogairnAnAvidhaireSAM cUrNAni garamAdizet // 24 // rujau ca bhavataH, gogherakeNaitadeva granthiprAdurbhAvo duSIviSaprakArANAM tathA cApyanulepanAt // jvarazca // 28 // idAnIM kITadehacUrNAnAM nAnauSadhayogAttathA'nulepanato'pi pratisUryaka ityAdi / kecittu pratisUryaka ityAdisthAne evaM garalamAha-yogairityAdi / athAlambAyanoktaH kITAnAM sAmA paThanti,-"pratisUryaH piGganAso bahulomA mhaashiraaH| nyajJAnopAyo likhyate,-"kRSNAbhirbindulekhAbhiH pakSaiH pAdai | tathA nirUpamazceti paJca gaugherakAH smRtAH // tairbhavantIha 1'koThArupiDakAkaNDUjanma' iti pA0 / 2 'dUSIviSaprakopAcca' dRSTAnAM vegajJAnAni sarpavat / rujazva vividhAkArA pranyayazca iti, 'dUSIviSaprakArANAM tathaivApyanulepanAt' iti ca pA0 / asyAye sudAruNAH" iti| gaudherakalakSaNaM tatrAntare,-"kRSNasarpaNa hArANacandrastu 'tena pANDuH kRzo'lpAgniH kaasshvaasjvraaditH| jaTharaprahaNIrogayakSmagulmakSayaizca sH| nipIDito marmasu ca zUnapAdaka- 1 'saMnimnaiH' iti pA0 / 2 'trikaNTakaH kuNI cApi' iti paa0| ro'lasaH / svame mArjaragomAyujyAlAn sa nakulAn kapIn / prAyaH 3 'catuSpadAH kITAH pratisUryakaH' iti paa0| 4 'virUpakaH' iti pazyati nabAdIn kAMbasa banaspatIn / ilapikaM pAuM ptthti| paa0| 5 'iti patra' iti paa0| 'catuSpadAH' iti paa0| Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ kalpasthAnaM - godhAyAM bhavedyastu catuSpadaH / so gaudherako nAma tena daSTo metadeva zyAvapiDakotpattirupadravAzca jvarAdayo bhana jIvati"-iti // 28 // vanti, kASAyI sthAlikA ca prANehare // 35 // gaMlagolikA-zvetA, kRSNA, raktarAjI, raktama- mazakAH-sAmudraH, parimaNDalo, hastimazakaH, NDalA, sarvazvetA, sarSapiketyevaM SaT tAbhirdaSTe sarSa- kRSNaH, pArvatIya iti paJca; tairdaSTasya tIvA kaNDUdapikAvarja dAhazophakledA bhavanti, sarSapikayA hRda- zazophazca, pArvatIyastu kITaiH prANaharaistulyalayapiDA'tisArazca, tAsu madhye sarvapikA prANaharI kssnnH|| 36 // nakhAvakRSTe'tyartha piDakAdAhapAkA bhavanti // zatapadyastu-paruSA, kRSNA, citrA, kapilA, pI- jalaukasAM daSTalakSaNamuktaM cikitsitaM ca // 37 // tikA, raktA, zvetA, agniprabhA, ityaSTau; tAbhirdaSTe | bhavanti cAtrazopho vedanA dAhazca hRdaye, zvetAgniprabhAbhyAmeta godherakaH sthAlikA ca ye ca shvetaagnisprme|| deva dAho mUrchA cAtimAtraM zvetapiDakotpattizca bhUkaTI koTikazcaiva na sidhyantyekajAtiSu // 38 // // 30 // maNDUkA:-kRSNaH, sAraH, kuhako.harito.rato. idAnImihaikajAtyeSu paJcakhasAdhyAn nirdizannAha-gogheraka ityAdi / sthAlikA ceti cakAreNa kASAyI samuccIyate / yavavarNAbho, bhRkuTI, koTikazcetyaSTau; tairdaSTasya daMze | kaNDUrbhavati pItaphenAgamazca vAt, bhRkuTIkoTi-| ye ceti cakAreNa galagolikeSu sarSapikA'pyanuktA samuccI | yate / bhRkuTI koTikazcaiveti cakAreNAnuktA jalaukaHkhindrAyudhA kAbhyAmetadeva parachardirmUcrchA cAtimAtram // 31 // samuccIyate // 34-38 // maNDUkA ityAdi / atra bhRkuTIkoTikAvasAdhyau / atha maNDU. kotpattiH bhRkuTIlakSaNaM ca tantrAntaroktaM pazyate,-"varSamANe | zavamUtrapurISaistu saviSairavamarzanAt // sRjecchukaM prAvRTkAle mahoragaH / tataH zaratprataptAyAM bhUmau | syuH kaNDUdAhakoThAruHpiDakAtodavedanAH // 39 // maNDo jalasya hi / tasmin maNDodake jAtA maNDUkAstena saMjJi- prakledavAMstathA srAvo bhRzaM saMpAcayettvacam // tAH // maNDUko gogatikhajjJaiH koTikaH parikIrtitaH / tena | digdhaviddhakriyAstatra yathAvadavacArayeta // 40 // daSTasya maraNaM, nAsti tasya pratikriyA"-iti // 29 // 31 // eSAM bahizvarNAvacUrNanAdau liGgamudizya cikitsAmuddiza vizvambharAbhirdaSTe daMzaH sarSapAkArAbhiH piDa- nAha-zavamUtrapurISairityAdi / prakledavAniti saviSacUrNAvamRSTakAbhiH sarujAbhizcIyate, zItajvarArtazca puruSo pradeze ityarthaH // 39 // 40 // bhavati // 32 // nAvasannaM na cotsannamatisaMrambhavedanam // vizvambharAbhirdaSTa ityAdi / vizvambharAzca trayaH // 32 // zAdau viparItArti kITadaSTaM subAdhakam // 41 // ahiNDukAbhirdaSTe todadAhakaNDuzvayathavobhavanti | ___ idAnIM kITadaSTasya dezalakSaNena kRcchratAmuddizamAha-nAvamohazca; kaNDUmakAbhirdaSTe pItAGga racayatIsArajvarA- snnmityaadi| nAvasannaM nAtibhinnaM, na cotsanaM nAtyunnatam , itthaMdibhirabhihanyate; zUkavRntAbhirdaSTe kaNDakoThAH prava- bhUtamapi yadatisaMrambhavedanam atizayavyathaM, daMzAdau viparItArti rdhante zUkaM cAtra lakSyate // 33 // anugraviSadaSTe tIvrAtirbhavati, upraviSadaSTe tu mandArtiriti vipaahiNDukAbhirdaSTa ityAdi / ahiNDakAkaNDamakazUkavRntAnAM | rItArtiH / subAdhakaM kRcchrasAdhyam // 41 // daSTalakSaNaM kecinna paThanti, vizvambharAbhedatvena vizvambharAgraheNa | dadhAnAviSaiH kITaH sarpavat smupaacret|| grahaNAt; anye tu ahiNDukAdInAM pRthagdaSTalakSaNaM paThanti, trividhAnAM tu pUrveSAM traividhyena kriyA hitaaH||42|| pRthacikitsitopAdAnAt // 33 // idAnImugraviSakITAnAM cikitsAmuddizannAha-kITairdaSTAnugrepipIlikAH-sthUlazIrSA, saMvAhikA, brAhmaNi- tyAdi / upraviSaiH prANaharaitridoSaprakRtibhiH / sarpavat sarpadaSTakA, aGgulikA; kapilikA,citravarNeti SaT, tAbhi- niva, sarpadaSTasya sarpavegoktAbhiH kriyAbhirityarthaH / trividhAnArdaSTe daMze zvayathuragnisparzavadAhazophau bhvtH||34|| | miti dIkaramaNDalirAjilazukrAdiyonibhedAtriprakArANAm / makSikAH-kAntArikA, kRSNA, piGgalA, madha- | pUrveSAm AyuktAnAm / traividhyeneti vAtAdimedenetyarthaH // 42 // likA, kASAyI, sthAliketyevaM SaT, tAbhirdaSTasya vedamAlepanaM sekaM coSNamatrAvacArayet // kaNDuzophadAharujo bhavanti, sthAlikAkASAyIbhyA 1'tAbhirdaSTasya dAhazophau bhavataH, sthAlikAkASAyIbhyAmetadeva 1'gogatiH' iti, galagolI, vetakRSNA iti ca pA0 / 2'daSTasya piDakAzca sopadravA bhavanti' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| koThaH sparzo'gnidara bhavacA sarvA eva sAdhyAH' iti paa0| 2 'sarpANAM' iti paa0| Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| anyatramUrcichatAiMzAt paakkothprpiidditaat||43|| niculo vetasaH, jalaM vAlakam // 49 // 50 // viSaghnaM ca vidhiM sarva bahuzaH zodhanAni ca // dhvaashvgndhaatiblaablaasaatiguhaaguhaaH|| idAnIM sAmAnyaM cikitsitamAha-khedamAlepana mityAdi / vizvambharAbhidaSTAnAmagado'yaM vissaaphH||51|| anyatra mUcchitAditi mUchitaM varjayitvA, mUcchite na kuryA- dhavAzvetyAdi / vizvambharAbhiH tisRbhiH / atibalA karadityarthaH / viSaghnaM ca vidhiM sarvamityAdi / saMzamanavidhiM pAnana* tikA, atiguhA zAliparNI, guhA pRzniparNI // 51 / syAbhyaGgAlepanapariSekAjanAdikaM vAtAdiviSaharadravyakalpitam / zirISaM tagaraM kuSThaM zAliparNI sahA nize // saMzodhanAni ceti vamanavirekAsthApanAni, 'yathAdoSam' itya- ahiNDukAbhirdaSTAnAmagado viSanAzanaH // 52 // dhyaahaarH|| 43 // zirISamityAdi / sahA mudraparNI / nize pinnddhridaadaaruhshiriisskttukaakusstthvNcaarjnisaindhvaiH||44|| | ridre // 52 // kSIramajavasAsarpiHzuNThIpippalidAruSu // | kaNDUmakAbhirdaSTAnAM rAtrau zItAH kriyA hitaaH|| utkArikA sthirAdau vA sukRtA khedane hitA // 45 // divA te naiva sidhyanti suuryrshmiblaarditaaH||53|| ___ idAnIM vAtAdidolaviSaharakhedadravyasUtramuddizannAha-zirISe- | vakraM kuSThamapAmArgaH shuukvRntvisse'gdH|| tyAdi / utkArikA lapsikA / sthirAdI zAlapaNyAdI / bhRGgakharasapiSTA vA kRSNavalmIkamRttikA // 54 // sukRtA zobhanA kRtA / etena kSIrAdidravaiH zirISAdidravyANAM | pipIlikAbhirdaSTAnAM makSikAmazakaistathA // zlakSNapeSitAnAM mAtrAkrameNa nAtidravo nAlpadravaH pAka iti | gomUtreNa yuto lepaH kRSNavalmIkamRttikA // 55 // sarva bodhyate // 44 // 45 // | nakhAvaghRSTasaMjAte zophe bhRGgaraso hitH|| na khedayeta cAdazaM dhUmaM vakSyAmi vRshcike|| kaNDUmakAbhirityAdi / kaNDUmakAbhirdaSTAH puruSAH / sUryarazmimakkhA kITaviSamityanena hetunA sarveSveva kITeSu khedaM | bhirbalaM yeSAM te sUryarazmibalAH kaNDUmakAH, tairarditAH piidditaaH| prasaktaM kvacinnirasyannAhana khedayetetyAdi / vRzcikaviSe dazaM | pipIlikAdibhitribhirdaSTe gomatrayaktA kRSNavalmIkamattikA / na khedayeta, ATho vyavahitasyApi kriyApadena saMbandhAt / nakhetyAdi nakhAvakRSTa nakhoddhRSTe sati saMjAtazophe mArkavasya tatrApi kiMcidUSmakhedamAha-dhUmamityAdi / dhUmazca 'zikhiku mRGgarAjasya raso lepe hitaH syAt / gayadAsastu mRGgakharasapiSTA kuTabahoNi' ityAdinA'gre vaktavyaH / na khedayeta cAdaMzamityatra syAdityAdi paThilA pipIlikAditraye daSTe mRjarAjapiSTakRSNavacakAro bhinnakrame dhUmaM cetyatra draSTavyaH; tena mandaviSavRzcikadaSTa lmIkamRttikAle pratipAdayati; gomUtrayutakRSNavalmIkamRttikAsyotkArikAkheda ukto na virudhyate // lepanaM tu nakhAvakRSTe tathA mArkavakharasAlepanaM ca ||53-55||agdaanekjaatiissu pravakSyAmi pRthak pRthk||46|| 6 // pratisUryakadaSTAnAM sarpadaSTavadAcaret // kuSThaM vakaM vacA pAThA bilvamUlaM suvrcikaa|| gRhadhUmaM haridre dve trikaNTakaviNe hitaaH||47|| | pratisUryaketyAdi / Acaret 'cikitsitaM' ityadhyAhAraH ||idaanii vAtAdimedena caturvidhaprakRtInAM saptaSaSTisaMkhyope trividhA vRzcikAHprokA mndmdhymhaavissaaH||53|| minAsivAya adhikalatArja ct:paataamek-| evamekajAtIyAn kITAnabhidhAya vRzcikAcidezamAhajAtInAM cikitsitaM nirdizanAha-agadAnekajAtIvityAdi / trividhA vRzcikA ityAdi / nanvekajAtibhyaH pRthagbhatA vikA vakraM tagara, suvarcikA kharjikAkSAraH / trikaNTakagrahaNamaparasajA- lUtAzca karamAnirdizyante iti ? ucyate-viSacikitsitavitIyAnAM kaNabhaprabhRtInAM prAdhAnyAdupalakSaNam / hita iti | zeSApekSaH pRthgaarmbhH|| 56 // agada iti shessH|| 46 // 47 // gozakRtkothajA mandA madhyAH kaasstthessttikodbhvaaH|| rajanyAgAradhUmazca vakra kuSThaM palAzajam // sarpakothodbhavAstIkSNA ye cAnye visssNbhvaaH||57|| galagolikadaSTAnAmagado vissnaashnH||48|| tAneva trInapi kAraNadharmacikitsitamedairminAna prathama kAraNAdevAha-gozakRdityAdi / gozakRdityatra gozabdasyAmAha-rajanItyAdi / palAzajaM 'bIjam' ityadhyAhAryam // 48 parapazUpalakSaNatvAcchakRcchabdasyAparamalopalakSaNakhAgomahiSyAdikumaM tagaraM zignu padmakaM rjniidvym|| zakRnmUtrakothajA mandAH / ye cAnye ityAdi / anye'pi ye agado jalapiSTo'yaM zatapadviSanAzanaH // 49 // viSasaMbhavAste'pi tIvrAH / anye khevaM paThanti,-"sarpakoyomeSaGgI vacA pAThA niculo rohiNI jalam // dbhavAstItrA digdhaviddhaviSerhate / kothe madhyA gavAdInAM zakkasarvamaNDUkadaSTAnAmagado'yaM vissaaphH||50|| skothe'varAH smRtAH" iti // 57 // 1 'kuryAt saMzodhanAni ca' iti pA0 / 2 nizogrAsindhu- 1vacAzvagandhA' iti pA0 / 2 'nakhAMvakRSTe syAlepe mArkava. saMbhavaiH' iti paa0| | kharaso hitaH' iti pA0 / Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAnaM mandAdvAdaza madhyAstu trayaH pnycdshottmaaH|| __ zvetazcitraH zyAmalo lohitAbho daza viMzatirityete saMkhyayA prikiirtitaaH|| 58 // raktaH zveto raktanIlodarau ca // 63 // idAnIM teSAM pRthak saMkhyAmAha-mandA dvAdazetyAdi / gaya- pIto'rakto nIlapIto'parastu dAsastu-"trayodaza prANaharAstrayo madhyAstathA'pare / manda- rakto nIlo nIlazuklastathA c|| vIryA dazaikazca vRzcikA viSavedibhiH // saptaviMzatirityate rakto babhruH pUrvavaccaikaparvA saMkhyayA parikIrtitAH" iti paThati // 58 // yazcAparvA parvaNI dve ca yasya // 64 // kRSNaH zyAvaH karburaH pANDuvarNo nAnArUpA varNatazcApi ghorA gomUtrAbhaH karkazo mecakazca / zeyAzcaite vRzcikAH praanncauraaH|| pIto dhUmro romazaH zADvalAbho janmateSAM sarpakothAt pradiSTaM raktaH zvetenodareNeti mandIH // 59 // dehebhyo vA ghAtitAnAM viSeNa // 65 // yuktAzcaite vRzcikAH pucchadeze ebhirdaSTe sarpavegapravRttiH 'syurbhUyobhiH prvbhishcetrebhyH|| sphoTotpattiAntidAhI jvarazca // ebhirdaSTe vedanA vepathuzca khebhyaH kRSNaM zoNitaM yAti tIvaM tasmAt prANaistyajyate zIghrameva // 66 // . gAtrastambhaH kRSNaraktAgamazca / / 60 // / tIkSNaviSANAM lakSaNakarmANyAha-zvetazcitra ityAdi / pUrvazAkhAdaSTe vedanA cordhvameti vaceti pUrva madhyaviSA yathA jihvAzophAdikArakAstathaivaite'pi dAhakhedo daMzazopho jvarazca // jihvAzophAdi kurvantItyarthaH / ekaparveti dvayorasyoH saMghAtaH idAnIM mandaviSANAM lakSaNakarmANyAha-kRSNa ityAdi / / | parva, ekaM parva yasya sa tathA / parvaNI dve ca yasyeti cakAreNa kRSNAdayo dvAdazApi zvetenodareNopalakSitAH / vadanA cAvA bahaparvANo'pi bhavantIti samuccIyate / khebhya iti khebhyaH metIti trividhAnAmapi vRzcikAnAM sAmAnyalakSaNamatra prAyo srotobhyaH / ariSTamidam // 63-66 // . .. vRttyA'bhihitam / syurbhUyobhiH parvabhizcetarebhya iti itarebhyo ugramadhyaviSairdaSTaM cikitset sarpadaSTavat // vRzcikebhyo mandaviSA vRzcikA bhUyobhirbahutaraiH parvabhirupala-| AdazaM sveditaM cUrNaiH pracchitaM pratisArayet // 67 // kSitA bhaveyuH // 59 // 6 // rjniisaindhvvyossshiriissphlpusspjaiH|| raktaH pItaH kApilenodareNa ___ idAnIM cikitsA prastUyate-ugramadhyetyAdi / mUrchA coprA sarve dhUmrAH parvabhizca tribhiH syuH|| 61 // cetyanena sarpadaSTaSaSThasaptamavegalakSaNasya vacanAnmadhyaviSe'pi ete mUtrocArapUtyaNDajAtA sarpadaSTacikitsA kAryA / ihAparAmapi cikitsAmAha-AdaMmadhyA kSeyAstriprakAroragANAm // zamityAdi / pratisAraNaM gharSaNaM, taca duSTaraktapravartanArtham / mAtuyasyaiteSAmanvayAdhaH prasUto luGgAmletyAdi / mAtulajhAmlaM bIjapUrakarasaH / surasAprajaM tula. doSotpattiM tatsvarUpAM sa kuryAt // 62 // sIpallavaM, mallikAkusumamiti kecit / khede ityAdi vAtakajilAzopho bhojanasyAvarodho. phAvajayAya / pAne sarpirityAdi / bahuvAtasya sarpiHpAnaM madhumUrchA cogrA madhyavIryAbhidaSTe // yutaM, bahupittasya kSIraM bahuzarkara ceti yogadvayam // 67||mdhyvissaannaaN lakSaNakarmANyAha-raka ityAdi / kapilena | mAtuluGgAmlagomUtrapiSTaM ca surasAgrajam // 68 // saha raktaH pItazceti trayaH / ete ca trayo'pyudareNa dhUmrAH / lepe, khede sukhoSNaM ca gomayaM hitmissyte|| pUrvatra kASTheSTikodbhavakhamiha tu sarpamatroccArAdisaMbhavalamitya- pAne kSIdyutaM sapiH kSIraM vA bahuzarkaram // 19 // bhayahetUpAdAnAd vyastasamastobhayahetUdbhavalaM madhyAnAM boddha- dazaM mandaviSANAM tu cakratailena secyet|| vyam / digdhaviddhasarpadaSTAnAM ca zarIrakothe madhyAnAM janma vidArAgaNAsaddhana sukhoSNenAthavA punH|| 70 // matAntareNa pratipAditameva / triprakAroragANAmityAdi darvI- | kuyozcotkArikAkhedaM viSaghnairupanAhayet // karAdidena triprakArANAmeteSAM yasyAnvayAdyo yAhaka prstH| guDAdaka vA suhima cAtujAtakasayutam / / 71 // sa tatvarUpAM doSotpattiM kuryAt // 61 // 62 // 1 'lohitazca kRSNaH pItaH zuklanIlodarau ca' iti pA0 / 2 'agnayAmAsaH kApilo raktakoSTho yo vo yuktaH kApilenodarega' 1 kANDavoM' iti paa0|2 mecako rUkSavarNaH' iti paa0| iti, 'kRSNaH zvetaH zvetakRSNau pavitrau raktAmyAbhazcApyathAnyonyacitrau' 3 zveto rakto' iti pA0 / 4 'raktazcaite mandavIryA matAstu' iti | iti ca paa0| 3 'mRtyurUpAH' iti paa0| 4 'pazcAt paa0| 5 'rasanasyopadhAto' iti paa0| 6 'vRzcikairmadhyamaistu' prANAn mutrati kSiprameva' iti pA0 / 5 'sarpizca sakSaudraM' iti iti pA.. paa0| 6 viSArupanAhaneH' iti pA0 / Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 8] sushrutsNhitaa| pAnamasmai pradAtavyaM kSIraM vA saguDaM himam // ato'dhike'hni prakaroti jantozikhikukkuTabarhANi saindhavaM tailasarpiSI // 72 // viSaprakopaprabhavAn vikArAn // 81 // dhUmo hanti prayuktastu zIghraM vRzcikajaM viSam // SaSThe dine viprasRtaM tu sarvAn kusumbhapuSpaM rajanI nizA vA kodravaM tRNam // 73 // marmapradezAn bhRzamAvRNoti // ebhighRtAktai--pastu pAyudeze prayojitaH // tat saptame'tyarthaparItagAtraM nAzayedAzu kITotthaM vRzcikasya ca yadviSam // 74 // vyApAdayenmaya'matipravRddham // 82 // __ idAnIM mandaviSANAM cikitsAmAha-daMzamityAdi / cakra ISatsakaNDa pracalamityAdi / ISatsakaNDu kizcitkaNDUyuktaM, talaM cakrapIDitaM tilatailaM, atra cakrazabdopAdAnaM hastAdiyantra-pracalaM pracalanazIlam / gayadAsastu prabalamiti paThilA vyAkhyApIDananiSedhArtham / vidArigaNasiddhenetyAdizabdasya lopAdvidA- | nayati-prabalam ISat prathamadine, dvitIyAdiSu dineSu tu praba. yAdigaNasiddhena, 'tailena' iti shessH| kuryAcotkAriketyAdi / lataraMkrameNa prabalatamaMca; yadAha,-"SaSThe dine viprasRtaM tu sarvAn utkArikA lapsikA / utkArikA tu zirISAdiviSaharavyaiH marmapradezAn bhRzamAvRNoti" iti / sakoThaM kiJcit koThayukaM, pUrvoktA pUrvakalpitA ca / upanAhayed viSannadravyairupanAhakhedaM koThazca varaTIdaMzasthAnaH / darzayatIha rUpamiti rUpaM cAtra tatrAkuryAt / guDodakamityAdi / barhANi picchAni // 70-74 // ntarokaM jvararomaharSarakkamaNDalAdikam / tathA ca vRddhavAlUtAviSaM ghoratamaM durvikSeyatamaM ca tat // gbhaTa:-"tRtIye sajvaro romaharSakRdrakkamaNDalaH / zarAvarUpaduzcikitsyatamaM cApi bhissbhirmndbuddhibhiH||75|| stodAtyo romakUpeSu sAsravaH" iti / kopameti unmArgapravRttaM saviSaM nirviSaM caitadityevaM parizaGkite // bhavati, tato'dhike paJcamadine unmArgapravRttaM sat viSakopaprabhavAn viSaghnameva kartavyamavirodhi yadauSadham // 76 // | vikArAn kroti| 'tRDdAhakaNDUprabalaM' iti kecit // 80-82 // lUtAviSamAdikAraNalakSaNacikitsitairnirdizannAha-lUtetyA- yAstIkSNacaNDograviSA hi lUtAdi / ghoratamaM kaSTasAdhyaM, durvijJeyatamam atiduHkhena vijJAtuM stAH saptarAtreNa naraM nihnyuH|| zakyam / tasya durvijJeyavAdeva saMzaye sati viSaharameva karaNI- __ ato'dhikenApi nihanyuranyA yamityAha-saviSamityAdi / avirodhi dhAtubhiH saha yanna - yAsAM viSaM madhyamavIryamuktam // 83 // virudhyate'nnapAnaM tat ; na punaragadakaraNaM, dhAtuvirodhAt yAsAM kanIyo viSavIryamukta tAH pakSamAtreNa vinAzayanti // agadAnAM hi saMyogo viSajuSTasya yujyate // tasmAt prayatnaM bhiSagatra kuryAnirviSe mAnave yukto'gadaH saMpadyate'sukham // 77 // daadNshpaataadvissghaatiyogaiH||84|| tasmAt sarvaprayatnena jJAtavyo vissnishcyH|| / tAsAM tIkSNamadhyamandaviSANAM kAlAvadhimAha-yAvISaNaajJAtvA viSasadbhAvaM bhiSagvyApAdayennaram // 78 // caNDogretyAdi / tIkSNaM dAhapAkasrAvakara, caNDam atikopATopa tameva dhAtuvirodhaM darzayannAha-agadAnAmityAdi / asukhaM karaM; tIkSNacaNDalenogramasahyaM viSaM yAsAM tAkhathA / ato'nenaikaSTam // 77 // 78 // kAdazAhAt parata iti sAmarthyAd grAhyam / tathA cAlambAprodbhidyamAnastu yathA'GkureNa yanaH,-"lUtAstIkSNaviSA hanyuH saptASTanavabhirdinaiH / ekAdana vyaktajAtiH pravibhAti vRkssH|| zAhAt parato viSaM yAsAM tu madhyamam" iti // 83 // 84 // tadvadurAlakSyatamaM hi tAsAM viSaM tu lAlAnakhamUtradaMSTrAviSaM zarIre pravikIrNamAtram // 79 // rajaHpurISairatha cendriyeNa // lUtAviSadurvijJeyatAyAmupamAnapramANaM nirdizannAha-prodbhi-| saptaprakAraM visRjanti lUtA. dyamAna ityAdi / pravikIrNamAtraM prathamaM vikSiptamAtram , alpa- staMdunamadhyAvaravIryayuktam // 85 // vistRtamityarthaH // 79 // sakaNDukoThaM sthiramalpamUlaM ISatsakaNDu pracalaM sakoTha lAlAkRtaM mandarujaM vadanti // mavyaktavarNa prathame'hani syAt // zophazca kaNDUzca pulAlikA ca anteSu zUnaM parinimnamadhyaM dhUmAyanaM caiva nakhAnadaMze // 86 // pravyaktarUpaM ca dine dvitiiye||8|| dazaM tu mUtreNa sakRSNamadhyaM tryaheNa tadarzayatIha rUpaM saraktaparyantamavehi dIrNam // viSaM caturthe'hani kopameti // daMSTrAbhirugraM kaThinaM vivarNa jAnIhi daMzaM sthirmnnddlNc|| 87 // 1 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 2 'tamAyalena bhiSajA' iti| 1'pulAnikA' iti paa0| Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAna rajaHpurISendriyajaM hi viddhi sauvarNikA lAjavarNA jAlinyeNIpadI tathA // sphoTaM vipakkAmalapIlupANDum // kRSNA'gnivarNA kAkANDA mAlAguNA'STamI tathA 97 adhiSThAnavizeSAdapi tAsAM viSaM viSe ca liGgaM darzayannAha- tAbhirdaSTe daMzakothaH pravRttiH kSatajasya ca // viSaM tu lAletyAdi / raja Artavam , indriyaM zukram / sakaNDa- jvaro dAho'tisArazca gadAH syuzca tridoSajAH 98 koThamityAdi / koThaH koThapiDakAH / zopha ityAdi / pulAlikA piDakA vividhAkArA maNDalAni mahAnti ca // romAJcaH / dhUmAyanaM dhUmodvamanamivAGgAnAm / daMzaM tu mUtreNe- mahAnto mRdavaH zophA raktAH zyAvAcalAstathA 99 tyAdi / rajaHprabhRtije 'daMze' itydhyaahaarH| viddhi jAnIhi sAmAnyaM sarvalUtAnAmetadAdazalakSaNam // // 85-87 // __ AlA viSA mUtraviSA ceti dve // 94-99 ||etaavdett samudAhRtaM tu vizeSalakSaNa tAsAM vakSyAmi sacikitsitam 100 vakSyAmi lUtAprabhavaM purANam // 88 // trimaNDalAyA daMze'sRk kRSNaM sravati dIryate // sAmAnyato duSTamasAdhyasAdhyaM bAdhirya kalaSA dRSTistathA dAhazca netryoH||101|| cikitsitaM cApi yathAvizeSam // 89 // tatrArkamUlaM rajanI nAkulI pRzniparNikA // idAnImatItAnAgatoktaiH samAnatAM viziSTatAM ca vibhaja- pAnakarmaNi zasyante nasyAlepAJjaneSu ca // 102 // nAha-etAvadetadityAdi / iyatpramANametat prathamAdidivasA- zvetAyAH piDakA daMze zvetA kaNDUmatI bhavet // . zrayaM lAlAdyadhiSThAnAzrayaM ca sarvalUtAviSayaM samudAhRtamAgama- dAhamUrchAjvaravatI visarpakledarukkarI // 103 // prasiddhamuktamityarthaH / vakSyAmItyAdi / lUtAprabhavaM lUtAnAmAdyu- tatra cndnraassailaahrennunlvjulaaH|| tpattikAraNaM, purANaM purAbhavaM, sAmAnyato vakSyAmIti saMbandhaH, kuSThaM lAmajjakaM vakra naladaM cAgado hitH|| 104 // tathA daSTaM daMzamapyasAdhyaM sAdhyaM ca sAmAnyato vakSyAmIti / AdaMze piDakA tAmrA kapilAyAH sthirA bhavet // cikitsitaM cetyAdi / cikitsitaM yathAvizeSaM vizeSAnatika- ziraso gauravaM dAhastimiraM bhrama eva ca // 105 // meNa; cakArAlakSaNamapi vizeSAnatikrameNa vakSyAmIti saMbandhaH tatra pdmkkusstthailaakrnyjkkubhtvcH|| // 88 // 89 // sthirArkaparNyapAmArgadUrvAbAhrayo viSApahAH // 106 // vizvAmitro nRpavaraH kadAcidRSisattamam / | AdaMze pItikAyAstu piDakA pItikA sthirA // vaziSThaM kopayAmAsa gatvA''zramapadaM kila // 90 // bhavecchardivaraHzUlaM mUrdhni rakte tathA'kSiNI // 107 // kupitasya munestasya lalATAt khebindvH|| | taveSTAH kuttjoshiirtunggpdmkvculaaH|| apatan darzanAdeva rvesttsmtejsH||91|| shiriisskinnihiishelukdmbkkubhtvcH||108|| tRNe maharSiNA lUne dhenvartha saMbhRte'pi ca // rakkamaNDanime daMze priDakAH sarSapA iva // tato jAtAstvimA ghorA nAnArUpA mhaavissaaH|| jAyante tAluzoSazca dAhazcAlaviSArdite // 109 // apakArAya vartante nRpasAdhanavAhane // 92 // tatra priyngguhiiberkusstthlaamjjvlaaH|| yasmAlUnaM tRNaM prAptA muneH prkhedbindvH|| agadaH zatapuSpA ca spipplvttaakuraaH|| 110 // tasmAlateti bhASyante saGkhyayA tAzca SoDaza // 93 // pratirmatraviSAdaMzo visapI kRssnnshonnitH|| tatprabhavamuddizannAha-vizvAmitra ityAdi / kilelyAgamasaM- kAsazvAsavamImUrchAjvaradAhasamanvitaH // 111 // vAde / tatsamatejaso ravisamAnatejaso vaziSThasya khedabindavaH mnHshilaalmdhukkusstthcndnpdmkaiH|| apatan patitAH / dhenvartha saMbhRte gavAdicaraNArtha saMcite / madhumitraiH salAmajjairagadastatra kiirtitH||112|| matAntareNotpattiranyathA vaya'te,-"anye vadanti bhuktasya ApANDapiDako daMzo daahkledsmnvitH|| duSTasyAnnasya mUrcchanAt / saMbhavanti viSasphoTA ye lUtAkITala- raktAyA raktaparyanto vijJeyo rktsNyutH|| 113 // kSaNam / yathAkhaM dhArayantaste latAkITAzca kIrtitAH" ityAdi kAryastatrAgadastoyacandanozIrapadmakaiH // // 90-93 // tathaivArjunazelubhyAM tvagbhirAmrAtakasya ca // 114 // kRcchrasAdhyAstathA'sAdhyA lUtAstu dvividhAHsmRtAH picchilaM kasanAdazAdrudhiraM zItalaM sravet // tAsAmaSTau kRcchrasAdhyA vAstAvatya eva tu // 94 // kAsazvAsau ca tatroktaM raktalUtAcikitsitam 115 trimaNDalA tathA zvetA kapilA pItikA tathA // sAmAnyalakSaNamabhidhAya tAsAM vizeSalakSaNaM cikitsite ca AlamUtraviSA raktA kasanA cASTamI smRtA // 95 // bhedaM darzayannAha-vizeSalakSaNamityAdi / cakArAt prisseke'pi| tAbhirdaSTe ziroduHkhaM kaNDUrdaze ca vednaa|| zvetAyA ityAdi / rAnA gandhanAkulI / AdaMze ityAdi / tuGgaM bhavanti ca vizeSeNa gadAH shlaissmikvaatikaaH||96|| padmakezaraM, punnAga itypre| vajulo jalavetasaH; jejaTastu kambu1'astAcIkSNavarcasaH' iti paa0| keti paThitvA kiNihIti vyAkhyAnayati / rakkamaNDanime ityaadi| Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH8] sushrutsNhitaa| 593 'raktapAdyA' iti kvacit , tatrApi raktAyA eva grahaNam / rakto mAlAguNAdaMzo dhuumgndho'tivednH|| picchilamityAdi / rakkalUtAcikitsitaM toyacandanAdikam vahudhA ca vizIryeta dAhamU jvraanvitH||127|| // 100-115 // idAnImasAdhyAnAmapi parihArArtha lakSaNamAha-kucchrasAdhyepurISagandhiralpAsRk kRSNAyA daMza eva tu|| tyAdi / dvai yahacchayeti avArya viSavIryANAM madhye dve ca yadRcchayA jvrmuurchaavmiidaahkaasshvaassmnvitH||116|| sidhytH| zeSANAmavArya viSavIryANAM SaTrasaMkhyakAnAM, nibodha tatrailAvakrasarpAkSIgandhanAkulicandanaiH // jAnIhi / dhyAma ityAdi / dhyAmo dagdheSTakAdivarNaH / ghoro mahAsugandhisahitaHpratyAkhyAyAgadaH smRtH||117|| daMza ityAdi / tamovRddhiH punaH punastamodarzanam / eNIpadyA daMze dAho'gnivakrAyAH srAvo'tyartha jvarastathA // ityAdi / vizIryeta zaTatItyarthaH // 121-127 // coSakaNDaromaharSA daahvisphottsNyutH|| 198 // asAdhyAsvapyabhihitaM pratyAkhyAyAzu yojyet|| kRSNAprazamanaM cAtra pratyAkhyAya prayojayet // doSocchAyavizeSeNa dAhacchedavivarjitam // 128 // sArivozIrayaSTayAvacandanotpalapadmakam // 119 // kecidasAdhyAnAmapi cikitsitaM paThanti-asAdhyAkhi idAnIM sauvarNikAdiSvasAdhyeSu dvayoH kRSNAgnivakrayoH kadA. tyAdi // 128 // citkRcchrasAdhyakhAt kRcchrasAdhyAnantaraM lakSaNaM pratyAkhyAna- sAdhyAbhirAbhilUtAbhirdaSTamAtrasya dehinH|| pUrvakaM cikitsitaM cAha-purISagandhirityAdi / sAkSI lohi- vRddhipatreNa matimAn samyagAdazamuddharet // 129 // tapuSpA zaGkhapuSpIbhedaH / mahAsugandhiH dundubhikhanIyokto'- idAnIM kRcchrasAdhyAnAM tAtkAlikaM cikitsitamAhagadaH / daMze ityAdi / coSasthAne tRSNeti kvacit , saMyuta ityatra sAdhyAbhirAbhirityAdi / asyAne kecidamuM pAThaM paThanti-'jAdaMza iti vibhaktivipariNAmena yojanIyam / gayadAsastu mbvauSThenAgnitaptena dehedAkaravAraNAt'-iti // 129 // kRSNAgnivakrayorniyatAsAdhyatvamaGgIkurvan sauvarNikAdikrameNAne amarmaNi vidhAnako varjitasya jvraadibhiH|| lakSaNamAtrameva paThati // 116-119 // daMzasyotkartanaM kuryAdalpazcayathukasya ca // 130 // sarvAsAmeva yuJjIta viSe zleSmAtakatvacam // mdhusaindhvsNyuktairgdairlepyetttH|| bhiSaka sarvaprakAreNa tathA cAkSIvapippalam // 120 // priyaGgarajanIkuSThasamaGgAmadhukaistathA // 131 // tAsAmuktAnAM dazAnAmapi lUtAnAM viziSTaM cikitsitamabhi- sArivAM madhukaM drAkSAM payasyAM kSIramoraTam // dhAya sAmAnyamapyAha-sarvAsAmityAdi / sarvaprakAreNa pAnAbhya- vidArIgokSurakSaudramadhukaM pAyayeta vA // 132 // anAdayaH / akSIvapippalamiti akSIvAt mahAnimbAjjAtaH kSIriNAM tvakaSAyeNa suzItena ca secayeta // pippala akSIvapippalaH, anye zobhAanAjjAta iti mnynte| upadravAn yathAdoSaM viSaghnaireva sAdhayet // 133 // anyatrApyuktaM-"akSIvAjjAtasya pippalasya maNiH sarvaviSA- kIdRzasya daMzasya chedaM kuryAdityAha-amarmaNi vidhAnajJa pahaH / zelukhaco vA" iti / AlambAyano'pyatrAha,- ityAdi / jvarAdibhiH asAdhyalutokaiH, 'asAdhyAnAM bhiSak "lUtAviSeSu sarveSu pAnanasyAJjanAdinA / prayojyaH pippalo- prAjJo na yuJjIta cikitsitam' iti / madhusaindhavetyAdi / agadaiH kSIvajAtaH zelukhaco'thavA"-iti // 120 // mahAsugandhyAdibhiH / tata iti chaidAdanantaram / samajhA varAhakRcchasAdhyaviSA yaSTau proktA dve ca ydRcchyaa|| | kAntA / tatheti priyavAdibhirapi payedityarthaH / sArivAmiavAryaviSavIryANAM lakSaNAni nibodha me // 121 // tyAdi / sArikA utpalasArivA, payasyA arkapuSpI, kSIramorarTa dhyAmaH sauvarNikAdaMzaH sapheno mtsygndhkH|| moraTa eva / ekatra yoge madhukadvayaM sthalajajalajamedena / kSIrizvAsaH kAso jvarastRSNA mUrchA cAtra sudaarunnaa|| NAmityAdi // 130-133 // AdaMze lAjavarNAyA dhyAma pUti srvedsk|| nasyAJjanAbhyaJjanapAnadhUmaM dAho mUrchA'tisArazca ziroduHkhaM ca jAyate 123 tathA'vapIDaM kavalagrahaM ca // ghoro vaMzastu jAlinyA rAjimAnavadIryate // saMzodhanaM cobhayataH pragADhaM stambhaH zvAsastamovRddhistAluzoSazca jAyate 124 kuryAtsirAmokSaNameva cAtra // 134 // eNIpadyAstathA daMzo bhavet kRssnntilaakRtiH|| lUtAsu dazavidhamupakramamAha-nasyAjanAbhyajanetyAdi / tRssnnaamuurchaajvrcchrdikaasshvaassmnvitH||125|| abhyaJjanasthAne Alepanamiti kecit / saMzodhanamubhayato vamadaMzaH kAkANDikAdaSTe paannddurkto'tivednH|| navirecanAkhyaM kuryAt / sirAmokSaNamityatra 'rakaM harecApi tRNmU zvAsahadrogahikkAkAsAH syurucchritaaH|| | jalAyukAbhiH' iti kecit / etaca sarva viSaharaireva dazavidha1 'coSakaNDUromaharSA vidAhaH sphoTajanma ca' iti pA0 / 2 mapi // 134 // 'mUrti cAtyarthavedanA' iti pA0 / 3 'tRSNAmUrchA jvarazvAsadAhakRt 1 'sAdhyAbhirapi lUtAmiH' iti paa0| 2 'dahedAkaraNAprANanAzanaH' iti paa0| | diti' iti paa0| mu0saM075 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [kalpasthAnaM kITadaSTavaNAn sarvAnahidaSTavaNAnapi // iha viMzatyadhikAdhyAyazate ye'rthAH zAlAkyAdayo nAmamAtreNoAdohapAkAttAn sarvAzcikitseduSTavadbhiSam // 135 ddiSTA natu prapaJcena nirdiSTAH, tAnatha anantaramuttare vakSyAmi 140 lUtAnAmapi kITavAt sAmAnyenaiva kITaviSotthavaNAnAM tathA sanAtanatvAdvedAnAmakSaratvAttathaiva ca // tAdRzAnAmahidaSTavaNAnAmapi duSTavaNavaJcikitsAmAha-kITadaSTa- tathA dRSTaphalatvAcca hitatvAdapi dehinaam||14|| praNAnityAdi / AdAhapAkAditi yAvaddAhapAko tiSThataH; vini- vAksamUhArthavistArAt pUjitatvAzca dehibhiH|| vRttayozca dAhapAkayorvakSyamANo vidhirbhaviSyati / kvacit 'sadA- cikitsitAt puNyatamaM na kiMcidapi zuzrumaH 142 hapAkAn' iti pAThaH / duSTavat duSTavaNavat ; duSTavaNoktaM ca 'duSTava- RsserindrprbhaavsyaamRtyonebhissgguroH|| NeSu kartavyamUrya cAdhazca zodhanam' ityAdi / tatra zodhanaM dhArayitvA tu vimalaM mataM paramasaMmatam // viSaharadravyaiH, tathA lepAdikamapi viSaharameva duSTavaNaciki- uktAhArasamAcAra iha pretya ca modate // 143 // tsitena // 135 // iti suzrutasaMhitAyAM kalpasthAne kITakalpo vinivRtte tataH zophe karNikApAtanaM hitam // naamaassttmo'dhyaayH||8|| nimbapatraM trivRhantI kusumbhaM kusumaM madhu // 136 // iti bhagavatA zrIdhanvantariNopadiSTAyAM tacchiSyeNa gugguluH saindhavaM kiNvaM varcaH pArAvatasya ca // maharSiNA suzrutena viracitAyAM suzrutasaMhitAyAM viSavRddhikaraM cAnnaM hitvA saMbhojanaM hitam // 137 // paJcamaM kalpasthAnaM samAptam // 5 // nivRttadAhAdI vraNe yA viSotpannA karNikA tasyAzcikitsA- cikitsitasyopAdeyatAmAgamapratyakSaphalavAbhyAmeva nirdizamAha-vinivRtte ityAdi / karNikA mAMsakandI, padmakarNikAkA- nAha-sanAtanakhAdityAdi / cikitsitAdanyat puNyatamaM na rakhAt karNikA bhaNyate / tasyAzca zoNitapittotthAyA mRduru- kimapi zuzrumaH na kimapi anu gurupAramparyeNa zrutavantaH / jAyAH pracchanamantareNaiva pAtanaM sukaram / tAnyeva pAtanadravyA- kuta ityAha-sanAtanalAdvedAnAmiti |-aayurvedaanggaanaaN zalyANyAha-nimbapatramityAdi / kiNvaM surAbIjam / etannimbapa- dInAM sanAtanavAnnityabhavavAdakRtakavAdityarthaH / etenAkRtakatrAdikaM dravyaM lepanena karNikApAtane hitaM, tathA viSavRddhikaraM vAkhyahetukena doSAbhAveNa tatproktasya cikitsitasya puNyatamatilakulatthAdyannaM varjayitvA yadanyat pAtanaM saMbhojanaM tat karNi- kham / tathA akSarakhAdAyurvedAGgAnAM zalyAdInAM na kSaratItyakSakAyAH pAtane hitam / gayadAsastu nimbapatramityasya sthAne ramavicalanAtmakamucyate, etAni cAyurvedAGgAnyakSarANi avica'zikhIvaMza' iti paThikhA vyAkhyAnayati-zikhI lAgalakI, lanAtmakAni yAthAtathyAdityarthaH, etasmAdapi cikitsitaM vaMzo vaMzavak / kiNvasthAne dantaM paThati, danto godanto gavAM puNyatamam / AgamapramANamabhidhAya pratyakSaM pramANamAha-tathA dantaH // 136 // 137 // dRSTaphalakhAceti / dRSTaphalamapi kiMcidaMpuNyatamaM yathA steyAdIviSebhyaH khalu sarvebhyaH karNikAmarujAM sthiraam|| tyAha-hitavAdapi dehinAmiti / cikitsitAdityasya svarUpracchayitvA madhUnmizraH zodhanIyairupAcaret // 138 pavizeSaNamAha-vAkasamUhArthavistArAditi |-vaaksmuuhe'rthkphvaatotthaayaaH karNikAyAzcikitsAmAha-viSebhya ityaadi| vistAro yasmin ; ata eva pUjitalAca dehibhiriti dehinaH arujAm avidyamAnarujA, sthirAM kaThinAM / zodhanIyaiH nimba vyAdhiparimokSaM khastharakSaNamicchanta AyurvedaM viziSTapadapadArthapatratrivRtAdibhiH, dantImUlamadanaphalakalkAdibhirvA // 138 // rUpaM khasukhakAmAH pUjayanti / yatazcikitsitamuktahetubhiH pavisaptaSaSThasya kITAnAM shtsyaitdvibhaagshH|| tratamaM; tasmAdindraprabhAvasya munestaM vedamavidyamAnapApalakSaNamadaSTalakSaNamAkhyAtaM cikitsAcApyanantaram // 139 // malaM, paramANAM mahatAM samyaGgyataM pUjitaM hRdaye dhAraNAt / idAnIM paratantroditasaMkhyAvipratipattinirAsArtha khatantre vyA ukAhArasamAcAra uktavyAdhiparimokSakhastharakSaNAhArAcAraH / sokasaMkhyAH sukhabodhArtha ca kITeSu daSTalakSaNacikitsitopadezena iha ihaloke, pretya paraloke'pi, modate hRSyati / gayadAsastu parimANamuddizamAha-saptaSaSThasthetyAdi / saptaSaSThazatasya kITAnAM 'sanAtanakhAvedAnAmakSaratvAttathaiva ca' itIdRzaM vyAkhyAnayati daSTalakSaNamAkhyAtaM kathitaM, vibhAgazaHpratyekaM daSTalakSaNAdanantara cikitsitamapi samAkhyAtam // 139 // -sanAtanatvAt nityabhavakhAdAyuSaH saMtAnasyopakAryasya nityasasaviMzamadhyAyazatametaduktaM vibhaagshH|| dbhAvAttadupahitakArako'pyAyurvedo nityaH / tatrAyuSaH saMtAnasyaiva ___idAnI pUrvatatrasyAdhyAyasaMkhyAyAH parimANaM yaduddiSTaM tanni santatinityatAmuddizannAha-akSarakhAditi |-n kSarantIti diSTamiti darzayannAha-saviMzamityAdi / etat saviMzamadhyAya akSarANi akArAdayaH kharAH kAdIni ca vyaJjanAni; taddhazataM, vibhAgazaH sUtrasthAnAdivibhAgenoktam // TitavAdAyurvedasyApi nityavaM kAraNAnurUpaM kAryamiti kalA ihoddiSTAnanirdiSTAnarthAn vkssyaamythottre||140|| // 141-143 // zAlAkyakaumArakAyacikitsAbhUtavidyAnAM nAmamAtreNehoddi- | iti zrADalha(ba)Naviracita | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAdhAnAM nirdezAbhAvAt kathaM jJAnamityAha-ihoddiSTAnityAdi / khyAyAM klpsthaane'ssttmo'dhyaayH||8|| 1'bAdazapAkaM yasena cikitset sarpadaSTavat' iti paa0| 1 'cita puNyatamaM yathA--astreyAdIlAha' iti pA0 / pracchAyAyAH kaNikA kaThinA! // 138 " tasmAdindramAmayayataM ! Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsamullasitA sushrutsNhitaa| atha uttaratantram / prthmo'dhyaayH| stutiM nirdizannAha-nikhilenetyAdi / nikhilena sAmastyena / athAta aupadravikamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // yatra ysminnuttrtntre|pRthgvidhaa naanaaprkaaraaH| ke te nAnAprakArA rogA nikhilenottare'bhidhAsyante ! ityAha-zAlAkyazAstrA. yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| bhihitA ityAdi / videhAdhipakIrtitA iti nimipraNItAH SaTkalpasthAnAnantaramuttaratantramArabhyate, yena kalpasthAne viSa saptatirnetrarogAH, na kraalbhdrshaunkaadiprnniitaaH| ye ca vistarato jasyAgantuvraNasya viSamupadravakAri nijavaNasyApi rieNbhiravacA-1, dRSTA iti pArvatakajIvakaibandhakaprabhRtibhiH; kumArAbAdhahetavaH ritaviSamupadravabhUtamiti tacikitsitamabhihitam , ata upadrava skandaprahaprabhRtayaH / SaTrasu kAyacikitsAsu agnivezabheDajA. cikitsAdhikArasAmAnyAt sarvopadravacikitsArthamuttaratatrA tUkarNaparAzarahArItakSArapANiproktAsu / upasargAdayo jvraadyH| rambhaH; athavA saviMzamadhyAyazataM parisamApya pariziSTavAdusara AgantavaH atra unmAdAdayaH / nanu bhUtanimittalAdunmAdAdInAM tatraM pratipAyaM bhavati / tasya ca tantrasyopadravAnadhikRtya pravRtta. kathamAgantukalaM? yataH prahArAdikRtA AgantavaH; satyaM, bAhyakhAnirutyA aupadravikavaM prAptamamyadhyAye vyavasthitam / tAktaM nimittatvAdunmAdAdInAmAgantukatvam / gayI tu, upasargAdayaH sUtre-'adhikRtya kRtaM' ityAdi / sa ca niruktisaMpanno'dhyAyaH amAnuSopasargAdayaH, te cApasmAronmAdA bhUtavidyAbhihitAH, ta prAk pratipAdyo bhavatItyata Aha-athAta ityAdi / upadravAn evAgantava iti vyAkhyAnayati / uttaratantra nikhilena rogA eva rogAnadhikRtya kRto'dhyAya aupadravikaH // 1 // 2 // proktA utAnye'pi proktA ? iti pRSTa Aha-triSaSTI rasasaMsargA adhyAyAnAM zate vize yaduktamasakRnmayA // ityAdi / yuktArthAH pramANopapannArthAH / yuktayaH tatrayuktayaH / vakSyAmi bahudhA samyaguttare'rthAnimAniti // 3 // asyApre kecit 'videhAdhipatiH zrImAn janako nAma vishrutH| idAnIM tat pravakSyAmi tantramuttaramuttamam // AlambhayajJapravaNaH so'yajadrAhmaNairvRtaH // tasya yAgapravRttasya idAnImArabhyamANasyottaratantrasya saMbandhaM darzayabAha- kupito bhagavAn raviH // dRSTiM praNAzayAmAsa so'nutepe mahaadhyAyAnAmityAdi / yadyasmAt kAraNAdvizatyadhike'dhyAyazate tapaH // dIptAMzustapasA tena toSitaH pradadau punaH // cakSurveda punaH punarutaM mayA; kiM tadityAha-'imAnarthAn bahudhottare | prasannAtmA sarvabhUtAnukampayA // ' iti pAThaM paThanti vyAkhyAnavakSyAmi' iti; tattasmAt kAraNAdadhunottaratatraM pravakSyAmIti yanti ca / taM ca bRhatpatrikAkArona paThati, tasmAnmayA'pi saMbandhaH / kecit 'yadizatyadhike proktamadhyAyAnAM zate mayA' iti paThanti; apare tu 'zate saviMze'dhyAyAnAM' iti mahatastasya tantrasya durgAvasyAmpuriva // 8 // paThanti // 3 // AdAvevottamAGgasthAn rogAnamiddhAmyaham // nikhilenopadizyante yatra rogAH pRthgvidhaaH||4|| | saGkhyayA lakSaNaizcApi sAdhyAsAdhyakrameNa ca // 9 // zAlAkyatantrAbhihitA videhaadhipkiirtitaaH|| ye ca vistarato dRSTAH kumArAbAdhahetavaH // 5 // idAnIM sarvendriyAdhiSThAnatvena prANAdhiSThAnatvena ca ziraH SaTsukAyacikitsAsu ye coktAH prmrssibhiH|| | pradhAnamataH prathamaM ziraHsthAn vyAdhIn kathayAmIvi nirdiza mAha-mahata ityAdi / tasya uttaratantrasyAdI uttamAjasthAn rogAtriSaSTI rasasaMsargAH svasthavRttaM tathaiva ca // nabhidadhAmIti saMbandhaH / ambudheriva samudrasyeva, mahataH ativiyuktArthA yuktayazcaiva doSamedAstathaiva ca // 7 // | stIrNasya, durgAdhasya agAdhasya / saMkhyayA SaTsaptatyA videhAdhiyatroktA vividhA arthA rogsaadhnhetvH|| paproktayA, lakSaNaiH vyajanaiH, cakAreNa hetucikitsAbhyAM; sAdhyAidAnImuttaratantrasya nikhilavyAdhinizcayacikitsAlakSaNAM sAdhyakrameNa ceti sAdhyAsAdhyaparipATyA / athavA lakSaNaiH hetupUrvarUpopazayasaMprAptibhiH; cakAreNa cikitsitamevAnuktaM samu1 'viSavadupadravakAritvaM' iti pA0 / 2 'ripubhiravacAritaviSasya cIyate, kecicca kramazabdenaiva cikitsitaM gRhanti // 8 // 9 // viSavadupadravakAritvam' iti pA0 / 3 'pariziSTabhUtamuttaratatraM' iti paa0|4 'tatra' iti paa0| 1'yAcaka' iti paa0| Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM vidyAipaGgalabAhulyaM svAGguSThodarasaMmitam // idAnIM nayanasya rogAdhiSThAnakathanAya maNDalAdisaMkhyAvyaGgalaM sarvataH sArdha bhiSajayanabudbudam // 10 // mAha-maNDalAnItyAdi / kecidevaM paThanti-'locane maNDasuvRttaM gostanAkAraM sarvabhUtaguNodbhavam // lAnyantAn saMdhIca paTalAni ca / jAnIyAt kramazaH pazca tatra sarveSUttamAjastheSu saMkhyAdibhirvAcyeSu nayanagatarogAbhi caturaH Sada SaDeva ca-' iti / eSa pATho nibandhakArairdUSitaH dhAnaM, sarvendriyANAM madhye nayanasya pradhAnakhAt: tatrApi nayana- // 14 // sya paTalavyadhanimittamantaHpravezAyAmavistArairmAnAkAraM ca darza. | pakSmavama'zvetakRSNadRSTInAM maNDalAni tu|| yabAha-vidyAdityAdi / vyaGgulabAhulyamidamantaHpravezapramANaM, anupUrva tu te madhyAzcatvAro'ntyA yathottaram // 15 // yeDulamAnamAha-vAGguSThodarasaMmitaM; etenaitaduktaM bhavati-khA- tAnyeva paJcamaNDalAnyAha-pakSmavatrmetyAdi / pakSmAdInAM paJca kRSThodarasaMmitaM yadalaM tadalayapramANaM netrabuddhadasyAntaHpravezaM maNDalAni / te tu maNDalA anupUrva madhyAH, yathottaraM cAntyAH vidyAt / vyaGgulaM sArdhamiti ardhatRtIyAGgulamityarthaH / sarvata iti | // 15 // yAmato vistaravetyarthaH / nayanabuddhadam akSigolakaH / sarvabhU-pakSmavartmagataH sndhirvrtmshktgto'prH|| taguNodbhavaM sarvabhUtebhyastadguNebhyazcodbhavo yasya tattathAvidhaM; zuklakRSNagatastvanyaH kRssnndRssttigto'prH|| sarvabhUtebhyastAvanetrabududaM sirAnAyvasthisahitaM sAzrumArga cotpanna, tataH kanInakagataH SaSThazcApAGgagaH smRtH||16|| tadaNebhyazca raktasitakRSNaguNA utpannAH etena guNavadbhUto-| sandhInAha-pakSmetyAdi / kanInakagato nAsAsamIpe'vaspasamityarthaH / kecidguNazabdena bhUtaprasAdaM kathayanti; tacca | sthitaH, apAGgago bhrapucchAntaHsthitaH // 16 // vyAkhyAnaM jejaTAya na rocate // 10 // dve vartmapaTale vidyAzcatvAryanyAni cAkSiNi // palaM bhuvo'gnito raktaM vAtAt kRSNaM sitaM jalAt 11 jAyate timiraM yeSu vyAdhiH paramadAruNaH // 17 // AkAzAdazrumArgAzca jAyante netrabudbude // paTalAnyAha-dve ityAdi / catvAryanyAni cAkSiNi apayena bhutena netrabadadamArabhyate yena ca raktAdaya iti darzaya- rANyapi catvAri paTalAnyakSiNi vidyAt / yeSu caturyu paTaleSu mAha-palamityAdi / palaM mAMsa, bhuvaH pRthivyAH; agnito| // 17||rktmiti abhiguNAdraktaM pittarUpa; evaM sitaM jalAdityatrApi | tejojalAzritaM bAhyaM te'vanyat pizitAzritam // vyAkhyeyaM mazrumArgA azrusrotAMsi // 11 // medastRtIyaM paTalamAzritaM tvasthi cAparam // 18 // dRSTiM cAtra tathA vakSye yathA brUyAdvizAradaH // 12 // paJcamAMzasamaM dRSTasteSAM bAhulyamiSyate // .. idAnIM tAnyeva timirasyAzrayabhUtAni catvAri paTalAni netrAyAmatribhAgaM tu kRSNamaNDalamucyate // cikitsArtha vibhajannAha teja ityAdi / atra tejaHzabdenAloca kRSNAt saptamamicchanti dRSTiM dRssttivishaardaaH||13|| | katejaHsamAzrayaM sirAgataM.raktaM boddhavyam / jalaM laggato rasa idAnIM tasmikSetrabudude yadRSTimaNDalaM tasya pramANaM pUrvocArya- dhAtuH, bAhyam akSigolakasya prathamaM paTalaM; anyat dvitIyaM, pratipAditapramANAnurUpaM pratipAdayitumAha-dRSTiM cetyAdi / bAhulyaM sthUlatA // 18 // - vizArado videhaH / kRSNAt saptamamiti kRSNamaNDalAt saptamaM bhAgaM sirANAM kaNDarANAM ca medasaH kAlakasya ca // 19 // dRSTimicchanti / dRSTivizAradAH zAlAkinaH / etat pramANaM para | | guNAH kAlAt paraH zleSmA bandhane'kSNoH sirAyutaH matamapyapratiSiddhavAdanumatameva / tasya saptamAMzasya kiM pramANaM | | teSAmeva dhAtUnAM paTalAzrayANAmupadhAtUnAM ca kairmato nayanekathanAya masUradalamAtrAmatyamAnadazaH ayavA zAlA- 'stitvaM darzayannAha-sirANAmityAdi / sirAdInAM kAlakAsthikino paramatamabhidhAya masUradalamAtrAmiti khamatamabhidhAsya- | | paryantAnAM parA guNA yathottaramutkRSTAH prasAdA, akSNorbandhane - tyAcAryaH / yadyevaM tAturopakramaNIye 'navamastArakAMzo dRSTiH' nyonyasaMhanane'dhikRtAH / tathA kAlakAt paraH kAlakAstraH iti kathamuktavAn ? satyaM, mahApuruSANAM pUrNAyuSAM bhinnaviSayama sakAzAccheSmA sirAyuto'kSNorbandhane para utkRSTo'dhikRta iti midhAnamiti na doSaH, ato'nyAnyapi samAdhAnAni paJjiko piNDArthaH / sirANAmityatra bahuvacanasyAdyarthavAcikhAddhamanInA. kAni santi, tAni vistarabhayAna likhitAni / kecidima mapi grahaNam / kaNDarANAmityatra kaNDarAzabdaH vAyuvAcakaH / pAThamanyathA kRlA''pAtanikApUrvakaM paThanti, sa cAbhAvAna anye tu sirAdInAM medaHparyantAnAM guNAH prasAdAH kAlakasyAlikhitaH // 12 // 13 // kSNoH kRSNabhAgasya bandhane'dhikRtAH / tathA kAlAt paraH kRSNamaNDalAni ca sandhIMzva paTalAni ca locne|| bhAgAdyaH paraH zuklo bhAgastasya bandhane sirAyutaH shlessmaa| yathAkramaM vijAnIyAt paJca SaTaca SaDeva ca // 14 // kecidetadarthAnukUlenaivAtra pAThaM paThanti,-'sirANAM kaNDarANAM ca 1 'mAnaM kAraNaM ca' iti paa0| 2 maGgulamAnamAha-' iti | 1'nAsAsamIpavyavasthitaH' iti paa0| 2 'samAzritaM' iti paa0| 3 'jejjaTastha' iti pA0 / . pA0 / 3 'kAryatvena' iti paa0| Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 1) sushrutsNhitaa| 597 medasaH kRSNabandhane / guNAH kAlAt paraH zleSmA bandhane'kSNoH uSNAbhitaptasya jalapravezAsirAyutaH'-iti // 19 // ___ harekSaNAt khapnaviparyayAzca // sirAnusAribhirdoSairviguNairUrSamAgataiH // 20 // prasaktasaMrodanakopazokajAyante netrabhAgeSu rogAH prmdaarunnaaH|| klezAbhighAtAdatimaithunAca // 26 // ___ idAnIM netrarogANAM sAmAnyAM saMprAptimAha-sirAnusAri zuktAranAlAmlakulatthamASabhirityAdi / sirA atra netragatAH / viguNaiH prakupitaiH / netra niSevaNAdvegavi nigrahAca // bhAgeSu netrAvayaveSu / netrarAjiSviti kecit paThanti; tatra khedAdatho dhUmaniSevaNAca netrANyeva rAjayo netrarAjayaH / etena sarvanetrAzrayA api __ charvighAtAdvamanAtiyogAt // labdhA bhavanti // 20 // bASpagrahAt sUkSmanirIkSaNAca tatrAvilaM sasaMrambhamabhuMkaNDUpadehavat // 21 // netra vikArAn janayanti dossaaH||27|| gurUSAtodarAgAdyairjuSTaM caavyktlkssnnaiH|| kAni tAni nidAnAni yAni parihartavyAnItsAha-uSNesazUlaM varmakoSeSu zUkapUrNAbhameva ca // 22 // tyAdi / atra kecit 'evaM vidAyApratikAriNo'naM' ityAdi vihanyamAnaM rUpe vA kriyAvakSi yathA puraa|| yAvat 'avAzirotyucchritazAyitasya jvaropatApAhatuparyayAca' dRSTvaiva dhImAna budhyeta doSaNAdhiSThitaM tu tat // 23 // ityantaM paThenti, sa ca pAThaH punaruktidUSaNabhayAnAGgIkRtaH pUrvarUpamAha-tatretyAdi / Avilam aakulmshrupuurnnmityrthH| sasaMrambham ISacchophayuktam / upadeho malavRddhiH / guruSAtodarA // 26 // 27 // gAdyairjuSTamiti atrAdizabdaH pratyeka yojyaH tena gurutlAdibhiH | vAtAhaza tathA pittAt kaphAcaiva prayodaza // zreSmaliH, USAdibhiH pittaliGgaH todAdibhiH vAtali rAgA. raktAt SoDaza vijJeyAH sarvajAH pnycviNshtiH||28|| dibhiH zoNitaliGgaiH, juSTaM sevitama / nanu yadi gAvAdIni tathA bAhyo punahauM ca rogAH SaTsaptatiH smRtAH // doSalizAni santi tat kathaM pUrvarUpaM ? yato doSavizeSeNAvyaktaM idAnI tAneva vikArAn vAtAdisaMkhyayA nirdizamAhalakSaNaM pUrvarUpaM; ata Aha-avyaktalakSaNairiti |-gurukhaadii- vAtAdityAdi / tathA pittAt pittAdapi dazaiva ca / bAyA bahinAmapi tatra vyaktatA nAstyevetyarthaH / sazUlam iisscchulmityrthH| nimittabhavA / tA kA ekAmA mityA nimittabhavI / tau ko ? eko'bhighAtotpabhaH sanimittaH, anyA vihanyamAnamityAdi / rUpe nIlapItAdau yena prakAreNa pUrvamA- | surASagandhavAdida pamA surarSigandharvAdidarzanAbhihatazaktiranimittaH // 28||siitttH khayameva vihanyamAnaM kriyamANavighAtama / kriyAsa hatAdhimantho nimiSo dRSTirgambhIrikA cayA // 29 // .. nimeSonmeSAdiSu ceti / anye tu 'kriyAsvakSi yathA purA' ityatra yazca vAtahataM vartma na te sidhyanti vaatjaaH|| 'kriyAvakSyAgataklamam' iti paThanti / tatrAgataklamam AptaklamaM, yApyo'tha tanmayaH kAcaHsAdhyA syuHsAnyamAratA nirvyApAramityarthaH // 21-23 // shusskaakssipaakaaghiimnthsyndmaarutpryyaaH|| tatra saMbhavamAsAdya yathAdoSaM bhiSagjitam // idAnIM teSAmeva vikArANAM vAtAdimedena sAdhyAsAdhyayAvidhyAnetrajA rogA balavantaH syuranyathA // 24 // pyalaM darzayacAha-itetyAdi / tanmayaH vaatmyH| sAdhyA: pUrvarUpe kriyAM nirdizanAha-tatretyAdi / tatra nayane, saMbhavaM syaH sAnyamArutA iti hatAdhimanyAdayazcalAro vAtajA asA. rogANAM prAgutpatti, AsAdya jJAkhA, bhiSagjitam auSadhaM, dhyAH. ekazca yApyaH, zuSkAkSipAkAdayo rogAH sAnyamArutA vidadhyAt / 'tatra saMcayamAsAya' iti kecit paThanti; tatra | anyatovAtarogeNa sahitAH paJca sAdhyAH // 29 ||30||sNcyshbdshcyprkopprsraadissu vartate // 24 // | asAdhyo iskhajADyo yo jalasrAvazca paittikaH 31 sarUpataH kriyAyogo nidAnaparivarjanam // parimlAyI ca nIlazca yApyaH kAco'tha tnmyH| vAtAdInAM pratIghAtaH prokto vistarataH punH||25|| abhiSyando'dhimantho'mlAdhyuSitaM zuktikA ca yA kiM tadbhiSagjitaM pUrvarUpe kuryAdityAzaGkara saMkSepavistarAbhyAM dRSTiH pittavidagdhA ca dhUmadarzI ca sidhyati // tatra bhiSagjitamAha-saMkSepata ityAdi / kriyANAM saMzamanasaM. zodhanAdInAmayameva samyagyogaH / kiM tadityAha-nidAnapari asAdhya ityAdi / pittasaMbhavau dvau hrakhajADyajalasrAvI sAdhavarjanamiti |-nidaanaanaaN doSakArakahetUnAM rogakArakahetUnA yitumazakyau, tathA paittiko parimlAyInIlAkhyau kAcI yApaca sarvato varjanam / vistareNa punarvAtAdInAM pratIghAtaH kriyA | nA), abhiSyandAdayaH Sada sAdhyAH ||31||32||yogH proktaH / yenauSadhaprayogeNa vAtAdInAM kopaH pratihanyate 1 vidAhyasAtmyAtiviruddhazItakSArAmlatIkSNoSNagurudravAnnaiH' sa upakrama uka ityrthH|| 25 // ityAdi yAvat 'evaM vidAmapratikAriNo'nnaM vidagdhamapyugirato 1degmazcapUrNopadehavata' iti pA0 / 2'gurUSAcoparAgAdyaiH' iti narasya / bASpagrahAtsUkSmanirIkSaNAca netre vikArAn janayanti doSA: pA0 / 3 'maNDapUrNami vetyarthaH' iti paa0| / iti paThanti' iti paa0| Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM - asAdhyaH kaphajaHsrAvo yApyaH kAcazca tanmayaH 33 iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyaabhiSyando'dhimanthazca balAsagrathitaM ca yat // tanne aupadraviko nAma prthmo'dhyaayH||1|| dRSTiH zleSmavidagdhA ca pothakyo lagaNazca yH||34|| idAnIM teSAM doSavizeSeNa saMgraha pratipAdya sndhyaadyaashrymekrimigrnthipriklinnvrtmshuklaarmpissttkaaH|| denApi saMgrahaM pratipAdayannAha-navetyAdi / dvau bAyajI zleSmopanAhaH sAdhyAstu kathitAH zleSmajeSu tu 35 sarvAzrayatve'pi dRSTyAzrito mantavyau, dRSTeH pradhAnatamasAt asAdhya ityAdi / tanmayaH zleSmaja ityarthaH / kaphajeSveka // 44 // 45 // evAsAdhyaH, yApyo'pyeka eva, abhiSyandAdayazcaikAdaza sAdhyAH iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyo / // 33-35 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre raktasrAvo'jakAjAtaM zoNitAzevaNAnvitam // prathamo'dhyAyaH // 1 // zukraM na sAdhya kAcazca yApyastajA prkiirtitH||36|| manthasyandau kliSTavarlsa harSotpAtau tathaiva c| sirAjAtA'JjanAkhyA ca sirAjAlaM ca yat smRtam dvitiiyo'dhyaayH| parvaNyathAvaNaM zukraM zoNitArmArjunazca yH|| athAtaHsandhigatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAete sAdhyA vikAreSu raktajeSu bhavanti hi||38||syaamH||1|| raktasrAva ityAdi / raktasrAvastathA'jakA zoNitAzaH kSatazu- yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kaM ca raktAjjAtaM catuSTayamapyasAdhyaM, tajjo raktajaH kAco pUrvasminnadhyAye sandhyAdikrameNa nayanagatarogA abhihitAH, yApyaH, manthasyandAdaya ekAdaza sAdhyAH // 36-38 // ata aupadravikAnantaraM prAk sandhigatA rogAH pratipAdyA bhavaprayAsrAvo naakulaandhymkssipaakaatyyo'ljii|| ntItyata Aha-athAta ityAdi / gatazabda AzrayavacanaH asAdhyAH sarvajAyApyaH kAcaH kopazca pakSmaNaH 39 // 1 // 2 // vavibandho yo vyAdhiH sirAsu piDakA ca yaa|| pUyAlasaH sopanAhaH srAvAH prvnnikaa'ljii|| .. prastAryarmAdhimAMsArma nAyavarmotsaGginI ca yA // 40 // krimigranthizca vizeyA rogAH sandhigatA nava // 3 // pUyAlasazcArbudaM ca zyAvakardamavarmanI // nAvAH catvAraH pUyAzrAva ityAdayaH // 3 // tathA'rzovarma zuSkArzaH zarkarAvartma yazca vai // 41 // pakkaH zophaH sandhijaH saMsravedyaH sazophazcApyazophazca pAko bahalavama' ca // . sAndraM pUyaM pUti pUyAlasaH sH|| akrinavartma kumbhIkA bisavamaca sidhyati // 42 // idAnIM teSAM navAnAmapi pratyekaM lakSaNamAha-pakka ityAdi / - pUyetyAdi / pUyAnAvAdayazcatvAro'sAdhyAH, kAcapakSmakopo sandhijaH kanInasandhijaH / pUti durgandham / ayaM sannipAtajaH yApyo, vAvabandhAdaya ekonaviMzatiH sAdhyAH / kecittu | sAdhyazca ||'kaacH kopaca pakSmaNa' ityatra 'yApyo vAvabandhazca kAcaH pranthirnAlpo dRSTisandhAvapAka: kopaca pakSmaNaH / pillAkhyazcApi yo vyAdhiH sirAsu piDakA kaNDUmAyo niirujstuupnaahH||4|| ca yA' iti paThanti / sa ca pAThaH paJjikayA nirastaH, pranthirityAdi / nAlpo mahAnityarthaH / apAka ISatpAkaH / tasmAdasmAbhirapi parityaktaH // 39-42 // upanAhaH zleSmopanAhaH / kaphajo'yaM sAdhyazca // 4 // sanimitto'nimittazca dvAvasAdhyau tu bAhyajau // / gatvA sandhInazrumArgeNa doSAH sanimitta ityAdi / tau dvAvapi sannipAtanimittau vivRtI // ___ kuryuH srAvAn rugvihInAn kanInAt / SaTsaptatirvikArANAmeSA sNgrhkiirtitaa||43|| tAn vai srAvAn netranADImathaike SaDityAdi / saMkSepeNa kathitA, athavA saMgraheNa samyak tasyA liGgaM kIrtayiSye caturdhA // 5 // doSapraheNa kathitA // 43 // pAkaH saMndhau saMsravedyazca pUrya nava sandhyAzrayAsteSu vrtmjaastvekviNshtiH|| pUyAsrAvo naikarUpaH pradiSTaH zuklabhAge dazaikazca catvAraH kRssnnbhaagjaaH||44|| zvetaM sAndraM picchilaM saMsravedyaH sarvAzrayAH saptadaza dRSTijA dvAdazaiva tu // zleSmAstrAvo nIrujaH sa prdissttH||6|| bAhyajau dvau samAkhyAtI rogI prmdaarupii|| raktAsrAvaH zoNitotthaH saraktabhUya etAn pravakSyAmi sngkhyaaruupcikitsitaiH||45|| muSNaM nAlpaM saMsravennAtisAndram // 1'krimigranthi: parikkinnavartma zuklArma piSTakaH' iti pAe / 2 pItAbhAsaM nIlamuSNaM jalAbhaM ''valambitam' iti paa0|3 'chinnavama iti paa0| 4 'saMgraha- pittAstrAvaH saMsravet sndhimdhyaat||7|| kIrtanA' iti paa0| 1'to' iti paa0| Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 3] suzrutasaMhitA / __ sandhayo netrAntargatAzcatvAraH / azrumArgazabdenAtra sirA vivarya mAMsaM raktaM ca tadA vrtmvypaashryaan|| abhipretaaH| tathAca videhaH,-"azrunAvaH sirA galA netrasa- vikArAanayantyAzu nAmatastAnnibodhata // 4 // ndhiSu tiSThati / tataH kanInakaM galA cAzru kRkhA kanInake // saMprAptimAha-pRthagityAdi / yadA pRthak samastA vA adhitataH sravatyathAnAvaM yathAdoSamavedanam" iti / azrunAva- kamUcchitA atizayaprakupitA doSA varmavyapAzrayAH apazabdazabdenAtra tatsahito doSo'bhidhIyate / kathaM caturdhetyAha-pAka | syopasargasya madhyavacanavAdvamamadhyagatAH sirA vyApya vamakhaityAdi |-naikruup iti asya sannipAtajasAhurUpalam / vatiSThante, tadA varmavyapAzrayAn vikArAn zIghraM janayantIti sandhiratra kanInakasandhiH / asAdhyo'yam / zveta ityAdi / - | saMbandhaH / amuM pAThaM paJjikAkArona paThati, jejaTapaThiayamaNyasAdhyaH / rkttyaadi|-asaavpysaadhyH / pItetyA | takhAdasmAbhirapi paThitaH // 3 // 4 // di| kanInakasandhimadhyAdityarthaH / vyAdhisvabhAvato vAtAsrAvo utsaGginyatha kumbhIkA pothakyo vama'zarkarA // nAsti, pittajagalagaNDacAturthikavat / eSo'pyasAdhyaH // 5-7 // tathA'rzovarma zuSkAzastathaivAananAmikA // 5 // tAmrA tanvI dAhazUlopapannA bahalaM vartma yacApi vyaadhirvvibndhkH|| raktAjyA parvaNI vRttshophaa|| kliSTakardamavAkhyau zyAvavartma tathaiva ca // 6 // jAtA sandhau kRSNazukle'lajI syA- praklinnamapariklinaM vama vAtahataM tu yat // tasminneva khyApitA puurvlinggaiH||8|| | arbuda nimiSazcApi zoNitAzazca yat smRtam // 7 // tAmretyAdi / asAdhyo'yam / alajItyAdi / tasminneva kRSNa- lagaNo vizanAmA ca pakSmakopattathaiva ca // shuklsndhaavev| pUrva liGgaiH parvaNIlirityarthaH / parvaNyalajyoH ekaviMzatirityete vikArA vrtmsNshryaaH||8|| sthAnasya lakSaNasya caikye'pi tanukhasthUlakhAbhyAM bhedH| tanvI nAmabhiste samuddiSTA parvaNI, tataH sthUlA punrlNjii| iyaM sanipAtajA asAdhyA te ca vazriyA rogA ekaviMzatirabhihitAH, atastrAneva ca // 8 // nAnA nirdizannAha-utsaGginItyAdi ||5-8||krimigrnthirvrtmnH pakSmaNazca lakSaNaistAn pracakSmahe // kaNDUM kuryuH krimayaH sndhijaataaH|| abhyantaramukhI bAhyotsaGge'dho vartmanezca yA // 9 // nAnArUpA vaidmazuklasya sandhau vizeyotsaGginI nAma tdruuppiddkaacitaa|| caranto'ntarnayanaM dUSayanti // 9 // nAmatastAn samuddizya lakSaNairAha-lakSaNairityAdi / abhyaiti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre sandhigata ntaramukhI vAbhyantaramukhI / bAhyeti bahirbhavA iva pratibhA- rogavijJAnIyo nAma dvitI. sate, vAstUtsedhena bahirapyunatatvAt / utsaGge'dho varmanazca yeti yo'dhyaayH||2|| adhobhAge yadama tasyotsale koDe jAtA yA, tasyA iva rUpa kimItyAdi / krimIpranthirvama'zuklayoH sandhI bhavati / tatraiva | yAso, tadrUpAbhiyoptA; iyaM sabhipAtajA sAdhyA cavideoka nAnArUpAH kimayo vamanaH pakSmaNava sandhi prAptAH kaNDUM jana- | mihAnukaM kAThinyAdi cohyam / tathA hi tadukaM vacaH,-"vamoMyanti, antazcaranto bhakSayanto nayanaM dUSayanti / asau so'yaMgho jantoH samipAtAt prajAyate / abhyantaramukhI kaphajaH sAdhyazca // 9 // sthUlA bAhyatazcApi dRzyate // piDakA piDakAmiva citAsiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- nyAbhiH samantataH / utsApiDakA nAma kaThinA mandavedanA // vyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre dvitiiyo'dhyaayH||2|| sA prabhinnA sravet sAvaM kukkuTANDarasopamam" iti // 9 // kumbhIkabIjapratimAH piDakA yostu vrtmjaaH||10|| tRtiiyo'dhyaayH| | AmApayanti bhinnA yAH kumbhIkapiDakAstu taa|| kumbhIkA dADimAkAraphalA sthalakumbhI / vartmajA iti athAto vartmagatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA bahuvacanAd bAhyA eva bhavanti / etAH sannipAtajA api syaamH||1|| sAdhyAH ||10||ythovaac bhagavAn dhnvntriH||2|| sandhigatarogAnantaraM 'varmazuklasya sandhau caranto'ntarnayanaM | nAviNyaH kaNDurA guyo rktsrsspsnnibhaaH|| dUSayanti' iti varmano'nantaranirdiSTavAdvamaMgatarogavijJAnIyA-piDakAca rujAvatyaH pothakya iti sNshitaaH||19|| rambho yukta ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // 1'vivaSya' iti pA0 / 2 'piDakA'bhyantaramukhI vAyA'dhovarmapRthagdoSAH samastA vA yadA vrmvypaashryaaH|| | saMzrayA' iti pA0 / 3 'bAyotsedhena' iti pA0 / 4''dhare' iti sirA vyApyAvatiSThante vtmkhdhikmuucchitaaH||3|| | paa0| 5 "piDakAH pakSmavatmanoH' iti paa0| 6 'AdhmAyante tu 1'tasa' iti paa0| 2 varmazuklAntasandhau' iti pA0 / bhinAba' iti paa0| 7 'kaNDUsrAvAnvitA' iti pA0 / Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM Peacomaaaaamrecomwww.animaarwww.roine nAviNya ityAdi / srAviNyo bahusrAvAH / kaNDurA iti arujaM vAhyataH zUnamantaH klinna sravatyapi // kaNDayuktAH / rujAvatya iti kaphajA api vedanAyuktA ityrthH| kaNDUnistodabhUyiSTaM klinnavartma taducyate // 21 // imAH saadhyaaH||11|| __ arujamityAdi / arujamalparujaM zUnaM ca bAhye, klinnaM saMvapiDakAbhiH susUkSmAbhirghanAbhirabhisaMvRtA // tyapyantareva, kaNDUnistodabahulaM punarantareva / ayaM rogaH piDakA yA kharA sthUlA sA zeyA vrmshrkraa||12|| | pillAkhyaH kenacit kathitaH, tat paJjikAkAro na mnyte| piDakAbhirityAdi / iyaM sannipAtajA sAdhyA ca // 12 // ayaM vyAdhiH kaphajaH sAdhyazca // 21 // eruibIjapratimAH piDakA mndvednaaH|| | yasya dhautAni dhautAni saMvadhyante punaH punH|| sakSmAH kharAzca vamasthAstadazovama kItyate // 13 // vanyiparipakkAni vidyAdatinavama tata // 22 // ervityAdi / ervAruH grISmakarkaTI / vama'sthA varmanAma yasyetyAdi / yasya rogasya sthAnabhUtAni vAnyasakRtprakSAntarbAhyato'pi tiSThati / idaM sannipAtajamapi sAdhyam // 13 // litAni punaH saMbaddhAni bhavanti pillopadehenAntarbahizca pAkarahidIrgho'GkaraH kharaH stabdho dAruNo vrtmsNbhvH|| tAnyapi, tadaklinnavama jAnIyAt / etat sannipAtajamapi sAdhyaM vyAdhireSa samAkhyAtaHzuSkArza iti sNshitH||14|| pillAkhyaM ca / tathA ca videhA,-"prakSAlite tathA mRSTe AnadIrgha ityAdi / dAruNaH atikaSTataraH / vartmasaMbhavo vartmanAma yete punaH punH| apariklinavAnaM pillAkhyamiti nirdizet"ntareva bhavati / ayaM vyAdhiH sannipAtajo'pi sAdhyaH // 14 // iti / amuM dvayamapi dRSTAntadA ntikapAThaM sUtre jejaTAcArya: dAhatodavatI tAmrA piDakA vartmasaMbhavA // paThati, tannecchati gayadAsaH // 22 // mRddhI mandarujA sUkSmA zeyA sA'JjananAmikA // 15 // vimuktasandhi nizceSTaM vartma yasya na.mIlyate // dAhetyAdi / raktajeyaM sAdhyA ca // 15 // etadvAtahataM vidyAt sarujaM yadi vA'rujam // 23 // vopacIyate yasya piDakAbhiH smnttH|| vimuktetyAdi / nizceSTaM niSkriyam / ata eva na nimIlyate savarNAbhiH samAbhizca vidyAdbahalavatmeM tt||16|| na saMkucatItyarthaH / arujam alparujam / idaM vAtajamasAdhya varmetyAdi / etadapi sannipAta sAdhyaM ca // 16 // ca // 23 // kaNDamatA'lpatodena vartmazophena yo nrH|| vantirasthaM viSamaM granthibhUtamavedanam // na samaM chAdayedakSi bhavedvandhaH sa vrtmnH|| 17 // vizeyamava'daM puMsAM saraktamavalambitam // 24 // kaNDUmatetyAdi / eSa sannipAtajo'pi sAdhyaH // 17 // | varmetyAdi / vAntarastham abhyantarasthamityarthaH / viSama mRddhalpavedanaM tAnaM yadvartma samameva ca // kaSTakAri / pranthibhUtaM prainthiriva / saraktamavalambitamiti kiJciakasmAzca bhavedraktaM kliSTavarma tadAdizet // 18 // dratatA pittena, avalambitasamarbudatvena / 'avalambi ca' iti madityAdi / 'akassAcca sravedraktaM' iti kacit pAThaH, taM ca kecit paThanti / sannipAtajamapIdaM sAdhyam // 24 // pazcikAkAro na manyate / akasmAca kAraNaM vinA dvayamapi nimeSaNIH sirA vAyaH praviSTo vrtmsNshryaaH|| . vartma rakaM bhavet / tathA ca videhaH,-"zleSmaduSTena raktena cAleyatyati vAni nimeSaHsagado mtH||25|| kliSTamAMsamivobhayam / bandhujIvanibhaM vartma kliSTavarma | nimeSaNIrityAdi / vartmasaMzrayAH nimeSiNIH sirA vAyuH taducyate"-iti / etadratajaM sAdhyaM ca // 18 // praviSTaH san vamoni cAlayatIti saMbandhaH / yadbalena nimeSokliSTaM punaH pittayutaM vidahecchoNitaM ydaa|| nmeSau syAtAM tA nimeSiNyaH sirAH / 'so'gado mata' iti tadA klinnatvamApannamucyate vrtmkrdmH|| 19 // racita pArita kecit paThanti, tatrAgada avyatha ityarthaH / asau vAtajo'. kliSTamityAdi / yadA kliSTArambhakaM zleSmaduSTaM zoNitaM pittayuktaM | sAdhyazca // 25 // vidaheta vidAhaM gacchettadA klinnatvamApannaM kliSTameva varmakardama ucyateklinnakhamApannamArdratAM prAptam / etat kaphapittaraktA-vAhakaNDarujopetAste'rzaH zoNitasaMbhavAH // 26 // rabdhakhAt sanipAta sAdhyaM ca / 'kRSNakhamApannam' iti kacit | chinnA ityAdi / ye zoNitasaMbhavA mRdavo vama'sthA mArApaThanti, taM pAThaM paJjikAkAro nAnIkaroti // 19 // chincAzchinnAH santo vivardhante te'GkarA azaH zoNitArza yadvama bAhyato'ntazca zyAvaM zUnaM savedanam // iti saMbandhaH / idaM zoNitAjhe raktajamasAdhyaM ca // 26 // dAhakaNDaparikledi zyAvavatmeti tanmatam // 20 // 1 pAkarahitatvAt' iti paa0| 2 ''thavA' iti pA0 / 3 yadvatrmetyAdi / etadapi sannipAta sAdhyaM ca // 20 // 'granthirivAsaktaM' iti paa0| 4'cAlayedakSivAni' iti, 'cAlaye. 1 eruibIjapratimA piDakA mndvednaa| sUkSmA kharA ca vatmasthA | dativarmAni' iti ca paa0| 5 'zoNitasaMbhavam' iti pA0 / tadazovarma kIlate' iti pA0 / 2 'sakaNDUSAparivedaM' iti paa0|6 'zoNitAzaH iti saMvandhaH' iti pA0 / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 4] suzrutasaMhitA / 601 apAkaH kaThinaH sthalo grnthimbhvo'rujH|| prastArItyAdi / prathitaM prakhyAtaM, vistIrNa vitataM, tanu viralaM, sakaNDaH picchilaH kolapramANo lagaNastu saH 27/ rudhiraprabhaM raktanibhaM, sanIlam ISanIlam , eteneSanIlalohitami apAka ityAdi / zleSmajo'yaM sAdhyazca // 27 // tyarthaH / jejaTAcAryastu videhokaM prastAryamalakSaNaM dRSTvA zUnaM yadvama bahubhiH sUkSmaizchidreH samanvitam // sanIlamityatra vAzabdo lupto draSTavyaH, tena rakkamISanIlaM vetyartha bisamantarjala iva bisavatrmeti tanmatam // 28 // iti pratipAdayati / tathA ca videhavAkyaM-"samantAdvistRtaH zUnamityAdi / yathA'ntarjale bisaM bisANDaM tadvadityarthaH / / zyAvo rakto vA maaNssNcyH| sannipAtena doSANAM prastAryama taducyate"-iti / tridoSajamidaM sAdhyaM ca // 4 // etat sarvajamapi sAdhyam // 28 // doSAH pakSmAzayagatAstIkSNAgrANi kharANi ca // zuklAkhyaM mRdu kathayanti zuklabhAge sazvetaM samamiha vardhate cireNa // nirvartayanti pakSmANi taighuSTaM cAkSi dUyate // 29 // zuklAkhyamityAdi / zuklAkhyaM zuklanAmArma / mRdu komalaM, uddhRtairuddhRtaiH zAntiH pakSmabhizcopajAyate // vAtAtapAnaladveSI pakSmakopaH sa ucyate // 30 // sazvetaM kiJcicchataM; zleSmajamidaM sAdhyaM ca ||iti muzrutasaMhitAyAmuttaratane vartmagataroga yanmAMsaM pracayamupaiti zuklabhAge vijJAnIyo nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // padmAbhaM tadupadizanti lohitArma // 5 // doSA ityAdi / nivartayanti niSpAdayanti / pakSmANi | ydityaadi| pracayaM vRddhim , upaiti gacchati, padmAbham aruNapapratibAlAn / taiH pakSmabhiH, akSi locanaM. dayate uptpyte| maprabha, lohitArma zoNitArmetyarthaH / etadrakai sAdhyaM ca // 5 // uddhRtairuddhRtairiti unmUlitairunmUlitarityarthaH; atra vIpsayA teSAM vistIrNa mRdu bahalaM yakRtprakAzaM punaH punarudbhavaH khyApyate / asya pakSmakopasya 'upapakSmamAlA' zyAvaM vA tadadhikamAMsajAma vidyAt // iti anuktA dvitIyA saMjJA; loke 'parivAla' iti vadanti / vistIrNa miti / bahalaM sthUlam / etat sannipAta sAdhyaM ca // eSa rogaH sarvajo yApyazca // 29 // 30 // zukle yat pizitamupaiti vRddhimetat iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM snAyavarmetyabhipaTitaM kharaM prapANDu // 6 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre zukle ityAdi / etatridoSajamapi sAdhyam / kharaM kharasparzam / tRtIyo'dhyAyaH samAptaH // 3 // 'sAyavAbhaM pizitAMzamupaiti yattu snAyavarma' ityapi pAThaH / 'kharaM ca zuklaM' iti kecit paThanti // 6 // cturtho'dhyaayH| zyAvAH syuH pizitanibhAzca bindavo ye athAta: zuklagatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA- zuktyAbhAH sitanayane sa zuktisaMzaH // syaamH||1|| zyAvA ityAdi / zuktyAbhA iti jalazuktiriva kizciddIrghAH yathoSAca bhagavAn dhnvntriH||2|| zuklamaNDale ye bindavaH sa zuktikAvikAra iti saMbandhaH / varmagatarogavijJAnIyAnantaraM varmamaNDalAcchuklamaNDalasyAna- | sodhyo'yaM pittajazca ||ntryaattgtrogvijnyaaniiyaarmbho yukta ityata Aha-athAta eko yaH zazarudhiropamastu binduH ityAdi // 1 // 2 // zuklastho bhavati tamarjunaM vadanti // 7 // prastArizuklakSatajAdhimAMsa eka ityAdi / raktajo'yaM sAdhyazca // 7 // nAyavarmasaMjJAH khalu paJca rogaaH|| utsannaH salilanibho'tha piSTazuklo syuH zuktikA cArjunapiSTako ca binduryo bhavati sa piSTakaH suvRttH|| jAlaM sirANAM piDakAca yAH syuH utsana ityAdi / piSTazuklaH taNDulapiSTavacchuklaH, zukla. rogA balAsagrathitena sArdhamekAdazAkSNoH tve'pyacchalAt salilanibhaH, piSTakaH piSTakanAmA / ayaM khalu shuklbhaage|| zlaiSmikaH sAdhyazca ||taanev rogAcAmabhirAha-prastArItyAdi / dharmazabdaH prastAryAdibhiH paJcabhiH saha saMbadhyate / jAlaM sirANAmiti sirA- jAlAbhaH kaThinasiro mahAn saraktaH zabdo jAlapiDakAbhyAM saMbadhyate; tena sirAjAlaM. sirApiDa- santAnaH smRta iha jAlasaMzitastu // 8 // ' kAzcetyarthaH // 3 // jAlAbha ityAdi / anulomavilomavistRtasirAnicayaviraci. prastAri prathitamihArma zuklabhAge takhAjAlasyeva AbhA yasya sa tathA / rakko lohito lohitavistIrNa tanu rudhiraprabhaM sanIlam // 4 // | 1 'samamabhivardhate' iti paa0| 2 'sAdhyeyaM rakkajA ca' 1'tairjuSTaM' iti pA0 / 2 'utpATitaiH punaH' iti paa0| iti paa0| su0 saM076 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM M janitazva, santAnaH sirAsantAnaH / eSa sirAjAlasaMzito sAvaM sraveduSNamatIva ruk ca rakajaH sAdhyazca // 8 // tat satraNaM zukra(kla)mudAharanti // 4 // zakasthAH sitapiDakAH sirAvRtA yA tAneva lakSaNairnirdizannAha-niyametyAdi / nimamarUpam stA vidyAdasitasamIpajAH sirAjAH // antaHpraviSTarUpam , ISadRzyarUpamityarthaH / sUcyeva viddhamityanena zuklasthA ityAdi / sirAjAH 'piDakA' iti zeSaH / vAstu. vartulavaM darzitaM, raktasyAneyavAduSNAzrutA atyarthaM ca pIDA sthitasirAvRttavAt sirAjAH, na tu sAkSAt sirAjAH / eSa bhavati / avraNazukle mandarugazrutA vakSyate, tasmAdasmin sakSate sannipAtajaH sAdhyazca // zukra kSatayogAnnetrasya sukumAratvAcAtIva vedanA yukkA / atra kAMsyAbho bhavati site'mbubindutulyaH videhaH-"raktarAjInibhaM kRSNe vidrumAbhaM pralakSyate / sUcyagre. sa zeyo'mRdurarujo balAsakAkhyaH // 9 // | Naiva tacchukamuSNAzrunAvi savraNam-" iti / satraNaM sakSatami. iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre zuklagataroga-tyarthaH / raktajamidamasAdhyaM ca // 4 // vijJAnIyo nAma cturtho'dhyaayH||4|| dRSTeH samIpe na bhavettu yacca kAMsyAbha ityAdi / kAMsyasyeva AbhA yasya sa tathA, sita . na cAvagADhaM na ca saMsraveddhi // ityarthaH / ambubindutulyaH vAribindurivodgatvAt / amRduH avedanAvanna ca yugmazukra kaThinaH / arujaH avyathaH / etaiyamapi kaiphajanitatvAt tatsiddhimAnoti kadAcideva // 5 // nAmAnvayena balAsanAmA vikAro balAsaja eva / atraiva videhaH,-"mArutotpIDitaH zleSmA zuklabhAge vyavasthitaH / __ idAnIM tasyaivAvasthAdvAreNa kAdAcitkaM sAdhyatvaM darzayannAha dRSTerityAdi / saMsraveddhItyatra saMzabdo'tizayArthaH / avedanAvat 'jalabindurivocchUno mRduH kaphasamudbhavaH" iti / pustakAntare cAnyathA pAThaH, yathA-'santAno bhavati sirAvRtaH site yo| mandavedanam // 5 // bindurvA sa tu nirujo balAsakAkhyaH' iti / IdRzasya pAThasya vicchinnamadhyaM pizitAvRtaM vA . calaM siraasktmdRssttikRcc|| . TIkAkArA vyAkhyAM na kurvanti / sAdhyo'yaM zleSmajazca // 9 // dvitvaggataM lohitamantatazca iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta cirotthitaM cApi vivarjanIyam // 6 // vyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatantre uSNAzrupAtaH pir3akA ca kRSNe caturtho'dhyAyaH // 4 // yasmin bhavenmudganibhaM ca zukram // tadapyasAdhyaM pravadanti keci- .. pshcmo'dhyaayH| danyacca yattittiripakSatulyam // 7 // athAtaH kRSNagatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA tasyaiva kadAcitsAdhyasya lakSaNaM pratipAdyAsAdhyasya lakSA pratipAdayannAha-vicchinnetyAdi / vicchinnamadhyamiti vidiirnnsthaamH||1|| mAMsakhAnmadhye sacchidramiva / pakSAntaramahi-pizitAvRtaM veti, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| AcchinnamadhyamevonnatamAMsena veSTitaM vA / calaM sirAsatamiti zuklagatarogavijJAnIyAnantaraM pratyAsattyA kRSNamaNDalagatA yataH sirAsaktamata eva calaM, sirA hi khabhAvata eva calAH; rogAH pratipAdyA ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // tadAzritaM zukramapi calameva; anye tu calaM caladiva na tu yat savraNaM zukra(kla)mathAvaNaM vA sAkSAcalameva / adRSTikRt darzanarodhakRt / dvitvaggataM dvipapAkAtyayazcApyajakA tathaiva // TalAzritam / lohitamantatazceti prAnteSu lohitamityarthaH / catvAra ete'bhihitA vikArAH idAnI dvipaTalAzritasya lakSaNaM darzayabAha-uSNetyAdi / kRSNAzrayAH saMgrahataH purastAt // 3 // kasmiMzcit pustake 'piDakA ca pItA' iti pAThaH, se na sA. tAneva kRSNagatarogAnAmabhiH prAha-yadityAdi / saMkhyeyani cchate / tathA ca videhaH-"coSoSNasrAvadAhAstu kRSNeca dezAdeva catuHsaMkhyAyAM labdhAyAM catuHsaMkhyAkaraNaM tatrAntaroddi-TikoTamaH / rAta piDikodgamaH / vyaktamudgaphalAkAra zukraM dvikhaggataM bhavet" STAtirikasaMkhyA nirAsArtham / saMgrahataH samyagupAdAnataH // 3 // iti / ekIyamatamAha-tadityAdi / yaccAnyacchukaM tittiripanimagnarUpaM hi bhavettu kRSNe kSatulyaM tadapyasAdhya kecidvadantIti saMbandhaH / etat paramatasUcyeva viddhaM pratibhAti ydvai|| mapyapratiSiddhavAdanumatameva // 6 // 7 // sitaM yadA bhAtyasita pradeze 1 'kAMsyAbho bhavati sirAvRtaH site yo bindurvA sa tu nirujo balAsakAkhyaH' iti pA0 / 2 'kaphAnilajanitatvAt' iti pA0 / syandAtmakaM nAtirugazruyuktam // 3 'yacca' iti pA0 / 1 'sirAsUkSma' iti paa0| 2 'tacca saMgacchate' iti paa0| ityAdi // 1 // 2 // tadAnita adRSTikRt dazanarAva lohitamityarthaH / Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 6] sushrutsNhitaa| 603 vihAyasIvAcchanAnukAri yArambhaH sa dRSTigatAnAM timirAdInAmabhiSyandanimittalaM na _ tadavaNaM sAdhyatamaM vadanti // 8 // syAditi bodhayati, sandhyAdigatAnAM ca syandakAraNalaM bodha. idAnIM savaNaM zukaM pratipAdyAvraNaM pratipAdayannAha-sita- yati // 1 // 2 // mityAdi / syandAtmakam abhiSyandakAraNaM vihAyasIva AkAza syandAstu catvAra ihopadiSTAiva, acchadhanAnukAri pratanumeghakhaNDAnukArItyarthaH / raktajamidaM stAvanta eveha tthaa'dhimnthaaH|| sAdhyaM ca // 8 // zophAnvito'zophayutazca pAkAgambhIrajAtaM bahalaM ca zukra vityevamete daza sNprdissttaaH||3|| cirotthitaM cApi vadanti kRcchram // hatAdhimantho'nilaparyayazca asyaivAvraNasya zukrasyAvasthAbhedena kRcchratAM darzayannAha zuSkAkSipAko'nyata eva vaatH|| gambhIretyAdi / evaMbhUtamavraNamapi zukraM kRcchaM vadantIti saMba- dRSTistathA'mlAdhyuSitA sirANAndhaH / gambhIrajAtaM dvipaTalAzritamityarthaH / jejaTAcAryastu ..... mutpAtaharSAvapi srvbhaagaaH||4|| savraNAvraNazukrasya lakSaNaM sAdhyAsAdhyatvaM ca viparItakrameNa paThati, sarvAkSigatarogANAM saMkhyAmAha-syandA ityAdi / tAvanta mayA tu paJjikAkArAbhiprAyeNAnenaiva krameNa paThitam ||-ev cakhAra eva / prathamazlokena daza, dvitIyazlokena sapta, evaM saMcchAdyate zvetanimena sarva | saptadaza sarvAzrayAH kthitaaH||3||4|| doSeNa yasyAsitamaNDalaM tu // 9 // prAyeNa sarve nayanAmayAstu tamakSipAkAtyayamazikopa bhvntybhissyndnimittmuulaaH|| saimutthitaM tIvarujaM vadanti / tasmAdabhiSyandamudIryamANa___idAnIM pAkAtyayamAha-saMcchAdyata ityAdi / akSikopAt sa- mupAcaredAzu hitAya dhImAn // 5 // mutthitaM syandAdutpannamityarthaH / eSa tridoSajo'sAdhyazca // 9 // sarveSAM netrarogANAmabhiSyandabhavatvAt tatpratIkArasyAzeSanaajApurISapratimo rujAvAn yanAmayapratIkArabhUtakhAdyannataH pUrvarUpa evAsau pratikaraNIya salohito lohitpicchilaashruH|| ityAha-prAyeNetyAdi / abhiSyandanimittamUlA iti abhiSyavidArya kRSNaM pracayo'bhyupaiti |ndAzca tanimittAni ca tAnyeva mUlaM yeSAM te tathA / nimittazataM cAjakAjAtamiti vyavasyet // 10 // bdAdduSTA doSA doSakopanAni ca saMgRhyante / udIyamANam iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre kRSNagataroga- utpadyamAnam / 'abhiSyandanimittamUlA' ityatra 'abhiSyanda vijJAnIyo nAma pnycmo'dhyaayH||5|| samudbhavA hi' iti kecit paThanti // 5 // ajetyAdi / ajApurISapratima iti vizuSkacchagalIpurISa.. nistodanaM stambhanaromaharSasulyaH / salohita iissllohitH| lohitapicchilAzruriti lohitaM srsspaarussyshirobhitaapaaH|| . picchilaM cAzru yasya sH| pracayaH saamrthyaanmedsH| eSa zleSma- vizuSkabhAvaH zizirAzrutA ca jo'sAdhyazca // 10 // vAtAmipatre nayane bhavanti // 6 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- idAnIM vAtAbhiSyandalakSaNamAha-nikhodanamiyAdi / vyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatane nistodanaM sUcyeva vyadhanam / stambhanaM khabdhatA / saMgharSaH krkpshcmo'dhyaayH||5|| rimA / zirobhitApaH zirovyathA / "vizuSkabhAvaH vidhirAzrutA ca' ityatra 'zuSkAlpadUSikahimAzrutA ca' iti kecit paThanti / ssssttho'dhyaayH| tatra dUSikA netramalam / sAdhyo'yam // 6 // athAtaH sarvagatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA ___ dAhaprapAko zizirAbhinandA dhUmAyanaM bASpasamucchrayazca // syaamH||1|| uSNAzrutA pItakanetratA ca yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pittAbhipanne nayane bhavanti // 7 // athAta ityAdi / sarvagatarogavijJAnIyaH sarvAzrayarogavijJA pittAbhiSyandalakSaNamAha-dAhetyAdi / zizirAbhinandA nIya ityarthaH / kRSNamaNDalapratyAsattyA dRSTigatarogavijJAnIyo . " zItAbhilASaH / dhUmAyanaM dhUmasyevodvamanaM, bASpasamucchrayaH azruyujyate, yazca dRSTigatarogavijJAnIyAt pUrva sarvagatarogavijJAnI. bAhulyam / ayamapi sAdhyaH // 7 // 1 abhradalAnukAri' iti pA0 / 2 'zvetaH samAjAmati sarvato hi' uSNAbhinandA gurutA'kSizophaH iti pA0 / 3 maziroga sarvAtmakaM varjayitavyamAhuH' iti paa0| kaNDUpadehau sitatA'tizaityam // Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM srAvo muhuH picchila eva cApi zophavanAtisaMrabdhaM sAvakaNDUsamanvitam // kaphAbhipanne nayane bhavanti // 8 // zaityagauravapaicchilyadUSikAharSaNAnvitam // 16 // zleSmAbhiSyandalakSaNamAha-uSNetyAdi / upadeho malo- rUpaM pazyati duHkhena pAMzupUrNamivAvilam // paliptatA, sitatA zuklatA; eSo'pi sAdhyaH // 8 // nAsAdhmAnaziroduHkhayutaM zleSmAdhimanthitam // 17 // tAmrAzrutA lohitanetratA ca | zleSmAdhimanthalakSaNamAha-zophavadityAdi / dUSikA netrarAjyaH samantAtilohitAzca // malam / ayamapi rogaH sAdhyaH // 16 // 17 // pittasya liGgAni ca yAni tAni bandhujIvapratIkAzaM tAmyati sparzanAkSamam // . raktAbhipanne nayane bhavanti // 9 // raktAsrAvaM sanistodaM pazyatyagninibhA dizaH // 18 // raktAbhiSyandamAha-tApretyAdi / asAvapi sAdhyaH // 9 // raktamanAriSTavacca kRSNabhAgazca lakSyate // yahIptaM raktaparyantaM tadraktanAdhimanthitam // 19 // vRddhairetairabhiSyandairnarANAmakriyAvatAm // tAvantastvadhimanthAH syunayane tIvra vednaaH||10|| | raktAdhimanthalakSaNamAha-bandhujIvetyAdi / bandhujIvomadhyA hapuSpakaH, ariSTakaM kRSNaphalaM 'arIThA' iti loke / asAvapi adhimanthAnAmabhiSyandarogakRtalaM darzayannAha-vRddhari sAdhyaH // 18 // 19 // tyAdi / tAvantaH catvAra eva / tIvravedanA ityatra vedanAzabdaH sAmAnyapIDAvacanaH / tena yathAkhaM vAtAdidoSavedanAyuktA hanyAdRSTiM saptarAtrAt kaphotthoityarthaH; etenedamuktaM bhavati-vAtikAdabhiSyandAdvAtika evA 'dhImantho'sRsaMbhavaH pazcarAtrAt // dhimanthastIvavAtikanistodAdisakalavedano bhavati evaM paittikaH, SaDrAtrAdvai mArutottho nihanyAzlaiSmiko, raktotthitazceti // 10 // nmithyAcArAt paittikaH sadya eva // 20 // utpATyata ivAtyartha netra nirmathyate tathA // idAnIM vAtAdyadhimanthAnAM samyagupacArasAdhyAnAM vaidyAtuziraso'dhaM ca taM vidyAdadhimanthaM svlkssnnaiH||11|| rayoryatnAdhAnArtha mithyAcArAdRSTivinAzAvadhiM yathAdoSaM nirdiadhimanthAnAM sAmAnyalakSaNamAha-utpAvyata ityAdi / zannAha-hanyAdityAdi / mithyAcArAditi padaM zleSmodbhavAdyanetraM nirmathyate tatheti na kevalaM netrameva nirmathyate ziraso'dhaM dhimantheSu sarveSvapi saMbadhyate / dRSTinAzakAlAvadhirapyatra ca tathA nirmadhyata iti, ardhaziraso vedanA ca vyAdhikhabhA | vyAdhisvabhAvAt // 20 // vAt / khalakSaNairvAtAdInAM khakIyairlakSaNaiH / kecidatrAdhimanthAnAM kaNDUpadehAzruyutaH pkkodumbrsnimH|| sAmAnyalakSaNaM na paThanti, paJjikAyAM paThitavAdasmAbhiH dAhasaMharSatAmratvazophanistodagauravaiH // 21 // paThitam // 11 // juSTo muhuH savezcAsnamuSNazItAmbu picchilam // : netramutpATyata iva mathyate'raNivaca yat // saMrambhI pacyate yazca netrapAkaH sazophajaH // 22 // sArvatodanirbhedamAMsasaMrabdhamAvilam // 12 // sazophapAkamAha-kaNvityAdi / saMrambhI zophayutaH kuJcanAsphoTanAdhmAnavepathuvyathanairyutam // // 21 // 22 // ziraso'dhaM ca yena syAdadhimanthaH sa mArutAt 13 zophahInAni liGgAni netrapAke tvazophaje // adhimanthAnAM sAmAnyalakSaNamukkhA vistareNa vizeSalakSaNa- azophapAkamAha-zophetyAdi / lihAni sazophapAkalimAha-netramityAdi / sakarSaH karakarimA / anye tu 'saMharSa zAnItyarthaH / ubhAvapi pAko tridoSajo sAdhyau ca ||iti paThanti, tatra saMhoM romAJcaprAyo vedanAvizeSaH / todaH upekSaNAdakSi yadA'dhimantho sUcIvyadhanamiva vedanA / nirbhedaH zastreNa vidAraNamiva / mAMsa- vAtAtmakaH sAdayati prshy| saMrabdhaM mAMsopacitamityarthaH / AvilaM samalam / eSa sAdhyaH rujAbhirugrAbhirasAdhya eSa // 12 // 13 // hatAdhimanthaH khalu nAma rogaH // 23 // raktarAjicitaM sAvi vahinevAvadahyate // sakalanayanazoSalakSaNaM hatAdhimanthaM darzayabAha-upekSaNAyakRtpiNDopamaM dAhi kSAreNAktamiva kSatam // 14 // dityAdi / sAdayati avasAdayati, zoSayatItyarthaH // 23 // prapatkocchnavAntaM sakhedaM pItadarzanam // antaHsirANAM zvasanaH sthito dRSTiM pratikSipan / mU zirodAhayutaM pittenAkSyadhimanthitam // 15 // hatAdhimanthaM janayettamasAdhyaM vidurbudhAH // 24 // pittAdhimanthalakSaNamAha-ratarAjItyAdi / dAhi kSAreNA- dRSTinirgamalakSaNaM hatAdhimanthaM darzayannAha-antaHsirANAkamiva kSatamiti kSAraliptakSatamiva dahanazIlam / eSa vyAdhiH | mityAdi / pratikSipan niSkAsayannityarthaH / yadyapi htaadhisaadhyH|| 14 // 15 // manthalakSaNadvitvaM jJAyate tathA'pyeka eva, ato na saMkhyAtirekaH / Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 605 jejjaTAcAryastu nayanazoSalakSaNahatAdhimanthasya pAThaM na paThati, maharvirajyanti ca tAH samantAda dRSTinirgamalakSaNasya hatAdhimanthasya pAThaM paThati, paJjikAkA- vyAdhiH sirotpAta iti prdissttH||29|| reNa ca videhokaM prakAradvayena hatAdhimanthalakSaNaM dRSTvA nyUna- sirotpAtamAha-avedanetyAdi / virajyanti virakkA bhavanti tAdoSabhayAt pAThadvayamapi paThitam / tathA ca videhaH- prakRtavarNA bhavantItyarthaH / rakkajo'yaM sAdhyazca // 29 // "antargataH sirANAM tu yadA tiSThati mArutaH / sa tadA nayanaM mohAt sirotpAta upekSitastu prApya zIghraM dRSTiM nirasyati // tasyAM nirasyamAnAyAM nirmabhanniva jAyeta rogastu sirApraharSaH // mArutaH / nayanaM nirvamatyAzu zUlatodAdhimanthanaiH // athavA tAmrAcchamailaM sravati pragADhaM zoSayedakSi kSINatejobalAnalam / utpadmamiva saMzuSkamavasIdati tathA na zaknotyabhivIkSituM ca // 30 // locanam // hatAdhimanthaM taM vidyAdasAdhyaM vAtakopataH"- iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre sarvagatarogaiti // 24 // vijJAnIyo nAma ssssttho'dhyaayH||6|| pakSmadvayAkSibhuvamAzritastu / sirAharSamAha-mohAdityAdi / ayamapi raktajaH sAdhyazca yatrAnilaH saMcarati praduSTaH // // 30 // paryAyazazcApi rujaH karoti iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutataM vAtaparyAyamudAharanti // 25 // vyAkhyAyAmuttaratantrAntargatazAlAkyatAtre vAtaparyAyamAha-pakSmetyAdi / akSi locanaM, bhrUH prsiddhaa| SaSTho'dhyAyaH smaaptH| paryAyazazcApi rujaH karoti kadAcit pakSmadvaye, kadAcidakSiNi, kadAci vIti paryAyazabdArthaH / sAdhyo'yam // 25 // sptmo'dhyaayH| yat kUNitaM dAruNarUkSavama athAto dRSTigatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAvilokane cAviladarzanaM yat // syaamH||1|| sudAruNaM yat pratibodhane ca yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| zuSkAkSipAkopahataM tadakSi // 26 // - sarvagatarogavijJAnIyAnantaraM dRSTigatarogANAM pArizeSyAdArazuSkAkSipAkamAha-yadityAdi / kUNitaM nimIlitaM, dAruNaM mbho yukta ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // kaThinaM rUkSaM vartma yasya tattathA / vilokane cAviladarzana miti masUradalamAtrAM tu paJcabhUtaprasAdajAm // yadatidarzane Akuladarzana mityarthaH / sudAruNaM yat pratibodhane khadyotavisphuliGgAbhAmiddhoM tejobhirvyyaiH||3|| * ceti pratibodhane unmeSe ca yadatizayena kaThinaM; anye sudAruNaM AvRtAM paTalenAkSNorbAhyena vivraakRtim|| kRcchonmIlanam / vAtiko'yaM sAdhyazca // 26 // zItasAtmyAM nRNAM dRSTimAhurnayanacintakAH // 4 // yasyAvaTUkarNazirohanustho ____tAM ca dRSTiM cikitsArtha pramANAkArakhalakSaNairnirdizannAhamanyAgato vA'pyanilo'nyato vA // masUretyAdi / masUradalamAtrAmiti masUradalapramANAmityarthaH / paJcakuryAdujo'ti bhruvi locane vA bhUtaprasAdajAmiti pazcabhUtAnAM dhAmabhUtAt sArAjAtAmityarthaH / tamanyatovAtamudAharanti // 27 // paJcabhUtamadhye ekasya prAdhAnyamAha-iddhAM tejobhiravyayairiti anyatovAtamAha-yasyetyAdi / avaTuH prIvAyAH pazcimo | etena tejomayI dRSTirityuktam / khadyotavisphulihAbhAmiti kha. bhAgaH / manyA grIvAyAH pArzvayoH sirAvizeSaH / anyato veti dyotojyotiriGgaNaH, visphuliGgaH sUkSmo'gnikaNaH; khadyotavisphu. pRSThato vetyarthaH / anyatovAta iti yathArtheya saMjJA, yato'nyataH liGgo taijasAvapi yathA na dahatastathA dRSTirapi na dahati / yadi sthito vAyaranyato vedanAM karoti / vAtiko'yaM sAdhyazca // 27 // sA khadyotAdisadRzI tarhi divAkaraprakAzApagrahaNena na bhaviamlena bhukena vidAhinA ca tavyamityAha-avyayairiti |-avyyaiH upacayApacayarahitaiste. __ saMchAdyate sarvata eva netram // jobhirviziSTA / tasya dRSTeH kuto bhAkharatA na dRzyata ityAhazophAnvitaM lohitakaiH sanIlai AvRtA paTalenAkSNorbAdheneti; AvRtAm AcchAditA, bAyana retAragamlAdhyuSitaM vadanti // 28 // tejo jalAdhitena / yadyapi bAhyapaTalAvRtatvAdRSTe rUpagrahaNasAmaamlAdhyuSitamAha-amLenetyAdi / vidAhinA veti kaTu- opaghAtaH prAptaH, tathA'pi paTalasyAtyantAcchavAhromakUpavivakena lavaNena vetyarthaH / lohitake rAgairityarthaH / sanIleH ISa- rAntarakhAca tejaHparamANUnA bahizvarale rUpagrahaNasAmarthya dRSTenoMnIlaiH / etAdRk iidRshmityrthH| amlAdhyuSitam amlajanita- | 1"vizeSaraktavarNA bhavantItyarthaH' iti shriiknntthdttH| 2 pittAdhyuSitam / eSa rogaH paittikaH sAdhyazca // 28 // 'tAmrAbhamanaM' iti paa0| 3 'siddhAM' iti pA0 / 4 'dRSTigatabAavedanA vA'pi savedanA vA hyapaTalAvRtatvAt' iti paa0| 5'romakUpavivarAntargatatvAMcca' iti yasyAkSirAjyo hi bhavanti taamraaH|| paa0| 6 'bahiHzarArutve' iti paa0| Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM care pahanyata ityAha-vivarAkRtimiti |-vivrN chidraM tasyevAkRtiya- makSikAdIni yathAdoSavaNAni pazyati / jAlakAni jantulAlAsyAH sA tathA tAM, na tu sAkSAttatra chidramasti / vivarAkAravacanena viracitajAlakAkArANi, maNDalAni vartularUpANi / patAkAH punarmUdutaivoktA, na punaH sarvathA zuSiratvaM tathA ca sati paTa- dhvajAn / marIcIH mRgatRSNAH / kuNDalAni karNakuNDalAni / lAnAM pratipAditAnAmapyanupapattiH syAt / dRSTeH paTalacatuSTaye'pi | pariplavAMzceti nakSatrAdInAM gatIH / vividhAn UrdhvAdhastiryaggarUpagrahaNasAmarthyamanumAtavyaM, kAlakAsthyAzritAbhyantarapaTala- manena kRSNapItazuklavarNadarzanena vA nAnAprakArAn / varSa mapi gate doSe rUpagrahaNa vikRtilakSaNasya timirasyokeH / zIta- vRSTim / asadrUpagrahaNe vihvalavaM pratipAdya sadrUpagrahaNe'pi dezAsAtmyAmiti / nanu zItena tejo'bhihanyate tat kathaM zItena parijJAne dRzorvihvalatvaM pratipAdayannAha-dUrasthAnItyAdi / sAtmyaM ? ucyate-pRthagvyavasthitayorjalAmyorvirodho, na punaH gocaravibhramAt indriyArthavibhramAt // 7-10 // sahotpannayorekakAryayoH prabhAvAdvA jalAntargatamapyetattejo Urdhva pazyati nAdhastAttatIyaM paTalaM gate // nopahanyate // 3 // 4 // mahAntyapi ca rUpANi cchAditAnIva vAsasA // 11 rogAMstadAzrayAn ghorAn Sad ca SaTca prckssmhe|| karNanAsAkSiyuktAni viparItAni vIkSate // paTalAnupraviSTasya timirasya ca lakSaNam // 5 // yathAdoSaM ca rajyeta dRSTidoSe balIyasi // 12 // | adhaHsthite samIpasthaM dUrasthaM coparisthite // pramANAdibhizcikitsopayogibhidRSTimabhidhAya tadAzrayarogo. pArzvasthite tathA doSe pArzvasthAni na pazyati // 13 pavarNanArtha paTalacatuSTayapraviSTatimiralakSaNopadezArtha ca pratipAda samantataH sthite doSe saGkalaunIva pazyati // yannAha-rogAnityAdi / tadAzrayAn dRSTyAzrayAnityarthaH / Sada dRSTimadhyagate doSe sa ekaM manyate dvidhA // 14 // ca SaT ceti dvAdazetyarthaH // 5 // dvidhAsthite tridhA pazyedbahudhA cAnavasthite // sirAbhirabhisaMprApya vigu'bhyantare bhRzam // timirAkhyaH sa vai doSaH prathame paTale doSo yasya dRSTau vyavasthitaH // 6 // tRtIyapaTalagatadoSalakSaNamAha-UrdhvamityAdi / tRtIyaM paTalaM avyaktAni sa rUpANi sarvANyeva prpshyti|| | mAMsAzritam / UvaM pazyatIti AlokasahAyakhena dRza UrdhvaprathamapaTalagatasya timirArambhakadoSasya saMprAptilezapUrvakaM mupalambho nAdhastAt / viparItAni karNAdihInAni / yathAdoSaM lakSaNamAha-sirAbhirityAdi / abhisaMprApya samyaggavA / ceti sAmarthyAnmAMsasthitazoNitasahAyena balavattaradoSeNa dRSTau viguNo duSTaH / abhyantare sarvAbhyantare kAlakAsthyAzrite pratha- rAga utpadyata ityarthaH / ata eva prathamadvitIyapaTalayoH zoNimapaTale / sa puruSaH / 'sarvANyeva prapazyati' ityatra 'kadAcidatha tAbhAvAdAgAbhAvaH / adhaHsthite dRSTimaNDalAdhobhAgasthite pazyati' iti paJjikAkAraH paThati vyAkhyAnayati ca-doSe ityarthaH / saGghalAnIveti mizrIbhUtAnIva vasturUpANi kadAcinna sarvakAlam / etena sthAnavizeSAddoSasyAlpabalavattoktA, pazyati / dvidhA sthite 'doSe' iti zeSaH / anavasthite caJcale taduttareSu kramAt balavattvamiti / tAnyavyaktarUpANyapi vakSya- doss| timirAkhyaH timirasaMjJaH, rAgaprAptasya ca timirasya mANarUpabhramaNAruNavarNAdiyuktAni vAtena, tathA pittenAdityakha- 'kAca' iti saMjJA // 11-14 // -.. dyotAdIni nIlapItavarNAni, evaM kaphena sitavarNAni, raktena . caturtha paTalaM gataH // 15 // raktavarNAni, sannipAtena vicitrANi / evaM dvitIyAdipaTaleSvapi ruNaddhi sarvato dRSTi liGganAzaH sa ucyte|| vyAkhyeyam // 6 // tasminnapi tamobhUte nAtirUDhe mahAgade // 16 // vihvalati dvitIyaM paTalaM gate // 7 // candrAdityau sanakSatrAvantarIkSe ca vidyutH|| makSikA mazakAn kezAAlakAni ca pshyti|| nirmalAni ca tejAMsi bhrAjiSNUni ca pazyati // 17 // maNDalAni patAkAMzca marIcIH kuNDalAni ca // 8 // caturthapaTalagatadoSalakSaNamAha-sa ityAdi / sa eva timiperiplavAMzca vividhAn varSamabhraM tamAMsi ca // rAkhyaH, caturtha paTalaM tejojalAzritaM prApto yadA sarvato dRSTiM darasthAnyapi rUpANi manyate ca smiiptH||9|| raNaddhi tadA liGganAza ucyata iti saMbandhaH / liGganAza iti samIpasthAni dareca dRSTergocaravibhramAt // liGgaM cakSurindriyazaktiH, tasya nAzo yasmin sa liGganAzo yatnavAnapi cAtyartha sUcIpAzaM na pazyati // 10 // doSaH / tatrApyalpeSu doSeSu keSAMcidvastuvizeSANAmupalambho dvitIyapaTalagatadoSalakSaNamAha-dRSTirityAdi / dvitIyaM bhavatIti darzayannAha-tasminniti / tasmin liGganAze / paTalaM medaHzritam / bhRzamiti yAdRzI prathame paTale tato'dhikaM tamobhUte iti atra bhUtazabda upamAne / nAtirUDhe nAtivRddhe / vihvalIbhavati / vihulatvamAha-makSikA mazakAnityAdi / makSikAdInAmabhAve'pi timirArambhakadvitIyapaTalAzritadoSaprabhAveNa / 1'cekSate' iti paa0| 2 'saGkalAni ca' iti paa0| 3 'mAMsasthitazoNitasahAyabalavattare doSe' iti paa0| 4 'bhrAjiNU1 tadA hi' iti pA0 / 2 'paripUrvAzca' iti paa0| nIva pazyati' iti pA0 / ha Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 7] suzrutasaMhitA / 607 mahAgade pradhAnendriyatirobhAvakatvAt / nirmalAni ca tejA si gatAni, dvidhA dvitvaM gatAni, sarvANyeva yAvaddaSTavyAni anyAdIni, bhrAjiSNUni anyAnyapi dIptimanti yAni vastUni | rUpANi / hInAdhikAGgAnIti na kevalaM tRtIye paTale hInAdhikAtAni pazyatItyarthaH // 15 // 17 // jhAni pazyati sannipAtena punaH paTalAntare'pi hInAdhikAGgAni sa eva liGganAzastu niilikaakaacsNshitH|| pazyati / jyotIMSi tArakANi // 23 // 24 // tasyaiva liGganAzasyApara saMjJAdvayaM pratipAdayannAha-sa eve- pittaM kuryAt parimlAyi macchitaM raktatejasA // tyAdi / nIlikAvizeSitA kAcasaMjJA saMjAtA yasya sa tthaa| pItA dizastathodyantamAdityamiva pazyati // 25 // kAcasaMjJA ca tRtIye'pi paTale rAgitimirasya rAgotpattidvAreNa vikIryamANAn khadyotairvRkSAstejobhireva c|| sUcitA / etena kAcatvAt paTaladvayagatayorapi doSayoH SaTvaM / nanu vAtapittakaphazoNitasannipAtaiH paJcabhiH paJcatimirANAM na tu dvAdazavam / asyAgre kecit 'yanmayastanmayAni' ityAdi- cottarAvasthAsu kAcaliGganAzasaMjJe kRte, kAcAzca SaT vyAkhyeyA pAThamApAtanikApUrvakaM paThanti, sa cAbhAvAnna likhitH||- iti teSAM padasopapattihetubhUtaSaSThaparimlAyitimirakathanAya, tatra vAtena rUpANi bhramantIva sapazyati // 18 // tathA parimlAyitimirAkrAntasya puMso yAdRzaM rUpagrahaNaM bhavati AvilAnyaruNAbhAni vyAviddhAni ca maanvH|| tApakathanAya ca prAha-pittamityAdi / mUJchitaM saMyuktaM, idAnIM teSu paTaleSu krameNa vAtAdidoSArabdhasya timirasya raktatejasA raktaprasAdena; anye tu raktArtha tejo raktatejaH, tena liGgAni darzayannAha-vAtenetyAdi / AvilAni samalAni, mUcchitaM; etena raktArtha pariNamyamAnarasena saMyuktamityarthaH / sAniyA viddhAni vANi IdRze ca vyAkhyAne nAmAnvayaH saGgacchate / yathA parimlAyI pittenAdityakhadyotazakacApataDihuNAn // 19 // kSayI kathyate tathA ca vakSyati,-'doSakSayAt kadAcit syAt zikhibaha vicitrANi nIlakRSNAni pazyati // svayaM tatra ca darzanam' iti, tacca kSayitvaM laGghanAdibhirupabUM. hakarasakSayAt pittakSayAcopapadyate / raktajapakSe raktakSayopapattipittajati miralakSaNamAha-pittenetyAdi / khadyoto jyotiri rnAsti / kecit 'raktatejasA' ityatra 'bhaktatejasA' iti paThanti, gaNaH / zakacApam indradhanuH, taDidguNo vidyullatA, zikhibarhaH vyAkhyAnayanti ca-bhaktatejasA AhAraprasAdena rasAkhyenemayUrapicchaH // 19 // tyarthaH / atra sAtyakiprabhRtInAM matAnulomena raktamUcchitaM pittaM kaphena pazyedrapANi snigdhAni ca sitAni ca // 20 // hyapItyavagantavyam / tathA ca rAgakathanaprastAve sAtyaki:gIracAmaragaurANi zvetAbhrapratimAni ca // "pittaraktotthitA pItAzcitritAH sannipAtajAH" iti / eka pazyedasUkSmANyatyartha vyabhre caivAbhrasaMplavam // 21 // evAsI parimlAyI rogo'rAgaprAptaH san timirAkhyaH, rAgaprAsalilaplAvitAnIva parijADyAni maanvH|| ptastu kAcAkhyaH, sa eva kiJciddarzananAzakArI liGganAzaH / zleSmajatimiralakSaNamAha-kaphenetyAdi / gauracAmaragaurA sarvANyeva timirANi prathamadvitIyapaTalagatAni sAdhyAni; tRtINIti zvetacAmaravacchuklAni / sitAni ceti sudhautazukravastrasaha yapaTalagatAni rAgaprAdhyA kAcAkhyAni bhavanti, tadA zAni / asUkSmANi sthUlAni / vyabhre vigatadhane / abhrasaMplavaM | yApyAni // 25||meghaanaaN sarvato gamanam / salilaplAvitAnIva parijADyAnIti vakSyAmi SavidhaM rAgairliGganAzamataH param // 26 // sarvataH salilaplavaneneva zuklAni stimitAni ca rUpANi pazyati tRtIyarAgitimirasya kAcAkhyAM prAptasya liGganAzasya ca // 20 // 21 // -- rAgeNaiva saMkhyASadavaM nirdizannAha-vakSyAmItyAdi / SaividhaM tathA raktena raktAni tamAMsi vividhAni ca // 22 // SaDbhedabhinnam / tRtIyapaTalagataM kAcAkhyAM prAptaM timiramiti haritazyAvakRSNAni dhUmadhUmrANi cekSate // zeSaH / rAgaiH vakSyamANaiH aruNAdibhiH / liGganAzamataH paramiti raktajatimiralakSaNamAha-tathetyAdi / dhUmadhUmrANi dhUmave. kAcAkhyatimirakathanAnantaraM liGganAzamapi SaDUvidhaM vakSyAmi STitAnIva / yadyapi timirasya rktaantrgtdossjnyvaadrkt-|| 26 // jasaMjJA na syAt, tathA'pi raktabAhulyAdupacArAdvA raktaja rAgo'ruNo mArutajaH pradiSTaH / vyapadezaH // 22 // pittAt parimlAyyathavA'pi niilH|| sannipAtena citrANi viplutAni ca pazyati // 23 // kaphAt sitaH zoNitajastu raktaH bahudhA vA dvidhA vA'pi sarvANyeva smnttH|| / samastadoSo'tha vicitrruupH|| 27 // hInAdhikAGgAnyathavA jyotIMSyapi ca pazyati 24 tAnevAruNAdikAn rAgAnAha-rAga ityAdi / parimlAyI sannipAtajatimiralakSaNamAha-sannipAtenetyAdi / citrANi 1'nAmadvayaM' iti pA0 / 2 'upabRMhaNakarabalakSayAt pittakSayAnAnAvarNAni viplutAni sarvato'vakIrNAni / bahudhA bahulaM copapadyate' iti pA0 / 3 SaDvidhaiH' iti paa0| 4 'samasta1 'megharahite' iti paa0| 2 'mAnavaH' iti paa| doSe'tha vicitravarNaH' iti pA0 / Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM ma pIta ityarthaH / aruNAdirAgaiH paJcabhistAvat paJca kAcA jJeyAH, timirANAM rUpabhramaNAdilakSaNAnItyarthaH / eSu liGganAzeSu SaSThaH kAcazca parimlAyI rogaH paraM rAgaprAptaH / asya ca pItava- kevala zleSmajaliGganAzaM vihAyAnye liGganAzA asAdhyAH / atra rNatA sAtyakivacanAdavagantavyA / evaM SaT kAcAH kathitAH kizciddarzanAvasthA prAptaH parimlAyyeva rogaH SaSTho liGganAzo // 27 // jnyeyH| evaM SaD liGganAzA ukkaaH||29-33|| raktajaM maNDalaM dRSTau sthUlakAcAnalaprabham // SaD liGganAzAH SaDime ca rogA parimlAyiniroge syAnmlAyyAnIlaM ca maNDalam // dRSTayAzrayAH SaTra ca SaDeva ca syuH|| doSakSayAt kadAcit syAtvayaM tatra ca darzanam // tathA naraH pittavidagdhadRSTiH __ atra pittAt parimlAyItyuktaM tasya ca lakSaNamanuktaM vaktu kaphena cAnyastvatha dhUmadarzI // 34 // mAha-raktajamityAdi / rakkajaM raktaprasAdAjjAtaM raktatejasA yo husvajADyo(tyo) nakulAndhatA ca jAtaM vaa| sthUlakAcAnalaprabhamiti bAhulyena sthUlakAcAbha, gambhIrasaMjJA ca tathaiva dRssttiH|| varNenAnalaprabham / anye tu 'aruNaM maNDalaM dRSTau sthUlakAcAru- rAgairaruNAdikaiH SaDvidhaM liGganAzaMmabhidhAyAparAn pittaviNaprabhaM' iti paThanti vyAkhyAnayanti ca-aruNam arunnvrnn| dagdhadRSTyAdikAn SaDeva nirdishnnaah-pddityaadi| SaDliGganAzA kIdRzamaruNamityAha-sthUlakAcAruNaprabhamiti |-sthuulkaac- iti 'vakSyAmi SaTvidhaM rAgailiGganAzamataH paraM' ityaneneva liGgasyevAruNA prabhA yasya tattathA / eSa pAThaH paJjikayA duussitH| nAzAnAM SaTtve prApte punaH SaDiti yatsaMkhyAkaraNaM tanniyamArtha, mlAyi kSayi / AnIlamiti ISannIlam / analaprabhatvena ca tena timirakAcaliGganAzAnAM pRthak saMkhyAkaraNaM na gaNanIyaM pItatvamuktameva, tasmAt kizcinnIlapItamityarthaH / anye tu etenetaduktaM bhavati-SaD liGganAzAH, SaDime ca rogA vakSya'mlAyInIlam' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-mlAyInIlaM mANAH pittavidagdhadRSTyAdayaH, evaM dRSTyAzrayA dvAdaza / SaDime ca pItanIlamityarthaH / tatra pItaM rasamUcchitapittajanitaM, nIlaM punaH rogA iti vakSyamANAH pittavidagdhadRSTyAdayaH / dRSTyAzrayAH Sada raktamUcchitapittajam / atra tRtIyapaTalasthe rAge doSavyAdhi- ca SaDeva syuriti atrApi pUrvazaGkayA SaDeveti parasmAniyamayati; (pti)vazAdAgasya maNDalAkAratava, na tu le(re)khAdiprakAratvamiti dvAdazaiva dRSTyAzrayA rogA bhaveyurityarthaH / ke te pittavidagdhaniyamArtha punarmaNDalagrahaNamiti / doSakSayAdityAdi karmakSayAdoSa- dRSTyAdayaH SaDityAha-tathetyAdi / tathAzabdo bhinnakrame, kaphena kSaye sajAte kadAcidAkasmikaM tatra parimlAyini roge darzanaM cAnya ityatra saMbadhyate; tena kaphenApi vidagdhadRSTiranya ityarthaH syAdityeke; anye tu pittasaMmUrchAkararasasaMkSayAt kSINe doSe ||34||ttr kadAciddarzanaM syAditi vyAkhyAM kurvantIti / ayaM yApyaH. na gatena dRSTi // 28 // pItA bhavedyasya narasya dRSTiH // 35 // aruNaM maNDalaM vAtAcazcalaM paruSaM tathA // 29 // pItAni rUpANi ca manyate yaH pittAnmaNDalamAnIlaM kAMsyAbhaM pItameva vA // samAnavaH pittvidgdhdRssttiH|| zleSmaNA bahalaM snigdhaM zAkundendupANDuram // 30 // prApte tRtIyaM paTalaM tu.doSe calatpannapalAzasthaH zuklo bindurivaambhsH|| divA na pazyennizi vIkSate ca // 36 // saMkucatyAtape'tyartha chAyAyAM vistRto bhavet // 31 // (rAtrau sa zItAnugRhItadRSTiH mRdyamAne ca nayane maNDalaM tdvisrpti|| pittAlpabhAvAdapi tAni pazyet // pravAlapadmapatrAbhaM maNDalaM zoNitAtmakam // 32 // pittavidagdhadRSTerlakSaNamAha-pittanetyAdi / duSTena vRddheneM / dRSTirAgo bhaveccitro liGganAze tridossje|| nizi vIkSate ceti rAtrI zItopakRtadRSTikhAt pittAbhAvaH, yathAsvaM doSaliGgAni sarveSveva bhavanti hi // 33 // ato rAtrau rUpadarzanam / sAdhyo'yam // 35 // 36 // idAnIM kAcAkhyAM prAptasya timirasya rAgeNa SaTralaM pratipAdya, tathA naraH zleSmavidagdhadRSTiSaDvidhaM liGganAzamataH paraM vakSyAmIti yadukaM tadeva SaDvidhatvaM ____stAnyeva zuklAni hi manyate tu // 37 // maNDalarAgabhedena vivRNvannAha-aruNamityAdi / paruSaM kharaspa- triSu sthitolpaH paTaleSu doSo rzam / AnIlam ISamIlaM, kAMsthAbham pANDupItam / bahalaM naktAndhyamApAdayati prasahya // sthUlam / zuklo bindurivAmbhasa ityasyAna kecit 'saGkacatyAta- divA sa sUryAnugRhItacakSu pe'tyartha chAyAyAM vistRto bhavet' iti paThanti / liGganAze'pi rIkSeta rUpANi kaphAlpabhAvAt // 38 // pUrvoktavAtAdirUpabhramaNAruNavarNAdidoSaliGgaM jJeyamiti darzayitumAha-yathAkhamityAdi / yathAkhaM doSaliGgAnIti pUrvoktavAtAdi .1'darzanAnAzAvasthA' iti paa0| 2 yo haskhajAlo' iti pA0 / 3 ayamardhazvoko hastalikhitapustake na ptthyte| 4 'baddhena' 1'sthUlakAcAruNaprabham' iti paa0| iti pA0 / 5 'sUryAnugRhItacakSurIkSeta' iti pA0 / Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 8] suzrutasaMhitA / 609 * kaphavidagdhadRSTelakSaNamAha-nara ityAdi / kaphena duSTena sanimittaM darzayannAha-nimittata ityAdi / tatra tayormadhye, gatena dRSTiM sitA bhavedyasya narasya dRSTiriti tathAzabdArthaH / zirobhitApAd viSapuSpagandhaspRSTapavanasaMparkajAtAt ,abhiSyandatAnyeva rUpANi / ayamapi sAdhyaH // 38 // nidarzanairiti abhiSyandalakSaNairityarthaH / aymsaadhyH||42||shokjvraayaasshirobhitaapai-- surarSigandharvamahoragANAM rabhyAhatA yasya narasya dRssttiH|| sandarzanenApi ca bhAvarANAm // 43 // . saMdhUmakAn pazyati sarvabhAvAM hanyeta dRSTirmanujasya yasya staM dhUmadarzIti vadanti rogam // 39 // sa linggnaashstvnimittsNshH|| dhUmadarzino lakSaNamAha-zoketyAdi / zirobhitApaH tatrAkSi vispaSTamivAvabhAti zirovyathA / ayaM pittajaH sAdhyazca // 39 // vaidaryavarNA vimalA ca dRSTiH // 44 // sa haskhajADyo divaseSu kRcchrA animittaM darzayannAha-surItyAdi / animitta iti anupaiskhAni rUpANi ca yena pazyet // labhyamAnaviziSTasurAdidarzananimittaH / dRSTiH drshnm| liGganAza haikhajAjyalakSaNamAha-sa ityAdi / sa puruSaH / yena vikA iti darzananAza ityarthaH / ayamapyasAdhyaH / tasyaivAnimittasya reNa / atra divaseSu pazyediti vacanAdrAtrau na pazyatItyavaga lakSaNamAha-tatretyAdi / tatra animittasaMjJake / vispaSTamiva bhyate / kecittu 'rAtrau ca zItAnugRhItadRSTiH pittAlpabhAvAdapi vizeSeNa prasannamiva / vaidUryavarNA prakRtivarNetyarthaH / vimaleti tAni pazyet' iti paThanti tathAsaGgataM, asya naktAndhatAjana vigatAkhimirakAbAdayo malA yasyAM sA tathA / etau sanikatvAt / tathA ca videhA,-"nakamandhAstu cakhAro ye pura. mittAnimittau sarvagatAvapi darzananAzakaravAdanuktAvapi dRSTyAstAt prkiirtitaaH| teSAmasAdhyo nakulo hakhajAjya(tyastathaiva | dhito kathitI, ato na saMkhyAtirekaH // 43 // 44 // ca"-iti / atra ca dRSTimadhyagaMtaH pIto rAgo jJeyaH / asya vidIryate sIdati hIyate vA paTalacatuSTayAzritapittaprabhavavAdasAdhyatvam / nRNAmabhIghAtahatA tu dRssttiH||45|| vidyotate yena narasya dRSTi AgantuprastAvAdaparamabhighAtajamAha-vidIryata ityAdi / sIdati avasAdaM yAti / eSa bAhyanimittakhAt sanipAtAnta>SAbhipannA nakulasya yadvat // 40 // citrANi rUpANi divA sa pazyet bhUtaH // 45 // ityete nayanagatA mayA vikArAH sa vai vikAro nkulaandhysNshH|| saMkhyAtAH pRthagiha SaT ca saptatizca // .. nakulAndhyalakSaNamAha-vidyotata ityAdi / doSAbhipannA eteSAM pRthagiha vistareNa sarva doSaiAptA / citrANi sarvadoSavarNAni / divA sa pazyediti * vakSye'haM tadanu cikitsitaM ythaavt||46|| vacanAdrAtrau na pazyatItyavagamyate / sarvajo'sAdhyazca // 40 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlAdRSTirvirUpA zvasanopasRSTA kyatanne dRSTigatarogavijJAnIyo nAma sakucyate'bhyantaratazca yAti // 41 // sptmo'dhyaayH||7|| rujAvagADhA ca tamakSirogaM samudAyasaMkhyAmAha-ityeta ityAdi / saMkhyAtAH samyagAgambhIriketi pravadanti tjjnyaaH|| | khyAtAH, samyagaNitA vA / iha zAlAkye / punaHSadasaptatisaMgambhIrikAyA lakSaNamAha-dRSTirityAdi / virUpA vikRta khyAkAraNaM niyamArtha; tena SaTsaptatireva / etena karAlAdiprokA rUpA / zvasanopasRSTA vaatopddh'taa| rujAvagADhA tIvravedanA / saMkhyA nirAkRtA // 46 // iyamapyasAdhyA // 41 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutabAhau punAviha saMpradiSTau vyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantra nimittatazcApyanimittatazca // 42 // saptamo'dhyAyaH // 7 // nimittatastatra zirobhitApA, jyastvamiSyandanidarzanaizca // asstthmo'dhyaayH| hetumedena bAyo nirdizamAha-bAhyAvityAdi / bahirbhavau ___ athAtazcikitsitapravibhAgavijJAnIyamadhyAyaM bAhyauyadyapi prAstre saMkSepeNopadiSTau tathA'pi punariha vyaakhyaasyaamH||1|| nimittAnimittamedadvayena samyak prakarSAnirdiSTAvityarthaH / tatra yathovAca bhagavAn dhanvantariH (sushrutaay)||2|| 1'hasvajAtyo' iti pA0 / 2 'hasvajAtyalakSaNamAha' iti paa0| dRSTigatarogavijJAnIyAnantaraM sarvathA pratipannasakalanayanA3'amiSyandanidarzanazca' iti pA0 / 1'cikitsitapravibhAgIyaM' iti paa0| su0 saM0 77 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM mayasya bhiSajazcikitsA nyAyyeti cikitsApravibhAgIyArambhaH- vyadhyau, kau tau ? sirotpAtasirAha| / pavano'nyataH anyatoathAta ityAdi / pravibhAgaH prakarSeNa vibhajanaM pRthakkaraNami- vAtaH / manthasaMjJA adhimanthAzcatvAraH; syandA abhiSyandAstA tyarthaH // 1 // 2 // vanta eva ||8||ssttspttirye'bhihitaa vyAdhayo nAmalakSaNaiH // / zuSkAkSipAkakaphapittavidagdhadRSTicikitsitamidaM teSAM samAsavyAMsataH zRNu // 3 // SvamlAkhyazukrasahitArjunapiSTakeSu // 9 // cikitsA tu dvividhA samAsAd vyAsAca; tatra samAse. aklinnavama'hutabhugdhvajadarzizuktinehAdhyAya vibhAgaM darzayannAha-paDityAdi / lakSaNaiH hetupUrva- praklinnavartmasu tathaiva balAsasaMze // . rUparUpopazayasaMprAptibhiH / samAsAt saMkSepAdihaivAdhyAye; vista- AgantunA''mayayugena ca dUSitAyAM rAt punarvAtAbhiSyandAdiSu // 3 // dRSTau na zastrapatanaM pravadanti tajjJAH // 10 // chedyAsteSu dazaikazca nava lekhyAH prkiirtitaaH|| azastrakRtyAnAha-zuSketyAdi / hutabhuk dhvajadarzI, dhUmabhedyAH paJca vikArAH syurvyadhyAH paJcadazaiva tu // 4 // dItyarthaH // 9 // 10 // dvAdazA'zastrakRtyAzca yApyAH sapta bhavanti hi // saMpazyataH SaDapi ye'bhihitAstu kAcArogA varjayitavyAH syurdaza paJca ca jaantaa|| | ste pakSamakopasahitAsta bhavanti yaapyaaH|| asAdhyau vA bhavetAM tu yApyo cAgantusaMzitau // 5 // yApyAnAha-saMpazyata ityAdi / SaDapi ye kAcA abhitatrASTavidhazastrakarmaNAM madhye netrAmayeSu caturvidhaM karma prayo- hitAste saMpazyataH puruSasya yApyA bhavantIti sNbndhH||jym , atazcaturvidhazastrakarmArhAn vyAdhIn samAsArtha vargIkRtya catvAra eva pavanaprabhavAstvasAdhyA prAha-chedyA ityAdi / dvAdazA'zastrakRtyAzceti cakArAd dvau dvau pittajau kaphanimittaja eka ev|| bAyajAvazastrakRtyau / yApyA iti snehAdikriyayA yApyavaM, na tu aSTAdhakA rudhirajAzca gadAstridoSAchedyAdikriyayA / yApyasAdhyatve ca dvayoravasthAvazAt / varjayi stAvanta eva gaditAvapi bAhyajau dvau // 11 // tavyA asAdhyA ityarthaH // 4 // 5 // artho'nvitaM bhavati vartma tu yattathA'rzaH iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA kyatanne cikitsitapravibhAgavijJAnIyo zuSkaM tathA'rbudamatho piDakAH siraajaaH|| - naamaassttmo'dhyaayH||8|| jAlaM sirAjamapi pazcavidhaM tathA'rma chedyA bhavanti saha parvaNikAmayena // 6 // asAdhyAnAha-catvAra ityAdi / cakhAra eveti hatAdhitAneva chadyAn rogAnAmabhiH prAha-arzo'nvitami- manyA manthanimiSagambhIradRSTivAtahatavAkhyAzcatvAraH / dvAviti hakha. tyAdi / paJcavidhamarmeti prastAryama, zuSkArma, raktArma, adhimAM- jAjya(tya)jaladhinAvAkhyo / eka eva kaphasrAvAkhyaH / aSTAsArma, snAyvarmetyevaM paJcavidham // 6 // | rdhakA iti catvAra ityarthaH / ke te catvAraH ? raktasrAvAjakAjA. utsaGginI bahalakardamavarmanI ca tazoNitA vraNAnvitazukrAkhyAH / tAvanta eveti catvAra eve. zyAvaM ca yacca paThitaM tviha baddhavartma // tyarthaH / ke te cakhAraH? pUyAsrAvanakulAndhyAkSipAkAtyAlakliSTaM ca pothakiyutaM khalu yacca varma jyaakhyaaH| bAhyajI Agantujau // 11 // kumbhIkinI ca saha zarkarayA ca lekhyAH // 7 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta. lekhyAnAmabhiH prAha-utsaGginItyAdi / bahalakardamavarma vyAkhyAyAmuttarataMtrAntargate zAlAkyanItyatra varmeti padaM bahalakadamAbhyAM pratyeka saMbadhyate // 7 // tntre'ssttmo'dhyaayH||8|| zleSmopanAhalagaNau ca bisaM ca bhedyA granthizca yaH kRmikRto'JjananAmikA c|| . nvmo'dhyaayH| bhedyAnAmabhiH prAha-leSmetyAdi / bisaM bisavama // athAto vAtAbhiSyandapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 Adau sirA nigaditAstu yayoH prayoge pAko ca yau nayanayoH pavano'nyatazca // 8 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| cikitsitapravibhAgIyAnantaraM sarveSAM nayanAmayAnAmabhipUyAlasAnilaviparyayamanthasaMzAH dhyandamUlavAt , tatrApi pittAdInAM vAtasyaivAvaraNatvena nidAnasyandAstu yAntyupazamaM hi siraavydhen|| / bhUtavAdAdau vAtAbhiSyandapratiSedho yukta ityata Aha-athAta vyadhyAnAmabhiH prAha-AdAvityAdi / Adau sirA niga ityAdi / atrAdizabdo lupto draSTavyaH, tena vAtAbhi yandAdipraditAH ityAdi yayorvikArayoH prayoge Adau sirA nigaditAstau tiSedhaM vyAkhyAsyAma ityarthaH; pratiSedhaH cikitsiA evaM pittA1 'samAsAyAsataH' iti pA0 / bhiSyandapratiSedhAdiSvAdizabdo drssttvyH||1||2|| Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 9] sushrutsNhitaa| 611 wwwwwwwwww purANasarpiSA snigdhau syandAdhImanthapIDitau // na cAbhuktavataH zastrakarma kuryAdityAzajhyAhAramAha-grAmye. khedayitvA yathAnyAyaM sirAmokSeNa yojayet // 3 // tyAdi / phalarasAnvitairiti dADimAmalakarasasaMyuktaiH / susaMsaMpAdayedastibhistu samyak snehavirecitau // skRtaH payobhiriti shtaavriinggverprbhRtidrvysNskRtrityrthH| tarpaNaiH puTapAkaizca dhUmairAthyotanaistathA // 4 // tayoH syandAdhimanthayoH // 7||nsysnehpriissekaiH zirobastibhireva ca // tathA copari bhaktasya sarpiHpAnaM(ne)prazasyate // 8 // tatra sirAvyadhasAdhyeSu paJcadazakhabhiSyandAdhimanyau paThito, | triphalAkkAthasaMsiddhaM kevalaM jIrNameva vaa|| sirAvyadhasAdhyAnA cAkSirogANAM zoNitamUlakhAnmUlocchedArtha siddhaM vAtaharaiH kSIraM prathamena gaNena vA // 9 // pUrva dUSyanirharaNaM darzayabAha-purANetyAdi / purANaM sarpiH saMva- nehAstailAdvinA siddhA vAtaghnastarpaNe hitaaH|| tsaroSitaM ghRtam / anye dazavarSasthitaM ghRtaM purANaM kathayanti / purANasarpiSA snigdhAvityuktaM tasya ca ghRtasyAvacAraNakAlaM yathAnyAyaM yathAzAstramityarthaH / tena dRSTaH samIpamuttamAGgamalpaM niyamayabAra-tatheyATi / kevalA amakatama / khedayet , dRSTirakhedyA / yathAnyAyamiti padaM snehapAnasirAmo bhadradAdibhiH / jejaTAcAryastu kAkolyAdibhirvAtaharairi'kSAbhyAM saha yojayet / tena snehopayaugikokto vidhiH 'prAk | tyAha / upari pAnaM pibediti shessH| prathamena gaNena vidAripAcitAmadoSAya' ityAdiko'vadhAraNIyaH / tenAtrApi doSavyA- gandhAdinA / gayadAsAcAryastu sarvatrApi ghRtaM manyate / dhinirAmatAyAmeva sarpiHpAnAdayo vidheyAH / tathA ca tatrA- tathA ca tadyAkhyAnam-"triphalAghRtaM vyAdhipratyanIkaM, vAtahantaraM.-"khedaH pralepastikA dhUmo dinacatuSTayam / laGghanaM | radevadAdisiddhaM tu doSapratyanIka vAtasyaiva pittAnubandhe sati cAkSirogANAmAmAnAM pAcanAni SaT // aJjanaM sarpiSaH pAnaM vidArigandhAdisiddha"; IdRze ca vyAkhyAne 'siddhaM vAtaharaivA'pi kaSAyaM gurubhojanam / netrarogeSu sAmeSu snAnaM ca parivarjayet"- prathamena gaNena vA' iti pAThaH // 8||9||iti / videhe'pi,-"prAgevAkSyAmaye bhaktaM trirAtramaguru maya mA trirAtramaguru naihikaH puTapAkazca dhUmo nasyaM ca tadvidham // 10 // smRtam / upavAsakhyahaM vA syAnnaktaM vA'pyazanaM hitam // tataH nasyAdiSa sthirAkSIramadhuraistailamiSyate // zcaturthe divase vyAdhI saMjAtalakSaNe / yathoktAstu kriyAH kAryA pUrva tarpaNairityuktaM, tatra tarpaNadravyANyAha-naihika ityAdi / nasyasekAjanAdikAH" iti / sirAmokSeNetyatra sirA upanA snehikaH puTapAkaH kriyAkalpe vakSyamANaH / tadvidhaM snehisikA lAlAvyA vA ApAjhyA vA / dUSyaharaNaM pratipAdya doSacikitsitamAha-saMpAdayedityAdi / saMpAdayet yojayet / kamityarthaH // 10 // bastibhiH snehabastibhirnirUhairvA / samyagiti hInamithyAtiyo- eraNDapallave mUle tvaci vA''jaM payaH zRtam // 11 // garahitaiH / snehavirecitAviti snehavirecanaM tu pittasyAnugate kaNTakAryAzca mUleSu sukhoSNaM secane hitam // pittAsuganugate vA vAyau balavato bahudoSasya ceti / durbalasyA AntaramupakramamabhidhAya bAhyamAha-eraNDetyAdi / secane spadoSasya ca puruSasya khasthAnagato malAvRtaH khatantro vA basti | ityatra cakAro lupto draSTavyaH, tena na kevalaM seke Azcayotane cebhirevAvajetavyaH / bastirapi malAvRte vAte nairUhikaH, dhAtukSa pa malAvRta vAta narUhikaH, dhAtukSa- tyrthH| tatraseke sukhoSNaM, Azcayotane ca zItamevetyarthaH ||11||yje snaihikaH / samyakzando bastyAdiSu zirobastyanteSu saMba saindhavodIcyayaSTyAhnapippalIbhiH zRtaM pyH||12|| dhyate / tarpaNAdi vidhAnaM kriyAkalpe bhaviSyati / tatra sekaH hitamodakaM seke tathA''zyotanameva ca // * sukhoSNaH, AzcayotanaM ca zItameva ||3||4||vaatnaanuupjljmaaNsaamlkkaathsecnaiH||5|| saindhavetyAdi / ardhodakamiti ardhamudakaM yasmin kSIre tat snehaizcaturbhiruSNaizca ttpiitaambrdhaarnnaiH|| / kSIraM seke hitaM tathA Avyotane ca na punaH pAnAdau / saindha. payobhirvesavAraizca sAlvaNaiH pAyasaistathA // 6 // vAdipramANaM tu kSIrAdaSTamAMzameva // 12||bhissk saMpAdayedetAvupanAhaizca puujitaiH|| hIberavakramajiSThodumbaratvakSu sAdhitam // 13 // pUrva khedayitvetyuktaM, tatra dravAdikhedAnupapAdayannAha-vAta- sAmbhazchAgaM payo vA'pi zUlAyotanamuttamam // netyAdi / vAtaghnAni bhadradAdIni / uSNaiH sukhoSNaH / uSNairi- hIberetyAdi / hIberaM vAlakam / vakra tagaram / sAmbha ti padaM vAtaghnAdibhiH sNbdhyte| tatpItAmbaradhAraNairiti catuHsne- iti caturguNodaka, ardhodakamiti kecit / AkSyotanam hamitavastradhAraNairityarthaH / sAlvaNairiti sAlvaNasyaikalAt akSipUraNam // 13||kthN bahuvacanaM ? satyaM, yaugikairanyairapi dravyaiH khedaH kArya iti madhukaM rajanIM pathyAM devadAruMca peSayet // 14 // bodhanArtha bahavacanaM, khedayitvA sirAmokSeNa yojayedityuktam // | Ajena payasA zreSThamabhiSyande tadaanam // madhukamityAdi / kecidamuM pAThaM na paThanti // 14 // -- grAmyAnUpaudakarasaiH snigdhaiH phalarasAnvitaiH // 7 // susaMskRtaiH payobhizca tayorAhAra iSyate // 1'bhaktasyopari sarpistau pibetAM cApi mAnavau' iti pA0 / Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 nibandhasaMgrahAkhyanyAkhyAsavalitA [uttarata na gairikaM saindhavaM kRSNAM nAgaraM ca yathottaram // 15 // vasA vA''nUpajalajA saindhavena samAyutA // dviguNaM piSTamadbhistu guTikAanamiSyate // nAgaronminitA kizcicchukapAke tadajanam // 24 // gairikamityAdi / yathottaraM dviguNamiti gairikAbriguNaM saindhavaM, saindhavamityAdi / saindhavAdidravyatrayANAM kalkena mAtulusaindhavAdviguNA kRSNA, tato'pi dviguNaM nAgaram / guTikAmanamijAdidravyacatuSkeNa rasakriyA niSpAdya zuSkapAke'anaM kArya; dhyate iti naihikapuTapAkAdijanitakaphAnubandhasya guTikAjanam / yato rasakriyAjanamidam / pUjitamityAdi / sarpiSo 'jIvakecidatrApyAjena payaseti saMbadhnanti; tenAjapayasA piSTama- nIyasiddhasya' iti zeSaH / atra zuSkapAke nasyaM jIvanIvena dbhirvA / 'nAgaraM ca yathottara' ityatra 'godantaM ca yathottara' iti ghRtenaiva; aNunA tailena vA nasyaM pUjitam / aNutailaM tu zAlApaThantiH sa ca pATho jejjaTAcAryeNa dUSitaH // 15 // - kyatantrokaM, na punarvAtavyAghyuditam / pariSeke ityAdi / behAJjanaM hitaM cAtra vakSyate tadyathAvidhi // 16 // zItamiti zRtazItamityarthaH / sasaindhavamiti sazabda ISadarthaH / mehetyAdi / yathAvidhIti vidhimanatikramya, etenApatarpaNa- rajanIdArusiddhaM vetyatra kSIramiti saMbadhyate / saindhavena samAsirAvyadhapitavAte'bhiSyande snehAjanaM hitamityarthaH / atraike yutam alpasaindhavayuktamityarthaH / sarpirityAdi / -mahauSadhaM vA 'tAmrapAtrasthitaM mAsaM sarpiHsaindhaivasaMyutaM' iti snehaajnmaahuH| ghRtastrIstanyayuktaM pASANaghRSTamityarthaH, aJjanaM vA / vsetyaadi|anye tu 'vasA cAnUpajalajA saindhavena samAyutA' ityAdinA AnUpajalajA vA vasA stokasaindhavayuktA kiJcicchuNThIyukA vakSyamANaM nehAjanaM kathayanti // 16 // pASANaghRSTA satI zuSkapAke'janamiti saMbandhaH // 20-24 // rogo yazcAnyatovAto yazca maarutpryyH|| | pavanaprabhavA rogA ye kecidRssttinaashnaaH|| anenaiva vidhAnena bhiSak tAvapi sAdhayet // 17 // bIjenAnena matimAn teSu karma prayojayet // 25 // vAtAbhiSyandakriyAmanyasminnapi vAtaje'kSiroge'tidiza- iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate mAha-roga ityAdi // 17 // zAlAkyatane vAtAbhiSyandapratipUrvabhaktaM hitaM sarpiH kSIraM vA'pyatha bhojane // Sedho nAma nvmo'dhyaayH||9|| vRkSAdanyAM kapitthe ca paJcamUle mahatyapi // 18 // idAnIM vAtajeSu timirakAcAdiSveSaiva kriyA kartavyati sakSIraM karkaTarase siddhaM cAtra ghRtaM pibet // darzayannAha-pavanetyAdi / dRSTinAzanAH timirakAcAdayaH / sikhaMvA hitamatrAhaH pttraartglaagnikaiH|| 19 // bIjena bIjabhUtena / anena vAtAbhiSyandokakarmaNA / matimAna sakSIraM meSazujhyA vA sarpiIratareNa vA // UhApohavit // 25 // anyatovAtamArutaparyayayoH sAmAnyAM cikitsAmabhidhAya iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavizeSacikitsAmAha-pUrvabhaktamityAdi / tadeva ghRtamAha vyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatatre vRkSAdanyAmityAdi / vRkSAdanI bandAkaH, vRkssklmbuketynye| navamo'dhyAyaH // 9 // pakSAdamyAdInAM saptadravyANAmatra kaSAyaH / agarbha ghRtamidam / siddhamityAdi / pattUraH sitivAraH, 'sirivAlI' iti loke dshmo'dhyaayH| pratiddhA bhAtaMgalaH kaNTakaphalo jalamuktadezajaH, 'kakubha' athAtaH pittAbhiSyandapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH1 ilAmbe bhagnikaH ajamodA / pattarAdInAM kaSAye kSIre ca yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sApita sarpiH meSazazIkAthe vA sakSIre sAdhitam / vIrataraH vAtAbhiSyandapratiSedhAnantaraM vAtAdaza tathA pittAt' iti vacazaraH basantaro vA, tasya kvAthe vA sakSIre sAdhitaM nAt pittAbhiSyandapratiSedhArambhaH-athAta ityAdi // 1 // 2 // sapiragyatovAtamArutaparyayayorhitam / idamapi ghRtatrayamagarbham pittasyande paittike cAdhimanthe // 18 // 19 // raktAsrAvaH sraMsanaM cApi kAryam // saindhavaM dAru zuNThI ca mAtuluGgaraso ghRtam // 20 // akSNoH sekAlepanasyAJjanAni stanyodakAbhyAM kartavyaM zuSkapAke tadaJjanam // paitte ca syAdyadvisa vidhAnam // 3 // pUjitaM sarpiSazcAtra pAnamakSNozca tarpaNam // 21 // pittetyAdi / sresanaM virekaH / pittavisarpavidhAnaM 'uzIpratena jIvanIyena nasyaM tailena cANunA // ralAmajakacandanAni' ityAdipralepAH / pUrvavadatrApyapatarpaNApariSeke hitaM cAtra payaH zItaM sasaindhavam // 22 // dibhiH kRtAmapAcanasya snehapUrvakaH sirAmokSaH // 3 // rajanIdArusiddhaM vA saindhavena samAyutam // gundrAM zAliM zaivalaM zailabhedaM sarpiryutaM stanyaghRSTamaJjanaM vA mahauSadham // 23 // dA-melAmutpalaM robhramabhram // 1 vidheranatikramAt' iti paa0| 2 'mAMsaM sarpiH saindhavasaM- padmAtpatraM zarkarA darbhamirdhA yutam' iti paa0| tAlaM rojaM vetasaM paakNc||4|| Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| drAkSAM zaudraM candanaM yaSTikAhUM vartyajanamAha-tAlIzetyAdi / kAzIzaileti kecit paThanti yoSitkSIraM rAjyanante ca piSTvA // sarpiHsiddhaM tarpaNe sekanasye cUrNa kuryAdaanArthe rasovA zastaM kSIraM siddhameteSu cAjam // 5 // stanyopeto dhAtakIsyandanAbhyAm // yojyo vargo vyasta eSo'nyathA vA cUrNAcanamAha-cUrNamityAdi / raso veti rasakriyA vetyarthaH / samyakasye'STArdhasaMkhye'pi nityam // idAnIM pittasyAbhiSyandayaugikadravyANyAha-gundrAmityAdi / | syandano'nenaiva nAnA prasiddhaH / kecit candanAbhyAmiti paThanti ||gundraa erakAmedaH, gavedhuketyanye, zaivalaM dUrvA, zailamedaH pASANamedaH, candanaM raktacandanaM, rAtriH haridrA, anantA utpala yoSitstanyaM zAtakumbhaM vighRSTaM sArivA, yoSitkSIra strIstanyaM, zarkarAdeH sAhacaryAt kalkadravye kSaudropetaM kaizukaM cApi puSpam // 9 // ikSuriti ikSurasena dravakAyem / vyastaH asamastaH, anyathA vA yoSidityAdi / zAtakumbhaM suvarNa, taca yoSitstanyena samasta ityarthaH / yadyapi vargakhAt 'samastaM vargamadhaM vA yathAlA-| ghRSTamajanam / kSaudrayuktaM vA kiMzukapuSpaM ghRSTaM tAmrapAtrAdAvabhamathApi vA' iti zalyatantroktaparibhASayaiva samastavyastatA janam // 9 // prAptA, tathA'pi zAlAkyatantratvAdatra punarutA / nasye aSTA- rodhaM drAkSAM zarkarAmutpalaM ca rdhasaMkhye catuHsaMkhye pratimarSAvapIDanasyazirovirecanAkhye // 4 // nAryAH kSIre yaSTikADha vacA ca // piSTA kSIre varNakasya tvacaM ca kriyAH sarvAH pittaharyaH prazastA toyonmizre candanodumbare ca // 10 // tyahAcordhvaM kSIrasarpizca nasyam // 6 // rodhramityAdi / rodhAdivacAntaM nArIkSIre piSTamekamajanam / kriyA ityAdi / kSIrasarpizceti 'bhojane' iti zeSaH / varNako rocanikA; tasyAstvak nArIkSIreNa piSTA dvitIyanasya mityupalakSaNaM, tenAzyotanasekAjanAdi gRhyate / yadyapi maJjanam / anye varNakatvakzabdena karNikAravRkSasya valkalaM 'paitte ca syAyadvisa vidhAna' ityanenaiva pittaharI kriyA kathitA, kathayanti, tannecchati gyii| toyonmizre candanodumbare tathA'pi tatra vyAdhipratyanIkatayoktA, atra tu doSapratyanIkatve- ceti tRtIyAJjanaM, toyonmidhe bAlakayukta, candanaM kucandanaM; neti na doSaH // 6 // paJjikAkArastu candanodumbaraM bhRzataraM cUrNitaM vastrabaddhaM toya. pAlAzaM syAcchoNitaM cAJjanArtha tamAzyotanAJjanamAha // 10 // zallakyA vA zarkarAkSaudrayuktam // kAryaH phenaH sAgarasyAJjanArthe raktapittaprasAdakAjanAnAM rasakriyA prathamA, atastAmAha nArIstanye mAkSike cApi ghRssttH|| pAlAzamityAdi / pAlAzaM zoNitaM kiMzukarasaH; anye palA. yoSitstanye sthApitaM yaSTikADhU zakhapuramAhuH // robhraM drAkSAM zarkarAmutpalaM ca // 11 // rasakriyAM zarkarAkSaudrayuktAM kSaumAbaddhaM pathyamAzcayotane vA pAlindyAM vA madhuke vA'pi kuryAt // 7 // sarpiSTaM yaSTikADhU sarobhram // - aparAmapi rasa kriyAmAha-rasakriyAmityAdi / rasakriyA toyonmizrAH kaashmriidhaatripthyaaphaannitaakRtiH| tathA cokam - "gRhItvA kvAthakalpena kvArtha stadvaccAhuH kaTphalaM cAmbunaiva // 12 // pUtaM punaH punaH / kvAthayet phANitAkArameSA proktA rasakriyA" kArya ityAdi / aparamAzcyotanamAha-nArItyAdi / yaSTi. iti / pAlindI zyAmA trivRt, sArivAmanye // 7 // madhukAdidravyamatIva cUrNitaM strIstanyasthApitaM kSaumavastrAvabaddhamAmustA phenaH sAgarasyotpalaM ca / zyotane hitamityarthaH / yaSThikADaM sarodhramiti yaSTimadhukaro] kRmighnailAdhAtribIjAdrasazca // vA ghRtaghRSTe pUrvavadAzcayotanam // 11 // 12 // aparamapi rasakriyAjanamAha-mustetyAdi / kRminAeSo'mlAkhye'nukramazcApi zaktI viDazAH, dhAtrI AmalakaM, bIjaH pItasAraH 'bIjaka' iti / kAryaH sarvaH syAtsirAmokSavaryaH // 13 // yAvat , mustAdInAM rase rasakriyA kAryA // idAnImamlAdhyuSitazutyoH sAmAnyacikitsAmAha-eSa tAlIzailAgairikozIrazaGkha | ityAdi / kecidamlAdhyuSitazuktyorazastrakRtyakhAdeva sirAmokSarevaM yujyAdaJjanaM stnypidaiH||8|| varjanaM siddham , ataH zirAmokSavarya' iti pAThaM na paThanti // 13 // 1 'nAvane ca' iti pA0 / 2 'zastA'zeSA pittahatrI kriyA ca yahAdUrva kSIrasarpizca nasyam' iti pA0 / 1'sabhRiSTaM' iti pA0 / 2'ghRtabhRSTe' iti pA0 / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM sarpiH peyaM traiphalaM tailvakaM vA tadannapAnaM ca samAcareddhi peyaM vA syAt kevalaM yat purANam // ___ yaccheSmaNo naiva karoti vRddhim // amlAdhyuSite vizeSacikitsitamAha-sapirityAdi / AdyaM sirANAmatha mokSaNenetyatrAthazabdAdayamabhiprAyaH-kRtasnehAghRtadvayaM saMzodhanaM, purANaghRtaM tu saMzamanam // dipUrvakramasya pravRddhAvasthAyAM sirAmokSaH / pUrvakramamAhadoSe'dhastAcchuktikAyAmapAste khadAvapIDetyAdi / yahAt vyahAditi atarpaNapreritadinacatuzItairdravyairaJjanaM kAryamAzu // 14 // STayasya tiktadravyasAdhitaM prAtaH prazastaM ghRtaM, tena nigdhasya zuktikAyAM vizeSacikitsitamAha-doSe ityAdi / adha | yahAt sirAmokSaH / 'prAtastayostiktaghRtaM prazastaM' ityatra svAdapAste doSe 'virecanena' iti zeSaH // 14 // 'tau prAtarevAnu ghRtaM pibetAM' iti kecit paThanti / 'tadavaidUrya yat sphATika vaidrumaM ca nnapAnaM ca samAcareddhi' ityatra 'tat prAtarannaM ca samAcareddhi' mauktaM zAGkha rAjataM zAtakumbham // iti kecit paThanti; prAtamrahaNaM dvirannakAlaniSedhArthamiti vyAkhyAnayanti ||3||4||cuurnn sUkSmaM zarkarAkSaudrayuktaM zuktiM hanyAdaJjanaM caitadAzu // 15 // kuTannaTAsphoTaphaNijjhabilva pttuurpilvrkkpitthbhnggH||5|| tAnyeva zItadravyANyAha-vaidUryamityAdi // 15 // skhedaM vidadhyAt yukhyAt sarpirdhUmadarzI narastu zeSaM kuryAdraktapitte vidhAnam // khedravyANyAha-kuTanaTetyAdi / kuTanaTaM tagara; phaNiyaJcaivAnyat pittahRccApi sarva jjhakaH tIkSNagandhaH khanAmnaiva prasiddhaH, anye nirguNDImAhuH; yadvIsa paittike vai vidhAnam // 16 // pattaraH zarabAlikaH, bhaGgaH patrabhajhaiH, anye bhaGgazabdena pallavA naahuH|iti zrIsuzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate athavA'nulepaM .. zAlAkyatantre pittAbhiSyandapratiSedho brhisstthshunntthiisurkaasstthkusstthaiH|| nAma dshmo'dhyaayH||10|| anulepadravyANyAha-athavetyAdi / barhiSThaM bAlakam ||5||dhuumdrshinshcikitsitmaah-yudhyaadityaadi / raktapitte sindhUtthahiGgutriphalAmadhUkavidhAnamiti raktAbhiSyande pittAbhiSyande ca cikitsitaM prpaunnddriikaajntutthtaanaiH|| 6 // .. yadukkaM tadityarthaH / anyat pittahRditi pittavidagdhadRSTeryadvidhAnaM piSTairjalenAJjanavartayaH syuH tadatra yojayet / yadvIsa paittike vai vidhAnamiti pittavisokaM vidhAnaM yojayediti saMbandhaH // 16 // pathyAharidrAmadhukAanairvA // trINyUSaNAni triphalA haridrA iti zrIDalha(Da)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta viDaGgasArazca samAni ca syuH||7|| vyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre barhiSThakuSThAmarakASThazaka- . dazamo'dhyAyaH // 10 // pAThAmalavyoSamanaHzilAzca // piSvA'mbunA vA kusumAni jaatiekaadsho'dhyaayH| karaJjazobhAJjanajAni yujhyAt // 8 // athAtaH zleSmAbhiyandapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 phalaM prakIryAdathavA'pi ziyoH yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| puSpaM ca tulyaM bRhatIdvayasya // pittAbhiSyandAnantaraM doSakrameNa kaphAbhiSyandapratiSedhA- rasAJjanaM saindhavacandanaM ca rambhaH -athAta ityAdi // 1 // 2 // manaHzilAle lazunaM ca tulyam // 9 // syandAdhimanthau kaphajau pravRddhau piSTvA'JjanArthe kaphajeSu dhImAn . jayet sirANAmatha mokSaNena // vartIrvidadhyAnnayanAmayeSu // khedAvapIDAJjanadhUmaseka vartyajanadravyANyAha-sindhUtthetyAdi / trINyUSaNAnIti trikapralepayogaiH kavalagrahaizca // 3 // TukamityarthaH / barhiSThaM vAlakam / amarakASThaM devadAru / prakIryaH rUstathA''zyotanasaMvidhAna kaNTakikarajaH / kecit puSpamapi prakIryAdeveti kathayanti / stathaiva rUkSaiH puttpaakyogaiH|| tathA bRhatIdvayasya puSpaM phalaM ca / AlaM haritAlam / etA yahAdhyahAccApyapatarpaNAnte 1 pazcAt' iti pA0 / 2 'pAThAnakhavyoSamanaHzilAzca' iti prAtastayostiktaghRtaM prshstm||4|| | pA0 / 3 'tutthaM' iti pA0 / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] sushrutsNhitaa| 615 wwwPIPurnima APRADAAVAJNANAVA varyo'rdhazlokasamApanAH paJca tryuussnnaadidrvyjnyeyaaH| paJjikAyAM riphalamuddhRtabIjaM sauvIrAjanasamabhAgena pippalIkalkena pUrayet , tu 'vyoSamanaHzilAzca' ityanantaraM 'mUrvA ca jAtImukulAni tatkalkaM saptarAtrAdanantaramuddhRtaM mahauSadhAdyajanavat piSTakaroge cApi pivA'mbunaitAn vitarettathaiva' iti paThyate; vyAkhyAnaM hitaM pathyamityarthaH ||c-tryuussnnaadyssttaanggmjnN, barhiSThAdi dvAdazAGgaM, athavetyanena vidhireSa cApi // 14 // vikalpavAcinA kaNTakikaraaphalatulyAMzairvakSyamANairauSadhairekama- vArtAkazimvindrasurApaTolaanaM, zigruphalatulyAMzairvakSyamANairdvitIyamajanam / 'sindhUtthahiDa' kirAtatiktAmalakIphaleSu // ityatra kecit 'sindhuprasUtaM' iti paThanti // 6-9 // kaNTakAriphalavidhimanyatrApi phale'tidizannAha-vidhiriroge balAsaprathite'JjanaM jaiH tyAdi / indrasurA indravAruNI // 14 ||krtvymett suvishuddhkaaye.|| 10 // kAsIsasAmudrarasAJjanAni nIlAn yavAn gavyapayo'nupItAn jAtyAstathA kSA(ko)rakameva cApi // 15 // zalAkinaH zuSkatanUna vidahya // praklinnavartmanyupadizyate tu tathA'rjakAsphotakapitthabilva yogAanaM tanmadhunA'vaghRSTam // nirguNDijAtIkusumAni caiva // 11 // praklinnavartmani roge yogAjanamAha-kAsIsetyAdi / jAtyAH tatkSAravatsaindhavatuttharocanaM korakaM jAtIkalikA // 15||pkN vidhyAdatha lohanADyAm // nAdeyamadhyaM maricaMca zuklaM etadbalAsagrathite'JjanaM syA nepAlajAtA ca smprmaannaa||16|| deSo'nukalpastu phaNijjhakAdau // 12 // samAtuluGgadrava eSa yogaH roge ityAdi / jJairiti kuzalaivaidyairityarthaH / etad vakSyamANaM kSArAjanam / suvizuddhakAye iti sirAvyadhavirekazirovirekairi __ kaNDUM nihanyAt sakRdaJjanena // tyarthaH / tadeva kSArAjanaM vyutpAdayanAha-nIlAnityAdi / sarveSAM kaphajAkSirogANAmupadravabhUtAyAH kaNDAzcikitsAnIlAn apakvAn / gavyapayo'nupItAn kRSNagodugdhabhAvitAn , mAha-nAdeyamityAdi / nAdeyamiti saindhvmityrthH| maricaM pItAniti vaktavye anupItAniti yat kRtaM tat saptAhaM saptAha ca zuklamiti zobhAjanabIja mityarthaH; anye zuklameva maricaM dvayaM vA bhAvanA kAryeti bodhayati / zalAkinaH zukayuktAn / kathayanti / nepAlajAtA manaHzilA // 16 ||tditi bhasmetyarthaH / nIlayavAdibhasmaprasthaM, uSNodakADhakena sazRGgaveraM suradAru mustaM saha melayikhA punaH punarAkhAvayet , yAvat kSArodakaM tIkSNaM sindhuprabhU(sUtaM mukulAni jaatyaaH||17|| picchilaM raktaM ca syAt, tadA bhasma vihAya tatra kSArodake surAprapiSTaM tvidamAnaM hi saindhavatuttharocanamAvApaM kSArodakAdvAtriMzadbhAgaM dattvA pacet / / kaNDAM ca zopheca hitaM vadanti // kecit saindhavAdidravyANi bhasmArtha na tu AvApArthamiti vadanti, kaNvAmaparamapyajanamAha-setyAdi // 17||tnmte'prtivaapmev paktavyam / phaNijjhakAdAvityatrAdizabdAt | syandAdhimanthakramamAcareca kusumAdayo gRhyante // 11-12 // sarveSu caiteSu sadA'pramattaH // 18 // mahauSadhaM mAgadhikAM ca mustI (vizeSato nAvanameva kArya sasaindhavaM yanmaricaM ca zuklam // saMsarjanaM cApi yathopadiSTam // ) tanmAtuluGgakharasena piSTaM iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAnetrAJjanaM piSTakamAzu hanyAt // 13 // lAkyatantre kaphAbhiSyandapratiSedho piSTakaroge'janamAha-mahauSadhamityAdi / maricaM zuklaM nAmaikAdazo'dhyAyaH // 11 // zobhAjanabIjam // 13 // idAnI balAsagrathitapiSTakapraklinnavartmasu vizeSacikitsAmaphaile bRhatyA magadhodbhavAnA midhAya sAmAnyacikitsAmAha-syandetyAdi / eteSu balAsa. nidhAya kalkaM phalapAkakAle // prathitapiSTakapraklinnavartmasu / cakArAdanyeSvapi kaphajAkSirogeSu / srotojayuktaM ca tadudbhutaM syA apramattaH sAvadhAnaH // 18 // ttadva piSTe iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutaaparamapyajanamAha-phale ityAdi / phalapAkakAle kaNTakA- vyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre ekAdazo'dhyAyaH // 11 // 1 'nIlAn pakAn' iti pA0 / 2 'mukhyA' iti paa0| 3 'phalaM bRhatyA magadhodbhavAnAmAdAya' iti paa0| 4 'srotojayuktaM khalu saptarAtrAttaduddhRtaM syAttu tathaiva pathyam' iti paa0| 1 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMyalitA [ uttaratatraM dvaadsho'dhyaayH| rujAyAM cApyatibhRzaM svedAzca mRdavo hitaaH|| athAto raktAbhiSyandapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| akSNoH samantataH kArya pAtanaM ca jalaukasAm // 8 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| ghRtasya mahatI mAtrA pItA cArti niyacchati // vAtapittakaphakRtAnabhiSyandAna pratipAdya pariziSTaM raktA pittAbhiSyandazamano vidhishcaapyuppaaditH||9|| bhiSyandapratiSedhamAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // pariSecanAdyuddiSTaM yadanirdiSTaM tatpittAbhiSyandanirdiSTadravyairamanthaM syandaM sirotpAtaM sirAharSa ca raktajam // tidizan kriyAkrame'nirdiSTaM ca nirdishnnaah-rujaayaamityaadi| ekenaiva vidhAnena cikitseccataro gadAna // 3 // rujo hi bhavanti sirAvyadhAdikRtavAtAnubandhAt, manthamityAdi / atra manthasya prAgupAdAnaM syandAgarIya- draktAdvA; tatra vAtajAyAM tIvrarujAyAM mRdavaH svedAH, dUSyaraktAstvakhyApanArtham // 3 // varodhAdahuzoNitajAyAM jalaukaHpAtanaM; vAtajAyAmevAntaramauvyAdhyAzcaturo'pyetAn snigdhAnkaummena srpissaa|| SadhaM ghRtasya mahatyA mAtrayA pAnam ; alpazoNitajAyAM pittArasairudArairathavA sirAmokSeNa yojayet // 4 // bhiSyandazamano vidhiH / niyacchati nivArayati // 8-9 // tadeva vidhAnamAha-vyAdhyAnityAdi / vyAdhibhirAH kazerumadhukAbhyAM vA cUrNamambarasaMvRtam // pIDitA vyAdhyAtAH / kaumbhena zatavarSasthitenetyarthaH / rasai- nyastamapsvAntarikSAsu hitamAthyotanaM bhavet // 10 // rudArarathaveti mAMsarasairadhikarane hairvA snigdhAnityarthaH / dUSyaharaNaM ___AkSyotanamAha-kazervityAdi / ambarasaMvRtaM vastraveSTitaM, pratipAdayannAha-siretyAdi // 4 // nyastaM kSiptaM, AntarikSodakAlAme AkAzaguNabhUyiSThaM bhUmi sthamudakaM gRhyate / kecit pariSekamapyanenaivecchanti // 10 // viriktAnAM prakAmaM ca zirAMsyeSAM vizodhayet // paattlyrjunshriiprnniidhaatkiidhaatribisvtH|| vairecanikasiddhena sitAyuktena sarpiSA // 5 // puSpANyatha bRhatyozca bimbIloTAca tulyshH||11|| (majjA vA tadvimizreNa medasA tacchatena vaa||) samaJjiSThAni madhunA piSTAnIkSurasena vA // .. dRSyaharaNaM pratipAdya doSaharaNaM pratipAdayannAha-viriktAnAmityAdi / zirAMsIti bahuvacanaM pratirogApekSayA dUSye'pahRte raktAmiSyandazAntyarthametadaanamiSyate // 12 // virecanena doSaharaNaM, tataH zirovirecanaM; tadapi sarpiSA natu raktAbhidhyande'janamAha-pATalItyAdi / zrIparNI kAtailena, ghRtasya cakSuSyatvAt , raktAviruddhatvAcca / tasya saMskAra imarI / dhAtrI AmalakI, bimbIloTo bhilloTo himAdijo mAha-vairecanikasiddheneti; zirovirecanadravyasiddhena, kecit vRkSaH / virecanAdibhirvizuddhadoSasya puruSasya zeSadoSopazAntyatrivRtAdidravyasiddhenetyAhuH / kecidatra 'majjJA vA tadvipakkena' | rthamaJjanaM yojyaM, na punarazuddhadoSasyeti // 11-12 // ityAdipAThaM paThanti, sa cAnArSaH // 5 // candanaM kumudaM patraM zilAjatu sakuGkumam // tataHpradehAH pariSecanAni ayastAmrarajastutthaM nimbaniryAsamaJjanam // 13 // nasyAni dhUmAzca yathAkhameva // trapu kAMsyamalaM cApi piSvA puSparasena tu // AzcayotanAbhyAnatarpaNAni vipulA yAH kRtA vatyaiH pUjitAzcAane sadA // 14 // snigdhAzca kAryAH puTapAkayogAH // 6 // candanamityAdi / patraM patrakam / ajanaM rasAjanam / puSpaantaHzuddhikaraM kriyAkramamuktvA bahiHzuddhikaraM kriyAkrama raseneti madhunetyarthaH / vipulA yAstA evaM manthAdiSu caturyu saMgrahamuddizannAha-tata ityAdi / dhUmAzca yathAkhamAtmIyAnati lekhanAdikarmaNi sAmarthyAt pUjitA vrtyH| taduktaM,-"hareNukrameNa, raktasya dUSyasya kaphAnubandhe kaphaharadravyavartikRtAH, mAtrA vartiH syAllekhanasya pramANataH / prasAdanasya cAbhyardhA vAtAnubandhe tu snehikAH; evamanyatrApi yathAkhamiti saMbandhanI- dviguNA ropaNasya tu"-iti // 13-14 // ym|abhynyjnm aJjanaM tacca prasAdanaM raktapitte, savraNazukrAdautu syAdavana ghRta kSI, sirotpAtasya meSajam // ropaNaM; anye punarabhyajanameva zatadhautaghRtAdinecchanti // 6 // | tadvatsaindhavakAsIsaM stanyapRSTaM ca pUjitam // 15 // nIlotpalozIrakaTaGkaTerI madhunA zaGkhanaipAlItutthadAyaH sasaindhavAH // kaaliiyyssttiimdhumustrotraiH|| rasaH zirISapuSpAca surAmaricamAkSikaiH // 16 // sapanakaidhautadhRtapradigdhai yuktaM tu madhunA vA'pi gairikaM hitamaJjane // rakSNoH pralepaM paritaH prakuryAt // 7 // manthAdInAM caturNA sAmAnyacikitsitamuktvA sirotpAte idAnIM pralepadravyANyAha-nIlotpaletyAdi / kaTaGkaTerI| vizeSacikitsitamAha-syAdaanamityAdi / aJjanaM rasAjanaM. dAruharidrA / kAlIyakaM dAruharidvAnakAri prsiddhm| dhautaghata- ghRtaM gavyaghRtam / nepAlI manaHzilA / maricaM prasiddha. kecita pradigdhaiH mizrerityarthaH // 7 // 1'sauvIrAana' iti paa0| Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 12] sushrutsNhitaa| Dowwwvvvv maricazabdena sitamarica zobhAJjanaphalAparaparyAyaM vadanti / dantA gavAdInAmazvAdInAM ca / zRGgANi gavAdInAmeva / ava'gairikaM varNagairikam / etAnyaJjanAnyardhazlaukikAnyapyuktAni | sAdano mizrakoktaH kAsIsAdiH / etadanirdiSTAnAmapi lekhyaa|| 15-16 // janasaMjJakaM jJeyam / aparamapi lekhyAJjanamAha-kukkuTANDesirAharSe'anaM kuryAta phANitaM madhasaMyatama // 17 // tyAdi / lekhyAjana kIdagvidhasyAturasya prayojyamityAha-puTamadhanA tArthyajaM vA'pi kAsIsaMvA sasaindhavama // pAkAvasAnenetyAdi / raktavisrAvaNAdinA puTapAkAvasAnena, vetrAmlastanyasaMyuktaM phANitaM ca sasaindhavam // 18 // syandaghAtinA abhiSyandahananazIlena, kRsnena sakalena vidhinA, sirAharSa ityAdi / phANitaM madhuyuktamekamajanamiti; madhu saMpAditasya samyagyojitasya; sa punarvidhiH sirAvyadhavirecanayuktaM tArkSya dvitIyamanjanaM, tatra tAryajaM rasAJjanaM; kAsIsaM zirovirecanAnyantaHparimArjanAni; tathA hi,-"tataH pradesasaindhavaM madhuyuktaM tRtIyamaJjanaM; vetrAmlastanyasaMyuktaM phANitaM hAn pariSecanAni nasyAni dhUmAzca yathAkhameva / Azzyo tanAbhyajanatarpaNAni tathaiva kAryAH puTapAkayogAH"-iti; caturthamajana; tatra vetrAmlam amlavetasaM, anye tu vetraM vetraka lekhyAjanaM prayojanIyamiti piNDArthaH / 'puTapAkAvasAdena' iti rIra, amlam amlavetasam , amlIkA veti vyAkhyAnayanti; kecit paThanti, puTapAka evAvasAdo'vadhiryasya sa tathA teneti yattu jejaTAcAryeNa dUSitam // 17 // 18 // khyAnayanti // 24-26 ||paittN vidhimazeSeNa kuryAdarjunazAntaye // anenApaharecchukramavaNaM kuzalo bhiSak // 27 // . ikSuzkSaudrasitAstanyadA-madhukasaindhavaiH // 19 // imAM cikitsAmavaNe zuke'pyatidizannAha-anenetyAdi / sekAanaM cAtra hitamamlairAzcayotanaM tathA // anena lekhyAanena pUrvoktena raktavinAvaNAdhupakrameNa saMpAditasitAmadhukakavaGgamastukSaudrAmlasaindhavaiH // 20 // syAturasyAvraNaM zukramapaharediti vAkyArthaH // 27 // bIjapUrakakolAmladADimAmlaizca yuktitH|| uttAnamavagADhaM vA karkazaM vA'pi savaNam // ekazo vA dvizo vA'pi yojitaM vA tribhitribhiH|| zirISabIjamaricapippalIsaindhavairapi // 28 // sphaTika vidrumaM zaGkho madhukaM madhu caiva hi // zaGkhakSaudrasitAyuktaH sAmudraH phena eva vA // 22 // | zukrasya gharSaNaM kAryamathavA saindhavena tu // dvAvimau vihitau yogAvaJjane'rjunanAzanau // . | kuryAttAmrarajaHzaGkhazilAmaricasaindhavaiH // 29 // saindhavakSaudrakatakAH sakSaudraM vA rasAJjanama // 23 // antyAdviguNitairebhiraJjanaM zukranAzanam // kAsIsaM madhunA vA'pi yojyamatrAJjane sadA // | kuyodAnayogI vA samyak zlokArdhikAvimau // 30 // * ' raktArjunacikitsAmAha-paittamityAdi / paittaM pittAbhiSyando- | shngkhkolaasthiktkdraakssaamdhukmaakssikaiH|| ditam / atra arjune / amlaiH dhAnyAmlAdibhiH / tatra ikSujhau-| kSadridantANavamalazirISakusumairapi // 31 // drAdibhiH sekAune kartavye, amlaiH punarAzcayotanameva kartavyam / kSArAanaM vA vitaredalAsagrathitApaham // arjune'paramapyAzyotanamAha-sitetyAdi / etaiH sitAdibhirdA- mugAn vA nistuSAn bhRSTAn zaGkhakSaudrasitAyutAn DimAmlaparyantaiyastaiH samastairvA yuktito doSabalApekSayA''zcayo- madhUkasAraM madhunA yojayecAJjane sadA // tanaM kAryamiti piNDArthaH / arjune'jnmaah-sphttikmityaadi| bibhItakAsthimajjA vA sakSaudraH zukranAzanaH // 33 // vidrumaH pravAlaH / arjune'paramapyajanamAha-saindhavetyAdi / zaGkhazuktimadhudrAkSAmadhukaM katakAni ca // saindhavakSaudrakatakA ityekamaJjanaM, sakSaudraM vA rasAunamityaparaM, dvitvaggate sazUle vA vAtaghnaM tarpaNaM hitam // 34 // kAsIsaM madhunA vA'pIti tRtIyamajanam / atra arjune | vaMzajAruSkarI tAlaM nArikelaM ca dAhayet // // 19-23 // visrAvya kSArapacUrNa bhAvayetkarabhAsthijam // 35 // lohacUrNAni sarvANi dhAtavo lavaNAni ca // 24 // bahuzo'JjanametatsyAcchukravaivarNyanAzanam // ratnAni dantAH zRGgANi gnnshcaapyvsaadnH|| | idAnImavraNazukracikitsitamabhidhAya savraNe'pi pUrva ciki. lAni lazuna kaTukatrayam // 25 // tsitamuddizannAha-uttAnamityAdi / savraNamapi zukramuttAnamekaraabIjamelA ca lekhyAanamidaM smRtam // kapaTalagatam , avagADhaM vA dvidhyAdipaTalagataM, raktasrAvaNetyAdinA paTapAkAvasAnena raktavisrAvaNAdinA // 26 // pUrvoktena vidhinopapAdya, lekhayediti samudAyArthaH / nanu saMpAditasya vidhinA kRtlena syandadhAtinA / / savaNasya santarpaNasAdhyatvAt kathaM savraNe lekhanamupayujyate ? satyaM, karkazAvasthAyAM pUrva lekhanaM prayujyate pazcAt santarpaNalekhyAjanamAha-lohetyAdi / sarvANi suvarNatrapusIsatAmra miti na doSaH / 'karkazaM vApi satraNaM' ityatra 'karSayecApi rajatakRSNalohAdijAtAni / dhAtavo mnHshilaagairikaadyH|| lavaNAni saindhavAdIni paJca / ratnAni vaidUryamarakataprabhRtIni / / 1 'zItAMzca kuryAtpuTapAkayogAn' iti pA0 / su0 saM0 78 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM bhaARIRATRAPA kecit paThanti / etadavastha eva kuryAdityAdi / ghRtaM kAya nA tulyAMzaM gairika savaNaM' iti kecit paThanti / etadavasthe eva zukre gharSaNamAha- maireyaM vA'pi dadhyevaM dadhyuttarakameva vA // 40 // zirISabIjetyAdi / zilA manaHzilA / kuryAdityAdi / ghataM kAMsyamalopetaM stanyaM vA'pi sasaindhavam // kau tau zlokAdhikau dvau yogAvityAha-zaGkhakolAsthItyAdi / madhUkasAraM madhunA tulyAMzaM gairikeNa vA // 41 // kolAsthi badarAsthi, katakaM zazapurISAnukAryambuprasAdanaM phalaM, | sarpiHsaindhavatAmrANi yoSitstanyayutAni vA // madhukaM yaSTImadhu, danto godantaH, arNavamalaM samudraphenam / tayoraJjanAvasthAmuddizannAha-sarvata ityAdi / sarvatazcApi kSArAjanamityAdi / kSArAJjanaM 'nIlAn yavAn gavyapayo'nupI zuddhasyeti antaHparimArjanabahiHparimArjanAbhyAM zuddhasyetyarthaH / tAn' ityAdinA laSmAbhiSyandoktam / mudgAnityAdi / mugAn idaM vakSyamANam / tadevAJjanamAha-tAmrapAtrasthitamityAdi / zaGkhakSAdasitAyutAnityeko yogaH, madhUkasAraM madhuneti dvitIyo | mereyaM surAsavayorekatra sandhAnaM, dadhi prasiddhaM, evamiti puurvyogH| bibhItaketyAdi / bibhItakAsthimajA madhunetyeko vat tAmrapAtrasthitaM saindhavacUrNayuktamityarthaH, dadhyuttarakaM danaH yogaH; zaGkhAdikatakaparyantaM madhuneti dvitIyo yogaH, madhukaM saraH / snehAJjanaM raktApakarSaNAdinA virUkSitAkSasya yojyaM; yaSTImadhu / kecit rAjazuktIsatra zaGkhAzmanteti paThanti / vAtolbaNapAkasya vA maireyaM dadhi ca tAmrapAtrasthitaM saindhavayuktaM, dvitvaggata ityAdi / dvitvagate dvipaTalAzrite zukra ityarthaH / pittolbaNe nAti virUkSite dadhyuttarakaM ca, sazophasya ca raktAsrAkecidamuM pAThaM na paThanti,jejaTena paThitatvAdasmAbhiH paThitaH / vAdisaMpAditasya ghRtaM kAMsyamalayuktamaJjanaM stanyaM vA saindhavayuktavaMzajetyAdi / vaMzajo vaMzakarIraH, vaMzAGkara iti yAvat / maJjanaM, madhUkasAraM vA gairikeNa tulyAMzaM madhunA'JjanaM, ghRtAdIni aruSkarAdInAM paripakkAsthi, anye jaTAmAhuH / eteSAM vaMza trINi stanyenAjanaM, etAni sAvazeSaraktayoH pAkayoryojyAni jAdInAM tilanAladIpitAnAM bhasma, tacca karabhAsthicUrNasamaM // 39-41||prtyhmaakRssy, SaDguNodakenASTaguNodakena vA niSkvAthya, pAdazeSaM bahuzo visrAvya, svasthena tena saptAhaM karabhAsthicUrNa bhAvayitvA- | dADimArevatAzmantakolAmlaizca sasaindhavAmA ''tape zoSayet , tancUrNa punazca cUrNitaM kRtvA, madhvAktenAkulya- rasakriyA vA vitaretsamyakpAkajighAMsayA // 42 // greNa zalAkayA vA saMgRhya zukradezamAtraM gharpayet , tatastriphalo- rasakriyAmAha-dADimetyAdi / ArevataH kRtamAlakaH: dakenAkSi prakSAlayet / zukravavarNyanAzanamiti zukrasya vaivarNya | 'airAvata' iti kecit paThanti, tatra airaavtonaarnggm| sasaindhavinAzayati na tu zukra, etena zukrasya kRSNatAmutpAdayatItyarthaH | vAm alpasendhavAM, na smsaindhvaamityrthH| rasakriyA phaannitaa||28-35|| kRtiH, tasyAzca kalpanA pittAbhiSyandapratiSedhe vyAkhyAtA / ajakAM pArzvato viddhA sUcyA visrAvya codakam 36 'kolAmlezca sasaindhavAm' ityatra 'kolAmlamadhusaindhavaiH' iti vaNaM gomAMsacUrNena pUrayet sarpiSA saha // kecit paThanti // 42 // vAzo'valikheJcApi varmAsyopagataM yadi // 37 // | mAsaM saindhavasaMyuktaM sthitaM sarpiSi nAgaram // asAdhyazukravaivarNyanAzanaprasaGgenAsAdhyAjakAjAtasya vaikRta | AzzyotanAJjanaM yojyamabalAkSIrasaMyutam // 43 // nAzanArtha cikitsAmAha-ajakAmityAdi / kecidamuM pAThaM na AzcayotanamAha-mAsamityAdi / abalAkSIraM strIstanyaM, paThanti, jejaTapaThitatvAdasmAbhiH paThitaH / atrAjakAyAma- tacca peSaNe boddhavyam / etaccAzcayotanaM sazophe pAke kapho. vasthAyAM lekhanamapi kamotidizannAha-bahazo'valikhedi-lbaNe // 43 // tyAdi / asya ajakAjAtasya, vartma tuNDaM, upagataM yAcatAM jAtyAH puSpaM saindhavaM zRGgaveraM prAptaM, tadA taM bahuzo'valikhet // 36-37 // kRSNAbIjaM kITazatrozca sAram // sazophazcApyazophazca dvau pAko yo prkiirtitau|| etat piSTaM netrapAke'JjanArtha snehaskhedopapannasya tatra vidyA sirAM bhiSak // 38 // kSaudropetaM nirvizaGkaprayojyam // 44 // sekAcyotananasyAni puTapAkAMzca kArayet // jAtyA ityAdi / kRSNAbIjaM pippalItaNDulaH / kITazatruH hadAnI vAtapittakaphazoNitAnAM pRthagabhiSyandapratiSedhamabhi- viDaGgaH / nirvizaGkha prayojyamiti pAkayorajanAvasthAyAM deya dhAya sAnnipAtikAnAmapyupadeSTumAha-sazopha ityAdi / tadanana miti tAtparyArthaH // 44 // tatreti tayoH pAkayoH / sirAzcAtra ApAjhyA aupanAsikA pUyAlase zoNitamokSaNaM ca lAlATyA vA / Azzyotanam akSipUraNam // 38||srvtshcaapi zuddhasya kartavyamidamaJjanam // 39 // hitaM tathaivApyupanAhanaM ca // tAmrapAtrasthitaM mAsaM sarpiH saindhavasaMyutam // kRtsro vidhizvekSaNapAkaghAtI yathAvidhAnaM bhiSajA pryojyH||45|| 1 'etadavasthAyAmeva zukradharSaNamAha' iti pA0 / 2 'oSThaH' / iti paa0| ' 3 'masiM sarpiHsaindhavasaMyutam' iti pA0 / / 1 mAMsa' iti paa0|| 2 'nirvizaGkaH' iti pA Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 13] suzrutasaMhitA / 619 .. pUyAlase sannipAtaje kriyAmAha-pUyAlase ityAdi / tAmeva vA rasakriyAmatizoSaNena vIkRtAm / tAmrakapAlaM zoNitamokSaNaM ca snehakhadapUrvakameva / upanAhana miti yathAdo- tAmrakaTAhaH / triphalAyA anyA rasakriyA, palAzapuSpairanyA, SaharavraNazodhanacakSuSyadravyakRtaH pralepo bandhanaM vaa| kRtsno | kharamajarerapAmArgasyAnyA rasakriyeti // 49 ||vidhiriti antaHzuddhikaro bahiHzuddhikarazcatyarthaH / yathAvidhAna- piSTvA chagalyAH payasA malaM vA miti hitAnatikrameNetyarthaH // 45 // kAMsasya dagdhvA saha tAntavena // 50 // kAsIsasindhuprabhavAIkaistu pratyaJjanaM tanmaricairupetaM ___hitaM bhavedajanameva cAtra // cUrNena tAmrasya sahopayojyam // kSaudrAnvitairebhirathopayujyA idAnIM tIkSNAjanadurbalasya nayanasya pratyAzvAsanArthaM pratya- danyattu tAmrAyasacUrNayuktaiH // 46 // janamAha-piSTretyAdi / kAMsyasya malaM kArpAsavastreNa saha dagdhvA kAsIsAdirasakriyAjanamAha-kAsIsetyAdi / cakArAt pA- sitamaricatAmrarajoyuktaM chagalIdugdhena piSTvA pratyaJjanaM yojyakayoruktamajanaM smucciiyte| atra puuyaalse| kssaudraanvitairityaadi| miti piNDArthaH / pazcAt prazAntadoSe yadaJjanaM kriyate tat ebhireva kAsIsAdibhirmadhunA piSTastAmrAyasacUrNayuktairanyadaJjana- pratyaJjanazabdavAcyam // 50 ||miti piNDArthaH / 'kSaudAnvitairebhirathopayudhyAt' ityatra 'kSaudA- samudraphenaM lavaNottamaMca nvitairebhiravAntarokkaiH' iti kecit paThanti // 46 // zaGkho'tha mudgo maricaM ca zuklam // 51 // snehAdimiH samyagapAsya doSAM cUrNAjanaM joDyamathApi kaNDU___ stRptiM vidhAyAtha yathAsvameva // maklinnavAnyupahanti zIghram // praklinnavAnamupakrameta cUrNAjanamAha-samudraphenamityAdi / lavaNottamaM saindhavam sekAjanAcyotananasyadhUmaiH // 47 // // 51 ||idaanii praklinnavartmanaH pillAkhyasya cikitsAmuddizannAha- praklinnavartmanyapi caita eva snehAdibhirityAdi / snehAdibhiriti snehasirAvyadhavirecanazi- - yogAH prayojyAzca samIkSya doSam // 52 // rovirecanAsthApaneH / apAsya nirhatya / tRptiH tarpaNam / yathAvaM ___ sarvAnapyaklinnavarmoktAn praklinnavartmanyatidizannAha-prakliyathAtmIyam // 47 // netyAdi / eta eveti pUrvoktAH / samIkSya doSamiti praklimustAharidrAmadhukapriyaGgu navama'naH kaphajatvAdeSu madhye ye kaphaharA yogAste prayojyA siddhArtharodhotpalasArivAbhiH // ityarthaH // 52 // kSuNNAbhirAzcyotanameva kArya sakajjalaM tAmraghaTe ca ghRSTaM matrAanaM cAJjanamAkSikaM syAt // 48 // - sarpiryutaM tutthakamajanaM ca // 53 // sekAzzyotanayordravyANyAha-mustetyAdi / kSuNNAbhiriti | iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAantarIkSodake tadguNe vA'nyasmin nyastAbhirityarthaH / Azzyo- lAkyatatre raktAbhiSyandapratiSedho nAma / tanameva kAryamiti atrAnukto'pi sekaH kAryaH / anye etairA dvaadsho'dhyaayH||12|| thayotanamekamevecchanti / atrAanamityAdi / atrAklinnavartmani | praklinnavartmanaH sAmAnyacikitsAmuktvA vizeSacikitsArasAjanamAkSikamajanaM syAt / 'rodhotpalasArivAbhiH' ityatra mAha-sakajalamityAdi / tutthaka kajjalatulyabhAgaM tAmrapAtre kecit 'lodhrAsitasArivAbhiH' iti paThanti, asitasArivA ghRSTaM sarpiyutamaJjanamiti // 53 // zyAmAlatA; asitaM rasAJjanamityanye vyAkhyAnayanti // 48 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM patraM phalaM cAmalakasya paktvA suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatantre kriyAM vidadhyAdathavA'JjanArthe // dvAdazo'dhyAyaH samAptaH // 12 // vaMzasya mUlena rasakriyAM vA vartIkRtAM tAmrakapAlapakkAm // 49 // tryodsho'dhyaayH| rasakriyAM vA triphalAvipakvAM athAto lekhyarogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| palAzapuSpaiH khrmaare|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| rasakriyAjanamAha-patramityAdi / paktveti kaSAyakalpena raktAbhiSyandAnantaramauSadhasAdhyAn gadAzcatuva'bhiSyandeSvavipAcyetyarthaH / kriyA rasakriyAM, vaMzasya mUlarasena vA rasakriyAM, bhidhAya zastrasAdhyAn pratipAdayitukAmo lekhyAjanaprasaGgena 1 piSTAmiH' iti paa0| 1'yojyamathApi' iti paa0| Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM prathamaM lekhyarogapratiSedhamAha-athAta ityAdi / yadyapi ciki- idAnIM samyaglikhitasya vartmano lakSaNamAha-asRgAtsApravibhAgIyoddiSTAt 'chedyAsteSu dazaikazca' ityAdivacanAt / srAvarahitamityAdi / samaM nimnonnatatvarahitam / nakhanibhaM nakhapUrva chedyarogANAmupAdAnaM prApnoti, tathA'pi lekhyAjanaprasA- / syeva nibhA yasya tattathA / tadeva vraNavadupacaraNIyam // 9||cchedyaadissvlpaavsthaayaaN lekhanopayogAcca lekhyAnAM prAgupA- raktamakSi sravet skannaM kSatAcchastrakRtADuvam // 10 // dAnam // 1 // 2 // rAgazophaparisrAvAstimiraM vyaadhynirjyH|| nava ye'bhihitA lekhyAH sAmAnyasteSvayaM vidhiH||| teSvaye vidhiH|| vartma zyAvaM guru stabdhaM kaNDUharSopadehavat // 11 // snigdhavAntaviriktasya nivAtAtapasadmani // 3 // netrapAkamudIrNa vA kurviitaaprtikaarinnH|| (AptaidRDhaM gRhItasya vezmanyuttAnazAyinaH // ) etadurlikhitaM jJeyaM snehayitvA punarlikhet // 12 // sukhodakaprataptena vAsasA susmaahitH|| durlikhitasya vartmano lakSaNamAha-raktamityAdi / skannaM khedayedvartma nirbhujya vAmAGguSThAGgulisthitam // 4 // tyAnam / vyAdhyanirjaya iti lekhanasAdhyasya vyAdheranupazamaH / aGgulyaGguSThakAbhyAM tu nirbhugnaM vartma ytntH|| | apratikAriNa iti tasya pratikriyAmakurvata ityarthaH / tatra plotAntarAbhyAM na yathA calati sraMsate'pi vA // 5 // cikitsAmAha-snehayitvetyAdi / kecit 'khedayitvA' iti tataHpramRjya plotena varma zastrapadAGkitam // paThanti // 10-12 // likhecchastreNa patrairvA, tato rakte sthite punH||6|| vyAvartate yadA vartma pakSma cApi vimuMhyati // khinnaM manohAkAsIsavyoSA jnsaindhvaiH|| syAt saruk snAvabahulaM tadatisrAvitaM viduH||13|| zlakSNapiSTaiH samAkSIkaiH pratisAryoSNavAriNA // 7 // snehakhedAdiriSTaH syAt krmsttraanilaaphH|| prakSAlya haviSA siktaM vraNavat samupAcaret // ___ atilikhitavama'no lakSaNamAha-vyAvartata ityAdi / taccikhedAvapIDaprabhRtIMkhyahAdUrdhva prayojayet // 8 // kitsitamAha-snehakhedAdirityAdi / anilApahaH kramo'nyo 'pi pariSekAdirbAhya Abhyantaro vA''hArAdikaH / anilAvyAsataste samuddiSTaM vidhAna lekhyakarmaNi // pahena vAyuM jitvA pazcAdraNavadupacaraNIyam // 13 ||taan sarvAn saMkhyayA'bhidhAya saMkSepArthaM teSvabhinna vidhi- | vAvabandhaM kliSTaM ca bahalaM yazca kIrtitam // 14 // mupadizannAha-navetyAdi / tameva sAmAnyavidhimAha-snigdhetyAdi |-snigdhvaantviriktsytytraanukto'pi snehAnantaraM khedaH pothakIzcApyavalikhet pracchayitvA'grataH shnaiH|| kAryaH / susamAhita ityanena yathA dRzoH pIDA na syAttathA | idAnIM rogavizeSe kvacideva pracchannena raktaharaNamRdukaraNakhedayediti dyotyate / nirbhujya parivartya, uttAnIkRtyetyarthaH / pUrvakaM lekhanamatidizannAha-varmetyAdi / avalikhet zastreNa, nirbhunam uttAnIkRtam / plotAntarAbhyAM vastraveSTitAbhyAmaDalya- na tu patrAdibhiH // 14 // -: guSThAbhyAM yathA na calati na kampate, na vA saMsate nAdhaH patati, sama likhettu medhAvI zyAvakardamavarmanI // 15 // tathA vartma nirbhujyetyarthaH / zastrapadAGkitamiti pracchayitavye | kvacit punarlekhanamAtrameva kartavyaM na punazchedabhedapracchannApracchitaM. bhedayitavye ca bhinaM, chedanIye ca chinnamityarthaH / nIti darzayannAha-samamityAdi / samam ekakAlamityarthaH vAtakaphanyAdhikaThinaM dAruNaM vartma zastreNa likhet , pittarakta- anye tu nAtyavagADhaM nAtyuttAnamiti samamAhuH // 15 // gadAkAntaM madavarma punaH zephAlikAdInAM patrarlikhet / pazcA- kumbhIkinI zarkarAM ca tathaivotsaGginImapi // kamoha-tata ityAdi / khinnaM kheditam / manohA mnHshilaa| kalpayitvA tu zastreNa likheta pshcaadtndritH||16 AJjanaM rasAjanam / mAkSIkaM suvarNamAkSIkam / pratisAye kutracicchedapUrvaka lekhanamAha-kumbhIkinImityAdi / kalpaavaghaSya / haviSA ghRtena / vraNavat sadyovraNavat saptAhaM yitvA limavetyarthaH / ma yAvat , tadUrdhvaM zArIravraNavat ; tacca parNabandhAdinA krameNa / | bhaveyarvama'su ca yAHpiDakAH kaThinA bhRzam // khedAvapIDetyAdi / yahAdUrdhvaM punavraNavadeva svedAvapIDaprabhR hasvAstAmrAzca tAH pakkA bhindyAdbhinnA likhedapi 17 tIna prayojayediti tAtparyArthaH / svedAvapIDAdikaM samAsenA kasmiMzcidbhedapUrvakaM lekhanamAha-bhaveyurityAdi // 17 // bhidhAya vistareNAtidizannAha-vyAsata ityAdi / vidhAnaM taruNIzcAlpasaMrambhA piDakA bAhyavartmajAH // svedAvapIDAdikam / lekhyakarmaNIti sakalalekhanAhaMgadakarmaNItyarthaH // 3-8 // viditvaitAH prazamayet svedAlepanazodhanaiH // 18 // asRgAnAvarahitaM kaNDazophavivarjitama // 9 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAsamaM nakhanibhaM vartma likhitaM samyagiSyate // lAkyatantre lekhyarogapratiSedho nAma trayodazo'dhyAyaH // 13 // 1 'lekhanaprasaMgAt' iti paa0| 2 'plotAntarIkRtaM naiva' iti paa| 3 'vyoSAJjanakasaindhavaiH' iti paa| / 1'vimuJcati' iti paa0| 2'kartayitvA' iti paa0| Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] suzrutasaMhitA / 621 kutrApi varmaroge na pUrva chedabhedapracchannAni, na cottarakAlaM rasAJjanamadhubhyAM tu bhittvA vA zastrakarmavit // 7 // lekhanamiti darzayannAha-taruNIzvAlpetyAdi // 18 // prtisaajnaiyujyaadussnnairdiipshikhodbhvaiH|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM abhinnAJjananAmikAcikitsAmAha-rasAJjanetyAdi / svayasuzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatantre mabhinnAmajananAmikAM pUrva khinnAM zastrakarmavidbhittvA rasAjanatrayodazo'dhyAyaH // 13 // madhubhyA pratisArya taduttarakAlaM dIpazikhodbhavaiH kajalAkhyairaanai ryojayediti piNDArthaH // 7 ||cturdsho'dhyaayH| samyakhinne kRmigranthau bhinne syAt pratisAraNam 8 triphalAtutthakAsIsasaindhavaizca rasakriyA // athAto bhedyarogapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // krimigranthicikitsAmAha-samyagityAdi / samyakkhine yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| iti locanocitakhedakhinne, anantaraM bhedite pratisAraNamiti lekhya pratiSedhAnantaraM bhittvA likhediti vacanAdbhedyarogaprati- | anuktamapyaJjananAmikoddiSTamaJjanamadhubhyAM pratisAraNaM, tadanantaraM SedhArambhaH-athAta ityAdi // 1 // 2 // triphalAkAthena tutthakAsIsasaindhavAvApena rasakriyA // 8||svedyitvaa visagranthi chidrANyasya nirAzayam // pakkaM bhittvA tu zastreNa saindhavenAvacUrNayet // 3 // | bhittvopanAhaM kaphajaM pippliimdhusaindhvaiH||9|| kAsIsamAgadhIpuSpanepAlyelAyutena tu|| lekhayenmaNDalAoNa samantAt pracchayedapi // zleSmopanAhacikitsAmAha-bhittvetyAdi / zleSmopanAho tataH kSaudraghRtaM dattvA samyagbandhamathAcaret // 4 // medyaH, mahAnorujazca lekhyaH, raktAnubandhazca pracchanIyaHzleSmokhedayitvetyAdi / bisagranthi pakvaM khedayitvA, anantaramasya panAhe bhinne likhite pracchite'pi ca pippalyAdibhirekameva pakvasya bisagrantheH khinnasya chidrANi nirAzayaM bhittvA, saindha pratisAraNam ||9||ven kAsIsAdiyuktenAvacUrNayet / nirAzayamiti Azayasya utsaasyAbhAvo yathA syAttathA bhittvetyarthaH / puSpaM puSpAjanaM, nepAlI saMsnehya patrabhaGgaizca khedayitvA yathAsukham // 10 // manaHzilA / tataH pratisAraNAdanantaraM sandhAnArtha kSaudraghRta- ApAkAdvidhinoktena paJcamedyAnupAcaret // dAnam / kecit 'samyagbandhamathAcaret' ityatra 'bandhenoktena | sarveSveteSu vihitaM vidhAnaM snehapUrvakam // yojayet' iti paThanti / samyakzabdena zithilatA bandhasya | saMpakke prayato bhUtvA kurvIta vraNaropaNam // 11 // 'khyApyate // 3 // 4 // . iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlArocanAkSAratutthAni pippalyaH kSaudrameva ca // kyatantre bhedyarogapratiSedho nAma pratisAraNamekaikaM bhinne lagaNa iSyate // 5 // . .. caturdazo'dhyAyaH // 14 // mahatyapi ca yuJjIta kSArAgnI vidhikovidH|| / eSAM paJcAnAmapi maidyAnAM bisagrandhyAdInAmAmAnAmAdau lagaNasya cikitsAmAha-rocanetyAdi / rocanA gorocanA, saMzamanaM nirdizannAha-saMsnekhatyAdi / patramazaH patrakhaNDe, kSAro yavakSAraH / etAni pratisAraNAnyalpe lagaNe bhinne sati | anye patrabhaGgazabdena pallavamAhuH / vidhinA apatarpaNAdinA yojyAni / ekaikamiti vacanena gorocanAdibhirekaikazaH prati- | sAmAnyazothapratIkAreNa / snehapUrvakaM vidhAnamiti snehakhedarakAsAraNaM vidheyamityarthaH / alpalagaNacikitsAmabhidhAya mahA- | sAvavirecanAdi, nayanabudbudajAnyatra vamanaM ca // 10 // 11 // lagaNacikitsAmAha-mahatyapi ca yuJjItetyAdi / mahati guru- iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM tare iti / yujIteti bhinne sati lagaNe kSArAgnI prayuJjIta; suzrutavyAkhyAyAMmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre tadanantaraM tatkAlameva kSArAgnidagdhavraNavacikitsA, pazcAt caturdazo'dhyAyaH // 14 // sAmAnyavraNavat / kovidaH paNDitaH // 5||svinnaaN bhinnAMviniSpIDya bhissgnyjnnaamikaam||6|| zilailAnatasindhUtthaiH sakSauH pratisArayet // pnycdsho'dhyaayH| . kharya bhinnAyA aJjananAmikAyAzcikitsAmAha-vinAmi- | athAtazchedyarogapratiSedha vyaakhyaasyaamH||1|| tyAdi / bhinnAM khayaMbhinnAm / viniSpIDyeti snehakhedapUrvakaM | yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| niSpIDanaM kRtvA, zilA manaHzilA, elA sUkSmailA, nataM tagaraM, bhedyarogapratiSedhAnantaraM pArizeSyAcchedyarogapratiSedhArambho sindhUtthaM saindhavam / pratisArayet gharSayet // 6 // - yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // 1 'nirAzrayaM' iti paa| 1 'pUrvavat' iti paa0| 2'rasakriyAm' iti paa0| Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM .. snigdhaM bhuktavato hyannamupaviSTasya ytntH|| vaDizamapakRSya praNihitasUcIsUtreNAvalambyAma chindyAdityarthaH / saMroSayettu nayanaM bhiSak cUrNaistu lAvaNaiH // 3 // nAtikanInakamiti atikrAntakanInakaM yathA na syAttathA tatraikAdazasu chedyeSu prathamaM paJcAnAmarmaNAmekameva prakAra chindyAdityarthaH / caturbhAgasthite iti akSigolakasyoparitane mupadarzayiSyan prathamaM tatprAkamaiva nirdizannAha-snigdhami mAMse caturbhAgena sthite ityarthaH, nAntike / vyApattiM vyApatyAdi / snigdhaM bhuktavata iti saMzuddhadehasya kRtasaMsarjanasya dam , Rcchati prApnotItyarthaH / kanInakavadhAdityAdi ativicAraNAprakAreNa vA snigdhaM bhuktavataH / yatnata iti yathA cchedAt kanInakavadhaH / asaM raktam / nADIti nADIvraNaH / nAtipIDA syAt / saMroSayet armazithilIkaraNAya saMkSobhayet / apizabdAdvedanA ca / hInacchedAt kiM syAdityAha-vRddhilAvaNe: saindhavotthaiH // 3 // madhigacchati; 'arma' iti zeSaH // 4-9 ||ttH saMroSitaM tUrNaM susvinnaM parighaTTitam // / arma yajAlavadyApi tadapyunmArNya lambitam // 10 // arma yatra valIjAtaM tatraitallagayedbhiSak // 4 // | chindyAdvakreNa zastreNa vartmazuklAntamAzritam // yatra punaH prastAryamaNi vistaratvAdarmaNo varmadvayasamIpaapAGga prekSamANasya baDizana smaahitH|| mucuNDyA''dAya medhAvI sUcIsUtreNa vA punH||5|| zuklAvayavavyApino valIbhAvo nAsti tatra kiM karaNIyamiti darzayannAha-armetyAdi / yadarma jAlavanmatsyabandhanajAlasana cotthApayatA kSipraM kAryamabhyunnataM tu tat // dRzaM vyApi vyApanazIlaM tadapi saindhavacUrNena sahordhvaghRSTaM zithizastrAbAghabhayAccAsya varmanI grAhayedRDham // 6 // lIbhUtaM vakrazastreNa baDizena lambitaM maNDalANa chindyAditataH prazithilIbhUtaM tribhireva vilambitam // tyarthaH / vartmazuklAntamAzritamiti atra varmano'ntazabdaH samIullikhanmaNDalAgreNa tIkSNena parizodhayet // 7 // pavAcI, zukle punaravayavavAcI / kecit 'armavajAlakaM vyApi' vimuktaM sarvatazcApi kRSNAcchuklAcca maNDalAt // iti paThanti; jAlakaM snAyavarma, tacca vakreNa zastreNa lambitamarmanItvA kanInakopAntaM chindyAnnAtikanInakam // 8 // vacchindyAt , vartmazuklAntamAzritaM punararma ullekhaprakAreNa chindyAcaturbhAgasthite mAMse nAkSi vyApattimRcchati // diti ca vyAkhyAnayanti // 10 // - . kanInakavadhAdatraM nADI vA'pyupajAyate // 9 // pratisAraNamakSNostu tataH kAryamanantaram // 11 // hInacchedAt punarvRddhiM zIghramevAdhigacchati // yAvanAlasya cUrNena trikaTorlavaNasya ca // idAnIM yAdRzamarma baDizena grAhyaM tAdRzaM nirdizannAha- khedayitvA tataH pazcAdvadhnIyAt kuzalo bhiSak 12 tata ityAdi / parighaTTitaM cAlitam / arma yatra valIjAta- doSatubalakAlajJaH snehaM dattvA yathAhitam // mityAdi / yatra yasmin pradeze arma jAtavalIkaM syAttatra pradeze vaNavata saMvidhAnaM ta.tasya kuryAdataH param // 13 // etadarma baDizena lagayet saMyojayet , grAhayedityarthaH / mucu yahAnmuktvA karasvedaM dattvA zodhanamAcaret // NDyetyAdi / tadanantaraM baDizaM mucuNDyA tarjanyaGguSThasandaMze chedAnantaraM pratisAraNaM nirdizannAha-pratisAraNamityAdi / nAdAya gRhItvA samyagyogenotkSepayet / sUcIsUtreNa vA puna tata iti karmaNaH / yAvanAlasya yavakSArasya, lavaNasya saindhariti mucuNDyA baDizotkSepAdanantaraM praNihitaM sasUtrasUcI vasya / khedayitvetyAdi / khedayitvA 'karaNa' iti zeSaH / sUtreNa tadarma utkSipet / na cotthApayatetyAdi |-utthaap kuzalo bandhAdivettA / 'doSartubalakAlajJa' iti doSANAM cayA-' yatA vaidyena kSipraM sahasA tadarmAtyunnataM na kArya, truTanabhayAt / / dimukhena balakAlajJaH, RtUnAmAdimadhyAvasAnena; athavA doSA vartyAMnI grAhayediti Urdhva sthitaM vartma UrdhvamAkRSya grAhayet , | vAtAdayaH, Rtavo hemantAdayaH, balaM kriyAsu sAmarthya, kAlaadhaHsthitamadha evAkRSya grAhayedityarthaH / tataH prazithilIbhUta zcAvasthikaH, tAn jAnAti yaH sa tAdRzaH / snehaM dattvA ythaamityaadi|-prshithiliibhuutN vimuktanayanagolakAzleSam / tribhiH | hitamiti sandhAnArthaM ghRtAdInAM madhye yo yasmai hitastaM baDizAdibhiH, na tvekena, truTanabhayAt ; vilambitaM vizeSaNa dattvetyarthaH / tathA'nuktamapi cakSuSyaM sadyovraNahitaM triphalAlambitaM dhRtamityarthaH / ullikhannilAdi-ullikhan UrdhvamevA lodhracandanAdikaSAyadravakalkapiNDaM dattvA banIyAt , tenaiva dhaHsthitaM kurvan / parizodhayet sarvata unmUlayet, 'arma ca prakSAlanam / vraNavadityAdi vraNavat saMvidhAnaM zodhanasantAnaM' iti shessH| kanInakopAntaM kanInakasamIpaM, kanIna ropaNAdikam / tadeva zodhana vidhAnaM darzayannAha-tryahAkazca naasaasmiipstho'kssisndhiH| chindyAditi kriyAsaukaryArtha dityAdi // 11-13||1'kaarymtyunntN' iti paa0| 2'zastrapAtabhayAccAsya' iti paa0| karaJjabIjAmalakamadhukaiH sAdhitaM pyH||14|| 3 mucuNDI saMdaMzayanavizeSaH, tallakSaNaM vAgbhaTe proktaM, yathA'mucuNDI sUkSmadantarjurmUle rucakabhUSaNA / gambhIravraNamAMsAnAmarmaNaH 1'nAntike' iti hastalikhitapustake noplbhyte| 2'tadeSyozeSitasya ca" iti| 4 'nayanagolaka zleSmANaM' iti pA0 / |nmAjya iti paa0| 3'amaivaM jAlakaM vyApi' iti paa0| Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 15] sushrutsNhitaa| 623 R A PSARAPATRAKASwarranwwwwwwwwwwwwwww hitamAzyotanaM zUle dvirahnaH kSaudrasaMyutam // sirAjapiDakAsu bheSajairasidhyamAnAsu chedaM darzayannAha-sirAmadhukotpalakiJjalkadUrvAkalkaizca mUrdhani // 15 // khityAdi / armavacchedanamiti armoktaM pUrvakarmAdikaM kRlA chedaH pralepaH saghRtaH zItaH kSIrapiSTaH prazasyate // kAryaH // 21 // idAnImAvasthikazUlasya cikitsAmAha-karaJjavIjetyAdi / rogayoztayoH kAryamA pratisAraNamA Azcayotanam akSipUraNam / dviraha iti divasasya kAladvayam / vidhizcApi yathAdoSaM lekhndrvysNbhRtH||22|| tasminneva zUle zirolepaM drshynnaah-mdhukotplkijlketyaadi| rogayorityAdi / etayoH sirAjAlasirApiDakayoH / armoktaM utpalaM nIlotpalaM, kiJjalkaH padmakezaram // 14 // 15 // - pratisAraNamiti 'yAvanAlasya cUrNena' ityAdyuktam / yathAdopaM lekhyAJjanairapaharedarmazeSaM bhavedyadi // 16 // yo vidhirvAtAbhiSyandanAdiSu nirdiSTaH sa ca kAryoM lekhanadravyaiH zastrakarmAvaziSTasyArmaNo lekhyAjanairevApaharaNaM nirdizanAha- saMpAdita ityarthaH // 22 // lekhyAJjanairityAdi / lekhyAjanairiti 'lohacUNAni soNi sandhI saMvedya zastreNa parvaNIkAM vickssnnH|| dhAtavo lavaNAni ca' ityAdinA zukranirdikaiH // 16 // arma cAlpaM dadhinibhaM nIlaM raktamathApi vA // | uttare ca tribhAge ca baDizenAvalambitAm // 23 // chindyAttato'rdhamagre, sthAdazrunADI hyato'nyathA // dhUsaraM tanu yaccApi zukravattadupAcaret // 17 // pratisAraNamatrApi saindhavakSaudramiSyate // 24 // idAnIM lekhyAjanaprasaGgena yAdRzaM lekhanasAdhyamarma tAdRzaM lekhanIyAni cUrNAni vyAdhizeSasya bheSajam // darzayannAha-arma. cAlpamityAdi / alpaM vistAreNa, dadhinibhaM zuklArma, nIlaM prastAri, raktaM lohitArma, dhUsaraM pANDuraM, tanu parvaNikApiDakAcchedanamAha-sandhAvityAdi / sandhau kRSNa zuklasandhau, saMkhedya samyak khedayikhA, paraM yathA dRzoH pIDA snAyavarma, tanu yaccApItyatra cakArApizabdAbhyAM mAMsAApi yakR na syAt , uttare tribhAge baDizenAvalambitAM viddhA gRhItAM, prakAzaM zyAvaM vA; etat paJca vidhamapyarma vistIrNa tanu vA zukravadeva lekhyAJjanarevopacaraNIyam // 17 // chindyAttato'rdhamagre iti tadanantaramagre'dha chindyAt mUlAgrayo milA madhye tAM chindyAdityarthaH / tasyAM chinnAyAM pratisAraNacarmAbhaM bahalaM yattu snAyumAMsaghanAvRtam // | mAha-pratisAraNamityAdi / zastrakarmAvaziSTasya parvaNIzeSasya chedyameva tadarma syAt kRSNamaNDalagaM ca yat // 18 // . idAnIM yAdRzaM chedyamarma tAdRzaM drshynnaah-crmaabhmityaadi| cikitsAmAha-lekhanIyAnItyAdi // 23 // 24 ||crmvdaabhaastN yattattathA carmakhaNDavadityarthaH / bahalaM sthUlam / zaGkha samudraphenaM ca maNDUkI ca samudrajAm // 25 // snAyumAMsaghanaM snAyumAMsAbhyAM ghanaM yathA syAdevamAvRtaM; 'snAyumAM- | sphaTikaM kuruvindaM ca pravAlAzmantakaM tathA // sasirAvRtaM' iti kecit paThanti / kRSNamaNDalagamiti dRSTimA- hakaM muktAmayastAmrarajAMsi c||26|| rgAvaraNakArItyarthaH // 18 // samabhAgAni saMpiSya sAdha srotoJjanena tu|| vizuddhavarNamAkliSTaM kriyAsvakSi gtlmm|| | cUrNAJjanaM kArayitvA bhAjane meSazRGgaje // 27 // chinne'rmaNi bhavet samyagyathAkhamanupadravam // 19 // saMsthApyobhayataH kAlamaJjayet satataM budhaH // samyakchinnasyArmaNo lkssnnmaah-vishuddhvrnnmityaadi| vizu- amoNi piDakAM hanyAt sirAjAlAni tena vai // 28 // varNamApanayanAt prakRtivarNamakSi bhavet / akliSTa kriyA- tAnyeva lekhanIyacUrNAnyAha-zaGgamityAdi / maNDakI ca khiti nimeSonmeSAdiSu na klezavat / gataklamam anAyAsaklezara- samudrajAmiti samudrajA maNDUkI mukkAnAM zuktiH / kuruvindaH hitam / kecidakliSTaM nirdoSaM, kriyAsvakSi gataklamaM kriyAsUnmeSA- padmarAgaH, 'nizAnopala' ityanye, azmantakaM saloparma (8) diSvapi nirAbAdhaM syAditi vyAkhyAnayanti / yathAkhamanupadra- maNivizeSaH / vaidUryamiti vidUragirisaMbhavam atyacchamAnIlaM, vamiti hInAticchedayorye pratyekamupadravAste na vidyamAnA yasya pulakaM sphaTikameva pAkAdvarNAntaramApanna; kecit 'vaidUryopalakaM' tattathetyarthaH // 19 // iti paThanti, tatra vaidUryopalakaM veruDiketi vyAkhyAnayanti / sirAjAle sirA yAstu kaThinAstAzca buddhimAn // | meSazRGga illudIbhedaH; kecit meSaviSANaracitabhAjanaM manyante ullikhenmaNDalAoNa bddishenaavlmbitaaH|| 20 // // 25-28 // armacchedaM pratipAdya sirAjAlacchedaM pratipAdayannAha-sirA- | arzastathA yacca nAmnA zuSkArtho'rbudameva ca // jAle ityAdi / pUrvavadeva snigdhakhinnasaroSitanayanasya baDize- abhyantaraM vartmazayA vidhAnaM teSu vakSyate // 29 // nAvalambitAH kaThinasirA maNDalANocaM likhet Urdhva chindyA ___ arza ityAdi / abhyantaraM varmazayA iti vAbhyantarAditi piNDArthaH / kaThinasirAgrahaNAnmRdUnAM sirANAM lekhyAjanaM zrayA ityarthaH // 29 // yojyamiti jJeyam // 20 // sirAsu piDakA jAtA yA na sidhyanti messjaiH|| 1 viddhagRhItAM' iti pA0 / 2 'mUlAgrayobhittvA' iti pA0 / armavanmaNDalAgreNa tAsAM chedanamiSyate // 21 // 3 'vaidUryopalakaM' iti pA0 / vaidUrya pulakaM muktA Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM varmopakhedya nirbhujya sUcyotkSipya prytntH|| bhuvoradhastAt parimucya bhAgau maNDalAgreNa tIkSNena mUle bhindyaadbhissgvrH||30|| pakSmAzritaM caikamato'vakRntet // tataH saindhavakAsIsakRSNAbhiH pratisArayeta // kanInakApAGgasamaM samantAsthiteca rudhire vartma dahet samyak zalAkayA // 31 ___ dyavAkRti snigdhatanornarasya // 4 // kSAreNAvalikhezcApi vyAdhizeSo bhvedydi|| utkRtya zastreNa yavapramANaM tIkSNairubhayatobhAgaistato doSamadhikSipet // 32 // bAlena siivyedbhissgprmttH|| vitarecca yathAdoSamabhiSyandakriyAvidhim // dattvA ca sarpirmadhunA'vazeSa tadeva vidhAnamAha-varmetyAdi / nirbhujya parivartya, uttAnaM kuryAdvidhAnaM vihitaM vraNe yat // 5 // kRtvetyarthaH / kecidamumeva pAThamanyathA kRtvA paThanti, sa ca lalATadeze ca nibaddhapar3heM vartamAnapustakeSu na dRzyate, ato na likhitaH / teSAM karmaNi prAksyUtamatrApyaparaM ca baddhvA // kRte pratisAraNamAha-tata ityAdi / pratisArayed gharSayet / sthairya gate cApyatha zastramArge zastrakarmAvaziSTAnAmarzaAdInAM cikitsAmAha-sthita ityAdi / vAlAn vimuzcet kuzalo'bhivIkSya // 6 // samyag yogena, zalAkayeti vastrAcchAditAM dRSTiM kRtvA agnitapta pakSmakope zastramagniH kSAro meSajamiti caturvidhaM karma; zalAkayA vyAdhizeSaM dahet , kSAreNAvalikhecca / sarveSvevokteSu chedyarogeSvanirdiSTaM bheSajaM nirdizannAha-tIkSNairityAdi / ubha | tatrAdau zastrakarma nirdizannAha-yApya ityAdi / purastAt varma rogavijJAnIye / tatra pkssmprkope| snigdhadehasyopaviSTasya narasya, yatobhAgaiH vAmanIyavirecanadravyaiH / doSaM vraNagatAM doSaduSTiM; | bhravoradhastAdau bhAgau, tatra pakSmAzritamekaM bhAgaM vimucya kanIetenaitaduktaM bhavati-vAmanIya virecanIyadravyAgAM kalkakaSA nakApAyoH samaM pradezamanulakSIkRtya, samantAt sarvataH na tu yAdinA vraNazuddhiH kartavyetyarthaH / kecidvamanavirecanaireva kaphA kvacideva, etenopapakSmamAlApramANena varmopariSTAdyavAkRti carma dikaM doSaM niharediti manvante; etacca paJjikAkAreNa dUSi tiryak zastreNa nikRntet , carma nikRtya tadazvAdInAM bAlena tam // 30-32 // sIvyet / tataH sandhAnArtha madhu ghRtaM ca dattvA, prAksyUtaM yattat zastrakarmaNyuparate mAsaM ca syAt suyntritH||33|| aparaM yat syUtvoddhRtaM tat etadbAlAJcaladvayena lalATe pI baddhA iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA-vraNoktaM vidhiM kuryAditi piNDArthaH / sthairya gate kaThinIbhUte kyatantre chedyarogapratiSedho nAma paJca- saMrUDhe ityarthaH / zastramArge vraNe, bAlAn sevanabAlAn , vimuJcet dsho'dhyaayH||15|| | syUtarandhrAt krame gApakarSadityarthaH / kecit 'vimuJcat' ityatra idAnIM chedyAdiSu parihAryaparihArAvadhiM darzayannAha-zastraka- 'prakalpayet' iti paThanti, prakalpayet kartaryA cchindyAditi ca maNItyAdi // 33 // | vyAkhyAnayanti // 3-3 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM evaM na cecchAmyati tasya vartma suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre nirbhujya doSopahatAM valiM c|| paJcadazo'dhyAyaH // 15 // tato'gninA vA pratisArayettAM kSAreNa vA samyagavekSya dhiirH|| 7 // ssoddsho'dhyaayH| evamapyazAmyati pakSmakope upapakSmamAlAparaparyAye karmAathAtaHpakSmakopapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| ntaramAha-evamityAdi / nirbhujya uttAnIkRtvetyarthaH / avekSya yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| 'zAstram' iti zeSaH // 7 // chedyarogapratiSedhAnantaraM pakSmakope cchedyakarmasamavAyAt chittvA samaM vA'pyupapakSmamAlAM pakSmagatarogapratiSedhArambho yukto'ta Aha-athAta ityAdi / __samyaggRhItvA baDizaistribhistu // pakSma varmagataromamAlikA; kecit pakSmazabdena pakSmAzrayaM pathyAphalena pratisArayettu vartma kathayanti // 1 // 2 // ghRSTena vA tauvarakeNa samyak // 8 // yApyastu yo varmabhavo vikAraH kSArAgnibhyAmapyaprazAmyantyAmupapakSmamAlAyAM vidhyantarapakSmaprakopo'bhihitaH purastAt // mAha-chittvA samamityAdi / chittvA dvidhA bhAvaM nIlA, utpAtatropaviSTasya narasya carma vyetyarthaH / samam ekakAlam / upapakSmamAlA 'doSAH pakSmAzaya. vopariSTAdanutiryageva // 3 // 1 'kuryAdvipi yo'bhihito vraNe tam' iti pA0 / 2 'nibadhya 1 'pakSmagatarogapratiSedhaM' iti pA0 / | paTTa' iti paa0| 3 'zastramArgavraNAdAlAn vimunet' iti pA. Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] sushrutsNhitaa| 625 gatAstIkSNAgrANi kharANi ca' ityAdhuktalakSaNAm / pathyApha- nasyasekAJjanAlepapaTapAkaiH strpnnaiH|| lena jalaghRSTena pratisArayet / kecit 'piSTena' iti paThanti // 8 // Adya tu traiphalaM peyaM sarpisTevRtamuttare // 5 // catvAra ete vidhayo vihantuM tailvakaM cobhayoH pathyaM kevalaM jIrNameva vA // pakSmoparodhaM pRthageva shstaaH|| idAnIM pittakaphavidagdhadRzorapi hetuvyAdhiviparItaM cikivirecanAzthyotanadhUmanasya tsitamAha-dRSTau pittavidagdhAyAmityAdi / pittazleSmaharaM pittalepAJjanasneharasakriyAzca // 9 // zleSmAbhiSyandaharaMtena pittavidagdhadRSTau pittAbhiSyandaharo iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA vidhiH, kaphavidagdhadRSTau tu kaphAbhiSyandaharo vidhiH / zastrakSakyatanne pakSmagatarogapratiSedho nAma tAhate sirAvyadhaM varjayilA / tameva pittazleSmAbhiSyandahara ssoddsho'dhyaayH||16|| vidhimAha-nasyaseketyAdi / tatra kaphavidagdhadRSTyAM kaphAbhiSyauktamevopasaMharannAha-cavAra ityAdi / cakhAra eta iti ndaharaM nasyAdi, pittavidagdhadRSTyAM tu pittAbhiSyandaharaM nasyAdi / pittakaphavidagdhadRSTyAM vaizeSikaM sAmAnyaM ca snehopakramamAhazastrAgnikSArameSajAni / pakSmoparodhaM pakSmaprakopam / vihantuM Aye tu traiphalamityAdi / Aye pittavidagdhadRSTyAkhye, traiphalaM vighayituM na punaH sarvathA zamayituM, tasya yApyatvAt / tathA'bhiSyandoktA virecanAdayo yathAvasthamupayuktAH pRthageva pakSmo triphalAkvAthakalkAbhyAM saMskRtaM ghRtaM; kecit 'triphalAyA parodhaM vihantuM samarthAH / rasakriyAzcetyatra cakArAdupapakSamo. rasaprasthaM' ityAdikaM videhotaM traiphalamAmananti; tannecchati gayI / traivRtaM trivRtAsaMskRtaM, na punarapatAnakoktam / uttare tpATanam // 9 // zleSmavidagdhadRSTyAkhye iti / vilvakaH paTTikArodhrastena iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM saMskRtaM tailvakam / kevalam asaMskRtam / jIrNa purANam / suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatatre anuktamapi snehAdanantaraM vamanAdi kartavyaM, tantrAntaradarzanAt SoDazo'dhyAyaH // 16 // // 4 // 5 // gairikaM saindhavaM kRSNA godantasya maSI tathA // 6 // sptdsho'dhyaayH| gomAMsaM maricaM vIjaM zirISasya manaHzilA // athAtodRSTigatarogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||2|| vRntaM kapitthAnmadhunA svayaguptAphalAni ca // 7 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| catvAra ete yogAH syurubhayoraJjane hitaaH|| pakSamakopapratiSedhAnantaraM dRSTigatAnAmeva rogANAmavaziSTa ___idAnIM bahiHparimArjanArthamananayogAMzcaturo nirdizannAhakhAttatpratiSedho yukta ityAha-athAta ityAdi / dRSTigata. gairikamityAdi / tatra gairikamAdau kRlA godantamaSI yAvarogetyatra dRSTizabdena dRSTyAzrayaM maNDalamabhipretam // 1 // 2 // deko yogaH, gomAMsAdiko manaHzilAM yAvadvitIyo yogaH, trayaHsAdhyAlayo'sAdhyA yApyAH SaTca bhavanti hi vRntaM kapitthAnmadhuneti tRtIyo yogaH, khayaguptAphalAni madhu neti caturtho yogaH, iti yogacatuSTayaM prabhAvAt pittakaphavidadRSTigatadvAdazarogANAM madhye sAdhyAnAM sAdhanArtha, yApyAnAM gdhadRSTyohitamityarthaH / kecidatra pittavidagdhadRSTau rAtrAvAnaM, yApanArthamasAdhyAnAM parihArArthamAha-traya ityAdi / dhUmadarzipittavidagdhadRSTi zleSmavidagdhadRSTayastrayaH saadhyaaH| trayo'sAdhyA kaphavidagdhadRSTau diveti kAlavibhAgaM manyante ||6||7||iti hkhjaajy(ty)naakulaandhygmbhiirikaakhyaaH| yApyAH SaT | kubjkaashokshaalaamrpriynggnlinotplaiH||8|| ceti aruNAdayo vicitravarNAntAH Sada kAcAH / cakAro'tra pusspairhrennukRssnnaahvaapthyaamlksNyutaiH|| bhinnakrame; tena yApyazabdAnantaramupAttena cazabdena sAdhyA saapmedhuyutshcnnaivennunaaddyaamvsthitaiH||9|| sAdhyatvaM samuccIyate; tena SaNNAM rogANAmavasthAvizeSeNa sAdhya aJjayeda dvAvapi bhiSaka pittazleSmavibhAvitI // bayApyatvAsAdhyatvAni; tathA ca te prAgavasthAyAM sAdhyAH, adhunA dvayorapi puSpAJjanamAha-kubjakAzoketyAdi / uttarAvasthAyAmasAdhyAH, paraM zlaiSmikaM likhanAzaM vihAya // kubjakAzoko khanAmaprasiddhau, zAlaH sarjabhedaH, nalinam ISatatraikasya pratIkAraH kIrtito dhuumdrshinH||3|| drakta padma, utpalaM nIlotpalaM, hareNuH reNukA, kRSNAhvA pippalI, tatra sAdhyeSu triSu madhye dhUmadarzinaH prAguktameva pratIkAra | veNunADyAmavasthAnaM zaktyutkarSArtham / pitta leSmavibhAvitAviti pittazleSmavidagdhadRSTI ityrthH||8||9||nirdishnaah-ttretyaadi| pratIkAraH hetuvyAdhiviparItA kriyaa| AmrajambUdbhavaM puSpaM tadrasena hareNukAm // 10 // kIrtitaH pittAbhiSyandapratiSedhe // 3 // piSThA kSaudrAjyasaMyuktaM prayojyamathavA'Jjanam // dRSTau pittavidagdhAyAM vidagdhAyAM kaphena c|| nalinotpalakiJjalkagairikairgozakRdrasaiH // 11 // pittazleSmaharaM kuryAdvidhi zastrakSatAhate // 4 // guDikAanametadvA dinarAjyandhayorhitam // 1 aruNAdivicitrA varNataH' iti pA0 / 1 'kAlavibhAgau' iti paa0| su0 saM0 79 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM idAnI dinarAtryandhAjanadvayamAha-AnetyAdi / Amraja- mnHshilaabhyaavyossblaakaalaanusaarivaaH||18|| mbUddharaM yat puSpaM tadrasena rasacaturthAzaM hareNukAcUrNa piSTA rasa- saphenA vartayaH pissttaashchaagkssiirsmnvitaaH|| kriyApAna vipAcya madhughRtayuktaM dinarAtryandhayoH pittakapha- anyadapi rAjyAndhye vaya'janamAha-manaHziletyAdi 'vidagdhadRSTyaparaparyAyayovAjana yojyam / tathA nlinaadibhi-||| 18||!shkRdrspissttairguttikaanyjnN hitaM; nalinam ISadraktaM padma, utpalaM | gomUtrapittamadirAyakRddhAtrIrase pacet // 19 // nIlotpalaM, kijhalkaH kezaraH, sa ca nalinotpalayoreva / kSudrAanaM rasenAnyadyakRtastaiphale'pi vA // kecit 'goyakRdrasaiH' iti paThanti; gozabdasya pazuvAcivAda- gomUtrAjyArNavamalapippalIkSaudrakaTphalaiH // 20 // jAdayo gRhyante; yakRdrasaH kAlakhaNDarasa iti vyAkhyAnayanti saindhavopahitaM yakhyAnnihitaM vennughvre|| // 10 // 11 // idAnIM rasakriyAjanatritayamAha-gomUtretyAdi / atra mUtrarasAanarasakSaudratAlIzasvarNagairikam // 12 // / pittayakRntyajAdInAmeva / madirA piSTasurA / gomUtrAdirasena gozakRdrasasaMyuktaM pittophtdRssttye|| | kSudrAanaM vipacedityeko yogaH, kSudrAjanaM rasakriyAjanamityarthaH; rasena yakRta iti dvitIyo yogaH; traiphale'pi veti tRtIyo ___ adhunA divAndhye vaizeSikaM cUrNAcanamAha-rasAjanetyAdi / yogaH / gomUtrAjyArNavamaletyAdi / etadrasakriyAanatritayamapyerasa iti jAtIpatrarasa ityarthaH, AmalakIpatrarasa ityanye / atra dravadravyaiH kaThinadravyabhAvanAM vidhAya cUrNAjanaM kartavyam / kaikaM gomUtrAjyAdibhiH saMyukta veNugahare vaMzanalikAbhyantare vyavasthitamaJjanaM rAyandhe yujhyAdityarthaH // 19 // 20||pittophtdRssttye pittavidagdhadRSTaye // 12||shiitN sauvIrakaM vA'pi piSThA'tha rasabhAvitam 13 medo yakRddhataM cAjaM pippalyA saindhavaM madhu / 21 // kUrmapittena matimAn bhAvayedrauhitena vaa|| rasamAmalakAccApi pakkaM samyanidhApayet // carNAJjanamidaM nityaM prayojyaM pittazAntaye // 14 // koze khadiranirmANe tadvat kSudrAJjanaM hitam // 22 // zleSma vidagdhadRSTyAmaparamapi rasakriyAjanamAha-medo yakRaparamapi cUrNAjanamAha-zItetyAdi / zItaM rasAjanaM, dvataM cAjamityAdi / medo yakRddhataM ceti trayametacchagalI. kaparamanye / sauvIrakaM sauvIrAJjanam / rasabhAvitamiti catuSpa nAm / medoyakRti sarvamekIkRtya rasakriyApAkena pakkaM khadiratadamRgapakSimAMsarasabhAvitamityarthaH / kecidrasa iti sAmAnyoktyA rusAranirmitabhAjane sUkSmamukhe bRhanmadhyakuhare nikSiptaM kSudrAjanaM rasAjanasauvIrAjanayoreva rasaM saMgRhNanti, tadabhAve ca tayoreva rasakriyAjanAparaparyAyaM hitamityarthaH // 21 // 22 // . cUrNADhakamudakADhake prakSipya ahorAtraparyuSitaM prAtamarditaM pUrta hareNumagadhAjAsthimajjailAyakRdanvitam // kharasavat prayojyamityarthaH / kecicca prastutatvAdrasazabdena goza yakRdrasenAJjanaM vA zleSmopahatadRSTaye // 23 // kRdrasaM gRhanti // 13 // 14 // ___ anyadapi kaphavidagdhadRSTAvakSanamAha-hareNvityAdi / hareNuH kaashmriipusspmdhukdaarviirodhrrsaajnaiH|| hareNukA, magadhAjAsthimajeti pippalIvituSabIjAni / etad sakSaudramAnaM tadvaddhitamatrAmaye sadA // 15 // harevAdi yakRdraveNa piSTamaJjanaM zleSmopahatadRSTaye naktAndhAya divAndhye kalkAjanamAha-kAzmarIpuSpetyAdi / atreti hitamityarthaH / idamaJjanamekIyamatAbhiprAyeNa gayadAsAcA. pittavidagdhadRSTau / kecit kAzmIrapuSpAdirasakriyAjanameta-yeNa paThitaM vyAkhyAtaM ca // 23 // dityAhuH // 15 // vipAcya godhAyakRrdhapATitaM moto saindhavaM kaSNAM reNakAM cApi peSatA supUritaM maagdhikaabhirgninaa|| ajAmUtreNa tA vartyaH kSaNadAndhyAJjane hitaaH||16|| niSevitaM tadyakRdaJjanena rAdhyAndhye kaphavidagdhadRSTyaparaparyAye varsajanamAha-srotoja nihanti naktAndhyamasaMzayaM khalu // 24 // mityAdi // 16 // idAnIM naktAndhye kaphavidagdhadRSTyaparaparyAye prayogamAha vipAcyetyAdi / godhAyakRdardhapATitaM kRtvA pippalIbhiH pUritaM kAlAnusArivAM kRSNAM nAgaraM madhukaM tathA // zucimRdA liptamagninA vipAcya vyahaM bhakSitaM sat, tathA tAlIzapatra kSaNadegAGgeyaM ca yakRdrase // 17 // takmataHkhinnA pippalI madhunA'janena niHsandehaM nakAndhyaM kRtAstA vartayaH piSTAzchAyAzuSkAH sukhaavhaaH|| nihantItyarthaH // 24 // ___ aparamapi nakAndhye vartyajanamAha-kAlAnusArivAmi tathA yakRcchAgabhava hutAzane tyAdi / kAlAnusArivA tagara, kSaNade dve haride, gAGgeyaM vipAcya smynggdhaasmnvitm|| mustaa| yakRdrase chAgalyAdikAlakhaNDarase; anye 'zakRdrase' iti prayojitaM pUrvavadAzvasaMzayaM paThanti, zakRdrase gomayarase iti vyAkhyAnayanti // 17 // jayet kSapAndhyaM sakRdaJjanAnRNAm // 25 // 1 pItamRditaM' iti pA0 / 1 'veNubhAjane' iti pA0 / Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] suzrutasaMhitA / 627 wwwwwwwwwwwwwwwwwsiawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwm www naktAndhye'paramapi prayogamAha tathA yakRcchAgabhavami- trivRdvirekaH kaphaje prazasyate tyAdi / prayojitaM pUrvavaditi yakRdbhakSaNa vidhinA prayojitaM, tridoSaje tailamuzanti tatkRtam // pippalI punaraJjana vidhinetyarthaH // 25 // sarvatimirANAM sAmAnyaM zodhanamabhidhAya vizeSazodhanaplIhA yakRccApyupamaikSite ubhe mAha-payovimizramityAdi / paJcAGgulatailam eraNDatailam / vizeprakalpya zUlye ghRtatailasaMyute // SataH zoNitapittarogayoriti traiphalaM ghRtaM sarvatimireSu hitaM, te sArSapasnehasamAyute'JjanaM | anayorvizeSata ityarthaH / trivRdvireka iti trivRtA siddhaghRtena naktAndhyamAzveva hataH prayojite // 26 // vireka ityarthaH / tatkRtamiti trivRtA saMskRtamityarthaH; anye tu aparamapi naktAndhyayogamAha-plIhetyAdi / plIhA udara- tairvAtapittakaphannadravyaiH saMskRtaM tatkRtaM vadanti / dvandvajeSu timivAmapArzvasthaM mAMsakhaNDaM, yakRt dakSiNapArzvasthaM kAlakhaNDApara- reSu khanukamapi saMzodhanaM vyAmizraM kartavyam // 29||pryaayN, te ume api prastutalAdu godhAcchAgayoreva grAhye / purANasarpistimireSu sarvazo prakalpya khaNDazaH kalpayitvA / zalye zUlapAkapakke // 26 // hitaM bhavedAyasabhAjanasthitam // 30 // nadIjaziMmbItrikaTUnyathAanaM hitaM ca vidyAtriphalAghRtaM sadA manaHzilA dve ca nize ya(za)kRdvAm // kRtaM ca ynmessvissaannnaambhiH|| sacandaneyaM guTikA'thavA'anaM saMzodhanamabhidhAya sAmAnyaM saMzamanamAha-purANasapiriprazaMsyate vai divaseSvapazyatAm // 27 // tyAdi / sarvata iti pAnAbhyajananasyAdiSu, sarveSveva vAtAdiidAnI divAndhye pittavidagdhadRSTyaparaparyAye'janamAha-nadI-| janyanayanavikAreSvityanye / triphalAghRtaM triphalAkvAthakalkapakvaM jetyAdi / nadIjaM saindhavaM; zimbIzabdenAtra haritamudgAH, padati zeSaH / meSavipaNana cakSuSyatvAt ; anye zimbIsthAne zimbeti paThamti, tatrApi sa evArthaH; aJjanaM sauvIrAjanam / gavAM chAgAdInAm / candanaM raktacandanam / guTikA vaTIkRtyAjanaM; athavA'janamiti cUrNAja sadA'valiyAtriphalAM sucUrNitAM namathavetyarthaH / vipAcya godhAyakRdardhapATitamityAdikaM sacanda ghRtapragADhA timire'tha pittje||31|| neyaM guTikA'thavA'janamiti paryantaM yogacatuSTayaM nibandhakArai samIraje tailayutAM kaphAtmake ranASIkRtaM, taireva subhASitasAdupayogArhakhAcca vyAkhyAtaM; tasmA madhupragADhAM vidadhIta yuktitH|| nmayA'pi paThitaM vyAkhyAtaM ca // 27 // sAmAnyaM saMzamanamabhidhAya vizeSasaMzamanamAha-sadebhavanti yApyAH khalu ye SaDAmayA tyAdi / sadeti nityage Avasthike ca kAle ityarthaH / pittaje haredasUkteSu siraavimokssnnaiH|| ityatrAnuktamapi rakta timiraM boddhavyaM, tatrApi ghRtena virecayeccApi purANasarpiSA triphalAprayogaH / kecit "sadA'valihyAtriphalAM surNitAM virecanAGgopahitena sarvadA // 28 // ghRtapragADhA timirAturo naraH / kaphAbhibhUtaH khalu telasaMyutAM idAnIM sAdhyAnAM cikitsitamabhidhAya yApyAnAM ciki madhupragADhAmapi vA prayojayet" IdRzaM pAThaM paThanti; sa ca | jejaTAcAryeNa dUSitaH tasmAt pUrvapATha eva nyaayyH||31||tsitmaah-bhvntiityaadi / bhavanti yApyA iti atra 'upe-ja kSyamANA' iti zeSaH, etena teSAM prAgavasthAyAM sAdhyatvam / / gavAM zakRtvAthavipakvamuttamaM yApyAH SaDAmayA iti / nanu zlaiSmikakAcasya sAdhyalAt kathaM hitaM tu tailaM timireSu nAvanam // 32 // SaD yApyAH ? satyaM, yApyabAhulyAdetadyapadezaH / teSviti idAnIM zleSmatimire nasyamAha-gavAM zakRdityAdi / prathamadvitIyapaTalaprApteSu timirAvastheSu kAceSvityarthaH, na tu sAmAnyasnehapAkaparibhASayA gozakRtvAthena tailamakalkaM paktavyaM, rAgaprApteSu, yatastatra sirAvyadhaniSedhaH, tathA cokaM-'timire etattailaM tantrAntaradarzanAt kaphaje timire boddhavyaM; anye tu niNi bhiSaka sirAmokSaM vivarjayet' iti / sirAvimo-| timireSviti bahuvacanAt sarvatimireSu boddhavyamiti vadanti 32 kSaNairityanenaiva snehakhedo pUrvakarmasaMjJakAvAkSiptau mantavyau / hitaM ghRtaM kevala eva paittike virecanAGgopahiteneti virecanadravyasaMskRtenetyarthaH // 28 // hajAvikaM yanmadhurairvipAcitam // . payovimizraM pavanodbhave hitaM pittaje timire nasyamAha-hitamityAdi / kevala eva vadanti paJcAGgulatailameva tu|| paittike nAnyadoSasaMpRkte timire ityarthaH / madhurairvipAcitamiti bhaveddhataM traiphalameva zodhanaM kAkolyAdikvAthakalkavipakvamityarthaH / 'kevala eva' ityatra vizeSataH zoNitapittarogayoH // 29 // 'kevalameva' iti kecit paThanti, tatra kevalamasaMskRtami. 1 'upalakSite' iti paa0| tyarthaH, ajAvikaM ghRtamiti ca vyAkhyAnayanti // Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM tailaM sthirAdau madhure ca yadgaNe sthitaM dazAhatrayametadaJjanaM tathA'NutailaM pvnaasRgutthyoH|| 33 // kRSNoragAsye kuzasaMpraveSTite // 36 // vAtaraktajayostimirayornasyamAha-tailamityAdi / sthirAdau tanmAlatIkorakasaindhavAyutaM vidArigandhAdI, siddhamiti shessH| tathA madhure gaNe kAko- sadA'anaM syAttimire'tha rAgiNi // lyAdike yat siddhaM, tathA'NutailaM vAtavyAdhicikitsito. subhAvitaM vA payasA dinatrayaM kam // 33 // kAcApahaM zAstravidaH pracakSate // 37 // sahAzvagandhAtibalAvarIzRtaM arAgitimiracikitsitaM pratipAdya vAtajarAgitimiracikihitaM ca nasye trivRtaM yadIritam // tsitaM pratipAdayannAha-sthitamityAdi / dazAhatrayaM mAsamekajalodbhavAnUpajamAMsasaMskRtA mityarthaH / etadaJjanaM srotoJjanaM, sauvIrAjanamityanye / tataH ddhRtaM vidheyaM payaso yadutthitam // 34 // srotojanaM kRSNasarpamukhe yathoditaprakAreNa nivAsitaM pazcAkevalavAtaje timire nasyamAha-sahetyAdi / sahA mudga nmAlatIkorakasaindhavena samudAyasamabhAgena yutamajanaM kArya; parNI, mASaparNItyanye / varI zatAvarI / etairvipakkaM tailaM vAtA mAlatIkorakAH jAtIkusumAni / timire'tha rAgiNi vAtakAce rabdhe timire nasya hitam / trivRtaM yadIritamiti mahAvAta- | | ityarthaH / vAtakAce'paramapyaJjanamAha-subhAvitamityAdi / vyAdhicikitsite tribhiH sarvisAmajabhivRtaM trivRtaM tailaM | anye tu jAtIkorakayuktakhAt vAtapittakAcApahaM vadanti, yadIritaM tadatra hitaH kecidetaireva madraparNAdibhivyakhivataM | tannecchati gayI // 36 // 37 // tailaM siddhaM vAtArabdhatimire nasya hitamiti vadanti / vAtA ____ havirhitaM kSIrabhavaM tu paittike rabdhatimire dvitIyaM nasyamAha-jalodbhavetyAdi / jalodbhavA vadanti nasye madhurauSadhaiH kRtam // matsyAdayaH, AnUpAH kUlacarAH, teSAM mAMsena kSIrapAkakalpena tattapaNe caiva hitaM prayojitaM. saMskRtAddugdhAnmathyamAnAd yaddhRtamuddhRtaM tat sahAzvagandhAdibhi. sajAGgalasteSu ca yaH puttaahvyH|| 38 // . ranantaroktairvipakkaM vAtArabdhatimire nasyaM vidheyam / keci pittatimirarogacikitsitamAha-havirityAdi / haviH 'ghRtaM, jalodbhavazabdena padmAdIni gRhNanti, tannecchanti nibandha kSIrabhavaM kSIramathanodbhUtaM, paittike 'timire' iti zeSaH / mdhuraukaaraaH|| 34 // SadhaiH kAkolyAdibhiH, kRtaM saMskRtaM; anye tu kSIramapi kAkolyAdibhiH sAdhitaM manyante, tena kAkolyAdisAdhitAt sasaindhavaH vyabhugeNamAMsayo kSIrAnmathyamAnAdutthitaM ghRtaM kAkolyAdibhireva sAdhitaM rhitaH sasarpiH samadhuH puttaahvyH|| pittajatimire hitamiti vadanti / kecidiha kRtamityasya nasyamabhidhAya puTapAkamAha-sasaindhava ityAdi / kavyabhujo thAne zatamiti paThanti. tatra zataM pakvam / tattapeNa ityAdi / gRdhrAdayaH, eNaH kRSNasAraH / puTADhayaH puTapAkaH / tasya na kevalaM tadbhutaM nasye hitaM, kiM tarhi tarpaNe'kSipUraNaparyAye vidhAnaM kriyAkalpe vakSyati // prayojitaM hitam / tathA teSu madhurauSadheSu yo jAGgalamAMsayutaH vasA'tha gRdhoragatAmracUDajA puTapAkaH sa pittatimire snehAtha hitaH // 38 // sadA prazastA madhukAnvitA'Jjane // 35 // rasAjanakSaudrasitAmanaHzilAH vAtajatimire puTapAkamabhidhAyAJjanamAha-vasetyAdi / kSudrAJjanaM tanmadhukena saMyutam // uragaH kRSNasarpaH, tAmracUDaH kukaTaH, madhukAnvitA yaSTImadhu- pittatimire rasakriyAjanamAha-rasAjanamityAdi / rasA kasaMyutA; etA gRdhrAdijAstisro vasA yaSTImadhukacUrNAnvitA anAdikRtaM kSudrAJjanaM phANitAkRti pittatimire hitam / ekazo dvizaH samastA vA'nane hitAH // 35 // kSudrAjanamityatra kecidrasAjanamiti paThanti, tatrApi sa pratyaJjanaM srotasi yatsamutthitaM / evaarthH||krmaadrskssiirghRtessu bhAvitam // samAJjanaM vA kanakAkarodbhavaM idAnIM vAtajatimire snehAJjanena jaDIbhUtasya cakSuSa upakA- sucUrNitaM zreSThamuzanti tadvidaH // 39 // rArtha pratyajanamAha-pratyaJjanamityAdi / yat aJjanasyAnu prayujyate / idAnIM pittatimire pratyajanamAha-samAjanamityAdi / satat pratyaJjanam / tatra tIkSNAjanasya mRdvajanamanu prayujyate, mAjanaM tulyasauvIrAjanaM, kanakAkarodbhavaM tutthaka, zreSTham uttama, mRJjanasya tIkSNAjanam / srotasi yat samutthitaM sindhu- uzanti icchanti, pratyajanamityadhyAhAryam / tadvidaH zAlAsrotasi varNasArpaNasayoH srotasi vA yat samutthitaM srotoJjanaM, kinaH / kecit samAanamityatra rasAjanamiti paThanti // 39 // . sauvIrAjanamityanye / rasazca cakSuSyamRgapakSimAMsarasaH / pRthaka bhilloTagandhodakasekasecitaM pRthak saptAhaM rasakSIraghRteSu bhAvitaM cUrNAjanaM prayojyam // pratyaJjane cAtra hitaM tu tutthkm|| . 1 'tailamAha-' iti paa0| / 1 'sAtyakyuktatvAt' iti pA0 / Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] sushrutsNhitaa| 629 M wwwwwwwwwwwwwwwcom ..pittatimire'paramapi pratyajanamAha-bhilloTetyAdi bhillo- manaHzilAjyUSaNazaGkamAkSikaiH Tako himavadAsannabhUmijaH kakubhAnukAriphalo vRkSavizeSaH, | sasindhukosIsarasAjanaiH kriyAH // 43 // gandhA elAdigaNoktAH, udakamatra kaSAyaH, tatsekasecitaM ___kaphatimire rasakriyAjanamAha-manaHziletyAdi / manaHzitutthakaM pratyajane hitam / anye bhilloTakasvAbhAvikagandhoda- lAdibhiH kAsIsarasAjanAntazcUrNIkRtaiH salilacaturthAzanikasekasecitamAhuH / kecidamuM pratyajanaM na paThanti // - kSiptaramipAkAt phANitAkRtIkRtai rasakriyA / mAkSikaM sameSazRGgAJjanabhAgasaMmitaM madhu // 43 // jalodbhavaM kAcamalaM vyapohati // 40 // | hiteca kAsIsarasAJjane tathA pittaje timire rAgaprApte cikitsAmAha-sameSetyAdi / vadanti pathye guDanAgarairyute // meSarazaH putrajIvAnakArI vRkSaH, ajanaM sauvIrAjanaM, etayo- kaphatimire'paramapi rasakriyAjanamAha-hite ityAdi / rbhAgena aMzena saMmitaM tulyabhAgaM jalodbhavaM srotojanaM, ajanena tatheti rasakriyAjanaprakAreNetyarthaH / pathye iti patho'napeta kAcamalaM pittakAcaM vyapohati / anye jalodbhavaM zaGkha badanti ityarthaH / kaphakAcasya zalAkAkarmasAdhyatvAttatrAjanAdikaM na // 40 // nirdiSTam ||plaashrohiitmdhuukjaa rasAH yadaJjanaM vA bahuzo niSecitaM kSaudreNa yuktA mdiraagrmishritaaH|| . samUtravarge triphalodake zRte // 44 // paittike kAce rasakriyAjanamAha-palAzarohItetyAdi / nizAcarAsthisthitametadaJjanaM palAzaH kiMzukaH, rohito dADimapuSpatulyapuSpaH, madhUkaH khanA- kSipeJca mAsaM salile'sthire punaH // maprasiddho vRkSavizeSaH, eteSAM rasAH; madirAgraM madirAyA uparya- meSasya puSpairmadhukena saMyutaM ccho bhAgaH / kiMzukAdirasakSaudramadirAmANi samabhAgAni AhRtya tadaJjanaM sarvakRte prayojayet // 45 // rasakriyA kAryA, sA cAlanAtpittakAcamalaM vyapohati // - sarvajakAcacikitsAmAha-yadajanamityAdi / aJjanaM srotouzIralodhratriphalApriyaGgubhiH / janam / bahuzo bahUna vArAn niSecitamityatra 'dhmAtaM sat' ityapacettu nasyaM kapharogazAntaye // 41 // dhyAhAryam / mUtravarge aSTasvapi mUtreSu / zRte kvAthIkRte / nizAcaidAnIM kaphatimire nasyamAha-uzIralodhretyAdi / uzI rAsthisthitamityAdi / nizAcarANAM gRdhrAdInAM nalake vigatamajani rAdibhirdravyaiH kalkIkRtaiH sAmAnyasnehapAkaparibhASayA'nuktamapi mUtravargAdisecitaM tadaJjanaM nikSipya pazcAnnalakamukhaM pidhAya tilatailaM pAcanIyaM, videhadarzanAt // 41 // vahati sarijale nikhAtakIlakopari sUtreNa baddhA mAsaM yAvat viDaGgapAThAkiNihIGgudItvacaH sthApayet , tatastadudRtya zoSayitvA messrshpusspyssttiimdhukcuurnnpryojyeddhmmushiirsNyutaaH|| samAzaM tadajanaM sarvakRte rAgitimire prayojayet / 'meSasya puSpaikaphatimire dhUmamAha-viDanetyAdi / kiNihI apaamaargH| medhakena saMyata' ityatra kecida 'yutaM tu puSpairmadhuzikodbhavaiH' nanu timire dhUmo niSiddhaH, kathamatrocyate ? satyaM, pittatimire iti paThanti / tatra madhurmadhUkA tasya sAraH, zigruH zobhAjanakaeva dhUmo niSiddho na kaphaje, ato na doSaH // svasya puSpANi // 44 // 45 // vanaspatikvAthavipAcitaM ghRtaM ___kriyAzca sarvAH, kSatajodbhave hitaH hitaM haridrAnalade ca tarpaNam // 42 // kramaH parimlAyini cApi pittahat // kaphatimire tarpaNamAha-vanaspatikkAthetyAdi / vanaspatayaH | yH| sAnnipAtikarAgitimirasya cikitsAmAha-kriyAzcetyAdi / kSIravRkSAH, tatkRtakAye caturguNe haridrAnaladakalkacaturthAzaM ghRtaM kriyA atra tarpaNapuTapAkAdikAH, sarvA vAtapittakaphatimirokAH, pakvaM kaphatimire tarpaNe akSipUraNAparaparyAye hitam / naladam anye tu kriyAzca sarvA vAtapittakaphatimirokA rasakriyA uzIram // 42 // ityAhuH / raktatimire tathA parimlAyini timire cakaH krama samAgadho mAkSikasaindhavADhyaH ityAha-kSatajodbhava ityAdi / pittahRt kramaH pittatimirApahasajAGgalaH syAt puTapAka eva ca // nasyatarpaNAdikrama ityarthaH / eSa eva kamo'rAgiNi rakavimire, kaphatimire puTapAkamAha-samAgadha ityAdi / mAgadhI | rAgiNi punaH pittakAcApaho vidhiH|pipplii| Anya utkttH| sajAGgalaH jaangglmRgpkssimaaNskRtH| kramo hitaH syandaharaHprayojitaH kecit 'AnyaH' ityatra 'Ajya' iti paThanti / tatrAjyaM | samIkSya doSeSu yathAkhameva ca // 46 // ghRtam / kecidamuM puTapAkaM rAgiNi kaphatimire vadanti, tanne- idAnIM vAtAdijeSu timireSu rAgArAgaprApteSu vAtAdijanitAcchati gyii| bhiSyandacikitsitamatidizannAha-krama ityAdi / yathAkhamiti 1 'madirAprapeSitAH' iti pA0 / 1'roge ca' iti pA0 / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM yo yasyAtmIya ityarthaH / tena vAtatimire vAtAbhiSyandakramaH, AhAropayogicakSuSyazAkAnAha-jIvantizAkamityAdi / pittatimire pittAbhiSyandoktaH, evaM zeSeSu // 46 // jIvantI DoDikA, suniSaNNakaM catuSpatrI, anye ziravAlikAdoSodaye naiva ca viplatiMgate mAhuH, varavAstukaM, TaGkavAstukaM, cillI kSetravAstukaH, mUlakadravyANi nasyAdiSu yojyedbudhH|| | potikA bAlamUlakaM, zAkunaM lAvAdikaM, jAGgalam eNAdijAtaM, sa eva vAtAbhiSyandAdikramo vAtAditimireSu kadA kartavya tarkArI araNikA, karIro gUDhapatraH, zigruH zobhAjanakaH, iti darzayannAha-doSodaya ityAdi / doSodaya iti doSodaya- Artagalo nIlasahacaraH // 50 // 51 // mAtre tAvadvAtasyandAdyuktakramo na kartavyaH / tathA vitiMgate; vivarjayetsirAmokSaM timire rAgamAgate // ko'rthaH? samastanayanavyAptipare syandoktakramo na kartavyaH / yantreNotpIDito doSo nihanyAdAzu darzanam // 52 // etena laGghanavirecananirUhAnuvAsanazirovirecanAdinA vyahama- sevyamuddizya parihAryamAha-vivarjayedityAdi // 52 // tikramya pazcAdvAtasyandAdyuktanasyAdidravyANi vAtAdijanitatimi- arAgi timiraM sAdhyamAdyaM paTalamAzritam // reSu (nasyatarpaNAdiSu ) yojayedityarthaH / anye 'viSThatiMgate' | kRcchaM dvitIye rAgi syAttatIye yaapymucyte||53|| ityatra 'viplute gade' iti paThanti; tatra vizabdo vividhArthaH, idAnIM mandadhiyAM sukhasmaraNAya sAdhyAdibhedamAha-arA. tena vividhatAM gate gada ityrthH| gItyAdi // 53 // punazca kalpe'JjanavistaraH zubhaH rAgaprApteSvapi hitAstimireSu tathA kriyAH // pravakSyate'nyastamapIha yojayet // 47 // / yApanArtha yathoddiSTAH sevyAzcApi jlauksH||54|| idAnI kriyAkalpe vakSyamANamaJjana vistaramatropadizannAha- rAyaprApteSu vidhyantaraM yApanArtha pUrvamuktamapyanuvadannAhapunazcetyAdi / kalpe kriyAkalpe ityarthaH / anyaH aprH| rAgaprApteSvityAdi / tRtIyapaTalaprAptarAgitimireSu yApanArtha tamiti anyjnvistrmityrthH||47|| tathA kriyA hitA yathoddiSTA ityarthaH / tatra sirAmokSasya ghRtaM purANaM triphalAM zatAvarI . niSiddhavAdavazyAkarSaNIyazoNite upAyAntaramAha-sevyA paTolamudrAmalakaM yavAnapi // ityAdi // 54 // niSevamANasya narasya yatnato zlaiSmike liGganAze tu karma vakSyAmi siddhaye // bhayaM sughorAttimirAnna vidyate // 48 // na cedardhendudharmAmbubindumuktAkRtiH sthirH||55|| idAnIM bahirAzrayaM cikitsitaM pratipAdyAntarAzrayaM prati- viSamo vA tanurmadhye rAjimAn vA bhuprbhH|| pAdayanAha-ghRtamityAdi // 48 // dRSTistho lakSyate doSaH sarujo vA slohitH||56|| zatAvarIpAyasa eva kevala ____ anauSadhasAdhye zlaiSmike liGganAze'rdhendrAdyAkativiziSTo dRSTistathA kRto vA''malakeSu paaysH|| stho doSo na cellakSyate tadA sAdhanArtha zastrakarma vakSyAmIti prabhUtasarpitriphalodakottaro nirdizanAha-zlaiSmika ityAdi / liGganAzo dRSTinAzaH / karma yavaudano vA timiraM vyapohati // 49 // zastrakarma / dharmAmbudhinduH prakhedabinduH / / AkRtizabdo'rdhe. AhAravizeSamAha-zatAvarItyAdi / zatAvarIpAyasa iti ndrAdibhiH pratyekaM saMbandhanIyaH / sthiraH kaThinaH / viSamo vA zatAvarImUlazRtena payasA kRtaH zatAvarIpAyasaH, AmalakeSu tanamadhye iti yato madhye tanarata eva viSamo ninonnata pAyasa iti AmalakazatapayasA kRtaH pAyasa ityarthaH / anye | ityarthaH // 55 // 56 // tu zatAvarIkharasasiddhA yavAgUH zatAvarIpAyasaH, Amalakakhara-sigdhavinnasya tasyAtha kAle naatyssnnshiitle|| sasiddhA yavAgUzcAmalakapAyasaH / prabhUtasapirityAdi pracuradhRto yatritasyopaviSTasya svAM nAsAM pazyataHsamam // 57 // yavaudano vATyasaMjJakaH gRJjAsaMjJako vA, triphalodake pracure matimAn zuklabhAgau dvau kRSNAnmuktvA hypaanggtH|| sAdhita ityarthaH // 49 // unmIlya nayane samyak sirAjAlavivarjite // 58 // jIvantizAkaM suniSaNNakaM ca | nAdho no na pArdhAbhyAM chidre daivakRte ttH|| __sataNDulIyaM varavAstukaM ca // zalAkayA prayatnena vizvastaM yavavakrayA // 59 // cillI tathA mUlakapotikA ca madhyapradezinyaGguSThasthirahastagRhItayA // dRSTerhitaM zAkunajAGgalaM ca // 50 // dakSiNena bhiSak savyaM vidhyet savyena cetarat 60 paTolakarkoTakakAravella vAribindvAgamaH samyag bhavecchabdastathA vydhe|| vArtAkutarkArikarIrajAni // tadeva zastrakarma nirdizannAha-nigdhakhinnasyetyAdi / nAtyuzAkAni zizvArtagalAni caiva SNazIte sAdhAraNe mArgazIrSe caitre vaa| zuklabhAgau dvAvapi dvau hitAni dRSTeghRtasAdhitAni // 51 // zuklatArakAMzAvityarthaH / kRSNAt kRSNatArakAntAt , muktA 1 vADhIsaMzakaH' iti pA0 / | parityajya, apAjataH apAGgasamIpe, vidhyedityarthaH / samyagiti Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 17] sushrutsaahetaa| 631 nAtiprasAritaM nAtisaGkucitaM yathA syAdityarthaH / daivakRte chidre kiM kartavyamityAha-vAyorbhayAdityAdi / pUrvavaditi mahato iti chidramiva chidaM na paramArthatazchidramasti / vizvastaM asaMtrastaM | mRdu khedyedityrthH|| 69 // yathA syAt / savyaM vAmanetraM, savyena vAmahastena, itarat dakSi- dazAhamevaM saMyamya hitaM dRSTiprasAdanam // Nanayanam / samyagviddhalakSaNamAha-vAribindvAgama ityAdi / pazcAtkarma ca seveta ladhvannaM cApi maatryaa||70|| samyagiti padaM vyadha ityatra saMbadhyate / asamyagvyadhe ca raktanirgamanamazabdatA ca // 57-60 / - dazAhamevamityAdi / evamuttAnazayanAdinA dazAhaM niyamya tadanantaraM pazcAtkarma nasyatarpaNazirobastyAdikaM yadRSTiprasAdanaM saMsicya viddhamAtraM tu yoSitstanyena kovidH||61|| | dRSTe malyajananaM tat seveteti piNDArthaH // 70 // sthire doSe cale vA'pi svedayedakSi baahytH|| samyak zalAkA saMsthApya bhaGgairanilanAzanaiH // 62 // sirAvyadhavidhau pUrva narA ye ca vivrjitaaH|| zalAkAgreNa tu tato nirlikhedRSTimaNDalam // na teSAM nIlikAM vidhyedanyatrAbhihitAdbhiSak // 7 // vidhyato yo'nyapAghe'NastaM ruvA nAsikApuTam // idAnIM zlaiSmike'pi liGganAze keSAMcit puruSANAM zastraucchiGganena hartavyo dRSTimaNDalagaH kphH|| | niSedhaM darzayansaha-sirAvyadhavidhI pUrvamityAdi / narA ye ca samyagviddha netre sati kiM kAryamityAha-saMsicyetyAdi / vivAjatA iti sirAvyadhAvadha mA vivarjitA iti sirAvyadhavidhau ye narA bAlasthavirAdayo viva. yoSitastanyena nArIkSIreNa / kovido dhImAn vaidyaH / sthire koviTopImA rjitAteSAM nIlikAM liGganAzAparaparyAyAM na vidhyet / anyaacale / zalAkA saMsthApya nizcalIkRtya / bhauH pAlavaiH / trAbhihitAditi tathA'bhihitAt kathitAhevakRtacchidrAdanyatra na khedAnantaraM kiM kartavyamityAha-zalAkAgreNetyAdi / tataH | vidhyet / cakArastu sirAviddhaH puruSairye krodhAdayo vivarjanIyAkhedAnantaraM; dRSTimaNDalaM nirlikhet zleSmasaMhati vizleSartham / / ste'pi nIlikAyAM varjanIyA iti jJApayati // 1 // zalAkAgravinilekhanAdvizliSTakaphasya nirharaNopAyamAha-vidhyata NitenAkSi sirAvedhAdvisarpatA // ityAdi / vidhyato'kSNo'nyapArzva yo nAsApuTastaM nAsApuTaM tatra strIstanyayaSTyAhvapakvaM seke hitaM ghRtam // 72 // ruddhA dRSTimaNDalagaH kapha ucchiGghanena hartavya iti piNDAH devakRtacchidAdanyatra kasmAnna nIlivaM vidhyedityAha-pUryata ityAdi / visarpatA zoNitenAkSi pUryata ityarthaH / pramAdAnirabhra iva dharmAzuryadA dRSTiH prakAzate // 64 // vakRtacchidrAdanyatrApi viddhe sati vyApadupazamanArtha cikitsitadA'sau likhitA samyara zeyA yA cApi nirvyathA tamAha-tatretyAdi // 72 // (evaM tvazakye nihatu doSe pratyAgate'pi vA // 65 // apAGgAsannaviddhe tu zophazUlA rkttaaH|| snehAdyairupapannasya vyadho bhUyo vidhIyate // ). | tatropanAhaM bhrUmadhye kuryAccoSNAjyasecanam // 73 // tato dRSTeSu rUpeSu zalAkAmAharecchanaiH // 66 // vyadhenAsannakRSNena rAgaH kRSNaM ca piiddyte|| ghRtenAbhyajya nayanaM vasnapaTTena veSTayet // tatrAdhaHzodhanaM sekaH sarpiSA raktamokSaNam // 74 // tato gRhe nirAbAdhe zayItottAna eva ca // 67 // athApyupari viddhe tu kaSTA ruk saMpravartate // udgArakAsakSavathuSThIvanotkampanAni ca // tatra koSNena haviSA pariSekaH prazasyate // 75 // tatkAlaM nAcaredUrdhvaM yantraNA snehapItavat // 68 // zUlAzrurAgAstvatyarthamadhovedhena picchilH|| ___ samyaglikhitalakSaNamAha-nirabhra ityAdi / nirabhro zalAkAmanu cAsrAvastatra pUrvacikitsitam // 76 // nirmaghaH, dharmAzuH AdityaH / tato dRSTeSvityAdi / zalAkAmAhRtya | rAgAzravedanAstambhaharSAzcAtivighar3ite // kiM kuyodityAha-ghRtenAbhyajyetyAdi / nirAbAdhe dhUli-snehakhedo hitau tatra hitaM cApyanavAsanama // 77 // dhUmavAtAtapAdirahite / uttAnazayanamajUkaraNArtha / udgAre- doSastvadho'pakRSTo'pi taruNaH punruuvNgH|| syAdi / kSavathuH chikkA / tatkAlamiti yAvacchalAkA netre kuryAcchuklAruNaM netraM tIvraruGgaSTadarzanam // 78 // tiSThati / tata Urdhva yantraNA AhArAdInAM niyamaH, snehapItavat | madhuraistatra siddhena ghRtenAkSNaH prasecanam // snehapAnokaH kaaryH|| 64-68 // zirovastiM ca tenaiva dadyAnmAMsaizca bhojanam // 79 // vyahAt vyahAcca dhAveta kaSAyaira nilaaphaiH|| ____ idAnImasthAnavedhAt saMkSepeNa vyApadamabhidhAya vistareNApi vAyorbhayAt tryahAdUrdhva khedayedakSi pUrvavat // 69 // vyApado nirdizannAha-apAGgetyAdi / tatra cikitsAmAha yahAdityAdi / dhAveta prakSAlayet / anilApahaiH eraNDamU- | | tatropanAhamityAdi / cikitsAmAha-tatrAdha ityAdi / adhaHlAdivAtApahacakSuSyadravyaiH kSIrAmbusAdhitaiH / prakSAlanAnantaraM 1'adhobiddhe bhavanti hi' iti paa0| 2 'vidadhIta bhiSaka 1 'ThIvanojjRmbhaNAni' iti paa0| | tatra' iti paa0| Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM zodhanaM virekaH, raktamokSaNamatra jalaukobhiH / athetyAdi / sukhAlepaHprayojyo'yaM vedanArAgazAntaye // kaSTA tIvrA / cikitsAmAha-tatra koSNenetyAdi / zUlelyAdi / mRdubhRSTaistilairvA'pi siddhaarthksmaayutaiH|| 88 // anu zalAko zalAkAyA anantaramevetyarthaH / cikitsAmAha-mAtuluGgarasopetaiH sukhAlepastadarthakRt // tatretyAdi / pUrvacikitsitaM strIstanyayaSTyAvetyAdikam / payasyAsArivApatramajiSThAmadhukairapi // 89 // harSoM romAJcaprAyo vedanAvizeSaH, ativighaTTite aticaalite| ajAkSIrAnvitairlepa paH sukhoSNaH pathya ucyate // cikitsAmAha-snehakhedAvityAdi / taruNo linggnaashmpraaptH| dArupAkazuNThIbhirevameva kRto'pi vA // 9 // cikitsAmAha-madhurairityAdi / madhuraiH yaSTImadhukAdibhiH tenaiva drAkSAmadhukakuSThairvA tadvat saindhavasaMyutaiH // yaSTImadhukAdisiddhenaiva // 73-79 // rodhasaindhavamRdvIkAmadhukairvA'pyajApayaH // 91 // doSastu saMjAtavalo ghanaH sNpuurnnmnnddlH|| zRtaM seke prayoktavyaM rujArAganivAraNam // prApya nazyecchalAkAgraM tanvabhramiva mArutam // 8 // madhukotpalakuSThairvA draakssaalaakssaasitaayutaiH|| doSastu saMjAtetyAdi // 8 // sasaindhavaiH zRtaM kSIraM rujArAganibarhaNam // 92 // muurdhaabhighaatvyaayaamvyvaayvmimuurcchnaiH|| zatAvarIpRthakparNImustAmalakaipa kaiH // doSaH pratyeti kopAJca viddho'titaruNazca yH||8|| sAjakSIraiH zRtaM sarpirdAhazUlanibarhaNam // 93 // nilikhitasyApi doSasya punarAvRttikAraNAnyAha-mUrdhAbhi- vAtaghnasiddha payasi siddhaM sarpizcatuguNe // ghAtetyAdi / pratyeti Agacchati / taruNo liGganAzama- kAkolyAdipratIvApaM tadyukhyAt srvkrmsu||14|| praaptH||81|| idAnI karkazazalAkAjanite zUle tathA duSTavyadhaje ca roge . zalAkA karkazA zUlaM, kharA doSapariplutim // cikitsAmuddizannAha-rujAyAmityAdi / nibodha jAnIhi / vraNaM vizAlaM sthUlAgrA, tIkSNA hiNsyaadnekdhaa||82|| sArivA utpalasArivA / mRdubhRSTairityAdi / siddhArthakaH sarSapaH / jalAsrAvaM tu viSamA, kriyaasnggmthaasthiraa| tadarthakRt vedanArAganAzakRt / payasyetyAdi / payasyA arkapuSpI, karoti kSIrakAkolItyanye / patraM patrakam / dArupadmaketyAdi / evameveti ajAkSIrAnvitaiH dArupadmakAdibhiH lepaH kAryaH; tadvadrAkSAdibhiduSTazalAkAjanitavyApadamAha-zalAketyAdi / doSapariplutiH rapi / rodhasaindhavetyAdi / vAtaghnAni bhadradAdIni / sarvakarmasu doSasya samantAdAgamanam / hiMsyAdanekadheti anekaprakAra kSataM karotItyarthaH / viSamA kRzasthUlA / asthirA vRddhA mugdhau / nasyAlepanAdiSu // 87-94 // 'karoti' iti padamante nirdiSTakhAt sarvatra saMbadhyate ||42||-shaamytyevN na cecchUlaM snigdhavinnasya mokSayet // varjitA doSaistasmAdebhirhitA bhavet // 83 // tataH sirAM daheA'pi matimAn kIrtitaM yathA 95 aSTAGgalAyatA madhye sUtreNa pariveSTitA // evamapyazAmyati zUle kiM kuryAdityAha-zAmyatyevamiaGgASThaparvasamitA vkryormukulaakRtiH|| 84 // tyAdi / sirA'tra aupanAsikA ApAjhyA lAlAvyA vA / na tAmrAyasI zAtakumbhI zalAkA syaadninditaa|| kevalaM sirAM mokSayet dahedvA / kIrtitaM yatheti 'bhralalATazaGkhavarjitetyAdi / ebhirdoSairanantaroktaiH karkazAdibhirvirahitA / pradezeSu dahet' ityAdivAkyena // 95 // hitA kAryakAriNI / zAtakumbhI suvarNamayI // 83 // 84 // - dRSTerataH prasAdArthamaJjane zRNu me zubhe // rAgaH zopho'va'daM coSo bubudaM zUkarAkSitA // 85 // | meSazRGgasya puSpANi zirISadhavayorapi // 96 // * adhimanthAdayazcAnye rogAH syurvydhdossjaaH|| sumanAyAzca puSpANi muktA vaidUryameva ca // ahitAcArato vA'pi yathAsvaM tAnupAcaret // 86 // ajAkSAraNa sapiNya tAne saptAhamAvapet // 97 // pravidhAya ca tadvartIryojayeJcAJjane bhiSak // idAnIM duSTavyadhAhArAcArajAn rogAnAha-rAga ityaadi| coSa AcUSyata iva vedanAvizeSaH / buddhadaM buddhadAkAro mAMsa-srotoja vidruma phena sAgarasya manaHzilAm // 98 // nirgamaH / zUkarAkSitA adhodRSTikham / tatra cikitsitamAha-maricAni ca tadvartIH kArayeccApi pUrvavata // yathAkhamityAdi / yathAvaM yathAtmIyaM, yathAdoSamityarthaH dRSTisthairyArthametattu vidhyAdaJjane hitam // 99 // // 85 // 86 // sirAvyadhenApyavaziSTadoSakaluSitAyA dRSTeH prasAdanArthamajane rujAyAmakSirAge vA yogAn bhUyo nibodha me|| | Aha-dRSTerata ityAdi / sumanA jaatii| Avapet pratikSipet / gairikaM sArivA dUrvA yavapiSTaM ghRtaM payaH // 87 // 1-2 'mukhAlepaH' iti SA0 / 3 'madhukapadmakaiH' iti paa0| 1 'vRddhaH' iti paa0| 2'mRdvI' iti pA0 / | 4 'tulyAni' iti pA0 / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] suzrutasaMhitA / srotojaM sauvIrAjanaM vidrumaM pravAlam / meSasyetyAyekaM, sroto- | vAtAtaparajohIne veshmnyuttaanshaayinH|| jamityAdi dvitIyam // 96-99 // | AdhArau mASacUrNena klinnena parimaNDalau // 6 // bhUyo vakSyAmi mukhyAni vistareNAanAni ca // | samau dRDhAvasaMbAdhau kartavyau netrkoshyoH|| kalpe nAnAprakArANi tAnyapIha prayojayet // 100 // pUrayedRtamaNDasya vilInasya sukhodake // 7 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA | ApakSmAyAttataH sthApyaM paJca tadvAkzatAni tu|| .. kyatanne dRSTigatarogavijJAnIyo nAma khasthe,kaphe SaT,pitte'STI, daza vAte taduttamam // 8 // sptdsho'dhyaayH||17|| rogasthAnavizeSeNa kecit kAlaM pracakSate // bhUya ityAdi / kalpe kriyAkalpe // 10 // yathAkramopadiSTeSu trINyekaM paJca sapta ca // 9 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM | daza dRSTyAmathASTau ca vAkuzatAni vibhAvayet // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatantre tatazcApAGgataHsnehaM sAvayitvA'kSi shodhyet||10 saptadazo'dhyAyaH // 17 // khinnena yavapiSTena, snehavIyeritaM ttH|| yathAkhaM dhUmapAnena kaphamasya vizodhayet // 11 // assttaadsho'dhyaayH| tarpaNaM kathaM kAryamityAha-saMzuddhatyAdi / saMzuddhadehazirasa iti sirAmokSaNavirecananirUhazirovirecanaiH samyakazuddhakAyaathAtaH kriyAkalpaM vyaakhyaasyaamH||1|| | mastakasyetyarthaH / vezmani gRhe / AdhArau pAlI ityarthaH / yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| klinena pAnIyAloDitena / parimaNDalo vartulau, dvAvapi netraprAguktAdhyAyeSu cikitsitAnyabhihitAni, teSu cikitsi kozau parivArya sthitAvityarthaH / etena tiryakpUraNe ghRtasya teSu sarvatra tarpaNAdeH kriyAyA abhihitatvAt saMkSepArthamekatra | pAtroktA / samau aninonnato. dRDhau acchidrau, asaMbAdhau asatarpaNAdikalpanavistarAya kriyAkalpaH pratipAdyo bhavatItyAha GkaTau / netrakozayorityatra 'paritaH' iti zeSaH / ghRtamaNDo ghRta. athAta ityAdi / kriyANAM tarpaNapuTapAkAdInAM kalpanaM karaNaM syoparyaccho bhaagH| sukhodake uSNodake / ApakSmAyAdityatra kriyaaklpH||1||2|| pUrayediti saMbandhanIyam / ApakSmApAt vrmlompryntmisrvshaastraarthtttvjnystpodRssttirudaardhiiH|| tyarthaH / etenovaM pUraNe ghRtasya mAtrokA bhavati / tarpaNaM kiyavaizvAmitraM zazAsAtha ziSyaM kaashiptirmuniH||3|| kAlaM sthApyamiti darzayannAha-tata ityAdi / tacca pramANa kriyAkalpaviSaye'pi prAnirdiSTaM yat tarpaNAdi tatpUrvakarmapra- muttamaM, doSabalApekSayA punahIMso'pi kartavyaH / idAnI khamataM * dhAnakarmahInayogAtiyogottarakarmabhirnirdidikSurAha-sarvazAstrA- | pradarya paramatamapi darzayannAha-rogetyAdi / rogasthAnavize thetyaadi| sarvazAstrArthatattvajJAdiguNayuktaH kAzipatirmunirvazvAmitraM |gheNeti sandhivama'zuklAdibhedenetyarthaH / kathaM rogasthAnavizeSeNa ziSyaM zazAseti piNDArthaH / tapasA dRSTidarzanaM vizeSajJAnodayo kAlaM pracakSate ityAha-yathAkramopadiSTeSvityAdi / yathAkramayasyAsau tapodRSTiH / udArA mahatI dhIryasya sa udaardhiiH| kathiteSu sndhyaadirogsthaanessvityrthH| tatra trINi vAkzatAni vizvAmitrasyApatyaM vaizvAmitraH suzrutastam / zazAsa zikSitabA- sandhau, vamanyekaM, zukle paJca, kRSNe sapta, sarvatra daza, dRSTAnityarthaH / athazabdo maGgalArthaH / kAzipatirmuniriti rAjarSiH | vapi daza aSTau vA / tata ityAdi / apAGgataH apAtrAt, dhanvantarirityarthaH // 3 // bhrapucchAntapradezAdityarthaH / snehaM srAvayitvA zalAkAkRtadvAreNa / tarpaNaM puTapAkazca seka AzyotanAJjane // snehavIryeritamityAdi / snehavIryeritaM nehazaktyA preritam / tataH tatra tatropadiSTAni teSAM vyAsaM nibodha me // 4 // snehApanayanAnantaram / yathAkhaM dhUmapAneneti kaphapratyanIkena kAstAH kriyA yAsAM kalpanamityAha-tarpaNamityAdi / yAni zirovirecanadhUmapAnenetyarthaH // 5-11 // tarpaNapuTapAkAdIni tatra tatra vAtAbhiSyandAdAvupadiSTAni saMkSe-ekAhaM vA vyahaM vA'pi pazcAhaM ceSyate prm|| pataH kathitAni teSAM vistaraM matsakAzAnnibodha jAnIhIti kati dinAni tarpaNaprayogastadAha-ekAhamityAdi / ekAhaM piNDArthaH / zirobastiH sarvendriyatarpaNAt tarpaNoktarevotto vAte, tryahaM pitte, paJcAhaM kaphe iti gayI; ekAhaM nyUnamantavyaH, puTapAkasekAzyotanAnyapi snehayuktAni tarpaNarUpatvAta | doSa, tryahaM madhyadoSa, paJcAhamadhikadoSe iti jejttaacaaryH| tarpaNa evAntarbhavanti, yat punarupAdAnaM puTapAkAdInAM tadrU paramityutkRSTapramANaM yathA syAt ; etenAtaH paraM tarpaNaM na kSANAM puTapAkAdInAM grahaNAya kRtamityarthaH // 4 // yojyam / taca tarpaNaM videhAnumatena nirantaraM dinAntaraM dhantaraM saMzuddhadehaziraso jIrNAnnasya zubhe dine // tryantaraM vA yojyam / tathA ca videhaH,-"khakhavRtte vidhA tavyaM dyantaraM tarpaNaM bhavet / ahanyahani vAtotthe, raktapitte pUrvAhne vA'parAhne vA kAryamaNostu tarpaNam // 5 // dinAntaram // tarpaNaM sannipAtotthe yantaraM, tryantaraM kaphe"1'taponidhiH' iti paa0| 2'sekayuktAni' iti pA0 / iti / mu0 saM0 80 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantra tarpaNe tRptiliGgAni netrasyemAni lakSayet // 12 // pAnAkSamAzca ye durbalArocakiprabhRtayaH nahapAnaM na kSamante te sukhasvapnAvabodhatvaM vaizacaM varNapATavam // | puTapAkamapi na kSamante ityarthaH // 19 ||nivRtiyaadhividhvNsH kriyAlAghavameva ca // 13 // tataH prazAntadoSeSu puTapAkakSameSu ca // 20 // ' tarpaNe ityAdi / vaizayaM malAbhAvaH / varNapATavaM zvetatvAde- puTapAkaH prayoktavyo netreSu bhiSajA bhavet // . varNasya yathArthagrahaNa: anye tu netragatasyaiva zukakRSNAdevarNasya | snehano lekhanIyazca ropaNIyaza satridhA // daimlymaahH| nivRtiH tAtkAlikaM sukhamutpannam / kriyAlAghava ___idAnIM puTapAkasyAvasthikaM kAlamuddizannAha-tata ityAdi / miti kriyANAM nimeSonmeSAdInAM zIghratA; anye tu kriyA nime evaMbhUteSu netreSu bhiSajA puTapAkaH prayoktavyo bhavediti SonmeSaNAdikAH, lAghavaM netrayoreva lghutetyaahuH|| 12 // 13 // piNDArthaH / prazAntadoSeSviti prazabdo'yamAdikarmaNi, tena gurvAvilamatisnigdhamazrukaNDUpadehavat // prathamakarmazAntAvasthadoSevityarthaH / puTapAkakSameSu ceti tarpazeyaM doSasamatkRiSTa netramatyarthatarpitam // 14 // NanasyasnehapAnAheSvityarthaH; tarpaNAdhanahANi punaH puTapAkaM na atitarSitasya netrasya lakSaNamAha-guvAvilamityAdi / | kSamante / nehana ityAdi // 20 // 21 // Avilam AkulaM, doSasamukliSTaM doSavyAptam // 14 // hitaH snigdho'tirUkSasya snigdhasyApi ca lekhnH|| rUkSamAvilamanADhyamasahaM rUpadarzane // dRSTabalArthamaparaH pittAsRgvaNavAtanut // 22 // vyAdhivRddhizca tajjJeyaM hInatarpitamakSi ca // 15 // / teSAM trividhAnAmapi viSayamAha-hita ityAdi / apara __ hInatarpitasya nayanasya lakSaNamAha-rUkSamityAdi / asrA iti ropaNIyaH puTapAka ityarthaH / "hitaH snigdho'tirUkSasya' vyam azrubahulam // 15 // ityatra 'trividhaH sa hito rUkSe' iti kecit paThanti / 'pittAanayordoSavAhulyAt prayateta cikitsite // sUravraNavAtanut' ityatra 'pittAmRgvaNanAzana' iti paThanti // 22 // dhUmanasyAanaiH sekai rUkSaiH snigdhaizca yogavit // 16 // snehamAMsavasAmajamedaHsvAdvoSadhaiH kRtH|| idAnImatitRptAtRptayozcikitsAmuddizannAha-anayorityAdi / lehanaH puTapAkastu dhAyoM dve vAkazate tu saH // 23 // etai manasyAGjanasekai rUkSaiH pittazleSmabhUyiSThe, vAtabhUyiSThe tu snigdhairiti / yogavit zAstravidvaidyaH // 16 // snehanapuTapAkamAha-snehetyAdi / snehamAMsamiti nehapradhAna mAMsam , AnUpamityarthaH, 'sarpirmAsa' iti kecit paThanti / tAmyatyati vizuSkaM yadUkSaM yaJcAtidAruNam // khAdvauSadhaiH kAkolyAdibhiH, kRtaH saMskRtaH // 23 // .: zIrNapakSmAvilaM jilaM rogakliSTaM ca yaddhRzam // 17 // tadakSi tarpaNAdeva labhetorjAmasaMzayam // jAGgalAnAM yakRnmAMsailekhanadravyasaMbhRtaiH // tarpaNaviSayaM nirdizannAha-tAmyatItyAdi / tAmyati andha kRSNaloharajastAmrazaGkha vidrumasindhujaiH // 24 // kAramiva pazyati / ativizuSkam azrurahitam / rUkSam asni samudraphenakAsIsasrotojadadhimastubhiH // gdhacchavi / dAruNaM kaThinavama / jilaM rUpakriyAsu jaDam / / lekhano vAkzataM tasya paraM dhAraNamucyate // 25 // UrjA balam // 17 // lekhanapuTapAkamAha-jAGgalAnAmityAdi / jAjalA eNAdurdinAtyuSNazIteSu cintAyAsabhrameSu ca // 18 // dyH| yakRt kAlakhaNDAni, mAMsAni ca kAlakhaNDAsannAnyeva / azAntopadrave cAkSiNa tarpaNaM na prazasyate // vidrumaH pravAlaH, sindhujaM saindhavam // 24 // 25 // tapeNAviSayamAha-durdinetyAdi / azAntopadrave ceti | stanyajAGgalamadhvAjyA kdvyvipaacitH|| azAntA akhelpIbhUtA udIrNavedanAdaya upadravA yatra tasmin lekhanAtriguNaM dhAryaH puTapAkastu ropaNaH // 26 // // 18 // -- ropaNapuTapAkamAi----stanyajAGgaletyAdi / stanyaM strIstanyaM, puTapAkastathaiteSu, nasyaM yeSu ca garhitam // 19 // jAGgalelyatra mAMsamiti zeSaH; 'madhvAjya' ityatra 'medhyAjya' iti tarpaNAraM na ye proktAH snehapAnAkSamAzca ye // kecit paThanti, medhyAjyaM gavyaM ghRtamiti vyAkhyAnayanti 26 __ idAnIM puTapAkasya viSayAviSayamAha-puTapAka ityAdi / vitarettarpaNoktaM tu dhUmaM hitvA tu ropaNam // puTapAkastathaiteSviti eteSu pUrvokteSu tarpaNAheSu puTapAkastathA'- snehasvedau dvayoH kAryoM, kAryo naiva ca ropaNe // 27 // hatItyarthaH / ayaM puTapAkasya viSayaH, aviSayastu nasyaM yeSu ca idAnI snehanalekhanayoH pUrvakarmAha-vitaredityAdi / ropaNaM grhitmityaadikH| nasyaM yeSu ca garhitamiti yeSu nasyaM garhitaM puTapAkaM parityajya tarpaNokaM dhUmaM dvayorvitaret kuryAt , tathA teSu puTapAko'pi grhitH| tarpaNAr2yA na ye proktA iti ye cintA- snehaskhedau dvayoreva kAryAviti pinnddaarthH|| 27 // bhramagRhItAdayastarpaNaM nArhanti te puTapAkamapi nArhanti / sneha- | ekAhaM vA dyahaM vA'pi vyahaM vA'pyavacAraNam // 1'aamtaabhuutaa'| | ekAhamityAdi / ekAhaM zlaiSmike netraroge puTapAkasyAvacA. Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| uslmaapnaapaasputtpaakgunnaanvitm||1|| raNaM, yahaM paittike, tryahaM vAtike; anye tu ekAhaM lekhanIyasyA- palAni; keciccatvAri palAni, kasmAt ? kuDavAdUrdhva dviguNavacAraNaM, dyahaM snehanasya, vyahaM ropaNIyasyeti // pribhaassaa| tatra snehanapuTapAkasya peSaNAloDanArtha mAMsarasamadhuyantraNA tu kriyAkAlAdviguNaM kAlamiSyate // 28 // rauSadhakaSAyakSIrANi, lekhanasya madhumastutriphalodakAni, ropatarpaNapuTapAkayorekatra parihAryakAlamuddizannAha-yantraNA tu Nasya tiktakaSAya iti / avakUlayet vipacet / kSIradumA vaTAkriyAkAlAdiguNamityAdi / kriyAkAlAt snehapAnAderArabhya yaH dayaH / yuktita iti padamavakUlayedityatra saMbandhanIyam / yuktikAlastasmAd dviguNaH kAlaH; na punastarpaNakAlAt , tasyAlpa stu 'puTapAkasya pAko'yaM bahirAraktavarNatA' iti / idAnIM tvAt // 28 // tarpaNapuTapAkayordoSopayogidharmAntaraM nirdizannAha-rakte ityA di // 33-38 // tejAMsyanilamAkAzamAdarza bhAsvarANi ca // atyuSNatIkSNau satataM dAhapAkakarau smRtau // nekSeta tarpite netre puTapAkakRte tathA // 29 // aplutau zItalau cAzrustambharuggharSakArako // 39 // parihAryANyAha-tejAMsyanilamityAdi / tejAMsi dIpajvA- | atimAtrau kaSAyatvasaGkocasphuraNAvahau // lAprabhRtIni, anilaM saMmukhavAyu,bhAkharANi AdityAdIni // 29 // hInapramANau doSANAmutklezajananI bhRzam // 40 // mithyopacArAdanayoryo vyAdhirupajAyate // tarpaNapuTapAkayorviruddhaguNamAtrayoApado nirdizannAhaaanAzzyotanakhedairyathAsvaM tamupAcaret // 30 // atyuSNetyAdi / anutau mandaplutau // 39-40 // adhunA tayorvyApacikitsAbIjamuddizannAha-mithyopacArA yuktau kRtau dAhazopharuggharSasrAvanAzanau // dityAdi / anayoH tarpaNapuTapAkayoH // 30 // kaNDUpadehadUSIkAraktarAjivinAzanau // 41 // tasmAt pariharan doSAn vidadhyAttau sukhAvahau // prasannavarNa vizadaM vAtAtapasahaM laghu // yukto kRtAvityAdi / dUSIkA netramalaH, doSAn atyuSNasukhasvapnAvabodhyakSi pura tIkSNAdikAn ||41||ttpaaksy samyagyAgamAha-prasannavaNAmatyAdi // 31 // | vyApadazca yathAdoSa nasyadhUma jayet // 42 // atiyogAdrujaH zokaH piddkaastimirodgmH|| idAnIM vyApaccikitsAmAha-vyApadazca yathAdoSamityAdi / puTapAkasyAtiyogamAha-atiyogAdruja ityAdi / - vyApado dAhapAkAdikAH, yathAdoSaM doSAnatikrameNa // 42 // pAko'zru harSaNaM cApi hIne doSodgamastathA // 32 // | AyantayozcApyanayoH kheda ussnnaambucailikH|| | tathA hito'vasAne cadhUmaH zleSmasamucchritau // 43 // puTapAkasya hInayogamAha-pAka ityAdi / harSoM vedanA idAnIM tarpaNapuTapAkayoH pUrvakarma pazcAtkarma cAha-AdyavizeSo'ntaHzItakaraH // 32 // ata UrdhvaM pravakSyAmi puttpaakprsaadhnm|| ntayozcApyanayorityAdi / anayoH tarpaNapuTapAkayoH / kheda uSNAmbucelika iti uSNAmbusiktena karpaTena kheda ityarthaH / dvau bilvamAtrau zlakSNasya piNDau mAMsasya peSitau 33 | 'tathA hito'vasAne ca dhUmaH zleSmasamutthitI' iti kecit dravyANAM bilvamAnaM tu dravANAM kuDavo mtH|| | paThanti // 43 // tadaikadhyaM samAloDya patraiH supariveSTitam // 34 // yathAdoSopayuktaM tu nAtipravalamojasA // (kaashmriikumudairnnddpdminiikdliibhvaiH||) / rogamAzzyotanaM hanti sekastu balavattaram // 44 // mRdAvaliptamaGgAraiH khATaiiravakUlayet // 35 // idAnImAzcayotanasekAvAha-yathAdoSopayuktamityAdi / ythaaktkaashmntkairnnddpaattlaavRssbaaraiH|| doSopayuktamiti vAtAdije netraroge vAtAdiharadravyasiddhamAzcayosakSIramakASThA gomayaivA'pi yuktitH||36|| tanamityarthaH / nAtiprabalaM nAtyutkaTaM rogam / ojasA shktyaa| svinnamaddhatya niSpIDya rasamAdAya taM nRNAm // sekasta balavattaramiti yathAdoSopayuktaH pariSekaH punabelavattaratarpaNoktena vidhinA yathAvavacArayet // 37 // miti prabalaM roga hanti / to cAzcayotanaseko caturthe'hanyAkanInake niSecyaH syaannitymuttaanshaayinH|| gatarogalakSaNe prayoktavyoM / tathA ca videhaH-"prAgevAzyArakte pitte ca to zItau koSNo vAtakaphApahI // 38 // maye kArya trirAtraM laghubhojanam / upavAsakhyahaM vA syAnnaktaM __ata UrdhvamityAdi / lakSNasya mAMsasya dvau piNDau bilva- vA'pyazanaM vyaham // tatazcaturthe divase vyAdhi saMjAtalakSaNam / mAtra pratyeka palapramANau kAryAvityarthaH / dravyANAM bilvamAna- samIkSyAzcayotanaiH sekairyathAsvamupapAdayet"-iti // 44 // miti snehana lekhanaropaNeSu puTapAkeSu yathAkramaM madhuroSadhalekhana-tau tridhaivopayujyete rogeSu puTapAkavat // dravyatikadravyANAM palapramANamityarthaH / dravANAM kuDava iti aSTI iva hAta bhaSTA tAvityAdi / to Azyotanaseko / tridhaiveti behanasana. 1 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 1'caturtha zani gatabege'zNi' iti pA Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantra ropaNamedena puTapAkavatriprakArAvityarthaH / tayozca peSaNAloDa- | rogAJchirasi saMbhUtAna hatvA'tiprabalAn guNAn 48 nArtha dravANi puTapAkoktAnyeva / tayoreva samyagyogo hInayogo | karoti ziraso bastiruktA ye mUrdhatailikAH // mithyAyogazca puTapAkavat / Azzyotanasya dhAraNakAlaH puTa- zuddhadehasya sAyAhne yathAvyAdhyazitasya tu // 49 // pAkavat / pariSekasya punarihaivAne dhAraNakAlaM kthyissyaamH| RjvAsInasya banIyAdastikozaM tato dRDham // kecidAkyotanasekayoH puTapAkAd dviguNaM kAlaM mnynte| tanna, yathAvyAdhizRtasnehapUrNa saMyamya dhArayet // 50 // 'sekasya dviguNaH kAlaH puTapAkAt paro mata' ityatroktena saha tarpaNoktaM dazaguNaM yathAdoSaM vidhAnavit // virodhApatteH // zirobastimAha-rogAnityAdi / atiprabalAn zirasi saMbhUlekhane sapta cASTau vA bindavaH snaihike daza // 45 // tAn rogAn zirobhitApAdIn hatvA zirobastiyeM mUrdhatailikA Azyotane prayoktavyA dvAdazaiva tu ropaNe // guNA uktAstAn karotIti saMbandhaH / ziro'tra grIvAparyantaM lekhanAdInAmAkSyotanAnAM bindasaMkhyAmAha-lekhane sapta prAhya, natu SaDaGgulotsedham / mUrdhatailikA guNA zirogatAMstathA cASTau vetyAdi / lekhane lekhanAzcayotane saptASTau vA bindavaH rogAnityAdayaH zirasaH pratipUraNaparyantA anaagtaabaadhprti||45|| SedhoktAH / zuddhadehasya vamanAdibhirnirmalazarIrasya; athavA zuddhasekasya dviguNaH kAlaH puTapAkAt paro mtH||46|| dehasya nasyAdibhirvizuddhamastakasya, dehAvayave'pi dehopacArAt / athavA ziraHzuddhAvapi dehasya zuddhiriti / sAyAhne dinAvasAne / idAnIM pariSekasya dhAraNakAlamAha-sekasyelAdi / tatra yathAvyAdhyazitasyeti vyAdhipratyanIkaM bhuktavata ityarthaH / lekhanapariSekasya vAkzatadvayaM dhAraNakAlaH, snehanasya vAkzatacatuSTayaM, ropaNasya SaDvAkzatAni // 46 // Rjviti Rju yathA syAdevaM bastikozaM banIyAt , 'kezAnta' iti zeSaH / athavA Rjviti AsInasya vizeSaNam / bastiathavA kArya nirvRtterupayogo yathAkramam // kozamityuktenaiva paTTacelikAmASacUrNAdikamAkSiptam / yathAvyApakSAntaramAha-athavetyAdi / kAryanivRttiH vyAdherupazamaH dhikRtasnehapUrNa yathAvyAdhidoSadUSyahitadravyasiddhanehapUrNam / prakRtivarNopapattiH kriyApATavaM vedanopazamazca kArya, tasya | saMyamya dhArayet yAvat kezabhUmerupari ghaGgulaM baddhA dhArayet / niSpattiH kAryanirvRttiH / yathAkramaM zanaiH zanairityarthaH / ayaM kiyatkAlaM zirobasti dhArayedityAha-tarpaNoktamityAdi / tarpa. kAryanirvRttilakSaNo dhAraNakAla aashthyotnsekyoH| anye tu NoktamakSitarpaNakathitakAlaM dazaguNaM zirobastiravacAryaH / yathAsarveSAM tarpaNAdInAmayaM dhAraNakAla iti vadanti / apare doSamiti tatra SaNmAtrAsahasrANi zleSmaNi, aSTau sahasrANi ta puTapAkasekayorayaM kAlaH tatra puTapAkasekayordravyamedato pitte. dazasahasrANi vAte itiH aparaM ca vAtarogacikitsite medH| zirogatavAtaprastAve vyAkhyAtam / kecidamuM pAThamanyathA pUrvAparAmadhyAhe rujAkAleSu cobhyoH||47|| | paThanti, sa cAbhAvAna likhitaH // 48-50 / idAnImAzyotanasekayoryathAdoSaM prayogakAlamAha-pUrvApa- | vyaktarUpeSu doSeSu zuddhakAyasya kevale // 51 // rAha ityAdi / kaphaje vyAdhau pUrvAhe lekhanAvAcyotanaseko | netra eva sthite doSe prAptamaJjanamAcaret // prayojyau, vAtaje'parAhe snehanI, raktapittaje madhyAhe ropaNau / rujAkAleSu cetyAvasthikaH kAlaH, tena yadaiva rugutpadyate tadaiva idAnImajanasyAvasthikaM kAlamuddizannAha-vyaktarUpeSvisekAzyotanau prayojyau / ubhayoH aashcyotnsekyoH| kecit tyAdi / vyaktarUpeSu sAmatApagamena vyaktAtmarUpaprApteSu / zuddhapariSekasyaivAyaM prayogakAla iti kathayanti // 7 // kAyasya sirAvyadhavirecananirUhazirovirecanaihRtamaladehasya / yogAyogAt snehaseke tarpaNoktAn pracakSate // kevale anyadoSAsaMsRSTe / netre eva sthite akSigolakatvayAtra__ idAnI pariSekasya dravyavizeSakRtasya saMkSepArtha yogAyoga- sthite, na punaH pkssmaadyaashrite| prAptaM yuktam / kecit 'doSeSu' lkssnnmaah-yogaayogaanityaadi| yogaH samyagyogaH, ayogaH ityatra 'rogeSu' iti paThanti, rogazabdo doSeSvapi vartate iti samyagyogAbhAvaH / tenAyogazabdena hInamithyAtiyogAH prApya- vyAkhyAnayanti / idAnImajanamedaM nirdizannAha-lekhanante, ataH pRthahoktAH / anye tu, ayoge ityatra nazabde- mityAdi // 51 // 52 // naiva hInayogamithyAyogAvAkSiptau, atiyogasya tu mAtrAkAlA | tatra paJca rasAn vyastAnAdhaikarasavarjitAn // bhyAmeva paryudAsaH kRta iti / baihike kevalaghRtapariSeke / tarpa | paJcadhA lekhanaM yujyAdyathAdoSamatandritaH // 53 // NokAm sukhakhanAvabodhitvamityAdIn / idaM yogAyogalakSaNaM lekhanamAha-tatretyAdi / paJcarasAn paJcarasadravyANItyarthaH / kevalaM snehapariSekasyaiva boddhavyaM, kSIrekSurasAdikRtasya mehanIyA AyakarasavarjitAn madhurarasavarjitAn / paJcadheti vAtapittakhyapariSekasya yogAyogalakSaNaM puTapAkavat kathitam // leSmaraktasanipAtabhedena / yathAdoSaM doSAnatikrameNa / tatra 1'myANi' iti paa0| 1'triguNaM' iti paa0| vAve amlalavaNo, pitte vikakaSAyo, maNi kaTutikakaSAyAH, Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| 637 - - rakta pittavat , sannipAte rasadvayaM trayaM vA / sannipAtenaiva saMsa- vartimitA matA iti ythaakhvrtiprmaannmaatretyrthH| tatra lekhanargo'varuddhaH, ato'tra pRthaGnoktaH / lekhanaM doSasrAvaNAnnayanasya rasakriyAjanasya lekhanavartivat pramANaM, ropaNasya ropaNavartivat, rikIkaraNam // 53 // | prasAdanasya prasAdanavartivat ||netrvmNsiraakoshsrotHshRnggaattkaashritm / dvitricatuHzalAkAzca cUrNasyApyanupUrvazaH // 6 // mukhanAsAkSibhirdoSamojasA srAvayettu tat // 54 // cUrNAjanapramANamAha-dvitricaturityAdi / anupUrvazo lekha. lekhanaM yathA doSasya nAvaNaM kurute tathA darzayannAha-netre- nAdInAmajanAnAmAnupUryeNetyarthaH / tatra zalAkAdvayaM lekhanatyAdi / netravarmanoryAH sirA yazca kozo yAni ca srotAMsi | cUrNasya, tisro ropaNasya, catasraH prasAdanasya // 6 // tatra sthitaM doSaM, tathA zRGgATakamarmAzritaM ca doSaM tallekhanAJjanaM teSAM tulyaguNAnyeva vidhyaadbhaajnaanypi|| mukhAdibhirojasA prabhAveNa srAvayediti piNDArthaH // 54 // sauvarNa rAjataM zArGga tAmra vaidUryakAMsyajam // 61 // kaSAyaM tiktakaM vA'pi sasnehaM ropaNaM mtm|| AyasAni ca yojyAni zalAkAzca ythaakrmm|| tatsnehazaityAdaNya syAdRSTezca balavardhanam // 55 // idAnImaJjanAni kiMguNe kiMmaye pAtre sthApayitavyAni, tathA kiMguNAni kiMmayazalAkAnItyAha-teSAmityAdi / tulyaguNAropaNamAha-kaSAyetyAdi / sasneham ISaddhRtayuktam // 55 // nIti sauvarNe madhuraM, rAjate amlaM, zAGgai meSaGgamaye lavaNaM, madhuraM snehasaMpannamaJjanaM tu prasAdanam // tAne lohamaye vA kaSAyaM, vaidUrye kaTukaM, kAMsye tika, zItAdRSTidoSaprasAdArtha snehanArthaM ca taddhitam // 56 // anaM tu nalAdimaye, evaM samAnaguNAni bhAjanAni vidadhyAt prasAdanamAha-madhuramityAdi / dRSTidoSaprasAdArtha dRSTistha- karyAta / zalAkAzcaiSAM bhAjanadravyaguNena yathAkramameva doSaprasAdArthamityarthaH // 56 // . vyAkhyAtAH // 61||ythaadossN prayojyAni tAni rogvishaardaiH|| vakrayormukulAkArA kalAyaparimaNDalA // 12 // aanAni yathoktAni prAhasAyAhnarAtriSu // 57 // aSTAGgalA tanurmadhye sukRtA saadhunigrhaa|| yathetyAdi / tAni yathoktAni lekhanAdInyajanAni rogavi- tAsAM zalAkAnAmAkAramuddizannAha-vakrayormukulAkArezAradaivadyairyathAdoSaM prAhnasAyAhrarAtriSu prayojyAnIti pinnddaarthH| tyAdi / mukulAkArA mallikAdimukulasyeva nirgacchato yadvanmukhaM tatra pUrvAhe zleSmaroge lekhanAJjanaM,sAyAhne vAtaje, rAtrau pittje| tadAkArA; kalAyaparimaNDalatvena tIkSNAgratvaniSedhaH; sukRtA anye tu Adau zodhanAjanaM, tato ropaNaM; apare tu prasAdana- karkazAdidoSarahitA; sAdhunigrahA sukhagrahetyarthaH // 62||miti vadanti / aparamapi RtumedAdarthAntaramasti, tacca vista- audumbaryazmajA vA'pi zArIrI vA hitA bhavet 63 rabhayAnna likhitam // 5 // idAnIM tAmrAdijAnAM zalAkAnAM hitatvaM pratipAdayannAhaguTikArasacUrNAni trividhAnyAnAni tu // audumbarItyAdi / audumbarI tAmramayI, azmajA vaidUryAdipAyathApUrva balaM teSAM shresstthmaahrmniissinnH||58|| SANajA, zArIrI zAdijA, apizabdAt suvarNAdijA'pi idAnImapyekaikamajanaM guTikAdimedAzriprakAramiti darzaya- | hitetyarthaH / tathA ca tatrAntare,-"AyasI ropaNe, tAmrA mAha-guTikArasetyAdi / raso'tra ghanaraso rasakriyetyarthaH / kha niya lekhye, haimI prsaadne| zeSA api yathAdoSaM prayojyA rasayathApUrva balaM teSAmiti etenetaduktaM bhavati-mahAbalAnAM | kovideH" iti / kecit zArIrIzabdena aGgalimAcakSate. rogANAM guTikAjanaM, madhyAnAM rasakriyAjanaM, hInAnAM cUrNA- tannecchati gayI // 63 // janam // 58 // vAmenAkSi vinirbhujya hastena susmaahitH|| hareNumAtrA vartiH syAllekhanasya prmaanntH|| | zalAkayA dakSiNena kSipet kAnInamaJjanam // 64 // prasAdanasya cAdhyardhA dviguNA ropaNasya ca // 59 // ApAjhyaM vA yathAyogaM kuryAzcApi gatAgatam // idAnIM pramANAvasaraH-hareNumAtrA vartirityAdi / hareNuH | varmopalepi vA yattadaGgalyaiva prayojayet // 65 // vartulakalAyaH, adhyardhA sArdhakalAyapramANetyarthaH, dviguNA dvika- vAmenetyAdi / nirbhujya vakrIkRtye / kanInyAM nAsAsamIpe lAyapramANetyarthaH // 59 // netrAvayave aJjanaM kAnInaM, taccAjanaM kanInakapradezAdapAjhaM nayet, rasAJjanasya mAtrA tu yathAvartimitA matA // ApAjayaM ceti apAGge netrAnte bhavam ApAjhyaM, taccApAGgapradezAta guTikAanapramANamabhidhAya rasakriyAanapramANamAha-rasA kanInakapradezaM nayet / para yathAyogaM yathA'tiyogahInayogauna janasyetyAdi / rasAjanasya rasakriyAJjanasya, 'rasAjanadravyasya' |' bhavata ityarthaH / evaM gatAgatamapi kuryAt / etacchalAkayA isake, tanmate rasakriyAjanapramANananyatrAnveSaNIyam / yathA | antarnayanamajanapraNidhAnaM boddhavyam / antarnayanapraNidhAnamabhi dhAya bahirajanapraNidhAnamAha-varmetyAdi / barmopalepi vamoM1 'tatlezaityAreNyaM' iti paa0|2 'piSTA vartimitA' iti paa0| / palepanayogyam // 64 // 65 // Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantra akSi nAtyantayorakhyAdvAdhamAno'pi vA bhissk|| saMrambhaH zvayathuH / apArtham akiJcitkaram / etaduktaM bhavati akSItyAdi / antayoH kanInakApAGgayoH / naatydhyaat| etaiH snAnAdibhiH sthirIkRtasya doSasya nirharaNaM kartumajanaM na ISadalayAt , kSatabhayAt / bAdhamAno'pi veti bAdhAM kurvan zaknotItyarthaH / evamevetyapArthakamaJjanaM syAt doSotklezaM ca vaidyo vA nAdhyAdityarthaH / 'akSi nAtyantayoraDyAt' ityatra karotItyarthaH / upadravAn rAgazophAdikAn / sAdhu yojayediti 'nAtyantamAyedakSi' iti kecit paThanti; tatra ca pAThe sarva- dezakAlAvasthApekSamityarthaH // 70-73 // trApyatyantAjananiSedhaH kRto bhavati // lekhanasya vizeSeNa kAla eSa prkiirtitH|| nacAnirvAntadoSe'kSiNa dhAvanaM saMprayojayeta // an lekhanasyetyAdi / lekhanasya lekhanAJjanasyaiSa pUrvoktaH pratidoSaH pratinivRttaH san hanyAd dRSTebalaM tathA // SedhakAlaH ||idaaniimkaale prakSAlananiSedhamAha-na cetyAdi / na cAni- vyApadazca jayedetAH sekaashthyotnlepnaiH|| 74 // ntidoSe iti nizcayena samyagyogena na vAnto'zrudUSikAdi- | yathAsvaM dhUmakavalainasyaizcApi samutthitAH // rUpo doSo yena tasminnityarthaH / dhAvanaM na saMprayojayet prakSA- akAlAjanakRtAnAM vyApadAM cikitsitamAha-vyApada lanaM na prayojayet , doSapratyAvRttihetutvAt / akAlaprakSAla- ityAdi / etA rAgarujAdyAH samutthitA vyApado yathAkhaM bAt kiM syAdityAha-doSa ityAdi / pratinivRttaH punraavRttH| sekAdibhirjayediti saMbandhaH // 74 ||tthetykaalprkssaalnprkaarennetyrthH // 66 // vizadaM ladhvanAsrAvi kriyApaTu sunirmalam // 75 // gatadoSamapetAzru pazyedyat samyagambhasA // 67 // saMzAntopadravaM netraM viriktaM samyagAdizet // prakSAlyAkSi yathAdoSaM kArya pratyaJjanaM ttH|| ___ idAnI lekhanAJjanasya samyagyogalakSaNamAha-vizadami__ kIdRzaM punazcakSuH prakSAlyamityAha-gatadoSamityAdi / pratya- tyAdi // 75 ||anN tIkSNAJjanena kaTubhUtanayanasya yadaJjanaM zItaM, tathA zItena jilaM dAruNadurvarNa srastaM rUkSamatIva ca // 76 // jaDIbhUtanayanasya yattIkSNamaJjanamityarthaH / kecidamuM pAThaM na netra virekAtiyoge syandate caatimaatrshH|| . . paThanti, tannecchati gayI // 67 // -- lekhanAjanasyAtiyogalakSaNamAha-jihmamityAdi / jihma zramodAvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiH // 68 // varka, dAruNaM kaThinaM, syandate sravati // 76 ||vegaaghaatshirodossaishcaartaanaaN neSyate'Jjanam // tatra saMtarpaNaM kArya vidhAnaM cAnilApaham // 77 // rAgarutimirAnAvazUlasaMrambhasaMbhavAt // 69 // / lekhanAjanAtiyogapratIkAramAha-tatretyAdi / tatreti lekhaidAnImaJjanasya pUrvAhlAdikAn kAlAn sAmAnyena khasthAtu nAjanAtiyoge ityarthaH // 7 // rayoH pratipAdya, AvasthikeSu kAleSvajananiSedhamAha-zramodAvartetyAdi / zramAdibhirArtAnAM puruSANAmajanaM neSyata iti saMba. akSi mandaviriktaM.syAdudagrataradoSavat // ndhaH / kecidatra 'zAnte bhIte prarudite madyapIte navajvare / lekhanAJjanasya hInayogamAha-akSi manda viriktamityAdi / uSNe vegAbhighAte ca nAJjanaM saMprazasyate' iti paThanti, tatrApi | udagrataradoSavat utkaTataradoSayuktam ||s evArthaH / kasmAcchamAdibhirArtAnAmaJjanaM neSyata ityAha- dhamanasyAanaistatra hitaM doSAvasecanam // 78 // rAgarugityAdi / saMrambhaH zvayathuH // 68 // 69 // hInayogapratIkAramAha-dhUmanasyAjanairityAdi / kecidatra nidrAkSaye kriyAzakti, pravAte dRgbalakSayam // 'nasyadhUmAjanAlepairjayecleSmANamIritam' iti pAThaM paThanti, rajodhUmahate rAgasrAvAdhImanthasaMbhavam // 70 // tatrApi sa evArthaH // 78 // saMrambhazUlI nasyAnte, ziroruji zirorujam // | nehavarNabalopetaM prasannaM doSavarjitam // ziraHnAte'tizIte ca ravAvanudite'pi ca // 71 // kSeyaM prasAdane samyagupayukte'kSi nirvRtam // 79 // doSasthairthAdapArtha syAddoSotklezaM karoti ca // prasAdanAJjanasya samyagyogamAha--snehetyAdi / nirvRtaM sarvaajIrNe'pyevameva syAt srotomArgAvarodhanAt // 72 // kriyAkSamam , upazAntopadravamiti yAvat // 79 // doSavegodaye dattaM kuryAttAMstAnupadravAn // kiJciddhInavikAraM syAttarpaNAddhi kRtAdati // tasmAt pariharan doSAnAnaM sAdhu yojayet // 73 // prasAdanAJjanAtiyogamAha-kiJcidityAdi / tarpaNAdatikRtAt idAnIM sAmAnyenAJjanabaiguNyena vyApadaH pradazya prativaiguNyaM sakRdatikRte prasAdanAJjane kiJciddhIna vikAraM cakSuH syAditi vyApada Aha-nidrAkSaye ityAdi / kriyAzakti nimeSonmeSagA- tAtpayorthaH ||diinaamshktim 'ajanaM karoti' ityadhyAhAryam / kecit kriyA-tatra doSaharaM rUkSaM meSajaM zasyate mRdu // 8 // sanamiti paTanti / pravAte ityAdi / igbalaM dRsstteblmityrthH| prasAdanAanAtiyogacikitsAmAha-tanetyAdi / doSaharaM Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| 639 marwainmAAwar kaphaharamityarthaH / mRdu mRduvIrya zItavIryamityarthaH; uSNena hi aSTau bhAgAnaJjanasya niilotplsmtvissH|| nayanaM duSyati na tu prasAdyate // 80 AdumbaraM zAtakumbha rAjataM ca smaastH||85|| sAdhAraNamapi zeyamevaM ropaNalakSaNam // ekAdazaitAn bhAgAMstu yojayet kuzalo bhiSak // prasAdanavadAcaSTe tasmin yukte'timeSajama // 8 // | mUSAkSiptaM tadAdhmAtamAvRtaM jAtavedasi // 86 // idAnIM ropaNAJjanasya samyagyogamatiyogaM cAtidezenAha | khadirAzmantakAGgAragozakRdbhirathApi vA // sAdhAraNamityAdi / evaM ropaNalakSaNamiti prasAdanAanasya samya gavAM zakadrase mUtre dani sarpiSi mAkSike // 87 // gyogAtiyogaprakAreNa ropaNAcanasya samyagyogAtiyogalakSaNaM tailamadyavasAmajasarvagandhodakeSu ca // jJeyam / paraM sAdhAraNaM nAtisnigdharUkSamiti yAvat / anye tu drAkSArasekSutriphalAraseSu suhimeSu ca // 88 // ropaNalakSaNamevaM prasAdanAcanavyaJjanena sAdhAraNa sabhAnaM jJeya- sArivAdikaSAye ca kaSAye cotpalAdike // miti vyAkhyAnayanti / ropaNA'janAtiyoge cikitsAmAha--| niSecayet pRthaka cainaM dhmAtaM dhmAtaM punaH punH||8|| prasAdanavadityAdi / tasmin ropaNAjane'tiprayukta prasAdanavat tato'ntarIle saptAhaM lotabaddhaM sthitaM jale // prasAdanAanAtiyogavadbheSaz2amAcaSTe brUyAditi piNDArthaH // 81 // vizoSya cUrNayenmuktAM sphaTikaM vidrumaM tathA // 90 // nehanaM ropaNaM vA'pi hInayuktamapArthakam // kAlAnusArivAM cApi zucirAvApya yogtH|| idAnI prasAdanaropaNayohInayogamAha-behanamityAdi / etaccUrNAJjanaM zreSThaM nihitaM bhAjane zubhe // 91 // mehanaM prasAdanAjanam / apArthakam akizcitkaram // - dntsphttikvaidryshkshailaasnoddve|| kartavyaM mAtrayA tasmAdaanaM siddhi micchatA // 82 // zAtakumbhe'tha zAGgai vA rAjate vA susaMskRte // kartavyamityAdi / mAtrayeti yathA hInAtiyogI na bhavataH sahasrapAkavat pUjAM kRtvA rAjJaH prayojayet // 12 // sidi vikAranivRttim / asyAgre vidyamAnapataSa niyA- tenAJjitAkSo nRpatirbhavet srvjnpriyH|| dhanairyA'pi doSazeSaM zamaM nayet' iti pATho vidyate, sa jeja- adhRSyaH sarvabhUtAnAM dRSTirogavivarjitaH // 93 // TAdibhirna paThitaH, tasmAnna paThitavyaH // 82 // tAnyaanAni darzayannAha-aSTAvityAdi / aJjanasya sauvIpuTapAkakriyAdyAsu kriyAsteSe (kai)va kalpanA // rAjanasya, srotojarasAdhanasyetyanye nIlotpalasamatviSaH nIlosahasrazazcAjaneSu bIjenoktena pUjitAH // 83 // | palavarNasyetyarthaH; 'nIlotpalasugandhinaH' iti kecit paThanti / idAnImajanoktena madhurarasavarjapaJcarasena lekhanAjanakalpanA. audumbara tAmrabhAgaM, zAtakumbhaM suvarNabhArga, rAjataM rUpyabhAgam, bIjena, tathA tiktakaSAyeNa sasnehena ropaNAjanakalpanAbIjena, etena tAmrAdInAM pratyekamekaikaM bhAgaM, evamekAdaza bhAgAH tathA madhurarasena snehasaMpannena prasAdanAjanakalpanAbIjena, puTa- | puurynte| mUSA mRtkalpitA; sA tu dhAtuvAdinAM gRhe prasiddhA / pAkAdyAsu kriyAkhajaneSvapi lekhanaropaNaprasAdanakalpanAH saha | AvRtaM vilInaM, jAtavedasi bhanau, aAraiH dagdhanirvApitakRSNasraprakArAH kalpanIyA ityAha-puTapAketyAdi / ajaneSUktena varNakASThakhaNDaiH, gozakRdbhiH zuSkargopurISaiH, gavAmiti padaM zakalekhanaropaNaprasAdanAkhyena bIjena puTapAkakriyAdyAsu kriyAsu drasAdiSu sarpiHparyanteSu saMbadhyate / mAkSike madhuni, vasA zuddha tathA'nukteSvaJjaneSvapyauSadhakalpanAH lekhanaropaNaprasAdanAkhyAH mAMsasnehaH / antarIkSe tathA jale pAnIye / plotabaddhaM karpaTasahasrazaH pUjitA iti piNDArthaH / puTapAkakriyAdyAkhityatra baddham / kecicchikyAropitaM pAnIyamAntarIkSaM kathayanti / AdizabdAt sekAzyotanAdayo gRhyante / anye tvajanoktena vizoSya saptarAtrAdanantaraM tadaJjanaM zoSayitvetyarthaH / mukA hInayogAtiyogacikitsAbIjena puTapAkAdihInAtiyogaciki mauktikaM, vidrumaM pravAlaM, kAlAnusArivA tagaramUlaM, jejaTastu tsitaM vyAcakSate, tannecchati gayI // 83 // dvitiiysaarivaamaah| zuciriti vaidya vizeSaNam / AvApya prakSipya, yogataH alpamAtrayA / anye tu sauvIrAjanAdInAM catudRSTebalavivRddhyartha yApyarogakSayAya ca // zena mukkAdicUrNa prakSipyeti vyAkhyAnayanti / nihitaM nikSirAjAAnyaJjanAgryANi nibodhemAnyataH param // 84 // ptam / asano bIjakaH, zAtakumme suvarNamaye, zALeM meSazna idAnIM rogApaharaNaprayogANyaanAnyabhidhAya svasthAturahitA- maye / kecidatra sphaTikavaidUryAdibhAjanapAThaM na paThanti; te cAtra bhyaJjanAnyAha-dRSTebalavivRddhyarthamityAdi / dRSTirmasuradalagAtrA pAtrANAM tAmrarajatasuvarNAnAM zubhabhAjanaM gRhNanti / sahasrapAkatacchaktibalAdhAnArtha khasthena prasAdAJjanaM kAryam , AtureNa | vat zaGkhadundubhinirghoSAdinA, pUjyaM pUjanIyam / kRtveti padaM yApyarogaprasAdanAjanaM kArya; yApyarogAzca 'saMpazyataH ssddpi| nihitamityatra saMbandhanIyam / kecit sahasrapAkavat pUjA ye'bhihitAstu kAcA' ityAdiproktAH / kecitpApmarogakSayAya kRtveti paThanti / adhRSyaH agamyaH / sarvabhUtAnAM devAsuragaceti paThanti, pApmazabdena ca srAvaNaM kathayanti // 84 // |ndharva yakSarakSaHpitupizAcanAgAnAmaSTAnAm / 'dRSTirAgavivarjitaM' | mAMsasneha chikyAropita zoSayitvatsa Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM 13 iti kecit paThanti, rAgazabdena 'saMpazyataH SaDapi ye'bhihi- kAMsyApamArjanamasI madhukaM saindhavaM tathA // tAstu kAcA' iti vyAkhyAnayanti // 85-93 // eraNDamUlaM ca samaM bRhatyaMzadvayAnvitam // 103 // kuSThaM candanamelAzca patraM madhukamaJjanam // Ajena payasA piSTvA tAmrapAtraM pralepayet // meSazRGgasya puSpANi vakraM ratnAni sapta ca // 94 // saptakRtvastu tA vartyazchAyAzuSkA rujApahAH // 104 // utpalasya bRhatyozca padmasyApi ca kezaram // ___ kAMsyApamArjanamasItyAdi / kAMsyApamArjanamasI kAMsyApanAgapuSpamuzIrANi pippalI tutthamuttamam // 95 // mArjanasyollekhananIlikA, nataM tagaramUlaM, bRhatyaMzadvayAnvitaM kukaTANDakapAlAni dAvI pathyAM srocnaam|| bRhatIphalayovRhattImUlayorvA AdyadravyAdyadaMzadvayaM tena samanvimaricAnyakSamajAnaM tulyAM ca gRhagopikAm // 96 // tam // 103 // 104 // kRtvA sUkSmaM tatazzUrNa nyasedabhyarya pUrvavat // pathyAtutthakayaSTyAdvaistulyairmaricaSoDazA // etadbhadrodayaM nAma sadaivAhati bhUmipaH // 97 // | pathyA sarva vikAreSu vartiHzItAmbupeSitA // 105 // pathyAtutthaketyAdi / maricasya SoDazabhAgo yasyAH sA marikuSThamityAdi / vakaM tagaraM, ratnAni sapta padmarAgamarakatanIla caSoDazA vartiH / pathyA hitA // 105 // vaidUryamuktApravAlahemAni / utpalasya nIlotpalasya, puSpANi kusumAni, bRhatyoH kaNTakArIdvayasyApi kusumAni, tutthamuttamaM rasakriyAvidhAnena ythoktvidhikovidH|| mayUragrIvAkhyaM, kecit tutthaM kharparikAtutthaM, uttamaM mayUragrIvA | piNDAanAni kurvIta ythaayogmtndritH||106|| khyatutthamiti vyAkhyAnayanti, gRhagopikA gRhagodhikA, gRhakA iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate riketyanye / nyaset zume bhAjane prakSipet / abhyarcya zaGkhadundu zAlAkyatantre kriyAkalpo nAmASTAbhinirghoSAdinA pUjAM kRtvA / pUrvavat yAharaguNaM pUrvAdhanaM tAdR dsho'dhyaayH||18|| gguNametadapi syaadityrthH| anye tu pUrvavat zaGkhadundubhinirghoSA- __sA punaH zuSkA vartirajane'vacAryamANA nayane kSatAdijanadinA'bhya]tyAhaH / bhadrodayaM bhadrasya kalyANasya udayo lAbho | nItyAzA tasyAH pryogmaah-rskriyaavidhaanenetyaadi| yasmAttattathA; anye tu bhadra udayo yasyatyAhuH // 94-97 // rasakriyAvidhAnena rasakriyAyA yadvidhAnaM nAtitanu nAtighanaM zalAkopalepakSamamaGgulyupalepakSamaM vA tenetyarthaH / piNDAlanAni vakraM samaricaM caiva mAMsI zaileyameva ca // varyajanAni zilApaTTakaghRSTAni piSTAni vA / etenaitaduktaM-na tulyAMzAni samAnastaiH samagrezca manaHzilA // 98 // kadAcidapi zuSkavA nayanamayAditi tAtparyArthaH / yathAyogapatrasya bhAgAzcatvAro dviguNaM sarvato'Jjanam // | miti yathA nayane kSatAdayo na bhaveyurityarthaH / atandritaH tAvacca yaSTImadhukaM pUrvavaJcaitadaJjanam // 99 // analasaH / kecidamuM zlokamanyathA vyAkhyAnayanti, tacca . vakramityAdi / samAnastaiH samapraizca manaHzileti samabhAgaiH / vistarabhayAna likhitam / / 106 // sarvadravyaiH samA manaHziletyarthaH / patrasya bhAgAzcatvAra iti iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM AdyadravyAt patrakasya catvAro bhAgAH / dviguNaM sarvato'janaM suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyasarvasmAdeva samuditAjanacUrNAdviguNaM sauvIrAjanam ; anye tu tntre'ssttaadsho'dhyaayH||18|| anjanazabdena srotojarasAjanamAhuH / tAvaca yaSTImadhukaM sauvIrAjanapramANaM yaSTImadhukamityarthaH / anye tu sarvavyasamaM yaSTI ekonviNshtitmo'dhyaayH| madhukamicchanti / pUrvavat pUrvamaSTau bhAgAnaJjanasyeti yaduktamajanaM athAto nayanAbhighAtapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 tattulyametadapyaJjanaM phalazrutyA zaGkhAdidhvanipUjanena bhAjanasthA- yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| panena ca / asyAgre keciduzIrAdyajanaM paThanti, taccAbhAvAna kriyAkalpAnantaraM zArIradoSanimittAnAM nayanAmayAnAmuktalikhitam // 98 // 99 // tvAbAhyanimittasyAvaziSTatvAcikitsArtha nayanAbhighAtapratiSedhAmanaHzilAM devakASThaM rajanyau triphaloSaNam // dhyAyArambho yukta ityata Aha-athAta ityaadi| abhighAtalAkSAlazunamaJjiSThAsaindhavailAH smaakssikaaH||100|| zabdenAtrAbhighAtajanitA vedanAdayaH, teSAM pratiSedhazcikitsirodhaM sAvarakaM cUrNamAyasaM tAmrameva ca // tam / sa cAbhighAto mUrtena daNDAdinA amUrtena bhayazokAkAlAnusArivAM caiva kukkuTANDadalAni ca // 101 // | dinA vA // 1 // 2 // abhyAhate tu nayane bahudhA narANAM tulyAni payasA piSThA guTikAM kArayedudhaH // saMrambharAgatumulAsu rujAsu dhImAn // kaNDUtimirazuklArmaraktarAjyupazAntaye // 102 // nasyAsyalepapariSecanatarpaNAdyamanaHghiletyAdi / USaNaM maricam // 100-102 // muktaM punaH kSatajapittajazUlapathyam // 3 // Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 19 sushrutsNhitaa| 641 SekaH // dRSTiprasAdajananaM vidhimAzu kuryAt vistIrNadRSTitanurAgamasatpradarzi, snigdhairhimaizca madhuraizca tathA pryogaiH|| sAdhyaM yathAsthitamanAviladarzanaM c|| tamevAbhighAtaM mUrtadaNDAdijaM cikitsAmedayoginaM darzaya- idAnIM paTalAvagAhanavizeSeNAbhighAtasya sAdhyakRcchasAdhyAbhAha-abhyAhate ityAdi / narANAM bahudhA abhyAhate nayane sAdhyavizeSamAha-sAdhyaM kSatamityAdi / kecidamuM pAThaM na sati saMrambharAgatumulAsu rujAsu nasyAsyalepAdyaM karma kSatajapi- paThanti / yAyanaM yApyaM tAhagAha-syAt piccitamityAdi / tajazUlapathyaM yaduktaM tathA snigdhAdibhidRSTiprasAdajananaM vidhi avasannam antaHpraviSTaM, sastaM zithilaM, cyutam avalambitaM,. dhImAnAzu kuryAditi piNDArthaH / bahudhA bahuprakAram / vistIrNa maNDalaM tathA tanurAgaM ca yadasatpradarzi syAt tadapi tathA ca videhaH,-"tIkSNAkSanAtiparikliSTeSu netreSu vAtAta- yApyam / sAdhyamAha-sAdhyamityAdi ||6||pdhuumrjvyaapaarkiittmkssikaamshksprshaadibhirbhihtessu salila- prANoparodhavamanakSatakaNTharodhaikrIDAjAgaraNalakhanAplutAbhidruteSu zrAntaklAnteSu bhayAditeSu divA __runnamyamAzu nayanaM yadatipraviSTam // 7 // karAgnicandraprahanakSatrakramaNakarmavividharUpaprekSaNAdyabhihateSu durba atipraviSTanetre cikitsitamAha-prANoparodhetyAdi / prANAleSu netreSu rAgadAhodazophapAkagharSAdivedanAsu"--iti / saMra yAmena vamanena chikkApravartanena tathA kaNThanirodhanena vA mbharAgAbhyAM tumulAH saGkulAH saMrambharAgatumulAstAsu / anye unnamyamunnamanIyam // 7 // tu saMrambhazca rAgazca tumulazca saMrambharAgatumulAstAsu; tumulAH netre vilambini vidhirvihitaH purastApracaNDAH, saMrambhaH zvayathuH, ityartha vadanti / kSatajapittajazUlapadhyamiti raktAbhiSyandahitaM pittAbhiSyandahitaM cetyarthaH / anye ducchikuna zirasi vAryavasecanaM ca // tu abhighAtajo hi vAyaH zoNitapittaM dUSayan tAbhyAmevAvataH atinirgatanayanasya cikitsitamAha-netra ityAdi / vila. zUlaM karotIti taddhitamiti vyAkhyAnayanti / dRSTiprasAdanaM naya-mbini atinigate, vidhirvihitaH purastAditi 'bhinaM netrakarmanagolakaprasAdanam // 3 // NyamabhinnaM lambate tu yat' ityAdinA proktaH / ucchivanaM nAsikayA vAyorantaHpravezanam / vAryavasecanaM zItodakaparisvedAgnidhUmabhayazokarujAbhighAtai- . . rabhyAhatAmapi tathaiva bhiSaka cikitset // 4 // SaTsaptatirnayanajA ya ime pradiSTA _ 'abhyAhate tu nayane bahudhA narANAm' ityatra mUrtAnAM daNDA rogA bhavantyamahatAM mahatAM ca tebhyH||8|| dInAmabhighAte yacikitsitamabhihitaM tadeva cikitsitamamUrtAnA stanyaprakopakaphamArutapittaraktaimapi khedAdInAmabhighAte'tidizannAha-khedAmidhUmabhayetyAdi / lAkSivama'bhava eva kukuunnko'nyH|| tathaiva cikitset pUrvoktaprakAreNa cikitset / evaM saptAhAdAgeva / 'abhyAhate tu nayane' ityatra pUrvavAkye bahudhAvaM idAnIM vakSyamANakukUNakena SaTsaptateH saMkhyAdhikyamityAzamUrtadaNDAdyabhighAtasya bodhyam, ihAmUrtAbhighAtacikitsitama sAmAnamAha-SaTsaptatirityAdi / ya ime nayanajA rogAH SaT saptatiH pradiSTAste'mahatAM bAlAnAM tathA mahatAM ca bhavanti / bhidhIyate // 4 // tebhyaH SaTsaptativikArebhyaH vanyaprakopAdibhirdAlAkSivama'bhava sadyohate nayana eSa vidhistadUrdhva eva anyaH kukUNaka iti samudAyArthaH / bAlAkSivatmabhava eva syanderito bhavati doSamavekSya kaaryH|| na mahatAmakSivarmani, anyaH aparaH / yo'sau kukUNako bAlAidAnIM pUrvokto vidhiH saptAhAdAgeva kAryatadUrdhvamanyo nAmeva bhavati, sa kaphAbhiSyande avaruddho'to na saMkhyAtirekaH / vidhirityAha-sadyohata ityAdi / sadyohate saptAhAdAgeve. 'stanyaprakopakaphamArutapittaraktaiH' ityatra 'stanyaprakopajanitaiH tyarthaH / eSa vidhiH pUrvokto vidhiH / tadUrva saptAhAdUrdhvam / pizitodayAdvA' ityanye paThanti; apare tu 'pizitocchyAtU' syanderito vAtAbhiSyandokto vidhiH| iti paThanti; tau ca necchati jejttH||8||abhyaahtN nayanamISadathAsyabASpa mRdAti netramatikaNDumathAkSikUTaM saMkheditaM bhavati tannirujaM kSaNena // 5 // nAsAlalATamapi tena zizuH sa nityam // 9 // idAnIM kiJcidabhyAhatanayane vizeSacikitsitamAha-abhyA- sUryaprabhA na sahate sravati prabaddhaM, hatamityAdi / AsyabASpaM mukhaphUtkArajanitoSmA // 5 // tasyAharedrudhiramAzu vinirlikheJca // sAdhyaM kSataM paTalamekamume tu kRcche / kSaudrAyutaizca kaTubhiH pratisArayettu mAtuHzizorabhihitaM ca vidhiM vidadhyAt 10 trINi kSatAni paTalAni vivarjayettu // syAt piccitaM ca nayanaM hyati cAvasannaM idAnIM tasya kukUNakasya lakSaNamAha-mRdgAtItyAdi / nAsAsastaM cyutaM ca hatadRk ca bhavettu yApyam // 6 // | lalATamapi mRdgAti / prabaddhaM nirantaram / kukUNakasya sAdhana - - Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM mAha-tasyAharedbudhiramityAdi / AharedudhiraM jalaukobhiH, tyAdi / madhurasA mUrvA / etairvAdibhistribhirvA'anaM syAt ||vinirlikhet zephAlikApatraiH / kaTubhiH trikaTukAdibhiH / idAnIM kRSNAyasaM ghRtapayo madhu vA'pi dagdham // 14 // bAlasyauSadhAkSamakhAnmAturevauSadhamAha-mAturityAdi / yaH cUrNAjanamAha-kRSNAyasamityAdi / kRSNAyasaM kRSNalohakhanyarogacikitsite 'svanye gate vikRtimAzu bhiSak' ityAdi-cUrNam / etat kRSNalohAdikaM cAntadhUmadagdhaM cUrNAjanaM bhavet / vidhirabhihitaH, taM zizoryA jananI tasyA vidadhyAditi pinnddaarthH| tathA ca videhaH,-"lauhacUrNa ca sarpizca madhu kSIraM ca dAhayet // anye tu dvayorevAbhihitaM vidhimicchanti // 9 // 10 // etacUrNAjanaM piSTaM kumArANAM kukUNake"-iti // 14 // taM vAmayettu madhusaindhavasaMprayuktaiH vyoSaM palANDu madhukaM lavaNottamaM ca pItaM payaH khalu phalaiH kharamaJjarINAm // 11 // ___ lAkSAM ca gairikayutAM guTikAanaM vA // syAtpippalIlavaNamAkSikasaMyutairvA nimbacchadaM madhukadArvi satAmralodhraidAnI kSIrapasya bAlasya stanyasAtmyatvAt stanyayuktameva micchanti cAtra bhiSajo'JjanamaMzatulyam // 15 vamanaM nirdizannAha-taM vAmayedityAdi / madhasaindhavasaMyataiH kharama- guTikAjanamAha-vyoSamityAdi / palANDuH lazunamedaH, arINAM phalaiH saha payaH stanyaM pItaM taM bAlaM vAmayediti | madhuka yaSTAmadhu, lavaNottama sandhavam / guTikAjana vatyA saMbandhaH / kharamaarINAM phalaiH apAmArgaphalacUrNaiH / syaadityaadi| aparamapi vartyaJjanamAha-nimbacchadamityAdi / dAvI haridrAdvayaM; pippalIsaindhavAdiyutairvA kharamaarINAM phalacUrNaiH saha stanyaM | videhadarzanAt / atra kukUNake ajanamityatra guTikAzabdo pItaM vamanakRdbhavedityarthaH // 11 // lupto draSTavyaH tena guTikAjanamityarthaH / aMzatulyaM nimbacchanainaM vamantamapi vAmayituM yateta // dAdikaM samabhAgamityarthaH // 15 // idAnImatkaSTadoSatvAta svayaM vamantaM bAlakaM vamanayogaM dttvaa| srotojazaGkhadadhisandhavamadhapakSa na vAmayedityAha-nainamityAdi / enamukliSTadoSatvAtsvayameva zukraM zizornudati bhAvitamaJjanena // vamantaM vAmayitumanyaprakAreNa vAmayituM na yateta yanaM na kurvIta, syande kaphAdabhihitaM kramamAcareca vamanAtiyogabhayAt // vAlasya rogakuzalo'kSigadaM jighAMsuH // 16 // idAnIM kukUNakaprasaGgena bAlAnAM zukralekhanArthamaJjanamAhadattvA vacAmazanadugdhabhuje prayojya srotojetyAdi / asyAjanasya kalpanAM videhadarzanena vRddhavaidyA mUrva tataH phalayutaM vamanaM vidhiH // 12 // aahuH| tadyathA-gavyena danA piSTAbhyAM zavasaindhavAbhyAM kSIrAbAdasya tathA'nnAdasya ca vamanamAha-dattvA vacAmi srotoja rasAjanamardhapakSaM sArdhasaptarAtramasakRllepayet ; tato'tyAdi / azanadugdhabhuje kSIrAbAdAya pUrvokkameva vamanaM vacoM nantaraM tatsrotoja rasAjanaM piSTvA vartiH kAryA, sA aJjanena datvA prayojyam / ata Urdhva kSIrAnAvasthAto'nantaramanAdasya zizoH zukraM nudati sphoTyatItyarthaH / kecit srotojanamadanaphalayutaM pUrvokameva vamanaM sakSIramakSIraM vA yojyam // 12 // zabdena sauvIrAjanamAhuH / kecit 'zukraM zizornudati bhAvijambvAmradhAJyaNudalaiH paridhAvanArtha tamajanena' ityatra 'AbhAvitaM zizukaroganudAnena' iti kArya kaSAyamavasecanameva caapi|| paThanti / anye tu 'brAhmIrasena paribhAvitamajanArtha' iti paThanti, idAnIM kukUNake vartmanaH prakSAlanapariSekArtha kaSAyamAha- tannecchati gyii| pUrvoktamevauSadhaM zukre'tidizannAha-spande jambvAmradhAtryaNudalairityAdi / dhAtrI AmalakI, aNuH azma kaphAdabhihitamityAdi / kaphAyaH syandasatra syande yH| ntakaH, paridhAvanArtha prakSAlanArtha, pariSecanaM pariSeka ityrthH||- nitina pro bAlavyAdhigadaM jighAmayogAlo Abhyotane ca hitamatra ghRtaM guDUcI vaidya Acaret kuryAditi saMbandhaH; jighAMsuH hantumicchuH / - siddhaM tathA''hurapi ca triphalAvipakkam // 13 // kecit 'syande kaphAdabhihitaM krama' ityatra 'spandakramaM kapha prakSAlanapariSekAvabhidhAya pUraNArthamakalkaghRtadvayamAha-vinAzanamAcaraca' iti paThAnta / bAlasya kaphAdhi Azthyotane ityAdi / Azcyotane akSipUraNe / atra kukUNake kaphasyandakramaM vidadhyAt / Acareceti cakAro bhinnakrame, se ca guDUcIkharasena ghRtacaturguNena pakaM, idamekamAna: triphalAkvAthena | kaphavinAzanamityatra draSTavyaH; tato'nyamapyavasthAkupitaM vAtaM pakkaM, etaca dvitIyam // 13 // pittaM rakaM cAnubandhabhUtamihottamavekSya vAtapittasyandAnukrama raktAbhiSyandakrama cAvekSya yathAdoSaM yogamupayojayediti nepAlajAmaricazaGkarasAjanAni vyAkhyAnayanti // 16 // sindhuprasUtaguDamAkSikasaMyutAni // syAdaJjanaM, madhurasAmadhukAmrakairvA | samudra iva gambhIraM naiva zakyaM cikitsitm|| adhunA kukUNake'janamAha-nepAlajetyAdi / nepAlajA manaH- vaktuM niravazeSeNa zlokAnAmayutairapi // 17 // zilA / sindhuprasUtaM saindhvm| aparamajanamAha-syAdaanami- 1 tena' iti paae| Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 20] sushrutsNhitaa| 613 wor-wNwadiwwwwwwwwwwwwwwwwwww saya vaktumazakyatvaM, zakyatva jamIritamiti yam / doSaiH kaphapittara sahasrairapi vA, proktmrthmlpmtirnrH|| karNazUlaM praNAdazca bAdhirya zveDa eva ca // tarkapranthArtharahito naiva gRkhaatypnndditH||18|| karNasrAvaH karNakaNDUH karNavarcastathaiva ca // 3 // kutaH punaH sa kramo'vasthAvizeSeNa khAnthe AcAryeNa na | kRmikarNapratinAhI vidradhirdvividhastathA // nivaDa ityAha-samudra iva gambhIramityAdi / samudra iva | karNapAkaH pUtikarNastathaivArzazcaturvidham // 4 // gambhIra vikitsitaM zlokAnAM sahastrairapyayutairniravazeSeNa vaktuM | karNArbuda saptavidhaM zophazcApi cturvidhH|| naiva zakyamityarthaH; zlokAnAM sahasrairapyayutaiH zlokakovyA'- ete karNagatA rogA assttaaviNshtiriiritaaH||5|| pItyarthaH / yadi zlokakovyA vaktuM na zakyate tarhi kiM prantha | tAneva karNagatarogAnAmabhiH saMkhyayA cAha-karNazUlamikarturazaktirityAzamAnamAha-prokamityAdi / alpamatira- | tyAdi / karNazUlasya kaSTasAdhyatvAt prAgeva nirdeshH| vidradhirddhipaNDito naro yatastarkapranthArtharahito'taH zlokakoThyoktamapyartha vidhaH-doSavidradhiH kSatavidhiya; arzazcaturvidha-vAtapittanaiva gRhAtIti saMbandhaH; tarkagranthArtharahitastarkeNohena yo kaphasannipAtaiH: arbadaM saptavidhaM-vAtena pittena kaphena cApi pranthArthaH zAstrArthastena rahita ityarthaH // 17 // 18 // raktana mAMsena ca medasA ca, saptamaM zAlAkyatatre; zophazcatu tadidaM bahugUDhArtha cikitsAbIjamIritam // vidhH-vaatpittkphsNnipaataiH| saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM kuzalenAbhipannaM tadvahudhA'bhiprarohati // 19 // | labdhAyAmaSTAviMzatiriti bhUyaH saMkhyAkaraNaM niyamArtha, tena ca tasmAnmatimatA nityaM naanaashaastraarthdrshinaa|| | videhasaMkhyayA adhikavaM mA bhUdityarthaH // 3-5 // sarvamUhamagAdhArtha zAstramAgamabuddhinA // 20 // samIraNaH zrotragato'nyathAcaraH iti subhutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zA samantataH zUlamatIva krnnyoH|| lAkyatantre nayanAbhighAtacikitsitaM / karoti doSaizca yathAsvamAvRtaH naamaikonviNsho'dhyaayH|| 19 // sa karNazUla: kathito duraacrH||6|| tadidamityAdi / yasmAbhiravazeSeNa rogAvasthAnantyAJciki- karNazUlamAha-samIraNa ityAdi / anyathAcara iti vimAtsitasya vaktumazakyatvaM, zakyatve vA nirUpaNasya niSphalatA, gaMgaH / samantataH zUlamatIva karNayoH karotIti saMbandhanI gaH / samantataH / tasmAt kAraNAdidaM bahugUDhArtha cikitsAyA bIjamIritamiti | yam / doSaiH kaphapittaraktaiH, anye tu vAyoreva vaayvntraasmudaayaarthH| tadeva cikitsAbIjaM kuzalena jJAtamanekadhA praro. varaNAdvahuvacanaM samarthayanti / khasya svasya doSasya anatihatItyAha-kuzalenetyAdi / kuzalenAvasthAvidA vaidyanAbhipanna krameNa yathAkham / durAcaro duHkhenopacaryata ityarthaH / anye madhigataM tadbahudhA'bhiprarohati / cikitsAbIjamiti bIjamiva | 'darAsada' iti paThanti, durvAra iti vyAkhyAnayanti / yadyapi bIja, yarthaka bIja subhUmA nikSipta mUlakANDazAkhApAlavAdinA'- zUlabAdhiryavidhyarhorbudazophAH prAvirdiSTAsvathA'pi karNaronekadhA prarohati tathedamapIti cikitsAbIjamityarthaH / yasmAt gasaMprahArtha sAdhyAsAdhyavibhAgArtha ca punarnirdiSTAH zUlatu kuzaLenAdhigataM cikitsAbIjamanakadhA prarAhiAta tasmAt kAra-bAtavyAdhinidAne kevalavAtaja utA, atra punadaSirAvata iti NAnmatimatA nityaM nAnAzAstrArthadarzinA AgamabuddhinA baMdhana na paunrutym||6|| sarvamagAdhArya zAsaM visamiti saMbandhaH / nAnAzAstrANi yadA tu nADISu dhimArgamAgataH zAlAkyAni / AgamaH AptAnAM zAka; tathA cokaM,-"siddha siddheH pramANaistu hitaM cAtra paratra ca / bAgamaH zAstramAptA sa eva zabdAbhivahAsu tiSThati / zRNoti zabdAn vividhAMstadA narara nAmAptAstattvArthadarzinaH" iti // 19 // 20 // praNAdamenaM kathayanti cAmayam // 7 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta karNanAdamAha-yadA tu nADISvityAdi / vimArgamAgataH vyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre ekonviNsho'dhyaayH|| 19 // viruddhamArga prAptaH, vimArgo'tra zira eva, vimArgagaH tiryaggo yadA tiSThati, ( sa evetyevazabdena kaphAdyAvaraNAvRtaH / anye tu zabdavahAsu nADISu sa eva vAyurvimArgago yadA niruddhayati) viNshtitmo'dhyaayH| tadA vividhAn zabdAn naraH zRNotIti vyAkhyAnayanti / athAtaH karNagatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA- asya rogasyApIDAkaravAdarogalaM mA bhUditi dyotnaarthmaamysyaamH||1|| vacanam // 7 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sa eva zabdAnuvahA yadA sirAH indriyagatarogasAmAnyAcchravaNagatarogavijJAnIyArambho yukta kaphAnuyAto vyanusRtya tiSThati // ityata Aha-athAta ityAdi / gatazabda AzritaparyAyaH 1ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / khasya doSasya anati Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM tadA narasyApratikArasevino kRmikarNamAha-yadetyAdi / mUrcchanti patanti / jantavo bhavettu bAdhiryamasaMzayaM khalu // 8 // | mAMsakothajAH kRmayaH / apatyAni sUkSmakRmIn / makSikA mambhabAdhiryamAha-sa eva zabdAnuvahA ityAdi / sa eva NAkhyA nIlamakSikAH / tadananavAdityAdi / AdhebhiSagbhizuddho vAyuH kaphAnuyAtaH kaphAnugataH / sa evetyatrApizabdo | tadaanakhAcchravaNaH kRmikarNako nirukta iti saMbandhaH / tadanalupto draSTavyaH, tena na kevalaM zuddho vAyuH zleSmAnvito'pi nakhAt kRmilakSaNatvAt / AdyairbhiSagbhiH videhAdibhiH / ayaM vetyarthaH / vyanusRtya vividhamArgamAvRtya / apratikArasevinaH | rogaH sAnnipAtikaH, videhaproktatvAt // 13 // cikitsaamkurvtH||8|| kSatAbhighAtaprabhavastu vidradhizramAt kSayAdrUkSakaSAyabhojanAt bhavettathA dosskRto'prHpunH|| samIraNaH zabdapathe prtisstthitH|| saraktapItAruNamasramAnavet viriktazIrSasya ca zItasevinaH pratodadhUmAyanadAhacoSavAn // 14 // karoti hi zveDamatIva krnnyoH||9|| | karNavidradhimAha-kSatAbhighAtaprabhava ityAdi / kSatAbhikarNakSveDamAha-zramAdityAdi / kSayo dhAtukSayaH / kSveDaH ghAtaprabhavastu vidradhirbhavediti chedaH / etena kSatavidhi- . zabdaH / karNanAdaH kevalavAtArabdho nAnAvidhazabdAnvitaH, derzitaH / doSakRto'paraH doSajanito dvitIyo vidradhiH / etena karNakSveDastu doSasaMsRSTavAtArabdho vNshghossaanukaarishbdaanvitH| doSajo drshitH| sa caturvidhaH / kSatavidradherlakSaNamAha-sarakatathA ca videhA,-"mArutaH kaphavAtAbhyAM saMsRSTaH zoNitena | pItAruNamityAdi / atraM raktam / dhUmAyanaM dhUmodamanamiva ca / karNakSveDanaM saMjanayet kSveDanaM veNughoSavat" itiH eSa vedanAvizeSaH / coSavAn AcUSyata iva / doSavidherlakSaNaM doSakarNanAdazveDayorbhedaH // 9 // liGgaireva jJAtavyam / saraktapittAruNetyAdinA karNapAkalakSaNamuphazirobhighAtAdathavA nimajato miti kecit kathayanti; tacca mahyaM na rocate, yato jejaTA. jale prapAkAdathavA'pi vidrdheH|| dInAmIdRzo'bhiprAyo nAsti // 14 // savettu pUyaM zravaNo'nilAvRtaH bhavet prapAkaH khalu pittakopato sa karNasaMsrAva iti prkiirtitH||10|| vikothavikledakarazca karNayoH // karNasrAvamAha-zirobhighAtAdityAdi / vidheH karNa- karNapAkalakSaNamAha-bhavet prapAka ityAdi ||vidheH // 10 // sthite kaphe srotasi pittatejasA kaphena kaNDaH pracitena karNayo vilAyyamAne bhRzasaMpratApavAn // 15 // bhRzaM bhavet srotasi karNasaMkSite // avedano vA'pyathavA savedano karNakaNDUmAha-kaphenetyAdi / karNayoH pracitena saMcitena | ghanaM sravet pUti ca puutikrnnkH|| meSmaNA karNasrotasi mRzamatyartha kaNDUbhavediti saMbandhaH // - patikarNamAha-sthita ityAdi / ghanaM nirantara vAraMvAravizoSite zleSmaNi pittatejasA mityarthaH / anye ghanamiti pUyasya vizeSaNamAhuH / pUti pUyam nRNAM bhavet srotasi krnnguuthkH||11|| | ||15||krnnguuthkmaah-vishossit ityAdi / srotasi saMcite pradiSTaliGgAnyarazAMsi tattvatazleSmaNi pittatejasA vizoSite sati karNagUthako bhavediti stathaiva zophArbudaliGgamIritam // saMvandhaH // 11 // mayA purastAt prasamIkSya yojayesa karNaviko dravatAM yadA gato dihaiva tAvat prayato bhiSagvaraH // 16 // vilAyito ghrANamukhaM prapadyate // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlAtadA sa karNapratinAhasaMzito kyatane karNagatarogavijJAnIyo nAma bhavedvikAraH ziraso'bhitApanaH // 12 // | viMzatitamo'dhyAyaH // 20 // karNapratinAhamAha-sa karNetyAdi / vilayanaM punaH nehakhedA- arzaHzophArbudAnyAha-pradiSTetyAdi / zophArbudaliGga zophasya bhyAm / kaphamArutAbhyAM sannipAtena vA videhokatvAt / cira- arbudasya ca lakSaNamityarthaH / tattvataH paramArthataH / prasamIkSya so'bhitApanaH sklvirovikaarkaariityrthH|| 12 // jnyaalaa| prayogajJo vaidyaH // 16 // yadA tu mUrchantyathavA'pi jantavaH iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM sRjantyapatyAnyathavA'pi mkssikaaH|| suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre tadaanatvAcchravaNo nirucyate viMzo'dhyAyaH // 20 // bhiSambhirAdyaiH kRmikarNako gadaH // 13 // / Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] sushrutsNhitaa| 645 ekviNshtitmo'dhyaayH| tyAdi / khallamiti dvikarNikAkAramityarthaH / abhyajya tailena ghRtena athAtaH karNagatarogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| vA, sAtyakividehaproktavAt // 9 // 10 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kSaumaguggulvagurubhiH saghRtaidhUpayecca tam // athAta ityAdi / pratiSedhaH cikitsitam // 1 // 2 // bhaktopari hitaM sarpirvastikarma ca pUjitam // 11 // karNakhedasya pazcAtkarmAha-kSaumetyAdi / kSaumam atasIvastra, sAmAnyaM karNarodheSu ghRtapAnaM rasAyanam // bastiratra zirobastiH // 11 // avyAyAmo'ziraHsnAnaM brahmacaryamakathanam // 3 // karNarogANAM sAmAnyaM cikitsitamAha-sAmAnyamityAdi / niranno nizi tatsarpiH pItvopari pibeta pyH|| ghRtapAnamatra Urzvabhaktikam / aziraHnAnaM na ziraHmnAnami- mUrdhavastiSu nasye ca mastiSke pariSecane // 12 // tyarthaH / akathanam abhASaNam / rasAyanamityatra 'rasAzanama' | zatapAkaM balAtailaM prazastaM cApi bhojane // iti kecit paThanti, mAMsarasena saha bhojanamiti vyAkhyA- idAnIM nirannasya sAryameva koSNaM payo nirdizannAha-niranna nayanti // 3 // . . ityAdi / nirannaH puruSaH / nizi koSNaM payo'nupAnaM ca sarpiH karNazUle praNAde ca bAdhiryakSveDayorapi // pibet / mUrdhetyAdi / mastiSkaH zirobastivizeSaH, sa ca sneha picuplotAdinA'vacAryate / zatapAkaM vAtavyAdhipaThitam / balAcaturNAmapi rogANAM sAmAnyaM bheSajaM viduH // 4 // tailaM mUDhagarbhoktaM, anye tu balAtailameva zatapAkaM kRlopayujyata ___ vAtajAnAM caturNA karNazUlAdInAmekahetulAdekAmeva ciki iti vyAkhyAnayanti // 12||saamaah-krnnshuul ityAdi // 4 // snigdhaM vAtaharaiH khedairnara snehavirecitam // kaNTakArImajAkSIre paktvA kSIreNa tena ca // 13 // nADIkhedairupacaretpiNDasvedaistathaiva ca // 5 // | vipacet kukuTavasAM karNayostatprapUraNam // kiM tat sAmAnyaM cikitsitamityAha-snigdhamityAdi / / kaNTa kArImityAdi / kaNTakArI catuSpalapramANA, tadaSTaguNaM nigdhaM snehapAnenAbhyaGgena ca / snehavirecitam eraNDatailAdibhiH / kSIraM, kSIrAccaturguNamudakaM dattvA vipacet , tena kSIreNa kukuTakhedAdhyAye vyAmArdhamAtretyAdinA nADIkhedaH proktaH, piNDakhedaH | vasAM kuDavapramANAM pacet , tatkarNayoH prapUraNam // 13 ||kRshraapaaysaadibhiH // 5 // taNDalIyakamUlAni phalamakolajaM tathA // 14 // bilvairnnddaarkvrssaabhuuddhitthonmttshigrubhiH|| | ahiMsrAkendukAnmUlaM saralaM devadAru ca // bastagandhAzvagandhAbhyAM trkaariiyvvennubhiH||6|| lazunaM zRGgaveraM ca tathA vaMzAvalekhanam // 15 // AranAlazRtairebhirnADIkhedaH prayojitaH // kalkaireSAM tathA'mlaizca pacet snehaM caturvidham // kaphavAtasamutthAnaM karNazUlaM nirasyati // 7 // | vedanAyAH prazAntyarthe hitaM tatkarNapUraNam // 16 // nADIkhedopayogidravyANyAha-bilvetyAdi / varSAbhUH zvetapu aparamapi pUraNamAha-taNDulIyaketyAdi / vaMzAvalekhanaM narnavA, dadhityaH kapitthaH, unmatto dhattarakaH, zigruH zobhA vaMzAccholanam / kalko dRSadi peSitaH, sa cAdavaH, sa cASTajanakaH, viTapazAkamanye / bastagandhA bobayikA / torI palapramANaH, amlaH dadhitakasurAcukramAtulArasaiH pratyekamayaaraNikA, yavaveNubhiriti veNuyavaH anajAtiH / bilvairaNDA viMzatyadhikazatapramANeH, snehacaturvidhaH sarpisTelavasAmajasaMzo dibhiH mAranAlasiddhaH kevalavAtArabdhe kaphAvRtavAtArabdhe ca karNa dvAtriMzatpalapramANaH // 14-16 // zUle khedaH prayojyaH; paraM kevalavAtaje zUle snehapUrvaH khedaH, lazunAkaziprUNAM murajhyA mUlakasya ca // kaphAvRte punaH rUkSaH kheda iti // 6 // 7 // kadalyAH kharasaH zreSThaH kaduSNaH karNapUraNe // 17 // mInakukkuTalAvAnAM mAMsajaiH payasA'pi vA // zRGgaverarasaH kSaudraM saindhavaM tailameva ca // kaduSNaM karNayodayametadvA vedanApaham // 18 // piNDaiH khedaM ca kurvIta karNazUlanivAraNam // 8 // piNDakhedopayogidravyANyAha-mInakukkuTalAvAnAmityAdi / / ___ lazunAIketyAdi / zigruH madhuzigruH, muraGgI dvitIyaH zobhA | janakaH, kaduSNa ISaduSNaH / eteSAM lazunAdInAM SaNNI kharasA payasA'pi veti ghanIbhUtakSIrapiNDenetyarthaH / etaimInAdibhirmAsapiNDaiH pRthak samastairvA khedaH kAryaH // 8 // vyakhAH samastA vA karNapUraNe deyaaH|| 17 // 18 // azvatthapatrakhallaM vA vidhAya bahupatrakam // | vaMzAvalekhanAyukta mUtre cAjAvike bhiSak // tadgAraiH susaMpUrNa nidhyAcchravaNopari // 9 // | sarpiH pavettena karNa pUrayet karNazUlinaH // 19 // yattailaM cyavate tasmAt khallAdaGgAratApitAt // 1masyA koSNaM payonupAnaM ca tailamapyAdizanti hi-pUrva tat prAptaM zravaNasrotaH sadyo gRhAti vedanAm // 10 // | zirobastikarma ca pUjitamityuktaM' ityadhikaH pATha upalabhyate hasta zuddhavAtaje zUle snehavizeSakhedamuddizannAha-azvatthapatre likhitpustke| Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsavalitA [uttaratatraM vaMzetyAdi / 'mUtre cAjAvika bhiSak' ityatra tatrAntaradarza-kSIravRkSapravAleSu madhuke candane tathA // nAdviparyayeNa sarpiHpAkaH kartavyaH; tena pUrvamAvike mUtre sarpiH kalkakkAthe paraM pakkaM zarkarAmadhukaiH sraiH||30|| paktavyaM, pazcAdAja iti / anye tu pUrvamAvikamUtrapakkena sarpiSA pittajakarNazUle sAmAnyacikitsAmabhidhAya vizeSacikitsAkarNapUraNaM, pazcAdAjena mUtreNeti viparyayaM vyAkhyAnayanti / mAha-kAkolyAdAvityAdi / kAkolyAdikalkena dazaguNakSIraM kecit sarpiH pacedityatra telaM pacediti paThanti; tanna, sarvani- taM siddha hitaM. tathA tikaM tiktadravyasaMskRtam ; anye tu tika bandhaiH parihRtakhAt // 19 // kuSThacikitsitoktaM ghRtaM kathayanti / kSIravRkSA nyagrodhodumbarAmahataH pazcamUlasya kANDamaSTAdazAGgulam // |zvatthaplakSagardabhANDAH, teSAM pallavakkAthena kAkolyAdikalkena kSaumeNAveSTya saMsicya tailenaadiipyetttH||20|| siddhaM ghRtaM hitam / madhuke candane tatheti pratyekaM yaSTImadhukayatalaM cyavate tebhyo dhRtebhyo bhAjanopari // candanakkAthakalkAbhyAM siddham / zarkarAmadhukairityatra yaSTImadhuzeyaM tahIpikAtailaM sadyo gRhNAti vedanAm // 21 // kadvitayaM, ata eva bahulam / saraiH virecanadravyarityarthaH / jeja. dIpikAtailamAha-mahata ityAdi / kANDaM khaNDaM, kSomeNa TAcAryastu kSIravRkSapravAleSvityekaM yogaM kathayati, bimbIkvAtha atasIvastreNa, AveSTya 'tribhAgam' iti shessH| dhRtebhyo 'adho. iti dvitIyaM tau ca yogAvanASauM kathayanti // 29 // 30 // mukham' iti zeSaH / gRhNAti apaharati // 20 // 21 // iGgadIsarSapasneho sakaphe pUraNe hito|| kuryAdevaM bhadrakASThe kuSThe kASThe ca sArale // | tiktauSadhAnAM yUSAzca khedAzca kphnaashnaaH|| 31 // matimAn dIpikAtailaM karNazUlanibarhaNam // 22 // zleSmazUlasya cikitsAmAha-iGgudIsarSapetyAdi / sakaphe karyAdevamityAdi / cakArAdagurvairaNDAgnimanthakASThAni gRdhante | 'karNazUle' ityadhyAhAraH / tikketyAdi / khedAzca kaphanAzanA // 22 // iti tApoSmakhedA rUkSAH // 31 // arkAGkurAnamlapiSTAMstailAktAn lavaNAnvitAn // surasAdau kRtaM tailaM paJcamUle mahatyapi // sannidhyAt snuhIkANDe korite tacchadAvRte // 23 // mAtuluGgarasaH zuktaM lazunAIkayo rsH|| 32 // . . puTapAkakramakhinnAn pIDayedArasAgamAt // " ekaikaH pUraNe pathyastailaM teSvapi vA kRtam // sukhoSNaM tasaM karNe dApayecchalazAntaye // 24 // tIkSNA mUrdhavirekAzca kavalAzcAtra pUjitAH // 33 // kapitthamAtuluGgAmlazRGgaverarasaiH shubhaiH|| surasAdI kRtamityAdi / tailadvitayametat / mAtulArasa sukhoSNaiH pUrayet karNa tacchUlavinivRttaye // 25 // ityAdi / mAtuluGgarasAdinA ekaikenaiva siddhaM tailaM pUraNe pathyamikarNa koSNena cukreNa pUrayet krnnshuulinH|| tyarthaH / tIkSNA ityAdi / tIkSNA mUrdhavirekA iti apAmArgavI yet||26|| jaadibhiH| tIkSNAH kavalAH pippalyAdibhiH // 32 // 33 // arkADarAnityAdi / ayaM pAThaH sarvanibandhakArairanArSI- karNazUlavidhiH kRtsnA pittanaH zoNitAvRte // kRtastasmAna vyAkhyAtaH // 23-26 // __ zoNitazUlasya cikitsAmAha-karNetyAdi / kecidamuM pAThaM aSTAnAmiha mUtrANAM mUtreNAnyatamena tu|| na paThanti ||kossnnen pUrayet karNe karNazUlopazAntaye // 27 // zUlapraNAdabAdhiryakSveDAnAM tu prakIrtitam // 34 // aSTAnAmityAdi / aSTAnAM mUtrANAmanyatamenaikatamena sAmAnyato, vizeSeNa bAdhiye pUraNaM zRNu // // 27 // gavAM mUtreNa bilvAni piSvA tailaM vipAcayet // 35 // mUtreSvamleSu vAtaghne gaNe ca kvathite bhiSak // sajalaM ca sadugdhaM ca bAdhirye karNapUraNam // paceccaturvidhaM snehaM pUraNaM tacca karNayoH // 28 // ___ zUlelyAdi / paJjikAkArastu 'sajalaM ca sadugdhaM ca' ityatra mUtreSvityAdi / mUtrANi gavAdInAmaSTAnAm / amlAni surA- pA | pAdikaM jaladugdhAbhyAM' iti paThati // 34 // 35||msvaarnaalbiijpuurcukaanni / vAtaghno gaNo vidArigandhAdiH sitAmadhukabimbIbhiH siddhaM vA''je payasyapi 36 // 28 // bimbIkAthe vimathyoSNaM zItIbhUtaM taduddhRtam // etA eva kriyAH kuryAt pittanaiH pittasaMyute // punaH paceddazakSIraM sitaamdhukcndnaiH|| 37 // vAtajakarNaroge kriyAmabhidhAya pittajakarNazUlacikitsA bilvAmbugADhaM tattailaM bAdhirye karNapUraNam // sitAmadhuketyAdi / sitAmadhukabimbIbhiH kalkitAbhizchAmAha-etA ityAdi / etA eva dIpikAdayaH kriyAH / tatra gIkSIre caturguNe pakkaM tilatailamuSNameva bimbIkAthe mathitvA dIpikA azvatthapatrakhallasnehasarpiSA karNapUraNaM; kAlikenApi, tasya sparzane pittaharatvAt / pittasaMyute karNazUle ityarthaH - zItIbhUtaM pANinA''dAya punarapi bilvaphalakkAthe viloDitaM kAkolyAdau dazakSIraM titaM cAtra hitaM hviH||29|| 1 vizeSastu' iti pA0 / samudra Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 21] sushrutsNhitaa| 647 wwwmww~ sitazarkarAyaSTImadhuraktacandanaiH kalkIkRtairdazaguNe kSIre vipa- 'varAhakrAntA' ityapare / idaM pazcakaSAyacUrNam // 46 // cet / kecid 'bilvAmbugADhaM' ityatra 'bimbyambugADhaM' iti | rasamAmrakapitthAnAM madhUkadhavazAlajam // paThanti // 36 // 37 // pUraNArtha prazaMsanti tailaM vA tairvipAcitam // 47 // vakSyate yaH pratizyAye vidhiH so'pyatra pUjitaH 38 priynggumdhukaambsstthaadhaatkiishilprnnibhiH|| idAnIM bAdhirye kaphAnubandho'pyastItyanAgatAvekSaNena saMkSe- maJjiSThAlodhralAkSAbhiH kapitthasya rasena vaa||48|| pArthamatidezena cikitsAmAha-vakSyate ya ityAdi / so'pyatra | pacettailaM tadAsrAvamavagRhNAti pUraNAt // pUjita iti 'navaM pratizyAyamapAsya sarvamupAcaret sarpiSa eva | rasamApretyAdi / AmrAdipallavAnAM rasaH kharasa eva ekaikaH pAnaH' ityAdinoktaH // 30 // samasto vA karNapUraNam , tairvipakkaM vA tilatalaM pUyasrAve pUraNam / vAtavyAdhiSu yazcokto vidhiH sa ca hito bhavet // | priyaGgumadhukAmbaSThetyAdi / priyagvAdikalkaiH kapitthapAllaMvarasena zuddhavAtakRte punaratItAvekSaNena saMkSepArthamatidezena nirdi- caturguNena tilatailaM siddha karNasrAvApaham / ambaSThA sAMkuraDA, zamAha-vAtavyAdhiSvityAdi / vAtavyAdhyukto vidhiH nivA- zilA manaHzilA, parNI zAlaparNI // 47 ||48||tbrhmcryaadikH // ghRtaM rasAJjanaM nAryAH kSIreNa madhusaMyutam // 45 // karNasrAve pUtikarNe tathaiva kRmikarNake // 39 // tatprazastaM cirotthe'pi sAnAve pUtikarNake // samAnaM karma kurvIta yogAn vaizeSikAnapi // nirguNDIkharasastailaM sindhuLUmarajo guddH||50|| karma cikitsAm // 39 // pUraNaH pUtikarNasya zamano mdhusNyutH|| zirovirecanaM traiva dhUpanaM pUraNaM tathA // 40 // idAnIM pUtikarNasya vizeSacikitsAM yogadvayenAha-pRSTapramArjanaM dhAvanaM ca vIkSya vIkSyAvacArayet // mityAdi // 49 // 50 // rAjavRkSAditoyena surasAdigaNena vA // 41 // kRmikarNakanAzArtha kRmighnaM yojayedvidhima // 51 // kiM tat samAnaM karmatyAha-zirovirecana mityAdi / pramArjanaM kRmikarNe vaishessikmaah-kRmikrnnknaashaarthmityaadi| kRmighno picukarcikayA karNaproJchanaM, dhAvanaM prakSAlanam / vIkSya vIkSyeti | vidhiH krimipratiSedhe vakSyamANaH // 51 // pratyekaM karNaprasrAvAdiSu doSadUMSyAdimalavizeSaM dRSTvA dRSTvetyarthaH / vArtAkudhUmazca hitaH sArSapasneha eva ca // rAjavRkSAditoyenetyAdi / rAjavRkSAdiH aargvdhaadiH||40||41|| | aparamapi vizeSacikitsitamAha-vArtAkudhUma ityAdi / karNaprakSAlanaM kArya cUrNareSAM ca pUraNam // | pariNatazuSkavArtAkadhUmasya pAnaM karNadhUpanaM ca, sArSapasnehena karNakvArtha paJcakaSAyaM tu kapittharasayojitam // 42 // pUraNaM, tatrAntarokalAt ||krnnsraave prazaMsanti pUraNaM madhunA saha // kRmighnaM haritAlena gavAM mUtrayutena ca // 52 // sarjatvakucUrNasaMyuktaH kArpAsIphalajo rsH||43|| | gugguloH karNadaurgandhye dhUpanaM zreSThamucyate // yojito madhunA vA'pi karNasrAve prazasyate // chardanaM dhUmapAnaM ca kavalasya ca dhAraNam // 53 // lAkSA rasAJjanaM sarjazcUrNitaM karNapUraNam // 44 // kRmikRtadorgandhyacikitsAmAha-kRmighnamityAdi / kRmighnaM sazaivalaM mahAvRkSajambvAmraprasavAyutam // viDaGgasAracUrNa, tacca haritAlacUrNena yutaM gomUtreNa pUraNaM, guggukulIrakSaudramaNDakIsiddhaM tailaM ca prajitam // 45 // lunA dhUpanam / chardanamityAdi / kecicchardanAdikaM kriyAtri samAnaM karmAbhidhAya vaizeSikAn yogAnAha-karNetyAdi / tayaM trayANAmAsrAvAdInAM hitamAhuH; tana, yataH kRmikRtadaurgapaJcakaSAyamasminnevAdhyAye 'tindukAnyabhayA rodhaM samajhA''ma-madhyasAnnidhyAdvidehAdiSvasya darzanAd daurgandhya eva chardanAditrilakaM' ityAdinA paThiSyati, anye tu AragvadhazirISajambusa- tayaM hitam // 52 // 53 // ||shvkrnnjN paJcakaSAyacUrNa kathayanti, taca TIkApaJjikAbhyAM karNakSveDe hitaM tailaM sArSapaM caiva pUraNam // nAGgIkRtam / sarjavagityAdi / kArpAsI vanakAsI / zaivalaM vidradhau cApi kurvIta viddhyuktaM cikitsitam 54 dUrvA, haThamityanye / mahAvRkSaH sehuNDaH, prasavAH pallavAH / kulIraH karNakSveDe hitamityAdi / karNakSveDe yat sArSapaM tailaM pUraNe karkaTazyI, maNDUkI brAhmImedaH / zaivalAdikaM prasavaparyantaM | ukta tadvidradhAvapi kurvIta; na kevalaM tadeva kurvIta vidhyuktaM kaSAyavyaM, kulIrAdikaM ca kalkadravyam / pUjitaM 'karNasrAve cikitsitamapi kurvItetyarthaH / vAtaje Ame savedane vidradhI karNapUraNam' ityadhyAhAryam // 42-45 // tilatailena sekaH, kaphaje punaH sArSapataileneti // 54 // tindukAnyabhayA robhraM samaGgA''malakaM madhu // | prakledya dhImAMstailena khedena pravilAyya ca // puraNaM cAtra pathyaM syAtkapittharasayojitam // 46 // zodhayetkarNaviTakaM tu bhiSaka samyak shlaakyaa| tindukAnyabhayA rodhramityAdi / samajA aJjalikArikA, karNagUthacikitsAmAha-prakleyetyAdi // 55 // 1'doSadUSyAdibalavizeSa' iti paa0| 2 'cAtipathyaM syAt' 1 'karNapratiSedhe' iti paa0| 2 'videhAdiSvapyadarzanAt' iti iti paa0| |paa0| Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM - nADIvedo'tha vamanaM dhUmo mUrdhavirecanam // pratizyAyAzca ye paJca vakSyante scikinmitaaH|| vidhizca kaphahRtsarvaH karNakaNDUmapohati // 56 // ekatriMzanmitAste tu nAsArogAH prkiirtitaaH||5|| karNakaNDUcikitsAmAha-nADIkheda ityAdi / vamanaM sakheda- nAsArogAn nAmabhiH saMkhyayA cAha-apInasa ityAdi / vamanaM, dhUmo'tra vairecanikaH // 5 // saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAM bhUyaH saMkhyAkaraNaM niyaatha karNapratInAhe snehakhedau prayojayet // mArtha; tena videhoktasaMkhyayA adhikalaM mA bhUta / 'apI. tato viriktazirasaH kriyAM prAptAM samAcaret // 57 nasaH pUtipAko pittAmuk pUyazoNitam' iti kecit karNapratInAhe cikitsAmAha-athetyAdi / kriyA snehakheda- paThanti // 3-5 // nasyAdikAM, prAptAM yuktAm // 5 // AnAte yasya vidhUpyate ca karNapAkasya bhaiSajyaM kuryAtpittavisarpavat // praklidyate zuSyati cApi nAsA // karNapAke cikitsAmAha-karNapAkasyetyAdi / zItAlepana- na vetti yo gandharasAMzca jantupariSekAdIMzca taccikitsitoktAn kuryAt // rjuSTaM vyavasthettamapInasena // 6 // karNacchidre vartamAnaM kITaM kledamalAdi vA // 58 // / taM cAnilazleSmabhavaM vikAraM zRGgeNApahareddhImAnathavA'pi zalAkayA // brUyAt pratizyAyasamAnaliGgam // zArIradoSabhavakarNagUthapratyAkarSaNacikitsAprasaGgenAgantukITa- apInasalakSaNamAha-Anayata ityAdi / Anahyate kaphena malAdInAmAkarSaNacikitsAmAha--karNacchidra ityAdi / zRGgeNA-pittazoSitena AnAta iva / vidhUpyate dhUmAyata iva, paharet 'AcUSya' iti zeSaH // 58 // pittAt ; praklidyate ArdIbhavati kaphAt ; zuSyati pittAt / zeSANAM tu vikArANAM prAk cikitsitamIritam // gandharasAn gandhAna rasAMzcetyarthaH; anye tu gandhasya rasA gandhaiti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA | rasAH, rasatergatyarthatvAt ; yAthAtathyena gandhaM na jAnAtItyarthaH / kyatantre karNagatarogapratiSedho nAmaika vyavasyet jAnIyAt / kecidamuM pAThamanyathA paThanti, sa caadrshvisho'dhyaayH||21|| nAnna likhitaH // 6 // doSairvidagdhairgalatAlumUle idAnIM zAlAkyasiddhAntena caturvidhAnAmarzasAM saptavidhAnAmarbudAnAM caturvidhAnAM zophAnAM kiM cikitsitamiti pRSTaH saMvAsito yasya samIraNastu // 7 // . nireti pUtirmukhanAsikAbhyAM zAlAkyatantrasya nyUnatAdoSaM prijihiirghraah-shessaannaamityaadi| zeSANAM caturvidhAnAmarzasAM, saptavidhAnAm arbudAnAM, caturvi taM pUtinAsaM pravadanti rogam // dhAnAM zophAnAM cetyarthaH / prAgiti arzaAdicikitsite / ra pUtinAsasya lakSaNamAha-doSairityAdi / raktamapi doSalena IritaM pratidoSaM pratyavasthaM sarvamuktamityarthaH // 59 // vivakSitaM, tena doSairiti bahuvacanam / vidagdhaiH mUcchitaiH kharUpa pracyutairvA / saMvAsitaH pittazleSmarakkairAtmavikRtigandhena mizrIiti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta kRtaH / nireti nirgacchati, pUtiH zaTitagandho vaayuH||7||vyaakhyaayaamuttrtntraantrgte zAlAkyatantre ghrANAzritaM pittamarUMSi kuryAekaviMzo'dhyAyaH // 21 // . dyasmin vikAre balavAMzca paakH||8|| taM nAsikApAkamiti vyvsthedvaaviNshtitmo'dhyaayH| dvikledakothAvapi yatra dRssttau|| athAto nAsAgatarogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA- nAsApAkasya lakSaNamAha-ghrANAzritamityAdi / arUMSi syaamH||1|| vraNAn / vikleda ArdrabhAvaH, kothaH pUtibhAvaH, etI yatra yasmin yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vikAre, dRSTau darzanaM gatau // 8 // athAta ityAdi / gatazabda AzrayavacanaH, tena nAsAzrita- caturvidhaM dviprabhavaM dvimArga rogavijJAnamadhikRtya kRto'dhyAyo nAsAgatarogavijJAnIyA- vakSyAmi bhUyaH khalu raktapittam // 9 // dhyaayH||1||2|| raktapittalakSaNamanAgatAvekSaNena nirdizannAha-caturvidhamiapInasaH pUtinasyaM nAsApAkastathaiva ca // tyAdi / caturvidhaM vAtapittakaphasannipAtAtmakam / dviprabhavaM dvau tathA zoNitapittaM ca pUyazoNitameva ca // 3 // / prabhavI yakRtplIhAnau yasya taM tathA; anye tu snigdharUkSoSNamedena kSavathupraizathurdIpto nAsAnAhaH prisrvH|| | dvirutpattikAraNaM manyante apare tu dviprabhavamAmAzayapakvAzayanAsAzoSeNa sahitA dazaikAzceritA gdaaH||4|| prabhavamAhuH / dvimArgam adharottaramArgadvayam // 9 // catvAryazIsi catvAraH zophAH saptArbudAni ca // / 1'ekatriMzatsahitaistaistu' iti paa0| 2 pApacyate viSati' 1 'pRtinAsaH' iti paa0| / iti pA0 / Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 22] sushrutsNhitaa| doSairvidagdhairathavA'pi janto. rAtrau vizeSeNa hi taM vikAra lalATadeze'bhihatasya taistu // nAsAparitrAvamiti vyavasyet // nAsA sravet pUyamasRgvimidaM nAsAparisrAvamAha-ajasramacchamityAdi / ajasram anavarataM pUyaraktaM pravadanti rogam // 10 // tam / avivarNam avishissttvrnnm| atra roge srAvaH PATakAkhyapUyarakaM doSAgantunimittaM darzayanAha-doSarityAdi / vida- srotasi pravilAyitAt kaphAt / vyavasyet jAnIyAt ||16||gdhH pittarakAdhikyAviruddhAM pariNati prAptaH / lalATAbhighA- ghrANAzrite zleSmaNi mArutena to'pi viruddhapAkaM prApto mantavyaH // 10 // pittena gADhaM parizoSite ca // 17 // ghrANAzrite marmaNi saMpraMduSTe samucchrasityUrvamadhazca kRcchrAyasyAnilo nAsikayA nireti // 11 // dhastasya nAsAparizoSa uktH|| kaphAnuyAto bahuzaH sazabda nAsAzoSalakSaNamAha-ghrANAzrite ityAdi / gADham atistaM rogamAhuH kSava) vidhijnyaaH|| | zayena // 17||kssvthurpi doSajazcAgantujazca, tatra pUrva doSajameva nirdiza- | doSaitribhistaiH pRthagekazazca mAha-ghrANetyAdi / ghrANAzrite marmaNi zRGgATakAkhye; 'ghANA- brUyAttathA'si tathaiva zophAn // 18 // zrite marmaNi' ityatra 'ghrANAzrite zleSmaNi' iti kecit paThanti zAlAkyasiddhAntamavekSya cApi // 11 // sarvAtmakaM saptamamava'daM tu // tIkSNopayogAdatijighrato vA idAnImuktAnAmarzaAdInAM sAmAnyena lakSaNamAha-doSe. bhAvAn kaTUnarkanirIkSaNAdvA // 12 // rityAdi / pRthagdoSaH trINyAsi, sannipAtenaikaM, evaM catvAryasUtrAdibhirvA taruNAMsthimarma oNsi / tathaiva zophAniti zophA api cakhAra ityarthaH / zAlANyuddhATite'nyaH kSavathurnireti // kyasiddhAntamavekSyeti 'vAtena pittena kaphena cApi' ityAdinA ___ AgantujaM kSavathumAha-tIkSNopayogAdityAdi / atiji- nidAnasthAne SaDarbudAni nirdiSTAni, saptamaM sarvAtmakaM zAlAkya- . ghrataH AghrAyataH / bhAvAn dravyANi / taruNAsthimarma nAsAvaMzA- | tantre // 18||sthimrm zRGgATakasaMjJam / udghATite Urdhva cAlite // 12 // - rogaH pratizyAya ihopadiSTaH prabhrazyate nAsikayaiva yazca sa vakSyate paJcavidhaH purastAt // 19 // sAndro vidagdho lavaNaH kaphastu // 13 // pratizyAyasyAnAgatAvekSaNena saMkSepArtha lakSaNaM nirdizannAhaprAk saMcito mUrdhani pittatapta roga ityAdi // 19 // staM bhraMza) vyAdhimudAharanti // | (nAsAsrotogatA rogAstriMzadekazca kiirtitaaH| bhraMzathorlakSaNamAha-prabhrazyata ityAdi / prabhrazyate atyarthamadhaH ___ nanu, sarvAGgagatAnAM kuSThAdInAmapyatra nAsAyAM saMbhavo'stIti patati nAsikayaiva, na mukhena // 13 // nAsArogANAM saGkhyAtirekamAzamAha-nAsAmotogatA rogA ghrANe bhRzaM dAhasamanvite tu ityAdi / nAsAsrotasi gatA eva ye rogAsta eva maryakatriMzaviniHsarelUma iveha vAyuH // 14 // nAsA pradIpteva ca yasya janto duktAH, na punaratra nAsAyAM ye bhavanti ||aadhiN tu taM dIptamudAharanti // srotaHpathe yadvipulaM kozavaJcArbudaM bhavet // 20 // ) dIptalakSaNamAha-ghrANe bhRzamityAdi / viniHsaret niryAti / / nAsAgatazophAn nAsArbudalakSaNena pRthakurvannAha-srota vAyuH nizvAsaH / pradIpteva jvaliteva nAsA syAt // 14 // ityAdi / kozaH antaHpUraNavastu, yAdRzamasyAntaHpUraNavastu kaphAvRto vAyurudAnasaMjJo tAdRzamantaHpUraNakaraM vastu zothasya nAstItyarthaH // 20 // yadA svamArge viguNaH sthitaH syAt // 15 // zophAstu zophavijJAnA naasaasrotovyvsthitaaH| ghrANaM vRNotIva tadA sa rogo nidAne'zAsi nirdiSTAnyevaM tAni vibhAvayet // 21 // nAsApratInAha iti prdissttH|| iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zA. nAsApratInAhalakSaNamAha-kaphAvRta ityAdi / nAsA prati- lAkyatantre nAsAgatarogavijJAnIyo nahyate badhyata iva vAteneti nAsApratInAhaH // 15 // ___ nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // ajasramacchaM salilaprakAzaM zophAH punaH kIdRzA ityAha-zophA ityAdi / zIpho yasyAvivarNa sravatIha nAsA // 16 // vijJAnaM yeSAM te zophavijJAnAH; athavA prAguktazophAnAmiva 1 'saMpraduSTaH' iti paa0| 2 'yasya' iti pA0 / 1 ayaM zloko hArANacandreNa ma paThitaH / su0 saM082 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM vijJAnaM yeSAmiti / nidAne'zAsItyAdi / eSa pATho dvirukti- | cikitsitaM 'nAsApravRtte jalamAzu deyaM sazarkaraM nAsikayA payo bhayAnnibandhakArairna paThitaH // 21 // vA' ityAdikam ||iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM nADIvatsyAt pUyarakte cikitsA // 6 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatantre pUyaraktasya vidhAnamAha-nADIvadityAdi / pUyarakta nADIdvAviMzo'dhyAyaH // 22 // vat nADItulyA cikitsA, yA visarpanADIstanarogacikitsite vyAkhyAtA // 6 // tryoviNshtitmo'dhyaayH| vAnte samyaka cAvapIDaM vadanti athAto nAsAMgatarogapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 tIkSNaM dhUmaM zodhanaM cAtra nasyam // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pUyarake sAmAnyAM cikitsAmabhidhAya vizeSacikitsA mAha-vAnte ityAdi / atra pUyarakta; anye tu 'atreti nAsA. athAta ityAdi // 1 // 2 // pAke' iti vyAkhyAnayanti / kecit 'vAnte samyak' ityAdika pUrvoddiSTe pUtinasye ca jantoH kSavathau bhraMzathau ca yojayanti |snehskhedii chardanaM sraMsanaM ca // kSepyaM nasyaM mUrdhavairecanIyaiyuktaM bhaktaM tIkSNamalpaM laghu syA rnADyA cUrNa kSavathau bhraMzathau ca // 7 // . duSNaM toyaM dhUmapAnaM ca kAle // 3 // kuryAt khedAna mUrdhni vAtAmayanAn apInasapUtinasyayozcikitsAmAha-pUrvoddiSTe ityAdi / snigdhAn dhUmAn yadyadanyaddhitaM ca // pUrvoddiSTe apInase ityarthaH / chardanaM vamanaM, sresanaM virekaH / kSavathau bhraMzathau ca cikitsAmAha-kSepyamityAdi / nasyakRtazuddharantaHsaMsarga niyamayannAha-yuktamityAdi / toyasya miti pradhamanamityarthaH, paJcavidhavAnnasyasya / mUrdhavarecanIyaiH pAnaM niyamayannAha-uSNaM toyamityAdi / kAle dhUmapAna shirovirecndrvyaiH| pradhamanena kSINe kaphe vAte ca vRddhe sati kAle // 3 // anilanAn snigdhAnityarthaH / anyaditi zirobastimastiSkAhiGgu vyoSaM vatsakAkhyaM zivATI dikam ||7||laakssaa bIjaM saurabhaM kaTphalaM ca // dIte roge paittikaM saMvidhAna ugrA kuSThaM tIkSNagandhA viDaGgaM kuryAt sarva khAdu yacchItalaM ca // 8 // zreSThaM nityaM cAvapIDe karaJjam // 4 // |dIptarogasya cikitsAmAha-dIpte ityAdi / saMvidhAnaM kareMtayorevAvapIDamuddizannAha-hiDa vyoSamityAdi / vyoSa | tyarthaH, sarva bAhyAbhyantaram // 8 trikaTukam / zivATI zvetapunarnavA, zephAliketyanye / ugrA vacA, nAsAnAhe snehapAnaM pradhAna tIkSNagandhA shobhaajnkH| avapIjya dIyata ityavapIDaH / snigdhA dhUmA mUrdhabastizca nityam // kecidamumeva pAThamanyathA paThanti, sa cAdarzanAna likhitH||4|| etairdravyaiH sArSapaM mUtrayuktaM balAtailaM sarvathaivopayojyaM tailaM dhImAnasyahetoH paceta // ___ vAtavyAdhAvanyaduktaM ca yadyat // 9 // apInasapUtinasyayoretairevAvapIDanadravyairnasyArtha tailasAdhana nAsAnAhacikitsAmAha-nAsAnAhe snehapAnamityAdi / lehamAha-etairdravyarityAdi / kecit 'asmin taile yuktitaH saMpa pAnam uttarabhaktakam / mUrdhebastizceti cakArAt sAlvaNopanAhAceta majiSThAM vai srotasi mrakSaNArtha' iti paThanti, sa cAcArya dayo gRhyante / sarvathaiveti paanaabhyjnyaanuvaasnvirobstimstirnaarssiikRtH|| kAdibhiH sarvaireva prakAraiH / anyat aNutailAdikam // 9 // nAsApAke pittahRtsaMvidhAna mAsAnAve ghrANatazvarNamuktaM kArya sarva bAhyamAbhyantaraM ca // 5 // nADyA deyaM yo'vapIDazca tiikssnnH|| hRtvA raktaM kSIravRkSatvacazca tIkSNaM dhUmaM devadArvagnikAbhyAM sAjyAH sekA yojanIyAzca lepaaH|| . mAMsaM vA''jaM yuktamatrAdizanti // 10 // nAsApAke meSajamAha-nAsApAke ityAdi / bAhyaM lepAbhya- nAsAsAvacikitsAmAha-nAsAnAve ityAdi / uktaM cUrNa gapariSekAdi, AbhyantaraM punarAhArasnehapAnavirecanAdi / sAjyAH zirovirecanadravyakRtam / tIkSNo'vapIDo "hiGgu vyoSaM vatsasaghRtAH // 5 // kAkhyaM' ityAdinA ihaivAdhyAye proktaH / agnikaH citrakA, vakSyAmyUjhU raktapittopazAnti ajamodAmanye / Aja mAMsaM 'bhojane' iti zeSaH // 10 // raktapittasyAnAgatAvekSaNena saMkSepArtha cikitsitamAha- nAsAzoSe kSIrasapiH pradhAna vakSyAmyUmityAdi / Urca raktapittapratiSedhe / upazAnti. siddhaM tailaM cANukalpena nasyam // Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24] sushrutsNhitaa| 651 sarpiHpAnaM bhojanaM jAGgalaizca |ntIti yojanIyam / yadi khe khe sthAne citAstat kathaM snehaH khedaH snaihikazcApi dhUmaH // 11 // mUrdhani pratizyAyakarA ityAha-prakopyamANA ityAdi / vividhaiH nAsAzoSe cikitsAmAha-nAsAzoSe kSIrasapirityAdi / prakopaNaiH balavadvigrahAdibhiH krodhAdibhirdivAkhapnAdibhizca / kSIrasarpiH Adita uktam / pradhAna zreSTham / nasye nasya vissye| anye tu mUrdhani saMcayaM prAptA doSA iti vyaakhyaanynti| nanu aNukalpena aNutailavidhAnena vAtavyAdhyuktena / sarpiHpAnam khasthAnavRddhiH saMcayaH, vAtapittakapharakAnAM zirasi sthAnaM antarbhakakam / jAGgale: eNAdimAMsaH, snehaH kheda ityarthaH / nAsti, tatkathaM mUrdhani vAtAdInAM saMcayaH? satyaM, 'yo vAyurvamehiko dhUmo madhUcchiSTAdibhiH // 11 // . kasaMcArI' ityAdinA vAyoH zirasi sthAnamuktaM, pittasya tvarahazeSAn rogAn ghrANajAn sanniyacche- STizceti zirasi sthAnadvayaM, zleSmaNaH sthAnaM zirasi prasiddha duktaM teSAM yadyathA saMvidhAnam // 12 // meva, sirANAM sarvagatvAdratasyApi zirasi sthAnaM, tasmAt birasi iti suzrutasaMhitAyAMmuttaratantrAntargate zAlA | saMcayaM gatA iti yuktam // 4 // kyatantre nAsAgatarogapratiSedho nAma zirogurutvaM kSavathoH pravartanaM ___ tryoviNsho'dhyaayH|| 23 // - tathA'GgamardaH parihRSTaromatA // arzaHprabhRtInAM cikitsAmAha-zeSAnityAdi / zeSAn upadravAzcApyapare pRthagvidhA rogAnazaHzophAdIn , sanniyacchet cikitset / ukta saMvidhAna nRNAM pratizyAyapuraHsarAH smRtAH // 5 // khe khe cikitsite // 12 // pratizyAyasya pUrvarUpamAha-zirogurutvamityAdi / kSavathoH iti zrIDalha(8)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM pravartanaM chikkAyAH pravRttiH / aGgamardo vedanAvizeSaH / parihRSTasuzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkyatantre romatA ucchUnaromatA, uddharSitaromAzca iti yAvat / pRthatrayoviMzo'dhyAyaH // 23 // gvidhA upadravA jvraarockaadyH| puraHsarA agragAminaH, pUrva rUpANItyarthaH // 5 // cturviNshtitmo'dhyaayH| AnaddhA pihitA nAsA tnusraavprvrtinii|| galatAlvoSThazoSazca nistodaH zaGkhayostathA // 6 // athAtaH pratizyAyapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| kharopaghAtazca bhavet prtishyaaye'nilaatmke|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vAtajapratizyAyasya lakSaNamAha-AnaddhA pihitetyAdi / athAta ityAdi / vAtaM prati abhimukhaM zyAyo gamanaM kaphA AnaddhA AdhmAtA pUriteva / pihitA rajaHzUkapUrNeva // 6 // . dInAM yatra sa pratizyAyaH / pratiSedhaH cikitsitam // 1 // 2 // uSNaH sapItakA srAvo ghrANAt sravati paittike||7|| nArIprasaGgaH ziraso'bhitApo kRzo'tipANDuH santapto bhavettRSNAni(bhi)pIDitaH dhUmo rajaH shiitmtiprtaapH|| sadhUmaM sahasA vahi vamatIva ca mAnavaH // 8 // saMdhAraNaM mUtrapurISayozca sadyaH pratizyAyanidAnamuktam // 3 // - pittapratizyAyasya lakSaNamAha-uSNa ityAdi / sapItaka . taca cikitsitamalakSitAnAM vyAdhInAM na saMbhavati, ataH ISatpIta ityarthaH / sadhUmamiti sadhUmamiva vahiM nAsayA bamapratizyAyalakSaNArtha pUrva sadyojanakameva nidAnaM nirdizannAha tItyarthaH / sahasA akasmAt // 7 // 8 // nArIprasA ityAdi / nArIprasaGgo nArISvatizayena prvRttiH| kapha: kaphakRte ghrANAcchukla: zItaH srvenmuhuH|| ziraH abhitapyate yena sa zirobhitApaH / (zirobhitApo zuklAvabhAsaH zUnAkSo bhvehurushiromukhH||9|| dhUmAdiH, rajodhumacayAzca nAsApraviSTA hetvH|) kecidamuM | zirogalauSThatAlUnAM kaNDUyanamatIva ca // pAThaM na paThanti; tana, yataH sarvanibandhakArairajIkRto'yaM kaphakRtapratizyAyaliGgamAha-kapha ityAdi / kaphakRte pratipAThaH // 3 // zyAye kaphaH sravediti saMbandhanIyam ||9||cyN gatA mUrdhani mArutAdayaH bhUtvA bhUtvA pratizyAyo yo'kasmAdvinivartate 10 pRthak samastAzca tathaiva zoNitam // saMpakko vA'pyapakko vA sa sarvaprabhavaH smRtH|| prakopyamANA vividhaiH prakopaNai liGgAni caiva sarveSAM pInasAnAM ca sarvaje // 11 // nRNAM pratizyAyakarA bhavanti hi||4|| sAnnipAtikasya liGgaM nirdizannAha-bhUtvetyAdi / akasmAt sadyojanakaM nidAnamabhidhAya cayAdikrameNa / kAlAntarajanaka- kAraNaM vinA / sarvaje pratizyAye sarveSAM vAtAdijAnAM pratizyAmapi nidAnamAha-cayamityAdi / cayaM gatAH arthAt khe khe yAnAM pInasAnAM liGgAni bhavantIti yojyam / sAnnipAtikasthAne saMcayaM prAptAH / mUrdhanIti mUrdhani pratizyAyakarA bhava- | pratizyAyo'sAdhyaH, videhotakhAt // 10 // 11 // 1bhayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 1 sarvasaratvAt' iti pA0 / Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantra raktaje tu pratizyAye raktAsrAvaH pravartate // vAtAtmakakhAt sarveSAmeva sarpiHpAnam / kAlopapannaiH AvasthikatAmrAkSazca bhvejntururoghaatprpiidditH||12|| kAlayogyaiH / avapIDanaiH nasyabhedaiH / kecidatra, 'pInasAnAM ca durgandhocchrAsavadanastathA gandhAnna vetti c|| sarveSAM heturyasmAt samIraNaH / kaphapittAdhike'pyasmAt mArutaM mUchanti cAtra kRmayaH zvetAH snigdhaastthaa'nnvH|| samupakramet // tasmAdabhiSyandamudIryamANamupAcaredAdita eva kRmimUrdhavikAreNa samAnaM cAsya lakSaNam // dhImAn / ghRtaiH sahiGgvanlakaTUSNasiddhaiH khedaivicitrairvamanaizca rakajapratizyAyasya lakSaNamAha-raktaje ityAdi / uroghAta- tIkSNaH // kaTutrikaM citrakatintiDIkaM tAlIzapatraM cavikAmla. statrAntaroktalakSaNaH tena prakarSeNa pIDitaH / tadeva tantrAntaro- saMjJam / vicUrNitaM jIrakacUrNayuktamelAcchadatvaksurabhIkRtaM ca // kalakSaNaM darzayati,-"uraHkSataM guru stabdhaM pUtipUrNakapho rsH|| mizraM purANena guDena dadyAttat pInasAnAM paripAcanArtham / pakkaM sakAsaH sajvaro jJeya uroghAtaH sapInasaH" iti / mUrcchanti guDaM cApi kaTutrikeNa ghRtapragADhaM pralihet sukhoSNam / sarpipatanti / atra raktajapratizyAye / kRmayaH sUkSmAH / kRmimUrdha guMDAbhyAM kaTukaizca pakvAn khAdecca zaktUnapi nAtizItAn / guDAvikAreNetyAdi / kRmijasya zirorogasya yallakSaNaM tena samAna dhikaM cAIkamAdizanti yuktoSitaM tat paripAcanArtham / ziromasya lakSaNamityarthaH / kecit 'mUrcchanti cAtra kRmayaH zvetAH virekaM vamanaM ca kecidAme na dAtavyamiti bruvanti"-iti snigdhAstathA'NavaH' iti pAThaM raktajapratizyAyalakSaNabhinnaM paTha- paThanti / sa ca pATho jejaTAcAryeNa nAGgIkRtaH // 18 // mti, vyAkhyAnayanti ca-atreti eSu sarveSveva pratizyAyeSu apacyamAnasya hi pAcanArtha // 12 // 13 // khedo hito'mlairahimaM ca bhojyam // praklidyati punarnAsA punazca parizuSyati // 14 // niSevyamANaM payasA''rdrakaM vA muhurAnahyate cApi muhurviviyate tathA // sNpaacyedikssuvikaaryogH||19|| niHzvAsocchAsadaurgandhyaM tathA gandhAna vetti ca 15 navapratizyAyasya pAkArtha cikitsAmAha-apacyamAnasye. evaM duSTapratizyAyaM jAnIyAt kRcchrasAdhanam // tyAdi / ahimam uSNaM, bhojyaM bhojanam / aparamapi pAkAtha yo. ___ idAnImekadoSaje'pi pratizyAye durupacArato doSAntarapra- gamAha-niSevyamANamityAdi / AIkaM payasA pAyayem ukSuvikopAhuSTiM gatasya liGgamAha-praklidyatItyAdi // 14 // 15 // kArayogairvA / ikSuvikArA guDAdayaH / kecit 'niSevyammaNaM payasarva eva pratizyAyA narasyApratikAriNaH // 16 // sA''rdakaM vA saMpAcayet tat kaTukopayogaiH' iti paThanti, kAlena rogajananA jAyante duSTapInasAH vyAkhyAnayanti ca-dugdhena sahAIkarasaH peyaH, anye tu dugdhena bAdhiryamAdhyamaghrANaM ghorAMzca nayanAmayAn // / saha nAgaracUrNa peyamiti manyante; kaTukopayogaiH kaTudravyokAsAgnisAdazophAMzca vRddhAH kurvanti pInasAH17 payogaiH / asyAgre kecit 'grAmyANi mAMsAni dadhIni madyaM idAnIM sarveSAmeva pratizyAyAnAmupekSayA mithyAhArAcAriNo mASAn kulatthAn lavaNaM kaTUni / amlaM tathA cAmakamUlakaM ca narasya kAlAntareNa rogAntarArambhakavaM nirdizannAha-sarva tathA dhainalaM taruNaH prayAti'-iti paThanti; sa ca na paThanIyaH, ityAdi / sarve eva pratizyAyAH kAlena rogajananA bhavanti, tathA sarvanibandhakAraiH parihRtalAt // 19 // ta eva pratizyAyAH krameNa duSTapInasA jaaynte| ke te rogA pakaM ghanaM cApyavalambamAnaM ityAha-bAdhiryamityAdi / vRddhAH pratizyAyA bAdhiryAdIn kurva zirovirekairapakarSayettam // ntIti piNDArthaH / pratizyAyAnAM pakvatA 'pakaM ghanaM cApyavalamba virecanAsthApanadhUmapAnamAnaM' ityAdinA jheyA; etadviparyayeNa cAmatA / kecidvaddhasuzru ravekSya doSAn kavalagrahaizca // 20 // toktam ,-"arucirvirasaM vakaM nAsAsrAvo rujA'ratiH / ziro pakkapratizyAyasya nibarhaNamAha-pakvamityAdi // 20 // guruvaM kSavathuvarazvAmasya lakSaNam // tanuvamAmaliGgAnAM zironAsAsyalAghavam / ghanapItakaphalaM ca pakvapInasalakSaNam" nivAtazayyAsanaceSTanAni iti pratizyAyAnAmAmapakkalakSaNaM paThanti // 16 // 17 // ___o gurUSNaM ca tathaiva vaasH|| tIkSNA virekAH zirasaH sadhUmA navaM pratizyAyamapAsya sarva- - rUkSaM yavAnnaM vijayA ca sevyA // 21 // mupAcaret sarpiSa eva paanaiH|| khedairvicitrairvamanaizca yuktaH pakkapratizyAye sevyamAha-nivAtetyAdi / Asanam upakAlopapanairavapIDanaizca // 18 // vezanaM, ceSTanaM krIDanam / mUoM mastakasya / vAso vastram / . idAnIM pratizyAyAnAM sAmAnyaM cikitsitamAha-navaM prati- vijayA harAtakA // 21 // zyAyAmatyAdi / apAsya pAratyajya / sarvaSA pratizyAyAnA- 1 'zuktoSitaM' iti paa0| 2 'tathA(s)tanuvaM' iti / 1'kRSNA:' iti paa0| | 3 'palAnaM' iti paae| Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 24 ] sushrutsNhitaa| 653 zItAmbuyoSicchizirAvagAha bhedAH / atreti pittaraktotthayoH pratizyAyayorityarthaH / madhuraiH cintAtirakSAzanavegarodhAn // drAkSAragvadhamadhuzarkarAdibhiH // 26-28 // zokaM ca madyAni navAni caiva dhavatvatriphalAzyAmAtilvakairmadhukena ca // vivarjayet pInasarogajuSTaH // 22 // zrIparNIrajanImitraiH kSIre dazaguNe pacet // 29 // , sevyamuddizya parihAyamAha-zItetyAdi // 22 // tailaM kAlopapannaM tannasyaM syAdanayohitam // charyakSasAdajvaragauravAta pittaraktakRtayoH pratizyAyayornasyArtha tailamAha-dhavemarocakAratyatisArayuktam // tyAdi / dhavalagAdikalkaistailacaturthAMzairdazaguNe kSIre tailaM pacavilaGghanaiH pAcanadIpanIyai nIyam / zyAmA trivRt, tilvakaH paTTikArodhraH / kAlopapanna rupAcaret pInasinaM yathAvat // 23 // nirAmatAkAlayogyam / anayoH pittaraktotthayoH pratizyAyayoH idAnIM sopadravasya pakkapratizyAyasyAvasthikaM cikitsAsUtra- // 29 ||maah-chrdiityaadi / aratiH na kvacidavasthitizcetasaH // 23 // | kaphaje sarpiSA snigdhaM tilamASavipakvayA // 30 // vahuvaitikaphopasRSTaM yavAgvA vAmayedvAntaH kaphaghnaM kramamAcaret // pracchardayet pInasinaM vayaHstham // ume bale bRhatyau ca viDaGga satrikaNTakam // 31 // upadvAMzcApi yathopadezaM zvetAmUlaM saMdAbhadrAM varSAbhU cAtra saMharet // vairbheSajai janasaMvidhAnaH // tailamebhirvipakkaM tu nasyamasyopakalpayet // 32 // jayedviditvA mRdutAM gateSu saralAkiNihIdArunikummeGgudimiH kRtaaH|| prAglakSaNeSUktamathAdizeJca // 24 // vartayazcopayojyAH syurdhUmapAne yathAvidhi // 33 // pakkapratizyAye vamanAvasthAM nirdizannAha-bahuvarityAdi / kaphajapratizyAyacikitsAmAha-kaphaje ityAdi / tilamASAtakaphopasRSTaM pInasinaM bahavairvAmayediti piNDArthaH / vayaHsthaM SavipakkayA yavAgvA kRsarayA vAmanIyadravyasiddhayA vAmayeta / saruNam / vAmte sati kiM kuryAdityAha-upadravAnityAdi / vAntazca kaphanne kramamannasaMsarjanAkhyamAcaret / ume ityAdi / yathopadezaM yathAkathitam / vakSyamANacikitsAyAH kAlamuddiza- dabalA dvibalAdibhiH kalkIkRtaistailaM siddhaM nasye hitam / trikaNTako mAha-mRdutAmityAdi / mRdutAM gateSu alpIbhUteSu, prAglakSaNeSu gokSurakaH / zvetA zvetasyandaH / sadAbhadrA kAzmarI / sarale. AmapratizyAyalakSaNeSu, uktaM vakSyamANaM 'vAtike tu pratizyAye tyAdi / saralA trivRt, kiNihI kaTabhI, dAru devadAru, pibet' ityAdikaM vidhAnamityarthaH / kecit viditvA mRdutAM tu nikumbhA dantI // 30-33 // teSAM prAglakSaNAnAM vidhimAdizeca' iti paThanti // 24 // sISi kaTutiktAni tIkSNadhUmAH kaTTAni ca // pAtike tu pratizyAye pibet sarpiryathAkramam // | meSajAnyupayuktAni hanyuH sarvaprakopajam // 34 // paJcabhilavaNaiH siddhaM prathamena gaNena ca // 25 // rasAJjane sAtiviSe mustAyAM bhadradAruNi // masyAdiSu vidhiM kRtsnamavekSatArditeritam // tailaM vipakaM nasyAthai vidadhyAcAtra buddhimAn // 35 // pAtikapratizyAyasya cikitsAmAha-vAtika ityAdi / yathA sAnnipAtikapratizyAyacikitsAmAha-sapISItyAdi |spiissi kama snehpaankrmennetyrthH| prathamo gaNo vidArigandhAdiH / kRtsnaM | tAna ghRtAni / kaTutikAni kaTutikadravyasiddhAnItyarthaH / kaTUni samastam / aditeritaM arditacikitsitoktam // 25 // ceti cakAreNa pratyekavAtAdiyuktA kriyA'pyanuktA samuccI yate / rasAdhane ityAdi / atreti sAmipAtikapratizyAye pittaraktotthayoH peyaM sarpirmadhurakaiH zRtam // 26 // ityarthaH // 34 // 35 // pariSekAn pradehAMzca kuryAdapi ca zItalAn // zrIsarjarasapattaGgapriyaGgumadhuzarkarAH // 27 // mustA tejovatI pAThA kaTphalaM kaTukA vacA // | sarSapAH pippalImUlaM pippalyaH saindhavAgniko // 36 // drAkSAmadhUlikAgojIzrIparNImadhukaistathA // yujyante kavalAzcAtra vireko madhurairapi // 28 // tuttha karaJjabIjaM ca lavaNaM bhagadAru c|| | etaiH kRtaM kaSAyaM tu kavale saMprayojayet // 37 // pittaraktakRtayoH pratizyAyayozcikitsAmAha-pittaraktottha- | | hitaM mUrdhavireke ca tailamebhirvipAcitam // yorisyAdi / madhurakaiH kAkolyAdibhiH / kecit 'pittaraktotthayosti kaiH kaSAyamadhuraighRtam' iti paThanti, vyAkhyAnayanti mustetyAdi / tejovatI kAkamardanikA, agnikaH ajmodaa| ca-tikAni paTolAdIni / pariSekAnityAdi / pradehAH prlepaaH| mustAdibhiH kRtaH kaSAyaH sAnnipAtike pratizyAye hitaH, zrIriti zrIveSTakaH navanItadhUpaH, 'guggulI' iti loke, sarveSu pratizyAyeSu hita ityanye // 36 // 37 // - - sarjaraso rAlA, pattazaM raktacandanaM; madhulikA guDUcI, markaTa-kSIramadhajale kvAthyaM jaangglairmRgpkssibhiH|| 38 // tRNamapare, gojI gojihikA, zrIparNI kAzmIrI / kavalA gaNDSa- 1 'sahAM bhadrA' iti paa0| Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM jaronA puSpairvimidaM jalajairvAtaprauSadhairapi // tribhiriti pRthagarthadyotanArtham / 'ziro rujati mAnAm' ityatra hime kSIrAvaziSTe'smin ghRtamutpAnya ytntH||39|| kecit 'zirorogA manuSyANAm' iti paThanti / rogazabdo sarvagandhasitAnantAmadhukaM candanaM tathA // yadyapi sAmAnyavyAdhivAcakastathA'pi ye pIDAkarA vyAdhayaAvApya vipacedbhUyo dazakSIraM tu taddhRtam // 40 // ste'tra gRhyante, tena khAlityAdInAmatrAnupAdAnamiti vyAkhyA. nasye prayuktamudriktAn pratizyAyAm vyapohati // | nayanti / ekAdazaprakArasyetyAdi / ekAdazaivAtra shirorogaaH| yathAkhaM doSazamanaistailaM kuryAcca ytntH||41|| | anyatovAtazabdena anantavAtasya sarvagatanayanarogavijJAnIye kSIramityAdi / kSIraM jAGgalamAMsAdibhyo'STaguNaM, ardhajale | proktakhAt / brahmadevastu videhAdiSu anantavAtasya pRthaka kSIrAdadhaM jalaM, jAGgalaiH mRgapakSibhiH eNAdibhirlAvAdibhizca, pAThAt pRthagevAtra paThanIyaH, tena caikAdaza zirorogA iti bruute| jalajaH puSpaiH nIlotpalAdibhiH, vAtanaH vidArIgandhAdibhiH, atra kecidvidehadarzanAt sUryAvartakaviparyayamapi paThanti / ghRtamutpAdya 'tadugdhaM mathilA' iti vAkyazeSaH / sarvagandhA | tathA ca tadvacaH-"tatra vAtAnugaM pittaM citaM zirasi tiSThati / elAdiparipaThitAH / sitA zarkarA, anantA utpalasArivA, madhyAhe tejasA'rkasya tadvivRddhaM zirorujam // karoti paittikI candanaM raktacandanaM, AvApya prakSipya / tadbhutaM kSIramathanAdya- ghorAM saMzAmyati dinkssye| astaM gate prabhAhIne sUrye vAyurvidutpanaM ghRtaM, pratizyAyAn sarvAn apohati sphoTayati / doSaza- vardhate // pittaM zAntimavApnoti tataH zAmyati vedanA / eSa manaiH vaatpittshlessmhrdrvygnnaiH| yathAkhaM yathAtmIyam / idameva pittAnilakRtaH sUryAvartaviparyayaH" iti / kecitsuzrutAtailaM sarveSAmeva pratizyAyAnAm // 30-41 // dhyAyino'nena pAThena sUryAvartakaviparyayaM paThanti,-"vAtapisamUtrapittAzvoddiSTAH kriyAH kRmiSu yo tAt purojAtA rujA'paityaparAhnataH / sUryAvartaH sa tu proko yApanArtha kRmighnAni bheSajAni ca buddhimAn // 42 // viparIte viparyayaH" iti / asau sUryAvartaviparyayazcAturthikaiti suzrutasaMhitAyAmuttaratavAntargate zA viparyayavadasUtrito'pi gRhyate / atra kecit "AluJcayate lAkyatane pratizyAyapratiSedho nAma kampati cApi mUrdhA sarpanti madhye ca pipIlikA vA / skandhaH cturviNshtitmo'dhyaayH||24|| zirazcApyavaghUrNate ca mUrchA pralApazca tathaiva nidraa|| saMjJApraNAza raktapratizyAye kRmisaMbhavo darzitaH, atasteSAmeva kRmINAM | janayedvinidrAM prAtastataH pazyati cAticitram / gRhNAti manye hRdayaM ca rUpaiH sarvairamIbhiH samabhidrutastu // tisro hi rAtrIne thApanArtha cikitsAmAha-samUtretyAdi / kRminnA yAH kriyA sa jAtu jIvettaM zIrSakaM saMpravadanti rogam" iti paThanti / uddiSTAstA gomUtrapittayuktA yApanArtha kartavyAH; tathA kRmighnAni sa ca nibandhakArairnAGgIkRtaH // 1-4 // meSajAni surasAdIni ca kartavyAni / buddhimAn UhApohavAn vaidyH| ye tu sarveSAmeva pratizyAyAnAM kRmisaMbhavakhaM manyante te'muM zloka yasyAnimittaM ziraso rujazca mIdRzaM vyAkhyAnayanti-pratyekaM vAtAdipratizyAye yAH kriyA bhavanti tIvrA nizi cAtimAtram // uddiSTAstA eva gomUtrapittayuktA yathAvaM kRmiSu yojayet // 42 // bandhopatApaizca bhavedvizeSaH zirobhitApaH sa samIraNena // 5 // / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM idAnIM vAtikazirorogalakSaNamAha-yasyetyAdi / animisuzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate zAlAkya tam ISatkAraNam / tIvravacanAt pitte madhyAH rujo, madhyaH kaphe tatre cturviNshodhyaayH|| 14 // iti budhyate / vizeSa upazamaH / zirobhitApaH shirorogH||5|| yasyoSNamagAracitaM yathaiva .. paJcaviMzatitamo'dhyAyaH / __ dahyeta dhUpyeta zirokSinAsam // athAtaH zirorogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA- zItena rAtrau ca bhavedvizeSaH syaamH||1|| zirobhitApaH sa tu pittakopAta // 6 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| paittikazirorogalakSaNamAha-yasyetyAdi // 6 // ziro rujati mAnAM vAtapittakaphaistribhiH // zirogalaM yasya kaphopadigdhaM sannipAtena raktena kSayeNa krimibhistathA // 3 // guru pratiSTabdhamatho himaM c|| . sUryAvartAnantavAtArdhAvabhedakazaGkhakaiH // zUnAkSikUTa vadanaM ca yasya ekAdazaprakArasya lakSaNaM saMpravakSyate // 4 // zirobhitApaH sa kaphaprakopAt // 7 // tAneva zirorogAn saMkhyayA Aha--ziro rujatItyAdi / / kaphajazirorogalakSaNamAha-zirogalamityAdi / upadigdham 1'sarvagandhAH sitA'nantAmadhukaM' iti paa0| 2 'sUryovartAva- upalipta, guru bhArikaM, pratiSTabdham apracalitarUpamiva, himaM zItabhedAbhyAM zasakena tathaiva ca / dazaprakAlsyApyasya' iti paa0|| pUrNamiva / zirobhitApaH zirorogaH / atrAnukko'pi viparyayaulhaNavyAkhyAnamapyetatpAThAntarAnusAreNaiva zeyam / 1'bhavecchiro dhUmavatI ca nAsA' iti paa0| Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 25]. sushrutsNhitaa| 655 AmA sevayopazamo gRhyate / 'zirogalaM' ityatra 'zirobhavaM' iti sUryAtapavilInamastuluGgakAraNotpannasUryAvarta iti / dRDhabalAkecit paThanti // 7 // caaryH| 'uSNena jantuH sukhamApnuyAcca' iti pAThAtsUryAvartavi. zirobhitApe tritayapravRtte paryayaH kathito boddhvyH| kaicidatra 'AvartasaMjJaH sa ca sUryapUrvI sarvANi liGgAni samudbhavanti // vyAdhirmataH pittasamIraNAbhyAm' iti paThanti ||11||12||saanipaatikshiroroglkssnnmaah-shirobhitaape ityAdi // doSAstu duSTAtraya eva manyAM saMpIDya ghATAsu rujAM sutIvAm // 13 // * raktAtmakaH pittasamAnaliGgaH kurvanti sAkSibhuvi zaGkhadeze sparzAsahatvaM ziraso bhavecca // 8 // sthitiM karotyAzu vizeSatastu // rakajazirorogalakSaNamAha-raktAtmaka ityAdi / pittaja gaNDasya pArzve tu karoti kampaM zirorogAdakaje sparzAsahatvamadhikam // 8 // hanugrahaM locanajAMzca rogAn // 14 // vasAbalAsakSatasaMbhavAnAM ... anantavAtaM tamudAharanti zirogatAnAmiha saMkSayeNa // doSatrayotthaM ziraso vikAram // kSayapravRttaH ziraso'bhitApaH anantavAtamAha-doSAstu duSTAtraya ityAdi / sAtyakikaSTo bhavedugrarujo'timAtram // 9 // prabhRtibhistu ziraHkamparogo'sAdhyaH paThitaH, asmiMstra zAstre saMkhedanacchardanadhUmanasyai sAnipAtikazirorogo'nantavAta evAntarbhavati ||13||14||rsRgvimokssaishc vivRddhimeti // yasyottamAnArdhamatIva jantoH kSayajazirorogasya liGgamAha-vasetyAdi / vasAzabda upa- saMmedatodabhramazUlajuSTam // 15 // lakSaNArthaH; tena dehasnehamastiSkamedomajjAzukrANi gRhyante / pakSAzAhAdathavA'pyakasmA'sAbalAsakSatasaMbhavAnAM' ityatra kecit 'asRgvasAzleSmasamI ttasyArdhamedaM tritayAdyavasyet // raNAnAM' iti paThanti; tannecchati gayI // 9 // ___ ardhAkmedamAha-yasyottametyAdi / 'tasyArdhamedaM pavanAt nistudyate yasya ziro'timAtraM sapittAt' iti kecit 'tritayAvyavasthet' ityatra 'dvitayAt' - saMbhakSyamANaM sphuTatIva caantH||10|| iti vA pAThaH // 15||ghraannaanyc gacchetsalilaM saraktaM zaGkAzrito vAyurudIrNavegaH zirobhitApaH kRmibhiH sa ghorH|| kRtAnuyAtraH kphpittrktaiH||16|| kRmikRtazirorogalakSaNamAha-nistudyate ityAdi / nistudyate rujaH sutIvAH pratanoti mUrdhni zulyate vyathyata ityarthaH / sphuTatIva zIryata iva // 10 // vizeSatazcApi hi shngkyostu|| sUryodayaM yA prati mandamanda sukaSTamenaM khalu zaGkhakAkhyaM makSibhruvaM ruka samupaiti gADham // 11 // maharSayo vedavidaH purANAH // 17 // vivardhate cAMzumatA sahaiva vyAdhiM vadantyudtamRtyukalpaM sUryApavRttau vinivartate ca // bhiSaksahasrairapi durnivAram // 18 // zItena zAntiM labhate kadAci iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zA. duSNena jantuH sukhamApnuyAcca // 12 // lAkyatantre zirorogavijJAnIyo nAma taM bhAskarAvartamudAharanti pshcbiNsho'dhyaayH|| 25 // sarvAtmakaM kaSTatamaM vikAram // zajakalakSaNamAha-zaGkhAzrita ityAdi / kRtAnuyAtraH kRtaasuuryaavrtmaah-suuryodymityaadi| sUryApavRttI suuryaastsmye|| nugamaH / udgatamRtyukalpaH upasthitamRtyusamaH / eSa vyAdhistu kasmAtpravRttinivRttI bhavata iti pratipAdayan nimirAha,- tryahAnmArayati, vyahAdanantaraM kuzalenopakrAntaH sidhyati "khabhAvazItA tamaso'bhimUlA rAtriskhayoddhRtakaphena maarge| ruddha // 16-18 // marutkopamiyAt prabhAte rujaM karotyatra zirobhitApe // madhyAhna iti zrIDalha(ha)NaviracitAyo nibandhasaMgrahAkhyAyAM sUryAtapatApayogAt kaphe vilIne maruti prapanne / khamArga suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre mAyAti tadA dinAnte prazAntimAvarta ihArkapUrve" iti / pnycviNsho'dhyaayH|| 25 // 1 'muhurbhavanti' iti pA0 / 2 'sphuratIva cAntaH' iti paa0| Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM ssviNshtitmo'dhyaayH| sAdhitaM kAkolyAdiprativApaM yat sarpitaccharkarAprakSepaM peyamiti athAtaH zirorogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| taatpryaarthH| anye tu 'tasmin vipakkaM kSIre ca' iti paThanti; yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tasmin varuNAdikvAthe kSIre ca sAdhitaM sarpiH sazarkaraM pibediti ca vyAkhyAnayanti / dhUmaM cAsyetyAdi / yathAkAlaM yathAvasthaM vAtavyAdhividhiH kAryaH ziroroge'nilAtmake // . payonupAna seveta ghRtaM tailamathApi vA // 3 // madhUcchiSTaprabhRtibhiH snehamitraiH kRto dhUmaH snaihikaH // 5-9 // pAnAbhyaJjananasyeSu bastikarmaNi secane // 10 // vAtavyAdhividhiriti samasto vAtavyAdhividhibarbAhya Abhya | vidadhyAtraivRtaM dhImAn balAtailamathApi vA // ntaro'pi kartavyaH; tatra bAhyaH snehakhedAbhyaGgapariSekopanAhazi | pAnAbhyaJjanetyAdi / traivRtam apatAnakacikitsitokaM, balArobastinasyAdiH, Abhyantarastu snehapAnAnuvAsananirUhAdiH / / tailaM mUDhagarbhacikitsitoktam // 10||pyonupaanmiti vAtasya pittAnubandhasya ghRtaM, kaphAnubandhasya | tailam / yadyapi vAtavyAdhicikitsitAtidezenaiva ghatalayoH bhojayecca rasaiH snigdhaiH payobhirvA susNskRtaiH||12|| pAnaM prAptaM, tathA'pi niyamArthametadvacanaM; athavA payonupAnaprA bhojayedityAdi / rasaiH mAMsarasaiH / susaMskRtaiH vAtaharadravyapyarthaH athavA snehAdiprayogaparisamAptI prAyogikametadvidhAnam sAdhitaiH // 11 // // 1-3 // pittaraktasamutthAnau zirorogI nivArayet // mugAn kulatthAnmASAMzca khAdecca nizi kevalAn // zirolepaiH sasarpiSkaiH pariSekaizca zItalaiH // 12 // kssiirekssursdhaanyaamlmstukssaudrsitaajlaiH|| kaTUSaNAMzca sasarpiSkAnuSNaM cAnu payaH pibet // 4 // ___ idAnIM pittajaraktajayostulyacikitsitatvAt saMkSepArthamubhapibedvA payasA tailaM tatkalkaM vA'pi maanvH|| yorekaM cikitsitamAha-pittaraktetyAdi / shirolepaiHmdhurkaadimudgaanityaadi| muddAnAM vAtakaratve'pi mASANAM zleSmakaratve'pi dravyakRtaiH, pariSekaizca zItalaiH kSIrekSurasAdikRtaH / tAnyeva vyaadhiprtyniiktvaadyogshktrcintylaacopyogH| kaTUSNAniti pariSekadravyANyAha-kSIrezvityAdi / sitAjalaM zarkarodakam kaTUSNadravyasaMskRtAn , sasarpiSkAn saghRtAn / tailaM tilatailam / // 12||ttklkN muddAdikalkaM; anye tilakalkamAhuH, tannecchati gayI nalavaJjalakalAracandanotpalapadmakaiH // 13 // jejaTazca // 4 // vNshshaivlyssttyaahvmustaambhoruhsNyutaiH|| vAtaghnasiddhaiH kSIraizca sukhoSNaiH sekamAcaret // 5 // ziraspralepaiH saghRtairvaisapaiMzca tathAvidhaiH // 14 // tatsiddhaiH pAyasairvA'pi sukhossnnairlepyecchirH|| madhuraizca mukhAlaipairnasyakarmabhireva ca // cinnairvA matsyapizitaiH zarairvA ssaindhvaiH|| 6 // zirolepadravyANyAha-naletyAdi / nalaH zuSiraparvA khanAcandanotpalakuSThairvA sulakSNairmagadhAyutaiH // makhyAtaH, vajulo vetasaH, kahAra raktotpalaM, candanaM raktacandasnigdhasya tailaM nasyaM syAt kulIrarasasAdhitam // 7 // nam, utpalaM nIlotpalaM, zaivalaM dUrvA, ambhoruhaM padmam / vaisapaizca varuNAdau gaNe kSuNNe kSIramodakaM pacet // tathAvidhairiti visarpacikitsitoktaiH pralepaiH (ci.a. 17); 'kSIrazeSaM ca tanmathyaM zItaM sAramupAharet // 8 // tAni tu uzIralAmajakacandanasrotojamukkAmaNigairikANi / tato madhurakaiH siddhaM nasye tat pUjitaM hviH|| tathAvidhairiti vacanAdraktapittavisarpapralepaprakArairna tu kaphavAtatasmin vipakke kSIre tu peyaM sarpiH sazarkaram // 9 // visarpalepadravyaprakArairityarthaH / / madhuraiH kAkolyAdibhiH / dhUmaM cAsya yathAkAlaM snaihikaM yojayedbhiSak // nasyamatra madhuradravyasaMskRtena snehena kRtam / pittaraktasamutthAna Abhyantaravidhi pratipAdya bAhyavidhimAha-vAtaghnasiddhairi- zirorogI nivArayedityatrApi saMbandhanIyam // 13 ||14||tyaadi / vAtaghnAni bhadradAdIni / seko dhArAsekaH / tatsiddhaiH AsthApanavirekaizca pathyaizca snehbstibhiH||15|| pAyasaiH vAtaharadravyasiddhagokSIrapAyasairityarthaH / lepayet upanAha-kSIrasapihitaM nasyaM vasA vA jAGgalA shubhaa|| . yet / khinervA matsyapizitairiti matsyamAMsaH khinnairvA zirasyupa zirasyupa- idAnIM raktaje pittaje ca ziroroge vamanaM vihAya karmaca. nAhaH / kRzarairveti tilataNDulamASakRtayavAgvopanAhaH, kRzara tuSTayaM nirdizannAha-AsthApanairityAdi / AsthApanAdibhiH zabdo'kArAnto'pyasti / candanAdibhirvA zlakSNapiSTairupanAhaH / |pittaraktasamutthitau zirorogI nivArayediti saMbandhaH / pathyasnigdhasyaityAdi / snigdhasya kulIrarasacaturguNe sAdhitaM tailaM nasyaM sya | zabda AsthApanAdibhitribhiH saMbandhanIya: / pathyaiH hitaiH / syAditi piNDArthaH / varuNAdAvityAdi / kSuNNe jarjarIkRte / tena vakSyamANotpalAdinA''sthApanaM virecanaM ca madhuradravyakRtaM, tasmin vipakke kSIre khiti varuNAdigaNasiddha kSIre caturguNe snehabastayastu madhurakandakSIraghRtAdikRtAH / kSIrasarpiratra mathya1 'kaTUSNAn samasarpiSkAn' iti paa0| 2-3-4 'ligthaiH mAnakSIrotpannanavanItajAtam // 15||iti paa0|| 1'zajazaivalayaSTyAha' iti pA0 / Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 263 sushrutsNhitaa| 657 utpalAdivipakkena kSIreNAsthApanaM hitam // 16 // ziroroge ityAdi / tridoSano vidhiranantaroktavAtAdijazirobhojanaM jAGgalarasaiH sarpiSA cAnuvAsanam // rogano vidhiH ||mdhuraiH kSIrasarpistu nehane ca sazarkaram // 17 // sarpiHpAnaM vizeSeNa purANaM vA dizanti hi // 24 // AsthApanopayogidravyANyAha-utpaletyAdi / sarpiSA cAnu sAmAnyacikitsitamabhidhAya vizeSacikitsitamAha-sarpi:vAsanamityuktaM tadeva nirdizannAha-madhurairityAdi / madhuraiH pAnamiti / atra nibandhakArairbahUktaM, tacca vistarabhayAna likhi. kAkolyAdibhiH, pakkamiti zeSaH / kSIrasarpiH kSIramathanAdu-| tam // 24 // tthitaM, snehane mehabastI, sazarkaraM sitazarkarAcUrNaprakSepam / anye tu 'madhuraiH kSIrasarpistu pakkaM pAne sazarkaram' iti paThanti, kSayaje kSayamAsAdya kartavyo bRMhaNo vidhiH|| tannecchati gayI // 16 // 17 // | pAne nasya ca sarpiH syAdvAtaghnamadhuraiH zRtam // 25 // pittaraktanamuddiSTaM yaccAnyadapi taddhitam // | kSayakAsApahaM cAtra sarpiH pathyatamaM viduH|| idAnIM saMkSepArthamatidezenAparamapi cikitsitamAha-pitta | kSayajacikitsAmAha-kSayaja ityAdi / kSayamAsAdya rakkAraktanamityAdi / anyadapi pAnAlepanasyAdi raktapittanaM yaduddiSTaM dikSayeSvanyatamaM kSayamavadhArya, zoNitAdikriyAnatikrameNa cikitadatrApi hitamiti pinnddaarthH|| tsitamityarthaH; anye tu kSayArtha zoSapratiSedhamadhyAyamAsAdya, yo | bRMhaNo vidhirAhArauSadhAkhyaH sa kAryaH / pAne nasye cetyatra kaphotthitaM zirorogaM jayet kaphanivAraNaiH // 18 // cakAro bhimakrame sarpizcetyatra draSTavyaH, tena tailamapi mdhurkhshirovirekairvmnstiikssnnairgnndduussdhaarnnaiH|| vyasaMskRtaM samuccIyate / kSayakAsApahaM sarpiH "kulIrazuphicaTaacchaMca pAyayetsarpiH khedyeccaapybhiissnnshH||19||| kaiNalAvAna niSkvAthya varga madhuraM ca kRtsnam" ityAdinA protam ziro madhukasAreNa snigdhaM cApi virecyet|| ||25||inggudsy tvacA vA'Apa maSazTaGgasya vA bhiSak // 20 // kRmibhirbhakSyamANasya vakSyate zirasaH kriyA // 26 // idAnIM kaphajazirorogacikitsAmAha-kaphotthitamityAdi / / nasye hi zoNitaM dadyAttena mUrcchanti jntvH|| kaphotthitaM zirorogaM kaphanivAraNairjayediti saMbandhaH; tAni mattAH zoNitagandhena samAyAnti yatastataH // 27 // ca kaphanivAraNAni zirovirecanAdIni / acchaM ceti acchaM ___idAnI krimijavirorogAvasare sudUravistRtabahukrimINAmutkekevalaM, vamananirjitakaphasya prakupitavAta vijayA) sarpiHpAnaM | athavA sarpiHpAnaM vamanasya prAkarma / abhIkSNazaH punaH punaH zanenAharaNopAyamuddizannAha-kRmibhirityAdi / krimibhirbhkssy||18-20|| mANastheva, bhakSitasya duHzakyalAt; zirasaH kriyA vakSyate iti saMbandhaH / zoNitanasyaM kRmINAmutklezanArtha, srotomukhagamaAbhyAmeva kRtAM varti dhUmapAne prayojayet // nArtha ca / mUrcchanti macchitA bhavanti madayukA bhavanti / samAdheyaM kaTaphalacUrNe ca kavalAzca kaphApahAH // 21 // | yAnti samAgacchanti / yatakhato nAsAsrotaHpramRtibhiH tatra saralAkuSThazArGgaSTAdevakASThaiH srohissaiH|| cAgatAnAM kRmINAM kUrcakAdiminirharaNaM kartavyam // 26 // 27 // kSArapiSTaiH salavaNaiH sukhossnnairlepyecchirH|| 22 // teSAM nirharaNaM kArya tato muurdhvirecnaiH|| ... . zirovirecanAvazeSitakaphasyopazamanArthaM dhUmamAha-AbhyA hakhazigrukabIjairvA kaaNsyniiliismaayutaiH||28|| mityAdi / AbhyAm iDadImeSazRGgIlagbhyAm / kaTphalacUrNa gheyaM kRmighnairavapIDaizca mUtrapiSTairupAcaret // ghrAtavyaM, pradhamanavizeSo'yam / kaphApahAH kphhrdrvykRtaaH| saraletyAdi / kSArapiSTaiH kSArodakapiSTaiH, salavaNaiH ISalavaNaiH ME pUtimatsyayutAn dhUmAn kRminAMzca prayojayet 29 // 21 // 22 // idAnIM kUrcakAdibhiragamyAnAM krimINAM nirharaNArtha ciki tsitamAha-teSAmityAdi / mUrdhavirecanaiH viDAmaricApAmArgazi. yavaSaSTikayozcAnnaM vyoSakSArasamAyutam // gruvIjAdibhiH; gayI tu vakSyamANAni hakhavigrukabIjAni shiropttolmundrkaultthairmaatraavgojyedrsaiH|| 23 // virecanadravyANi manyate / hakhazigrukabIjerityAdi / kRminaH AhAramAha-yavetyAdi / vyoSaM trikaTukaM, kSAro yavakSAraH, viDamAdibhiH // 28 // 29 // yavaSaSTikayozvAcaM trikaTukena kaTUkRtaM, yavakSAreNa lavaNitaM, paTo. bhojanAni kRmighnAni pAnAni vividhaanic|| . lAdInAM yUSaiH saha mAtrAvadbhojayediti saMbandhaH // 23 // __ AhAramAha-bhojanAnItyAdi / kRmighnAni kRmipratiSedha. ziroroge tridoSotthe tridoSaghno vidhirhitH|| paThitAni dhAnyAmlaprabhRtIni surasAdisaMskRtAni // - .. adhunA-tridoSajazirorogasya sAmAnyAM cikitsAmAha sUryAvarte vidhAtavyaM nasyakarmAdimeSajam // 30 // 1 meSazayA ca' iti paa0| 2 'atra kSAraH pAnIyaH' | sUryAvartakacikitsAmAha-sUryAvarte ityAdi / maspakarmAiti paa0| / dItyAdizabdAlepapariSekakavalaprahaSirobastyAdayaH / anye tu su0 saM0 83 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM nasakarma AdI yasya tanasyakarmAdi, tacca vamanaM vihAya vire- anantavAte kartavyaH sUryAvartaharo vidhiH|| 36 // kAdikarmacatuSTayam / ye tu sUryAvartaviparyayaM paThanti tatrApIda- sirAvyadhazca kartavyo'nantavAtaprazAntaye // meva cikitsitam // 30 // AhArazca vidhAtavyo vaatpittvinaashnH||37|| bhojanaM jAGgalaprAyaM kSIrAnavikRtighRtam // madhumastakasaMyAvaghRtapUraizca bhojanam // thAhAra niyamayannAha-bhojanetyAdi // kecidatrAnantavAtacikitsitaM paThanti; tadAha-anantavAte | ityAdi / madhumastakAH rakhajukAH, saMyAvaH kaNDakaghRtaizcAturjAtatathA'rdhabhedake vyAdhau prAptamanyacca yadbhavet // 31 // kAparasugandhaH lapsiketi loke, ghRtapUraH 'ghevara' iti prasiddhaH shiriissmuulkphlairvpiiddo'nyorhitH|| // 36 // 37||vNshmuulkkrpuurairvpiiddN prayojayet // 32 // avapIDo hitazcAtra vcaamaagdhikaayutH|| kSIrasarpiH prazaMsanti nasye pAne ca zaGkhake // 38 // madhukenAvapIDo vA madhunA saha sNyutH|| 33 // jAgalAnAM rasaiH snigdhairAhArazcAtra zasyate // manaHzilAvapIDo vA madhunA candanena vaa|| zakacikitsAmAha-kSIretyAdi / kSIrasapiriti ardi- . ardhAvabhedakacikitsitamAha-tathA'rdhamedake ityAdi / na tacikitsite'kSitarpaNArtha yaduktam / jAjalAnAmityatra kecidaudakevalaM sUryAvarte nasyakarmAdibheSajaM jAGgalaprAyaM bhojanaM kSIrAnavi-| kAnAmiti paThanti, tannecchati gayI // 38||kRtighRtN prayojayet tathA'rdhAvabhedake'pi prAptamanyacca yadbhavediti | zatAvarI tilAn kRSNAn madhukaM nIlamutpalam 39 anyadapi snehasirAvyadhAvapIDakarNazUloktadIpikAtailAdi yat dUrvA punarnavAM caiva lepe sAdhvavacArayet // prAptaM yuktaM bhavet tat kartavyam / gayI tu anyacchabdena vakSya- mahAsugandhAmathavA pAlindI cAmlapeSitAm // 40 // mANaM zirISamUlakaphalairityAdikamicchati / zirISetyAdi / zirolepamAha-zatAvarImityAdi / zatAvaryAdibhiH kSIra-.' anayoH sUryAvartArdhabhedakayoH / avapIjya dIyata ityavapIDo | piSTaiH zirolepaH / mahAsugandhAmityAdi / mahAsugandhA utpanasyabheda ityarthaH / vaMzetyAdi / atreti anayoH sUryAvartArdhameda | lasArivA, sarpasugandhAmapare / pAlindI kAlavallI / amlaM kayoH / madhukaM yaSTImadhukaM, manaHzilAvapIDo madhunetyeko yogaH, kAlikam // 39 // 40 // . . candanena ceti dvitIyaH / kecidatra candanazabdena madhUkasAraM | vyAkhyAnayanti // 31-33 // zItAMzcAtra parISekAn pradehAMzca prayojayet // teSAmante hitaM nasyaM sarpirmadhurasAnvitam // 34 // zItapariSekAn zItavIryavidArigandhAdikAkolyAdyutpalAdikaSA anuktAnapyatra pariSekapradehAnirdizannAha-zItAnityAdi / avapIDainirjitakaphasya pazcAtkarmAha-teSAmityAdi / teSAm | yakRtAn , zItapradehAneteSAmeva kalkairamlapiSTaiH kRtAn ||avpiiddaanaam , ante avasAne, madhurakAnvitaM kAkolyAdigaNa | avapIDazca deyo'tra suuryaavrtnivaarnnH||41|| kalkazRtaM ghRtaM nasye prayojyam / anye madhurasAM mUrvA manyante / ___ avapIDazcetyAdi / sUryAvartanivAraNo'vapIDaH 'zirISamUlakakecitteSAmityatra tayoriti paTanti, vyAkhyAnayanti. ca phalairavapIDo'nayohita' ityAdyuktaH // 41 // ante'vapIDAnAmavasAne madhurasAnvitasarpistayoH sUryAvartArdhamedakayornasye hitaM, vAtapittottarAvasthAyAM ghRtanasyam // 34 // kRmikSayakRtau hitvA zirorogeSu buddhimAn // madhutailasamAyuktaiH zirAMsyativirecayet // 42 // sArivotpalakuSThAni madhukaM cAmlapeSitam // | pazcAtsarSapatailena tato nasyaM prayojayet // sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhaavhH|| 35 // . | idAnIM zirorogANAM sAmAnyacikitsAmAha-kRmItyAdi / eSa eva prayoktavyaH ziroroge kaphAtmake // kRmikSayakRtau zirorogI parityajyAnyeSu zirorogeSu madhutaila- idAnIM zirolepamAha-sArivetyAdi / sArivA prasiddhA, samAyuktaiH zirovirecanadravyarbuddhimAn vaidyaH zirAMsi ativireutpalaM nIlotpalam / amlapeSitaM kAjikapeSitam / dvayoH sUryA-cayet, nasyaM dadyAdityarthaH / mUlAnilonmUlanavAt styAnabhUtavArdhAvabhedakayoH / ayamapi zirolepo vAtapittottarAvasthAyAM kaphavinAzanakhAca sarSapatailena nasyam / anye tu 'pazcAt sarpiH prayoktavyaH / eSa ityAdi / eSa eveti zirISaphalAdyavapIDaH sukhoSNaM tu nasyatastu prazasyate' iti paThanti teSAmayamabhiprAyaHkaphanimitta ziroroge prayoktavyaH / yadyapi kaphazirorogasya zirovirecanena kaphe vijite sati vAtapittajayArtha sarpinesyam cikitsoktA tathA'pyavasaraprAptakhAt punarukA / anye 'ziro- ||42||roge kaphAtmake' ityatra 'kSayAtmake' iti paThanti / tanecchatinacecchAnti vrajantyevaM snigdhasvinnAMstato bhiSa43 jejttaacaaryH| apare ta 'ebhireva prayoktavyaH ziroroge'ni pazcAdupAcaretsamyaka sirANAmatha mokssnnaiH|| . lAtmake' iti paThanti / ebhireveti anntroktsaarivotplkuchaadibhiH|| 35 // 1'sUryAvaritaH' iti pA0 / Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 27] sushrutsNhitaa| 659 idAnImetairapyupAyairyadA zAnti zirorogA na yAnti tadA skandagrahastu prathamaH skandApasmAra eva ca // kiM kartavyamityAha-na cecchAntimityAdi // 43 // - zakunI revatI caiva pUtanA cAndhapUtanA // 4 // SaTsaptatirnetrarogA dazASTAdaza krnnjaaH||44|| pUtanA zItanAmA ca tathaiva mukhmnnddikaa| ekatriMzad ghrANagatAH zirasyekAdazaiva tu|| navamo negameSazca yaH pitRgrhsNshitH||5|| iti vistarato (di)STAH salakSaNacikitsitAH 45 ___ idAnIM teSAM navagrahANAM nAmAnyAha-skandagraha ityAdi / saMhitAyAmabhihitAH saptaSaSTirmukhAmayAH // prathamaH pradhAnamAdirvA / navamo naigameSa iti saMkhyAnirdezAetAvanto yathAsthUlamuttamAGgagatA gdaaH||. deva saMkhyAyAM labdhAyAM bhUyo navama iti saMkhyAkaraNaM kAzyapAasminchAstre nigaditAH saGkhyArUpacikitsitaiH 46 ditantrAntaroktAdhikasaMkhyAnirAkaraNArtham / pitRgrahasaMzita iti bAlasyAnyagrahebhyo rakSakatvAtpiteva grahaH saiva saMjJA saMjAtA iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate zAlA yasya sa tathA / (netu bhUtavidyAvat pitRlokAbhihitagraha kyatantre zirorogapratiSedho nAma iti)||4||5|| padizo'dhyAyaH // 26 // dhAtrImAtroH prAkapradiSTApacArA.. iti zrIbhagavatA dhanvantariNopadiSTAyAM maharSiNA suzrutA. cchaucabhraSTAnmaGgalAcArahInAn // cAryeNa viracitAyAM suzrutasaMhitAyAmuttaratantrA trastAn hRSTAMstarjitAn tADitAn vA ntargataM zAlAkyatanaM samAptam // . pUjAhetohiMsyurete kumArAn // 6 . - idAnIM zAlAkyatantrasyArthapiNDamuktamupasaMharannAha-Sadasa kasmAdbrahA bAlAn vizantItsAha-dhAtrItyAdi / dhAtrI ptatirityAdi / dazASTAdaza aSTAviMzatirityarthaH / iti zabda stanapAyinI poSayitrItyarthaH, mAtA prasavitrI / prApradiSTApauktasmaraNe / ye vistarato (di)STAH vistareNa videhAdau cArAditi prAk zArIrasthAne pradiSTo'pacAraH akRtyavidhiH mAMsabhASitAH / yathAsthUlaM sthUlAnatikrameNa, aNuzo bhidyamAnAH surAdInAM laulyAdAcaraNaM vA / zaucaM mUtrapurISAdiprakSAlanaM, maGgalaM khastikasragdAmadUrvAvacAsarSapAdisparzanam , AcAraH pApapunarasaMkhyeyAH / asminniti zAlAkyazAstre // 44-46 // virodhI, trastAn udvignAn , hRSTAn muditAn , tarjitAn anyena saduddheH prasavaH padaM suyazasaH sadvaidyavanyaH zriyA kenacidvibhISitAn / tADitAn abhihatAn / kathaM pUjA jAyate ! mAvAsaH sukRtI kriyAsu nipuNaH zrIDalhaNAkhyo bhiSak / kusumAdinA bhojanAdinA ca / ato hetoH dhAtrImAtrorapacA. zrIbhAdAnakanAthasAhalanRpasyAtIva yo vallabhaH rAdRSaNAdyanvitAn vAlAn / pUjA cAtropalakSaNaM; tena rati zAstraM tasya nibandhasaMgraha iti khyAtaM dhritriitle| hetorapi hiMsyuriti / nanu, dhAtrImAtrorapacArAdvAlAnAmanapaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- rAdhikhAt kathaM grahahiMsanaM ? atrocyate-bAlAnAM prAktanakarmavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate zAlAkyatatre yogata evApacAraM kurutaH / kumArAnityupalakSaNaM; tena kumArikA SaDviMzo'dhyAyaH samAptaH // 26 // api hiNsyuH| ete prahA ityrthH||6|| aizvaryasthAste na zakyA vizanto dehaM draSTuM maanurvishvruupaaH|| sptviNshtitmo'dhyaayH| AptaM vAkyaM tatsamIkSyAbhidhAsye athAto navagrahAkRtivijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyA- | liGgAnyeSAM yAni dehe bhavanti // 7 // kasmAtte grahA dehaM vizanto nopalabhyante ityaahai-aishvrysyaamH||1|| tyAdi / eSAM grahANAM yAni liGgAni bhavanti tAni AptaM vAkyaM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| samIkSyAbhidhAsya kathayiSye iti piNDArthaH / AptaM vAkyam zAlAkyatantrAnantaraM kaumAratantraM prArabhyate-athAta ityA- AptaruktaM vAkyam ; AptAzca yathArthavAdinaH // 7 // di / bAlazabdo'tra luptanirdiSTo draSTavyaH / tatra prahA bAlAnAM zUnAkSaH kSatajasagandhikaH stanadviha nava, aSTau punarabAlAnAM bhUtavidyAyAM nirdeSTavyAH / AkRtiH vakrAsyo htclitaikpkssmnetrH|| AkAro liGgaM kAryabhUtaM, natu khabhAvAkhyam // 1 // 2 // . udvignaH sululitacakSuralparodI * vAlagrahANAM vijJAnaM sAdhanaM cApyanantaram // ___skandA" bhavati ca gADhamuSTivarcAH // 8 // utpattiM kAraNaM caiva suzrutaikamanAH zRNu // 3 // 1 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 2 'yena kenacit' tatra prathamaM kumAratantrasyArthapiNDamuddizannAha-bAlagrahANA- iti pA0 / 3 'nanu pratyakSAviSayatvAt kRtAvezAnAM grahANAM kena mityAdi / vijJAnaM viziSTajJAnam / sAdhanaM cikitsitam / jJAnaM bhaviSyatItyAha-' iti pA0 / 4 'tattvArthavedinaH' iti paa0| utpattiH prabhavaH / kAraNaM hetuH||3|| 'khambhAvaH' iti pA... Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM nanawwwvowwwimmmmmmmmmmmonwr skandagrahAtalakSaNamAha-zUnAkSa ityAdi / kSatajasagandhikaH pUtanAgrahAtalakSaNamAha-srastAna ityAdi / na divA sukhaM rudhirasamAnagandhikaH, vinagandha ityarthaH; anye tu kSata rakaM khapiti na ca rAtrau sukhaM khapiti / sRjati muzcati / 'sastAGga' tatsagandhika ISadbudhiragandhika ityarthaH / stanadvida stanadveSI / | ityatra kecit 'svasthAGga' iti paThanti, khasthAGgo'pi na divA vakrAsyaH vkrmukhH| hatacalitaikapakSmanetra iti hataM calitaM caika-na rAtrI khapitIti vyAkhyAnayanti // 12 // pakSma netre yasya sa tathA / udvignaH udvigncittH| sululitacakSuH yo dveSTi stanamatisArakAsahikkAkiMcinmilitalocanaH / skandAta iti skandavinodanArtha rudreNa cchrdiibhirdhvrshitaabhirrcmaanH|| sRSTo prahaH tenArtaH, skando'tra na punarbhagavAn kArtikeyaH / gADhe durvarNaH satatamadhaHzayo'mlagandhimuSTivarcasI yasya sa tthaa| gayadAsastu 'stabdhAGgaH' kSataja staM brUyurbhiSaja ihAndhapUtanArtam // 13 // sagandhikaH stanadvida vakrAsyo hatacaraNaikapakSmanetraH' iti paThilA andhapUtanArtalakSaNamAha-ya ityAdi / adhaHzayaH adho'stabdhamaI yasya sa tathA, hatAni ekapAdaikapakSmAnayanAni mukhazAyI / amlagandhiH kaalikaadymldrvygndhiH|| 13 // yasya sa tathA' iti vyAkhyAnayati // 8 // udvigno bhRzamativepate prarudyAt niHsaMzo bhavati punarbhavetsasaMzaH saMlInaH svapiti ca yasya caantrkuujH|| saMrabdhaH karacaraNaizca nRtyatIva // visrAGgo bhRzamatisAryate ca yastaM vimane sajati vinadya jambhamANaH / jAnIyAdbhiSagiha zItapUtanArtam // 14 // phenaM ca prasRjati ttskhaabhipnnH||9|| zItapUtanArtalakSaNamAha-udvigna ityAdi / saMlInaH samyaskandApasmArAtalakSaNamAha-niHsaMjJa ityAdi / saMrabdhaH glInaH, zayyaikadeze lagna ityarthaH / vinAko visragandhAGgaH / samyak kalitaH san , karacaraNAbhyAM hastapAdAbhyAM, nRtyatIva | 'udvigno bhRzamati' ityatra kecit 'AkrandatyaticakitaH' iti. nartanamiva karoti / vinadya zabdaM kRtvA; kvacit 'vinamya' iti | paThanti // 14 // pAThaH, tatra gAtra vinamanaM kRlA; viNmUtre muJcatIti vyAkhyAnam / mlAnAGgaH surucirapANipAdavako tatsakhAbhipannaH tacchandena skandaH kathyate, tasya sakhA skandA bahvAzI kaluSasirAvRtodaro yH|| paramAraH, tenaakraantH||9|| sodvego bhavati ca mUtratulyagandhiH sastAGgo bhayacakito vihaGgagandhiH sa zeyaH zizuriha vkrmnnddikaatH||15|| saMsrAvitraNaparipIDitaH samantAt // mukhamaNDikAgrahAtalakSaNamAha-mlAnAGga ityAdi / mlAnAjo sphoTaizca pracitatanuH sadAhapAkai durbalamadhyazarIraH / surucirapANipAdavakra iti suSTha ruciraM vijJeyo bhavati zizuHkSataH zakunyA // 10 // zobhanaM hastapAdavakaM yasya sH| vakramaNDikA? mukhamaNDikAta zakuniprahArtalakSaNamAha-prastAGga ityaadi| srastAmaH zithi- | ityarthaH // 15 // laaH| bhayacakito bhiitH| vihaGgA atra mAMsAdA jalacarAzca / yaH phenaM vamati vinamyate ca madhye. saMsAvitraNaparipIDitaH pUyAsrAvitraNaparipIDitaH / samantAt sodvegaM vilapati cordhvamIkSamANaH // srvtH| atrotavaNasphoTayorvidIrNAvidIrNalena bhedaH / kSataH jvaryaMta pratatamatho vasAsagandhiabhibhUtaH // 10 // niHsaMzo bhavati hi naigameSajuSTaH // 16 // raktAsyo haritamalo'tipANDudehaH naigameSagrahArtalakSaNamAha -ya ityAdi / madhye madhyAcha / zyAvo vA jvrmukhpaakvednaatH|| | sodvegaM satrAsaM, vilapati atizayena zabdaM karoti, UrdhvamIkSarevatyA vyathitatanazca karNanAsaM mANaH Urdhva pazyan / 'vilapati' ityatra kecit 'vihasati' iti mRdAti dhruvamabhipIDitaH kumaarH||11|| | paThanti / jvaryaMta pratataM satatam / vasAsagandhiH vasayA tulyarevatIprahArtasya lakSaNamAha-raktAsya ityAdi / haritamala | gandhiH / niHsaMjJaH nigetsmygjnyaanH|| 16 // iti malo'tra viSThA mUtraM ca / jvaramukhapAkavedanAtaH jvarAtoM | prastabdho yaH stanadveSI muhyate caavishnmuhuH|| mukhapAkavedanArtazca / vyathitatanuriti sarujazarIraH / abhipI- taM bAlamacirAddhanti grahaH saMpUrNalakSaNaH // 17 // Dito revatyA iti saMbandhaH // 11 // ___ sAMpratamasAdhyagrahAtalakSaNamAha-prastabdha ityAdi / prastasastAGgaH svapiti sukhaM divA na rAtrI bdho'tyartha stabdhAGgaH / muhyate mohaM yAti / Avizan Aveza viD bhinnaM sRjati ca kAkatulyagandhiH // | kurvan / muhuH vAraMvAram // 17 // charyA''" hRSitatanUruhaH kumAra- | viparItamataH sAdhyaM cikitsedacirAditam / stRSNAlurbhavati ca pUtanAgRhItaH // 12 // sAdhyapahAtalakSaNamAha-viparItamityAdi / viparItaM pravandha. . Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 28] sushrutsNhitaa| stanadveSAdilakSaNairanupahatam / acirAditam alpakAla- | elAdipaThitAH, surAmaNDaH surAyA uparyaccho bhAgaH, kaiDaryo pIDitam / mahAnimbaH / etena bilvAdimUlakkAthena elAdInAM kalkena siddhaM gRhe purANahaviSA'bhyajya vAlaM zucau shuciH||18|| tailamabhyajane hitamiSyata iti siddham // 4 // sarSapAn prakiretteSAM tailairdIpaM ca kArayet // devadAruNi rAnAyAM madhu sadA sannihitaM cApi juhuyAddhavyavAhanam // 19 // siddhaM sarpizca sakSIraM pAnamasmai prayojayet // 5 // sarvagandhauSadhIbIjagandhamAlyairalaGkatam // devadAruNItyAdi / madhuradrumA madhuravRkSAH, madhu(dhU )karAjA. agnaye kRttikAbhyazca svAhA svAheti saMtatam // 20 // danAdayaH / pAnam annAdasya bAlasya // 5 // sAdhyasya cikitsAmAha--gRhe ityAdi / purANahaviSA jIrNa- sapAH sarpanirmoko vacA kAkAdanI ghRtam // ghRtena, abhyajya bAlaM cupATilA / zucI pavitradeze, zuciH uSTrAjAvigavAM caiva romANyuDUpanaM zizoH // 6 // 'bhiSagU' iti zeSaH / teSAM tailaiH sarSapANAM tailaiH, dIpaM kArayet dIpaM prajvAlayedityarthaH / sadetyAdi / juhuyAt homaM kuryAdityarthaH / / kAkAdanI kAkajaGghA // 6 // havyavAhanam agnim / kairjuhayAt ? sarvagandhauSadhIbIjairiti; somavallImindravallIM zamI bilvasya kaNTakAn // sarvagandhA elAdiparipaThitAH, oSadhIbIjAni yavadhAnyatilA- mRgAdanyAzca mUlAni prathitAnyeva dhArayet // 7 // dIni, tairjuhuyAt / gandhamAlyairalatamagniM bAlaM vA, satataM somavallItyAdi / somavallI guDUcI, indravallI meM vAraMvAraM na sakRt / ayaM vidhiH sarvaprahANAM sAmAnyaH / agnaya | gaNDadUrveti loke, mRgAdanI indravAruNI // 7 // ityAdi / agni huvA tato madhyAhe baliM dadyAt // 18-20 // raktAni mAlyAni tathA patAkA namaH skandAya devAya grahAdhipataye nmH|| raktAzca gandhA vividhAzca bhkssyaaH|| zirasA tvA'bhivande'haM pratigRhNISva me balim // ghaNTA ca devAya balinivedyaH nIrujo nirvikArazca zizuma jAyatAM drutam // 21 // sukukkuTaH skandagrahe hitAya // 8 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAratantre. baliM nirdizannAha-raktAnItyAdi / tathA patAkA raketyarthaH / navagrahAkRtivijJAnIyo nAma (prathamo'dhyAyaH, raktAzca gandhAH kuGkumAdikAH / bhakSyAH khastikamodakAdayaH / AditaH) sptviNsho'dhyaayH||27|| devAya skandanAmne, skandagrahe vakSyamANe cakharAkhye / hitAya tatra yaM mantramuccarettamAha-nama ityAdi // 21 // hitArtha bAlakasya / balizca zucinA vaidyena kRtanAnena zastrahaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyA- | stena rAtrau dAtavyaH // 8 // khyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre navagrahAkRti- snAnaM trirAtraM nizi catvareSu vijJAnIyo nAma saptaviMzatitamo'dhyAyaH // 27 // kuryAt puraM zAliyavairnavaistu // adbhizca gAyatryabhimantritAbhiH assttaaviNshtitmo'dhyaayH| prajvAlanaM vyAhRtibhizva vhveH||9|| athAtaH skandhagrahapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| snAnamityAdi / cakhareSu catuSpatheSu, apare calarazabdena yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| tripathaM kathAsthAnaM cetyAhuH / puraM maNDalam / adbhizca gAyatryanavagrahAkRtivijJAnIyAnantaraM vijJAtanavaprahAkRtezcikitsita- | bhimantritAbhiH snAnamiti saMbandhanIyam / vyAhRtibhistisRbhiH mucitaM; tatrApi skandagrahasya prathamalAttatpratiSedhAdhyAya Ara- saptabhirdazabhirvA khAhAntAbhiH / skandagrahe cakharAkhye zAlibhyate-athAta ityAdi // 1 // 2 // yavairviracitamaNDalAbhyantarasadmani purAbhidhAne, trirAtraM rAtrI skandagrahopasRSTAnAM kumArANAM prazasyate // | balinAnahomAH kAryAH // 9 // vAtaghnamapatrANAM niSkvAthaH pariSecane // 3 // | rakSAmataH pravakSyAmi vAlAnAM pApanAzinIm // skandetyAdi / upasRSTAnAM gRhItAnAm / drumagrahaNaM viTapa- ahanyahani kartavyA yA bhiSagbhiratandritaiH // 10 // niSedhArtham / skandagrahaprabhAveNa tenAviSTe bAle vAyuH kupyatIti tapasAM tejasAM caiva yazasAM vapuSAM tathA // vAtaharaiH sekAdayaH kAryAH; athavA vAtaghnadrumAH khaprabhAveNa grahA- nidhAnaM yo'vyayo devaH sa te skandaHprasIdatu // 11 // vezamapi nivartayanti, acintyazaktikhAt // 3 // | grahasenApatirdevo devsenaaptirvibhuH|| teSAM muleSu siddhaM ca tailamabhyaJjane hitam // | devasenAripuharaH pAtu tvAM bhagavAn guhaH // 12 // sarvagandhasurAmaNDakaiDaryAvApamiSyate // 4 // | devadevasya mahataH pAvakasya ca yaH sutaH // teSAmityAdi / teSAM vAtaghnahramANAM bilvAdInAm / sarvagandhA gaGgomAkRttikAnAM ca sa te zarma prayacchatu // 13 // 1 taile dIpaM' iti paa0| 1-'matsyANDakaH' iti paa0| Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM 662 raktamAlyAmbaraH zrImAn rktcndnbhuussitH|| anantAM kukkuTI bimbI markaTIM cApi dhArayet // raktadivyavapurdevaH pAtu tvAM kraunycsuudnH||14|| anantetyAdi / anantA utpalasArivA, kukuTI kukuTIzaiti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAra rIravat kusumacitrA vallI sphaTikaracitakukkuTANDatulyakandA, tane skandapratiSedho nAmA (dvitIyo'dhyAyaH, ! markaTI kapikacchuH / dhArayet zarIre iti boddhavyam // Adito')TAviMzo'dhyAyaH // 28 // pakkApakkAni mAMsAni prasannA rudhiraM pyH||7|| rakSAmityAdi / rakSA svastyayana; mantrANAmacintyazakti- bhUtodano nivedyazca skandApasmAriNe'vaTe // khAnmantramayI rakSA pApanAzinI / tapasAmityAdi / vapuSA- pakvetyAdi / prasannA surA, rudhiraM chAgalasya, payo dugdham / miti vapuSAM nidhAnaM sthAnamityanena kAmarUpalamuktam / avyayo bhUtodanaH bhUtAnAmodanaH sopahAro baliH, utkhinnA maassviknityH| prahAH skandagrahAdikAH teSAM senA tasyAH patiH devase- ' tibalirityanye / avaTe gAyAm // 7||naaptiH| devasenAripavo daityaaH| devadevasya rudrasya, umA pArvatI, catappatheca kartavyaM snAnamasya yatAtmanA // 8 // kattikAH SaTasaMkhyopetAH saptarSibhAyoH / zarma sukham / kAMcanAmA cataSpathe ityAdi / asya bAlakasya / yatAtmanA upavAsAdiparvataH taM sUdayati nihantIti krauJcasUdanaH // 10-14 // yutena / 'yatAtmanA' ityatra kecit 'yathAvidhi' iti paThanti; iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta- skandapratiSedhoktanAnavidhAneneti ca vyAkhyAnayanti // 8 // vyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre skandagraha- skandApasmArasaMzo yaH skandasya dayitaH sakhA // pratiSedho naamaa'ssttaaviNshtitmo'dhyaayH|| 28 // vizAkhasaMzazca zizoH zivo'stu vikRtaannH||9|| iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAratantre ekontriNshttmo'dhyaayH|| skandApasmArapratiSedho nAma (tRtIyo'dhyAyaH, AditaH) ekontriNsho'dhyaayH||29|| athAtaH skandApasmArapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH1/ yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| rakSAmantramAha-skandetyAdi / skandasya kArtikeyasya, dayi taH abhISTaH, sakhA mitraM, vizAkhasaMjJa iti skandApasmArasya bilvaH zirISo golomI surasAdizca yo gnnH|| dvitIyaM nAma / zizoH bAlakasya, zivo'stu kalyANakRdbhavatu, pariSeke prayoktavyaH skndaapsmaarshaantye||3|| vikRtAnano vikRtmukhH| 'vizAkhasaMjJasya' iti kecit paThanti, skandapratiSedhAnantaraM pratyAsattyA skandApasmArapratiSedhA tatra skandasya vizeSaNam // 9 // rambho yujyata ityAha-bilva ityAdi / golomI dUrvA // 1-3 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAsarvagandhavipakkaM tu tailamabhyaJjane hitam // khyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre skandApasArakSIravRkSakaSAye ca kAkolyAdau gaNe tathA // 4 // pratiSedho nAmaikonatriMzattamo'dhyAyaH // 29 // vipaktavyaM ghRtaM cApi pAnIyaM payasA saha // sarvetyAdi / sarvagandhA elAdikAH, yathAlAbhamelAdikalena bilvazirISAdInAM vAthena tailaM paktavyam / anye tu 'gandhamUtra triNshttmo'dhyaayH| vipakkam' iti paThanti; gandhAH sarvagandhAH pUrvoktAH, mUtraM athAtaH zakunIpratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // gomUtram / kSIretyAdi / kSIravRkSakaSAye caturguNe, payasA dugdhena yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| caturguNena, kAkolyAdau gaNe kalkIkRte snehacaturthAze ghRtaM vipakta skandApasmArapratiSedhAnantaraM zakunIpratiSedhArambhaH, skandAvyam / tadbhutaM kiM kAryamityAha,-pAnIyaM pAtavyam , 'annAdena' digrahapratipAdakasUtre'syA evAnantaroktabAdityAha-athAta iti zeSaH / anye tu pAnIyaM caturguNaM dattvA ghRtaM pakkavyamiti manyante, zeSaM pUrvavat // 4 // ityAdi // 1 // 2 // zakanyabhiparItasya kAryo vaidyena jaantaa|| utsAdanaM vacAhiGgayuktaM skandagrahe hitam // 5 // gRdhrolUkapurISANi kezA hastinakhA ghRtam // | vetasAmrakapitthAnAM niSkvAthaH pariSecane // 3 // vRSabhasya ca romANi yojyAnyuddhapane'pi ca // 6 // | zakunItyAdi / abhiparItasya vyAptasya, 'bAlasya' iti shessH| - utsAdanamityAdi / utsAdanam udvartanam / skandagrahe hita | jAnatA buddhimtaa| niSkvAthaH pariSecane kArya iti saMbandhaH // 3 // mityatra cakAro lupto jJeyaH, tena skandagrahe skandApasmAre ca | kaSAyamadhuraistailaM kAryamabhyaJjane shishoH|| hitam / ('etadudvartanaM hitam' ityatrAnye 'etadudvartaneritam' kaSAyetyAdi / kaSAyA vaTAdayaH, madhurANi kAkolyAdIni; iti paThanti tanna, utsaadnsyaanutlaatuu)||5||6|| tatra vaTAdInAM kaSAyaH, kAkolyAdInAM ca kalkaH, tAbhyo tailaM Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 31] suzrutasaMhitA / 663 nAmAonom sAdhyaM pratyeka vaTAdInAM kAkolyAdInAM ca kalkakaSAyau kalpa- iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAra. nIyAvityanye - tanne zakunIpratiSedho nAma (caturtho'dhyAyaH, mdhukoshiirhiibersaarivotplpdmkaiH||4|| AditaH) triNsho'dhyaayH||30|| robhrapriyaGgumaJjiSTAgairikaiH pradihecchizum // bAlakarakSAmAha-antarIkSetyAdi // 10 // 11 // . madhuketyAdi / utpalaM nIlotpalam / pradihet limpet | iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nivandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre vraNeSUktAni cUrNAni pathyAni vividhAni ca // 5 // zakunIpratiSedho nAma triMzattamo'dhyAyaH // 30 // vraNeSvityAdi / vraNeSu zakunIjuSTabAlakavaNeSu / uktAni cUrNAni dvivaNIyAdhyAye kIrtitAni mizrakoktAni ca zodhanaropa. ektriNshttmo'dhyaayH| NAni / pathyAni vraNitopAsanIyoktAni zAlimuddADimasaindhava athAto revatIpratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| yavapaTolAdIni; anye tu pathyAnIti cUrNAnItyasya vizeSaNaM kurvanti, tatra zakunIjuSTabAlakavaNAnAM sadAhapAkaraktasrAvaharANi yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| cUrNAni prayoktavyAnIti saMbandhanIyam // 5 // zakunIpratiSedhAnantaraM revatyAmapi mukhapAkavacanAt savraNa tvenakadharmalAca revatIpratiSedhAdhyAyo yujyata ityAha-athAta skandagrahe dhUpanAni tAnIhApi prayojayet // skandetyAdi / dhUpanAni sarSapA ityAdIni skandagrahokAni, ityAdi // 1 // 2 // tAnIhApi zakunyAmapi prayojayet // azvagandhA ca zRGgI ca sArivA sapunarnavA // zatAvarImRgairanAgadantInidigdhikAH // 6 // sahe tathA vidArIca kaSAyAH secane hitaaH||3|| lakSmaNAM sahadevAM ca vRhatIM cApi dhArayet // ___ azvagandhetyAdi / ajazRGgI karkaTaGgI, uttamAraNItyanye / sahe mudmASapaNyauM / secane hitAH pratyekaM samuditAca // 3 // - zatAvarItyAdi / mRgairvAruH indravAruNI, nAgadantI dantinI, sahadevA pItapuSpA balA, vRhatI sthUlaphalA // 6 // | tailamabhyaJjane kArya kuSThe sarjarase'pi ca // palaGkaSAyAM nalade tathA girikadambake // 4 // tilataNDulakaM mAlyaM haritAlaM manaHzilA // 7 // tailamityAdi / sarjaraso rAlaH, palaGkaSA guggulaH, naladaM balirepa karajeSu nivedyo niyatAtmanA // jaTAmAMsI, giriH girikarNikA; anye girikadambo mahAtiletyAdi / eSa tilataNDulakamityAdiko baliH / karajeSu kadambaH khanAmakhyAtaH; etaiH kuSThAdibhiH kalkIkRtaistailaM naktamAleSu / niyatAtmanA saMyatendriyeNa 'karajeSu' ityatrAnye kAryam // 4 // 'nikuJjaSu' iti paThanti, nikunjeSu vaneSu ||7||nisskutte ca prayoktavyaM snAnamasya yathAvidhi // 8 // | dhavAzvakarNakakubhadhAtakItindukISu ca // kAkolyAdigaNe caiva pAnIyaM sapiriSyate // 5 // niSkuTe ityAdi / niSkuTe gRhopavane, anye niSkuTaM vanagaha- dhavetyAdi / avakoM gardabhANDaH, kakubhaH arjunaH / tatra namAhuH / yathAvidhIti skandagrahoto vidhiH; tena zAliyavara-vAdikaSAye kAkolyAdikalke ca pAnIyaM sarpiH pAtavyaM ghRtamicitamaNDale gAyatryabhimantritena jalena snAnamiti labhyate ||8||ssyte / anye tu kAkolyAdigaNenaiva pAnIyaM ghRtamicchanti, skandApasmArazamanaM ghRtaM cApIha pUjitam // dhavAzvakarNAdIni pazcAtaile saMbadhnanti // 5 // skandetyAdi / ghRtaM devadAruNi rAsnAyAmityAdikaM, cakAro'tra kulatthA ca pradehaH saarvgndhikH|| somavahayAdInAmapi dhAraNaM samuccinoti / jejaTastu skandagrahe gRdhrolakaparISANi yavA yavaphalo ghRtam // 6 // dhUpanAnItyAdikadhUpanapAThAnte idaM ghRtaM paThati / sandhyayorubhayoH kAryametaduddhapanaM shishoH|| kuryAca vividhAM pUjAM zakunyAH kusumaiH shubhaiH||9|| varuNAriSTakamayaM rucakaM saindukaM tathA // 7 // kuryAdityAdi / kusumaiH zubhairiti jAtIpuSpanIlotpalAdibhiH satataM dhArayeccApi kRtaM vA pautrjiivikm|| zuklAH sumanaso lAjAH payaH zAlyodanaM tathA // 8 // antarIkSacarA devA srvaalngkaarbhuussitaa|| balinivedyo gotIrthe revatyai prayatAtmanA ... ayomukhI tIkSNatuNDA zakunI te prasIdatu // 10 // kulatthA ityAdi / zaGkhacUrNa sudagdhazaGkhacUrNam / sarvagandhA durdarzanA mahAkAyA piGgAkSI bhairavakharA // elAdikAH, taiH kRto lepaH sArvagandhikaH / gRdhretyAdi / yavAH lambodarI zakukarNI zakunI te prasIdatu // 11 // prasiddhAH, yavaphalo vaMzaH, anye yavaphalA dugdhikelyAhuH / 1 'zajavarNA' iti paa0| 1saMkSudha tele saMyacchanti' iti pA0 / Tm Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM varuNAriSTakamayaM varuNanimbakASThaghaTitaM, rucakaM prIvAbharaNaM maNi- | devadAruvacAhiGgakuSThaM girikdmbkH|| kasaMzaM dhArayet / brahmadevasvariSTaM phenilamAha / saindukamiti |elA hareNavazcApi yojyA udbhapane sadA // 6 // sinduko nirguNDI, tatkASTakRtaM rucakaM; tatphalakRtamityanye / | gandhanAkulikumbhIke majjAno badarasya ca // putrajIvo madhyavartulatIkSNAgraphalo jambIrapatro vRkSastatkASTakRtaM karkaTAsthi ghRtaM cApi dhUpanaM sarSapaiH saha // 7 // rucakaM, tatphalakRtamityanye / kecidatrAragvadhaM paThanti / zukle- | hitamityAdi / tugAkSIrI vaMzalocanA, madhurakeSu kAkotyAdi zuklAH sumanasaH zvetakusumAni / nivedyo dAtavyaH / gotIrthe | lyAdiSu; kAkolyAdipAThAttugAkSIrI prAptA, pRthakpATho bhaagslilgopthe| prayatAtmanA upavAsAdipavitreNa / taduktaM, dvayArtha kuSThatAlIzAdInAM yathAlAbhaniSedhArtho vA, ye tugAkSIrI "sopavAsaH zucirnaktaM sazastro nirhare(lim" iti // 6-8 // - vaMzarocanAnukAripArthivadravyaM manyante tanmate dviruktirnAsti / saGgame ca bhiSak snAnaM kuryaaddhaatriikumaaryoH||9|| kalkakaSAyAbhyAM siddhaM ghRtaM hitamiti saMbandhaH / girikadambako nAnAvastradharA devI citramAlyAnulepanA // mahAkadambaH / gandhanAkulI sugandhA raanaa| kumbhikA jalajA / calatkuNDalinI zyAmA revatI te prasIdatu // 10 // jejaTAcAryastu na paThatyetaddevadAdiyogadvayamapi, gayI tu upAsate yAM satataM devyo vividhbhuussnnaaH|| paThati // 5-7 // lambA karAlA vinatA tathaiva bahuputrikA // kAkAdanIM citraphalAM bimbI guJjAMca dhArayet // revatI zuSkanAmA yA sA te devI prasIdatu // 11 // | matsyaudanaM ca kurvIta kRzarAM palalaM tathA // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAra. | zarAvasaMpuTe kRtvA baliM zUnyagRhe haret // 8 // tantre revatIpratiSedho nAma (paJcamo'dhyAyaH, ___ kAkAdanImityAdi / kAkAdanI kAkatindukaH, 'kAlA' ityanye; AditaH) ektriNsho'dhyaayH||31|| citraphalA indravAruNI, citraannddiketynye| matsyaudanaM matsyabhakaM; saMgama ityAdi / saMgame nadIdvayamelake / rakSAmantramAha- palalaM tilapiSTam / 'zUnyagRhe haret' ityatra 'zUnyagRhetare' ityanAnetyAdi / aparA devyo vividhabhUSaNA yAM revatImupAsate nye, totare khaNDagRhe / kecidatredRzaM paThanti 'hareddhaliM cotku-' sevante sA devI bho bAlaka te tava prasAdaM karotu loke prasAda- raTe' ityAdi; tatrotkuraTaH zUnyAgAraH, zUnyArAma itynye||8|| karA bhavatu / revatI zuSkanAmA zuSkarevatItyarthaH // 9-11 // | ucchiSTenAbhiSekeNa zizoH svapanamiSyate // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM | pUjyA ca pUtanA devI balibhiH sopahArakaiH // 9 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre reva- malinAmbarasaMvItA malinA rUkSamUrdhajA // . tIpratiSedho nAmaikatriMzattamo'dhyAyaH // 31 // zUnyAgArAzritA devI dArakaM pAtu pUtanA // 10 // budurgandhA karAlA meghkaalikaa|| bhinnagArAzrayA devI dArakaM pAtu pUtanA // 11 // dvaatriNshttmo'dhyaayH| ___ iti suzrutasaMhitAyAmuttaratatrAntargate kumAathAtaH pUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| ratantre (SaSTho'dhyAyaH, AditaH) yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dvaatriNsho'dhyaayH|| 32 // revatIpratiSedhAnantaraM strIgrahasAmAnyAt puutnaaprtissedhaarmbho| ucchiSTenetyAdi / uccheiSTanAbhiSekeNa aacmnodkenetyrthH|| yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // pUrvakalpena snAnam / rakSAmantraH-malinetyAdi // 9-11 // kapotavaGkA'raluko varuNaH paaribhdrkH|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM AsphotA caiva yojyAH syuryAlAnAM pariSecane // 3 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatace pUtavacA vayaHsthA golomI haritAlaM mnHshilaa|| nApratiSedho nAma dvaatriNshttmo'dhyaayH||32|| kuSThaM sarjarasazcaiva tailArthe varga iSyate // 4 // kapotavaGketyAdi / kapotavaGkA kabaDavaveti loke prasiddhA trystriNshttmo'dhyaayH| brhmsuvrclaaprpryaayaa| AsphotA sArivA / vayasthA brAhmI, | __ athAto'ndhapUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| anye guDUcImAhuH / golomI dUrvA / varga iSyate iti vargagrahaNaM yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yathAlAbhaM prakSepArtham / vacAdInAM kalkakaSAyAbhyAM taila. pUtanApratiSedhAnantara pUtanAsAmAnyAdandhapUtanApratiSedhArambho sAdhyam // 3 // 4 // hitaM ghRtaM tugAkSI- siddhaM madhurakeSu ca // yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // kuSThatAlIzakhadiracandanasyandane tthaa||5|| 1 'zUnyArAmAzritA' iti pA0 / // 9 // lakSamU devI urInA Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAyaH 35] sushrutsNhitaa| 665 tiktakadramapatrANAM kArya kvAtho'vasecane // ctustriNshttmo'dhyaayH| titaketyAdi / tiktakadrumA nimgadayaH, tatpatrakAthena pari athAtaHzItapUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| SekaH kAryaH // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| surA sauvIrakaM kuSThaM haritAlaM manaHzilA // 3 // andhapUtanApratiSedhAnantaraM pUtanAsAmAnyAcchItapUtanApratiSe. tathA sarjarasazcaiva tailArthamupadizyate // dhArambho yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // pippalyaH pippalImUlaM vargoM madhurako madhu // 4 // | | kapitthaM suvahAM bimbI tathA bilvaM pracIbalam // zAlaparNI bRhatyau ca ghRtArthamupadizyate // | nandI bhallAtakaM cApi pariSeke prayojayet // 3 // - suretyAdi / sauvIrakaM virecanAdhyAyopadiSTakAjikaprakAraH / bara mUtraM mustaM ca suradAru ca // atra taile surAsauvIrake tailAt pratyekaM caturguNe, kuSThAdIni ndhAMzca tailArthamavacArayet // 4 // kalkadravyANi caturthAMzAni / pippalya ityAdi / vargo madhurakaH | rohinniisrjkhdirplaashkkubhtvcH|| kAkolyAdiH; vargagrahaNaM yathAlAbhaniSedhArtha, pippalyAdInAM | niSkvAthya tasminniSkvAthe sakSIraM vipceddhRtm||5|| kalkakAthAbhyAM ghRtaM vipAcya zItIbhUte ghRte madhu kSipet / idaM gRdhrolUkapurISANi bstgndhaamhestvcH|| ghRtaM pAnAya // 3 // 4 // nimbapatrANi madhukaM dhUpanArtha prayojayet // 6 // sarvagandhaiH pradehazca gAtreSvakSNozca shiitlaiH||5|| | dhArayedapi lambAM ca gujoM kAkAdanIM tathA // . sarvetyAdi / pradeho lepaH / zItalairanyairapi dravyaiH // 5 // kapitthamityAdi / suvahA godhaapdii| pracIbalo matsyAkSakaH, kAkajakatyanye / nadImallAtakaM nadIpippalikA gaNDopalIti / purISaM kaukuTaM kezAMzcarma sarpatvacaM tathA // paryAyA / sarvagandhA elAdikAH / atra taile kuSThadvayasya pATho jIrNA ca bhikSusaMghArTI dhUmanAyopakalpayet // 6 // | bhAgadvayArthaH / rohiNI kaTphalaH / rohiNyAdikAthe triguNe purISaM kaukkuTamiti kukuTapurISa, kezAMzcarma ca kukuTasya, kSIrekabhAge ghRtaM pacet / bastagandhA bothayikA / ahesvacaH kezAzcama ca mAnuSasyetyeke kecit carmeti sarpasya vadanti, ta, sarpasya kaJcakAH / lambA tikAlAbUH / kAkAdanI kAkatitena carma vak kaJcalikA sarpasya / jIrNA ca bhikSusakATImiti ndukA ||3-6||bhikssurtr zAkyabhikSubauddhAkhyaH parivAjakazca, tayorjIrNasavATI nadyAM mudkRtaizcAnnastarpayecchItapUtanAm // 7 // jIrNavastraM; tadekadezo gRhyate, ekadeze'pi samudAyapravRttaH, devyai deyazcopahAro vAruNI rudhiraM tathA // bhikSuratra zAkyabhikSureveti jejttH||6|| jalAzayAnte bAlasya smapanaM copadizyate // 8 // kukkuTI markaTI zimbImanantAM cApi dhArayet // | nayAmityAdi / mudkRtairanaiH mudrakRtairbhakSyaiH, mudgodaneneti mAMsamAma tathA pakkaM zoNitaM ca ctusspthe||7|| gyii| upahAro baliH / jalAzayAnte nadyAH samIpe // 8 // nivedyamantazca gRhe zizo rkssaanimitttH|| zizozca sapanaM kuryAt sarvagandhodakaiH shubhaiH||8|| mudraudanAzanA devI suraashonnitpaayinii|| karAlA piGgalA muNDA kaSAyAmbaravAsinI // jalAzayAlayA devI pAtu tvAM zItapUtanA // 9 // devI bAlamimaM prItA saMrakSatvandhapUtanA // 9 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAiti suzrutasaMhitAyAmuttaratatrAntargate kumArata . ratane zItapUtanApratiSedho nAma 'ndhapUtanApratiSedho nAma (saptamo'dhyAyaH, (aSTamo'dhyAyaH, AditaH) AditaH) prystriNsho'dhyaayH|| 33 // ctustriNsho'dhyaayH|| 34 // kukuTImityAdi / kukkuTI sphaTikaracitakukuTANDasadRza- rakSAmAha-mudretyAdi // 9 // kandA kukuTIzarIravat kusumacitrA vallI / markeTI kapikacchuH, iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyA markaTamUlItyanye, shukshimbiitypre| anantA sArivA / antazca suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatatre khaNDagRhAbhyantare / vizozceti cakArAt dhAtryAzca sapanam / zItapUtanApratiSedhAdhyAyazcatustriMzattamaH // 34 // sarvagandhA elAdikAH / devI prItA satI imaM bAlaM rakSatviti saMbandhaH // 7-9 // pshctriNshttmo'dhyaayH| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- | athAto mukhamaNDikApratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH 1 tavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate kaumArabhRtyatantre'ndhapUta- yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| nApratiSedho nAma trayastriMzattamo'dhyAyaH // 33 // zItapUtanApratiSedhAnantaraM strIprahasAmAnyAnmukhamaNDikApra. tiSedhArambho yujyata ityAha-athAta ityAdi // 1 // 2 // su0saM084 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM kpitthbilvtrkaariivaaNshiigndhrvhstkaaH|| sstttriNshttmo'dhyaayH| kuberAkSI ca yojyAH syurbAlAnAM pariSecane // 3 // athAto naigameSapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // kapitthetyAdi / tarkArI araNikA, vAMzI vaMzalocanA, kube. yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| rAkSI kASThapATalA, peTiketyanye // 3 // mukhamaNDikApratiSedhAnantaraM pariziSTakhAnnaigameSapratiSedhArambho kharasaibhRGgavRkSANAM tthaa'jhrigndhyoH| tailaM vasAM ca saMyojya pacedabhyaJjane shishoH||4|| yukta ityAha-athAto naigameSapratiSedhamityAdi // 1 // 2 // mRvRkSANAmiti vAtaharabilvAdikAnAM bhRGgAH patrabhaGgAH, bilvAgnimanthapUtIkAH kAryAH syuH pariSecane // tadupayogikA vRkSAH / ajaharigandhayoriti bastagandhAzvaga- surA sabIjaM dhAnyAmlaM pariSeke ca zasyate // 3 // ndhayoH, ajAzvagandhAcaturguNarasena tailaM vasAM ca saMyojya priynggsrlaanmtaashtpusspaakuttnnttaiH|| yamakaM pacediti manyante; 'ajaharigandhayoH' ityatra ca 'tathaiva pacettailaM sgomuurddhimstvmlkaanyjikaiH||4|| harigandhayA' iti paThanti // 4 // | bilvAmimanthetyAdi / pUtIkaH cirabilvaH / 'surA sabIja madhUlikAyAM payasi tugAkSI- gaNe tathA // dhAnyAmlaM' ityatrAnye 'surAsabIjadhAnyAmlaiH' iti paThanti; tathAmadhure pazcamUle ca kanIyasi ghRtaM pacet // 5 // pAThe sabIjaM dhAnyAmlaM bIjena saha kAjikamiti / anye tu __ madhUlikAyAmityAdi / madhUlikA markaTahastatRNam / payasi surAsthAne tatheti paThanti / sabIjamapyatra sauvIramiti kecit / gokssiire| atra gayI payaHkhinIti paThati; tatra kSIravidArI- priyaGsaraletyAdi / saralA zuklA trivRt, anantA utpalasAgaNe; tathA madhure kAkolyAdike, paJcamUle kanIyasi zAlapaNyA-rivA. kuTanaTaM tagaraM; tatra priyaGgvAdikalkaM caturthAzaM, dadhyAdike / madhUlikAdikalkakkAthAbhyAM ghRtaM pacet // 5 // divyazcaturbhiH pratyekaM samaM tailaM pacediti krmH||3||4|| vacA sarjarasaH kuSThaM sarpizcobhUpanaM hitam // | paJcamUladvayakvAthe kSIre madhurakeSu ca // dhArayedapi jihvAzca caassciirllisrpjaaH||6|| pacedRtaM ca medhAvI kharImastake'pi vA // 5 // . varNakaM cUrNakaM mAlyamaJjanaM pAradaM tathA // manaHzilA copaharegoSThamadhye baliM tathA // 7 // | paJcamUladvayakvAthe iti paJcamUladvayakvAthe dazamUlakkAthe triguNe, pAyasaM sapuroDAzaM balyarthamupasaMharet // kSIre ghRtasame, kAkolyAdikalkacaturthAzaM, khajUrImajjacaturthAzaM mantrapUtAbhiradbhizca tatraiva svapanaM hitam // 8 // miDi yAvA ghRtaM pAnArtha pacedityarthaH // 5 // vacetyAdi / cASaH karNAyasaH, cIralliH 'cilla' iti loke, vAM vayaHsthAM golomI jaTilAM cApi dhArayet // cASAdijihAM dhArayet / varNako rocanikA kampillaka ityarthaH, utsAdanaM hitaM cAtra skandApasmAranAzanam // 6 // ny| mAlya puSpam / ajana rasAjana, sAMvIrAjana vacAmityAdi / vayaHsthA guDUcI, brAhmItyanye, golomI mityanye / pAradaM zambhuretaH / pUrvakalpena zAlyAdikRtamaNDale dA. jaTilA mAMsI / utsAdanam udvartanam // 6 // goSThamadhye varNakAdibalimupaharet , anye tu varNakAdidravyANi maNDalArtha manyante / pAyasaM kSIrasaMsiddhAstaNDulAH, puroDAzaH | siddhArthakavacAhiGgakuSThaM caivAkSataiH saha // aSTAkapAlaH piSTamayaH kapAlopari pakkastRNAminA / mavetyAdi bhallAtakAjamodAca hitamubUpanaM shishoH||7|| mantrapUtAbhiH gAyacyA abhimantritAbhiH / tatraiva goSTha- siddhArthaketyAdi / akSatA yavAH // 7 // madhye // 6-8 // markaTolUkagRdhrANAM purISANi navagrahe // alakatA rUpavatI subhagA kAmarUpiNI // dhUpaH supte jane kAryo bAlasya hitamicchatA // 8 // goSThamadhyAlayaratA pAtu tvAM mukhamaNDikA // 9 // | ___ markaTetyAdi / markaTAdipurISeNa rAtrI supte loke bAlasya rakSAmAha-alaGkatetyAdi // 9 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAratantre dhUpanam // 8 // mukhamaNDikApratiSedho nAma (navamo'dhyAyaH, tilataNDulakaM mAlyaM bhakSyAMzca vividhAnapi // AditaH) pnyctriNshttmo'dhyaayH||35|| kumArapiTameSAya vRkSamUle nivedayet // 9 // iti zrIbalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM tiletyAdi / vividhAn svastikamodakAdIn / kumArapitR. suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate kaumArabhRtyatatre meSAyati kumArANAM pitA rakSaNAtmakakhAt, meSo naigameSaH, mukhamaNDikApratiSedhAdhyAyaH paJca tasmai naigameSAya / vRkSamUle kSIravRkSamUle / nivedayettilAdikaM triNshttmH|| 35 // balim // 9 // adhastAdvaTavRkSasya sapanaM copdishyte|| 1'bhUjavRkSo bhRjarAja' iti haaraanncndrH| bali nyagrodhavRkSeSu tithau SaSThayAM nivedayet // 10 // Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 37] suzrutasaMhitA / 667 wwwwwwwwwwwwwwwwwamme ajAnanazcalAkSibhUH kAmarUpI mhaayshaaH|| naigameSastu pArvatyA sRSTo meSAnano grhH|| bAlaM bAlapitA devo naigameSo'bhirakSatu // 11 // kumAradhArI devasya guhasyAtmasamaH sakhA // 6 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAra _ naigameSa ityAdi / naigameSaH puMgrahaH, meSAnana eDakamukhaH, tanne naigameSapratiSedho nAma (dazamo'dhyAyaH, bAlakautukAya sRSTaH / kumAradhArI kumArapAlayitA; 'kumAra hArI' ityanye paThanti, tatra kumArAn haratItyarthaH / Atmasama AditaH) sstttriNsho'dhyaayH|| 36 // AtmatulyaH, sakhA mitram / 'Atmasama' ityatrAnye 'Atmodbhava' rakSAmAha-adhastAdityAdi / sapanaM gAyatryabhimantritA iti paThanti, tatrAtmodbhavaH putraH // 6 // bhiradbhiH / balimapi tilataNDulamityAdikaM vaTamUle SaSThyAM nive. skandApasmArasaMjJo yaH so'gninaa'gnismdytiH|| dayet // 10 // 11 // . saca skandasakhA nAma vizAkha iti cocyate // 7 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- skandetyAdi / apasmAravikAraliGgalijitavikAritvena skandAtavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre naiga- pasmAra ityucyate / so'minA sRSTa iti saMbadhyate / vizAkha meSapratiSedhAdhyAyaH SadAtriMzattamaH // 36 // iti skandApasmArasyAparaM nAma // 7 // skandaH sRSTo bhagavatA devena tripurAriNA // | bibharti cAparAM saMjJAM kumAra iti sa grhH||8|| spttriNshttmo'dhyaayH| skanda ityAdi / tripurAriNA rudreNa sRSTaH // 8 // athAto.mahotpattimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| // 1 // bAlalIlAdharo yo'yaM devo rudraagnisNbhvH|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | mithyAcAreSu bhagavAn svayaM naiSa pravartate // 9 // navaprahAkRtivijJAnaM cikitsitaM cAbhidhAya bAlagrahANAmu | guhasya skandAdibhyo medamAha-bAlalIlAdhara ityAdi / tpattiM kAraNaM cAbhidhAtuM grahotpattyadhyAyArambho yujyata ityAha lIlA ceSTA, rudrAgnisaMbhava iti rudrasaMbhavo'gnisaMbhavazca / mithyAathAta ityAdi / grahANAM skandAdInAm , utpattiH AgatiH | cAreSu bAleSvityarthaH / vayaM na pravartate tadanucarAstu pravartante. prAptiH; etena krIDanArtha niyojanamatrotpattiH, nAbhUtaprAdurbhAvaH; kutaH ? yato'sya devalAdyAgAdibhireva tRptiH / 'bAlalIlAdhara' kutaH? teSAM nityatvAt // 1 // 2 // ityatra 'bAlalIlATana' ityanye paThanti // 9 // nava skandAdayaH proktA bAlAnAM ya ime grhaaH|| kumAraH skandasAmAnyAdatra kecidpnndditaaH|| zrImanto divyavapuSo naariipurussvigrhaaH||3|| gRhAtItyalpavijJAnA lavate dehcintkaaH||10|| navetyAdi / vigrahaH zarIra; tatra ca skandaskandApasmArane kumAra ityAdi / kumAraH kArtikeyaH, skandasAmAnyAta gameSAH puruSazarIrAH, zeSAH strIzarIrAH // 3 // skandaprahanAmatulyavAdvAlaM gRhAtIti ye kecidapaNDitA dehaete guhasya rakSArtha kRttikomaanishuulibhiH|| | cintakA vaidyA bruvate te'lpavijJAnA apaNDitAH // 10 // .. sRSTAH zaravaNasthasya rakSitasyAtmatejasA // 4 // tato bhagavati skande surasenApatau kRte // . ete ityAdi / zaravaNasthasya AtmatejasA rakSitasyApi rakSArtha upatasthurgrahAH sarve dIptazaktidharaM guham // 11 // kRttikAdibhirete skandAdayo grahAH sRSTA niyojitA ityarthaH; | UcuH prAJjalayazcainaM vRttiM naH saMvidhatsva vai|| guhasya kArtikeyasya, AtmatejasA svazaktyA / nanu khabhAvarakSi- teSAmarthe tataH skandaH zivaM devamacodayat // 12 // tasya guhasya rakSakaiH kiM ? ucyate-yathA svazaktyA anabhibha- | tato grahAMstAnuvAca bhagavAn bhaganetrahRt // vanIyasyApi indrasya anye devA rakSakAH, prabhudharmasAt ; tadva- | tiryagyoni mAnuSaM ca daivaM ca tritayaM jagat // 13 // dvahasyApi anye grahA rakSakAH, prabhudharmasAt // 4 // parasparopakAreNa vartate dhAryate'pi ca // strIvigrahA grahA ye tu nAnArUpA myeritaaH|| devA manuSyAn prINanti tairyagyonIMstathaiva ca // 14 // vartamAnairyathAkAlaM shiitvrssossnnmaarutaiH|| gaGgomAkRttikAnAM te bhAgA rAjasatAmasAH // 5 // ijyaanyjlinmskaarjphomvrtaadibhiH||15|| __ strItyAdi / strIvigrahA nArIzarIrAH, nAnArUpA meSAdimukhAH, narAH samyaka prayuktaizca prINanti tridivezvarAn // mayA dhanvantariNA, IritAH kathitAH / te zrIvigrahAH / bhAgA bhAgadheyaM vibhaktaM ca zeSaM kiJcinna vidyate // 16 // aMzAH, rAjasatAmasA matA rajastamomayAH smRtAH / yadyapi tadhuSmAkaM zubhA vRttirbAlegveva bhaviSyati // sarvaprahANAM rajastamomayalaM, tathA'pi strIvigrahANAmevAtyartha kuleSu yeSu nejyante devAH pitara eva ca // 17 // rajastamoguNabhUyiSThavaM; tadbhayiSThalAccAtizayena hiMsAtmakalamiti tebhyo bAlako rkssitvyH||5|| 1 micyA bALedhu' iti paa0|| Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM brAhmaNAH sAdhavazcaiva guravo'tithayastathA // skandagraho'tyupratamaH sarveSveva yataH smRtH|| nivRttAcArazauceSu parapAkopajIviSu // 18 // anyo vA sarvarUpastu na sAdhyo graha ucyate // 22 // utsannabalibhikSeSu bhinnakAMsyopabhojiSu // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kumAratantre gRheSu teSu ye bAlAstAn gRhiidhvmshngkitaaH||19|| | ___grahotpattyadhyAyo nAma (ekAdazo'dhyAyaH, tatra vo vipulA vRttiH pUjA caiva bhaviSyati // AditaH) spttriNshttmo'dhyaayH||37|| evaM prahAH samutpannA bAlAn gRhNanti caapytH||20|| evamityAdi / vaikalyaM vikalAGgatA / dhruvaM nizcitam / skandegrahopasRSTA bAlAstu duzcikitsyatamA mtaaH|| tyAdi / sarveSveva graheSu madhye skandapraho yato'tyupratamaH, ata eva tadgRhItasya dhruvaM maraNaM, atha kathaMcijjIvati tadA vaiklymiti| ke tarhi bAlAn gRhantIti pRSTa Aha-tata ityAdi / anya ityAdi / anyo vA skandApasmArAdikaH // 21 // 22 // tato guharakSArtha navagraheSu sRSTeSu satsu, anantaraM surA devAsteSAM iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM senA tasyAH patI khAmini guhe kRte sati, upatasthuH AgatAH / zaktiH AyudhavizeSaH / UcuH uktvntH| prAJjalayaH suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre mahotpattyadhyAyaH spttriNshttmH||37|| saMyojitahastAH / enaM guhaM prati; enamityatra anye deveti guhasaMbodhanaM paThanti / kimUcuH? vRtti vartanaM, naH asmAkaM, saMvi asstttriNshttmo'dhyaayH| dhatva kuru, ve sphuTam / AtmavRttyarthamupasthitAnAM grahANAM kArtikeyena kiM kRtamityAha teSAmityAdi / tataH skandaH zivaM athAto yonivyApatpratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| devamacodayatteSAM grahANAmarthe, tato pravRttiprArthanAdanantaraM, yathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| skandaH kArtikeyaH, acodayat prArthitavAn / evaM prahArthe prArthitaH prahotpattyadhyAyAnantaraM 'tiryagyoni mAnuSaM ca' iti vacanena zaGkaraH kiM kRtavAnityAha-tata ityAdi / tataH prArthanAnantaraM yonernAmasaMkIrtanAt kumArajanmavikArakAraNalAca yoneopatAn prahAn prati bhagavAn bhaganetrahRt bhagalocanahArI rudra ukta- cikitsitArtha yonivyApatpratiSedhAdhyAyArambho yujyata ityAhavAn / kimuktavAnityAha-tiryagityAdi / tiryagyonimAnuSa- athAta ityAdi / yonivyApado yonirogAH, teSAM pratiSedhazcidevAnAM tritayaM jagacchabdavAcyaM, etatritayaM parasparamanyonyopa- kitsitamiti // 1 // 2 // kAreNa vartate, dhAryate'pi ceti cakArAt kriyate ca / tatra tirya- pravRddhaliGgaM puruSaM yA'tyarthamupasevate // gyonayo gavAdayaH, te manuSyAnupakurvanti vahanAdinA; mAnuSAzca rUkSadubailabAlA yA tasyA vAyuH prakupyati // 3 // mASAdidAnena tiryagyonInupakurvanti / devamAnuSayoH parasparo- | sa duSTo yonimAsAdya yonirogAya klpte|| pakAramAha-devA ityAdi / yathAkAlaM zItoSNavairSAdIn kRtvA pravRddhetyAdi / rUkSadurbalabAlA yA strI pravRddhaliGgamatipralambamAnuSAn tiryagyonIMzca prINayantIti saMbandhaH / deveSu mAnuSopa- mehanaM puruSamatizayena sevate / tasyA vAyuH prakopamApadyate, sa kAramAha-jyetyAdi / ijyA yAgaH, aJjaliH karadvayayojanaM, vAyuH prakupitaH san pittazleSmANo kopayati, athavA vAtaH namaskAraH praNAmaH, japa oGkArapUrvakaM gAyatryAdyAvartanaM, homo pittazleSmANau khahetubhiH kupitau gRhIkhA yonirogAya kalpate lakSAdisaMkhyAhutibhirvahI havanaM, vrataM prasiddhaM, samyakaprayukkaiH vedo- | samartho bhavati ||3||kvidhaanen prayuktaiH; ijyAjaliprabhRtibhiH samyakprayuktainarAstri. trayANAmapi doSANAM yathAvaM lakSaNena tu||4|| divezvarAn devAn prINayantIti saMbandhaH / bhAgadheyamityAdi / viMzatiApado yonenirdiSTA rogsNgrhe| bhAgadheyam aMzasamUhaH, vibhakta devAditritayena sarvameva vibhajya mithyAcAreNa yAH strINAM pradaSTenArtavena ca // 5 // gRhItaM, zeSam avaziSTaM, kizcinnAsti yatastattasmAdbAlapraharakSArtha jAyante bIjadoSAzca daivAca zRNu tAH pRthaka / sRSTalAyuSmAkaM vRttirapi bho grahA bAleSveva bhaviSyatIti / ana- teSAM yonirogANAM sAmAnyajJAnopAyamAha-trayANAmityAdi / parAdheSu bAleSu vRtti kalpayan zambhurapi doSabhAk syAdataH | yathAvaM lakSaNena yonirogaM jAnIyAdityarthaH // 4||5||saapraadhessu vRttimAha-kuleSvityAdi / nejyante na pUjyante, udAvartA tathA vandhyA viplatAca pripttaa||6|| utsane naSTe balibhikSe yeSu tAni tathA, teSu vRttiriti / atra vAtalA ceti vAtotthAH, pittotthA rudhirkssraa|| hiMsanameva vRttiH / pUjA caiveti puSpAdinA bhojanAdinA vAminI khaMsinI cApi putranI pittalAca yA // 7 // cetyarthaH // 11-20 // atyAnandA ca yA yoniH karNinI caraNAdvayam // vaikalyaM maraNaM cApi dhruvaM skandagrahe matam // 21 // zleSmalA ca kaphAjyA, SaNDAkhyA phalinI tathA 8 mahatI sUcivakrA ca sarvajeti tridossjaa|| . 1 'vRttijIvanaM' iti paa0| 2'zItoSNavarSAdimiH' iti 1'caraNIdvayam' iti pA0 / 2'laiSmikI sakaphAyA ' paa0| 3 'utsannabalimikSeSu naSTapUjAmikSeSu' iti pA0 / iti paa0|3'mehnii' iti pA0 / Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 38] sushrutsNhitaa| 669 vAtajAH paJca yonivyApada Aha-udAvartetyAdi / udA- maithunetyAdi / pUrvA caraNI atiricyate maithunAcaraNe'dhikA vartI, vandhyA, viplutA, pariSThatA, vAtalA, iti paJca vAtotthAH / bhavati; anye 'maithune'caraNA. pUrva' iti paThanti, zeSaM samam / pittajAH paJcAha-rudhirakSarA, vAminI, saMsinI, putraghnI, puruSAt pUrvamatiricyate, atyartha kaNDUyata ityarthaH / bahuzo pittalA, iti paJca pittotthAH / kaphajAH paJcocyante-atyA- | aticaraNAt maithunAt, anyA aticaraNA, bIjaM garbhAkurajananaM, nandA, karNinI, caraNAdvayaM, leSmalA, iti paJca kphotthaaH| na vindati na prApnoti / 'bahuzazcAticaraNI tayorbIjaM na sanipAtajAH pazcocyante-SaNDI, phalinI, mahatI, sUcivakrA, | tiSThati' iti kecit paThanti, aticaraNA bahuzo maithunaM vrajati, sarvajA, iti paJca snipaatjaaH||6-8|| tayozcaraNAticaraNayobIjaM na tiSThati, sthitiM na karotItyarthaH / saphenilamudAvartA rajaH kRccheNa muJcati // 9 // zleSmaletyAdi / AdyAsu atyAnandAdiSu zleSmaliGgocchRitiH vandhyAM naSTArtavAM vidyAdviplutAM nityavedanAm // | paicchilyakaNDvAdikAH // 15-17 // pariplutAyAM bhavati grAmyadharme rujA bhRzam // 10 // | anArtavastanA paNDI kharasparzA ca maithune // vAtalA karkazA stabdhA shuulnistodpiidditaa|| atikAyagRhItAyAstaruNyAH phalinI bhavet // 18 // catasRSvapi cAdyAsu bhavantyanilavedanAH // 11 // | vivRtA'timahAyoniH sUcIvakrA'tisaMvRtA // - vAtajAnAM yonivyApadA. pRthaglakSaNamAha-saphenilami- sarvaliGgasamutthAnA sarvadoSaprakopajA // 19 // tyAdi / yA udAvartA yoniH sA phenilaM phenasahitaM raja ArtavaM kRcchreNa duHkhena muJcati / viSThatA nityaM rujAvatI, pariSThatA | pazcAsAdhyA bhavantImA yonayaH srvdossjaaH||20|| punarvyavAya eva pIDAvatItyanayorbhedaH / vAtaletyAdi / stabdhA sAnnipAtikAH paJcocyante / vandhyASaNDyoH sastanakhanistatanaTiteva / zUlaM vAtazUlaM, nistodaH sUcIbhiriva vyadhanam / kiM nale vizeSataH / kharasparzA ceti cakArAnmaithunadveSaniSedhaH / vAtalAyAmevAnilavedanA bhavanti utAnyAkhapItyAha-catasR- | atikAyo bRhatsAdhano narastena gRhItAyA phalinIti saMjJA, vityAdi / AdyAsu udAvodiSvapItyarthaH // 9-11 // 'aphalinI' ityanye paThanti, tatra atikAyagRhItA yA taruNI sadAhaM prakSaratyatraM yasyAM sA lohitakSarA // sA aphalinI aprajA iti vyAkhyA / ativivRtA mahAyonirusavAtamudviredIjaM vAminI rajasA yutam // 12 // cyate / sUcIvakA atisaMvRtA atyarthasaGkucitamukhI, saGkucitamu. pralaMsinI syandate tu kSobhitA duHprasUzca yaa|| khetyucyate / sarvaliGgA sarvacihnA, sarvasamutthAnA sarvakAraNA, yA sthitaM sthitaM hanti garbha putraghnI raktasaMsravAt // 13 // sA sarvajA kathyate / catasRSvityAdi / catasRSvapi cAdyAsu atyartha pittalA yonidAhapAka | SaNDIprabhRtiSuH sarvaliGgocchitiriti rokSyatodAdikA vAtaliGgo. catasRSvapi cAdyAsu pittaliGgocchrayo bhavet // 14 // cchitayaH, coSAdikAH pittaliGgocchritayaH, snehakaNDvAdikAH zleSmaliDocchritayazca // 18-20 // sadAhamityAdi / anam ArtavaM, 'sadAhaM kSIyate rakaM yasyAM / sA lohitakSayA' iti kecit paThanti / bIjaM zukram / udgiret pratidoSaM tu sAdhyAsu snehAdikrama iSyate // vamet / rajasA yutam Artavamizram / syandate sravati, kSobhitA | dadyAduttarabastIMzca vizeSeNa yathoditAn // 21 // saMcAlitA, duHprasUH duHkhena prasUyate yA evaMvidhA yoniH pratItyAdi / sAdhyAsu yonivyApatsu pratidoSaM yaHmehA* sA prasaMsinIti saMbandhaH / duHprasUzcetyatrAnye 'duHprajAyanA' | dikramaH sa iSyata ityarthaH / etena yasya doSasya yaH pratyanIkaH iti paThanti, duSTIbhUtApatyamArgeti vyAkhyAnayanti / sthitami. snehastena snehena saMsnehya saMkhedya tato vamanAdIn sAdhyAkhavacAratyAdi / sthitaM sthitaM garbha hanti notpannamAtram / catasRSu yedityarthaH / yathoditAniti vAtAdibhedenetyarthaH // 21 // AdyAsu lohitakSarAdiSu / pittaliGgocchyaH oSacoSAdikA karkazAM zItalA stabdhAmalpasparzA ca maithune // vedanAH // 12-14 // kumbhIkhedairupacaret sAnUpaudakasaMyutaiH // 22 // atyAnandA na santoSaM grAmyadharmeNa gacchati // karNinyAM karNikA yonau zleSmAsRgbhyAM prajAyate 15 | , madhurauSadhasaMyuktAna vezavArAMzca yoniSu // maithune'caraNI pUrva purussaadtiricyte|| | nikSipeddhArayeccApi picutailmtndritH|| 23 // bahuzazcAticaraNAdanyA bIjaM na vindati // 16 // | dhAvanAni ca pathyAni kurvItApUraNAni ca // .zleSmalA picchilA yoniHknnddyuktaa'tishiitlaa|| karkazAmityAdi / alpasparzAmiti ativyavAyakruddhavAtajacatasRSvapi cAdyAsu zleSmaliGgocchritirbhavet // 17 | nitasuptitvAt / 'zItalA' ityatrAnye tu 'tumulAm' iti paThanti, atyAnandetyAdi / grAmyadharmeNa maithunena / karNikA maaNskndii| | tatra zUlatodavedanAsaGghalAmiti vyAkhyA / kumbhIkhedaiH AnU1'maithune'caraNI' iti pA0 / 1'tayogbaraNyaticaraNyoH ' iti paa0| 2'sazUlA' iti paa0| Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM paudakAMsavAtaghnadravyakvAthapUrNA kumbhI kRlA bhUmau nikhanya tadu- ditAni / mUDhagarbhasyeti sthAnAnItyatrApi saMbadhyate, tena mUDhagapari zayyA saMsthApyAnisantaptalauhapASANaguDakAn kvAthe nikSipya bhasya sthAnAni kAraNAni, vidhireva ca kriyA cetyarthaH / etatadutthitairbASpakhedonipradezamAtragAmibhirupacaret; anye tu iyaM mUDhagarbhanidAne tacikitsite coktam / garbhiNIpratirogekumbhI vAtaharadravyAnUpaudakamAMsapUrNA sajalAM kRtvA pravRttoSmANaM | viti garbhiNIpratirogeSu garbhiNyA mAsAnumAsaM pratirogeSu raktagRhNIyAditi vyAkhyAnayanti / upnaahvishessmaah-mdhuretyaadi| sAvAdiSu cikitsoktA / cikitsA ceti cakArAdgarbhiNyAH madhurANi kAkolyAdIni kalkIkRtAni, tairyutAn vezavArAn khasthAyA api cikitsA udAhRtA garbhiNIvyAkaraNazArIre / kRtAnnavargoktAn yoniSu nikSipet, picutailaM picunA tulakena kecit 'garbhiNIpratirogeSu' ityatra 'garbhiNIpratimAseSu' iti / tailaM vAtaghnadravyakkAthasiddhaM yoniSu dhArayet / atandrito nirantara- paThanti / tAM cikitsAM yonivyApatkhapi sarvathA prayuJjItetyarthaH / kArItyarthaH / picutailaM balAzatamityanye / dhAvanAni prakSAla- apaprajAtA akAlaprasUtA, tasyA rogAn jvarAdikAn / tAnuttanAni / pathyAni vaathraussdhsiddhaaniityrthH|| 22 // 23 // - rAduttaratantroktajvarAdicikitsitAt / rogAMzceti cakAra uttaraoSacoSAnvitAsUktaM kuryAcchItaM vidhi bhiSak 24 tantrAdityatra yojanIyaH / tenApaprajAtArogAnuttarAduttaratantroktAzItaM vidhi raktapittaharam // 24 // cikitset, cakArAdapatAnakAdIn saMhitoktena vidhinA cikidurgandhAM picchilAM cApi cUrNaiH pnyckssaayjaiH|| tsedityarthaH / anye tu 'uttarAn' iti paThanti, uttarakAlabhAvi no'patAnakAdIn bhiSak cikitset, 'khaizcikitsitaiH' iti pUrayedrAjavRkSAdikaSAyaizcApi dhAvanam // 25 // "durgandhA pittena, picchilAM kaphena / paJca kaSAyA nyagro zeSaH // 31 // 32 // ghodumbrplshaashvtthgrdbhaannddaaH| tacUrNena yoni pUrayet / rAja iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM vRkSAdiH AragvadhAdiH // 25 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kaumArabhRtyatantre yonyAM tu pUyasrAviNyAM shodhndrvysNbhRtaiH|| yonivyApatpratiSedhAdhyAyo'STatriMzattamaH // 30 // sagomUtraiH salavaNaiH zodhanaM hitamiSyate // 26 // | uttaratanne dvitIyaM kaumAratatraM samAptam // 2 // .. zodhanadravyANi mizrakoktAni // 26 // vRhatIphalakalkasya viharidrAyutasya ca // ekonctvaariNshttmo'dhyaayH| kaNDUmatImalpasparzI pUrayebUpayettathA // 27 // vati pradadyAt karNinyAM zodhanadravyasaMbhRtAm // athAto jvarapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pralaMsinIM ghRtAbhyaktAM kSIravinnAM pravezayet // 28 // pidhAya vezavAreNa tato bandhaM samAcaret // kumAratantrAnantaraM kAyacikitsArambhaH, yataH kumAratatrApratidoSaM vidadhyAcca surAriSTAsavAn bhiSaka // 29 // vasAne 'apaprajAtArogAMzca cikitseduttarAdbhiSak' iti vAkye prAtaHprAtarniSeveta rasonAdudbhutaM rsm|| uttarAdityanena kAyacikitsitasya sUcitatvAt , athavA kumAkSIramAMsarasaprAyamAhAraM vidadhIta ca // 30 // rANAmapi jvarAdyutpattI satyA kAyacikitsitasyopayogilAt / tathAzabdApanamapi bRhatIphalAdibhireva // 27-30 // atra kAyazabdena doSadhAtumalasaMghAta ucyate, tena kAyasthitAnAM jvarAdInAM cikitsA kAyacikitsA, mazcAH krozantItivat / zukrAtavAdayo doSAH stanarogAzca kiirtitaaH|| anye kAyazabdena kAyAgniM vadanti, yeto'gniM vyApya vai jvarAklaibyasthAnAni mUDhasya garbhasya vidhireva ca // 31 // dayo bhavanti / apare duSTakAyaH kAyaH tasya cikitsA kAyagarbhiNIpratirogeSu cikitsA caapyudaahRtaa|| cikitsetyAhuH / tasyAmapi kAyacikitsAyAM bahudhUpadraveSu rudrasarvathA tAM prayujIta yonivyApatsu buddhimAn // kopasaMbhavatayA jvarasya garIyastvAt pUrva jvarapratiSedhArambha apaprajAtArogAMzca cikitseduttarAdbhiSak // 32 // ityAha-athAta ityAdi / athazabdo'nantarArthaH / kuto'nantaraiti suzrutasaMhitAyAmuttaratamprAntargate kumAratantre mityAha-ata iti; asmAt pUrvAdhyAyAdityarthaH; ataHzabdo yonivyApatpratiSedho nAma (dvAdazo'dhyAyaH, hatau vA. yato'yaM jvaro rudrakopasaMbhavatayA garIyAnato hetomAdito')patriMzattamo'dhyAyaH // 38 // rityarthaH / pratiSedhaH cikitsA / viH vizeSe vividhaprakAre ca; zukretyAdi / zukrAtavAdayo doSAH shukrshonnitshuddhishaariire| AGa abhivyAptI, Abhimukhye vA; vyAkhyAsyAmaH prakarSaNa salakSaNacikitsitA uktAH; AdizabdAddhAtrIstanyadoSAzca / kathayiSyAmaH // 1 // 2 // stanarogA visarpanADIstanaroganidAne, tacikitsite tacikitsA ukkA / klaibyasthAnAni klainyakAraNAni kSINabalIyavAjIkaraNo. yenAmRtamapA madhyAdudbhutaM pUrvajanmani // 1.nistandra ityarthaH' iti paa0| 2 "piNDairApUraNaM hitam' iti yato'maratvaM saMprAptAstridazAstridivezvarAt // 3 // paa0|1-4myotthaanaani' iti pA0 / 1'tatra sthitAnAM' iti paa0| 2'yato'gnidhyAtyaiva' iti paa0| Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] suzrutasaMhitA / 671 ziSyAstaM devamAsInaM papracchuH mushrutaadyH|| nA'smAkaM brUhIti saMbandhaH / sarvakAyacikitsAkhiti sarvasmin vraNasyopadravAH proktA vraNinAmapyataH param // 4 // kAye cikitsA tAsu / ye dRSTA upadravA jvarAdayaH / paramarSiNA samAsAda vyAsatazcaiva brUhi no bhissjaaNvr|| | dhanvantariNA / atra cikitsAzabdena pratikAra ucyate; anye idAnIM jvarapratiSedharUpAM dhanvantaristuti pratipAdayan jvara- khatra cikitsAzabdena cikitsAzAstramabhidhAya mUlatatrANAmau* pratipAdanahetukaM dhanvantari guruM prati ziSyANAM praznamAha- padhenavaurabhrAdInAM cikitsAzAstrANAmavarodhaM manyante; apare yenAmRtamapAmityAdi / yena dhanvantariNA / apA madhyAt kSIrA- 'SaTUsu kAyacikitsAsu' iti paThanti, teSAM mate Sadazabdena rNavamadhyAt / uddhRtam AnItam / pUrvajanmani devatve sati / yato agnivezameDajAtUkarNahArItakSArapANiparAzaraprokAH yasmAt / tridazezvarAt dhanvantareH / amarakhaM saMprAptAH amRta- SaT cikitsA labhyante; atra pakSe 'paramarSiNA' ityatra 'paramadAnena; tridazA devA amRtaprAyA amarakhaM saMprAptAH / taM devaM rSibhiH' iti pAThaH // 5-7 // dhanvantarinAmAnam / AsInam upaviSTam / papracchuH pRssttvntH| teSAM tadvacanaM zrutvA praabrviidvissjaaNvrH|| jejaTAcAryastu 'tridazAstridazezvarA' iti paThitvA yato jvaramAdau pravakSyAmi sa rogAnIkarAT smRtH||8|| yasmAt dhanvantarestridazA devA amRtaprAptyA amaratvaM saMprAptAH | rudrakopAgnisaMbhUtaH srvbhuutprtaapnH|| santaH tridazezvarAH sajAtA iti vyAkhyAnayanti / atra yenAmRta-taistai mabhiranyeSAM saravAnA parikItyete // 9 // mityAdizloke amRtAmarayo majvarapratiSedhAdI mngglaarthmuktm| simAnAmA bhijaatii| yadyapi prAk suzrutasya praznakartRtvena prAdhAnyaM, tathA'pyatra sarve tathA'pyatra sava- jvaramAdAvilyAdi / sa iti jvaraH / rogAnIkarAviti rogasaSAmanuprahAya prazna'dhikAraH / ki papracchurityAha-vaNasyopadravAjA nAmabhiH pAkalAbhitApakhokamakAityAdi / vraNasyopadavA vedanAvarNAghAvAdayaH / proktA vraNAsrAva dibhiH / anyeSAM sattvAnAM gajAvAdInAm // 8 // 9 // vijJAnIyAdiSu / vraNinAmiti vraNinaH puruSAH, teSAmupadravA janmAdau nidhane caiva prAyo vizati dehinam // jvarAtIsArAdayaH, tAn samAsAt saMkSepataH, vyAsato vistArAt; he bhiSajAMvara no'smAkaM brUhi / anye tu vraNasyopadravA ataH sarvavikArANAmayaM rAjA prakIrtitaH // 10 // varNAnAvavedanAdayaH proktAH, vraNinAmapi samAsAt prokAH | - idAnImuktameva rogasamUharATtvaM sahetukaM kRtvA pratipAdayatitathA ca-"visarpaH pakSaghAtazca siraastmbho'ptaankH| moho janmetyAdi / prAyo vizeSeNa // 10 // nmAdau vraNarujA jvarastRSNA hanugrahaH // kAsazchardiratIsAro Rte devamanuSyebhyo nAnyo viSahate tu tm|| . hikA zvAsaH savepathuH / SoDazopadravAH proktA vraNinAM vraNaci- karmaNA labhate yasmAddevatvaM mAnuSAdapi // 11 // ntakaiH"-iti; vyAsatazcAtaH paraM brahIti vyAkhyAnayanti punazcaiva cyutaH khgonmaanussymnuvrtte|| tasmAtte devabhAvena sahante mAnuSA jvaram // 12 // upadraveNa juSTasya vraNaH kRcchreNa sidhyati // 5 // | zeSAH sarve vipadyante tairyagyonA jvraarditaaH|| upadravAstu vaNinaH kRcchrasAdhyAH prkiirtitaaH|| / tiryagyonayastena pIDitA vipadyanta eveti pratipAdayituM prakSINabalamAMsasya zeSadhAtuparikSayAt // 6 // jvaraprabhAvamAha-Rte ityAdi / Rte vinA / nAnyo viSahate tasmAdupadravAn kRtvAn brU nHscikitsitaan|| nAnyaH soDhuM zaknoti / devAH khatapomAhAtmyAt sahante sarSakAyacikitsAsu ye dRSTAH prmrssinnaa||7|| manuSyAH kathaM soDhuM samarthoH ucyate-karmaNetyAdi; enaM pATha na para vraNitopadravANAmanabhihitakhAt tAn prati praznaH, | kecina paThanti, iza krama nicayA nAsti yatkhagANyutA kiM tarhi sopadravasyaM kRcchreNa vraNaprazAntiH vraNitopadravANAM ca | mAnuSa eva bhavati // 11 // 12||kRcchrsaadhysmiti hetudvayena punaH ziSyANAM praznamAha-upa- khedAverodhaH santApaH sarvAGgagrahaNaM tathA // 13 // draveNa juSTasyetyAdi / upadraveNa varAdinA yuktasya puruSasya vikArA yugapadyasmin jvaraH sa prikiirtitH|| anye tu 'upadraveNa juSTastu' iti vraNavizeSaNaM paThanti, idAnIM jvarasya kharUpamAha-khedAvarodha ityAdi / khedItanmate upadraveNa vaNavedanAdinA, juSTo vyAptaH / kRccheNa | varodhaH khedAnirgamaH; etacca prAyikaM lakSaNaM, paittike khedanirgakaSTena / vraNina upadravA jvarAdikAH, visarpAdikA ityanye / mAt / santApa iti santApayatIti saMzabdAnmAnaso'pi kIhazasya vraNina upadravAH kRcchrasAdhyAH ityAha-prakSINabalamA- tApo'bhipretaH tathA cokaM,-'santApo dehamAnasa' iti / sasyetyAdi / balam utsAhalakSaNaM, mAMsam upacayalakSaNam / sarvAGgaprahaNaM vednyaa| yugapaditi ekakAle / khedAvarodha' ityatra zeSadhAtavo medaHprabhRtayaH, teSAM parikSayAt; rakasya tu mAMsA- 'vegoparodhaH' ityanye paThanti; vegoparodho vAtamUtrapurISAdInAzrayatvAnmAsaprahaNenaiva grahaNam / tasmAditi yasmAdupadravajuSTa-manirgamaH ||13||sthaatikRcchrkhN tasmAt kRtvAn samastAnupadravAn scikitsitaan| 1'dehinaH' iti 'dehinAm' iti ca pA0 / 2-3-4 1 varNavedanAdinA' iti paa0| | 'svedoparodhA' iti paa0|| Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 nibandhasaMgrahAMkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM dopaiH pRthak samastaizca dvandvairAgantureva ca // 14 // oSadhIpuSpagandhAcca zokAnakSatrapIDayA // anekakAraNotpannaH smRtastvaSTavidho jvrH|| abhicArAbhizApAbhyAM manobhUtAbhizaGkayA // 21 // strINAmapaprajAtAnAM prajAtAnAM tthaa'hitaiH|| ataH paraM hetubhedAjvarasyAnekakhamAha-doSairityAdi / pRthak / / pRthaka | stanyAvataraNe caiva jvaro doSaiH pravartate // 22 // trayaH, samastaiSirekaH, dvandvajAstrayaH, AganturekaH, evamanekakAraNotpanno'pi jvaro'STavidhatvaM na tyajati // 14 // na kevalamevaM khaprakopaNairvaNapraznottaiH prakupitA doSA jvaramA pAdayanti, api tu te'nyairapi kAraNairityata Aha-mithyAdoSAH prakupitAH sveSu kAleSu svaiH prakopaNaiH // 15 // tiyuktairityAdi / mithyAtiyuktaH ayathAvidhiyuktairatiyuktaizca / vyApya dehamazeSeNa jvaramApAdayanti hi // snehAyaiH snehakhedavamanavirecanAdikaiH / nRNAM jvaro doSaiH pravartate duSTAH svahetubhirdoSAH prApyAmAzayamUSmaNA // 16 // iti saMbandhaH; 'pravartata' ityatra 'prakupyati' iti kecit / sahitA rasamAgatya rasavedapravAhiNAm // vividhAdabhighAtAt zastraloSTrakASThAdiprahArAt / rogotthAnAt rogA srotasAM mArgamAvRtya mandIkRtya hutAzanam // 17 // vidradhyAdayasteSAmutthAnAt / zramAt ativyAyAmAt / prapAka steSAmeva / AmAt ajIrNAt / kSayAt rAjayakSmaNaH / sAtmyanirasya bahirUSmANaM paktisthAnAca kevalam // tuparyayAt sAtmyaviparyayAtuviparyayAcca / oSadhIzabdasyAdI zarIraM samabhivyApya vakAleSu jvarAgamam // 18 // viSazabdo lupto draSTavyaH, tena viSauSadhIpuSpagandhAt / nakSatra janayantyatha vRddhiM vA svavarNa ca tvgaadissu|| janmanakSatraM, tasya pIDA tathA krUrapahANI bAdhA tyaa| abhicAro jvarasya saMprAptimAha-doSAH prakupitA ityAdi / doSAH | yantramantrAdyabhipIDanam , abhizApo dvijagurusiddhAnAmabhizapanaM, prakupitAzcayAnupUrvyA; kheSu kAleSu prAvRTazaradvasanteSu ahorAtri tAbhyAm / manobhUtAbhyAmabhizaGkAzabdaH saMbadhyate, abhizaGkAkeSu ca; etena prAkRto jvara uktaH / khaiH prakopaNairiti balavadvi zabdena abhiSaGgalaM kathyate; tena mano'bhiSaGgeNa kAmAdyabhiSaGgegrahAdikrodhAdidivAkhApAdibhirvaNapraznoktaiH / anena ca vaikRtaH / / NetyarthaH, bhUtazabdena devAdigrahA ucyante, tena devAdiprahAbhiSabrahmadevastu sannipAtaprakopasya hetUnatra pRthagAha; yathA,- leNetyarthaH / apaprajAtAnAm asamyakprasUtAnAM, prajAtAnA "viSamAdhyazanAtyazanaM lakucAmaphalaM zilocaye salilam / samyakprasUtAnAm, ahitaiH kRtA / stanyasya piNyAkamAmamUlakasarSapazAkaM yavaiH kRtA ca surA // kRzazuSkA- | avataraNe prathamamunmukhIbhavane // 19-22 // miSazAkaM yAvakamazanaM ca parvate vaasH| vyApannAmbusurAdadhikandaM taivegavadbhirbahudhA smudbhaantairvimaarggaiH|| piDakocchritidehe // mRdviSagarAdibhakSaNamanAtavaM durdinaM purovaatH| vikSipyamANo'ntaranirbhavatyAzu bahizvaraH // 23 // annaparivartabhUtAvezI pIDA praharkSasaMbhUtA // anucitabheSaja- ruNaddhi cApyapAMdhAtuM ysmaattsmaajvraaturH|| : gandhAghrANaM pApasya karmaNo'bhyAsaH / snehakhedAdInAM mithyAyogaH | bhavatyatyuSNagAtrazca jvaritastena cocyte||24|| purAkRtaM karma // strINAM viSamaprasavo mithyAyogaH prasUtAnAm / ___ evaM jvarahetUnudAhRtya yathoSNagAtratvaM syAttathA darzayatisnehakhedAdInAM rasAyanasyApi ca vyApat // ete hetava uktAH taivegavadbhirbahudhetyAdi / taiH doSaiH / vegavadbhiH prasaraNazIlaiH / prakopaNe sannipAtasya"-iti / azeSeNa sAmastyena / ApA samudrAntaH itazcetazca vikSiptaH / vimArgagaiH tiryaggataiH / vikSidayanti janayanti / anye 'doSAH prakupitA gADhamapathyAhAra pyamANaH preryamANaH / antaranirbahizcaro bhavati 'romakUpaiH' iti sevanaH' iti paThanti / atra gADhazabdena prAkRtaH, apathyAhAra | zeSaH / apAMdhAtuM khedaM, ruNaddhi / sa eva bahiniHsRto'ntaramiryasevina ityanena vaikRtaH / anye jvarasaMprAptimanena pAThena paThanti, smAdapAMdhAtuM ruNaddhi tasmAdatyuSNasarvAno bhavati, yato'tyuSNatadyathA-duSTAH khahetubhirityAdi / duSTAH prakupitAzcayAdi sarvAGgaH syAttena kAraNena jvarita ityucyate / anye tu 'jvarirUpeNa, kheSu kAleSu prAkRtaM jvara, khahetubhirAdyasaMprAptizlokavyA tastena cocyate' ityatra 'na ca khidyati sarvazaH' iti paThanti khyAterbalavadvigrahAdibhirvaikRtam / USmaNA vahnayUSmaNA sahitA | (vyAkhyAnayanti ca sarvatra na khidyati, ca kvacit khidyatI. dhAtUSmaNA doSoSmaNA vA sahitA doSA rasa hRdayasthamAgatya, tyarthaH) // 23 // 24 // hutAzanaM jaTharAgniM mandIkRtya, USmANamamereva, paktisthAnAt / agnisthAnAt , bahiH nirasya nikSipya, kevalaM sarva, khakAleSu 't as zramo'ratirvivarNatvaM vairasyaM nynplvH|| ArtaveSu ahorAtrikeSu ca jvarAgamaM janayanti, athavA vRddhimA- | icchAdveSau muhuzcApi zItavAtAtapAdiSu // 25 // . gatasya; svavarNa nakhakhaDyanAdiSu janayanti // 15-18 // - jRmbhA'Ggamardo gurutA romhrsso'rucistmH|| mithyAtiyuktairapi ca snehAthaiH karmabhirnRNAm // 19 // apraharSazca zItaM ca bhavatyutpatsyati jvare // 26 // vividhAdabhighAtAca rogotthAnAt prpaaktH|| 1 'kopAnnakSatrapIDanAt' iti pA0 / 2 'na , svidhati zramAt kSayAdajIrNAcca viSAtsAtmyartuparyayAt // 20 // | sarvataH' iti pA0 / 3 ayaM pAThaH kacitpustake nopalabhyate / Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] suzrutasaMhitA / 673 sAmAnyato, vizeSAttu jRmbhA'tyarthe samIraNAt // | praseko lAlAnAvaH, aGgasAdaH aGgaglAniH / anye tvevaM pittAtrayanayordAhaH, kaphAnAnnAbhinandanam // 27 // paThanti-stai mityaM stimito vega AlasyaM madhurAsyatA / zuklasarvaliGgasamavAyaH sarvadoSaprakopaje // mUtrapurISavaM stambhastRptirathApi ca // gauravaM zItamutklezo dvayoIyostu rUpeNa saMsRSTaM dvandvajaM viduH|| 28 // | romaharSo'tinidratA / pratizyAyo'ruciH kAsaH kaphaje'kSNozca idAnIM pUrvarUpamAha-zrama ityAdi / aratiH zayanAsa zuklatA' iti / stamityaM nizcalatvaM jvaritasya, vego'pi stimitaH nAdau sarvatrApi sukhAbhAvaH / nayanaplavo nayanayorazrupUrNatA / / satatasthito nizcalA, anye tu stimito vego manda udgamaH AtapAdiSvityAdizabdaprahaNAcchayyAsanagrahaNam / tamaH andha // 33 // 34 // kAradarzanam / apraharSa AnandAbhAvaH / utpatsyati bhAvini nidrAnAzo bhramaH zvAsastandrA suptaanggtaa'ruciH|| jvare / sAmAnyataH sarvasminneva jvare / pratyekadoSajajvare parva-tRSNA moho madaH stambho dAhaH zItaM hRdi vyathA 35 rUpamAha-vizeSAttu jRmbhA'tyarthamityAdi / na annAbhinandanama | paktizcireNa dossaannaamunmaad:shyaavdnttaa|| amAnabhilASaH // 25-28 // rasanA paruSA kRSNA sandhimUrdhAsthijA rujH||36|| nirbhugne kaluSe netre kau~ zabdaruganvitau // vepathurviSamo vegaH kaNThoSThaparizoSaNam // pralApaH srotasAM pAkaH kUjanaM cetnaacyutiH||37|| nidrAnAzaHkSutaH stambho gAtrANAM rAkSyameva ca 29 khedamatrapurISANAmalpazaH sucirAt sutiH // zirohagAtrarugvakravarasyaM baddhaviTkatA // jambhA''dhmAnaM tathA zUlaM bhavatyanilaje jvre||30 ityAdi / bhramazcakrArUDhasyeva bhramaNam / tandrAlakSaNamucyate | ekaikadoSajaM jvaramabhidhAya sAnnipAtikamAha-nidrAnAza vAtAdijatvena jvarasya lakSaNAnyAha-vepathurityAdi / vepathuH | "indriyArtheSvasaMvittirgauravaM jRmbhaNaM klamaH / nidrAtasyeva yasyehA / viSamo vega iti kadAcidatizayitaH kadAci-| tasya tandrA vinirdizet" iti / suptAjatA gAtrANAM sparzAjJatA, nmandazca vegaH / kSutaH stambhaH kSut chikkA tasyAH stambho'nirga- moho'tra mUrchA, madaH pUgaphaleneva mattatA, stambhaH stabdhatA / mana; 'kSuta' ityatra anye 'kSava' iti paThanti; tenmate kSavaH unmAdo mAnaso vikaarH| rasanA jihvA, paruSA karkazA / chikA, stambho gAtrasya / nanu, vAtajvaramokSe'pi chikkA syAt, | sandhimUrdhAsthijA ruja iti sandhirujA mUrdharujA asthirujA tat kathaM jvarAgamamokSayorjJAnam ? ucyate-aparavepathvAdivA ca; anye sandhyAdisthAne 'loThanaM ziraso rujA' iti paThanti, tajvaralakSaNAnAmabhAvAjvaramokSo boddhavyaH / rokSyameva ceti | loThanaM ziraso vidhunanam / nirbhane kuTile, kaluSe mailine / gAtrANAM ( rUkSeprahaNenaiva kRSNAruNavarNayuktamiti jJeyaM); cakArAt zabdaruganvitau zabdAnvitau ruganvitau ra karNau bhavataH / pralApaH kRSNaviNmatratvaM samuccIyate; anye tu 'gAtrANAM rokSyameva ca' asaMbaddhabhASaNam / srotasAM mukhanAsAdirandhrANAm / kUjanam ityatra 'zyAvAGgamalanetratA' iti paThanti / zirasaH pRthagupAdAna- avyaktazabdotthAnaM kaNThe / cetanAcyutiH cittanAzaH / alpazaH matyartha virorugbhavatIti jJApanArtham ; anyathA gAtrarugityanenaiva sucirAt tiriti alpamalpaM kRkhA cirakAlena niHsaratasprApteH / 'jumbhAdhmAne bhramaH zUlaM' ityanye paThanti // 29 // 30 // tItyarthaH // 35-37||vegstiikssnno'tisaarshc nidrAlpatvaM tathA vmiH|| sarvaje sarvaliGgAni kaNThoSThamukhanAsAnAM pAkaH khedazca jAyate // 31 // nidrAnAza ityAdipAThena vikRtiviSamasamavetasya sanipAtasya pralApaH kaTutA vakre mUrchA dAho mdstRssaa|| lakSaNamabhidhAya prakRtisamasamavetasya lakSaNamAha-sarvaje pItaviNmUtranetratvaM paittike bhrama eva ca // 32 // ityAdi / sarvadoSaje sarvalijhAni pratyekavAtAdijvaroktavega ityAdi / 'pralApaH kaTutA vake' ityatra 'pralApastikta lakSaNAni ||vphlN' iti kecit paThanti / madaH pUgaphaleneva mattatA . vizeSaM cAtra me zRNu // 38 // // 31 // 32 // nAtyuSNazIto'lpasaMzo bhrAntaprekSI htkhrH|| gauravaM zItamutklezo romaharSo'tinidratA // kharajihvaH zuSkakaNThaH svedaviNmUtravarjitaH // 39 // sAsro nirbhugnahRdayo bhaktadveSI htprbhH|| srotorodho rugailpatvaM praseko madhurAsyatA // 33 // | zvasannipatitaH zete prlaapopdrvaayutH||40|| nAtyuSNagAtratA chariGgasAdo'vipAkatA // pratizyAyo'ruciH kAsAkaphaje'kSaNozca zuklatA34 tamabhinyAsamityAhurhataujasamathApare // idAnImabhinyAsAdisaMjJAbhiH sannipAtamedamAha-vizeSamigauravamityAdi / gauravaM gAtrANAM, ullezaH zleSmaniSThIvanaM, tyAdi / vizeSa medam / atra sannipAtajvare / nAtyuSNazItaH 1 viSamo vegaH hInAdhikabhAvena' iti paa0|2'tnmte vAta- | sAdhAraNAsparzaH / bhrAntaprekSI sarvapadArthAyathArthadarzI / sAsraH jvare chikkA saMbhavatti' iti pA0 / 3 ayaM pAThaH kvcinnoplbhyte|| 1 'samale' iti pA0 / 2 'sAsranirbhunanayanaH' iti pA0 / 4 'viDaspatvaM' iti pA0 / 5 'kaphaje'kSyAdizukRtA' iti pA0 / / 3 'idAnImanvabhiH saMzAmiH' iti pA0 / su0 saM0 85 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM ashrupuurnnnetrH| nirbhumahRdayaH kuttilhRdyH| zvasan zvAsaM kurvn| saptame divase prApta dazame dvaadshe'pivaa||45|| nipatita iva zete, etena vikalAGga uktaH / pralApa evopadrava- | punarghorataro bhUtvA prazamaM yAti hanti vaa|| stena aayuto'tyrthyuktH| taM sannipAtamedam // 38-40 // | sannipAtajvarasya mokSavadhayoravadhimAha-saptame divase prApte sannipAtajvaraM kRcchramasAdhyamapare viduH||41|| | ityAdi / zIghramadhyamandazaktitvAdvAtAdInAM saptame dine vAtAmatabhedena sannipAtajvarasya kRcchrasAdhyakhamasAdhyalaM cocyate dhikaH sannipAtajvaraH, dazame dine pittAdhikaH, dvAdaze dine -sannipAtajvaramityAdi / asamastalakSaNatve kRcchrasAdhyavaM, zleSmAdhiko vimuJcati malapAkAt , hanti ca dhAtupAkAt; yadi samastalakSaNatve vibaddhadoSatve'nau ca naSTe satyasAdhyavam // 41 // hi tasya dIrghajIvanaM(ne) karmAsti tadA malapAko bhavati, anyathA dhAtupAkaH / anye tu saptAhe'bhinyAso, dazAhe hataujAH, dvAdanidropetamabhinyAsaM kSINamenaM htaujsm|| zAhe saMnyAsaH, malapAkAt prazamaM yAti dhAtupAkAddhantIti saMnyastagAtraM saMnyAsaM vidyAtsavAtmake jvare // 42 // | manyante / dhAtupAkasya lakSaNamAha-"saMbAdhyamAno hRdi nAbhi abhinyAsasya bhedamAha-nidretyAdi / tameva nidropetamabhiH | deze gAtreSu vA pAkarujojjhiteSu / pakveSvivAcati rujaM jvarAtaH nyAsaM vidyAt, enaM kSINaM santaM hataujasaM vidyAt , tameva ca | sa dhAtupAkI kathito bhiSagbhiH " iti / zakunairariSTaiA maraNasaMnyastagAtraM saMnyAsamiti / kecidamamabhinyAsapratipAdakaM | kArI dhAtupAkI(ko) jJeya iti vRddhAH / 'dvAdaze'pi vA' ityavAkyaM na paThanti / nidropetamabhinyAsamityAdipAThasyAgre 'prali-trApizabdAdbhAlakiproktaH sannipAtajvarasya mokSavadhayoravadhiH mpanniva gAtrANi parvaNAM gauraveNa ca' ityAdinA 'mandajvarapralA- prApyate / tena "saptamI dviguNA yA tu navamyekAdazI tathA / eSA pastu sazItaH syAtpralepakaH' ityantenAparatantroktapAThena pralepaka- tridoSamaryAdA mokSAya ca vadhAya ca" iti labdham / punarghoratara lakSaNaM kecit paThanti, taca na paThanIya; 'tathA pralepako jJeya' | iti punaHzabdAt pUrva ghora AsIt tataH punarghoratara iti ityAdipAThena khatantre tasya paThitakhAt / 'nityaM mandajvara' labhyate // 45 ||ityaadinaa. kSArapANiproktaM vAtabalAsakalakSaNamapare paThanti, dvidoSocchrAyaliGgAstu dvandvajAstrividhAHsmRtAH46 tadapi na paThanIyaM, 'pralepakaM vAtabalAsakaM ca' ityanena tasyoktaH / ____ idAnIM prakRtisamavetAstrividhA dvandvajajvarA ucyantenityaM mandajvara ityAdipAThasyAgre'nye tRNapuSpakalakSaNamadhI dvidoSocchrAyaliGgA ityAdi / dvidoSocchrAyetyucchAyagrahaNaM dvayoyante,-"puSpebhyo gandharajasI tejakhibhyo ydaa'nilH| upA >SayoH khakAraNocchritatvajJApanArtha trividhakhamatra samavRddhadAya manuSyasya prANApAnau niyacchati // sokSamyAdanusRto dhAtUna | dvidoSajApekSayeti // 46 // marmANyapi ca tejasA / karma cittaM balaM jJAnaM tadA'syAbhyeti / mArutaH // karmAdiSu niruddheSu khapitIti suhRjjanaH / manyate | tRSNA mUrchA bhramo dAhaH svapnanAzaH shirorujaa|| hatacittavAdojasyuparate sati // tasyAditaH zirorogaH sasaMjJa- kaNThAsyazoSo vamathU romaharSo'rucistathA // 47 // syaiva jAyate / vigandhaM ca sugandhaM ca dRSTvA'kasmAt sa mUrcchati // | parvamedazca jRmbhA ca vaatpittjvraakRtiH|| tRNapuSpakamityevaM jvaraM vidyAdvicakSaNaH"-iti; tacauSadhI- | idAnI vikRti viSamasamavetAn dvandvajajvarAnAha-tRSNegandhaje jvare tathaupatyake cAntarbhUtalAnAdhyeyamiti // 42 // | tyAdi / kaNThAsyazoSaH kaNThazoSo mukhazoSazca / vamathuH chardiH / ojo vinaMsate yasya pittaanilsmucchryaat|| yato'yaM vikRtiviSamasamavetaH ato vAtapaittike jvare romaharSA rucyorabhidhAnaM, kaphapaittike tandrAbhidhAnam ||47||s gAtrastambhazItAbhyAM sheynepsurcetnH||43|| api jAgrat vapan jantustandrAluzca pralApavAn // staimityaM parvaNAM medo nidrA gauravameva ca // 48 // saMhRSTaromA sastAko mndsntaapvednH||44|| | zirograhaH pratizyAyaH kAsaH khedapravartanam // ojonirodhajaM tasya jAnIyAt kuzalo bhiSak // santApo madhyavegazca vaatshlessmjvraakRtiH||49|| . kecidatra hataujasalakSaNaM paThanti; yathA-ojo visaMsate staimityaM nizcalalaM jvaritasya, parvaNAM medo pranthisphuTanaM, zirograhaH ziro gRhItamiva manyate, pratizyAyo nAsAnAvaH yasyetyAdi / sa jvarI gAtrastambhazItAbhyAM kRkhA zayanepsuH // 48 // 49 // khapitumicchuH, jApradavasthAyAM khapnAvasthAyAM ca cetanArahito bhavati, tasya sannipAtina etadvAtrakhambhAdikamojonirodhajaM - maniAni nAmAnimojomAlimAnikkAsyatA tanta kaaso'rucistRssaa| lakSaNaM jAnIyAt / yadyapi tatrAntare sabhipAtamedAstrayodaza | muhurdAho muhuH zItaM shlessmpittjvraakRtiH||50|| prokkAH, tathA'pi doSotkarSApakarSatAratamyena dhAlAvaraNamedena | (jRmbhaadhmaanmdotkmpprvmedprikssyaaH|| ca sanipAtabhedAnAmAnantyAneha prdrshitaaH||43||44||- | tatpralApAbhitApAH syujvare mArutapaittike // 1 // shulkaaskkorleshshiitvepthupiinsaaH|| . 1 'dharmeNa' iti pA0 / 2 'zayane syAdacetanaH' iti paa0| gauravAruciviSTambhAvAtamleSmasamudbhave // 2 // yA khakAraNocchitAyetyucchrAyagrahaNaM dvayo. jastA dhAtUna / karma cittaM balaM Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] suzrutasaMhitA / 675 shiitdaahaarucistmbhkhedmohmdbhrmaaH|| muktvA samastAhorAtraM bhavatIti / evaM triSu kaphasthAneSu kaNThokAsAGgasAdahallAsA bhavanti kaphapaittike // 3 // ) / raAmAzayeSu tiSThan doSastRtIyakaviparyayaM karoti, yastRtIyaliptetyAdi / liptAsyatA titAsyatA ca / jejaTAcAryastu dine vimuJcati / caturpu kaphasthAneSu ziraHkaNThoraAmAzayeSu dvandvajajvarapAThamekameva paThati-jRmmetyAdinA / ayaM vA paTha tiSThan doSazcaturthakaviparyayaM karoti, sa caturthe'hi muJcatIti / satatasya tu viparyayo na bhavati, ekasminneva kaphasthAne sthitena nIyaH pUrvo vA, na tu dvayam // 50 // doSeNa tatkaraNAd vyAdhikhabhAvAdvA / kaphasthAneSu vA doSa kezAnAM jvaramuktAnAM mithyAhAravihAriNAm // ityatra doSazabdaH pRthagadvandvasamastadoSapratipAdakaH // 55 // doSaH svalpo'pi saMvRddho dehinaamnileritH||51|| paro hetuH svabhAvo vA viSame kaishcidiiritH|| satatAnyedhuSkaJyAkhyacAturthAn sapralepakAn // AgantuzcAnubandho hi prAyazo viSamajvare // 56 // kaphasthAnavibhAgena yathAsaMkhyaM karoti hi // 52 // viSamajvarANAM niyataikakAlAgamane ekIyamatena hetumAhasantatajvaramabhidhAyedAnIM viSamajvarAn satatAdInAha | para ityAdi / paro bhUtAdiH, hetuH kAraNaM, khabhAvo veti viSamakRzAnAmityAdi / kRzAnAM mithyAhAravihAriNAM jvaramukAnAM ca | | jvare heturityarthaH / anye tu viSamajvare khabhAvo vA para utkRSTo mithyAhAravihAriNAM doSaH khalpo'pi 'apathyaiH kRta' iti zeSaH / punarmithyAhAravihArAbhyAmabhisaMvRddho vAtapreritaH san satatAdIn hetuH kaizcidAcAryairIrita iti vyAkhyAnayanti / viSamajvare yathAsaMkhyaM kaphasthAnavibhAgena karotIti sambandhaH / kaphasthA bhUtAdiheturutastasya samarthanamAha-AganturityAdi / prAyazo nAni AmAzayoraHkaNThaziraHsandhayo yathAsaMkhyaM kathyante / tatra bAhulyena, AgantuH bhUtAdiH, anubandhaH kAraNaM, hIti yassAAmAzayasthaH satataM karoti, sa ca pratidinaM kAladvayAnuvartanAt / darthe // 56 // kizcicyUnaH, uraHstho anyedhuSkaM, kaNThasthaH tRtIyakaM, zirasthaH vAtAdhikatvAt pravadanti tajkSAcaturthakaM, sandhisthaH pralepakaM, sarveSu kaphasthAneSu vyavasthito doSaH stRtIyakaM cApi caturthakaM ca // santataM karotIti jJAtavyam / doSazabdo'tra pRthagdvandvasamasta aupatyake madyasamudbhave ca rUpo vAtAdirgrAhyaH / anileritatvaM ca vAtasyApi sthitasya bAhya hetuM jvare pittakRtaM vadanti // 57 // hetupracurIbhUtenApareNa vAtena saMbhavati // 51 // 52 // pralepakaM vAtabalAsakaM ca kaphAdhikatvena vadanti tjjnyaaH|| ahorAtrAdahorAtrAt sthAnAt sthAnaM prpdyte|| mUrchAnubandhA viSamajvarA ye tatazcAmAzayaM prApya doSaiH kuryAjavaraM nRNAm // 53 // prAyeNa te dvandvasamutthitAstu // 58 // yathA uraAdisthito doSo'nyedhuSkAdIn karoti tathA''ha idAnImuktAnAmanyeSAM caarmbhkdosskthnaayaah-vaatetyaadi| -ahorAtrAdityAdi / ahorAtrAduraHstho doSa AmAzayaM prApya yadyapi tatrAntare 'kaphapittAtrikamAhI' ityAdinA tRtIyacatuanyezuSkaM karoti anyasmin divase, kaNThasthito dvAbhyAmaho thaikayordvandvadoSasamudbhavalaM pratipAditaM. tathA'pi khatare pittarAtrAbhyAM tRtIyakaM tRtIyadivase, ziraHsthitaH sthAnatrayamati |zleSmalijatve'pi tayorvAtAdhikatvaM jJeyam / aupatyake parvatAsakramya caturthakaM caturthadivase, sandhiSu sthito nityameva praleparka nabhUmisamudbhave jvare / pittakRtamiti tatra aupatyakamadyasamudbhakaroti, sa ca rAjayakSmiNAmeva // 53 // vayoH pittaM kAraNaM hetuM vadanti; tatra aupatyake jvare parvatAsatathA pralepako zeyaH zoSiNAM praannnaashnH|| nabhUmisthitAnAM tIkSNoSNavIryANAmupagandhAnAmauSadhInAM pittakAduzcikitsyatamo mandaH sukaSTo dhAtuzoSakRt // 54 // | rilaM, madyasamudbhave tu madyameva pittakArI hetuH / anye tu 'aupa pralepakalakSaNamAha tathA pralepako jJeya ityAdi / duzciki- | tyapAnAtyayasaMprabhUte hetuM jvare pittamudAharanti' iti paThanti / tsyatama iti hetubhAvena sannipAtAtmakalAt / mando mndvegH|| pralepake yadyapi vAyureva prerayitA, tathA'pi sandhInAM zleSmasthAsukaSTa iti hetuphalabhAvena mAraNAtmakatvAt // 54 // navAcchreSmotkaTo'yaM, anyazAstropapannAzcArthAstadvidyebhya eva jJAtavyA iti pramANAttatrAntarAdvA vAtabalAsako jnyeyH| tathA ca,kaphasthAneSu vA doSastiSThan dvitricatuSu vA // | "nityaM mandajvaro rukSaH zUnaH kRcchreNa sidhyati / stabdhAGgaH viparyayAkhyAna kurute viSamAn kRcchrasAdhanAn 55 zleSmabhUyiSTho naro vAtabalAsakI"-iti / mUrchAnubandhA viSamajvarAnabhidhAya tadviparyayajvarAnAha-kaphasthAneSvi ityAdi / mUrchAnubandhAH satatamUrchA ye viSamajvarAste prAyeNa tyAdi / kaphasthAnayoyoruraAmAzayayostiSThan doSo'nyezuSka dvandvasamucchritAH; evaMvidhAste viSamA duzcikitsyAzca bhavanti / viparyayaM karoti; kastadviparyayaH? ahorAtre pUrvAhlAdInAmekakAlaM 1 samastAhorAtrabhavanaM' iti pA0 / 2 'tathA'pi svatantre vAyunA 1kSAmANA' iti paa0| 2 kiJcinmUlaH' iti pA0 / janyete, paratatre pittazceSmabhyA, tasmAddAhazaityapittazleSmaliGgatve'pi' 3 'ghora' iti pA0 / 4 'pralepakastvaviSamaH' iti madhukoze paatthH|| iti pA0 / 3 'sarvANaSmabhUyiSTho bhavedvAtavalAsakaH' iti pA0 / chonubandhAH sa dvandvasama pUvolAdInAme Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM 'muJcAnubandhA' ityeke paThanti; tatra muzcanti anubadhnanti ye te pAdayoH. kadAcidaMsAdyavayaveSu, niyatakAlaM, cirakAlamalpakAlaM muzcAnubandhAH satatakAdayaH saviparyayAH / kecit 'mukkhA'nu- | ceti / etena viSamajvarANAmAnantyamuktam // 12||bndhaan' iti paThanti; tatra, anubandhAna anubandhajvarAneva sa cApi viSamo dehaM na kadAcidvimuJcati // 63 // viSamAn mukkhA ya'nya viSamajvarAta dvandvasamAtyatA zava | glAnigauravakAzyebhya: sa yasmAnna prmucyt|| anye tu vyAkhyAnayanti-anubandhAnupadravajvarAnmukkhA ye'nye ho vege tu samatikrAnte gato'yamiti lakSyate // 64 // maulAH satatakAdayo viSamajvaratvenAbhimatAste prAyeNa dvandvasamusthitAH prAyoprahaNAt pRthakasamastaizca janyante iti // 5 // 50 // viSamajvarANAmupazAntavegAnAmapi dehAvasthAnaM darzayati sa cApItyAdi / viSamo viSamajvaraH / samAhAralena kAryAtvaksthau zleSmAnilau zItamAdI janayato jvare // | diti siddhe yat kAryebhya iti bahuvacanaM tena lakSaNAntaramapi tayoHprazAntayoH pittamante dAhaM karoti ca // 59 // gRhyate / tathA ca,-"ziraso gauravaM glAnirnAtizraddhA ca karotyAdau tathA pittaM tvaksthaM dAhamatIva ca // bhojane / mAdhuryamatha vairasyaM tikatvamathavA punaH / vakrasya jAyate prazAnte kurutastasmiMzchItamante ca tAvapi // 60 // | yasmAt pravege'pi gate sati / tasmAttu niyato lInaH zarIre dvAvetau dAhazItAdI jvarau saMsargajau smRtau // | viSamajvaraH" iti // 63 // 64 // dAhapUrvastayoH kaSTaH kRcchrasAdhyazca sa smRtH||61|| dhAtvantarastho lInatvAnna saupamyAdupalabhyate // ataH paraM satatAdInAM zItadAhapUrvatvena dvaividhyamAha-khaka- | alpadoSendhanaH kSINaH kSINendhana ivaanlH||65|| sthAvityAdi / tayoH zleSmAnilayoH, prazAntayoH vakAlApaga- yadi vegApagame'pi na vimucyate tarhi kimiti nopalabhyata mAt pratyanIkaprAptyA vA / ante dAhaM karoti cetyatra cakArAt ityAha-dhAtvantarastho lInalAdityAdi / ekasmAddhAtoranyo mohamUrchAdayaH / tasmin pitte / tAvapi zleSmAnilo apiza- dhAtuH dhAvantaraM tatrasthaH, anye tu dhAvantarazabdena sapta kalAH bdAt vamathutandrAdayaH / yadyapyeto jvarI doSatrayajau tathA'pyatra kathayanti / lInakhAdekadezasthitatvAt / sUkSmasAt aNuvAt / doSadvayoktyA saMsargajAvityuktaM, ekakAryakaratvAtkaphavAtayorekena alpadoSetyAdi alpadoSa iva indhanalena kSINo'lpIbhUto jvaraH; vyapadezAdvetyanye / dvayoH dAhapUrvazItapUrvakayoH / kaSTaH kRcchra- 'alpadoSA eva indhanaM yasya sa alpadoSendhanaH' ityanye // 65 // sAdhya iti vizeSaNadvayopAdAnAdatyarthaM duHsAdhyatvaM darzita; doSo'lpo'hitasaMbhUto jvarotsRSTasya vA punH|| dAhapUrvo'tyantakaSTasAdhyaH, zItapUrvaH sukhasAdhya iti kutaH? dhAtumanyatamaM prApya karoti viSamajvaram // 66 // rogazakeracintyatvAt // 59-61 // idAnI bhojabhAlakipuSkalAvataprabhRtInAM zalyatatraviprasaktazcAbhighAtotthazcetanAprabhavastu yH|| dA matena viSamajvarotpattimabhidhAya kAyacikitsAvidAmagnive abhighAtakAmAdijayorapyatyantakaSTavaM darzayannAha-prasaka zAdInAM matena dhAtusthAnairdoSairviSamajvarANAmutpattiM darzayatiityAdi / prasaktaH prakarSeNa saGgI, etaccAbhighAtotthacetanAprabhava- doSa ityAdi / ahitasaMbhUtaH apadhyAdRddhiM gtH| jvarotsRSTasya jvarayAvizeSaNam / abhighAtotthaH kASThaloTAdyabhighAtajaH / jvaramuktasya, vAzabdena kRzasyeti samucIyate / kRzAnAmityAdinA cetanAprabhavaH kaamaadijH|| kaphasthAna vibhAgena prAk satatAdayo darzitAH, atra tu dhAnantarAjyahroH SaTsu kAleSu kIrtiteSu yathA purA // 2 // ragatabhedeneti na punaruktatA // 66 // . prasahya viSamo'bhyeti mAnavaM bahudhA jvrH|| satataM rasaraktasthaH so'nyedyuH pishitaashritH|| medogatastRtIye'hni tvasthimajagataH punaH // 67 // idAnIM satatAdInAM khakAleSUdmaM darzayati-rAzyahori- kuryAcAturthakaM ghoramantakaM rogasaMkaram // tyAdi / Sadasu kAleSu pUrvAhnamadhyAhnAparAhapradoSArdharAtrapratyUSeSu, | idAnI rasAdInAM dhAtUnAM madhye yaM yaM dhAtumAzritya doSo kIrtiteSu kathiteSu, yathA purA yena prakAreNa pUrva vrnnprshnaadhyaaye| yaM yaM viSamajvaramArabhate taM taM darzayannAha-satataM rasarakastha tatra pUrvAhapradoSayoH kaphasya, madhyAhnArdharAtrayoH pittasya, apa | ityAdi / rasaraktastho doSaH satataM jvaraM karoti, ye'pi 'doSo rANapratyUSayorvAtasya prakopa iti; evaM pUrvoktakathiteSu khakhado rakAzrayaH prAyaH karoti satatajvara' iti paThanti tairapi prAyoSaprakopakAleSu prasahya haThAdviSamo jvaro'bhyeti abhi sama grahaNAdraso'GgIkartavyaH, yato rasamAdAya doSA jvaramApAdantato vyApya mAnavamAgacchati / bahuti ahorAtre kAladvayaM, | yanti / anye tu satatamityatraiva saMtatamiti paThanti, tatra ekakAlaM, ekadinAnantaraM, dvidinAnantaraM; anye tu vyAkhyAna- saMtatamityetasyAgre satatamiti zabdo lupto jJeyaH; tena rasasthaH yanti-bahudhA kadAcicchItaH, kadAciduSNaH, kadAciddhasta kadAciddhasta- | saMtataM, raktasthaH satatamiti vyAkhyAnayanti / kecittu satata1 tasmin prazAnte vitarau kurutaH zItamantataH' iti paa0| 1 'yasmAdgaurakvaivarNyakAzyebhyo na vimucyate' iti pA0 / 2'cetanAprasavaH' iti paa0| | 2 'santataM' iti pA0 / - - - Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| paryAyaM santataM manyante / saMtatajvarasya viSamajvaralaM nAsti, idAnIM dhAtusthadoSArabdhAnAM viSamajvarANAmumakAlaM pUrvotatsanidhau pAThAntareNa vyAkhyAnAntareNa ca yadhaNaM tat saMta-kamevAha-vAtenetyAdi / tasmin pUrve, udite kathite viSamatApekSayA satatAdInAM viSamalAd viSamalapratipAdanArtha; anyathA | jvarANAM saMbandhinyahani dine, mAnuSANAmekadvidoSAH / pRthagddhakimapekSyaiSAM viSamakhaM bhavet / sa doSaH pizitAzrito'nyezuSkaM ndvabhAvena sthitA vAtenotkaTIkriyamANA hrIyamANA AkRSyamAkuryAditi saMbandhaH / medogato doSastRtIye'hni kuryAt tRtIyakaM NAzca sarvataH, tAmeva pUrvAhnAdikAM velo jvaravegaviSaye muhurmuhuH jvaramiti boddhavyam / ghoraM kaSTakAriNam / antakaM yamasadRzaM, kurvanti / 'jvaravegAt' iti kecit tatra jvaravegAddhatostAM mAraNAtmakalAccira klezanalAca // 6 // velAM kurvanti / kecidatra 'vAtenoddhayamAnAstu' ityAdikaM sAbhiSaGgotthaM bravate viSamajvaram // 68 // yAvat 'prApte prApte pravartate' ityantaM pranthapAThaM paThanti; sa ca aura kImatena | uktArthaH, ataH sarvairapi nibandhakAraiH parihRtaH, tasmAnna bhUtAbhiSacaM hetumAha-kecidityAdi / bhUtAbhiSaGgo grahAvezaH / paThanIyaH // 71-74 ||puurv doSaprastAve doSotthitA eva paraM viSamajvarA bhUtAdijA / |vividhenAbhighAtena jvaro yaH saMpravartate // 75 // api bhavantIti pratipAdanArtha 'paro hetuH khabhAvo vA' ityAdi yathAdoSaprakopaM tu tathA manyeta taM jvrm|| paThitaM; iha tu dhAlAzritaprakaraNatvAditi na paunaruktyam // 6 // idAnIM vAtAdikRtAn saptajvarAnabhidhAya AgantujvaramanesaptAhaM vA dazAhaM vA dvAdazAhamathApi vA // kamedabhinnaM darzayanAha-vividhenAbhighAtenetyAdi / vividheneti santatyA yo'visargI syAtsantataH sa nigadyate 69/ zastraloSTakASThAdinA, doSaprakopajatve'pi Ayanimittena vyapade sabhipAtArabdhasya saMtatajvarasya 'saptame divase prApte' ityAdinA | zAdabhighAtaja ityucyate // 75||mokssvdhyoraivdhimbhidhaayedaaniimekdossjdvidossjsy visarga- | zyAvAsyatA viSakRte dAhAtIsArahabrahAH // 76 // .. kAlAvadhidvAreNa lakSaNamAha-saptAhamityAdi / santatyA nairanta- | abhaktaruk pipAsA ca todo mUrchA blkssyH|| ryeNa, avisargI avisarjanazIlaH / ayaM ca sukhasAdhyaH; yaduktaM,- oSadhIgandhaje mUrchA ziroruk vamathuH kSavaH 77 "santatajvara evAnyaH khalpadurbalakAraNaH / ekadoSo dvidoSo | kAmaje cittvibhrNshstndraa''lsymrockH|| vA sukhasAdhyaH prakIrtitaH" iti // 69 // hRdaye vedanA cAsya gAtraM ca parizuSyati // 78 // ahorAtre satatako dvau kAlAvanuvartate // | bhayAt pralApaH zokAcca bhavet kopAca vepthuH|| anyeSuSkastvahorAtrAdekakAlaM pravartate // 7 // | abhicArAbhizApAbhyAM mohastRSNA ca jAyate // 79 // tRtIyakastRtIye'hni caturthe'hni cturthkH|| bhUtAbhiSaGgAdudvegahAsyakampanarodanam // - satatAdInAM lakSaNamAha-ahorAtra ityAdi / pUrvAhlAdInAM keSucidviziSTeSu nimitteSu vaizeSikaM lakSaNamAha-zyAvAkAlAnAM madhye kAladvayamanuvartate / ekakAlamiti anyedhuSko syavetyAdi / viSasya tridoSakarate'pyatyantapittakaravAta jvaraH ahorAtrAdanyasminnahorAtre ekakAlamAgacchatItyarthaH / zyAvAsyatA syAt / abhaktaruk arocakaH / auSadhigandhaje tRtIyakastRtIye'hItyatraikakAlamiti saMbadhyate / caturthakazcatu- mUchetyAdi / vamathuH chardiH, kSavaH chikA / kAmaje ityAdi / the'hItyatrApi ekakAlamiti yojyam / atra doSotkarSA- cittavibhraMzaH kiMkartavyatAmUDhalam / bhayAdityAdi / pralApaH pakarSAbhyAmadhikakAlavaM hInakAlalamapi ca jJAtavyaM, natu asaMbaddhabhASaNaM; yadyapi pralApa iti sAmAnya lakSaNaM tathA'pi niyamaH // 7 // nidAnAdibhiH kRlA vizeSo jJAtavya iti / vepathuH kampaH / bAtenodIryamANAzca hIyamANAzca srvtH|| abhicAretyAdi / abhicAro mantrAdibhirmAraNaprayogaH, abhiekadvidoSA mAnAM tasminnevodite'hani // 71 // | zApo brahmapiM siddhAnAmAkozaH / bhUtAbhiSaGgAdityAdi / bhelAM tAmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuH|| bhUtAnAM devAdigrahANAmabhi samantato bhAvena saGgo bhuutaabhissaaH| (vAtenodbhUyamAnastu yathA pUryeta sAgaraH // 72 // udvega udvignacittatA // 76-79 ||vaatenodiiritaastdvdossaaH kurvanti vai jvarAn // | zramakSayAbhighAtebhyo dehinAM kupito'nilaH // 8 // yathA vegAgame velAM chAdayitvA mhoddheH||73|| pUrayitvA'khilaM dehaM jvaramApAdayedRzam // vegahAnau tadevAmbhastatraivAntarnilIyate // zramAdijAnAM jvarANAM saMprAptidvAreNa lakSaNamAha-zramedoSavegodaye tadvadudIryeta jvaro'sya vai // 74 // tyAdi / pUrayitvA vyApya // 80||veghaanii prazAmyeta yathA'mbhaH sAgare tathA // ) | rogANAM tu samutthAnAdvidAhAgantutastathA // 81 // 1 asyAgre 'cirakAlaM rogotpAdakaM' ityadhika paThyate kvcitpustke| jvaro'paraH saMbhavati taistairanyaizca hetubhiH|| 2 'kvacit kAlAvadhidvAreNa' iti pA0 / 3 ayaM pAThaH kvacitpustake doSANAM sa tu liGgAni kadAcinnAtivartate // 82 // noplbhyte| 1 dAhAtIsAradAH ' iti pA0 / Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM idAnImanyathA''gantujvaraM vivakSurAha-rogANAmityAdi / nusAribhirasmAbhirapi paThyate vyAkhyAyate ca-gurutetyAdi / rogANAM vidradhyAdInAM; vidAhAgantutastatheti vidAhataH pAkAt gurutA gAtrANyam / sadanaM ca gAtrANAmeva / dainyaM glAniH teSAmeva, AgantutaH abhighAtAt , apakvavidhyAdipATanAdi- asyeti prANinaH / yadyapi rasaikadhAtuprAptyA santata evAyaM tyarthaH; anye tu vidAhataH sAmAnyasantApAt , AgantutaH | tathA'pyanuktadhAlAzritalakSaNakathanArthamatra nirdezaH / raktetyAdi / sAmAnyAbhighAtAdibhiriti vyAkhyAnayanti / jvaro'paro'nyaH, moho vigatacittatA / piNDiketyAdi / piNDikodveSTanaM bhedAt / taistairamyaizca hetubhiriti vidradhyAdisamutthAnAt prAgukkai- jaGghAkoDe jAnuno'dhobhAge pIDA / USmA'ntaH antardAhaH / ranyaizca jvrkaaribhirhetubhiH| sa viti sa punajvaro hetu- vikSepaH aGgavikSepaH / bhRzamityAdi / asahiSNutA krodhabhedAdbhinno'pi vAtAdInAM liGgAni nAtivartate na parityajya navaM, kecittu khagandhasyAsahiSNukhamiti manyante / kuzcanaM yAti // 81 // 82 // saMkocaH, sa ca sAnnidhyAdasvAmityanena saMbadhyate / tama ityaadi| gurutA hRdayoklezaH sadanaM chargharocakau // tamaHpravezanam andhakAradarzanam / mahAzvAso vakSyamANalakSaNaH / rasasthe tu jvare liGgaM dainyaM cAsyopajAyate // 83 // marmacchedazceti hRdayasya chedanamiva / zukrasthAnagata iti / nanu raktaniSThIvanaM dAhaH svedazchardanavibhramau // zukrage jvare maraNamityuktaM tanna, zukraM sarvadehagataM tatazca rasApralApaH piTikA tRSNA raktaprApte jvare nRNAm // 4 // didhAlabhibhavenApi zukaprAptastadgate'pi maraNamiti / naivaM, sarvapiNDikodveSTanaM tRSNA sRssttmuutrpuriisstaa|| zarIrasthasyApi zukrasya kalAntaritatvena varcA krameNa marmaUSmA'ntardAhavikSepau glAniH syAnmAMsage jvare 85 prApteH / yadyevamanukramAdeva zukra jvareNa kathaM prApyata iti cet ? bhRzaM vedastRSA mUrchA pralApazchardireva ca // dhAvantarAnatikramya zukramArgagamanAditi / zukragato jvaro'daurgandhyArocakau glAnirmedaHsthe cAsahiSNutA // 86 // paravyApArAbhAvAddehaghAtenaivopazAmyatIti darzayati-dagdhve. medo'snAM kuJca(ja)naM zvAso virekazchadireva ca // tyAdi / mRtazarIre USmAbhAvAjvaropazamo jJAyate, viSAktakANDa. vikSepaNaM ca gAtrANAmetadasthigate jvare // 87 // viddhasarpadaSTamRgAdermaraNAdviSopazAntiH pratIyate ||83-89||tmHprveshnN hikkA kAsaH zaityaM vamistathA // vAtapittakaphotthAnAM jvarANAM lakSaNaM yathA // 10 antardAho mahAzvAso marmacchedazca mjge|| tathA teSAM bhiSagbrUyAdrasAdiSvapi buddhimAn // maraNaM prAmuyAttatra zukrasthAnagate jvare // 88 // samastaiH sannipAtena dhAtusthamapi nirdizet // 11 // zephasaH stabdhatA mokSaH zukrasya tu vishesstH|| | dvandvajaM dvandvajaireva doSaizcApi vadet kRtam // dagdhvendhanaM yathA vahnirdhAtUna hatvA yathA viSam 89 1 , idAnIM dhAtugatAnAmapi jvarANAmuktaireva vAtAdijvaralakSaNekRtakRtyo vrajecchAnti dehaM hatvA tathA jvrH|| / >SAtmakatvenAvagama iti darzayati-vAtetyAdi / yathA yena kecidatra rasAdidhAtugatajvarasya lakSaNaM paThanti,-"rasasthe | prakAreNa vAtAdijvarANAM lakSaNaM, tathA tena prakAreNa teSAM vAtAtu jvare vatsa ! lakSaNAni nibodha me / guruvaM dainyamutklezaH dijvarANAM rasAdiSu saptasu dhAtuSu gatAnAM lakSaNaM buddhimAn sadanaM chargharocakau // rAgoSNapiTikAstaSNA saraktaM ThIvanaM | bhiSak brUyAditi saMbandhaH / samastaiH doSalakSaNaH dvandvaja jvara, bhramaH / dAho mUrchA'rucizchardiH pralApo raktasaMsthite // piNDi dvandvajaireveti dvidoSajanitaiH / doSaizcApIti doSalakSaNaiH dhAtusthaM kodveSTanaM tRSNA sRSTamUtrapurISatA / USmA'ntarmohavikSepI glAniH | vadediti // 90 // 91||syaanmaaNsge jvare // vegastIvraH pipAsA ca mUrchA chardiH pralA- gambhIrastu jvaro zeyo hyantardAhena tRSNayA // 12 // pakaH / gandhasya cAsahavaM ca medaHsthe glAnyarocakau // vireka- Anaddhatvena cAtyartha zvAsakAsodgamena ca // vamane cobhe khasthibhedaH prakUjanam / vikSepaNaM ca gAtrANAM gambhIra ityAdi / Anaddhatvena doSapurISavibandhena / AnazvAsazcAsthigate jvare // hikkA kAso mahAzvAsastamasazca prave | ddhatvena cetyatra cakArAt pralApabhramasandhyasthizUlAdiparigrahaH zanam / marmacchedo bahiH zaityaM dAho'ntazcaiva majjage // tasmA | etadviparyayeNAnye jvarA jJeyAH // 92||nmrnnmaapnoti zukrasyApyupasarpaNe / zephasaH stabdhatA mokSaH hatapramendriyaM kSINamarocakanipIDitam // 13 // zukrasya tu vizeSataH" iti / etacca na paThanIyam / kutaH ? yataH sarvazarIra santatena vyAptaM, satatAdibhizca rasAdidhAtava iti gammIratIkSNavegAta jvaritaM parivarjayet // kuto'paro raisAdidhAtugatajvarAvakAza iti rasAdisthajvarANAM gambhIrajvarasyAsAdhyakhamAha-hatetyAdi / hatapramendriyaM hatapATho na paThanIya eveti jejaTAcAryAbhimatam / zrIgayadA- zarIradIptiM tathA hatazrotracakSurAdizaktikam / anye prabhAzasAcAryeNa cAyaM pATho'nyAdRzaH paThito vyAkhyAtazca, tanmatA- bdena indriyazaktiM vadanti; tena hatendriyazaktikamityarthaH / 1USmAntamohavikSepau' iti pA0 / 2 'marmabhedaH' iti, parva- 1'jvaro'paraNyApAthAbhAvAt' iti paa0|2etdvipryyennotaamedH' iti ca pA0 / 3 'aparo rasAdigatajvaravegakAlaH' iti paa0| najvaro zeyaH' iti pA0 / 3 'kSAmaM durAtmAnamupadrutam' iti paa0| Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 679 adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| * gambhIra iva gambhIro'ntarvegaH, tIkSNo'tiduHsaho bahirantazca asnehanIya ityAdi / amehanIyo'jINI taruNajvarItyAdikaH / vegaH, tAbhyAmanyonyamAta pIDitaM; etena kSINaM gambhIrAta azodhyo vamanavirecanAyogyaH / lanAdinetyAdigrahaNAt SaDavivarjayet , tIkSNavegAta ca kSINamiti / 'arocakanipIDitaM' zAdizRtazItoSNodakAdikaM gRhyate // 99 // ityatra 'durAtmAnamupadrutaM' iti tathA 'upadravanipIDitaM' iti ca rUpaprApayorvidyAnnAnAtvaM vahvidhUmavat // kecit paThanti / durAtmAnaM duHkhitAntaHkaraNaM, upadrutaM jvaropa | atha navajvare snehasaMzodhanavarjanAt kathaM pUrvarUpe tadupadeza dravaH / 'apare durAtmabhirupadrutam' iti paThanti, tatra pretabhUtapi ityAha-rUpaprA'payorityAdi / rUpaprApayoH nAnAvaM pRthakvaM zAcarakSobhiH pIDitam // 93 // vahnidhUmavat vidyAt ; vahidhUmadRSTAntena nAnAlamanayorna ghaTapaTAhInamadhyAdhikairdoSaistrisaptadvAdazAhikaH // 94 // divat , ato'nayorzAne yatno vidheyH|jvrvego bhavettIvo yathApUrva sukhkriyH|| pravyaktarUpeSu hitamekAntenApatarpaNam // 10 // ato'nantara tIkSNavegasya sukhakriyatvamAha-hInetyAdi / pUrvarUpe cikitsitamabhidhAya rUpe cikitsitamAha-pravyahInardoSaicyahaM sukhakriyastIkSNavegaH, madhyaiH saptAhaM, adhikai tarUpeSvityAdi / ekAntena atizayena / atarpaNamatra upavAsaH, AdazAhAnIti / atra hInamadhyavaM vRddhApekSayA / yathApUrva zeSANAmatarpaNabhedAnAmavasthAvizeSeNa vakSyamANakhAt / tenAmAsukhakriya iti dvAdazAhikAttIkSNavegAt saptAhikaH sucikitsyaH, zayAnupUryotpanneSu jvareSUpavAsArheSu hitamityarthaH // 10 // saptAhikAttIkSNavegAt vyAhikaH sucikitsyaH / hInamadhyA AmAzayasthe doSe tu sotleze vamanaM param // dhikardoSaitrisaptadvAdazAhika iti yaduktaM tadavadhimAtradyotakaM tena ___ avasthAvizeSeNApatarpaNavizeSamAha-AmAzayasthe ityAdi / doSatAratamyAddoSamedAnAmAnantyAdukkAvadheyUno nyUnataro nyUna. hRllAsalAlAprasekAdinA doSotklezo jnyeyH||tmo, adhiko'dhiktro'dhiktmo'yvdhirboddhvyH||9||kaalo hyeSa yamazcaiva niyatirmRtyureva ca // 95 // AnaddhaH stimitairdoSairyAvantaM kaalmaaturH|| 101 // kuryAdanazanaM tAvattataH saMsargamAcaret // tasmin vyapagate dehAjanmeha punarucyate // lAna kiyantaM kAlaM kAryamityAha-Anaddha ityAdi / yAvantaM iti jvarAH samAkhyAtAH karmedAnIM pravakSyate // 16 // kAlamAturaH stimitairdoSairapracalitarUpairAnaddho baddha iva bhavettAidAnIM kAlanAmabhirvizeSaNairmAraNAtmakavaM jvarasya sUcayan vantaM kAlaM lahuyediti saMbandhaH / stimitavaM ca doSANAmAmaratanmuktasya punarjanma pratipAdayati-kAla ityAdi / itizabdo sAvanaddhalAt / tata Anaddhale nivRtte, atrAbhilASe sati, saMsarga nidAnaparisamAptau / karmetyAdi / karmacikitsA // 95 // 16 // peyAdikramamAcaret / anye zlokottarArdhamanyathA paThanti,jvarasya pUrvarUpeSu vartamAneSu buddhimAn // "kAlaM tAvantamaznIyAllaghvanaM tu viriktavat" iti / ladhvannamiti pAyayeta ghRtaM svacchaM tataH sa labhate sukham // 17 // atrAnadravyakRtaM ladhvana; viriktavadityanena mAtrAlaghutvam 101vidhirmArutajeSveSa, paittikeSu virecanam // na laGghayenmArutaje kSayaje mAnase tathA // 102 // mRdu, pracchardanaM tadvatkaphajeSu vidhIyate // 98 // alavayAzcApi ye pUrva dvivaNIye prkiirtitaaH|| jvarasyetyAdi / jvarasyeti nirAmavAtajanitasya / ghRtaM purANaM, ucitasyApi laGghanasya kaciniSedhamAha-nalavayedityAdi / tasya kAlAdisaMskAreNa vizeSaguNakAritvAt / svacchaM suSTha acchaM kSayaje dhAtukSayaje yakSmajvare vA, mAnase kaamkrodhaadisNbhuute| kevalaM, svacchavacanAdravyAntarayogo niSidhyate, na tu saMskAraH alakSyA "garbhiNIvRddhabAleMdurbalabhIrubhiH" ityanenokAH / anye pAkena kAlena ca / mArutajeSu zramakSayAdikupitavAtajvarapUrva- tu vyAkhyAnayanti-mArutaje jvare na laGghayet ; kiMbhUte ? rUpeSu, nakhAmAzayAnupUrpotpaneSu sAmavAtajvarapUrvarUpeSu / ata | kSayaje / etena dhAtukSayaprakupitavAtaja ityuktaM; athavA kSayaje na eva buddhimAn pAyayedityuktam / eSa sarpiHpAnavidhiH / sukha* laGghayet ; kiMbhUte ? mArutaje / etena yakSmajvare mArutasaMbhUte na miti tAvadacchaM kevalaM ghRtaM pAtavyaM yAvat sukhaM prApnoti, tada- laGghayet / (yaH sAmAvasthAyAM mArutajvaro yakSmajvarazca sa laGghanantaraM laghubhojanAdi / paittikeSu pittajvarapUrvarUpeSu / mRdu atI- | ya eva, nirAme mArutaje jvare na laGghayet ) ||102||kssnnm / tadvanmRdu / kaphajeSu kaphajvarapUrvarUpeSu // 17||98||anvsthitdossaagnerlbnnN doSapAcanam // 103 // sarvadvidoSajeSUktaM yathAdoSaM vikalpayet // jvaranaM dIpanaM kAsArucilAghavakArakam // sarvetyAdi / sarveSu sannipAtajvarapUrvarUpeSu, dvidoSajeSu ato laDanavarNanamAha-anavasthitadoSAmerityAdi / anavadvandvajvarapUrvarUpeSu; uktaM yathAdoSaM sarpiHpAnAdikaM, vikalpayet sthitadoSAmeriti 'puruSasya' iti zeSaH / tatra doSA anavaavadhArayet // 1 taccAmAzayAnuparyotpanneSu' iti pA0 / 2 ayaM pATho hastaasnehanIyo'zodhyazca saMyojyo lakhanAdinA // 99 // likhitapustake katvinnopalabhyate / 3 ayaM pATho hastalikhitapustake idAnIM ghRtAdhanahasya jvarapUrvarUpe ki vidheyamityAha-nopalabhyate / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM sthitAH sthAnAntaragamanAt, vahizcAnavasthito bahirvikSipta- guNaviparItameva syAdutAnyat kimapi kuruta ityAha-sevyamAnekhAt / AhArecchA hRdi kAlA, mukhopanItasyAhArasya rasane- netyAdi / 107||ndriysyecchaa ruciH|| 103 // pittamadyaviSottheSu zItalaM tiktakaiH zRtam // 10 // sRSTamArutaviNmUtraM kSutpipAsA'sahaM laghum // 104 // gaanggeynaagroshiirprpttodiicycndnaiH|| prasannAtmendriyaM kSAmaM naraM vidyAt sulavitam // | idAnIM zatazItasya guNamAha-pittetyAdi / pittamadyasamyaglakSitalakSaNamAha-sRSTamArutaviNmUtramityAdi / sRSTa- | viSottheSu jvareSu tiktakaiH zatazItalaM jalaM deyaM, kevalaM vA mArutaviNmUtramiti adhaHpravRttavAtapurISamUtraM, kSutpipAsAsahamiti | bhRtazItalaM jalaM deyaM, tatrAntaravacanAt / tAnyeva tiktadravyAsamyaglaGghanAdekasminneva kAle ye kSutpipAse samavete bhavataste NyAha-gAGgeyetyAdi / gAGgeyaM mustam , udIcyaM vAlakaM, candanaM soDhumazaktam / tathA ca tatrAntaraM,-"vAtamUtrapurISANAM visarge raktacandanam / kalpanocyate-gAGgeyAdisarvadravyaM karSamAtragAtralAghave / hRdayodarakaNThAsyazuddhau tandrAklame gate // khede jAte mudakaprasthe kvAthyAzRtaM kRtvA prayoktavyaM; vRddhavaidyAstu gArerucau cApi kssutpipaasaashodye| kRtaM laGghanamAdezyaM nirvyathe yAdisarvadravyapalamudakADhake pakvA'rdhADha kamavazeSayanti / yadyacAntarAtmani-" iti / laghum aGgagauravAdirahitam / AtmA | pyatiktA zuNThI tathA'pi pAcanIyalena yaugikavAdasmin yoge antaHkaraNam / kSAmaM sarvAkSamam / evaMbhUtaM sulacitaM prakSepaH / tantrAntare tu, "karSamAtraM tato dravyaM sAdhayet prAsthi. vidyAt // 104 // ke'mbhasi / ardhazRtaM prayokavyaM pAne peyAdisaMvidhau" iti / balakSayastRSA shossstndraanidraabhrmlmaaH||105|| paJjikAkArastu pUrvArdhameva paThati nottarArdha; titkaistikdrvyaiH| upadravAzca zvAsAdyAH saMbhavantyatilacanAt // parpaTAdibhiriti ca vyAkhyAnayanti // 108 // atilacanalakSaNamAha-balakSaya ityAdi / balakSaya iti dIpanI pAcanI ladhvI jvarArtAnAM jvarApahA // 10 // kAlajayuktijasahajAnA balAnA hAniH, athavA balakSaya AjaH | annakAle hitA peyA yathAvaM pAcanaiH kRtaa|| kSayaH / zoSo mukhazoSaH / tandrA zArIrokkaliGgA nidraamedH| | dIpanItyAdi / annakAle khasthavRttAbhidhAsyamAne 'visRSTe nidrA prasiddhA / nanu zleSmaNA nidrA utpadyate, atilaGghanAttu viNmUtre' ityAdike, "dinAnte' ityanye / yathAkhaM pAcanaiH kRtA zleSmakSaye jAte kathaM sA utpadyate? satyaM nidreva nidretyupamayA paJcamUlIprabhRtibhiH saMskRtA / anye tu pAcanairityatra bahuceSToparamAnidrAtvena vivakSitA / anye tu tandrAnidrayormadhye vacanamAdyarthe, tena dIpanapAcanasaMzamanIyAdibhiH saMskRteti akAraprazleSaM manyante, tatazcAnidreti vyAkhyAnayanti / bhramaH vyAkhyAnayanti / punaH peyAguNAbhidhAnamuSNodakaguNAbhidhAnacakrArUDhasyeva bhramaNaM, klamaH anAyAsazramaH / AdizabdAt | vat, ato na punaruktiH // 1.9 // kAsakharakSayacchardihikkAdayaH / tatrAntarotaparvamedAdInyatilabanalakSaNAni sulaGkanalakSaNoktaprasabhAtmendriyAdivaparItyAdadhi- | bahudoSasya mandAgne saptarAtrAt paraM jvare // 110 // gantavyAni // 1.5 // lekcanAmbuyavAgUbhiryadA doSo na pacyate // dIpanaM kaphavicchedi pittavAtAnulomanam // 106 // tadA taM mukhavairasyatRSNArocakanAzanaiH // 11 // kaphavAtajvarAtebhyo hitamuSNAmbu chidam // kaSAyaiH pAcanairdubaijvaraH samupAcaret // taddhi mArdavakRdoSasrotasAM kRtalaGghanAdevariNo yasyAmavasthAyAM pAcanaM deyaM tAmAhaardhAvazizedakaguNamAha-dIpanamityAdi / kaphavicchedi bahudoSasyetyAdi / nanu, tatrAntare khedatikakarasau pAcanArthastyAnazleSmaNo vicchedakam / kaphavAtajvarAtebhya iti bahuvacana- muktI, tAvatra kasmAnna nirdiSTau ? satyaM, uSNodakavidhAnena nirdezAt kaphajvarAtavAtajvarAtakaphavAtajvarAtebhyo hitami- tAvat kaphavAtajvarasya khedo labdhaH, SaDaGgakalpanayA pAnIyasaMtyarthaH / yadyapi pAnIyavarge uSNodakaguNA varNitAstathA'pi tatro-skAreNa ca tiktakaraso gRhIta ityatra dvAvapi nirdiSTau / mukhvaitgunnebhyo'dhikvidhaanaarthmtroktaaH| yadyevaM tayete guNAstatraiva rasyatRSNArocakanAzanairiti vakSyamANaiH marutpittakaphajvarapAcanaiH, kuto na nirdiSTAH ? svasthAturayopyuSNodakasya hitalApAdanAthaH vAtAdilakSaNavAdvadanavairasyAdInAm / kaSAyaiH kvAthaiH / AmataccoSNodakaM mArdavakRt mRdukAri; doSasrotasAM doSavahasrota- doSapAcanArtha yavAgUH kathamAme prayujyate ? satyaM, dviprakArA sAm, athavA doSANAM srotasAM mRdukhaM vidadhAti / evaMguNa- hyAmatA prabhUtA alpA ca, tatra prabhUtAmatAM vihAyAlpAmatAyo mapyuSNodakaM jvare'lpaM deyamityAhurAcAryoH // 106 // prayujyata iti na dossH|| 110 // 111 // zItamanyathA // 107 // pazcamUlIkaSAyaM tu pAcanaM pvnjvre||112|| sevyamAnena toyena jvaraH zItena vardhate // sakSaudraM paittike mustakaTukendrayavaiH kRtam // zItodakaguNamAha-zItamanyathetyAdi / zItam akkthitm| anyathA uSNodakaguNaviparItaguNam / ki zItodakamuSNAmbu. 1 lAnAnte yavAgUmiH' iti pA0 / Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| - pippalyAdikaSAyaM tu kaphaje paripAcanam // 113 // tyAdi / auSadhaM kaSAyarasamapi, natu tiktarasameva, tasya sAmedvandvajeSu tu saMsRSTaM dadyA 'pyupayogArhakhAt / nanu, 'mRdau jvare laghau dehe' ityAdinaiva tAnyeva pAcanAni pratidoSamAha-paJcamUlItyAdi / paJca- pakkalakSaNe'bhihite meSajadAnamuktaM, tatkathaM saptarAtrAdityAdikaM mUlI mahatI / anye tu kaphAnuge vAtajvare mahatI, pittAnuge| paramatamaGgIkriyate ? satyaM, saptarAtrAdarvAk pAcanasyApi niSedhArtha ca kanIyasI, iti dvividhAmapi paJcamUlI gRhanti / saMsRSTaM saptarAtraprahaNaM, dazAhAdanantaramavidyamAne'pi pAkalakSaNe auSadhaM midham / .sannipAtacikitsA dvandvajacikitsAyAmevAntarbhUtA, | deyamiti darzanArtha ca dazarAtragrahaNam / nizcitA nizcayakAriNI bhataH pRthatA // 112 // 113 // vaidyAH // 119 ||dth vivarjayet // paittike vA jvare deyamalpakAlasamutthite // 120 // pItAmburlakvitobhukto'jIrNI kSINaH pipAsitaH 114 acirajvaritasyApi deyaM syaaddosspaaktH|| yeSAM pAcanamahitaM tAnAha-athetyAdi / vivarjayeta yadA punaH saptAhAdAgapi pittajvaro'lpadoSazca zIghraM pAkaM 'pAcanam' iti zeSaH / pItAmbuH sadya evaM pItodakaH / lalitaH | yAyAttadoSadhaM deyamityAha-paittike ityAdi / alpakAla. kRtopavAsaH / bhuktaH sadya eva kRtAhAraH / ajIrNI aparipakka samutthite'pi paittike jvare yadauSadhaM deyaM dAtavyaM bhavet tattadA bhojanaH // 114 // . deyamiti piNDArthaH / vAzabdAt vAtazleSmAdijvare doSapAke (tIkSNe jvare gurau dehe vibaddheSu maleSu ca // | satyauSadhaM deyam // 120 ||saamdossN vijAnIyAjavaraM pakkamato'nyathA // ) meSajaM hyAmadoSasya bhUyo jvalayati jvaram // 121 // mRdau jvare laghau dehe pracaleSu maleSu ca // zodhanaM, zamanIyaM tu karoti viSamajvaram // pakkaM doSaM vijAnIyAjavare deyaM tadauSadham // 115 // | kasmAhoSANAM pAke satyevauSadhaM deyamityAha-bheSajami___ idAnI pakkadoSalakSaNamAha-mRdAvityAdi / tat vakSyamANa tyAdi / zodhanamauSadhamAmadoSasya puruSasya jvara jvalayati dIpazamanazodhanAkhyamauSadham // 115 // yatItyarthaH; zamanIyaM tu punarauSadhaM dattaM viSamajvaraM karoti / doSaprakRtivaikRtyAdekeSAM pakkalakSaNam // kecit 'jvalayati' ityatra 'vardhayati' iti paThanti // 121 // , ekIyamatamAha-doSaprakRtivaikRtyAdityAdi / doSaprakRti- cyavamAnaM jvarokliSTamupekSeta malaM sadA // 122 // vaikRtyAditi jvarotpAdikAyA doSaprakRterucchitAyA anyathAkhA- | a TATAT | atipravartamAnaM ca saadhyedtisaarvt|| dityarthaH // idAnIM jvariNAmAvasthikaM kartavyamAha-vyavamAnami* hRdayodveSTanaM tandrA laalaatirrockH|| 116 // tyAdi / ukliSTamiti yato jvareNAmAzayAcAlitamata evaM doSApravRttirAlasyaM vibandho bahumUtratA // cyavamAnaM, malaM vAtAdikaM, sadA''mAvasthAyAM pakkAvasthAyAM ca / gurudatvamakhedo na paktiH shkto'rtiH|| 117 // | atisAravadityanena pAcayan saMgrahaM nayedityarthaH sUcyate / khApaH stambho gurutvaM ca gAtrANAM vanimArdavam // | malo'tra na purISameva, anirgamane vamanAdibhirnirharaNopamukhasyAzuddhiraglAniH prasaGgI balavAjvaraH // 118 // | liarebhirvijAnIyAjvaramAmaM vickssnnH|| | yadA koSThAnugAH pakkA vibaddhAH srotasAM malAH 123 idAnIM sAmAnyamAmajvaralakSaNamAha-hRdayodveSTanamityAdi / | acirajvaritasyApi tadA dadyAdvirecanam // hRdayodveSTanaM hRdayasya AmoTanamiva / doSApravRttiH vAtAdInAM ni- tarhi kadA zodhanaM prayojyamityAha-yadA koSTAnugA calatA / vibandho viDvAtayorapravartanam / aratiH na kutracidava- ityAdi / virecanamatra zodhanaM, na khadhorecanameva / kecit sthitishcetsH| aglAniH iisscchaantiH| prasajhI sNsktH| etAni | pUrvatra asmiMzca vAkye malaM purISaM kathayanti // 123||lkssnnaani prAyeNa saptarAtraM yAvadbhavanti / amuM pAThaM paJjikA- pakko hyanihato doSo dehe tiSThan mahAtyayam 124 kAro 'lAlApraseko hallAso hRdayAzudharocakAH / tandrAlasyA-viSamaM vA jvaraM kuryAdvalavyApadameva c| vipAkAsyaverasyaM gurugAtratA ||shunaasho bahumUtralaM stabdhatA bala- tasmAniharaNaM kArya doSANAM vamanAdibhiH // 125 // vAjvaraH / Amajvarasya liGgAni na dadyAttatra meSajam' ityAdinA | pakkadoSopekSaNe dUSaNamAha-pakka ityAdi / anihato pranthena paThati // 116-118 // vamanAdinA, mahAtyayaM gambhIra, balavyApadaM balApacayaM kuryAt / saptarAtrAtparaM kecinmanyante deyamauSadham // 119 // tasmAdityAdi / nirharaNam ISaddharaNam // 124 // 125 // dazarAtrAtparaM keciddAtavyamiti nishcitaaH|| 1 'saptarAtrAdikaM' iti paa0| 2 'yadA punarvAtapittakaphavaidAnIM kaSAyarasasyauSadhasyopayogakAlaM paramatenAha-sapte ro'lpadoSasya zIghraM pAkaM yAti tadauSadhaM deyamityAha-paitike 1 ayaM zlokaH keSuvitpustakeSu na paThyate / ityAdi / iti paa0| su0saM086 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM AAAAAAAAAAAAAAAAVA prAkarma vamanaM cAsya kAryamAsthApanaM tathA // zuddhasyobhayato yasya jvaraH zAnti na gacchati // virecanaM tathA kuryAcchirasazca virecanam // 126 // | sazeSadoSarUkSasya tasya taM sarpiSA jayet // 133 // kramazaH sazeSadoSavAkSasAca jvare'prazAmyati sati rUkSasya zuddhasya idAnIM kramazo vmnaadipripaattiimaah-praagityaadi| yadyapi | pratIkAramAha-zuddhasyetyAdi // 133 // prathamaM lakSamasyopadezaH, tathA'pyavasthAprAptavAdvamanasyApi prAkarma- | kRzaM caivAlpadoSaM ca zamanIyairupAcaret // kham / kramaza iti krameNa, na yugapat ; athavA laGghanapAcanA- upavAsairbalasthaM tu jvare santarpaNotthite // 134 // nantaraM snehAdinA koSThaprApteSu doSeSu madhyamAvasthAyAM jvarasyeti zodhanavidhimabhidhAya saMzamana vidhimAha-kRzamityAdi / kramazo deyam / prAkarma vamanaM cAsyetyatra cakArAdapre'nuvAsana upavAsairiti bhojanaparityAgaiH / jejaTAcAryastu-upavAmityapi // 126 // sasyApi saMzamanIyavAdviziSTaviSaye tanniyogamAha-upavAsaibaline deyaM vamanaM zlaiSmike jvre|| rityAdi / upavAsairiti bahuvacanAddaza vidhamapi laGghanaM pittaprAya virakastu kAyaH prazithilAzaya // 127 // yathAvasthaM yojyam / tathA ca,-"catuSprakArA saMzuddhiH saruje'nilaje kArya sodAvarte nirUhaNam // pipAsAmArutAtapau / pAcanAnyupavAsazca vyAyAmazceti laGghanam" kaTIpRSThagrahArtasya dIptAgneranuvAsanam // 128 // -iti / IdRze ca vyAkhyAne saMzamanaprastAve'pi punaH zodhazirogauravazUlaghnamindriyapratibodhanam // | namabhihitaM bhavati // 134 // kaphAbhipane zirasi kArya mUrdhavirecanam // 129 // | kina yavAgaM mandAni taSAta pAyayetraramA yArazasya puMso yadAtmake jvare vamanAdikaM prayujyate saMzamaneSvAhArasya varakhAttadabhidhAnamAha-kliSAmityAdi / tadAha-baline ityAdi / baline puruSAya zlaiSmike jvare klinnAm alpasikthalena; 'klinnA' ityatra 'tanvIM' iti kecit . vamanaM deyam, 'AmAzayasthe doSe tu sokleze' ityAdinA yA pUrva | paThanti, tatrApi sa evArthaH // - . vamanAvasthA kathitA tasyAM jAtAyAmityarthaH / pittaprAye pitta-tArTiTAiyarmAta madyapaM lAjatarpaNama // 135 // bAhulye, prazithilAzaye astabdhapakkAzaye / tuzabdAdvamanamapi e sakSaudramambhasA pazcAjIrNe yUparasaudanam // pitte deyam / tathA ca,-"upasthite zleSmapitte vyAdhAvAmA upavAsazramakRte kSINaM(Ne) vAtAdhike jvare // 136 // zayAzraye / vamanArtha prayujIta bhiSagdehamadUSayan" iti / dIplAniM bhojayeta prAjho naraM mAMsarasaudanam // saruje koSTharugyukta / sodAvarte savibandhe / zirogauravazUlana-madayaSaudanazcApi hitaH kphsmutthite||137|| mityAdikaM madhevirecana miti / jIrNajvare mUrdhavirecanaM na tu sapavasitayA yakkA zItaH pittajvare hitH|| taruNajvare paraM sAnnipAtakaM vihAya, sAnipAtake punaH saMjJAprabo yavAgvanahaMsya tarpaNamAha-tuDityAdi / hita iti 'annadhanArtha taruNe'pi prayujyate / paJjikAkArastu krameNa baline | kAle' iti zeSaH / sa ityAdi / sa eva mudyUSa eva deyaM vamanaM zlaiSmike jvare' ityatra 'AmAzayasthe doSe tu sotkleze vamane param' ityAdi pUrvoktameva pAThaM paThati // 127-129 // // 135-137 ||durblsy samAdhmAtamudaraM sarujaM dihet // dADimAmalamudAnAM yUSazvAnilapaittike // 138 // . dAruhaimavatIkuSThazatAhAhiGgusaindhavaiH // 130 // haikhamUlakayaSastu vAtaMzleSmAdhike hitH|| amlapiSTaiH sukhoSNaizca paTolanimbayUSastu pathyaH pittakaphAtmake // 139 // dAhacchardiyutaM kSAmaM niranaM tRSNayA'ditam // ataH paraM durbalasyodaralepamAha-durbalasyetyAdi / dAru sitAkSaudrayataM lAjatarpaNaM pAyayeta ca // 140 // devadAru, haimavatI vacA, amlaM kAlikam // 13 // dvandvajvarANAM pathyamAha-dADimetyAdi / haskhamUlako laghupavane tuuprmaagte|| mUlakaH / lAjatarpaNaM pAyayeta cetyatra dravAnukteH zItodakena ruddhamUtrapUrISAya gude varti nidhApayet // 131 // lAjatarpaNapAnaM; kecicchatazIna pAnamicchanti, anye tu vartiviSayamAha-pavane ityAdi / vartiratra dAruhaimavatyA- | jvarApahaiH phalarasaH pAnaM lAjatarpaNasya paithymaahuH||138-140|| dibhiH kRtA, anye tu madanaphalasaindhavapippalyAdibhiyaugikairdavyaiH kaphapittaparItasya grISme'sapittinastathA // kRtA iti vyAkhyAnayantiM // 131 // madyanityasya na hitA yavAgUstamupAcaret // 141 // pippalIpippalImUlayavAnIcavyasAdhitAm // yUSairamlairanamlairvA jAgalaizca rsaihitaiH|| pAyayeta yavAgU vA mArutAdyanulominIm // 132 // Urdhvagatapavane ruddhamUtrapurISasyAnyat kiM kuryAdityAha- 1 'haskhamUlakayUSeNa bhojayet kaphavAtike' iti pAe / pippalItyAdi // 132 // | 2 'bruvate' iti paa0| Na pAyayeta ca // 140 dvandajvarANAM pa Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| idAnI prazastAyA yavAgvA viziSTaviSaye'hitalaM darzaya- | jvarito hitamaznIyAdyadyapyasyArucirbhavet // 146 // mAha-kaphapittaparItasyetyAdi / kaphapittaparItasya kaphapi- | annakAle hyabhujAnaHkSIyate mriyate'thavA // tAbhyAM militAbhyAM vyAptasya / yadyapi raktapittapratiSedhe ghRtami- sa kSINaH kRcchratAM yAti yAtyasAdhyatvameva ca 147 bhAyA yavAgvA hitasamabhidhAsyati, tathA'pyatra jvare sati tasmAdrakSedvalaM puMsAM bale sati hi jIvitam // rakapitte yavAgUrahitA, saMyoge punastatheti tasya yavAgUrahitA / gurvabhiSyandyakAle ca jvarI nAdyAt kathaJcana 148 tasya pathyamAha-tamupAcaredityAdi / yUSaiH amlairanamlerveti na tu tasyAhitaM bhuktamAyuSe vA sukhAya vA // vikalpaH sAtmyApekSayA abhyapekSayA ca / yUSajAgalarasopade. idAnIM jIrNajvaritasyArucAvapi hitabhojanopadezamAhazo'pi sAtmyApekSayA avasthApekSayA ca / yUSo mudrAdiyUSaH / jvarita ityAdi / asya jIrNajvariNo yadi hitabhojane kathaJcikaphapittaparItAdInAM dAhAdyabhibhUtAnAM yUSarasopadezastatra darucistadA hitamevAnekaprakArAbhiH kalpanAbhirmukhapriyaM kRtvA'kAliko mantavyaH // 141 // rucinivRttyarthe jvarito'znIyAt / tathA ca tatrAntaraM,-"sAta. madhaM purANaM mandAgneryavAnopahitaM hitam // 142 // | tyAt khAdvabhAvAcca pathyaM dveSyatvamAgatam / kalpanAvidhibhi idAnIM zamanakhAnmadyata'vasthAvazena dravyAntaropahite staistaiH priyavaM gamayet punaH"-iti / kasmAdevaMvidhamapi hitatayA darzayacAha-madyamityAdi / mayaM purANaM samyaka pakkaM kRtvA jvarito'znIyAdityAha-annakAle hyabhujAna ityAdi / dIpanIyalAt kaphenalAca // 142 // anye tu yadyasya jIrNajvariNo'ruciH syAttadA ahitamapyaznIyAsavyoSaM vitarettakaM kphaarockpiiddite|| diti vyAkhyAnayanti / nanu, yadyarucau satyAmahitabhojanaM kriyate tadA 'gubhiSyandhakAle ca' ityAdyuttaroktazlokena saha takraprayogamAha-savyoSamityAdi / savyoSaM trikaTukasaM | kathaM na virodhaH? satyaM, ahitasya sAtatyasevananirAkaraNArtha skRtaM, vitaret dadyAt // - . gurvabhiSyandhakAle cetyAdizlokaH / gurvityAdi abhiSyandi kRzo'lpadoSo dInazca naro jiirnnjvraarditH||143|| doSadhAtumalasrotasAM kledaprAptijananam / kathazcana sakRdapi / vibaddhaH sRSTadoSazca rUkSaH pittaaniljvrii|| tuzabdo yasmAdarthe, tena yasmAdahitaM bhuktaM bhojanaM jvaritasya na pipAsAtaH sadAho vA payasA sa sukhI bhavet 144 AyuSo'rthe sukhArthe vA bhavati, tasmAdUrvAdi na bhakSayet / yadyapi kSIrAvasthAmAha-kRza ityAdi / dInaH klissttcittH| vibaddha- kaizcinibandhakAraireSa pATho na paThitastathA'pi sarvanivandhopajIdoSaH apravRttadoSaH, sRSTadoSaH cyutdossH| nanu, yadi vibaddhadoSe | binA mayA paJjikAkArapaThilAt ptthitH||146-148||kssiirN prayujyate tatkathaM pracyute'pi prayujyate ? satyaM, ubhayaza- saMtataM viSama vA'pi kSINasya sucirotthitam 149 ktikatvAt pracyute'pi prayujyate; athavA pracyuto doSaH stoka-jvaraM saMbhojanaiH pathyairlaghubhiH samupAcaret // strokena yasya pravartate, atra so'bhipretaH, tataH samyagdoSaprava | idAnIM durbalasya cirotthite jvare pathyasaMbhojanaibRMhaNavidhitanArtha medanaM kSIraM cyutadoSe'pi prayujyate ityarthaH / eSa pATho mAha-saMtatamityAdi / saMtataM nityalamaM, viSamaM satatAnyedhunibandhakAraiH kiyanmAtraH paThitaH kiyanmAtrazca parityakaH, kAdikam / saMbhojanaH yatheSTabhojanaiH // 149||asmaabhirvRddhptthittvaat sarvo'pi likhitaH // 143 // 144 // vaideva taruNe pItaM viSavaddhanti mAnavam // muddAnmasUrAMzcaNakAn kulatthAna samakuSThakAna 150 taruNajvare payaH pItaM sat kiM kuryAdityAha-tadevetyAdi / AhArakAle yUSArtha jvaritAya pradApayet // tadeveti pyH| taruNe taruNajvare / muddAn masUrAMzcaNakAnityAdi / pUrva doSapratyanIkaladarzanArtha mudrAdiyUSANAmupAdAnaM, atra tu vikArapratyanIkaladarzanArtham , sarvajvareSu sulaghu mAtrAvadbhojanaM hitam // 145 // ato na punaruktiH // 150 ||vegaapaaye'nythaa taddhi jvaravegAbhivardhanam // idAnIM sarvajvarocitasyAhArasya yathAkAlamupayogamAha paTolapatraM vArtAkaM kaThilaM pApacailikam // 151 // sarvajvareSvityAdi / salaya purANaraktazAlyAdi.mAtrAvata alpaM. | kakAdaka papaTaka gIjihvA baalmuulkm|| vegApAye jvaravegahAnI, anyathA uttaprakAravaiparItyena, tat patraM guDUcyA zAkAthai jvaritAnAM pradApayet // 152 // bhojanaM, hi yasmAdarthe / kecit 'vegApAye ityatra 'dinApAye paTolapatramityAdi / kaThilaM punarnavAzAka, pApalikaM pAThAiti pahanti dinAnye iti ca vyAkhyAnayanti / 'sarvajvareSu | zAkaM, gojihvAM gojIzAkam // 151 // 152 // saptAhaM mAtrAvAladhu bhojayet' itIhazaM pUrvAdha kecit paThanti, lAvAn kapiJjalAneNAn pRsstaachrbhaagchshaan| sa ca nibandheSu na dRzyate // 145 // kAlapucchAn kuraGgAMzca tathaiva mRgamAtRkAn // 153 // 1 'yUparasopadezastAtkAlikaH' iti paa0| 2 'kAsannatvAcca' mAMsArthe mAMsasAtsyAnAM jvaritAnAM pradApayet // iti paa0|3 'tadeva tu payaH pItaM taruNe hanti mAnavam' iti paa0| 1 hitAnIti prakarupayet' iti pA0 / Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM lAvAnityAdi / kapijalo gauratittiriH, eNaH kRSNamRgaH | dibhiH sandhukSito vRddho jvaro gambhIrAdivegilaM yAtIti pRSataH citramRgaH 'cItala' iti loke, zarabhaH aSTapAduSTrapramANo piNDArthaH / anavasthitadoSA vimArgagAH, vahiranavasthito bahimahAH , kAlapucchaH sa ca prasiddhaH, kurazaH catuHzRkSaH | rgamanAt // 159 ||'medulii' iti loke / mAMsArthe mAMsaprayoge; kecinmAMsAthai shiittoydivaakhmkrodhvyaayaamyossitH|| bRMhaNArthe iti vyAkhyAnayanti, 'mAMsaM mAMsena vardhate' ityukta- na seveta jvarotsRSTo yAvanna balavAn bhvet||160|| khAt // 153 // muktasyApi jvareNAzu durblsyaahitaijvrH|| sArasakrauJcazikhinaH kukkuTAMstittirA(roM)stathA // pratyApanno daheddehaM zuSkaM vRkSamivAnalaH // 161 // gurUSNatvAnna zaMsanti jvare kecicikitskaaH|| tasmAtkAryaH parIhAro jvaramuktairviriktavat // ataH paraM sArasAdInAmaprazastavaM paramatena darzayannAha-yAvanna prakRtistha: syAhoSataHprANatastathA // 162 // sArasakrauJcazikhina ityAdi / sAraso raktacanukaH pakSivizeSaH, idAnIM jvaramuktasya shiittoyaadinissedhaarthmaah-shiivetyaadi| krauzcaH 'kaucci' iti prasiddhaH, zikhI mayUraH, tittiraH kRSNati- jvarotsRSTo jvaravimuktaH / idAnIM jvaramuktasya zItatoyAdittiriH, tittirizabda akArAnto'pyasti / yadyapi mAMsavarge sevanAt kiM syAdityAha-muktasyetyAdi / ahitaiH zItatoyAkukkuTatittirI paramuSNo darzitau na sArasAdayastathA'pyata eva | dibhiH / pratyApannaH punarAgataH / dahet vinAzayet / yasmAvidhAnAt 'uSNau mayUratittirau' iti darzanAt sArasAdayo'- dahitasevanAt punarAgato. jvaro dehaM daheta, tasmAdahitAnAM pyuSNA zreyAH // 154 // parihAro jvaramutana puruSeNa kArya iti piNDArthaH / prakRtisthaH jvaritAnAM prakopaM tu yadA yAti smiirnnH||155|| syAddoSataH prANatastatheti doSANAmavikRtakAryakAritvena doSataH tadaite'pi hi zasyante maatraakaaloppaaditaaH| prakRtisthatvaM jJeyaM, vyAyAmAdisevanasAmarthena ca prANataH prakRti sthatvaM jJeyam // 160-162 // niSiddhAnAmapi sArasAdInAmavasthAyAM jvare prayogamAhajvaritAnAmityAdi // 155 // jvare pramoho bhavati khlpairpyvcessttitaiH|| pariSekAn pradehAMzca snehAn saMzodhanAni ca // 15 // niSaNNaM bhojayettasmAnmUtroccArau ca kaaryet||163 / jvare AyAsaniSedhArthamAha-jvare ityAdi / jvare jvrk(smaanaabhynggdivaasvmshiitvyaayaamyossitH)|| | kaSAyagururukSANi krodhAdIni tathaiva ca // 157 // ! zite puruSe / pramoho'tra mUrchA / avaceSTitaiH utthAnacakramaNA dibhiH / niSaNNaM zayyAyAmeva AsInamupaviSTamiti yAvat, sAravanti ca bhojyAni vrjyettrunnjvrii|| mUtroccArau ca kArayedityatrApi niSaNNamiti saMbandhanIyam tathaiva navadhAnyAdi varjayeJca samAsataH // 158 // uccAro viSThA // 163 // - idAnIM navajvarai yAni varjanIyAni tAnyAha-pariSekAni arocake gAtrasAde vaivaNye'gamalAdiSu // tyAdi / pariSeko dhArAprasekaH / avagAhaH jalapUrNakaTAhAdau zAntajvaro'pi zodhyaH syAdanubandhabhayAnaraH 164 nimajanam / snehAn snehapAnam / saMzodhanAni vamanAdIni / / ataH paraM jvaropazame'rocakAdipratiSedhArthamAha-rocake kaSAyaH kaSAyadravyakRtaH kAthaH / krodhAdInItyatra AdizabdAcchokAdIni / sAravanti snigdhAnyabhiSyandIni ca / navadhAnyA | ityAdi / gAtrasAdaH aGgaglAniH / zAnta iva zAnto lInajvara divargastakAnto vraNitopAsanIyoktaH / samAsataH saMkSepataH / | ityarthaH, natu sarvathopazAntajvaraH, yasmAdupazAntajvare'rocakAyadyapi pariSekAdivarjanamAmajvaralakSaNAnantaraM paThitumucitaM syAt , dInAmabhAva eva / zodhyaH zodhanIyaH / anubandhabhayAt putarutathA'pi navajvare meSajasyAtyantaniSedhajJApanArtha tatra noktam / dbhavazaDayA // 164 // kecidamumeva pAThamIdRzaM paThanti-'pariSekAn pradehAMzca snehAn na jAtu nApayet prAkSaH sahasA jvarakarzitam // saMzodhanAni ca / sAravanti ca bhojyAni varjayettaruNajvarI // saMdUSito hyasya punareva bhvejvrH|| 165 // tathaiva navadhAnyAni krodhAdIni ca varjayet' iti vyAkhyAna- | ataH paraM jvarakarzitasya nAnaniSedhamAha- jAtu sApayeyanti ca-khAnaniSedhAdavagAhaniSedho boddhavyaH, abhyAniSe-dityAdi / jAtu kathazcana / prAjJo vaidyaH / sahasA zIghraM, yAvadhava haniSedhAt, krodhAdIni cetyatra cakArAt kaSAyo gRhI- dvalaM na prApnotItyarthaH / tena mAnena // 165 // tavyaH // 156-158 // cikitsecca jvarAn sarvAnimittAnAM vipryyaiH|| anavasthitadoSAgnerebhiH sandhakSito jvrH|| zramakSayAbhighAtotthe mUlavyAdhimupAcaret // 166 // gambhIratIkSNabegatvaM yAtyasAdhyatvameva ca // 159 // strINAmapaprajAtAnAM stanyAvataraNe ca yH|| idAnI nabajvare pariSekAdisevanAtkiM syAdityAha-anava tatra saMzamanaM kuryAdyathAdoSaM vidhAnavit // 167 // sthitetyAdi / anavasthitadoSAmaH navajvariNaH, ebhiH pariSekA- 1'tarpayet' iti paa0| Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 685 ___ idAnIM saMkSepataH sarvajvaracikitsAmAha-cikitsedityAdi / kustumburUNi naladaM mustaM caivApsu sAdhayet // nimittAnAM kAraNAnAM, viparyayaiH viparItaiH; yathA-saMtarpaNo- | kSaudreNa sitayA cApi yuktaH kAtho'nilAdhike 172 sthe'patarpaNam , apatarpaNaje saMtarpaNamiti / zramakSayAbhighAtotthe / zatapuSpetyAdi / hareNukA reNukA, kustumburu dhAnyaka ityAdi / mUlavyAdhimityatra vyAdhizabdo doSe pravartate, kAraNe naladam uzIram / zarkarAkSaudrapramANaM pUrvavat / zatapuSpAdihareNukAryopacArAt; tena mUladoSaM vAyu, zramAdibhirvAtakopAdi-kAntaireko yogaH paraM zarkarAhInaH; kusumburuprabhRtibhizca tyrthH| zrINAmityAdi / apaprajAtAH patitaga H triyaH, tAsAM | dvitiiyH|| 171 // 172 // yo jvaraH, tathA stanyAvataraNe ca strINAM yo jvaraH, tatra saMza- drAkSAguDUcIkAzmayaMtrAyamANAH ssaarivaaH|| manaM kuryAditi piNDArthaH / yathAdoSamiti yasya doSasya tatra | niSkvAthya saguDaM kAthaM pibedvAtakRte jvare // 173 // prakopo bhavettasya pratyanIkaM saMzamanaM kuryAdityarthaH / saMza guDUcyAH kharaso grAhyaH zatAvaryAzca ttsmH|| manazabdena pAcanamapi gRhItam / kecidamuM pAThaM na paThanti; nihanyAtsaguDaH pItaH sadyo'nilakRtaM jvaram 174 zrIjejaTAcAryapaThitavAdasmAbhiH ptthitH|| 166 // 167 // | drAkSAguDUcItyAdi / kAzmarya gambhArIphalam / saguDamiti ataH saMzamanIyAni kaSAyANi nibodha me|| kAthopari karSapramANasya guDasya pazcAnikSepaH // 173 // 14 // sarvajvareSu deyAni yAni vaidhena jAnatA // 168 // | ghRtAbhyaGgakhedalepAnavasthAsu ca yojayet // ghRtetyAdi / nanu, yathApratizaM kaSAyeSu vAcyeSu snehanAevaM saMkSepeNa cikitsAmupadizya, adhunA saMzamanakaSAyAn | dhupadezaH kuto'bhidhIyate ? ucyate-vAtajvarapratIkAraprastAvivakSurAha-ata ityAdi / nibodha jAnIhi / me matsakA vAt / avasthAsu cItodamAdiSu / tatra jIrNajvare laggate zAt // 168 // .. - ghRtAbhyaGgaH, zItodgame ca khedalepAviti ||pippliisaarivaadraakssaashtpusspaahrennubhiH // shriiprnniicndnoshiirpruusskmdhuukjH|| 175 // kRtaH kaSAyaH saguDo hanyAcsanajaM jvaram // 169 // zarkarAmadhuro hanti kaSAyaH paittikaM jvaram // ... idAnIM prathamaM vAtajvare saMzamanamAha-pippalItyAdi / paittikajvarasaMzamanamAha-zrIparNItyAdi / zrIparNIzabdena sArivA utpalasArivA, hareNuH reNukA / zvasanajaM vAtajam / pippa- gambhArIphalaM, candanaM raktacandanaM, parUSakaM . khanAmaprasiddhaM, lyAdidravyapalamudakasya SoDazabhiH palairutkvAthya, caturbhAgAvaziSTaM madhUko guMDapuSpaH, tasyApi phalaM prAhyam / yAvatpramANayA zarkarayA palacatuSTayaM gRhIlA, guDakarSasaMyuktaM pAyayet / tathA coktam, madhuraH kAtho bhavati tAvatyeva zarkarA prakSeptavyA. vRddhavaidyA "bheSajAt SoDazaguNaM jalaM; kAthyaM palaM matam / caturbhAgAvazeSa AdidvavyasamA zarkarAmAhuH // 175||tu peyamevaM sukhArthinA"-iti / kvAthyadravyasya yat palaM pramANaM taduttamAnAM; tathA cokam,-"uttamasya palaM mAnaM pItaM pittajvaraM hanyAtsArivAdyaM sazarkaram // 17 // tribhiH kazca madhyame / jaghanyasya palAdhaM ca snehakkAthoSadheSu | pItaM pittajvaramityAdi / sArivAdyaM sArivAdidravyagaNajAtaM ca" iti / vRddhavaidyAzca madhyamapramANenASTau zarAvAnudakasya kaSAyakalpanayA niSkvAdhya karSapramANazarkarAyutaM pItaM sat pittaprakSipyASTabhAgAvazeSitaM zarAvamekaM gRhNanti, zeSa samameva | | jvaraM hanyAditi saMbandhaH // 176 // vyAkhyAnayanti; guDAvApamapi vRddhavadyA na manyante // 169 // sayaSTImadhukaM hanyAttathaivotpalapUrvakam // zRtaM zItakaSAyaM vA guDUcyA peyameva tu|| __sayaSThImadhukamityAdi / utpalAdigaNorka dravyajAtaM sayaSTI. zRtamityAdi / zRtam anantaroktakalpanayA kAthIkRtam / madhukaM niSkvAdhya pItaM sat pittajvaraM hanyAditi saMvandhaH / uSNodakapAcitAvyAdvAtriparyuSitAyo raso'bhiniryAti sa | yadyapi utpalAdigaNenaiva yadhImadhukaM prAptaM tathA'pi punaH zItakaSAyazabdavAcyaH / tathA cotaM-"dravyAdApotthitAttoye sayaSTImadhukamiti yatkRtaM tayaSTImadhukasya bhAgadvayapratipAdapratapte sNsthitaanishi| kaSAyo yo'bhiniyoti sa zItaH samu nArtham ||daahRtH-" iti / zRtakaSAyapAnaM kaphAnubandhavAtajvare, pittAnu- zRtaM zItakaSAyaM vA sotpalaM zarkarAyutam // 177 // bandhe tu zItakaSAyapAnamiti // zRtamityAdi / zRtaM zItakaSAyaM veti vikalpo dAhAditArabalAdarbhazvadaMSTrANAM kaSAyaM pAdazeSitam // 170 // / tamyAdyapekSayA / sotpalamityatra Adizabdo lupto draSTavyaH vena, zarkarAghRtasaMyuktaM pibedvAtajvarApaham // utpalAdigaNasahitam , utplaadignnkRtmityrthH|| 177 // balAdarbhazvadaMSTrANAmityAdi / zvadaMSTrA gokSurakaH, kaSAyaH pUrvo- | guDUcIpanarodhANAM sArivotpalayostathA // kakalpanayA kvathitaH / zarkarAghRtayoHpramANaM karSam // 17 // - zakerAmadhuraH kvAtha: zItaH pittjvraaphH||178|| zatapuSpAvacAkuSThadevadAruhareNukA // 17 // 1 mAMsI' iti pA0 / 2 yaSTImadhu' iti paa0| Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM guDUcItyAdi / padmaM kamalam , utpalam ISannIlam / ete ca madhukaM drAkSAM puNDarIkamayotpalam' iti pAThaM na paThanti sarva evAnamtarokAH pAkyakaSAyAH zItakaSAyA vA doSAdibalaM | // 182 // 183 ||dRssttvaa vaidhana yojyAH // 178 // jihvAtAlugalaklomazoSe mUrdhni ca dApayet // 184 // 'drAkSAragvadhayozcApi kAzmayasyAthavA punH|| pittajvarAvasthAyAM muurdhprlepmaah-jihvaataaluglklometyaadi| khAdutikakaSAyANAM kaSAyaiH zarkarAyutaiH // 179 // kloma tilakam / mUrdhni mastake / dApayet padmakAdizItakasuzItaiH zamayettRSNAM pravRddhA dAhameva ca // SAyasya jihAdizoSe mastakarujAsu cAbhyantaramupayogaH sparza idAnI pittajvare AvasthikaM kramamAha-drAkSAragvadhayori ceti vyAkhyAnayanti / nanu, kaSAyAdhikAre kathaM mUrdhni lepo tyAdi / drAkSAragvadhayozcApIyeko yogaH, kAzmaryasyAthaveti | gaNDSazca nirdizyate ? ucyate-kaSAyANIti bAhulyena nirdedvitIyaH, svAdutikakaSAyANAmiti tRtIyaH / AragvadhaH kRta zAt; yathA chatriNaH, tenAdoSa iti // 184 // mAlaphalaM; kAzmayaM gambhArIphalam / svAititakaSAyANA- kezaraM mAtalaGgasya madhasaindhavasaMyatamA miti khAdUni drAkSAmadhukasArivAdIni, tikAni durAlabhAparpa. zarkarAdADimAbhyAM vA drAkSAkharjUrayostathA // 185 // TakakirAtatiktakapramaMtIni, kaSAyAMNi padmotpalapramRtIni, teSAM | vairasye dhArayetkalkaM gaNDUSaM ca tathA hitam // kaSAyaiH / sudhItairiti zItakaSAyaireveti kArtikakuNDA- pittajvare Avasthika kramamAha-kezaramityAdi / kezavArya, jejjaTAcAryastu pUrva vathitaiH pazcAcchItIkRtairiti rAviH madhusaindhavasaMyutamityanta eko yogaH, zarkarAviH khjuuryomnyte|| 179 / stathetyanto dvitIyaH / vairasye mukhavairase / dhArayet 'mukhe' / zItaM madhuyutaM toyamAkaNThAdvA pipAsitam // 18 // iti zeSaH / kalko dRSadi peSitaH sadravaH / tathA hitamiti vAmayetpAyayitvA tu tena tRSNA prazAmyati // viziSTadoSArabdhajvarapratyanIkamityarthaH / kecijihvAtAlvAdipittajvare'paramAvasthikaM kAryamAha-zItaM madhuyutami zoSe mAtulagakezarasyaiva kevalaM madhusaindhavayuktasya mUrdhni dhAraNatyAdi / yadyapi saMzamanaprastAve vamanaM nopayuktaM, tathA'pi | micchanti, tathA drAkSAkharjUrakalkasya zarkarAdADimayutasya vairasye pravRddhAyA sRSNAyAM vamanasyApi saMzamanakAryakaravAdapadezaH Asye dhAraNamicchanti / yadyapi mukhabarasyaM vAtalija, tathA'pi // 18 // pittAdapi vairasyaM jJeyaM, tanAstarokkatvAt / kecit 'padmakaM madhukaM drAkSA' ityAdikaM 'gaNbUSaM ca tathA hita' iti paryantaM na kSIraiH kSIrikaSAyaizca suzItaizcandanAyutaiH // 181 // paThanti; sa ca pAThaH paThanIyaH, sarvanibandhakAraiH paThitakhAt antardAhe vidhAtavyamebhizcAnyaizca shiitlaiH|| // 105 kSIrarityAdi / kSIrikaSAyaiH vaTAdikvAthaiH, vidhAtavyaM pAna- | rupanapariSekAvagAhAdikam / kArtikakuNDastu bahiHparimArja- saptacchadaM guDUcI ca nimba sphUrjakameva ca // 186 // namevecchati / bhanyaizca zItalaiH kAkolyAdimiH zItavIryaiH, | kvAthayitvA pibet kvAMthaM sakSaudraM kaphaje jvre|| tathA zItaspaurapItyarthaH // 181 // -. kaphajvarasaMzamanAnyAha-saptacchadamityAdi / saptacchadaH saptaparNaH, sphUrjako vanakuraNTakAkAraH phaNijjakAparaparyAyaH / panakaM madhukaM drAkSAM puNDarIkamathotpalam // 182 // kvAthamityatra klkmitynye| pibet paraM zItIkRtaM, madhunA uSNena yavAn bhRSTAnuzIrANi samaGgAM kAzmarIphalam / / saha niSiddhakhAt; madhu cAtra kvAthyadravyacaturthAzam ||186||nidhyaadpsu cAloDya nizAparyuSitaM ttH||183|| kSaudreNa yuktaM pivato jvaradAhI prshaamytH|| kaTutrika nAgapuSpaM haridrA kaTurohiNI // 187 // kauTajaM ca phalaM hanyAt sevyamAnaM kaphajvaram // piktajvarAvasthAyAM zItakaSAyamAha-padmakaM madhukamityAdi / ___ kaTutrikamityAdi / nAgapuSpaM nAgakezaram / sevyamAnama samajhA bhaJjalikArikA, varAhakrAntAmapare / yadyapi kAzmarIpha asakRdupayogAt // 187||lmityukN tathA'pi kAzmarIphalamajjA gRhyate, atyantapittaharasvAt / nidadhyAt dhArayet / apsu cAlobyeti ardhakathitA haridrAM citrakaM nimbamuzIrAtiviSe vacAm // 18 // mbuni pratapte AlokhyetyarthaH, athavA anuSNamapi vAryoSadhA- kuSThamindrayavAn mULa paTolaM cApi saadhitm|| vitaM paryaSitaM zItakaSAyama. avizeSAta / jvaradAhI prazAmyata | pibanmaricasayukta sakSAdra kaphaje jvara // 189 // iti jvarazca dAhazca, tau prazAmyataH; etena jvarasaMyukto dAhaH haridrAmityAdi / mUrvA corasnAyuH, 'sakSaudraM' ityatra 'saguDaM' zAmyati, tathA jvaraM vinA'pi yo dAhaH so'pi zAmyatI- | ityanye paThanti // 188 // 189 // tyarthaH / anye tu 'jvaro dAhazca zAmyati' iti paThanti / tatra | sArivAtiviSAkuSThapurAkhyaiH sduraalbhaiH| pAThe jvaro'pi zAmyatIti labhyate / anena zItakaSAyavidhA- mustena va kRtaH kAthA pIto hanyAt kaphajvaram 190 memAnyAnyapi bItakaSAyANi kAryANi / kecit 'padmakaM sArivAdiviSAichenAdi / puroguesex Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 687 wwwrammniammawwwwnwwwwwwwwwwwwrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrror mustaM vRkSakabIjAni triphalA kaTurohiNI // | sarvadoSasamutthe tu saMsRSTAnavacArayet // 201 // parUSakANi ca kvAtha: kaphajvaravinAzanaH // 191 // idAnI samasabhipAtajvaracikitsAmAha-sarvadoSetyAdi / mustamityAdi / vRkSakabIjAni indrayavAH // 191 // sarvadoSasamutthe samasannipAte / saMsRSTAnavacArayediti vAtAdirAjavRkSAdivargasya kaSAyo mdhusNyutH|| vihitAn kaSAyAnekIkRtya prayujItetyarthaH / asyAna kecit kaphavAtajvaraM hanyAcchIghra kaale'vcaaritH||192|| | 'vardhanaiH kSapaNairvApi' ityAdikaM pAThaM paThanti, sa ca vartamAneSu __ idAnIM yadyapyuddezazAstrasAmarthyAt kaphajvaracikitsAnantaraM pustakeSu na dRzyate, ato na likhitaH // 201 // sannipAtajvaracikitsitaM paThitumucitaM, tathA'pi sannipAte yathAdoSocchrayaM cApi jvarAn sarvAnupAcaret // dvandvaijacikitsA kartavyeti darzanArtha pUrva dvandvajacikitsAmAha- viSamasannipAtacikitsAmAha-yathAdoSocchyamityAdi / rAjavRkSAdivargasyetyAdi / rAjavRkSAdiH AragvadhAdiH, kAle'va- | yathAdoSocchyamiti yasya doSasya ucchrayo bhavati taddoSapratIcArita auSadhakAle dattaH / pUrvoktaM vAtapittadvandvajakramaM vihAya kAreNetyarthaH / sarvAn viSamasannipAtajvarAn / etat sAmAnya vAtazleSmadvandvajacikitsitaM prathamaM yadatra kRtaM tat kevala- sarveSAmeva jvarANAM cikitsiteSu AgantUnAmapi cikikaphajvare'pi vAta leSmadvanvajacikitsitaM vidheyamiti darza- | tsite ca ||naarthm // 192 // vRzcIvabilvavarSAbhvaH payazcodakameva ca // 202 // nAgaraM dhAnyakaM bhArgImabhayAM suradAru ca // pacet kSIrAvaziSTaM tu taddhi sarvajvarApaham // vacAM paTakaM mustaM bhUtIkamatha kaTphalam // 193 // sAmAnyasannipAtacikitsAM nirdidikSurAdau kSIrasya jIvana- ' niSkvAthya kaphavAtotthe kSaudrahiGgasamanvitam // tayA kSIraprayogamAha-vRzcIvetyAdi / vRzcIvaH zvetapunarnavA, varSAdA(pA)tavyaM zvAsakAsanaM zleSmotseke galagrahe 194 bhUH raktapunarnavA / pacediti "dravyAdaSTaguNaM kSIraM kSIrAtoyaM hikkAsu kaNThazvayathau zUle hRdayapArzvaje // caturguNam / kSIrAvazeSa kartavyaM kSIrapAke vayaM vidhiH" iti - nAgaramityAdi / bhUtIkaM sugandhitRNaM 'rohiSaM iti paribhASayA / kecidaprimazlokoktamevodakapramANamicchanti / prasiddham / niSkvAthya pUrvoktayA kaSAyakalpanayA / madhu anye enaM yogadvayaM manyante, tantrAntarokkatvAt ; vRzcIvabilvakarSapramANam / hihu mASakapramANaM, "mASike hiDasindhUtthe" mityeko yogaH, varSAbhvAdiH dvitIyaH // 202||iti vacanAt / zleSmotsaka zleSmavRddhau / hRdayapAzvaje ityatrApi udakAMzAstrayaH kSIraM zizapAsArasaMyutam // 203 // 'zUle' iti saMbadhyate / eSa yogaH zRGgIsahitaH kaTraphalAdiH / tata kSIrazeSaM kvathitaM peyaM sarvajvarApaham // kecidamuM pAThaM devadArvabhayetyAdinA paThanti // 193 // 194 // ___ sannipAte'paramapi kSIrayogamAha-udakAMzAstraya ityAdi / balApaTolatriphalAyaSTyAhvAnAM vRSasya ca // 195 // udakAMzAstrayaH kSIrAMzApekSayA, kSIrasyASTo palAni, ziMzapAkAtho madhuyutaH pIto hanti pittakaphajvaram // | sAraH palapramitaH // 203||kttukaavijyaadraakssaamustprpttkaiH kRtH|| 196 // - nalavetasayormUle mUrvAyAM devadAruNi // 204 // . kaSAyo nAzayet pItaH zleSmapittabhavaM jvrm|| | kaSAyaM vidhivat kRtvA peyametajjvarApaham // bhArgIvacAparpaTakadhAnyahiGgvabhayAghanaiH // 197 // haridrA bhadramustaM ca triphalA kaDurohiNI // 205 // kAzmaryanAgaraiH kAthaH sakSaudraH shlessmpittje|| picumandaH paTolI ca devadAru nidigdhikA // sazarkarAmakSamAtrAM kaTukAmuSNavAriNA // 198 // / | eSAM kaSAyaH pItastu sannipAtajvaraM jayet // 206 // pItvA jvaraM jayejantuH kaphapittasamudbhavam // | avipaktiM prasekaM ca zopha kAsamarocakam // balApaTolatriphaletyAdi / vijayA harItakI / bhArgIvace. - traiphalo vA sasarpiSkaH kvAthaH peyastridoSaje // 207 // tyAdi / akSamAtrA karSapramANAm // 195-198 // nalavetasayorityAdi / kaSAyaM vidhivat kRtveti pUrvoktakakirAtatiktamamRtAM drAkSAmAmalakaM zaTIm // 199 // SAyakalpanayA / kSIrasAdhyAyAmavasthAyAmayamapi yogo deyaH / niSkvAthya vAtapittotthe taM kvAthaM saguDaM pibet // kecinnalavetasAdiyogaM na paThanti; sa ca paThanIyaH, sarvanibandha rAnA vRSo'tha triphalA rAjavRkSaphalaiH saha // 200 // kAraiH paThitatvAt // 204-207 // kaSAyaH sAdhitaH pIto vAtapittajvaraM jyet|| | | anantAM bAlakaM mustAM nAgaraM kaTurohiNIm // kirAtatiktamityAdi / jejaTAcAyestu sannipAtajvarAMca-sukhAmbunA prAgudavAtpAryayetAkSasaMmitam // 208 // kitsA paThitvA dvandvajacikitsA paThati, 'doSaiH pRthaka samastaizca 1"vardhanenaikadoSasva kSapaNenetarasya vA / kaphasthAnAnupUA vA dvandvairAgantubhistathA' ityuktakhAt // 19 // 200 / saMnipAtajvara' jayet" iti crkH| 2 zizapAsArameva ca' 1'dundena' iti paa0| iti paa0| Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 nibandhasaMgrahAkhyavyAlyAsavalitA [ uttaratatraM eSa.sarvajvarAn hanti dIpayatyAzu cAnalam // prAtaHprAtaH sasarpiSkaM rasonamupayojayet // 213 // anantAmityAdi / anantA durAlabhA / sukhAmbunA atro- prAtaH prAtaH sasarpiSkamityAdi // 213 // SNodakena palapramitena / prAgudayAditi atrodayaH sUryasya boddha da tricaturbhiH pibet kAthaM paJcabhirvA smnvitaiH|| vyaH; na tu jvarasya; tena sUryodayAt pUrva deyaM, etena prAtareva / madhukasya paTolasya rohiNyA mustakasya ca // 214 // akSasaMmitaM karSasamam / sukhAmbunA prAgudayAt' ityatra 'piSTvA vA | harItakyAzca sarvo'yaM trividho yoga iSyate // sukhAmbunA kalkaM' iti kecit paThanti // 208 // - .. dravyANi dIpanIyAni tathA vairecanAni ca // 209 // ___ madhukAdInAM harItakyantAnAM dravyANAM tribhiH, caturbhiH, paJcabhirvA dravyaiH samanvitaiH kRtaM kvArtha pibediti saMbandhaH / ekazo vA dvizo vA'pi jvaranAni prayojayet // madhukaM yaSTImadhu, rohiNI kaTukA, mustaM prasiddham / sarvo'yaM idAnImuktAnukkasaMgrahArthamAha-dravyANi dIpanIyAnItyAdi / dIpanIyAni pippalyAdIni, vairecanAni trivRdabhayAdIni, jvara | trividho yoga iSyate; ayaM madhukAdiyogastriprakAro vakSyate / ghnAni dIrghajvaranAni / prayojayet doSabalamapekSya sanipAtajI. kathaM ? madhukapaTolarohiNIbhitrireko yogaH, madhukapaTolarohiNI mustakaizcaturbhidvitIyaH, madhukapaTolarohiNImustakaharItakIbhiH rNajvarAvasthAyAmekazo dvizo vA dApayet / ye tvevaM vada paJcabhistRtIyaH, evaM trayo yogaaH| kecinmustakasthAne 'vatsaka' . nti-pippalyAdIni prAyazaH kaTukAni, tAni ca jvare na prAyo paThikhA'nyathA vyAkhyAnayanti; tadyathA-madhukAdiharItakIgikAnyuSNavIryakhAt ; virecanAnyapi gurukhAdayaugikAni; teSAM paryantAnAM dravyANAM rasabhedavat triyogacatuSkasaMyogapaJcasaMyosamyak zAstrAvabodho nAsti, pippalyAdInAM jvare paThita gasaMskRtaM kvArtha pibet; tadyathA,-madhukapaTolarohiNIbhiH, lAt // 209 // madhukapaTolavatsakaiH, madhukapaTolaharItakIbhiH, madhukarohiNIsapidhvabhayAtelalahA'ya savaja jvaram // 210 // vatsakaiH, madhukarohiNIharItakIbhiH, madhukavatsakaharItakIbhiH, zAnti nayetrivRvApi sakSaudrA prabalaM jvaram // paTolarohiNIvatsakaiH, paTolavatsakaharItakIbhiH, paTolarohiNIsarpirityAdi / prabalaM dAhAdisamanvitam / lehAvasthA ca harItakIbhiH, rohiNIvatsakaharItakIbhiH, evaM tribhirdrvyairdshttraantraajjnyeyaa| tathA ca ttraantr-"pthyaatailghRtkssaudr| vikalpA bhavanti; madhukapaTolarohiNIvatsakaiH, madhukapaTolaroleho dAhazramajvarAn / kAsAsUpittavIsarpazvAsAn hanti vamI hiNIharItakIbhiH, madhukarohiNIvatsakaharItakIbhiH, madhukaparapi"-iti / 'sakSaudA viSamajvara' iti kecit paThanti; tana, TolavatsakaharItakIbhiH, paTolarohiNIvatsakaharItakIbhiH, evaM viSamajvarasya parato'bhidhAsyamAnasAt // 210 // caturbhiH pazca vikalpAH; madhukarohiNIvatsakapaTolakaharItakIbhiH jvareta viSame kAryamUveM cAdhazca zodhanam // 211 // pacabhirekAH itthaM triprakArasthApi yogasya SoDaza vikalpA idAnI viSamajvaracikitsAmAha-jvare khityAdi / Urdhvazo. bhavanti, teca sUkSmamatinA vaidhena doSApekSayA prayokavyAH dharma vamanaM, taba kaphAdhike viSamajvare / adhaHzodhanaM virecanaM, // 214 // - . taba pittAdhike / etena sarveSveva viSamajvareSu kaphapittAdhikatayA vamanavirecane prayokanye ityuktam / anye tu viSamajvare | sarpiHkSIrasitAkSaudramAgadhIrvA.yathAbalam // 25 // ityatra yadyapi viSamajvarazandena saMtataM vihAyAnye viSama- | dazamUlIkaSAyeNa mAgadhIrvA prayojayet // jvarAH prokAH, tathA'pyatra tRtIyacaturthako prAyo, yataskhayo- sarpiHkSIrasitAkSaudretyAdi / sarpiHprabhRtInAM samuditAnAmayaM reva sAdhAraNaM vAtAdiharamAsthApanavirecanavamanAdikaM yukamiti prayogo viSamajvare jJeyaH / dazamUlIkaSAyeNa pAtavyakaSAyakavyAcakSate // 211 // |lpanayA kathitena, karSaNapramANAM pippalI pibet, yasmAdayaM ghRtaM plIhodarokaMvA nihanyAdviSamajvaram // pippalIvardhamAno na bhavati // 215 // ghRtamityAdi / plIhodarokaM ghRtaM SaTpalaM, taca kaphottare | pippalIvardhamAnaM vA pibet kSIrarasAzanaH // 216 // viSamajvare deyaM, tIkSNakhAt // | vardhamAnapippalIprayogamAha-pippalIvardhamAnamityAdi / muDapragADhAM triphalAM pibedvA viSamAditaH // 212 // vardhamAnapippalIprayogo vAtavyAdhicikitsitamavalokya kartavyaH guDapragADhAmityAdi / guDapragADha kiMcidadhikakarSaguDaprativA // 216 // payutAM triphalAM pibet, 'kavitA' iti zeSaH / viSamArdito viSamajvarapIDitaH // 212 // tAmracUDasya mAMsena pibedvA madyamuttamam // guDUcInimbadhAtrINAM kaSAyaM vA samAkSikam // tAmracUDasyetyAdi / tAmracUDaH kukkuTaH / madyamuttamaM mAvIka guDUcInimbadhAtrINAmityAdi / dhAtrI AmalakI / eSa yoga- sasyakaM ca / jejaTAcAryastu mAdvIMkasthAne mAdhvIkamAha / kukacAturthakajvaranaH, samAnatokalAt // TamAMsena sahottamamadyapAnaM vAtapradhAnasya mandAmezca / etAni 1'prAguktoSNodakena' iti paa0|| 1'samanvitam' iti paa0| 2'ucyate' iti pA0 / Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| AAAAAmanawwwmum pakSyamANAni pUrvoktAni ca yadyapi viSamajvare paThitAni, dhAtrIbhRGgarajobhIrukAkamAcIrasaighRtam // tathA'pi jIrNajvare'pi deyAni // siddhamAzvapacIkuSThajvarazukrArjunavaNAn // 228 // kolAgnimanthatriphalAkAthe danA ghRtaM pacet // 217 // hanyAnnayanavadanazravaNaghrANajAn gadAn // tilvakAvApametaddhi vissmjvrnaashnm|| paTolIparpaTAriSTetyAdi / paTolyAdInAM kuSThAntAnAM kalkaiH, kolAmimanthatriphaletyAdi / kolaM paJcakolaM, tilvakaH paTTi- dhAnyAdInAM svarasaizca ghRtaM pAcanIyam / ariSTo nimbaH, vRSo kArodhraH / kalpanAmAha-paJcakolAdidravyANAM palazataM, pAnI- vAsakaH, ambudo mustaM, bhUnimbaH kirAtatiktakaH, yAso durA. yapalAni dvAdazAdhikAni paJcazatAni, ekIkRtya vipacet, labhA, zakrayavaH indrayavaH, utpalaM kuSTham // 226-228||yaavcturthaashmssttaaviNshtydhikshtN niSpadyate; tena kvAthena catu- viDaGgatriphalAmustamaJjiSThAdADimotpalaiH // 229 // guNena tathA caturguNena ca danA dvAtriMzatpalapramitaM ghRtam, aSTa- priynggvelailvaaluukcndnaamrdaarubhiH|| palapramANaM tilvakAvApaM dattvA pacet / anena vidhinA'nuktapra-barhiSThakuSTharajanIparNinIsArivAddhayaiH // 230 // mANAni tailaghRtAni pAcanIyAni / brahmadevAcAryastu paJcako hrennukaatrivRhntiivcaataaliishkesraiH|| lAdInAM kaSAyatrayeNa pRthak snehacaturguNena tathA caturthena danA dvikSIraM vipacetsarpirmAlatIkusumaiH saha // 231 // mehacaturguNena ca ghRtaM vilvakAvApaM sAdhayati; taca pramAdavyA jIrNajvarazvAsakAsagulmonmAdagarApaham // khyAnaM, pazcakolAdikavAyatrayala jejaTAdiSvanukteH // 21 // - etatkalyANakaM nAma sarpirmAGgalyamuttamam // 232 // pippalyativiSAdrAkSAsArivAbilvacandanaiH // 218 // alakSmIgraharakSonimAndyApasmArapApanut // kttukendryvoshiirsiNhiitaamlkiicnaiH|| zasyate naSTazukrANAM bandhyAnAM garbhadaM param // 233 // prAyamANAsthirAdhAtrIvizvameSajacitrakaiH // 219 // medhyaM cakSuSyamAyuSyaM retomArgavizodhanam // pakkametaighRtaM pItaM vijitya viSamAgnitAm // viDatriphalAmustetyAdi / utpalaM nIlotpalaM, elA jIrNajvaraziraHzUlagulmodarahalImakAn // 220 // sUkSmailA, elavAlukaM kuSThagandhikaM, candanaM raktacandanaM, amakSayakAsaM sasaMtApaM paarshvshulaanpaasyti|| radAruH devadAruH, barhiSThaM vAlukaM, rajanIdvayaM piNDaharidrA pippalyativiSetyAdi / sArivA utpalasArivA sugandhamUlA, dAruharidrA ca, parNinIdvayaM zAlapaNI pRznipaNI ca, sArivAdvayaM siMhI bRhatkaNTakArikA, tAmalakI daraphalikA, bhUmyAmalakIti sArivA utpalasArivA ca / viDamAdidravyakalkamaSTapalapramANaM loke, sthirA zAlapaNI, teSAM kalkakaSAyAbhyAM ghRtaM sAdhayet gavyaghRtaprasthaM codakasya caturbhiH prasthaiH sAdhayet / kaartik||218-220|| kuNDastu idaM ghRtamanyathA paThati, sa cAdarzanAna likhitaH gaDacItriphalAvAsAtrAyamANAyavAsakaiH // 221 // // 229-233 -- kathitairvidhivatpakametaiH kalkIkRtaiH smH|| etaireva tathA dravyaiH sarvagandhaizca sAdhitam // 234 // draakssaamaagdhikaambhodnaagrotplcndnaiH|| 222 // kapilAyA ghRtaprasthaM suvarNamaNisaMyutam // pItaM sarpiH kSayazvAsakAsajIrNajvarAn jayet // tatkSIreNa sahaikalyaM prasAdhya kusumairimaiH // 235 // gudduuciitriphleyaa| ebhiH drAkSAdibhiH // 221 // 222 // - sumanazcampakAzokazirISakusumairvRtam // klshiivRhtiidraakssaatraayntiinimbgokssuraiH|| 223 // tathA naladapamAnAM kezarairdADimaya ca // 236 // tithau prazaste nakSatre sAdhakasyAturasya ca // balAparpaTakAmbhodazAlaparNIyavAsakaiH // pakamutkathitaiH sarpiH kalkairebhiH samanvitam 224 | kRtaM manuSyadevAya brAhmaNairabhimantritam // 237 // shttiitaamlkiibhaargiimedaamlkpokraiH|| dattaM sarvajvarAn hanti mahAkalyANakaM svidam 238 kSIraviguNasaMyuktaM jIrNajvaramapohati // 225 // darzanasparzanAbhyAM ca sarvarogaharaM zivam // ziraHpArzvarajAkAsAyaprazamanaM param // adhRSyaH sarvabhUtAnAM valIpalitavarjitaH // 239 // asyAbhyAsAddhRtasyeha jIvevarSazatatrayam // kalazIyAdi / kalazI pRzniparNI, prAyantI trAmagANA, ambhodo mukhkhA / ebhiH zavyAdibhiH / anukkamapi caturguNaM mahAkalyANakamAha-etaireva tathA dravyarityAdi / etaiInyaijalaM dekheM, tadvinA pAko na svAditi vRddhabhiSajaH // 223 khathA sarvagandhaizca kapilAghRtaprasthaM suvarNAdiyuktaM, tatsAdhitaM sapiretaiH sumanAdijaiH kusumaiH kapilAkSIreNa sahaikathyaM kRtaM, 225 // punaH prasAdhya brAhmaNairabhimazritaM, vaidyAturayoH prazastatidhyAdau paTolIparpaTAriSTaguDUcItriphalAvRSaiH // 226 // manuSyadevAya rAjJe dattamidaM kalyANakaM ghRtaM sarvajvarAn hantIti kaTukAmbuda nimbyaasyssttyaatcndnaiH|| dAzikrayavozIratrAyamANAkaNotpalaiH // 227 // / 1 'nIlotpalam' iti pA0 / su0 saM087 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM piNDArthaH / etaiH kalyANakoviMDamAdibhiH, sarvagandhaiH elAdi- durAlabhAparpaTakatrAyamANA: plonmitaaH||250|| paThitaiH, maNibhiH sphaTikAdibhiH / tatkSIreNa kapilAkSIreNa / prasthamAmalakAnAM ca kvaathyetslilaarmnne|| sumanA jAtI, vRtaM yuktaM, naladaM mAMsI, padmaM lohitapadmam / tena pAdAvazeSeNa ghRtaprasthaM vipAcayet // 251 // sAdhakasya vaidyasya / manuSyadevAya nRpataye / adhRSyaH ajeyaH / kalkaiH kuTajabhUnimbadhanayaSTayA cndnaiH|| etaddhRtaM pAkadvayasAdhitaM boddhavyam // 234-239 // - sapippalIkaistatsiddhaM cakSuSyaM zuklayohitam // 252 gavyaM dadhi ca mUtraM ca kSIraM sarpiH shkRdrsH||240|| brA | ghrANakarNAkSivadanavartmarogavaNApaham // samabhAgAni pAcyAni kalakAMzcaitAn samAvapet // | raktapittakaphakhedakledapUyopazoSaNam // 253 // triphalAM citrakaM mustaM haridrAtiviSe vacAm // 24 // | kAmalAjvaravIsarpagaNDamAlAharaM param // viDaGgaM jyUSaNaM cavyaM suradAru tathaiva ca // . triphaletyAdi / zuklayoH netragatarogayoH ||245-253||pnycgvymidN pAnAdviSamajvaranAzanam // 242 // zRtaM payaH zarkarA ca pippalyo madhusarpiSI // 254 // gavyamityAdi / zakRdraso gopurISottharasaH / pAcyAni paca- | paJcasAramidaM peyaM mathitaM viSamajvare // nIyAni / kalkapramANamatra snehacaturthAzam // 240-242 // kSatakSINe kSaye zvAse hRdroge caitadiSyate // 255 // paJcagavyamRte garbhAtpAvyamanyad paJcasAramAha-zRtaM paya ityAdi / zRtaM payaH kathitaM dugdhaM, agarbhapaJcagavyamAha-paJcagavyamRte garbhAdityAdi / anyat mathitaM 'hastena' iti zeSaH // 254 // 255 // dvitIyaM pazcagavyam / Rte garbhAditi dvitIyaM pazcagavyaM kalka laakssaavishvnishaamuumnyjisstthaasvrjikaamyaiH|| vinA pacanIyam / etenaitaduktaM bhavati-pUrva paJcagavyaM sakalka, SaDguNena ca takreNa siddhaM tailaM jvarAntakRt // 256 // etaca dvitIyamakalkaM; phalaM ca tulyam // idAnImantaHparimArjanamabhidhAya bahiHparimArjanArtha taila vRSeNa ca // | mAha-lAkSetyAdi / vizvaM zuNThI, nizA haridrA, mUrvA corabalayA'tha paraM pAcyaM guDUcyA tadvadeva tu // 243 // snAyuH, AmayaM kuSTham / lAkSAdikalkasyASTau palAni, tailasya jIrNajvare ca zophe ca pANDuroge ca pUjitam // dvAtriMzatpalAni, tailAt SaDguNena takreNa tailaM sAdhanIyam / .. idAnIM paJcagavyotatriphalAdikalkena vRSAdipRthakkharasatra jvarAntakRt zItapUrvadAhapUrvayorvinAzakArItyarthaH // 256 // yeNa ghRtatrayasya sAdhanaM nirdizanAha-vRSeNa cetyAdi / tadvaditi kssiirivRkssaasnaarissttjmbuusptcchdaarjunaiH| pUrvokakalpanayetyarthaH / tadvacchabdo ghRtatraye'pi saMbadhyate shiriisskhdiraasphottaamRtvlyaattrusskaiH||257|| // 243 // kttukaaprpttoshiirvcaatejovtiighnaiH|| . etenaiva tu kalpena ghRtaM pazcAvikaM pacet // | sAdhitaM tailamabhyanAdAzu jIrNajvarApaham // 258 // paJcAjaM paJcamahiSaM caturuSTramathApi ca // 244 // kSIrivRkSetyAdi / kSIrikSA nyagrodhAdayaH, asano bIjakaH, - idAnI pazcagavyoktavidhinA pazcAvikAdIni ghRtAni pacanI- ariSTo nimbaH, saptacchadaH saptaparNaH, arjunaH kakubhaH. yAnIti darzayabAha-etenaiva tu kalpenetyAdi / anenaiva kalpena AsphATA sAravA akA vA, tejovatI kAkamadenikA / kSIripUrvokapaJcagavyavidhinA / caturuSTuM zakRdrasavarjanena // 244 // vRkSAdikalkenASTapalamitena tailaprasthaM caturguNajana sAdhayet // 257 // 258 // triphloshiirshmpaakkttukaativissaaghnaiH|| shtaavriisptprnngudduuciirjniidvyaiH|| 245 // nirviSairbhujagairnAgairvinItaiH kRttskraiH|| citrktrivRtaamuurvaapttolaarissttvaalkaiH|| trAsayedAgame cainaM tadaha jayena ca // 259 // kirAtatiktakavacAvizAlApakSakotpalaiH // 246 // | atyabhiSyandigurubhirvAmayedA punaH punH|| saarivaadvyyssttyaahcvikaarktcndnaiH|| madyaM tIkSNaM pAyayeta ghRtaM vA jvaranAzanam // 260 // durAlabhAparpaTakatrAyamANATarUSakaiH // 247 // purANaM vA ghRtaM kAmamudAraM vA virecanam // rAmAkuhamamajiSThAmAgadhInAgaraistathA // nirUhayedvA matimAn sukhinnaM tadaharnaram // 261 // dhAtrIphalarasaiH samyagviguNaiH sAdhitaM haviH 248 | idAnI viSamajvarANAM viziSTAvasthAyAM bhUtAbhiSAjAdInAM parisarpajvarazvAsagulmakuSThanivAraNam // vA viSamajvarANAM cikitsAmAha-nirviSairityAdi / nirviSaiH pANDuplIhAmisAdibhya etadeva para hitam // 249 // bhujagaiH DaNDamAhipatAkApramRtibhiH, nAgaiH hastibhiH, vinItaiH / paTolakaTukAdA/nimbavAsAphalatrikam // hastizikSAvidbhivinamrIkRtaH, kRtataskaraiH mithyAdhyAropita1'parvocakaskayuktamityarthaH' iti paa0| 1'vinItaphalaiH' iti paa0| Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 691 cauraiH| Agame jvarAgamakAle, yasmAjvarArambhonmukhasya doSasya vijJAnAcairiti mAnasaM jvaraM vijJAnAdyairjayediti saMbandhaH / nirviSabhujagAdibhayAt kSubhitena vAyunA vikSepaNaM kriyate | AdizabdAt dhairyasmRtijJAnasamAdhayo gRhyante / mAnasaM kAmatasmAjavarAnutpAdo jvarakAlavismArakakhAdvA / tadahariti jvarA- zokakrodhabhayAjam / vijJAnAdyairityatra 'manaHsAndaizca' iti kecit gamanadine, na bhojayena cAznIyAt ; zeSadoSakSapaNArtham / atya- paThanti, manaHprasAdanairiti ca vyAkhyAnayanti // 265 // bhiSyandigurubhirityAdi / atyabhiSyandigurubhiH kSIradadhiya- | zramakSayotthe bhuJjIta ghRtAbhyakto rasaudanam // vAgUbhiH madanaphalasaMskRtAbhirvAmayet, tadahariti zeSaH / atya. zramakSayotthe bhuJjItetyAdi / yadyapi rasaudanabhojanaM pUrvamebhiSyanyAdibhiryadvamanaM tadbalarakSaNArtham / mayaM tIkSNamityAdi / / votaM, tathA'pi ghRtAbhyaGgayogAdadhikaphaladarzanArthamatroktam ||ghRtN vA jvaranAzanaM SaTpalaM; yadyevaM 'ghRtaM plIhodarokaM yat' ityanena tasyotaH kutaH punarabhidhAnam ? ucyate, kAmaM tatpAnasya | abhizApAbhicArotthau jvarau homAdinA jayet 266 tadahaH pratipAdanArtham / purANaM ghRtamauSadhArthe saMskRtaM pAyayet / | abhizApAbhicArotthAvityAdi / abhizApaH siddhAdInAmA. kAmaM khecchayA, udAra virecanamapIDAkara, navaprazithilAzayasya | krozaH, abhicAro yantramantrAdibhiravapIDanaM, AdizabdAt virecanAnahasya vidheyam / taM virecanArtha punarnirUhayet / tada | zAntiprAyazcittamaGgalajapAdayaH // 266 // hariti sarvatra saMbandhanIyam // 259-261 // dAnakhastyayanAtithyairutpAtagrahapIDitam // ajAvyozcarmaromANi vacA kuSThaM plngkssaa|| dAnakhastyayanAtithyarityAdi / khastyayanam AzIrvAdaH, nimbapatraM madhu tasya dApayet // 262 // | Atithyam AtAthapUjanam / utpAtaH 7 Atithyam atithipUjanam / utpAtaH aniSTasUcakaM nirghAtAdi, viSamajvare dhUpanamAha-ajetyAdi / ajA chAgI, bhviH| mahA mAdityAdayaH / / meSI, palASA guggulaH / viSamajvaroko'pyasau yogo jIrNajvare abhighAtajvare kuryAt kriyAmuSNavivarjitAm 267 bhUtaviSamajvare ca prayoktavyaH, samAnatokalAt // 262 // kaSAyamadhurAM snigdhAM yathAdoSamathApi vA // baiDAlaM vA zakdyojyaM vepamAnasya dhUpanam // abhighAtajvare kuryAdityAdi / yasmAdvAtarakabahulo'bhighA- avasthAvizeSeNa dhUpanamAha-baiDAlamityAdi / baiDAlaM tajvaraH tasmAdevaMbhUtAstatra kriyAH kAryAH ||26||shkRt biDAlaviSThA // oSadhIgandhaviSajau viSapittaprasAdhanaiH // 268 // pippalI saindhavaM tailaM nepAlI cekSaNAJjanam ||263||bidaarukssaayN vA hitaM saumanasaM yathA // 269 // jayet kaSAyaM ca hitaM sarvagandhakRtaM tathA // viSamajvare'janamAha-pippalItyAdi / yadyapi ajana * oSadhIgandhaviSajAvityAdi / viSapittaprasAdhanaiH viSapittamityukte'pi netrAjanaM prAptaM, tathA'pyatrekSaNAjanamiti yadukaM cikitsitarityarthaH / anye 'viSapItaprasAdhanaiH' iti paThanti, tadabhyazavAcino'janazabdasya niSedhArtham // 263 // vyAkhyAnayanti ca-viSapItasya yAni prasAdhanAni vikitsiudarokAni sISi yAnyuktAni purA mayA // . tAni tairityarthaH / oSadhIgandhaviSajajvarayoraparamapi yogamAhakalpokaM cAjitaM sarpiH sevyamAnaM jvaraM jayet 264 jayedityAdi / sarvagandhakRtam elAdikRtaM, saumanasaM jAtIkRtam / . idAnIM viSamajvare'tidezena cikitsitamAha-udaro- | bhUtAbhiSazAdijAnAM jvarANAM viSamajvaramadhye vyatikrameNa yadukAni sapISItyAdi / kalpoktaM kalpasthAnoktam / ajitam pAdAnaM tadbhUtAbhiSazAdijA api jvarAH prAyeNa vaiSamyeNa bhavaajeyAkhyam / kecit 'yAnyaktAni purA mayA' ityatra 'kuryAta | ntIti bodhayati // 260 // 269 // sarvagaNeSu ca' iti paThanti, sarvajvarasamUheSviti ca vyAkhyA- yavAnavikRtiH sarpirmadyaM ca viSame hitam // nayanti / aparetu 'sarvajvareSu ca' iti paThanti // 264 // | yavAnavikRtirityAdi / yavAnavikRtiH yavabhakSyavikAraH / bhuutvidyaasmuddissttaibndhaaveshnpuujnaiH|| sarpirmadyayorviSamajvare'tyantahitakhopAdAnArtha punarabhidhAnam / jayedbhUtAbhiSaGgotthaM anye 'yAvAnavikRtiH' iti paThanti; yAvAno yavaudanaH, vikRtiH bhUtajvare cikitsitamatidezenAha-bhUtavidyAsamuddiSTerityA yavavikAraH, yadyapi yavavikRtizabdenaiva yavaudano lamdhastathAdi / bandhaH samantre rajvAdibhiH, AvezanaM samavasarSapAditADanaM, 'pi yavaudanasyAtyantahitakhopAdAnArtha yAvAmagrahaNamiti ca pUjanaM balyupahArastutyAdibhiH / yadyapi nidAnaprastAve pUrva viSA vyAkhyAnayanti ||dijvrsyopdeshH pazcAdbhUtAbhiSaGgajasya, tathA'pyatra pUrva yadbhUsaMpUjayedvijAna gAzca devamIzAnamambikAm // 27 // tAbhiSaGgajvaracikitsitamuktaM tadbhatavidyAsamuddiSTasya vidherviSama- viSamajvare yuktivyapAzrayaM cikitsitamabhidhAyedAnI devajvare'pi hitalaM bodhayati / vyapAzrayamAha-saMpUjayedityAdi / IzAno mahezvaraH, ambikA vijJAnAdyaizca mAnasam // 265 // | caNDI, dvijAdipUjanAhuritoSacAntidharmotpattizca // 20 // Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratanaM mammarrrrrnwrm kaphavAtotthayozcApi jvarayoH zItapIDitam // | ISaduSNaH / kramairebhiH uSNavargapralepAdibhiH / pravezya 'nivAtAdihyAduSNena vargeNa parazcoSNo vidhirhitH||271|| | gAre' iti zeSaH / aurNikA nAnAprakArAH kambalAH, kArpAsAH sizcet koSNairAranAlazuktagomUtramastubhiH // kArpAsatanturacitAH, kauzeyAH kozakArakrimilAlAtanturacitAH didyAt palAzaiH piSTairvA surasArjakazigrujaiH // 272 // 'tasara' iti loke / kSAmadehamityAdi / evaMbhUtAH striyo glAnadehaM kRSNAguruvibhUSitaM puruSaM mRdumardanAtha gAtraiH kRtvA kSAratailena vA'bhyaGgaH sazuktena vidhIyate // bhajeyuriti saMbandhaH / kuzalAH kAmasUtrajJAH / dainyaM kliSTacetapAnamAragvadhAdezca kathitasya vizeSataH // 273 // nAtvam / zaracchazAGkavadanA ityAdi / evaMvidhAzca lalanAstaM avagAhaH sukhoSNazca vaatghnkvaathyojitH|| puruSaM gADhamAliGgayeyuriti saMbandhaH / prahlAdamityAdi / asya jitvA zItaM kramairebhiH sukhoSNajalasecitam 274 | puruSasya prahAdaM harSa jJAtvA tAH pUrvoktavanitA apanayet , anyathA pravezyaurNikakAsakauzeyAmbarasaMvRtam // | tatsaMsargAnmahAnanartha iti / hitamannaM vAtazleSmaharam AhAram / zAyayet kSAmadehaM ca kAlAguruvibhUSitam // 275 // | 'avagAhaH sukhoSNazca vAtaghnakvAthasaMyutaH' ityatra 'avagAhaH stanADhyA rUpasaMpannAH kuzalA nvyauvnaaH|| sukhoSNazca vAtaghnaH kAthabhojane' iti kecit paThanti, vyAkhyAbhajeyuHpramadA gAtraiH zItadainyApahAH shubhaaH||276|| nayanti ca-vAtaghno'vagAhaH kAryaH, sukhoSNe ca kAthabhojane zaracchazAGkavadanA niilotplvilocnaaH|| kArye / atra dvitIyazcakAro lupto jJeyaH; tena kvAthabhojane'pi sphurita bhnggllaatttttkmpnaaH|| 277 // vAtane boddhavye / pravezyaurNikelatra 'praveNyaurNike' iti kecit prlmbbimbprcldvimbiiphlnibhaadhriiH|| paThanti, vyAkhyAnayanti ca-praveNI sUcIbANAkhyo vnvikRshodryo'tivistiirnnjghnodvhnaalsaaH||278 // zeSaH / 'kAlAguruvibhUSitaM' ityatra 'kRSNAguruvibhAvita' iti kecit paThanti, kRSNAguruliptamiti ca vyAkhyAnayamti kumAgurudigdhAGgayo ghanatuGgapayodharAH // sugndhidhuupitshlkssnnnstaaNshukvibhuussnnaaH||279 // // 271-201 // gADhamAliGgayeyustaM taraM vanalatA iva // dAhAbhibhUte tu vidhiM kuryAhAhavinAzanam // mahAdaM cAsya vijJAya tAH strIrapanayet punH||280|| | madhuphANitayuktena nimbapatrAmbhasA'pi vA // 282 // tAsAmanapariSvanivAritahimajvaram // dAhajvarAta matimAn vAmayet kSiprameva ca // bhojayechitamannaM ca yathA sukhamavAmuyAt // 281 // zatadhautaghRtAbhyaktaM dihyAdvA yavazaktubhiH // 283 // | kolAmalakasaMyuktaiH shuktdhaanyaamlsNyutaiH|| - idAnIM jIrNajvarANA dvandvajAnA bahiHparimArjanapralepAbhiSekAbhyAzayanAnulepanastrIsaMvAhanAdikamAha-kaphavAtotthayozcApi | amlapiSTaiH suzItaizca phenilApallavaistathA // 284 // . jvaracorityAdi / dizAt limpet / uSNena vargeNa bhadradAdinA | amlapiSTaiH suzItairvA palAzatarujaivheit // surasAhanA elAdinA vAparaboSNo bipiriti para utkRSTA, badarISalapotyena phenenaariktyaac||285|| umNo vidhiH khedH| bhAranAla kAjika, putaM cukaM taca taNDa |litale dAhAH prazAmbanti ca srvshH|| lAmbusauvIrAdibhiH kRtasandhAnaM, tathA ca tatrAntare paThyate dAhAbhibhUte ityAdi / dAhavinAzanavidhiH vakSyamANaH / nanu "prasthamekaM tu bhaktasya trayaM sauvIrakasya ca / ardha prasthaM tu danavAra | yathA zItapratIkAre pUrva 'kaphavAtotthayozcApi jvarayoH zItapI. bhiSagamlasya dApayet // palaSoDazakaM caiva zodhitasyAkasya ca / | Ditam' ityuktaM tathA'trApi pittajvarAbhibhUta iti kathaM nokaM ? saindhavaM pippalI caiva cUrNIkRlya vinikSipet // sthApayet sudRDhe | satyaM. jvararahitadAhe asau vidhiH kArya iti darzanArtham / madhubhANDe sarpiSA paribhASite / hemante vAsarANyaSTau vasante SaT | phANitayuktenetyAdi / 'madhuphANitamizreNa' iti kecit paThanti / dinAni ca ||praavRttkaale caturahaM varSAkhapi ca vAsayet / ata te ca 'api vA' iti zabdaM pAdapUraNArtha varNayitvA nimbapatrAmbha. Urca kSipecUrNa cAturjAtAtpaladvayam" ityAdi / asya zuktasya | setyasya vizeSaNamAcakSate / yadyapi kaphe vamanaM prayujyate na pitte, guNavarNanaM bahukhAnna likhitam / palAzaiH patraiH / arjakaH tathA'pi pravRddhaM pittaM kizcidvamanenApi nihiyate / tathA ca tatrAkuTherakaH, anye sitaparNAsamAhuH; zigruH zobhAjanAnukArI ntaraM,-"svasthAnagatamukliSTamagninirvApakaM bhiSak / pittaM jJAlA viTapaH, zobhAjanamapare / kSAratailaM kSAreNa siddha tailaM kSAratela. virekeNa vamanenAthavA haret" iti / apare tu 'madhuphANitamAhuH apare tatrAntarokaM 'zuSkamUlakazuNThInAM kSAra' ityA mizreNa nimbapatrAmbhasA pibet' iti paThanti / zatadhautaghRtAdikaM kSAratailamicchanti; tanna, tasya sazuktasya sazuteneti bhyaktamityAdi / zatavArAn zItajalena dhautaM phenilaM ghRtaM zatavizeSaNavaiyarthyAt / avagAho dravapUrNabhAjane nimajjanaM, sukhoSNa dhautaghRtam / didyAt limpet / zuktaM cukaM, dhAnyAmlaM- kAjikaM; - prilamvavikasatkAyo vimbIphalanibhASarAH' iti paa0| / 1'tasarIkatA ityarthaH' iti pA0 / Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] suzrutasaMhitA / 693 'zukadhAnyAmlasaMyutaiH' ityatrApare tu 'dhAnyAmlairapi buddhimAn' | nirharetpittamevAdau doSeSu samavAyiSu // 294 // iti paThanti; tatra dhAnyAmlayuktairyavazaktubhiriti jheyam / durnivArataraM taddhi jvarArtAnAM vishesstH|| amlapiSTerityAdi / amlaM kAjika, phenilA upodikA / tathAzabdAt kolAmalakazuktasaMyuktaH phenilApallavailimpediti jJeyam / idAnI dAhapratIkAraprastAve saMsargajvare tAvat prakRti idAnA dAhapratIkAraprastAva sasagajja amlapiSTaiH suzItairityAdi / palAzataraMjaiH palAzapAlaH / kAlApekSayA kacit sannipAte'pi pittasyAdI pratIkArArthaariSTo nimbaH, phenilAvRkSo vaa| phenakalpanAmAha-badarIpala-mAha-niharedityAdi / samavAyiSu saMsargiSu, natu sanipAteSuH vAn kAjikapiSTAn kAjikapUrNabhAjane nikSipya kareNa viloDa- tatra pratIkArasyAdAvuktatvAt / pittAnvitasaMsargasya dvilAt yet , tato yaH phena uttiSThet tena limpet // 282-285 // - samavAyicityatra bahuvacanaM na saMbhavati, tathA'pi kAlaprakRtya pekSayA sannipAte'pi kaphavirodhenAdI kadAcit pittasya pratiyavArdhakuDavaM piSTA maJjiSThArdhapalaM tathA // 286 // kriyA kAryeti darzanArtha bahuvacanam / anye tu 'zamayet pittaamlaprasthazatonmizraM tailaprasthaM vipAcayet // mevAdI jvareSu samavAyiSu' iti paThanti, vyAkhyAnayanti caetat prahAdanaM tailaM jvaradAhavinAzanam // 287 // | samavAyiSu jvareSu sannipAtajvareSvAdau pittaM zamayet laGghanA. prahAdanatailamAha-yavArdhakuDavamityAdi / amlaprasthazato-mbuyavAgvAdibhiH prakRtisthaM kuryAt, yasmAdagnimupahatya jvaro nimazraM kAJikaprasthazatayuktam // 286 // 287 // bhavati, amizca pittAntargataH, tasmAt pittasaMzaimane Adau yanaH kAryaH / tathA coktaM,-"samavAye tu doSANAM pUrva pitta. nyagrodhAdirgaNo yastu kAkolyAdizca yo gnnH|| mupAcaret / jvare caivAtisAre ca sarvatrAnyatra mArutam"utpalAdirgaNo yastu piSTairvA taiH pralepayet // 288 // iti / nanu, sanipAtajvareSvAdAvanyatrAmazleSmaNo nirharaNaM tatkaSAyAmlasaMsiddhAH nehAzcAbhyAne hitAH // kathitaM, tathA ca-"sannipAtajvare pUrva kuryAdAmavizoSaNam / teSAM zItakaSAye vA dAhArtamavagAhayet // 289 // pazcAccheSmaNi saMkSINe zamayet pittamArutau"-iti, tat dAhavege tvatikrAnte tasmAdukhatya mAnavam // kathamatra sanipAteSvAdau pittazamanaM ? satyaM, zamanazabdenAtra pariSicyAmbubhiH zItaiH pralimpeJcandanAdibhiH 290 glAnaM vA diinmnsmaashlisseyurvraanggmaaH|| prakRtisthApanamucyate na nirharaNamityadoSaH / durnivArataramiti pelapakSaumasaMvItAzcandanApayodharAH // 291 // vAtakaphAvapi samavAye durnivArau pittaM ca durnivArataram / hi bibhratyo'nasrajazcitrA mnnirtnvibhuussitaaH|| yasmAdurthe / atra nibandhakArairbahUtaM taba ziSyabuddhivyAkulahetubhajeyustAH stanaiH zItaiH spRshntyo'mburuhai| sukhaiH|| | khAt parihRtam // 294 ||prhlaad cAsya vijJAya tAH strIrapanayet punH|| chardimUpipAsAdInavirodhAjvarasya ca // 295 // hitaM ca bhojayedanaM tathA''moti sukhaM mht||293|| | upadravAlayecApi pratyanIkena hetunA // tatkaSAyAmlasaMsikhA iti bodhAvikAkolyAyatpalAdi- idAnI jvaracikitsitamabhidhAyopadravacikitsitamAhakAyakAjikavipakA ilaH / tepAlilAda / veSAM bamodhArI-kadinokhAdi / maNDapadravAn jvarasAbirodhena prajanIya mAm / dAhavege khatikrAnte ityAdi / tasmAt bodhAdipramRti- | hetunA javediti saMbandhaH / nanu, diya upadravAH karSa zItakaSAyAvagAhAt / candanAdinA bandanAdigaNema: apareprocyante, bAvatA jvaralakSaNAnyetAni ? salaM, ye jvareNa saho- .. candanaM zrIcandanam , AdizandAt uzIralAmajakAdaya iti / tpannAzcharyAdayaste jvaralakSaNAni, ye tu jvarasyottarakAlajAsta vyAkhyAnayanti / glAnaM vA dInamanasamityAdi / dInamanasa kliSTa- | upadravAH, tathA cokaM,-"vyAgherupari yo vyAdhirbhavatyuttaracittam / AzliSeyuH AliGgeyuH / pelavaM sukumAra, kSImaM dukalaM, kAlajaH / upakamAvirodhI ca sa upadrava ucyate"-iti / pavastramityarthaH / saMvItAH samyagAcchAditAH / bibhratyo dhAra- | yadyapi prAguktAt-'soMpadravamanyonyAvirodhenopacaredbalavantamuyantyaH, ajasraja utpalAdimAlAH, citrA nAnAvarNAH / padavaM ca'-iti vAkyAdevAnyonyAvirodhena cikitsA siddhA, bhajeyurityAdi / tAH striyaH, amburuhaiH sukhairutpalAdibhirvikacaiH | tathA'pi 'avirodhAjavarasya' iti yat punarukkaM tamiyamArtha spRzantyaH, svanaiH kRtvA bhajeyuriti piNDArthaH / hitamannaM tena balavantamupadravaM vihAyAnyatra sarvatrApyavirodhenaiva cikitsA pittaharam // 208-293 // kartavyeti; anye tu pUrva sAmAnyenokamatra tu vizeSeNeti na pittajvaroktaM zamanaM vireko'nya ddhitaM ca yata doSaH / pratyanIkena khacikitsitena / yadyevaM tarhi hetuneti padaM vyarthaH tana, yuktivyapAzrayadevavyapAzrayasattvAvajayeti trijvaradAhe'tidezenAparamapi cikitsitamAha-pittajvarokamityAdi / anyadapi yadvitaM bhavettatkartavyamityarthaH // prakArasyApi cikitsitasya saMgrahArthatvAt; athavA hetuprahaNaM 1 'pittAnvitasaMsargasyApi yatvAt' iti paa0| 2 'pittasaMza1'virekastajitaM' iti paa.| manotpAde yalaH' iti pA. 1 'upakramAviSAtI' iti pA.. Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM hetuviparItaprAptyartha, yasmAtrividhamauSadhaM-hetuviparItaM vyAdhi- sakSaudraH zarkarAyukto virekastu prazasyate // 306 // viparItaM, tadarthakAri ceti // 295 // pakke pittajvare rakte cordhvage vepathau tathA // vizeSamaparaM cAtra zRNUpadravanAzanam // 296 // | cUrNitairityAdi / zyAmA vRddhadArakaH / Urdhvage UrdhvapravRtte madhukaM rajanI mustaM dADimaM sAmlavetasam // | rakte // 306 ||anyjnN tintiDIkaM ca naladaM patramutpalam // 297 // | kaphavAtotthayorevaM snehAbhyaGgairvizodhayet // 307 // svacaM vyAghranakhaM caiva mAtuluGgaraso mdhu|| kaphavAtotthayorevamityAdi / vizodhayet vizuddhiM nayet, vihyAdAbhajvarAtasya madhuzuktayutaH ziraH // 298 / / | zamaM nayediti tAtparyArthaH / kaphavAtAviti karmapadaM zeSIbhUtamatra zirobhitApasaMmohavamihikApravepathUn // yojanIyam // 30 // pradeho nAzayatyeSa jvaritAnAmupadravAn // 299 // | hRtadoSo bhramAtastu lihyAt kSaudrasitAbhayAH // vizeSamaparamityAdi / bhajanaM rasAjanaM, naladaM mAMsI, patraM hRtetyAdi / hRtadoSo'pi yo bhrmaato bhavet sa kSaudreNa patraka, utpalaM nIlotpalaM, vyAghranakho nakhaH / madhuzuktaM sitAmayA lihyAditi pinnddaarthH|jmbiirrskRtH sandhAna vizeSaH, tathA coka,-"jambIrasya phalarasaM pippalIcUrNasaMyutam / madhubhANDe vinikSipya dhAnyarAzau | vAtanamadhurairyojyA nirUhA vAtaje jvare // 308 // nidhApayet // mAsena tajjAtarasaM madhuzukaM prakIrtitam"- | avekSya doSaM prANaM ca yathAkhaM caanuvaasnaaH|| iti / pradiyAt limpet / zirobhitApaH ziroruka / saMmoho idAnIM vAtajvare nirUhadravyANyAha-vAtaghramadhurairityAdi / mUrchA // 196-299 // vAtanA bharadArvAdayaH, madhurAH kaakolyaadyH| avekSya doSaM madhUkamatha hIberamutpalAni madhUlikAm // 30 // prANaM ceti hInamadhyottamAdibhedena doSaM balaM ca vIkSyetyarthaH / lIDvA cUrNAni madhunA sarpiSA ca jayedvamim // tenAlpaprakupitadoSe alpo nirUhaH, madhyame madhyamaH, uttame. kaphaprasekAsRkpittahikAzvAsAMzca dAruNAn // 30 // uttamaH; evaM bale'pi / yathAkhaM cAnuvAsanA iti vAtahara- . dravyasAvitasnehAnuvAsanA yojyA iti // 308||mdhukmityaadi / hIberai bAlakaM, madhUlikA jalayaSTI // 30 // 30 // utpalAdikaSAyAdyA(byA)zcandanozIrasaMyutAH 309 zarkarAmadhurAH zItAH pittajvaraharA mtaaH|| . lihana jvarAtatriphalAM pippalI ca samAkSikAm // AmrAdInAM tvacaM zaGkaM candanaM madhukotpale // 310 // kAse zvAseca madhunA sarpiSA ca sukhI bhavat 302 | gairikAanamaJjiSThAmRNAlAnyatha padmakam // lihana, jvarAtatriphalAmityAdi / atra yoge yanmadhuno | zlakSNapiSTaM tu payasA zarkarAmadhusaMyutam // 311 // vAraddhayamupAdAnaM tadekasya madhunaH peSyadravyavat pramANa, supUtaM zItalaM basti dahyamAnAya dApayet // anyasya lAloDanavatpramANam // 302 // - pittajvare nirUhadravyANyAha-utpAdikaSAyAdyA ityAdi / vidArI dADima lobhraM dadhityaM bIjapUrakam // AdyAH pradhAnAH / utpalAdikaSAyAdyA ityAdi vizeSaNayukA ebhiH pradiyAnmUrdhAnaM tRDdAhArtasya dehinaH // 303 // | nikahA jnyeyaaH| pittajvare nirUhadravyANyabhidhAyAparANyapi nirUhavidArImityAdi / dadhitthaM kapittham // 303 // dravyANyAha-AmrAdInAM nyagrodhAdigaNAntarbhUtatvAt pUrvadravyANi vihAya AmrAdikAni dravyANi nandIvRkSakaparyantAni grAhyANi / dADimasya sitAyAzca drAkSAmalakayostathA // candanaM raktacandanam , utpalaM nIlotpalam , ajanaM sroto'janaM, vairasye dhArayet kalkaM gaNDUSaM ca yathAhitam // 304 // tadabhAve rasAjanaM sauvIrAjanaM vA, mRNAlaM bisaM, padmakaM padmakASThaM, kssiirekssrsmaakssiiksrpistailossnnvaaribhiH|| bastiH nirUhabastiH // 309-311 // __ dADimasyetyAdi / vairasye mukhavairasthe / kSIrekSurasamAdhvI jvaradAhApahaM teSu siddhaM caivAnuvAsanam // 312 // ketyAdi / mAkSIkaM madhu, atrApi mukhavairasthe dhArayediti pittajvare'nuvAsanadravyANyatidezenAha-jvaradAhApahamityAyojanIyam // 304 // di / teSu nyagrodhAditvakprabhRtiSu // 312 // zUnye mUrdhni hitaM nasyaM jIvanIyataM ghRtam // 305 // AragvadhagaNakkAthAH pipplyaadismaayutaaH|| zUnye ityAdi / zUnye rikta / jIvanIyAni kAkolyAdIni | sakSaudramUtrA deyAH syuH kphjvrvinaashnaaH||313|| daza / tathA coktaM,-"jIvantI kAkolyau dve mede mudmASapaNyau 1 'vibhajya' idi paa0| 2 'AmrAdInAM nyagrodhASantargaNAca / jIvakarSabhako madhukaM ceti gaNo jIvanIyAkhyaH" // 305 // (tA)nA, tena nyagrodhAdigaNe AmrAtpUrvadravyANi vihAyAghrAdikAni cuurnnitaitriphlaashyaamaatrivRtpipplisNyutaiH|| dravyANi gaNasamAptiparyantAni prAmANi' iti pA0 / Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 39] sushrutsNhitaa| 695 mnnnnnranAmAAAAAAAMAAN kaphajvare nirUhadravyANyAha-AragvadhetyAdi / deyAH syuH laksthite pitte bahiHparimArjanaM yuktaM nAntaHparimArjanaM, tathAdAtavyA bhaveyuH, 'nimhA' iti zeSaH / anye tu 'AragvadhAdi- 'pi tadvIryayuktasya rasasya sarvatogamanAdantaHparimArjanamuktam saMsiddhAH kaphaje kSaudrasaMyutAH / jvara henyunirUhAtha tatsiddhA- | // 318||khaanuvaasnaaH' iti paThanti // 313 // kaphavAtotthayoreva skhedAbhyaGgo prayojayet // 319 // kaphareva saMsiddhA drvyaishcaapynuvaasnaaH|| idAnI kaphavAtayorapi hRtAvazeSayoH pratIkArArthamAha... kaphaje'nuvAsanamAha-kaphapnairityAdi / kaphanaivyaiH Ara- kaphavAtotthayorevetyAdi / kaphavAtosthayoriti hRtaavshesskphvaagvdhaadibhiH|| tajvarayorityarthaH // 319 // saMsarga sannipAte ca saMsRSTA bastayo hitaaH||314|| ghRtaM dvAdazarAtrAtu deyaM sarvajvareSu ca // saMsargasanipAtayonirUhadravyANyAha-saMsarge ityAdi / saMsarge | tenAntareNAzayaM khaM gatA doSA bhavanti hi||320|| sannipAtAdau, saMsRSTA militAH, bastayo nirUhA iti // 314 // adhunA yAvatA kAlena jvare sarpirdeyaM tAvantaM kAlaM sakAraNaM saMsRSTaireva saMsRSTA drvyaishcaapynuvaasnaaH|| . darzayavAha-ghRtamityAdi / sarvajvareSu ceti ye jvarA lakhano | SNodakapAnapeyApAcanaistu pakkAsteSu sarvajvareSu dvAdazAhAdanantara saMsargasannipAtayoratidezenAnuvAsanadravyANyAha-saMsRSTairi ghRtaM deyam / tenAntareNa tenAvasareNa tena kAlenetyarthaH, dvAdazarAtyAdi / saMsRSTaiH saMmilitaH, saMsRSTA militaaH|vaatrogaaphaaH sarve rahA ye samyagIritAH // 315 // mAtmIyaM prAptA vAtAdayo bhavanti, pAkaprAptatvAt / yadyapyaSTA trAdUrva miti tAtparyArthaH / AzayaM khaM gatA doSA iti sthAnavinA tailaMta eva syuyojyA mArutaje jvara // hena dazAhAtparaM vA jvarapAko bhavati tathA'pi sanipAtajvarasya idAnIM vAtajvare'nuvAsanaviSaye tailaniSedhamAha-vAtarogA- dvAdazAhena pAko bhavatIti darzanArtha dvAdazAhagrahaNam / kecidaitra pahA ityAdi / sarve nahAH sarpissailavasAmajjAnaH, yojyAH 'anu- nasyArtha ghRtaM paThanti; tanna paThanIyaM, nasyArthaghRtasya gaNDUSottara vAsane' iti shessH| 315 // | prAgevai paThitalAt // 320 // nikhilenopayojyAzca ta evAbhyaJjanAdiSu // 316 // dhAtUna prakSobhayan doSo mokSakAle balIyate // vAtajvare'nuvAsananiSiddhasyApi tailasyAbhyazAdI prayoga- tena vyAkulacittastu mriyamANa ivehate // 321 // mAha-nikhilenetyAdi / nikhilena sAmastyena / etena tela- zAnti gacchatyapi jvare yathA klezAtizayo bhavati tathA darzasyApi grahaNam / ta eva sarpistailavasAmajjAna eva / ete catvAraH yannAha-dhAtUnityAdi / mokSakAle dhAtUMcAlayan doSo balIsnehA vyastAH samastA vA saMskRtAzca prayojyAH / ata eva Sada- yate balIvAcaratIti piNDArthaH / nanu, prakSINAvasthAyAM kasmAkaTvarAditailamapi zasyate // 316 // hoSo balIvAcarati ? satyaM, prabhAvAt; yathA dIpo nirvaannaamonaalispijyte|| vasthAyAM mahatIM jvAlA pradarzayan nirvANaM yAti, tadvadayamapi pittajvare punarabhyazArtha viziSTa ahamAha-paittike madhurai- jvarArambhako doSo balIyata iti / kecit balIyate balIyAn rityAdi / pUjyate abhyajJAdiSu // gacchati iti vyAkhyAnayanti, Iyate iti idadhAtordivAdikasya kartari prayogAt / apare tu 'bhavalIyate' iti paThanti, vyAkhyAnalaiSmike kaDutiktaizca, saMsRSTAnItareSu ca // 317 // yanti ca-avalIyate tAdRgrUpeNa nopalabhyate / tena doSeNa, laiSmike pAnAbhyazArtha nehavizeSamAha-laiSmike ityAdi / mriyamANa ivehate mumarSavadgAtravikSepaNAdiko kriyAM karotItyarthaH kadAtikai tyatra sarpiH siddhamiti yojanIyam / yadyapi kaphasya talyaguNaM sarpistathA'pi viziSTasaMskAravazAt kaphe'pi sapiH laghatvaM zirasaH khedo mukhamApANDa paakic|| prayujyate / anye tu cakArAt anuktamapi tailaM kathayanti; tana, kSavathuzcAnnakAsA ca jvaramuktasya lakSaNam // 322 // anyatarasaMvAdAbhAvAt saMsargasannipAteSvabhyazArtha viziSTasle jvaramutalakSaNamAha-laghulamityAdi / laghuvaM nirasa hamAha-saMsRSTAnItareSu ceti |-sNsRssttaani sarpirAdIni anyo iti zirolaghuvaM, ApANDu ISatpANDa, kSavathuH chikkA / nyamizrANi tathA vAtAdiharavyairmiraireva sAdhitAni ca ita jvarAtIsArayormahAvyAdhitvAnmuktilakSaNaM kathitaM nAnyeSAm / reSu sabhipAteSu // 31 // kecidAcAryo 'dhAtUn prakSobhayan doSa' ityAdikamanantaroktaM hRtAvazeSa pittaM tu tvaksthaM janayati jvaram // pibedikSurasaM tatra zItaM vA zarkarodakam // 318 // tathA tadIryAnvitarasasya sarvato cyAnavikSepaNena tvacAmapi zAliSaSTikayoranamaznIyAt kSIrasaMplutam // sparzanAt' iti pA0 / 2'kecittadeva' iti pA0 / 3 'prayogA- idAnI hatAvazeSasya pittasya pratIkAramAha-hRtAvazeSa- dipaThitatvAt' iti paa0| 4 'nirvANayati' iti paa0| 5'iti mityAdi / tatra tAvazeSapittajvare / acam odanam / yadyapi / pAThaM manyante, teca vyAkhyAnayanti' iti paa0| Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMbalitA [uttaratantraM sannipAtajvaramuktilakSaNaM, 'laghuvaM zirasa' ityAdikaM cetarajvara kebhyaH / atizabdaH snigdhAdibhiH sthUlAntaH pratyeka saMbadhyate / muktilakSaNamiti bruvate // 322 // sthUlaM sthUlAvayavaM piSTAnAdi / yadyapi gurugrahaNenaiva snigdhazambhukrodhodbhavo ghoro blvrnnaagnisaadkH|| sthUlayoH prAptiH, tathA'pyatizayenAtIsArahetutvApAdanArtha tayorogarA roghasaMghAto jvara ityupadizyate // 323 // grahaNam / viruddhaM hitAhitIyoktam , adhyazanam ajIrNabhojanam , ajIrNAni AmavidagdhAdIni / snehAcairiti snehavamanavire. vyApitvAt sarvasaMsparzAt kRcchrtvaadntsNbhvaat|| cananikahAnuvAsanaiH / atiyuktaH atiyogayuktaiH / mithyAprayuktaiH antako hyeSa bhUtAnAM jvara ityupadizyate // 324 // asamyagyuktaH, yadyapi mithyAprayuktarityanenaivAtiyogaH prAptastasAyalA kAyani. | thA'pyatizayenAtIsArahetulApAdanArthamatiyogagrahaNam / viSAt kitsAtantre jvarapratiSedho nAma (prathamo'dhyAyaH, dUSIviSAt / duSTAmbumadyAtipAnAt vIryavipAkasparzaduSTamambu, madyaM punarduSTaM navaM vyApanamakAlajaM dA, tayorAdhikyena pAnAt / Adita) ekonctvaariNsho'dhyaayH|| 39 // sAtmyartuparyayAt sAtmyaviparyayAt RtuviparyayAcetyarthaH / yadyevaM idAnIM jvarasyAtizayena pratIkaraNAya garIyastvaM darza- tarhi asAtmyaizcApi bhojanairiti niSphalaM; tanna, vizeSahetuyannAha-zambhukrodhodbhava ityAdi / etairhetubhirvaro'ntaka | khAt / jalAtiramaNaiH pAnIyAtikrIDanaiH / vegavighAtaiH mUtrAdiityupadizyata iti saMbandhaH / nyApitvamasya puruSapazvAdisarda- vegAvarodhaiH / kRmidoSataH kRmiprakopAt / kecidAcAryA gurvaprANinyApanAt, sarvasaMsparzivaM samanaskendriyasya dehasya tApa-tisnigdharUkSetyAdisUtrAt pUrvamatIsArasya prAgutpattiM paThanti, nAt , kRcchvam amerupaghAtAdatyantapIDAkaralAdvA, antasaMbha- tadyathA,-"dIrghasatreNa yajataH pRSadhrasya mahAtmanaH / AlambhyAH vavaMcAparavyAdhiprastasyApi puruSasya jvareNaiva prANanAzivAt / pazavaH kSINAstato gAvaH prakalpitAH // tAsAmupAkRtAnAM ca antaka iva antakaH, antakAritvAt / yadyapyayamadhyAyo | gavAmatyarthasevanAt / asAtmyavAdathoSNakhAgauravAca vize: nibandhakArairanyakramapAThaH paThitaH, tathA'pi mayA yathA guruNo-SataH // atinehAca saMkSINo jATharo'gnistadA kila / atIsAraH padiSTastena krameNa paThitaH // 323 // 324 // purospanno doSadhAtumalAzrayaH // atha tenaiva kalpena saMpratyeSa iti zrIDalhahaNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta mahAgadaH" iti // 3-5 // saMzamyApAMdhAturantaH kRzAnuM vyAkhyAyAmuttaratantrAntargatakAyacikitsAyAM jvaraprati va!mizro mArutena praNunnaH / / SedhAdhyAya ekonacatvAriMzattamaH // 39 // vRddho'tIvAdhaH saratyeSa yasmA yAdhiM ghoraM taM tvatIsAramAhuH // 6 // ctvaariNshttmo'dhyaayH| lakSaNaM tasya vakSyate ityabhidhAya saMprAptirapi lakSaNaM bhava tyato hetorniruktidvAreNa sNpraaptimaah-sNshmyaapaudhaaturityaadi| athAto'tIsArapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| yasmAdantaraniM saMzamya apAMdhAturevambhUto'tIvAdhaH sarati tasmAyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| .. datIsAramAcAryA Ahuriti piNDAthaiH / saMzamya mandIkRtya / jvarapratiSedhAnantaramanyupadhAtapUrvakalasAmAnyAdatIsAraprati- apAMdhAtuH kAyadravaH zleSmapittarasAdikaH / anye tu kaphaduSTa SedhArambhaH praaptH-athetyaadi| atisaraNam atIsAraH, tasya | rasaM khedaM cApAMdhAtuzabdenAhuH / vargoMmizraH puriissyuktH| praNunaH pratiSedhaH cikissitaM; tathA coka-"atiratyarthavacane, sara- preritaH / vRddho vRddhiM gataH // 6 // tirgatikarmaNi / tasmAttadatyantasaraNAdatIsAra iti smRtaH" ekaikazaH sarvazazcApi doSaiH iti // 1 // 2 // zokenAnyaH SaSTha Amena coktH|| gurSatisnigdharUkSoNadravasthUlAtizItalaiH // kecit prAhurnaikarUpaprakAra viruddhAdhyazanAjINairasAtmyaizcApi bhojanaiH // 3 // naivetyevaM kAzirAjastvavocat // 7 // nehAdyairatiyukkaizca mithyAyuktairviSAdbhayAt // doSAvasthAstasya naikaprakArAH kAle kAle vyAdhitasyodbhavanti // zokAhuSTAmbumadyAtipAnAt sAtmyartuparyayAt // 4 // jalAtiramaNairvegavighAtaiH kRmidosstH|| idAnImatIsArANAM saMkhyAmAha-ekaikaza ityAdi / saMkhye. nRNAM bhavatyatIsAro lakSaNaM tasya vakSyate // 5 // yanirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAM SaSTha iti saMkhyAkaraNaM niya | mArtha; tena dvandvajA atIsArA na bhavanti, vyAdhikhabhAvAditi yato vijJAte'tisAre cikitsitaM kriyate, atastadvijJAnArtha sucitam / ye'nye tazrAntarIyA vAtAdibhirvyastaiH samastaizca capUrva nidAnamAha-gurvatinidheityAdi / guru mAtrAguNavipA- | khAro, bhayazokAbhyAM ca dvau, ityanayA paripAvyA SaTvaM manyante, Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] suzrutasaMhitA / teSAmIdazo'bhiprAyaH-Amajo'tIsAraH sanipAtaje'varuddhaH, sphuTitam , atitIkSNam atizayena tIkSNaM, taca makSikANAmapa. 'AmAjIrNAt pratAH kSobhayantaH' ityuktakhAt / kaizciddhArI- sarpaNena jJeyam / dAho gude jaThare vA, pAko gude eva jnyeyH||10||taadibhirdvndvjaadimeden bahavo'tisArAH paThitAH, te dhanva tandrAnidrAgauravotklezasAdI ntareranabhimatAH, atastaniSedhArthamAha-kecit praahurityaadi| kecinekarUpaprakAramatIsAramAhuH; kutaH ? dvandvajaraktAtIsArAdi __ vegAzaGkI sRSTaviTko'pi bhUyaH // 11 // bhedena bahuprakAratvAt , kAzirAjazva tamatIsArameva dvandvajAdi zuklaM sAndraM zleSmaNA zleSmayuktaM bhedena bahuprakAramiti heto vAvocat ; ko'sau heturyadvazAdananta bhaktadveSI niHsvanaM hRSTaromA / prakAraM taM nAvocadityAha-doSAvasthA ityAdi; doSAvasthA zleSmAtIsAralakSaNamAha-tandrAnidretyAdi / tandrA zArIAmapakkara kAyAH, tasya atIsAriNaH, kAle kAle khe khe kAle roktalakSaNanidrAbhedaH, utklezaH thUtkaraNaM, sAdI anggglaaniyuktH| tatra prathamA AmAvasthA, tataH pakkAvasthA, tathA pittAtIsAre | sRSTaviTraka ityAdi / sRSTaviTko'pi puruSo bhUyaH punarvegAzakI pittalasevanAdrakAtIsArAvasthA bhvti| evamekadoSAvasthe'pyatI- bhavatItyarthaH / sAndaM dhanam / niHkhanaM niHzabdam / hRSTaromA sAre doSAntarAnubandhena dvandvajAbhAsatA jnyeyaa| etenaitaduktama- uddharSitaromA // 11||atiisaarH SadaprakAra eva, yAzca AmapakcaraktAnyadoSAnubandhA- tandrAyukto mohasAdAsyazoSI yAstatrAnekaprakArA avasthAstA doSANAmevetyarthaH // 7 // varcaH kuryAnnaikavarNa tRSArtaH // 12 // hRnnAbhipAyUdarakukSitoda sarvodbhUte sarva liGgopapattiH gaatraavsaudaanilsnnirodhaaH|| 8 // kRcchrazvAyaM baalvRddhssvsaadhyH|| viTsaGga AdhmAnamathAvipAko idAnIM sannipAtAtIsAralakSaNamAha-tandrAyukta ityAdi / bhaviSyatastasya puraHsarANi // naikavarNa kiM tarhi sarvadoSavarNam / sarvaliGgopapattiH sarvaliGga praaptiH|| 12 // - idAnImatIsArasya pUrvarUpamAha-hannAbhipAyUdaretyAdi / / hRt hRdayaM, pAyu gudaM, todazabdo hRdAdibhiH kukssipryntaiH| taistairbhAvaiH zocato'lpAzanasya pratyeka saMbadhyate / yadyapyudaragrahaNenaiva nAbhikukSI api prApyete, bAppAvegaH pktimaavidhy(shy)jntoH||13|| tathA'pi nAbhikukSyabhidhAnaM vizeSeNa tatra todo bhavatIti koSThaM gatvA kSobhayatyasya raktaM darzanArtham / puraHsarANi puurvruupaanniityrthH||8|| taJcAdhastAt kaaknnntiiprkaashm|| va!mizraM niHpurISaM sagandhaM zUlAviSTaH saktamUtro'trakUjI nirgandhaM vA sAryate tena kRcchrAt // 14 // srastApAnaH sannakaTyUrujaGghaH // 9 // zokotpanno duzcikitsyo'timAtra voM muzcatyalpamalpaM saphenaM rUkSaM zyAvaM sAnilaM mArutena // rogo vaidyaiH kaSTa eSa prdissttH|| zokajalakSaNamAha-taistai vairiyAdi / evambhUtasya puru idAnI vAtAtIsArasya lakSaNamAha-zUlAviSTa ityAdi / Sasya bASpAvegaH koSThaM galA, paktimAvidhya, rakamasya kSomazUlAviSTaH zUlArditaH / satamUtro vibaddhamUtraH / annakUjI | yatIti saMbandhaH / taistairbhAvaiH bandhuviyogAdibhiH, zocataH zokaM guddguddshbdyuktH| rastApAnaH adhazcayutagudaH / sannakaTyUrujaGghaH kurvataH, bASpAvegaH zokotthateja udrekaH, paktimagniM paktihetuzithilakavyUrujaGkaH / alpamalpamiti cAnyAtisArApekSayA / khAt, Avidhya AkulIkRtya, kSobhayati / tacceti raktaM, adha. sAnilaM sazabdavAtayutam / zyAvazabdo'tra vraNAsrAvokkAruNabha stAditi padaM kSobhayatItyanena saMbandhanIyaM, anye sAryate tena smakapotAsthivarNAnupalakSayati // 9 // ityatra saMbadhnanti / kAkaNantI gujA / sagandhaM nirgandhaM veti durgandhyuSNaM vegavanmAMsatoya sapurISApurISalAdityarthaH / kecidatra alpAzanasyetyasyAnaprakhyaM bhinnaM khinnadeho'titIkSNam ||10||ntrN zokotpanna ityataHprAk anyathA paThanti 'zuSka bhuktaM teja pittAt pItaM nIlamAlohitaM vA USmagRhItaM koSThaM galA raktamatyarthamuSNam / guJjAprakhyaM preryeccaatRssnnaamuurchaadaahpaakjvraatH|| pyadhastAdarzoyuktaM niSpurISaM sagandham // nirgandhaM vA sAryate pittAtIsAralakSaNamAha-durgandhItyAdi / evambhUtaH puruSa so'tisAraH' iti / vyAkhyAnayanti ca,-zuSkaM zuSkatAM gataM, evambhUtaM varcaH pittAdatIsAryata iti saMbandhaH / vegavat ati alpatvAt bhukaM bhojanaM, tejaH zokotthaM tejaH, USmagRhItam zayena savegam / mAMsatoyaprakhyaM mAMsadhAvanodakasadRzam / bhinna USmaNA gRhItam // 13 // 14 // AmAjIrNopadrutAH kSobhayantaH 1'ekadoSArambe' iti pA0 / __ koSThaM doSAH saMpraduSTAH sabhaktam // 15 // su. 088 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM PAAAAAAAAA nAnAvarNa naikazaH sArayanti idAnImatIsArANAM parihArArthamasAdhyalakSaNamAha-sarpirikRcchAjantoH SaSThamenaM vadanti // 16 // tyAdi / vesavAraM viziSTasaMskArasaMskRtaM mAMsa khAniskAparapaAmAtIsAralakSaNamAha-AmAjINetyAdi / doSAH saMpra. ryAyaM, tena mizramambu vesavArAmbu; rUpazabdaH sarpirAdibhiH duSTAH koSThaM kSobhayantaH santo nAnAvaNa kRcchrAt saruk ekazo pratyekaM saMbadhyate / mastuluGgo'rdhavilInacatuHsnehAkAro mastakana, apitu bahuzaH sArayantIti piNDArthaH / AmAjIrNopadrutAH | majjA tatsadRzam / visram Amagandhi, zaTitamRtakagandhatulyaAmAkhyenAjIrNenodIritAH, kSobhayantaH cAlayantaH, 'malaM' iti | gandhamityarthaH / ajanAbhaM sauvIrAjanAbham / rAjImat nIlapIzeSaH / sabhaktaM sasiktham / atra punaH SaSThasaMkhyAvacanaM niya tAdirekhAyuktam / candrakaiH mayUrapicchAbhaiH, santataM vyAptam / mArtha, tena bhayasnehAjIrNavisUcikArzo'jIrNAdinimittA atI yat pratIpaM yathAkhadoSalinebhyo viparItaliGgam , anye tu ariSTasArA na pRthaggaNanIyAH, yataste doSajeSvevAntarbhUtAH / enam liGgamAhuH / upasargA upadravAH, te ca tantrAntare paThitA jvaraAmajam / kecit 'saMpraduSTAH sabhaktam' ityatra 'dhAtusaGghAn zophAdayaH / uktaM ca,-"zopha zUlaM jvaraM tRSNA zvAsaM kAsamalAMzca' iti paThanti; dhAtusaGghAn raktAdIn , malAn purISAdIn , marocakam / chardi hikkAM ca mUchoM ca dRSTrA'tIsAriNaM tyajet" 'dUSayitvA' iti zeSaH, iti ca vyAkhyAnayanti / yadyapi sarvAtI iti / prabhUtA bahavaH / ete upadravAH kSINamatIsAriNaM hanyuriti sArANAmAdAvAmAtIsAratvaM, tathA'pi prabhUtAmajanitavAdAmajasya yojanIyam / asaMvRtagudam asaGkucitagudamityarthaH / kSINam pRthagupAdAnaM, evaM sAnnipAtikatve'pyasya pRthagupAdAnaM samAdhe | utsAhopacayabalarahitaM, durAtmAnam ajitendriyam / upadrutam yam // 15 // 16 // avAraNIyoktairupadravairjuSTam / gude pakke gatoSmANaM gude pakke sati yasya USmA bahinirgato binaSTastAdRzamatisAriNaM tyajet / saMsRSTamebhirdoSaistu nyastamapvavasIdati // kecit 'durAtmAnaM' ityatra 'sadA''dhmAtaM' iti paThanti, purISaM bhRzadurgandhi vicchinnaM cAmasaMjJakam // 17 // sadA''dhmAnayuktamiti ca vyAkhyAnayanti // 19-21 // ___ idAnImAmAtIsArasya lkssnnmaah-sNsRssttmebhirdossairityaadi| zarIriNAmatIsAraH saMbhUto yena kenacit // .. saMsRSTamebhirdoSaiH pUrvanirdiSTairvAtAdiliGgairgurutarAptamityarthaH / avasIdati bruDati / vicchinnam alpAlpapravartakaM; 'vicchi | doSANAmeva liGgAni kadAcinnAtivartate // 22 // snehAjIrNa nimittastu bahuzUlapravAhikaH // nam' ityatra 'picchilam' iti kecit paThanti // 17 // visUcikAnimittastu cAnyo'jIrNa nimittjH|| etAnyeva tu liGgAni viparItAni yasya tu|| viSAkamisaMmato yathAkhaM doSalakSaNaH // 23 // / lAghavaM ca manuSyasya tasya pakkaM vinirdizet // 18 // -"] idAnIM SaTsaMkhyAdhikyazaGkAniSedhArthamitarANAmatIsArANAM AmalakSaNamabhidhAya pakkalakSaNamAha-etAnyevetyAdi / doSajeSvevAntarbhAvArthamAha-zarIriNAmityAdi / yena kenaetAnyeva liGgAni anantarokkApakkaliGgAni / cakArAt kaphadu. cit 'hetumA' iti zeSaH / yasmAdbahunimittajo'pyatIsAro STirahitaM purISaM samucIyate / 'manuSyasya' ityatra 'purISasya' iti doSaliGgAni nAtivartate nAtikAmati tasmAdyathAkhadoSakecit paThanti; vyAkhyAnayanti ca-yadyapi nyastamapvavasI* lakSaNAdatIsAro jJeya ityarthaH / etena na SaTsakhyAdhikyam / datItyasya vaiparItyenaiva purISalAghavaM prAptaM, tathA'pi punarlAghavo kecit 'zarIriNAmatIsAraH' ityAdipAThamAmajAtisAralakSaNApAdAnaM kaphaduSTirahitatvabodhanAya / nanu, kaphasaMsRSTaH pakko'pi | danantaraM paThanti, yuktazcAyaM tathaiva pAThaH paraM jejaTAcAryavacamalo nimajati, tat kathaM pakkakaphAtIsArajJAnam ? ucyate- nAnarodhanAtra paThitaH; jejaTAcArya vihAyAnye TIkAkArA taditaralakSaNereva // 18 // asyAnantaraM pAThaM na paThanti, kSodakSamavAbhAvAt // 22 // 23 // sarpirmedovesavArAmbutaila AmapakkakramaM hitvA nAtisAre kriyA ytH|| ___ majjAkSIrakSaudrarUpaM navedyat // ataH sarve'tisArAstu zeyAH pakkAmalakSaNaiH // 24 // maJjiSThAbhaM mastuluGgopamaM vA ___ idAnImAmapakkalakSaNajJAne bhiSajo yatnAtizayaM pratipAdayavistraM zItaM pretagandhyaJjanAbham // 19 // mAha-AmapakkakramamityAdi / pakkAmalakSaNaiH pUrvottareva // 24 // rAjImadvA candrakaiH santataM vA pUyaprakhyaM kardamAbhaM tathoSNam // taMtrAdau laGghanaM kAryamatisAreSu dehinAm // hanyAdetadyat pratIpaM bhaveJca tataH pAcanasaMyukto yavAgvAdikramo hitaH // 25 // kSINaM hnyushcopsrgaaHprbhuutaaH||20|| | idAnI cikitsAvasaraH-tatrAdau laGghanamityAdi / tatreti asaMvRtagudaM kSINaM durAdhmAtamupadrutam // vAkyopakrame / lahanam upvaasH| Adau prthmtH| yasmAt sarva gude pakke gatoSmANamatIsArakiNaM tyajet // 21 // yo doSo yatra cAntarbhavati tathaiva bhAvArthamAha' iti prA0 / 1'bAmasaMskRtam' iti paa0| | 2 bhAdau tu kAnaM kArya' iti pA0 / Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| evAtIsArA AdAvAmatvaM bhajante'ta AmazamanArthamAdau laGghanaM, idAnImAvasthikaM kramamAha-sazUlamityAdi / vibaddhaM vibatato laGghanAdanantaram / AdizabdAt yUparasAdayo gRhyante / eta-ddhamiva alpAlpapravRttiH / sannicitAn saJcayagatAn , pravRddhAnidyavAgUyUSarasAdikaM yadyasya hitaM bhavati tattadavasthA buddhA dadyAt / tyarthaH / saMpravartayedityatra bahuza iti saMbandhanIyam / yasmAt kecit 'tatrAdau laDnaM kArya' ityasya sthAne 'hitaM laGghanamevAdI' sannicitAH zUlakAriNo doSA virecanenAdhaHpatanti tasmAdatIityAdipAThaM paThanti, sa ca mayA na dRSTa iti na darzitaH // 25 // sAre'pi virecanaM prayujyate // 31 // athavA vAmayitvA''me zUlAdhmAnanipIDitam // | yo'tidravaM prabhUtaM ca purISamatisAryate // pippalIsaindhavAmbhobhilavanAdhairupAcaret // 26 // | tasyAdau vamanaM kuryAt pazcAllachanapAcanam // 32 // avasthAvizeSeNa pakSAntaramAha-athavA vAmayitvetyAdi / aparamAvasthikamAha-yo'tidravamityAdi / yasmAdvamanamUrdhvaAme'tIsAre zUlAdipIDitaM puruSaM pippalIsaindhavAmbhobhirvAma-mAgeharaNadvAreNodakadhAtorucchedakArI tasmAt prayujyate // 32 // yitvA laGghanAdyairupAcarediti saMbandhaH / laGghanAdyairiti laGghanakhe- stokaM stokaM vibaddhaM vA sazUlaM yo'tisAryate // doSNodakapAnAdibhiH / nanu, agnimAndyAdatIsArapravRttiH, tat | abhayApippalIkalkaiH sukhoSNastaM virecayet // 33 // kathamagnimAnyajanakasya vamanasya tatropadezaH? satyam, atipra- stokamityAdi / vAzabdo'bhayApippalIkalkairityatra saMbandhavRttadoSapratibandhArthaM ca vamanaM prayujyate // 26 // nIyaH / yadyapi 'sazUlaM bahuza' ityanenaiva stokaM vibaddhakArya ca vamanasyAnte pradravaM laghubhojanam // mityasyArthaH prAptaH, tathA'pi pippalIsaMyogasyAdhikasya darzanArtha khaDayUSayavAgUSu pippalyAyaM ca yojayet // 27 // | punarabhidhAnam // 33 // vamanAdanantaraM yat kArya tadAha-kAryamityAdi / pradravaM | Ame ca lacanaM zastamAdau pAcanameva vaa|| prakRSTadravaM yavAgUyUSAdi / nanu, bhojenAtIsAre dravasya niSedho / tatra laGghanaM paraM yadi tasyaiva vikalpakArthamAha-Ame ca darzitastat kathamana dravANAM yavAgvAdInAM prayogaH ? satyaM, bhoje | laGghanamityAdi / AmAtIsAre laGghanaM kArya para yadi laGghane kevalasyaiva dravasya niSedho na saMskRtasyetyadoSaH / anye tu pragata- kSamaM zarIramannAnabhilASazca bhavati, ato viparyaye Adau dravaM pradravaM kathayanti / tanna, atIsAre yavAgUpadezAt / khaDayUSa- pAcanamiti |yvaaguussu pippalyAdhaM ca yojayediti Sa(kha)DayUSaH kapitthadADi yogAzcAtra pravakSyante tvaamaatiisaarnaashnaaH||34|| mamaricAdibhiH supakkaM takram, anye tu SaDA dADimatakazAkAdisaMskRtA dravAH, yUSA mudgamasUrAdikRtAH // 27 // yogAzcAtretyAdi / yogAH pAcanayogAH // 34 // anena vidhinA cAmaM yasya vai nopazAmyati // klinggaativissaahinggsauvrclvcaabhyaaH|| haridrAdiM vacAdi vA pibet prAtaH sa mAnavaH // 28 // devdaaruvcaamustaanaagraativissaabhyaaH|| 35 // abhayA dhAnyakaM mustaM pippalI nAgaraM vacA // SaDayUSAdibhirapacyamAne'tIsAre pAcanArthamAha-anena vi nAgaraM dhAnyakaM mustaM vAlakaM bilvameva ca // 36 // dhinA cAmamityAdi / Amam AmAtIsAraH / prAtaHzabdo nira- mustaM parpaTakaM zuNThI dhacA prativiSA'bhayA // batAdyotakaH // 28 // abhayA'tiviSA hiDa vacA sauvarcalaM tathA // 37 // AmAtIsAriNAM kArya nAdau saMgrahaNaM nRNAm // citrakaH pippalImUlaM vacA kaTukarohiNI // teSAMdoSA vibaddhAH prAgjanayansyAmayAnimAn // 29 // pAThA vatsakabIjAni harItakyo mahauSadham // 38 // plIhapANDvAmayAnAhamehakuSThodarajvarAn // mUrvA nirdahanI pAThA tryUSaNaM gjpipplii|| zophagulmagrahaNyazazUlAlasakahRdrahAn // 30 // | siddhArthakA bhadragadAru zatAhA kaTurohiNI // 39 // AmAtisAre Adau saMprahAddoSamAha-AmAtIsAriNAmi- elA sAvarakaM kuSThaM haridre kauTajA yvaaH|| tyAdi / teSAm AmAtisAriNAm / vibaddhA vizeSeNa baddhA saMgR- meSazRGgI tvagele ca kRmighnaM vRkSakANi ca // 40 // hItA ityarthaH / anye AmAtIsAriNAmityAdipAThasya sthAne 'doSa- | vRkSAdanI vIrataruva'hatyau / sahe tathA // stambhanamAdau tu na kartavyaM vijAnatA / tasyAdau badhyamAnastu aralutvak taindukI ca dADimI kauTajI zamI // 41 // balI kuryAdupadravAn' iti paThanti / apare tu anyathA pAThaM | pAThA tejovatI mustaM pippalI kauTajaM phalam // paThanti, sa cAprasiddha iti na darzitaH // 29 // 30 // paTola(lI) dIpyako bilvaM haridre devadAru ca // 42 // sazUlaM bahuzaH kRcchrAdvibaddhaM yo'tisaaryte|| viDaGgamabhayA pAThA zuGgaveraM ghanaM vcaa|| vacA vatsakabIjAni saindhavaM kaTurohiNI // 43 // doSAn sannicitAn tasya pathyAbhiH saMpravartayet 31 | hirvatsakabIjAni bacA bilvazalATu ca // 1 vardhamAnastu' iti paa0| nAgarAtiviSe mustaM pippalyo vAtsakaM phalam // 4 // Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM mahauSadhaM prativiSA mustaM cetyAmapAcanAH // . balayoraMzumatyAM ca zvadaMSTrabRhatISu ca // prayojyA viMzatiryogAH zlokAvihitAstvime 45 zatAvaryA ca saMsiddhAH suzItA mdhusNyutaaH||59|| dhAnyAmloSNAmbumadyAnAM pibedanyatamena vaa|| sazUle'tisAre yogAnAha-payasItyAdi // 47-59 // niSkvAthAn vA pibedeSAMsukhoSNAn sAdhu sAdhitAn | tAneva pAcanayogAnAha-kaliGgetyAdi / kaliGgA indrayavAH / mudgAdiSu ca yUSAH syurdravyairetaiH susNskRtaaH|| . prativiSA zyAmakandA'tiviSAmedaH / mahauSadhaM zuNThI / yavAgUviSaye yUSamAha-mudgAdiSu cetyAdi / mudgAdiSvi. mUrvA corasnAyuH, nirdahanI citrakaH, tryUSaNaM trikaTukam / siddhA- tyAdizabdAt vanamudgakalAyamasUrAdivargagrahaNam / dravyairetairiti thakAH zvetasarSapAH, kaTurohiNI kaTukA / sAvarakaM rodhaM, haridre | balAdibhiH / kAthakalpanA atrApi pUrvavat ||hridraadvyN, kauTajA yavA indrayavAH / meSazRGgI karkaTazRGgI, vak mRdabhirdIpanaistiktairdravyaiH syAdAmapAcanama // 60 // khacA, kRmighnaM viDaGga, vRkSakaH kuTajaH, vRkSAdanI bandAkaH, vIra* haridrAtiviSApAThAvatsabIjarasAJjanam // taruH zaraH, bRhatyau kSudraphalA sthUlaphalA ca, dve sahe muddapI mA rasAJjanaM haridre dve bIjAni kuTajasya ca // 61 // SaparNI ca / araluH zyonAkamedaH tasya vak, anye zyonAkama- pAThA guDacI bhUnimbastathaiva ktturohinnii|| raluzabdenAhuH khakzabdo'rthavazAt tindukI cetyAdiSvapi saMbaH etaiHzlokArdhanirdiSTaiH kvAthAH syuH pittapAcanAH 62 ndhanIyaH / tejovatI kAkamardanikA / dIpyako yavAnI, anye paittike AmAtIsAre para pAcanamAha-mRdubhirdIpanaajamodAmAhuH / zRGgaveraM zuNThI, bilvazalATu komalaM bilvaM, rityAdi / evaMviziSTaistikairdurAlabhAguDacyativiSAprabhRtibhipAtsakaM phalam indrayavAH / zlokArdhavihitA ardhazlokaiH kRtA rAmapAcanaM pittAtIsAre boddhavyam / nanu, tikAni zItaityarthaH / dhAnyAmlAdInAM madhyAdanyatamena kaliGgakAdicUrNa vIryANi kathamAmAtIsAre pAcanAni ? ucyate, jvarAtIsArAdau. pibet / eteSAM niSkvAthAn sAdhu sAdhitAn mAtrayA sAdhitAn tiktAnyapi pAcanAnyevAbhimatAni; uktaM ca,-'khedanaM pibediti / etadvRddhavaidyA necchanti, bahudravyasAdhitAmbusaMskRtA lakhanaM kAlo yavAgvastiktako rasaH / pAcanAnyavipakkAnAm-' hArasyArucikaratvAt // 35-46 // iti / anye tu tiktakAni arkAgaruprabhRtInyuSNavIryANi pAca. payasyutkvAthya mustAnAM viMzatiM triguNAmbhasi // nIyAni; nAnyAni, teSAM zItavIryavAt / atIsAre arkAkSIrAvaziSTaM tatpItaM hantyAmaM zUlameva ca // 47 // dInAmayaugikatvAttAnyeva tiktadravyANyAha-haridrAtiviSApAThenikhilenopadiSTo'yaM vidhirAmopazAntaye // tyAdi / haridrAdibhiH pittapAcanAH kvAthAH zlokArdhanirdiSTAH harItakImativiSAM hiGgu sauvarcalaM vacAm // 48 // syuriti saMbandhaH // 60-62 // pibet sukhAmbunA jnturaamaatiisaarpiidditH|| paTolaM dIpyakaM bilvaM vacApippalinAgaram // 49 // mustaM kuTajabIjAni bhUnimbaM sarasAjanam // mustaM kuSThaM viDaGgaM ca pibedvA'pi sukhAmbunA // | dArvI durAlabhA bilvaM vAlakaM raktacandanam // 63 // zRGgaveraM guDUcI ca pibeduSNena vAriNA // 50 // candanaM vAlakaM mustaM bhUnimbaM sadurAlabham // lavaNAnyatha pippalyo viDaGgAni harItakI // mRNAlaM candanaM rodhaM nAgaraM nIlamutpalam // 64 // citrakaM ziMzapA pAThA zAGgeSTA lavaNAni ca // 51 // pAThA mustaM haridre dve pippalI kauTajaM phalam // hiGgurvRkSakabIjAni lavaNAni ca bhaagshH|| phalatvacaM vatsakasya zRGgaveraM dhanaM vacA // 65 // hastidantyatha pippalyaH kalkAvakSasamau smRtau // 52 // SaDete'bhihitA yogAH pittaatiisaarnaashnaaH|| ghacA guDUcIkANDAni yogo'yaM paramo mtH|| aparAn yogAn siddhatamAn sAmapittapAcanArthamAhaete sukhAmbunA yogA deyAH paJca satAM mtaaH||53|| mustamityAdi / bhUnimbaM kirAtaM, sarasAjanaM rasAsanasahitam / nivRtteSvAmazUleSu yasya na prgunno'nilH|| dArvI dAruharidrA, bilvaM bilvaphalam / mRNAlaM padmanAlaM, candanaM stokaM stokaM rujAmaJca sazUlaM yo'tisAryate // 54 // raktacandanaM, rodhaM zAvara, nAgaraM zuNThI / ghanaM mustam / abhisakSAralavaNairyuktaM mandAgniH sa pibevRtam // hitA yogAH 'zlokArdhena' iti zeSaH / pUrvebhyo viMzatiyokSIranAgaracAGgerIkoladdhyamlasAdhitam // 55 // gebhyo haridrAtiviSetyAdiyogAstathA mustaM kuTajabIjAnItyAsarpiracchaM pibedvApi zUlAtIsArazAntaye // dayo yogAH siddhatamAH, ataH pRthak paThitAH / vAtakaphotthadanA tailaghRtaM pakkaM svyossaajaaticitrkaiH||56|| yoratIsArayoH pAcanena vAtakaphapAkAt pittAnubandhaH syAt, sabilvapippalImUladADimairvA rugnvitaiH|| atastatsaMzamanArtha mustaM kuTajabIjAnItyAdayo yogA nirdiyA nikhilo vidhirukto'yaM vaatshlessmopshaantye||57|| iti kecidyAkhyAnayanti / ata eva pakvAtIsAracikitsitatIkSNoSNavarNyamenaM tu vidadhyAtpittaje bhissk|| yathoktamupavAsAnte yavAgUzca prazasyate // 58 // / 1'vacA viDam' iti pA0 / Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 701 adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| wwwwwwwwwwwwwwwwww prakaraNAt prAk pittArabdhapakkAtIsArasya cikitsA tairabhihitA maustaM kaSAyamekamityAdi / kaSAyamekaM veti kthmetdu||63-65|| cyate madhupAnIyayorapi vidyamAnakhAt ? naivaM, tayoH sNskaarbilvshkryvaambhodbaalkaativissaakRtH|| tvenApradhAnakhAt / ayaM yogaH pakkapittaraktAtIsAre vizeSeNa kaSAyo hantyatIsAraM sAmaM pittasamudbhavam // 66 // boddhavyaH; sAmAnye pakkAtIsAre kecinmanyante, tathA cokaM 'pakkAtIsAriNe deyo mustAkAthaH samAkSikaH' iti / rodhrAyambaataH paramaparaM siddhatamaM yogamAha-bilvetyAdi / bilvaM SThAdipriyaGvAdIn gaNAnevamiti kvAthAn kRkhA madhuprakSepeNa bilvaphalaM komalaM, zakrayavA indrayavAH, ambhodo mustA, | sahopayojayedityarthaH // 72 // ativiSAkRta iti kRtagrahaNaM zItakaSAyAdinivRttyartham / ayaM | padmAM samajhAM madhukaM bilvajambUzalATu ca // yogazvirapravRtte'pi sAme sazoNite dRzyate // 66 // pibetaNDulatoyena sakSaudramagadaGkaram // 73 // mdhukotplbilvaabdhiiberoshiirnaagraiH|| padmA samajhAmityAdi / padmA bhArgI, samajA lajjAlukA, kRtaH kvAtho madhuyutaH pittaatiisaarnaashnH||67|| bilvajambUzalATu ceti bilvaphalaM komalaM, jambUphalaM ca komamadhukotpalabilvAndetyAdi / madhukaM yaSTImadhu, utpalaM lam / agadaGkaramatra atiisaarhrmityrthH||73|| nIlotpalam / abdaM mustaM, hrIberaM vAlaka madhukAdidravyaiH kRtaH kacchurAmUlakalkaM vA'pyudumbaraphalopamam // kAthaH suzIto madhuyutaH pittAtIsAranAzano bhavatIti saMbandhaH // 6 payasyA candanaM padmA sitAmustAnakezaram // 74 // // pakkAtisAraM yogo'yaM jayetpItaH sazoNitam // yadA pakko'pyatIsAraH saratyeva muhurmuhuH|| __kaccharAmUlakalka vetyAdi / kacchurA kaGkatikA, tanmUla. prahaNyA mArdavAjantostatra saMstambhanaM hitam // 6 // kalkamudumbaraphalopamaM karSapramANaM sakSaudraM taNDulAmbunA pibediti pakkAtIsArasya saraNe kiM kAyemityAha-yadA pakko'pyatI-saMbadhyate / payasyA candanamityAdi / payasyA akepuSpI, anye sAra ityAdi / prahaNyA mArdavAt agnistambhAt / saMstambhanaM dugdhikAmAhuH, kSIrakAkolImapare; candanaM raktacandanaM, padmA saMgrahaNam // 68 // bhArgI, sitA zarkarA, abjakezaraM padmakezaram / sazoNitamiti samajhA dhAtakIpuSpaM maJjiSThA lodhramustakam // pittAtIsArameva natu raktAtIsAraM, tacikitsAyA vakSyazAlmalIveSTako rodhaM vRkSadADimayostvacau // 69 / / mANasAt / 'pakkAtIsAraM yogo'yaM' ityatrAnye 'pittAtIsAra AmrAsthimadhyaM lobhraM ca bilvamadhyaM priynggvH|| | yogo'yaM iti paThanti / pIta iti kathitakaSAyavidhinemadhakaM zaGgaveraM ca dIrghavRntatvageva ca // 70 // tyarthaH // 74||ctvaar ete yogAH syuH pkaatiisaarnaashnaaH|| nirAmarUpaM zUlArte lAnAdyaizca karSitam // 75 // uktA ya upayojyAste sakSaudrAstaNDulAmbunA // 79 // naraM sakSamavekSyAgniM sakSAraM pAyayevRtam // tAneva stambhanayogAnAha-samajhA dhAtakIpuSpamityAdi / idAnIM dhRtapAnAImatIsArikhamAha-nirAmarUpamityAdi / samajhA lajjAlukA, anye varAhakAntAmAhuH / zAlmalIveSTakaH | pakkAtIsAraprastAve nirAmarUpamiti prAptamatasvadabhidhAnamatizayena zAlmalIniryAsakaH, anye veSTakaM vRntamAhuH; vRkSaH kuTajaH / nirAmarUpaprApaNArtham / avezyAni dIptaM' iti zeSaH / sakSAra AmrAsthimadhyam AmraphalamajjA / zRGgaveraM zuNThI, dIrghavRntalak | yavakSArasahitaM, kharjikAkSArasahitamityanye / nirAmarUpaaralukhaka, anye zyonAkalagityAhuH / catvAra ete | mityAdyArabhya vAtacikitsitaM zUlasyAnyathA'saMbhUterityanye yogAH zlokA|ktAH / anye tu-'samajAdhAtakIpuSpamajiSThA- | vadanti // 75 // rodhramastakam / zAlmalIveSTakaM vA'pi vidadhyAdyogamuttamam' balAbRhatyaMzamatIkacchurAmUlasAdhitam // 76 // isakenaiva zAlmalIveSTakenAparaM paJcamaM yogaM manyante; tata eva madhakSitaM samadhukaM pibecchuulairbhidrutH|| ca 'ete hi pazcayogAH syuH pakkAtIsAranAzanAH' iti paThanti / ___ balAbRhatyaMzumatItyAdi / 'ghRtaM' ityanuvartate / madhUkSitam sarve'pi pakvAtIsAranAzanAH syuH| anye tu pittAtIsAranAzanA ISanmAtramadhuyuktamityarthaH / samadhukaM yaSTImadhusahitaM, vakSyamANaiti vyAkhyAnayanti / kathamete yogA upayojyA ityAha yoge yaSTImadhukasya prakSepadarzanAdatrApi prkssepH| zUlairabhidvataH uktA ityAdi / ye yogAH samAdikA uktAste sakSaudrAstaNDulA zUlairAtaH // 46||mbunaa upayojyA ityarthaH // 69-71 // dA-bilvakaNAdrAkSAkaTukendrayavaizrutam // 77 // maustaM kaSAyamekaM vA peyaM madhusamAyutam // sAdhitaM hantyatIsAraM vAtapittakaphAtmakam // lodhrAmbaSThApriyaGgvAdIn gaNAnevaM prayojayet 72 danA cAmlena saMpakkaM savyoSAjAjicitrakam // 7 // 1 'prAptAda' iti paa0| | sacavyapippalImUlaM dADimairvA rugarditaH // Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM dAvIM bilvakaNAdrAkSetyAdi / dArvI dAruharidrA, kaNA nyagrodhAdivalkalakalkena koSThaM pUrayilA kAzmarIpadmapatrapuTake pippalI / atIsAraM vAtapittakaphAtmakaM vyastaiH samastaizca doSai- nikSipya kuzairAveSTya mRttikayA lipvA khadirAGgAreSu pacet ; rArabdham // 77 // 78 // kharasapramANaM madhuzarkarAprakSepapramANaM pUrvavaditi / zrIbrahmapayo ghRtaM ca madhu ca pibecchUlairabhidrutaH // 79 // devastu vyAkhyAnayati-nyagrodhAdItyAdizabdAt palAzanandIsitAjamodakaTvaGgamadhukairavacUrNitam // vRkSAdInAM grahaNaM, kutaH ? teSAM saMgrAhakalAt ; natu sAmasyena nyagrodhAdigaNasya; kutaH? stambhakatvAt ; tathA coktaM-"saMgrAhi payo ghRtamityAdi / kSIraghRtamadhUni samAMzAni zarkarAja | stambhanAdbhinaM yathA tadabhidadhmahe / AgneyaguNabhUyiSThaM toyAMzaM modAraluyaSTImadhukaizcUrNitairavacUrNya zUlairabhidrutaH pibediti parizoSayet // saMgRhNAti malaM tatsyAdrAhi zuNThyAdayo yathA / saMbandhaH // 79 // samIraguNabhUyiSThaM shiitvaadynnbhkhtH|| vidhAya vRddhi stanAti avedanaM susaMpakkaM dIptAgneH sucirotthitam // 80 // stambhanaM tadyathA vaTaH" iti / ayaM ca vAtapittAtIsAre nAnAvarNamatIsAraM puTapAkairupAcaret // kartavyaH // 84 ||85||puttpaaksy viSayamAha-avedanaM susaMpakkamityAdi / / lodhracandanayaSTyAhvadAIpAThAsitotpalAn // 86 // nAnAvarNamityanena sAnipAtiko'tIsAraH puTapAkasya viSaya iti | taNDulodakasaMpiSTAn dIrghavRntatvaganvitAn // darzitam // 8 // pUrvavat kRlitAttasmAdrasamAdAya zItalam // 87 // tvapiNDaM dIrghavRntasya pajhakesarasaMyutam // 81 // | madhvAktaM pAyayecaitat kaphapittodarAmaye // kAzmarIpanapatraizcAveSTya sUtreNa saMdRDham // lodhracandanayaSTyAvetyAdi / lodhrAdinIlotpalAntAnaralulamRdA'valiptaM sukRtamagAreSvavakUlayet // 82 // | ksahitAn taNDulodakasaMpiSTAn pUrvavatkUlitAn puTapAkavidhinA svinamuddhatya niSpIDya rasamAdAya taM ttH|| pakvAn , asmAt piSTakhinnarodhrAdikalkAt rasaM gRhIlA zItaM zItaM madhuyutaM kRtvA pAyayetodarAmaye // 83 // madhuyutaM pAyayediti saMbandhaH // 86 // 87||jiivntiimessshRnggyaadissvevN dravyeSu sAdhayet // | evaM prarohaiH kurvIta vaTAdInAM vidhAnavat // 88 // puTapAkavidhimAha-vapiNDamityAdi / dIrghavRntasya ara- puTapAkAn yathAyogaM jAGgalopahitAn zubhAn // lukasya / avakUlayet pacet / udarAmayo'tra atIsAraH / ara rAmara evaM prarohairityAdi / evaM pUrvoktaprakAreNa, vaTAdInAM prarohai: lukasya vacaM padmakesaraM ca samabhAgaM gRhIlA saMpiSTA, | zAkhAdhobhAganiHsRtajaTAbhirityarthaH / AdizabdAt plakSagardabhAtatpiNDaM padmakAzmarIpaMtrapuTake nikSipya sUtreNAveSTya mRttikayA NDAdiprarohANAM praNam / vidhAnavat yathAyogamavasthApekSaminidhUmakhadirAzAreSu tAvat pace yAvadAye raktavarNatA tyarthaH / jAlopahitAniti atra jAGgalazabdena lAvakakapija. bhavati, tato'mArebhya AkRSya tatpiNDaM niSpIjya kharasaM lAdInAM grahaNaM, laghuvAt / vaTAdyavarohajAlamAMsapuTapAkakagRhIkhA zItIbhUtaM ca karSapramitamadhusahitamatIsAre kvAtha lpanA pUrvavat ||88||maatryaa pAyayet / anena vidhinA sarvapuTapAkakalpanA / ye ca sukRtamiti kuzaveSTitamiti vyAkhyAnayanti, tanmate bahuzleSma saraktaM ca mandavAtaM cirotthitam // 89 // 'sUtreNAveSTya' iti pATho nAsti / jIvantImeSajayAdiSveva- | kauTajaM phANitaM vA'pi hantyatIsAramojasA // mityAdi / jIvantI uttarApathe mahAkandA karkoTikAsadRza- | ambaSThAdimadhuyutaM pippalyAdisamanvitam // 90 // patrA, lATaviSaye tu mUlinI mahApratAnA / AdizabdAt pAThA bahuzleSma saraktamityAdi / phANitamiva phANitaM, styAnazaTIprabhRtInAM grahaNam / evamiti yathA aralutvakpuTapAkaviH | madhvAkRti / ojasA zaktyA AtmaprabhAveNa / atra kalpanAdhirevamatrApItyarthaH / anye tvevaM paThanti-'jIvantImeSazRGgeSu bRhatphalazuklakusumasnigdhapatrasya punnAmadheyasya kuTajasya valkaM caivaM vRnteSu kArayet' iti // 81-83 // gRhIlA SoDazaguNe aSTaguNe caturguNe vA jale kvAthayitvA tittiri luJcitaM samyaka niSkRSTAntraM tu pUrayet 84 | ardhAvaziSTaM kAthamAdAya vastragAlitaM kRtvA punastAvat paceta nyagrodhAditvacA kalkaiH pUrvavaJcAvakUlayet // yAvat pakkaphANitAkRtiH syAt , tatastanmadhye'mbaSThAdimadhurasamAdAya tasyAtha sukhinnasya samAkSikam // 85 // pippalyAdicUrNa caturthAzaM nikSipya avatAryamiti / anye tu zarkaropahitaM zItaM paayyetodraamye|| kuTajavakkharasaM gRhIlA tAvat kvAthayedyAvat phANitAkRtitittiri luzcitamityAdi / tittiri kRSNatittiri; niSkR-| rbhavatIti vyAkhyAnayanti // 89 // 9 // yAtramityupalakSaNaM, tena tuNDapAdavarjitamiti ca labhyate / pRshniprnniiblaabilvvaalkotpldhaanykaiH|| pUrvavacAvakUlayediti kRSNatittiri pAdatuNDAtravarjitaM kRtA | sanAgarIH pibeta peyAM sAdhitAmudarAmayI // 11 // Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] suzrutasaMhitA / 703 pRznipaNItyAdi / bilvaM bilvaphalaM komalaM, utpalaM nIlo- kRtaM zAlmalivRnteSu kaSAyamityAdi / kaSAyaM himasaMjJitatpalaM, sanAgaraiH sazuNThIkaiH / udarAmayI atiisaarii| peyArtha miti zItakaSAyamityarthaH; natu kathitaM, himazabdopAdAnAt / kvAthakalpanA pUrvavat // 91 // zItakaSAyavidhimAha-dravyacUrNamupAdAya ahorAtraM tulye aralutvak priyahuMca madhukaM dADimAkurAn // jale sthApayet , tato mRditaM vastrapUtaM palacatuSTayapramANaM madhu AvApya piSThA dadhani yavAgU sAdhayedravAm // 92 // yaSThImadhu ca karSapramANaM prakSipya peyamityarthaH // 98||essaa sarvAnatIsArAn hanti pakkAnasaMzayam // | vibaddhavAtavid zUlaparItaH sapravAhikaH // 99 // ___ aralukhagityAdi / dADimAkurAn dADimakomalapatrANi / saraktapittazca payaH pibettussnnaasmnvitH|| aralulagAdIn piSTvA dadhani nikSipya yavAgU sAdhayedi- | yathA'mRtaM tathA kSIramatIsAreSu pUjitam // 10 // tyarthaH / atra piSTeti yaduktaM tadaralukhagAdikvAthena yavAgU-cirotthiteSu tata peyamapAM bhAgaitribhiHzutam // sAdhananiSedhArtham / sAdhayevAmiti yathA nAtisAndrA doSazeSaM harettaddhi tasmAtpathyatamaM smRtam // 101 // bhavatItyarthaH / eSA yavAgUH / pakvAtisAraprastAvAt pakkAbhidhAnasya hitaH snehavireko vA bastayaH picchilAzca ye|| prAptasya punargrahaNena eSA yavAgUH pakkAtIsAre atizayena hiteti | picchilakharase siddhaM hitaM ca ghRtamucyate // 102 // jJApayati // 92 // cUrNAdInabhidhAya kSIrapAnasya viSayamAha-vibaddhavAtavid rasAJjanaM sAtiviSaM tvagbIja kauTajaM tathA // 93 // | zalaparIta ityAdi / vibaddhaH avaruddho vAtovid ca yasya dhAtakI nAgaraM caiva paayyettnnddulaambunaa|| | saH, tathA zUlaparItaH, tathA pravAhikAyuktaH, tathA rakta. sazUlaM rakta pranti ete mdhusmaayutaaH||94|| pittAnvita iti viSayacatuSTayamasya kSIrasya / payaH pibedirasAjanamityAdi / ete yogAH / sazUlaM rakajaM 'atIsAraM tyaktaM tat kIdRzaM peyamityAha-ao bhAgairityAdi, apAM iti zeSaH / anye tu 'hanti yogo'yaM madhusaMyutaH' iti paThilA bhAgairityapAdAnAt kevalajalena kSIrasAdhanamatroktam / doSaeka eva yogo'yamiti manyante // 93 // 94 // zeSahAritvaM kSIrasya prabhAvAt / tat kSIram / hi yasmAdarthe / madhukaM bilvapezI ca shrkraamdhusNyutaa|| | snehavirako'tra virecanIyadravyasaMskRtena snehena khabhAvena vireatIsAraM nihanyuzca zAliSaSTikayoH kaNAH // 95 // canasnehena vA / bastayaH picchilAzca ye bastayo bastivikAroktatadvallIDhaM madhuyutaM badarImUlameva tu // vakSyamANAzca / picchilA araluzAlmalIprabhRtayaH, teSAM kharase madhukamityAdi / zAliSaSTikayoH kaNAH iti atrApi | siddhaM ghRtaM bastI hitamityarthaH // 99-102 // zarkarAmadhusaMyutA iti saMbandhanIyam / ayamaparo yogo madhukaM zakatA yastu saMsRSTamatisAryeta zoNitam // bilvapezA catyAdiyAgasyAna kAzcat paThyata / tadyathA-yAgAnprAka pazcAdvA parISasya saruka sprikrtikH||103|| sAMgrAhikAMzcAnyAn pibet sakSaudrazarkarAn / nyagrodhAdiSu | kSIrizunAztaM sarpiH pibet sakSaudrazarkaram // kuryAca puTapAkAn yatheritAn'-iti // 95 // avasthAvazena cikitsitamAha-zakRtetyAdi / zakRtA bdryrjunjmbvaamrshllkiighetstvcH||16|| purISeNa saMsRSTaM saruka sazUlaM, saparikartikaH bastigudamedveSu kAH pItA nantyudarAmayam // parikRntanamiva vAtavedanA parikartikA tatsahita ityarthaH / badaryarjunetyAdi / arjunaH kakubhaH; badaryAdInAM vacaH | kSIrizuGgaH vaTAzvatthAdInAM nUtanapatrAkurAH / ghRtapAkapramANaM zarkarAkSaudrayutAH pItA udarAmayamatIsAra prantItyarthaH // 96 // - snehAdhyAyoktaM, kSaudrazarkarAprakSepaH pratyekaM krssprmaannH||103||etairev yavAgUzca SaDAna yUSAMzca kArayet // 97 // | dAtvikapippalIzuNThIlAkSAzakrayavaighRtam // 104 // pAnIyAni ca tRSNAsu dravyeSveteSu buddhimAn // saMyuktaM bhadrarohiNyA pakaM peyAdimizritam // etaireva yavAgUzcetyAdi / etaireva badaryAdibhiH / SaDA tridoSamapyatIsAraM pItaM hanti sudaarunnm||105|| dADimagorasAdinA ghanapallavaphalAdibhiH kRtAH / 'rasAjanaM tasyAmevAvasthAyAmaparamapi ghRtamAha-dAvItvagityAdi / sAtiviSaM' ityAdikaM 'dravyeSveteSu buddhimAn' ityantaM raktAtI dAvItvak dAruharidrAvak / anye dAvI dAruhAridrA, khak sAracikitsitaM kArtikAcAryoM na paThati, raktAtIsArasyAna khacamAhaH / bhadarohiNI kaTukA / dAvIlagAdibhirbhadrarohi. gIkRtatvAt ; pittAtIsArAvasthAyAM ca yo raktAtIsArastasya NIparyantaiH snehacaturthAzairudakacaturguNaM ghRtaM pakkaM peyAyavAgUcikitsA 'pittAtisArI yo marya' ityAdinA vakSyamANA'sti; prabhRtibhiryuktaM pItaM tridoSamapyatIsAraM hantIti saMbandhaH zrIjenjaTAcAryeNeSa pATho vimRzyaiva sarvo'pi paThitastanmatA // 104 // 105 // nusAriNA zrIbrahmadevenApi ||97||kRtN zAlmalivRnteSu kaSAyaM himasaMjJitam // 98 // gaurave vamanaM pathyaM yasya syAt prabalaH kphH|| nizAparyuSitaM peyaM sakSaudraM madhukAnvitam // | jvare dAhe savirabandhe mArutAdraktapitsavat // 106 // zakarAkSA Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM prAgAmAvasthAyAM vamanamabhidhAyedAnI pakkAvasthAyAmapi rasena sakSIreNa picchAbastideyaH, athavA kapitthAdidravyakalkaM bamanamAha-gaurave vamanamityAdi / gaurave jaTharagaurave, rakta-kSIreNAlojya picchAbastiyaH' iti manyate // 111 // pittavaditi yathA raktapitte'dhogate vamanaM tathA atIsAre'pi | prAyeNa gadadaurbalyaM dIrghakAlAtisAriNAma // gauravAdiyukta yasya puruSasya prabalaH kapho bhavet , mArutAt | bhavettasmAddhitaM teSAM gude tailAvacAraNam // 112 // viDbandhe ca sati vamanaM pathyamiti saMbandhaH / nanu vamanaM kathA dIrghakAlAtisAriNAM gudadaurbalye cikitsitamAha-prAyeNa matIsAranam ? ucyate-dravazleSmaNaH kSayAdviparItamArgacikitsA gudadaurbalyamityAdi / tailAvacAraNaM picusekAnuvAsanaiH; sadAhe prabhAvAdvA // 106 // gudadaurbalye punarpatamavacAraNIyam // 112 // saMpakke bahudoSe ca vibandhe muutrshodhnaiH|| kpitthshaalmliiphnyjiivttkaarpaasdaaddimaaH|| kAryamAsthApanaM kSipraM tathA caivAnuvAsanam // 107 // | yUthikA kacchurA zeluHzaNazcuccUzca dAdhikAH // 113 AsthApanAnuvAsamaviSayamAha-saMpakvetyAdi / saMpakke 'atI. 'atA. atIsArazUle cikitsitamAha-kapitthazAlmalItyAdi / sAre' iti zeSaH / vibandhe adhovAtAdInAmapravRttoM / mUtrazodhanaiH | phajI pAThAmedaH, anye bhAgImAhuH / kacchurA kaGkatikA, anye sRNapaJcamUlIpASANabhedagokSurapramRtibhiH / AsthApanaM nirUhaH | durAlabhAmAhuH / zeluH zleSmAtakaH / dAdhikA danA saMskRtAH / // 107 // hitazabdo'tra vakSyamANaH saMbadhyate, sa cArthAdvahuvacanAnto pravAhaNe gudabhraMze mUtrAghAte kaTigrahe // draSTavyaH / kapitthAdayazcuccaparyantA danA saMskRtA hitA madhurAmlaiH zRtaM tailaM sarpi'pyanuvAsanam // 108 // ityarthaH // 113 // . anuvAsanasyAparaM viSayamAha-pravAhaNe ityAdi / gudabhraMze zAlaparNI pRzniparNI bRhatI knnttkaarikaa| gudaniHsaraNe, madhuraiH kAkolyAdibhiH, amlaiH bIjapUrakakapi balAzvadaMSTrAbilvAni pAThAnAgaradhAnyakam // 114 // tthcukrikaavRkssaamlkaalikaadibhiH||18|| eSa AhArasaMyoge hitaH sarvAtisAriNAm // gudapAkastu pittena yasya syaadhitaashinH|| peyAdyapayogadravyANyAha-zAlaparNItyAdi / eSa zAlapatasya pittaharA sekaasttsiddhaashcaanuvaasnaaH||109||aadiH / AhArasaMyoge peyAdisaMskAre saMskArazca zAlapA. gudapAka ityAdi / yasya atIsAriNaH, ahitAzinaH apathya- divyapalacatuSTayaM jalADhake sAdhayitvA ardhazatena tena peyAdi bhojinH| tatra gudapAke pittaharAH sekAH kSIrekSurasazarkarodaka-sAdhanIya vRddhavaidyAstu bahudravyasAdhitAmbusaMskRtAhArasyArumadhurauSadhakaSAyaiH kRtAH, tassiddhAH pittaharaiH siddhA anuvA-cikarakhAdADhake'mbhasi palamAtraM dravyaM sAdhayanti / bhaktAdisanAH snehAH / yadyapi gudapAkaH pittenaiva syAttathA'pi 'gude sAdhane dravapramANaM tatrAntarAjjJeyaM tathA hi-"bhaktaM paJcaguNe pakke gatoSmANamatIsArakiNaM tyajet' iti yo gudapAko'bhi-toye yavAgU SaDguNe pacet / caturdazaguNe peyAM vilepI ca hitasvatparihArArthamahitAzitvena prakupitapittajanitagudapAkaci-caturguNe"-iti / eSa zAlapAdirdazAGgatvena prasiddhaH kitsArtha ca 'gudapAkastu pittena' ityuktam // 109 // // 114||ddhimnnddsuraabilvsiddhN tailaM samArute // tilakalko hitazcAtra maugo mudrasastathA // 115 // bhojane ca hitaM kSIraM kacchurAmUlasAdhitam // 110 // tilakalka ityAdi / maudgo mudgasya kalkaH // 115 // tailAnuvAsanaviSayamAha-dadhItyAdi / dadhimaNDo dadhimastu / pittAtisArI yo martyaH pittalAnyatiSevate // dadhimaNDAdibhiH siddhaM tailamanuvAsane deyamityarthaH / samArute pittaM praduSTaM tasyAzu raktAtIsAramAvahet // 116 // 'atIsAre' iti zeSaH / kacchurA kaGkatikA, 'zUkavimbA'| jvaraM zalaM tuSAM dAhaM gudapAkaM ca dAruNam // ityeke, 'durAlabhA' ityanye // 110 // idAnI pittAtIsArasyaivAvasthAvizeSa rakAtIsAramAhaalpAlpaM bahuzo raktaM sarugya upavezyate // pittAtisArI yo martya ityAdi / pittalAnyeveti annapAnAyadA vAyurvibaddhazca picchAbastistadA hitaH // 111 // | dIni / dAruNaM kaSTasAdhyam // 116 // picchAbasteviSayamAha-alpAlpamityAdi / bahuzo bahUn yo rakaM zakRtaH pUrva pazcAdvA pratisAryate // 117 // vArAn , saruk savedanaM, ya upavezyate atisAryate, tasya | sa pallavaivaTAdInAM sasarpiH sAdhitaM pyH|| tadA picchAbastihita iti saMbandhaH / picchAbastiH picchi- pibet sazarkarAkSaudramathavA'pyabhimathya tat // 118 ladravyaiH kRtaH; sa ca 'badathairAvatIzelazAlmalI' (ci. a. | navanItamatho lihyAttakaM caanupibetttH|| 38) ityAdinA nirUhakramokaH; jejaTAcAryastu 'atraivA | pittAtIsArasyaivAvasthAntaramabhidhAya cikitsitamAhadhyAye vakSyamANAnAM 'kapitthazAlmalIphajI' ityAdidravyANAM yo rakamityAdi / saH pittAtIsArayuktaH puruSaH / vaTAkalkapiNDaM puTapAkavidhinA saMkhedya niSpIya rasamAnIya tenAdInAM nyagrodhAdInAmaH atra nyagrodhAdipallavAnA palA, 1tavevApyanuvAsanam' iti pA0 / / 'pravAhega' iti pA0 / / kSIrapalacatuSTayaM, caturguNaM jalaM ca dattvA sAdhayilA kSIra Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] suzrutasaMhitA / 705 vazeSaM prAcaM, tacca ghRtakaIMkayutaM madhyAgniH pibet / abhimathya vilvamadhyaM samadhukaM zarkarAkSaudrasaMyutam // vilojya / tatkSIraM tadutpannaM navanItaM ca zarkarAmadhuyutaM | taNDulAmbuyuto yogaHpittaraktotthitaM jyet||127|| lihyAdityarthaH / anye tu vaTAdipallavazRtaM kSIraM madhughRtazarkarA- bilvamadhyamityAdi / avasthAvazena pittAdraktAdvA utthitaM, diyuktaM pibediti manyante; tata eva ca navanItaM kevalaM na ta raktapittAbhyAmevotthitaM, evaM satyatIsArANAM saptakhaM syAt lihyAt , tatastakaM pibediti vadanti // 117 // 118||priyaalshaalmliiplkssshllkiiti nizatvacaH // 119 // yogAn sAMprAhikAMzcAnyAn pibetskssaudrshrkraan|| kSIre vimRditAH pItAH sakSaudrA rktnaashnaaH|| nyagrodhAdiSu kuryAcca puTapAkAn yatheritAn // 128 // priyAlazAlmalIplakSetyAdi / priyAlAdInAM vacaH pRthak ___atra sAMprAhi kAniti sAmAnyoktAvapi pittAtisAroktApRthak peyAH sAmastyena vA / priyAlaH cAraH, plakSaH parkaTI, niti pratyetavyam , aupayikatvAt / nanu, nyagrodhAdiSu puTapAkA tinizaH syandanaH / kSIre ajAkSIre, tatrAntaroktatvAt / vimRditA AloDitAH / sakSaudA madhusahitAH // 119 // darzitAH, tatkathaM punarabhidhIyante ? ucyate-nyagrodhAdiSu kuryAceti yatheritAn puTapAkAn kuryAditi yojanAt // 128 // madhukaM zarkarAM lobhraM payasyAmatha sArivAm // 120 // pibecchAgena payasA sakSaudraM raktanAzanam // gudapAke ca ye uktAste'trApi vidhayaH smRtaaH|| madhukaM zarkarA lodhramityAdi / payasyA arkapuSpI // 120 // gudapAke cetyAdi / ye uktAH sekAdayaste pittarakomaJjiSThAM sArivAM lobhraM padmakaM kumudotpalama // 12 // sthite'tIsAre hitaaH||pibet padmAM ca dugdhena chAgenAsakaprazAntaye // rujAyAM cAprazAmyantyAM picchAvastirhito bhavet // majiSThA sArivAmityAdi / padmakaM prasiddha, kumudaM zvetam, avasthAvazena punaH picchAbastimAha-rujAyAmityAdi utpalaM nIla, padmA bhArgI / maJjiSTAdIni kalkIkRtAni cUrNiH // 129 // tAni vA chAgadugdhena pibedityarthaH // 121 // saktavid doSabahulaM dIptAgnio'tisAryate // zarkarotpalalodhrANi samaGgA madhakaM tilaaH||122|| viDaGgatriphalAkRSNAkaSAyaistaM virecayeta // 130 // tilAH kRSNAH sayaSTyAhvAH samagA cotpalAni ca // athavairaNDasiddhena payasA kevalena vaa|| tilA mocaraso lobhraM tathaiva madhukotpalam // 123 // yavAgUrvitareccAsya vAtaghnairdIpanaiH kRtaaH||131|| kacchurA tilakalkazca yogAzcatvAra eva ca // idAnImavasthApekSamatIsAre virecanamAha-sakta viDityAdi / Ajena payasA peyAH sarakte mdhusNyutaaH||124|| saktavid vibaddhapurISaH / doSabahulamiti doSazabdo'tra purISa zarkarotpalalodhrANItyAdi / samagA varAhakrAntA / tilAH vacanaH, tena purISabahulamityarthaH / tam atIsAriNaM, viDaGgAdikRSNAH kRSNatilAH, sayaSTyAhvA yaSTImadhusahitAH / mocarasaH kaSAyairvirecayedityarthaH / athavetyAdi / eraNDamUlasiddhana kevalena zAlmalIniryAsaH / kacchurA kaGkatikA / sarake purISe 'vati' kSIreNa virecayediti saMbandhaH / virecitasya kiM kAryamiiti zeSaH / zarkaretyAdicatvAro yogAH zlokArdhikA madhusa- tyAha-yavAgUrityAdi / vAtaghnairdIpanairiti zAlipAdibhiH / hitAH sarakta purISe chAgadugdhena peyA ityarthaH // 122-124 // nana. 'stoka stokaM vibaddham' ityAdAvasamyakapravartamAne purISe drave sarakta sravati bAlabilvaM saphANitam // virecanamuktam, atrAtipravartamAne kathaM virekaH? ucyatesakSaudratailaM prAgeva lihyAdAzu hitaM hi tat // 125 // atrAtIsArAtipravartakasya prakupitapittasya virecanena nirAkaraNA sarakte adrave ca purISe sarati cikitsitamabhidhAya sara- dityadoSaH // 130 // 131 // ktadravAtIsAriNazcikitsitamAha-drave sarakke ityAdi / dravedImAniniSparISo yaH sAryate phenilaM zakRt // dravamale, 'udakadhAtau' ityanye / phANitaM kAkavI, sakSaudratailaM 3, sa pibet phANitaM zuNThIdadhitailapayoghRtam // 132 // madhutailasahitaM. prAgeveti bhojanAt pUrva hitam / 'Azu hitm| ___ ato'tIsArasyaivAvasthAntarAnvitasya niHsArakasaMjJakasya ityatra 'hitakaram' ityanye paThanti // 125 // lakSaNaM cikitsitaM cAha-dIptAgniniSpurISo. ya ityAdi / kozakAraM ghRte bhRSTaM lAjacUrNa sitA madhu // niSpurISaH kSINavarcAH, phenilaM zakRt phenavat purISamityarthaH / sazUlaM raktapittotthaM lIDhaM hantyudarAmayam // 126 // phANitaM kAkavI, tailaM tilatailaM, payo dugdhaM, phANitamityAdikaM kozakAramityAdi / kozakAra IkSubhedaH / atra vidhi: ghRtAntamekIkRtya pibedityarthaH // 132 // nisvacaM kozakArasya sUkSmakhaNDaM ghRte bhRSTvA peSayitvA lAjaza khinnAni guDatailAbhyAM bhakSayedvadarANi ca // karAcUrNa mizraM madhunA lihana raktapittotthaM sazUlamudarAmayamatIsAraM hantItyarthaH // 126 // __ atraiva dvitIyaM yogamAha-khinnAnItyAdi // khinnAni piSTavadvA'pi samaM bilvazalATubhiH 133 1 'dravati' iti pA0 / 2 'icchubhabhedaH' iti pA0 / 'kozakAro nAma kauzeyavastropAdAnabhUtatantUtpAdaka: kITavizeSaH' iti tRtIyayogamAha-khinnAnItyAdi / khinnAni 'badarANi' haaraanncndrH| 1'nizcArakasaMzikasya' iti pA0 / su0 saM0 89 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantra iti zeSaH / piSTavaditi piSTakhedana vidhinetyarthaH / samaM nicitaM saMcayaprAptaM, balAsa zleSmANaM, nudati prerayati, adhabisvazalATubhiH bAlabilvaphalaiH sahetyarthaH / etena bilvazalA- stAd gudamArge, pravAhamANasya preryamANasya, muhuH vAraMvAraM, TubhiH saha badarANi piSTakhedanavidhinA khinnAni zItIbhUtAni malAktam ISatpurISamizraM, 'zleSmANaM' iti zeSaH; etenaitaduktaM guDatailAbhyAmaznIyAdityarthaH / anye vanyathA paThanti-sukhi- bhavati-yatra roge vAtapreritaM karpha puruSaH prerayati, tAM mAn piSTavadvA'pi mASAn bilvazalATubhiH' iti / mASA- pravAhikA karpha pravAhamANasya preryamANasya tajjJAH pravadantIti niti kSINapurISasya purISajananArtha mASopadezaH // 133 // saMbandhaH / balAsamityupalakSaNaM, tena pittaM raktaM vA nicitamiti danopayujya kulmASAn zvetAmanupibet surAm // jJeyam // 138 // caturtha yogamAha-danopayujyetyAdi / kulmASAn Astara- pravAhikA vAtakRtA sazUlA khinnAn yavapiSTamayAn / zvetAM surAM paiSTIm / kulmASAn danA pittAt sadAhA sakaphA kaphAcca // sahopayujya paiSTI surAM pibedityrthH| sazoNitA zoNitasaMbhavA tu zazamAMsaM sarudhiraM samaGgAM saghataM ddhi||134|| tAH sneharUkSaprabhavA matAstu // 139 // khAdedvipAcya seveta mRdvannaM zakRtaH kSaye // tAsAmatIsAravadAdizecca pazcamaM yogamAha-zazAMsamityAdi / samajhA lajjAlukA, liGgaM kramaM cAmavipakvatAM ca // dadhisaMyutaM kalkaM zaizarudhireNaiva prAznIyAnmalasaMkSaye iti / vAtAdibhedena pravAhikAmAha-pravAhikA vAtakRtetyAdi / anye 'samajhAM' ityatra 'samAMzaM' iti paThanti, vyAkhyAnayanti sneharUkSaprabhavA iti sneharUkSAbhyAM prabhavo yAsA tAstathA; ca-zazamAMsarudhireNa samAMzaM tulyaM kRtvA saghRtaM sadadhi etacca prAyikam / tAH pravAhikAH / tAsAmityAdi / tAsA vipAcya khAdedityarthaH / seveta mRdvannamiti mRdvannamatra purISa- pravAhikANA; yadyapi vAtAdibhedena prAgeva pravAhikANAM lakSaNajanakaM mASAdikaM saMskRtam / zakRtaH kSaye purISakSaye // 134 // - muktaM tathA'pyatIsAravadAdizeca liGgamityabhidhAnamadhikaliGgajJAsaMskRto yamake mASayavakolarasaH shubhH||135|| panArtham / kramaM kriyAkramam / AmavipakvatAm AmatA vipakvatA bhojanArtha pradAtavyo ddhidaaddimsaadhitH|| cetyarthaH // 139 // varcaHbhaye yUSaprayogamAha-saMskRta ityAdi / yamake ghRta- na zAntimAyAti vilaGghanairyA taile, raso'tra kvAthaH; mASAdiyUSo ghRtatailasaMskRto dadhidA- .. yogairudIrNA yadi pAcanairvA // 140 // .. DimAbhyAM saha sAdhitazca kSINapurISasya bhojanArtha pradAtavya tAM kSIramevAzu zRtaM nihanti ityarthaH // 135 // tailaM tilAH picchilabastayazca // viDaM bilvazalAdani nAgaraM cAmlapeSitam // 36 // laGghanAdyupakramairyA pravAhikA na prazAmyati tAM kathaM cikidanaH sarazca yamake bhRSTo varcaHkSaye hitH|| sedityAha-na zAntimityAdi / udIrNA utkaTA yA pravA kSINavarcasaH aparaM yogamAha-viDamityAdi / viDaM lavaNa- hikA laGghanaiH pAcanayoMgairvA zAnti na yAti tAM kSIrAdikaM medaH, danaH saro dana uparitano bhAgaH / yamake ghRtataile | hantIti saMbandhaH // 140 // // 136 // ArdaiH kuzaiH saMpariveSTitAni sazUlaM kSINavarcA yo dIptAgniratisAryate // vRntAnyathAmA'Ni hi zAlmalInAm // 14 // sa pibeddIpanairyuktaM sarpiH saMgrAhakaiH saha // 137 // pakkAni samyaka puTapAkayoge viziSTAvasthAhitamaSTamayogamAha-sazUlamityAdi / dIpanaiH nApothya tebhyo rasamAdaMdIta // citrakAdibhiH, saMgrAhakaiH dhAtakIbilvazalATuprabhRtibhiH / yaH kSIraM zRtaM tailahavirvimizraM kSINapurISo dIptAgniratisAryate sa citrakAdidhAtakyAdidravya- kalkena yaSTImadhukasya vA'pi // 142 // cUrNayuktamapakkameva sarpiH pibedityarthaH // 137 // basti vidhyAbhiSagapramattaH . vAyuH pravRddho nicitaM balAsaM pravAhikAmUtrapurISasaGge // nudatyadhastAdahitAzanasya // picchAbastimAha-ArdaiH kuzairityAdi / basti picchApravAhamANasya muhurmalAktaM bastim / asya pramANaM nirUhoktavidhinokaM (ci. a. 38) pravAhikAM tAM pravadanti tjjnyaaH||138|| jJAtavyam / apramattaH sAvadhAnaH // 141 // 142||idaaniiN pravAhikAsaMjJamatIsArabhedamAha-vAyurityAdi / dvipaJcamUlIkathitena zUle 1 tadudhireNaiva' iti pA0 / 2 'dIptAgnistUrNamatisAryate' iti pravAhamANasya samAkSikeNa // 143 // paa0|| kSIreNa cAsthApanamatryamuktaM Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 40] sushrutsNhitaa| avasthAvizeSe AsthApanopadezamAha-dvipaJcamUlItyAdi / tu nizcArakAbhidhAnena atisAraH pravAhikA cocyate iti dvipaJcamUlIkkathitena dazamUlIkathitena / AsthApanaM nirUhaH / manyante, atroktayogAnAmubhayahitalApAdanArtham / nanvayamarthaH ayaM zreSTham / kSIrapAkakalpena dazamUlIsAdhitena kSIreNa 'tAsAmatIsAravadAdizecca' ityanena prAptaH, punaratrAginena kiM madhusahitenAsthApanaM zreSThamuktaM, pravAhamANasya zUle bhavatIti prayojanam ? ucyate-atroktayogAH pravAhikAryA vizeSaNa saMbandhaH // 143 // | hitA iti jJApanArtham / sutaptetyAdi |-sutptsuvrnnruupyetrtailen yukhyAdanuvAsanaM c|| lohaprakSepakkathitena kSIreNa; anye vaghaTitaM rUpyAdikaM kupyaanuvAsanamAha-tailenetyAdi / dvipaJcamUlIsAdhitakSIra- mAcakSate; kecit kupyasthAne kUrpamiti paThanti vyAkhyAnasiddhena tailenAnuvAsanaM yujyAdityarthaH, na punarapakvatailena, tasya yanti ca-kUrpo dakSiNApathe pASANavizeSaH zaGkhamuNDAkRtiH vyApatkaratvAt // rasAyanavAdeSu prayujyate / evaM vidhena kSIreNa vA bhuJjIteti saMbavAtaghnavarge lavaNeSu caiva | dhyate / vyoSaM trikaTu / vidArigandhetyatra Adizabdo lupto jJeyaH, tailaM ca siddhaM hitamannapAne // 144 // | tena vidArigandhAdigaNo gRhyte| trikaTuvidArigandhAdigaNasiddhana annasaMskArArtha pAnArtha ca tailamAha-vAtaghnavarge ityAdi / kSIreNa zUlAdito nizcArakI hitAya bhojya iti sNbndhH| vAtaghnavarge vidArigandhAdau, lavaNeSu saindhavasauvarcalAdiSuH atra vAtaghnetyAdi |-vaatghnaani zAlapAdIni, bhadradArvAdIvidArigandhAdikAthena saindhavAdyAvApena siddhaM tailamanasaMskAre nItyanye; sAMprAhikANi bilvapAThAcAGgerIprabhRtIni; dIpanIyAni pAne ca hitamityarthaH / anye tu 'lavaNeSu ca' ityatra 'madhureSu' / citrakazuNThyAdIni / SaDA sadADimA gorasAdAnA ghanAH / iti paThanti, evamanyatra dRSTavAt // 144 // kRtAH saMskRtAH / matsyAn sAMprAhikAn rohitazakulAdIn / ' lobhraM viDaM bilvazalATu caiva rasaM lAvAdimAMsarasam / AmuyAt pibet , dhAtUnAmanekArtha vAt / vAtaghnAni zAlaparNIpRzniparNIbRhatyAdIni, taiH siddhaM lihyAca tailena kaTutrikADhyam // badarAdisaMskRtamityanye vyAkhyAnayanti / saghRtaM satailamiti lehaprayogamAha-lodhaM viDamityAdi / kaTutrikAbyamiti ghRtatailena bhRSTaM, vAtaghnasiddhaM ghRtatailabhRSTaM mAMsarasamApnuyAditi trikaTupradhAnaM spsstttrikttukmityrthH| saMbandhaH / eNAvyajAnAmityAdi |-ennH kRSNasAraH, aviH danA sasAreNa samAkSikeNa bheDaH, ajA chAgI, baTapravAlaiH vaTakomalapallavaiH, pizitAni bhuJjIta nizcA(sA)rakapIDitastu // 145 // mAMsAni; eNAdInAM pizitAni vaTapravAlaiH saha siddhAni sutaptakupyakkathitena vA'pi khAdediti saMbandhaH / medhyasyetyAdi |-medho yajJastadarho medhyaH .kSIreNa zItena madhuplutena // tasya etena medurasyetyuktaM, yajJe tasyAhavAt / rakkaM styAnaM zUlArdito vyoSavidArigandhA raktam, bhata eva khAdedityupapannam / bastasya chAgasya / dati siddhena dugdhena hitAya bhojyaH // 146 // dudhnA sahitamityarthaH / 'medhyasya' ityatrAnye 'medhyaM ca' iti vAtaghnasAMnAhikadIpanIyaiH paThanti; tatra medhyamiti rakasya vizeSaNam ; medhyasya bastasya kRtAn aMDAMzcApyupabhojayezca // - raktaM, ghRtatailamRSTaM danA saMskRtaM khAdediti sNbndhH| khAdet khAdecca matsyAn rasamAnuyAcca pradehairityAdi / pAkena ghanIbhUtA rasAH pradehAH, taiH| zikhI vAtaghnasiddhaM saghRtaM satailam // 147 // mayUraH, kukuTa ityanye / pralepairityanye paThanti / (tatrApi sa eNAvyajAnAM tu vaTapravAlaiH / evArthaH / zikhilAvajaiH pradehaizca saha saMskRtaM tadrataM khAdediti siddhAni sArdha pizitAni khAdet // saMbadhIyAt; anye pradehairiti bhujItetyatra saMbadhnanti / ) medhya(dyasya siddhaM tvatha vA'pi raktaM yUSaiH mASAdiyUSaiH / maassaanityaadi|-susiddhaan sukhinnAn , bastasya danA ghRtatailayuktam // 148 // ghRtamaNDastu ghRtasya styAnasya uparistho bhAgastena yuktAn, khAdet pradehaiH zikhilAvajairvA maricopadaMzAn maricAvacUrNitAn ; sukhinnAna mASAn ghRtama. bhuJjIta yUpairdadhibhizca mukhyaiH|| NDamidhAna maricAvacUrNitAn khAdediti sNbndhH||145-149|| mASAn susiddhAn ghRtamaNDayuktAn mahAruje mUtrakRcchre bhiSara basti pradApayet // khAdeva danA maricopadaMzAn // 149 // payomadhughRtonmizraM madhukotpalasAdhitam // 150 // lodhrAdikaM lIr3hA bhojanamAha-danA sasAreNetyAdi / danA sasAreNa uparitanasnigdhabhAgasarAkhyasahitena, samAkSikeNa sa bastiH zamayettasya raktaM dAhamatho jvaram // madhusahitena, evaM vidhena danA saha bhojanaM kurvItetyarthaH / nizcA 1 AtisArikaH' iti pA0 / 2 anye tu 'dadhidADimAmlaiH' rakaH pravAhikAmedaH purISakSayAparaparyAyaH, tena pIDitaH;-anye nya iti paThanti, 'tatra dathidADimAmlayUSairbhujIteti saMbandhaH' iti pA0 / 1avasthAyA' iti pA0 / 2 'rasAn' iti pA0 / / 3 'uparyaccho bhAgaH' iti pA0 / Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM AhAramupadizya bastimAha-mahAruje ityAdi / basti garbhAnvitA / zallakyAdikkAthaibilvagarbhAnvitA tailaghRte saMskRtA nirUham / madhukaM yaSTImadhu, utpalaM nIlotpalam / madhukanIlo- dani siddhA yavAgU: pathyatameti saMbandhaH // 155||tplsaadhiten kvAthena kSIramadhughRtonmizritena basti bhiSak | rdhAroSNadugdhasya tathA ca paanm|| pradApayet , sa ca dattaH san raktamityAdikaM zamayediti pravAhikAyAM kSIrapAnasya pathyatamatvamAha-dhAroSNadugdhana saMbandhaH / yadyapi pravAhikAyAM prAgeva bastirabhihitastatpra- syetyAdi / tatheti pthytmmityrthH|snggenaitaavpi bastI abhidheyau bhavataH, tathA'pyatra viziSTAva. laghUni pathyAnyatha dIpanAni sthAyAM nizcArakasaMjJAyAM mahArujAdyanubandhe viziSTau bastI prati snigdhAni bhojyAnyudarAmayeSu // 156 // pAditau // 150 // hitAya nityaM vitaredvibhajya madhurauSadhasiddhaM ca hitaM tasyAnuvAsanam // 151 // __yogAMzca tAMstAn bhissgprmttH||157|| rAtrAvahani vA nityaM rujA" yo bhvennrH|| - niruuhbstimbhidhaayaanuvaasnmaah-mdhuraussdhsiddhmityaadi| idAnImupasaMhAramAha-laghUnItyAdi / bhojyAni bhojanapramadhurauSadhAni kAkolyAdIni taiH siddha; rujaato yo naro | kArAn / udarAmayeSu atIsArapravAhikAkhyeSu / vitaret bhavet tasya madhurauSadhasiddhamanuvAsanaM rAtrI dine vA hitamiti dadyAt / vibhajyeti doSavizeSamavasthAM ca / anye tu 'pathyAni sNbndhH| yadyapi rAtrAvanuvAsanaM niSiddhaM tathA'pi nityaM zUlAte | | yogAMzca vibhajya' iti saMbadhnanti / yogAMzca tAMstAniti laghurugdAhajvarasadbhAve sati rAtrAvapi deyam // 151 // dIpanasnigdhAn / apramattaH sAvadhAnaH // 156 // 15 // yathA yathA satailaH syAdvAtazAntistathA tathA 152 tRSNApanayanI ladhvI dIpanI bstishodhnii|| prazAnte mArute cApi zAnti yAti prvaahikaa|| jvare caivAtisAreca yavAgUH sarvadA hitaa||158|| tasmAt pravAhikAroge mArutaM zamayeddhiSaka // 153 // ekAntahitatvArtha yavAgvA guNakIrtanamAha-tRSNApanayanI pravAhikAroge'nuvAsanasAphalyamAha-yathetyAdi / yAti tyAdi / tRSNApanayanI pipAsAharI / sarvadA . sarvAkhavasthAsu, upazAnti gacchatItyarthaH // 152 // 153 // yato jvarAtisArayoragnimAndyaM bhavati, yavAgUzcAgnidIptikarI, pAThAjamodAkuTajotpalaM ca / ataH sarvadA hitA // 158 // zuNThI samA mAgadhikAzca pissttaaH|| rUmAjAte kriyA snigdhA rUkSA snehnimittje|| sukhAmbupItAH zamayanti rogaM | bhayaje sAntvanApUrvA zokaje zokanAzinI // 159 // pravAhikAroge dIpanIyauSadhamAha-pAThAjamodetyAdi / viSArzaHkRmisaMbhUte hitA cobhayazarmadA // sukhAmbu ISaduSNAmbu / pAThAdayaH pippalyantAH samAstulyAH rogapratyanIkaM cikitsi tamabhidhAya hetu viparItamAhapiSTAH sukhAmbunA pItA rogaM pravAhikAkhyaM zamayantIti | rokSyAdityAdi / kakSAjAte 'atIsAre' iti zeSaH, snigdhA kriyA , saMbandhaH / 'hitA' iti zeSaH / bhayaje atIsAre sAntvanApUrvI zA(sA)medhyANDasiddha saghataM payo vA // 154 // maprayogapUrvA / zokaje putramitrakalatrAdiviyogaje / viSAdisaMmedhyANDasiddhamityAdi / medhyANDaM chAgalANDa, tatsiddhaM payaH | bhUte'tIsAre ubhayazarmadA viSArzaHkRmihitA tajanitAtisAre kSIra saghRtaM pravAhikA zamayedityatrApi saMbadhyate / kSIrapAka-hitA cetyarthaH; etena hetuvyAdhipratyanIkA kriyokA ||159||vidhiH prAguktaH // 154 // chardimUrchAtRDAdyAMzca saadhyedvirodhtH|| 160 // zuNThI ghRtaM sakSavakaM satailaM ___ atIsAropadravacikitsitamAha-chardItyAdi / avirodhataH vipAcya lITvA''mayamAzu hanyAt // iti 'mUlavyAdheH' iti zeSaH // 16 // zuNThImityAdi / kSavakaH chikAkaraH phaNijjakAkAro loke samavAye tu doSANAM pUrva pittamupAcaret // 'chikinI' iti prasiddhaH / atra vidhiH-zuNThIkSavakakalka jvare caivAtisAreca sarvatrAnyatra mArutam // 16 // saghRtatailamavalehavidhinA vipAcya lIDhA AmayaM pravAhikAkhya- | nanvatIsAre trayANAM doSANAM dvayorvA saMyoge pUrva ko doSa mAzu hanyAditi sNbndhH|| uparyata ityAha-samavAye tu doSANAmityAdi / samavAgajAzanAkumbhikadADimAnAM yo'tra saMyogaH / doSANAmiti trayANAM dvayorvA / ki doSANAM - rasaiH kRtA tailaghRte sadani // 155 // saMyoge sarvatrApi pUrva pittamupacaraNIyamityAha-jvare caivebilvAnvitA pathyatamA yavAgU tyAdi / sarvatrAnyatra mArutamiti jvarAtIsArau vihAyAgajAzanetyAdi / gajAzanA zallakI, kumbhikA pAnIyaku-nyeSu rogeSu sarvatra vAtamupAcaredityarthaH / yadyapi jvaraci. mbhikA. rasaiH kvAthaiH, kRtA saMskRtA / bilvAnvitA bilva- kitsite 'zamayet' pittamevAdI ityAdinA jvare doSANAM sama. 1 'tatprasaMgata evaitAvapi' iti pA0 / 2 'kuTajasya bIjaiH' vAye pUrva pittamupAcarediti proktaM, tathA'pyatra 'jvare caiva' iti iti paa0| punaryaduktaM tavare'tizayena pUrva pittamupAcarediti pratipAdanA Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 10] sushrutsNhitaa| 709 ---- --- thaim / ye ca tatrAntarIyA atIsAre pUrva vAtopakramamicchanti | karmadoSakSayakRtA teSAM siddhirvidhIyate // teSAmayamabhiprAyaH-yatrAtIsAre kaphavAtasamavAyaH syAttatra / karmadoSodbhavAnAM cikitsitamAha-karmetyAdi / teSAm ubhapUrva vAtamupAcaret , yasmAt pAcanena AmakaphakSayAdvAyo- yajAnAm / karmadoSakSayakRtA iti karmakSayakRtA yAgadAnamantrabavRddhiH // 161 // lyupahAradevatArAdhanagurupUjanAdinA, doSakSayakRtA snehakhedanavayasyocAraM vinA mUtraM samyagvAyuzca gacchati // manAdinA / siddhiH sAdhanaM, vidhIyate kriyate ||diiptaagnerlghukosstthsy sthitastasyodarAmayaH // 162 // duSyati grahaNI jntorgnisaadnhetubhiH|| 166 // idAnImatIsAranivRttilakSaNamAha-yasyoccAramityAdi / prakRtamidAnI prastUyate-tatrAnutpannAtIsArasyApi grahaNIuccAraM purISam / samyagiti pravRttizaGkArahitam / vAto'tra rogasaMbhavamAha-duSyatItyAdi / duSyati vikRti yAti / adhovAtaH / dIptAgneriti prathamAvasthApekSayA; tena atIsAre nivR- grahaNI pittadharA kalA vayadhiSThAnatvena saMjAtA / nantoH te'pi mandAmeriti vakSyamANaM na virudhyate / laghukoSThasya udara- | prANinaH, agnisAdanahetubhiH agninirvApaNakAraNaiH. etenAgauravarahitasya / sthito nivRttaH / udarAmayaH atIsAraH 162 tIsAraM vinA'pi grahaNIrogasaMbhava uktaH // 166 // karmajA vyAdhayaH keciddoSajAH santi caapre|| atisAre nivRtte'pi mndaagnerhitaashinH|| karmadoSodbhavAzcAnye bhUyaH saMdUSito vahnirgrahaNImabhidUSayet // 167 // avazyaM vaktavyavAdasya vastuna eSa pradeza ityato'tra tasmAtkAryaH parIhArastvatIsAre viriktavat // vyAdhInAM karmajAdibhedena traividhyamAha-karmajA vyAdhaya | yAvanna prakRtisthaH syAddoSataH prANatastathA // 168 // ityAdi / tatra payaratAnAM sadvRttaratAnA zAstroktAhAravihArase- / utpannAtIsArasya yathA grahaNIrogotpattistathA darzayannAhavinAM hemantazizire raktapittAdyutpatte, vasante vAtavyAdhyu- atIsAre ityAdi / nivRtte'pIti apizabdAdanivRtte'pi / bhUyaH tpattiH, prAvRSi zleSmavyAdhyutpattirityAdayo nimittamantareNa punarapi / grahaNImiti amyadhiSThAnam / tasmAdityAdi yasmAt ye cotpadyante te karmajAH; yAn punarasAtmyendriyArthasaMyoga- punardUSito vahnirgrahaNyAkhyamadhiSThAnaM dUSayati tasmAdatIsAre prajJAparAdhapariNAmalakSaNaiH mithyAhAravihAraiH zAstraviruddhairAse viriktavat parIhAraH kArya iti saMbandhaH / parIhArakAlAvadhivyamAnairdoSAH kupitA vyAdhIn janayanti te doSajAH; ubhaya mAha-yAvadityAdi // 167 // 168 // hetujAH krmdossjaaH|| SaSThI pittadharA nAma yA kalA prikiirtitaa|| . krmjaastessvhetukaaH|| 163 // pakkAmAzayamadhyasthA grahaNI sA prakIrtitA // 169 // nazyanti tvakriyAbhiste kriyAbhiH karmasaMkSaye // 'atha keyaM grahaNI yAM dUSito vahirdUSayatItyAha-SaSThI pittateSAM madhye karmajAnAM tetra lakSaNamAha-karmajAstava dharetyAdi / yA kalA parikIrtitA garbhavyAkaraNe zArIre hetukA; teSu karmajAdiSu triSu karmajA ahetukA doSA taSu kamajAdi / kamajA mAmA paaproktaa||169|| . gantuheturahitAH / nazyantItyAdi te karmajAH, tu punaH, akri. grahaNyA balamagnihi sa cApi grahaNIM shritH|| yAbhiH acikitsAbhiH, kriyAbhiH prAyazcittajapahomopahArAdirUpAbhiH / karmasaMkSaye vyaadhijnkkrmkssye| ye vyAdhayo'hetukA tasmAt saMdUSite vahnau grahaNI saMpraduSyati // 170 // utpadyante akriyAbhizca karmakSaye sati nazyanti te karmajA __yathA'nau dUSite sati grahaNI praduSyati tathA darzayatiiti saMbandhaH // 163 // grahaNyA ityAdi / hi yasmAdarthe, yasmAdrahaNyA abhyadhiSThAnazAmyanti doSasaMbhUtA doSasaMkSayahetubhiH // 164 // bhUtAyA balamagniH sa, cApyagnimrahaNIM zrito grahaNImAzritaH, doSajAnAM lakSaNamAha-zAmyantItyAdi / ye doSasaMkSa tasmAdamI pradUSite grahaNI saMpraduSyatIti // 17 // yahetubhiH zAmyanti te doSajA ityarthaH // 164 // ekazaH sarvazazcaiva dossairtyrthmucchritaiH|| teSAmalpanidAnA ye pratikaSTA bhavanti ca // sA duSTA bahuzo bhuktamAmameva vimuJcati // 171 // mRdavo bahudoSA vA karmadoSodbhavAstu te // 165 // pakkaM vA sarujaM pUti muhurbaddhaM muhuIvam // karmadoSajAnAM lakSaNamAha-teSAmityAdi / teSAM karmAdi- grahaNIrogamAhustamAyuvedavido jnaaH|| 172 // jAnAm / alpanidAnA alpakAraNA alpotpAdakadoSAH / prati- / kaiH praduSyatItsAha-ekaza ityAdi / atyarthamucchitaiH kaSTA iti pratizabda itthambhUtArthe; tenetthaMbhUtA api ye kaSTA atyantavRddhaH, ekazo vAtAdibhiH, sarvazaH sarvairdoSaiH, sA bhavanti, bahudoSArabdhAzca ye mRdavo bhavanti, te karmadoSodbhavA grahaNI duSTA satI bhuktamannaM, bahuzo bahUn vArAn , Ama mapakkameva vimuJcati / kiM sA duSTA satI Amameva paraM vimuJcatIvyAdhaya iti saMbandhaH // 165 // tyAha-pakkaM vetyAdi / Ayurveda vidaH aSTAGgajJAH // 171 // 172 // 1 'pathyaratAnA' iti hastalikhitapustake na ptthyte| 2 'sUtreNa' iti paa0| 1 'saMjAtA' iti hastalikhitapustake na ptthyte| Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM tasyotpattau vidAho'nne sdnaalsytttklmaaH|| __ ata UrdhvaM prahaNIrogacikitsitamAha-yathetyAdi / doSobalakSayo'ruciH kAsaH karNakSveDo'ntrakUjanam 173 cchyo doSodrekaH / tasyeti grahaNIrogiNaH / tatra yathAdoSo ato grahaNIrogasya pUrvarUpamAha-tasyotpattAvityAdi / cchrayaM vizuddhasyeti vAtodreke nirUheNa, pittodeke virekeNa, tasya grahaNIrogasya / vidAho'nne annaM bhuktaM vidahyatItyarthaH / kaphodreke vamanena / yathAkrama miti yathAkhaM zuddhiprakaraNoktakramesadanam aGgasAdaH, Alasyam anutsAhaH, tRT pipAsA, klamo NetyarthaH / peyAdimityAdizabdAt vilepIyUSamRdvodanAdikam / vinA'pi vyAyAma zramaH / karNakSveDaH anekavidhahuGkArAdizabda- vitaret dadyAt / samyak yathoktam / dIpanIyopasaMbhRtamiti zravaNam / 'vidAho'nne' ityatrAnye "vidAho'ntaH' iti paThanti, | paJcakolAdyagnidIpanadravyayuktam / 'yathAdoSocchyaM' ityatrAnye antaHkoSThe'nnaM vidAhamApAdayatIti vyAkhyAnayanti ca // 173 // 'yathAdoSabalaM' iti paThanti, tatra doSabalAnatikameNa vizuatha jAte bhavejantuH zUnapAdakaraH kRshH|| ddhasyetyarthaH / tata ityAdi / tata iti peyAdikramAnantaram / parvaruglaulyatRchardijvarArocakadAhavAn // 174 // pAcanasaMgrAhidIpanIyagaNatrayamiti gaNazabdaH pratyekaM saMbadhyate; udgirecchuktatiktAmlalohadhUmAmagandhikam // tena pAcanadravyagaNo haridrAdiH, saMgrAhIgaNaH ambaSThAdiH, dIpanIprasekamukhavairasthatamakArucipIDitaH // 175 // | yagaNaH pippalyAdiH, etadgaNatrayaM doSakAlasAtmyAdyapekSayA surAriSTAdibhistakrAntaH prAtaH pibedityarthaH / tatraM vetyAdi pUrvarUpAnantaraM rUpamAha-athetyAdi / parvaruk sandhi saMgrAhidIpanIyalaghuvAt "ekA zAntiranekasya" iti vacanAt / pIDA, lolyaM sarvaraseSu lolupatvam / udgiret vamet / zuktaM krimyAdinI kriyA'trApi karaNIyetyAha-krimItyAdi / atreti cukram / gandhazabdo lohAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / praseko grhnniiroge| avacArayet prayojayet / nanu, grahaNIrogo vAtAdilAlAnAvaH / tamakaH zvAsavizeSaH, anye tu tamakaM mohamA bhedena caturvidhaH proktaH, tatkathaM cikitsitaM tathA noktaM ? cakSate / pIDitazabdaH prasekAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / atra ucyate-yathAdoSocchyamityatrApyanuvartanIyam; tena krimyApAThe 'nirmAso vA kRzaH' ityanye paThanti, tatra nirmAsaH atyanta dinI kriyA yathAdoSocchyamavacArayediti na doSaH / hivAkSINamAsaH, kRzaH alpamAMsaH / atrArocakazabdopAdAnAdevA dicUrNAdikaM grahaNyAmapyatidizannAha-cUrNamityAdi / hiGgvAdiruciH prAptA, punararucyabhidhAnamasmin roge'ruceravazyambhAva cUrNa mahAvAtavyAdhyuktaM, ghRtaM vA plIhanAzana miti SaTpalAdikaM, sUcanArtham // 174 // 175 // avacArayedityatrApi saMbadhyate // 178-180 // - .. vAtAcchUlAdhikaiH paayuhRtpaaodrmstkaiH|| pittAt sadAhairgurubhiH kaphAtribhyastrilakSaNaiH 176 kalkena magadhAdezca cAGgerIkharasena ca // 181 // ata Urdhva vAtAdibhedena grahaNIlakSaNAnyAha-vAtAdi caturguNena danAca ghRtaM siddhaM hitaM bhavet // tyAdi / pAyuH gudaH, hRt hRdayaM, pArzva dve; pAyavAdimastakAntaiH cAGgerIghRtamAha-kalkenetyAdi / magadhAdeH pippalyAdeH / zUlAdhikaLatAgRhaNIrogo jJAtavya iti; evaM sarvatra saMbandhanI-cAGgerI amlapatrikA, tasyAH kharasena snehacaturguNena, pippalyAyam / ebhireva pAyvAdibhiH sadAhaiH pittAgRhaNI, gurubhiH dikalkena snehacaturthAMzena, danA ca caturguNena, siddhaM ghRtaM hitaM pAyavAdibhiH kaphAt , trilakSaNairiti zUlAdhikaiH sadAhaigurubhiH | bhavedityarthaH // 181 // pAyvAdibhiH; tribhyo doSebhyaH, 'grahaNI' iti zeSaH // 176 // sarvathA dIpanaM sarva grahaNIrogiNAM hitam // dopvnnensrestdvdvimuutrnynaannaiH|| hRtpANDadaragulmArzalIhAzaGkI ca maanvH||177|| idAnIM grahaNIroge'zeSasaMgrahArthamAha-sarvathetyAdi / sarvathA kimetareva lakSaNairgrahaNIrogo jJeyo'thavA'nyerapItyAha-doSa. sarvaprakAreNa / dIpanam agnidIpanam :'yat agnidIpanaM tatsarva varNarityAdi / doSavaNairiti kRSNAruNanIlapItaraktAsitapANDabhi grahaNIrogiNAM sarvathA hitamiti saMbandhaH ||nkhaiH, tadvaditi kRSNAdivarNairviDAdibhizca 'grahaNIrogo jJeya' jvarAdInavirodhAca sAdhayet svaizcikitsitaiH 182 iti zeSaH / hRtpANDUdarAdirogAzaGkI ca mAnavo bhavati, 'pravadhamAne grahaNIroge' iti vaakyshessH|| 177 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyayathAdoSocchyaM tasya vizuddhasya yathAkramam // cikitsAtantre'tisArapratiSedho nAma peyAdi vitaret samyagdIpanIyopasaMbhRtam // 178 // (dvitIyo'dhyAyaH, AditaH) tataH pAcanasaMgrAhidIpanIyagaNatrayam // ctvaariNsho'dhyaayH||40|| pibet prAtaH suraarissttnehmuutrsukhaambubhiH||179|| ato'nantaraM grahaNIrogopadravANAM jvarArocakAdInAM pratitakreNa vA'tha takaM vA kevalaM hitamucyate // kAramAha-jvarAdInityAdi / jvarAdInityAdizabdAdarocakazUkRmigulmodarA niiHkriyaashcaatraavcaaryet||18|| lakarapAdazophAdInAM grahaNam / avirodhAceti 'mUlavyAdheH' iti hiGgvAdikaM cAtra ghRtaM vA pliihnaashnm|| shessH| yadyapi nibandhakArairayamadhyAyo vyastapAThena paThi Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 41] sushrutsNhitaa| 711 tastathA'pi mayA madguruNA yena krameNopadiSTastathA'yaM paThito babhavaH, tena ca saptAdhikA viMzatiH kanyakAzcandrAya vivoDhe vyAkhyAtazca // 182 // dattAH, sa candramAstAsu madhye rohiNyAmevAnurakto babhUva, tatazca iti zrIDalha(ka)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta sazokAbhirazvinyAdibhiduhitRbhirAtmapitari dakSasaMjJake candrasya vyAkhyAyAmuttaratantrAntargatakAyacikitsAyAmatisAra rohiNyAmAsaktivRttAnto niveditaH, tato duhitRNAM vArtAmAkarNya, pratiSedhAdhyAyazcatvAriMzattamaH // 40 // candramAhUya, sarvAkhapi nijaputrISu samatayA vartanAya candro'bhihitaH, sa ca taitheti svIkRtyApi svagurorvacanamanAdRtya na tAsu samavartata, tato dakSaprajApateH krodho nizvAsarUpeNa muurtiekctvaariNshttmo'dhyaayH|| mAn bhUkhA niHsRtya yakSmarUpeNa rohiNyAmatiprasa nAvilaM athAtaH zoSapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| candramAvizat, tato'sau tena rogeNAbhibhUtaH san gataprabho yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| gatotsAhazca saMjAtaH, guruvacanAtikrameNa doSaM matvA tameva dakSaatIsArapratiSedhAnantaraM zoSe'pyatIsArasaMbhaterathavA jvarA- nAmAna guru zaraNa gatavAn, tatA nAmAnaM guruM zaraNaM gatavAn , tato'nantaraM devavaidyAbhyAmazvibhyAM tIsArAbhyAM zoSasyotpatteH zoSapratiSedhArambhoyukta ityata sa cikitsitaH, tataH prAptabalazcandro (rarAjAtIva suprabhaH) ladhvaAha-athAta ityAdi / athetyAdikaM pUrvavadyAkhyeyam / zoSa guruprasAdo'zvibhyAM cikitsito'bhUt / evaM ca sati karmadoSajo pratiSedhaM zoSacikitsitam // 1 // 2 // vyAdhiriti darzitam // 4 // 5 // anekarogAnugato bhurogpurogmH|| sa vyastairjAyate doSairiti kecidvadanti hi // durvijJeyo durnivAraH zoSo vyAdhirmahAbalaH // 3 // ekIyamatenAsya vyAdheH pRthagdoSajalamAha-sa vyastairi___ nanu, zoSacikitsitaM vyAkhyAsyAma iti pratijJAM kRtvA | tyAdi / sa vyAdhiH / vyastaiH pRthagbhUtaiH // nidAnAbhidhAne ko hetuH? ucyate-ajJAtarogasya vaidyasya ekAdazAnAmekasmin saannidhyaatttryuktitH||6|| cikitsAyAM prAgalbhyaM na syAdato nidAnArambha iti; tathA kriyANAmavibhAgena prAgekotpAdanena ca // coktaM-"rogamAdau parIkSeta tato'nantaramauSadham" iti / eka eva mataH zoSaH sannipAtAtmako hytH||7|| prAgeva vikArakhabhAvAbhidhAnAya vAkyamAha-anekarogAnugata paramatanirAkaraNAya khamatamAha-ekAdazAnAmityAdi / ityAdi / anekarogA upadravasaMjJakAH, tairanugata aashritH| ekAdazAnAmiti kharamedazUlAdInAm / ekasminniti rAjayabahavo rogAH zvAsakAsAsAdakaphasaMsravAdayaH, purogamAH | zmaroge; anye tu rAjayakSmAtura iti vyAkhyAnayanti, sAnnipUrvarUpatvenopasthitA yasya sa tathA / durvijJeya iti tridoSa- dhyAditi vidyamAnatvAt / tantrayuktitaH arthayuktitaH; anye tantre. lijavAdazAMzabalavikalpanAbhiH prakupitadoSANAM liGgadarzanAt / tyatra tatreti paThanti; tatra tasmin , yuktito yuktivazAditi durnivAra iti doSANAM parasparaviruddhopakramatvAt ; durnivAra- vyAkhyAnayanti / kA sA yuktiH ? yadazenaika evaM zoSa vAcca kRcchro'yaM mahAbalaH // 3 // ityAha-kriyANAmavibhAgeneti |-cikitsaanaampRthktven saMzoSaNAdrasAdInAM zoSa ityabhidhIyate // darzitakhAdityarthaH / ekatve tRtIyaM hetumAha-prAgekotpAdanena kriyAkSayakaratvAcca kSaya ityucyate pnH||4|| ceti |-ysmaat pUrva dakSeNa kruddhenaikasyotpAdanaM kRtam / hiH rAzazcandramaso yasmAdabhUdeSa kilaamyH|| yasmAdarthe; yasmAt zoSasyaikave hetutritayamatroktam , ata eka eva tasmAttaM rAjayakSmeti kecidAhuH punrjnaaH||5|| | zoSaH sannipAtAtmako mata iti sNbndhH|| 6 // 7 // idAnImasya vyAdheryathA zoSakSayarAjayakSmeti nAmAni udrekAttatra liGgAni doSANAM nipatanti hi // tathA''ha-saMzoSaNAdrasAdInAmityAdi / kriyA cikitsA, nanu, yadi sannipAtAtmaka eka evAyaM tat kathamatra ekaikakAyavADyAnasaM vA karma, tasya kSayakaratvAt / rAjJa iti doSapRthagliGgajJAnamityAha-udrekAdityAdi / udre kAt Adhi. 'dvijAnA' iti zeSaH / candramasaH candrasya, Amayo yakSmA kyAt / tatra zoSe / hizabdo hetI, sa ca hetubehuprakAro'pi rogaH, keciditi AtreyaprabhRtayaH, yasmAdeSa Amayo dvijAnAM caturvidhatvaM na tyajati ||raajnyshcndrmsshcndrsyaabhuuttsmaat taM roga kecit punarjanA rAja- kSayAdvegapratIghAtAdAghAtAdviSamAzanAt // 8 // yakSmeti bruvate; yato'yaM yakSmA rogo rogANAM rAjA ato rAjaya- jAyate kupitaidoSaiAtadehasya dehinH|| kSmeti vAgbhaTo vyAkhyAnayati / kileti vArtAyAm / evaM khalu 1'vivoDhuM' iti paa0| 2'candravRttAntaH' iti pA0 / yathA zrUyate-pUrva dakSanAmA prajApatirabhUt , tasya baDhyo duhitaro | 3 tathetyupakramyApi' iti paa0| 4 'api yApyo'bhUt' iti 1 'kecidAhurmanISiNaH' iti pA0 / 2 'yathA' iti mudrita- pA0 / 5 'tatrayuktita ityarthApatteH' iti pA0 / 6 'anekadoSapRthapustake na ptthyte| gliGgajJAnaM' iti paa0| Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM - tameva caturvidhaM hetumAha-kSayAdvegapratIghAtAdityAdi / pittena, zirasaH paripUrNavAdIni cavAri kaphena; evaM SaDrUpAkSayAt rasAdizukrAntAnAM dhAtUnAM kSayAt / vegapratIghAtAt Nyapi vAtAdimedena jJeyAni // 12 // 13 // vAtamUtrapurISAdInAM pravRttyunmukhAnAmavarodhAt / AghAtAt ekAdazabhirebhirvA SanirvA'pi samanvitam // patanAditaH, ayathAbalamArambhAditi boddhavyam / viSamAzanA- (kAsAtIsArapAArtisvarabhedArucijvaraiH // 14 // diti aprAptAtItakAlabahvalpabhojanAt / kSayAdityAdihetubhiH tribhirvA pIDitaM linggairvrkaasaasRgaamyaiH||) kupitairdoSAptadehasya zoSo jAyate iti saMbandhaH / anye jahyAcchoSArditaM jantumicchan suvipulaM yshH||15|| tvevaM paThanti-'vegAghAtAt pUraNAdvA saGghAtAt saMkSayAdapi' IdAnI rUpaprastAvAdbahurUpAnvitasyAsAdhyaskhamAha-ekAiti; vyAkhyAnayanti ca-pUraNaM viSamAzanamabhipretaM, saGghAto. dazabhirityAdi / etairebhiH svarabhedo'nilAcchUlamityAdikaiH, 'tra sAhasaH, zeSaM pUrvavaDhyAkhyeyam // 8 // SabhirvA'pIti bhaktadveSo jvara ityAdibhiH, apizabdAtribhirvA kaphapradhAnairdoSairhi ruddheSu rasavama'su // 9 // zvAsakAsAsRgAmayaistantrAntaroktaiH, samanvitamiti samuccIyate / kaphapradhAna rityAdi / kaphapradhAnaiH utkaTakaphaiH / hizabdo | jahyAditi tyajet , para vahI mande balamAMsakSaye satIti boddhahetI / rasavamakhityatrAdizabdo lupto jJeyaH; vartma mArgaH, tena | vyam / nanu, sarvarUpAdardhatrirUpI laghutarI, tatkathaM tAvapyarasAdivAhinISu dhamanIvityarthaH // 9 // sAdhyau ? ucyate-balavaDyapacaye kAlaprakarSAttayorapi mahaativyavAyino vA'pi kSINe retasyanantaram // ttvAt ; etena sarvarUpopapanna evAsAdhyaH, itarau tu kAlaprakakSIyante dhAtavaH sarve tataH zuSyati mAnavaH // 10 // beNeti / ayaM pAThaH pustakAntaredhvanyathA paThyate, sa ca nibandhakArairna paThitaH // 14 // 15 // . aparaprakAreNa dhAtukSayAdrAjayakSmasaMbhavaM darzayannAha-atI. vyvaayshoksthaaviryvyaayaamaadhyopvaastH|| tyAdi / ativyavAyinaH atyartha prAmyadharmasevinaH / kSINe retasi vraNorakSatapIDAbhyAM zoSAnanye vadanti hi // 16 // zukra, zukrakSayazca mevRSaNavedanetyAdinA jJeyaH / anantaraM retasaH kSayAdityarthaH / kSIyante dhAtavaH sarve iti para yadi ekIyamatena zoSabhedAnnirdizannAha-vyavAyazoketyAdi / strIbhyo na nivartate / nanu, rasavama'rodhAdasena raktasyAhaNA- | vyavAyaH strIsevA, zokaH putrAdiviyogena cittodvegaH. sthAvirya ttadapacayaH rakkApacayAca mAMsasyApacaya ityAdipUrvapUrvadhAtukSI- vRddhala; anya vAdhakyAmAta paThAnta, tatrApyakA'rthaH; vyAyAmaH NatayA kRtvA zukrasya yuktaH kSayaH, zukrakSaye tu pUrvadhAtUnAM kathaM | zarIrAyAsajanakaM karma; adhvA dIghamAgoTana: vyavAyAdyapavAkSayaH? ucyate-yathA mahAjalAdhAraparikSaye tatra pravizatA sAntehetubhistathA vraNapIDayA uraHkSatapIDayA cAnye zoSAn jalaprAyANAM (jantUnAM ) kSayastadvadanApIti / svamArgAvarodhA- vadantIti saMbandhaH // 16 // draso'saJcaran kiM karoti ? hRdaye vidayate, kAsavegena mukhamArgAt vyavAyazoSI zukrasya kssylinggairupdrutH|| picchilabahalaviz2aharitapItazvetaH pravartate // 10 // pANDudeho yathApUrva kSIyante cAsya dhaatvH|| 17 // bhaktadvepo jvaraH zvAsaH kAsaH zoNitadarzanam // vyavAyazoSiNo lakSaNAnyAha-vyavAyetyAdi / zukrasya svarabhedazca jAyeta paDrape rAjayakSmaNi // 11 // kSayaliGgairiti 'zukrakSaye mevRSaNavedanA' ityAdibhiH / yathAidAnIM madhyavaladoSArabdhasya zoSasya SaDpANi darzaya pUrvamiti yathApUrvaM tatra zukrasya pUrva majjA, majjJo'sthi, asno medaH, medaso mAMsa, mAMsasya raktamityevaM kSIyante nAha-bhaktadvepo jvara ityAdi / kharabhedaH ghargharAdikharaH // 11 // dhAtavaH prAgvadeva darzitanyAyAt, paraM yadi strIbhyo na niva tate // 17 // svarabhedo'nilAJchralaM sNlocshcaaNspaarshvyoH|| pradhyAnazIlaH srastAGgaH zokazoSyapi taadRshH|| jvaro dAho'tisArazca pittAdraktasya caagmH||12|| vinA shukrkssykRtrvikaarairbhilkssitH||18|| zirasaH paripUrNatvamabhaktacchanda eva ca // zokazoSiNamAha-pradhyAnazIla ityAdi / pradhyAnazIla: kAsaH kaNThasya coLaso vijJeyaH kphkoptH||13|| cintAparaH, sastAnaH avasannagAtraH / tAdRza iti vyavAyazo. SaDarUpANi nirdizya doSabhedenaikAdazarUpANi balavatsa- pitavadabhilakSitaH, para zukrakSayakRtairliGgairvinA; etena pANDudeha madoSArabdhasya zoSasya darzayannAha-varameda ityAdi / saMloco ityarthaH // 18 // lucanamiva, aMsayoH pArzvayoH; 'saMloca' ityatrAnye 'saMkoca' | jarAzoSI kRzo mndviirybuddhiblendriyH|| iti paThanti, tatra saMkocanamivetyarthaH / zirasaH paripUrNavaM 'kaphena' iti zeSaH / abhaktacchando bhaktAruciH / kaNThasya | kampano'rucimAna bhinnakAMsyapAtrahatasvaraH(naH) 19 coddhaMsaH kaNThabhaGgaH; anye uddhaMsa utkAsiketi vyaakhyaanynti| 1 'bahurUpo rAjayakSmA asAdhyastamAha' iti pA0 / 2 'zvasano' kharabhedAdiliGgatrayaM rAjayakSmaNi vAtena, jvarAdIni catvAri | iti pA0 / Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 41] sushrutsNhitaa| 713 SThIvati zleSmaNA hInaM gaurvaarucipiidditH|| vyaayaambhaaraadhyynairbhighaataatimaithunH|| 'saMprayutAsyanAsAkSaH suptruukssmlcchviH||20|| karmaNA cApyurasyena vakSo yasya vidAritam // jarAzoSiNamAha-jarAzoSI kRzo mandetyAdi / mandazabdo | tasyorasi kSate raktaM pUyaH zleSmA ca gacchati // 24 // vIryAdibhiH pratyekaM saMbadhyate, vIrya zaktiH, balam ojo hRdi | kAsamAnazchardayecca pItaraktAsitAruNam // sthitaM saptadhAtudhAmabhUtam / punararucikathanamatyantArocakakhyA- saMtaptavakSAH so'tyartha dUyanAtparitAmyati // 25 // panArtham / saMpranutetyAdi saMpranutazabda AsyAdibhistribhiH pratye. durgandhavadanocchAso bhinnavarNakharo nrH|| ke saMbadhyate / AsyaM mukhakuharam , akSi locanam / suptarUkSavaM uraHkSatazoSiNamAha-vyAyAmetyAdi / karmaNA cApyurasyeneti prabhAyAH, rUkSalaM ca malasya, yadyapi saptarUkSatvaM khaci bhavati na dhanurAkarSaNAdinetyarthaH / kSate atidaarite| asitam ISatkRSNam, prabhAyAM, tathA'pi 'mazcAH krozanti' itivadupacArAt prabhAyAM aruNam ISadraktam / dUyanAt ativedanAt, paritAmyati mohaM boddhavyam / jejaTAcAryastu jarAzoSiNo lakSaNamatra na yaati| durgandhazabdo vadanocchAsAbhyAM saMbadhyate ||24||25||ptthti, saptatestUvaM kSIyamANetyAdinA AturopakramaNIye ukta- keSAMcidevaM zoSo hi kAraNairbhedamAgataH // 26 // khAt // 19 // 20 // | na tatra doSaliGgAnAM samastAnAM nipAtanam // adhvaprazoSI srastAGgaH sNbhRssttprusscchviH|| prasuptagAtrAvayavaH shussklomglaannH||21|| ekIyamatamAha-keSAMcidityAdi / keSAMcidAcAryANAM mate avazoSiNamAha-adhvaprazoSItyAdi / svastAGgaH zithila evaM vyavAyAdibhiranekaiH kAraNaiH kRtvA hi yasmAt zoSo medamAtrASayavaH / prasuptamAtrAvayava ityanena akarmaNyazarIrapradeza mAgataH; ata eka eva khamate zoSo netare vyavAyAdijAH / uktaH / zuSkazabdaH klomAdibhiH pratyekaM saMbadhyate; kloma tila | kuto vyavAyAdijAH zoSA na bhavantItyAha-na tatretyAdi / kam , AnanaM mukhakuharam / saMbhRSTaparuSacchaviriti dagdhasyeva | tatra teSu vyavAyAdijeSu // 26 ||prussaa chaviryasyetyarthaH; kecit 'saMbhRSTaparuSacchaviH' ityatra 'saMsR. kSayA eva hi te zeyAH pratyekaM dhaatusNshitaaH||27|| TaparuSacchaviH' iti paThilA saMsRSTA paruSA chaviH yasya sa iti | yadi te vyavAyAdijAH zoSAH na bhavanti tarhi kiMnAmadheyA vyAkhyAnayanti / yadyapi jarAzoSyanantaraM vyAyAmazoSI vAcyo bhavantItyAha-kSayA evetyAdi / te vyavAyAdijAH kSayA eva, nAdhvazoSI, tathA'pyadhvazoSilakSaNAnAM vyAyAmazoSiNyatide- kiM viziSTAH ? pratyekaM dhAtusaMjJitAH dhAtukSayasaMjJakA ityarthaH / zAta pUrvamantrAdhvazoSI nirdiSTaH / yadyevaM tarhi vyAyAmazoSilakSAta mArabhya vilomena vyavAyAdibhirdhAtanA zApa NAnyeva kuto'dhvazoSiNi nAtidizyante ? satyam , uraHkSata saMkSayAt // 27 // lizAnAmadhikAnAM vyAyAmazoSiNi sadbhAvAt / kecidatra 'tRDagamardadaurbalyapAruSyarardito'dhanA' iti pAThaM paThanti , cikitsitaM tu teSAM hi prAguktaM dhAtusaMkSaye // 28 // tatrApi sa evArthaH // 21 // teSAM kizcicikitsitamAha-cikitsitaM tu teSAmityAdi / dhAtusaMkSaye doSadhAtumalakSayavRddhivijJAnIyAdhyAye // 20 // vyAyAmazoSI bhUyiSThamebhireva smnvitH|| uraHkSatakRtairliGgaH saMyuktazca kSatAdvinA // 22 // zvAsAGgasAdakaphasaMsravatAluzoSa vyAyAmazoSiNamAha-vyAyAmazoSI bhUyiSThamityAdi / ebhi- cchdygnisaadmdpiinspaannddnidraaH|| reveti anantarokaiH adhvazoSilakSaNairityarthaH / upavAsazoSila-zoSe bhaviSyati bhavanti sacApi jantaH kSaNaM doSadhAtumalakSayavRddhivijJAnIyoktaM tatra vAtalAhArasevina' | zuklekSaNo bhavati mAMsaparo rirNsuH|| 29 // ityAdikaM jJAtavyam // 22 // khaneSu kAkazukazallakinIlakaNTharaktakSayAdvedanAbhistathaivAhArayantraNAt // gRdhrAstathaiva kapayaH kRkalAsakAzca // vraNitasya bhavecchoSaH sacAsAdhyatamaH smtH||23|| ta vAhayanti sa nadIvijalAzca pazyevraNazoSilakSaNamAha-raktakSayAdityAdi / vraNazoSiNo vaize cchukAMstarUn pavanadhUmavAditAMzca // 30 // pikalakSaNAnupadezAt sAmAnyalakSaNaM jJeyam / yadyevaM kuto'sya idAnImekIyamataM pradarya saMprAptyanantaraM rAjayakSmaNaH pUrvapRthagabhidhAnamiti cet, viziSTakAraNatayA asAdhyamikhakhyAte: | rUpANyAha-zvAsAsAdakaphasaMsravetyAdi / asAdaH ajJAnAma nutsAhaH, agnisAdaH agnimAnyam / madaH pUgaphaleneva mtttaa| mAMsaparo mAMsAbhilASI / riraMsuHrantumicchuH / zallakI godhAnu1 'tathaivArucipIDitaH' iti tathaivAratipIDitaH' iti ca pA0 / kArI vajrazakalaH, 'zallaka' iti loke prasiddhaH, nIlakaNTho ma. 2 'punararucikaraNaM' iti pA0 / 3 'braNitasya bhavecchoSo doSaiH yUraH, gRdhraH AmiSAzI yojndRssttiH| kapayo vAnarAH / kRkasAdhyatamaH sa ca' iti hastalikhitapustake pATha uplbhyo| 4 'sAdhyatamatvakhyAteH' iti paa0| 1'karmamibApyanaurassairvakSo' iti pA0 / su0 saM09. Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatra lAsaH kRkaNTakaH 'giragiTa' iti pUrvadezIyA bhASante / taM arkAmRtAkSArajaloSitebhyaH zoSiNaM, vAhayanti prApayanti sa shossii| nanu, saMprAptyanantaraM kRtvA yavebhyo vividhAMzca bhakSyAn // 38 // pUrvarUpeSu vaktavyeSu kathaM rUpANyabhidhAya pUrvarUpopAdAnaM kRtam ! khAdet , pibet sarpirajAvikaM vA ucyate-rUpANyavyaktAni pUrvarUpANyasyeti pratipAdanArtham kRzo yavAgvA saha bhktkaale|| // 29 // 30 // sarpirmadhubhyAM trikaTu pralihyAmahAzanaM kSIyamANamatIsAranipIDitam // zvavyAviDaGgopahitaM kssyaatH|| 39 // zUnamuSkodaraM caiva yakSmiNaM parivarjayet // 31 // zoSiNAM yAni mAMsAnyAdeyAni tAnyAha-kAkAnulUkAnavaya'mAha-mahAzanamityAdi / muSko vRSaNam / 'ykssminnm'| kulAnityAdi / biDAlA prAmyAdimedena SadaprakArA mArjArAH; ityatrAnye 'zoSiNam' iti paThanti // 31 // tathA ca-"prAmyo vanyastoyajAtaH pakSimArjAravijako / sugandhaupAcaredAtmavantaM dIptAgnimakRzaM navam // vRSaNazceti mArjArAH Sada prakIrtitAH" iti / vyAlA vyAghrAdayaH, upakramyamAha-upAcaredAtmavantamityAdi / AtmavantaM bilezayAH zvAvicchallakIprabhRtayaH Akhuratra vRkSamUSikaH / jitendriyam // vividhaiH pravAdairiti "kAkAMstittirizabdena matsyazabdena corasthirAdivargasiddhena ghRtenAjAvikena ca // 32 // | gAn / bhRSTamatsyAtrazabdena dadyAdNDUpadAnapi" ityAdibhirnAnAsnigdhasya mRdu kara bAdhazca shodhnm|| prakArervacaneH / evaMprakAreNa dAne ki prayojanamiti cet ! - AsthApanaM tathA kArya zirasazca virecanam // 33 // | jugupsayA bhakSaNaM bhakSitasya cAnullekhanam / tathA cokaM-"jA. tadeva cikitsitamAha-sthirAdivargasiddhenetyAdi / sthirAdiH nan jugupsu vAyAduktaM vA punarullikhet / tasmAcchayopasiddhAni vidaarigndhaadiH| mRdu yat karzanaM na bhavatItyarthaH / AsthA mAMsAnyetAni dApayet" iti / jAGgalAni jaGghAlaviSkirapratupanaM nirUhaH / tatheti mRdvityarthaH / ziraso virecanaM nasyam | dajAni, zeSajAgalavargANAmatra vizeSeNAbhidhAnAt / yadyapi // 32 // 33 // jAGgalazabdenaiva gRdhrAdayo'pi labdhAH, tathA'pyatyantabRMhaNavAdga dhrAdInAM pRthagupAdAnam / mugADhakIsUparasAH srotaHzuddhikaravAyavagodhUmazAlIMzca rasairbhujIta shodhitH|| ddeyaaH| nAgo hastI, azvataro vezaraH / sukalpitAni vezavArIzodhitasya pazcAtkarma Aha-yavagodhUmetyAdi / rasaiH jAga kRtAni nAnAprakAraprakalpitAni / tathA ca vRddhbhoj:-"khrolaasrsaiH| |STrAzvatara nAgaM mAMsaM mAMsAbhivRddhaye / dadyAnmAhiSazabdena vesa. haDhe'gnau bRhayecApi nivRttopadravaM naram // 34 // vArIkRtaM bhiSak" iti / mAMsopadaMzAnariSTAn abhayAriSTaprabhUbaMDaNaviSayamAha-dRDhe'mAvityAdi / nivRttopadravamiti prazA-tIn , mAkayukAn drAkSAsavayuktAn, madirA madyam / bhakSyAntakharamedAdikamityarthaH // 34 // nirdeSTumAha-akAMmRtakSArajaloSitebhya ityAdi / arkaguvyavAyazoSiNaM prAyo bhajante vAtajA gdaaH|| DUcIkSArapAnIyoSitebhyo yavebhyo bhakSyAn kRtvA khAdediti bRhaNIyo vidhistasmai hitaH snigdho'nilaaphH||35|| | saMbandhaH / uSitebhyo rAtrau sthitebhyaH / arkAdibhasa catu idAnI vyavAyazoSiNo viziSTaM cikitsitamAha-vyavAye- guNena jalena gAlayitvA pacedyAvadardhAvaziSTaM bhavati / tathA tyAdi / 'vyavAyazoSiNam' ityAdivAkyaM kecinnecchanti, 'kriyA- cokaM-"pAnAya bhojanAyAtha bhasma srAvyaM caturguNe / jale'rdhaNAM cAvibhAgena' ityuktasya vyAghAtAt // 35 // mavaviISTe($) tu kSArAmbho prAgamiSyate"-iti / pibedityAdi / kAkAnulUkAnakulAn biDAlAn ajAvikaM veti Aja vA AvikaM vetyarthaH / ajetyatra gaNDUpadAn vyAlabilezayAkhUn // hakhavaM chando'nurodhAt / bhaktakAle 'bhojanakAle / samidhugRdhrAMzca dadyAdvividhaiH pravAdaH bhyAmityAdi / upahitaM saMyuktam // 36-39 // sasaindhavAn sarSapatailabhRSTAn // 36 // mAMsAmAMseSu ghRtaM ca siddhaM deyAni mAMsAni ca jAGgalAni zoSApahaM kSaudrakaNAsametam // mudgADhakIsUparasAzca hRdyaaH|| kharoSTranAgAzvatarAzvajAni mAMsAdAMseSvityAdi / mAMsAdA gRdhrAdayaH, tanmAsarase deyAni mAMsAni sukalpitAni // 37 // caturguNe siddhaM sarpiH kSaudrapippalIyuktaM zoSApahaM bhavati / mAMsopadaMzAMzca pivedriSTAn kSaudrakaNetyatra dantikaNeti kecit paThanti |maakyuktaan madirAzca sevyaaH|| drAkSAsitAmAgadhikAvalehaH sakSaudratailaH kSayarogaghAtI // 40 // . 1'nara' iti paa0| 2'prakAraiH' iti paa0| 3 'mudrADhakI. yUparasAba' iti pA. . 1"evaMprakAradAnaH' iti paa0| 2'nAnyaprakArakalpitAni' iti / Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 41] sushrutsNhitaa| 715 ghRtena cAjena samAkSikeNa dazabhAgAn trivargAdikena kalkena vipacediti saMbandhaH / mUrvA turaGgagandhAtilamASacUrNam // corasnAyuH / khadirakhumANAmiti dvamagrahaNaM madhyamavayasaH khadivAkSetyAdi / avaleho'yam // 40 // rasya grahaNArtham / trivargaH triphalA / madhuraM ca kRtsnaM kAkolyAsitAzvagandhAmagadhodbhavAnAM dikam ; apare'STavargamAhuH // 44 // 45 ||cuurnn ghRtakSaudrayutaM pralihyAt // 41 // ve paJcamUlyau varuNaM kara sitAzvagandhetyAdi / sitA zarkarA, magadhodbhavA pippalI 41 bhallAtakaM bilvapunarnave ca // 46 // kSIraM pibedvA'pyatha vAjigandhA yavAn kulatthAn badarANi bhArgI vipakkamevaM labhate'GgapuSTim // pAThAM hutAzaM samahIkadambam // kRtvA kaSAyaM vipaceddhi tasya kSIramityAdi / vAjigandhAvipakkaM sAmAnyakSIrapAkapari Sabhirhi pAtraghRtapAtramekam // 47 // bhASayA / vAjigandhA azvagandhA - vyoSaM mahAvRkSapayo'bhayAM ca tadutthitaM kSIraghRtaM sitAvyaM cavyaM surAkhyaM lvnnottmNc|| prAtaH pibedvA'pi payonupAnam // 42 // etaddhi zoSaM jaTharANi caiva tadutthitaM kSIraghRtamityAdi / tadutthitam azvagandhAvipakka- hanyAt pramehAMzca sahAnilena // 48 // kSIrotyaM, kSIraghRtaM kSIrAdviloDitAdudbhUtaM ghRtam // 42 // dve paJcamUlyAvityAdi / dve paJcamUlyo dazamUlamityarthaH / utsAdane cApi turaGgagandhA. bilvasya pRthakpAThAdatra phalaM prAhyam / hutAzaH citrakA, mahIyojyA yavAzcaiva punarnave ca // kadambo muNDitikA / kRtvA kaSAyamiti dazamUlAdInAmaSTaudvartanamupacaryArthamAha-utsAdane ityAdi / utsAdanam | SaNyadhikAni saptazatapalAni caturguNenAmbhasA niSkvAthya catuudvartanam / tujagandhA azvagandhA / punarnave zvetarake dve / nanu, bhAMgAvaviSTaH kvAtho grAhyaH / tasya kvAthasya, pAtraH ADhakaiH / zoSe bRMhaNamupayujyate, etAzca vilekhanAH, tataH kathaM tadu- kalkadravyANyAha-vyoSamityAdi / vyoSa trikaTukaM, mahAvRkSapayogaH? satyaM, bAyopayogena teSAM bRMhaNatvenopayogAt // - payaH sehuNDakSIraM, surAkhyaM devadAru, lavaNottamaM saindhavam / kRle vRSe tatkusumaizca siddhaM kecit 'lavaNottamam' ityatra 'magadhodbhavAM' iti paThilA . sarpiH pibetkSaudrayutaM hitAzI // 43 // pippalImiti vyAkhyAnayanti / pramehAMzca sahAnileneti ___ yakSmANametat prabalaM ca kAsaM vAtikAnapipramehAn hantItyarthaH; etacca sutipara, vAtikamehAsvAsaM ca hanyAdapi pANDutAM ca // nAmasAdhyakhAt // 46-48 // kRtle ityAdi / kRtsne vRSe iti smuulptrshaakhaakure| vAsa- gozvAvyajemaiNakharoSTrajAtaiH kAbhyaHkANe, tatkasumaiH vAsakapuSpaiH, 'kalkIkRteH' iti shessH| shkuudrsmiirrsksstotyaiH|| sidaM sapiriti caturguNakAyena puSpakalkenASTamabhAgena ca / drAkSAzvagandhAmagadhAsitAbhiH tathA cokaM,-"zaNasya kovidArasya vRSasya ca pRthak pRthak / siddhaM ghRtaM yakSmavikArahAri // 49 // kalkAvyavAna zaMsanti puSpakalpaM catuSpalam" iti // 43 // gozvAvyajemaNetyAdi / gozvAdInAM zakUsakSIramAsarasazakRdrasA gozvagajAvyajAnAM rudhiraiH drAkSAdInAM kalkena siddhaM ghRtaM yakSmavikArAn hantIti kAthA mitAzcApi tathaiva bhaagaiH||44|| saMbandhaH / ibhA hastinI, eNaH kRssnnsaarH| kSIra yathAsaMbhavaM mUrvAharidrAkhadiradumANAM grAhyaM, na tu sarveSAm // 49 // kSIrasya bhAgastvaparo ghRtasya // elAjamodAmalakAmayAkSabhAgAn dazaitAn vipacedvidhiko gAyacyariSTAsanazAlasArAn // dattvA trivarga madhuraM ca kRtsam // 45 // viDAbhallAtakacitrakogrAkaTutrikaM caiva sabhaddAru __ kaTutrikAmbhodasurASTrajAMzca // 50 // . . ghRtottamaM yakSmanivAraNAya // paktvA jale tena paceddhi sarpizavadasA ityAdi / gozvagajAvicchagalInAM pratyekaM zakRdrasAH, __stasmin susiddha tvavatArite ca // tathaiva mUrvAharidAkhadiraDhamANAM kAyabhAgairmitAH khalpA bhAgAH, triMzatpalAnyatra sitopalAyA tathA kSIrasyAparo navamo bhAgaH, ghRtasya dazama iti, etAn dattvA tugAkSIripalAni ssttc||51|| 1'kaskaM' iti paa0| 1 'stutivacaH' iti paa0| Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM prasthe ghRtasya dviguNaM ca dadyAt zakRdAdibhirAlayAntaiH pratyekaM saMbadhyate / AlayaM gRham , kSaudraM tato manthahataM viddhyAt // ajAnAmeva // 56 // palaM palaM prAtarataH pralihya rasonayogaM vidhivat kSayAtaH pazcAt pibet kSIramatandritazca // 52 // kSIreNa vA nAgavalAprayogam // etaddhi medhyaM paramaM pavitraM seveta vA mAgadhikAvidhAnaM cakSuSyamAyuSyamatho yazasyam // tathopayogaM jatuno'zmajasya // 57 // yakSmANamAzu vyapahanti caitat rasonayogamityAdi / vidhivat yathAzAstram / kSIreNeti nAgapANDvAmayaM caiva bhagandaraM ca // 53 // balAprayogamAgadhikAvidhAnAbhyAM saMbadhyate / tatheti kSIreNezvAsaM ca hanti svarabhedakAsa tyarthaH / jatunaH azmajasya zilAjatunaH // 57 // hRtplIhagulmagrahaNIgadAMzca // na cAtra kiMcit parivarjanIyaM zokaM striyaM krodhamasUyanaM ca rasAyanaM caitadupAsyamAnam // 54 // tyaje idAnI parihAryamAha-zoka striyamityAdi / krodhaH parAelAjamodetyAdi / elAdikAn surASTrajAntAn kaSAya- | | bhidrohalakSaNaH; asUyanaM paraguNeSu doSAropaNam ||klpen vipAcya, tena kvAthena sarpivipacediti saMbandhaH / tasmin kAthe siddha pUte zarkarAyAstriMzatpalAni dadyAt, tugA dudArAn viSayAn bhajeta // kSIryAzca SaTpalAni, tathA ghRtasya prasthe dviguNaM dviprasthamitaM vaidyAn dvijAtIMstridazAna gurUMzca kSaudraM dadyAt / akSaM bibhItakaM, gAyatrI khadiraH, ariSTo nimbaH, __vAcazca puNyAH zRNuyAdvijebhyaH // 58 // asano bIjakaH, zAlaH prasiddhaH, sArazabdaH khadirAdibhiH iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya.. saMbadhyate / ugrA vacA, ambhodo mustaM, surASTrajA tuvrmRttikaa| cikitsAtantre (tRtIyo'dhyAyaH, Adita) .. tugAkSIrI vaMzalocanam ; anye vaMzalocanAnukAripArthivadravya. ___ ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 41 // mAhuH / manthahataM khajaviloDitam / ato asmAdasAyanAt / / idAnI daivavyapAzrayAM cikitsAmAha-udArAnityAdi / atandritaH anlsH| medhyaM medhAjanakam // 5.-54 // udArA viSayA dharmAviruddhA manonukUlAzca zabdAdayaH / bhajeta plIhodarokaM vihitaM ca sarpi seveta / dvijAtIn viprAn , tridazAn devAn , gurUn pitRmAstrINyeva cAnyAni hitAni caatr|| tRprabhRtIn / puNyA vAco vedoktA rudrastutiprabhRtayaH // 58 // iti zrIDalha(ka)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM . atra rasAyane'parANyapi ghRtAnyatidezenAha-plIhodarokaM vihitamityAdi / plIhodarokaM SaTpalakaM, trINyeva cAnyAni suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate kAyacikitsAtatre shossprtissedhnaamaikctvaariNshttmo'dhyaayH||41|| udarotAnyeva; tadyathA-ekaM 'harItakIcUrNaprasthaM' ityAdikaM, dvitIyaM 'gavye payasi mahAvRkSakSIram' ityAdi, tRtIyaM 'cavyacitrakadantyativiSA' ityAdikam / atra zoSe / etAni srotova- dvictvaariNshttmo'dhyaayH| rodhazAntyartha recanatvena hitAni // athAto gulmapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| upadravAMzca kharavaikRtAdIn yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| jayedyathAkhaM prasamIkSya zAstram // 55 // zoSapratiSedhAnantaraM riSToktakramAnukrameNa gulmapratiSedhArambho kharamedAdInAM cikitsitamatidezenAha-upadravAMzca khara- yujyata ityAha-athAto gulmapratiSedhamityAdi // 1 // 2 // vaikRtAdInityAdi / yathAkhaM yasa yadAtmIyaM kharamedAdizAstraM, yathoktaiH kopanairdoSAH kupitA kosstthmaagtaaH|| tat prasamIkSyetyarthaH // 55 // janayanti nRNAM gulmaM sa pazcavidha ucyate // 3 // ajAzakRnmUtrapayoghRtAsa tatra nidAnAnantarayIkakhAt pratiSedhasyAdau gulmAnI hetusaMyAMsAlayAni prtisevmaanH|| prAptisaMkhyA Aha-yathoktairityAdi / yathokaiH kopanaiH praNapranAnAdinAnAvidhinA jahAti shrotlvdvigrhaadikrodhaadidivaakhaanaadibhiH| AmapakkAmiraktamAsAdazeSaM niyamena zoSam // 56 // mUtrAzayahRdayoNDukaphupphusAca koSThazabdavAcyAH, tathA idAnImajAyAH sarvaprakAreNopayogamAha-ajAzakRnmUtra- cokam -'sthAnAnyAmAgnipakkAnAM mUtrasya rudhirasya ca / hRduvyAdi / ajAzakRdAdikaM yathAsaMbhavaM nAnAdividhinA puruSaH NDakaH phupphusazca koSTha ityabhidhIyate' iti / gulmaH paJcavidhaHsevamAno'Sa zoSaM mAsAjahAtIti saMbandhaH / bajAzabdaH pRthagdoSaiH trayaH, samastaiH ekaH, ratana aparaH, evaM paJcavidhaH / Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] shrusutsNhitaa| 717 prH|| etaca prAyovacanaM, dvandvajagulmAnA sadbhAvAt / tathA coktam- gacchati yAti; apkhiva budbuda udgacchati udgatiM yAti, tathA "vyAmizralijhAnaparAMstu gulmAstrInAdizedreSajakalpanArtham-" | gulmarUpo'pi doSaH khAvayave udgacchati udgatiM yAti; antaH iti, tathA vraNapraznotaprasaratayA pazcadazaprakAragulmasaMbhavAt / abhyantare, sarati bhrAmyati / evambhUtaH prAyeNa vAtiko bhavati, yathokaiH kopanairityAdihetuH, doSAH kupitA ityAdiH saMprAptiH, | sa ca na pacyate; itare ca gulmA yadA raktAdidUSyamadhiSThAya avasa paJcavidha ityeSA saMkhyA // 3 // tiSThante tadA kadAcit pacyante / tathA coktam-"raktapittAhadvastyorantare granthiH saMcArI yadi vaa'clH|| tivRddhatvAt kriyAmanupalabhya vA / yadi gulmo vidadheta zastraM cayApacayavAn vRttaHsa gulma iti kiirtitH||4|| tatra bhiSagjitam" iti / athaivamantarviddhegulmasya ca zIghragulmasya rUpamAha-hRdastyorantare granthirityAdi / hRdastyoH | mandapAkitvena bhedaH ||6||hRdye ca basto ca, vA tayorevAntare; tena sarvamudaramAkSiptam / sa vyastairjAyate doSaiH samastairapi cocchitaiH||7|| saMcArI calanazIlaH, vAtAdhikyAt / acala ekasthAnazAyI, vAyoralpatvAt / cayApacayavAn kadAcidupacitaH kadAcidapa- idAnIM 'sa paJcavidha ucyate' ityasyaiva vivaraNamAha-sa cita iti, vicitrakriyakhAdvAyoH / vRtto vartula: / kecit 'hRnnA- vyastairjAyate doSairityAdi / sa gulmaH, vyastaiH ekaikaiH; ucchritaiH bhyorantare' iti paThanti te ca nAbhigrahaNenaiva sAmIpyAdasti | prakupitaiH, ratana Atavaraktana; cakArAt dhAturaktenApi gulmo gRhNanti / 'cayApacayavAn' ityatra 'sthiropacayavAn' iti kecit jAyate, sa ca puMsAM strINAM ca bhavati tasya ca pRthagupAdAnaM na paThanti, sthira upacayo vRddhiryasya sa iti ca vyAkhyAnayanti 4 | kRtaM, paittikagulmasamAnalakSaNatayA tatraivAvarodhAt // 7||pnyc gulmAzrayA nRNAM pArve hmaabhibstyH|| sadarna madantA vaDherATopo'travikUjanam // 8 // - idAnIM tatrApyudare pazcagulmAzrayAnAha-pazca gulmAzrayA viNmUtrAnilasaGgazca sauhityAsahatA tathA // ityAdi / subodhametat / kArtikakuNDasvenaM pAThaM 'sa vyastai- dveSo'nne vAyurUvaM ca pUrvarUpeSu gulminAm // 9 // rjAyate doSaiH' ityAdivAkyAdanantaraM paThati // gulmapUrvarUpANyAha-sadanamityAdi / ATopa udraapuurH| gupitAnilamUlatvAhaDhamUlodayAdapi // 5 // | saGgo nirodhaH / sohityAsahatA tRptyakSamatvam / vAyuH Urdhva gulmavadvA vizAlatvAhulma ityabhidhIyate // santatodvAra ityarthaH // 8 // 9 // atha gulmaniruktimAha-gupitAnilamUlavAdityAdi / gupi. hRtkukSizUlaM mukhakaNThazoSo tAMnilamUlakhAt AkulIkRtavAyumUlakhAt, etena sarvagulmAnAM vAyornirodho viSamAgnitA ca // vAyuH kAraNam / gUDhamUlodayAditi gUDhamUlAH kandAdayaH, teSA te te vikArAH pavanAtmakAzca mivodayAdutpatteH; anye tu gUDhamUlo guptakAraNa udayo yasya sa bhavanti gulme'nilasaMbhave tu||10|| tathA tasmAt , mUlasya vAyogUDhakhamAvRtatvamucyate tatprakopadvai- vAtagulmalakSaNamAha-hRtkukSizUlamityAdi / viSamAmitA vidhyAt; tathA ca-"vAyordhAtukSayAt kopo mArgasyAvaraNena ceti cakArAnmukhavairasyaM prAyam / te te vikArAH svambhakampAca"-iti / gulmavat manuSyAdisaMhativat / vizAlakhAt | dayaH / kecidvAtagulmalakSaNaM 'vAmAnazUle bhavato'timAtra . vistiirnnkhaat| etenaitaduktaM bhavati-yathA saMhativizeSeNAvasthitA ityAdinA pAThena paThanti; se cAbhAvAna likhitH||10|| manuSyavRkSAdayo gulmavyapadezaM bhajante-manuSyagulmo vRkSagulma khedajvarAhAravidAhadAhA. iti, evamatrApi dRSTAntatrayaM gulmasya doSatrayodbhavalapradarzanA stRSNA'GgarAgaH kaTuvakratA c|| rtham / 'gupitAnilamUlatvAt' ityatra 'kupitAnilamUlakhAt' iti pittasya liGgAnyakhilAni yAni . kecit paThanti / tatrApi sa evArthaH / 'gUDhamUlodayAt' itya- pittAtmake tAni bhavanti gulme // 11 // trApare 'gUDhagUlmodayAt' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca pittagulmalakSaNamAha-khedetyAdi / AhAravidAhaH bhuktamAgUDhasya latAdivRtasya gulmasyeva vartulaviTapasyeva udayAdutpattegulma trsyaahaarsyaamlikaadisdbhaavH| pittasya liGgAni bhramamadamUrchAityarthaH // 5 // dIni / pittagulmalakSaNamapi kecidanyapAThena paThanti / yathAsa yasmAdAtmani cayaM gacchatyapkhiva budrudaH // 6 // | 'amlIbhavatyannamatho jvarazca dAhaH pipAsA kaTuvakratA ca / antaH sarati yassAca na paakmupyaatytH|| pittasya liGgAni ca kIrtitAni bhavanti pittaprabhave tu gulme' idAnIM yathA na pacyate gulmastathA''ha-sa yasmAdityAdi / | iti // 11 // sa gulmo yasmAt kAraNAdAtmani khAvayave cayaM nicayaM staimityamanne'ruciraGgasAda1-2-3-'kupitAnilamUlatvAt' iti paa0| 4 'vanaspatyA __ zchardiH praseko madhurAsyatA ca // disaMhativat' iti paa0| 5'latAdicchannasya' iti paa0| / 1 so'pyabhAvAnna likhitaH' iti paa0| Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM kaphasya liGgAni ca yAni tAni nAGgaiH' (ca. ci. a. 5) iti / garbhiNInAM liGgAni bhavanti gulme kaphasaMbhave tu // 12 // zramAdIni sadanAntAnyatra vyAdhikhabhAvAdbhavanti / taM raktagukaphagulmalakSaNamAha-stamityamityAdi / stamityaM stimi-lmam / garbhakAlAtigame prasUtikAle'tikrAnte; prasUtikAlAdanatatA / anne aruciH annAnabhilASaH / praseko laalaasaavH| ntaraM piNDIbhUte raktagulme snehAdinopaskRtadehAyAH sukhasAdhya. kaphasya liGgAni gauravazaityAdIni / kaphagulmamapi kecit "anne | lam / uktaM ca-"jvare tulyatudoSatvaM pramehe tulyduussytaa| na lipsA gurugAtratA ca chardiH praseko madhurAsyatA ca" ityA- | raktagulme purANatvaM sukhasAdhyasya lakSaNam" iti / kecidevaM dipAThena paThanti, so'pyabhAvAnna darzitaH // 12 // vyAkhyAnayanti-'mAse vyatIte dazame cikitsyaH' iti vaktavye 'taM garbhakAlAtigame cikitsyam' iti yatkRtaM tadraktagulme samyasarvAtmakaH sarvavikArayuktaH / gupaicite prasUtikAlAdayaMgapi cikitsA karaNIyeti bodhayati so'sAdhya uktA, // 13-15 // sannipAtagulmalakSaNamAha-sarvAtmaka ityAdi / sarvavikAra- vAtagulmArditaM snigdhaM yuktaM snehvirecnaiH|| yuktaH prtyekvaataadigulmoktlkssnnshitH| 'sarvAtmake sarvaru upAcaredyathAkAlaM nirUhai: saanuvaasnaiH||16|| jopapattiH' iti kecit paThanti, vyAkhyAnayanti ca-sarvali ___ ataH paraM cikitsAmAha-vAtagulmArditamityAdi / snigdhajhopapattiriti vaktavye sarvarujopapattiriti yatkRtaM tanmahArujalapra mavasthApekSayA caturbhirapi nahaiH / yathAkAlamiti 'pakSAdvireko tipAdanArtham / kecidatra nicayagulmaM purISalasikAraktajanyaM vAntasya' ityAdinoktasya kAlasyAnatikrameNetyarthaH; 'yathAkAlaM' dakSiNapArthAzritaM paThanti / tasya vizeSa ucyate,-"sirAjAla ityatra 'yathAyoga' iti paThilA yathAvasthamiti vyAkhyA paricchanno daahraagjvraanvitH| kUrmavadraktaparyantastridoSaH sa na nayanti // 16 // sidhyati" iti / kecicca gulmAvasthAvizeSamupastambhanAmAntaraM pittagulmArditaM snigdhaM kAkolyAdighRtena tu|| paThanti-"payo hyamlasamAyuktaM dadhibhAvaM vrajedyathA / yatnahI- viriktaM madhurairyogairnirUhaiH samupAcaret // 17 // . . nasya gulmo'pi tathopastambhatAM vrajet // ambhovahe svambhayitvA | pittagulmArditamityAdi / madhurogaiH AragvadhAdibhiH kSIrasrotasI koSThasaMzritaH / udare prati santiSThedupastambha tuta zarkarAdibhizca; anye tu 'bhittvA dvidhekSum' ityAdyuktamadhurairyogai. viduH" iti // riti vyAkhyAnayanti / nikahaiH samupAcarenmadhuraireva // 17 // kSatarja prvkssye|| | zleSmagulmArditaM snigdhaM pippalyAdighRtena tu|| . navaprasUtA'hitabhojanA yA tIkSNairviriktaM tadrUpairnirUhaiH samupAcaret // 18 // yA cAmagarbha visRjehatau vA // 13 // leSmagulmArditamityAdi / tIkSNaiH bantIdravantIprabhRtIbhiH / vAyurhi tasyAH parigRhya raktaM tapainikahaitIkSNaiH 'AragvadhAdimiH kAthaH' ityAdibhiri. karoti gulmaM sarujaM sadAham // tyarthaH / sarvagulmeSu snehakhedo prayojyau, vAtArabdhavAt // 18 // paittasya linena samAnaliGgaM sannipAtotthite gulme tridoSaghno vidhirhitH|| vizeSaNaM cApyaparaM nibodha // 14 // ___ sannipAtotthite gulme ityAdi / nanu, pUrva sAnnipAtiko na spandate nodarameti vRddhi gulmo'sAdhya uktaH, tat kathaM tridoSano vidhirhita ityucyate ? bhavanti liGgAni ca garbhiNInAm // satyaM, yathA viSamasannipAtajo gulmo'sAdhyastathA samasanitaM garbhakAlAtigame cikitsya pAtajo'bhinavo balavati puruSe kRcchrasAdhyaH, ato'tra cikimasRgbhavaM gulmamuzanti tjjnyaaH||15|| sitamuktam / tathA coktaM-"sannipAtotthito gulmazvirottho 'smdossjH| varjanIyo'nyathA kRcchrasAmyo balavato mataH"mArtavaraktajagulmaM hetvAdibhirAha-kSatajamityAdi / kSataja iti // - . zabdenArtavarakamucyate, kAraNe kAryopacArAt / Amagarbha | pittavadraktagulminyA nAryAH kAryaH kriyaavidhiH||19 SaNmAsaM yAvat / RtAvityatrApi ahitabhojaneti saMbadhyate / / vizeSamaparaM cAsyAH zRNu raktavimedanam // paittasya pittajagulmasya / vizeSaNaM vizeSam / nibodha jAnIhi / pelAzakSAratoyena siddhaM sarpiH prayojayet // 20 // na spandate na calati, 'ajhaiH' iti zeSaH / anye tu parato niSe dadyAduttarabasti ca pippalyAdighRtena tu|| dhasyobhayatra saMbandhAt spandate ityeva varNayanti; tena piNDitaH uSNairvA medayedbhinne vidhirAsRgdaro hitH||21|| spandata evetyarthaH; tathA coktam-'yaH spandate piNDita eva pittavadrakagulminyA ityAdi / pittavat pittagulmavat / 1'tanmahArujAsUcanArtham' iti paa0| 2 'gurumAvasthAvizeSa- / 1 hetavaH' iti paa0| 2 'samyak hAte! iti pA0 / prAptyA nAmAntaraM' iti pA0 / 3 'prasavedathatauM' iti paa0|| 3 'vAtasadbhAvAt' iti paa0| 4 'yamAt' iti pA0 / 4 'kSatanazabdenAtra raktamucyate' iti paa0|| 5 palAzamasatoyena' iti pA0 / Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] sushrutsNhitaa| pittagulmacikitsayA pratikRtasya raktagulmasya vizeSa- hinggusauvrclaajaajiividddaaddimdiipykaiH|| trisAmAha-vizeSamaparaM cAsyA ityAdi / palAzakSAra- puSkaravyoSadhAnyAmlavetasakSAracitrakaiH // 27 // toyena palAzabhasmagAlitena jalena / kecittIyazabda kvArtha (zaTIvacAjagandhailAsurasazca vipacitam / / varNayanti / sa ca kSArakvAthaH snehopayogotavidhinA kAryaH / zUlAnAhaharaM sardinA cAnilagulminAm / / 28 / / pippalyAdigaNakalkakkAthAbhyAM sAdhitaghRtena / uSNairiti pippa hivAyaM ghRtamAha-hiGgusauvarcaletyAdi / dhAnyaM dhAnyalyAdipramRtibhiH / vidhirAsagdara iti raktapittoko vidhiH; kam / ajagandhA bovayikA / surasaH tulsii| higvAdInAM kuta etat ? asRgdare raktapittavidhyatidezAt ; asRgdaravidhya surasAntAnAM kalke danA caturguNena vipAcitaM sarpiH zUlAditidezena raktapittavidhyatidezaM kurvametajjJApayati-adhogata haramiti saMbandhaH // 27 // 28 // raktapittacikitsitamatra kAryamiti // 19-21 // | vidddaaddimsindhuutthhutbhugvyossjiirkaiH|| AnUpaudakamajAno vasA tailaM ghRtaM dadhi // hinggsauvrclkssaarrugvRkssaamlaamlvetsaiH||29|| vipakkamekataH zastaM vAtagulme'nuvAsanam // 22 // | bIjapUrarasopetaM sarpirdadhicaturguNam // ___ vAtagulme'nuvAsanamuddizannAha-AnUpaudakamajjAna ityaadi| sAdhitaM dAdhikaM nAma gulmahRt plIhazUlajit // 30 // bhAnUpA gajagavayAdayaH, audakA matsyAdayaH / vasA'pi dAdhikasaMjJaM ghRtamAha-viDadADimasindhUtthetyAdi / hutabhuk bhAnapAdInAmeva / vipakkamekata iti etacca snehamekIkRtya citrakaH / kSAro yavakSAraH, ruk kuSThaM, vRkSAmlaM tintiDIkam / vipakkam , arthAdvAtaharairdravyairiti boddhavyam // 22 // bIjapUrakaraso'tra caturguNaH, dravadravyalAt // 29 // 30 // jAGgalaikazaphAnAM tu vasA sarpizca paittike // rasonakharase sarpiH paJcamUlarasAnvitam // paitike gulme'nuvAsanamAha-jAGgalaikazaphAmAmityAdi / surAranAladhyamalamUlakakharasaiH saha // 31 // atra jAgalazabdena jaGghAlaviSkirI pradhAnatayA gRhyate / eka vyossdaaddimvRkssaamlyvaaniicvysaindhvaiH|| zaphA azvavezarAdayaH / vasA sarpizceti atrApi vipakvamiti hiGgvamlavetasAjAjIdIpyakaizca smaaNshikaiH||32|| saMbadhyate / tenaitadvayaM pittaharaivyairvipakkaM paittike gulme'nuvA siddhaM gulmagrahaNyarzaHzvAsonmAdakSayajvarAn // sanaM yojyamiti / kAsApasmAramandAgniplIhazUlAnilAJjayet // 33 // tailaM jAGgalamajAna evaM gulme kaphotthite // 23 // rasonAdighRtamAha-rasonakharase ityAdi / paJcamUlarasAnvikaphagulme'nuvAsanamAha-tailaM jAGgalamajAna ityAdi / tamiti bilvAdipaJcamUlakvAthAnvitam / AranAlaM kAjikaM, evamiti kaphaharadravyairvipakkamanuvAsanaM zastramityarthaH // 23 // dadhyamlaM dadhimastu / dIpyakaH ajmodaa| rasonakharasAdimUlakakhadhAtrIphalAnAM svarase SaDaGgaM vipaceddhatam // rasAntaiH SaDbhirdevaiqhtasamaiH, vyoSAdidravyaiH kalkitaiH sarpizcatuzarkarAsaindhavopetaM taddhitaM vAtagalmine // 24 // zaiH, siddhaM sarpigulmAdIn jayediti saMbandhaH // 31-33 // vAtAdijagulmeSvanuvAsanamabhidhAya vAtApahaghRtAnyAha- dadhi sauvIrakaM sarpiH kAthau mudkulatthajau // dhAtrIphalAnAmityAdi / dhAtrIphalAnAM kharase caturguNe; SaDaGga- | paJcADhakAni vipacedAvApya dvipalAnyatha // 34 // miti SaTpalakaM tenAtra paJcakolayavakSArakalkamiti labhyate / sauvarcalaM sarjikAM ca devadArvatha saindhvm|| zarkarAsaindhavopetamiti zarkarAsaindhavaprakSepayuktaM taddhataM vAta- vAtagulmApahaM sarpiretaddIpanameva ca // 35 // gulmine hitamityarthaH // 24 // dadhi sauvIrakamityAdi / dadhyAdIni catvAri pRthgaaddhkprmaacitrkvyosssindhuutthpRthviikaacvydaaddimH|| NAni, sauvarcalAdIni dvipalAnyAvApya sarpirADhakaM vipacet, dIpyakagranthikAjAjIhae smaiH||25|| | ayamatra siddhaH pAThaH, pAraMparyA vicchedasmaraNAt / vartamAnapustadadhyAranAlabadaramUlakavarasaighRtam // keSu cAyaM paThyate-kulatthamUlakakkAthetyAdi // 34 // 35 // tatpibedvAtagulmAnidaurbalyATopazUlanut // 26 // tRNamUlakaSAye tu jIvanIyaiH paceddhatam // citrakAdighRtamAha-citrakavyoSetyAdi / pRthvIkA hiDa vRtamAha-catrakavyApatyAdi / pRthvIkA hiGga-nyagrodhAdigaNe vA'pi gaNevA putplaadike||36|| patrikA, 'kRSNajIraka' ityanye; dIpyakaH ajamodA, pranthika | raktapittotthitaM nanti ghRtAnyetAnyasaMzayam // pippalImUlam / samairiti 'kalkIkRtaiH' ityadhyAhAryam / dadhyA pittajaratajagulmayoghRtAnyAha-tRNamUlakaSAye ityAdi / dIni mUlakakharasAntAni pratyekaM ghRtAccaturguNAni // 25 // 26 // atra tRNamUlazabdAttRNapaJcamUlakaSAye iti boddhavyam / jIva1 'mRdukRtasya' iti pA0 / 2 'vartayanti' iti pA0 / nIyairiti kAkolyAdibhiH kalkIkRtarityarthaH / nyagrodhAdigaNe 3 'aparANi ghRtAnyAha' iti pA0 / | kAthIkRte iti jJeyam / vA'pIlapizabdo jIvanIyaiH paddhata Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM miti samuccinoti / evamutpalAdAvapi prAhyam / raktapittotthitaM pAnIyaM kSAramAha-tiletyAdi / ikSurakaH kokilAkSakaH / 'gulma' iti zeSaH // 36 // nAgarakasthAne kecitryUSaNaM paThanti / kRmighAti viDaGgam / AragvadhAdau vipaceddIpanIyayataM ghatama // 37 // tilAdInAM mUlakAntAnAM bhasma gavAdimUtragaNena caturguNena kSArakSAravarge paceccAnyat pacenmUtragaNe'param // kalpena parisrAvya kuSThAdibhirajamodAntaH pAlikaiH sAmudrAt samunanti gulmaM kaphodbhUtaM ghRtAnyetAnyasaMzayam // 38 // dralavaNAddazabhiH palaizcUrNitairyutaM lauhapAtre mRdunA cAgninA leyaM kaphagulme ghRtAnyAha-AragvadhAdI vipacedityAdi / Ara paklA uddharediti saMbandhaH / anye tu vyAkhyAnayanti-tilA dibhasmapalazataM gavAdimUtreNa caturguNena niSkvAthya pAdabhAgikagvadhAdAviti kvAthIkRte / dIpanIyayutamiti pippalyAdikalkayu mavazeSya, taccaturthAzaM kuSThAdicUrNamAvApya tAvat pacedyAvalleyaM tam / ekaM ghRtam / kSAravarge iti muSkakAdArabhya yAvaccatasraH | bhavati / dadhnetyAdyanekAvaloDanadravyopadezo dosskaalaanypekssyaa| kozAtakIriti kSAravarge, muSkakAdigaNe ityanye vyAkhyAnaya. vAtavikArAn tUnIprabhRtIn // 40-44 // nti / atrApi dIpanIyayutamiti saMbadhyate, tena kSAravargadrave pippalyAdikalkayutaM ghRtaM pacedityarthaH, dvitIyaM ghRtamityarthaH / svarjikAkuSThasahitaH sAraH ketakijo'pi vaa| pacenmUtragaNe'paramiti mUtragaNe gomutrAdike'STasaMkhyAke'paraM | tailena zamayet pIto gulmaM pavanasaMbhavam // 45 // ThatIyaM ghRtam / atrApi dIpanIyayatamiti saMbadhyate / 'mUtraga- zlokena yogadvayamAha-varjiketyAdi / kSAro yavakSAraH / datyanAnye 'dIpanIyagaNe'parama' iti paThanti. tacca | tatra kharjikAkuSThasahito yavakSArastailenetyeko yogaH; ketakiTIkAkArA anArSa varNayanti / kecididaM kaphagulmacikitsitaM | jo'pi vetyatrApi kSAra iti saMbadhyate, tena ketakijo'pi vA vAtagulmacikitsAnantaraM paThitvA vAtAvarakaM kaphazAntaye kapha-| kSArastaileneti dvitIyo yogaH / gauDAstu ketakikSAraH svarjikAhantaNyapi ghRtAni vAtagulme zastAnIti vyAkhyAnayanti | kuSThasahitastailenetyekameva yogaM manyante // 45 // // 37 // 38 // pItaM sukhAmbunA vA'pi svarjikAkuSThasaindhavam // yathAdoSocchrayaM cApi cikitsetsAnnipAtikam // kSArAvalehamabhidhAya cUrNamAha-pItamityAdi / sukhAmbuna evaM ghRtAnyabhidhAyAdhunA sAnnipAtike doSodrekeNa ghRtacUrNA- | iSaduSNodakena / gulma hantItyatrApi saMbadhyate ||dibhishcikitsitmaah-ythetyaadi / yathAdoSocchrayaM yo yo doSa vRzcIva(ra)murubUkaM ca varSAbhUGghahatIdvayam // 46 // ucchrita utkaTatacikitsayA cikitsedityrthH| 'yathAdoSocchrayaM' citrakaM ca jaladroNe paktvA pAdAvazeSitam // ityatrAnye 'yathAdoSabalaM' iti paThanti; tatrApyeko'rthaH // - mAgadhIcitrakakSaudralipte kumbhe nidhApayet // 47 // carNa hiGagvAdikaM vA'pi ghataM vA prIhanAzanama39 | madhunaHprasthamAvApya pathyAcUrNArdhasaMyutam // pibehulmApahaM kAle sarpistailvakameva vA // busoSitaM dazAhaM tu jIrNabhaktaH pivennrH||48|| tacca yathAdoSocchrayaM cikitsitaM vAte jite sati kAryamiti ariSTo'yaM jayegulmamavipAkamarocakam // pAtaharavidhimAha-cUrNamityAdi / cUrNa higvAdikamiti ___ vRzcIvAdyariSTamAha-vRzcIvetyAdi vRzcIvaH zuklapunarnavA / hiDatrikaTuketyAdinA vAtavyAdhyuktam / ghRtaM vA plIhanAzanamiti | urubUkaH zuklairaNDaH / varSAbhUH raktapuna nevA / bRhatIdvayamiti ekA SaTpalakamityarthaH / yadyapi SaTpalaM ghRtaM tantrAntare kaphagulmahara aNuphalA, dvitIyA kaNTa kinI sthUlaphalA / vRzcIvAdInAM citrakAtvena darzitaM, tathA'pyatra vilakSaNaikadravyakhAdvAtagulmaharakham / ntAnAmADhakam ; anye palazataM manyante, droNe'mbhasi palazatakAle utpannamAtra eva SaTpalakaM ghRtaM hitaM, kAle avasthAyAmi mityAdiparibhASitatvAt / pAdAvazeSitaM caturthAMzAvaziSTaM kvArtha, tyanye / sarpistailvakamiti tilvakaH paTTikArodhraH, tena saMskRtaM | magadhAdipramANaM yAvanmAtreNa kumbhasya samyaglepanaM bhavati. tailvaka, vAtavyAdhyuktaM vA // 39 // pathyAcUrNArdhasaMyuktaM harItakIcUrNASTapalasaMyutam / busoSitaM busatilecarakapAlAzasArSapaM yAvanAlajam // 40 // madhye sthitam / jIrNabhaktaH pariNatAhAraH laghukoSTha iti yAvat / pibet prAtareva // 46-48 ||bhsm mUlakajaM cApi gojaavikhrhstinaam|| mUtreNa mahiSINAM ca paalikaishcaavcuurnnitaiH||41|| pAThAnikumbharajanItrikaTutriphalAgnikam // 49 // kusstthsaindhvyssttyaahvnaagrkRmighaatibhiH|| lavaNaM vRkSabIjaM ca tulyaM syAdanavo guddH|| sAjamodaizca dazabhiH sAmudrAcca palairyutam // 42 // pathyAbhirvA yutaM cUrNa gavAM mUtrayutaM pacet // 50 // ayaHpAtre'gninA'lpena paktvA lehya(ha)mathoddharet // | guTikAstaddhanIbhUtaM kRtvA khAdedabhuktavAn // tasya mAtrAM pibedanA surayA sarpiSA'pi vaa||43|| gulmaSThIhAgnisAdAMstA naashyeyurshesstH||51|| dhAnyAmlenoSNatoyena kaulatthena rasena vA // 1 'AloDya' iti pA0 / 2 'pRthvIkAmurubUkaM ca' iti paa0| gulmAn vAtavikArAMzca kSAro'yaM hantyasaMzayama 44, yahantyasazayam 44 3 'tuSoSikaM iti paa0| 4 'caNakaphalA' iti pA0 / 1 kSAravargadvaye' iti pA0 / | 5 pathyAbhiH sahitaM cUrNa' iti pA0 / Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] sushrutsNhitaa| 721 hRdrogaM grahaNIdoSaM pANDurogaM ca dAruNam // vimlApanAbhyaJjanAni tathaiva dahanAni ca // 57 // pAThetyAdi / nikumbhA dantI / agnikaH citrakaH, agnimantha' | upanAhAzca kartavyAH sukhoSNAH saalvnnaadyH|| ityanye, 'moraTa' ityapare / vRkSabIjam indrayavaH / anavaM guDaM | udaroktAni sISi mUtravartikriyAstathA // 58 // purANaM guDam / pAThAdicUrNa samapurANaguDayutaM khAdeta, athavA | lavaNAni ca yojyAni yaanyuktaanynilaamye|| tadeva varNa harItakIbhiH saha gomatreNa paceta. taM ca ghanIbhataM | kiM gulme vireka eva kArya utAnyadapItyAha-vimlApanAguTikAH kRtvA prAtareva khAdet / harItakIpramANaM cUrNAccaturthAMzaM, bhyajanAnItyAdi / vimlApanam aGgulyAdinA gulmasya mardanaM, dahanaM gomUtraM tu caturguNam // 49-51 // jAmbavauSThAdinA / sAlvaNAdaya ityatra AdizabdaH prakAre; tena sazUle sonate'spande dAhapAkaruganvite // 52 // | sAlvaNaprakArA anye'pyupanAhakhedAH pacyamAnAbhimukhe gulme gulme raktaM jalaukobhiH sirAmokSeNa vA haret // kaaryaaH| udarokkAni sapauSi 'harItakIcUrNaprasthaM' ityAdikAni / mUtravartikriyAstatheti udarokkA 'vamanazirovirecanadravyANA' idAnImavasthAyAM gulme raktamokSaNamAha-sazUle ityAdi / ityAdikAH / lavaNAni patralavaNasnehalavaNakalyANalavaNAni / aspande acale / pAkaruganvite pAkavedamAyukte, jalokobhI anilAmaye vaatvyaadhau| kecit 'sapISi' ityasyAne 'cUrNAni' iti rakaM haret gulmasthAne eva, sirAmozeNa tu bAhoH, tatrAntaro paThilA nArAcakAdaya iti vyAkhyAnayanti // 57 // 58||kkhaat / kecit 'alAbupAtanaM cApi gulme zastra kaphAtmake' iti paThanti // 52 // vAtava]nirodhe tu sAmudrA kasarSapaiH // 59 // kRtvA pAyau vidhAtavyA vartayo mricottraaH|| sukhoSNA jAgalarasAH susnigdhA vyaktasaindhavAH53 | idAnIM mUtravartiprayogAvasthAmaparavarti cAha-vAtetyAdi / kaTutrikasamAyuktA hitAH pAne tu gulminAm // guAlmanAm // | sAmudraM samudralavaNaM, samudraphenamapare / maricottarA maricapradhAnAH gulminAM jAgalarasasya pAnamAha-sukhoSNA ityAdi / // 59||sukhossnnaa ISaduSNAH / jAgalarasA jaGghAlaviSkiramAMsarasAH dantIcitrakamaleSu tathA vAtahareSu ca // 60 // saMskRtAH / musnigdhAH samyaka bahasaMskRtAH / hitA iti 'yathA- karyAdaridhAna sarvAzca zlokasthAne yatheritAn // doSa' iti zeSaH // 53 // dantIcitrakamaleSvityAdi / vAtahareSu vidArigandhAprabhR. peyA vAtaharaiH siddhAH kaulatthAH saMskRtA rasAH 54 tiSu / zlokasthAne yatheritAniti yathA sUtrasthAne virecana. khalAH sapaJcamUlAzca gulminAM bhojane hitaaH|| | kalpe AsavakaraNamuktaM, tenaiva prakAreNAtrApi dantyAdikkAthe. bhojanArthamAha-peyetyAdi / vAtaharaiH bhdrdaarvaadibhiH| saMskR-riTAnAsavAn kuryAt / anye tu 'zlokasthAne' ityatra dvitIyaM tAH snehAdibhiH / khalAH kapitthadADimatakazAkAdisaMskRtAH | sthAnazabdaM lataM varNayanti, luptasthAnazabdena gulmapratiSedhaM 'kacilA' iti prasiddhAH / sapazcamUlAH paJcamUlasahitAH, etena gRhanti / tenAtrotavRzcIvAdyariSTavadantyAdikAthe madhupathyAcUrNa. paJcamUlasahitaiH kapityAdibhiH kRtA ityarthaH / bhojane hitA prakSepeNAriSTakaraNaM, . . sUtrasthAnoktaprakAreNa vA''savakaraNam yathAdoSamityupaskAraH // 54||bddhvonilaanaaN tu sAkaM kSIramiSyate // 55 // | khAdedvA'pyakurAn bhRSTAn pUtIkanRpavRkSayoH 61 // - avasthAvazena gulme bhojanavizeSamAha-baddhatyAdi / baddha- khAdedityAdi / akurAn komalapallavAn / bhRSTAniti 'mehena' voMnilAnAM niruddhapurISavAyUnAm / sAIkam Ardrakasahitam / iti zeSaH; anye aminA bhRSTAnityAhuH, tanmate vAtakAriiSyate 'bhojane' iti shessH||55|| No'pyakurA vyAdhipratyanIkakhAdgulme hitAH / pUtIkaH cirabilvaH, kumbhIpiNDeSTakAkhedAn kArayet kuzalo bhiSak // nRpavRkSo girimAlakaH // 61 // AntaropacAramabhidhAyAvasthAyAM bAyopacAra khedamAha | UrdhvavAtaM manuSyaM ca gulminaM na nirUhayet // kumbhiipinnddessttkaakhedaanityaadi| kumbhIprabhRti khedAH khedAdhyAye | idAnI gulme hitasyApi nirUhasyAvasthAyAM niSedhamAhaabhihitAH / nipuNatayA khedAn kArayet // UrdhvavAtamityAdi / UrdhvavAtam UrdhvavAtayukkaM gulminaM manuSya gulminaH sarva evoktA durvirecyatamA bhRzam // 56 // | na nirUhayediti saMbandhaH / kecidimaM pAThaM na paThanti ||atshcaitaaNstu sukhinnAn saMsanenopapAdayet // pibetrivRnnAgaraM vA saguDAM vA harItakIm // 62 // - vAtazleSmAtmake sazUle kaThine ca gulme galmino vireka guggulu trivRtAM dantI dravantIM saindhavaM vacAmA mAha-gulmina ityAdi / sukhinnAniti sneho hi khedenaivA- mUtramadyapayAdrAkSArasaMvIkSya balAbalam // 63 // kSiptaH, tena samyak snigdhakhinnAn / saMsanena virekeNa / upa- 1'vilepanAbhyajanAni' iti pA0 2 'cUrNavartikriyAstathA' pAdayet yojayet // 56 // | iti paa0| su0 saM011 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM pibedityAdi / pibediti vakSyamANena mUtramadyAdidraveNa; yavAnI ca haridrAM ca viddnggaanymlvetsm|| anye pAnIyena pibedityAhuH / trivRnAgaramityaiko yogaH, vidaariitriphlaa'miirushRnggaattiiguddshrkraaH||7|| saguDo vA harItakImiti dvitIyaH / guggulumityAdi / dravantI | kAzmarIphalayaSTayAparUSakahimAni ca // cIritapatrA dantIbhedaH / payaH dugdhaM, drAkSArasaH draakssaakhrsH| | SaDgranthAtiviSAdArupathyAmaricavRkSajAn // 71 // vIkSya balAbalamiti 'doSAdInAM' iti vAkyazeSaH / atrApi | kRSNAmUlakacavyaM ca nAgarakSAracitrakAn // pibediti saMbandhanIyam // 62 // 63 // uSNAmlakAJjikakSIratoyaiH zlokasamApanAn // 72 // evaM pIlUni bhRSTAni pibet salavaNAni tu // yathAkramaM vimizrAMzca dvandve sarvAzca srvje|| - evamityAdi / evamiti mUtrAdibhirityarthaH / (bhRSTAni | ataH paramupadravazUlasya cikitsitamAha-vIkSyetyAdi / snehene) vIkSyeti vAtAdimedena zUlamityarthaH / triladaNaM saindhavasauvarcalapippalIpippalImUlacavyacitrakasaindhavaiH // 64 // biDAni / kSAro yavakSAraH / abhIruH zatAvarI, zRGgATI jalajaM kAle prayojitA dravyaM trikaNTakaphalaM / guDazarkarA gauGgeTIphalam / hima candapippalItyAdi / surA paiSTI / hantItyatra zIghramiti saMbadhyate / nam / SaDgranthA vacA / vRkSaja indrayavaH / mUlakaM pippalImUkAle AdhmAnAdikAyAmavasthAyAm // 64 // lam / uSNazabdo'mlakAlikAdibhiH sNbdhyte| zlokasamApa nAn 'yogAn' iti zeSaH / yathAkramamiti pathyAdyamlavetasAbaddhaviNmAruto gulmI bhuJjIta payasA yavAn // 65 // ntamuSNAmlakAlikena vAtike, vidAryAdihimAntamuSNakSIreNa kulmASAn vA bahusnehAn bhakSayellavaNottarAn // paittike, SaDmanthAdicitrakAntamuSNatoyena zlaiSmike; vimizra baddhetyAdi / payasA dugdhena / yavAn vATyAdikRtAn / dvandva iti pathyAdividAryAdI vAtapaittike, pathyAdiSaDpranthAdI kulmASAn yavapiSTamayAn bhakSyAn / lavaNottarAn saindhava. vAtazlaiSmike, vidAryAdiSaDpranthAdI pittazlaiSmike, sarvAzva pradhAnAn // 65 // pathyAdIn trIn sannipAte // 69-72||athaasyopdrvH zUlaiH kathaMcidupajAyate // 66 // | tathaiva sekAvagAhapradehAbhyaGgabhojanam // 73 // zailaM nikhAnitamivAsukhaM yena tu vetyso|| zizirodakapUrNAnAM bhAjanAnAM ca dhAraNam // idAnIM gulmopadravamAha-athetyAdi / asya gulmasya, upadravaH pazcAtkAlabhAvI kathaJcit khahetubhirityarthaH / zUla | vmnonmrdnkhedlngghnksspnnkriyaaH|| 74 // snehAdizca kramaH sarvo vishessennopdishyte|| . upajAyate / zUlaM nikhAnitamiva kIlakaM nikhAnitamive. tyrthH||66|| kimetadevopadravazUle kAryamutAnyadapItyAha-tathaivetyAdi / tathaiveti yathAsaMkhyamityarthaH / vena sekAdikaM vAtike, zizitatra viNmUtrasaMrodhaH kRcchroccAsaH sthirAGgatA 67 rodakAdikaM paittike, vamanAdikaM zlaiSmikeM / snehAdikramazca tRSNA dAho bhramo'nnasya vidagdhaparivRddhitA // yathAdoSaM yathAvasthaM sarveSAmeva, dvandvaje dvayaM, sAnnipAtike romaharSo'rucizchardirbhuktavRddhirjaDAGgatA // 68 // samastam / kSapaNakriyA anyA ,api kaphakSayakarI // vAyvAdibhiryathAsaGkhyaM mitrairvA // 73 // 74||tsyaivopdrvsy doSavizeSeNa liGga saMkhyA cAha-tatretyAdi / tatretyupadrave zUle / sthirAGgatA kaThinAGgatA / annasya | vallUraM mUlakaM matsyAn zuSkazAkAni vaidalam // 75 // vidagdhaparivRddhitA annasya vidAhe zUlasya privRddhirbhvtiityrthH| na khAdedAlukaM gulmI madhurANi phalAni ca // bhuktavRddhiriti bhuktasya vRddhiH bhuktamAtre zUlasya vRddhirbhavatItyarthaH / gulmopadravamabhidhAya gulme vaya'mAha-vallUrai mUlakamijaDAGgatA aGgAnAM jaDatA / mizreriti dvandvaiH sAnnipAtikai tyAdi / vallUraM zuSkamAsam / vaidalaM mudgavanamudrAdikam / Aluka zvetyarthaH / viNmUtrasaMrodha ityAdikaM vAtajazUlalakSaNaM, tRSNA- piNDAlukAdibhedenAnekaprakAram / madhurANi phalAni kSIravRkSadAha ityAdikaM pittajazUlalakSaNaM, romaharSo'rucirityAdikaM phalAni cocamocAdIni ca / cakArAdevaMvidhAnyanyAnyapi zleSmajazUlalakSaNaM, dvidoSaliza dvandvaiH, sarvaliTaM samastaiH / vayA'ni / asyAgre kecit 'ladhvanaM dIpanaM nigdhamuSNaM vAtA. nulomanam / bRMhaNaM ca bhavedyacca tadvitaM sarvagulminAm // vIkSya yojyet|| | sthAne'vaseko raktasya bAhumadhye sirAvyadhaH / khedo'nulomanaM pathyAtrilavaNaM kSAraM hikutumburupauSkaram // 69 // | caiva prazastaM sarvagulminAm' ityAdikaM paThanti; sa cAbhAvAna likhitH| ( iti DahaNenAnyapranthadarzanAdukam ) // 75 ||1'pissttaani' iti paa0| 2 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / 3 'zUlaM' iti paa0| 4 'zUlaM nikhAnitamiva sukhaM yena / 1'upadravaliGgasya' iti paa0| 2'gAneTI balA' iti paa0| na vezyasau' iti paa0| 3 ayaM pATho mudritapustake noplbhyte| Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] suzrutasaMhitA / 723 - vinA gulmena yacchUlaM gulmasthAneSu jAyate // 76 // zUlenotpIDyamAnasya hallAsa upajAyate // 85 // nidAnaM tasya vakSyAmi rUpaM ca sacikitsitam // | atIva pUrNakoSThatvaM tathaiva gurugAtratA // gulmopadravaM zUlamabhidhAyedAnIM kevalaM zUlamAha-vinetyAdi / etacchreSmasamutthasya zUlasyoktaM nidarzanam // 86 // gulmasthAneSu gulmapratiSedhokkeSu / anye 'vinA gulmena' ityAdi | kaphazUlalakSaNamAha-zUlenetyAdi / hRllAsaH thUtkaraNam / zlokaM parityajya athAtaH zUlapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH' iti pratijJA | nidarzanaM lakSaNam // 85 // 86 // paThilA vAtamUtrapurISANAM nigrahAdityAdinA pRthageva zUlAdhyAyaM dRSTA rUpANi nirdizetsAnnipAtikama // paThanti; te ca pUrvaparipATI tyajanti / apare vinA gulmenetyA sannipAtasamutthAnamasAdhyaM taM vinirdizet // 87 // dikaM samastamapi asau zrutaM bhaNilA parityajanti / asmAbhistu zUlAnAM lakSaNaM prokaM sarvamatAnusAribhirjejaTAbhiprAyeNa paThitaH // 76||vaatmuutrpuriissaannaaN nigrahAdatibhojanAt // 77 // ____sAnipAtikazUlalakSaNamAha-sarvANItyAdi / nanu, kaizcit ajIrNAdhyazanAyAsaviruddhAnopasevanAt // pUrvAcArdoSamedena niyataM sthAnaM zUlasyoktam / tathAhi, "vAtAtmakaM bastigataM vadanti, pittAtmakaM cApi badanti pAnIyapAnAt kSutkAle virUDhAnAM ca sevanAt 78 nAbhyAm / hRtpArzvakukSau kaphasaniviSTaM, sarveSu dezeSu ca sanipiSTAnnazuSkamAMsAnAmupayogAttathaiva ca // pAtAt" iti; tat kathamatra tathA noktam / satyaM, kupitaevaMvidhAnAM dravyANAmanyeSAM copasevanAt // 79 // doSANAM khAzaye parAzaye ca vyAdhyutpAdakalAna niyataM sthAnavAyuH prakupitaH koSThe zUlaM saMjanayedRzam // masti, atastathA nokam // 87 ||nirucchaasii bhavettena vedanApIDito naraH // 8 // zUlasya hetuM saMprAptiM cAha-vAtamUtrapurISANAmityAdi / cikitsAM tu nibodha me|| niprahAt vegakAle'varodhAt / ajIrNama AmavidagdhAdisatabhiAzukArI hi pavanastasmAttaM tvarayA jyet||8|| tasya zUlAbhipannasya kheda eva sukhaavhH|| mam / adhyazanaM sAjIrNabhojanam / AyAsaH zarIrAyAsajanaka cikitsAmityAdi / nibodha jAnIhi / me matsakAzAt / krm| viruddhAnaM hitAhitIyoktam / virUDhAno vigatarohANAma AzukArItyAdi / mAzukArI zIghramatyayakArikhAt / hi yasmAt / kuritAnA vA / evaMvidhAnAM doSaprakopaNAnAm / koSThe sarvasmisudare / nirucchvAsaH niruddhocchavAsaH / tena zUlena / vAtamUtrapu taM vAtam / tasyetyAdi |-tsy puruSasya, zUlAbhipanasya rISANAM nigrahAdityAdiranyeSAM copasevanAdityanto hetuH, vAyuH vAtikazUlakAntasya; anye tu tasya vAtasya yacchUlaM tena prakupita ityAdizca saMprAptiH // 77-80 // aakraantsyetyaahuH||88||sheddsphottnvttsy yasmAttIvAzca vednaaH|| pAyasaiH kRzarApiNDaiH snigdhairvA pishitairhitH||89|| zulAsakasyalakSyante tsmaacchlmihocyte||81|| saca khedaH kaivyaiH kArya ityAha-pAyasairityAdi / pAyaso tat kasmAcchUlamucyata ityAha-zakkityAdi / zaGka- dugdhasiddhAstaNDulAH / kRzarApiNDaiH tilataNDulamASakRtayavAgUsphoTanabat kolakAhananavattIvA vedanAH, tasya vyAdhitasya, | piNDaiH / hita iti 'kheda' iti zeSaH // 89 // zulAsakasya zUlinaH; etenetaduktaM bhavati-yathA kasyacit trivacchAkena vA khigdhamaNaM bhajIta bhojnm|| kIlekAhananena tIvrA vedanA lakSyate tadvattasya yasmAdvedanA lakSyate cirabilvAGarAn vApi tailabhRSTAMstu bhakSayet // 90 // tasmAcchUlamihocyate // 81 // rasAn snigdhAn jAGgalAn shuulpiidditH|| nirAhArasya yasyaiva tIvra zUlamudIryate // yathAlAbhaM niSeveta mAMsAni bilazAyinAm // 11 // prastabdhagAtro bhavati kRccheNocchasitIva ca // 82 // bhojanamAha-vicchAkenetyAdi / snigdhAdiguNaM bhojanaM vAtamUtrapurISANi kRcchreNa kurute nrH|| / trivRcchAkena saha bhuJjIteti pinnddaarthH| cirabilvAGkarAnityAdi / patairliGgairvijAnIyAcchUlaM vAtasamudbhavam // 83 // | aGkurAH zujAH / vaihAMzcetyAdi / jAlAn vehamAna , lAvAdivAtazUlalakSaNamAha-nirAhArasyetyAdi // 82 // 83 // kRtAnityarthaH / bilezayAH zvAvicchalle kaadyH||9.||11|| tRSNA dAho mado mUrchA tIvaM zUlaM tathaiva ca // surA sauvIrakaM cukaM mastUdazvittathA ddhi| zItAbhikAmo bhavati zItenaiva prazAmyati // 84 // sakAlalavaNaM peyaM zUle vAtasamudbhave // 12 // etairliGgairvijAnIyAcchUlaM pittasamudbhavam // surA sauvIrakamityAdi / surA piSTabhavA / sauvIrakaM kAjikapittazUlalakSaNamAha-tRSNetyAdi / zItAbhikAmaH zItAbhi bhedaH / cukaM zuktam / mastu dadhimastu / udazvit ardhodakaM laassH| prazAmyati 'zUlaM' iti zeSaH // 84 // takram / tatheti ythaalaabhaamityrthH| kAlalavaNazabdena yadyapi 1 'zakAsphoTanabat' iti paa0| 2'kaNTakahananeneva' nirgandhasauvarcalamucyate, tathA'pyatra gandhavatsauvarcalaM prAvaM, iti pA.. | tatrAntaroktakhAt // 12 // va tIvra zUlamudAyata // bhojanamAha-trivRcchAkanakAbilvAkarAnityAdi Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM kulatthayUSo yuktAmlo laavkiiyuusssNskRtH|| prakAreNa / sukhI saMpadyate sukhI bhavatItyarthaH / upasaMhAramAhasasaindhavaH samarico vAtazUlavinAzanaH // 93 // etadvAtasamutthasyetyAdi // 101 // 102 // kulatthayUSa ityAdi / yuktaM mAtrayopahitamamlaM dADimAdikaM atha pittasamutthasya kriyAM vakSyAmyataH param 103 yatra sa yuktAmlaH / lAvakIyUSasaMskRta iti lAvakena kRto yUSo sa sukhaM chardayitvA tu pItvA zItodakaM nrH|| lAvakIyUSaH, tena saMskRtaH // 93 // zItalAnica seveta sarvANyuSNAni vrjyet||104|| viDaGgazigrukampillapathyAzyAmAmlavetasAn // __ vAtazUlopakramamabhidhAyedAnIM pittazUlacikitsAmAha-athesurasAmazvamUtrI ca sauvarcalayutAn pibet // 94 // tyAdi / atheti vAkyAlaGkAre, vAkyopakrame ityanye / tadeSa madyena vAtajaM zUlaM kSiprameva prazAmyati // cikitsitamAha-sa ityAdi / sa pittazUlI naraH, zItodakaM viDanetyAdi / zigruH viTapazAkaM, zobhAjanamapare / zyAmA pIlA, sukhaM yathA bhavati tathA chardayitvA, zItalAni bhajeta, aruNamUlA trivRt / surasA tulasI / azvamUtrI zallakI uSNAni sarvANi varjayediti piNDArthaH // 103 // 104 // maNirAjatatAmrANi bhAjanAni ca srvshH|| pRthviikaajaajicvikaayvaaniivyosscitrkaaH||95|| vAripUrNAni tAnyasya zUlasyopari nikSipet // 105 // pippalyaH pippalImUlaM saindhavaM ceti cUrNayet // . __maNirAjatatAmrANItyAdi / rAjataM rUpyamayam / sarvaza / tAni cUrNAni payasA pibet kAmbalikena vA // 16 // AmukhAt / asya pittazulinaH // 105 // madhvAsavena cukreNa surAsauvIrakeNa vA // guDaH zAliryavAH kSIraM sarpiHpAnaM virecanam // athavai(cai)tAni cUrNAni mAtuluGgarasena vA // 97 // jAGgalAni ca mAMsAni bheSajaM pittazUlinAm 106 tathA badarayUSeNa bhAvitAni punaH punH|| rasAna seveta pittanAna pittalAni pivarjayet // tAni hiDapragADhAni saha zarkarayA pibet // 98 // | pAlAzaM dhAnvanaM vA'pi pibeyUSaM sazarkaram // 107 // saha dADimasAreNa vartiH kAryA bhissgjitaa|| guDetyAdi / pittanAn rasAn jAgalavarge yAni nirdiSyAni sA vartirvAtikaM zUlaM kSiprameva vyapohati // 99 // pittaharANi mAMsAni tatkRtAn rasAnityarthaH / pittalAnItyAdi / guDatailena vA lIDhA pItA madyena vA punH|| pittalAni annapAnAdIni / pAlAzaM yUSaM mAMsAdAsarasamipRthvIketyAdi / pRthvIkA hiDapatrikA / ajAjI uttarApathe tyarthaH / dhAnvanaM jAlamAMsarasam // 106 // 107 // jIrakavizeSaH / kAmbalikena dadhimastvamlasiddhayUSeNa / cukaM | parUSakANi mRddhIkAkhajUrodakajAnyapi // . bhuktam / sauvIrakaM virecanadravyavikalpakathitam / pakSAntara- | tat pibeccharkarAyuktaM pittazUlanivAraNam // 108 // mAha-athavetyAdi / etAni pUrvoktAni cUrNAni, bIjapUrakara- parUSakANItyAdi / parUSakANi paruSakaphalAni / udakajAni : sena badarayUSeNa vA punaH punarbhAvitAni hijUtkaTAni zarkarayA | padmAni // 108 // saha mAtulArasenaiva pibediti piNDArthaH / saha dADimasAreNe- azane bhaktamAtre tu prakopaH zlaiSmikasya c| tyAdi / taireva cUrNairdADimasAreNa saha bhiSagjitA vaidyena | | vamanaM kArayettatra pippalIvAriNA missk|| 109 // vartirvA kAryA / sA ca vartirguDatailena lIDhA madyena vA pItA | zlaiSmikazUlacikitsAmAha-azane ityAdi / azane satI vAtikaM zUlaM kSiprameva hantItyarthaH // 95-99 // bhojane / zlaiSmikasya zleSmazUlasya / tatra zleSmazUle / pippalIvAbubhukSAprabhave zUle laghu saMtarpaNaM hitam // 100 // riNAM pippalIyuktapAnIyena, anye vArizabdaM kvAthe vartayanti, uSNaiH kSIrairyavAgUbhiH snigdhairmAsarasaistathA // apare pippalIzabdena madanaphalabIjAni kathayanti // 109 // bubhukSAprabhave ityAdi / ladhviti mAtrayA khabhAvena ca / rUkSaH svedaHprayojyaH syAdanyAzcoSNAH kriyA hitAH santarpaNaM bhojanam / uSNairiti kSIrAdibhiH saMbadhyate // 100 / - | pippalI zRGgaveraM ca zleSmazUle bhiSagjitam // 110 // pAtazale samatpanne rulaM snigdhena bhojayeta // 101 // sUkSaH khedaH prayojya ityAdi / kakSaH khedaH snigdharahitaH susaMskRtAH pradeyAH syughRtapUrA vishesstH|| karISAdikRtaH / pippalIGgaveraprayogadhUrNakalkakkAthAdividhinA vAruNI ca pibejjantustathA saMpadyate sukhI // 102 // // 110 // etadvAtasamutthasya zUlasyoktaM cikitsitam // pAThAM vacAM trikaTukaM tathA kaTukarohiNIm // vAtetyAdi / susaMskRtAH zuNThImaricAdibhiH / pradeyA citrakasya ca ni!he pibeyUSaM sahArjakam // 111 // dAtavyAH / ghRtapUrA ghRtapUpA ityarthaH / vAruNI surA / tathA tena pAThAmityAdi / pAThAdIni dravyANi cUrNitAni kalkitAni 1'murasAmazvakarNa ca' iti paa0| 1 'niha' iti paa0| Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 42] suzrutasaMhitA / 725 vA citrakasya nirvRhe kvAthe pibedityeko yogaH / yUSaM sahArjaka- | eraNDatailamathavA mdymstupyorsaiH|| 122 // miti dvitIyo yogaH / yUSaM zUlaharazimbidhAnyayUSam / arjakaH | bhojayezcApi payasA jAGgalena rasena vA // kuTherakaH // 111 // ___ pArzvazUle cikitsitamAha-tatretyAdi / puSkaramUlAdIni eraNDaphalamUlAni mUlaM gokSurakasya ca // dravyANi cUrNa kRtvA pArdhAdizUleSu yavakvAthena saMyutaM pAyayediti zAlaparNI pRzniparNI bRhatIM kaNTakArikAm // 112 // piNDArthaH / yadyapyayaM yogo'patantrake'pi paThitaH, tathA'pyatrAdadyAcchugAlavinAM ca sahadevAM tathaiva ca // mlavetasAbhAvAt punaH paThitaH / sarpiH plIhodaroktamityAdi mahAsahAM kSudrasahAM mUlamikSurakasya ca // 113 // plIhodaroktaM sarpiH SaTpalaM, hiGasaMyutaM ghRtaM vA asiddhameva / etat saMbhRtya saMbhAraM jaladroNe vipAcayet // payasA kSIreNa, sAdhitaM kvathitaM, bIjapUrakasAraM bIjapUrakaphala. caturbhAgAvazeSaM tu yavakSArayutaM pibet // 114 // bIjam , atrApi pAyayediti saMvadhyate / kecit 'bIjapUrakasAraM vAtikaM paittikaM vA 'pi zleSmikaM sAnnipAtikama |||c' ityatra 'pibadvAjakasAra ca' zata paThAnta / prasaya nAzayecchUlaM chinnAbhramiva maarutH|| 115 // | mityAdi / -eraNDatailaM vA madyAdibhiryathAsAtmyaM yathAdoSaM ca eraNDadvAdazakamAha-eraNDetyAdi / zRgAlavinA pRznipa prAtareva pibet , jIrNe ca kSIreNa jAgalarasena vA bhojayet jIbhedaH / mahAsahA mASaparNI / kSudrasahA muddraparNI / ikSurakaH / // 120-122 ||kokilaaksskH / saMbhRtya ekIkRtya / eraNDAdidravyasaMbhAraH catuH- prakupyati yadA kukSau vahnimAkramya maarutH||123|| SaSTipalapramitaH; tulApramita ityanye / prasahya balAtkAreNa / tadA'sya bhojanaM bhuktaM sopastambhaM na pacyate // pivedityanenAbhyavahAreNAtra sUcyate; tena tRSNAyAM pAnamAcamanaM ucchasityAmazakRtA zUlenAhanyate muhuH||124|| vA tena kAryam , anyathA droNacaturthAzasya sAdhitasya jalasyA- naivAsane na zayane tiSThan vA labhate sukham // parakkAthavat paladvayapAne vaiyarthya syAt / yadyapyayaM yogaH sarva- kukSizUla iti khyAto vaataadaamsmudbhvH||125|| zUlaharastathApyatyantakaphazUlaharatvAdatroktaH / kecit 'mUlaM | | kukSizUlamAha-prakupyatItyAdi / Akramya mandIkRtya / cekSurakasya' ityatra 'dadyAccaivekSuvAlikAm' iti paThilA khagga sopastambhaM stabdhatAnvitam / uccasiti ucchAsaM karoti lImiti vyAkhyAnamanti // 112-115 // 'puruSa' iti zeSaH / AmazakRtA apakkapurISeNa / tiSThan pippalI svarjikAkSAro yavAzcitraka eva ca // UdhvIbhavan // 123-115 // , sevyaM caitat samAnIya bhala kuryAdvicakSaNaH // 116 // vamanaM kArayettatra lAyedvA yathAbalam // taduSNavAriNA pItaM zleSmazUle bhiSagjitam // | saMsargapAcanaM kuryaadmlairdiipnsNyutaiH|| 126 // pippalItyAdi / sevyam uzIraM, tat bhasma // 116 // tat mala // 16 // kukSizUle cikitsAmAha-vamanaM kArayettatretyAdi / tatra ruNaddhi mArutaM zleSmA kukSipAzvavyavasthitaH 117 zvavyavAsthataH 117 | kukSizUle / yathAvalaM balasyAnatikrameNa / saMsargapAcanaM peyAdisa saMruddhaH karotyAzu sodhmAnaM guDaguDAyanam // kramapAcanam / amlaika dADimatakAdibhiH / dIpanasaMyatairiti sacIbhiriva nistodaM kRcchroccAsI tadA naraH 118 paJcakolayutaiH // 126 // nAzaM vAmchati no nidraamupaityrtinipiidditH|| nAgaraM dIpyakaM cavyaM hi sauvarcalaM viDam // pArzvazUlaH sa vijJeyaH kphaanilsmudbhvH||119|| mAtuluGgasya bIjAni tathA shyaamorubuukyoH||127|| yadyapi catvAraH zUlAH, tathApi doSadhAtumalasaMsargAdAyata bRhatyAH kaNTaMkAryAzca kvAthaM zUlaharaM pibet // navizeSAnimittatazcaiSAM vikalpa iti kRtvA pArdhAdizUlamAha ___kvAthamAha-nAgaraM dIpyakamityAdi / nAgarAdikArtha hiDasIruNaddhItyAdi / sa vaayuH| AdhmAnam udarApUraH / guDDaDAyanamatra | vaicalaviDaprakSepaM pibediti piNDArthaH / bIjAnItizabdo mAtuavyakazabdaH / no nidrAmupaiti na nidrAM prApnotItyarthaH lugAdibhiH kaNTakArIparyantaiH saha saMbadhyate / zyAmA vRddhdaa||117-119|| rakaH / urubUkaH raktairaNDaH, zuklaraNDamapare / bRhatI aNuphalA tatra puSkaramUlAni hita sauvarcalaM viDam // sthUlaphalA vA // 127 ||saindhvN tumburuM pathyAM cUrNa kRtvA tu pAyayet 120 | vacA sauvarcalaM hiGgu kuSThaM sAtiviSA'bhayA // 128 // pArzvadRdvastizUleSu yavakvAthena saMyutam // kuTajasya ca bIjAni sadyaHzUlaharANi tu // sarpiH plIhodaroktaM vA ghRtaM vA hiGgasaMyutam // 12 // virecane prayujIta jJAtvA doSabalAbalam // 129 // bIjapUrakasAraM vA payasA saha sAdhitam // kukSizUle virecanamAha-vacetyAdi / vacAdIni kuTajabI jAntAni sadyaHzUlaharANi virecane doSabalAbalaM jJAtvA prayujI1 'zAlipI pRSThapaNI' iti pA0 / 2 'dhmAnaM guDaguDAyanam' iti paa0| 1'tiSThan sa' iti 'tiSThantra' iti ca paa0|2'virecn' iti paa0| Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM teti piNDArthaH / doSabalAbalamityatrAdizabdo lupto draSTavyaH, sarvatra vardhate kSipraM bhramaMnnatha saghoSavAn // tena prakRtyAdInapi jJAvetyarthaH // 128 // 129 // pipAsA vardhate tIvrA bhramo mUrchA ca jAyate 138 snehabastInirUhAMzca kuryAddoSanibarhaNAn // uccArito mUtritazca na zAntimadhigacchati // ki kukSizUle virecanameva yujyate utAnyadapItyAha vizUlametajjAnIyAdbhiSak paramadAruNam // 139 // behabastI nityAdi // -. purISazUlamAha-vAyurityAdi / evaMbhUtasya dehino vahni mandIkRtya srotAMsi cAvRtya prakupito vAyustIvra zUlaM saMjaupanAhAH snehasekA dhAnyAmlapariSecanam // 130 // nayan koSThasthaM malaM ruNaddhi, tasya ca dakSiNaM vAmaM vA kukSiM avagAhAzca zasyante yaccAnyadapi taddhitam // gRhIlA zUlAya jAyate, sa ca sarvatra bhraman ghoSavAn zabdakukSizUle upanAhAdikhedasya prazastatvamAha-upanAhA yukto vardhate iti piNDAthaiH / uccAritaH saMjAtapurISavegaH / ityAdi / upanAhAH sAlvaNAprakArAH / dhAnyAmlaM kAjikam / nAdhigacchati na prApnoti / paramadAruNam atizayakaSTakAri avagAho vAtaharadravapUrNadroNyAdinimajjanam / yaccAnyadapItyAdi / // 136-139 // taddhitaM kukSizUlahitaM yadanyadapi bhavati tadasya zasyate ityarthaH kSipraM doSaharaM kArya bhiSajA sAdhu jAnatA // // 130 // khedanaM zamanaM caiva niruuhaanehbstyH||140|| kaphapittAvaruddhastu mAruto rsmuurcchitH||131|| pAhiSTAn pAyayeta yogAn koSThavizodhanAn // hRdisthaH kurute zUlamucchAsArodhakaM param // udAvartaharAzcAsya kriyAH sarvAH sukhaavhaaH||14|| sa hRcchUla iti khyAto rsmaarutsNbhvH||132|| idAnI bastizUlAdInAM sAmAnyacikitsAmAha-kSipramihRcchralamAha-kaphetyAdi / avaruddho ruddhaH / rasamUcchito tyAdi / doSaharaM zodhanam / sAdhu zobhanam / zamanaM saMzamanam rasasaMyutaH / ucchvAsArodhakaM ucchvAsasya aasmntaadrodhkmi-||140||141|| tyarthaH / etaddhRcchUlaM yasmAdRdrogavilakSaNaM tasmAdRdrogAdbhinaM, animAyA mAMgA tathA saMprAptimedAca // 131 // 132 // | sthirIbhUtaM tu tatkoSThe vAyurAvRtya tiSThati // 142 // tatrApi karmAbhihitaM yaduktaM hRdvikAriNAm // avipAkagataM hyannaM zUlaM tIvaM karotyati // hRcchUle hRdrogoktA kriyAmatidizannAha-tatrApi karmAbhi- mUrchA''dhmAnaM vidAhazca hRdutklezo vilambikA // hitamityAdi / yaddhadvikAriNAM hRdrogiNAM karmotaM tadatrApi | viricyate chardayati kampate'tha vimudyati // .. hRcchUle'bhihitamiti piNDArthaH // | avipaakaadbhvecchuulstvnndosssmudbhvH|| 144 // saMrodhAt kupito vAyurvastimAvRtya tiSThati // 133 // atimAtramityAdi / avipAkagatam avipAkaM prAptam bastivataNanAbhISu tataH zUlo'sya jAyate // // 142-144 // . viNmUtravAtasaMrodhI bastizUlaH sa mArutAt 134 | vamanaM lAnaM khedaH pAcanaM phlvrtyH|| bastizUlamAha-saMrodhAdityAdi / saMrodhAt mUtrapurISA- | kSArAcUrNAni guTikAH zasyante zUlanAzanAH 145 dInAmityarthaH / bastiH mUtrAdhAraH, valaNaH gaNDakaH // 133 tasya cikitsitamAha-vamanamityAdi // 145 // // 134 // gulmAvasthAH kriyAH kAryA yathAvat sarvazUlinAm // nAbhyAM vaGgaNapArzveSu kukSau medaantrmrdkH|| iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyamUtramAvRtyaM gRhNAti mUtrazUlaH sa maurutAt // 135 // cikitsAtantre gulmapratiSedho nAma mUtrazUlamAha-nAbhyAmityAdi / yadA medAntramardako vAyu- (caturtho'dhyAyaH, AditaH) dvicarAvRtya avarudhya mUtraM gRhNAti, tadA nAbhyAdiSu zUlo jaayte|| tvaariNsho'dhyaayH||42|| sa ca mArutAt mUtrazUlo jJeyaH // 135 // idAnImupasaMhAramAha-gulmAvasthA ityAdi / yathAvas yathAvAyuHprakupito yasya rUkSAhArasya dehinH|| vastham // 146 // malaM ruNaddhi koSThasthaM mandIkRtya tu pAvakam // 136 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyo suzrutavyAkhyAyo nibandha. zulaM saMjanayaMstIvaM srotAMsyAvRtya tasya hi|| saMgrahAkhyAyAmuttaratantre kAyacikitsAyAM gulmapratiSedho dakSiNaM yadi vA vAmaM kukSimAdAya jAyate // 137 // nAma dviclaariNshttmo'dhyaayH||42|| 1 'ucchvAsarodhaka' iti pA0 / 2 'saMzitaH' iti pA0 / 3 'yadA medAzramardaka iti mer3he mUtrAnaM medAtraM, tadkAti yaH sarvathA 1'zUlaM tatra saghoSavat' iti pA0 / 2'zUlo jAyate' iti evaMvidho vAyurAvRtya' iti pA0 / | pA0 / 3 'kSAracUrNAni' iti pA0 / Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 43] sushrutsNhitaa| tricatvAriMzattamo'dhyAyaH / zlaiSmikahadrogalakSaNamAha-gauravamityAdi / khambho jddimaa| athAto hRdrogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| balAsAvatate zleSmacchanne // 8 // . yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| utklezaHSThIvanaM todaH zUlo hllaaskstmH|| gulmapratiSedhAnantaraM sthAnasAmIpyAnnAmasaGkIrtanAdvA hRdroga aruciH zyAvanetratvaM zoSazca kRmije bhavet // 9 // tridoSajahRdrogalakSaNamAha-utkleza ityAdi / SThIvanaM thUtkapratiSedho yukta ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // raNam / hullAso lAlAsrutiH / tamaH andhakAradarzanaM zvAso vaa| vegaaghaatossnnruukssaannairtimaatropsevitaiH|| tama ityatra 'sAnnipAtike bhavet' iti vAkyazeSaH / tatra todaviruddhAdhyazanAjIrNairasAtmyaizcApi(ti)bhojanaiH // 3 ! zulI vAtena, utklezahallAsaSThIvanAni zleSmaNA, tamaH pitteneti / dUSayitvA rasaM doSA viguNA hRdayaM gtaaH|| kecit 'aruciH zyAvanetralaM zoSazca kRmije bhavet' ityantaM kurvanti hRdaye bAdhAM hRdrogaM taM pracakSate // 4 // / sAnnipAtikahadrogalakSaNaM manyante / tridoSajahRdrogasyaivApacArAt idAnI pratijJAnantaraM pUrvavaddhRdrogasya hetusaMprAptI Aha | krimIna prAptasya lakSaNamAha-arucirityAdi / kRmije iti vegetyAdi / etaiveMgAghAtAdihetubhirviguNAH kupitA doSA hRdayaM tridoSajahRdroga evApacAreNottarAvasthAyAM kRminipAtAt kRmija gakhA rasaM dUSayitvA hRdaye bAdhAM kurvanti, taM hRdrogaM pracakSate ityucyate / tathA ca tatrAntaram,-"tridoSaje tu hRdroge yo AcAryA iti sNbndhH| vegAghAta ityatra AghAtazabdo dvirA durAtmA niSevate / tilakSIraguDAdIni pranthistasyopajAyate // vartayitavyaH, tena vegAghAta AghAtazca tatra vegAghAto vegA mamaikadeze saMkledaM rasazcApyupagacchati / saMkledAt kRmayazcAsya varodhaH, AghAto 'lguddaadiprhaarH| viruddhaM hitAhitIyoktam, bhavantyupahatAtmanaH" iti, ato na saMkhyAtirekaH / kecit adhyazanaM sAjIrNabhojanam, ajIrNam AmavidagdhAdikam / sAnipAtiko hRdrogo vyAdhikhabhAvAna bhavatyevetyAhuH; tanna, bAdhAhaNaM bAdhAvaicitryajJApanArtham / vegAghAtAdirasAtmya samAnatantre tridoSajadarzanAt // 9 // bhojanAnto hetuH, dUSayitvetyAdikA saMprAptiH / hRdroge pUrvarUpA bhramalamau sAdazoSau sheyaastessaamupdrvaaH|| nabhidhAnamavyaktalakSaNAnAmeva pUrvarUpalenAbhimatalAt; anye vAtAdijAnAM kRmihInAnAM hRdrogiNAmupadravAnAha-bhramejAtimAtraparicchedAt pUrvarUpAvagamaH // 3 // 4 // tyAdi / bhramaH cakrArUDhasyeva bhramaNaM, klamaH anAyAsaH dhamaH / catarvidhaH sa doSaiH syAt kRmibhizca pRthak pRthk|| sAdaH anasAdaH / zoSo mukhasya dhAtUnAM ca / yadyapi bhramA* lakSaNaM tasya vakSyAmi cikitsitamanantaram // 5 // dayo vAtapittAtmakAstathA'pi vyAdhisvabhAvAcchaiSmike'pi tasya saMkhyAmAha-caturvidha ityAdi / sa hRdrogaH / doSaiH bhavanti ||ekaikaiH sannipatitaizca, kRmibhiriti kRmibhiH shetyrthH| nanu, kRmije kRmijAtInAM zlaiSmikANAM ca ye matAH 10 'taMtrAntare paJca hRdrogAH paThitAH, tat kathamatra catvAraH? kRmijasyopadravAnAha-kRmije kRmijAtInAmityAdi / satyaM, tridoSahRdrogottarAvasthaiva kRmihRdrogaH, tena na pacca zlaiSmikANAmiti kRmijAtInAmityasya vizeSaNam / tena zlaiSmihRdrogAH / pRthak pRthagityAdi / anantaraM lakSaNAnantara kANAM kRmijAtInAM ya eva upavAsta eva kRmije hRdroge matA mityarthaH // 5 // ityarthaH // 10 // Ayamyate mArutaje hRdayaM tudyate tathA vAtopasRSTe hRdaye vAmayet snigdhamAturam // nirmathyate dIryate ca sphovyate pATyate'pi ca // 6 // dvipaJcamUlakkAthena sasnehalavaNena tu // 11 // vAtikahRdrogalakSaNamAha-Ayamyata ityAdi / Ayamyate pippalyelAvacAhiDayavabhasmAni saindhavam // dIkriyata iva, mArataje hRdroge, tudyate pratodena vyathyata sauvarcalamatho zuNThImajamodAM ca cUrNitam // 12 // iva, nirmadhyate viloDyata iva, dIryate Arayeva, pATyate dvidhA phldhaanyaamlkaultthddhimdyaasvaadibhiH|| kriyata iva // 6 // pAyayeta vizuddhaM ca snehenAnyatamena vA // 13 // tRSNoSAdAhacoSAH syuH paittike hRdyklmH|| idAnIM vAtahRdrogacikitsAmAha-vAtopasRSTe ityAdi / dhUmAyanaM ca mUrchAca khedaH zoSo mukhasya ca // 7 // vAtopasRSTe hRdaye vAtahRdroge ityarthaH / yadyapi vAte vamana na paitikahadogalakSaNamAha-tRSNetyAdi / USA prAdeziko zastaM, tathA'pi vAtasya kakasthAnagaNavAdatra vamanaM zastameva, dAhaH / coSaH cUSyata iva vednaavishessH| paittike pittaje tathA pittaje'pi / vamanAnantaraM yat kArya tadAha-pippalIhRdoge / dhUmAyanaM dhUmodvamanamiva // 7 // tyAdi / yavabhasma yavakSAraH / phalAni mAtuluGgAdiphalAni, teSAM gauravaM kaphasaMsrAvo'ruciH stambho'gnimArdavam // | raso'bhipretaH / madyAsavI madyavargoktau / snehenAnyatamena vA mAdhuryamapi cA''syasya balAsAvatate hRdi // 8 // catuHnehamadhye ekena snehenetyarthaH // 11-13 // 1 'paJcamaH krimibhistathA / pRthagliGgaM pravakSyAmi' iti paa0| bhojayejjIrNazAlyannaM jAGgale 2 pIDyate' iti pA0 / vAtaghnasiddhaM tailaM ca dadyAdvasti prmaanntH||14|| Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM vAtahRdroge pathyamAha-bhojayedityAdi / kiM vAtahRdroge| kRmihRdrogacikitsAmAha-kRmihRdrogiNamityAdi / pizietadeva kAryamutAnyadapItyAha-vAtaghnasiddhamityAdi / vAtaghna- taudanaM sapalalaM danA saha krimihadrogiNaM yaha bhojayet kRmIsiddhaM bhadradArvAdipakkam / pramANataH yathApramANam // 14 // NAmutklezanArtha; pizitaM mAMsa, palalopetaM bhRSTatilacUrNayuktam / zrIparNImadhukakSaudrasitotpalajalairvamet // krimyutklezAnantaraM kiM kuryAdityAha-pazcAdityAdi / sugandhipittopasRSTe hRdaye seveta madhuraiH zRtam // 15 // bhiyogaiH virecanakalpoktaiH 'zarkarAkSaudrasaMyukta' ityaadibhiH| ghRtaM kaSAyAMcohiSTAn pittjvrvinaashnaan|| salavaNairyogairiti 'samAstrivRnAgarakAbhayAH syuH' ityAdibhiH / - pittahRdroge vamanamAha-zrIparNItyAdi / zrIparNI kAzmarI, sAjAjizarkarairiti sugandhiyogasalavaNayogavizeSaNaM, sAjAmadhukaM yaSTImadhu, sitA zarkarA, utpalaM kuSTham / atra jalazabdo jikAnA vairecanikAnAmanirdezAt; tena, ajAjizarkarAsahitaiH na kvAthatvena sarvatra saMbandhanIyaH, kSaudrAdInAM kAthe'nupayogAt / sugandhibhiryogairathavA salavaNairapyajAjyAdiyuktairvirecayet / seveta madhurarityAdi / madhuraiH bhRtaM kAkolyAdibhiH pakvam / pItavirekasyAnupAnamAha-viDaGgagADhamityAdi / viDaGgagADhaM. pittajvaravinAzanAn kaSAyAn 'candanozIrazrIparNI-' ityAdi- | viDaGgotkaTam / dhAnyAmlaM kAjikam / evaM pUrvokena vidhAnena / noktAn // 15 // kecit 'salavaNaiH' ityatra 'sapalalaiH' iti paThilA sabhRSTatilatRptasya ca rasarmukhyairmadhuraiH saghRtairbhiSak // 16 // kalkaiH sugandhibhiryogairvirecayediti vyAkhyAnayanti / kRmihRdroge sakSaudraM vitairedvastau tailaM madhukasAdhitam // vamanaM na yojyaM, kRmijarjarahRdayatvAt / ata eva sugandhiyogai pittahRdroge snehabastimAha-tRptasyetyAdi / rasaimakhyaH eNA- virecanamuktaM, vamanazaGkAbhayAt / dhAnyAmlapAnAdanantaraM kiM dimAMsarasaH / madhuraiH amlAdisaMskRtaiH / madhukasAdhitamekenaiva kuryAdityAha-yavAnaM vitaredityAdi / vitaret dadyAt / ata yaSTImadhukena pakkaM; anye jIvanIyasAdhitamAhuH // 16 // - iti virakAt // 20-22 // vacAnimbakaSAyAbhyAM vAntaM hadi kphaatmke||17|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- . pAyayetoktaM vAtaje bhojayecca tam // tavyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kAyacikitsAtave phalAdimatha mustAdi triphalAM vA pibennrH|| 18 // hRdrogapratiSedho nAma tricatvAriMzattamozyAmAtrivRtkalkayutaM ghRtaM vA'pi virecanam // 'dhyAyaH // 43 // balAtailairvidadhyAca basti bastivizAradaH // 19 // laiSmikahRdoge cikitsAmAha-vacetyAdi / zleSmahRdroge | ctushctvaariNshttmo'dhyaayH| vacAnimbakaSAyAbhyAM vAntaM vAtaje hRdroge uktaM 'cUrNa pippalyelA-' athAtaH pANDurogapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| ityAdikaM pAyayediti pinnddaarthH| na kevalaM tacUrNa pAyayet bhoja yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| yecca tamiti taM vAtaje hRdroge uktaM cUrNa bhojayeca bhaktena saha hRdrogapratiSedhAnantara saMkhyAsAmyAt tIkSNAmlakaTukAdikhAdedityarthaH / phalAdimatha musvAdimityAdi |-phlaadiH mada hRdrogacikitsitasya hetukhAt pANDurogapratiSedhArambho yukta naphalAdiH saMzodhanasaMzamanIyoktaH / mustAdiH dravyasaMgrahaNIyoktaH / zyAmAtrivRtkalkayutamityAdi / -zyAmA vRddhadArakaH / ityAha-athAta ityAdi / atrAdizabdadvayaM luptaM draSTavyaM, tena 'pANDvAdirogAdipratiSedhamiti / tatra prathamenAdizabdena kRSNa. atra pibediti saMbadhyate / balAtailairityAdi / vAtAdiciki pItamizrA varNA prAhyAH, kAmalAdayo dvitIyena; apare tu pANDutsitaM sarvamevAnuktamapi tridoSaje kAryam // 17-19 // varNAdhikyAt sarve eva pANDurogAH procyanta iti malA eka. kRmihadrogiNaM snigdhaM bhojayet pizitaudanam // mevAdizabdaM luptaM varNayanti; te ca AdizabdAt kAmalAdIn danA ca palalopetaM vyahaM, pazcAdvirecayeta // 20 // gRhanti / apare vAdizabdaM vinA'pi kAmalAdIn gRhanti, sugandhibhiH salavaNairyogaiH saajaajishrkraiH|| | pANDurogAntarbhAvAtteSAmiti // 1 // 2 // viDaGgagADhaM dhAnyAmlaM pAyayetApyanantaram // 21 // vyavAyamamlaM lavaNAni madyaM hRdayasthAH patantyevamadhastAt krimayo nRNAm // mRdaM divAsvapnamatIva tIkSNam // yavAnnaM vitarecAsya saviDaGgamataH param // 22 // niSevamANasya vidUSya raktaM iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya kurvanti doSAstvaci pANDubhAvam // 3 // cikitsAtantre hRdrogapratiSedho nAma pANDurogasya hetusaMprAptI Aha-vyavAyamamlamityAdi / (pazcamo'dhyAyaH, AditaH) trica. vyavAyAdIni niSevamANasya puruSasya duSTA doSA rakaM vidUSya laci tvaariNsho'dhyaayH||43|| pANDubhAvaM kurvantIti piNDArthaH / vyavAyaH bIsevA, sa ca sarva 1 'jAGgalaiH' iti paa0| 2 'vitaredrAsti' iti pA0 / doSaprakopakaH, amye tu vAtapittaprakopakavaM vyavAyasya manyante 3 'bhojayedvatam' iti pA0 / 4 'balAtailaM vidadhyAt' iti paa0|| 1 'virecanAdanantara' iti pA0 / Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 11] sushrutsNhitaa| bhAraharaNAdo krodhAdau ca tatpAThAt / amlalavaNayoH pittakapha- tasyaiva pANDurogasya paryAyAnAha-sa ityAdi / sa rogaH karakham / mRttikA sarvadoSaprakopaNI, nAnAvidhalAt; tathA kAmalAvikAmiH saMjJAbhirvibhASyate vividhaM bhASyate / asyeti cokam,-"kaSAyA mArutaM, pittamUSarA, madhurA kapham / kopa- kAmalAdiparyAyanirdiSTasya rogasya / anupUrvazaH pUrva pUrvamanupUyenmudrasAdIMva rokSyAdukaM vilakSayet" iti / divAkhapnaH trido- veNetyarthaH / taM pANDurogam // 6 // paprakopakaH / tIkSNaM pittakopi / evaM yathAkhaM yathAsaMbhavaM hetu- kRSNekSaNaM kRSNasirAvanaddhaM rukaH / vidUSya ratamityAdikA sNpraaptiH| atIva tIkSNamityatra tavarNaviSamUtranakhAnanaM c|| Adizando lupto draSTavyaH; tena piSTapayomASatilAdInAM grahaNam / vAtena pANDu manujaM vyavasthekeSit 'mRnmadyamatsyAmiSatIkSNapiSTapayodivAkhapratilekhumASAn / yuktaM tathA'nyaistadupadravaizca // 7 // niSevamANasya-iti paThanti, zeSaM samam / te'pi luptAdiza- vAtikapANDurogalakSaNamAha-kRSNekSaNamityAdi / kRSNekSaNaM bdAt vyavAyAdIni gRhanti / apare 'atIva tIkSNam' ityatra kRSNAkSikam / tadvarNaviNmUtranakhAnanaM kRSNavarNaviNmUtranakhami'atIvarUmam' iti paThanti // 3 // tyarthaH / tadupadravaiH vAtopadravaH // 7 // pItekSaNaM pItasirAvanaddhaM pANDAmayo'STArdhavidhaH pradiSTaH / tadvarNaviNmUtranakhAnanaM ca // pRthaksamastairyugapaJca dossaiH|| pittena pANDaM manujaM vyavasthesaMkhyAmAha-pANDityAdi / aSTAvidhaH caturvidhaH kathaM dyuktaM tathA'nyaistadupadravaizca // 8 // caturvidha ityAha-pRthagityAdi / pRthagdoSaH trayaH, samastaiH paittikapANDurogalakSaNamAha-pItetyAdi / tadvarNa pItava. ekH| yugapaditi padaM doSatrayasyaikakAlaprakopasUcanArtham / yadyapi Nam / tadupadravaiH pittopadravairityarthaH // 8 // tatrAntare mRjaH pANDurogaH paJcamaH kathitaH, tathA'pyatra mRjatridoSaja evAntarbhUtaH, vakSyamANAzca kAmalAdayaH pANDu zuklekSaNaM zuklasirAvanaddhaM rogasyaiva paryAyAH; ato'tra cakhAra eva / kecit pANDvAma tadvarNaviNmUtranakhAnanaM ca // yastvaSTavidha iti paThanti / tanmate pRthagdoSaiH trayaH, samastaiH kaphena pANDe manujaM vyavasthe. .. yuktaM tathA'nyaistadupadravaizca // 9 // ekaH, mRdrakSaNAt ekaH, dve kAmale ca, eko halImakaH, evaM zlaiSmikapANDurogalakSaNamAha-zukletyAdi / tadvarNa zulavarNa, pANDurogo'STavidhaH / tathA ca tatrAntaram-"vAtena pittena tadupadravaiH kaphopadravaiH // 9 // kaphena cApi tridoSamRdbhakSaNasaMbhavaH syAt / dve kAmale caikaha sarvAtmake sarvamidaM vyavasyed lImakazca sa cASTadhaivaM viha pANDarogaH" iti // ___ sAnipAtikapANDurogalakSaNamAha-sarvAtmake sarvamidamisarveSu caiteSviha pANDubhAvo tyAdi / sarvAtmake sAnipAtike pANDuroge, sarva samastam, idai yato'dhiko'taH khalu paannyurogH||4|| vAtAdijapANDurogalakSaNaM, vyavasyet jAnIyAt // - yadyapi bAtAvimedena kRSNAdivarNalamamidhAsyati, tathA:- . vakSyAmi linAnyatha kaamlaayaaH|| pyasya vikArasya pANDavarNAdhikyAt pANDurogavyapadeza iti | yo hyAmayAnte sahasA'nnamamla. darzayabAha-sarveSu caiteviha pANDabhAva ityAdi // 4 // madyAdapathyAnica tasya pitm||10|| svasphoTanaM ThIvanagAtrasAdI karoti pANDaM vadanaM vizeSAt mRgakSaNaM prekssnnkuuttshothH|| pUrvaritau tandrivalakSayau ca // viNmUtrapItatvamathAvipAko idAnIM pANDurogaparyAyabhUtAyA api kAmalAyA lakSaNamAhabhaviSyatastasya puragsarANi // 5 // vakSyAmItyAdi / nanu, yadi pANDurogasya paryAyaH kAmalA, tat kathaM tasya lakSaNAnyuktAni ? satyaM, yathA pANDurogANI idAnIM pANDurogapUrvarUpANyAha-khagisyAdi / vasphoTaH vAtAdijAnAM pratikhaM bhedo vidyate tathA'syApIti na dossH| lo sphuTanam / ThIvanaM thUtkaraNam / yadyapyatra mRdbhakSaNaM kathitaM, etena kAmalAdInAM saMjJAnAM viziSTAvasthAviSayavAdviziSTalaM, tathA'pi mRkSaNe icchA gamyate / prekSaNam akSi / avipAka mAhArasya / puraHsarANi agresarANi // 5 // kutsito'pAno'pAnakaH, so'syAstIti apAnakI, kAmalakAkhyo:sa kAmalApAnakipANDurogaH pAnakipANDurogaH kAmalApAnakipANDurogaH / kumbhakAmakakAkhyos. pAnakipANDurogaratvatra kumbhAiya ucyate, bhImo bhImasena itivat / kumbhAsayo laaghr(v)ko'lsaakhyH|| rogasyAsya kumbhakAmaleti saMzA tatrAntare updishyte| sa eva punavibhASyate lakSaNamasya kRtsnaM . jvarAdimilApavaM karoti, satyapi sAmadhye karmasva nutsAhaM ca nibodha vakSyAmyanupUrvazastait // 6 // janayatItyalasAkhyo'pAnakipANDurogastu kAdhavaka ucyate' iti 1'tam' iti pAtra kAmaleti kAmazabdo'yaM sAdhAraNazabda- haaraanncndrH| vizeSAvaspe bhaktAcamikASe pravartate, taM lAtIti kAmalA / duSTatvena / 1'tandrAvikaravaM prathamoditAMzca' iti pA0 / su0 se. 92 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM paryAyalaM pANDurogalAparityAgAt / tAnyeva liGgAnyAha-ya. dravasya pANDurogasya kRcchrasAdhyakhamasAdhyatvaM ca yathAvasthaM boddhaityAdi / 'vakSyAmi lijhAnyatha kAmalAyA' ityabhidhAya kAmalA- | vyam // 13 // kAraNavacanaM bhaviSyantyA api tasyAH parijJAnArtham / Ama sAdhyaM tu pANDDAmayinaM samIkSya yAnte pANDurogAnte anyarogAnte ca / sahasA zIghram / annama- snigdhaM ghRtenorvamadhazca zuddham // mlam amlabhojanam / pANDumityatra dehamiti zeSaH / 'pUrvaritI saMpAdayet kSaudraghRtapragADhaiH tandrivalakSayau ca' iti zArIrasthAne garbhavyAkaraNAdhyAye tandrA harItakIcUrNayutaiH prayogaiH // 14 // kathitA, sUtrasthAne doSAdikSayavRddhyadhyAye balakSaya ityarthaH / pibeddhRtaM vA rajanIvipakkaM nanu, tandrAzabdasya vyutpAditakhAt kathaM tandribalakSayAviti ? ___ yatraphalaM tailvakameva vA'pi // satya, kRSyAderAkRtigaNatvenekpratyayAntatvena sAdhu / anye virecanadravyakRtaM pibedvA 'tandrA'balavaM prathamoditaM ca' iti paThanti; taMtrApi sa evArthaH / yogAMzca vairecanikAn ghRtena // 15 // apare 'prathamoditAMzca' iti paThanti; te ca pANDarogokkaliGgavizeSAn gRhanti / pANDuvadanam' ityatra 'pItavadanam' iti kecit / idAnI cikitsitamAha-sAdhyamityAdi / sAdhyapANDurogapaThanti, taM cAnArSa TIkAkArA bhASante // 10 // jJAnaM vakSyamANAsAdhyalakSaNaviparyayAdariSTalakSaNavaiparItyAcca / ghRte neti kaparakalyANakadAdhikamahAtikapaJcagavyAdinA, anye kevabhedastu tasyAH khalu kumbhasAhvaH lenaiva gavyaghRtenetyAhuH / yadatra pANDurogeSu ghRtenaiva snehanamukta zopho mahAMstatra ca prvmedH||11|| tatteSAM pittabhUyiSThalAdraktadUSyatvAca / yadyapi pANDuroge idAnIM kAmalAmedamAha-meda ityAdi / tatreti kumbha UvaMzodhanaM niSiddha, tathA'pi RtudezaprakRtikAlazarIrApekSayA saahe| parvabhedaH sandhipIDA / kumbhasAhaH tatrAntare kumbha mRdu vamanaM deyam / tathA ca tatrAntaram ,-"kAlaM ca dezaprakAmaleti kathyate // 11 // kRtI zarIraM samIkSya dadyAdvamanaM vidhijnyH| vAntasya tIkSNAnyaH jvarAGgamardabhramasAdatandrA nulomanAni kalpopadidhAni bhiSagvidadhyAt" iti / vamanA. kSayAnvito laaghr(v)ko'lsaakhyH|| nantaraM vakSyamANaiH zAliprabhRtibhiH kRtasaMsarjanakramasya doSatasyaiva kumbhasAhasyAvasthAyAM saMjJAntaramAha-jvarAjamardai- zamanArthamAha-saMpAdayedityAdi / zuddhaM pANDurogiNamevaMbhUtaiH tyAdi / sa eva kumbhasAho jvarAdiyukto lAgharako'lasAkhyaH prayogairvakSyamANayogaiH zeSadoSazamanArya saMpAdayet samyak syAditi piNDArthaH / lAgharakaH kathyate alasakazca kathyata yojayedityarthaH / nanu, srpirmdhuhriitkiiyuktmekmevaayorjoyoityrthH| ahamadoM vedanAvizeSaH, sphuTaniketyapare / anye gamabhidhAsyati, tat kathaM prayogairiti bahuvacanaM ! satyaM, pradepANDuroga eva jvarAdiyuktaH kumbhasAhaH kathyata iti mnynte| zAntarokAnAM navAyasapramRtInAmatra zastalAt / pibeddhataM asyaiva avasthAmedaM pAnakIti tantrAntarIyAH paThanti / tadyathA- vetyAdi / rajanIvipakkaM haridrAkalkasAdhitam / traiphalaM triphalA"mantApo bhinavarcasva bahirantatha pItatA / pANDatA netra- sAdhitam / telvakamiti tilvakaH paTTikArodhaH, tena sAdhitarogaba pAnakIlakSaNaM vadet"-iti // mityarthaH; anye tailvakaM vAtavyAghyukamAhuH / virecanadravyakRtamitaM vAtapittAddharipItanIlaM tyaadi| -trivRdAdisaMskRtaM ghRtaM; vairecanikAn yogAn virecana dravyavikalpokAn, tAMzca ghRtena pibet // 14 // 15 // idAnI halImakalakSaNamAha-tamityAdi / taM pANDurogam / matre nikumbhArdhapalaM vipAcya kumbhasAho yadA haritapItanIlaH syAt, tadA tajjJAH kAyaciki- pibedabhISaNaM kuDavArdhamAtram // tsAvido halImakaM nAma vadanti / hari haritaM, nIlaM zyAvam / khAdehuDaM vA'pyabhayAvipakakecittu 'taM vAtapittAbhiparItaliGgaM' iti paThilA vAtapittA- mAragvadhAdikathitaM pibedvA // 16 // bhyAmabhiparItaM saMbaddhaM lihaM yasya tatheti vyAkhyAnayanti // 12 // idAnI pANDuroge'parANyapi virecanAnyAha-mUtre ityAdi / upadravAsteSvaruciH pipAsA nikumbhA dantI, tasyA ardhapalaM mahiSImatre SoDazaguNe - chardivaro muurdhrujaa'gnisaadH|| vipAcya, caturbhAgAvaviSTaM kuDavArdhamAtraM paladvayamAtraM, virekAya zophastathA kaNThagato'balatvaM pibedityarthaH / guDa ikssuvikRtiH| abhayAvipakkaM harItakIkAmUcrchA kumo hRdyavapIDanaM ca // 13 // thavipakkaM, anye abhayAvipakkaM guDakaM saharItakIprabhRtikamAhuH / idAnIM pANDurogopadravAnAha-upadravA ityAdi / teSu pANDu- apare 'abhayAvimizram' iti paThanti / mehurvairecanikayoganirderogeSu / mUrdharujA zirovyathA / abalavaM nirbalakham / sopa- zAt pANDuroge virecanasyAtyantahitatvaM jJeyam // 16 // 1 avasthAvizeSaH pAnakIti' iti paa0|2'vaat pittAmiparI- | abhayAvimizra' iti pA0 / 2'bahuvirekayoganirdezAt' iti taliGga' iti paa0| | paa0|| Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] sushrutsNhitaa| 731 wwwwwwwwwwwwwwww ayorajovyoSaviDaGgacUrNa puSpI bhUmikadambaH, alambuSAmapare / etAni kaSAyakalpena lihyAddharidrAM triphalAnvitAM vaa|| vipAcya, tasmin kaSAye sarpighRtaM vipacet / kSIreNa vetyAdi / sarpirmadhubhyAM vidadhIta vA'pi | mAgadhikA vA kSIreNa saha yathAgni upayujyamAnA pANDatA zAstrapradezAbhihitAMzca yogAn // 17 // | hantItyarthaH // 19||kiN pANDuroge pUrvoktameva kAryamutAnyadapItyAha-aya hitaM ca yaSTImadhuMjaM kaSAyaM ityAdi / ayorajovyoSaviDamacUrNamityeko yogaH / haridrA cUrNa samaM vA madhunA'valihyAt // 20 // triphalAnvitAmiti dvitIyo yogaH / ayorajo lohacUrNam / hitaM cetyAdi / yaSTImadhukakaSAyaM madhunA samamityeko yogH| vyoSaM trikaTukam / 'lihyAt' ityatra 'madhusarpiAm' iti saMba-cUrNa vA yaSTImadhukasya madhunA samaM madhunA saha lihyAditi ndhanIyam / haridrA piNDaharidAm / kecit haridrAzabdena dvitIyaH / anye 'cUrNa samaM vA madhunA'valihyAt' ityatra 'cUrNa Adau dAruzabdalopAt dAruharidrA gRhNanti / vidadhIta vA'pI-lihedvA madhunA dvitIyam' iti paThanti; tatrApi sa evaarthH||20|| tyAdi / vidadhIta kurvIta / zAstrapradezAbhihitAMzca yogAn gomUtrayuktaM triphalAdalAnAM zAstre'nyapradezoktAn navAyasAdIn // 17 // dattvA''yasa cUrNamanalpakAlam // harecca doSAn bahuzo'lpamAtrAn pravAlamuktAJjanazaGkhacUrNa zvayeddhi doSeSvati nirdRtessu|| lihyAttathA kAzcanagairikottham // 21 // idAnIM pANDuroge yat zodhanamuktaM tadalpamAtrayA kartavyami- | gomUtrayuktamityAdi / triphalAdalAnAM cUrNamAyasaM cUrNa datvA tyAha-hareca doSAnityAdi / bahuzo bahUn vArAn / alpamA gomUtrayuktamanalpakAlaM cirakAlaM lihyaat,| triphalAdalAnAmiti dalazabdaH aSThIlAparihArArtham / anye 'gomUtrayukaM triphalAdatrAn stokastokAn / kasmAt stokAn stokAn haredityAha | lAnA' ityatra 'gomUtrapItatriphalAdalAnAM' iti paThanti, gomUzvayeddhi doSeSvityAdi / zvayet zvayadhuM prApnuyAt / hi yasmA trabhAvitatriphalAdalAnAmiti vyAkhyAnayanti / pravAletyAdi / darthe / atra pAThAntaraM-hareca doSAn bahuzo'lpamAtrAn pravAlo vidrumaH, muktA mauktikam , ajanaM rasAjanam / tatheti zuddheSu doSeSvabhinihRteSu' iti / zuddheSu duSTirahiteSu; abhi gomUtrayuktamanalpakAlaM lihyAdityarthaH / kAzcanagairikotthamityanihateSvityabhizabdaH samyagarthaH, atiyogasyAniSTakhAt // trApi tatheti saMbadhyate; tena suvarNagairikacUrNa gomUtrayutaM ciradhAtrIphalAnAM rasamikSujaM ca kAlaM lihyAdityarthaH / 'gomUtrapItA triphalAM sapiSTo' iti kecit manthaM pibet kSaudrayutaM hitAzI // 18 // paThanti, gomUtrapItA gomUtrabhAvitAM madhunA avaliyAditi . dhAtrIphalAnAmityAdi / dhAtrIphalAnAmAmalakaphalAnA kharasaM | vyAkhyAnayanti // 21 // saudyutaM pibedityeko yogaH / ikSujaM rasaM kSaudrayutamiti ___Aja zakRtsyAt kuDavapramANaM dvitIyaH / manthamiti "zakavaH sarpiSA'bhyakAH zItavAripari viDaM haridrA lavaNottamaM c|| sutAH"-ityAdhuktalakSaNaM kSaudyutamiti tRtIyaH / tathA ca pRthak palAMzAni samagrametatantrAntaram-"pibet suzzItalAn manthAn ghRtAktAn madhusaM vaNe hitaashiimdhnaa'vlihyaat||22|| yutAn / sakSaudraM vA rasaM dhAcyA ikSo'pi hitAzanaH" iti| AjamityAdi / Aja zakRt chAgalIpurISam / kuDavapramANa tatrAntare pANDuroge manthazabdena viziSTo mantha ucyate / catuSpalamAtram / viDaM lavaNam / lavaNottamaM saindhavam / pRthaktadyathA-"dhAtrIphalarase zaktUnikSUNAM ca rase tathA / pANDurma-palAMzAni viDAdIni pRthakpalamAtrANItyarthaH / samagraM samastam dhusamAyuktaM pibenmanthaM suzItalam" iti // 18 // // 22 // ume bRhatyau rajanI zukAkhyAM maNDUralohAgniviDaGgapathyAkAkAdanIM cApi sakAkamAcIm // vyoSAMzakaH srvsmaantaapyH|| AdAribimbI sakadambapuSpI mUtrAsuto'yaM madhunA'valehaH vipAcya sarpirvipacet kaSAye // 19 // pANDvAmayaM hantyacireNa ghoram // 23 // tat pANDutAM hamtyupayujyamAnaM idAnIM pANDuroge siddhatamaM yogamAha-maNDUretyAdi / maNDraM kSIreNa vA mAgadhikA yathAgni // lohakinukAri dravyam / amiH citrakaH / vyoSaM trikaTukam / ume ityAdi / zukAkhyA carmakAravaTaH, anye zukazimbA- maNDurAdInAM vyoSaparyantAnAmazaH samo bhAgoM yasmin sa mAhuH / kAkAdanI kAkatindukaH / AdAribimbI sakadambapu- tathetyarthaH / tApyo mAkSikadhAtuH / mUtrAsutaH mUtre uSitaH piimityaadi|-aadaarii vellantarasadRzapuSpA Aliriti loke, mUtrasAndhata ityathaH // 23 // bimbI rAnAnukAriviTapA lohitaphalA ca; kArtikakuNDastu 1 'yaSTImadhukaM' iti pA0 / 2 'zakadara' iti pA. AdAridhimbI bAuliriti prasiddhati vyAkhyAnayati / kadamba- 3 'mUtrAyuto'yaM' iti paa0| Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA . [ uttaratatraM vibhItakAyomalanAgarANAM viDaGgamustatriphalAjamodacUrNe tilAnAM ca guDazca mukhyH|| parUSakavyoSavinirdahanyaH // takrAnupAno vaTakaH prayuktaH cUrNAni kRtvA guDazarkare ca kSiNoti ghorAnapi pANDurogAn // 24 // tathaiva sarpirmadhunI zume ca // 28 // aparamapi siddhatamaM yogamAha-bimItaketyAdi / ayomalaM saMbhArametadvipacenidhAya lohasikhANakam / tilAnAM kRSNatilAnAmapi cUrNam / guDazca - sArodake sAravato gaNasya // mukhya iti sarvasamo guDo nArdhaguDa ityarthaH / kSiNoti hanti / jAtaM ca lehyaM matimAn viditvA yadyapyetayogadvayamanArSa tathA'pi siddhatamatvenAsmadgurusaMmatatvA nidhApayenmokSakaje samudne // 29 // dasmAbhiH paThitam // 24 // hantyeSa lehaH khalu pANDurogaM sauvarcalaM hi kirAtatita sazothamugrAmapi kAmalAM ca // kalAyamAtrANi sukhAmbunA vaa|| viDAmukhatriphaletyAdi / etAni viDamAdidravyANi cUrNIkRmUrvAharidrAmalakaM ca lihyAt tAni, sAravato gaNasya sArodake zAlAsArAdigaNasArakAthe, nidhAya nikSipya, tathA zume nimaile kRtvA guDazarkare sarpirmasthitaM gavAM saptadinAni mUtre // 25 // dhunI ca nikSipya, aikaNyaM tAvat pacet yAvaleyaM syAt , tatazca mUlaM balAcitrakayoH pibedvA saMjAtaleyaM vidilA matimAn vaidyo mokSakaje samudne mokSakapANDAmayArto'kSasamaM hitAzI // maye saMpuTe nidhApayet nikSipediti priNDArthaH / vinirdahanI sukhAmbunA vA lavaNena tulyaM citrakaH / guDazarkarAviDahAdidravyacUrNapramANaM sArodakacaturyAzimoH phalaM kSIrabhujopayojyam // 26 // zena, madhusarpiHpramANamapi tathaiva / nanu, uSNayogena madhu virusauvarcalamityAdi / sauvarcalAdInAmekatvena nirdiSTAnAM bahu- dhyate, tat kathaM madhunA sahAvalehapAkaH ? satyam , uSNena saha pacanAntaM kalAyamAtrANIti vizeSaNaM sauvarcalAdInAM pratyeka madhuno'bhyavahAre virodho na pAke; tathA ca tatrAntarakalAyamAtreti pramANabodhanArtham / sukhAmbunA vA ISaduSNAmbunA, 'sakSaudrA zarkarA paklA' ityAdi / yadyapyatra pANDurogaciki'lihet' iti vAkyazeSaH / vAzabdo'tra yogApekSayA / mUrvetsitaM sAmAnyenotaM, tathA'pyetadeva cikitsitaM dravyasvarUpeNa tyAdi / mUrvAdikaM saptadinAni gavAM mUtre sthitaM liyAt / vikalpya yathAdoSaM yojyam / tathA ca tatrAntaram-"pANDumurvA coramAyaH / balAcitrakayoH samuditayormUlakalkaM vA karSa- rogaprazAntyarthamidamukta cikitsitam / vikalpyaivaM ca bhiSajA samaM hitAzI pANDurogA? mUtreNa sukhAmbunA vA pibedityarthaH / yathAdoSabalaM prati // snehaprAyaM pavanaje, tiktazItaM tu paittike| kArtikakuNDastu mUrvAharidrAmalakaM pibedvA sthitaM go saptadi-zlaiSmike TurUkSoSNaM, mizraM syAt sAnipAtike" (ca.ci. nAni mantre' iti paThati tatra tatrayuphivazAt 'yatra tat' iti | a. 16) iti.||28||29||pdN draSTavyaM, vena yatra mUrvAdikaM sthitaM tat pibedityarthaH / sazarkarA kAmalinAM trimaNDI tathA ca tatrAntaram-"nizAmalakamUrvAbhirbhAvitaM sapta vAsa hitA gavAkSI saguDA ca zuNThI // 30 // rAn / gomUtraM pivataH pANDaH kAmalAca praNazyati"-iti / ataH paraM kAmalAcikitsitamAha-sazarkaretyAdi / tribhaNDI sukhAmbunA uSNodakena / lavaNena saindhavena / tulyaM samam / cisoH phalaM zobhAjanakaphalam / kalAyamAtramityanuvartanIyaM, trivRt, sazarkarA kAmalinAM hitA / gavAkSI indravAruNI, sA saguDA hitA, zukhyapi saguDA // 30 // saindhavasyApi hiDavadadhikamAtrasyAnabhimatatvAt / kSIrabhujA | dugdhAzanena / upayojyaM pAnAdividhinA // 25 // 26 // kAleyake cApi ghRtaM vipakaM nyagrodhavargasya pibet kaSAyaM hitaM ca tat syAdrajanIvimizram // zItaM sitAkSIdrayutaM hitaashii|| kAleyake ityAdi / kALeyakaM dAruharidAnukAri dravyaM, tatkazAlAdikaM cApyatha sAracUrNa | lkAdhitaM ghRtaM, rajanIvimidaM haridrAcUrNaprakSepayutam ||bhaatriiphlN vA madhunA'valiyAt // 27 // dhAtuM nadIjaM jatu zailajaM vA jyoSavargasyetyAdi / nyagrodhavargasya nyagrodhAdigaNasya / kumbhAye mUtrayutaM pivedvA // 31 // kapAya kApAkaparibhASayA kaSitam / zAlAdikaM cApyatha kumbhAyacikitsAmAha-dhAtumityAdi / nadIjaM dhAtuM suva. sAraparNamityAdi / zAlasArAdicUrNa madhunA avaliyAt, bhAma-rNamAkSikama / taba matrayataM pibet / jatu zelajaM veti zilA. lakacUrNa vetyrthH||27|| jatu vA mUtrayutaM pibet // 31 // 1 jAnupAnaM paTakAprayukcha' pati paa0| pUrNAni kalA' iti pA. dhobatam vipaa| Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 44] sushrutsNhitaa| 733 "mUtre sthitaM saindhavasaMprayukta | bhRSTAn jAgalAnAM mAMsarasAn; AmalakairupetAn AmalamAsaM pibedvA'pi hi lohakiTTam // kaphalasaMskRtAn , kolAnvitAn veti badarasaMskRtAn; vikalpAmatra sthitamityAdi / gomatra mAsamuSitaM lohaki lohamalaM | bhidhAnaM sAtmyApekSayA / zophAmihitAn yogAn devadAruzuNThIteneva mUtreNa cUrNitaM saindhavayuktaM kumbhAhvaye pibet / lohaki- rasAdikAn / zAlayo rktshaalyaadyH||36||37|| hamityatra hiraNyakimiti kecit paThanti; tamecchanti niva- zvAsAtisArArucikAsamUrchAsakArAH, hiraNyasyAmalakhAt // tRchardizUlajvarazophadAhAn // dagabhvA'kSakASThaimalamAyasaM vA tathA'vipAkakharamedasAdAn gomUtranirvApitamaSTavArAn // 32 // jayedyathAkhaM prasamIkSya zAstram // 38 // vicUrNya lIDhaM madhunA'cireNa pANDurogopadravacikitsAmAha-zvAsetyAdi / etAn zvAsAkumbhAiyaM pANDugadaM nihanyAt // dInupadravAn, yathAkhaM zAstraM yathAtmIyaM cikitsAzAstra prasamIkSya sindhUnavaM vA'gnisamaM ca kRtvA jayet / kecidamuM pAThamanyathA paThanti,-'tRSNA jvara zitvA ca mUtraM sakRdeva taptam // 33 // khardimathAtisAraM mULa kSayaM zvAsamanabhalipsAm / tathA'vipAlauhaM ca kiTaM bahuzaca tatvA kakharamedasAdAna jayeyathAvat prasamIkSya zAstram' iti / nanu, nirvApya mUtre bahuzastathaiva // jvarAtisArAnvitasya tasyAsAdhyatvena vakSyamANalAt kuto ekIkRtaM golapiSTameta jvarAtisArayocikitsAtidezaH ucyate, acirotthitayostayoH kanyamAvApya pacedukhAyAm // 34 // satoH pANDarogiNaH pratikAryalAt // 38 // yathA na dakheta tathA vizuSkaM . anteSu zUnaM parihInamadhyaM pUrNIkRtaM peyamuzvitA tat // mlAnaM tathA'nteSu ca madhyazUnam // takraudanAzI vijayeta rogaM gude ca zephasyatha muSkazUnaM pANDe tathA diipyte'nlNc|| 35 // pratAmyamAnaM ca visaMkalpam // 39 // kumbhAhaye siddhatamaM yogamAha-dagdhvetyAdi / sindhUdbhavaM vivarjayet pANDukinaM yazo'rthI saindhavam / agnisamaM kRtvA bibhItakAminA agnivarNa kRtvetyrthH| tathA'tisArajvarapIDitaM ca // 40 // sakRt ekavAram / lauhaM ca kimiti lohasiMhANakamityarthaH / iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyanirvApya nirvApitaM kRtvA / ekIkRtaM samabhAgena mizrIkRtaM, cikitsAtantre pANDurogapratiSedho nAma gojalapiSTaM nirvApaNAvaziSTapazcaguNe gomUtre piSTam , ukhAyAM (SaSTho'dhyAyaH, AditaH) catuzcasthAsyA nikSipya, mukhaM pidhAya, yathA bASpo bahirna niHsarati svaariNshttmo'dhyaayH||44|| yathA na dadheta tathA vipacet / tatazca vizuSkaM cUrNIkRtamudazvitA idAnImanupakramyasya pANDurogiNo lakSaNamAha-anteSu mathitena saha peyam / jINe ca takraudanaM bhojayedityarthaH / / zUnamityAdi / anteSu hastapAdamukheSu / parihInamadhyaM kRzamadhyabhayamasauzruto'pi pUrvokahetutvAdasmAbhiH paThitaH / asya | kAyam / mlAnaM kRzam / gude ca zephasItyatrApi zUnamiti saMba. yogasya tatrAntare bibhItakalavaNamiti saMjJA // 32-35 // ndhanIyaM, zepho yoniliGgam / muSkazUnam aNDakoSazUnam / drAkSAguDUcyAmalakIrasaizca yadyapi madhyazUnamityanenaiva gudAdizophaH prAptaH, tathA'pyante siddhaM ghRtaM lAghara(va)ke hitaM c|| mlAnatA vinA'pi gudAdizophI tyAjya iti darzanArtha gudAdiidAnI laaghrkcikitsaamaah-draakssetyaadi| zophakathanam / pratAmyamAnaM mUrchantam / visaMjJakalpaM vicetanagauDAmariSTAn madhuzarkarAzca prAyam / yadyapi mUrchAyena visaMjJakalpamiti prAptaM, tathA'pyamUtrAsavAna zArakRtAMstathaiva // 36 // bhidhAnaM visaMjJakalpasya vizeSeNAsAdhyatApratipAdanArtham / atinigdhAna rasAnAmalakairupetAn sArajvarapIDitam atisArajvarAbhyAM pIDitamityarthaH / yadyapi kolAnvitAn vA'pi hi jAGgalAnAm / pAnakIhalImakacikitsitaM nokaM, tathA'pi pANDurogacikitsitaM tayorapi kartavyam // 39 // 40 // seveta zophAbhihitAMzca yogAn iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyo pANAmayI zAliyavAMzca nityam // 37 // suzrutavyAzyAyAmuttaratatrAntargate kAyacikitsAidAnI tAntarokAn sarvAnevAbhayAriSTAdIn bhojanaM ca tantra pANDarogapratiSedho nAma catuzcatvAriMzasaMgRhamAha-gauDAnityAdi / gauDAnariSTAn abhayAriSTAdIn / ttamo'dhyAyaH // 44 // madhuzarkarAzceti madhuzabdena madhvAsavaH, sa ca lohAriSTaprabhRtikaH; zarkarAzabdena zarkarAsavaH / mUtrAsavAn kuSThacikitsitokAn / 1 zvAsamanarapazotham' iti pA0 / 1 'muSkayoba zUnaM, pratA. bhAratAnAsavAn zvIpadapaThitAn / nigdhAn rasAna meha- | myantamasaMhakarUpam' iti pA0 / Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM aranwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww pnycctvaariNshttmo'dhyaayH| dravamasAdhyalakSaNahInaM dvidoSAnugaM ca bhavati tadA adhogaM yApyaM athAto raktapittapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| yadA ca tridoSAnugamasAdhyalakSaNayuktaM tadA vayaM, yadA caikayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| doSAnugaM nirupadravaM vayaMlakSaNAsaMyuktaM tadA sAdhyam / asAdhyaM yugapadtamiti yadA tridoSAnugaM bahupadravamasAdhyalakSaNayuktaM bhavati pANDurogapratiSedhAnantaraM dUSyasAmyAdraktapittapratiSedhArambho tadA asAdhya, yadA cAnyathA tadA yApyamityarthaH / yugapadgatam yukta ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // ubhayamArgapravRttamityarthaH ||krodhshokbhyaayaasviruddhaanaatpaanlaan // sadanaM zItakAmitvaM kaNThadhUmAyanaM vmiH||7|| kttttmllvnnkssaartiikssnnossnnaatividaahinH||3|| lohagandhizca niHzvAso bhavatyasmin bhaviSyati // nityamabhyasato duSTo rasaH pittaM prakopayet // vidagdhaM svaguNaiH pittaM vidahatyAzu zoNitam // 4 // ___ atha pUrvarUpamAha-sadanamityAdi / sadanam aGgamlAniH / tataH pravartate raktamUrva cAdho dvidhA'pi vA // kaNThadhUmAyanaM kaNThe dhUmodamanamiva vedanetyarthaH / asmin raktanidAnAnantarIyakatvAt pratiSedhasyAdau raktapittanidAnabhUte | pitte ||7||hetusNpraaptii Aha-krodhazokabhayAyAsetyAdi / krodhAdIni bAhyAsuglakSaNaistasya sngkhyaadossocchitiirviduH||8|| nityamabhyasyato niSevamANasya puruSasya duSTiM gato rasaH pittaM | raktapittasya saMkhyA doSocchrayaM cAtidezenAha-bAyAsa. prakopayet, tatazca vidagdhaM duSTaM pittaM vaguNaiH tIkSNoSNAdibhiH glakSaNestasyetyAdi / bAhyAmuglakSaNairiti zoNitavarNanIyoktaiH zoNitaM vidahati pradUSayati, tata Urdhvamadho vA raktaM pravartata iti / 'phenilamaruNam' ityAdibhiH, tasya raktapittasya, saMkhyA saptavidhA / piNDAH tIkSaNamaNakAlalavaNakSArayatiriktaM jyotiSmAtya- nanu, pittena vidagdhena vidagdhaM raktaM raktapittamucyate, tat kathaM pAmArgaphalAdikam / AyAsaH zramaH / viruddhAnaM hitAhitIyo- pittAdapi pRthaguddizyate ? ucyate, tadraktAntareNa saMsargAt / / kam / krodhazoketyAdiH hetuH, nityamabhyasyata ityAdiH sNpraaptiH| doSocchitiH doSAdhikyam // 8 // 'kadamlalavaNa-' ityatra kecit 'tIkSNamuSNAmlalavaNaM divAsvapnaM daurbalyazvAsakAsajvaraghamathumadAvidAhi yat' iti paThanti // 3 // 4 // standritAdAhamUrchA AmAzayAdrajelamadhaH pakvAzayAijet // 5 // bhukte cAnne vidAhastvadhRtirapi sadA vidagdhayo yozcApi dvidhAbhAMga pravartate // hRdyatulyA va piiddaa|| kecit sayakRtaH plIhnaHpravadantyasRjo gatim // 6 // tRSNA kaNThasya bhedaH zirasi ca davenaM tadraktaM yathordhvamadho vA dvidhA'pi vA pravartate tathA pUtiniSThIvanaM ca darzayannAha-AmAzayAdityAdi / yadyapi raktasya yakRtplIha dveSo bhakte'vipAko viratirapi rate sthAnavAdAmAzayapakvAzayAbhyAM pravartanaM na saMbhavati, tathA'pi rktpittopsrgaaH||9|| prakupitaraktasya tatrApi gamanAt pravartanaM tAbhyAM saMbhavatyeva / idAnIM raktapittopadravAnAha-daurbalyazvAsakAsetyAdi / vidagdhayozcApyubhayoriti duSTayorAmapakvAzayayorityarthaH / tayozca vamathuH chardiH / madaH pUgaphaleneva mattatA / adhRtiH asaduSTiH duSTarudhirasaMyogAt / ekIyamatamAha-kecidityAdi / ntoSaH / atulyA asAdhAraNA / kaNThasya medaH kaNThakSaNanam / sayakRtaH kAlakhaNDasahitAt / etadapyanumatam , apratiSedhAt / zirasi ca davanaM santApaH / viratirapi rateH sukhasyApi vinAzo asmin pAThe aGgIkRte'pi pUrvavAkyena saha na virodhaH, yato bhavatItyarthaH / upasargA upadravAH / 'bhukte cAnne vidAha' ityatra yakRtplIhAbhyAmeva raktaM pravartate paramAmapakvAzayamadhiSThAya | 'bhukke ghoro vidAha' ityanye paThanti / tatra saptamI SaSThyarthe, tena bhuktasya AhArasya ghoro mahAn vidAha ityarthaH / 'kaNThasya Urdhva sAdhyamadhoyApyamasAdhyaM yugapadgatam // bheda' ityatra 'koSThasya bheda' ityapare paThanti; koSThazabdena triprakArasya raktapittasya sAdhyayApyAsAdhyakhamAha-UrdhvakoSThastho malastasya bheda iti ca vyAkhyAnayanti / tadetat mityAdi / Urdhva sAdhyamiti yadA daurbalyAyupadravahInaM mAMsa- | pAThadvayamUdhvodhaHpravRttirUpaM yathAsaMbhavaM boddhavyaM, ekatra dvayoprakSAlanAbhamityAdyasAdhyalakSaNarahitamekadoSAnugaM bhavati tadA rapyanaupayikakhAt / risi ca davanamityatra 'pravitatasiratA' sAdhyaM, yadA tu sadeva zAnti galA punarbhavati mArgAntaraM vA iti kecit paThanti, sirAtatagAtraveti vyAkhyAnayanti / yAti alpopadravam alpAsAdhyalakSaNayuktaM dvidoSAnugaM ca bhavati 'viratirapi rateH' ityatra apare 'vinatirapi bhavet' iti tadA yApyaM, yadA ca bahUpadravayuktaM bahasAdhyalakSaNayuktaM tridoSA- | paThAnta; vinatiH zarIrasya vinamanam / apare 'vikRtirapi nugataM ca bhavati tadA asAdhyam / adho yApyamiti alpopa- bhavet' iti paThanti, tatrApi kAyasyAkucanAtmikA vikRti rityarthaH // 9 // 1 vidagdhayozvApyubhayoH' iti pA0 / 2 vidhAmArga' iti pA013 'yugapadatiH' iti paa0| 1'tapanaM ti pA Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| 735 mAMsaprakSAlanAbhaM kathitamiva ca yat . laGganAdanantaraM kiM kuryAdityAha-lahitasyetyAdi vidadhyAt kardamAmbhoni vA . kuryAt / ki raktapitte peyAmeva vidadhyAdutAnyadapItyAhamedApUyAsrakalpaM yadiva yadi vA tarpaNamityAdi / tarpaNamiti mRdvIkAmadhukAdisAdhitajalena sazapakajambUphalAmam // kareNAloDitAH saghRtakSaudrA lAjazakavaH / pAcanaM hIberacanda. yat kRSNaM yacca nIlaM bhRzamatikuNapaM nozIraparpaTamuskhasAdhitajalapAnam / lehAniti vakSyamANAn yatra cokkA vikArA madhukazobhAjanakAdipuSpaiH kRtAn saghRtakSaudrAn / vividhAni stadvayaM raktapittaM surapatidhanuSA sapISi vAsAghRtAdIni / tatrAdhoge peyA hitA yadi mAruto yaJca tulyaM vibhAti // 10 // balI na syAt, mArutavedalI bhavati tadA mAMsarasa eva; asAdhyaraktapittalakSaNamAha-mAMsaprakSAlanAbhamityAdi / Urdhvage ca tarpaNaM hitam / tathA ca tatrAntaram-"adhovahe mAMsaprakSAlanAbhaM mAMsadhAvanatoyAbham / kardamAmbhonibhaM karda yavAgvAdi na cet syAmmAruto balI / Urdhvage tarpaNaM zastraM mena mizritaM yadambhastoyaM tannibham / medaHpUyAsrakalpaM medaHpU. yathAdoSamathApi vA"-iti / kecit 'laDitasya tato yuktyA yarakasadRzamityarthaH / atikuNapaM zaTitazavagandhi / utA ladhvanamavacArayet' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-yuktyA vikArA daurbalyazvAsAdayaH, 'prabhUtA' iti vAkyazeSaH / tadartha- mAtrayA pratyanIkaM cetyarthaH // 14 // miti UrdhvAdhomArgatvena sAdhyaM yApyaM ca yaduktaM bhavati tadapyevaM. drAkSAmadhukakAzmayasitAyuktaM virecanam // vidham asAdhyam / surapatidhanuH indradhanuH / 'kathitamiva ca yaSTImadhukayuktaM ca sakSaudraM vamanaM hitam // 15 // yat' ityatra 'kathitamiva yakRta' iti paThilA pakkakAlakhaNDa- pUrvamuddiSTaM yadvamanavirecanaM tayordravyANyAha-drAkSAmadhukatulyamiti vyAkhyAnayanti // 10 // kAzmaryetyAdi / drAkSAdiyuktaM virecanadravyakalpotaM mRda virenAdau saMgrAhyamudriktaM yadasRgbalino'nataH ca naM, yaSTImadhukazaudrayuktaM vamanadravyavikalpokaM mRdu vamanaM hitam tat pANDugrahaNIkuSThalIhagulmajvarAvaham // 11 // // 15 // Adau balavati raktapitte saMgrahaNaniSedhamAha-nAdau saMgrA- . payAMsi zItAni rasAzca jAGgalAH hyamudriktamityAdi / yat raktapittam , udriktam atizayena vRddhi satInayUSAzca sshaalissssttikaaH|| gataM, talayuktasyAznatazca puruSasyAdau na saMgrAhyaM yasmAttadAdI paTolazelUsuniSaNNayUthikAsaMgRhItaM sat pANDvAdirogAvahaM bhavati // 11 // vaTAtimuktAkurasinduvArajam // 16 // adhaHpravRttaM vamanairUrdhvagaM ca virecnaiH|| hitaM ca zAkaM ghRtasaMskRtaM sadA jayedanyataradvA'pi kSINasya shmnairsuuk||12|| tathaiva dhAtrIphaladADimAnvitam // tahiM tatra ki kuryAdityAha-adhaHpravRttaM vamanairityAdi / rasAca pArAvatazajakUrmajAsaMzodhanArhasya balavato narasyAdhoga raktapittaM bahudoSaM vamanerja stathA yavAgvo vihitA ghRtottraaH||17|| yet, evaMvidhasyordhvagaM virecanerityarthaH / nanu, adhogaM vAtAnugaM santAnikAzcotpalavargasAdhite bhavati, UrdhvagaM ca kaphAnugaM, tat kathaM tayorvamanavirecane ___ kSIre prazastA mdhushrkrottraaH|| yujyete? satyaM, vyAdhipratyanIkalAdhujyate eva tathA ca tatrA himAH pradehA madhurA gaNAdha ye ntaraM-"adhoga vamanImAnUrdhvagaM recanairjayet"-iti / anya ghRtAni pathyAni ca raktapittinAm // 18 // taradveti Urdhvagamadhoga vA kSINasya puruSasya zamanairjayediti na vamanavirecanadravyANyabhidhAya bhojanadravyANi pratipAdayativamanavirekaiH; tathA ca tatrAntaram-"UrdhvagaM vA'pyadhoga vA payAMsItyAdi / zItAni utpalAdidravyakkathitazItAni, tAni kSINasya zamanairjayet" iti // 12 // tu pittaprAye / jAGgalarasA eNAdilAvAdikRtAH, te ca vAtAnuatipravRddhadoSasya pUrva lohitpittinH|| bandhe / satInayUSA vartulakalAyayUSAH, teca kaphAnuge raktapitte akSINabalamAMsAgneH kartavyamapatarpaNam // 13 // hitAH / paToletyAdi / zelUH dakSiNApathajaM zAkaM, zleSmAntaidAnIM saMzodhanAIsya laGghanamapi hitamiti darzayannAha kamapare / suniSaNNakaH ziravAlikA, catuSpAMtyapare / ati mukta aavntkH| aDarAH komalapallavAH paTolAdInAm / atipravRddhadoSasyetyAdi / apatarpaNaM laGghanam // 13 // sinduvAraH nirguNDI / etAnyapi zAkAni kaphAnuge zastAnIti / laddhitasya tataH peyAM vidadhyAt khalpataNDulAm // paTolelyatra kecit jIvantIti paThanti / rasAzcetyAdi / jAhnarasayUSI pradAtavyo surbhisnehsNskRtii|| larasAbhidhAnenaiva pArAvatarasasyApi parigrahe tadabhidhAnaM vizetarpaNaM pAcanaM lehAn sISi vividhAni ca // 14 // SeNa raktapitte hitatvApAdanArtham / dhAtrIdADime saMskArArtham / 1 medaHpUyAsthikalpaM' iti pA0 / yavAgvaH abhihitAH / santAnikA ghRtasyoparitanaH styAno Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA ' [uttaratatraM bhAgaH / ghRtottarA kRtapradhAnAH / himAH pradehA ityAdi / himAH | samAnatantrasaMvAdAt / udumbaraphalamityAdi / udumbaraphalaM piSTavA pradehAH zItA lepAH; teca nygrodhaadiprbhuutishiitlgnnkRtaaH| tadrasaM gRhIlA madhuyutaM pibet // 23 // madhurA gaNAH kaakolyaadyH| te ca pAnAdinA yojyAH / kalkaM vA sakSaudraM taNDulAmbunA // ghRtAni madhuragaNasAdhitAni tatrAntarasaMvAdAt / padhyAni pibedakSasamaM kalkaM yaSTImadhukameva vA // 24 // hitAni // 16-18 // | candanaM madhukaM rodhamevameva samaM pibet // madhUkazobhAjanakovidArajaiH karaNabIjamevaM vA sitAkSaudrayutaM pibet // 25 // priyaGgukAyAH kusumaizca cUrNitaiH // majAna miGgudasyaivaM pibenmadhukasaMyutam // bhiSagvidadhyAzcaturaH samAkSikAn sukhoSNaM lavaNaM bIjaM kArakhaM dadhimastunA // 26 // hitAya lehAnasRjaH prazAntaye // 19 // pibedvA'pi vyahaM maryo rktpittaabhipiidditH|| lihyAca dUrvAvaTajAMzca pallavAn | raktapittaharAH zastAH SaDete yogsttmaaH||27|| madhudvitIyAn sitakarNikasyai ca // idAnI ratapitte siddhatamAn SaDyogAnAha-trapukhImUlahitaM ca kharjUraphalaM samAkSika kalkamityAdi / sakSaudraM karSoMnmitamadhusahitaM, taNDulAmbunA phalAni cAnyAnyapi tahaNAnyatha // 20 // kalkAcaturguNenetyarthaH / akSasamaM karSapramANaM, evameveti sakSaudeM madhUketyAdi / maidhUkAdipuSpairekaikaizvarNitaistrayo lehAH, priya- taNDulAmbunetyarthaH / karajabIjAdiyogadvayaM kaphAnubandhe Urdhvage jhukAyAH kusumaizcaturthoM lehaH / aparAnapi lehAnAha-lihyAdi- zastam / majjAna miGgudasthetyAdi sitAmadhuyutameva(ka)meva pibe. khyAdi / dUrvAvaTapallavAn madhudvitIyAn lihyAdityeko yogaH / / dityarthaH // 24-27 // sitakarNikaH zvetakarNikAraH, tasyApi pallavAn madhudvitIyAn | pathyAzcaivAvapIDeSu ghrANataH prstute'sRji|| liyAditi dvitIyo yogaH / kecit samuditamekaM yogaM mnynte| anantaroktAH SaDyogA ghrANage rakte'vapIDane tanecchanti nivandhakArAH, samAnatantrasaMvAdAt / 'dUrvAvaTajAMzca ityAha-pathyA ityAdi / pathyA hitAH, anantarokAH putIpAlavAn' ityatrApare 'dugdhadrumapallavAn' iti paThilA vaTAdipa- mUlakahakamityAdi SaDyogAH iti zeSaH ||lvaaniti vyAcakSate / kiM raktapitte etadeva hitamutAnyadapI- atinimrataratto vA kSaudrayuktaM pibedsuuk|| tyAha-hitamityAdi / samAkSikaM samadhu / anuktasaMgrahAyAha | yakRtA bhakSayedAjamAmaM pittasamAyutam // 28 // phalAni cAnyAnyapItyAdi / anyAni phalAni kAzmaryAdIni / __asagiti zarIradhAtusAmAnyAt eNAdInAmityarthaH / yakRta tadguNAni khajUraphalatulyaguNAni // 19 // 20 // kAlakhaNDam // 28 // raktAtisAramokkAMca yogAnatrApi yojayet // palAzavRkSakharase vipakkaM / idAnI ra kapitte'tidezena cikitsAmAha-rakAtIsArapro sarpiH pibet kSaudyutaM suzItam // kAMbalyAdi / rakAtIsAraprokAn yogAn "priyAlamallikA' vanaspatInAM kharasaiH kRtaM vA ityAdIn / asyAne kArtikakuNDaH 'nIlotpalAnAM madhunA sazarkaraM kSIraghRtaM pibedvA // 29 // bhasma vA'pi parisutam' ilAdiyogaM paThati, saca jejaTA. drAkSAmuzIrANyatha pakaM sitA cAryeNa 'sakSaudramindIvarabharama' ilAdinA bhane ptthitH| pRthakapalAMzAnyudake samAvapet // zuddhakSukANDamApothya nave kumme himAmbhasA // 21 // sthitaM nizAM tadrudhirAmayaM jayet yojayitvA kSipedrAtrAvAkAze sotpalaM tu tat // pItaM payo vA'mbusamaM hitAzinaH // 30 // prAtaH sutaM kSaudrayutaM pibecchoNitapittavAn // 22 // turaGgavarcaHsvarasaM samAzikaM zuddhAkANDamApodhyetyAdi / zuddhakSukANDAni nirvalkalekSu- pibet sitAkSaudrayutaM vRSasya vA // kANDAni, mApothya avakSuya / himAmbhasA yojayitvetyAdi lihettathA vAstukabIjacUrNa zItalajalena yojayitvA nave ghaTe rAtrAdAkAze nirAvaraNasthAne kSaudrAnvitaM taNDulasAiyaM vA // 31 // kSipet dhArayet , tatava prAtaHkAle cutaM gAlitaM nIlotpalacU lihyAca lAjAjanacUrNameka- . rNamadhubhyAM yutaM zoNitapittavAn naraH pibet // 11 // 22 // mevaM sitAkSaudrayutAM tugaakhyaam|| pibecchItakaSAyaM vA jambyAmrArjunasaMbhavam // drAkSAM sitAM tiktakarohiNIM ca udumbaraphalaM piSTrA pibettadrasameva vA // 23 // himAmbunA vA madhukena yuktAm // 32 // pibedityAdi / pibedisyatra madhuyutamityanukkamapi saMbadhyate / pathyAmahiMsrAM rajanIM ghRtaM ca 1 'mRtasya' iti pA0 / 2'madhUkazobhAjanakovidArajaiH lihyAttathA shonnitpittrogii|| . kusumakhAyo lehAH' iti pA0 / vanaspatInAM vaTAdInAm / kSIraghRtaM kSIrotthaM ghRtam / payo Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 45] sushrutsNhitaa| kA'mbusamamiti dugdhaM jalaM ca tulyamityarthaH / kecidevaM paThanti- sarpiSA vA lihyAditi dvitIyo yogaH / jambvarjunAmrakathitaM 'vAsAkaSAyaM sasitaM pibedvA turaGgavarcaHkharasa samAkSikam toyamityAdi |-jmbvaadikkthitN toyaM sakSIdraM pibediti iti / lihettathA vAstukabIjacUrNamityAdi / vAstukabIjacUrNa tRtIyo yogaH / eSu madhye anyau yogI kaNThAntaHsthite raGkavAstukabIjacUrNa kSaudAmvitaM lihet / tatulasAhvayaM veti | raktapitte yojyau // 35||tnndduliiyN kSaudrAmvitaM vA liyAdityarthaH / kecidevaM paThanti- mUlAni puSpANi ca mAtuluGgyAH 'sataNDalIyaM madhunA'valehayet sitAyutaM vAstukamUlameva vA' piSTavA pibettaNDuladhApanena // 36 // iti / liyAcetyAdi / lAjA bhRSTadhAnyAni / ajanaM rasAjanam / ghANapravRtte jalamAzu deyaM ekaM pradhAnaM, evaM kSAdeNetyarthaH / 'lAjAjanacUrNam' ityatra 'kAlA- sazarkaraM nAsikayA payo vA // anacUrNam' iti kecit paThanti; tatra kAlAjanaM sauvIrAja- mUlAnItyAdi / mAtulamo bIjapUrakaH, 'madhukarkaTI' iti nam / sitAkSauvyutamityAdi / tugAkhyA vaMzarocanAnukAri anye / ghrANapravRtte jalamAzu deyamityAdi / ghrANapravRtte raktapitte pArthiva dravyaM, anye vaMzarocanAmAhu, tAM ca zakerAkSoyutAM | sazarkara pAnIyaM dugdhaM vA sazarkara nAsikayA deyam / kecit lihyAt / dvAkSI sitomityAdi / drAkSAdIni trINi dravyANi 'nAsikayA' ityatra 'nAsikayoH' iti paThanti ||36||yttiimdhuken yutAni zItodakena vA lihyAt / pathyAmityAdi / drAkSArasaM kSIraghRtaM pibedvA padhyA harItakI, rajanI haridrA, etAni harItakIpramRtIni sazarkaraM cekSurasaM himaM vA // 37 // dravyANi ghRtena saha liyAt / ayaM yogaH kaNThage prasRte ca ghrANapravRtte'paramapi nasyayogamAha-drAkSArasamityAdi / drAkSArakapitta yojyaH / kecit 'rajanI ghRtaM ca' ityatra 'rajanIdvayaM | rasa sazarkara nAsikayA pibet , kSIraghRtaM kSIramathanodbhUtaM tadvA ca' iti paThanti, te ca zItodakenaiva, leyamicchanti; ayaM sazarkara nAsikayA pibet, ikSurasaM himaM vA tathaiva pibet, pAThaH samAnatantravirodhAdanyAyyaH // 29-32 // itthaM trayo yogAH kalpanIyAH / tathA ca tatrAntaraM-"drAkSAvAsAkaSAyotpalamRtpriyaGgu rasasya nasyaM nasyaM vA kSIrasarpiSaH sapadi / ikSo rasasya nasya romAJjanAmbhorahakezarANi // 33 // sazarkara raktanudbhavati"-iti // 37 // pItvA sitAkSaudrayutAni jahyAt zItopacAraM madhuraM ca kuryApittAsRjo vegamudIrNamAzu // dvizeSataH shonnitpittroge|| idAnI vegavati raktapitte siddhatamaM yogamAha-vAsAkaSA-1 sarvatantroktacikitsAsaMgrahArthamAha-zItopacAramityAdi / yotpaLetyAdi / utpalaM nIlotpalaM mRt kedAramRttikA, ambho pala mRt kadAramAttakA, ammA-zItopacAra dAhAdiSu bAhye'pi kuryAditi ||ruhkeshrN pAkezaram / kalpanAmAha-pIlA sitAkSaudrayutAni drAkSAghRtakSaudrasitAyutena jahyAdityAdi / vAsAkaSAyamutpalamRdAdicUrNaprakSepaM sitAkSI vidArigandhAdivipAcitena // 38 // iyutaM pIlA naro raktapittasyodIrNamudrikaM vegamAzu jahyAtU kSIreNa cAsthApanamadhyamukaM zIghraM parityajet // 33 // hitaM ghRtaM cApyanuvAsanArtham // gAyatrijambvarjunakovidAra raktapitte AsthApanArtha kSIramanuvAsanArtha ca ghRtamAhazirISarodhAzanazAlmalInAm // 34 // drAkSetyAdi / vidArigandhAdigaNasAdhitena kSIreNa ghRtakSaudrasipuSpANi ziyozca vicUrNya leho tAyuvenAsthApanaM raktapitte'dhyamukaM, tathA cAnuvAsanArtha ghRtaM madhvanvitaH shonnitpittroge|| hitam / tacca ghRtaM yaSTImadhukasAdhitaM, apakkasya nehasya vyApagAyanijamnvarjunakovidAretyAdi / gAyatrI khadiraH, arjunaH | skaravAt / anye vidAriyandhAdisAdhitakSIreNa ghRtapAkamikakubhaH, kovidAraH kAzcanAraH, azano bIjakaH / zipuH | cchanti // 38||shobhaajnkH // 34 // priyaGgurodhAjanagairikotpalaiH sakSaudramindIvarabhasavAri suvarNakAlIyakaraktacandanaiH // 39 // karaJjabIjaM madhusarpiSI ca // 35 // sitAzvagandhAmbudayaSTikAhvayaiH jambvarjunAmrakathitaM ca toyaM | m'nnaalsaugndhiktulypessitaiH|| pranti trayaH pittamasRca yogaaH|| nirUhya cainaM payasA samAkSikaidAnIM raktapitte trIn yogAnAha-sakSaudramindIvarabhasme- ghRtaplutaiH zItajalAvasecitam // 40 // tyAdi / indIvarabhasmavAri indIvarakSArodakaM sakSaudraM pibedi- kSIrodanaM bhuktamathAnuvAsayetyeko yogaH / karajabIjaM madhusarpiSA ceti karatabIjaM madhu- ddhRtena yaSTImadhusAdhitena ca // 1"madhu zarkarA ca' iti paa0| Adyau yogI kaNThanetrasthite' iti paa0| su0 saM0 13 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM nAma adhovahaM zoNitameSa nAzaye | trayANAmapi doSANAM zoNite'pi ca srvshH|| tathA'tisAraM rudhirasya dustaram // 41 // liGgAnyAlokya kartavyaM cikitsitamanantaram // 45 // virekayoge tvati caiva zasyate iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyaapare'pi raktapitte AsthApanAnuvAsane Aha-priyaGguro- cikitsAtantra ktapittapratiSedho nAma dhrAjanagairikotpalairisyAdi / ajanaM sauvIrAjanam / gairikaM (saptamo'dhyAyaH, AditaH) paJcasAmAnyagairikam / utpalaM nIlotpalaM; nAgakezaramapare / suvarNa ctvaariNshttmo'dhyaayH||45|| suvarNagairikam , antalopAt / kAlIyakaM dAruharidrAnukAri ki raktapittano vidhiH raktapittAkhye roge'sagdare zastrakarmadravyam / ambudo mustA / yaSTikAhRyo madhuyaSTikA / mRNAlaM NyatiraktapravRttI cAvizeSeNaiva kArya uta kiMcidapekSyetyAhapadmakezaram / saugandhikaM kumudabhedaH / priyaGgvAdibhiH sauga. trayANAmapi doSANAmityAdi / trayANAmapi doSANAM pRthagdandhikAntaistulyaiH peSitaiH kalkIkRtaiH samaghRtaiH payasA sahainaM ndvasamastAnAM liGgAni zoNitavarNanIyoktAni zoNite sarvaza raktapittinaM nirUhayet / tatazca zItalajalAvasecitaM kSIrodanaM AlokyAnantaraM cikitsitaM kartavyaM, asRgdare vA zastrakarmaNi bhuktaM puruSaM yaSTImadhukasAdhitena ghRtenAnuvAsayet / adhovahaM raktAtipravRttI raktapittano vidhiH kArya ityarthaH / atrAdhovahasya zoNitamadhogaM raktapittam / eSa AsthApanAnuvAsanaprayogaH / | nAzanaM yApanaM vA'bhipretaM, tena sAnipAtikasyAkSINamAMsAgneatisAra rudhirasyeti raktAtisAramityarthaH / virekayoge khatIti / ryApyakhamabhipretam / atra kArtikakuNDa ApAtanikApUrva virekAtiyoge // 39-41 // | garbhiNItyAdipAThaM paThati, sa cAbhAvAnna likhitaH // 45 // vAmyazca rakte vijite balAnvitaH // 42 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyo vAmyazca rake ityAdi / nirUhanAnuvAsanAbhyAM vijite rakta- suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre kAyacikitsAyAM pitte sati balAnvitaH puruSo vAmyo vAmanIyaH, adhomArga pnycctvaariNshttmo'dhyaayH||45|| pravRttinivAraNArtham / atra kArtikakuNDena bahUkaM, tacca pranthagauravabhayAt parihRtam // 42 // ssttctvaariNshttmo'dhyaayH| evaMvidhA uttarabastayazca athAto mUrchApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| - mUtrAzayasthe rudhire vidheyaaH|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| athAta ityAdi // 1 // 2 // viziSTasthAnage raktapitte viziSTacikitsAmAha-evaMvidhA uttarabastayazcetyAdi / evaMvidhA anantarokkAsthApanAnuvAsana kSINasya bahudoSasya viruddhAhArasevinaH // tulyaaH| mUtrAzayasthe bastisthe mUtrasrotaHpravRtte ca // - vegAghAtAdabhIghAtAddhInasattvasya vA punH|| 3 // karaNAyataneSUnA bAhyeSvAbhyantareSu ca // pravRttarateSu ca pAyujeSu nivizante yadA doSAstadA mUrcchanti mAnavAH // 4 // kuryAdvidhAnaM khalu raktapaittam // 43 // hRtpIDA jRmbhaNaM glAniH saMjJAnAzo balasya ca // arzasaH atipravRttau ca raktapittacikitsitamatidizannAha- sarvAsAM pUrvarUpANi, yathAvaM tA vibhAvayet // 5 // pravRttaratteSvityAdi / pAyujeSu arzaHsu // 43 // idAnIM doSajamUIyA hetusaMprAptI Aha-kSINasyaityAdi / vidhizvAsRgdare'pyeSa strINAM kAryoM vijAnatA // evaMbhUtasya puruSasya vegAghAtAdibhihetubhiruyA doSA yadA zastrakarmaNi raktaM ca yasyAtIva pravartate // 44 // bAhyAbhyantareSu karaNAyataneSu nivizante tadA mAnavA mUrcchantIti piNDArthaH / hInasattvasya alpasattvasya / karaNAyataneSu buddhIvidhizcAsagdare'pyeSa ityAdi / eSa vidhiH adhogaraktapittano ndriyakarmendriyamanobuddhyahaGkArasthAneSu / ugrA atipravRddhAH prasavidhiH / vijAnatA vaidyena asRgdare kaaryH| na kevalamasa- tAzca / bAhyeSvAbhyantareSu ceti bAdhakaraNAyatanAni karmendrigdare eva eSa vidhiH kAryaH kintu yasya zastrakarmaNi kRte yANi, AbhyantarakaraNAyatanAni manobuddhyahakArasthAnAni / atirakaM pravartate tasyApyeSa eva vidhiH kAryaH / kecida AbhyantarakaraNAyatanasya hRdayasyaikatvAt kathaM bahuvacanaM ? satyaM, traivAsugdaralakSaNaM paThanti / tadyathA-'dahedadho vasaNadeza antaHsaMjJAvahanADInAmapyantaHkaraNAyatanalenAbhimatatvAt / masyAH zroNI ca pRSThaM ca tathaiva vRkau / asugdaraM cApi karoti nivizante avatiSThante / apare karaNAyatanazabdenaiva karaNAni nAryA garbhAzayAta khacireNa ghorAm'-iti / ye khatra paThanti kathayanti, upacArAt / tena bAhyAbhyantareSu karaNeSu yadA te zukrazoNitazuddhAvasRgdaralakSaNaM na paThanti // 44 // doSA nivizante tadA mAnavA mUrcchantItyarthaH / anye vanyathA 1 'kukSi' iti paa0| 1 'yathAsvamupalakSayet' iti pA0 / Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 46] sushrutsNhitaa| 739 - vyAkhyAnayanti-karaNAyataneSu yadA doSA nivizante tathA | satyaM, parasparopakAryavAt / mUrcchanti bhuvi mAnavA iti ye bAhyAbhyantareSu karaNeSu nivizante tadA mAnavA mUrcchantIti | mAnavA pRthivIguNabahulAstAmasA ityarthaH / nanu, yadi rakta gandho mUrchAjanakaH, tarhi kimiti sarveSAmeva na mUrchAmutpAdasaMzAvahAsu nADISu pihitaasvnilaadibhiH|| yati ? satyaM, ye hInasattvAsteSAM mUrchAmutpAdayati na sarveSAm / tamo'bhyupaiti sahasA sukhaduHkhavyapohakRt // 6 // apare 'raktagandhazca tanmaya' ityanyathA vyAcakSate, tadyathAsukhaduHkhavyapohAca naraH patati kASThavat // tanmayaH pRthivyambhomayaH; atra yathAsaMbhavaM vyAkhyAnaM; tena moho mUcheti tAM prAhuH raktamambhomaya, dravatvAt ; gandhazca pRthivImayaH, pArthivakhAyayA prakriyayA mAnavo mUrcchati tAmAha-saMjetyAdi / sukha-dvandhasya; tena tamobhUyiSThAyAH pRthivyAH sakAzAdndhasya jAtaduHkhavyapohakRt sukhaduHkhanAzakRt , sukhaduHkhanAzazca saMjJAnA- khAdgandhAJapa tamAbahula eva, kAraNAnurUpalAt khAdgandho'pi tamobahula eva, kAraNAnurUpalAt kAryasya; zeSaM zAt ; saMjJAnAzastu saMjJAvahanADIpidhAnAt / anye sukhaduHkhe samam / anye tu 'pRthivyambhastamorUpaM rakaM gandhazca tanmaya' sattvarajasI, tayoLapoho nAzastaM karotIti vyAkhyAnayanti | iti paThAntaH prAthavA cAmbhazca prAthavyambhasA, tayAH sabA yattamaH, tadrUpaM tadbahulaM tallakSaNaM vA raktaM, gandhazca tanmaya iti SavidhA sA prakIrtitA // 7 // | tamomaya ityarthaH; tamobahulapRthivyutpannakhAdgandhasya / etena vAtAdibhiH zoNitena madhena ca viSeNa ca // tamobhUyiSThapRthivyambhautpannaratasya dhAtujanitakhAdgandhasya khayaM SaTsvapyetAsu pittaM hi prabhutvenAvatiSThate // 8 // | tamobhUyiSThatvAca raktagandho mAnavairAghrAtaH san hRyavasthitaM tamo saMkhyAmAha-pavidhetyAdi / ye tantrAntarIyA vAtAdibhiH | | vardhayan mUrchAmApAdayati, 'sarvabhAvAnAM sAmAnyaM vRddhikAraNam' zoNitena ca caturvidhardhA mUrchAmicchanti teSAmayamAzayaH ityuktakhAt / nanu, tamobahulavAdrakaM mULajanakaM tarhi tamobhUmadyaviSayosvanantaroktapANDurogavat pRthagupAdAnaM, tena khamate yiSThe ete pRthivyambhasI kuto mUrchA notpAdayataH ? satyaM, SaDvidhaiva mUrchA / sarvAsvapi mUrchAsu pittaM kartRtvena pradhAnami pRthivyambhasI sAtmyatayA kharUpatazca mUcchA notpAdayataH / anye tu paThanti-pRthivyambhastamorUpaM ratagandhena tu trayam' tyAha-padakhityAdi / prabhutvenAvatiSThate itaradoSAvAkramya vartata ityarthaH / vegAghAtAdiH hetuH; karaNAyataneSvityAdiH saMprAptiH iti; vyAkhyAnayanti ca-pRthivyambhastamasAM rUpaM khalakSaNaM // 7 // 8 // yasya raktasya tatpRthivyambhastamorUpaM; raktagandhena kRlA tu puna strayaM sattvarajastamasAM guNAnAM tritayaM 'rake jJAyate iti apasAroktaliGgAni tAsAmuktAni tttvtH|| | vAkyazeSaH / nanu, gandhena kRkhA kathaM guNAnAM tritayaM rakta .. vAtAdijAnAM tisRNAM liGgamapasmAroktaliprAtidezenAha-jJAyate iti cet ? satyaM, rakta gandho visro vartate, gandhazca guNa apasmAretyAdi / apasmArokkaliGgAni yathAkhaM tAsAM jAnIyAdi- vizeSaH, uktaM ca,-"teSAM vizeSAH zabdasparzarUparasagandhAH -" tyarthaH / kecit 'apasmArokaliGgAni' ityatra 'apasmAreNa iti, te ca vizeSAtriguNAH uktaM ca,-"sarva evaite vizeSAH lizAni' iti paThilA vyAkhyAnayanti-dantanakhakhAdanAkSi- sattvarajastamomayA bhavanti" iti / kinvatra tamoguNasyAdhikyaM vaikRtalAlAsAvAdirahitAnyapasmAreNa tulyAni lakSaNAni jJeyam / etenaitaduktaM bhavati-pRthivyambhastamaHkhalakSaNasya rakasya yathAkhamupalakSayedityarthaH / tathA ca tatrAntaraM,-"sarvAkRtiH gandhena triguNena tamoguNaviziSTena mAnavA mUrcchanti ||9||snipaataadpsmaar ivAgataH / sa jantuM pAtayatyAzu vinA | dravyasvabhAva ityeke dRSTA yadabhimuhyati // 10 // bIbhatsaceSTitaiH" iti / ___ khamataM pradazye paramatamAha-dravyakhabhAva ityeke ityAdi prathivyambhastamorUpaM ratagandhazca tnmyH||9|| // 10 // tasmAdraktasya gandhena mUrcchanti bhuvi maanvaaH|| guNAstIvratairatvena sthitAstu vissmdyyoH|| * vAtajAdInAM tisRNAM liGgAnyatidizya raktajAyAH saMprApti | ta eva tasmAjAyeta mohastAbhyAM ytheritH||11|| lakSaNaM cAha-pRthivItyAdi / pRthvI ambhazca dvayamapi taimorUpaM viSamadyotthe Aha-guNA ityAdi / ta eva guNA rUkSAdayaH / tamobahulaM; tathA coktaM purA-'tamobahulA pRthivI, sattvatamo- moho mUrcha / tAbhyAM viSamadyAbhyAm / yaitherito yathAkathita bahulA ApaH' iti, raktagandhazca tanmaya iti pRthivyambhaH- ityarthaH / atha viSamadyavikArayoH sAmAnyenaiva mUrchApraNayanAt samudbhavaH pAzcabhautike'pi rake pRthivyambhasoH prAdhAnyAt / athAkAzapavanetyAdau apAM caturguNatvena darzitatvAt kathaM mUrcchanti bhuvi mAnavA ityetena gandhasya tamobahulavamuktam / | tadanvayenApi gandho vyapadizyata iti cet ? na, parasparopakArAdinanu, gandhaH pArthivatatkathaM pRthivyambhaHsamudbhava ityucyate ? tyukteH / evamapi bhUtAntare pRthivInimittatvAdgandhasyeti vyAkhyAnaM 1 tAsu SaTsvapi' iti pA0 / 2 'raktagandhastadanvayaH' iti | 'kArtikakuNDAt' iti pA0 / 2 'tIvratamatvena' iti pA0 / pA0 / 3 'tamorUpamiti tamaHsvarUpam' iti paa0| 4 'raktagandha- 3 'yatherita iti svaiH svairvikAraiviSakalpapAnAtyayayoryathAkathitestadanvayaH' iti paa0| rityarthaH' iti pA0 / 4 'viSamayAdhikArayoH' iti pA0 / Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratanaM kathamatra viziSTamabhidhAnam ? ucyate-tatra itaralakSaNaiH saha tad-siddhAnItyarthaH / kecit pAnAnItyatra siddhAnIti paThanti, teca haNArtham / nanu, yadi viSamadyayostulyA guNAH sthitAH, tat | ghRtavizeSaNaM manyante // 15 // kimiti viSavanmadyaM mAraNAtmakaM na syAt ? satyaM, madye teSAM siddhAni varge madhure payAMsi guNAnAmanatitIvratvenAvasthAnAt / yadyevaM tarhi 'guNAstIvratara sadADimA jAGgalajA rasAzca // khena sthitAstu viSamadyayoH' iti kathaM na vyAhanyate? satyaM, tathA yavA lohitazAlayazca tIvratarazabdAdagre tIvrazabdo madhye lupto draSTavyaH / tena viSe mUrchAsu pathyAzca sadA stiinaaH|| 16 // tIvrataratvena te guNAH sthitAH, madye tIvratvenetyarthaH / tathA ca tantrAntaram,-"viSasya ye guNA dRSTAH sannipAtaprakopaNAH / kimetAnyeva sarvamUrchAsu hitAnyutAnyAnyapItyAha-siddhAta eva madya dRzyante viSe tu balavattarAH // ta eva tasmAttAbhyAM nItyAdi / madhure varge kAkolyAdau / payAMsi sarvANyapi tu mohI syAtA yatheritau" (ca.ci.a. 24) iti // 11 // dugdhAni, sarveSAM kSIrANo mUchoharatvAt / sadADimA dADimena stabdhAGgadRSdhistvasRjA gUDhocchAsazca mcchitH|| | saMskRtAH, jAGgalajA rsaaH| mUchoMsu ye bhojane hitAstA rudhirajamU.lakSaNamAha-stabdhAGgadRSTistvasRjetyAdi / nAha-tathetyAdi / pathyA hitAH, 'bhojane' iti zeSaH / stabdhazabdo'dRSTibhyAM saMbadhyate / gUDhocchrAsaH aspaSTa- | satIno vartulakalAyaH // 16 // zvAsaH // bhujaGgapuSpaM maricAnyuzIraM madhena vilapaMzchete nssttvibhraantmaansH|| kolasya madhyaM ca pibet samAni // gAtrANi vikSipan bhUmau jarAM yAvanna yAti tat 12 zItena toyene bisaM mRNAlaM __ madyajamUolakSaNamAha-madhenetyAdi / vilapanniti vilApa kSaudreNa kRSNAM sitayA ca pathyAm // 17 // kurvan / naSTavibhrAntamAnasa iti naSTamAnasaH apaismaraNaH vibhrA bhujaGgapuSpamityAdi / bhujaGgapuSpaM nAgakezaram / kolasya ntamAnaso vikSiptacetAH / jarAM pAkam // 12 // madhyaM badaramajA / etAni bhujaGgapuSpAdIni samAni tulyAni vepathukhapnatRSNAH syuH stambhazca viSamUJchite // zItatoyena saha pibet / na kevalametAnyeva zItatoyena veditavyaM tIvataraM yathAvaM viSalakSaNaiH // 13 // saha pibet bisaM mRNAlaM cApi zItatoyena pibet / bisaM viSajama lakSaNamAha-vepathuskhapratRSNAH syurityAdi / bisenTaka maNAlaM padAnAlama / saudeNa kaSNAmiti vepathuH kampaH / stambhaH stabdhatA / veditavyamityAdi / mUlA saha pippalI pibedityarthaH; anye lihediti manyante / sitayA dikandAntasya viSasya yathAkhaM yAni lakSaNAni taiH kRtvA viSa kA viSa | ca pathyAmiti harItakI zarkarayA saha pibedityarthaH // 17 // mUcchitasya puMso yathAkhaM yathAtmIyaM viSaM jJeyam // 13 // . sekAvagAho maNayaH sahArAH kuryAzca nAsAvadanAvarodhaM zItAH pradehA vyajanAnilAzca // kSIraM pibedvA'pyatha mAnuSINAm // zItAni pAnAni ca gandhavanti mUrchA prasaktAM tu zirovirekaisarvAsu murchAkha nivAritAni // 14 // rjayebhIkSNaM vamanaizca tIkSNaiH // 18 // . ataH paraM cikitsitamAha-sekAvagAhAvityAdi / maNayaH | ataH paraM kiM kuryAdityAha-kuryAdityAdi / nAsAvakrayorasahArA iti maNayo muktAsphaTikaprabhRtayaH / te ca sahArA varodhena vyAdhuvyAntaH praviSTo mAruto ruddhAni srotAsi vivRNvan hArAropitA hitA ityarthaH / vyajanAnilA vyajanAnAM vAyavaH / mUrchAmapahanti; nArIkSIraM cAtizItalavAt / mUrchAmityAdi / zItAH pradehAH candanotpalaprabhRtikRtAH pralepAH / zItAni | prasaktAM bhUyo bhUyo'nusaGginIm / zirovirekaiH nasyaiH / amIkSaNaM pAnAni ca gandhavantIti yAni zItAni gandhavanti ca pAnAni punaH punaH / yadyapi sarvamUrchAyAM pittaM pradhAnaM, tIkSNe nasyatAnItyarthaH / anivAritAni prazastAni // 14 // vamane na yukte'sya, tathA'pi saMjJAvahasrotonirodhazAntikarasitApriyAlekSurasaplutAni khAdU vyAdhipratyanIkatvAcca hite eva / kecit 'tIkSNaiH' ityatra drAkSAmadhUkakharasAnvitAni // 'pabhyaiH' iti paThanti; tatra pittshlessmhrairityrthH||18|| khajUrakAzmayerasaiH zUtAni harItakIkAthazRtaM ghRtaM vA pAnAni sISi ca jIvanAni // 15 // dhAtrIphalAnAM.varasaiH kRtaM vA // tAnyeva zItAni gandhavanti ca pAnAnyAha-sitApriyA drAkSAsitAdADimalAjavanti lekSurasaplutAnItyAdi / khajUrakAzmaryarasaiH zRtAni sitApriyA zItAni nIlotpalapanavanti // 19 // lAdiyutAni pAnAni pAnakAni sarvAkhanivAritAni / na kevalaM pAnAnyevAnivAritAni sapISi ca jIvanAnIti kAkosyAdi | 1 'satInatoyena' iti pA0 / 3 'antaH pravRddho' iti pA0 / 1 'taspa tAbhyAM' iti pA0 / 2'apasmaraNayuktaH' iti pA0 / / 3 'harItakIkAthaghRtaM pibevA' iti pA0 / Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 47] sushrutsNhitaa| 741 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwnnnnnnnnnnnwr .. pibet kaSAyANi ca gandhavanti prabuddhasaMzaM vamanAnulomyaipittajvaraM yAni zamaM nayanti // stIkSNairvizuddhaM laghupathyabhuktam // harItakIkkAthazRtamityAdi / harItakIkvAthena zRtaM siddha harI- phalatrikaizcitrakanAgarADhyaitakIkvAthazRtam / dhAtrIphalAnAm AmalakaphalAno kharasaiH / stathA'zmajAtAjatunaH pryogaiH|| drAkSAsitetyAdi / yAni kaSAyANi zrIpAdikRtAni pittajvara sazarkarairmAsamupakrameta zamaM nayanti tAni drAkSAsitAdADimalAjavanti tatpradhAnAni vizeSato jIrNaghRtaM sa paayyH||24|| pibet / nIlotpalapadmavanti nIlotpalapadmapradhAnAni / gandhavanti tIkSNAjanAdibhirlabdhasaMjJe saMnyAsini pazcAtkarmAha-prabuddhe gandhadravyAvyAni / nIlotpalapadmavantItyAdikaM pittajvaraharakaSA- tyAdi / tIkSNAjanAdibhiH prabuddhasaMjJaM saMnyAsinaM tIkSNairvamayavizeSaNam // 19 // nAnulomyairvamanavirecanairvizuddha, annasaMsarjanakrameNa ca laghupaprabhUtadoSastamaso'tirekAt dhyabhuktaM, triphalAcitrakazuNThIbhAvitaiH sazarkaraiH zilAjatuprasaMmUcchito naiva vibudhyate yH||20|| yogaiH vajrakavaTakakalpanayA kalpitairmAsaM yAvadupakrameta, zeSasaMnyastasaMko bhRzaduzcikitsyo doSopazamanArtham / jIrNa ghRtaM dazAbdikaM pAyyaH pAyayizeyastadA buddhimatA mnussyH|| tavyaH // 24 // idAnIM mULyA avasthAyAM saMjJAntaramAha-prabhatadoSa | yathAkhaM ca jvaramAni kaSAyANyupayojayet // ityAdi / yaH prabhUtadoSo manuSyaH saMmUcchitaH san tamaso'tire- sarvamUcchAparItAnAM viSajAyAM viSApaham // 25 // kAmAvabudhyate nAvabodhaM prApnoti sa duzcikitsyo matimatA| iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyavaiyena saMnyastasaMjJo jJeya iti piNDArthaH / saMnyastasaMjJa iti cikitsAtantre murchApratiSedho nAma mRtyumukhe vartamAnakhAt saMnyasta iva saMnyastaH // 20 // - | (aSTamo'dhyAyaH, AditaH) SaTra- yathA''maloSTaM salile niSiktaM ctvaariNshttmo'dhyaayH||46|| samuddharedAzvavilInameva // 21 // yathAkhaM ca jvaranAnIti yathAkhaM yathAdoSaM jvareSu yAni karSAtadvaJcikitsettvarayA bhiSakta yANyuktAni tAni taddoSajamU khapi yojyAni / viSApahamiti makhedanaM mRtyuvazaM prayAtam // kalpasthAnoktaM viSamohazamanaM nasyAJjanAdikam // 25 // idAnIM saMnyastasya zIghraM pratIkArAya dRSTAntamAha-yathAss. iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyoM * maloSTamityAdi / AmaloSTam AmamRtpiNDam / taM sNnystsNjnym|| suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre SaTcatvAriMakhedanaM prakhedarahitam // 21 // shttmo'dhyaayH|| 46 // tIkSNAjanAbhyaJjanadhUmayogai stathA nakhAbhyantaratotrapAtaiH // 22 // sptctvaariNshttmo'dhyaayH| pAditragItAnunayairapUrvaiH athAtaH pAnAtyayapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // vighaTTanairguptaphalAvadhaSaiH // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| kaicikitsedityAha-tIkSNAjanAbhyajanetyAdi / tIkSNaza- mULapratiSedhAnantaraM pittapradhAnasAmyAt asaMvittijanakabdo'janAdibhiH pratyekaM sNbdhyte| totrANi sUciprakArANi / sAmyAca pAnAtyayapratiSedhArambho yukta ityata Aha-athAta vAditraM vINAdi / anunayaH sanvinApUrvakaM vacanAdi / vighaTanaiH ityAdi / pAnAtyaya ityatra Adizabdo lupto jJeyaH, tena paravividhaprakAreNa cAlanaiH / guptaphalAvaghaH kapikacchraphalA- | madAdInAM grahaNam // 1 // 2 // vagharSaNaiH / anye guptaphalaM vRSaNaM, tasyAvagharSaNaiH pIDanairityarthaH / madyamuSNaM tathA tIkSNaM sUkSmaM vizadameva ca // kecidviSaharityatra 'vismApanaiH' iti paThanti; tatra Azcarya lakSamAzukaraM caiva vyavAyi ca vikAzi ca // 3 // kArakairityarthaH / etairupacAraiH upAcaret AsaMjJAprAptaH // 22 // tatrAdau madye guNapraNayanaM, evaMguNamapi madyaM mithyopayukta bhAbhiH kriyAbhizca na labdhasaMzaH pAnAtyayAdikaM karotIti pratipAdanArtham / madyamityAdi / sAnAhalAlAzvasanazca vayaH // 23 // Azukara zIghrakAri / vyavAyi sarva dehaM vyApya pazcAt pAka bhAbhiH kriyAbhirityAdi / AbhiH kriyAbhiH anantaroktA- yAti / vikAzi sandhibandhavimocakam / yadyapi sUtrasthAne mistIkSNAjanAdibhiH / sAnAhalAlAzvasanazca AnAhAdiyuktaH, madyaguNA uktaastthaa'pydhikkhyaapnaarthmtraapyuktaaH|| 3 // zvasanaH zvAsa ityarthaH // 23 // 1 'sarvadoSajamUsvipi' iti paa0| 2'idAnI pUrva madhaguNA1 'zAntipUrvaka' iti paa0| | nAha-'ti pA0 / 3 'madyaguNapratipAdanaM' iti pA0 / Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA .. [uttaratatraM auSNyAcchItopacAraM tattaNyAddhanti manogatim // . pUrve vIryaratiprItiharSabhASyAdivardhanam // 11 // vizatyavayavAn saukSamyAdvaizadyAtkaphazukranut // 4 // pUrvamadalakSaNamAha-pUrva ityAdi / pUrva prathame made, vIryam mArutaM kopayedraukSyAdAzutvAcAzukarmakRt // utsAhalakSaNaM, ratiH harSaH, prItiH tRptiH, harSaH tuSTiH; AdiharSadaM ca vyavAyitvAdvikAzitvAdvisarpati // 5 // zabdAt haasyaadyH|| 11 // madyaguNAnabhidhAya karmANyAha-auSNyAdityAdi / 'auSNyA | pralApo madhyame moho yuktAyuktakriyAstathA // cchItopacAram' ityanena pittakopitvaM sUcitam / manogatiM ___ madhyamadalakSaNamAha-pralApa ityAdi / yuktAyuktakriyA iti bAhyAdhyAtmikAM karaNaprAptim / avayavAn hRdayaujaHprabhRtIn / kadAcidayuktAH kadAcidyuktAH kriyA ityrthH|hrssdN manoharSakara; na tu puMsvadaM, zukraharakhAt // 4 // 5 // | visaMjJaH pazcime zete naSTakarmakriyAguNaH // 12 // tavamlaM rasataH proktaM laghu rocanadIpanam // | pazcimamadalakSaNamAha-visaMjJa ityAdi / pazcime pazcimakecillavaNavAstu rasAnatrAdizanti hi||6|| madyasya karmAbhidhAya rasamAha-tadamlaM rasata ityAdi / made / naSTakarmakriyAguNa iti naSTAni karmANi kriyAguNAH kriyAphalAni ca yasya sa tathA; atra guNazabdaH phale vartate / tat madyam / amlam amlarasotkaTaM, tena itare'pi pazcarasA kecit , 'buddhismRtiprItikaraH sukhazca pAnAnanidrArucivRddhianurasatvena maye boddhvyaaH| tathA coktam,-"madyasya SaD hetuH| saMpAThagItakharavardhanazca prokto'tiramyaH prathamo mado satve'pi vyakto'mlo rasa ucyate-" iti / ekIyamatamAha hi // avyaktabuddhismRtivAgviceSTaH sonmttliilaakRtirprshaantH| kecillavaNavAnityAdi // 6 // AlasyanidrAbhihato muhuzca madhyena mattaH puruSo madena // gacchesnigdhaistadannairmAsaizca bhakSyaizca saha sevitam // dagamyAM na gurUMzca manyet khAdedabhakSyANi ca naSTasaMjJaH / bhavedAyuHprakarSAya balAyopacayAya ca // 7 // brUyAcca guhyAni hRdisthitAni matto madena pravareNa martyaH' evaMguNamapi mayaM yathA sevyamAnaM guNAya bhavati tathA''ha iti paThanti; vyAkhyAnayanti ca-avyaktabuddhismRtivAgiti snigdhaistadarityAdi / snigdharityupalakSaNaM; tena itare'pi madyavi aspaSTabuddhismaraNavacanaH; viceSTo vigatakAyaparispandaH, sonmaparItaguNAH zItAdayo jheyaaH| tat madyam / balAya ojase, ttalIlAkRtiriti saha unmattalIlAkRtibhyAM vartate iti tathA upacayAya ca mAMsopacayAya // 7 // unmattakrIDAkAra ityarthaH / ayaM pAThaH pUrvo vA paThanIyaH, na tu kAmyatA manasastuSThidhairya tejo'tivikrmH|| pAThadvayaM paThanIyam // 12 // vidhivat sevyamAne tu madye sannihitA guNAH 8 // | zlaiSmikAnalpapittAMzca snigdhAnmAtropasevinaH // amantaroktavidhinA sevyamAnena madyena kAmyatAdayo'pi pAnaM na bAdhate'tyarthe viparItAMstu bAdhate // 13 // guNA bhavantIti darzayannAha-kAmyatetyAdi / kAmyatA kamanI idAnIM puruSavizeSeNa sevyamAnaM mayaM nAtibAdhAM kurute yatvam / tejaH prabhA / sanihitAH smygvsthitaaH||8|| ityAha-zlaiSmikAnalpapittAzcetyAdi / viparItAn pittAdhitadevAnantramajhena sevyamAnamamAtrayA // karUzAtimAtrasevinaH // 13 // .. kAyAgninA hyagnisamaM sametya kurute madam // 9 // nirbhaktamekAntata eva madhaM. vidhirahitaM sevyamAnaM madyaM yat karoti tadAha-tadevAnanna niSevyamANaM manujena nityam // mityAdi / tadeva madyam , agnisamaM vahnitulyam , ajJena uktamadyapAnavidhAnAnabhijJena, anannam anarahitam atimAtrayA ca utpAdayet kaSTatamAn vikArA nApAdayecApi zarIramevam // 14 // sevyamAnaM, kAyAminA jaTharAnalena, sametya milikhA, madaM kurute iti piNDArthaH // 9 // nirbhakkamekAntata eva madyamityAdi / nirbhaktam AhAraramadena karaNAnAM tu bhAvAnyatve kRte sti|| hitam / zarIramedaM dehanAzam / yadyapyayamarthastadevAnannamityAnigUDhamapi bhAvaM svaM prkaashiikurute'vshH||10|| dinaivokaH tathA'pi nirbhaktamiti yadatra punarutaM tanirbhaktapAna syAtigarhitakhakhyApanArtham // 14 // madenAvazaH puruSo yat karoti tadAha-madenetyAdi / karaNAnAM manobuddhIndriyANA, bhAvAnyatve varUpAnyathAtve kRte sati, kuddhena bhItena pipAsitena nigUDhamapi saMvRtamapi, bhAvam abhiprAyaM, kham AtmIyaM prakAzI- zokAbhitaptena bubhukSitena // kurute prakaTIkurute, avazo-madaparavaza iti pinnddaarthH||10|| vyAyAmabhArAdhvaparikSatena vyavasthazca mado zeyaH pUrvo madhyo'tha pshcimH|| vegAvarodhAbhihatena cApi // 15 // atha katiprakAro mada ityAha-vyavasthazcetyAdi / vyavasthaH atyamlabhakSyAvatatodareNa triprkaarH| te ca trayaH prakArAH puurvaadyH|| sAjIrNabhuktena tathA'balena // 1AzukAri tat' iti paa0| harSaH' iti pA0 / 2'mAMsopasevinaH' iti pA0 / Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 47] suzrutasaMhitA / 743 uSNAbhitaptena ca sevyamAnaM jihvauSThadantamasitaM tvathavA'pi nIlaM karoti madhaM vividhAn vikArAn // 16 // pIte ca yasya nayane rudhiraprame c|| idAnI kruddhAdibhiH sevyamAnaM mayaM vikArAn janayatIti | idAnImasAdhyalakSaNamAha-hInottarauSThamityAdi / hInotta. pratipAdayitumAha-kruddhanetyAdi / vyAyAmabhArAdhvaparikSate- roSThaH khabhAvauSThAdalpauSThaH / amandadAhaM tIvadAham / kadAci. neti vyAyAmAdibhiH parikhinnenetyarthaH / abhihatena pIDi- | datizItaM kadAcittIvadAham / pAnahataM pAnaprIDitam / vijayAt tena / atyamlabhakSyAvatatodareNa atyamlabhakSaNAvRtajaThareNa | tyajet / asitaM kRSNam / pIte pItavarNe // 22 // // 15 // 16 // hikkAjvarau vamathuvepathupArzvazUlAH pAnAtyayaM paramadaM pAnAjIrNamathApi vA // kAsabhramAvapi ca pAnahataM bhajante // 23 // pAnavibhramamugraM ca teSAM vakSyAmi lakSaNam // 17 // idAnImupadravAnAha-hikAjvarAvityAdi / vamathuH chardiH, ke te vividhA vikArAstAnAha-pAnAtyayamityAdi // 17 // vepathuH kampaH // 23 // stambhAGgamardahRdayagrahatodakampAH teSAM nivAraNamidaM hi mayocyamAnaM pAnAtyaye'nilakRte ziraso rujazca // vyaktAbhidhAnamakhilena vidhi nibodha // khedapralApamukhazoSaNadAhamUrchAH teSAM nivAraNamityAdi / teSAM pAnAtyayAdInAm ||pittaatmke vadanalocanapItatA ca // 18 // madyaM tu cukramaricAkadIpyakuSThazleSmAtmake vamathuzItakaphaprasekAH __ sauvarcalAyutamalaM pavanasya zAntyai // 24 // ___ sarvAtmake bhavati sarvavikArasaMpat // pRthvIkadIpyakamahauSadhahiGgubhirvA idAnI pAnAtyayasya vAtAdimedenaM lakSaNamAha-stamme sauvarcalena ca yataM vitareta sukhaay|| tyAdi / stambhaH stabdhatA // 18 // tameva vidhimAha-madyamityAdi / dIpyakaH ajamodA, yavAUSmANamaGgagurutAM virasAnanatvaM nItyapare / sauvarcalAyutam ISatsauvarcalayuktam / alaM samartham / zleSmAdhikatvamaruciM malamUtrasaGgam // 19 // | | pavanasya vAtajamadAtyayasya / vitaret dadyAt // 24 ||linggN parasya tu madasya vadanti tajjJA AmrAtakAmraphaladADimamAtuluGgaH stRSNAM rujAM zirasi sandhiSu cApi medam // kuryAcchubhAnyapi ca SADavapAnakAni // 25 // paramadalakSaNamAha-USmANamityAdi / virasAnanavaM virasamu. seveta vA phalarasopahitAn rasAdIkhatvam / zleSmAdhikatvaM kephotkarSavam / parasya tu madasya para- nAnUpavargapizitAnyapi gandhavanti // madasyetyarthaH / bhedamiti meda iva bhedaH / paramadAdInAM trayANAM kiM madAtyayeM madyameva sevyamutAnyadapItyAha-AmrAtakAdoSatrayajanitakhAt pRthagdoSalijhaM nokam // 19 // - | pretyAdi / dADimamatra amlameva / SADavo yuussvishessH| AmrAtaAdhmAnamudriraNamamlaraso vidAho. kAdibhiH kvacitairikSuvikArayutaiH SADavaH kAryaH / tathA ca jIrNasya pAnajanitasya vadanti liGgam // 20 // tatrAntare SADavakalpanA,-"yutamizruvikAreNa kaSitaM cUtarja kSeyAni tatra bhiSajA suvinizcitAni phalam / ghRtazuNThItilayutaM vijJeyo dhanaSADavaH" iti / phalapittaprakopajanitAni ca kAraNAni // rasopahitAn mAtulArasayuktAn / rasAdIn mAMsarasayUSAdIn / pAnAjIrNalakSaNamAha-AdhmAnamityAdi / udgiraNaM chardiH / / AnUpavargapizitAni kUlacarAdivargAMsAni / gandhavantIti ajIrNasya pAnajanitasya pAnAjIrNasya / kAraNAni lakSaNAni, prabhUtahiGgujIrakAdiyutAni // 25||kaarnnsyaapi vyAdhilakSaNakhAt // 20 // pittAtmake madhuravargakaSAyamidaM hRdAtratodavamathujvarakaNThadhUma ___ madyaM hitaM samadhuzarkaramiSTagandham // 26 // pittajamadAtyayacikitsAmAha-pittAtmake madhuravargakaSAyamUrchAkaphasravaNamUrdharujo vidAhaH // 21 // dveSaH surAnnavikRteSu ca teSu teSu, mizramityAdi / madhuravargo guDUcIvarjitaH kAkolyAdiH,tantrAntara* taM pAnavibhramamuzantyakhilena dhiiraaH|| saMvAdAt / iSTagandham elAbapatrakAyaiH surabhIkRtam // 26 // pAnavibhramalakSaNamAha-hRdityAdi / vamathuH chardiH, kaNTha- | pItvA ca madyamapi cekSurasapragAr3ha dhUmaH kaNThe dhUmodvamanamive, mUrdharujA ziraHpIDA // 21 // - niHzeSataH kSaNamavasthitamullikheca // hInottarauSThamatizItamamandadAhaM lAvaNatittirirasAMzca pibedanamlAn tailaprabhAsyamati(pi)pAnahataM vijahyAt // 22 // maugAna sukhAya saghRtAn sasitAMzca yUSAn // 1 'kaphautkaTyaM iti pA0 / 2 'dhUmohanamiva' iti 'dhUmodgama pittAtmake madAtyaye vamanamAha-pIletyAdi / ullikhet namiva' iti ca paa0|| 1'dIpyakADhyaM iti paa0| Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMbalitA [ uttaratantra vamet / yadyapi pitta vamanaM na kArya tathA'pi pittasya kapha- * drAkSAyutaM hRtamalaM madirAmayAteMsthAnagatakhAdvamanaM hitameva, vyAdhipratyanIkakhAdvA / kiM pittAtmake statpAnakaM zuci sugandhi narairniSevyam // etadeva kAryamutAnyadapItyAha-lAvaNatittirirasAnityAdi / piSTA pibecca madhukaM kaTurohiNI ca kecit 'maudgAn sukhAya saghRtAn sasitAzca yUSAn' ityatra drAkSAM ca mUlamasakRt trapuSIbhavaM yat // 33 // 'maudvAn sazarkaraghRtAn sa hitAya yUSAn' iti paThanti; sa kAsinImatha ca nAgabalAM ca tulyAM iti pittapAnAtyayIti ca vyAkhyAnayanti // 27 // pItvA sukhI bhavati sAdhu suvarcalA c|| pAnAtyaye kaphakRte kaphamullikhecca pAnAtyayacikitsAmAha-khagityAdi / nAgapuSpaM nAga. ___ madyena vimbividulodakasaMyutena // kezaram , elA sUkSmailA, ajAjI uttarApathe prasiddho jIraseveta tiktakaTukAMzca rasAnudArAn kavizeSaH / samAMzaiH tulyabhAgaiH / pAnaM pAnakam / kapittharasaH yUSAMzca tiktakaTukopahitAn hitAya // 28 // kapitthakharasaH / srutaM gAlitam / ambarAnte vastrAnte / hIverekaphajamadAtyayacikitsAmAha-pAnAtyaye kaphakRte ityAdi / tyAdi / hIverAdiyaktaiH karavIrajaloddhavaiH puSpaiH piTavilipya bimbI oSThopamaphala', vidulo vetasaH / kaphamadAtyaye'parama-padmakayataH sArivAdibhizca pralipya.amalaiH sazItaizca jalaiH sekaM pyauSadhamAha-sevetetyAdi / titakaTukAn titakaTukadravyasaM- vitaret dadyAditi piNDArthaH / hrIveraH bAlakam / padmakaM padmaskRtAn / rasAn mAMsarasAn ; udArAn jAGgalajAn , medaskA- kASThaM. jalodbhavapuSpatvena padmasya pariprahAt / kArtikakuNDastu nityarthaH / yUSAn mudAdiyUSAn / tiktAni durAlabhAdIni, 'sapadmakayataiH' ityanena padmakasahitapriyaGgvAyabhidhAya tena yuktaH kaTukAni pippalyAdIni, upahitAn saMskRtAn // 28 // karavIrAdipuSpaihIMberAdiyuktairiti vyAkhyAnayati, padmakaM jalajaM pathyaM yavAnnavikRtAni ca jAGgalAni manyate / paripelavo vanyakaH / jalodbhavaiH nIlotpalaprabhRzleSmatamanyadapi yacca niratyayaM syAt // tibhiH / sapadmakayutairapi sArivAyairiti sapadmakaH padmakasahitaH zleSmajapAnAtyaye'paramapi yaddhitaM tadAha-pathyamityAdi / priyavAdiH, tena yutaiH sArivAdibhirityarthaH / lagityAdi |pthyN hitam / yavAnnavikRtAni yavAnnAni vividhaprakAraiH khaka vanavAsikAlak / zleSmAtakaprasavaM bahuvArapuSpam / hRtamalaM kRtAnItyarthaH / atra annazabdaH peyalehyavyavacchedakaH / jAja-vastragAlitam / madirAmayAtaH pAnAtyayapIDitaH / sugandhi lAni jAGgalamAMsAni / niratyayaM nirdoSam // zobhanagandhi / kecit khapatrazabdena lptrikaamaahuH| piSTri. kuryAzca sarvamatha sarvabhave vidhAnaM tyAdi / asakRditi sAdhviti ca padaM piSTutyatra saMbandhanIyam / dvandvodbhave dvayamavekSya yathApradhAnam // 29 // | | madhukAdinapusImUlAnta eko yogaH / kAryAsinImityAdiH sAdhusannipAtajadvandvajamadAtyayacikitsAmAha-kuryAdityAdi / suvarcalAM cetyanto dvitIyaH / kAsinI vanakAryAsinI / sarva pratyekadoSajapAnAtyayacikitsitam / sarvabhave saMnipAto-suvarcalA sUryabhakA. kArpAsinImatha cetyatra kasimevamatheti dbhave / dvandvabhave dvandvaje / yathApradhAnaM yogapradhAnamityarthaH; kecit paThanti, kArpAsaM kArpAsImUlaM, evamasakRt piSvati ca etena samasannipAte sarvapradhAna kAryam , ekatamAdhike ca tatpra- | vyAkhyAnayanti // 30-33 // dhAnamityarthaH; evaM dvandvaje'pi // 29 // kAzmaryadAruviDadADimapippalISu sAmAnyamanyadapi yacca samagramayyaM drAkSAnvitAsu kRtamambuni pAnakaM yt||34|| vakSyAmi yazca manaso madakRt sukhaM c|| tabIjapUrakarasAyutamAzu pItaM sAmAnyamanyadapItyAdi / anyadapi yat sAmAnyaM manaso | __zAnti parAM paramade tvacirAt karoti // harSakRt vakSyAmi tat samapramapi sarveSAmamyaM zreSThaM sukhaM ca, paramade cikitsAmAha-kAzmaryetyAdi / kAzmayaM gambhArIsukhahetulAdityarthaH // phalaM, kRtaM saMskRtaM, ambuni pAnIye // 34||tvnaagpusspmgdhailmdhuukdhaanyaiH drAkSAsitAmadhukajIrakadhAnyakRSNAzlakSNairajAjimaricaizca kRtaM smaaNshaiH||30|| khevaM kRtaM trivRtayA ca pibettathaiva // 35 // pAnaM kapittharasavAriparUSakADhyaM sauvarcalAyutamudArarasaM phalAmlaM pAnAtyayeSu vidhivattamambarAnte // bhArgIkRtena ca jalena hito'vsekH||36|| hIverapadmaparipelavasaMprayuktaH paramade pAnakAntaramAha-drAkSetyAdi / drAkSAdiSu dravyeSu puSpairvilipya karavIrajalodbhavaizca // 31 // evaM bIjapUrakarasasaMskAreNa kRtaM pAnakaM trivRtayA trijaTayA ca piSTaiH sapadmakayutairapi sArivAdyaiH kRtaM pAnakaM pibet / tathaiva sauvarcalAyutamityAdi / -udArarasaM sekaM jalaizca vitaredamalaiH sushiitaiH|| jAGgalamAMsarasaM, sauvarcalAyutam ISatsauvarcalAyutaM, dADimAdyamla. tvapatracocamaricailabhujaGgapuSpa phalenAmlaM tathaiva pibedityarthaH / avasekaH pariSekaH // 35 // 36 // zleSmAtakaprasavavalkaguDairupetam // 3 // / 1 'kArpAsamUlamaya' iti pA0 / Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 47] sushrutsNhitaa| 745 ikSvAkudhAmArgavavRkSakANi kSIripravAlAdIni dADimAntAni yaSTyAhvayotpalahimAmbuvimizrikAkAyodumbarikAzca dugdhe // tAni atra pAnavibhrame pibet / yaTyAyotpalahimAmbuvimidhivipAcya tasyAJjalinA vameddhi tAnIti yaSTImadhunIlotpalayuktaM yat himAmbu tena vimizritAnImadyaM pibecAhi gate tvajIrNe // 37 // tyarthaH / kSIripravAlA baTAdipallavAH / bhavyaM tAlaphalapramANam pAnAjIrNacikitsAmAha-ikSvAkvityAdi / ikSvAkkAdIni uttarApathajam , anye karmaramAhuH // 39-41 // dravyANi. kSIrapAkavidhAnena dugdhe vipAcya tasya kuDavenAjINe seveta vA maricajIrakanAgapuSpapAnAjINe vameta, tatazca ahi divase gate atIte sati madyaM tvapatravizvacavikalayutAn rasAMzca // pibet amidIpanArtham / ikSAkuH tikaalaabuuH| dhAmArgavaH pIta- / sUkSmAmbarasUtahimAMzca sugandhigandhAna ghoSaH / vRkSakaH kuTajaphalam / kAkAhvayA udumbarikAgo(kA)STho pAnodbhavAnnudati saptagadAnazeSAn // 42 // dumbarikA / anya gate vajIrNe apagate pAnAjINe iti idAnI pAnAtyayAdInAM cikitsAmAha-sevetetyAdi / rasAn vyAkhyAnayanti // 37 // mAMsarasAn / samagrAn saMpUrNAn ; saMpUrNavaM caiSAM maricAdibhiH tvapippalIbhujagapuSpaviDairupetaM sarverevAnvitakham / sUkSmAmbarakhutahimAn sUkSmavastragAlitazItAseveta hiDamaricalayutaM phalAmlam // nityarthaH / sugandhigandhAna atyarthamagurvAdidhUpitAn / nudati uSNAmbusaindhavayutAstvathavA viDatvaka sphoTayati / pAnodbhavAn saptagadAn cakhAro madAtyayAH, trayazca cavyailahilamagadhAphalamUlazuNThIH // 38 // paramadapAnAjIrNapAnavibhramAH, pAnAtyayaprabhavatvAtteSAM evaM idhaiH khaDairapi ca bhojanamatra zastaM sapta // 42 // kimayaM madyaM pAnAjINe pibedityAhU-khagityAdi / vak- paJcendriyArthaviSayA mRdupAnayogA pippalIprabhRtiyutaM mayaM seveta, tathA himaricAdiyutaM mayaM | hRdyAH sukhAzca manasaH satataM nissevyaaH|| seveta / bhujagapuSpaM nAgapuSpam / phalAmlaM dADimavIjapUrakAdi- pAnAtyayeSu vikaTorunitambavatyaH miramlIkRtaM madyam / uSNAmbusaindhavayutA ityAdi / atrApi piinonntstnbhraantmdhydeshaaH||43|| seveteti saMbadhyate / magadhAphalamUlamiti pippalyAH phalamUlami- prauDhAH striyo'bhinavayauvanapInagAcyaH tyarthaH / bhojanamAha-hRdyarityAdi / khaDA yUSavizeSAH / atra sevyAzca paJcaviSayAtizayasvabhAvAH // 44 // pAnAjINe / 'hRdyaH' ityatra 'madyaiH' ityanye paThanti / apare evaM pAnAtyayAdInAM cikitsitamabhidhAyAdhunA pAnAtyayaci. 'khaDaiH' ityatra 'phalaiH' iti paThanti / 'viDalak' ityatra 'yathokta' kitsAmevAha-paJcendriyArthaviSayA ityAdi / paJcendriyArthaviSayA iti kecit paThanti // 38 // iti paJcendriyArthAH zabdasparzarUparasagandhAH, teSAM viSayAH karadrAkSAkapitthaphaladADimapAnakaM yat // NAni / mRdupAnayogAH mRdumadyayogAH; te ca paiSTikagauDikamAtat pAnavibhramaharaM madhuzarkarAThya dhviikaadyH| hRdyA hRdayahitA hRdayapriyAzca / sukhAH sukhamAnAtakolarasapAnakameva cApi // 39 // karAH / vikaTorunitambavatyaH vikaTau zreSThau vistIrNau vA Usa kharjUravetrakakarIraparUSakeSu yAsAM tA vikaToravaH, nitambavatyaH zreSThanitambAH; yasmAdatra drAkSAtrivRtsu ca kRtaM sasitaM himaM vA // prazaMsAyAM vatuSpratyayaH / pInonnatastanabharAnatamadhyadezAH pInozrIparNiyuktamathavA tu pibedimAni natastanabhareNa Anata ISannamro madhyadezo yAsAM tAstathA / yaSTyAhnayotpalahimAmbudhi mizritAni 40 | prauDhAH kAmakSamAH / paJca viSayAH zabdAdyatizayAH, ta evaM kSIripravAlavisajIrakanAgapuSpa khabhAvo yAsA tAstathA / zrIbrahmadevastu pazcAnAM viSayANAmapatrailavAlusitasArivapadmakAni // tizayena va AtmIyo bhAvo'bhiprAyo yAsA tAstathA / AmrAtabhavyakaramardakapitthakola 'paJcendriyArthaviSayAtizayasvabhAvA' ityanye paThanti, vyAkhyAvRkSAmlavetraphalajIrakadADimAni // 41 // nayanti ca-paJcendriyArthaviSayANAM zabdAdInAmatizayo yAsa pAnavibhramacikitsAmAha-drAkSAkapitthetyAdi / atra phala- | tAstathetyarthaH // 43 // 44 // zabdena viziSTAni mAtulajhAdiphalAni gRhynte| na kevalaM drAkSAdi- pibedrasaM puSpaphalodbhavaM vA pAnakaM madhuzarkarAvyaM pAnavibhrame zastam , AmrAtakolarasapAna- sitAmadhUkatrisugandhiyuktam // kamapi / athavA khajUrAdiSu kRtaM saMskRtaM sazarkara zrIparNIyuktaM saMcUrNya saMyojya ca nAgapuSpahimaM pAnakaM pAnavibhrame zastam / karIro marudezajaH, tasya phlm| rajAjikRSNAmaricaizca tulyaiH||45|| zrIparNIyuktaM kAzmarIphalayuktam / athavetyAdi / athavA imAni 1 'niyojyAH' iti pA0 / 2 'bhAvaH sattA' iti pA0 / 1 'khajUravetrakaravIraparUSakeSu' iti pA0 / 3 svabhAvAt' iti pA0 / sa. saM. 94 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM __ varSAbhUyaSTyAhatyAdi / DArthaH / varSAbhUH zveta- tRSNAyAm pippalIcUrNa mizraM tRSNAyAM piba. aparaM pAnAtyaye ki kAryamityAha-pibedasaM puSpaphalodbhava- tIkSNarukSau guNI zoSayilA tata AdhArasrotaHzoSAttadAzrayamityAdi / puSpaphalodbhavaM kUSmANDodbhavam / madhUko guddpusspH|| syAmbuno'pi zoSaH, tena hetunA madyenApi tRSopajAyate / trisugandhi trijAtakam // 45 // 'mathasya' ityAdipAThasthAne kecit 'madyamAmeyabhAvAt' ityAdi varSAbhUyaSTyAhvamadhUkalAkSA pAThaM paThanti, sa cAbhAvAnna likhitH||50|| tvakarbudArAGkurajIrakANi // pATalotpalakandeSu mudgaparyo ca sAdhitam // drAkSAM ca kRSNAmatha kezaraM ca pibenmAgadhikonmizraM tatrAmbho himazItalam 51 kSIre samAloDya pibet sukhepsuH // 46 // madyajatRSNAcikitsAmAha-pATaletyAdi / pATalA sugandhivarSobhUyaSTyAhetyAdi / varSAbhUprabhRtIni kezarAntAni kSIre | puSpavRkSaH, utpalavyaktibahuvAt kandeSviti bahutvamuktam / tatreti samAlojya sukhepsuH puruSaH pibediti piNDArthaH / varSAbhUH zveta- | tRSNAyAm / himaH tuSAraH, tadvacchItalaM himazItalam / pATalA- . punarnavA, vak cocaM, karbudArAkurAH kAJcanArAkurAH // 46 // / bhavecca madyena tu yena pAtitaH diti piNDArthaH // 51 // prakAmapItena surAsavAdinA // sarpistailavasAmajadadhibhRGgarasairyutam // tadeva tasmai vidhivat pradApaye. kvAthena bilvayavayoH sarvagandhaizca peSitaiH // 52 // dviparyaye bhraMzarmavazyamRcchati // 47 // pakkamabhyaJjane zreSThaM madAtyayeSu sAmAnyamadyapAne ukte'pi vizeSavidhimAha- tRSNAyAM kAthamabhidhAyopacArArtha nehamAha-sarpistailabhavedityAdi / yena surAsavAdinA madyena prakAmapItena puruSaH | vasAmajetyAdi / bhRgaraso bhRGgarAjarasaH / bilvaM bilvaphalam / pAtito bhavet , tadeva surAsavAdikaM madyaM tasmai puruSAya vidhi- yavAH prasiddhAH / sarvagandhA elaadiptthitaaH| peSitAH kalkIvat sauvarcalAdiyuktaM pradApayet / kasmAttadeva tasmai pradApayedi- | kRtAH / dadhibhRjarasairiti dvibhedabhinnabhRGgApekSayA rasasyApi tyAha-viparyaya ityAdi / yasmAdviparyaye kRte asau puruSo, | | dvividhavaM, tato bahuvacanam / danA bhRGgarasena bisvayavayoH bhraMzaM klezaM, Rcchati prApnoti, tasmAttadeva madyaM tasmai pradApaye- kvAthena pratyekaM caturguNena sarvagandhaiH kalkIkRtaiH snehacaturthAMzaiH dityarthaH // 47 // sarpistailaM vasA majeti catuHsnehaM pakkamabhyaJjane zastamiti yathA narendropahatasya kasyaci saMbandhaH / anye'tra majjAsthAne dugdhaM paThanti, vyAkhyAnayanti ca-telavaseti yadyapi dravadravyamadhye tailavase paThite tathA'pi dbhavet prasAdastata eva naanytH|| snehasya nehAntareNAsaMskArAt sarpistailavaseti snehasya trayaM dugdhAdhruvaM tathA madyahatasya dehino dicatuvaiH pakkamabhyajane zastramiti ||52||bhvet prasAdastata eva naanytH||48|| __ seke kvAthazca shiitlH|| madyapIDitasya puMso yathA madyAdeva svAsthyaM syAttathA dRSyA abhyajananehamabhidhAya sekamAha-seke kvAtha ityAdi / seke ntamAha-yathetyAdi / tata iti nrendraadityrthH| dvitIyatata:zabdena madyaM parAmRzyate // 48 // pariSeke / kvAthazca zItala iti madhurazItadravyakRto himasa nimaH / etAvabhyAseko satRSi madAtyaye kA?; anye madyavicchinnamadyaH sahasA yo'timadyaM nissevte|| tasya pAnAtyayoddiSTA vikArAH saMbhavanti hi // 49 // jatRSNAyAmevAbhyaGgasekAvicchanti // rasavanti ca bhojyAni ythaasvmvcaaryet||53 / / idAnImanukkasaMgrahAyAha-vicchinnamadya ityAdi / vicchinna pAnakAni suzItAni hRdyAni surabhINi c|| madyaH tyaktamadyaH / sahasA avimRzyaiva / pAnAtyayodiyA vaMsa. satRSi madAtyaye bhojyAni nirdizannAha-rasavantItyAdi / kaadyH| tathA ca tantrAntaram,-"vicchinnamadyaH sahasA yo'timadya niSevate / bhavetA mArutAt kaSTau tasya dhvaMsakavikSayo" rasavanti pracuramadhurarasAni / bhojyAni bhakkAni / yathAkhaM -ityAdi // 49 // yathAdoSapratyanIkamiti; etena yadbhojyaM yasya doSasya pratyanIkaM madyasyAgneyavAyavyo gaNAvambu(mbho)vahAni tu|| taddoSaje satRSi madAtyaye tadbhojyamavacArayedityarthaH / pAnakAni drAkSAdADimAdikRtAni / hRdyAni manaHpriyANi / surabhINi karpUsrotAMsi zoSayeyAtAM tena tRSNopajAyate // 50 // rAyadhivAsitAni // 53||mdypaanaadythaa tRSNotpattistathA''ha-madyasyetyAdi / AgneyavAyavyau guNau taikSNyarUkSo / ambuvahAni srotAMsItyatrAmbu tvacaM prAptastu pAnoSmA pittrktaabhimuurcchitH|| vahasrotaHzabdenAmbu kathyate, upacArAt / anye tu vyAkhyA dAhaM prakurute ghoraM pittavattatra bheSajam // 54 // nayanti-yaiH srotomirudakaM vahanti tAnyeva srotAMsi tau idAnIM madyoSmaNo dAhakArikhamatidezena tajjanyadAhasya cikitsitaM ca zlokenAha-khacamityAdi / pAnoSmA madya1'mukhoSNam' iti paa0|2'bhrNshmsau ca gacchati' iti paa0|| pAnoSmA / pittarakAbhimUJchitaH pittarakasaMpRktaH / ghora Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 47] sushrutsNhitaa| 747 / dAhAbhibhUtakAmburuhavannavAripUrNA bhayAvaham / pittavattatra bheSajaM madhurazItAdi / 'pAnoSmA' ityatra nIyairmRduzItasugandhibhiH, vanAntapavanaiH AmrAdivATikAsamIpa'madyoSmA' iti kecit paThanti // 54 // vAtaiH, parimRzyamAnaH spRzyamAnaH, zaktaH samarthaH san , caret zItaM vidhAnamata UrdhvamahaM pravakSye | bhramet / kAsu bhavanakAnanadIrghikAsu gRhodyAnasasopAnapuSkari dAhaprazAntikaramRddhimatAM narANAm // NISu / anye 'kAntaiH' ityatra 'zItaiH' iti, 'vanAntapavanaiH' tatrAdito malayajena hitaH pradeha ityatra 'jalAntapavanaiH, 'parimRzyamAna' ityatra 'parimRjyamAnaH,' zcandrAMzuhAratuhinodakazItalena // 55 // 'zaktaH' ityatra 'prItaH' iti paThanti // 57 // zItAmbuzItalataraizca zayAnamenaM dAhAbhibhUtamathavA pariSecayettu hArairmRNAlavalayairabalAH spRsheyuH|| laamjkaamburuhcndntoyetoyaiH|| bhinnotpalojvalahime zayane zayIta ! visrAvitAM hRtamalAM navavAripUrNA patreSu vA sajalabinduSupadminInAm // 56 // | __ padmotpalAkulajalAmadhivAsitAmbum // 58 // dAhapratIkAramatidezenAbhidhAyezvarANAM. puruSANAM viziSTaM vApI bhajeta haricandanabhUSitAGgaH pratIkAramAha-zItamityAdi / tatreti dAhe / Adita iti kaantaakrspRshnkrkshromkuupH|| Adau / malayajeneti surabhicandanena / pradehaH pratanarlepaH / dAhAbhibhUtamityAdi / athavA tamAtura dAhapIDitaM pariSecamalayajavizeSaNamAha-candrozuhAratuhinodakazItaleneti / - yet / kaiH? lAmajaketyAdibhiH; lAmajakaM parvatoddhatamUlaM. hAro mukkAhAraH, tuhinodakaM himapAnIyaM, tadvacchItalene. anye uzIramAhuH amburuhaM padmotpalAdikaM candanamatra zvetaM. tyarthaH / anye 'cadrAMzuhArahimanirmalazItalena' iti, apare | tasyaiva dAhaharavAt ; toyaM vAlakaM; eSAM toyaiH kvAthaiH / vinA'candrAMzuhArakarakAhimazItalena' iti paThanti / karakAH sphaTi-| vitAmiti niHsAritapUrvapAnIyAm / hRtamalAm AkRSTapakAdikaguTikAkArA vRSTijalajAH pASANAH, himaM tuSAraH, zeSaM | kAm , navavAripUrNAm aparanirmalajalabhRtA; padmotpalAkulajalA samam / zItAmbuzItalataraiH zItodakavadatizayazItalaiH / eta padmam ISacchukta, utpalAni nIlotpalAni, tairvyAptajalAm / dvizeSaNaM hArairmRNAlavalayarityanayoH / 'zItAmbuzItalakaraiH' adhivAsitAmbuM pracuracandanAdiprakSepeNa sugandhitajalAm / evaMityanye; zItAmvuvat zItalahastaiH / zayAnaM vizrAntaM na tu vidhAM vApI bhajeta seveta, 'dAhAta Atura' iti zeSaH / kiMbhUtaH khapantaM, tAhagdAhArtasya nidrAyA asaMbhavAt / anye 'mRNAlava san ? candanabhUSitAH shvetcndnaanuliptgaatrH| punaH kiMbhUtaH ? layaiH' ityatra 'tuSAravimalaiH' iti paThitvA hArairityasya vizeSaNaM kAntetyAdivizeSaNayuktaH // 58||mnynte / abalAH prauDhastriyaH / spRzeyuH sparzanaM kuryuH / dAhA- | tanamamburuhapatrasamaiH spRzantyaH tasya sukhotpAdanAya zayanamAha-bhinmotpalojvalahime iti / zItaiH karoruvadanaiH kaThinaiH stanaizca // 59 // -praphullanIlotpalojjvalazItale evaMvidhe zayane zayIta / pakSA toyAvagAhakuzalA madhurasvabhAvAH ntaramAha-patreSu vetyAdi / sajalabinduSu padminInAM patreSu | __saMharSayeyurabalAH sukailaiH prlaapaiH|| vA zayIteti saMbandhaH // 55 // 56 // tatra tasyAM vApyam / enaM dAhArtam / amburuhaM kamalaM, tasya patrasamaiH ptrtulyaiH| etaca zItaiH karoruvadanairityasya AsAdayan pavanamAhRtamaGganAbhiH vizeSaNam / 'vadanaiH' ityatra 'jaghanaiH' ityanye / madhurakhabhASA kahArapadmadalazaivalasaMcayeSu // mRdupracArAH / sukalaiH pralApaiH zobhanakalAyuktaiH prakRSTavacanaiH / kAntairvanAntapavanaiH parimRzyamAnaH tatra vApyAmevaMvidhaiH karoruvadanaiH stanaizca kaThinaiH spRshnyoshktshcredbhvnkaanndiirghikaasu||57|| 'balAH prauDhastriyastoyAvagAhakuzalA mRdupracArAH sukalaiH pralApaikiM kurvan zayItetyAha-AsAdayannityAdi / AsAdayan renaM dAhAta saMharSayeyuH tuSTimutpAdayeyuriti saMbandhaH ||5||praapnuvn / kaM? pavanaM / kiMbhUtam ? AhRtam AnItam / aGganAbhiH dhArAgRhe pragalitodaka durdinAme strIbhiH; vyarjanAdibhiH kRtvetyUhyam / kahArapadmadalazaivalasaMca ___ klAntaH zayIta salilAnilazItakukSau // 60 // yeSu zayIteti saMbadhyate / kahAra saugandhikotpalam / anye gandhodakaiH sakusumairupasiktabhUmau 'saMcayeSu' ityatra 'saMcayebhyaH' iti paThikhA kahArapadmadalazaivala. patrAmbucandanarasairupaliptakuDye // saMcayebhyo'balAbhirAhRtamiti saMbadhnanti / evaMvidhaiH zayanairA jAtyutpalapriyakakezarapuNDarIkahAditaH san kiM kuryAdityAha-kAntarityAdi / kAntaiH kama punnAganAgakaravIrakRtopacAre // 6 // 1 zayAnamevaM' iti paa0| 2 zvetacandanena' iti paa0| 1'pariSecayettaM' iti pA0 / 2 'lAmajjakAmburuhacandanatoya3 pavanamAtamiSTagan,' iti paa0| 4 'zItairvanAntapavanaiH' iti / toyaiH' iti, 'zItairuzIrajalacandanavAribhistam' iti ca pA0 / paa0| 5 'zrItaH' iti paa0| 6 dhyAnAdinimittatvenetyUhyam' 3 'adhivAsitAM ca' iti paa0| 4 'madhuraiH' iti 'kuzalaiH' iti iti paa0| ! ca paa0| 5. kRtopakAre' iti pA0 / Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratantraM si // S: sikkAso'SaNavizi tasmin gRhe kamalareNvaruNe zayIta manojJA manonukUlAH / evamapi sukhamanApnuvantaM kathamupAcarediyatnAhRtAnilavikampitapuSpadAmni // tyAha-mlAnamityAdi / mlAnaM glAniyuktam / pratAntamanasaM dhArAgRhe ityAdi / pragalitaM galituM pravRttaM yadudakaM tena | dInamanaskam / pInAni mAMsalAni stanorujaghanAni yAsAM durdinasyeva AbhA yasya tattathA / klAnto glAniyuktaH, 'Atura' tAstathA; jaghanaM strIkaTyaprabhAgaH / haricandanAlyaH raktacandanAiti zeSaH / salilena mizrito'nilaH salilAnilastena zItaH | nuliptAH; anye 'ghanasAradigdhA' iti paThanti, tatra candanAnukukSirabhyantaraM yasya tat tatra / 'sajalAmbudazItakukSau' ityanye liptAH / tA iti abalA ityarthaH / enaM dAhArtimantam / paThanti; tatra sajalameghavacchItAbhyantarapradeze / gandhodakaiH | ArdravasanA ArdravastrAH / saha saMvizeyuriti dAhArtena saha elAdigandhadravyakaSAyaiH / sakusumaiH jAtIkusumAdiyutaiH / anye vizrAmaM kuryurityarthaH / zliSTvA Alijaya / abalAH striyH| 'sakusumairupa siktabhUmau' ityatra 'paTubhirukSitabhUmibhAge' iti | kiMbhUtAH? zithilamekhalahArayaTya iti zithilA lambamAnA paThanti; tatra elAdikaSAyaiH paTubhirvyaktagandhaiH sikto bhUmipradezo mekhalA kSudrasuvarNaghaNTikAyuktaH kaTidorakaH, hArayaSTiH mauktika- / yatra / patraM patrakam , ambu vAlakaM, candanaM zvetacandanaM; raso'tra mAlA yAsAM tAstathA / tA abalAH manaso'nukUlA ityAdikvAthaH / kujyaM bhittiH| eteSAmeva kalkakkAthAbhyAmupaliptabhi- | vizeSaNaviziSTAH, glAnaM pratAntamanasamAtura zliSTA tenaiva saha sike / 'upadigdhakuDye' ityanye; tatrApyeka evArthaH / jAtI pra. saMvizeyuriti saMbandhaH / kecit 'zliSvA' ityatra 'zliSya' iti siddhA, utpalaM nIlotpalaM, priyako bIjakaH, kezaro bakulaH, puNDa- paThanti, vyAkhyAnayanti ca-liSya AzliSya; chandonurodhena rIkaM zvetapadma, punnAgo devavallabhaH khanAmaprasiddhaH, nAgaM nAga- | AzabdalopaH // 62-64 // kezaraM, karavIro'tra raktakaravIraH, atraiteSAM puSpANi grAhyANi; harSayeyurnaraM nAryaH svaguNai rahasi sthitaaH|| taiH kRtopacAre kRtaracanAvizeSe dhArAgRhe / anye khevaM paThanti tAH zaityAcchamayeyuzca pittapAnAtyayAntaram // 65 // -'mAMsItamAlatRNakuGkumapadmapatrajAtyutpalAkaravIrakRtopakAre harSayeyurityAdi / harSayeyuH tuSTiM nayeyuH / naramiti dAhArtam / iti / tamAlaM patraka, tRNaM sugandhitRNaM, padmapatrakaM kamalapatraM, nAryaH striyaH / kaiharSayeyuH ? khaguNaiH mRdubhASaNAdibhiH / rahasi jAtyutpale pUrvavat , agrakaravIro raktakaravIraH, zeSaM samamiti / sthitA ekAnte sthitAH / tA nAryaH / zaityAt 'Atmana' iti tasmin gRhe dhArAgRhe / kamalarevaruNe kamaladhUlIvadraktAoM iti zeSaH / zamayeyuH zAnti nayeyuH / kiM zamayeyuH pittapAnAtyadhArAgRhavizeSaNam / yatmAhRtAnilavikampitapuSpadAmni prakArAnta- yAntaraM pittapAnAtyayabhedam // 65 // rAnItavAtacAlitapuSpamAlAyukte // 60 // 61 // - tRdAharaktapitteSu kAryo'yaM bhessjkrmH|| hemantavindhyahimavanmalayAcalAnAM / sAmAnyato imaM vidhimanyatrApyatidizannAha-tRDityAdi / tRda pipAsA, zItAmbhasAM sakadalIharitadrumANAm // 62 // dAho nAnAprakAro vakSyamANaH / ayam anantarotaH / meSajaudbhinnanIlanalinAmburuhAkarANAM krama auSadhavidhiH kAryaH ||cndrodysy ca kathAH shRnnuyaanmnojnyaaH|| vizeSaM tu zRNu daahessvshesstH||66|| mlAnaM pratAntamanasaM manaso'nukRlAH tRDAdiSu sAmAnyato vidhimuddizya dAheSu vizeSavidhimAhapInastanorujaghanA hricndnaangyH|| 63 // vizeSamityAdi / dAhedhviti bahuvacanaM nAnAprakAralena dAhatA enamArdravasanAH saha saMvizeyuH syAbhidhAsyamAnatvAt ; ata eva azeSata ityuktam , azeSazliSTrA'valAH shithilmekhlhaaryssttyH||64|| | | vityarthaH // 66 // evaMvidhe dhArAgRhe zayAnaH kiM kuryAdityAha-hemantetyAdi / kRtsnadehAnugaM raktamudriktaM dahati hyati // hemantaH RtuH; malayAntairacalazabdaH pratyekaM saMbadhyate, saMcUSyate dahyate ca tAmrAbhastAmralocanaH // 67 // tenAtra vindhyavanAdiparihAraH / teSAM vizeSaNatrayamAha-zItA lohagandhAGgavadano vahninevAvakIryate // mbhasAM zItapAnIyAnAm / sakadalIharitadrumANAM kadalIharita-taM vilaya vidhAnena saMsRSTAhAramAcaret // 68 // vRkSasahitAnAm / udbhinanIlanalinAmburuhAkarANAm udbhinAni vikasitAni nIlanalinAni nIlotpalAni amburuhANi puNDarI aprazAmyati dAhe ca rasaistRptasya jAGgalaiH // zAkhAzrayA yathAnyAyaM rohiNIwdhayet siraaH||19|| karaktotpalAdIni teSAmAkarAH tadyuktajalAzayAH te utU Urdhvapra idAnIM raktAdidAhalakSaNaM teSAmeva viziSTaM cikitsitaM deze yeSAmityarthaH; teSAmevaMvidhAnAM parvatAnAM manojJAH cAha-kRtsnadehAnugamityAdi / kRtsnadehAnugaM sakaladehavyAptam / kathAH zRNuyAt / candrodayasya ceti kathAH zRNuyAdityarthaH / 1 snigdhamitavasanAH' iti pA0 / 2 'pittapAnAtyayaM striyaH' 1 'prakArAntarapreritavAtacAlitapuSpamAlAyukte' iti pA0 / iti paa0| 3 'raktapittatRSAdAheSvayameva vidhiH smRtaH' iti 2'ghanasAradigdhAH' iti pA0 / 3'hemantAdibhirmalayAntaracalazabdaH / paa0| 4 'raktaM' iti hastali. pu. paa0| 5'pittAdidAhalakSaNaM pratyeka saMvadhyate, tena hemanta vindhyavanAdiparihAraH' iti paa0|| iti hastali. pu. paa0| Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 47] sushrutsNhitaa| 749 udriktaM pravRddham / hizabda evArthe / saMsRSyate AkRSyata iva | asUjA pUrNakoSThasya dAho bhavati duHsahaH // 73 // vedanAvizeSaH / 'dahyate' ityatra 'uSyate' ityanye; tatra uSyate vidhiH sadyovaNIyoktastasya lakSaNameva ca // dahyata ityarthaH / tAmrAbhaH tAmraprabhaH / tAmralocano lohitaakssH| | asRjA pUrNakoSThasyetyAdi / asRjA raktana / pUrNakoSThasya lohagandhazabdo'vadanAbhyAM saMbadhyate / vahinevAvakIryate | saMbhRtodarasya / duHsahaH raudraH / vidhiH cikitsA / tasyeti tmAnamAcitaM manyate, anena dAhAtizayaH / dAhAtasya / lakSaNameveti sadyovraNIyoktamityarthaH 'asUjA' pratipAditaH / tamiti rakkaMdAhArtam / vilaGghayeti vividhapra. | ityatra 'asRjaH' iti SaNyantaM kecit paThanti, pUraNArthe SaSThI kAraM layitvA / vidhAnena krameNa, saMsRSTAhAraM kRtatarpaNAdi- vyAkhyAnayanti ca // 73 ||krm. Acarediti kuryAta. 'vaidyaprayaktaM' iti zeSaH / evamapya- dhAtukSayokto yo dAhastena mcchtissaanvitH||74|| prazAmyati dAhe kiM kuryAdityAha-aprazAmyatItyAdi / apra- | kSAmasvaraH kriyAhIno bhRzaM sIdati piidditH|| zAmyati dAhe jAgale rasaistRptasya zAkhAzrayA bAhujaGghAzrayAH | raktapittavidhistasya hitaH snigdho'nilaaphH||75|| rohiNI: lohitAH sirA yathAnyAyaM vyadhayediti saMbandhaH; dhAtukSayoko yo dAha ityAdi / dhAtukSayoko rktkssyoktH| yathAnyAyaM sirovyadhavidhAnoktena nyAyenetyarthaH // 67-69 // yaccAtra raktakSayokta iti pATho na kRtaH, taditaradhAtukSaye'pi pittajvarasamaH pittAta sa cApyasya vidhirhitaH // dAho bhavatIti jJApanArtham / tena dhAtukSayajadAhena / kSAmakharo ataH para dAhasya pittajvareNa saha samalaM tacikitsitaM durbalakharaH / kriyAhInaH kAyikamAnasaceSTAhInaH / pIDito cAha-pittajvarasama ityAdi // . | 'dAhena' iti shessH|| 74 // 75 // tRSNAnirodhAdabdhAtau kSINe tejaH samuddhatam // 70 // kSatajenAnatazcAnyaH zocato vA'pyanekadhA // sabAhyAbhyantaraM dehaM dahebai mndcetsH|| tenAntardahyate'tyarthe tRSNAmUrchApralApavAn // 76 // saMzuSkagalatAlvoSTho jihvAM niSkRSya ceSTate // 72 // tamiSTaviSayopetaM suhadbhirabhisaMvRtam // __tRNNirodhaje dAhe cikitsitaM nirdizannAha-tRSNAniro- kSIramAMsarasAhAraM vidhinoktena sAdhayet // 77 // dhAdityAdi / andhAto pAnIyadhAtau / tejaH pittoSmA / samu- 'asRjA pUrNakoSThasya' ityAdinA koSThasthena raktena dAhamabhiddhatam atyarthavRddham / evaMvidhaM tejo dehaM sabAhyAbhyantaraM manda- dhAyedAnI prakArAntareNAha-kSatajenAznatazcAnya ityAdi / cetasa Aturasya vai sphuTaM dahedityarthaH / sa dahyamAnadehaH kiM kSatajena raktena / azvataH bhojanaM kurvataH / anyo 'dAha' iti kuryAdityAha-jihAM niSkRSyetyAdi / jihvAM niSkRSya niHsA-1 zeSaH / zocato vA'pyanekati anekaprakAra zokaM kurvataH / yetyarthaH / ceSTate hastapAdAdivikSepaNaM karoti, 'dAhAtaH' iti | zokaM kurvato bhojanaM kurvato vA'pi narasyAnyo dAho raktana zeSaH / anye 'jihvA niHsRtya vepate' iti paThanti, tatra dAhA- bhavatIti saMbandhaH / tena dAhena, antaH abhyantaraM dahyate / tasya jihvA niHsRtya kampate ityarthaH // 70 // 1 // mUotRSNApralApavAn 'Aturo bhavati' iti zeSaH / tam tatropazamayettejastvadhAtuM ca vivardhayet // Aturam / iSTaviSayopetam abhilaSitazabdasparzAdisaMyuktam / pAyayet kAmamambhava zarkarAkhyaM payo'pi vA // 72 // suhRdbhiH mitrH| abhisaMvRtaM samantataH parivRtam / vidhinokena zItamithurasaM manthaM vitareJceritaM vidhim // sAdhayet dAhazAntikaraNa prAguphena vidhAnena zAnti nayeta tatretyAdi / tatra tRSNAnirodhaje daahe| upazamayet zAnti | // 76 // 7 // nayet mdhurshiitaadibhiH| tejaH pittoSmANam / atrAnye 'tasya marmAbhighAtajo'pyasti sai cAsAdhyatamaH smRtH|| tejaH prazamayet' iti paThanti; tatra tasyeti dAhArtasya, zeSaM marmAbhighAtaja ityAdi / marmAbhighAtajaH sadyaH kAlAntare samam / andhAtuM ca vivardhayediti khayonivardhanaiH madhurasnigdhazI- vA praannhrmrmaabhighaatjH| yadyevaM tarhi asAdhyatvaM prAptameva, talaiH / ambhaH pAmIyam / taM tRSNAnirodhajadAhArtam / kimbhU-sa cAsAdhyatamaH smRta iti vyartham / naivaM, sa cAsAdhyatamaH tamambhaH ? zarkarAvyaM prabhUtazarkarAyuktam / kimambha eva pAya- smRta ityasmAdeva sadyaHkAlAntaraprANaharamarmajo jJAyata itydossH| yedityAha-payo'pi veti |-shrkraavyN dugdhaM vetyarthaH / manthaM | 'sa cAsAdhyatamaH smRtaH' ityatrAnye 'so'sAdhyaH saptamo mata' "zaktavaH sarpiSA'bhyakAH zItavAripariplutAH" ityAdhukkalakSa- iti paThanti / ata eva ca dAhagaNanAM kurvanti-khacaM prAptastu Nam / vitareceritaM vidhimiti pittajvaraharam / kecit vitare-pAnoSmevyAdiH prathamo dAhaH, kRtsnadehAnugaM pittamityAdirdvitIyaH betara vidhim' iti paThanti tatra pittajvarokAt itaro'nyaH tRSNAnirodhAdityAdistRtIyaH, asRjA pUrNakoSThasyetyAdizcaturthaH, pittaharo vidhirityarthaH // 72 // dhAtukSayokta ityAdiH pazcamaH, kSatajenAnatazcAnyaH zocato 1 'pittadAhAta' iti ha. li. pu. pAThaH / 'yathAbhyAsaM' iti | vA'pAtyAdiH SaSThaH, saptamazca mamAmaghAtajaH ||paa0| 3 'samutthitam' iti paa0| 4 'vepate' iti pA0 / 1'dAho'nyaH syAtsudustaraH' iti pA0 / 2 'sa sIdezapI5 'icchayA'mmazca' iti 'icchAyA'mbhastaM' iti paa0| 6 vita-DitaH' iti paa0| 3 'so'sAdhyaH saptamo mataH' iti pA0 / revaritaM' iti paa0| 4 'sadhaHkAlAntara' iti hastalikhitapustake noplbhyte| Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM sarva eva ca vAH syuH zItagAtreSu dehiSu // 78 // aSTacatvAriMzattamo'dhyAyaH / (evaMvidho bhavedyastu mdiraamypiidditH||) avasthAyAM sarveSAmapi dAhAnAM varjanamAha-sarva evetyAdi / athAtastRSNApratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH 1 yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sarva eva 'dAhA' iti zeSaH // 7 // prazAntopadrave cApi zodhanaM prAptamAcaret // 79 // pAnAtyayapratiSedhAnantaraM madyahetutvAttulyacikitsitatvAca __ dAhAnAM punarAvRttiniSedhAya vidhAnamAha-evaMvidho bhave " tRSNApratiSedhArambho yukta ityata Aha-athAta ityAdi // 1 // 2 // dityAdi / prazAntopadrave nivRttatRSNAdike 'Ature' iti zeSaH / satata ya zodhanaM virecanaM, pittaharatvAt / prAptaM yathAdoSapratyanIkamA punaH kAvati toyaM ca taM tRSNArditamAdizet // 3 // Acaret kuryAt 'vaidya' iti zeSaH / anye zodhanazabdena tRSNArogakharUpakathanAya yAdRzastRSNArdito bhavati tAdRzavamanamapi kathayanti / tadvamanaM dAhakAriNi pitte kaiphasthAnage mAha-satataM ya ityAdi / nAdhigacchati na prApnoti // 3 // kAryam / anye 'prazAntopadravazcApi' iti paThanti; tatra evaM saMkSobhazokazramamadyapAnA. vidha AturaH zodhanamAcarediti vyAkhyAnayanti // 79 // dUkSAmlazuSkoSNakaTUpayogAt // sajIrakANyAkazRGgavera- . dhAtukSayAllaGghanasUryatApAt sauvarcalAnyardhajalaplutAni // pittaM ca vAtazca bhRzaM pravRddhau // 4 // madyAni hRdyAnyatha gandhavanti srotAMsi saMdUSayataH sametau pItAni sadyaH zamayanti tRSNAm // 8 // yAnyambuvAhIni zarIriNAM hi // yathA pIyamAnaM mayaM tRSNAkaraM na bhavati tathA prAha- srotaHsvapAMvAhiSu dUSiteSu sajIrakANItyAdi / sajIrakANi jIrakasahitAni / AkaM jAyeta tRSNA'tibalo tatastu // 5 // prasiddhaM, bhRGgaverai zuNThI / ArdrakasyAdau sahazabdo boddhavyaH | tRSNAyA hetusaMprAptI Aha-saMkSobhazokazrametyAdi / tena 'AkazaverasauvarcalAni' iti madyAnItyasya vizeSaNam / saMzobhaH atyarthacalanama / zrama AyAsajaH khe khe)daH / sameto ardhajalAtAni ardhapAnIyamizritAni / hRdyAni mana:priyANi / militau / ambuvAhIni srotAMsi jihvAgalatAluklomajAni gandhavanti prazastagandhAni / evaMvidhAni madyAni pItAni rasavAhinyazca dhamanyaH / atibalA atizayena balayuktA santi sadyastRSNAM zamayantIti piNDArthaH // 8 // tRSNA / saMkSometyAdikaH sUryatApAnto hetuH, 'pittaM ca vAtazca jalaplutazcandanabhUSitAGgaH bhRzam' ityAdikA 'jAyeta tRSNA'tibalA tatastu' ityantA sragvI sabhaktAM pishitopdNshaam|| saMprAptiH // 4 // 5 // pibana surAM naiva labheta rogAn mainonuvighnaM ca madaM na yAti // 81 // timraH smRtAstAH kSatajA caturthI iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya kSayAttathA'nyA''masamudbhavA ca // cikitsAtantre madAtyayapratiSedho nAma syAt saptamI bhaktanimittajA tu (navamo'dhyAyaH, AditaH) saptaca. nibodhe liGgAnyanupUrvazastu // 6 // tvAriMzattamo'dhyAyaH // 47 // tRSNAsaMkhyAmAha-tina ityAdi / tisra iti vAtapikimbhUtaH sanmadyapaH kiMbhUtAM surAM piban pAnajarogAn / ttakaphaiH / yadyapi kaphasya stai mityAttRSNAjanakavaM na saMbhavati, manovighAtakaM ca madaM na prApnotItyAha-jalAta ityAdi / tathA'pi vRddhaH zleSmA yadA vAtaM pittena saha AvRNoti tadA tAbhyAM saMzoSyamANastRSNAM janayati / tA iti tRSNAH / kSatajA jalapluto jlaanegaatrH| candanabhUSitAGgaH candanAnuliptazarIraH / sragvI puSpamAlAyuktaH / sabhaktAM bhaktena sahitAm / pizi vraNanimittA / caturthIti caturthagrahaNAdAdyAnAM catasRNAM topadaMzAM mAMsabhakSaNasahitAm / rogAn pAnajAnityarthaH / tRSNAnAM sukhasAdhyavaM rasakSayAmasamudbhavayorduHsAdhyatvaM ca bodhamanonuvighnaM ca madaM na yAti manovighAtakaM madaM na prApnoti / yati / kSayAt rasakSayAt , 'rasakSayAdyA kSayasaMbhavA sA' iti vakSyaetenottarI madau nAdhigacchatItyuktam / anye 'manomatighnaM mANavacanAt / anyA aparA / AmasamudbhavA ajIrNajA / ca madaM na yAti' iti paThanti; tatra manobuddhipramohalakSaNaM bhuktanimittajA ceti snigdhAdibhojananimittA / yadyapi tatrAmadaM na praapnotiityrthH||81|| ntare paJcaiva tRSNA nirdiSTAH, tathA'pyatra nidAnabhedena cikitsAiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM bhedAt sapta nirdiSTAH / yA ca khabhAvajA tasyA atrAnadhikAraH, suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre saptacatvAriMza khasthojaskaracikitsitaviSayatvAt ; yA ca bubhukSAprabhavA sA ttamo'dhyAyaH / / 47 / / 1 'kaSAyayogAn' iti pA0 / 2'tRSNA pratibalA' iti paa0| 1 'ayamardhazvoko hastalikhitapustake na ptthyte| 2 'kaphAza- 3 'liGgAni tAsAM zRNu cauSadhAni' iti paa0| 4 'saMgrahe iti yastha iti pA0 / 3 'manomatighnaM ca' iti pA0 / hastalikhitapustakeSu pATha uplbhyte| Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 48] suzrutasaMhitA / 751 jvarAdhikAre samyaglaGghanalakSaNalenokA, tasyA apyanadhikAra- kaNThopalepo mukhapicchilatvaM tvenAgaNanaM; yA ca pittajvaraliGgatvena kathitA sA paittikAyAma- zItajvarazchardirarocakazca // varuddhA yA ca pAnajA sA kSayajAyAmavaruddhati; ato na saMkhyA- kaphAtmikAyAM gurugAtratA ca tirekaH / nibodha jAnIhi / anupUrvazaH yathAkrameNa / kecit zAkhAsu zophastvavipAka eva // 'liGgAni tAsAM zRNu sauSadhAni' iti paThanti // 6 // etAni rUpANi bhavanti tasyAM tAlvoSThakaNThAsyavizoSadAhAH tayA'ditaH kAGkSati nAti cAmbhaH // 11 // sNtaapmohbhrmviprlaapaaH|| kaphajatRSNAlakSaNamAha-kaphAvRtAbhyAmityAdi / anilAnapUrvANi rUpANi bhavanti tAsA lAbhyAM vAtapittAbhyAm / gurukhamudare boddhavyam / tayArditaH mutpattikAleSu vizeSatastu // 7 // kaphatRSNayA pIDitaH / kaNThopalepaH kaNThe malavRddhiH / mukhapitRSNAyAH pUrvarUpamAha-tAlvoSThakaNThAsyetyAdi / vizoSa-cchilakhaM zleSmaNI liptamukhatvam / zItajvaraH zItapUrvo jvrH| dAhA iti tAlvAdibhiH saha pratyekaM saMbadhyate / vizoSo vize- gurugAtratA hakhapAdazirogurujam / zAkhAsu bAhupAdeSu / SeNa zoSaH / santApo dharmAdibhiriva / moho vaicittyam / zophaH zvayathuH / avipAka AhArasyApacanam / nAtikAGkSati vipralApo vividhaprakAreNa bhASaNam / tAsAM tRSNAnAm / nAtyabhilaSatItyarthaH / kecidamuM pAThamanyathA paThanti-'bASpA. utpattikAleSu vizeSatasviti tAni pUrvarUpANi atizayeno-varodhAt kaphasaMvRte'nau tRSNA balAsena bhavettathA ca' iti tpattikAleSu saMbhavantItyarthaH // 7 // zeSaM nidretyAdi samam // 10 // .11 // zuSkAsyatA mArutasaMbhavAyAM. kSatasya rukuzoNitanirgamAbhyAM todastathA shaingkshirHsucaapi|| tRSNA caturthI kSatajA maitA tu|| srotonirodho virasaM ca vakra tayA'bhibhUtasya nizAdinAni zItAbhiradbhizca vivRddhimeti // 8 // gacchanti duHkhaM pibato'pi toyam // 12 // vAtajatRSNAlakSaNamAha-zuSkAsyatA mArutasaMbhavAyAmityAdi / zuSkAsyatA mukhazoSaH / zaGkhaziraHsu zaGkhayoH zirasi kSatajatRSNAlakSaNamAha-kSatasyetyAdi / kSatasya vraNinaH cetyarthaH / srotonirodhaH karNasrotonirodhaH / virasaM viruddharasamA puruSasya yA tRSNA bhavet sA caturthI kSatajA / tayA ca pIDieti prApnoti / kecit 'zuSkAsyatA' ityatra 'kSAmAsyatA' iti / tsy| tasya puMsaH toyaM pibato'pi nizAdinAni duHkhaM gacchantIti paThibA vaktuM carvayituM cAsAmarthyamiti vyAkhyAnayanti / saMbandhaH // 12 // 'zajaviraHsu cApi' ityatra 'zazirogaleSu' iti kecit rasakSayAdyA kSayajA matA sA paThanti // 8 // tayA'ditaH zuSyati dahyate ca // mUrchApralApArucivakrazoSAH atyarthamAkAhati cApi toyaM pItekSaNatvaM pratatazca daahH|| tAM sannipAtAditi kecidAhuH // 13 // zItAbhikAGkSA mukhatiktatA ca rasakSayoktAni ca lakSaNAni pittAtmikAyAM paridhUpanaM ca // 9 // tasyAmazeSeNa bhiSagvyavasyet // pittajatRSNAlakSaNamAha-mUchetyAdi / mUrchA cetanA- / rasakSayAca kSayajetyAdi / matA kthitaa| AkAzati abhilacyutiH / pItekSaNalaM pItanetratA / pratataH santataH / zItA-Sati / tAM sannipAtAditi kecidAhuriti rAjyahoH SaTsu kAlebhikAlA zItecchA / paridhUpanaM dhUmodvama(ha)namiva // 9 // vatyarthaM pAnIyapAnenApi tadanupazamAt / paramatamapratiSiddham anumatam / rasakSayoktAni lakSaNAni 'rasakSaye hRtpIDA kampaH' kaphAvRtAbhyAmanilAnalAbhyAM ityAdIni / 'rasakSayotthAni' iti kecit paThanti / tasyAM ___ kapho'pi zuSkaHprakaroti tRSNAm // kSayajatRSNAyAm / vyavasyet jAnIyAt // 13 ||nidraa gurutvaM madhurAsyatA ca tayA'rditaH zuSyati cAtimAtram // 10 // tridoSaliGgA''masamudbhavA ca hRcchalaniSThIvanasAdayuktA // 14 // 10vitodadAhAH' iti paa0| 2 'vitodaH sUcyAdibhiriva vividhavedanAH' iti paa0|3'shshiroglessu' iti paa0| 4 'rasA- / 1 'mukhe paicchilyam' iti paa0| 2 'bhavetsA' iti pA0 / mbuvAhidhamanInirodhaH' iti pA0 / 5 'bAppAvarodhAtkaphasaMvRte'gnau | 3 'rasakSayAthA kSayasaMbhavA sA tayA'bhibhUnastu nizAdineSu / pepIyatRSNA balAsena bhavettu tatra' iti paa0| 6'tRSNAditaH' iti paa0|te'mbhH sa sukhaM na yAti tAM sannipAtAditi kecidAhuH' iti paa0| Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratanaM AmajatRSNAlakSaNamAha-tridoSaliGgAmasamudbhavetyAdi / suvarNarUpyAdibhirityAdi / suvarNAdibhirloSTeH sikatAdibhirvA tridoSalijhA doSatrayaliGgayuktA, ajIrNato doSatrayakopAt / agnitaptaiH kRtaM saMskRtaM jalaM sukhoSNaM pItaM sat tRSNAM zamayet, niSThIvanaM thugathugikA / sAdaH AglAniH // 14 // tadeva vA himIkRtaM zarkarAmadhuyuktaM pItaM sat tRSNAM zamayediti snigdhaM tathA'mlaM lavaNaM ca bhuktaM piNDArthaH // 18 // gurvannamevAtitRSAM karoti // paJcAGgikAH paJcagaNA ya uktAbhaktajatRSNAlakSaNamAha-snigdhaM tathA'mlamityAdi / tRSAM steSvambu siddhaM prathame gaNe vaa|| tRSNAm / eSA kaphAt , vAtapitte tu sarvAkhapi kAraNe (2) // pibet sukhoSNaM manujo'cireNa kSINaM vicittaM badhiraM tRSArta tRSo vimucyeta hi vaatjaayaaH|| 19 // vivarjayenirgatajihvamAzu // 15 // sAmAnyacikitsitamabhidhAyedAnIM viziSTacikitsitamAhaidAnImavasthAyAM sarvAsAM varjanamAha-kSINaM vicittami-| paJcAzikAH pazcagaNA ityAdi / paJcAGgikAH paJcagaNA ye uktAH tyAdi / vicittaM naSTamanaskam / tRSArta tRSNApIDitaM paJcamUlAni / prathame gaNe vidArigandhAdau // 19 // manuSyam // 15 // pittaghnavagaistu kRtaH kaSAyaH tRSNAbhivRddhAvudare ca pUrNe sazarkaraH kSaudrayutaH sushiitH|| taM vAmayenmAgadhikodakena // pItastRSAM pittakRtAM nihanti vilobhanaM cAtra hitaM vidheyaM kSIraM zRtaM vA'pyatha jIvanIyaiH // 20 // syAhADimAnAtakamAtuluGgaiH // 16 // pittajatRSNAcikitsitamAha-pittanavagaisvityAdi / pittatinaH prayogairiha sannivAryAH navagaiH utpalasArivAdikAkolyAdibhiH / kRtaH saMskRtaH / zItaizca smygrsviiryjaataiH|| jIvanIyaiH kAkolyAdibhiH // 20 // idAnI cikitsAvasaraH-tRSNAbhivRddhAvityAdi / vAmayet bilvADhakIkanyakapaizcamUlIchardayet, para kSayajA vihAya; tatra hi kSINadhAtukhAdvamanamanu darbheSu siddhaM kaphajAM nihanti // citam / tathA ca tatrAntaram,-"ullekhanaM tu tRSNAsu kSayA hitaM bhavecchardanameva cAtra danyatra yujyate" iti / mAgadhikodakena pippalImizritaja- taptena nimbaprasavodakena // 21 // lena / vilobhanaM viziSTo lobhH| kairvilobhanaM vidheyaM syAdityAha kaphajatRSNAcikitsitamAha-bilvADhakIkanyakapaJcamUlI-dADimAnAtaketyAdi / etena tallAlAnAvAya tasya purato tyAdi / kanyakapaJcamUlI laghupaJcamUlam / atra kaphajatRSNAdADimAghamlaphalamagye khAdeyurityuktaM, anye nAnAprakArAbhiH yAm / nimbaprasavodakena nimbapallavodakena / kecit 'bilvAkathAbhirapi vilobhanamicchanti / kecidvilobhanamityatra vila DhakIkaNTakapaJcamUlIdarbheSu' iti paThanti / kaNTa kipaJcamUlaM karavanamiti paThanti; vilakhanaM laghubhojanaM natu lakkhana, tasya mardakatrikaNTaketyAdinoktam / apareH 'bilbADhakIkaNTakapezvakopittakarakhAditi ca vyaakhyaanynti| tisraH vAtapittakaphajA ladarbheSu' iti paThanti / taM ca pAThaM kArtikakuNDo necchati, stRSNAH / sanivAryA nivaarnniiyaaH| prayogaiH vakSyamANaH / samya- sarvatRSNAsu pittasadbhAvena paJcakolasyAnucitakhAt // 21 // prasavIryajAtairiti saMpUrNarasavIrityarthaH // 16 // ____sarvAsu tRSNAsvathavA'pi paittaM gaNDUSamamlairvirase ca vakke kuryAdvidhi tena hi tA na santi // kuryAcchubhairAmalakasya cuunnaiH||17|| idAnIM sarvatRSNAsu pittano vidhiH kArya iti darzayannAhagaNDUSamamlerityAdi / amlaiH madyAranAlamAtulanAdibhiH / sarvAsa taSNAsvathavetyAdi / paittaM vidhiM vakSyamANaM madhurazItAbirase ceti cakAra Amalakasya cUrNerityatra draSTavyaH / tena na TibhiH pAnAlepanapariSekAdikam / tena pettena vidhinA, hi kevalamamlairgaNDUSaM kuryAt Amalakasya cUrNairapItyarthaH // 17 // yasmAt tAH tRSNAH, na santi na bhavanti ||suvrnnruupyaadibhirgnitptai paryAgatodumbarajo rasastu oSTaiH kRtaM vA sikatAdibhirvA // sazarkarastatvathitodakaMvA // 22 // jalaM sukhoSNaM zamayettu tRSNAM vargasya siddhasya ca sArivAdeH / sazarkaraM kSaudrayutaM himaM vA // 18 // pAtavyamambhaH ziziraM tRssaarteH|| rati saMpUrNarasamAH / prayogaiH vApatakaphajA- madakatrikaNTaketyAdinA' iti paThanti / / 'gurvanamevAzu' iti paa0| 2 vilepanaM cAtra hitaM vadanti' 1'tairambu' iti paa0| 2 'manujo'spazastu' iti pA0 / iti paa0| 3 tRSNA prayogairiha sA nivAryA' iti pA0 / / 3.0kaNTakapaJcamUlI' iti paa0| 4-5 'vivADha kIkaJcakapaJca4 'sikatopalA' iti pA0 / | koladabheSu' iti pA0 / 6 tena vinA na zAntiH' iti pA0 / Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 18] sushrutsNhitaa| 753 . aparamapi sarvatRSNAsu vidhimAha-paryAgatodumbaraja ityA- kSatajatRSNAyAM padapAnakAnyAha-madhUkapuSpAdizvityAdi / di / paryAgatodumbarajo rasa iti pakkodumbarakharasaH / tatkathi- madhUkapuSpAdiSu madhUkazobhAjanakovidArapriyaGgupuSpeSu caturyu todakaM pakkodumbarakkathitajalam / siddhasya kvaathpaanpribhaassyaa| raktapittanagaNapaThiteSu; anye madhUkapuSpadrAkSAkAzmaryakharjUreSu zizira zItalam // 22 // caturyu raktapittapaThiteSviti vadanti / rAjAdanaH cAraH, anye kazeruGgATakapadmamoca kSIrikAmAhuH / kSIrikapItana AIzirISaH, anye kSIrIti .. bisekSusiddhaM kSatajAM nihanti // 23 // dravyAntaramicchanti; tathA sati saptadravyatvena saMkhyAtirekaH kSatajatRSNAcikitsitamAha-kazeruzATaketyAdi / mocaa| syAt / pAnakAni kaSAyANi / atrApi yatheriteneti yojyaM; kdlii| bisaM- padmamUlam / siddhamityatra 'toyaM' iti zeSaH tene lAjAdi dattvA pravAte nizi vAsanaM zarkarAdiprakSepazca gRhyte| atra kSatajatRSNAyAm / kecit 'sasArivAdau' ityAdinA 'kSIrikapItaneSu' iti paryantena padapAnakAni vadanti; tana, lAjotpalozIrakucandanAni sArivAdestRNapazcamUlAdInAM vizeSaNatvenoktalAt paJca pAnakAni dattvA pravAte nizi vAsayettu // syuH / apare tu kazervAdimArabhya SaTrapAnakAnIcchanti; tadapi taduttamaM toyamudAragandhi na, tasya pRthagdarzitakhAt // 26 // sitAyutaM kSaudrayutaM vaidanti // 24 // drAkSApragADhaM ca hitAya vaidya satuNDikerANyathavA pibettu stRSNAditebhyo vitrebhrebhyH|| / piSTAni kArpAsasamudbhavAni // idAnI kSatajatRSNAyAM yogAntaramAha-lAjotpalozIraku kSatajatRSNAyAmaparamapi yogAntaramAha-satuNDikerANyathA candanAnItyAdi / etAni lAjotpalAdIni dattvA toyaM jalaM vetyAdi / tuNDikerI vanakArpAsI / kArpAsasamudbhavAni kArpAsapravAte nizi vAsayet, tatazca tadudakamudAragandhi sugandhi- phalAni / etena vanagrAmyakArpAsIphalAni piyani pAtavyAni / puSpAdhivAsitaM sitAkSaudyutaM kSatajatRSNAyAmuttamaM vadanti / tadu- kArtikakuNDastu 'sarvAsu tRSNAsvathavA' ityAdikaM' 'kArpAdakaM yathA prayujyate tadA(thA)ha-drAkSApragADhamityAdi / keci- sasamudbhavAni' ityantaM sarvAsu tRSNAsu cikitsitaM manyate ||dnntroktN 'kazerujhATaka-' ityAdikaM tathA 'lAjotpalozIra kSatodbhavAM rugvinivAraNena kucandanAni' ityAdikaM caikaitra kRtvA'nyathA paThanti, te ca jayedrasAnAmasRjazca paanH||27|| kazervAdisiddha toye lAjotpalAdIni dattvA nizi vAsayediti yojayanti; teca kazervAdikaM 'kuryAt kaSAyANi yatheritAni' kSatajatRSNAyAmaparamapi cikitsAvizeSamAha-kSatodbhavAiti paryantaM sAmAnyatRSNAcikissitamiti manyante, ma ca mityAdi / rugvinivAraNena kSatodbhavarugapanayanena / rasAnAM pATho'bhAvAna darzitaH // 24 // mAMsarasAnAm / asaja iti ennaadishonnitspetyrthH||27|| sasArivAdau varSapazcamUle kSayosthitAM kSIrapataM nihanyAtathotpalAdau thame gaNe ca // 25 // mAMsodakaM vA madhukodakaM vaa|| kuryAt kaSAyaM ca yatheritene kSayajAyAstRSNAyAzcikitsitamAha-kSayosthitAM kSIratakSatajatRSNAyAmaparAjyapi yogAntarANyAha-sasArivAdau mityAdi / kSIraghRtaM kSIramathanodbhUtaM ghRtaM kSIramizritaM ghRtaM tRNapaJcamULe ityAdi / sasArivAdI sArivAdigaNasahite / eta- vaa| mAMsodakaM mAMsarasasyAccho bhAgaH saurAvAkhyaH / madhukodvizeSaNaM tRNapAzcamUlotpalAdInAm / tRNapaJcamUle kuzakAzanala- | daka yaSTAmadhukAdakam / kAya | dakaM yaSTImadhukodakam / kecidatra mASodakamiti paThitvA bhASadarbhatyAdike / utpalAdI utplrkotpletyaadike| prathamo gaNo | yUSamiti vyAkhyAnayanti |vidaarigndhaadiH / yatheriteneti pUrvokavidhAnena / etena lAjAdi ____ AmodbhavAM bilvavacAyutaistu dattvA pravAte nizi vAsanaM zarkarAdiprakSepatha labhyate / jayet kaSAyairatha dIpenIyaiH // 28 // 'yatheritena' ityatra kecit 'yathaitadujam iti paThanti tatrApi AmrAtabhallAtabalAyutAni sa evaarthH||15|| pibet kaSAyANyatha dIpanAni // madhUkapuSpAdiSu cApareSu // AmajAyAzcikitsAmAha-AmodbhavAmityAdi / dIpanIyaiH rAjAdanakSIrikapItaneSu pippalyAdidravyakRtaH / AmrAtetyAdi / AmrAtakAdiyutAni SaT pAnakAnyatra hitAni ca syuH||26|| dIpanAni kaSAyANi AmajatRSNAryA pibedityarthaH // 28 // 1 'biseSu siddham' iti paa0|2 'tathaiva' iti paa0|3 ayaM hastalikhitapustake noplbhyte| 4 'madhure' iti paa0| 5 'yathaiva 1 tena puSpAdhivAsanaM zarkarAbAvApazca gRyate' iti pA0 / yuktaM' iti paa0| | 1'dIpanAnAm' iti paa0| su0saM0 95 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM svaiHsvIkAra gurvanajAtAM vamanairjayeca | iti yAvana paThati; asmAbhitu zrIjejaTena paThitatvAt sayArate sarvakRtAM ca sRSNAm // 29 // ptthitH|bhkjtRssnnaacikitsaamaah-gurvnnjaataamityaadi / gurva yairvamanAni tAsAM majAtA tRSNAM vamanairjayedityarthaH / ki gurvannajAtAmeva vamanai- tathA jvaroktAni ca pAcanAni // 32 // yetAnyAmapItyAha-kSayAdityAdi / kSayAhate iti kSayAM parva suSNAsa vamanAnyuktAni, tAni ca yaivyaiH kriyante vihAya, sarvadoSArabdhA tRSNAmapi vamanaijayediti piNDArthaH / tAnyAha-khaiH khairityAdi / khaiH khaiH kaSAyaiH AtmIyairAtmIyaiH kSayajA'pi sarvadoSArabdhA, tasyAM kSINadhAtukhAdvamanaM na kAye- kvAthaiH etenaitaduktaM-yAsu chardiSu zamanAya ye kaSAyA uktAmiti dyotanAtha kSayAhate iti kRtam / sarvakRtAm AmajAmityarthaH, tareva vamanAni tAsa yojyAni, tathA jvaroktAni pAcanAni ca tasyA api doSatrayotpannatvAt / anye tu 'kSayAhate sarvakRtAzca | kAlikA tRSNA' iti paThanti, kSayajAM vihAya anyAH sarvA api tRSNA vamanairjayediti vyAkhyAnayanti // 29 // lepAvagAhau pariSecanAni kuryAttathA zItagRhANi cApi // zramodbhavAM mAMsaraso nihanti saMzodhanaM kSIrarasau ghRtAni guDodakaM vA'pyathavA'pi mnthH|| sarvAsu lehAnmadhurAn himAMzca // 33 // tRSNAprasanena zramAdijAtAnAmapi tRSNAnAM pratIkAramAha- iti suzrutasaMhitAyAmuttaratatrAntargate kAyazramodbhavAmityAdi / manthaH 'saktavaH sarpiSA'bhyatA' ityaadyuktH| cikitsAtantre (dazamo'dhyAyaH, AditaH) yadA zramajatRSNA vAtolbaNA bhavati tadA ta mAsaraso nihanti, assttctvaariNsho'dhyaayH||48|| yadA pittolbaNA tadA mantha iti tAtparyArthaH // sarvatRSNAsu pittaharo vidhiH kArya iti yat prAguktaM tameva bhaktoparodhAtRSito yavAgU pittaharavidhimAha-lepAvagAhAvityAdi / saMzodhanaM virecanaM, muSNAM pibenmanthamatho himaM ca // 30 // pittaharatvAt // 33 // bhakoparodhAdityAdi / bhakoparodhAta AhAranirodhAt / uSNAM iti zrIDamha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM yavAgU vAtotkaTAyo, himaM mandhaM ca pittotkaTAyAM, pibediti suzrutavyAkhyAyAmuttaratatrAntargate kAyacikitsA paryavasito'rthaH // 30 // tanne tRSNApratiSedho nAmASTacatvAriMza- .. yA behapItasya bhaveSa tRSNA tamo'dhyAyaH // 48 // tatroSNamambhaH prpibenmnussyH|| yA mehapItasya bhavedityAdi / yadyapi 'behapItasya cetRSNA ekonpshcaashttmo'dhyaayH| pivet' ityAdinaiva mehajatRSNAcikitsitaM prAguktaM, tathA'pi athAtazchardipratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| prakaraNAntaratvAddAArtha punaruktam // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| madhodbhavAmardhajalaM nihanti tRSNApratiSedhAnantaraM tRSNopacAratulyatvAttRSNApratiSedhe madyaM tRSAM yA'pi ca madyapasya // 31 // charderupAdAnAca chardipratiSedhArambho yukta ityata Aha-athAta madyogabAmardhajalamityAdi / yadyapi madAtyayaprastAve marAja- ityAdi // 1 // 2 // tRSNAcikitsitamuktaM, tathA'pyadhikaraNavazAt punaruktamato na | atidravairatisnigdhairahaThThalavaNairati // dossH||31|| akAle cAtimAtraizca tathA'sAtmyaizca bhojanaiH // 3 // tRSNodbhavAM hanti jalaM suzItaM zramAt kSayAttathodvegAdajIrNAt kRmidosstH|| sazarkaraM sekSurasaM tthaa'mbhH|| | naaryaashcaapnnsttvaayaastthaa'tidrutmshntH||4|| taSNodbhavAmityAdi / tRSNodbhavAmiti drogakarSitasya puruSa- | atyantAmaparItasya ch| saMbhavo dhuvam // syottarakAlotpanAmityarthaH / sazarkara suzItaM pAnIyaM tathA | (bIbhatsaihetubhizcAnyairvRtamutklezito balAt // 5 // ) ikSurasasahitaM ca pAnIyaM tRSNodbhavAM tRSNAM hantIti piNDArthaH / | chahetumAha-atidravairityAdi / evaMbhUtasya puruSasya kArtikakuNDastu 'zramodbhavAM mAMsaraso nihanti' ityArabhya | bhatidravAdibhiH kAraNezchaAH saMbhava utpattirbhavediti saMbandhaH / taiSNodbhavA hanti jalaM suzItaM sazarkara sekSurasa tathA'mbhaH' ahRdyaiH apriyaH / udvega udvejanam / ApanasattvAyA grbhinnyaaH| 1-2 'uSNodbhavaM' iti pA0 / 1 bhayamarthaloko hArANacandreNa na paThitaH / Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 49] sushrutsNhitaa| 755 atidrutam atizIghram / anato bhojanaM kurvataH / atyantAma- yatra roge evaMvidhaM chardayet jINe cAdhikaM chardayet sA vamiparItasya atyarthamAmaveSTitasya / kecit 'asantAmaparItasya' ranilajA jJeyeti saMbandhaH / kecidamumanyathA paThanti, sa ityatra 'bIbhatsarhetubhizcAnyaiH' iti paThanti; pUyAmedhyAdidarzana-cAbhAvAna drshitH||9|| gandhAkhAdaighRNAkarairiti ca vyAkhyAnayanti // 3-5 // yo'mlaM bhRzaM vA kaTutiktavakra: chAdayannAnanaM vegairrdynnnggbhnyjnaiH|| . pItaM saraktaM haritaM vamedvA // nirucyate chardiriti doSo vakrAdvinizcaran // 6 // sadAhacoSajvaravazoSo chardiniruktimAha-chAdayannAnanamityAdi / chAdayan pUra __mUrchAnvitaH pittanimittajA sA // 10 // yan, AnanaM varka, pravRttarAbhimukhyenAvasthitatvaM vegaH, arda- | pittajacchadilakSaNamAha-yo'mlamityAdi / bhRzamamla yan duHkhayan , aGgabhajanaiH avyathAbhiH, vakrAdvinizcaran vakrA- kaTukaM vA yo vamet / sadAhazabdazcoSajvarAbhyAM saMvaNyate; dvinirgacchan ; vegaiH kRtlA mukhaM pUrayan aGgavyathAbhizca pIDayan coSa AcUSyata iva vedanA // 10 // pakAbhirgacchan doSacchadiriti nirucyata iti saMbandhaH / kecit yo haSTaromA madhuraM prabhUtaM 'vakAdvinizcaran' ityaMtra 'vakraM pradhAvitaH' iti paThitvA mukhaM gata zuklaM himaM sondrakaphAnuviddham // iti vyAkhyAnayanti // 6 // abhaktaruggauravasAdayukto doSAnudIrayan vRddhAnudAdo vyaansnggtH|| vamevamI sA kaphakopajA syAt // 11 // UrSamAgacchati bhRzaM viruddhAhArasevanAt // 7 // | kaphajavamilakSaNamAha-yo hRSTarometyAdi / hRSTaromA uddharSi chardisaMprAptimAha-doSAnudIrayamityAdi / vyAnasaGgataH | taromAzcaH / prabhUtaM bahu / sAndraM dhanaM / kaphAnuviddhaM kaphamizram / vyAnena saha ekIbhUta udAnaH, viruddhAhArasevanAt viruddhAnA- abhaktaruk annAruciH / sAdaH aGgaglAniH // 11 // mAhArANAM sevanAt, vRddhAn prakupitAnaM doSAnudIrayan bhRza ___ sarvANi rUpANi bhavanti yasyAM mUrdhvamAgacchatIti saMbandhaH / kecit 'Irayan zleSmapitte tu udAno vyAnasaMgataH / UrdhvamAgacchati raso viruddhAhArasevinAm | sA saMvedoSaprabhavA matA tu|| iti paThantiH taM ca kArtikakaNDo necchati, yato 'doSo vakra sAnipAtikavamilakSaNamAha-sarvANItyAdi / sarvANi pradhAvita' ityanena gatArtha, tathA rasasahitasya ca doSasyordhva-rUpANi vAtajAdisamastacchardirUpANi / yadyapi tatrAntare gamanaM rasadoSajatvena chaH paThitatvena siddham // 7 // sanipAtAkhyacchardilakSaNamuktaM, tathA'pyatra kSINasyetyAdinA vakSyamANena sA dvitIyA sUcitA, atazca nokA ||seko hRdayoklezo bhaktasyAnabhinandanam // pUrvarUpaM mataM charyA bIbhatsajA dauhadajA''majA ca kecit pUrvarUpaM na panti, yukaM ca parituM samAnata khAtmyaprakopAt kRmijA ca yo hi|| sA paJcamI toca vibhAvayetu aptthitkhaat|| doSocchrayeNaiva yathokamAdau // 12 // yathAvaM ca vibhAvayet // 8 // idAnIM kAraNamedAdanekaprakArAmapi paJcamImekAmeva nirdizapUrvarUpAnantaraM pravyakarUpatA bhavati, tallakSaNAnyAha |bAha-bIbhatsajetyAdi / bIbhatsajA dviSTAzucipUtyameSyAdiyathAkhaM ca vibhAvayediti / pUrvarUpaM yathAtmIyaM pravyakaM rUpAva | kAbhrUNAkarAjjAtA / dohadajA dauhRdavimAnanAjjAtA, anye sthAyAM vibhAvayet vizeSeNa prasekasya kaSAyAmlamadhurarasalena dauhRdAM garbhanimittAmAhuH / AmajA visUcyAdijAtA / bhAvayet jaaniiyaadityrthH||8|| sAtmyaprakopAt akasmAt sAtmyatyAgAt / kRmibhiH kRtA pracchardayet phenilamalpamalpaM kRmijA / bIbhatsajAdi yAvatsA paJcamI, tAM ca doSocchyeNaiva shuulaardito'bhyrditpaarshvpRsstthH|| vibhAvayet / anye tu vyAkhyAnayanti-yA kRmijA sA paJcamI, prAntaH saghoSa bahuzaH kaSAyaM to ca doSocchUyeNaiva vibhAvayediti // 12 // jIrNe'dhikaM sA'nilajA vamistu // 9 // zUlahalAsabahulA kRmijA ca vishesstH|| pAtajacchadilakSaNamAha-pracchardayedityAdi / abhyarditapA- kRmihadrogatulyena lakSaNena ca lakSitA // 13 // pRSThaH pIDitapArzvapRSThaH / saghoSaM sazabdam / evambhUtaH puruSo | 1'mUrchAnvitA' iti pA0 / 20gauravasAdayuktaM' iti paa0| 1 'vakraM pradhAvitaH' iti pA0 / 2 viruddhAhArasevinAm' iti | 3 'sAnnipAtikyAzchaditvamukta' iti paa0| 4 'yA'sAtmyato pA0 / 3 'halAsodArarodhau ca praseko lavaNastanuH / dveSo'napAne vA' iti paa0| 5'yA syAt' iti paa0| 6'tAmba' iti pA0 / ca bhRzaM vamInAM pUrvalakSaNam' iti paa0| 4'yazchaIyet' iti paa0| 7'zUlahalAsabhUyiSThA' iti pA0 / Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM idAnIM kRmijAyA viziSTaliGgamAha-zUlahRllAsabahule- sasaindhavaM pibet sarpitacchardinivAraNam // tyAdi / hallAsaH thUtkaraNam // 13 // | mudrAmalakayUSo vA sasarpiSkaH sasaindhavaH // kSINasyopadvairyuktAM sAsUkapUyAM sacandrikAm // | yavAgU madhumizrAM vA paJcamUlIkRtAM pibet // 19 // chadi prasaktAM kuzalo nArameta cikitsitum // 14 // | pibedvA vyaktasindhUtthaM phalAmlaM vaiSkiraM rasam // idAnIM sarvAsAmeva ca vamInAmavasthAyAmasAdhyalamAha sukhoSNalavaNaM cAtra hitaM snehavirecanam // 20 // kSINasyetyAdi / nArameteti padaM kSINasyetyAdibhiH pratyeka | idAnIM vAtajavamIcikitsitamAha-hanyAdityAdi / kSIrayojanIyam / tena kSINasya chadi cikitsituM nArameta, tathA| ghRtamiti kSIramathanodbhUtaM ghRtaM kSIrayuktaM vA ghRtaM kSIraghRtaM; upadravairyukAM nArameta, tathA sAsUktayAM nArabhetetyAdi draSTavyam / kSIrodakamiti vA pAThaH / salavaNaM srpiraah-ssaindhvmityaadi| prasako nirantarapravRttAm // 14 // sarpirapakvameva / uktaM ca vAgbhaTena-"hanti mArutajA chardaii sarpiH pItaM sasaindhavam" (vA. ci. a. 6) iti / paJcamUlI. bhAmAzayotklezabhavA hi sA kRtAM zAlapAdikena bilvAdikena vA kRtAm / yUSamAhastasmAddhitaM lakjanameva tAsu // 15 // muddAmalakayUSo vetyAdi / sapiriha yUSasaMtalanArtham / sasaindhavaH idAnI sAmAnyena sarvAsAmapi vamInAM cikitsAmAha saindhavayuktaH / yvaaguumityaadi| paJcamUlI mahatIti candrikAAmAzayoklezabhavA ityAdi / AmAzayoklezabhavA iti AmA kAraH, khalpeti cakrapANiH / rasamAha-pibedvA vyaktasizayamaklizya doSairjanyanta iti tAtparyArthaH hitaM lakanaM | ndhUtthamityAdi / kimbhUtaM ? vyaktasindhUtthaM prakaTalavaNam / 'balina' iti vAkyazeSaH / tAsu chardiSu // 15 // vaiSkira lAvAdimAMsarasam / tathA phalAmlaM phalena dADimamAtuluvamISu bahudoSAsu chardanaM hitamucyate // jAdinA'mlamamlatAM prAptam / virecanamAha-sukhoSNalavaNaM virecanaM vA kurvIta yathAdoSocchrayaM bhiSak // 16 // cAtreti / atra vAtacchA , snehavirecanaM snehena eraNDatailAdinA virecanaM snehavirecanam / sukhoSNalavaNaM sukhaM sukhakaramuSNaM lavarNa ghamISu bahudoSAkhityAdi / bahudoSAkhiti prabalakaphAsu, | yasmin tat / uktaM ca vAgbhaTena,-"koSNaM salavarNa cAtra anyathA sAnipAtikyAmeva vamanaM praapnuyaat| tatazca bahuvacanaM hitaM snehavirecanam" (vA.ci.a. 6) iti / athavA ghaTate / yathAdoSocchrayamiti doSocchrayaM doSAdhikyamavekSya 16 sukhoSNaM lavaNaM cAtra' iti pAThaH // 18-20 // saMsaMrgazcAnupUrveNa yathAvaM messjaayutH|| | pittopazamanIyAni pAkyAni zizirANi ca // zodhanAnantaraM kiM kartavyamityAha-saMsargazcAnupUrveNetyAdi / kAyApayatAni pranti pittakatA vamIma // 22 // saMsargo'nasaMsargaH peyAdiH, tarpaNAdikamanye, anupUrveNa 'peyAM | zodhanaM madhuraizcAtra draakssaarssmaayutaiH|| bilepImakRtaM kRtaM ca yUSaM' ityAdikrameNa / yathAkhaM bheSajAyuta balavatyAM prazaMsanti sarpistailvakameva ca // 22 // iti vAtAderyadAtmIyaM pratyanIkamauSadhaM tena AyutaH ISadyuta | idAnIM pittajavamIci kitsitmaah-pittopshmniiyaaniiityrthH| tyAdi / pittopaizamanIyAni pittajvarazamanAni, 'yathAkhaM ca lacUni parizuSkANi sAtmyAnyannAni cAcaret 17 | kaSAyANi jvaramAni prayojayet' ityuktalAt / pAkyAni asaMsarjanAnantaraM kiM kartavyamityAha-laghUnItyAdi / zRtAni / zikSirANi zItakaSAyANi / zodhanaM vamanaM virecanaM laghUni mAtrAkhabhAvAbhyAM laghUni / parizuSkANi zaSkulyA vA; kecicchodhanazabdena virecanameva kathayanti, pittajAyAM dIni / sAtmyAni RtuvyAdhiviparItAni / kecillaghUnItyAdikaM | tasya prazastakhAt / atra pittacchom / madhuraiH zodhanadravyai drAkSArasasamAyutaiH zodhanaM virekavamanarUpaM prazaMsanti / balavatyAM vamanAIsaMzamanamicchanti, vamanAvaziSTadoSazeSasya zamanasA tailvakaM sarpiH vAtavyAdhyuktaM, rodhasaMskRtaM vA // 21 // 21 // dhyakhAt // 17 // auragvadhAdinihaM dazAGgayogameva vaa|| yathAkhaM ca kaSAyANi jvaranAni prayojayet // pAyayetAtha sakSaudraM kaphajAyAM cikitskH||23|| idAnIM vamISu sAmAnyaM cikitsitamatidezenAha-yathA kaphacchardicikitsitamAha-AragvadhAdini!hamityAdi / khamityAdi / yathAvaM yathAtmIyam / etena vAtAdijvaraharANi kaSAyANi vAtAdijAsu chardiSu yojayedityarthaH // 1 asyAgre hastalikhitapustake'yaM pATha upalabhyate, truTitaM hi TippaNaM saMpUryate tacca myaa'nnubuddhinaa| kSamantu santo mama buddhisAgarA hanyAtU kSIraghRtaM pItaM chadi pavanasaMbhavAm // 18 // | yato bhavanto guNagrAhakA bhuvi'| 2'pAnAni' iti paa0| 3 'pitto1 tAbhyaH' iti paa0| 2'tAbhyaH chardibhyaH' iti paa0| pazamanIyAni pittazAntikarANi pAnAni pittakRtAM vamI nanti / 3'doSAdhikyena' iti pA0 / 4 'saMsargAzcAnupUrveNa yathAvaM kiMbhUtAni ? zizirANi zItalAni, tathA kaSAyANyupayuktAni kaSAyaimeSajAmutAn iti pA.. myarupayuktAni' iti paa0| 4 AragvAdibhiSa' iti paa0| Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 49] sushrutsNhitaa| 757 ni!haM kaSAyam / dazAzayogamiti "nAgaraM dhAnyaka bhAgImabhayAM | khaM khaM cikitsitaM kArya, tadanantaraM doSacikitsitaM; ata suradAru ca / vacAM parpaTakaM mustaM bhUtIkamatha kaTphalam // viniH evauSadhamatra na nirdiSTam / anye tu sarvAkheva chardiSu punarAvRttikAdhya pibet" iti kecidazAzabdamUlamAhuH taM ca kArti-nivAraNArthametat kartavyamityAhuH / 'zastaM' ityatra 'vyastaM' kakuNDo necchati, chardiharatvenAnabhyupagamAt / kArtikastu | ityanye paThanti // 26 // dazAzabdena 'kaTukA citrakam' ityAdikaM kaphajvaroktamAha / yadyapi 'kaTukA citrakam' ityAdikaM 'yathAkhaM ca kaSAyANi | dadhittharasasaMsaktAM pippalI mAkSikAnvitAm // jvaranAni prayojayet' ityanenaiva prAptaM, tathA'pi punastadupAdAnaM hunaro lIdA chardibhyaHpravi (ti)mucyate // 27 // maricarahitasyopayogArtham / anye dazAzabdenAtisAroktaM samAkSikA madhurasA pItA vA taNDulAmbunA // zAlipAdikamAhu, tamapi dazamUlaM nirAmahetunaiva necchati tarpaNaM vA madhuyutaM tisRNAmapi bheSajam // 28 // kArtikakuNDaH // 23 // khayaGgatAM sayaSTayAhAM taNDulAmbumadhudvAm // pibedyavAgUmathavA siddhAM patraiH karaJjajaiH // 29 // kRtaM guDUcyA vidhivat kaSAyaM himasaMzitam // yuktAmlalavaNAH piSTAH kustumburyo'thavA hitAH // tisRSvapi bhavet pathyaM mAkSikeNa samanvitam // 24 // taNDulAmbuyutaM khAdet kapitthaM tryUSaNena vA // 30 // sannipAtajAyAzcikitsitamAha-kRtamityAdi / vidhivat sitAcandanamadhvAktaM lihyAdvA makSikAzakRt // yathoktazItakaSAyavidhinA / himasaMjJitaM zItakaSAyAkhyam / pibet payo'gnitaptaM ca nirvApya gRhgodhikaam||31|| tisRSu vAtapittakaphajAsu, apizabdAt sannipAtajAkhapi / sApaHkSIdrayutAn vA'pi lAjazaktUn pibetta sAnipAtikI chardirbAhulyenAsAdhyA. atastasyAzcikitsita sapi.kSaudrasitopetAM mAgadhI vA lihettathA // 32 // noktam / zItakaSAyavidhAnaM ca meSajapalaM kSuNNamuSNAmbucatu candanaM vA ghRSTaM muddalAmbunA // dhpalAitaM nizi saMsthitaM grAhyamiti / tantrAntare yathA-"dravyA- kolAmalakamajjAnaM lihyAdvA trisugandhikam // 33 // dApotthitAttoye pratapte nizi saMsthitAt / kaSAyo yo'bhiniryAti sakSaudrAM zAlilAjAnAM yavAgU vA pibennrH|| sa zItaH samudAhRtaH // SaDbhiH palaizcaturbhirvA salilAcchIta- | yANyupaharezcApi manoghrANasukhAni ca // 34 // phANTayoH / AlutaM meSajapalaM rasAkhyasya paladvayam"-jAGgalAni ca mAMsAni zubhAni pAnakAni ca // iti / pracArastu bhiSajA meSajapala eva jalapaladvayeneti / bhojanAni vicitrANi kuryaatsrvaasvtndritH||35|| nanu, guDUcI zAkavarge kaphapittamAtrazamanI paThitA, tatkathamasyAH zItakaSAyo vAtAditrayajAsu zastatvenopadizyate ? iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyaucyate-madhuyogamahinA doSatraye'pi hitalamasyAH / kiMvA cikitsAtantre chardipratiSedho nAma (ekA. zAkavarge patramasyAH kaphapittaharamukaM, latA tu vAtaM zamayati dazo'dhyAyaH, AditaH) ekonapazcAtaduparake-"amRtA saMgrAhakahIpanIyavAtaharazleSmazoNita shttmo'dhyaayH||49|| vivandhaprazamanAnA"-iti // 24 // sAmAnyena chardicikitsAmAha-ipittharasasaMyukAmityAdi / bIbhatsAM yatamaiauhadI kAzitaiH phlaiH| dapityaH kapitthaH, mAkSikAnvita madhuyukA; dadhittharasa nairvamanaizcAmA sAtmyaiH sAtmyaprakopajAm // 25 // pippalImadhukayuktaM pIlA chardi jayatIti pinnddaayH| samAkSikekRmihadrogavacApi kRmijo saadhyedvmiim|| tyAdi / madhurasA mUrvA / taNDulAmbunA taNDuladhAvanodakena / bIbhatsajAdiSvoSadhamAha-bIbhatsajAmityAdi / dauhRdI tarpaNaM lAjasattukRtaM, lAjAnAM chardiharatvAt / tisRNAmiti dauhadavimAnanajAtA barmi; anye garbhajAmAhuH / bhAmAm Ama tisRNAM vAtAdijAnA, chInA, etena tridoSajacchardiharalamajAm / pamanaM tAvat sarvAkhevopadiSTam , AmajAyo punarvamana syoktaM bhavati; yato yat vAtAdijAsu pRthak tisUSu meSajaM kathanaM balaM vinA'pyatra vamanaM kAryamiti pratipAdanArtham , tadeva militavAtAditrayajAyA api prakRtisamavetAyA hitam / anyathA yAmAyApattiH / sAtmyaprakopajAM sAtmyaparityAgajAm | tathA cokam,-"yaSA pRthaktvana tathA cokam,-"yaiSA pRthaktvena mayA kriyokA tA samipAteSu ca tIkSNabuddhyA / rogeSu doSAgnibalAdyapekSayA kuryAdbhi Saka zAstravidhau vicakSaNaH" iti / khayaMguptAmityAdi / svayaMvitarekha yathAdoSa zastaM vidhimanantaram // 26 // guptA kapikacchaH / taNDulAmbumadhuvvAmiti taNDulAmbuma yathAdoSamatidezena cikitsAmAha-vitareca yathAdoSami-| dhuni drave yasyAM sA tAmityarthaH; madhu karSapramANaM, taNDulAmbu tyAdi / yathAdoSamiti doSAnatikrameNa; yathAdoSaprakRtyApAdanAya | caturguNam / athavA karajaH patraiH saha siddhAM yavAgU pibet, 1 'sAmyavAsAtmyakopajAm' iti paa0| 1 'gRhagopikAm' iti pA0 / 2 svAduvatpAnakAni' iti paa0|| Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwware zleSmabhUyiSThAyAmityupaskAraH / yuktAmlalavaNA ityAdi / yuktA- mukhena syandituM zIlaM yeSAM tAni, abhiSyandanazIlAni matsyamlalaSaNA ucitprmaannaamllvnnyuktaaH| piSTA dRSadi pissttaaH| mASaphANitAdIni / zItazabdaH pAnAdibhitribhiH sNbdhyte| kutumburyoM dhAnyakAH / kecidyuktAmlalavaNA iti padaM yavAgvA- | rajo dhUliH, sA ca dhUmavajJAsApravezAt kAraNam / vyAyAmakarma 'pi saMbadhnanti / taNDulAmbvityAdi / tryUSaNaM trikaTukaM; yoga- dhanurAkarSaNAdivyApAraH / vegAghAto vegadhAraNam / apatarpaNam dvayametat ; athavA kapitthaM taNDalAmbuyutaM khAdet ; tryUSaNena anazanAdi / prapIDanazabda AmadoSAdibhiH pratyekaM saMbadhyate / vA yutaM khAdet / sitA zarkarA / candanaM raktacandanam / sitA- AmadoSaH "USmaNo'lpabalatvena dhAtumAdyamapAcitam / duSTadiyuktaM makSikApurISaM vA lihyAt / pibedityAdi / agnitaptA mAmAzayagataM rasamAma pracakSate"--ityuktalakSaNaH / kAsazco. gRhagodhiko payasi nirvApya tat payaH pibedityarthaH / payo ko'pi ekanidAnapratipAdanArtha punarabhihita iti // 3-5 // jalam / atra gRhagodhi(pi)kAzabdena varamaThIkRtaM mRnmayaM gRha- muhurmuhurvAyurudeti sakhano sucyate upacArAt / athavA sarpiHkSaudrayutAn lAjazatUna yakRplihAntrANi mukhAdivAkSipan / pibet / dhAtrIrase candanaM vA ghRSThaM muddalAmbunA pibet / kolA sa ghoSavAnAzu hinastyasUn yatadimajjAnaM madhunA lihyAt / trisugandhikaM trijAtakaM vA madhunA statastu hiketi bhiSabhirucyate // 6 // lihyAt / athavA zAlilAjAno yavAgU pibet / dheyANyupAharedityAdi / manojJAni sukhAni ceti cetonAsikAhAdajanakAni hikAnAM kharUpaM nirukti cAha-muhurityAdi / vAyuratra | sodAnaH prANa ityAhuH / muhurmuhurudeti Urdhvameti / sakhanaH gheyANi sugandhadravyANi, tathA sukhAni AyatyAM sukhajanakAni / zabdavAn / Urdhvagatimeva vizinaSTi-yakRdityAdi / atra liho tathA jAgalAni mAMsAni zulyAni zUlaprotAni pakkAni tathA hakhekArakhaM chando'nurodhAt / mukhAditi lyablope paJcamI, tena zubhAni pAnakAni ca sukhajanakAni upAharet / bhojanAni yakRtplIhAntrANi mukhamAnIya niHkSipan niHsArayannityarthaH / vicitrANi nAnAprakArANi kuryAt / atandritaH analasaH | mukhAdivetyAdi mukhazabdena prANodakAnnavAhIni srotAsi labhya.. // 25-35 // |nte / uktaM ca,-'prANodakAnavAhIni srotAMsi vikRto'nilaH'. iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandha- iti / sa ghoSavAnityAdinA hikAniruktiH / yataH sa vAyuH saMgrahAkhyAyAmuttaratantre chardipratiSedho nAmaikonapazcA ghoSavAn san Azu zIghramasUn prANAn hinasti tato budhaiH shttmo'dhyaayH||49|| 'hikA' ityucyate / sakhana ityanena gatavAd ghoSavAnityabhidhAnaM niruktipradarzanArtham / hikketi nirutau pRSodarAdikhApa siddhiH| hig iti kRkhA kAyati zabdAyate iti 'hikkA' iti pnycaashttmo'dhyaayH| zAbdikAH // 6 // athAto hikApratiSedhaM vyaasyaasyaamH||1|| | anajAM yamalAM kSudrAM gambhIrAM mahatIM tathA // yathoSAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vAyuH kaphenAnugataH paJca hikkAH karoti hi // 7 // - chardipratiSedhAnantaraM tulyasaMkhyatvAt katipayanidAnasAmyAca tAsAM bhedaM saMprAptiM cAha-anajAmityAdi / vAyuH kaphehikApratiSedhaM vyAkhyAtuM pratijAnIte, athAta ityAdi nAnugataH san anajAdibhedena paJca hikAH karoti / yamalaiva carake vyapeteti nAmnA paThyate, annapAne vyapete pariNate jAyata ityato hetoH| 'kaphenAnugataH prANaH' iti vA pAThaH / prANo. vidaahiguruvissttmbhiruukssaabhissyndibhojnaiH|| 'tra vAyuriti // 7 // shiitpaanaasnsthaanrjodhuumaanilaanlaiH||3|| mukhaM kaSAyamaratiauravaM knntthvksssoH|| vyaayaamkrmbhaaraabhvvegaaghaataaptrpnnaiH|| pUrvarUpANi hikAnAmATopo jaTharasya ca // 8 // AmadoSAbhighAtastrIkSayadoSaprapIDanaiH // 4 // hikAnA pUrvarUpamAha-mukhamityAdi / mukhaM kaSAyaM vAtAt, viSamAzanAdhyanazanaistathA samazanairapi // nata kaphAnmAdhurya, vyAdhiprabhAvAt / aratiH na kutracidavasthihikkA zvAsazca kAsazca nRNAM samupajAyate // 5 // tizcatasaH / kecit pUrvarUpaM na paThanti, kaphavAtodbhavasya gaura. hikAyA nidAnamAha-vidAhiguruviSTammItyAdi / vidAhyA- vAderanumAnagrAhyatvAt // 8 // dimihikAdayatrayo jAyante itynvyH| vidAhIni marIca svaramANasya cAhAraM bhuJAnasyAthavA dhanam // sarSapamadhapramRtIni / gurUNi guNataH pAkatazca / viSTammIni vAyurannairavastIrNaH kaTukairardito bhRzam // 9 // karIrapramRtIni / rUkSANi caNakAdIni / abhiSyandIni. abhi | hikkayatyUrdhvago bhUtvA tAM vidyAdanajAM bhiSak // kSayarogaprapIDanaiH' iti pA.1 1pAnAnneratisaMyuktaiH sahasA pIDito'nilaH' iti paa0| Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 50] sushrutsNhitaa| 759 4.mmmmm m mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm anajAlakSaNamAha-kharamANasyetyAdi / annajAdInAM sAdhya- idAnIM sAdhyAnAmapi hikAnAmavasthAvizeSe'sAdhyakhamAhakhena prAzastyAt pUrvamabhidhAnam / AhAraM kharamANasya athavA | Ayamyata ityAdi / yasya so hikato hikA kurvato deha dhanaM gurumanaM bhuJAnasya annairavastIrNa AcchAdito vAyuH Ayamyate dIghoM kriyata iva; tathaiva dRSTizcordhva bhavati' iti tathA kaTukaibhRzamardito vAyurUvaMgo bhUtvA hikkayati hikAM ka- | zeSaH, dRSTizabdenAtra dRSTyadhiSThAnaM vivakSitaM, natu darzanendriyaroti, bhiSak tAm annajAM vidyAt jAnIyAt ; yadyapyanajAyAM zaktiH / gADham atizayena, tAmyate AkuJcate deha iti saMbandha vAyuH kAraNaM, tathA'pyanena ttpiiddnaattdypdeshH||9||- iti jejaTagayadAsau 'tAmyate yazca' iti pAThAntaraM, tAmyate cireNa yamalaivegairyA hikA saMpravartate // 10 // muhyati hikI kSINastathA anna dvida tathA kSauti kSutaM karoti / to kampayantI zirogrIvaM yamalAM tAM vinirdizet // / dvAviti Ayamyata ityAdinA nityamityantena ekAvastho hikI, yamalAlakSaNamAha-cireNetyAdi / yA hikA nireNa kSINa ityAdinA atimAtrAntenAparaH / sAdhyAnAmapi madhye yamalaivegaiH saMpravartate sA yamalA, yamalaiveMgeyugapadvAradvayaM hikate | evaMvidhau varjayedityarthaH; gambhIrAmahatyoH khabhAvAdevAsAdhyaityarthaH / kampayantI zirogrIvamityupalakSaNaM; tena carakokAH khAttadyuktau hikinau, antyo antapaThito, asAdhyo / pAThApralApavamitRSNAvaicittyajRmbhAviplutAkSavamukhazoSAzca boddhavyA | ntarANi vyAkhyAvizeSAzca vistArabhayAnna likhitAH // 15 // iti gayadAsaH / iyamasAdhyA'pi balavataH sthirapAkhindri- prANAyAmovejanatrAsanAni yasya sattvavatazca sidhyati // 10 // sUcItodaiH saMbhramazcAtra shstH|| vikRSTakAlairyA vegairmandaiH samabhivartate // 11 // / idAnI hikAnAM cikitsitamAha-prANAyAmodvejanetyAdi / kSudrikA nAma sA hikkA jatrumUlAt prdhaavitaa|| atra hikkAsu, prANAyAmAdi zastamiti saMbandhaH / prANAyAmo kSudrAlakSaNamAha-vikRSTakAlairityAdi / vikRSTakAlairiti vAyornirodhaH / yadyapi recakapUrakakumbhakamedAt prANAyAmastricireNa vegairjAyate / kiMbhUtA? jaMtrumUlAt pradhAvitA AgatA, vidhaH, tathA'pyUrdhvagatinirodhAt kumbhaka evAtra / trAsanamalpasA zudrikAkhyA / jatruH kaNThorasoH sandhiriti jejaTaH; | sattvasya bhayotpAdakairvAkyaiH / udvejanaM paruSavacanaiH / sUcItodaiH jatru grIvAmUlaM, tahaNena hRdayaklomakaNThAnAmapi grahaNamiti saMbhramaH sUcIvyathAbhirmanasa AkulIkaraNam / etacca prAyaH gayadAsaH // 11 // kSudrAyAmanajAyAM ca yojanIyam ||naabhiprvRttaa yA hikkA ghorA gambhIranAdinI // 12 // yaSTyAhU vA mAkSikeNAvapIDe shusskausstthknntthjihvaasyshvaaspaavrujaakrii|| pippalyo vA // 16 // anekopadravayutA gambhIrA nAma sA smRtA // 13 // | nasyamAha-yaSTyADaM vetyAdi / vAzabdo'tra bhinnakrame / __ gmbhiiraalkssnnmaah-naabhiprvRttetyaadi| yA hikA nAbhipravRttA yaSTyAI yaSTImadha, mAkSikeNa madhunA, avapIDe zasta, pippalyo nAbhitaH pravRttiryasyAH sA, ata eva asyA gambhIrAkhaM; ghorA vA zarkarAcUrNayuktA avapIDe zastA iti yojanIyam // 16 // kaSTasAdhyA / zuSkatyAdi zuSkazabda oSThAdibhizcaturbhiH saMbandha sarpiH koSNaM kSIramikSo rasovA nIyaH / tathA anekopadravavatI anekopadravaijvarazvAsatRSNA nAtikSINe chardana shaantihetoH||.. dibhiryukA, sA gambhIrA nAma smRtA; iyamasAdhyA // 12 // 13 // bharmANyApIDayantIva satataM yA pravartate // sapirityAdi / sarpiHprabhRtikaM pAnaM hitam / chardanaM vamanam / dehamAyamya vegena ghossytytitRssytH|| 'zAntihetoH' ityatrAnye 'saMsanaM ca' iti paThikhA virecanaM ceti / mahAhiketi sA kSeyA srvgaatrprkmpinii||14|| vyAkhyAnayanti; taM ca necchanti zrIjejaTAcAryAH, samamahAhikAlakSaNamAha-marmANItyAdi / marmANi bastihRdaya tanveSvapi hikAsu virecanasyAnukkalAt ||shirosi; anye nAbhihRdayastanamUlAnyAhuH / Ayamya vistArya, nArIpayApiSTamazuklacandanaM 'bhAyasya' iti pAThe sa evArthaH / ghoSavatI sazabdA / iyamapya ghRtaM sukhoSNaM ca sasaindhavaM tathA // 17 // . sAdhyA // 14 // cUrNIkRtaM saindhavamambhasA'thavA Ayamyate hikkato'GgAni yasya nihanti hikkAM ca hitaM ca nsytH|| dRSTizcordhva tAmyate yasya gADham // nasyatrayamAha-nArIpaya ityAdi / nArIpayaHpiSTamazaklakSINo'nnaviTa kaoNsate yazca hikkI candanaM raktacandanaM nasyato nasyAt hitamityeko yogH| bhazuklatau dvAvantyau varjayeddhikamAnau // 15 // | candanaM sukhoSNaM ghRtaM ceti dvitIyaH / sukhoSNam ISaduSNam / athavA'mbhasA cUrNIkRtaM saindhavaM ceti tRtIyaH / etAni trINi 1'dhanaM sAndra' iti paa0| 2 'yamalaiveMgai yo vegadvayaM nasyAni doSAdhapekSayA yojyAni ||17||krotiityrthH' iti paa0| 3 'tRSNAtasya mahAsvanA' iti pA0 / / 4 kSauti yazcAtimAtra' iti paa0| 1'saMsanaM ca iti pA0 / Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM newwww yukhyAmaM zAlaniryAsajAtaM saMyutaM vA sAdhitaM dugdhamAtRptaH sevyamAnaM hikAM nihanyAdinepAlaM vA goviSANodbhavaM vaa||18|| tyarthaH // 22 // sarpiHsnigdhaizcarmabAlaiH kRtaM vA sapUtikITaM lazunogragandhAhikAsthAne khedanaM cApi kAryam // higvanamArNya subhAvitaM tat // nasyAnantaraM lInadoSaniharaNArtha dhuumaanaah-yukhyaadityaadi| preyaprasaMgena gheyayogamAha-sapUtikITamityAdi / lazunAzAlaniryAsaH sarjarasaH / naipAlaM manaHvilAjAtaM dhUmam / govi- dikamabjAntamAcUrNya tacarNa sapUtikITaM pUtikITacUrNasahitaM, SANodbhavaM gogAdbhavadhUma, camabAlagArava / khadanamAha-hika- tikITo 'bhoMdulikA' iti loke, subhAvitamajAvyoreva mUtreNa tyAdi / hikAsthAne kaNThastanAntare / kecicarmabAlaiH khedana | bahUn vArAn bhAvitaM, ghrAtaM hiko nihanyAdityarthaH ||micchnti // 18 // kSaudraM sitAM vAraNakezaraM ca kSaudropetaM gairikaM kAJcanADhU pibedrasenekSumadhUkajena // 23 // lihyAdbhasma grAmyasattvAsthijaM caa|| hikkAnaM pAnamAha-kSaudramityAdi / vAraNakezaraM nAgakezara, tadvacchAvinmeSagozalya(lla)kAnAM kSaudAdikamikSumadhUkajena rasena pibediti saMbandhaH; atra madhuno romANyanta--madagdhAni cAtra // dravatvAcUrNAbhAvaH, tena madhunaH prakSepaH / madhumAtrA tu "SoDazAmadhvAjyAktaM barhipatraprasUta TacaturbhAgaM vAtapittakaphArtiSu / kSaudraM kaSAye dAtavyaM viparItA mevaM bhasaudumbaraM tailvakaM vA // 20 // tu zarkarA" iti ikSurasamadhUkakharasau tu lehAccaturguNau / ukta svarjikSAraM bIjapUrAdrasena ca-"karSazvarNasya kalkasya guTikAnAM tu sarvazaH / dravazuktyAkSaudropetaM hanti lIDvA''zu hikkAm // 'valeDhavyaH pAtavyaca caturguNe" // 23 // lehAnAha-kSaudropetamityAdi / kAzcanAha gairikaM suvarNagairika pibet palaM vA lavaNottamasya dAkSiNAtyaprasiddhaM kSaudropetaM lihyAdityarthaH / prAmyasattvA gavAda dvAbhyAM palAbhyAM haviSaH samagram // .. yasteSAmasthijaM bhasma kSaudropetaM lihyAt / tadvaditi kSaudropetaM / yogAntaramAha-pibet palamityAdi / lavaNottamasya saindhazvAvidhAdInAM romajaM bhasma lihyAt / zvAvit seDhikA, tasyAH | vasya / samapramiti iyamuttamamAtreti bodhArtha, tena hInabalAdisUcaya eva lomAni / antadhUmadagdhAnIti eteSAM romANi ghaTa | kamavekSya hInamAtramapi pibedityrthH|mdhye nikSipya mukhaM pidhAya dagdhAnItyarthaH / atra hikkAsu / 'atra' ityatra 'bhAta' iti kecit paThanti / kimetAvadeva lor3hA harItakI koSNajalAnupAnAM hikA hantyutAnyadapIlyAha-madhvityAdi / barhipatraprasUtaM mayU. pibeghRtaM kSAramadhUpapannam // 24 // rapicchacandrikotpalaM bhama madhughRtopetaM, evaM pUrvoktaguNam / rasaM kapitthAnmadhupippalIbhyAM madhughRte atra na tulyabhAge; ukaM ca,-"bhajato viSarUpatvaM zuktipramANaM prapibet sukhAya // 25 // tulyAMze madhusarpiSI"-iti / audumbaraM tailvakaM vA bhasma evaM harItakyAdiyogatrayamAha-harItakImityAdi / ghRtaM koSNaM mayUrapatravanmadhughRtopetaM hikAnam / kharjikSAramityAdi / yasmA- kRkhA kSIramadhubhyAmupapannaM yuktaM pibet / zuktipramANamiti ardhat hikA zleSmAvaruddhamArgavAtajA tasmAnmArgavizuddhyarthamete lehA pala pramANam / prasRtapramANamityarthaH / ardhapalamitaM madhu, pippa. deyAH // 19 // 20 // lIpramANaM karSamAtram / kapitthAdrasaM kharasaM, sukhAya ArogyAya sarpiHsnigdhA ghranti hikkAM yavAgva: pibet / harItakImityAyeko yogaH, pibeddhRtamityAdirdvitIyaH, koSNagrAsAH pAyasoyA sukhossnnH||21|| rasa kApata rasaM kapitthAdityAdistRtIyaH // 24 // 25 // idAnImAhArAzritaM hikAnAmauSadhamAha-sarpirityAdi / kRSNAM sitAM cAmalakaM ca lIDhaM koSNaprAsAH sukhoSNakavalAH / pAyasamAha-pAyaso vA __ sazRGgaveraM madhunA'thavA'pi // sukhoSNa iti hantItyanuvartate // 21 // kolAsthimajjAjanalAjacUrNe . zuNThItoye sAdhitaM kSIramA hikkA nihanyAnmadhunA'valIDham // 26 // tadvat pItaM zarkarAsaMyutaM vaa|| kRSNAdiyogamAha-kRSNAM sitAmityAdi / athaveti pUrvayoAtRptervA sevyamAnaM nihanyAd gApekSayA parayogApekSayA vA / kRSNAM pippalI, sitAM zarkarA, ghAtaM hikAmAza mutraM tvjaavyoH||23|| zaverai zuNThI; kRSNAM sitAM ca madhunA liyAdityako yogaH, kSIramAha-zuNThItoye sAdhitamityAdi / zuNThItoye kSIrA sazRGgaveramAmalakaM madhuneti dvitiiyH| kArtikakuNDastu kRSNAcaturguNe sAdhitamajAdugdhaM pItaM tadvat hikAharaM bhavati zarkarA- 1hiGgvambhunAsscUrya' iti pA0 / 2 'pUtikITo varSAkAlo1 yavAgva mAha' iti paa0| vaH pIlindiketi prasiddhaH' iti paa0||picupmaann' iti pAna Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 51] sushrutsNhitaa| 761 mityAdikamekameva yogamicchati, vikalpaM tu pUrvayogApekSayA / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM suzrutavyAkhyAyAM nibandhakolamajjAdiyogamAha-kolAsthimajetyAdi / kolAsthimajjA saMgrahAkhyAyAmuttaratatre hikkApratiSedho nAma badarAsthijAtaM bIjaM, aJjanaM sauvIrAjanaM, lAjAH puSpitaM paJcAzattamo'dhyAyaH // 50 // dhAnyam / madhu cUrNAdviguNitaM pAtavyam // 26 // pATalAyAH phalaM puSpaM gairikaM kaTurohiNI // ekpnycaashttmo'dhyaayH| kharjUramadhyaM mAgadhyaH kAzIzaM dadhinAma ca // 27 // catvAra ete yogAH syaH prtipaadprdrshitaaH|| athAtaH zvAsapratiSedhaM vyaakhyaasyaamH||1|| madhudvitIyAH kartavyAste hikAsu vijAnatA // 28 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pATalAdikayogacatuSTayamAha-pATalAyAH phalaM pusspmityaadi| yaireva kAraNarhikkA bahubhiH saMpravartate // ete catvAro yogAH pratipAdaM pAdikA yogAH, pradarzitA taireva kAraNaH zvAso ghoro bhavati dehinAm // 3 // uktAH / pATalyAH saphalaM puSpaM kSaudreNetyeko yogaH / gairika hikApratiSedhAnantaraM tulyahekhAdisAmyAt zvAsapratiSedhAravarNagairika, kaTurohiNI tiktA, kSaudreNeti dvitIyo yogH| khajU- mbhaH; ata eva vegavadUrvAgatavAtayogivasAdhAt hivAzvAsaramadhyaM mAgadhyo madhuyuktA iti tRtIyo yogaH; khajUramadhyaM khajUra- cikitsitamekamevoktaM carake / zvAsanidAnamAha-yairevetyAdi / mastakamajjA, anye khajUrAsthInyAhuH / kAzIzaM khanAmakhyAtaM yaireveti vidAhyAdibhiH / kAraNaiH hetubhiH| bahubhiH anekaiH, bahudadhinAma kapitthaM, madhuneti caturtho yogaH; 'kAzIzaM dadhi nA bhiriti kathanaM zvAsasya bahuprakAratvasUcanArtham / hikA saMpravartate saha' iti kecit paThanti; kAzIzaM dadhi ca nA puruSaH jAyate, taireva kAraNaiH zvAso dehinAM prANinAM bhavati / kiviliyAditi vyAkhyAnayanti // 27 // 28 // ziSTaH ? ghoraH / kArtikakuNDastu amuM pAThamayuktaM vadati, kapotapArAvatalAvaza(lla)ka hikkApratiSedha eva hikAzvAsayostulyahetulapratipAdita khAt; zvadaMSTragodhAvRSadaMzajAn rasAn // mayA punaH zrIjejaTapaThitakhAt paThitaH // 1-3 // pibet phalAmlAnahimAn sasaindhavAn vihAya prakRti vAyuH prANo'tha kphsNyutH|| snigdhAMstathaivarNyamRgadvijodbhavAn // 29 // zvAsayatyUrvago bhUtvA taM zvAsaM paricakSate // 4 // rasAnAha-kapotapArAvatalAvetyAdi / kapotAdipakSiNAM idAnIM zvAsasaMprAptimAha-vihAyetyAdi / prANo vAyuH, rasAn mAMsarasAn , phalAmlAn dADimAdisaMskRtAn , ahimAn, prakRti vihAya viguNo bhUtvetyarthaH, Urdhvago bhUtvA tathA kaphauSNAn , saindhavayuktAna snigdhAn ghRtAnyAn pibet / vRSadaMzo saMyutaH san yadA zvAsayati taM budhAH zvAsaM paricakSate kathavanamArjAraH, godhA paJcanakhA / tathaiva RSyAdijAn rasAn yanti / prANo vAyuH kaphasaMyuta ityukte'pi tetrAnye'pi doSAH pibet / mRgadvijA jaGghAlaviSkirAH / RSyalAvakayoH pRthagupA samuccIyante; yaduktaM tatrAntare-"kSudrako vAtikaH zleSmabhUyiSThadAnaM vizeSeNa tayohikAharavapratipAdanArtham // 29 // stamakaH smRtaH / chinnaH pittapradhAnaH syAdanyau mArutakovirecanaM pathyatamaM sasaindhavaM pajau"-iti // 4 // ghRtaM sukhoSNaM ca sitopalAyutam // | kSudrakastamakazchinno mahAnUrvazca paJcadhA // sadAgatAvUrdhvagate'nuvAsanaM bhidyate sa mahAvyAdhiH zvAsa eko vishesstH||5|| vadanti keciJca hitAya hikinAm // 30 // zvAsabhedAnAha-kSudraka ityAdi / sa zvAsa eko'pi iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya kSudrakAdibhedAt paJcadhA bhidyate / saMkhyeyanirdezAdeva paJcaprakAcikitsAtantre hikkApratiSedho nAma ratve siddhe paJcavacanaM tamakamedasya pratamakasya pRthaksaMkhyA(dvAdazo'dhyAyaH, AditaH) paJcA niSedhArtham // 5 // shttmo'dhyaayH||50|| prAgrUpaM tasya hRtpIDA bhaktadveSo'ratiH parA // vistarotAM cikitsAM saMkSepeNAha-virecanaM pathyatamami ! AnAhaH pArzvayoH zUlaM vairasyaM vadanasya ca // 6 // tyAdi / virecanaM vAyoranulomArtha balavata Aturasya yojyam / sadAgatau vAyau / paramatamapyanumatamaniSedhAt / yadyapi hikAsu / pUrvarUpamAha-prAgrapaM tasyetyAdi / tasya zvAsasya hRtpIDAbastirniSiddhaH, tathA'pyUrdhvagate vAyau prayujyate, avasthAvazAt / | dikaM prAgrUpaM bhavati // 6 // yadyapyete yogAH sAmAnyenoktAH, tathA'pi doSocchAyamavekSya kizcidArabhamANasya yasya zvAsaH pravartate // yathAvasthaM prayojyAH // 30 // niSaNNasyaiti zAnti ca sa kSudra iti sNshitH||7|| kSudrazvAsaM lakSayati-kiJcidArabhamANasyetyAdi / yasya 1 'bhajiMtataNDulAH' iti pA0 / 2 'bIjapUrAdirasayuktAn' iti pA0 / 3 'RkSo bhallukaH, dvijA lAvAdayaH' iti paa0| / 1 'tatrAntare doSotkavyamucyate; yathA-' iti paa0| ga. 00 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM RAawwarau kizcit karma ArabhamANasya puruSasya yaH zvAsaH pravartate niSa- zvAse kAse ca hikkAyAM hRdroge cApi pUjitam // NNasya ca zAntimeti sa kSudraH zvAsa iti saMjJitaH // 7 // ghRtaM purANaM sNsiddhmbhyaaviddraamtthH||16|| tRTskhedavamathuprAyaH knntthghughurikaanvitH|| zvAse nityopayogikaM ghRtamAha-zvAse ityAdi / abhayAvizeSAhardine tAmyecchAsaH sa tamako mtH||8|| dibhiH saMsiddhaM purANaM ghRtaM zvAsAdiSu pUjitamiti saMbandhaH / ghoSeNa mahatA''viSTaH sakAsaH sakapho nrH|| purANaM dazavarSasthitam / rAmaThaM hi // 16 // yaH zvasityavalo'nnaviTra suptstmkpiidditH||9|| sauvarcalAbhayAbilvaiH saMskRtaM vA'navaM ghRtam // sa zAmyati kaphe hIne svapatazca vivardhate // pippalyAdipratIvApaM siddhaM vA prathame gaNe // 17 // mUcrchAjvarAbhibhUtasya zeyaH pratamakastu sH||10|| sapazcalavaNaM sarpiH zvAsakAsau vyapohati // tamakalakSaNamAha-tRdakhedetyAdi / saH tamakaH zvAso mtH| sauvarcalAbhayAbilvairityAdi / sauvarcalAdibhiH siddhamanavaM kiM viziSTaH ? tRdakhedavamathuprAyaH / tRT tRSNA, skhedaH prakhedaH, purANaM ghRtaM zvAsAdipu saMyojya miti saMbandhaH / pippalyAdipratIvamathuH thUkRtiH, kaNThe ghughurikayA anvito yuktaH / pratamakala vApamityAdi |-pipplyaadiprtiivaapN pippalyAdikalke siddham / kSaNamAha-mUchetyAdi // 8-10 // prathamo gaNo vidArigandhAdiH, tasya kvAthena siddham / sapaAdhmAto dahyamAnena bastinA sarujaM nrH|| calavaNa miti siddhaM sat pazcalavaNaprakSepaM pAtavyamityarthaH / vikasarvaprANena vicchinnaM zvasyAcchinnaM tmaadishet||11|| lpAbhidhAnaM pUrvayogApekSayA / kecit paJcalavaNena saha siddhachinnalakSaNamAha-AdhmAto dahyamAnenetyAdi // 11 // miti manyante; tannecchanti nibandhakArAH, samAnatantraviniHsaMzaH pArzvazUlArtaH zuSkakaNTho'tighoSavAn // rodhAt // 17||sNrbdhnetrstvaaymy yaH zvasyAt sa mahAn smRtH|| | hiMsrAviDaGgapUtIkatriphalAvyoSacitrakaiH // 18 // mahAzvAsalakSaNamAha-niHsaMjJa ityAdi / niHsaMjJaH cetanA dvikSIraM sAdhitaM sarpizcaturguNajalAplutam // . . rahitaH, saMrabdhanetraH sazothalocanaH, Ayamya dvidhIbhUyeva, kolamAtraiH pibettaddhi zvAsakAsau vyapohati // 19 // zvasyAt zvAsaM kuryAt, sa mahAn mahAzvAsaH / atra AzrayAzrayiNoramedAt mahAzvAsa eva 'mahAn'zabdenocyate evaM | asyirocakaM gulmaM zakateMdaM kSayaM tathA // sarvatra // 12 // | kRtsne vRSakaSAye vA pacet sarpizcaturguNe // 20 // marmasvAyamyamAneSu zvasanmUDho muhuzca yH|| | tanmUlakusumAvApaM zItaM kSaudraNa yojayet // UrdhvaprekSI hataravastamUrvazvAsamAdizet // 13 // ' hiMsrAviDanetyAdi / hiMsrA bRhadahiMsrA, pUtIkaH cirabilvaH / UrdhvazvAsalakSaNamAha-marmakhityAdi / marmasu hRdstishirHsu| dvikSIraM dviguNakSIram / sarpiH prasthapramANam / kolamAtraiH ardhabhAyamyamAneSu aakRssymaannessu| mUDho nishcessttH| muhuH anavaratam / karSapramANaH; anye kalkasyAlpIyastvAt kolazabdena karSa miUrdhvaprekSI UrdhvaprekSaNazIlaH / hataravo hatakhanaH // 13 // cchanti / kecidasyAgre 'kRtsne ,vRSakaSAye vA pacet' ityAdi kSudraH sAdhyatamasteSAM tamakaH kRccha ucyate // paThanti; tanecchati zrIjejaTaH, 'vAsAghRtaM SaTpalaM ca ghRtaM trayaH zvAsAna sidhyanti tamako durbalasya ca // 14 // cAtra hitaM bhavet' iti vakSyamANavacanena vAsAghRtasya kathaidAnIM zvAsAnAM sAdhyAsAdhyakhamAha-kSudra ityAdi / kRcchraH | nAt / / 16-20 / nAt // 18-20 // -. kRcchrsaadhyH| trayaH zvAsAH chinnshvaasmhaashvaasordhvshvaasaaH| tamako zRGgImadhUlikAbhArgIzuNThItArthyasitAmbudaiH // 21 // durbalasya ceti durbalasya puMsastamakazvAso na sidhyatItyarthaH; cakA- saharidraH sayaTyAdvaiH samairAvApya yogtH|| rAt tantrAntaroktaM 'jvaramUrchAdiyuktasya' ityapi lbhyte||14|| ghRtaprasthaM paceddhImAn zItatoye caturguNe // 22 // snehabasti vinA kecidUrdhva cAdhazca zodhanam // zvAsaM kAsaM tathA hikkAM sarpiretanniyacchati // mad prANavatAM zreSThaM zvAsinAmAdizanti hi||15|| zRGgItyAdi / hI karkaTanI / madhUlikA tRNajAtiH idAnI cikitsAmAha-snehabasti vinetyAdi / yadyapi zvAse 'markaTa' iti loke / tAya rasAjanam / ambudo mustaa| snehabastiH prAGiSiddhaH, tathA'pyatra punarniSedhakaraNaM zvAse'va- AvApya prakSipya / yogataH yuktitaH, yAvatpramANena kalkena sthAvazenApi tasyAprayogArtham / vinA Rte / UrdhvaM zodhanaM utkaTagandhAdikaM na syAttAvatpramANaH kalko deyo na tu vamanam , adhaH zodhanaM virekaH; mRdu apIDAkaram , etadvamana-lehacaturthAzena, yogata ityabhidhAnamantareNaiva tathA siddheH / yadyapi virekayorvizeSaNam / prANavatAM balavatAm / Adizanti katha- snehAccatuguNo drava iti sAmAnyaparibhASAvazAdeva jalacAtu. yanti / paramatamapratiSiddhamanumatameva // 15 // guNyaM siddhaM, tathA'pi catuguNe iti karaNaM sAhacaryAdvakSyamANa 1'savai tamakapIDitaH' iti paa0| 2'lehavastimRte' iti paa0|| 1 'saMyojyaM' iti pA0 / 2 'pacettaddhi' iti pA0 / Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 51] suzrutasaMhitA / wwwwwwwwwwww suvahAdiyogoktajaladvaiguNyamatrApi mA bhUditi darzanArtham / niya- pittavAtapradhAnayoH zvAsayoH snehamabhidhAyedAnI kaphapradhAne cchati nivArayati // 21 // 22 // | snehamAha-tailamityAdi / yathAnyAyaM yo yo yathA nyAyyastathA; suvahA kAlikA bhArgI zukAkhyA naiculaM phalam // 23 // etena yathAyogyatayA vicAraNAsnehamacchapAnaM vA gojyakAkAdanI zRGgaveraM varSAbhUGghahatIdvayam // mityuktam / anye yathAnyAyaM yathAvyAdhItyAhuH / vyapohati kolamAtraighRtaprasthaM pacedebhirjaladvikam // 24 / nAzayati // 30 // kaTUSNaM. pItametaddhi zvAsAmayavinAzanam // phalAmlA viSkirarasAH snigdhAH prvyktsaindhvaaH|| ___ suvahA kAlikA bhAgItyAdi / suvahA godhApadI, kAlikA eNAdAnA / | eNAdInAM zirobhirvA kaulatthA vA susaMskRtAH 31 kAlayaka, zukAkhyA carmakAravaTaH, zukazimbAmapare, neculaM hanyuH zvAsa ca kAsaM ca saMskRtAni payAMsi c|| phalaM jalavetasaphalaM, kAkAdanI vAyasatindukaH, varSAbhUH zveta- phalAmlA viSkirarasA ityAdi / phalAmlA dADimabIjapU. punarnavA, bRhatIdvayaM sthUlaphalA caNakaphalA ca, kolamAtraiH ardha- rAdinA amlIkRtAH / viSkirarasA lAvAdimAM sarasAH / pratyakarSapramANaiH suvahAdibhirityarthaH; anye karSapramANairiti manya- ktasaindhavA utkaTasaindhavAH / eNAdInAM zirobhirveti kRSNaharinte; tanna, samAnatantravirodhAt / jaladvikaM dviguNajala- NAdimastakairvA kRtA mAMsarasA vAtaharA ityrthH| AdizabdAt mityarthaH // 23 // 24 // gaurahariNAdayaH / kolatthA vA susaMskRtAH kulasthasaMskRtA sauvarcalayavakSArakaTukAvyoSacitrakaiH // 25 // | yUSAH / saMskRtAni payAMsi 'vAtaharaiH paJcamUlaprabhRtibhiH' iti vaicAbhayAviDaGgaizca sAdhitaM shvaasshaantye|| shessH|| 31||gopvllghudke siddha syAdanyadviguNe ghRtam // 26 // timirasya ca bIjAni karkaTAkhyA ca cUrNitA // 32 // sauvarcalayavakSAretyAdi / myoSaM trikaTukam / sauvarcalAdInAM durAlabhA'tha pippalyaH kaTukAkhyA harItakI // viDazAntAnAM kalkena draveNa cA anuktenApi jalena sAdhitaM zvAvinmayUraromANi kolA maagdhikaaknnaaH||33|| ghRtaM pItaM sat zvAsazAntaye bhavatIti yojyam / gopavalyu- bhArgItvak zRGgaveraM ca zarkarA zallakAGgajam // dake siddhamityAdi / gopavalyuda ke sArivAkAthe / anya diti nRttakoNDakabIjAni cUrNitAni tu kevalam // 34 // ghRtavizeSaNam / dviguNe ghRtadviguNe gopavallIkAthe // 25 // 26 // paJca zlokArdhikAstvete lehA ye smygiiritaaH|| paJcaitAni havIMSyAhurbhiSajaH shvaaskaasyoH|| sarpirmadhubhyAM te lehyAH kaasshvaasaarditairnraiH||35|| timirasyetyAdi / timiro nakharAgipatraH "tivariyA' iti idAnI hiMsrAdipaJcadhutAnAmatyarthaM zvAsahitatamalapratipAdanA-1, | prasiddhaH, karkaTAkhyaH karkaTazRGgI; kecit 'karkaTAkhyA' ityatra rthamupasaMhAramAha-paJcaitAni havIMSyAhurityAdi / paJcaitAnIti 'karkaTAkhyazca' iti paThanti, tatra karkaTAkhyaH tRNajAtiH / hiMsrAdizRGgayAdisuvahAdisauvarcalAdigopavallayAdIni / zvAvit seDhikA, tasyAH sUcaya eva romANi / kolA cavyam / tAlIzatAmalakyugrAjIvantIkuSThasaindhavaiH // 27 // | mAgadhikAkaNA pippliitnnddulaaH| zallakAGgajaM zallakazakalaM; anye bilvpusskrbhuutiiksauvrclknnaagnibhiH|| 'zallakA gaja' iti paThanti, tatra zallakA zallakI, gajaM nAgapathyAtejovatIyuktaiH sarpilacaturguNam // 28 // kezaram / nRttakauNDako markaTakaH kecit 'tRttakauNDakabIjAni' hiDapAdayutaM siddhaM sarvazvAsaharaM param // ityatra 'nIcaiHkadambabIjAni' iti paThanti, tatra nIcaiHvAsAghRtaM SaTpalaM vA ghRtaM cAtra hitaM bhavet // 29 // kadambabIjAni laghukadambabIjAni / zlokArdhikA ardhazloka tAlIzatAmalakItyAdi / tAmalakI dalaphalikA, ugrA vacA, nirdiSTAH // 32-35 // jIvantI paTolasamAnapatrA kandavatI pazcimadeze prasiddhA, lATa-| saptacchadasya puSpANi pippalIzcApi mstnaa|| deze sthUlavallI vilakSaNaiva, puSkara puSkaramUlaM, bhUtIkaM rohiSaM, pibet saMcUrNya madhunA dhAnAcApyatha bhakSayet // 36 // kaNA pippalI, agniHcitrakaH, tejovatI kAkamardanikA / hiGgapA- | saptacchadasyetyAdi / saptacchadasya puSpANi pippalIzva dayutamiti ekadravyacaturthAMzena higvityarthaH / kecidamuM pATha- saMcUrNya mastunA saha pibediti yojyam / saptacchadaH saptaparNaH / manyathA paThanti, sa cAbhAvAnna likhitaH / vAsAghRtaM SaTpalaM dhAnA bhRSTayavAH / kecit madhuneti padaM dhAnAcApyatha bhakSayedicetyAdi vAsAghRtaM 'kRtsne vRSe tatkusumaiH' ityAdinA raktapi- tyatra saMbadhnanti // 36 // toktaM, pittapradhAne zvAse hitaM; SaTpalaM vAtavyAdhyuktaM, tacca | arkAGkarairbhAvitAnAM yavAnAM saadhvnekshH|| vAtapradhAne zvAse // 27-29 // tarpaNaM vA pivedeSAM sakSaudraM zvAsapIDitaH // 37 // tailaM dazaguNe siddhaM bhRGgarAjarase zubhe // | zirISakadalIkundapuSpaM mAgadhikAyutam // sevyamAnaM yathAnyAyaM zvAsakAsau vyapohati // 30 // taNDulAmbuyutaM pItvA jyecchaasaanshesstH|| 38 // 1 'ghRtaM vacAviDazca' iti pA0 / 1 'tinizasya' iti pA0 / 2 'trikaNTakasya bIjAni' iti pA0 / Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM 764 yAdRzAnA yavAnAM dhAnA bhakSayettAdRzAnAha-arkADarairbhA-vityAdi pANDurogAdipratiSedheSu ye yogAH kathitAste'pi vitAnAmityAdi / arkAkuraiH arkapallavapuSpakRtaiH kvAthaiH / sAdhu zvAsakAsApahAH, kAsanA ye ca kIrtitAste'pi / kecidamuM pAThaM zobhanaM yathA bhavatItyarthaH / anekaza iti bhAvitAnAmi- | nai paThanti ||43||tytr yojyam / tarpaNaM vA pibedeSAmityAdi / tarpaNaM bhArgItvaka vyaSaNaM tailaM haridrAM ktturohinniim||44|| saktavaH / eSAM pUrvoktAnAmakoDarebhovitayavAnAmityarthaH / viparI- pippalI maricaM caNDAM gozakadrasameva c|| SetyAdi / zirISAdipuSpaM pippalIyutaM taNDulAmbunA pIlA aze bhArgIvagityAdi / atra lihyAditi saMbandhanIyam ||44||ssto niHzeSAn zvAsAn jayediti saMbandhaH / kundo nirgandhaM talakoTasya bIjeSu pacedutkArikAM zubhAm // 45 // . zvetapuSpam / taNDulAmbu taNDulaprakSAlanodakam // 37 // 38 // sevyamAnA nihantyeSA zvAsAnAzu sudustarAn // kolamajjA tAlamUlamRSyacarmamasImapi // talakoTasyetyAdi / talakoTaH akoThaH / utkArikA lpsikaa|' lihyAt kSaudreNa bhArgI vA srpirmdhusmaayutaam||39|| | kecit 'bhArgIlaka' ityAdikaM 'talakoTasya bIjeSu' itiparyantanIcaiHkadambabIjaM vA sakSaudraM taNDulAmbunA // / mutkArikArya manyante // 45 // kolamajjAmityAdi / kolamajjA badaramajjA, majjAzabda | purANasarpiH pippalyaH kaulatthA jAGgalA rsaaH||46|| AkArAnto'pyasti, tena majjAmiti sAdhupAThaH / 'tAlamUlam' sarA sauvIrakaM hiGgamAtuluGgaraso mdhu|| ityatra 'tAlamUlIm' iti kecit paThanti; tatra tAlamUlI drAkSAmalakabilvAni zastAni zvAsihikkinAm 47 muSalI / nIcaiHkadambabIjamityAdi / nIcaiHkadambabIjaM laghukada idAnIM zvAse hikAyAM cAnyadapi yaddhitaM tadAha-purANambabIjam / 'taNDulAmbunA' ityatra 'peyam' ityadhyAhAryam / sarpirityAdi / kaulatthAH kulatthaiH saMskRtAH / jAGgalA rasA eNAkecit 'nIpaM kadambaM raktaM ca tat pItaM taNDulAmbunA' iti dInAmeva mAMsarasAH / sauvIrakaM virecana kalpoktam // 46 // 47 // paThanti, vyAkhyAnayanti ca-nIpaM bRhatkadambaphalaM, kadambaM laghukadambavRkSaphalaM, raktamiti vizeSaNAdanayoH pakkayohaNaM yataH zvAsahikkAparigataM snigdhaiH svedairupAcaret // paripakkaM raktaM bhavati, piSTaM pAne deyamiti yAvat / apare tu auktaM lavaNatailAbhyAM tairasya grathitaH kphH||48|| taNDulAmvunA pItaM sudAruNAn zvAsAn hantIti yojayanti / ye khastho vilayanaM yAti mArutazca prazAmyati // pUrva paJcalehaprastAve 'nIcaiHkadambabIjAni' iti paThanti tanmate zvAse tatprasaGgena ca hikAyAmapi tulyaM pratIkAramAha'pyatra na punaruktatA, yataH pUrva madhusarpiyoM vilihana zvAsAn | zvAsahikAparigatamityAdi / zvAsahikAparigataM zvAsahikAvyAhantIti lehaH, atra tu taNDulAmbunA pAnam // 39 // | ptam / snigdhaiH khedaiH sAlvaNaprabhRtibhiH / AtaM. lavaNatailAbhyAM sandhavatilatailAbhyAM cuppaTitam AturamityarthaH / taiH snigdhadrAkSAM harItakI kRSNAM karkaTAkhyAM durAlabhAm 40 khaideH / prathitaH ghanIbhUtaH / khasthaH srotaHsthitaH / vilayanaM sarpirmadhubhyAM vilihana hanti zvAsAn sudAruNAn // dravabhAvam // 48||draakssaaN harItakImityAdi / kRSNA pippalI / karkaTAkhyA karka vinnaM jJAtvA tatazcaiva bhojayitvA rasaudanam // 49 // TaGgI // 40 // vAtazleSmavibandhe vA bhiSaga dhUmaM prayojayet // haridrAM maricaM drAkSAM guDaM rAsnA kaNAM zaTIm // 41 // manaHzilAdevadAruharidrAcchadanAmiSaiH // 50 // lihyAttailena tulyAni zvAsAtoM hitbhojnH|| lAkSorubUkamUlaizca kRtvA vrtiividhaantH|| tAmiyA kaNA pippalI / kecidamaM pAThamanyathA| khede kRte'pi yadA vAtakaphAnubandho nopazAmyati tadA paThanti, sa cAbhAvAnna darzitaH // 51 // ki kartavyamityAha-khinnamityAdi / khinnaM jJAtvA rasaudanaM gavAM purISasvarasaM madhusarpiHkaNAyutam // 42 // bhojayitvA vAtakaphAnubandhe sati yuktaM dhUmaM prayojayediti lihyAcchAseSu kAseSu vAjinAM vA zakRdrasam // piNDArthaH / keSAM dhUma prayojayedityAha-manaHziletyAdi / chadanaM gavA purISakharasamityAdi / goza kRdrasapippalyau mdhughRtaabhyo| patrakam , AmiSaM gugguluH / urubUkamUlaM raktairaNDamUlam / vidhAliyAt, azvazakRdrasapippalyau vA madhughRtAbhyAM lihyAt nataH dhUmanasyakavalaprahacikitsitoktavidhAnena // 49 // 50 // sarpiryavamadhUcchiSTazAla niryAsajaM tathA // 51 // pANDurogeSu zotheSu ye yogAH sNprkiirtitaaH||43|| aparamapi dhUmamAha-sarpirityAdi / madhUcchiSTaM madanam / zvAsakAsApahAste'pi kAsanA ye ca kiirtitaaH|| | zAlaniryAso rAlA / sarpiyavAdijaM dharma tathA tenaiva prakAreNa idAnI pANDurogAyuktayogAnatrApyatidizannAha-pANDaroge- | prayojayediti piNDArthaH // 51 // 1 'niravazeSAn' iti pA0 / 2 'tailena viliin hanyAcchAsAn / 1 'anyathA paThanti' iti pA0 / 2'yuktaH' iti 'yukta' iti ca prANaharAnapi' iti paa0|3 'madhumAgadhikAyutam' iti paa0| pA013'khigdhaM' iti paa0| 4 'sapinevamadhUcchiSTa 'iti paa0| Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 52] sushrutsNhitaa| 765 - zRGgabAlakhurasnAyutvak samastaM gavAmapi // nArthamAha-yathA'niriddha ityAdi / iddhaH dIptaH / pavanAnuaparANyapi dhUmadravyANyAha-zRGgabAlakhuretyAdi / gavAM viddho vAtasahitaH // 56 // zAdikaM vaparyantaM samastamapi dhUmArtha prayojayet / snAyuH iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM dhanuAbandhanArtha dravyaM 'nahAru' iti loke // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre hivAzvAsapratiSedho naamaikpshcaashttmo'dhyaayH||51|| turuSkazallakInAM ca gugguloH padmakasya ca // 52 // turuSketyAdi / turuSkaH sihakaH / turuSkAdipadmakAntAnAM vA dhUmaM prayojayet // 52 // dvipshcaashttmo'dhyaayH| ete sarve sasarpiSkA dhUmAH kAryA vijAnatA // athAtaHkAsapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| pUrvoktadhUmAnAmupasaMhAramAha-eta ityAdi / ete pUrvoktA dhUmAH sasarpiSkAH saghRtA vijAnatA vaidyena kaaryaaH|| zvAsapratiSedhAnantaraM vAtakaphaprAdhAnyakhasAmyAttulyaciki sirAkhAcca kAsapratiSedhArambhaH-athAta ityAdi // 1 // 2 // balIyasi kaphagraste vamanaM savirecanam // 53 // zvAsihikkinAmavasthAyAM virecanamAha-balIyasItyAdi / uktA ye hetavo nRNAM rogayoH shvaashikkyoH|| balIyasi balayukta puruSe, vamanaM savirecanaM 'mRdu hitam' itya- | kAsasyApi ca vijJeyAsta evotpattihetavaH // 3 // trAdhyAhAryam // 53 // idAnImatidezena kAsahetUnAha-uktA ityAdi // 3 // durbale caiva rUkSe ca tarpaNaM hitamucyate // dhUmopaghAtAdrajasastathaiva jAGgalorabhrajairmAsairAnUpairvA susNskRtaiH|| 54 // vyAyAmarakSAnna niSevaNAJca // durbale ityAdi / tarpaNaM santarpaNam / kaistarpaNaM prayoktavyami- vimArgagatvAdapi bhojanasya tyAha-jAgalorabhrarityAdi / jAgalA eNAdayo lAvAdayazca / vegAvarodhAt kSavathostathaiva // 4 // urabhro meSaH / AnUpAH kacchapAdayaH / susaMskRtaiH sUdazAstro- prANo hyudAnAnugataH praduSTaH kavidhinA // 54 // sNbhinnkaaNsykhntulyghossH|| nidigdhikAM cAmalakapramANAM nireti vakrAt sahasA sadoSaH - hiGgvardhayuktAM madhunA suyuktAm // kAsaH sa vidvadbhirudAhRtastu // 5 // lihannaraH zvAsanipIDito hi . kAsasya saMprAptiniruktI Aha-prANa ityAdi / prANo zvAsaM jayatyeva balAyaheNa // 55 // vAyuH, udAnAnugata udAnavAyumilitaH, UrdhvagavikhAdAnasya, idAnIM zvAse siddhatamaM yogamAha-nidigdhikAmityAdi / praduSTaH kopamApanaH san, saMbhinnakAMsyakharatulyaghoSa iti jarjanidigdhikA kaNTakArI, tAM kalkIkRtAmAmalakapramANAM tadardha-1 ritakAsyazandAnukArI kharA, nireti nirgacchati / sadoSaH pramANena hiDanA madhunA ca yuktAM zvAsapIDito naraH puruSo saduSTirityarthaH; duSTizcAtra tAgvidhazabdaprANavAyunirjananAsmilihana balAt zvAsamAzu yahAjayediti saMbandhaH / etat sarva kaiva; kecit 'sadoSa' ityatra 'saghoSa' iti paThanti, vyAkhyAzvAsacikitsitaM sAmAnyamapi dravyakharUpamabhisamIkSya vizeSA- nayAnta ca-saghASaH tA nayanti ca-saghoSaH tAdRgvidhaprANanirgamanotthakharayuktaH / sa dUdha miti // 55 // prANo vAyuH 'kAsa' ityudaahRtH||4||5|| yathA'gniriddhaH pavanAnuviddho sa vAtapittaprabhavaH kaphAcca vajaM yathA vA surarAjamuktam // kSatAttathA'nyaH kssyjo'prshc|| rogAstathaite khalu durnivArAH paJcaprakAraH kathito bhiSagbhizvAsazca kAsazca vilambikA ca // 56 // vivardhito yakSmavikArakRt syAt // 6 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya- kAsasaMkhyAmAha-sa vAtapittaprabhava ityAdi / sa iti cikitsAtantra hikAzvAsapratiSedho nAma kAsaH / kSatAt ksstjH|kssyjH shukrkssyjH| saMkhyeyanirdezA (trayodazo'dhyAyaH, AditaH) deva saMkhyAyo siddhAyAM paJcaprakAra iti saMkhyAkaraNaM niymaaekpnycaashttmo'dhyaayH||51|| rtham / tena vAtAdikRtakAsasya paJcaprakArAH, na punarnimittAntara bhedAnedaH / yakSma vikArakRt rAjayakSmakRt , rogasyApi vyAdhizvAsasya tatprasajhena ca kAsAdInAmapi duHkhopacaryavakhyApa kAraNalAt / yadyapi kSayAdutpannakAsasya kSayakartRvaM na saMbhavati, 1 'khalu kASThasaGghaH' iti pA0 / tathA'pi pUrvAvasthAto'dhikaM kSayaM karoti, ataH kSayajakAsa Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM syApi kSayakartRvam , athavA bahuSu chatriSu gacchatsu keSucidaccha- vAtika eva kAse saMbhavati, tathA'pi kaphaje'pi kAse vAyusaniSvapi chatriNo yAntIti vyapadezavat kSayajakAsasyApi dbhAvAt zirorujA yuktaiva / kaphapUrNadehaH guruzarIra ityarthaH / kSayakartRtvavyapadezaH / kecit 'paJcaprakAraH paThito bhiSagbhirvi- abhaktaruk bhojnaaruciH| sAdaH aglAniH / nA purussH||10|| .. to lakSaNataH purANaiH' iti paThanti // 6 // vakSo'timAtraM vihataM tu yasya bhaviSyatastasya tu kaNThakaNDU vyaayaambhaaraadhyynaabhighaataiH|| jyoparodho galatAlulepaH // vizliSTavakSAH sa naraH saraktaM khaMzabdavaiSamyamarocako'gni SThIvatyabhIkSNaM kSatajaM tmaahuH||11|| sAdazca liGgAni bhavantyamUni // 7 // uraHkSatakAsalakSaNamAha-vakSo'timAtramityAdi / vakSaH kAsapUrvarUpamAha-bhaviSyatastasyetyAdi / bhojyoparodhaH | stanayorantarAlaM, anye tu jatrukroDapArthAnAmantarAlaM vakSa prAMsasya gale saGgaH / svazabdavaiSamyamiti ISatprakRtikharavaikR-| ityAhuH / vihataM vizeSeNa pIDitam / abhighAto laguDaprahAtam / agnisAdaH agnimAndyam / kecit kAsapUrvarUpaM na. rAdiH / vizliSTavakSAH avasannavakSAH / saraktaM SThIvati 'kapha' paThanti, rUpANAmevAvyaktAnAM prAgrUpasadbhAvAt ; tanna, samAna- | iti shessH| tasyAvasthAyAmasAdhyakhamAha-sa ityAdi / sa kSata. tantravirodhAt // 7 // jakAsI / uraHkSatasya uraHkSatajakAsasya cAyaM bhedaH-uraHkSatI hRcchaGkhamUrdhodarapArzvazUlI pUrvameva saraktAdikaM karpha SThIvati, uraHkSatajakAsI tu pUrvaM zuSkaM kSAmAnanaH kssiinnblsvrojaaH|| kAsate pazcAt sazoNitaM TIvati / tathA coktaM-"rUkSasyoraHpresaktamantaHkaphamIraNena kSataM vAyuyU~hIlA kAsamAvahet / sa pUrva kAsate zuSkaM tataH kAsettu zuSkaM khrbhedyuktH|| 8 // TIvet sazoNitam" (ca.ci. a. 18) iti / kiMca uraHkSate gAtrazUlAdIni lakSaNAni pUrvameva bhavanti, tajjakAse vasAdhyAvAtakAsalakSaNamAha-hRcchaGkhamU|daretyAdi / kSAmAnanaH vasthAyAmevetyato'pi bhedaH // 11 // kSINamukhakriyaH / kSINabalasvarojA iti balaM karmanirvartanakSamatA, ojo hRdi sthitaM prasiddhameva / prasaktamityAdi / prasaktaM yathA sa gAtrazUlajvaradAhamohAn bhavati tathA'ntaHkarpha yathA bhavati zuSkaM ca yathA bhavati prANakSayaM copalabheta kaasii|| tathA kAsedityarthaH; prasaktaM nirantaraM, antaHkapham abhyantarakarpha, zuSyan viniSThIvati durbalastu zuSkaM zleSmarahitam / IraNena vAyunA / kharabhedayukto bhinnakhara prakSINamAMso rudhiraM sapUyam // 12 // ityarthaH / 'hRcchavamUrbodarapArzvazUlam' iti kecit paThanti, saisarvaliGgaM bhRzaduzcikitsyaM tatrApi sa evaarthH||8|| cikitsitamAH kSayajaM vadanti // urovidAhajvaravazoSai kSayajakAsalakSaNamAha-zuSyannityAdi / 'viniSThIvati' iti rmyrditstiktmukhstRssaartH|| padaM rudhiraM sapUyamityatra saMbadhyate / sasarvaliGgAmiti saha pittena pItAni vamet kaTUni sarvailiGgairvartate yaH sa sasarvaliGgaH sarvadoSaliGgayukta ityarthaH / kAset sa pANDuH pridhymaanH||9|| cikitsitajJAH kAyacikitsAvidaH / kSayajaM zukrakSayajam / . pittakAsalakSaNamAha-urovidAhajvaretyAdi / abhyarditaH / yadyapi sAmAnyakSayazabdena rasAdikSayaH prAptastathA'pyatra zukrapIDitaH / tiktamukho nimbAdibhakSaNeneva / pANDulamatra pitta kSayo grAhyaH, tajjanitatvAt kSayakAsasya sarvadhAtukSayasya ca / kRtaM boddhavyaM, tena pANDuH pItavarNaH / paridahyamAno dAhayuktaH yadyapi kSayasya kSayakAsasya ca bhedo nopalabhyate, tathA'pi kSaye yAni kAsajvarAdIni lakSaNAni bhavanti tAnyekadoSArabdhAni, kSayajakAse punastAni tridoSArabdhAnItyato bhedaH / tathA ca pra(vi)lipyamAnena mukhena sIdana tantrAntaram,-"kSaye kAsAdikaM liGgamekadoSakRtaM matam / zirorujAtaH kphpuurnndehH|| abhaktaruggauravasAdayuktaH / tadeva tatkRte kAse sarvadoSAnvitaM budhaiH-" iti // 12||kaaset nA sAndrakapha kaphena // 10 // vRddhatvamAsAdya bhavettu yo vai. kaphakAsalakSaNamAha-pralipyamAnenetyAdi / pralipyamAnena yApyaM tamAhurmiSajastu kAsam // 13 // mukhena zleSmaNA lipyamAnena mukhena / sIdan patan / ziroru- idAnIM kAsasyAvasthAyAM yApyatvamAha-vRddhatvamityAdi / mArtaH zirovyathApIDitaH; yadyapi zirorujA vAtajanyA ato | vRddhavaM sthaviratvam // 13 // 1 'sazabdavaiSamya.' iti pA0 / 2 'prasaktavegazca samIraNena' 1 'kSatajaH sa uktaH' iti pA0 / 2 'taM sarvaliGga iti paa0| iti pA0 / 3 'kAsedRzaM' iti pA0 / ' | 3 'tamAhuH' iti pA0 / 4 'bhavalsaneti paa0| Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 52 / sushrutsNhitaa| 767 .zRGgIvacAkaTphalakattaNAbda ghRtakSaudrayutaM samAMza mityanto dvitIyo yogaH / tugA vaMzalo. dhaanyaabhyaabhaargymraahvishvm|| canA, anye vaMzalocanAnukAri pArthivaM dravyamAhuH / sitopauSNAmbunA hiDayutaM tu pItvA lAmityAdimaricAzayuktAmitiparyantastRtIyaH / sitopalA baddhAsyamapyAzu jahAti kAsam // 14 // zarkarI, maricAMzayuktAM maricabhAgayuktAm / atrApi liyAditi idAnIM sAmAnyaM kAsacikitsitamAha-zRGgIvacAkaTphala saMbandhanIyam / dhAtrIkaNetyAdi / dhAtrI AmalakIphalaM, kaNA kattaNAbdetyAdi / zRGgI karkaTazRGgI / abdaM mustA / amarAvo pippalI, vizvaM zuNThI, sitopalA zarkarA / dadhno maNDena mastunA devadAruH / baddhAsyaM cirakAlaM vyApya Asye sthitikara, cira // 17 // 18 // kAlAnubaddhamiti tAtparyArthaH / atra pUrva sAmAnyacikitsAka hareNukAM mAgadhikAM ca tulyAM raNaM kAse Azu cikitsA kartavyeti dyotanArtham / madhuparpaTaka danA pibet kaasgdaabhibhuutH|| rahitaH kaTphalAdirayam // 14 // ume haridre suradAruzuNThI phalatrikavyopaviDaGgazRGgI gAyatrisAraM ca pibet samAMzam // 19 // ronaavcaapdmkdevkaasstthaiH|| bastasya mUtreNa sukhAmbunA vA lehaH samaiH kSaudrasitAghRtAktaH dantIM dravantIM ca satilvakokhyAm // kAsaM nihanyAdacirAdudIrNam // 15 // / bhRSTAni sapISyatha bAdarANi khAdet palAzAni sasaindhavAni // 20 // phalatrikavyoSaviDanetyAdi / phalatrikaM triphalA, vyoSaM trikaTu, devakASThaM devadAru // 15 // hareNukAmityAdi / gAyatrisAraH khdirsaarH| ume harida ityAdistasya mUtreNeti paryantameko yogaH / sukhAmbunA pathyAM sitAmAmalakAni lAjAM vetyAdiddhitIyaH; sukhAmbu uSNodakam / dravantI cIritapatrA samAgadhIM cApi vicUrNya zuNThIm // dantIbhedaH / satilvakAkhyAmiti paTTikAlodhrasahitAmityarthaH / sarpirmadhubhyAM vilihIta kAsI bhRSTAni sauSItyAdi / bAdarANi palAzAni badarIpatrANi sasaindhavAM voSNajalena kRSNAm // 16 // // 19 // 20 // pathyAmityAdi / pathyAdIni cUrNayitvA madhughRtAbhyAM kAsI kolapramANaM prapibeddhi hiDa vilihItetyarthaH / kecit pathyAdikaM lAjaparyantamekaM yogaM. sauvIrakeNAmlarasena vA'pi // samAgadhIM vA'pi vicUrNya zuNThImiti dvitIyaM yogaM manyante / 12 kolapramANamityAdi / kolapramANaM karSapramANam / sauvIsasaindhavAmityAdi / kRSNA pippalI; 'uSNajalena' ityatra 'pibet' | rakeNa kAlikena / amlarasena bIjapUrakarasena / yadyapi ityadhyAhArya, samAnatantradarzanAt / tathA ca-"pibet sasai hiGgu alpapramANameva hitaM, tathApyardhakarSapramANaM hi prayujyate, ndhavAM kRSNAM kAsanI koSNavAriNA"-iti // 16 // rogavizeSeNAdhikapramANasyApi hitavAt / kecit covI. khAdehuDaM nAgarapippalIbhyAM rakeNAmlarasena vA'pi' ityatra 'sauvIrakeNApi samAtulAm' iti drAkSAM ca sarpirmadhanA'valihyAta // paThilA bIjapUrakeNa saha hiDa pibediti vyAkhyAnayanti ||draakssaaN sitAM mAgadhikAM ca tulyAM kSaudreNa lihyAnmaricAni vA'pi sazRGgaveraM madhukaM tugAM ca // 17 // lihyAddhRtakSaudrayutAM samAMzAM bhArgIvacAhiGgukRtA ca vartiH // 21 // sitopalAMcA maricAMzayuktAm // dhUme prazastA ghRtasaMprayuktA dhAtrIkaNAvizvasitopalAzca veNutvagelAlavaNaiH kRtA vA // saMcUrNya maNDena pibecca dadhnaH // 18 // kSaudraNetyAdi / dhUme dhUmaviSaye, prazastA hitA, vartiH 'SoDa zAGgulanetranyastA pItA satI' iti zeSaH / veNuvaka vNshcchllii| yogadvayamAha-khAdedguDamityAdi / nAgarapippalIbhyAM 'yuktaM' | lavaNaiH saindhvaiH|| 21||iti zeSaH / drAkSAM sitAmityAdi / drAkSAmityAdiko mAgadhikAM | ca tulyAmityetatparyanta eko yogaH / atra ca 'khAdet' iti musteGgudItvaGmadhukAmAMsIsaMbandhanIyaM, samAnatantradarzanAt / tathA ca,-"zarkarAmAgadhI- manaHzilAlezchagalAmbupiSTaiH // 22 // drAkSAH kAsI khAdet samAMzikAH" iti / sazRGgaveramityAdikaH vidhAya vartIzca payo'nupAnaM dhUmaM pibedvAtabalAsakAsI // 1 'baddhasthitika' iti pA0 / 2 'rAsnAbalApakSakadevakA?:' iti pA0 / 1 'murA' iti pA0 / 2 'sAtitvakAMzAm' iti pA0 / Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM aparANyapi dhUmadravyANyAha-mustetyAdi / iGgudItvak iGgu- sAmAnyacikitsitamabhidhAyedAnImatidezena vAtakAsacidIvalkalam / AlaM haritAlam / chagalAmbu chAgamUtram / vidhAya | kitsitamAha-yat plI hi sarpirityAdi / SaDaGgaM SaTpalaM SadakRtvA / payonupAnaM dugdhAnupAnam / dhUmaM pibet pUrvoktavidhA- palasya SaDaGgAkhyA dvitIyA saMjJeti pratipAdanArtha SaDaGgakathanam / nena / yadyapi pUrvoktayogAnA doSApekSayA viSayo noktaH, tacca SaTpalapramANaM paktavyam / vidArigandhAdigaNakAthakalkatathA'pi yogAnAM rasAdIn buddhA yathAdo vaidyaH pUrvoktayogAn | saMskRtam / rasena kvAthena // 26 // prayojayet // 22 // virecanaM snaihikamatra coktapibecca sIdhaM maricAnvitaM vA mAsthApanaM cApyanuvAsanaM ca // tenAzu kAsaM jayati prasahya // 23 // dhUmaM pibet snaihikamapramattaH pibeca sIdhumityAdi / sIdhuH zasyakaH / tena maricAnvita pibet sukhoSNaM ghRtameva cAtra // 27 // sIdhunA / jayati 'Atura' iti zeSaH / prasahya haThAt // 23 // hitA yavAgvazca raseSu siddhAH payAMsi lehAH saghRtAstathaiva // drAkSAmbumaJjiSThapurAvayAbhiH kSIraM aitaM mAkSikasaMprayuktam // virecana mityAdi / atra vAtakAse / AsthApanaM nirUhaNam / drAkSAmbumaJjiSThetyAdi / ambu vAlakam / purAhayA zallakI, nanu, kAse bastiniSedhAt kathamatrAsthApanamucyate ? satyaM nissiguggulmpre| kSIramityatra 'pibet' iti zeSaH / kecit 'majiSTha ddhamapyAsthApanaM vAtakAse prayujyate, doSapratya nIkatvAt / dhUmaM zuNThIjalagostanIbhiH kSIraM ghRtaM mAkSikasaMyutaM vA' itIdRzaM pAThaM pibedityAdi / atra 'yathoktavidhinA' iti zeSaH / snaihika madhUpaThanti // cchiSTasarjarasavasAdibhiH kRtam / apramattaH sAvadhAnaH / sukhoSNam ISaduSNam / ghRtam asaMskRtam / atra vAtakAsesnidigdhikAnAgarapippalIbhiH nyadapi yaddhitaM tadAha-hitA yavAgvazcetyAdi / raseSu siddhAH khAdecca muddAnmadhunA susiddhAn // 24 // mAMsaraseSu siddhAH / payAsi vAtaharadravyasiddhAni / lehAH nidigdhiketyAdi / susiddhAn supakkAn muddAn nidigdhikA- pUrvoktAH // 27 ||dibhirnnitaabhiH sArdha madhunA ca khAdediti / tathA ca, pracchardanaM kAyazirovirekA"kSudrAmRtAnAgarapippalIbhiH khAdeca mudAnatha sAdhusiddhAn" stathaiva dhUmAH kavalagrahAzca // 28 // iti / kecit 'nidigdhikAmUlasamAMzasiddhAn' iti paThanti, uSNAzca lehAH kaTukA nihanyuH tatra kaNTakArImUlatulyabhAgena saha khinnAnityarthaH / apare karpha vizeSeNa vizoSaNaM ca // 'kaTukopagADhAn' iti paThilA trikaTupragADhAniti vyAkhyA kaTutrikaM cApi vadanti pathyaM nayanti // 24 // ghRtaM kRmighnavarase vipakkam // 29 // utkArikAM sarpiSi nAgarADhyAM nirguNDipatrakharase ca pakaM paktvA smuulainuttikolptraiH|| sarpiH kaphotthaM vinihanti kAsam // ebhirniSeveta kRtAM ca peyAM . pAThAviDavyoSaviDaGgasindhutanvIM suzItAM madhunA vimizrAm // 25 // trikaNTarAnAhutabhugbalAbhiH // 30 // utkArikAmityAdi / utkAriko lapsikAm / nAgarALyA zRGgIvacAmbhodharadevadAruzuNThyadhikAm / atrApi 'khAdet' iti saMbandhanIyam / 'truTiko- duraalbhaabhaarybhyaashttiibhiH|| lapatraiH' ityatra 'vaTakolapatraiH' ityanye paThanti / ebhirityAdi / samyagvipakkaM dviguNena sarpiebhiriti pUrvokaiH utkArikAdidravyaiH / tenvIm alpasikyo nidigdhikAyAH svarasena caitat // 31 // bahudravAm // 25 // zvAsAgnisAdakharamedabhinnA- . yat plIhni sarpirvihitaM SaDaGgaM nihantyudIrNAnapi paJca kAsAn // tadvAtakAsaM jayati prsaa| kaphakAsacikitsitamAha-pracchardanamityAdi / pracchardanaM vidArigandhAdikRtaM ghRtaM vA . vamanam / kAyazirovirekA iti kAyavireko virecanaM, ziro. rasena vA vAsakajena pakvam // 26 // vireko nasyabhedaH; sa ca pippalyAdikRtaH / tathaiva dhUmA vire canA ityarthaH / uSNA lehAH kaTuvyakRtA ityarthaH / kaTukAH 1 'ghRtaM mAhiSasaMprayuktam' iti pA0 / 2 muddAn saha kaphaharakaTakadravyakRtAH / karpha kaphakAsaM, kAraNe kAryopacArAt / sAdhu pakAn' iti pA0 / 3 'tanvImapasaMskArAM viralasikthA ca' iti paa0| 1 'jayati' iti pA0 / Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 52] sushrutsNhitaa| 769 vizoSaNaM laghurUkSAlpabhojanam, anye nAnAprakAralaGghanamAhuH; raktAharidrAanavahipAThAtathA cokam,-"catuHprakArA saMzuddhiH pipAsA mArutAtapau / mUrvopakulyA vilihet smaaNshaaH|| pAcanAnyupavAsazca vyAyAmazcati laGghanam" iti / pathyaM kSaudreNa kAse kSataje kSayotthe hitam / kRmighnakharase vipakkamAIviDaGgakharasavipakkaM, khara- pibeddhRtaM cekSurase vipakvam // 35 // sAlAme ca pUrvoktakalpanayA saviDaGgacUrNa rAtriparyuSitaM jalaM raktetyAdi / raktA maJjiSThA, aJjanaM sauvIrAjanaM, samAprAhyam / anye tu kRmighnazabdena kRmighnAni yAni dravyANi natazradarzanAta. vahniH ajamodA, mUrvA corastrAyaH, upakulyA surasAdIni tAnyAhuH / nirguNDipatravarase ca pakkamityAdi ca pakkamityAdi pippalI / samAMzAH tulybhaagaaH| majiSThAdIni pippalyantAni nirguNDipatrakharase nIlasindhuvArasvarase, nIlasindhuvArazca zephA-dravyANi tulyabhAgAni cUrNI kRtAni kSataje kSayotthe ca kAse liketi loke / pAThetyAdi / vyoSaM trikaTukam / sindhu saindha madhunA vilihet, cakArAt pittakAse'pi; ikSurase vipakkaM vA vam / trikaNTo gokSurakaH / hutabhuk citrakaH / ambhodhrH| ghRtaM pibediti piNDArthaH // 35 // mustam / kharamedabhinnAn kAMsyapAtrAdikharamedena bhinnAn / paJca kAsAn hantIti stutivAkyaM, tasmAt kaphakAsaM hantIti cUrNa pivedAmalakasya vA'pi jJAtavyaM, kaphakAsaprastAvAt / yadyapi vAtakAsAnantaraM pittakA kSIreNa pakkaM saghRtaM hitAzI // sAbhidhAnaM yuktaM na kaphakAsAbhidhAnaM, tathA'pi kaphakAsa- teSAmaparamapi cikitsitamAha-cUrNa mityAdi / AmalapratikArasyobhayahitalapratipAdanArtha kathanam // 28-31 // - kasya cUrNa saghRtaM vipakka hitAzI kSAraNa saha pibAdAta sbndhH| 'hitAzI' ityatra 'hitAya' iti kecit paThanti; tatra kAsavidArigandhotpalasArivAdIn niSkvAthya varga madhuraM ca kRtsnam // 32 // zAntaye iti vyAkhyAnam ||ghRtN pacedikSurasAmbudugdhaiH cUrNAni godhUmayavodbhavAni kAkolivarge ca sazarkaraM tat // kAkolivargazca kRtaH susUkSmaH // 36 // prAtaH pibet pittakRte ca kAse / kAseSu peyastriSu kAsavadbhiH ratiprasUte kSataje ca kAse // 33 // kSIreNa sakSaudraghRtena vA'pi // pittajAdikAsatraye'paramapi cikitsitamAha-cUrNAnItyAdi / idAnIM pittajakSayajakSatakAsAnAM cikitsitamAha-vidAri godhUmAdicUrNAni cUrNIkRtaH kAkolyAdigaNazca madhughRtayuktena .gandhetyAdi / Adizabdo vidArigandhAdibhiH saha pratyekaM saMba dugdhena pittoraHkSatakSayajakAsavadbhiH puruSaiH peya ityarthaH / kecidhyate; tena vidArigandhAdiH, utpalAdiH, sArivAdizca / madhura godhUmacUrNAdicUrNatrayaM yathAkramaM triSu kAseSu tribhireva kSIrAvarga kAkolyAdikam / kRtsnaM samagram / atrApi niSkvAthyeti / | dibhivaiH peyamicchanti // 36||sNbdhyte / dravapramANaM ca pratyeka snehasamam / tathA ca paribhASA-"pazcaprabhRti yatra syurdavANi snehasaMvidhau / tatra sneha guDodakaM vA vitaM pibeddhi samAnyAhuroka syAccaturguNam" iti / kAkolivarge 'kalkI kSaudreNa zItaM maricopadaMzam // 37 // kRte' iti zeSaH / sazarkaraM zarkarAprakSepam / prAtaH pUrvAle, guDodakamityAdi / guDodakaM zItakaSAyavidhinA gRhItaM, pittAdikAse pibet // 32 // 33 // kathitamiti pkkmityrthH| etena zItakaSAyIkRtasya guDodakasya kharjUrabhArgImagadhApriyAla pazcAtkiMcitpakvasya zItIbhUtasya kSaudreNa saha pAnamityarthaH / veti vikalpastu pUrvayogApekSayA / maricopadazaM samaricamamadhUlikailAmalakaiH smaaNshaiH|| kSaNam // 35 // cUrNa sitAkSaudraghRtapragADhaM jIn hanti kAsAnupayujyamAnam // 34 // prasthatrayeNAmalakIrasasya zuddhasya dattvA'rdhatulAM guDasya // .. khajUrabhArgItyAdi / priyAlaH cAraH / madhUlikA markaTakaH / cUrNIkRtairgranthikacavyajIra: samAMzaiH tulyapramANaiH / trIn kAsAn pittoraHkSatakSayajAn / vyoSebhakRSNAhapuSAjamodaiH // 38 // kharjUrAdibhistulyabhAgaiH kRtaM cUrNa sitAkSaudraghRtapragADhaM lehatve. viDaGgasindhutriphalAyavAnInopayujyamAnaM trIn kAsAn hantIti piNDArthaH / pittakAsa. pAThAgnidhAnyaizca picupramANaiH // cikitsitaM yadatroraHkSatakSayakAsAbhyAM sahaiva kathitaM tadubhaya dattvA trivRdhurNapalAni cASTAtulyacikitsitakhyApanArtham // 34 // vadhau ca tailasya pacedyathAvat // 39 // 1 'kaphakAsacikitsitasya kSayajahitatvapratipAdanArtha iti pA0 / taM bhakSayedakSaphalapramANaM 2 'vargAn' iti paa0| __ yatheSTaceSTastrisugandhiyuktam // su0 saM0 97 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM - anena sarve grahaNIvikArAH DhakaM ca tathA harItakIzataM jaladroNe prakSipya tAvat pcesshvaaskaassvrmedshothaaH||40|| dyAvat pAdAvazeSitaM, tatazca tasmin kaSAye vastrapUte guDatulA zAmyanti cAyaM ciramantaragne zuddhakhinaharItakIzataM tathA ghRtatailayoH pratyekamaSTau palAni hatasya puMstvasya ca vRddhihetuH|| prakSipya pacet yAvattantumattvAjalapatitaM na zIryate, tatazca strINAM ca vandhyAmayanAzanaH syAt pippalIcUrNa catuSpalaM madhu cASTapalapramANaM dattvA sthApayet , tataH kalyANako nAma guDaH prtiitH||41|| tasmAdasAyanAt , kalkam ardhapalapramANaM lihyAt, harItakIdvayaM kalyANaguDamAha-prasthatrayeNetyAdi / zuddhasya nirmalasya / ca khAdet / etadrasAyanaM bhagavatA agastyena kRtam // 42-46 // ardhatulA paJcAzatpalAni / pranthikaM pippalImUlaM, vyoSaM trikaTu, kulIrazuktIcaTakaiNalAvAibhakRSNA hastipippalI, sindhu saindhavaM, agniH citrakaH / picu- niSkvAthya varga madhuraM ca kRtsnam // pramANaiH karSapramANaiH; 'palapramANaiH' ityanye paThanti; tanna, paceddhRtaM tattu niSevyamANaM . samAnatantravirodhAt / 'dattvA trivRcUrNapalAni cASTau' ityatra hanyAt kSatotthaM kSayajaM ca kaasm||47|| 'ISattailamRSTAni' iti zeSaH, trivRto recanIyatAsphoTanArtha zatAvarInAgabalAvipakvaM vRddhapAramparyasmaraNAt / yathAvat mRdumadhyakrUrakoSThakramAnurUpaM ghRtaM vidheyaM ca hitAya kAsinAm // kharamRdumadhyapAkenetyarthaH / ayamiti kalyANakaH / puMstvasya iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyazukrasya, atrApi hatasyeti saMbadhyate / kalyANaka iti kalyA- cikitsAtantre kAsapratiSedho nAma (catuNakaraNAt // 38-41 // dazo'dhyAyaH, AditaH) dvipazcAdvipaJcamUlebhakaNAtmaguptA shttmo'dhyaayH||52|| bhArgIzaTIpuSkaramUlavizvAn // kulIrazuktItyAdi / kulIraH karkaTaH, zuktiH jalazuktiH, pAThAmRtAgranthikazaGkhapuSpI caTako prAmacaTakaH, eNaH kRSNamRgaH, madhuravargaH kAkolyAdiH, rAsnAgyapAmArgabalAyavAsAn // 42 // kRtsnaM samagram / kecit 'niSkvAthya vargamadhuraistathA'nyaM' iti dvipAlikAn nyasya yavADhakaMca paThitvA kAkolyAdisahitAni lAvAdIni niSkvAthya tathA anyai__harItakInAM ca zataM gurUNAm // madhurairjIvanIyaiH kalkIkRtaighRtaM pacediti vyAkhyAnayanti / droNe jalasyADhakasaMyute ca cakArAt pittajakAsamapi / zatAvarInAgabaletyAdi / kecit kAthe kRte pUtacaturthabhAge // 43 // zatAvarInAgabalIkalke ghRtaM siddhamicchanti; tanna, samAnatantrapacettulAM zuddhaguDasya dattvA virodhAt ||47||pRthk ca tailAt kuDavaM ghRtAca // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM cUrNa ca tAvanmagadhodbhavAyA suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre kAsapratiSedho nAma deyaM ca tasminmadhu siddhazIte // 44 // dvipnycaashttmo'dhyaayH||52|| rasAyanAt karSamato vilihyAcAbhaye nityamathAzu hanyAt // tripshcaashttmo'dhyaayH| tadrAjayakSmagrahaNIpradoSa athAtaH svaramedapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 zophAgnimAndyasvaramedakAsAn // 45 // pANDDAmayazvAsazirovikArAn yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| hRdrogahikkAviSamajvarAMzca // zvAsakAsapratiSedhAnantaramUrdhvagatatvasAmAnyAt zvAsakAsamedhAbalotsAhamatipradaM ca cikitsitasAdhyatvAcca kharamedapratiSedhArambho yukta ityata Aha athAta ityAdi / kharabhedaH kharopaghAtaH // 1 // 2 // cakAra caitadbhagavAnagastyaH // 46 // atyuccabhASaNaviSAdhyayanAtiMgItaagastyAvalehamAha-dvipaJcamUletyAdi / dvipazcamUlaM daza ___ zItAdibhiH prakupitAH pavanAdayastu / mUlam / ibhakaNA gajapippalI / AtmaguptA kapikacchUH / srotaHsu te varavaheSu gatAH pratiSThAM pranthikaM pippalImUlam / aniH citrakaH / yavAso dhanvayavA hanyuH kharaM bhavati cApi hi SaDridhaH sH||3|| sakaH, pUrvapadalopAt / nyasya prakSipya / yavADhakaM catuHSaSTi kharabhedahetusaMprAptisaMkhyA Aha-atyuccabhASaNetyAdi / palAni / gurUNAm atisthUlAnAm / jaladroNe dvAdazAdhika adhyayanam anavarataM vedAdipAThaH / atigItaM nirantara mAlApaJcazatapaleSu / dvipazcamUlAdIn pratyeka dvipalapramANAn yavA zatAvarInAgabalAdikAthe' iti paa0| 2. viSAdhyayanA1 'dvipAlikAMzAMzca' iti paa0| | mighAta" iti paa0|| Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 53] sushrutsNhitaa| 771 digAnam / zItAdibhirityatrAdizabdAt pittkphkophetvo| sAnipAtikakharamedalakSaNamAha-sarvAtmaka ityAdi / sarvA gRhyante / yadatra atyuccabhASaNAdInAM vAtakopahetUnAmeva sAkSAt tmake sannipAtotthakharabhede / sarvavikArasaMpad vAtAdiliGgaprAdu kathanaM kRtaM na pittakaphakopahetUnAM tat kharopadhAtakartRtve vAyoH rbhAvaH / avyaktatA ca vacasaH aspaSTavAktvam / taM sAnipAtikaprAdhAnyakhyApanArtham / anye tu zItAdItyatra Adizabdena | kharamedam // 5 // gurulaghusnigdharUkSAdIn guNAn gRhNanti / kharavaheSu srotaHsu / dhUpyeta vAka kSayakRte kSayamApnuyAzca zabdavAhinISu dhamanISu, te vAtAdayaH, gatAH prAptAH, pratiSThA vAgeSa cA(vA)pi hatavAk privrjniiyH|| sthitim / SavidhaH SaTprakAraH; pRthak vAtAdibhitrayaH, sannipAtenaikaH, medaHkSayAbhyAM pratyekamekaH, evaM SaTprakAraH / nanu, kSayajakharabhedalakSaNamAha-dhUpyatetyAdi / dhUpyeta mukhAsamAnatantre 'vAtAt pittAt kaphAt kAsAdraktavegAt sapInasAt' mamivodvamati, 'bruvan' iti vAkyazeSaH / kSayamApnuyAd (ca.ci.a.8) ityatra yathA SaDvidhaH kharameda uktastena sAdhaM kathaM | vAgiti vacanakSayaM prApnuyAt 'vAtAt' iti shessH||n virodhaH / satyaM, kAsajapratizyAyajayorliGgatvenoktavAdrahaNaM, __ antargalaM svaramalakSyapadaM cireNa raktajasya tu kaphagrahaNenaiva grahaNaM, yato rakaM kaphayukaM kharamedaM medazcayAvadati digdhagalauSThatAluH // 6 // karoti samAnatantroktakhAt / yadyevaM tarhi kathaM na saMkhyAdhikyaM ! kSINasya vRddhasya kRzasya cApi satyaM, kAsajapratizyAyajayorvAtikatvena prahaNam / atyuccabhA- cirotthito yazca shopjaatH|| SaNetyAdiko hetuH, prakupitAH pavanAdaya ityAdikA saMprAptiH, medakhinaH sarvasamudbhavazca bhavati cApi hi SaDvidhaH sa iti saMkhyA // 3 // svarAmayo yo na sa siddhimeti // 7 // vAtena kRSNanayanAnanamUtravarcA . medojakharabhedalakSaNa mAha-antargalamityAdi / antargalaM bhinaM zanairvadati gaddavat kharaM ca // glsyaantre| kharaM vadati zabdaM karoti / 'antargataM' iti kecit vAtikakharamedalakSaNamAha-vAtenetyAdi / kRSNazabdo paThanti, tatrApi sa evArthaH / yato'ntargalaM kharaM vadati ata nayanAdibhirvarcaHparyantaiH saMbadhyate / bhinnam anavasthitam / uktaM eva alakSyapadamiti, na lakSyante padAni yasyetyarthaH / medazca yAt medovRddhaH / digdha medodigdhaM galauSThatAlu yasya sa tathA / ca tatrAntare-"kharabhedo bhavedvAtAkSaH kSAmazcalaH kharaH" 'medo'nvayAt' iti kecit paThanti // 6 // 7 // (ca.ci.a.) iti / 'gaddavat kharam' ityatra kecit 'gardabhavat khara' iti paThanti // snigdhAn svarAturanarAnapakRSTadoSAn * "pittena pItavadanAmipurISabhUgo nyAyena tAn vamanarecanabastibhizca // nasyAvapIDamukhadhAvanadhUmalehai. brUyAdlena peridAhasamandhitena // 4 // saMpAdayeca vividhaiH kavalagrahaizca // 8 // pittajakharamedalakSaNamAha-pittenetyAdi / pItazabdo badanAdibhirmUtrAntaH saMbadhyate / 'sa vidAhasamanvitena' iti kecit kharamedasya sAmAnyacikitsAmAha-nigdhAnityAdi / yadyapi kaphajamevojayoH kharamedayorapatarpaNasAdhyatvAt behanaM bayurNa, paThanti, tatra sa iti kharabhedI purussH||4|| tathA'pi yathAdoSapratyanIkairyathAdoSapratyanIkasAdhitava meha: kRcchrAt kakena satataM kapharuDakaNDo mehanaM yuktameva, athavA medaHkaphajamorapi vAyusadbhAvAt mehanomandaM zanairvadati cApi divA vishessH|| pdeshH| apakRSTadoSAn AkRSTadoSAn atra vamanavirecanabastikaphajakharamedalakSaNamAha-kRcchAdityAdi / satatam anavara bhiriti saMbadhyate / nyAyena yathAvidhItyarthaH / vamanAdimirapa kRSTadoSAn kharabhedAturAn kiM kuryAdityAha-nasyAvapIDetyAdi / tam / kapharuddhakaNThaH zleSmAvRtakaNThaH / mandaM zanairiti mandaM avapIDya dIyate ityavapIDo nasyamedaH / mukhadhAvanaM gnndduussaadi| mandamityarthaH / divA vizeSa iti divase vizeSo bhavet , kapha saMpAdayet yojayet / vividhaiH doSapratyanIkatvena naanaaprkaaraiH| kSayAt / 'divA vizeSAt' iti kecit paThanti; rAtrau tAvat kavalapahai: gaNDUSamedaiH / tathA ca-"sukhaM saMcAryate yA tu kapharuddhakaNThakhAna badatyeva, divA punaH kaphApacayAdvizeSo | gaNDUSe sA prakIrtitA / asaMcAoM tu yA mAtrA kavale sA bhavati, tasmAca vizeSAnmandaM mandaM vadatIti vyAkhyA prakIrtitA" iti // 8 // nayanti ||srvaatmke bhavati sarvavikArasaMpa yaH zvAsakAsavidhirAdita eva coktavyaktatA ca vcsstmsaadhymaahuH||5|| staM cApyazeSamavatArayituM yateta // 1'ca vidAhasamanvitena' iti pA0 / 2 'vizeSAt' 1 'antargatasvara' iti paa0| 2 'bhedo'nvayAt' iti pA0 / iti paa0| | 3 'saMyojayet' iti paa0| 4 'bhiSagvaraiH' iti paa0| Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM - anyadapi kharamedacikitsitamatidezenAha-ya ityAdi / kharopaghAte medoje kaphavadvidhiriSyate // zvAsakAsapratiSedhe sAmAnyenAdau yaH zvAsakAsavidhiruddiSTastaM | __ medojakharabhede kaphajacikitsAmatidizannAha-kharopaghAta vidhi samastamapi yathAdoSaM kartuM yateteti piNDArthaH // ityAdi kaphavat kaphajakharamedavat ||vaishessikN ca vidhimUrdhvamato vadAmi sarvaje kSayaje cApi pratyAkhyAyAcaret kriyaam||16|| taM vai svarAturahitaM nikhilaM nibodha // 9 // ___ sAnipAtikakSayajayorasAdhyayorapi cikitsA kartavyetyAhavaizeSikamityAdi / ata iti sAmAnyacikitsAnantaram / taM | sarvaja ityAdi / pratyAkhyAya asAdhyatvena nirAkRtya / Aca. vai kharAturahitamiti kharabhedAturahitam / nibodha jAnIhi // 9 // ret kuryAt / kriyAmiti sAnnipAtike sarveSAM vAtAdivaramekharopaghAte'nilaje bhuktopari ghRtaM pibet // dAnAM sarvameva cikitsitaM kArya, kSayaje tu kSayoktamitikecikAsamardakavArtAkamArkavasvarase zRtam // 10 // dubhayorapi sAmAnyacikitsitaM kuryAdityAhuH // 16 // pItaM ghRtaM hantya nilaM siddhamArtagale rase // zarkarAmadhumizrANi zatAni madhuraiH saha // tameva vaizeSikavidhimAha-kharopaghAta ityAdi / bhukto- pibeta payAMsi yasyoccairvadato'bhihataH svrH||17|| pari bhojanopari / mArkavo bhRGgarAjaH, zRtaM pakkam / anilaM vAtajakharamedam , upacArAt / ArtagalaH kkubhH||10|| iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya cikitsAtantre chardipratiSedho nAma (paJcayavakSArAjamodAbhyAM citrakAmalakeSu vA // 11 // dazo'dhyAyaH, AditaH) tripaJcAzattadevadArvagnikAbhyAM vA siddhamAjaM samAkSikam // mo'dhyaayH||53|| ___ aparamapi vAtaje ghRtatrayamAha-yavakSArAjamodAbhyAmi. tyAdi / agniko ajamodA / Aja 'ghRtaM' iti zeSaH / samA atyuccabhASaNotthasvaramedasya vAtAtmakatve'pi nimittamedakSika samadhu / atrApi pItamiti yojyam // 11 // - mAzritya viziSTAM cikitsAmAha-zarkaretyAdi / madhuraiH kAkosukhodakAnupAno vA sasarpiko guddaudnH||12|| lyAdibhiH zRtAni payAMsi zarkarAmadhumizrANi pibediti piNDArthaH / payAMsItyatra bahuvacanaM gomahiSyajAnAM kSIraparivAtike prathyayogamAha-sukhodakAnupAna ityAdi / sukho grahAya // 17 // dakam ISaduSNodakam / kecidamuM yogaM paittike manyante; tanna, samAnatantreSu yAtikakharabheda eva prayuktakhAt // 12 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta vyAkhyAyAmuttaratantrAntargate kAyacikitsAtantre kharamedakSIrAnupAnaM pitte tu pibet srpirtndritH|| pratiSedho nAma tripaJcAzattamo'dhyAyaH // 53 // - paittikakharamedacikitsAmAha-kSIrAnupAnamityAdi / atandritaH analasaH ||ashniiyaashc sasarpiSkaM yaSTImadhukapAyasam // 13 // ctuHpnycaashttmo'dhyaayH| paittike pathyayogamAha-aznIyAdityAdi / yaSTImadhuka athAtaH kRmirogapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyApAyasamiti yaSTImadhukasAdhitakSIrasiddhAstaNDulAn ; athavA | syaamH||1|| yaSTImadhukAnvitaM pAyasaM yaSTImadhukapAyasam // 13 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| lihyAnmadhurakANAM vA cUrNa madhughRtAplutam // ajiirnnaadhyshnaasaatmyviruddhmlinaashnaiH|| zatAvarIcUrNayogaM valAcUrNamathApi vA // 14 // avyaayaamdivaasvpngurvtisnigdhshiitlaiH||3|| maasspissttaannvidlbisshaaluukserukaiH|| lihyAdityAdi / madhurakANAM kAkolIprabhRtInAm / zatAvarI- prnnshaaksuraashktddhikssiirguddekssubhiH||4|| cUrNayogamiti zatAvarIcUrNasya yogaH saMyogo yatra tattathA, pllaanuuppishitpinnyaakpRthukaadibhiH|| atrApi madhughRtAplutaM lihyAditi saMbandhanIyam // 14 // svAdvamladravapAnaizca zleSmA pittaM ca kupyati // 5 // pivet kaTUni mUtreNa kaphaje svarasaMkSaye // kRmIna bahuvidhAkArAn karoti vividhAzrayAn // lihyAdvA madhutailAbhyAM bhuktvA khAdet kaTUni vaa|| AmapakvAzaye teSAM kaphaviDjanmanAM punaH kaphajasvarabhedacikitsAmAha-pibedityAdi / kaTUni trika | dhamanyAM raktajAnAM ca prasavaH prAyazaH smRtH||6|| TukAdIni / mUtreNa gomUtreNa prAdhAnyAt / kharasaMkSaye svarabhede / / keSAMcita kumINAM sAmAnyaM hetumAha-ajIrNatyAdi / ajIlihyAdvA madhutailAbhyAmityAdi madhutailAbhyAM vA kaTUni trikaTu- rNam AmavidagdhAdibhedabhinnaM, adhyazanam ajIrNabhojanaM asAtmya kaprabhRtIni lihyAt , bhuklA vA tAni khAdet // 15 // yat sevitaM sukhArtha na saMpadyate, viruddhaM hitAhitIyoktaM, malicaM Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 54] sushrutsNhitaa| 773 samalam / piSTAnnaM taNDulapiSTAdi, vidalaM makuSThAdi, bisaM zUlAnimAndyAdayo bhavanti / viSTambho guDaguDAzabdaH / praseko bisANDakaM, zAlUH padmakandaH / parNazAkaM patrazAkaM, sUktaM saMdhA- lAlAnAvaH / viDmedaH avapurISatA // 9 // 10 // nakavizeSaH / palalaH tilakalkaH, AnUpapizitam AnUpAMsaM, raktA gaNDapadA dIrghA gudknndduunipaatinH|| piNyAkaM yatrapIDitatilakhalI, 'pItA' iti loke, pRthukaH | | zUlATopazakundapaktinAzakarAzca te // 11 // cipiTakaH, AdizabdAdevaMprakArA anye'pi / bahuvidhAkArAn vividhAkArAn / vividhAzrayAniti nAnAprakArAzrayAnityarthaH / / | teSAmeva saptAnAM purISajAnAM madhye gaNDUpadAnAM lakSaNaM prasava utpattiH / prAyograhaNAdanyatrApi saMbhavo jJAtavyaH / | karma cAha-raktA ityAdi / pakkinAzakarA aminAzakarAH, kecidatra ajIrNAdhyazanAdikaM hetugaNaM na paThanti, teSAM ca kAraNe kAryopacArAt // 11 // helavagatirvakSyamANAt 'kSIrANi mAMsAni' ityAdipratiSedha- darbhapuSpA mahApuSpAH pralUnAzcipiTAstathA // vidhAnAt ; mayA tu sukhabodhArtha hetugaNaH paThitaH / apare tu | pipIlikA dAruNAzca kphkopsmudbhvaaH||12|| 'ajIrNabhojI madhurAmlanityo dravapriyaH piSTaguDopabhoktA / ___ kaphakRminAmAnyAha-darbhapuSpA ityAdi / darbhapuSpAdikA vyAyAmajAtAni ca vaya'mAnaH khapnAdivAn vai labhate krimInA' | dAruNaparyantAH kaphakopajAH SaT kRmayaH // 12 // iti paThanti // 1-6 // romazA romamUrdhAnaH sapucchAH zyAvamaNDalAH // vizateH kRmijAtInAM trividhaH saMbhavaH smRtH|| rUDhadhAnyAhAkArAH zuklAste tanavastathA // 13 // purISakapharakkAni, tAsAM vakSyAmi vistaram // 7 // teSAmAkRtimAha-romazA ityAdi / romazAH sarvato __ idAnIM viMzatisaMkhyAnAmapi kRmijAtInAM kAraNatraividhya- | romAnvitAH / romamUrdhAnaH saromamastakAH / zyAvamaNDalAH mAha-viMzaterityAdi / jAtiprahaNaM. kRmINAmAnantyakhyApa- | zyAmamaNDalayuktAH // 13 // nArtha; taccAnantyaM viMzatyAmevAvaruddha, ato viMzatisaMkhyAkaraNaM nantya vizatyAmavAvaruddha, atA vizAtasakhyAkaraNa | majAdA netraleDhArastAlazrotrama stthaa| sArthakam / saMbhavaH kAraNam / kastrividhaH saMbhava ityAha teSAmeva karmavizeSeNa saMjJAntaramAha-majjAdA ityAdi |puriissetyaadi / nanu, ajIrNAdhyazanAdayo hetava uktAH, kathaM purISAdayazca ucyante ? satyaM, ajIrNAdayaH purISAdInAM hetavaH, zirohRdrogavamathupratizyAyakarAzca te // 14 // purISAdayazca kRmINAmiti / yadyapi kRmyArambhakA na purISA- teSAM sarveSAmeva karmANyAha-zirohRdrogetyAdi / rogazabdaH dayaH, tathA'pyupacArAt purISAdInAmapi kRmyArambhakatvam / zirohRyA saMbadhyate, tena zirorogo hRdrogazca, vamathuH chardiH / purISAdyadhiSThitA doSAH purISAdi, ghRtAdidagdhavat ; etenAjIrNA- | cakArAt anyAnapi kaphajavyAdhIn kurvanti / te kaphajAH dibhiH prakupitA doSAH purISAdInyadhiSThAya kRmIna janayanti / tAsAM kRmijAtInAm / kecit "vistara' ityatra 'lakSaNaM' iti kezaromanakhAdAzca dantAdAH kikkizAstathA // pAThAntaraM savyAkhyAnaM paThanti; taca ziSyabuddhivyAkulakhahetu kuSThajAH saparIsapAyA shonnitsNbhvaaH||15|| khAt parityaktam // 7 // raktajakRminAmAnyAha-kezaromelAdi / kezAdAyAH parI. ajavA vijavAH kipyAzcipyA gaNDupadAstathA // sarpAntAH sapta raktajAH kRmayaH // 15 // cUravo dvimukhAzcaiva kSeyAH sapta puriissjaaH||8|| te saraktAzca kRSNAzca snigdhAzca pRthavastathA // purISajakRminAmAnyAha-ajavA ityAdi / ajavAdayo dvimukhAntAH sapta purISajAH kRmayaH // 8 // teSAmAkRtimAha-ta ityAdi / te raktajAH kRmayaH / pRthavaH sthuulaaH|shvetaaH sUkSmAstudantyete gudaM pratisaranti ca / teSAmevApare pucchaiH pRthavazca bhavanti hi // 9 // raktAdhiSThAnajAn prAyo vikArAn janayanti te||16|| shuulaagnimaandypaannddutvvissttmbhblsNkssyaaH|| teSAM karmANyAha-raktAdhiSThAnajAnityAdi / racAdhiSThAnaprasekArucihRdrogaviDnedAstu puriissjaiH|| 10 // jAn vyAdhisamuddezIyokAn kuSThavisarpapiDakAdIn // 16 // purISajAnA lakSaNamAha-zvetA ityAdi / ya ete purI- | mASapiSTAnnavidalaparNazAkaiH puriissjaaH|| SajAH kRmayaH zvetAH sUkSmAzca bhavanti, te bAhulyenAdRSTava- | mAMsamASaguDakSIradadhitailaiH kaphodbhavAH // 17 // zAddaM tudanti pratisaranti ca / teSAmeva saptAnAM madhye apare viruddhAjIrNazAkAyaiH zoNitotthA bhavanti hi|| pucchaiH pRthavo bhavanti / purISajaH saptabhiH kRmibhiH | jvaro vivarNatA zulaM hRdrogaH sadanaM bhrmH||18|| bhaktadveSo'tisArazca saMjAtakRmilakSaNam // 1vyAyAmavI ca divAzayAno viruddhabhuka saMlabhate krimIMstu iti mAdhavanidAne pA0 / 2 'ayavA viyavAH' iti paa0| / 1 'upacArAt' iti paa0| maimage Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM purISajAdikRmINAM sAmAnyakAraNamabhidhAyedAnIM vizeSa- pAnAntaramAha-kevUketyAdi / kevUkaH 'kesure' iti nAmnA kAraNamAha-mASapiSTAnnavidalelyAdi / piSTAnnaM taNDulAdi- prasiddhaH / pUrvavaditi kSaudyutamityarthaH / tIkSNabhojanaH tIkSNapiSTajam // 17 // 18 // dravyasaMskRtAhAraH ||dRshyaastryodshaadyaastu kRmINAM prikiirtitaaH||19|| palAzabIjavarasaM kalkaM vA taNDulAmbunA // 25 // kezAdAdyAstvadRzyAste dvAvAdyau parivarjayet // | // aparamapi pAnayogamAha-palAzabIjetyAdi / palAzabIidAnIM kRmINAM dRzyAdRzyatvena sAdhyAsAdhyatvena ca vibhA- | jakharasaM kalkaM veti palAzabIjakalkaM vA taNDulAmbunA pibe. gakaraNArthamAha-dRzyA ityAdi / AdyAstrayodazeti ajavAdyA | dityrthH|| 25 // dAruNAntA ityarthaH / kezAdAdyA iti kezAdAdyAH parIsarpAntA pAribhadrakapatrANAM kSaudreNa svarasaM pibet // raktajAH kRmaya ityarthaH / dvAvAdyAviti raktajApekSayaiva Ayo, pattUrasvarasaM vA'pi pibeddhA surasAdijam // 26 // tena kezAdaromAdAvityarthaH / tathA coktam-"asAdhyo dvau tu vijJeyau romakezAdasaMjJitau" iti // 19 // ___ aparamapi pAnayogamAha-pAribhadrakapatrANAmityAdi / pAribhadraH parvatanimbaH / pattUraH ziravAlikA / surasAdikaH suraeSAmanyatamaM jJAtvA jighAMsuH snigdhamAturam // 20 // sAdigaNaH // 26 // surasAdivipakkena sarpiSA vaantmaaditH|| virecayettIkSNatayogai lihyAdazvazakRJcUrNa vaiDaGgaM vA samAkSikam // . nidAnamabhidhAyedAnI cikitsAvasaraH-eSAmanyatamami mi. kRmighnamavalehayogamAha-lihyA dityAdi / azvazakRJcUrNa tyAdi / eSAM krimINAM madhye anyatamamekatamaM jighAMsuH, ghoTakapurISacUrNam / vaiDa viDAcUm / 'vaiDaGgam' ityatra snigdhamAturaM surasAdigaNavipakkena sarpiSA snigdhamAture jJAlA, 'baiDAlam' iti kecit paThanti; tatra biDAlaviTcUrNamiti Aditazca vAntaM tIkSNataryogaiH kaphanavirecanakalpokairvirecaye vyAkhyAnam ||diti piNDArthaH / 'duSTe ca koSThe kRmibhirmanuSyaM na vAmayet' | patrairmUSikapA vA supiSTaiH piSTamizritaiH // 27 // ityAdinA kRmiyuktasya puso vamananiSedhaH, tathA'pi kRmi | khAdet pUpalikAH pakkA dhAnyAmlaM ca pibedanu / yuktasya prathamAvasthAyAM vamanaM zastam , ato vAntamAdita krimighnapUpalikAmAha-patrairmUSikaparNA vetyAdi / mUSiityuktam // 20 // kaparNI dantI, anye mUSikakarNAkhyaM dravyAntaramAhuH / piSTarAsthApayeca tam // 21 // mizritaiH yavapiSTamizritaiH, tasya vizeSeNa krimiharakhAt / yavakolakulatthAnAM surasAdergaNasya ca // . dhAnyAmlaM kAlikam / anviti pUpalikAbhakSaNAnantaram / viDaGganehayuktana.kAthena lavaNena ca // 22 // yadyapi 'kSIrANi mAMsAni ghRtAni ca' ityAdipranthokkAdamlavirekAnantaraM kiM kuryAdityAha-vAsthApayedityAdi / baja varjanAdatra kAjikasyApi varjanaM prApnoti, tathA'pi kAjikasya tam AturaM yavakolAdInAM kAthena tathA surasAdigaNasya kvAthena prAyogikatvAt krimiharakhAcAtra kAJjikAnupAnaM, tathA hi viDAsAdhitanehayukena saindhavalavaNAnvitenAsthApayediti guNopavarNane kAjikaM kRmighnatvena dRSTam // 27||pinnddaarthH / gaNasya ceti cakArAt surasAdikalko'pi surasAdigaNe pakaM tailaM vA pAnamiSyate // 28 // praayH||21||22|| | viDaGgacUrNayuktairvA piTaizyAstu kArayet // pratyAgate nirUhe tu naraM nAtaM sukhAmbunA // kRmighnatelamAha-surasAdigaNe ityAdi / tailamiti surasAdiyukhyAt kRmighnairazanaistataH zIghra bhissgvrH||23|| | gaNe 'kAthakalkIkRte' iti zeSaH / viDajetyAdi / piSTaiH snehenoktena cainaM tu yojayet snehbstinaa|| yavAdipiSTaiH / bhakSyAn lakAdIn / vikalpavidhAnaM pUrvayogAAsthApanAnantaraM kiM kuryAdityAha-pratyAgata ityAdi / | pekSayA // 28||prtyaagte vyAdhuTite patite ityarthaH / sukhAmbunA uSNodakena / tatkaSAyaprapItAnAM tilAnAM snehameva vA // 29 // kRmighnairazanaiH kRmighnadravyasAdhitaiH svabhAvataH kRminaizca / neheno tatkaSAyaprapItAnAmityAdi / tatkaSAyaprapItAnAM viDAtena viDaGgasAdhitasnehena / snehabastinA anuvAsanena // 23 // -| kvAthabhAvitAnAm / atrApi kArayediti saMbandhanIyam // 29 // tataH zirISaki NihIrasaM kSaudrayutaM pibet // 24 // | zvAvidhaH zakRtazpUrNa saptakRtvaH subhAvitam // __ ato'nantaraM kRtAnnasaMsargaH kiM kuryAdityAha-tata ityaadi| viDaGgAnA kaSAyaNa aphalana tathaiva ca // 3 tata iti anuvAsanAnantaram / kiNihI kaTabhI // 24 // 1 'kejaka' iti pA0 / 2 'viDaGgacUrNapiSTAbhyAM tasmin bhakSya kevUkasvarasaM vA'pi puurvvttiikssnnbhojnH|| | tu kArayet' iti pA0 / Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 54] suzrutasaMhitA / 337 kSaudreNa lITvA'nupibedrasamAmalakodbhavam // ziraHprabhRtisaMzritakRmighnaM pradhamanamAha-zakRdrasamityAdi / akSAbhayArasaM vA'pi zakRdrasaM turajasyeti ghoTakapurISasya rasamityarthaH / suzuSkamiti zvAvidha ityAdi / zvAvidhaH seDhAyAH, zakRt viSThA, purISarasasya vizeSaNam / pradhamanamiti nAsAyAM cUrNaprakSepaNaM tasyAzcUrNa saptavArAn viDaGgakAthena bhAvitaM punatriphalAkkAthena | jJeyam // 35 // tathaiva bhAvitaM, kSaudreNa lIvA, anu pazcAt , AmalakodbhavaM | ayazcUrNAnyanenaiva vidhinA yojayedbhiSaka // bibhItakodbhavaM vA harItakIrasa vA'pi kSaudreNa pibediti sakAMsyanIlaM tailaM ca nasyaM syaatsursaadike||36|| saMbandhaH // 30 // __ amumeva pradhamana vidhiM lohacUrNeSvatidizannAha-ayacUrNAvidhireSo'yasAmapi // 31 // | nItyAdi / aneneti ghoTapurISakharasapradhamanavidhAnena / sakAMamumeva vidhi lohcuurnnaanaampytidishnnaah-vidhirityaadi|| syanAla kAsyApamAjanamasAsAhatam / 'surasAdaka' ityatra eSa vidhiH zvAvidhaH zakRccUrNavidhiH / ayasAmapIti trapusI 'vipakkaM' iti zeSaH / tena surasAdigaNakvAthavipakkaM tailaM kAMsyasatAmrarajatakRSNalohAnAmapi / etenaitaduktaM bhavati-pratyeka masIsahitaM nasyaM syAditi / tathA coktaM.-"surasAdizRtaM tailaM lohAdicUrNAnAM zvAvitpurISacUrNa vidhAnavadvidhiH kAryaH // 31 // nasya kAMsyamalAnvitam-" iti // 36 // pUtIkasvarasaM vA'pi pibedvA madhunA sh|| indraluptavidhizcApi vidheyo romabhojiSu // pibedvA pippalImUlamajAmUtreNa saMyatam // 32 // | romAdAdInAmatidezena cikitsAmAha-indraluptetyAdi / romabhojiSu romAdeSu / cakAreNa kezabhojiSvapIndraluptavidhiH saptarAtraM pibeSTaM trapu vA dadhimastunA // kArya iti samuccIyate ||puutiikH cirabilvaH / pibedityAdi / ajAmUtreNa chAgamUtreNa / pibeddhRSTamityAdi / trapu raGgaM, 'kathIra' iti loke / / dantAdAnAM samuddiSTaM vidhAnaM mukharogikam // 37 // dadhimastugrahaNam anyamastuniSedhArtha; anye 'dadhimastunA' ityatra dantAdAnAmapyatidezena cikitsitamAha-dantAdAnAmidadhigrahaNaM kUrcikAmastuparihArArthamiti vyAkhyAnayanti / tanna, tyAdi / mukharogikaM kRmidantotaM, vizeSeNa kRmidantokkacikidadhimastugrahaNena kUrcikAmastugrahaNamasaMbhavaM, sarvanibandhaviro-| tsitasya dantAnAM hitatvAt / yadyapi romAdadantAdAnAM rakadhAt samAnatantravirodhAca // 32 // jakhAt raktajasAmAnyacikitsAnantaramindraluptavidhyAdikaM vizepurISajAna kaphotthAMzca hanyAdevaM kRmIna bhiSak // SacikitsitaM kartumucitaM bhavati, tathA'pi kaphajA api roma dantabhakSaNaM kurvantIti pravyaktakaTukaM bhojanaM hitaM bhavediti * ' yat pUrvametacikitsitamuktaM tat purISakaphajAnAM kArya pratipAdanArtha romadantAdAnAM prathamaM cikitsitamuktam // 37 // miti darzayannAha-purISajAnityAdi / evamiti pUrvoktena raktajAnAM pratIkAraM kuryAt kuSThacikitsite // vidhinetyarthaH // 33 // idAnI sAmAnyacikitsitaM rakajAnAmatidezenAha-raktazirohRdaghrANakarNAkSisaMzritAMzca pRthagvidhAn // jAnAmityAdi / 'kuSThacikitsite' ityatra pUrvokameva samudiSTavizeSeNAJjanairnasyairavapIDaizca sAdhayet // 34 // miti padaM saMbandhanIyam / kecit 'kuSThacikitsitAt' iti * purISakaphajAnAM sAmAnyacikitsitamabhidhAyedAnI kapha- | paThanti ||jaanaamaashryvishessenn cikitsAmAha-zirohRghrANetyAdi / surasAdiM tu sarveSu sarvathaivopayojayet // 38 // ziraHprabhRtisaMzritAn nAnAprakArAn kRmIn vizeSeNAjanA surasAdiM tu sarveSvityAdi / sarveSu purISajAdiSu / sarvathaiva dibhiH sAdhayediti piNDArthaH / cakArAt gaNDUSakavalaprahAdi- annapAnasnAnAdividhinA // 38 // bhirapi / anye tu yadyapyajanAdikaM sAmAnyenoktaM, tathA'pya pravyaktatiktakaTukaM bhojanaM ca hitaM bhavet // anaM netrasthe, nasyAvapIDau ghrANaziraHsaMzrite ca, vizeSeNAjanA bhojane vidhyantaramAha-pravyaktetyAdi / pravyaktatiktakaTukadInAM netraadijkRmihrtvaat| hRdUtAnAM karNagatAnAM cArthavazAdeva kRmijahRdrogakRmikarNakacikitsitaizcikitsA kAryA; | miti tiktakaTukotkaTamityarthaH // m // 39 // cakArAt ziraHsthitAnAM kRmINAM kRmizirorogacikitsitaizci-kulatthakSArasaMsRSTaM kSArapAnaM ca pUji kitsA kAryeti gRhyata iti vyAkhyAnayanti / 'saMzritAn pAne'pi vidhyantaramAha-kulatthetyAdi / kulatthakSArasaMsRSTaM ityatra 'vraNajAn' iti kecit paThanti; anye 'saMzritAn kulasthabhasmodakasaMyuktam ? kSArapAnaM yavakSArapAnaM, tathA cokaM ityatra 'saMsRtAn' iti paThanti; karNasthAne ca vakra vizvAmitreNa-"yAvazUkasya pAnaM tu kulatthakSAravAriNA"paThanti // 34 // iti / kecit 'kulatthakSAra-' ityatra 'viDAkSAra- iti paThanti // 39 // zakRdrasaM turaGgasya suzuSkaM bhAvayedati // niSkvAthena viData manaM tu tt||35|| 1 'kulatthakvAthasaMsRSTaM kSIrapAnaM ca pUjitam' iti pA0 / Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM kSIrANi mAMsAni ghRtAni caiva bhidhAnAdeva lobhAdInAM vegadhAraNaM siddhaM; tasmAt prAptAn unmudadhIni zAkAni ca parNavanti // khIbhUtAniti vyAkhyAnaM yuktam / anye tu vAtAdInAM prAptAn samAsato'mlAnmadhurAn himAMzca yuktAn vegAn na dhArayet, na tu sAhasAdivegAn na dhArayekRmIna jighAMsuH parivarjayettu // 40 // diti vyAkhyAnayanti // 3 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya- | vaatvinnmuutrjRmbhaashrukssvodgaarvmiindriyaiH|| cikitsAtantre kRmipratiSedho nAma (SoDa- vyAhanyamAnaruditairudAvarto nirujyate // 4 // zo'dhyAyaH, AditaH) catuHpaJcAzatta- udAvartasya niruktidvArA kAraNAnyAha-vAtaviNmUtretyAdi / mo'dhyaayH||54|| azru netrodakaM, kSavaH chikA; indriyamatra zukramabhipretaM, 'zukrApravRttilakSaNaM cikitsitamabhidhAyedAnI nivRttilakSaNaM ciki- | zmarI tatsravaNaM bhavedvA' ityAdivakSyamANavacanAt ; abhidhAne tsitamAha-kSIrANi mAMsAnItyAdi / yadyapi 'saMkSepataH kriyA- | cendriyazabdaH zuke haSTaH, tathAca tadvacaH-"zrotravAgAdi sattvaM yogo nidAnaparivarjanam' iti vAkyAdeva kSIrAdInAM niSedha- ca zukraM cendriyamucyate"-iti / vyAhanyamAnaH avrudhymaanaiH| vidhiH siddhaH, tathA'pi kSIrAdInAM pratiSedhakaraNaM niyamArthaH tena | uditairiti uurdhvgtaiH||4|| kRmINAM nidAnamapi kSIrAdikaM madAtyaye madyavadveSajaM mA kSuttRSNAzvAsanidrANAmudAvarto vidhAraNAt // . bhUdityarthaH // 40 // | anyeSAmapi vidhAraNAdudAvartasaMbhavamAha-kSuttRSNetyAdi / iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- vAtaviNmUtrAdikAt kSuttRSNAdInAM bhinnapATho vAtAdInAM sannitavyAkhyAyAmuttaratantre kRmipratiSedho nAma catuHpaJcAza hitakAraNalaM tathA kSudAdInAM viprakRSTakAraNatvaM sUcayati; athavA ttamo'dhyAyaH // 54 // anena bhinnapAThena vakSyamANaM hetumAhArAdhitaM sUcayati / yathA 'vAyuH koSThAnugo rUkSaiH kaSAyakaTutikakaiH' ityAdi / ye kSudApazcapaJcAzattamo'dhyAyaH / dInAM bhinnapAThaM na paThanti; tanmate IdRzaH pAThaH,-'vAtaviathAta udAvartapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 mUtrajRmbhAzrukSavodgAravamIndriyaH / kSuttRSNAzvAsanidrANAM dhRtyoyathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| dAvartasaMbhavaH' iti / dhRtyA dhAraNenetyarthaH / nanu, adhovegaro dhAdapAnaprakopAdudAvartasaMbhavo yuktaH, azrujRmbhAdivegadhArakRmipratiSedhAnantaraM kRmicikitsitasya kadatiktakaSA NAt kathaM tasyotpattiH ? satyaM, azrujRmbhAdivegarodhAt koSThagato yAderudAvartahetusAdudAvarta pratiSedhArambho yukta ityata Aha vAyuryadA bhavati tdaa'paanprkopaadaavrtsNbhvH||athaat ityAdi / ut Urdhva vAtaviSmUtrAdInAM AvartI bhramaNaM yasmin roge. sa udAvartaH, anye purISaM cAyanA tasyAbhidhAsye vyAsena lakSaNaM ca cikitsitam // 5 // vartulIkRtamudAvarta manyante, lokaprasiddhatvAt // 1 // 2 // | tasyAbhidhAsye ityAdi / tasya udAvartasya / abhidhAsse adhazcordhvaM ca bhAvAnAM pravRttAnAM svabhAvataH kathayiSyAmi / vyAsena vistareNa // 5 // na vegAn dhArayet prAzo vAtAdInAM jijiivissuH||3|| trayodazavidhazcAsau bhinna etaistu kAraNaiH // vegadhAraNasyaikAntenodAvartahetukhAdvegadhAraNaniSedhamAha ___ tasya saMkhyAmAha-trayodazavidha ityAdi / bhinno medaM adhazcordhva cetyAdi / adhobhAvA mUtrAdayaH, UrdhvabhAvA udgArA-gataH / etaiH kAraNaiH pUrvokairvAtaviNmUtrAdibhiH ||dyH, teSAM bhAvAnAM vAtAdInAM vegAn na dhArayet / kimbhU | apathyabhojanAcApi vakSyate ca tathA'paraH // 6 // tAnAM ? khabhAvataH pravRttAnA, prakRtyaiva khAzayacyutAnAmityarthaH / etenaite'pravRttA balAnodIraNIyA iti sUcayati / jijIviSuH vAtAdivegarodhAtrayodazodAvartAnabhidhAyedAnI kAraNamedAdajIvitumicchuH purussH| kecit 'prAjJaH' ityatra 'prAptAn' iti paramapyAha-apathyetyAdi / aparo vAtAdhavarodhajebhyo'nyaH 6 paThanti / te ca vyAkhyAnayanti-vegaprahaNenaiva prAptAniti AdhmAnazUlau hRdayoparodhaM prAptaM yasmAdaprApto vego na bhavati, ataH prAptagrahaNamadhikaM, zirorujaM zvAsamatIva hikAm // tenAdhikena prAptagrahaNena keSAJcit prAptA api vegA dhAraNIyA kAsapratizyAyagalagrahAMzca ityAdhikyamAvedayati; tathA ca tantrAntare-"imAMstu dhAraye- balAsapittaprasaraM ca ghoram // 7 // dvegAn hitaiSI pretya ceha ca / lomeAdveSamAtsaryarAgAdInAM kuryAdapAno'bhihataH svamArge yaitendriyaH" iti / tacca vyAkhyAnaM na yuktaM, yasmAdvizeSA hanyAt purISaM mukhataH kssipedvaa|| 1'prAptagrahaNamadhikaM sat keSAMcit' iti paa0| 2 'jitendriyaH' vAtajodAvartalakSaNamAha-AdhmAnazUlAvityAdi / hRdayoiti paa0| | parodhaM hRdayAvaraNam / balAsapittaprasaraM zleSmapittaprasaraNam / Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 55] sushrutsNhitaa| 777 abhihataH avaruddhaH / khamArge gude / hanyAta purISaM purISakSayaM bhavanti gADhaM kSavathorvighAtAkuryAt kSipedvetyatrApi purISamiti saMbandhanIyam / galagrahAM- cchirolinAsAzravaNeSu rogaaH|| zveti cakArAt krimyAdInAM samAnatatranirdiSTAnAM prahaNam / kaNThAsyapUrNatvamatIva todaH apAnAvarodhena prANAdInAmapi prakopAt zirorukAsAdisaMbhavo kRjazca vAyoruta vaa'prvRttiH||13|| yuktH||7|| chikkAjodAvartalakSaNamAha-bhavantItyAdi / kSavathorvighAATopazUlau parikartanaM ca tAt chikkAvarodhAt / kaNThAsyapUrNavamiti kaNThamukhe vAyunA saGgaH purISasya tthorvvaatH||8|| pUrNe iva bhavataH / atIva todaH atIva vyathA, kaNThamukhayoreva / purISamAsyAdapi vA nireti kecit 'kaNThasya' iti paThanti, tanmate kaNThasyaiva pUrNavaM purISavege'bhihate narasya // . todazca / kUjaH avyaktavacanam / vAyorapravRttiH ucchvaasaavrodhH| uta vA athavetyarthaH / cakArAt mnyaastmbhaadyH||13|| purISajodAvartalakSaNamAha-AdopazUlAvityAdi / ATopa udraapuurH| parikartanaM gudamer3habastyAdiSu kRntanamiva vedanA / udgAravege'bhihate bhavanti ghorA vikArAH pvnprsuutaaH|| UrdhvavAto bahudAratA / AsyAt mukhAt / nireti nirgacchati / parikartanaM ceti cakArAt pinnddikodvessttnaadyH||8|| udArajodAvartalakSaNamAha-udgAravega ityAdi / ghorAH kaSTa tarAH / 'ghorAH' ityatra 'jantoH' iti kecit paThanti / pavanamUtrasya vege'bhihate narastu prasUtAH kampahikAhRdvibandhAdayaH ||kRcchrenn mUtraM kurute'lpamalpam // 9 // charvighAtena bhavezca kuSThaM mere gude vaGgaNabastimuSka yenaiva doSeNa vidagdhamannam // 14 // nAbhipradezeSvathavA'pi mUrdhi // chardijodAvartalakSaNamAha-charvighAtenetyAdi / kuSThagrahaNamatra aunaddhavastizca bhavanti tIvAH zItapittakopAdyupalakSaNArtham / yenaiva doSeNa vidagdhamannamiti zUlAzca zUlairiva bhinnamUrteH // 10 // yenaiva vAtAdyanyatamena doSeNa vidagdhaM duSTamannaM bhavettadoSAdhikamUtrodAvartalakSaNamAha-mUtrasyetyAdi / baGkSaNam udaroru- meva kuSThaM syAdityarthaH / cakArAt arocakAdayaH // 14 // sandhiH / muSkI annddau| mUrdhni uttamAGge |aanddhbstiH AdhmAta- mUtrAzaye pAyuni muSkayozca / mUtrAdhAraH / 'AnaddhabasteH' iti kecit paThanti, te ca Anaddha. zopho rujo mUtravinigrahazca // bastermUrdhni zUlA bhavantIti yojayanti / tanna, samAnatantraviro- zukrAzmarI tatsravaNaM bhavedvA dhAt / bhinnamUrteH bhinnaizarIrasya // 9 // 10 // te te vikArA vihate tu zukre // 15 // manyAgalastambhazirovikArA zukrajodAvartalakSaNamAha-mUtrAzaya ityAdi / mUtrAzaye jRmbhopaghAtAt pavanAtmakAH syuH|| bastI, pAyuni gude, zophaH ayathuH; rujo'pi mUtrAzayAzrotrAnanaghrANavilocanotthA diSveva bhavanti / mUtravinigraho mUtrApravRttiH / tattavarSa bhavanti tIvAzca tathA vikaaraaH||11|| sravaNaM, samAnatantrapratyayAt / te te vikArA iti hRtpIDA mardAdayaH zukravegavighAtajAH smaantnokaaH||15|| jRmbhodAvartalakSaNamAha-manyetyAdi / stambhazabdo manyA __ tandrAGgamArucivibhramAH syuH galAbhyAM pratyekaM saMbadhyate / galastambho galagrahaH / zirovi kSudho'bhighAtAt kRzatA ca dRsstteH|| kArAH sUryAvartAdayaH / pavanAtmakAH kampasuptyAdayaH, cakArAt kSujodAvartalakSaNamAha-tandretyAdi / tandrA vaikArikI arucivibhramAdayazca // 11 // nidrA; aGgamardaH agodveSTanamiva vedanA, sphuTaniketyanye AnandajaM zokasamudbhavaM vA vibhramaH atyartha cakrArUDhasyeva bhramaNam / kRzatA ca dRSTaH netrodakaM prAptamamuJcato hi|| dRGmAndyam ; cakArAt daurbalyAdayastantrAntarokA praayaaH||shirogurutvN nayanAmayAzca kaNThAsyazoSaH zravaNAvarodhabhavanti tIvAH saha pInasena // 12 // stRSNAbhighAtAbRdaye vyathA ca // 16 // azrujodAvartalakSaNamAha-AnandajamityAdi / netrodakam tRSNAjodAvartalakSaNamAha-kaNThAsyazoSa ityAdi / zrava. azru, prAptaM pravRttyunmukham / pInaso'tra pratizyAyaH, samAnatantra- | NAvarodho bAdhiryam / cakArAt zramakhedAdayaH samAnata. darzanAt / cakArAt pratizyAyAdayaH // 12 // brokaaH||16|| 1 vaGgaNamuSkayozca' iti paa0| 2'mAnavasteH' iti paa0| 1 vA gudamuSkayozva' iti pA0 / 2 'tandrAGgamardAvaruciH samazva' 3 'viddhazarIrasya' iti paa0| iti paa0| ma maM... Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM zrAntasya niHzvAsavinigraheNa bhaddAru ghanaM mUrvA haridrA madhukaM tathA // hRdrogamohAvathavA'pi gulmH|| kolapramANAni pibedAntarikSeNa vAriNA // 24 // ucchvAsajodAvartalakSaNamAha-zrAntasyetyAdi / zrAntasya duHsparzAkharasaM vA'pi kaSAyaM kuGkamasya ca // drutagamanAdinA khinnasya / zrAntasyetyanenAdhAntasya zvAsa toyanAzAntasya zvAsa- ervArubIjaM toyena pibedvA'lavaNIkRtam // 25 // ' dhAraNAdapi pIDA na bhavatIti sUcyate / moho vaicittyam // - paJcamUlIzRtaM kSIraM drAkSArasamathApi vaa| jRmbhA'Ggamardo'GgazirokSijADyaM | sauvarcalADhyAmityAdi / sauvarcalADhyAM sauvarcalotkaTAm / nidrAbhighAtAdathavA'pi tndraa||17|| madirAM madyam / tuzabdAt sarpiSo'vapIDanAdikaM samAnatantroktaM nidrAjodAvartalakSaNamAha-jRmmetyAdi / jADyazabdo'GgA- grAhyam / kiM madirAmeva pibedathavA'nyadapItyAha-elAmidibhiH saMbadhyate; jADyam apATavaM, gaurava miti tAtparyArthaH tyAdi / dhAtrIphalAnAM kharasaM sajalaM veti na kevalaM dugdhaM pibe||17|| dAmalakarasaM sodakaM pibedityarthaH / 'gardabhasya' ityatrApi 'purISara sam' iti sNbdhyte| mAMsopadaMzaM mAMsabhakSaNasahitaM,madhu madyam / tRSNArditaM parikliSTaM kSINaM shuulairbhidrutm|| taca drAkSodbhavaM, samAnatantradarzanAt / tathA ca tadvacaH,-"drAkSozakRddhamantaM matimAnudAvartinamutsRjet // 18 // dbhavaM cApi pibenmadyaM mAMsopadaMzakam" iti / gauDikaM sIdhu parityAjyodAvartalakSaNamAha-tRSNArditamityAdi / parikti guDakRtaM sasyakam / atrApi mAMsopadaMzamiti saMbadhyate / Tam atyarthamavasannaM, kriyArahitamiti yAvat ; anye samantato bhadradArvityAdi / bhadradAru devadAru / dhanaM mustA / mUrvA corabhAvena klezamupagataM parikliSTaM manyante / abhidrutaM pIDitam / snAyuH / madhukaM yaSTImadhu / kolapramANAni ardhakarSapramANAni / utsRjet parityajet // 18 // duHsparzA duraalbhaa| ervAruH grISmakarkaTikA / alavaNIkRtam sarvepteSu vidhivadudAvarteSu kRtsmshH|| ISatsaindhavayuktam / paJcamUlI laghupazcamUlaM, samAnatantrasaMvAdAt; . vAyoH kriyA vidhAtavyAH svamAgepratipattaye // 19 // tathA coktam-"laghunA paJcamUlena bhRtaM kSIre pibennaraH"-' sAmAnyataH pRthaktvena kriyAM bhUyo nibodha me|| | iti // 21-25||srvdodaavrtessu vAyoH sadbhAvAt sAmAnyena vAtaharauM | yogAMzca vitaredatra pUrvoktAnazmarIbhidaH // 26 // kriyAmAha-sarveSveteSvityAdi / vidhivat yathAvidhi / kRtsnazaH : mUtrakRcchrakramaM cApi kuryaannirvshesstH|| sAmastyena / kriyAH snehakhedAdikAH / svamArgapratipattaye vAyo | bhUyo vakSyAmi yogAna yAna mUtrAghAtopazAntaye // rAtmamArgapravartanAya / sAmAnyataH sAmAnyena / 'sarveSu' ityatra 'navasu' iti paThilA vAtajodAvartAdiSu navasaMkhyeSu vAyoH idAnIM mUtrajodAvarte azmarImUtrakRcchamatrAghAtacikitsikriyA vidhAtavyeti vyAkhyAnayantiH tana, bubhakSoddhavAdiSvapi tAnyatidizannAha-yogAMzca vitaredityAdi / vitaret dadyAta / catuDUMdAvarteSu vAyoH sadbhAvAdvAtaharI kriyA kriyata iti / pRtha- atra mUtrajAdAvata / pUrvAkkAn 'kuzaH kAzaH zaraH' ityAdikatvena kriyAmityAdi / pRthaktvena pratyekam // 19 // nA'zmarIcikitsitokAn / bhUyaH atizayena / 'vakSyAmi yAn yogAn' ityatrApi 'tAn kuryAt' iti saMbadhyate // 26 // 27 // AsthApanaM mArutaje snigdhasvinne viziSyate // 20 // AsthApanamityAdi / AsthApanaM nirUhaH, taccAnulomika- svahaH svadarudAvata jRmbhAja samupAcaret // vAtaharadravyakRtam / snigdhakhinne 'Ature' iti zeSaH / vizi- jRmbhaNajodAvartacikitsitamAha-snehairityAdi / hahaiH dhyate viziSTaM bhavati, vizeSeNa kriyata iti tAtparyArthaH // 20 // khedairiti padadvaye'pi bahuvacanAccaturbhiH snehaizcaturbhizca khedaipurISaje tu kartavyo vidhirAnAhiko bhavet // rityarthaH // purISaja ityAdi / AnAhiko vidhiH phalavAdiko vAta- | azrumokSo'zruje kAryaH snigdhakhinnasya dehinaH // 28 // vyAdhyukto visUcyA vakSyamANo vA / tuzabdAt anuktamanyadapi azrujodAvartacikitsAmAha-azrumokSa ityAdi / azrumokSaH purISAnulomanaM kartavyam // azruniHsAraNam / atra luptacakAranirdezAttIkSNabhaanAdika sauvarcalADhyAM madirAM mUtre tvabhihate pibet // 21 // | vakSyamANamatrApi saMbandhanIyam // 28 // palAM vA'pyatha madyena kSIraM vA'pi pibennrH|| | tIkSNAanAvapIDAbhyAM tIkSNagandhopazicanaiH // dhAtrIphalAnAM kharasaM sajalaM vA pibejyaham // 22 // | vartiprayogairathavA kSavasaktiM pravartayet // 29 // rasamazvapurISasya gardabhasyAthavA pibet // | (tIkSNauSadhapradhamanairathavA''dityarazmibhiH // ) mAMsopadazaM madhu vA pivedvA sIdhu gauDikam // 23 // kSavajodAvartacikitsitamAha-tIkSNAjanAvapIDAbhyAmityA1 dhAvanAdinA' iti pA0 / 2 vidhAtavyA' iti paa0| di / tIkSNazabdo'janAvapIDAbhyAM saha saMbadhyate / avapIDo Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 55] suzrutasaMhitA / 779 nasyabhedaH / tIkSNagandhopaziGkhanaiH maricAdicUrNAvaghrANaH / varti- iti / iSTakathA anukUlakathAH, 'zRNuyAt' iti zeSaH / 'iSTakaprayogA dhUmavartiprayogAH / atra luptAdizabdAt akarazmivi- thArataH' iti pAThAntaram / khapyAt nidrAM gacchet // 35 // lokanAdayo gRhyante / tathA ca-"tIkSNadhUmAjanAghrANanAvanA- AdhmAnAdyeSu rogeSu yathAkhaM prayateta hi|| kavilokanaiH / pravartayet kSuti saktAm" ityAdi / kSavasaktiM yacca yatra bhavetprAptaM tazca tasmin prayojayet // 36 // chikAyA apravartanam / kecittIkSNAjanAvapIDAbhyAmiti pada- udAvartacikitsitamabhidhAyedAnIM tadupadravacikitsitamazrujodAvarta eva manyante na kSavaje, anaupayikalAttantrAntara- mAha-AdhmAnAdyeSu rogeSvityAdi / AdhmAnAyeSu vegAvarodhavirodhAca // 29 // jAteSu / AdizabdAt zUlaparikartikApurISasanAdInAM grahaNam / udgAraje kramopetaM snaihikaM dhUmamAcaret // 30 // yathAkhaM yasyAdhmAnAderyadAtmIyamauSadhaM vAtavyAdhyAdicikitsisurAM sauvarcalavatIM bIjapUrarasAnvitAm // toktaM tena prayateta prayatnaM kurvIta / anyadapyucitaM cikitsita udgAraje kramopetamityAdi / kramopetaM dhUmanasyakavalagraha- mAdhmAnAdiSu kAryamityAha-yazcetyAdi / yadauSadhaM yasmin cikitsitoktakramasaMyuktam / kimadvAraje naihikaM dhUmamevAcare- AdhmAnAdau prAptaM yuktam // 36 // dutAnyadapItyAha-surAmityAdi // 30 // vAyuH koSThAnugo rUkSaiH kaSAyakaTutiktakaiH // chAghAtaM yathAdoSaM samyaka snehAdibhirjayet // 31 // bhojanaiH kupitaH sadya udAvarta karoti hi // 37 // sakSAralavaNopetamabhyaGgaM cAtra dApayet // vAtamUtrapurISAlukkaphamedovahAni vai|| __chAghAtamityAdi / chAghAtaM chAghAtajamadAvarta. kAraNe srotAMsyudAvartayati purISaM cAtivartayet // 38 // kAryopacArAt / yathAdoSaM doSasyAnatikrameNa / mAdizabdAta tato hRdvastizUlArko gaurvaarucipiidditH|| vamanAdayaH / sakSAralavaNopetam ISadyavakSArasaindhavasaMyukta; yadyapi vAtamUtrapurISANi kRcchreNa kurute nrH|| 39 // tantrAntare tailAbhyaGga uktastathA'pyatra vRddhasaMpradAyAmRtAbhyaGgaH | zvAsakAsapratizyAyadAhamohavamijvarAn // kAryaH / cakArAt vyAyAmopavAsAdayo gRhyante / vamyAghAta' tRSNAhikAzirorogamanaHzravaNavibhramAn // 40 // iti kecit paThanti // 31 // labhate ca bahUnanyAn vikArAn vAtakopajAn // bastizuddhikarAvApaM caturguNajalaM pyH|| 32 // 'apathyabhojanAcApi vakSyate ca tathA'paraH' iti yaduktaM AvArinAzAt kathitaM pItavantaM prkaamtH|| tasyAvasaraH-vAyurityAdi / koSThAnugo vAyuratra apAnaH, ramayeyuH priyA nAryaH zukrodAvartinaM naram // 33 // samAnatantradarzanAt / tasya lakSaNamAha-vAtetyAdi / udAvartabastizuddhikarAvApamityAdi / bastizuddhikarAvApaM kUSmANDa yati UrdhvamAvartayati, adhovahAni srotAsyUyavahAni karotIkatRNapaJcamUlAdiprakSepam / prakSepadravyapramANaM kSIrASTAMzena / payaH tyarthaH / purISaM cAtivartayediti uSTrAdipurISavat kaThinaM kuryAdi. kSIram / prakAmataH khecchayA nAryaH zukrodAvartinaM naraM ramayeyuH tyarthaH / tataH tasmAddhetoH / vibhramo vyApadvizeSaH / anyAn bhjeyuH| yadatra ramaNe strINAM kIMtvenAbhidhAnaM tat zukrodA AdhmAnapratyAdhmAnAdIn // 37-40||vrtino harSAdhikyasaMjananArtham / priyA manonukUlAH / luptaca taM tailalavaNAbhyaktaM snigdhaM vinnaM nirUhayet // 41 // kArAt tAmracUDAdayastatrAntaroktA graahyaaH|| 32 // 33 // doSato bhinnavarcaskaM bhuktaM cApyanuvAsayet // kSudvighAte hitaM snigdhamuSNamalpaM ca bhojanam // tasya cikitsitamAha-taM tailetyAdi / tam udAvartinam / doSata ityAdi / bhinnavarcaskaM nirUhabhinnapurISaM puruSaM doSamapekSya kSudvighAte hitamityAdi / cakArAt laghvapi ||tRssnnaaghaate pibenmanthaM yavAgU vA'pi zItalAm 34 bhuktavantamanuvAsayediti saMbandhaH / kecidatrAnuvAsanaM nirUhA tiyogavyApatprazamanArthaM manyante; tanna, samAnatantravirodhAt; tRSNAghAte pibenmanthamityAdi / manthaH saghRtazItalajala tathA ca.-"udAvarte khapathyotthe suniruDhaM tato bhiSak / bhUtAH saktavaH / yavAgUratra peyaa| apizabdAt zItalajalAva yathAdoSaM bhuktavantamAzu caivAnuvAsayet" iti / kecit gAhapAnAdikaM grAhyam // 34 // 'bhinnavarcaska' ityatra 'bhinnavAsi' iti paThilA anulomanI. bhojyo rasena vizrAntaH zramazvAsAturo nrH|| yAni bhuktavantamiti vyAkhyAnayanti // 41 // bhojyo rasenetyAdi / bhojyo bhojayitavyaH / rasena nacecchAnti bajatyevamudAdhartaH sudaarunnH||42|| mAMsarasena // athainaM bahuzaH khinnaM yujhyAt snehvirecnaiH|| nidrAghAte pibeta kSIraM khapyAcceSTako nrH||35|| nikahAnuvAsanAbhyAmapyaprazAmyatyudAvarte cikitsitamAha nidrAghAte pibet kSIramityAdi / kSIraM gokSIraM na mAhiSaM, na cecchAntimityAdi / evaM pUrvoktavidhinA / enam udAvartipradhAnakalpanAzrayaNAt samAnatantradarzanAca / tathA ca tatrA-nam / khinnaM nigdhakhinnam , AdilopAt / snehavirecanaireraNDantaram,-"nidrAghAte pibet kSIra gostanAdathavA naraH-" | tailAdibhiH // 42 // 1 'ramayeran' iti pA0 / 2 vaSyAcaSTakathArataH' iti paa0|| 1 bhanuraktajanakathAH' iti pA0 / Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM pAyayeta trivRtpIluyavAnIramlapAcanaiH // 43 // ikSvAkumUlamityAdi / ikSvAkuH kaTutumbI / vizalyA hiGgakuSThavacAsvarjiviDaGgaMvA dviruttaram // kASThapATalA, indravAruNItyanye / kiNvaM surAbIjaM; agnikaH yogAvetAdAvarta zUlaM cAnilajaM htH||44|| | ajamodA / pUrvavaditi uSNodakenetyarthaH / mUtreNa gomUtreNa / apathyajodAvarte yogadvayamAha-pAyayetetyAdi / pIluH | agniH citrakaH ||49||ussttrpriyo guDaphalaH, bhAdAnake 'pIlu' iti prasiddhaH / amla. yavaprasthaM phalaiH sArdhaM kaNTakAryA jalADhake // 50 // pAcanaiH amlaM kAlikaM, pAcanAni citrakAdIni, taiH saha | paktvA'rdhaprasthazeSaM tu pibeddhiGgAsamanvitam // pAyayedityarthaH / trivRdAdiH eko yogaH, higvAdistu dvitiiyH| | yavaprasthamityAdi / kaNTakArIphalayavayoH samuditena samakharjI svrjikaakssaarH| dviruttaramiti AdyAca dravyAduttarottaraM bhAgena prasthaM SoDazapalAni / jalADhakaM toyasya catuHSaSTidravyaM dviguNaM prAhyam / dviruttaramiti padaM na pUrvayoge saMbandhanIya, palAni, vRddhavaidyavyavahArAdatra toyadvaiguNyaparibhASA nAdriyate / 'dviruttarA hivacA sakuSThA' ityAdinA tantrAntare darzitakhAt / ardhaprasthazeSam aSTau palAni / atra kAthasyASTI palAni yavAnIrityatra yavAgUmiti kecit paThanti / apare 'amla- | bahukhAt kathaM pAtavyAnIti nAzaGkanIyaM, "RSayaskheva jAnanti pAcanaiH' ityatra 'amlapAnakaiH' iti paThisA amladravairiti dravyasaMyogajaM phalam" ityukteH / ye tu pUrvoktadevadAdivyAkhyAnayanti // 43 // 44 // . pAnavadatrApi toyasya mAnAdhikyamicchanti, te kaNTakAridevadArvagniko kuSThaM zuNThI pathyAM palaGkaSAm // phalAnyapi prasthapramitAni gRhNanti / kecit 'yavaprasthaM pale dve pauSkarANi ca mUlAni toyasyardhADhake pacet // 45 // ca kaNTakAryA' iti paThanti // 50 ||paadaavshissttN tat pItamudAvartamapohati // madanAlAbubIjAni pippalI sanidigdhikAm // 51 // devadAmikAvityAdi / agnikaH ajamodA / pathyA harI- saMcUrNya pradhamennADyA vizatyetadyathA gudam // takI / palakRSA gugguluH / ardhADhakaM dvAtriMzatpalAni, madanAlAbubIjAnItyAdi / madanaM madanaphalaM, tasya bIjAni pAdAvaziSTam aSTapalapramitaM, vRddhvaidyvyvhaaraatttraantrdrshnaacc| vaitaraNasaMvAdAt / tathA ca tadvacaH,-"madanAlAbunobIja tathA ca tatrAntare uktam,-"kuSThaM palaGkaSAM payAM zuNThI | kaNTakArIkaNAnvitam"-ityAdi / nidigdhikA kaNTakArI / dArvamipuSkaram / dvAtriMzatA toyapalaiH paktvA pAdAvazeSitam / etAni saMcUrNya nADyA pradhamet mukhAdivAyunA kRlA gude pAyayet" ityAdi / yadyapi 'kAthasyAJjaliriSyate' iti | prerayet // 51 // - . paribhASA vidyate, tathA'pi mAnAnuktau paribhASAzrayaNaM na cUrNa nikumbhakampillazyAmekSvAkkagnikodbhavam // 52 // purunakke mAne / kecidardhADhakaM catuHSaSTipalAni manyante, te kRtavedhanamAgadhyolavaNAnAM ca sAdhayet // ca SoDazapalonmitaM kvArtha pAyayanti; apare kvAthabAhulyAt garvA mUtreNa tA vartIH kArayettu gudaanugaaH|| kramazaH kAthapAnamicchanti na punarekasminneva divase; tanna, sadyaH zarmakarAvetau yogAvamRtasaMmatau // 53 // . samAnatantravirodhAt // 45 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyamUlakaM bamUlakam // 46 // cikitsAtantre udAvartapratiSedho nAma ArevataphalaM cApsu paktvA tena ghRtaM pacet // (saptadazo'dhyAyaH, AditaH) paJcatat pIyamAnaM shaastyuamudaavrtmshesstH||47|| paJcAzattamo'dhyAyaH // 55 // udAvarte pAnArtha ghRtamAha-mUlakamityAdi / zuSkamiti | cUrNamityAdi / nikumbho dantIvRkSaH, kampillaH rocanikA, mUlAIkayorvizeSaNam / varSAbhUH punarnavA / paJcamUlakaM bilvAdi- zyAmA aruNamUlA trivRt, ikSvAkuH kaTutumbI, agnikaH pazcamUlam / ArevataphalaM girimAlakaphalam / paktveti kvAthapA- ajamodA, kRtavedhanaM kozAtakImedaH, mAgadhI pippalI, kpribhaassyaa| tena kvAthena / zAsti hantItyarthaH // 46 // 47 // | lavaNAni saindhavAdIni, gudAnugA gudapravezayogyapramANA / vacAmativiSAM kuSThaM yavakSAraM harItakIm // zarmakarau sukhakarau / etau yogAviti madanAdicUrNapradhamanayogakRSNAM nirdahanI cApi pibeduSNena vaarinnaa||48|| vartiyogau / amRtasamitI amRtatulyau, jIvanIyAtmakatvAt / vacAmativiSAmityAdi / nirdahanI agnimanthaH, gaNikA- vartikalpanAM kathayati-nikumbhAdIno cUrNa gomUtreNa pakvA riketyanye // 48 // ghane zItIbhUte ca sati vartIH kArayet // 52 // 53 // ikSvAkumUlaM madanaM vizalyAtiSiSe vcaam|| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nivandhasaMgrahAkhyAyAM kuSThaM kiNvAgniko caiva pibettulyAni pUrvavat // 49 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratatre udAvarta pratiSedho nAma mUtreNa devadArpamitriphalAbRhatIH pibet // paJcapaJcAzattamo'dhyAyaH // 55 // 1'cApi niyacchataH' iti pA0 / 2 'vacA' iti pA0 / 3 zamayeddAvarvamazeSataH'pati pA0 / | 1 'yogasaMyogajaM' iti pA0 / Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 56] sushrutsNhitaa| 781 * ssttpnycaashttmo'dhyaayH| kukSirAnAte'tyartha pratAmyati vikUjati // athAto visUcikApratiSedhamadhyAyaM niruddho mArutazcApi kukSau viparidhAvati // 7 // | vAtavaconirodhazca kukSau yasya bhRzaM bhavet // vyaakhyaasyaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| | tasyAlasakamAcaSTe taiSNodgArAvarodhako // 8 // ___ alasakalakSaNamAha-kukSirityAdi / kukSiH udaram / udAvartapratiSedhAnantaramudAvartAzritavAtapratilomyakRtamandA Anahyate AdhmAnayukto bhavati / atyarthamatizayaM yathA tathA / nervisUcikAhetukhAdvisUcikApratiSedhArambho yukta ityata Aha tAmyati tamasi pravizatIva / vikUjati avyaktazabdaM karoti / athAta ityAdi / visUciketyatra Adizabdo lupto draSTavyaH, viparidhAvati vizeSeNa samantAdgacchati // 7 // 8 // tenAlasakavilambikayograhaNam // 1 // 2 // duSTaM tu bhuktaM kaphamArutAbhyAM ajIrNamAma viSTabdhaM vidagdhaM ca yadIritam // pravartate nordhvamadhazca yasya // visacyalasakau tasmAdbhaveccApi vilambikA // 3 // vilambikAM tAM bhRzaduzcikitsyAvisacyAdInAM kAraNamAha-ajIrNamAmamityAdi / yadI- mAcakSate zAstravidaH puraannaaH||9|| ritamiti 'annapAna vidhau' iti zeSaH / tasmAt ajIrNAt / yadatra vilambikAlakSaNamAha-duSTamityAdi / bhuktaM bhojanam / caturthAjIrNasya rasazeSasyopAdAnaM na kRtaM tadapariNAmamAtralena | duSTamityatra 'kaphamArutAbhyAm' iti saMvandhanIyam / yadyapi vila. tasya visUcyAdyArambhakatvAbhAvAdekIyamatalenoktalAca / visU-mbikA bAhalyena vidagdhAjIrNAjjAyate, vidagdhAjIrNAcca pittaM cyalasakAbhyAM yadvilambikAyAH pRthagvibhaktinirdezaH kRtaH, duSTaM na vAyurduSTo bhavati na vA zleSmA, tathA'pi pittaduSTyA tattasyA asAdhyatvAvabodhanArtham , itarayozca prAyaH kRcchrasAdhya- | itarayorapi duSTiH, tasmAt kaphamArutAbhyAM duSTamityuktam evaM khabodhanArtham // 3 // bAhulyena AmAviziSTakhotthitayorvisUcyalasakayoH kaphavAtAsUcIbhiriva gAtrANi tudana sNtisstthte'nilH|| | dhikayorapItaradoSasadbhAvo jJeyaH / 'duSTam' ityatra 'lInam' iti yasyAjIrNena sA vaidyairucyate ti visacikA // 4 // kecit paThanti / iyameva vilambikA tatrAntare 'daNDAlasaka' iti nAmnA kathyate // 9 // visUcyA niruktimAha-sUcIbhirityAdi / vaidyaiH zrAdyairityarthaH / ucyate ti 'varNAgama-' ityAdinA ikAralopAt | yatrasthamAma virujettameva dezaM vizeSeNa vikaarjaataiH|| sAdhuH / 'tudan' ityatra 'bhindan' iti kecit paThanti / yadatra | doSeNa yenAvatataM skhaliGgaistaM lkssyedaamsmudbhvaishc|| visUcyAdInAM prApaM na bhaNitaM tadrUpANyevAlpAnyAsAM prAgrUpaM, idAnI pUrvoktalakSaNavizeSamatidezenAha-yatrasthamAmamina tu prAgrUpAntaramastIti bodhayati // 4 // tyAdi / yatrasthaM yasmin deze sthitaM, yena ca doSeNAvatarta na tAM parimitAhArA labhante viditaagmaaH|| vyAptamAma syAt, tameva dezaM yasmAdvizeSeNa rujet tasmAt kAraNAttaM dezaM tadoSalakSaNairvikArajAtaistodAdibhirAmasamunavaiva mUDhAstAmajitAtmAno labhante klussaashyaaH||5|| | lijhaiH stambhAdhmAnAdibhirlakSayediti piNDArthaH / nanu, yatrastha. idAnImajIrNaparivarjane yatnAtizayaH kArya iti prati. mityanena AmasthAnakathanena kiM prayojanaM ? yasmAdyatra sthito pAdanArthamAha-na tAmityAdi / parimitAhArA aniSiddhAzanaM vikRto doSo bhaviSyati tatraiva rujaM kariSyati? satyaM, naivaM bhujAnAH / viditAgamA jJAtabhojanopadezAH / mUDhAH pazutulyAH, sarvatra, yathA gaNDamAlAdau piNDikAsthitasyApi doSasya prIvAdI sevyAsevyAhArAnabhijJA ityarthaH / ajitAtmAnaH ajitendriyaaH| vikArakartavadarzanAtU / AmapIDitadezAvabodhazcAtra sukhaci. kaluSAzayAH praduSTAmAzayAH, AmAzayaduSTizca duSTAnasaMparkA- kitsAkaraNArthamuktaH / arthAt yatra yasmin sthAne sthitamAmadvAtAdikopAca; kecit 'azanalolupAH' iti paThanti // 5 // | majIrNa virujedviziSTaM rujaM kuryAt tameva dezaM lakSayedvaidyaH, mUrchAtisArau vamathuH pipAsA kairvikArajAtaiH? AmasamudbhavaiH stmbhgaurvaadibhiH| brahmadevakha yena doSeNa vAtAyanyatamenAnugatamAmajaM doSaM khaliGgairvAtAzUlaM bhrmodvessttnjRmbhdaahaaH|| dhanyatamadoSaliGgairlakSayediti vyAkhyAnayati / apare'nyathA vaivarNyakampo hadaye rujazca paThikhA vyAkhyAnayanti, taca ziSyabuddhivyAkulakartRlAddhabhavanti tasyAM zirasazca bhedH||6|| nthagauravabhayAca parihRtam // 10 // visUcikAlakSaNamAha-mUrchAtisArAvityAdi / vamathuH chardiH / udveSTanaM javAdInAM moTanaM, khallIti loke / tasyAM visU. 1'kukSAbupari dhAvati' iti paa0|2 'tRSNodvArI tu yasya tu' cikAyAm / birasazca medaH zirovidAraNamiva vedanA // 6 // iti paa0| 3 'tu vivarjanIyA' iti paa0| 4 'pittaduSTAvitara | yorapi' iti paa0| 5 'AmAviSTagdhocchtiyoH' iti pA0 / 1'tu' iti pA0 / 2''zanalolupAH' iti pA0 / / 6 'zarIraM talakSaNairAmasamudbhavaizca' iti paa0| Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM yaH zyAvadantauSThanakho'lpasaMza manyante / 'sarvAsu' ityatra kecit 'sarvAMzca' iti paThanti, shchdyrdito'bhyntryaatnetrH|| te vakSyamANayogavizeSaNaM kurvanti / yogAnityAdi / aparAn kSAmakharaH sarvavimuktasandhi vakSyamANAn / nibodha jAnIhi / 'apakkasya pAcanArtha pakkasya ryAyAnaraH so'punarAgamAya // 11 // cAnulomanArtha' iti zeSaH // 13 // asAdhyalakSaNamAha-ya ityAdi / zyAvazabdo dantAdibhiH pathyAvacAhiGgukaliGgagRJjapratyeka saMbadhyate / alpasaMjJo mandacetanaH / abhyantarayAtanetraH ___ sauvarcalaiH sAtiviSaizca cUrNam // kSINadRSTiH / apunarAgamAya apunarAvRttaye // 11 // sukhAmbupItaM vinihantyajIrNa sAdhyAsu pAryordahanaM prazasta zUlaM visUcImaruciM ca sdyH|| 14 // magnipratApo vamanaM ca tIkSNam // tAneva yogAnAha-pathyetyAdi / kaliga indrayavaH / gRjano pakke tato'nne tu vilaGghanaM syAt rasonabhedaH / ajIrNam AmazeSaH, na tu taruNAjIrNaH tatrauSadhasaMpAcanaM cApi virecanaM ca // 12 // niSedhAt / visUcIti zeSA natu sadyotthA visUcI, tatrApyauSaidAnI cikitsitamAha-sAdhyAkhityAdi / sAdhyAsu visU. dhaniSedhAt // 14 // cikAsu / pANidahanamatra saMjJAprabodhanArthamadho'tipravRttivAraNArtha kSArAgadaM vA lavaNaM viDaM vA ca / agnipratApanam AmapAcanArtham / tIkSNaM ca vamanamannaza- guDapragADhAnatha sarSapAn vA // lyanirharaNArtham / sAdhyAsviti padamasAdhyaparihArArtha, sAdhya- amlena vA saindhavahiGgayuktI zAne yamAtizayapratipAdanArtha ca / pAkAbhimukhe'ne doSazeSa- __sabIjapUrNau sadhRtau trivargoM // 15 // nirharaNArthamAha-pakka ityAdi / pakke pAkAbhimukhe / vilaGghanaM kaTutrikaM vA lavaNairupetaM vividhalavanaM, tacca yathAvasthaM yojyaM; anye viziSTaM laGghana- pibet muhIkSIravimizritaM tu // mAhuH, tacopavAsaH / saMpAcanamatra khedAdibhiH / vireca. kalyANakaM vA lavaNaM pibettu namatra phalavAdibhiH / yadyapi virecanamatra sAmAnyenoktaM, yaduktamAdAvanilAmayeSu // 16 // tathA'pi viSTaimbhe sati jJAtavyam / anye tu paThanti 'vAnte kSArAgadamityAdi / kSArAgadaM 'dhavAzvakarNazirISa-' (ka. a.6) tato'ne tu vilaGghanaM syAt saMpAcanaM recanadIpane ca' iti / ityAdinA dundubhikhanIyoktam / lavaNaM viDalavaNam / atrApyute ca visUcyAM vamane prayukta pazcAdvilaGghanAdikaM yojyamiti SNAmbunA pibediti saMbandhanIyam / guDapragADhAnityAdi / manyante / pAcanamatIsAroktaM 'devadArvabhayA-' ityAdikaM, dIpanaM guDapragADhAn guMDADhyAn / amlenetyAdi / amlena kAlikena / pippalyAdikaM, zeSaM pUrvavat / anye 'pakSe tato'nye tu' iti sabIjapUrI bIjapUrasahitau / sadhRtau tulyprmaannau| trivargoM paThanti, te ca pakSAdvirecanaM deyamiti kecinmanyanta iti triphalAtrikaTuko / 'sabIjapUrau' ityatra kecit 'sazAkabIjo' vyAkhyAnayanti; tatra TIkAkRdbhirbahu vyAhRtaM tacca pranthagaurava- iti paThilA zAkavRkSabIjasahitAviti vyAkhyAnayanti / bhayAt parityaktam // 12 // yaduktamAdAviti 'gaNDIrapalAza- (ci. a. 4) ityAdinA vizuddhadehasya hi sadya eva vAtavyAdhicikitsite yaduktamityarthaH / 'AmeSvanilAmayeSu' mUrchAtisArAdirupaiti zAntim // iti kecit paThilA AmavAte iti vyAkhyAnayanti / atrApi amleneti saMbadhyate // 15 // 16 // kasmAdvisUcyAM vamanavirecane prayoktavye ityAha-vizuddha kRSNAjamodakSavakANi vA'pi dehasyetyAdi / hi yasmAt / upaiti gacchati // tulyau pibedvA magadhAnikumbhau // AsthApanaM cApi vadanti pathyaM dantIyutaM vA magadhodbhavAnAM sarvAsu yogAnaparAnnibodha // 13 // kalkaM pibet koSavatIrasena // 17 // idAnImAsthApanasyApi hitavaM darzayitumAha-AsthApana uSNAbhiradbhirmagadhodbhavAnAM mityAdi / yadyapi 'tatronmAdabhayazokapipAsArocakAjIrNAza-' kalkaM pibenAgarakalkayuktam // ityAdinA'jINe AsthApananiSedha uktaH, tathA'pyatra pAkAbhi- kRSNAjamodetyAdi / kSavaH phaNijakAkAraH prAyazaH pAriyAtre mukhe'ne viSTambhanAzanAya pAcanapUrvakamAsthApanamapi zasyate / bhavati / 'kSavakANi vA'pi' ityatra 'kSavakAgnikAn vA' iti sarvAsu visUcISuH kecit sarvAsu visUcyalasakavilambikAkhiti kecit paThanti / atrApi amleneti saMbadhyate / tulyau pibeTe. tyAdi / nikumbho dantI / atrApyamleneti sNbdhyte| maga. 1'doSazeSanivAraNArthamAha' iti pA0 / 2'pake viSTamdhe sati' iti pA013'TIkAkudbhiryaduktaM' iti paa0| / 1 'guDotkaTAn' iti pA0 / Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 56] sushrutsNhitaa| dhAnikumbhapAnaM viSTambhe sati virekArtham / keciduSNodakena | 'hallAsa' ityatra 'hRtstambha' iti paThilA hRdayasya vibandhalapAnamicchanti / dantIyutamityAdi / koSavatI ghoSakaH / kecit | miti vyAkhyAnayanti / udAravighAtanam udgArasyAsamyakpra"uSNAbhiradbhirmagadhodbhavAnAM kalka pibenAgaracUrNayuktam" | vRttiH| kecidAmasamudbhave AmAzayasamudbhave iti vyAkhyAnaIdRzaM paThanti // 17 // yanti, padeSvapi padaikadezaprayogAt; teca AmAzayasamudbhavavyoSaM karaJjasya phalaM haridre | mAmAdevecchanti; tatrApi sa eva tAtparyArthaH // 21||muulN samaM cApyatha maatulunggyaaH||18|| stambhaH kaTIpRSThapurISamUtre chAyAvizuSkA guTikAH kRtAstA zUlo'tha mUrchA se zakaddhamezca // 22 // hanyurvisUcI nayanAJjanena // zvAsazca pakkAzayaje bhavanti visUcyA pramIlakAdizAntyarthamajanamAha-vyoSamityAdi / liGgAni cAtrAlasakodbhavAni // kecinmAtalar3IM madhakarkaTImAhaH / visUcIzabdena visUcIja- parISajAnAdalamATa-stambha hatyAdi / nitAH pramIlakazirorogAdayo gRhyante, kAraNe kAryopacArAt; ___sajAnAhalakSaNamAha-stambha ityAdi / stambhazabdaH kavyAdibhirmUtrAntaiH saha pratyekaM saMbadhyate / zUlo'pyatra kaTyAathavA visUcImevAanaprabhAvAt hanyuH // 18 // diSveva / sa puruSaH / pakvAzayaje AnAhe ityarthaH / 'mazcAH suvAmitaM sAdhuviracitaM vA krozanti' itivadupacArAt pakvAzayazabdenAtra purISamabhipretaM, sulacitaM vA manujaM viditvA // 19 // atha ca bAhulyena pakvAzaye bhavati / kecit pakkAzayaje peyAdibhirdIpanapAcanIyaiH / pakkAzayasthe AnAhe iti vyAkhyAnayanti / te ca pakvAzayoddhata samyakkSudhAMta samupakrameta // AnAhaH purISAdbhavati itIcchanti; tathA'pi sa pUrvokta eva zukhasya sulavitasya pathyadAnArthamAi-suvAmitamityAdi / pariphalitArthaH // 22||kecidtr "kuSThaM cAguru patraM ca rAsnAzigruvacAvacam / Amodbhave vAntamupakrameta piSTamamlena tacchreSThaM visUcyAmaGgamardanam // citrakaM pratipi sNsrgbhktkrmdiipniiyaiH||23|| NyAvaM kuSThaM bhallAtakAni ca / dvau kSArau saindhavaM caiva zukra tailaM saMpratyAmotthAnAhacikitsAmAha-Amodbhava ityAdi / viNAcayet // etadudvartanaM kuryAt pradehaM vA vicakSaNaH / " Amodbhave avipakkarasaje AnAhe / kecidAmodbhave AmAzaiti yogadvayaM paThanti; tanna paThitavyaM, samAnatantrAdarzanAt yodbhave, padeSvapi padaikadezaprayogAd / eSa pakSazcAnantarameva // 19 // vivRtaH / vAntaM kRtavamanaM nrm| saMsargabhaktakramaH peyaadikrmH| * 'AmaM zakRdvA nicitaM krameNa dIpanIyAni pipalyAdisAdhitAni // 23 // bhUyo vibaddhaM viguNAnilena // 20 // pravartamAnaM na yathAvamenaM athetaraM yo na zakadamettavikAramAnAhamudAharanti // mAmaM jayet khedanapAcanaizca // purISajAnAhacikitsAmAha-ayetaramityAdiH / yaH pumAna idAnIM visUcikAtulyacikitsitavAdvisUcikopadravalAcA zakRt purISaM na vamet , tasya puMsastamAnAhamitara purISajam nukkamapyAnAhamAha-AmamityAdi / Amam apakkAcarasaH, mAnvitaM khedanAdibhirjayediti saMbandhaH / yastu zakadamettasya zakRt purISaM, nicitaM vRddhiMgataM, vibaddham avaruddhaM, viguNAni Ama na jayet , tathA satyasAdhyavAditi bhAvaH / kArtikakulena unmArgavAyunA, na pravartamAnamiti nAdhaHpravartamAnamityarthaH, yathAkhaM yathAmArgamityarthaH; evam AmaM nicitaM viguNAnilena NDastu itara pakkAzayajAnAhavantaM nara, malayapratyayAntalAt / asAvapi pakSo'nantaraM vivRtaH / 'khedanapAcanIyaiH' ityatra ca vibaddhaM sat khamArge'pravartamAnaM zakRddhA evaMbhUtamAnAhaM vikAra kArtikakuNDaH khedya yathAvidhAnaM' iti paThilA vyAkhyAnayati mudAharantIti piNDArthaH / kecidAmamiti zakRdvizeSaNaM manya -khedya khedayikhA, upasargalopAt sAdhu; yathAvidhAnamiti nte; tama, samAnatantre AmAdapyAnAhasya darzitalAt / / tathA ca tadvacaH-"AnAhe khAmasaMbhUte viDadbhate'pi vA viNmUtrAnulomana vidhAnena ||bhissk" ityAdi // 20 // visUcikAyAM parikIrtitAni tasmin bhavantyAmasamudbhave tu dravyANi vairecanikAni yAni // 24 // tRSNApratizyAyazirovidAhAH // 21 // tAnyeva vartIviracedvicUrNya AmAzaye zUlamatho gurutvaM __ mahiSyajAvIbhagavAM tu mUtraiH // hallAsa udgAravighAtanaM ca // svinnasya pAyau vinivezya tAzca ___ cUrNAni caiSAM pradhamettu nADyA // 25 // AmajAnAhalakSaNamAha-tasminnityAdi / tasmin AnAhe / / gurutvamapi AmAzaye AmajAnAhe prAyazo bhavati / kecit 1'tathA'pi' iti paa0| 2'ca zakadamiba' iti pA0 / Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMvalitA - [uttaratantraM atidezenAnAhacikitsAmAha-visUcikAyAmityAdi / visU saptapazcAza yH| cikAyAM parikIrtitAni kathitAni yAni vairecanikAni dravyANi dantyAdIni, tAni vicUrNya mahiNyAdInAM mUtrarvipAcya vI athAto'rocakapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 viracet kuryAt / tAzca vIH khinnasya narasya gude vinivezya, yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| eSAM vairecanikAnAmeva cUrNAni nADyA pradhamediti saMbandhaH / visUcikApratiSedhAnantaraM rasadoSajakhasAmyAdagnimAndyahetuibho hastI // 24 // 25 // khasAmyAcArocakapratiSedhArambhaH-athAta ityAdi / atra Adi zabdo lupto draSTavyaH; tenAvipAkasyApi grahaNam // 1 // 2 // mUtreSu saMsAdhya yathAvidhAna doSaiH pRthak saha ca cittaviparyayAJca dravyANi yAnyUlamadhazca yAnti // _bhaktAyaneSu hRdi cAvatate pragADham // kvAthena tenAzu nirUhayeca mUtrArdhayuktana samAkSikeNa // 26 // nAnne rucirbhavati taM bhiSajo vikAraM bhaktopaghAtamiha pazcavidhaM vadanti // 3 // tribhaNDiyuktaM lavaNaprakuzcaM dattvA viriktakramamAcarecca // ___ saMprAptidvAreNa saMkhyAmAha-doSairityAdi / doSaiH pRthagiti trayaH, saha ceti samastaiH ekaH, cittaviparyayAt kAmazokabhayAAnAhe nirUhamAha-mUtreSu saMsAdhyetyAdi / yAni dravyANi dibhirviluptacittatvAt , cittaviparyayAttu ekaH; kecit 'cittaviUrdhvamadhazca yAnti tAni mUtreSu yathAvidhAnaM saMsAdhya tena paryayAt' ityatra 'zokasamucchyAt' iti paThanti, tanmate kAmAkvAthenArdhamUtrAnvitena samAkSikeNa tribhaNDiyukalavaNaM prakuJcha dijAnAmasaMgrahaH / bhakAyaneSu annavaheSu srotaHsu / bhaktAyadattvA nirUhayediti piNDArthaH / mUtreSviti anantarokteSu mahi namiti jihvopalakSaNaM, samAnatantradarzanAt / tathA ca-"pRthadhyAdijeSu / saMsAdhya pakvA / yathAvidhAnaM kvaathpaakvidhinaa| gdoSaiH samastaizca jihvAhRdayasaMsRtaiH / jAyate'rucirAhAre dviSTadravyANi yAnyUrvamadhazca yAnti saMzodhanasaMzamanIyoktAni ramyaizca mAnasaiH" iti / avatate iti bhaktAyaneSvityatrApi kozAtakyAdIni / Azu zIghram / mUtrArdhayutena ardhamUtrAnvitena vacanavipariNAmAt saMbandhanIyam / avatate vyApte / bhaktopaghAtakvAthena / kArtikakuNDastu mAtrArdhayukteneti paThati, vyAkhyA m arocakaM; arocakAbhaktacchandAnadveSAH paryAyA boddhavyAH; nayati ca-ardhamAtrikeNeti / mAkSikaM madhu / tribhaNDiyukaM kaizcideSAM parasparaM bhedo'GgIkriyate / tathA ca vRddhabhojaH,lavaNaprakuzcamiti trivRtsahitameva saindhavapalamityarthaH / viri | "prakSiptaM tu mukhe cAnnaM jantona khadate muhuH / arocakaH sa kakrama samyagviriktasya yaH kramastamAcaredityarthaH; kecit vijJeyo, bhakkadveSamataH zRNu // cintayitvA tu manasA dRSTvA zrukhA. Acaredityanta vitakAritArtha manyante; tena, Acaret vaidyanA 'pi bhojanam / dveSamAyAti yajanturbhaktadveSaH sa ucyate // cArayedityarthaH / idamAsthApanamAnAhe pAcanottarakAlaM deyaM, na yasya nAnne bhavecchraddhA so'bhakaMcchanda ucyate-" ityAdi / khAmAvasthAyAm // 26 // iha asmin zAstre / 'saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM siddhAyAM eSveva tailena ca sAdhitena paJca vidhamiti saMkhyAkaraNaM niyamArthatena kAmAdijA arocakAH prAptaM yadi syAdanuvAsayecca // 27 // pRthaGga gaNanIyAH // 3 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAya hRcchUlapIDanayutaM virasAnanatvaM cikitsAtantre visUcikApratiSedho nAma ___ vAtAtmake bhavati liGgamarocake tu // (aSTAdazo'dhyAyaH, AditaH) SaTU vAtikArocakalakSaNamAha-hRcchUlapIDanayutamityAdi / ha. pnycaashttmo'dhyaayH||56|| cchUlapIDanayutamiti virasAnanatvamityetasya vizeSaNam / apare AnAhe'nuvAsanamAha-eSvevetyAdi / egviti anantarA tu hRt hRdayaM zUlapIDanAbhyAM yuktaM bhavatIti vyAkhyAbhihitanirUhoteSu kozAtakyAdiSu / prApta prAptakAlaM prAptAvastha | nayanti / arocakAnAM prApAnabhidhAnaM rUpANAmevAvyaktAnAM mityrthH| etena paripakkAmaM sunirUDhaM vAtakope satyanuvAsaye. / prAgrUpatvAt ||dityrthH // 27 // hRddAhacoSabahutA mukhatiktatA ca ___ mUrchA satRD bhavati pittakRte tathaiva // 4 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM pittajArocakalakSaNamAha-hRddAhacoSetyAdi / hRddAhacoSasuzrutavyAkhyAyAmuttaratantre visUcikApratiSedho bahuteti hRdi hRdaye dAhacoSayorbAhulyamityarthaH / coSa AcU. nAma ssttpnycaashttmo'dhyaayH||56|| Syata iva vedanA / anye 'hRddAhacoSabahulaM' iti paThilA hRdayaM dAhacoSabahule bhavatIti vyAkhyAnayanti // 4 // 1'vitaret dadyAt' iti pA0 / / 1 yo jantuH' iti pA0 / Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 57] sushrutsNhitaa| kaNDUgurutvakaphasaMsravasAdatandrAH pittajArocakacikitsAmAha-pitte ityAdi / pitte pittazleSmAtmake madhuramAsyamarocake tu|| | jArocake, upacArAt / madhuraM kAkolyAdi / atrApi pUrvava. kaphajArocakalakSaNamAha-kaNDUgurutvetyAdi / kaphasaMsravaH | davacAraNam // 7 // zleSmatiH, sAdaH aGgaglAniH, AsyaM mukham / kecit nimbAmbuvAmitavataH kaphaje'nupAnaM 'sAdatandrA' ityatra 'kaNThasAdA' iti paThitvA abhyavaharaNAdya rAjadrumAmbu madhunA tu sadIpyakaM syAt // saktiriti vyAkhyAnayanti // kaphArocakacikitsAmAha-nimbAmvuvAmitavata ityAdi / sarvAtmake pavanapittakaphA bahUni nimbAmbu nimbakkAthaH, nimbAmbunA vAmitavataH puMsaH girirUpANyathAsya hRdaye samadIrayanti // 5 // mAlakanAthaH samadhaH sAjamoTazcAnapAnaM syAta : 'kA sAnnipAtikArocakalakSaNamAha-sarvAtmaka ityAdi / sarvA- iti zeSaH, samAnatantradarzanAt / keciddIpyakazabdena yavAsmake sAnnipAtikArocake pavanAdayo doSA bahUni rUpANyasya | nImAhuH ||hRdye samudIrayanti kurvantIti piNDArthaH / yadyapi sAni vA'nilaje tadeva pAtike hRdroge sarvajArocake ca bAhulyena samAnyeva liGgAni bhavanti, tathA'pi saMprAptimedAt kiJcilakSaNamedAca tyorbhedH| kaphajArocake'tidezena cikitsAmAha-cUrNamityAdi / cUrNa sAnipAtikArocako'sAbhyaH, "sarvAtmakaM cApi vivarjayeta" yadukamiti 'kRSNAviDajayavabhasma' ityAdikam / taccarNa kaphaje iti samAnatokkatvAt // 5 // vAtAnubandhe sati deyam ||sNraagshokbhyviplutcetsstu sarvaizca sarvakRtamevamupakrameta // 8 // cintAkRto bhavati so'zucidarzanAcca // sAnnipAtikArocakacikitsAmAha-sarityAdi / sarvairiti . avaziSTa paJcamamarocakamAha-saMrAgazoketyAdi / saMrAgaH | vAtA ...| vAtAdijArocakaharaiH pUrvoktaireva / sarvakRtaM sAnipAtikamakAmaH / vipThatacetasaH vikRtacittasya / sa arocakaH / azu rocakam / evamiti pUrvavat , vamanAdi kArayitveti yAvat / cidarzanAt amedhyavastudarzanAt bIbhatsAdidarzanAdityarthaH / upakrameta 'pratyAkhyAya' iti zeSaH, asAdhyatvAttasya // 8 // cintAkRtasyArocakasya bhinnalakSaNanirdezAt zeSeSu yathAdoSaM drAkSApaTolaviDavetrakarIranimbalakSaNAni jJAtavyAni, kAmAdibhiH sarvairvAtAdiprakopAt / tathA mUrvAbhayAkSabadarAmalakendravRkSaiH // ca "kAmazokabhayAdvAyuH krodhAt pittaM ca kupyati / zleSmA tu bIjaiH karaJjanRpavRkSamavaizca piSTai. harSaNAt" iti / anye tu cintAkRtArocakasya vAtAdimedena . lehaM pacet surabhimUtrayutaM yathAvat // 9 // lakSaNAni paThanti; tadyathA,-"vAtAtmake virasamAsyamarocake mustAM vacAM trikaTukaM rajanIdvayaM ca tu, pittena tiktakaTukaM, madhura kaphena / sarvairupetamatha sarvajameva mArgI ca kuSThamatha nirdahanI ca piSvA // vidyAdainyaM bhRzaM bhavati zokasamudbhave tu"-iti / ayaM pATho mUtre'vije dviradamUtrayute pacedvA na paThanIyaH, anArSavAt // pAThAM tugAmativirSA rajanIM ca mukhyAm // 10 // vAte vacAmbuvamanaM kRtavAn pibeJca maNDUkimarkamamRtAM ca salAGgalAkhyAM - snehaiH surAbhirathavoSNajalena cUrNam // 6 // mUtre pacettu mahiSasya vidhAnavidvA // kRSNAviDaGgayavabhasmahareNubhArgI etAnna santi caturo lihatastu lehAn rAsnalahiGgulavaNottamanAgarANAm // gulmArucizvasanakaNThahRdAmayAzca // 11 // idAnI vAtikArocakacikitsAmAha-vAta ityAdi / vAte idAnI caturNAmapyarocakAnAM yathAsaMkhyena caturo lehA. vAtaje bharocake, kAraNe kAryopacArAt / vacAmbuvamanaM kRta- nAha-drAkSApaToletyAdi / drAkSAdiH surabhimUtrayutaM yathAvadi. vAniti vacAkvAthena kRtavamano naraH / kecit elazabdena tyanta eko lehaH / mustAdiH mUtre'vije itiparyanto dvitIyaH / elavAlukaM manyante, pade'pi padaikadezapravRttaH / 'elajalena' dviradamUtrAdI rajanI ca mukhyAmityantaH tRtIyaH / maNDUkIityatra 'uSNajalena' iti pAThAntaram / lavaNottamaM saindhavam / tyAdiH caturthaH / karIro gUDhapatro marudeze'tiprasiddhaH kaNTakiidaM cUrNe vamanaiH zuddhAzayasya deyam / kArtikakaNDo'maM | vRkSaH, mUvoM coramAyuH; abhayA harItakI, kecidabhayaM manyante. pAThamanyathA paThati, sa cAbhAvAnna likhitaH // 6 // tanmate uzIraM, akSaM bibhItakaM; indravRkSaH kuTajaH; nRpavRkSaH girimAlakaH / surabhimUtrayutaM kalkacaturguNagomUtrayuta, "mUtreNa pitte guDAmbumadhurairvamanaM prazastaM caturguNena" ityAdikAzyapIyasaMvAdAt / yathAvaditi lehaM snehaH sasaindhavasitAmadhusarpiriSTaH // 7 // pacedityatra yojyaM, tena yathAvallehaM pacet ; ko'rthaH ? yAvalle1'pavanAdInAmeva' iti paa0| hapAkalakSaNaM tantumudrAdi jAyate tAvat pacedityarthaH / nirdahanI su0 saM099 mAdiH caturthaH / kara kArtika pAta, sa cAbhAvAna Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyabyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM citrakaH, ajamodA ityanye / avije meSotthe / asAvapi mustAdirAjataruvargadazAGgasiddhaiH pUrvavallehavat pakavyaH / dviradamUtraM hastimUtram / tugA vaMzaroca. kAthairjayenmadhuyutairvividhaizca lehaiH||14|| nAnukAri pArthivaM dravyamAhuH / rajanI ca mukhyA piNDaharidrAm / mUtrAsavairguDakRtaizca tathA tvariSaiH bhayamapi pUrva vidhinaiva pktvyH| maNDUkI brAhmI, amRtA guicI, kSArAsavaizca mdhumaadhvtulygndhaiH|| lAgalI kalikArikA / asAvapi pUrvavat paktavyaH / 'etAnna anukkasaMgrahArthamAha-anyAnItyAdi / mustAdiH mustAkuSThasanti caturo'bhyasatazca' iti kecit ptthnti| 'etAn vadanti haridretyAdiH, rAjataruvargaH AragvadhamadanagopaghoNTetyAdiH, bhiSajazcaturazca lehAn gulmArucizvasanakaNThahRdAmayeSu' ityapare dazAhaM dazamUlam / jayet 'arocakaM' iti zeSaH / madhuyutA paThanti // 9-11 // lehA mustAdyAdikRtA eva grAhyAH / kecit 'vividhaizca yogaiH' sAtmyAn svadezaracitAn vividhAMzca bhakSyAn iti paThitvA vAtazleSmaharairiti vyAkhyAnayanti / mUtrAsavairipAnAni mUlaphalaSADavarAgayogAn // tyAdi mUtreNa AsUyanta iti mUtrAsavAH / taizca kimbhUtaiH ? adyAdrasAMzca vividhAn vividhaiH prakArai guDakRtaiH kuSThacikitsitoktavidhinA guDamadhvAdikRtarityarthaH / rbhujIta cApi laghurUkSamanAsukhAni // 12 // | ariSTaiH abhayAriSTAdibhiH / kSArAsavairiti madhvAdibhiH palAzasAtmyAnityAdi / sAtmyAn sukhakarAn / 'sAtmyAn khade- kSArapAnIyena saha niSpAditairmahAkuSThAbhihitaH / madhumAdhavatuzaracitAn vividhaiH prakArairbhujIta vA'pi laghurUkSamanAH sukhena' lyagandhairiti madhu kSII, mAdhavaM madhukRtaM mayaM, tayostulyaityanye paThanti / khadezaracitAn vividhAMzca bhakSyAniti | gandhairityarthaH // 14||ysmin deze ye bhakSyA bAhulyenopayujyante tAnityarthaH / syAdeSa eva kaphavAtahate vidhizca pAnAnItyatrApi vividhAnIti yojyaM, tena yathAruci phalAni zAnti gate hutabhuji prazamAya tasya // 15 // zarkarAnvitAni karpUracaturjAtakasugandhIni gRhyante / mUlaM pippa pUrvoktameva vidhimavipAke'tidizannAha-syAdeSa ityAdi / lImUlAdi / phalaM dADimAdi / SADavA rasAlAdyAH / rAgAH eSa eva vidhiranantarokta eva / yadatra kaphavAtayorupAdAnaM na . kapittharAgAdayaH / kecit "sitArucakasindhUtthaiH savRkSAmlapa pittanimittasya tat pittAdavipAko na bhavatIti darzayati / rUSakaiH / jambUphalarasairyukto rAgo rAjikayA kRtaH // madhurA zAnti gate hutabhuji avipAke ityarthaH, kAraNe kAryopacArAt; mlakaTUnAM tu saMskArAH SADavA matAH" ityAhuH; apare tu SADa | upacAreNa yadatrAvipAkagrahaNaM kRtaM, na sAkSAttadapyamimAnyavazabdena yavAnISADavamAhuH, tatrAntarasaMvAdAt; rAgazabdena ca | mavipAkasya kAraNamiti sUcayati / zAnti gate mandatAM prAkSe, rAgaSADavaM matvA drAkSAdADimAdyanvitaM mudyUSamiti ca vyAkhyA hutabhuji jATharAmau / tasyetyatra cakAro lupto draSTavyaH, tena tasya nayanti / rasAn vividhAn mAMsarasAn madhurAdirasAn vA / ca prazamanAya; ko'rthaH 1 arocakasyApi / kArtika IdRzaM laghurUkSabhojanaM zleSmasthAnagatasAdarocakasya / manaHsukhaM manonu. vyAkhyAnaM na manyate, takhAvipAkasyaiva prazamAyeti pratipAda.. kUlam / kecit sAtmyAniti sAtmyadezarogataprakRtyAdInyavekSya yati / ye cAgnimAndha evainaM vidhimicchanti na barocakAvipAke, bhakSyAdi kuryAditi manyante // 12 // tanmate'sminnadhyAye'vipAko na vaktavyaH // 15 // . AsthApanaM vidhivadatra virecanaM ca kuryAnmRdUni zirasazca virecanAni // icchAbhighAtabhayazokahate'ntarasau _ bhAvAn bhavAya vitaret khalu zakyarUpAn // niSiyasyApi nirUhasyArocake prayogamAha-AsthApanami artheSu cApyapaciteSu punarbhavAya tyAdi / AsthApanaM nirUhaH / vidhivat yathAvidhi / satra paurANikaiH zrutizatairanumAnayettam // 16 // arocake / yadapi tatronmAdabhayazoka--' ityAdinA'rocake bhAsthApana niSedhaH; tathA'pi vamanAdikramottarakAlaM vAtAnubandhe dainyaM gate manasi bodhanamatra zastaM sati deyaM, na bAdau / yadyat priyaM tadupasevyamarocake tu // 17 // zrIpyUSaNAni rajanItriphalAyutAni iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyacUrNIkRtAni yavazUkavimizritAni // 13 // cikitsAtantre'rocakapratiSedho nAma audrAyutAni vitarenmukhabodhanArtha (ekonaviMzo'dhyAyaH, AditaH) trINyUSaNAnItyAdi / trINyUSaNAnIti trikaTukam / yavazUko saptapaJcAzattamo'dhyAyaH // 57 // yavakSAraH / vitaret dadyAt / mukhabodhanArthamiti mukhabodhe | idAnI paJcamArocakacikitsAmAda-icchAmighAvetyAdi / satyarocakahAnirityarthaH / avalehaprayoga eSaH // 13 // - | | icchAbhighAto vaanchitsyaapraaptiH| bhAvAn padArthAn / bhavAya - manyAni titakaTukAni ca bhessjaani|| syAne 'icchAmighAtajasya' ityadhikaM paThyate kacit pustke| 1 sadezaracitAn' pati pA. mukhadhAvanAryam' iti paa0|| 1'cAtipativeSu' iti pA0 / 3 'anubhAvapecam' iti pA.. Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 58] sushrutsNhitaa| arthavazAt rucyutpAdanAya / vitaret dadyAt / kIdRzAn iti kuNDalAkRtyA vrtuliibhuutH| sRjet pravartayet / sarujaska bhAvAn ? zakyarUpAn prApyAnityarthaH / ye tAvat prApyA bhAvA- savedanaM mUtram / raukSyAdvegavighAtAditi vyavahitaH sannihitazca khAn icchAvighAtAgharocake vitaret / ye punaraprApyAstadviSaye heturuktaH, vAyurantaramAzrita ityAdisaMprAptiH, kuNDalIkRta kiM kuryAdityAha-artheSvityAdi / artheSu padArtheSu, apaciteSu ityAdilakSaNam / 'mUtramalpAlpamathavA sarujaM saMpravartate' iti naSTeSu aprApteSvityarthaH / punariti apaciteSvityatra yojyam / kecit paThanti / apare 'sarujaM saMpravartayet' iti paThanti / bhavAya rucyutpAdanAyetyarthaH / paurANikaiH zrutizatairanumAnayediti | sarveSAM mUtrAghAtAnAM vAyureva prAyazaH kAraNaM boddhavyam // 5 // 6 // nalarAmAdhupAkhyAnairanyaizca tathAvidhairanumAnayet prbodhyedityrthH| / zavanmArgasya bastezca vaayurntrmaashritH|| kecit paurANikaiH zrutipathairiti paThanti; paurANikaiH purANoktaiH, | aSThIlAvaddhanaM granthi karotyacalamunnatam // 7 // zrutipathaiH vAkyaiH, zrutiH zravaNaM saiva panthA mArgoM yeSAM tAni | | viNmUtrAnilasaGgazca tatrAdhmAnaM ca jaayte|| tathoktAnIti vyAkhyAnayanti / dainyaM gate manasi kliSTacetasI vedanA ca parA bastau vAtASThIleti tAM viduH||8|| tyarthaH / bodhanam AzvAsanaihitopadezaizca / kecidamuM pAThaM na | paThanti // 16 // 17 // aSThIlAyA hetusaMprAptilakSaNAnyAha-zakRnmArgasyetyAdi / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM zakRnmArgoM gudaH, bastiH mUtrAdhAraH, vAyuratra apAno gudasuzrutavyAkhyAyAmuttaratatre'rocakapratiSedho nAma bastistharogakaratvAt , antaraM madhyam / aSThIlA uttarApathe . sptpshcaashttmo'dhyaayH|| 55 // dIrghavartulapASANavizeSaH, anye carmakArANAM lauhIM bhaannddiimaahuH| acalam ISaccalam / AdhmAnaM bastau boddhavyam / apAno vaayuassttaapshcaashttmo'dhyaayH| | ratra hetuH, zakRnmArgasyetyAdiH saMprAptiH, zeSa lakSaNam // 7 // 8 // athAto mUtrAghAtapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyA | vegaM vidhArayedyastu mUtrasyAkuzalo nrH|| syaamH||1|| | niruNaddhi mukhaM tasya basterbastigato'nilaH // 9 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| mUtrasaGgo bhavettena bstikukssinipiidditH|| arocakapratiSedhAnantaraM pArizeSyAnmUtrAghAtapratiSedhArambhaH | | vAtabastiH sa vijJeyo vyAdhiH kRcchrprsaadhnH||10|| parizeSavaM ca mUtrAghAtamUtrakRcchayorekatvena vivakSitatvAta vAtabastehetusaMprAptilakSaNAnyAha-vegamityAdi / akuzalo kAyacikitsAyAM cAparasyAdhyAyasyAbhAvAt / athAta ityAdi / mUrkhaH / tasya mUrkhasya / mUtrasajo mUtrasyApravRttiH / tena vyAdhinA mUtrAghAto mUtrAvarodhaH, kecidAghAtazabdena duSTimAhaH na lava- bastikukSinipIDita iti bastikukSenipIDanaM vidyate yasya(tra) rodhaM, mUtrazukramUtrasAdayormUtrAvarodhAsaMbhavAt // 1 // 2 // sa tathA; nipIDitaM nipIDanaM vedanetyarthaH / kRcchaprasAdhanaH vAtakuNDalikA'SThIlA vAtabastistathaiva ca // kaSTasAdhyaH / vegaM vidhArayediti hetuH, niruNadi mukhaM tasya bastairiti saMprAptiH, zeSaM lakSaNam // 9 // 10 // mUtrAtItaH sajaTharo mUtrotsaGgaH kSayastathA // 3 // mUtrapranthimUtrazukramuSNavAtastathaiva ca // | vegaM sandhArya mUtrasya yo bhUyaH srssttumicchti|... mUtrokasAdau dvau cApi rogA dvAdaza kiirtitaaH||4|| | tasya nAbhyeti yadi vA kazcitsaMpravartate // 11 // idAnIM sukhabodhArtha mUtrAghAtAnAmabhiH prAha-vAtetyAdi / pravAhato mandarujamalpamalpaM punaH punH|| aSThIleti vAtASThIletyarthaH / yA nidAnasthAne vAtASThIlA bhaNitA mUtrAtItaM tu taM vidyAnmUtravegavighAtajam // 12 // sA bhiSA, AdhmAnAdilakSaNarahitatvAt / saMkhyeyanirdezAdeva rAhatalAt / salyavAnadazAdava mUtrAtItasya hetuM saMprApti lakSaNaM cAha-vegamityAdi / saMkhyAyAM siddhAyAM dvAdazeti saMkhyAkaraNaM tatrAntarokkAdhika vegaM pravRttyunmukhalaM, taM sandhArya samyagdhRtvA, bhUyaH punaH, - saMkhyAnivAraNArtham // 3 // 4 // micchati moktuM vAJchati / nAbhyeti mUtraM nAgacchatItyarthaH / raukSyAvegavighAtAdvA vaayurntrmaashritH|| pravAhata iti nikuhanAdityarthaH / yadyapi vegaM sandhArya matrasye. mUtraM carati saMgRhya viguNaH kunnddliikRtH||5|| | vanenaiva matravighAtajalamasya vyAdheH prAptaM, tathA'pi punarmUtravegasRjedalpAlpamathavA sarujaskaM zanaiH shnaiH|| vighAtajamiti karaNaM mUtravighAtotthavAtajalapratipAdanArtham / vAtakuNDalikAM taM tu vyAdhi vidyAt sudaarunnm||6|| vegaM sandhAryetyAdihetuH, yo bhUyaH sraSTumicchatItyAdiH saMprAptiH, ___ vAtakuNDalikAyA hetusaMprAptilakSaNAnyAha-raukSyAdityAdi / antaramAzrita iti bastimadhyamAzrita ityarthaH / mUtraM carati saMgRtyati mUtraM gRhIlA vAyuzcarati bhramatItyarthaH / kuNDalIkRta mUtrasya vihate vege tadudAvartahetunA // apAnaH kupito vAyurudaraM pUrayedRzam // 13 // 10lakSaNahetutvAt' iti paa0| 2'bAyurvastau savedanam' nAmeradhastAdAdhmAnaM janayettIvavedanam // iti paa0| taM mUtrajaTharaM vidyAdadhaHsrotonirodhanam // 14 // Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM mUtrajaTharasya hevAdikamAha-mUtrasyetyAdi / tadudAvartahe- sthiraH acalaH / mUtramArganirodhanaH mUtravAhisrotonirodhakArItuneti tadudAvoM mUtrodAvartaH sa eva hetustenetyarthaH; etena | tyarthaH / sahasA jhaTiti / azmarIlakSaNa ityatra vedanAdibhimUtravege'varuddhe sati tadudAvartahetunA'pAno vAyuH kupitaH san riti saMbadhyate / tena vedanAbhiH kRtvA azmaryAstulyalakSaNo udaraM pUrayet , tatazca nAbheradhobhAge tIvrapIDamAdhmAnaM janayet ; na khadhiSThAnAdibhirazmarItulyalakSaNaH, eSa evAzmarImUtragranthyotaM mUtrajaTharamadhaHsrotonirodhanaM vidyAt mUtrapurISamArgAvarodhakaM bhedaH; tathA azmayAM raktasaMbandho nAsti, mUtrapranthau tu tantrAjAnIyAdityarthaH / kecit 'adhobastinirodhajam' iti ptthnti| ntaradarzanAdvaktasaMbandho jJeya ityapi medaH / tathA ca tadvacaH,ye tu 'apAnaH kupito vAyuH' ityAdikameva mUtrajaTharaM paThanti, "raktaM vAtakaphADhuSTaM bastidvAre sudAruNam / pranthi kuryAt te 'mUtrasya vege vihate tadudAvartahetunA' iti pAThaM mUtrAtItapA- sa kRcchaNa sRjenmUtraM tadAvRtam // azmarIsamazUlaM taM mUtra. Thamadhye paThanti / tathA ca sati te prakopakAraNAnuktAvapAnaprako pranthi pracakSate"-iti / abhyantara ityAdisaMprAptiH, vedapakAraNaM balavadvigrahAdikaM manyante / tAdRzazca pATho na vRddhaci- nAvAnityAdilakSaNaM, heturatrAnukto'pi uSNavAtahetusAhacaryAt tAhAdakaraH / mutrasya vege vihate ityAdihetuH, udaraM pUrayedbhaH pittaM jJeyaH / yadyavaM tarhi uSNavAte vAyurapi heturuktaH; so'tra zamityAdiH saMprAptiH, zeSaM lakSaNam // 13 // 14 // kimiti na gRhyate ? satyaM, mUtraprandharvyatikramapAThAdeva vAyuratra bastau vA'pyathavA nAle maNau vA yasya dehinH|| kAraNaM na bhavatIti jJeyam // 18 // 19 // mUtraM pravRttaM sajeta saraktaM vA prvaahtH||15|| pratyupasthitamUtrastu maithunaM yo'bhinandati // sravecchanairalpamalpaM sarujaM vA'tha nIrujam // | tasya mUtrayutaM retaH sahasA saMpravartate // 20 // viguNAnilajo vyAdhiH sa muutrotsnggsNshitH||16|| purastAdvA'pi mUtrasya pazcAdvA'pi kadAcana // mUtrotsaGgasya hetvAdikamAha-bastAvityAdi / nAle mesro- bhasmodakapratIkAzaM mUtrazukraM taducyate // 21 // tasi / maNau mer3hApradeze / yadyapi nAle ityanenaiva maNerapi | matrazukrasya hevAdikamAha-pratyupasthitetyAdi / pratyupaprahaNaM saMjAtaM, tathA'pi maNerupAdAnaM maNAvatyantamUtrotsaGgaprati | sthitamUtra iti saMjAtamUtravega ityarthaH / yaH puruSaH, maithunamabhipAdanArtham / sajjeta avarudhyeta / 'saraktam' ityatra 'saMsaktam' | nandati icchati karotIti tAtparyArthaH / retaH zukram / purastAiti pAThe saMsaktaM saMbaddham / pravAhataH nikuhanAdityarthaH / sarujam dvA'pi mutrasya AdAvityarthaH / bhasmodakapratIkAzaM bhasmamizriativAtaprakopAt , nIrujaM hInavAtaprakopAt / viguNAnilaja tepAnIyatulyam / etacca retovizeSaNam / yaH puruSaH saMjAiti vimArgavAyujaH, vAyorvimArgagamanaM mArgAvarodhAt khahetu- tamUtravegaH san maithunaM karoti tasya puMso bhasmodakapratIkAzaM bhizcaH kecinmArgAvarodhameva vimArgagamane kAraNamicchanti / / kAraNAmacchAnta / / mUtrayutaM reto mUtrasyAdau kadAcit pazcAdvA vAyorvicitrakriyAviguNAnilajo vyAdhiriti hetuH, bastAvityAdiH saMprAptiH, zeSaM | karatvAt pravartate, tanmUtrazukramucyata iti phalito'rthaH / atra lakSaNam // 15 // 16 // hetusaMprAptyAdikaM khayamapyUhya jJeyam // 20 // 21 // rUkSasya klAntadehasya bastisthau pittamArutau // vyAyAmAdhvAtapaiH pittaM basti prApyAnilAvRtam // sadAhavedanaM kRcchaM kuryAtAM mUtrasaMkSayam // 17 // basti medraM gudaM caiva pradahan srAvayedadhaH // 22 // mUtrakSayasya hevAdikamAha-kakSasyetyAdi / klAntadehasya | mUtraM hAridramathavA saraktaM raktameva vaa|| glAnadehasya / yadyapi rUkSaglAnadehalaM na pittaprakopakAraNaM kRcchrAt pravartate jantoruSNavAtaM vadanti tam // 23 // tathA'pi vAtAnvitapittasya prakopakaM jJeyam / kuryAtAm utpAda ka jhayam / kuyAtAm utpAdana vyAyAmAdhvAtapairityAdi / anilAvRtaM vAtAnvitaM pittam / yetAm / kRcchre kaSTajananam / mUtrasaGkhyamiti mUtrazoSaNAnmUtrasa hAridraM haridrAvarNam / saraktam ISadraktavarNamISacchoNitaM vA / rakaM yo rogaH / rUkSasyetyAdiH hetuH, bastisthAvityAdiH saMprAptiH, | : saprAptiH, | veti kevalaM zoNitam , atyantaraktavarNa mUtraM vetyarthaH / nanu, azeSaM lakSaNam / 'bastisthau pittamArutI' ityatra 'bastI tiSThan troddezasUtrapAThAnmUtragranthimUtrazukrayorupAdAnaM prAnoti noSNavAsadAgatiH' iti kecit paThanti sa cAnArSaH pAThaH // 17 // tasya, tat kathamaMtroSNavAto nirdiSTaH ? ucyate-yathA mUtrakSayasya abhyantare bastimukhe vRtto'lpaH sthira eva ca // vAtapitta hetU tathA'syApi ta eva hetU iti hetusAmyAyavedanAvAnati sadA mUtramArganirodhanaH // 18 // tikrameNoSNavAto nirdiSTaH / yadyevaM tarhi uddeze'pyuSNavAto jAyate sahasA yasya grnthirshmrilkssnnH|| mUtrakSayAnantarameva kimiti na paThitaH? satyaM, mUtrapranthI sa mUtragranthirityevamucyate vednaadibhiH|| 19 // | kevalapittasyAnuvartanArthamuSNavAto mUtrakSayAnantaraM paThitaH / mUtrapranthekhAdikamAha-abhyantara ityAdi / abhyantare | vyAyAmAdiko hetuH, bastiM prApyetyAdiH saMprAptiH, zeSa bastimukhe iti bastidvArasyAbhyantare ityarthaH / vRtto vartulaH / lakSaNam // 22 // 23 // 1 'saktaM cApi pravAhataH' iti paa0| 2 'vedanAvAnabhiSyandI' raktagranthi' iti pA. 2 kSArapAnIyatulyam' iti paa| iti paa0| 3 'vedavAdibhiH' iti pA0 / | 3 'pazcAdapi' iti paa0| Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 58] sushrutsNhitaa| 789 vizadaM pItakaM mUtraM sadAhaM bahalaM tathA // yasyAmavasthAyAM ye mUtrodAvartayogA ucitA bhavanti te'tra zuSkaM bhavati yaJcApi rocanAcUrNasannibham // 24 // yojyA ityarthaH / kAtsaryenetyatra kartikakuNDena bahudhA prajamUtraukasAdaM taM vidyAdrogaM pittakRtaM budhH|| lpitaM, tattu ziSyabuddhivyAkulahetutvAdanthagauravabhayAca parihRtam / picchilaM saMhataM zvetaM tathA kRcchrapravartanam // 25 // aMtra mUtrAghAte // 28 // zuSkaM bhavati yaccApi zaGkhacUrNaprapANDuram // kalkamerubIjAnAmakSamAtraM sasaindhavam // mUtrIkasAdaM taM vidyAdAmayaM dvAdazaM kaphAt // 26 // dhAnyAmlayuktaM pItvaiva mUtrakRcchrAt pramucyate // 29 // mUtrokasAdalakSaNamAha-vizadamityAdi / vizadaM picchila- kalkamityAdi / ervAruH prISmakarkaTikA / akSamAtraM karSaviparItam / pItakaM pItavarNam / bahalaM sthUlaM ghanamityarthaH / pramANam / dhAnyAmlaM kAJikam / kecidamuM pAThamanyathA paThanti, zuSkamiti AtapAdinA zuSkam / rocanA gorocanA / dvitIya sa cAbhAvAnna likhitH||29|| muutrauksaadlkssnnmaah-picchilmityaadi| picchilamiti vizadaviparItam , saMhataM dhanam , zvetaM zvetavarNam , kRcchrapravartanaM surAM sauvarcalavatIM mUtrakRcchI pibennrH|| duHkhena pravartata ityarthaH / dvAdazeti punarupAdAnaM mUtrokasAdayo- madhu mAMsopadaMzaM vA pibedvA'pyatha gauDikam // 30 // rekanAmalAdeva mandamatInAM cetaspekakhaM mA bhUditi dyotanArthama surAmityAdi / surA piSTakRtA / madhu madyaM tacca mdhu|| 24-26 // kRtaM, samAnatazradarzanAt / tathA ca,-"mAMsopadaMzaM madhunA kaSAyakalkasapISi bhakSyAn lehAn payAMsi c|| mayaM vA'pi pibelara:-" iti / mAMsopadaMzaM mAMsabhakSaNayutam / kSAramadyA(dhvA)savakhedAn bastIMzcottarasaMkSitAn27 | ga gauDikaM guDakRtaM madyam // 30 // vidadhyAnmatimAMstatra vidhiM cAzmarinAzanam // pibet kukumakarSe vA madhUdakasamAyutam // __ mUtrAghAtAnA cikitsAmAha-kaSAyetyAdi / kAyaH kvaSAthaH, rAtriparyuSitaM prAtastathA sukhamavAmuyAt // 31 // kalko dRSadi peSitaH sadravaH / bhakSyAn laikaprabhRtIn / payAMsi | pibedityAdi / madhUdakaM madhuyuktamudakam / prAtariti pibedikSIrANi / Asavo madyabhedaH / khedA upnaahaadyaaH| bastIMzcottara- tyatra yojyaM tena prabhAte pibedityarthaH // 31 // saMjJitAniti uttarabastInityarthaH / cakArAt snehavirecanamapi / vidadhyAt kuryAt / matimAniti UhApohavidvaidyaH / tatra mUtrA | dADimAmlAM yutAM mukhyaamelaajiirknaagraiH|| ghaatroge| vidhimazmarIsAdhanamazmarIcikitsitoktam / nanu, | pItvA surAM salavaNAM mUtrakRcchrAt pramucyate // 32 // yathA vAtAdimedena bhinnA mUtrAghAtA darzitAH, tathaiva ciki- dADimAmlAmityAdi / dADimAmlA dADimanAmlAkRtAm / tsA'pi bhimA vaktumucitA, tat kathamaMtra sAmAnyena ciki- yutAmityatra elAjIrakanAgarairiti yojyam / surAM mukhyA paiSTItsoktA ? ucyate,-sarveSu mUtrAghAteSu yato vAtaH kAraNam ataH | mityathaH / sa | mityarthaH / salavaNAM saindhavayuktAm // 32 // .. sAmAnyena cikitsitaM vaktumucitaM bhavati; evaM yadi tatra pRthakpAdivargasya mUlaM gokSurakasya ca // pAyureva kAraNaM kiM tarhi tatra pittakaphAvapyArambhakatvena ardhaprasthena toyasya pacet kSIracaturguNam // 3 nirdiSTau, tat kathamekaiva cikitsA sarveSu mUtrAghAteSu kriyate ? | kSIrAvaziSTaM tacchItaM sitAkSaudrayutaM pibet // satyaM, sarve'pi mUtrAghAtAH prAyazo vAtajanyAH pittakaphI punarA- | naro mArutapittotthamUtrAghAtanivAraNam // 34 // varako; tasmAtteSAmekaiva cikitsA doSAdibalavikalpaM dravya. pRthakpAdivargasyetyAdi / pRthakpAdivargoM vidAriga. tattvaM rogatattvaM ca jJAtvA bhiSajA prayojyA, ata eva matimA ndhaadikH|| 33 // 34 // nityuktavAnAcAryaH / kecidatra 'ataH paraM pravakSyAmi mUtradoSasya meSajam' ityAdipAThaM paThanti, sa ca kaSAyakalpamityanenopasaMgR | niSpIDya vAsasA samyagvoM raasbhvaajinoH|| hIta iti na dArzataH / apare tu 'strINAmatiprasaGgena' ityAdi rasasya kuDavaM tasya pibenmUtrarujApaham // 35 // pAThaM paThanti, sa ca nArSaH // 27 // niSpIjyetyAdi / varcaH purISam / rAsabho gardabhaH / bAjI matrodAvartayogAMzca kAsyenAtra prayojayet // 28 // ghoTakaH / kuDavaM catvAri palAni // 35 // mUtrAghAteSu mUtrodAvartacikitsitamatidezenAha-mUtrodAva- mustAbhayAdevadArumUrvANAM madhukasya ca // tetyAdi / mUtrodAvartayogA ya uditA bhavanti te'tra yojyA pibedakSasamaM kalkaM mUtradoSa nivAraNam // 36 // iti atrArthaH / mUtrodAvartayogAn 'sauvarcalAvyAM madirAma mustetyAdi / mULa corasnAyuH / madhukaM yaTImadhu / akSasama ityAdimUtrodAvatepratiSedhokAn / kAsayana sAmastyena / etena | karSapramANam // 36 // 1'cApara' iti paa0| 2 'kuto'tra' iti pA0 / 3 'kAnye- 1'iha' iti paa0| 2 'dADimAmlayutA' iti paa0| neha' iti pA0 13 sitAtayutaM' iti pA.. Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM abhayAmalakAkSANAM kalkaM badarasaMmitam / zataparvako jalagaNDIraH / akSabIjaM bibhItakamajjA / etadbalAdikaM ambhasA'lavaNopetaM pibenmUtrarujApaham // 37 // | kalkIkRtya mUtradoSavizuddhyartha pibedityarthaH / tathA'zmarI abhayetyAdi / akSo bibhItakaH / badarasaMmitam ardhakarSa- | cikitsitokkamapi mUtradoSavizuddhapatha pibedityarthaH / azmarIpramANam / ambhasA pAnIyena / alavaNopetaM kiMcitsaindhava-cikitsitaM yadatra vAraMvAra bhaNitaM, tadatyantahitatvApAdanA. yutam // 37 // thaim / kecit bhojasaMvAdAdU balAdikaM yogacatuSTayaM manyante; udumbarasamaM kalkaM drAkSAyA jalasaMyutam / / tana, vRddhAnAmasaMmatatvAt // 44 // 45 // pibet paryuSitaM rAtrau zItaM mUtrarujApaham // 38 // pATalAkSAramAhRtya saptakRtvaH parinutam // udumbarasamaM karSapramANaM, drAkSAyAH kalkam udumbarasamaM jalA- | pibenmUtravikAraghnaM saMsRSTaM tailamAtrayA // 46 // nvitaM rAtriparyuSitaM pibediti piNDArthaH // 38 // pATalAkSAramityAdi / saptakRtaH saptavArAn / parisrataM gAli.. nidigdhikAyAH svarasaM pibet kuDavasaMmitam // tam / saMsRSTaM saMyuktam / tailamAtrayA stokena tailena / atra mUtradoSaharaM kalya mAtrAzabdo'lpavAcI / yathA-"mAtrA khAdedvabhukSitaH" ityAnidigdhikA kaNTakArikA / kuDavasaMmitaM catuSpalonmitam / diSu / atra kSArasya toyasya ca pramANaM kSArakalpoktaM jJAtavyam / kalyaM prAtarityarthaH / tena caturguNena jalena kSAraH prinaavnniiyH||46|| mathavA kSaudrasaMyutam // 39 // nalAzmamedadarbhekSutrapusairvArubIjakAn // prapIDyAmalakAnAM tu rasaM kuDavasaMmitam // kSIre pariztAn tatra pibet sarpiHsamAyutAn 47 pItvA'gadI bhvejnturmuutrdossrujaaturH||40|| nalAzmamedetyAdi / nalaH khanAmaprasiddhaH zuSiraparvA, athavetyAdi / prapIjyeti vAsasA gaalyitvetyrthH| kuDavaM azmamedaH pASANabhedaH, ervAruH grISmakarkaTikA, bIjakaH asacakhAri palAni / agadI bhavet nIrogo bhavet // 39 // 40 // nasAraH / kArtikakuNDastu vRddhakAzyapIyasaMvAdAtrapusairvAruvIdhAtrIphalarasenaivaM sUkSmailAM vA pibennrH|| jAnyevAcakSate, bIjakAnityatra svArthikAzca prakRtiliGgavacanAnya. tikAmantItyuktakhAt puMliGgateti ca kathayati tatra / mUtrAghAte dhAtrIphalarasenaivamityAdi / dhAtrIphalarasena Amalakarasena / / evamiti kSauyutAmityarthaH ||pissvaa'thvaa suzItena zAlitaNDulavAriNA // 41 // pATalyA yAvazUkAca pAribhadrAttilAdapi // 1 // kSArodakena matimAn tvageloSaNacUrNakam // 48 // tAlasya taruNaM mUlaM pusasya rasaM tathA // zvetaM karkaTakaM caiva prAtastu payasA pibet // 42 // epabahaDana mizra vAliyAllahAna pRthaka pRthak // piSTutyAdi / tAlasyAbhinavaM mUlaM piSTvA zAlitaNDulo pATalyA ityAdi |yaavshuuko yavakSAraH / pAribhadraH parvatadakena pibet, trapusakharasamaya vA pibet / trapusaH sudhaavaasH| nimbaH, anye pAribhadrazabdena kaNTakivRkSaM raktakusumaM phalabhadrabetamityAdi / zvetaM karkaTakaM trapusam / payasA kSIreNa, saMjJakaM vadanti / USaNaM pippalI / pATalyAdInAM kSArodakena samAnatantradarzanAt 'trapusa vA'tha dugdhena mUtradoSaharaM pibet' saha khageloSaNacUrNa pibet, pATalyAdikSArodakaguDakRtAn iti // 41 // 42 // lehAn vA liyaat| kArtikakuNDastu 'khageloSaNacUrNakaM' ityatra 'khageloSaNasaMyutam' iti paThati / tatra pATalyAditilAntAnAM zRtaM vA madhuraiH kSIraM sarpimizraM pibennrH|| dravyANAM yat cUrNa tat kSArodakena muSkakakSArodakena pibet, mUtradoSavizuddhyarthaM tathaivAzmarinAzanam // 43 // tatkRtAnvA pRthak pRthak khageloSaNasaMyutAn lehAn guDamizri__ zRtamityAdi / madhuraiH kAkolyAdibhiH / ayaM yogo mUtra tAn lihyAditi vyAkhyAnayati / tathA ca vizvAmitra:zukrasya bAhulyena boddhavyaH // 43 // "pATalyAH pAribhadrAdvA tilAdvA'pi yavAgrajAt / kaNailAlagyutaM balAzvadaMSTrAkrauJcAsthikokilAkSakataNDulAn // cUrNa muSkakakSAravAriNA // pibedguDena mizraM vA lihyAlehAn zataparvakamUlaM ca devadAra sacitrakam // 44 // pRthak pRthak-iti / 'gatimAn' ityatra 'madirAM' iti akSabIjaM ca surayA kalkIkRtya pibennrH|| kecit paThanti, tathA 'guDena mizraM vA' ityatra 'guDopadaMzaM vA' mUtradoSavizuddhyarthe tathaivAzmarinAzanam // 45 // iti ca paThanti / tacca pAThadvayamanArSam // 48 // balAzvadaMSTretyAdi / balA khanAmakhyAtA, zvadaMSTrA gokSurakaH, ata UrdhvaM pravakSyAmi sUtradoSe kramaM hitam // 49 // krauJcaH pakSivizeSaH, 'kaicara' iti loke, kokilAkSakaH khaggalI, snehakhedopapannAnAM hitaM teSu virecanam // 1 'vAri' iti pA0 / 2 'zukradoSaharaM param' iti pA0 / tataH saMzuddhadahAnAM hitaashcottrbstyH||50|| 3'tavaivAzmarizodhanam' iti paa0| 1'guDopadaMzAm' iti paa0| Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 58] sushrutsNhitaa| sAmAnyene ca kriyAmArthamAha-sata UrdhvamityAdi / balA kolAsthi madhakaM zvadaMSTA'tha shtaavrii|| teSu mUtradoSeSu / 'teSu virecana' ityatra 'nehavirecanaM' iti mRNAlaM ca kazeruzca bIjAnIkSurakasya ca // 58 // kecit paThanti / kArtikakuNDatu imaM pAThaM na paThati, 'kaSA- | sahasravIryo'zumatI payasyA saha kaalyaa| yakaskasapISi' ityAdinaiva gatArthatvAt / jejaTAcAryastugAlavighnA'tibalA bRMhaNIyo gaNastathA // 59 // snigdhazuddhadehAnA pUrvoktA yogAH prayoktavyA ityAvedanAya paThati, etAni samabhAgAni matimAn saha sAdhayet // tatpaThitavAnmayA'pi paThitaH // 49 // 50 // caturguNena payasA guDasya tulayA saha // 6 // strINAmatiprasaGgena zoNitaM yasya razyate // droNAvaziSTaM tat pUtaM pacettena ghRtADhakam // maithunoparamastasya bRMhaNazca vidhiH smRtH||51|| tat siddhaM kalaze sthApyaM kSaudraprasthena saMyutam // 61 // atra ca kecinmUtradoSaprasaGgena mUtramArgapravRttaraktasyApi | sarpiretat prayuAno bhUtradoSAt pramucyate // vidhAnaM kathayanti-strINAmityAdi / atiprasaGgena atyanta- tugA yAstathaiva ca // 62 // sevyaa| maithunoparamo maithunnivRttiH| bRMhaNazca vidhiH mAMsakSI-|kSa ya prazaste'hani lehayet // raghRtAdisevanam / asumapi pAThaM kArtikakuNDo na paThati, tasya khAdedyathAzakti mAtrAM kSIraM tataH pibet // 63 // zukrakSayaliGgenaivoktatvAt saMkhyAtirekabhayAca; jejaTastu zukradoSAJjayenmartyaH prAzya samyak suyntritH|| prakaraNAt tathA ziSyasukhabodhArtha paiThati; tatpaThitakhAnmayA'pi vyavAyakSINaretAstu sadyaH saMlabhate sukham // 64 // ptthitH||51|| | ojasvI balavAnmartyaH pibanneva ca hRSyati // tAmracUDavasA tailaM hitaM cottarabastiSu // agarbha balAghRtamAha-baletyAdi / kolAsthi badaramajjA, vidhAnaM tasya pUrva hi vyAsataH prikiirtitm||52|| yaSTImadha. zvadaMSTA gokSurakaH, ikSurakaH kokilAkSaH, sahasra kimetadeva tatra rakke hitamutAnyadapIlyAha-tAmracUDetyAdi / vIryA dUrvA, aMzumatI zAlaparNI, payasyA arkapuSpI, dugdhikAmanye, tAmracUDavasA kukuTavasA, vidhAnaM vidhiH, uttarabastiSu uttara- kAlA kAlAnusArivA, zrIparNikAmanye, zRgAlavinA pRzniparNI, yasticikitsite, tasya uttarabasteH, 'vyAsataH' ityatra 'vyApadaH' | bRMhaNIyo gaNo guhUcIvarjitaH kAkolyAdiH "guDUcIrahito varga: iti kecit paThanti // 52 // kaakolyaadirudaahRtH| haNIyaH" ityAdisamAnatantrasaMvAdAt / kSaudrArdhAtraM dattvA ca pAtraM tu kssiirsrpissH|| caturguNena payasA dugdhena, jalenetyanye / pUtaM vastragAlitam / pacetena ghRtADhakamiti akalkameva / kArtikakuNDastvamuM zarkarAyAzca cUrNa ca drAkSAcUrNa ca tatsamam // 53 // | yogamanyathA paThati vyAkhyAnayati ca, sa ca pranthagauravabhayAna svayaGguptAphalaM caiva tathaivekSurakasya ca // pippalIcUrNasaMyuktamardhamArga prakalpayet // 54 // | likhitH| kecidenamanArSa vadanti; tanna, sukIrasudhIrAdi bhiSTIkAkRdbhirASatvema varNitalAt // 58-64||tdaikdhyN samAnIya khajenAbhipramanthayet // tataH pANitalaM cUrNa lIvA kSIraM tataH pibet // 55 // citrakA sArivA caiva balA kAlAnusArivA // 65 // etat sarpiH prayuAnaH zuddeho naraH sadA // drAkSA vizAlA pippalyastathA citraphalA bhavet // mUtradoSAJjayet sarvAnanyayogaiH sudurjayAn // 56 // tathaiva madhukaM pathyAM dadyAdAmalakAni ca // 66 // jayecchoNitadoSAMzca vandhyA garbha labheta ca // tADhakaM pacedebhiH kelkaiH krsssmnvitaiH|| nArI caitat prayujAnA yonidoSAt pramucyate // 57 // kSIradroNe jaladroNe tatsiddhamavatArayet // 67 // kSaudrArdhapAtramityAdi / kSaudrArdhapAtraM madhvardhADhakaM, kSIrasarpiSaH | zItaM parisutaM caiva zarkarAprasthasaMyutam // kSIrasaMmathanotthaghRtasya / khayakuzAphalAdInAM pippalyantAnAM sugAkSIryAzca tat sarve matimAna parimizrayet // 6 // sUrNamardhabhArga prakalpayedityarthaH / khayanuptA kapikarachuH, ikSurakaH tato mitaM pibekAle yathAdoSaM ythaablm|| kokilAkSakaH, khajena manthanadaNDena; pANitalaM cUrNa miti vAtaretAH zleSmaretAH pittaretAstu yo bhavet // 69 // balirahitaM hastatalaM cUrNamityarthaH, anye pANitalazabdena raktaretA pranthiretAH pibedicchannarogatAm // karSa vadanti // 53-57 // jIvanIyaM ca vRSyaM ca sarpiretalAvaham // 7 // 1 'paramatena' iti 'ekIyamatena' iti ca paa0|2 sicyate prajJAhitaM ca dhanyaM ca sarvarogApahaM zivam // iti pA0.3 'paThitvA tAtparyavRzyAM nAGgIkaroti / tathA tAnaca-sarpiratata prayakhAnA strI garbha labhate'cirAta // 7 // DetyAdikaM tacikitsitamapyarucyA paramatena pratipAdayati' iti paa0| 4'sarvAn ye ca syumaMzadurjayA' iti pA0 / 1'kaskairisamanvitaiH' iti pA0 / 3 prajAhita' iti paa0| Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM asagdoSAJjayazcApi yonidoSAMzca saMhatAn // yitvA / muSkaH aNDaM, mehanaM liGgaM, bastiH mUtrAdhAraH / phalamUtradoSeSu sarveSu kuryAdetazcikitsitam // 72 // | dbhiriva sphudadbhiriva / kucchreNa duHkhena; etat padaM mehatIiti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyaci. | tyatra saMbandhanIyam / vAtAghAtena vAtakRcchraNetyarthaH / mehati kitsAtantre mUtrAghAtapratiSedho nAma (vizo mUtrayati / kArtikakuNDo'muM pAThamanyathA paThati, sa cAbhA'dhyAyaH, AditaH) aSTapazcA vAna drshitH||4|| shttmo'dhyaayH||58|| hAridramuSNaM raktaM vA musskmehnbstibhiH|| mahAbalaM ghRtamAha-citraka ityAdi / citraphalA guDadu- agninA dahyamAnAbhaiH pittAghAtena mehati // 5 // gdhikA indravAruNIparyAyA / tugAkSIryAzcetyatrApi prasthasaMyuta- pittakRcchralakSaNamAha-hAridramuSNamityAdi / hAridraM harimiti saMbadhyate / mitaM mAtropetam / yathAbalamityasya prAk drAvarNa, raktaM raktavarNam , etadvayaM nyUnAdhikapittaprakopavazAt / agnizabdo lupto draSTavyaH tena yathAgnibalamityarthaH / kecididaM dahyamAnAbhaiH atyntdaahpriitaiH| pittAghAtena pittakRcchreNa // 5 // ghRtaM na paThanti // 65-72 // snigdhaM zuklamanuSNaM ca muSkamehanabastibhiH // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM saMhRSTaromA gurubhiH zleSmAghAtena mehati // 6 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratatre mUtrAghAtapratiSedho kaphakRcchralakSaNamAha-snigdhamityAdi / anuSNam iissdussnnm| nAmASTapazcAzattamo'dhyAyaH // 58 // saMhRSTaromA uddharSitaromA / gurubhiH bhArikaiH / zleSmAghAtena unssssttitmo'dhyaayH| zleSmakRcchreNa // 6 // athAto mUtrakRcchrapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyA dAhazItarujAviSTo nAnAvaNe muhurmuhuH|| tAmyamAnastu kRccheNa sannipAtena mehati // 7 // syaamH||1|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| sAnnipAtikalakSaNamAha-dAhazItetyAdi / AviSTo yuktaH / | nAnAvaNaM pItaraktazuklAdivarNam / tAmyamAno'tyartha tamaH pravi. mUtrAghAtapratiSedhAnantaraM bastigatavasAmAnyAnmUtrakRcchrapra. tiSedhArambhaH-athAta ityAdi / mUtrakRcchre duHkhena mUtrapravR zan / kRcchreNa atikaSTena // 7 // ttiH / 'mUtrakRcchrapratiSedham' ityatra 'mUtropaghAtapratiSedhaM' ityanye | mUtravAhiSu zalyena kSateSvabhihateSu ca // paThanti, te'pyupaghAtazabdena kRcchratA vadanti; apare 'mUtrado- srotaHsu mUtrAghAtastu jAyate bhRzavedanaH // 8 // SapratiSedha' iti paThanti, tatrApi tAdRgevAbhiprAyaH / nanu, vAtabastestu tulyAni tasya liGgAni lakSayet // azmarImUtrAghAtodAvartAdiSu mUtrakRcchrasyokalAt kimartha puna- zakRtastu pratIghAtAdvAyurviguNatAM gtH||9|| ratra tadabhidhAnaM ? satya, cikitsAlakSaNakAryamedAt tathA samA- AdhmAnaM ca sazUlaM ca mUtrasaGgaM karoti hi|| natantre'pi pRthanirdiSTalAca punasteSAmupAdAnam / kecica puna ___ mUtravAhiSu zalyenetyAdi // 8||9||ruktibhyaadevaamumdhyaayN na paThanti // 1 // 2 // vAtena pittana kaphena sabai | azmarIhetukaH pUrva mUtrAghAta udAhRtaH // 10 // stathA'bhighAtaiH zakRdazmarIbhyAm // ___ azmarItyAdi / pUrva nidAnasthAne'zmarIhetuko mUtrAghAta tathA'paraH zarkarayA sukaSTo udAhRtaH // 10 // mUtropaghAtaH kathito'STamastu // 3 // azmarI zarkarA caiva tulye saMbhavalakSaNaiH // vAtenetyAdi / mUtropaghAto mUtrakRccha evetyarthaH / aSTama | zarkarAyA vizeSa dUzaNu kIrtayato mama // 11 // iti saMkhyAkaraNaM nAnAprakArasyApyazmarIjasya mUtrakRcchrasyaika- | pacyamAnasya pirona midyamAnasya vAyunA // khena grahaNamiti pratipAdanArtham / keciduttarArdhamIdRzaM paThanti, zleSmaNo'vayavA mitrAH zarkarA iti saMkSitAH 12 -'zukrodbhavaM zarkarayA ca kaSTaM mUtrasya kRcchre pravadanti tajjJAH ' hRtpIDA vepathuH zulaM kukSau vahniH sudurblH|| iti / sa cAnArSaH pAThaH // 3 // tAbhirbhavati mUrkhAca mUtrAghAtazca daarunnH||13|| alpamalpaM samutpIDya musskmehnbstibhiH|| mUtraveganirastAsu tAsu zAmyati vedanA // phaladbhiriva kRcchreNa vAtAghAtena mehati // 4 // yAvadanyA punarneti guDikA srotaso mukham // 14 // vAtakRcchralakSaNamAha-alpamalpamityAdi / alpamalpaM zarkarAsaMbhavasyaitanmUtrAghAtasya lakSaNam // stokaM stokaM, samutpIjya arthavazAnmuSkamehanAdikameva pIDa 1'bhRzadAruNaH' iti pA0 / 2 'tusyasaMbhavalakSaNA' iti paa0|| - 1 ayaM pAThaH kacitpustake na pkssyte| . | 3 'kukSAvanizca durvaH' iti paa0| 4 'yAvadasyAH' iti paa0| Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 59] sushrutsNhitaa| AwaranandMANAM yadyapi zarkarAkRcchramazmarIjakRcchre ca tulyaM tathA'pi kizci- tRNotpalAdikAkolInyagrodhAdigaNaiH kR(za)tam20 vedamAzritya zarkarAkRcchaM bhinnamAha-azmarItyAdi / pacya- | pItaM ghRtaM pittakRcchaM nAzayet kSIrameva vA // mAnasyeti pakkasyetyarthaH, arthavazAt zleSmaNa eva; bhidyamAnasyati bhinnasyetyarthaH, bhAvini bhUtavadupacArAt / vepathuH kampaH / disaMskRtaM grAhyaH kSIrameva veti vikalpaH sAtmyApekSayA'gnisudurbalo mandaH / tAbhiH zarkarAbhiH / mUtraveganirastAsu mUtra balApekSayA ca bhavati // 20||syaadhovegen niHsRtAkhityarthaH / naiti nAgacchati / kArtikaku dadyAduttarabasti ca pittakRcchopazAntaye // 21 // NDastvamuM pAThaM bahudhA vyAkulIkRtya paThati, sa tu granthagauravabhayAt prityktH| yadyapi azmarIzarkarAmUtrakRcchre nidAna anyadapi pittakRcchrabheSajamAha-dadyAdityAdi / dadyAduttasthAne bhaNite, tathA'pi prakaraNavazAt kiJcillakSaNAdhikyAcA rabastimiti 'tRNAdisaMskRtasnehena' iti zeSaH / yadyapi vakSyatrApi bhaNite // 11-14 // mANatrividhabastigrahaNenottarabastirgRhItaH, tathA'pi pittakRcchre uttarabastiratyantaM hita iti jJApanArtha pRthagapyuttarabastinicikitsitamathaiteSAmaSTAnAmapi vakSyate // 15||rdissttH // 21 // idAnIM mUtrakRcchracikitsAmAha-cikitsitamityAdi / eteSAM | ebhireva kRtaH snehastrividheSvapi bastiSu // mUtrakRcchrANAm // 15 // | hitaM virecanaM cecakSIradrAkSArasairyutam // 22 // azmarI ca samAzritya yaduktaM prasamIkSya tat // aparamapi pittakRcchravidhimAha-ebhirityAdi / ebhireva yathAdoSaM prayuJjIta snehAdimapi ca kramam // 16 // | anantarokkaistRNotpalAdiprabhRtibhireva / trividheSu bastiSu tadeva cikitsitamatidezenAha-azmarImityAdi / azma- nirUhAnuvAsanottarabastiSu / anye nirUhasthAne zirobasti rImAzritya yat prAk cikitsitamuktaM snehAdikramazca, tadyathA- manyante; tanna, samAnatantravirodhAt / rasazabda ikSAvapi doSaM prasamIkSya prayujIta kuryAt / etenaitaduktam-azmarIci- saMbandhanIyaH // 22 // kitsite vAtAdibhedena yo vidhiruktastaM tathA snehAdimapi ca surasoSakamustAdau varuNAdau ca yat kRtam // kramaM prayuJjIta kuryAt / cakArAt prAguktamUtrAghAtacikitsi- tailaM tathA yavAgvAdi kaphoghAte prazasyate // 23 // tamapi // 16 // kaphakRcchracikitsitamAha-surasoSaketyAdi / surasAdau zvadaMSTAzmabhidau kumbhI hapuSAM kaNTakArikAm // USakAdau mustAdau varuNAdau ca yat kRtaM tailaM, tathA yavAgvAdi, balAM zatAvarI rAnAM varuNaM girikrnnikaam||17|| tat kaphAghAte prazasyate / yavAgvAdirityatra AdizabdAdvitathA vidArigandhAdiM saMhRtya traivRtaM pacet // lepyAdayaH; te ca surasAdisaMskRtA eva boddhavyAH / kaphAghAte tailaM dhRtaM vA tat peyaM tena vaa'pynuvaasnm||18|| | kaphakRcche // 23 // dadyAduttarabasti ca vAtakacchopazAntaye // yathAdoSocchrayaM kuryAdetAneva ca sarvaje // idAnI vAtakRcchacikitsitamAha-zvadaMSTretyAdi / zvadaMSTrA sannipAtotthamUtrakRcchacikitsAmAha-yathAdoSocchrayamityAgokSurakaH / azmabhit paassaannbhedH| kumbhI sthalakumbhI yasyAdi |-ythaadossaadhikym / etAneveti anantaroktavAtAdi. stvaka vo bhavati / girikarNikA aparAjitAmedaiH / vidAri kRcchraharayogAn / sarvaje sAnipAtike kRcchre / etenaitadukaM gandhAdiH prathamo gaNaH / saMhRtya ekIkRtya / traivRtaM tailaM ghRtaM bhavati-sAnipAtike kRcchre yasya doSasyAdhikyaM dRzyate veti tatra tribhighRtavasAmajabhirvRtaM tailaM, tailavasAmajjabhivRtaM tahoSoktakRcchaharayogotkaTAna pUrvokavAtAdikRcchrayogAnekI. ghRtaM vA vRtam / tailaM ghRtaM veti vikalpaH sAtmyApekSayA kRtya kuryAditi ||vaataadivlaapekssyaa vA jJeyaH // 17 // 18 // phalguvRzcIradarbhAzmasAracUrNa ca vAriNA // 24 // zvadaMSTrAsvarase tailaM saguDakSIranAgaram // 19 // surekSurasadarbhAmbupItaM kRcchrarujApaham // paktvA tat pUrvavadyojyaM tatrAnilarujApaham // aparamapi sAnnipAtikakRcchrayogamAha-phalguvRzvIretyAdi / aparamapi vAtakRcchcikitsitamAha-zvadaMSTretyAdi / kalka- phalguvRzcIrAdInAM cUrNaM vAriNA pItaM yathAdoSaM surekSurasAdidravyamadhye paThitamapi kSIraM dravalena boddhavyam / yojyaM pAnA- bhizca pItaM kRcchrarujApahaM, arthavazAt sAnipAtikakRcchrujAnuvAsanottarabastiSu / anilarujApahaM vAtotthakRcchranAzanami- pahaM bhavatIti piNDArthaH / phalguH kAkodumbarikA / vRzcIraH tyarthaH // 19 // zuklapunarnavA / azmasAraM zilAjatu // 24 ||1'prkrnnaantrtvaat' iti paa0| 2'valaM' iti pA0 1'saMskRtam' iti paa0| 2'kaphanche' iti paa0|| 3'loI' 3 vitasyandA' iti pA0 / | iti paa0| sa0 saM0 100 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA . [uttaratatraM asAyoM yA ratiya vihArazabdena tathA'bhighAtaje kuryAt sadyovraNacikitsitam 25 | sanIye 'rakSAMsi' ityuktaM tadakSasAM vizeSeNa tathAkharUpakhyAabhighAtajakRcchrasyAtidezena cikitsitamAha-tathetyAdi / / panAya / prAgiti dvivaNIye / anye tu nizAcarazabdena rAkSasAabhighAtaje abhighAtajamUtrakRcche, sadyovraNacikitsitamityatra nevAhuH // 3 // pluptacakAranirdezAt vAtakRcchrazAntikriyA kAryA // 25 // guhyaanaagtvijnyaanmnvsthaa'shissnnutaa|| kriyA vA'mAnuSI yasmin sagrahaH parikIrtyate // 4 // mUtrakRcchre zakajAte kAryA vAtaharI kriyA // idAnI sAmAnyagrahalakSaNamAha-guhyetyAdi / guhyaM guptam , khedAvagAhAvabhyaGgabasticUrNakriyAstathA // 26 // anAgataM bhAvi, tayovijJAnam / anavasthA anavasthitiH / purISakRcche'tidezena cikitsitamAha-mUtretyAdi / zakRje | asahiSNutA krodhanakham / amAnuSI kriyA varadAnAdikA, tAmeva vAtaharI kriyAM vivRNoti-khedAvagAhAvityAdi / laGghanaplavanAdiketyanye, amAnuSI yA mAnuSaiH kartuM na zakyate / khedAdayazcAtra vAtavyAdhyuktA grAhyAH // 26 // yasmin Ature / sagraho grahasahitaH // 4 // ye tvanye tu tathA kRcchre tayoH proktaH kriyAvidhiH 27 azuciM bhinnamaryAdaM kSataM vA yadi vA'kSatam // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate kAyaci | hiMsyuhiMsAvihArArtha satkArArthamathApi vA // 5 // kitsAtantre mUtrakRcchrapratiSedho nAma (eka- yAdRzaM bhUtAni hiMsanti, yAdRzaM vA jighRkSanti, tamAhaviMzatitamo'dhyAyaH, AditaH)eko azucimityAdi / bhinnamaryAdaM tyakocitakramam, abhakSyabhakSaNe nssssttitmo'dhyaayH|| 59 // agamyAgamane tathA hiMsAdau ca pravRttakhAt; kSataM vraNitam , azmarIzarkarotpannayoH kRcchyozcikitsAmAha-ye ityaadi| akSataM vraNarahitamapi zaucAdihInaM hiMsyuH / hiMsAvihAro ye de anye kRcche azmarIzarkarotthe tayoH kriyAvidhiH proktaH vadhakrIDA, tadartha; satkArArtha pUjArtha; anye vihArazabdena rati azmarIzarkarAcikitsite / apare 'dvau tathA'nyau tu yau kacchau manyante, tatra hiMsAyAM yA ratistadartham // 5 // iti paThanti, tatrApi sa evArthaH // 27 // asaGkhyeyA grahagaNA grahAdhipatayastu ye // vyajyante vividhAkArA bhidyante te tathA'STadhA // 6 // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM grahANAmasaMkhyeyatvaM prahAdhipAnA cASTavaM darzayanAhasuzrutavyAkhyAyAmuttaratatre ekonssssttitmo'dhyaayH|| 59 // asaMkhyeyA ityAdi / grahAdhipatayo devadaityAdayaH / tuzabdaH punararthe / vyajyante pRthak pratIyante / vividhAkArA vividhala... | kSaNAH / te punaraSTadhA bhidyante / anye tu 'prahAdhipatibhistu ssssttitmo'dhyaayH| te / vyajanaiH' iti paThilA vyAkhyAnayanti-te prahagaNA yadyaathAto'mAnuSopasargapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyA- | pyasaMkhyeyAstathA'pi grahAdhipatibhiH khakhAmibhiH kRlA syaamH||1|| aSTadhA bhidyante aSTamedabhinnA bhavantItyarthaH, kiMviziSTAste ! yathoSAca bhagavAn dhnvntriH||2|| vyajanairvividhAkArA vilakSaNAH // 6 // kAyacikitsApArizeSyAt bhUtavidyAmArandhukAma Adau mUtra devAstathA zatrugaNAzca teSAM / kRcchAnantaraM mUtrakRcchre pratikSaNamalpAlpaM mehato'samyagAcama gandharvayakSAH pitaro bhujnggaaH|| nenAzaucAdamAnuSopasargasaMbhAvanAyAmamAnuSajanyavyAdhipratiSedhA rakSAMsi yA cApi pizAcajAtirambho yukta ityata Aha-athAta ityAdi / atheti kAya reSo'STako devagaNo grhaakhyH||7|| cikitsAnantaram / ata iti hetau / hetacApAtanikAyAmeva teSAmaSTavidhakhamAha-devatAstathetyAdi / dIvyantIti devaaH| prakaTIkRtaH / amAnuSA devAdigrahAH, teSAmupasarga upadravaH teSAM devAnAM zatrugaNA daityasamUhAH / gandharvA devagAyanA hAhAtasya pratiSedhaH cikitsitaM, tadvividhaprakAramAbhimukhyena ziSyANAM huhuuprbhRtyH| yakSAH kuberaadyH| pitaraH agniSvAttAdayaH / vyAkhyAsyAmaH / anye tu 'amAnuSopasarga' ityatra 'amAna- bhujaGgA vAsukiprabhRtayaH / rakSAMsi manuSyabhakSaNakArINi hetipraSAbAdha' iti paThanti; amAnuSANi bhUtAni, teSAmAbAdhA pIDeti hetikulajAtAni / pizAcAH pizitAzanAH, teSAM jaatiH||7|| vyAkhyAnayanti // 1 // 2 // saMtuSTaH zucirapi ceSTagandhamAlyo nizAcarebhyo rakSyastu nityameva ksstaaturH|| nistandrI hyavitathasaMskRtaprabhASI // iti yat prAgabhihitaM vistarastasya vakSyate // 3 // tejasvI sthiranayano varapradAtA nizAcarebhya ityAdi / atra nizAcarA devAdigrahA brahmaNyo bhavati naraH sa devjussttH||8|| ucyante, nizAvihArivAdasugAdibhojanalAca; yadaNitopA- 1 vimadAdikAH' iti paa0| Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyaayH.60| sushrutsNhitaa| 795 * devAdigrahagRhItAnAM pratyekaM lakSaNamAha-santuSTa ityAdi / zAntakhabhAvaH / jalamapi ceti na paraM darbhasaMstareSu piNDAn zuciH zaucayuktaH / iSTAni abhilaSitAni gandhamAlyAni yasya dadAti api tu apasavyahasto dakSiNahasto jalamapi dadAti saH; gandhAH kukumacandanAdikAH, mAlyAni puSpANi / 'zuci-cetyarthaH / pAyasaH kSIrasiddhAH taNDulAH / abhikAmaH abhilArapi ceSTamAlyagandha' ityatrAnye 'zucirahateSTagandhamAlya' iti SukaH / taduktaH tilAdibhojanaH // 12 // paThanti, anupahatagandhamAlya iti vyAkhyAnayanti / avita bhUmau yaH prasarati sarpavat kadAcit thasaMskRtaprabhASI avitathaprabhASI saMskRtaprabhASI ca, avitathaM sakkiNyau vilikhaMti jihvayA tathaiva // yathArtham / sthiranayano nimessrhitH||8|| nidrAlurguDamadhudugdhapAyasepsu. saMkhedI dvijagurudevadoSavaktA . vizeyo bhavati bhujaGgamena juSTaH // 13 // jihmAkSo vigatabhayo vimaargdRssttiH|| ya ityAdi / yo bhUmau sarpavat prasarati urasA bhramati sa santuSTo bhavati na cAnapAnajAtai bhujaGgamena juSTa iti saMbandhaH / sUkkiNyau oSThaprAntau / vilirduSTAtmA bhavati ca devazatrujuSTaH // 9 // khati vileDhi, dhAtUnAmanekArthakatvAt / tathaiveti sarpavat / saMkhedItyAdi / saMkhedI prakhedayuktaH / jihmAkSo vkrlocnH| anye tu 'tathaiva' ityatra 'prasaktaM' iti paThanti, tatra prasaktaM vimArgadRSTiH vimArgadarzanaH, nAstika ityarthaH / annaM bhaktAdi, | santataM vileDhItyarthaH // 13 // pAnaM jalAdi, teSAM jAtaiH samUhaiH / duSTAtmA dussttsvbhaavH| mAMsAsagvividhasurAvikAralipsudevazatrujuSTo daityagrahajuSTa ityarthaH // 9 // nirlajo bhRshmtinisstthuro'tishuurH|| hRSTAtmA pulinavanAntaropasevI krodhAlurvipulabalo nizAvihArI vAcAraH priyprigiitgndhmaalyH|| zaucaviD bhavati ca rakSasA gRhItaH // 14 // nRtyan vai prahasati cAru cAlpazabda mAMsAsagityAdi / vividhAH surAvikArA maadhviikaadyH| gandharvagrahaparipIDito mnussyH||10|| lipsuH AkhAdayitumicchuH / zaucadvida zaucaM dveSTi azucihRSTAtmetyAdi / hRSTAtmA harSayuktaH / pulinavanAntaropasevI | rityarthaH // 14 // pulinavanamadhye krIDanazIlaH; pulinaM jlmdhyotthitbhuutprdeshH| uddhastaH kazaparuSazcirapralApI khAcAraH zobhanAcAraH / priyANi parigItagandhamAlyAni yasya durgandho bhRshmshucistthaa'tilolH|| 'sa tathA / cAru yathA bhavati evaM nRtyam alpazabdaM yathA tathA bahAzI vijanahimAmburAtrisevI prahasati ISaddhasatItyarthaH / evaMbhUto manuSyo gandharvagrahajuSTo . vyAvino bhramati rudana pishaacjussttH||15|| jheyaH // 10 // uddhasta ityAdi / uddhatI vikRtadarzanaH / zo durvalaH / tAmrAkSaH priyatanuraktavastradhArI paruSaH karkazaH / cirapralApI cirakAlaM bahumAyA gambhIro drutamatiralpavAk shissnnuH|| pralApI / atilolaH aticapalaH / anye tu 'atiloluH' iti tejasvI vadati ca kiM dadAmi kasmai paThitvA azanalolupa iti vyAkhyAnayanti, yathA-mImo mImayo yakSagrahaparipIDito manuSyaH // 11 // sena iti / bahvAzI pracurabhoktA / vijanaM nirjanasthAnaM, himAtAmrAkSa ityAdi / tAmrAkSo rknetrH| priyatanuraktavastradhArI mbusevI zItAmbusevI, rAtrisevI rAtrivihArItyarthaH / vyAvina kamanIyasUkSmaraktavastraparidhAnazIlaH / gambhIro gambhIrazIlaH, udvignaH / anye khatra 'vyAceSTaM' iti paThanti, viruddhaceSTaM yathA pracurasattva ityarthaH / drutamatiH udghAntamanAH, alpavAk alpa- | bhavati tathA bhramatItyevaM vyAkhyAnayanti // 15 // vaktA, sahiSNuH kSamAyuktaH // 11 // sthUlAkSastvaritagatiH svaphenalehI pretebhyo visRjati saMstareSu piNDAn nidrAluH patati ca kampate ca yo'ti|| zAntAtmA jalamapi caapsvyvstrH|| yazcAdridviradanagAdivicyutaH san mAMsepsustilaguDapAyasAbhikAma saMsRSTo na bhavati vArdhakena jussttH||16|| staidbhakto bhavati pitRgrhaabhibhuutH|| 12 // asAdhyalakSaNamAha-sthUlAkSa ityAdi / khaphenalehIti etepretebhya ityAdi / pretebhyo mRtebhyaH, visRjati dadAti, nAsya mukhe phenAgamanamapyuktam / yo praheNa saMsRSTaH sthUlAkSa saMstareSu darbhasaMstareSu, piNDAn anamayAn , zAntAtmA | ityAdilakSaNayuktaH syAt sa na bhavati vinazyatItyarthaH / 1 drutagatiH' iti pA0 / 2 drutagatiH utsAlagamanaH' iti yazca adyAdevicyutaH patitaH san praheNa saMsRjyate so'pi pA0 / 3 'tadbhaktaH' iti paa0| 1'vilihati' iti pA0 / 2'vyAceSTaM' iti paa0|| Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM vinazyati / adriH parvataH, dvirado hastI, nago vRkSaH, Adi- darzanam" ityaSTavidhamaizvaryamAhuH / teSu graheSvete guNA nityA zabdAt zvabhranadItaTAdayaH / vArdhakena juSTaH vRddhabhAvena gRhIta na kAdAcitkAH / vyastA dvitricturaaH| samastAH sarve / ityarthaH; anye 'vardhakena' iti paThanti, vardhakena chedakena hiMsA-yo yasya prabhAva iti yathAprabhAvam / tatra vyastA guNA rthinA kenacitraheNa juSTo gRhIta iti vyAkhyAnayanti // 16 // asurAdigrahANAM, samastA devagrahANAm // 20 // devagrahAH paurNamAsyAmasurAH sndhyyorpi|| na te manuSyaiH saha saMvizanti gandharvAHprAyazo'STamyAM yakSAzca pratipadyatha // 17 // ____na vA manuSyAn kvacidAvizanti // kRSNakSaye ca pitaraH paJcamyAmapi corgaaH|| ye tvAvizantIti vadanti mohArakSAMsi nizi paizAcAzcaturdazyAM vizanti ca // 18 // tte bhuutvidyaavissyaadpohyaaH||21|| taponiyamAdiyuktA hi devAdigrahAH kathaMcidapyazuci dehaM / idAnIM devAdigrahANA grahaNakAlamAha-devagrahA ityAdi / nAvizantItyAha-na te manuSyarityAdi / te devayonayo manuSyaiH asurA asuraprahAH / sandhyayorapItyatra apizabdaH paadpuurnne| prAyazo'STamyAmiti prAyaHzabdAt sandhyayorapi gandharvA viza saha na saMvizanti ekatra na bhavantItyarthaH / na vA manuSyAn ntIti labhyate / pitaraH pitRgrahAH / kRSNakSaye kRSNapakSakSaye, | mAnuSadehAn kvacidAvizanti anupravizantItyarthaH / ye punaamAvasyAyAmityarthaH / paJcamyAmapIti apizabdAt kRSNapakSa vaidyA AvizantIti mohAdajJAnAt pravadanti te vaidyA bhUtavi dyAviSayAdapohyA apasAraNIyAstyAjyA ityarthaH / 'apohyA' kSaye'pi / uragA nAgagrahAH // 17 // 18 // ityatra 'apetA' ityanye paThanti, tatra prahajJAnAdvAhyA darpaNAdIn yathA chAyA zItoSNaM prANino yathA // ityarthaH // 21 // svamArNa bhAskarasyorA yathA dehaM ca dehdhrk|| teSAM grahANAM paricArakA ye vizanti ca na dRzyante grahAstadvaccharIriNam // 19 // koTIsahasrAyutapanasaMkhyAH // nanu, dehaM vizanto grahAH kuto na lakSyanta ityAha- asRgvasAmAMsabhujaH subhImA .. darpaNAdInityAdi / darpaNa AdarzaH, AdizabdAt jalasnehakhaDA- nizAvihArAzca tamAvizanti // 22 // digrahaNam / khamaNi sUryakAntaM, bhAskarasyosrAH suuryrshmyH| ke tarhi gRhNantItyAha-teSAmityAdi / teSAM devAdInAM, dehaM garbhazarIra, dehadhRk bIvaH, anye dehadhRkzabdena manaH paricArakAH preSyAH karmakarA ityarthaH / koTI zatalakSapramANaM, pratipAdayanti / nanu, bhUtaiH zarIre'nupravezaH kriyate na tu ayutaM dazasahasra, etena koTyAH zatalakSaparimitAyA yat sahasraM zarIriNi, tat kathaM zarIriNamiti ? ucyate-atra zarIri- tAdRzaidezabhiH sahasraratrAyutaM boddhavyaM, teSAM padmaM caturdazapramANaM zabdena zarIramabhipretaM, sthAnini sthAnopacArAt / yathA | tadeva saMkhyA yeSAM te tathA / prAk 'asaMkhyeyA prahagaNA' ityachAyAzItoSNAdayoM darpaNaprANiprabhUtIn vizanto na dRzyante | bhidhAya atra koTyAMdisaMkhyAyA abhidhAnaM grahagaNAnAmanyotabadahA apItyarthaH / atra chAyAdidRSTAntacatuSTayena Adyaihe. | nyasAdRzyakhyApanArtham / sumImA atyartha bhayaGkarAH / nizAvitubhiH zarIraM kSobhayikhaivAnupravizya lihairAtmAnaM darzayantI- | hArA rAtrau bhramaNazIlAH // 22 // tyarthaH / yathA dehaM ca dehadhRgityanena svamUrtimantarnidhAya viza-nizAcarANAM teSAM hi ye devgnnmaashritaaH|| ntIti pradarzitam // 19 // te tu tatsattvasaMsargAdvikSeyAstu tdanaaH||23|| tapAMsi tIvANi tathaiva dAnaM devAdyanucarANAM svaprabhUNAmivAnukAro bhavatItyAha-nizAbatAni dharmo niyamAzca satyam // carANAmityAdi / teSAM nizAcarANAmanucarANAM madhye ye anuguNAstathA'STAvapi teSu nityA carA yaM devagaNamAzritAste tadaanAH tallakSaNA vijJeyA iti vyastAH samastAzca yathAprabhASam // 20 // saMbandhaH / kuta ityAha-tatsattvasaMsargAt devAdisattvasaMyo gAdityarthaH // 23 // idAnIM grahANAM tIvrataponiyamAdiyuktavaM prabhAvavattA ca darzayitumAha-tapAMsi tIvrANItyAdi / tapaH tapanalakSaNam | devagrahA iti punaHprocyante'zucayazca ye|| upavAsAdi / vratAni zAstroditavidhinA bhojanAdiniyama- devavazva namasyante pratyayente ca devavat // 24 // nAdi / dharmaH kAyavAGmanasAM sucaritam / guNAH tathA'STAviti devagrahA ityAdi / ye punaranucarAH zucayasve devaprahA aNimA, laghimA, mahimA, garimA, prAptiH, prAkAmyaM, iti procyante / kutaH? yataH zucayaH, zucitvaM punastatsaMsargAIzitvaM, vazitvaM, ityaSTau; anye tu-Avezazcetaso jJAnamarthAnAM deva / devavacca namasyante devavannamaskriyante / pratyaryante devachandataH kriyA / dRSTiH zrotraM smRtiH kAntiriSTatazcApya vadityarthaH / anye tu vyAkhyAnayanti-tadaanAstadevAkArA stathAvidhA eva bhavantItyAha-azucayastu te; te punarazucayo 1makhataH kriyA' iti paa.| 1'zucayazca ye' iti paa0| Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 60 sushrutsNhitaa| M y -- - - - - - - - - - - * mohAndhavAdazuddhAH, ata eva gRhNanti / devavannamaskAraH pUjA vastrANi gandhamAlyAni mAMsAni rudhirANi ca 30 ca tadaanalAdeva // 24 // yAni yeSAM yatheSTAni tAni tebhyaHpradApayet // khAmizIlakriyAcArAH krama eSa surAdiSu // sarveSAM devAdigrahANAM vizeSacikitsitamAha-vastrANInikreteyoM duhitarastAsAM sa prasavaH smRtH||25|| tyAdi / yAni vastrAdIni yeSAM devAghanucarANAM yathA yAdRzAni svAmizIlakriyAcArA ityAdi / zIlaM svabhAvaH / kramazcAyaM | | iSTAni tAni vastrAdIni tebhyaH pradApayediti saMbandhaH / iSTakhaM pUrvoktadevagrahazucilAdikaH / surAdiSu, devagraheSu, yataste'pi ca vastrAdivastUnAM vividhAnAM 'santuSTaH zucirapi ceSTagandhakhAmizIlakriyAcArAH / devamahA ityAdikaM ca zlokaM kArtika mAlyaH' ityAdigrahalakSaNato'pi jJAtavyam / 'vastrANi madyamAMkuNDo na paThati / tadaJjanalenaivAsyArthasya labdhakhAt / nanu, sAni kSIrANi' iti kvacit pAThaH ||30||ydi 'tatsattvasaMsargAcchucayaH' tat kathaM mAMsAdibhuja ityAha hiMsanti manujAna yeSu prAyazo divaseSu tu // 31 // nirRteryA duhitara ityAdi / nirRtI rakSasAM pitAmahaH, tasya dineSu teSu deyAni tadbhUtavinivRttaye // yA duhitaraH puNyastAsAM sa devAdyanucaragaNaH prasavaH, ataH vastrAdipradAnakAlamAha-hiMsanti manujAnityAdi / deyAni prasUtibhAvaM na tyajati // 25 // vastrAdIni ||31||stytvaadpvRttessu vRttisteSAM gaNaiH kRtA // devagrahe devagRhe hutvA'gni praa(daa)pyedlim||32|| kuzakhastikapUpAjyacchatrapAyasasaMbhRtam // teSAM vRttiviSayamAha-satyavAdityAdi / satyatvAt zAstrokAnuSThAnAt / apavRttaSu viparItAnuSThAnapareSu / gaNaiH prhgnnaiH|| " | balipradAnAya vyAkhyAnamAha-devetyAdi / devagRhe devAyateSAmanucarANAM vRttiH kRtA / kecit 'gaNaiH' ityatra 'prahaiH' tane, kuzA darbhAH, khastiko yavAdicUrNaiH kRto'dhobhAge vistIrNa UrdhvabhAge tIkSNo madhye valitrayamudrAGkito bhakSyaiti paThilA grahaiH kRtA vRttiriti ca vyAkhyAnayanti // vizeSaH, pUpaH pUpalikA, AjyaM ghRtam / etaiH saMbhRtaM baliM hiMsAvihArA ye kecidevabhAvamupAzritAH // 26 // dApayedityarthaH // 32||bhuutaaniiti kRtA saMjJA teSAM sNshaaprvktRbhiH|| | asurAya yathAkAlaM vidhyAzcatvarAdiSu // 33 // ato grahANAM bhUtasaMjJalaM darzayannAha-hiMsAvihArA ityaadi| ___ asurAya yathAkAlamityAdi / asurAya asuragrahAya / yathAhiMsAvihArA vadhakrIDanAH / devabhAvaM devarUpam / teSAM kAlamiti sandhyAkAle / vidadhyAt dadyAt , balimityarthaH / hiMsAvihArANAM bhUtAnIti saMjJA kRtA // 26 // catvarAdiSu catuSpathyAdiSu // 33 // grahasaMjJAni bhUtAni yasmAdvettyanayA bhiSak // 27 // | gandharvasya gavAM madhye madyamAMsAmbujAGgalam // vidyayA bhUtavidyAtvamata eva nirucyate // gandharvasyetyAdi / ambu pAnIyaM, jAgalaM mAMsaM, tacca mAMso. __ bhUtavidyAyA niruktimAha-grahasaMjJAnItyAdi // 27 // - | pAdAnAlabdham , mataH pRSamupAdAnaM tasya vizeSaparigrahAryam / anye 'madyamAMsAmbujAkulaM' iti paThanti, madyamAMsAmbujA teSAM zAntyarthamanvicchan vaidyastu susmaahitH||28|| madyAdyAkulaM saMbhRtaM balimityarthaH / puSpapriyatvAt gandharvANAjapaiH saniyamaiomairArameta cikitsitum|| mambujaM kamalotpalAdi |idaaniiN cikitsitamAha-teSAmityAdi / teSAM devAdyanu hRdye vezmani yakSasya kulmaassaahksuraadibhiH||34|| carANAm / susamAhitaH suSThu sAvadhAnaH, AtmAnaM parirakSanni- atimuktakakundAnaiH puSpaizca vitaredvalim // tyarthaH / japairityAdi / japaiH oGkArapUrvakagAyacyAdyAvartanairayata hRdye ityAdi / kulmASAsasurAdibhiH kulmASA yvpissttlksskottipryutoplkssitaiH| etena daivavyapAzrayaM cikitsitamu. kRtAH zRGgATakAdayaH, asRk rakkam , AdizabdAta bhkssyaadyH| tam // 28 // atimuktakakundAjairiti atimuktako mAdhavIlatA 'avetaka' raktAni gandhamAlyAni bIjAni madhusarpiSI // 29 // iti loke, ambujAni utpalAdIni / kulmASAdimiratimuktabhakSyAzca sarve sarveSAM sAmAnyo vidhirucyte|| kAdipuSpaizca manojhe gRhe yakSasya baliM dadyAdityarthaH // 34 // sarvaprahANAM sAmAnyacikitsAmAha-rakAnItyAdi / raktAni nadyAM pitRgrahAyeSTaM kuzAstaraNabhUSitam // 35 // gandhamAlyAni kukumaraktakaravIrAdIni / bIjAni sarSapayavaprabhU- nadyAmityAdi / iSTaM baliM tilaguDapAyasAdikam // 35 // tIni / bhakSyAzca sarve ldd'kphenkguddaadyH||29||- tatraivopaharezcApi nAgAya vividhaM blim|| vAsila kiyAcArakamA parAjita kiyA dahitara taMtravetyAdi / tatraiva nadyAm / vivedhaM guDamadhvAsavapAyasa. stAsAM saprasavAH smRtAH' iti hArANacandrasaMmataH paatthH| 2 'divyaM nAnAprakAram ||bhaavmupaashritaaH' iti paa0|3'biijaani yatralikhitAni bIjAkSa- 1vala.Ni mabamAsAne kSIrANi' iti pA. 3 'madhaM mAsaM rANi' iti paa0|| |ca jAGgalam' iti paa0| Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM catuSpathe rAkSasasya bhImeSu gahaneSu vA // 36 // maJjiSThAM rajanI kRSNAM bastamUtrepa peSayet // 43 // catuSpatha ityAdi / atrApi 'vitaredvaliM' iti saMbadhyate / vartyazchAyAvizuSkAstAH sapittA nayanAJjanam // vividhaM mAMsAsUksurAvikArairanekaprakAram / kiM catuSpathe eva zirISavIjamityAdi / siddhArthakaH zvetasarSapaH / kRSNA baliM dadyAdityAha-bhImeSu gahaneSu vA; 'sthAneSu' ityadhyA pippalI / sapittA gopittAnvitA, pradhAnakalpanayA; anye hAryam // 36 // zrutatvAdgodhAyanyatamapittaM gRhNanti / zirISabIjAdIni bastazUnyAgAre pizAcasya tIvra balimupAharet // | mUtreNa peSayet , tato vartyaH sagopittA chAyAzuSkAH, tAbhinayazUnyAgAra ityAdi / tIvra baliM AmamAMsapazUpahAramadyo- nAjanaM kaarymityrthH||43|| naktamAlaphalaM vyoSaM mUlaM zyonAka bilvyoH||44|| pUrvamAcaritairmantrairbhUtavidyAnidarzitaiH // 37 // // haridre ca kRtA vartyaH pUrvavannayanAJjanam // na zakyA balibhirjetuM yogaistAn samupAcaret // | naktamAlaphalamityAdi / kRtA vartyaH pUrvavaditi bastamUtrapUrvoktavidhAnena jetumazakyAnAM vizeSavidhAnamAha-pUrva- niSpiSTAH chAyAvizuSkAzca sapittAH kAryAH // 44 ||mityaadi ||37||ajhmcrmromaanni zalyakolUkayostathA // 38 // saindhavaM kaTukAM hiGgu vayaHsthAM ca vacAmapi // hiGgu mUtraM ca bastasya dhUmamasya prayojayet // | bastamUtreNa saMpiSTaM matsyapittena pUrvavat // 45 // etena zAmyati kSipraM balavAnapi yo grahaH // 39 // ye ye grahA na sidhyanti sarveSAM nayanAanam // prAgyogairityuktamatastAneva yogAnAha-ajetyAdi / ajaH ye ye prahA ityAdi / vayaHsthA guDUcI / bastamUtreNetyatra chagalaH // 38 // 39 // vAzabdo lupto draSTavyaH, tena bastamUtreNa vA piSTaM matsyagajAhvapippalImUlavyoSAmalakasarSapAn // | pittena veti labhyate / pUrvavat chAyAzuSkamaJjanaM kAryagodhAnakulamArjAraRSyapittaprapeSitAn // 40 // mityarthaH // 45 ||nsyaabhynyjnsekessu vidadhyAdyogatattvavit // purANasarpilazunaM hi siddhArthakaM vcaa||46|| gajAhvetyAdi / gajAhvA gajapippalI / mArjAro biDAlaH, | | golomI cAjalomI ca bhUtakezI jaTA tathA // RSyo nIlANDo mRgabhedaH, pittazabdo godhAdibhiH pratyeka kukkuTA sarpagandhA ca tathA kANavikANike // 47 // saMbadhyate / tena gajAhvAdIn godhAdipittapeSitAnnasyAdiSu dadyA vayaHsthA ca zRGgI mohnvllikaa|| . diti saMbandhaH / anye RSyasthAne matsyeti paThanti; tanna, arkamUlaM trikaTukaM latA srotojamaJjanam // 48 // Ayapustake RSyasya pATho dRzyate na matsyasya / nasyAdiSu nepAlI haritAlaM ca rakSonA ye ca kiirtitaaH|| pittapiSTena kathaM sekaH kartuM pAryata ityataH kizcittoyamAloDa- siMhavyAghrarbhamArjAradvIpivAjigavAM tathA // 49 // nArtha deyam / ata eva yogatattvavidityuktam / anye tu 'nasyA zvAvicchalyakagodhAnAmuSTasya nakulasya ca // bhyAnayogeSu' iti paThanti, abhyaJjanamatra anjanamabhipretaM nasya- | vitttvnomvsaamuutrrktpittnkhaadyH||50|| sAhacaryAditi ca vyAkhyAnayanti / mArjAraRSya(kSa)pittaprape- asmin varga bhiSak kuryAttailAni ca ghRtAni ca // SitAnityatrAsaMhitAnirdezazchandobhaGgabhIteH // 40 // pAnAbhyaJjananasyeSu tAni yojyAni jaantaa||51|| kharAzvAzvatarolUkakarabhazvazRgAlajam // 41 // avapIDe'Jjane caiva vidhyAhuTikIkRtam // purISaM gRdhekAkAnAM varAhasya ca peSayet // vidadhIta parISeke kathitaM, cUrNitaM tathA // 52 // bastamUtreNa tatsiddhaM tailaM syAt pUrvavaddhitam // 42 // | | udbhUlane, zlakSNapiSTaM pradehe cauvacArayet // khraashvetyaadi.| kharAvAdInAM purISaM bastamUtreNa peSayet , | eSa sarvavikArAMstu maansaanpraajitH||53|| tatastena kalkena chAgamUtreNa tatsiddhaM tailaM pUrvavaddhitaM syAditi | hanyAdalpena kAlena snehAdirapi ca kaimH|| saMbandhaH / kharo gardabhaH, azvataro vesaraH, karabha uSTraH, zvA purANasapirityAdi / lazati bhinatti rogAniti lazukukkaro masivarge proktalakSaNaH / varAhasya ceti cakAreNa purISaM nam / siddhAthakaH siddhaprayAgArambhakalAt zvatasaSapaH / samuccIyate / tat tailaM pUrvavannasyAbhyajanasekeSu vidadhyAdityarthaH golomI dUrvA / ajalomI zvetadUrvA / bhUtakezI maaNsii| jaTA // 41 // 42 // gandhamAsI / kukkuTA kukuTAkombI, vartamAnapratiSu kukkaTIti zirISabIjaM lazunaM zuNThI siddhArthakaM vacAm // dRzyate, kukkaTI kukaTasadRzakandA mahauSadhiH / sarpagandhA varSAsu 1'RSyapittaprabhAvitAn' iti pA0 / 2 'gRdhraja ka(nya)ko- 'RSyaproktA' iti pA0 / 2 'viTvanomavasAmajjarakkamUtranarAhasya' iti pA0 / 3 (nya)karmAsavarga proktalakSaNaH' iti paa0| khatvacaH' iti pA0 / 3 'kamAt' iti paa0|. Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 61] sushrutsNhitaa| chatrAkArA / kANavikANike kAkolIkSIrakAkolyau / tathetyatra hitAhitIye yaccoktaM nityameva smaacret|| tikteti, "vikANike' ityatra 'viSANike' iti ca kecit paThanti / / hitAhArAdikaM nirdizannAha-hitAhitIye yadityAdi / tiktA kaTutumbI, viSANikA meSazRGgI / vajraprokA vajrakandaH, | yaccoktaM raktazAlyAdikaM tannityameva AcaredityarthaH / hitA. suhItyanye; 'vajraproktA' ityatrAnye 'RSyaproktA' iti paThanti; | hitIye' ityatra 'hitAhitaM ca' ityanye paThilA vyAkhyAnayantivayaHsthA guDUcI / zRGgI karkaTazRGgI / mohanavallikA vaTapa- vraNitopAsanIyoktaM hitAhitIyoktaM ca hitavidhAnaM nityaM samAtrikA / latA priyaGkaH / srotojanaM parNasAnadyAM sindhunade vA | caredahitaM ca pariharedityarthaH ||bhvti / tallakSaNam,-"valmIkazikharAkAraM rUpe nIlotpala- tataHprApsyati siddhiM ca yazazca vipalaM bhiSaka 56 dyuti / srotoJjanaM prazaMsanti tacca pratyaJjane hitam-" iti / / iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate bhUtanepAlI manaHzilA / rakSonA ye prakIrtitA iti zvetasarSapAH / vidyAtantre'mAnuSopasargapratiSedho nAma 'rakSoghnaM yacca kIrtitaM' ityanye, tatra rudrAkSaM apare tu 'yadya (prathamo'dhyAyaH, AditaH) SaSTidrakSonamIritaM' iti paThanti, gugguluprabhRtInIti ca vyAkhyAna tmo'dhyaayH||60|| yanti / RkSo bhallUkaH / dvIpI citrakaH / mArjAro biDAlaH / / hitAcaraNaphalamAha-tata ityAdi / tato hitAhitapratipAvAjI ghoTakaH / zvAvit sehi(Dhi)keti loke / zalyako godhA-ditakriyAcaraNAt grahamukkilakSaNaM siddhimAturaH prApsyati, bhiSak nukArI vajrazalyakaH / viT purISam / nakhavacaH zastreNa tanU- vipulaM yazazca prApsyatIti / kArtikakuNDasvamuM pAThaM na kRtanakhasya tanUni khaNDAni / asmin varge purANasarpirityA- | paThati // 56 // dike yAvadraktamUtralagante, tailAni ghRtAni ca bhiSak kuryAt / iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM tAni ca pAnAdiSu jAmatA vaidyena yojyAnIti saMbandhaH / suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre'mAnuSopasargapratiSedho 'asmin varga' iti vargagrahaNAt asamastenApyanena tailAdikaM nAma ssssttitmo'dhyaayH||6|| kartavyamityarthaH / avapIDo nasyabhedaH / guTikIkRtaM vIkRtam / asmin varga iti avapIDa ityAdiSvanuvartya saMba- ekssssttitmo'dhyaayH| dhyate / tenAsmin varge yat kvathitaM kvAthastat pariSeke vida athAto'pasmArapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 dhIta, tathA cUrNitamulane vidadhIta, zlakSaNapiSTaM pradehe ava. yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| cArayedityarthaH / eSa gaNo'parAjito nAma sarva vikArAn mAna amAnuSopasargapratiSedhAnantaraM manaHpraduSTisAmAnyAt grahacisaun grahakRtAMzconmAdAdInalpena kAlena nihanyAditi saMbandhaH / kitsitasyAtrApi zastalAdapasmArapratiSedhArambhaH-athAta anye aparAjitAniti paThanti, tatra aparaiH prayogairajitAn ityAdi / athetyAdikaM pUrvavadyAkhyeyam / apazabdo gamanArthaH, mAnasAn vikArAniti vyAkhyeyam / kimeSa eva gaNaH parame smAraH smaraNaM, apagataH smAro yasmin roge so'pasmAraH tasya tAn vikArAn hanyAdityAha-lehAdirapi ca kramaH / Adi pratiSedhaH cikitsitm||14|| zabdAt khedavamanavirekAdi // 46-53 // smRtirbhUtArthavijJAnamapazca parivarjane // na caucaukSaM prayuJjIta prayogaM devatAgrahe // 54 // apasmAra iti proktastato'yaM vyAdhirantakRt // 3 // na cAcaukSamityAdi / acaukSamapavitraM prayogaM devatAgrahe devA apasmArasya niruktimAha-smRtirityAdi / bhUtArthajJAnApadigrahe na prayuJjItetyarthaH / anye na cAyuktamiti paThanti // 54 // smaraNAdayaM vyAdhirapasmAra iti protaH / antakRta vinAzakRt, Rte pizAcAdanyatra pratikUlaM na cAcaret // apasmaraNabhAvAjalAmyAdau prapatanAt; anye tu antakRdavadevatAgraha ityatra sAmAnyavacanAt sarveSvapi graheSu niSedhaH sthAyAM, sA cAvasthA 'apasmarantaM bahuzaH kSINaM' ityAdikA // 3 // prApta ityata Aha-Rte pizAcAdityAdi / Rte pizAcAt | mithyAtiyogendriyArthakarmaNAmabhisevanAta // pizAcagraha vihAya, anyeSu graheSu, pratikUla niSiddham ; anya- viruddhmlinaahaarvihaarkupitairmlaiH||4|| tyatrApi Rte pizAcAditi saMbadhyate; tena pizAcAdanyatra veganigrahazIlAnAmahitAzucibhojinAm // pratikUlaM na ca bhAcaret / etena pizAcagraha acAkSa prAtakUla rajastamobhibhUtAnAM gacchatAM ca rajakhalAm // 5 // cocitamityuktam // tathA kAmabhayodvegakrodhazokAdibhirbhRzam // vaidhAturau nihanyuste dhruvaM kruddhA mhaujsH|| 55 // cetasyabhihate puMsAmapasmAro'bhijAyate // 6 // pizAcAdanyatra pratikUlAcaraNe kiM syAdityAha-vaidyA. __apasmArotpattikAraNasya cittAbhighAtasya hetUnAha-mithyeturau nihanyurityAdi / te devAdiprahA dhruvamavazyamanucitA- tyAdi / atrAyogo lupto draSTavyaH, tena mithyAyogAyogAtiyogaiH; caraNAt kruddhAH santo vaidyAturau nihanyurityarthaH / mahaujasaH kecit mithyAdiyogeti paThilA Adizabdenaiva atiyogamayogaM mahAprabhAvAH // 55 // ca gRhanti / indriyArthAnAM sparzAdInA, karmaNAM kAyavADyA1'na cAyuktaM' iti paa0| | nasAnAm / atha zabdAdInAM mithyAyogAdayaH kathyante tatra Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nivandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM paruSedhavinAzAdizravaNaM mithyAyogaH, paTahAyatizabdazravaNama-vikAre vikSipan hastapAdamityAdiceSTaH san AturaH kSitI tiyogaH, sarvazo'zravaNamayogaH, tathA zItAdisparzAnAM vaipa-patati sa vikAro'pasmAra iti prota iti sNbndhH||8||9||riityenopsevnN mithyAyogaH, atizItAdInAmatisevanamatiyogaH; / sa ca dRssttshcturvidhH||10|| sarvazo'sevanamayogaH; ativikRtAdidarzanaM mithyAyogaH, ati- | vAtapittakaphairnRNAM caturthaH snnipaattH|| tejasAmatidarzanamatiyogaH, sarvathA'navalokanamayogaH; tathA'- apasmArasya saMkhyAmAha-saca dRSTa ityAdi / catarvidha yogyarasAnAmAdAnaM mithyAyogaH, rasAnAmatyAdAnamatiyogaH, iti saMkhyAkaraNaM dvandvajApasmAraniSedhArtham / dvandvajAsaMbhavastu rasAnA sarvathA'nAdAnamayogaH pUtyAdyAghrANa mithyAyogaH, ativyAdhikhabhAvAt / cAturvidhyaM vivRNvannAha-vAtapittakaphairitIkSNAdigandhAnAmatyAghrANamatiyogaH, sarvazo'ghrANamayogaH; tathA | tyAdi / vAtAdibhiH tryH||10||kaayikkrmnno vyAyAmAdeniSiddhakAlAdiSu sevanaM mithyAyogaH, vepamAno dazan dantAn zvasana phenaM vamannapi // 11 // atisevanamatiyogaH, sarvazo'nupasevanamayogaH; tathA vAcani-yo bayAdvikRtaM sattvaM kRSNaM mAmanudhAvati // kakarmaNaH paruSAnRtAdibhASaNaM mithyAyogaH, ativAcanAdikama | tato me cittanAzaH syAt so'psmaaro'nilaatmkH|| tiyogaH, sarvathA maunamayogaH; tathA mAnasakarmaNaH zokAdici | vAtAdijatvenApasmAralakSaNamAha-vepamAna ityAdi / vepa. ntanaM mithyAyogaH, atimAtracintanAdikamatiyogaH, sarvathAci | mAnaH kampamAnaH / dazan khAdan dantAn / zvasan zvAsa ntanamayogaH / viruddhaM hitAhitIyoktam / malinazabda AhA kurvan / vikRtaM vikRtarUpaM sattvam / kRSNamityatra kRSNasattvadaravihArAbhyAM saMbadhyate; tatra malinAhAraH pUtidveSTAmadhyaparyu rzanam , asata eva saMjJAvahasrotogatavAtaprabhAvAt ;na punaH sattvaM SitAH. malino vihAro dRSTAdRSTArthaH smArtavacanAt jJAtavyaH / / t jnyaatvyH| pizAcAdikaM bhUtamabhipretam / tatrAntare'pi "paruSAruNakRkupitairmalairityatra malA vAtapittazleSmANo rajastamasI ca, NA rajastamasA ca, SNAni pazyedrUpANi cAnilAt" ityAdinA kRSNAdirUpadarzanadehamalinIkaraNAducyante / vegetyAdi / vegA viNmUtrAdInAM / vagA viNmUtrAdAnA | mevokam / evaM pittakaphApasmArayorapi boddhavyam // 11 // 12 // teSAM vegAnAM nigraho dhAraNaM, tatra zIlA vegnigrhrtaaH| | tRTtApasvedamUrtoi dhunvannaGgAni vihvlH|| . ahitAzucibhojinAmiti yadyapyepo'rtho viruddhamalinAhArAt yo bayAdvikRtaM sattvaM pItaM mAmanudhAvati // 13 // ityanenaiva prAptaH, tathA'pyatyartha hetukhApAdanArtha punaH pAThaH / tato me cittanAzaH syAta sa pittabhava ucyate // rajaskhalA dRSTArtavAm / etaihetubhizcitte upahate dUSite sati pittApasmAralakSaNamAha-tRDityAdi / tRT pipAsA / apasmAro'bhijAyate // 4-6 // tApaH santApaH / dhunvan vikSipan / agAni hastapAdAdIni / . hatkampaH zUnyatA khedo dhyAnaM mUrchA prmuuddhtaa|| vihvalo vikalaH // 13 ||nidraanaashshc tasiMstu bhaviSyati bhavantyatha // 7 // zItahRllAsanidrAtaH patana bhUmau vaman kapham // 14 // hetUnabhidhAya pUrvarUpamAha-hRdityAdi / pramUDhatA atizayena yo brUyAdvikRtaM sattvaM zuklaM mAmanudhAvati // vicetanalam / tasmin apasmAre // 7 // tato me cittanAzaH syAt so'pasmAraH kphaatmkH|| saMjJAvaheSu srotaHsu doSavyApteSu maanvH|| kaphajApasmAralakSaNamAha-zItahRllAsetyAdi / hullAsaH thUka. rajastamAparAtaSu mUDhA bhrAntana ctsaa||8|| raNam // 14 // 15 // vikSipana hastapAdaM ca vijihmbhuurvilocnH|| hRdi todastRDutkledastriSvapyeteSu saMkhyayA // dantAn khAdan vaman phenaM vivRtAkSaH patet kSitau9 | vAtAdyapasmAreSu pratyekamekaikaM lakSaNamAha-hRdi toda alpakAlAntaraM cApi punaH saMjJAM lameta sH|| ityAdi / hRdi todo vyathA,-vAtike tRda pipAsA,-paittike so'pasmAra iti proktA utklezaH zleSmaniSThIvanaM,-kaphaje; eteSu triSu vAtAdijApasmAprApamabhidhAya rUmamAha-saMzAvaheSvityAdi / saMjJAvaheSu reSu yathAsaMkhyaM hRttodAdilakSaNaM jJeyamiti saMbandhaH ||srotHkhiti kathaM bahuvacanaM, yato dhamanIvyAkaraNe 'dvAbhyAM pralApaH kajanaM klezaH pratyekaM tu bhavediha // 16 // prayudhyate' ityanena dve eva saMjJAvahe srotasI ukte ? satyaM, vAtAdijApasmAreSu pratyeka pralApAdilakSaNatritayamAhadvayorapi srotasoH sUkSmANAM pratAnAnAM bahulAt srotaHkhityu- pralApaH kUjanamityAdi / pralApAdikaM trayaM vAtAdijApasmAreSu kam / doSanyApteSu vAtAdidoSAbhibhUteSu / rajastamaHparIteSu triSvapi pratyekaM boddhavyaM na yathAsaMkhyam // 16 // rajastamovyApteSu / mUDho mohyuktH| kena kRlA mUDhaH bhrAntena sarpaliGgasamavAyaH sarvadoSaprakopaje // cetasA cittabhrAntyetyarthaH / vikSipan itastataH kSipan / vijiprabhA vilocanaH vkrghrnetrH| vivRtAkSa ucchlitaakssH| yasmin sarvajApasmAralakSaNamAha-sarvaliGgasamavAya ityAdi / sarva lisamavAyo vAtAdilijhasamAvezaH / sarvadoSaprakopaja iti .1'sUkSmAdidarzanaM mithyAyogaH' iti pA0 / 2 'smRtiSu vizA- | prakopopAdAnAt khakIyakAraNaprakupitadoSatrayaja iti bodavyaM, tavyA' iti paa0| 3'bAhayan' iti paa0| na kupitaikadoSaprakopitasarvadoSaja iti // Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 61] sushrutsNhitaa| 801 animittAgamAdyAdhergamanAdakRte'pi ca // 17 // | sthAnIyasya nidAnAdisaGgame satyapi dUSyAdisamudAyenaiva samuAgamAccApyapasmAraM vadantyanye na doSajam // dbhavo bhavatItyarthaH / anye tvanyathA vyAkhyAnayanti-nanu, svamatenApasmArasya doSajavaM pradarzya paramatenAgantukatvamA saMcayAdikrameNopayogazvedoSANAM tadA punaH kathamalpenaiva kAlena ha-animittAgamAdityAdi / animittAgamAt akAraNotpAda tadvikArodgamaH syAdityata Aha-deve'varSatItyAdi / avarSati nAt , AkasmikodbhavAdityarthaH / gamanAdakRte'pi cetyatra 'pratI deve yathA zaratkAle bhUmau stibhivAt kAnicidbIjAni prarohakAre' iti zeSaH tena pratIkAre akRte'pi vyAdhergamanAdupazamAdi ntyeva, tathA'lpenApi kAlena zarIrasthA doSAH kizcidupacitA tyarthaH / akRte'pItyatra akRtAditi kvacit / tatra, akRtAt vikAra janayantIti / etadeva spaSTIkurvannAha-sthAyina ityAdi / pratIkArAdveSajeneti draSTavyam / AgamAJcati svakIyAt / na puna sthAyinaH avazyamavasthAyino vAtAdayaH, para kecidalpenApi zvetarasmAt , tatra doSajatvenApasmArasya darzitatvAt / 'vadantyanye kAlenAbhipravardhitAH santo vizvarUpAn nAnArUpAn vikArAm na doSaja' ityatra anye 'vadantyanyonyadoSajam' iti paThanti, darzayanti / kutaH ? nisargato dUSaNasvabhAvAdityarthaH / apasmAro anyonyadoSajaM rajastamodoSajamityarthaH / apare tu 'anyonyadUSa mahAvyAdhirityAdi / tasmAditi pUrvotakramopayogAdihetusamUNAt' iti paThanti / tatra kAyamanasoranyonyadUSaNAt // 17 // hAdapasmAro doSajo na tu bhUtAvezaja iti siddhAntaH 18-21 kramopayogAhoSANAM kSaNikatvAttathaiva ca // 18 // tasya kAryoM vidhiH sarvo ya unmAdeSu vakSyate // AgamAdvaizvarUpyAJca sa tu nirvarNyate budhaiH|| purANasarpiSaH pAnamabhyaGgazcaiva pUjitaH // 22 // deve varSatyapi yathA bhUmau bIjAni kAnicit // 19 // upayogo grahoktAnAM yogAnAM tu vishesstH|| zaradi pratirohanti tathA vyaadhismudbhvH|| tataH sidhyanti te sarve yogairanyaizca sAdhayet // sthAyinaH kecidalpena kaalenaabhiprvrdhitaaH|| 20 // zigrukaTvaGgakiNvAhinimbatvagrasasAdhitam // 23 // darzayanti vikArAMstu vishvruupaannisrgtH|| caturguNe gavAM mUtre tailamabhyaJjane hitam // apasmAro mahAvyAdhistasmAddoSaja eva tu // 21 // idAnI cikitsitamAha-tasya kAryoM vidhirityAdi / paramatanirAkaraNAya khamatamAha-kramopayogAdityAdi / tasya apasmArasya / nanu, unmAde yo vidhiH paThiSyamANo'sti taM sa tu punarapasmAraH kramopayogAdityAdihetubhizcaturbhirdoSaja eva vidhimapasmAre nirdizya tatraiva kimiti nAtidizyate ? ucyate, budhaiH paNDitainirvarNyate kathyata ityarthaH / atra hetumAha- -unmAde tasyAtizayena hitatvAdityarthaH / abhyazcaiveti kramopayogAhoSANAmiti saMcayAdikrameNa doSANAM vikArajana- purANasarpiSA, asya tridoSanavAt / ahoktavidhimupadizatinayogAdityarthaH; etena, animittAgamAdyAdheriti heturnirA- upayoga ityAdi / zikaTvanetyAdi / zigruH zobhAjanakaH, kRtaH / tathA sarvapAriSadakhAdAyurvedasya saugatamatamavalambya kaTvAH araluH, sponAka ityanye, kiNihI zvetasyandaH; khagrasa'gamanAdakRte'pi ca' ityasya hetornirAkaraNAya hetumAha-kSaNi- | sAdhitamiti khaga valkalaM, rasaH kharasaH etena "kalkakharakalAttathaiva ceti / tathaiva vAtAdInAM kSaNikavAdvitIyo'pi hetu- sAbhyAM sAdhitamiti borayAgalA mUtra iti tovikaarhniraakRtH| yato yAvanmAtrI doSavego'bhUt tAvanmAtrasyApaga- rakhena hasticchAgabheDamUtrANAM nirdiSTalAsaniSedhArtha gAmo mAdakRte'pi pratIkAre vyAdherapagamaH / tRtIyaM hetumAha- iti kRtam / tailaM tilatailam // 22 // 23||aagmaaceti; svatantrAta paratantrAcetyarthaH / tatrAgame khatantre godhAnakulanAgAnAM pRSatarkaMgavAmapi // 24 // paratantre ca vAtika-paittika-zlaiSmika-sAnnipAtikAzcatvAro'pa- | smArA abhihitA iti / catartha hetamAha-vaizvarUpyAceti | pittaSu siddha tala. ca pAnAbhyaGgaSu pUjitam // vizveSAM samastAnAM vAtapittazleSmaNAM manodoSayo rajastamasozca dvitIyatailamAha-godhAnakulanAgAnAmityAdi / nAgo rUpaM nAnAprakAre liGgaM yasyApasmArasya sa tathA, tadbhAvo vaizvarUpyaM hastI / pRSataH citralo mRgaH / RkSo bhallUkaH / godhAdInAM tasmAt / 'sa tu' ityatrAnye 'tatra' iti paThanti, vyAkhyA- pitteSu pRthak snehasameSu siddhaM tailamityarthaH // 24||nynti ca-tatra apsmaare| yadaivaM tarhi vAtapittazleSmaNAM sadaiva tIkSNairubhayatobhAgaiH zirazcApi vizodhayet // 25 // dehe sadbhAvAt santatamapasmAraH syAdatastannirAkaraNArthamAhadeve varSatItyAdi / varSatyapi meghe bhUmau sukRSTAyAmapi aGkuraja- tailamabhidhAya zirovirecanamAha-tIkSNairityAdi / tIkSNainanasamarthAnyapi kAnicidvIjAni zaradyeva prarohanti, tathA sarva- rubhayatobhAgaiH vissaannikaabraahmiikaarvelkaadibhiH| anye tu 'tIkSNarogabIjAnAM vAtAdInAM kadAcit kasyacidapasmArAdivyAdherakara- rubhayatobhAgaiH zirasazca virecanaiH' iti paThanti, vyAkhyAnayanti ca-tIkSNairityubhayatra saMbadhyate / tena ubhayatobhAgairvamana1'boddhavyam' iti pA0 / 2 'nAnArUpatvAdapasmArasya doSA virecanaistIkSNaizca zirovirecanairupAcarediti saMbadhyate // 25 // vitA nAnArUpatvena saMbhavanti, tasmAdoSajA evApasArA iti' iti paa0| 3 0vyAdhivizeSasya' iti pA0 / 1 sthitam' iti pA0 / su0 saM0 101 / yadaivaM tarhi vAtapittA - pAya zirovirecanamAha- anye tu 'tIkSNa Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 nibandhasaMgrahAtyavyAkhyAsaMvalitA . [uttaratantraM pUjAM rudrasya kurvIta tadgaNAnAM ca nityshH|| dazamUlendravRkSatvaGmUrvAbhArgIphalatrikaiH // __ kecidatra devavyapAzrayaM cikitsitaM paThanti-pUjAM rudra- zampAkazreyasIsaptaparNApAmArgaphalgubhiH // 34 // syetyAdi / zutaiH kalkaizca bhuunimbpuutiikvyosscitrkaiH|| pAtikaM bastibhizcApi paittikaM tu virecanaiH // 26 // trivRtpaatthaanishaayugmsaarivaadvypausskraiH|| 35 // kaTukAyAsadantyugrAnIlinIkrimizatrubhiH // kaphajaM vamanairdhImAnapasmAramupAcaret // sarpirebhizca gokSIradadhimUtrazakRdrasaiH // 36 // sAmAnyaM cikitsitaM nirdizya vAtAdibhedenApasmArANAM sAdhitaM paJcagavyAkhyaM sarvApasmArabhUtanut // . cikitsA nirdizannAha-vAtikamityAdi / kecidimaM paatthN| cAturthakakSayazvAsAnunmAdAMzca niyacchati // 37 // pazcagavyAkhyaghRtapAThasyAgre paThanti // 26 // paJcagavyamAha-dazamUletyAdi / indravRkSaH kuTajaH, tasya kulatthayavakolAni zaNabIjaM palaGkaSAm // 27 // | vak; anye lakzabdena vacamAhuH / mUrvA corasnAyuH / phalguH jaTilAM paJcamUlyau dve pathyAM cotkAthya ytntH|| | kASThodumbarikA / zRtaiH kvathitaiH / bhUnimbaH kirAtakaH / pUtIkaH bastamUtrayutaM sarpiH pacettadvAtike hitam // 28 // | cirabilvaH / vyoSaM trikaTukam / nizAyugmaM haridrAdvayam / vAtAdijApasmAreSu ghRtaM nirdizanAha-kulatthetyAdi / sArivAdvayam AsphotA kAkaivallI ca / pauSkara puSkaramUlam / kolaM badaram / palaGkaSA gugguluH / jaTilA maaNsii| paJcamUlyau dve yAso durAlabhA, dantI dantinI, umA vacA, nIlinI rajanikA iti zAlipAdirbilvAdizca, eraNDabilvAdye ityanye / pathyA zAradaphalA, kRmizatruH viDaGgam , dazamUlyAdibhiH kASThodumbariharItakI / 'yamata' ityatrAnye 'yogata' iti paThanti / yogato. kAntaiH kathitai nimbAdibhiH kRmizatruparyantaiH / kalkIkRtairgograhaNAt kvAthamUtrayormadhye ekaM caturguNamekaM ca samaM prAhyamiti kSIrAdibhiH pratyeka snehasamaiH sAdhitaM sarpiH paJcagavyAkhyaM sarvAvyAkhyAnayanti // 27 // 28 // pasmArAdInniyaicchatItyarthaH // 34-37 // kAkolyAdipratIvApaM siddhaM ca prathame gnne|| bhArgIkRte pacet kSIre zAlitaNDulapAyasam // . . payomadhusitAyuktaM ghRtaM tat paittike hitama // 29 // yaha zuddhAya taM bhoktuM varAhAyopakalpayeta // 38 // kAkolyAdipratIvApamityAdi / kAkolyAdipratIvApaM kAko | zAtvA ca madhurIbhUtaM taM vizasyAnamuddharet // cIna bhAgAMstasya cUrNasya kiNvabhAgena saMsRjet 39 lyAdikalkam / siddhaM ca prathame gaNe vidArigandhAdike kvAthI maNDodakArthe deyazca bhArgIkAthaH sushiitlH|| kRte iti jJeyam / kutaH ? kAkolyAdikalkopadezAt / payaH kSIram / sitA zarkarA / kSIrAdiprakSepayuktaM ghRtaM hitam // 29 // | zuddha kumme nidadhyAcca saMbhAraM taM surAM ttH||40|| | jAtagandhAM jAtarasAM pAyavedAturaM bhiSak // kRSNAvacAmustakAdyairyuktamArAvadhAdike // bhAgIzate ityAdi / ' bhArgIzRte kSIre zAlitaNDulapAyasaM pakaM ca mUtravarge tu zleSmApalAriNe hitam // 30 // pacediti saMbandhaH / atra kSIrasAdhanavidhiH-caturthAzaM bhArgIkRSNAvacetyAdi / kRSNAvacAmustakAdyairiti pippalyAdivacA kalkaM dattvA caturguNena jalena kSIra sAdhanIyam / yaha zuddhAya dimustAdyaiH kathitaiH, AragvadhAdikaiH kalkIkRtaiH, mUtravarge'STavidhe tridinamupoSitAya barAhAya taM pAyasaM bhoktuM prakalpayet siddhaM pakaM ghRtaM zleSmApasmAriNe hitamityarthaH / anye mUtravargeSvi dadyAdityarthaH / madhurIbhUtaM zleSmasaMsRSTaM vidAhAvasthAmaprAtyatra yetovikAraharatvena chAgorabhrahastimatrANi gRhanti // 30 // ptm| anye tu madhurIbhUtaM viSIbhUtamiti vyAkhyAnayanti, surmycaakusstthsiddhaarthvyosshinggbhiH|| yato madhurazabdo viSe vartate / atha pAyasaH kathaM vissiibhvmnisstthaarjniiyugmsmnggaatriphlaambudaiH||31|| tIti cet ? satyaM, AdhAraprabhAvAt / viSIbhUtaM varAhasyaiva krnyjbiijshairiipgirikrnniihutaashnaiH|| lAlAnAvamUrchAdiviSali tivyam / taM varAha, vizasya siddhaM siddhArthakaM nAma sarpirmUtracaturguNam // 32 // halA, asaM viSIMbhUtamuddharet / tasya cUrNasyetyAdi / tasya uddhakRmikuSThagarazvAsabalAsaviSamajvarAn // tasyAnasya zoSitacUrNIkRtasya trIn bhAgAn kiNvabhAgena sarvabhUtagrahonmAdAnapasmArAMzca nAzayet // 33 // saMsRjet surAbIjekabhAgena mizrayet / maNDodakArtha sandhAnArtha siddhArthakaM sarpirAha-surachametyAdi / suradrumaH devadAru / bhAgAkAtho deyaH / anye tu maNDaH surAmaNDaH, dakArthe udakArthe siddhArthaH sarSapaH / vyoSaM zuNThImarIcapippalyaH / rajanIyugmaM | bhAgIkAthazca deya iti vyAkhyAnayanti / zuddha kumme iti kRta saMskAre cAturjAtakaghRtamadhupippalyAdivilipte ityarthaH / pAyasa. haridrAdvayam / samajhA lajjAluH / ambudo mustA / zairISaM zirISabIjam / girikI zvetasyandA / hutAzanaH citrakaH / / cUrNakiNvabhAgacatuSTaye bhArgIkAthastAvAneva deyo yAvatA samyaketeH kalkIkRtairmUtracaturguNaM sarpiH siddhaM siddhArthakaM nAmeti 1 'kaTukAmadayanyugrAH' iti paa0|2 'kAlavAhI' pati pA. saMbandhaH / garaH kRtrimaM viSam / balAsaH shlessmaa||31-33||| 'nudatItyarthaH' iti paa0| 4 'pippalyantavilite' iti paa.| Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 62] sushrutsNhitaa| 803 surAbhAvaM prApnoti, tadvidazca kalpapAlAH praSTavyAH / surAniSpatti- doSairmanoduHkhena ca paJcavidhamunmAdamAha-ekaikazaH samakAlapramANaM ca jAtarasAmityanenoktam // 30-40 // - staizvetyAdi / ekaikazo doSaiH trayaH, samastairdoSaiH ekaH, mAnasasirAM vidhyedatha prAptAM maGgalyAni ca dhArayet // 41 // doSaduHkhena caikaH, evaM sa unmAdaH paJcavidha ucyate / nanu, iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate bhUta viSajo'pi SaSTho'sti tat kimiti so'pi sa paJcavidha ityavidyAtantre'pasmArapratiSedho nAma traiva na nirdiSTaH ? ucyate-tasya bhinnacikitsitasvAt pRthaki(dvitIyo'dhyAyaH, AditaH) dezaH / ata evAha-yathAkhaM tatra meSajamiti / sa cAprapaddha ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // ityAdi / -sa unmAdaH, apravRddhaH alpaliGgaH, taruNaH alpa mAtraH / kaizcinmadazabdena madyasya prathamo vega ucyate, te sirAmityAdi / proktAM uropAGgalalATajAm / anye tu tu rogameva rogakAraNaM manyante / atra tUtpannamAtrasyAlpaliGgasya prAptAmiti paThanti, hanusandhimadhyagatAmiti ca vyaakhyaanynti| tAmiti ca vyaakhyaanyaant| conmAdasya madasaMjJA // 4 // 5 // mAlyAni vraNitopAsanIyoktAni chatrAtichatrAdIni / apare tu | mohodvegau svanaH zrotre gAtrANAmapakarSaNam // 'mAlyAdi ca kArayet' iti paThanti, tacca mAlyamatharvavedavi atyutsAho'rucizcAnne khapne kaluSabhojanam // 6 // hitamiti vyAkhyAnayanti // 41 // vAyunonmathanaM cApi bhramaizcakragatasya vA // iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyo yasya syAdacireNaiva unmAdaM so'dhigacchati // 7 // suzrutavyAkhyAyAmuttaratantre'pasmArapratiSedho ___ idAnIM pUrvarUpamAha-mohodvegAvityAdi / moho manaso nAmaikaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // vaicittyam / khanaH zrotre karNayoH zabdaH / gAtrANAmapakarSaNa durbalIbhavanam / kalaSabhojanaM samalabhojanam / vAyunonmathanam dvissssttitmo'dhyaayH| AkulIkaraNaM, 'hRdayasya' iti zeSaH / cakragatasya vetyatra vAzabda athAta unmAdapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH 1 ivArthe, tena kulAlacakrasthitasyeva bhrama ityarthaH / yasya puruSasya yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| mohodvegAdikaM syAt, so'cireNaiva unmAdamadhigacchati prApno. apasmArapratiSedhAnantaraM manogatasAmyAt tulyacikitsitavA- tIti saMbandhaH / acireNaiva unmAdamityatra chandobhAbhayAdasaMdunmAdapratiSedhArambhaH-athAta ityAdi / athAta ityAdikaM hitAnirdezaH // 6 // 7 // pUrvavadyAkhyeyam // 1 // 2 // rUkSacchaviH paruSavAgdhamanItato vA madayantyaddha(da)tA doSA ysmaadnmaargmaashritaaH|| zItAturaH kRzatanuH sphuritaanggsndhiH|| mAnaso'yamato vyAdhirunmAda iti kiirtitH||3|| AsphoTayatyaTati gAyati nRtyazIlo idAnImunmAdaM nirvakti-madayantItyAdi / madayanti mano- vikrozati bhramati cApyanilaprakopAt // 8 // bhramaNaM kurvanti / uddhatA upacitAH / anye 'udgatA' iti paTha- pUrvarUpAnantaraM vAtajamunmAdamAha-rUkSacchavirityAdi / nti; tatra udgatA udRttA unmArgamAgatA manovahAni srotAMsi paruSavAk karkazavacanaH / dhamanItataH sirAvyAptaH / zItAturaH prAptAH / yadRdayapradUSaNaM cetomohanaM ca tatrAntare proka, tadatra zItapIDita ityarthaH / zvAsAtura' ityanye paThanti / vikrozati unmArgamAgatA ityanena tathA madayantIlanena ca saMgrahAtAlAta roviti / bhramati kampate, aTatItyanena calanasyoktalAt / pRthaDoktam / apasmAroktadoSaprakopahetava unmAde'pi sAni- kecit rUkSakavirityAdizvokAdhana paThanti; jejaTAcAryAstu dhyAdboddhavyA iti shriijejttaacaaryH| unmAdahetavastazrAntare rUkSacchavirityAdizlokAdha paThanti, anilAditi siddhe aniyathA-"viruddhaduSTAzucibhojanAni pradharSaNaM devagurudvijAnAm / / laprakopAditi prakopagrahaNAt pAruSyakArkazyAruNavarNatA jIrNa unmAdaheturbhayaharSapUrvo manobhighAto viSamAzca ceSTAH" (ca.ci. balavattvaM ca gRhyate iti vyAkhyAnayanti // 8 // a.9) iti / pravRddhA doSA manovahasrotAMsi prAptAH santo tRdakhedadAhabahulo bahubhugvinidrayasmAnmano bhramayanti, ato'yaM mAnaso vyAdhiriti sNbndhH||3|| ichaayaahimaaniljlaantvihaarsevii|| ekaizaH samastaizca dossairtyrthmcchitH|| tIkSNo himAmbunicaye'pi sa vahnizaGkI mAnasena ca tuHkhena sa paJcavidha ucyte||4|| pittAddivA nabhasi pazyati tArakAzca // 9 // viSAdbhavati SaSThazca yathAsvaM tatra bheSajam // pittonmAdamAha-tRdakhedetyAdi / tRdakhedadAhabahula iti sa cApravRddhastaruNo madasaMjJAM bibharti ca // 5 // bahulazabdaH tRDAdibhiH pratyeka saMbadhyate / sevIzabdaH chAyA 1 'ralakhacitakuNDalacchatrAdIni' iti paa0| 2 'unmArgamA- 1 'yastu madaH pRthagrogaH kathitaH' iti paa0| 2'kaluSamajjanam zritAH' iti paa0| 3 'kIrtyate' iti paa0| 4'ekazo'tha' iti paa0| 3 'bhramakSa kramatastathA' iti paa0| 4 'kaluSamajjana iti pA. samAjakamannanaM' iti paa0| 5 'zvAsAturaH' iti pA0 / Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM dimiH saMbadhyate / jalAntavihArasevIti pAnIyasamIpavicara- tasya lakSaNamAha-citramityAdi / citraM nAnAprakAram / NazIla ityarthaH / tIkSNaH kopanaH / api ceti cakArAt pIta- manonugatamiti yadevAsya manasi sthitaM tadabuddhipUrvakaM yAtkaMcinayanavAdi vijJeyam / divA dine / nabhasi AkAze // 9 // deva jalpati / manonugataM visaMjJo gAyati udghAntasmRtivAdvisaMjJo chadyagnisAdasadanArucikAsayakto gAyati; visaMjJo viparItasaMjJaH, natu vigatasaMjJaH, bhASaNagAnAdi__ yossidviviktrtirlpmtiprcaarH|| karaNAt / mUDhasaMjJa iti ca padaM hetuphalabhAvena samarthanIyam ||nidraapro'lpkthno'lpbhugussnnsevii raktekSaNo hatabalendriyabhAH sudInaH rAtrau bhRzaM bhavati cApi kaphaprakopAt // 10 // zyAvAnano viSakRte'tha bhavet parAsuH // 13 // kaphonmAdamAha-charyagnItyAdi / agnisAdaH agnimAndyam / viSonmAdamAha-raktakSaNa ityAdi / hatabalendriyabhA iti sadanam ajJAnAmanutsAhaH / yoSitsu vivikte ekAnte ca ratiryasya balam utsAhopacayalakSaNam, indriyANi cakSurAdIni, bhAH sa yoSidviviktaratiH / alpamatipracAra iti alpamatiralpapra- kAntiH / anye tu 'hatabalendriyavAk' iti paThanti, vyAkhyAnacArazca / alpakathanaH alpabhASaNaH / rAtrau bhRzaM bhavati ceti yanti ca-vAgityupAdAnam atyartha vAgupaghAtasUcanArtham , cakAro rAtrI ityasyAgre draSTavyaH, tena rAtrI bhukte ca bhRzaM bhavatIti anyathendrigrahaNenaiva siddheH / sudInaH suSTha glAnaH / zyAvAnana siddham / apizabdAcca nakhAdizauklyAdikaM jJeyam // 10 // | iti dhavalakapilakRSNamizravarNamukhaH / atha bhavet parAsuriti sarvAtmake pavanapittakaphA yathAvaM upekSaNAmriyata ityarthaH / anye 'viSakRtena bhavedvisaMjJaH' iti saMharSitA iva ca liGgamudIrayanti // 11 // paThanti; tatra visaMjJo viparItasaMjJaH, viSamatra dUSIviSam // 13 // sAnnipAtikamAha-sarvAtmake ityAdi / sarvAtmake sAnnipA- snigdhaM svinnaM tu manujamunmAdAta vizodhayet // tike unmAde pavanapittakaphAH saharSitA iva yathAkhaM liGgamadI- tIkSNairubhayatobhAgaiH zirasazca virecnaiH||14|| rayantIti saMbandhaH / saMharSitA iveti spardhAvanta iva sarve'pyati- vividhairavapIDaizca srsspsnehsNyutaiH|| zayena kupitA ityarthaH / ayaM pATho nibandhakAraiH paThito yojayitvA tu tacUrNa ghrANe tasya prayojayet // 15 // vyAkhyAtazca / anye tvevaM paThanti,--'sarvAtmake tribhirapi vyati- nidAnaM nirdizya cikitsAmAha-nigdhamityAdi / tIkSNaimizritAni rUpANi vAtakaphapittakRtAni vidyAt / saMpUrNalakSaNa pAna vidyAt / sapUNalakSaNa- | rubhayatobhAgairiti viSANikAdevadAlikAkAravellikAdibhiH / ziramasAdhyamadAharanti sarvAtmakaM kvacidapi pravadanti sAdhyam' iti / sazca virecanairiti viddtnnddlaadibhiH| vividhaiH naanaaprkaareH| ayaM ca zrIjejaTena ekIyamatena darzito na tu vyAkhyAtaH, avapIDaiH nasyamedaiH / cetovikArazamanaiH amAnuSopasargapratiSetasmAdekIyamatenevAsya saMbandhaH kathyate / pratyekaM vAtAdikRtAni ta / pratyaka vAtAdikRtAni | dhokaiH / sarSapasnehasaMyutaiH avapIDairityarthaH / yojayitveti rUpANi vyatimizritAni sarvAtmake unmAde vidyAditi sNbndhH| unmAdAteM / tu punH| taccarNa sarSapasnehasaMyuktam / unmAdArtasya evaM saMbandhe tribhirapIyanena kiM prayojanam ? ucyate-tribhirapi vamanAdinA hRdayakoSThendriyaziraHzuddhau manaHprasAdAt smRtisaMjJAkhahetubhiH kupitairiti jJApanArtham / asyAgre ta evaM paThanti lAbhAdunmAdopazama iti vypdeshH|| 14 // 15 // "saMpUrNalakSaNamasAdhyamudAharanti sarvAtmakaM kvacidapi pradizanti sAdhyam' iti // 11 // satataM dhUpayecainaM zvagomAMsaH supuutibhiH|| caurainarendrapuruSairaribhistathA'nyai sarSapAnAM ca tailena nasyAbhyaGgo hitau sadA // 16 // vitrAsitasya dhnbaandhvsNkssyaadvaa|| dhUpanasyAbhyahAnAha-satatamityAdi / enam unmAdArtam / gADhaM kSate manasi ca priyayA riraMso supUtibhiH sutru zaTitaiH / zaTitaizcApi dhUpanena manaH prakRti__ yeta cotkaTataro manaso vikAraH // 12 // mAyAti, prabhAvAt // 16 // manoduHkhajamunmAdaM pratipAdayitukAmaH pUrva manaso duHkhaka- | darzayedadbhutAnyasya vadenAzaM priyasya vaa|| rAna hetana vikArotpattisahitAnAha-caurarityAdi / aribhiH bhImAkArairnarairnAgairdAntAlaizca nirvissaiH||17|| zatrubhiH, tathA'nyairiti atizayaraudraiH akAraNavairibhiH zArdUlAdi- | bhISayet saMyataM pAzaiH kazAbhirvA'tha tADayet // bhirvA / gADham atyartha, kSate pIDite, priyayA rirasoH priyayA saha yantrayitvA sugutaM vA trAsayettaM tRNAgninA // 18 // rantumicchoH; 'tasyA bhaprAptau' ityadhyAhAryam / manasi gADhaM kSate jalena tarjayedvA'pi rajughAtairvibhAvayet // iti bodhyam / manaso vikAro mAnasa unmaadH||12|| | balavAMzcApi saMrakSet jale'ntaH parivAsayet // citraM sa jalpati manonugataM visaMzo pratudedArayA cainaM marmAghAtaM vivarjayet // gAyatyatho hasati roditi muuddhesNshH|| 1 'saMvandhanIyam' iti paa0| 2 'viSakRte ca bhavedisaMzaH' 1'cApi mUDhaH' iti paa0| | iti paa0| 3 'na' iti paa0| Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 62] suzrutasaMhitA / vezmano'ntaH pravizyainaM rakSastadvezma dIpayet // 19 // tasya paThitakhAt; tatra latikrAntAvekSaNatatrayuktyA'tideSTavyaM sApidhAne jaratkRpe satataM vA nivAsayet // | phalaghRtamiti kecit paThanti; taca na paThanIyaM, sarvanibandhadarzayedityAdi / adbhatAni adRSTapUrvANi bhISaNAni / asya kArairniSiddhalAt // 20-29 // brAhmImaindrIM viDaGgAni vyoSa hi surAM jttaam|| unmAdAtasya / nAzaM vinAzaM priyasya vastuno vadet / bhImAkArai raudrarUpaiH / nAgaiH hstibhiH| dAntaH shikssaavdbhiH| vyAlaiH viSaghnIM lazunaM rAnAM vizalyAM surasA vacAm 30 sapaiH / nirviSaiH gonsaadibhiH| bhISayet bhayamutpAdayet / jyotiSmatI nAMgaraMca anantAmabhayAM tathA // pAzaiH nigddaadibhiH| saMyataM baddhama / kazAbhiH crmydhibhiH| saurASTrIM ca samAMzAni gejamUtreNa peSayet // 31 // chaayaavishusskaastdvrtiiryojyedvidhikovidH|| nigaDAdibandhanaM bhrAntamanasaH kUpAnyAdipravezanirAsArtha kriyAsukhakaratvArtha ca / pratudet vyathayet / ArayA tIkSNAprayA avapIDe'Jjane'bhyaGge nasye dhUme pralepane // 32 // __ brAhmItyAdi / brAhmI maNDUkaparNI, anye lavaNikAmAhuH / shlaakyaa| enam unmAdinaM, vezmano gRhasya, antaH madhye, pravezya rakSan , tadvezma dIpayet prajvAlayet / kUpe nirjale jalena aindrI indravAruNI, anye matsyAkSakamedamAhuH / surA surAlaM, vrjite| jalena tarjayedvA'pIti tapteneti draSTavyaM, taptamapi vizeSa antalopAt; anye tu indrasurA indravAruNI, indrazabdalovRttaH, yata uktaM tantrAntare-"kapikacchA'thavA taptaiohatailajalaiH pAt / jaTA jttaamaaNsii| viSanI haridrA, anye nirvissaamaahuH| spRzet |"-(vaa. u. a. 6) iti // 17-19 // vizalyA gudduucii| surasA tulasI / jyotiSmatI kaakmrdnii| nAgaraM zuNThI / atrAnye 'nAgavinnAm' iti paThanti, nAgavinnA vyahAjyahAdyavAgUzca terpaNAn vA pradApayet // 20 // indravAruNIbhedaH, vRzcikapatriketyapare / anantA utpalasArivA / kevalAnambuyuktAn vA kulmASAn vA bhushrutH|| abhayA harItakI / saurASTrI tuvarikA / vidhikovido vidhijJo hRdyaM yaddIpanIyaM ca tatpathyaM tasya bho(yo)jayet 21 vaidyaH // 30-32 // (viDaGgatriphalAmustamaJjiSThAdADimotpalaiH // uropAGgalalATeSu sirAzcAsya vimokSayet // zyAmailavAlukailAbhizcandanAmaradArubhiH // 22 // uropAnetyAdi / uraH stanayorantarAlam / atrApAnazabdaH zo brhisstthrjniikusstthprnniniisaarivaadvyaiH|| vartate, sAmIpyAt ; na khapAGgaH zaGkhasandhiH kutaH ? tatraikasyA hrennukaatrivRdntiivcaataaliiskeshraiH|| 28 // eva vyadhya sirAyA nirdiSTavAt / asya unmAdinaH / bhUtadvikSIraM sAdhitaM sarpirmAlatIkusumaiH saha // vidyAsiddhAntAduraHprabhRtiSu sirAvyadhanamuktaM, sirAvyadhavidhitazca gulmakAsajvarazvAsakSayonmAdanivAraNam 24 // zavAsandhau; ato'tra unmAde ubhayatrApi sirAvyadhanamiSTam ||etdev hi saMpakvaM jIvanIyopasaMbhRtam // apasmArakriyAM cApi grahoddiSTAM ca kArayet // 33 // caturguNena dugdhena mahAkalyANamucyate // 25 // idAnImatidezacikitsitamAha-apasmAretyAdi / atrApaapasmAraM grahaM zoSaM klaibyaM kAryamabIjatAm // smArakriyAyA atidezena bAtAdijonmAdacikitsitaM prAptaM, dhRtametanihantyAzu ye cAdau gaditA gadAH // 26 // ato'tra cikitsAdau pRthagdoSajacikitsitaM nokam / evamabarhiSThakuSThamaJjiSThAkaTukailAnizAhvayaiH // nyadapyanuktaM pUraNIyam // 33 // tagaratriphalAhiDavAjigandhAmaradumaiH // 27 // zAntadoSaM vizuddhaM ca snehabastibhirAcaret // vacA'jamodAkAkolImedAmadhukapadmakaiH // ___ zAntadoSamityAdi / zAntadoSaM zAntonmAda, vizuddha vamanAsazarkaraM hitaM sarpiH pakkaM kSIracaturguNam // 28 // dinA, nehabastibhirAcarediti punarunmAdodramaniSedhArtham ||baalaanaaN grahajuSTAnAM puMsAM dussttaalpretsaam|| unmAdeSu ca sarveSu kuryAJcittaprasAdanam // khyAtaM phalaghRtaM strINAM vandhyAnAM cAzu garbhadam // ) mRdupUrvI made'pyevaM kriyAM mRdrI prayojayet // 34 // __ AhAra nirdizannAha-vyahAdityAdi / tryahAdekAntareNe- | zokazalyaM vyapanayedunmAde paJcame bhiSak // tyarthaH / tarpaNAn kevalAn saktUnambunA yuktAn dayAditi viSaje mRdupUrvI ca viSanI kArayet kriyAm // 35 // saMbandhaH / anye tarpaNamiti paThilA tarpaNaM lAjA iti vyAkhyA iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantrAntargate bhUtavinayanti / kulmASAn veti yavapiSTamayAn bhakSyAn / atra yavA dyAta unmAdapratiSedho nAma (tRtIgvAdhupadezo madhyamandabalavadamisAtmyAyapekSayA / bahuzruto yo'dhyAyaH, AditaH) dviSaSTitabahuvicakSaNo bhiSak / hRdyaM hRdayahitaM yat tat srotaHzuddhyartha mo'dhyaayH||2|| deyam / asyApre kecit kalyANakaM paThanti; tana, jvarapratiSedhe 1'nAgavinA' iti pA0 / 2 'ajAmUtreNa' iti pA0 / 1 'kUpe cakrapidhAne vA' iti paa0| 2 'dadyAtsa ktaalena vA 3 bhUtaviyApratipAdite uraHprabhRtizvityatrApAGgazabdena sAmIpyAiti paa0| 'mahaH ahaH sthisvA yavAgaM saktUn vA kevalAnamDa- ccho sirANyadhanamuktaM, natu netrAnte eva, tatra sirAvyapaniSedhAt / nA''kAn dadhAta' ati pA0 / | sirAdhyaviSitambApAsamIpe' iti pA0 / Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratabhraM unmAdeSvityAdi / mRdupUrvA mRdusaMzodhanapUrvA, kriyAM mRdvI saMyuktA yathA-badarakapitthaphalAdikaM madhurAmlaM (1), uSTrIkSImRddhabhanAbhyanjanAdikA, prayojayediti saMbandhaH / evaM pUrvaprakA- | rorabhramAMsAdikaM madhuralavaNaM (2), kukkuraizRgAlamAMsAdika reNetyarthaH / zokazalyaM vyapanayedityAdi vyapanayediti iSTaprA- madhurakaTukaM (3), zrIvAsasarjarasAdikaM madhuratikaM (4) taila. paNasAnvanAzvAsanAdibhiH / paJcame manoduHkhaje / viSaje mRdu- dhanvanaphalAdikaM madhurakaSAyaM (5); USakAdikam amlalavaNaM. pUrvAmityAdi / mRdupUrvA mRduzodhanapUrvA, viSaghnI kriyA kalpopa- | (6), cukAdikam amlakaTukaM (7), surAdikam amlatiktaM diSTAM, kArayediti // 34 // 35 // (8), hastinIdadhizukamAMsAdikam amlakaSAyaM (3);trapusIsAnibandhAna nikhilAn dRSTvA vaidyaH zrIbharatAtmajaH / dikaM lavaNatiktaM (10), gomUtravarjikAdikaM lavaNakaTukaM bhUtavidyAspadaM spaSTaM cakre zrIDalhaNaH sudhIH // 1 // (11), samudraphenAdikaM lavaNakaSAyaM (12); karpUrajAtIphalA | dikaM titakaTukaM (13), lavalIphalahastinIghRtAdikaM tiktakaiti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta SAyaM (14); bhallAtakamajjAharitAlAdikaM kaTukaSAyam (15); vyAkhyAyAmuttaratatre unmAdapratiSedho nAma evaM dviresamedAH paJcadazadhA darzitAH / ataH pare rasaitritayadviSaSTitamo'dhyAyaH smaaptH|| 62 // medA vakSyante-hastimAMsAdikaM madhurAmalalavaNaM (1), zalyaka mAMsAdikaM madhurAmalakaTukaM (2), godhUmotthasurAdikaM mdhuraamltrissssttitmo'dhyaayH| | tiktakaM (3), mastutakrAdikaM madhurAmlakaSAyaM (4), kANakapoathAto rasabhedavikalpamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 | tamAMsAdikaM madhuralavaNakaTukaM (5), zaimbUkAdimAMsaM madhuralavayathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| NatiktaM (6), padmakandAdikaM guDasaMyuktaM madhuralavaNakaSAyaM (7), tRNazUnyAphalazuSkakustumbaryAdikaM madhurakaTutiktakaM (8), godhAatha bhUta vidyA parisamApya aupadravike tatrabhUSaNAnAM rasa mAMsairaNDatailAdikaM madhurakaTukaSAyaM (9), guDUcIzAkhAmRgAmiSabhedAdInAmadhyAyAnAM sUcitatvAt tatrabhUSaNAnArabdhukAmasta tuvarakatailAdikaM madhuratiktakaSAyaM (10), raupyazilAjavAdikam . trotakramAnusAreNa rasabhedavikalpAdhyAyamAha-athAta ityAdi / amlalavaNakaTuka (11), hastimUtrAdikam amlalavaNatiktaM athAta ityAdi pUrvavadyAkhyeyam / rasamedavikalpamiti rasA (12), saromakaM hastinIdadhyAdi amlalavaNakaSAya (13), madhurAdayaH pUrva vyAkhyAtAH, rasAnAM bhedena dvitrikAdibhedena maricasaMskRtasurAdikam amlakaTutiktakaM (14),amlavetasAdivikalpo vibhajanaM yasmin sa tathA, athavA rasamedAnAM vikalpo kam amlakaTukaSAyaM (15), kIramAMsayutasurAdikam amlatidoSamedavazAdavacAraNaM yasmin sa tathA, tam // 1 // 2 // takaSAyaM (16), avimUtrAdikaM lavaNakaTutiktaM (17), arudoSANAM pazcadazadhA prasaro'bhihitastu yH|| Skara saromakaM lavaNakaTukaSAyaM (18), samudraphenAvikaM lavaNatriSaSTayA rasamedAnAM ttpryojnmucyte||3|| tiktakaSAyaM (19), kRSNAgarusuradArunehAdirka kaTutiktakaSAyaM : rasamedakathane prayojanamAha doSANAmityAdi / yaH paJcadaza- (20); evaM trikamedA viMzatirdarzitAH / ataH paraM catuHsaMprakAro praNapraznAdhyAye doSANAM prasara uktaH, tadrasamedAnAM yogAH paJcadazaprakArA vazyante-gomUtrAnvitazilAjatupramUtriSaSTyAH prayojanamucyata iti sNbndhH| atra paJcadazadhetyupa- tikaM madhurAmlalavaNakaTukaM (1), gomUtraikazaphazIrAdikaM madhurAlakSaNaM, tena doSabhedAnAM triSaSTirapi gRhyte| ayamabhiprAyaH mlalavaNatiktakaM (2) saindhavAnvitatakAdikaM madhurAmalalavaNakatriSaSTiprakArANAmapi doSaimedAnAmupayogArtha rasamedA uktaaH||3|| SAyaM (3), lazunAnvitaM surAdikaM madhurAmalakaTutikaM (4), kA jikAnvitairaNDatailAdi khadirAnvitazilAhAdikaM ca madhurAmlaavidagdhA vidagdhAzca bhidyante te trissssttidhaa|| kaTukaSAyaM (5), udumbarAnvitaM yavAsazarkarAdikaM madhurAmlatiktarasamedatriSaSTiM tu vIkSya vIkSyAvacArayet // 4 // | kaSAyaM (6), vArtAkaphalAdikaM madhuralavaNatiktakaTukaM (7), gomUkIdRzA rasAstriSaSTimedAn yAntItyAha-avidagdhA trAnvitatailAdikaM madhuralavaNakaTukaSAya (6), tilaguggulvAdikaM ityAdi / avidagdhA asaMyuktA ekAkinaH samavAyato bhidyanta madharakaTatiktakaSAya (9). samudraphenazarkarAcitrakAnvitabadarAdi ityarthaH / vidagdhAH saMyogataH samavAyatazca saMyuktA rasAntara svAgataH samavAyataJca sayukA rasAntara- madhuralavaNatiktakaSAyaM (10), suvarcalAnvitahastinIdadhyAdisaMyogAdbhidyante / vidagdhazabdaH saMyukta vartate, dhAtUnAmanekA-- | 1 'kukumakezarazRgAlamAMsAdikaM' iti pA0 / 2 "dvirasathakhAt / bhiyante ekaikenAnugamanAnedaM yAntItyarthaH / te rsaaH| yonayaH' iti pA0 / 3 'rasatrikasaMyogo vakSyate' iti pA0 / tatra yathAsaMbhavaM kecit saMyogataH kecit samavAyatazca bhidyante / 4 'siJcitikAphalAdikaM' iti paa0| 5 'kaTukAsaMskRtaguDAdikaM' 1 'vaidyazrIbharatAGgabhUH' iti paa0| 2 'athAdayaH pUrvavad iti paa0| 6 'mathitasaMskRtasurAdikaM' iti pA0 / 7 'AAdikaM' vyAkhyeyAH' iti paa0|3 'rasamedAnAmupayogArtha doSabhedA uktAH' iti paa0| 8 'zilAjatuprabhRtika' iti paa0| 9 'samudraphenaiti paa0| 4 'triSaSTimeda' iti paa0| 5 'samavAyato dikAdi- saMyuktaM candanaM madhuralavaNatiktakaSAyam' iti paa0| 10 'suka mevena rasadralyAntaradvAreNa kazyante' iti paa0| rcalAsaMyuktakavaNApanvitamadirAdikaM' iti paa0| Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 63] sushrutsNhitaa| 807 wrxmwwwx kRtasurAdikam amlalavaNakaTutiktaM (11), sauvarcalAnvitahasti- apare'trAmuM pAThamanyathA paThitvA bahu jalpanti, tazca granthanIdadhyAdikam amlalavaNakaTukaSAyaM (12), audbhidalavaNAnvitaM gauravabhayAcchiSyabuddhivyAkulahetulAca parityaktam // 5 // zukamAMsAdikam amlalavaNatiktakaSAya (13), bAlamUlakahasti- yathAkramapravRttAnAM dvikeSu madhuro rsH|| nIdadhyAdikam amlakaTutiktakaSAyaM (14), saromakaM bAlabilvA pazcAnukramate yogAnamlazcatura eva tu // 6 // dikaM lavaNakaTutiktakaSAyaM (15); evaM catuSkarasasaMyogAH paJca trIMzcAnugacchati raso lavaNaH kaTuko dvayam // daza kathitAH / ataH paraM paJcarasasaMyogAH SaD vakSyante tiktaH kaSAyamanveti te dvikA daza paJca ca // 7 // AmakaramAnvitaM bhRSTavArtAkaphalAdikaM madhurAmalalavaNatikakaSAyaM (1), kaTutrayayavakSArAnvitatakAdikaM madhurAmalalavaNakaTuka tadyathA-madhurAmlaH 1, madhuralavaNaH 2, madhuraSAyam (2), audbhidAnvitatakAdikaM madhurAmlalavaNatiktakaSAyaM kaTukaH 3, madhuratiktaH 4, madhurakaSAyaH 5, ete (3), harItakIdhAtrIphalAdikaM madhurAmlakaTutiktakaSAyaM (4), paJcAnukrAntA madhureNa; amlalavaNaH 1, amlakarasonAdikaM madhuralavaNakaTutiktakaSAyaM (5), bhallAtakaraupyazilA- | TukaH 2, amlatiktaH 3, amlakaSAyaH 4, ete catvAro'nukrAntA amlena: lavaNakaTuka: 1,lavaNajatumizritanimbAdikam amlalavaNakaTutikakaSAyaM (6); evaM tiktaH 2, lavaNakaSAyaH 3, ete trayo'nukrAntA pazcarasasaMyogAH SaD darzitAH / ataH pare SaDsa vakSyate-eNa lavaNena; kaTutiktaH1, kaTukaSAyaH 2, dvAvetAvamAMsAdikaM madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyam / ataH paragekaikarasA nukrAnto kaTukena tiktakaSAyaH1 eka evAnukrAntanAha-santAnikAgodugdhAdikaM madhuraM, (1), AmakaramardAdikam stiktena evametepazcadaza dvikasaMyogA vyAkhyAtAH8 amlaM (2), romakAdikaM lavaNaM (3), cavyAdikaM kaTukaM (4), nimbaparpaTAdikaM tikaM (5), padmanyagrodhAdyaGkarAdikaM kaSAyaM (6); idAnIM rasabhedatriSaSTiM granthenaiva vivRNvannAha-yathAkramamievaM Sada kathitAH / anena prakAreNa triSaSTiH kthitaaH|| tyAdi / yathAkramapravRttAnAmiti madhurAdikramapravRttAnAM rasAnAmikArtikakuNDasvamuM pAThamanyathA ApAtanikAM kRtvA vyAkhyAna- tyarthaH / dvikeSu dvikasaMyogeSu / anukramate anugacchati, anu. yati tadyathA-doSANAM paJcadazadhA prasaro bhedaH, tasya bahubhi ragato bhavatItyarthaH / daza paJceti paJcadazetyarthaH / yadyapi sUtratriSaSTirasamedaiH saha prayogo durghaTaH, ato doSabhedAnAmapi sthAne rasa vizeSa vijJAnIyAdhyAye paJcadaza dvikA ityAdinA dvikabahukhamAha-avidagdhA ityAdi / avidagdhA aprakupitAH | saMyogAdInAM saMkhyA uktAH, tathA'pi punaratra saMkhyAkaraNaM vidagdhAH kupitA doSAH; yadyasmin pAThe doSANAM triSaSTimedA niyamArtham / tena iyanta eva rasamedA gaNanIyA na tatrAntauktAH, tarhi pUrvapAThe paJcadazadhA prasaraH kimityuktaH ? satyaM, rokkAstaratamayogAdijA ityarthaH / teSAmeva dvikAnAM paJcadazasaMkupitadoSasyAtyantacikitsanIyalApAdanArtham anyat pranyayI- | kyAkAnAmudAharaNAnyAha-tayathetyAdi / madhurAmlo vidyate ravabhayAt parityaktam // 4 // yatra saMyogesa madhurAmlaH / evaM zeSeSvapi zeyam // 6-8 // ekaikenAnugamanaM bhAgazo yadudIritam // trikAna pakSyAma:doSANAM, tatra matimAn triSaSTiM tu prayojayet // 5 // Adau prayujyamAnastu madhuro darza gacchati / SaDamlo lavaNastasAdardhamekaM tathA kaTuH // 9 // pUrvamavidagdhA vidagdhAzca rasA ekaikenAnugamanAdbhidyanta tadyathA-madhurAmalalavaNaH 1, madhurAmlakakAra, ityuktaM, tadeva smArayati--ekaikenAnugamanamityAdi / bhAgazaH madharAmlatiktA 3, madhurAmlakaSAyaH4, madhuralabaaMzAMzatayA / rasAnAmekaikenAnugamanaM pravartanaM yadudIritamasmi NakaTukaH 5, madhuralavaNatiktaH 6, madhuralavaNakanadhyAye bhaNitaM, tazAte rasAstriSaSTidhA bhiyanta iti pUrvavA SAyaH 7, madhurakaTukatikA 8,madhurakaTukaSAyaH9, kyena saha saMbandhaH / tAM ca rasamedatriSaSTiM, matimAn kahApo. madhuratiktakaSAyaH 10, evameSAM dazAnAM trikasaMyo. havidvaidyaH, tatra doSabhedeSu prayojayet / matimAniti padAt | gAnAmAdau madhuraH prayujyate; amlalavaNakaTukaH 1, yAdRzA eva doSANAM hInAdhikabhAvena medAstAdRzA eva rasabhedA amlalavaNatiktaH2, amlalavaNakaSAyaH 3, amlayojyA iti sUcayati / bhanye tu 'evamevAnugamanaM' iti paTikhA kaTutiktaH 4, amlakaTukaSAyaH5, amlatikakadoSANAmevaM bhAgazo'zAMzavalavikalpenakaM pratyekasyAnugamanaM SAyaH 6, evameSAM SaNNAmAdAvamlaHprayujyate lavadoSabhedIye yadudIritaM tatra rakhamedatriSaSTiM yojayediti / yadyapi NakaTutiktaH 1, lavaNakaTukaSAyaH2, lavaNatiktakadoSamedIye yadvakSyate iti sundaraM natu yadudIritamiti, tathA'pi te, tathA'pi SAyaH 3, evameSAM trayANAmAdau lavaNaH pryujyte| bhAvini bhUtavadupacArAdoSabhedIye yadudIritamiti kRtam / kaTutiktakaSAyaH1,evamekasyAdI kaTukA pryujyte| | evamete trikasaMyogA viNshtirvyaakhyaataaH||10|| 1. kaikenAnugamanAdbhAgazo ya udIritAH' iti pA0 / 2 'sAnA' iti paa0| 1 evamete paJcadaza dikAH' iti paa0| 2rasaH'pati pA0 / Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 [uttarata nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMvalitA __ AdAvityAdi / dazeti dazayogAnityarthaH / tasmAdardhamiti bhavati cAtratrInityarthaH / teSAmeva trikAnAM viMzatisaMkhyAkAnAmudAharaNA- eSA triSaSTirvyAkhyAtA rasAnAM rscintkaiH|| nyAha-madhurAmletyAdi / madhurAmlalavaNA vidyante yatra sa doSabhedatriSaSTayAM tu prayokavyA vicakSaNaH // 17 // madhurAmlalavaNaH / evaM zeSeSvapi vyAkhyeyam // 9 // 10 // iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre tantrabhUSaNA- . catuSkAn vkssyaamH| dhyAyeSu rasabhedavikalpAdhyAyo nAma catuSkarasasaMyogAnmadhuro daza gacchati // (prathamaH, AditaH) triSaSTitamocaturo'mlo'nugacchecca lavaNastvekameva tu // 11 // 'dhyaayH||63|| madhurAmlalavaNakaTukaH 1, madhurAmlalavaNatiktaH upasaMhAramAha-bhavati cAtretyAdi / anuraso hiinrsH| 2,madhurAmalalavaNakaSAyaH3,madhurAmlakaTukatiktaH doSamedatriSaSTayAM doSabhedIyAdhyAye vakSyamANAyAm / yadyapi 4, madhurAmlakaTukaSAyaH 5, madhurAmlatiktakaSAyaH paraspara bhinnAH santo rasA bahavo bhavanti, tathA'pi SadalaM 6, madhuralavaNakaTukatiktaH 7, madhuralavaNakaTuka nAtivartante; yathA vAtAdidoSA bahudhA bhinnA api tritvaM na SAyaH 8, madhuralavaNatiktakaSAyaH 9, madhurakaTuti- tyajanti tathA rasA api SaTtvaM nAtivartante // 17 // kakaSAyaH 10, evameSAM dazAnAmAdau madhuraH prayu- iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzru- . jyate; amlalavaNakaTutiktaH 1, amlalavaNakaTu- tavyAkhyAyAmuttaratantre trissssttitmo'dhyaayH|| 63 // kaSAyaH 2, amlalavaNatiktakaSAya: 3, amlakaTutiktakaSAyaH 4, evameSAM caturNAmAdAvamla lavaNa ctuHssssttitmo'dhyaayH| kadatiktakaSAyaH 1, evamekasyAdI lavaNaH evamete athAtaH svasthavRttamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| catuSkarasasaMyogAH paJcadaza kiirtitaaH||12|| yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| . . catuSkAnityAdi / dazeti 'yogAn' iti shessH| teSAM catu rasabhedavikalpAnantaraM pUrvotakrameNaiva khasthavRttArambhaHkarasasaMyoge paJcadazasaMkhyAkAnAmudAharaNAnyAha-madhurAmle. athAta ityAdi / vRttam AcAraH / kecit svastharakSaNIyamiti tyAdi / madhurAmlalavaNakaTukA vidyante yatra yoge sa madhurAmalala. paThitvA svasthasya rakSaNaM yasminnadhyAye sa tathA, taM vyAkhyAsyAma vaNakaTukaH; evaM zeSeSvapi // 11 // 12 // iti vyAkhyAnayanti // 1 // 2 // paJcakAn vkssyaamH| sUtrasthAne samuddiSTaH khastho bhavati yaadRshH|| paJcakAna pazca madhura ekamamlastu gacchati // 13 // tasya yadrakSaNaM taddhi cikitsAyAH prayojanam // 3 // madhurAmlalavaNakaTutikA 1, madhurAmalalavaNaka- | idAnImatidezena svasthalakSaNaM cikitsAprayojanaM cAhaTukaSAyaH 2, madhurAmlalavaNatiktakaSAyaH 3, madhu- sUtretyAdi / samuddiSTaH 'samadoSaH samAgnizca' (sU. a. 15) rAmlakaTutiktakaSAyaH4, madhuralavaNakaTutiktaka- ityAdinA dossdhaatumlkssyvRddhivijnyaaniiyaadhyaaye| tAdRzakhasthasya SAyaH 5, evameSAM pazcAnAmAdau madhuraH prayujyate; rakSaNaM bhAvivyAdhinivAraNatvena pAlanam / hi sphuTArthaH / ye tu amlalavaNakaTutiktakaSAyaH1,evamekasyAdAvamla 'sUtrasthAna' ityAdi zlokArdha na paThanti te 'samadoSaH' ityAdikaM evamete SaTa paJcakasaMyogA vyaakhyaataaH||14|| sUtrasthAnokaM khasthalakSaNamatrApi paThanti, anuvAdatvena na pazcakAnityAdi / paJcakAniti pazcarasasamUhAn / paJceti paJca | paunaruktyamiti manyante / 'cikitsAyAH prayojanaM' ityatra saMkhyAkAn 'yogAn' iti zeSaH / teSAmeva SaNNAmudAharaNAnyAha 'cikitsAyAH paraM vapuH' iti kecit paThanti // 3 // --madhurAmletyAdi // 13 // 14 // tasya yadattamuktaM hi rakSaNaM ca myaa''ditH|| tasminnarthAH samAsoktA vistareNeha vakSyate // 4 // SaTkamekaM vakSyAmaH; ekastu SaTkasaMyogaH nanu, cAnAgatabAdha eva khasthavRttasya darzitakhAt kasmAt madhurAmalalavaNakaTutiktakaSAyaH; eSa eka eva SaTUsaMyogaH // 15 // punaratra tadabhidhAnamityAzajhyAha-tasyetyAdi / tasya khasthasya / AditaH anaagtbaadhe|tsmin anaagtbaadhoktkhsthvRtte| samAtasya SaTkasyodAharaNamAha-madhurAmletyAdi // 15 // soktAH saMkSepeNaivokAH / iha asminnadhyAye, vakSyate 'khasthavRttaM' pakaikazca SaDasA bhavanti-madhuraH 1, amlaH 2, bhavati cAtra' iti kacitpustake na paThyate / 2 rsaanurlvnnH3,kttuk:4,tiktH5,kssaayH6,iti||16|| sacintakaiH' iti paa0| 3 'tasyAdito rakSaNaM hi cikitsAyA~ eSAmudAharaNAnyAha-madhuretyAdi // 16 // | mayoditam' iti paa0| Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 64] suzrutasaMhitA / iti zeSaH / kecit "vistarastasya vakSyate' iti paThanti, iti paThanti, ISadvamiti ca vyAkhyAnayanti / nAtisnigdhaM tasyati khasthavRttasya / apare 'vistarazcAtra vakSyate' iti paThitvA nAtirUkSaM sAdhAraNamityarthaH / nRpatigrahaNam IzvaropalakSaNArtham / 'teSAmarthAnAM vistaro'tra vakSyate' iti vyAkhyAnayanti // 4 // yajalaM coktamAdita iti 'varSAsvantarikSaM' ityAdinA pAnIyavarge yasmin yasminnRtau ye ye doSAH kupyanti dehinAm // kathitam / taptAvarataM zRtazItaM, tat saMcitapittopazamanArtham / teSu teSu pradAtavyAH rasAste te vijAnatA // 5 // madhusamAyutaM samadhu, etaccAnubalasya kaphasyopazamanArtham / nanu, 'varSAsu ne pibettoyaM' ityanena saha kathametanna virudhyate ? RtvAzrayaM khasthavRttaM saMkSepeNAha-yasminnityAdi / dehi- ucyate,-na pibedityasyAlpapAne vyavasthiteH / taruNavAt nAmityatra dehizabdenAbhedopacArAccharIramucyate; na AtmA, abhinavatvAt / vidAham amlapAkam / tadA varSAkAle, tannimittaM tasya nirvikAratvAt / teSu teSviti dhAtuSu / te te rasAH taddoSa- vidAhakAraNAt / nAtivyAyAmamAcaredityanena mRduvyAyAmamApratyanIkA rasAH / atra rasazabdena rasavanti dravyANi bhaNyante, caredityuktaM; sa ca zarIrakledopazoSArtha vahnisandhukSaNArthe ca / kevalarasasyopayogAsaMbhavAt / vijAnatA vaidyena // 5 // avazyAyo vinAmeghaM sUkSmajalakaNAnipAtaH / prAmyadharmo maithupraklinnatvAccharIrANAM varSAsu bhiSajA khalu // nam / Atapo dharmaH / tatheti nAcaredityarthaH / vihAyaHzabdemande'gnau kopamAyAnti sarveSAM mArutAdayaH // 6 // | nAtra dhavalagRhoparibhUrabhipretA, anye maJcAdikaM manyante / tasmAt kledavizuddhyartha doSasaMharaNAya ca // | zIte sAgninivAtagRhe zayanaM vAtakopopazamanAya / guruprAvaraNo kaSAyatiktakaTukai rasairyuktamapadravam // 7 // guruvastrAvRtAGgaH puruSaH / gRhe ityatrApi zayIta iti yojyam / nAtisnigdhaM nAtirUkSamuSNaM dIpanameva ca // yAyAd gacchet / nAgavadhUbhiriti hastinIgamanaM ca kardadeyamannaM nRpataye yajalaM coktmaaditH||8|| mAmbunoH parihArArtham / prazastAgurubhUSita iti aguruNaH zaityataptAvaratamambho vA pibenmadhusamAyutam // nivArakatvAt / ajIrNaM ceti cakArAt pUrvAnilamudamanthaM ca ahni meghAnilAviSTe'tyarthazItAmbusaGkale // 9 // varjayet / sarijalamavihitatvenaiva vaya'm / tatreti varSAsu / ativyAyAmAderniSedhyagaNavAddivAsvapnAjIrNayoH pRthagupAdAnataruNatvAdvidAhaM ca gacchantyoSadhayastadA // matyantaniSedhArtham // 6-12 ||mtimaaNstnnimittN ca nAtivyAyAmamAcaret // 10 // atyambupAnAvazyAyagrAmyadharmAtapAMstyajet // sevyAH zaradi yatnena kaSAyasvAdutiktakAH // 13 // bhUbASpaparihArArtha zayIta ca vihAyasi // 11 // kssiireshruvikRtikssaudrshaalimudgaadijaangglaaH|| zIte sAno nivAte ca guruprAvaraNe gRhe|| zvetasrajazcandrapAdAH pradoSe laghu cAmbaram // 14 // yAyAnAgavadhUbhizca prshstaagurubhuussitH||12|| salilaM ca prasannatvAt sarvameva tadA hitam // divAsvapramajIrNa ca varjayettatra ytntH|| saraHsvAptavanaM caiva kamalotpalazAliSu // 15 // ___ Artavavidhi saMkSepeNAbhidhAyedAnI vistareNAha-prakinnavA. pradoSe zazinaH pAdAzcandanaM cAnulepanam // dityAdi / praklinnatvAt atyantAIvAt / bhiSajeti padaM 'deya- tiktasya sarpiSaH pAnairasRsrAvaizca yuktitH||16|| mannam' ityatra yojyam / praklinnakhAditi agnimAndyahetuH, yato. varSAsUpacitaM pittaM hareccApi virecnaiH|| 'mbuguNabAhulyenAgnimAndyaM bhavati / nanu, varSAsu saMcayarUpa- nopeyAttIkSNamamloSNaM kSAraM svapnaM divA''tapam 17 tayA pittameva kupitamasti netarau, tat kathaM kupyanti mArutA. rAtrau jAgaraNaM caiva maithunaM cApi varjayet // daya ityuktaM ? satyaM, prAvRdaprakupito vAyurupazamahetvabhAvAdvarSA svAduzItajalaM medhyaM zucisphaTikanirmalam // 18 // khapi kupita evAnuvartate, kaphazca meghaniHsyandAdihetubhirasaMci | zarazcandrAMzuniautamagastyodayanirviSam // to'pi kupyati, ato yukta eva doSatrayaprakopaH / athavA | prasannatvAzca salilaM sarvameva tadA hitam // 19 // agnimAndyAddoSatrayaprakopaH; tathA cokaM,-'zamaprakopI doSANAM sacandanaM sakapUraM vAsazcAmalinaM laghu // sarveSAmagnisaMzritA' iti / tasmAditi yato varSAsu zarIra bhajeca zAradaM mAlyaM sIdhoH pAnaM ca yuktitH||20|| kledo doSaprakopazca bhavati tasmAdityarthaH / doSasaMrakSaNaM ca pittaprazamanaM yazca tazca sarva samAcaret // ) saMcayAdinivAraNena jJeyam / rasairyuktamityannamityetasya vizeSa- vArSikaM vidhimabhidhAya zAradamAha-sevyA ityAdi / Nam / apadravam apagatadravaM, dravahInamityarthaH; anye 'athAdravaM' kSIrekSuvikRtItyatra vikRtizabdaH kSIrekSubhyAM saMbadhyate; kSIravi 1 varSAsu khalu dehinAm' iti pA0 / 2 'saMgha(ha)rSAt' iti | 1 vidAhakAraNam' iti pA0 / 2 'rAtrinipAtinaH sUkSmapA0 / 3 'doSasaMrakSaNAya ca' iti paa0| 4 'eva vartate' iti jalakaNA:' 'usa' iti loke iti pA0 / 3 'duSTakardamaskhalanayoH' paa0| 5 'kupyati manAk' iti paa0| 6 'zarIre'gnimAnya' iti paa0| 4 'zItazamakatvAt' iti paa0| 5 ayaM pATho pati paa0| / hastalikhitapustake nopalabhyate / su0 saM0 102 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratantraM kRtiH, ikSuvikRtiriti / kSaudraM madhu / zAlayo vividhAH / mudgA- uSNam / azanaM bhojanaM, pAnAni madyAdIni / aMgurubhUSitaH dInAmityAdizabdAjIrNA yavagodhUmAdayo gRhyante / jAgalA | agurucUrNAvaliptaH / vArikoSThe pASANAdiviracite kuzUlAkAre iti eNAdyA lAvAdyAzca / zvetasrajaH zuklapuSpamAlAH / jalapAne / sAGgArayAne aGgArapUrNazakaTikAsahite, etadarbhagRcandrapAdAH candrarazmayaH / pradoSe rAtriprathamapraharArdhe / laghu hodare ityetasya vizeSaNam / mahati vistIrNe / kauzeyAstaracAmbaraM sUkSmavastram / salilaM ca prasannatvAditi / yadyapi 'zaradi NAstRte paTTavastrIyatUlikAcchAdite / kauzeyamityupalakSaNaM, tena sarva prasannatvAt' ityanenaiva sarva jalaM prAptaM, tathA'pi prakaraNAnta- prAvArAjinAdIni tatrAntaroktAni gRhyante / taistariti zItAparatvAdupAdAnam / saraHsu divyakhAteSu / AplavanaM prataraNam / haistatrAntarokkairvastra vizeSaiH, vRta iti AcchAditAGgaH puruSaH / kamalotpalazAliSu kamalotpalabhrAjiSu, zAlisvityatra zobhi- garbhagRhodare iti bRhadgRhamadhye aparaM yat kSudragRhaM tsyaabhyntre| viti kecit paThanti; kamalAdiyuktAyA vizeSeNa pittahara- garbhagRhodare ityupalakSaNaM, tena bhUgRhamapi gRhyate / zliSTrA kham / pradoSe zazinaH pAdA iti punarabhidhAnaM pradoSe evAvazyaM AliGgaya / pInaM mAMsalaM, Uru jAnuvaGkSaNayormadhyaM, jaghanaM kavyA candrapAdasevA kAryA natu sarvarAtraM, anubalakaphasyAbhiSyandabha- agrimabhAgaH / nanu, tantrAntare 'gorasAnikSuvikRtIH' ityAdinA yaat| pittasaMzamanamabhidhAyedAnIM sNshodhnmaah-tiktsyetyaadi| yAdRza AhAro hemante darzitastAdRzaH kimiti na nirdiSTaH ? tiktaghRtapAnaM kapharaktapratyanIkatvAt / asRmokSaNaM ca raktasya satyaM, hemante saMcIyamAnasya kaphasya zaityAt prakupitasya vAtapraduSTatvAt / yuktita iti yogataH, AturabalAdikaM viikssyetyrthH| syopazamanArtha sAdhAraNa eva vidhiryasmAdyuktaH, ataH sAdhAraNasevyamabhidhAya vaya'mAha-nopeyAdityAdi / nopeyAt na sevet| vidhiratra nirdiSTo na tAdRza AhAraH / yadyevaM tarhi tatrAntare khamaM diveti divAkhApam / methunaM cApItyatra apizabdAdavazyA- tAdRza evAhAraH kuto nirdiSTa iti cet ? ucyate-hemante yapurovAtAdikamapi samAnatantroktaM varjayet // 13-20 // - zItAnilasparzasaMruddho balI vahiryadi tAdRzamAhAraM na labhate (hemantaHzItalo rUkSo mndsuuryo'nilaakulH||21|| tadA dhAtukSayamAvahati, dhAtukSayAcca tIvravAtakopaH syAditi bhayAttatrAntare tAdRza AhAro drshitH| (athavA yasmAddhamante tatastu zItamAsAdya vAyustatra prakupyati // prabalAgnivAdapathyakSamo deho bhvti)| kArtikakuNDo'ma koSThasthaH zItasaMsparzAdantaHpiNDIkRto'nalaH 22 pAThamanyathA paThati, sa cAbhAvAnna likhitaH / hemantavidhirayo rasamucchoSayatyAzu tasmAt snigdhaM tadA hitam // ) stulyavAddhamantika eva vidhiH zizire'pi sevyaH; ataH zizi. hemante lavaNakSAratiktAmlakaTukotkaTam // 23 // ravidhAnaM pRthaDoktam / yatkecidatra vayaMvidhAnaM '......... sasarpistailamahimamazanaM hitamucyate // prAgvAtaM rUkSabhojanam / vAtalAni ca dravyANi zItastrAnaM ca tIkSNAnyapi ca pAnAni pibedagurubhUSitaH // 24 // varjayet' iti paThanti; sa khanArSaH pAThaH, paraMparAvicchedAsmatelAktasya sukhoSNe ca vArikoSTha'vagAhanam // raNAt samAnatazrAnabhidhAnAca // 21-31 // sAGgArayAne mahati kauzeyAstaraNAstRte // 25 // zayIta zayane taistairvRto grbhgRhodre|| (hemante nicitaH zleSmA zaityAcchItazarIriNAm // zrI zliSTvA'gurudhUpAbyAH pInorujaghanastanIH 26 auSaNyAdvasante kupitaH kuruteca gadAna bahun 32 prakAmaM ca niSeveta maithunaM tarpito nRpH|| | tato'mlamadhurasnigdhalavaNAni gurUNi ca // (madhuraM tiktakaTukamamlaM lavaNameva ca // 27 // varjayedvamanAdIni karmANyapi ca kArayet // 33 // annapAnaM tilAn mASAJchAkAni ca dadhIni ca // pASTakAna yavAJchAtAn mudrAn nAvArakAdvAn // tathekSuvikRtIH zAlIn sugandhAMzca navAnapi // 28 // lAvAdiviSkirarasardadyApUSaizca yuktitH||34|| prasahAnUpamAMsAni kravyAdabilazAyinAm // paTolanimbavArtAkatiktakaizca himaatyye|| audakAnAM plavAnAM ca pAdinAM copasevayet // 29 // sevenmadhvAsavAriSTAn sIdhumAdhvIkamAdhavAn 35 madyAni ca prasannAni yazca kiJcit blprdm|| vyAyAmamaJjanaM dhUmaM tIkSNaM ca kavalagraham // kAmatamtaniSeveta puSTimicchan himAgame // 30 // | sukhAmbunA ca sarvArthAn seveta kusumAgame // 36 // ) divAkhAmajIrNa ca varjayettatra yatnataH // ) tIkSNarukSakaTukSArakaSAyaM koSNamadravam // eSa eva vidhiH kAryaH zizire smudaahRtH||31|| yavamudramadhuprAyaM vasante bhojanaM hitam // 37 // idAnIM haimantikaM vidhimAha-hemanta ityAdi / ahimam vyAyAmo'tra niyuddhAdhvazilAnirghAtajo hitH|| utsAdanaM tathA sAnaM vanitAH kAnanAni ca // 38 // 1'kamalotpalazvAdhiSu' iti paa0| 2 ayaM pATho hasta- 1 'agururUSitaH agurucUrNAvaguNThitaH' iti paa0| 2 ayaM likhitapustake noplbhyte| 3 'pivedagururUpitaH' iti paa0| pAThaH kacit pustake na ptthyte| 3 ayaM pAThaH kacita pustake 4 ayaM pATho hastalikhitapustake nopalabhyate / | na pshyte| Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 64] sushrutsNhitaa| . 811 seveta nirhareccApi hemantopacitaM kapham // pAnA svalpA jalAdhArikA / vanAni rucirANIti sacchAyAni shirovirekvmnniruuhkvlaadibhiH|| 39 // manoharANi kAnanAni / parAdhyAni utkRSTAni / tAlavRntAnivarjayenmadhurasnigdhadivAsvapnagurudravAn // lAn tAlapatraviracitavyajanapavanAn / digdhAni yuktAni / suga ndhIni karpUrAdivAsitAni / himAni zItalAni / pAnakAni vasantavidhimAha-auSNyAdityAdi / koSNam ISaduSNam / ceti cakArAnmadyocitasya bahUdakaM madyaM kecidicchanti / madhuadravaM dravarahitam / yavamudgamadhuprAyaM yavAdibahulam / vyAyAmaH radravo rasAlapAnakAdiryatra bhojane tanmadhuradravam / manthAn zarIrAyAsajanakaM karma / atra vasante / niyuddhAdikaM vyAyAma jalaghRtAktasaktan / zRtena payasA kathitena dugdhena / bhojanaM ityetasya vivaraNam / niyuddhaM bAhayuddham , adhvA mArgagamanaM, rAtrI hitamityukte divA manthAdipAnameveti gamyate / tathA ca zilAnirghAtaH pASANAsphAlanam / utsAdanam udvartanam / tatrAntaraM-"divA pAnAni zItAni hitaM rAtrau ca bhojanam / vanitAH striyaH / saMzamanamabhidhAya saMzodhanamAha-nirharecA | sasarpiHzarkaraM zItaM zRtena payasA yutam-" iti / pratyagrakusu. pItyAdi / zirovirekaH nasyam / yadyapi bAhulyena vAte nirU mAkIrNe iti nuutnpusspaastRte| harmyasaMzrite dhavalagRhoparisthite / ho'bhihitaH, tathA'pi . sarvadoSaharatvAt kaphe'pi yojyaH / zayItetyatrApi rAtrAviti saMbadhyate; tena rAtrau harmyapRSThe zayIta, tathA ca,-"bastirvAte ca pitte ca kaphe rakta ca zasyate" divA tu zItagRhe / tathA ca tantrAntaram-'divA * zItagRhe ityAdi / kavalo gaNDUSabhedaH / vaya'mAha-varjayedityAdi / | nidrAM nizi candrAMzuzItale / bhajeccandanadigdhAGgaH pravAte madhurAdivarjanam uklezaparihArArtham / kecidatra 'hemante nicitaH harmyamastake" (ca. sU. a. 6) iti / sukhaiH sukhotpAdakaiH / zleSmA' ityAdikaM pAThaM paThanti, sa ca pranthagauravabhayAt atra kecidbahUni pAThAntarANi manyante; tAni tu vistarabhayAna parityaktaH // 32 // 39 // likhitAni ||41-45||vyaayaammussnnmaayaasN maithunaM parizoSi ca // 40 // rasAMzcAgniguNodriktAn nidAghe parivarjayet // tApAtyaye hitA nityaM rasA ye guravastrayaH // 46 // | payo mAMsarasA koSNAstailAni ca ghRtAni ca // yasmAdrISme vyAyAmAdisevanAttIvratarA rogA bhavantyato bRMhaNaM cApi yatkiJcidabhiSyandi tathaiva c||47|| vyAyAmAdisevAM tyajediti pratipAdanArtha graiSmaM vidhiM vivakSurAdau nidAghopacitaM caiva prakupyantaM samIraNam // varjanIyAnAha-vyAyAma mityAdi / tatrAyAsasyAlpaklezatayA nihanyAdanilaghnena vidhinA vidhikovidH||48|| vyAyAmato medaH / uSNam AtapAdikam / maithunamiti yadyapi (nadIjalaM rUkSamuSNamudamanthaM tathA''tapam // pUrvamanAgatAbAdhe prISmakAle pakSAnmaithunamuktaM, tathA'pyatra yattasya vyAyAmaM ca divAsvapnaM vyavAyaM cAtra varjayet // 49 // sarvathA niSedhAbhidhAnaM tadrISmasyAtirUkSatApratipAdanArtham / | navAnnarUkSazItAmbusaktUMzcApi vivarjayet // parizoSi zoSaNAtmakam / agniguNodriktA rasAH kaTvAlalavaNAH yavaSaSTikagodhUmAn zAlIMzcApyanavAMstathA // 50 // har2yAmadhye nivAte ca bhajecchayyAM mRduuttraam|| sarAMsi sarito vApIrvanAni rucirANi ca // 41 // svisspraannivinnmuutrlaalaadisstthiivnaadibhiH||51|| candanAni parAAni srajaH skmlotplaaH|| samAplutaM tadA toyamAntarIkSaM viSopamam // tAlavRntAnilAhArAMstathA zItagRhANi ca // 42 // vAyunA viSaduSTena prAvRSeNyena dUSitam // 52 // dharmakAle niSeveta vAsAMsi sulaghUni ca // taddhi sarvopayogeSu tasmin kAle vivarjayet // zarkarAkhaNDadigdhAni sugandhIni himAni ca // 43 // ariSTAsavamaireyAn sopadaMzAMstu yuktitaH // 53 // pAnakAni ca seveta manthAMzcApi sazarkarAn // pibet prAvRSi jIrNAstu rAtrau tAnapi varjayet // bhojanaM ca hitaM zItaM saghRtaM madhuradravam // 44 // nirUhairbastibhizcAnyaistathA'nyairmArutApahaiH // 54 // zRtena payasA rAtrau zarkarAmadhureNa ca // kupitaM zamayedvAyuM vArSikaM caacredvidhim|| pratyagrakusumAkINe zayane harmyasaMsthite // 45 // evaM naidAghaM vidhimupadizyAdhunA prAvRSeNyaM bravIti-tApA ta candanAdrAGgaH spRzyamAnA'nila sukhH|| tyaya ityAdi / guravastrayo rasA madhurAmalalavaNAH / bRMhaNaM cApi ataHpara sevanIyAnAha-sarAMsItyAdi / sarAMsi amanuSya- yatkiJcidabhiSyandi tathaiva ceti AdAnakarzitasyApyAyanArtham / khAtAni jalAdhArANi, sarit nadI, vApI pASANAdibaddhA saso- yadyapi madhuratvenaiva payaHprabhRtikaM prAptaM tathA'pi teSAmupAdAna matyantahitatvApAdanArtham / bRMhaNaM cAtyarthakarzitasyopacayArtham / 1 'ataH paraM gRSmaM vidhi vivakSurvarNyasevAtastIvrarogaprAdurbhUterA- yat kiMciditi tRptijanakam / nidAghopacitaM grISmakAlasaMcitaM, dau varjanIyAnAi' iti pA0 / 2 'dvidalAnnakRtaM bhakSyam' iti paa0| prakupyantaM prakopaM gacchantaM, samIraNaM vAtam / anilanena 3 'zarkarAkhaNDadugdhAni' iti pA0 / | vidhinA mehakhedAdinA / vidhikovido vidhAnapaNDitaH / Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratatraM atrApi kecit pAThAntaraM paThanti, tadapi granthagauravabhayAttya- uSNAhAraviSayamAha-kaphetyAdi / kaphavAtAmayAviSTAniti kam / nanu, varSAhemantagrISmeSu doSasaMcaya eva vamanAdinA | kaphavAtarogAkAntAn / aklinakAyAniti kledarahitazarIsaMzodhanaM niSevataH zaradvasantaprAvRdasu doSaprakopa eva nAsti, | rAn // 58 // kutastatrokto vidhiH sArthakaH, tathA cAnyatrApyuktaM,-'saMcaye'. | vAtikAna rUkSadehAMzca vyavAyopahatAMstathA // pahRtA doSA labhante nottarA gatIH' iti / naivaM, hevantarava | vyAyAminazcApi narAn snigdhairannairupAcaret // 59 // zAdyatra saMcayapUrvakaH prakopastatra pratidoSaprakopaM saMcaya eva | vidhiH saMzodhanAkhya uktaH, yastu saMcayo yathartuvidhise vinaH, snigdhAhAraviSayamAha-vAtikAnityAdi / vAtikAniti tatra svasthavRttavidhinA saMzamanaM kAryam // 46-54 // vAtaprakRtIn / vAtikAnAmeva rUkSadehalAd vAtikAnityetAva taiva rUkSadehAniti siddha, vizeSeNAbhidhAnamavAtikAnAmapi RtAvRtau ya etena vidhinA vartate nrH|| 55 // nimittato rUkSadehatApannAnAM snigdhAnnanopacaraNArtham // 59 // ghorAnRtukRtAn rogAnnApnoti sa kadAcana // medasA'bhiparItAMstu snigdhAnmahAturAnapi // __evamArtavavidhimabhidhAyedAnIM tamainusarato mAnavasya khAsthya- | kaphAbhipannadehAMzca rUkSairanairupAcaret // 60 // lAbhamAha-RtAvRtAvityAdi / etena anantaroktena / RtukR- | ___ rUkSabhojana viSayamAha-medasA'bhiparItAnityAdi / medasAtAniti RtukRtazItoSNAdibhiH kRtAn / rogAn jvarAdikAn / kArtikastu 'doSAn' iti paThilA doSAn vAtAdIn 'bhiparItAniti medovyAptazarIrAnityarthaH / kaphAbhipanadehAn vikRtAniti vyAkhyAnayati / anye tu vyAkhyAnayanti-RtakR kaphavyAptazarIrAn / snigdhAniti snigdhazarIrAn / kArtikastu tAniti kRtazabdasyAdau vizabdo lupto draSTavyaH, tena RtuvikR. snigdhAnityatra sthUlAniti paThitvA vyAkhyAnayati-medasAtikRtAn vAtAdidoSAnnApnuyAdityarthaH // 55 // 'bhiparItAnityukte sthUlAniti labdhe tadabhidhAna medo duSTibhyo vizeSeNa sthAlye rUkSabhojanapratipAdanArtham // 6 // __ata Urdhva dvAdazAzanapravicArAn vakSyAmaH / tatra zItoSNasnigdharUkSadravazuSkaikakAlikadvikA- zuSkadehAn pipAsArtAn durbalAnapi ca drvaiH|| / likauSadhayuktamAtrAhInadoSaprazamanavRttyarthAH // 56 // dravabhojanaviSayamAha-zuSkadehAnityAdi / zuSkadehAdi___ ataH paramazanapravicArAn vivakSurAha-ata uurdhvmityaadi| kAn dravabahulairannairupAcaret ||ashnN bhojanaM, vicAro'tra pRthagbhAvaH / na , dvAdazAzanapravi. praklinakAyAn vaNinaH zuSkarmehina eva ca // 61 // cArasya rogaviSayatvAt svasthavRtte'zanapravibhAgavidhAnamayuktaM ? | zuSkAhAraviSayamAha-praklinnetyAdi / praklinakAyAniti ucyate-khasthe'pi veyaHprakRtimedena sAtmyAsAtmyatayA cAhA kuSThiprabhRtIna kuthitazarIrAn / vraNina iti klinnavaNayuktAn / rapravicArasyaucityAt / tAneva dvAdazAzanapravibhAgAnAha-tatre vraNitopAsanIye vraNino dravottaramazanamuktaM, tadaklinazuddhavraNavityAdi / tatra teSu dvAdazAzanapravibhAgeSu, zItAdayo dvAdaza Sayam / yadA praklinnakAyAniti vraNina ,ityasya vizeSaNaM tadA vidhA AhArA api vRttyarthAH // 56 // avraNAnAM klinakAyAnAM zuSkAnairupacaraNaM na syAt, na ca tathetRSNoSNamadadAhArtAn raktapittaviSAturAn // dhyate, tasmAnnaivaM vizeSaNam / atra tu sakledavAcchuka vyavamUrchArtAn strISu ca kSINAn zItairannairupAcaret 57 sthitamiti // 61 // khasthavRttAdhikAre zItAdInAmAhArANAM krameNa viSayAnAha- ekakAlaM bhaveddeyo durbalAgnivivRddhaye // (zItAhAraviSayamAha)-tRSNetyAdi / zItairiti tRSNAdikSI | ekakAlamityAdi / ekakAlamapi hInamAtra eva AhAro NAntaH pratyekaM saMbadhyate; tRSNAdipIDitAn narAn zItasparzaH dAtavyaH, vakSyamANavAkyAt / 'durbalAgnivivRddhaye' ityatra 'durbazItavIryaizvAnnapAnarupAcaredityarthaH / mado madyazoNitottho | lAyAgnivRddhaye' iti kecit paThanti / tatra durbalazabdenaiva dehavikAraH / anairiti bahuvacanena pAnasyApi khIkAraH // 5 // daurbalyAdagnidaurbalyamicchanti ||kphvaataamyaavissttaan viriktAn snehpaayinH|| samAgnaye tathA''hAro dvikAlamapi pUjitaH // 62 // aklinakAyAMzca narAnuSNairagrupAcaret // 58 // samAnaya ityAdi / na kevalaM dvikAlamapi tu 'annena kukSeH1 'taca jejaTaTIkAyAM na dRzyate' iti paa0| 2 'tamanu- | vaMzau' ityAdhuktamAtrAnvito'pItyazabdena samuccIyate // 62 // bhavato guNalAbhamAha' iti pA0 / 3 RtUpAthibhiH zItoSNAdibhiH' iti paa0| 4 'azanasya bhojanasya pravicArAn prakRSTAn vicAraNAn / 1 'praklinnakAyAniti kedAdisahitazarIrAn' iti, 'kAraNAntareavacAraNarUpAn kthyissyaamH| nanu cAmayAprastutatvAt svasthavRtte'- NArdratAmApannAn' iti ca paa0| 2 'sthUlAn' iti pA0 / zanapravibhAgAbhidhAnaM kathamopayika iti paa0| 5 'vayasi azana- 3 'dhAtuvRddhathA AdrIbhUtazarIrAn' iti paa0| 4 anyatra' iti pravicArasovitatvAt' iti paa0| 6 'prakchinna dehAMzca' iti pA0 / / pA0 / 5 'deyaH kAlamathomayam' iti paa0| . Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 64 sushrutsNhitaa| . 813 auSadhadveSiNe deystthaussdhsmaayutH|| | guNAH, bAlavRddhavanitAmRduviparyayo viSayaH / kArtikastu auSadhadveSiNa ityAdi / auSadhasamAyutaH 'AhAra' iti sarveSAmabhaktAdInAM prAgeva svarUpamabhidhAya pazcAt sarveSAM guNAn zeSaH // viSayAMzca pratipAdayati // 67 // prAgbhaktaM nAma yat prAgbhaktasyopayujyate // 68 // mandAgnaye rogiNe ca mAtrAhInaH prazasyate // 63 // prAgbhaktasyeti bhaktasyAdAvityarthaH // 68 // hInamAtrasya bhojanasya viSayamAha-mandAmaya ityAdi / zIghraM vipAkamupayAti balaM na hiMsyAmandAnalAya rogayuktAya ca mAtrAhIna AhAro deyaH; parabhekakAlameva, pUrvavAkyAt // 63 // dannAvRtaM na ca muhurvadanAnnireti // prAgbhaktasevitamathauSadhametadeva yathartudattastvAhAro doSaprazamanaH smRtaH // dadyAcca vRddhshishubhiirukRshaanggnaabhyH||69|| yathAlityAdi / yathartudatta iti RtuM RtuM prati yathAbhihito | prAgbhaktasya guNaM viSayaM cAha-zIghra mityAdi / AhArAvRtayathApravRtta AhAro doSaprazamanaH kathita ityrthH|| khAnmuhurmuhurvAraMvAraM vakrAdvahirna nireti / vipAkaM sukhapariNAmam / ataH paraM tu khasthAnAM vRttyartha sarva eva ca // na ceti niretItyatra saMbadhyate / vadanAt mukhakuharAt / nireti pravicArAnimAnevaM dvAdazAtra prayojayet // 64 // nirgacchati / auSadhametadeveti prAgbhaktAkhyamauSadham // 69 // ata ityAdi / ataH paramiti anantarokkAdoSapramanA- __ adhobhaktaM nAma-yadadho bhaktasyeti // 70 // hArAtU paramUrdhvam / vRttyarthamiti zarIradhAraNArtham / khasthAnA- ___ adhobhaktasya kharUpamAha-adhobhaktamityAdi / adhobhaktamiti samadhAtUnAM samadoSaprakRtInAM ca / sarva eveti samasarvarasa | syeti bhojanAnta ityarthaH // 7 // AhAraH smRta ityrthH|| 64 // madhyabhaktaM nAma-yanmadhye bhaktasya pIyate // 71 // __ ata Urdhva dazauSadhakAlAn vakSyAmaH / tatrA- madhyebhaktamAha-madhyebhaktamityAdi // 71 // bhaktaM prAgbhaktamadhobhaktaM madhyebhaktamantarAbhaktaMsabhaktaM pItaM yadannamupayujya tadUrdhvakAye sAmudnaM muhurmuhurmAsaM prAsAntaraM ceti dazauSadha hanyAddAn bahuvidhAMzca balaM dadAti // kaalaaH||65|| madhye tu pItamapahantyavisAribhAvAato dazauSadhakAlAnirdizannAha-ata Urdhva mityAdi / ye madhyadehamabhibhUya bhavanti rogaaH||72|| teSvauSadhakAleSvabhakkAdikaM dazaprakAramauSadhaM yojyam / auSadha adhobhakkamadhyebhaktayorguNamAha-pItamityAdi / balaM dadAkAlAn pratyekaM nirdizannAha-tatretyAdi / 'abhaktam' ityasya tIti UrdhvakAya eva / madhye tu pItaM 'bhaktasya' iti zeSaH / sthAne 'nirbhaktam' ityanye paThanti // 65 // avisAribhAvAt aviprasaraNakhabhAvAt / madhyadeza koSTham / tatrAbhaktaM tu yat kevalamevauSadhamupayujyate // 66 // abhibhUya vyApya // 72 // tatrAbhaktamityAderauSadhakAloddezasya prapaJcamAha-tatrAbhakta- __ antarAbhaktaM nAma-yadantarA pIyate pUrvAparayorbhamityAdi / tatra teSvabhaktAdiSu madhye yat kevalamannarahitamau- ktyoH|| 73 // Sadhamupayujyate tadabhaktam // 66 // __ antarAbhaktamAha-antarAbhaktamityAdi / antarAbhaktaM yat vIryAdhikaM bhavati bheSajamantrahInaM pUrvAparayobhaktayorantarA madhye pIyate, pUrvAparayoriti prAtaHsAhanyAtathA''mayamasaMzayamAzu caiva // yantanayo janayorityarthaH // 73 // tedvAlavRddhavanitAmRdavastu pItvA sabhaktaM nAma-yat saha bhaktena // 74 // glAniM parAM samupayAnti balakSayaM ca // 67 // sabhaktamAha-sabhaktamityAdi / sabhaktaM bhakkena saha sAdhitaM, abhaktasya kharUpamabhidhAya guNaM viSayaM ca pratipAdayannAha- bhaktayuktaM vA // 74 // vIryAdhikamityAdi / vanitA strI, mRdavaH sukumArAH / bAlAdInA- pathyaM sabhaktamabalAbalayorhi nityaM mabhaktoSadhaniSedhamabhidadhadvAlAdibhya itara tu abhaktaviSayaM bodha- tadveSiNAmapi tathA zizuvRddhayozca // yati / tatrAbhakaM khityAdikaM bhASyaM, vIyodhikamityAdikA hRdyaM manobalakaraM tvatha dIpanaM ca pathyaM sadA bhavati cAntarabhaktakaM yat // 75 // 1'dAdazAna pravicArAnetAneva pracakSate' iti pA0 / 2 'tatra nirbhakta' iti pA0 / 3 'idAnI dazauSadhakAlArambhaH, tAnudezato | 1 'yadvaktvA pIyate' iti paa0| 2 'tu yat pUrvAparayobhaktanirdizannAi' iti pA0 / 4 'tadAmayama iti paa0| 5 'tadvAla- yorantare' iti pA0 / 3 'sabhaktaM nAma auSadheSu yat sAdhyate vRddhayuvatImRdavo'tha pItvA' iti paa0| bhakam' iti pA. Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM antarAbhaktasabhaktayorguNaviSayAvAha-hRdyamityAdi / hRdyaM | tathA'nazraddhAyAM klamaparimame kukSau ca zithile hRdayAya hitam / manobalakaramiti manobalaM manaHsAmarthya | pradeyastvAhAro bhavati bhiSajAM kAlaH sa tu mataH84 tatkarotItyarthaH / abalAbalayoriti strIdurbalayorityarthaH / tadde- iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre tantrabhUSaNAdhyAyeSu SiNAmiti meSajadveSiNAmityarthaH // 75 // vasvavRttAdhyAyo nAma (dvitIyo'dhyAyaH, sAmudnaM nAma-yadbhaktasyAdAvante ca pIyate // 76 // AditaH) ctuHssssttitmo'dhyaayH||64|| doSe dvidhA pravisRte tu samudgasaMjJa ___ evamauSadhakAlAn pradaryA'dhunA''hArasya zreyaskaratvAttamAdyantayoryadazanasya niSevyate tu // 77 // kAlamAha-visRSTe ityAdi / (pratyartuvihitAhAro hi kAlosAmugamAha-sAmudgamityAdi / dvidhA pravisRte UodhaHpra- | payuktaH sukhavAya saMpadyate, atastatkAlaM niyamayannAha-visRSTe sUte ityarthaH / doSe samudgasaMjJaM niSevyate iti saMbandhaH / ityAdi / ) visRSTe viNmUtre iti pravRtte viNmUtre / vizadakaraNe iti nanu, sAmudgavivaraNe bhaktasyAdAvante cetyupAdAnAt 'Adyanta- vizadAni karaNAni yasmin dehe sa vizadakaraNaH tasmin , yoryadazanasya' iti gatArtham ? ucyate-cUrNakalkAdInAmapi | vizadendriye ityarthaH / dehe sulaghAviti zarIre gurutvarahite samudrasaMjJArtha ghunaruktiH, anyathA'nantaroktasya 'pItaM' ityasyA- | ityarthaH / vizuddha codgAre iti madhurAmladhUmagandhiviyukte ityarthaH / nuvartanAt pAnasyaiva samudrasaMjJA syAt // 76 // 7 // hRdi suvimale iti nirAkule hRdaye ityarthaH / vAte saratIti muhurmuhurnAma-sabhaktamabhaktaM vA yadauSadhaM muhurmu adhaH pravahati vAte ityarthaH / annazraddhAyAM bhakkAkAGkhAyAmi tyarthaH / klamaparigame iti anAyAsazramarahite ityarthaH / kukSau ca hurupayujyate // 78 // zithile iti bubhukSodayAt saste kukSau stabdhatArahite ityarthaH / zvAse muhurmuhuratiprasRte ca kAse AhAro dAtavyo bhavati bhiSajA vaidyena, yataH kAlaH sa tu mataH hikkAvamISu sa vadantyupayAjyametat // 79 // sa eva mata ityarthaH / tu zabdo'tra avdhaarnnaarthH| bhiSaggrahaNa muhurmuhurauSadhamAha-muhurmuhurityAdi / muhurmuhuH bhaktasahitaM | vaidyapratyavekSitasyAhArasya bhojyatvapratipAdanArtham // 84 // bhaktarahitaM vA yadauSadhaM vAraM vAraM prayujyate tnmuhurmuhurityrthH|| iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruta. muharmuhurityetacchAsakAsAdiSUpayojyam // 78 // 79 // vyAkhyAyAmuttaratantre catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 64 // prAsaM tu-yatpiNDavyAmizram // 8 // . prAsamAha-piNDavyAmizramiti kavalavyAmizramityarthaH / / ... pnycssssttitmo'dhyaayH| tatrAntaradarzanAt prAsaM prAsamiti boddhavyam // 8 // athAtastatrayuktimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| prAsAntaraM tu yAsAstareSu // 81 // yathovAca bhagavAn dhnvntriH||2|| prAsAntaramAha-prAsAntareSviti kavalAntareSvityarthaH 81 khasthavRttAnantaraM khasthavidhyarthasya tatrayuktibhiH prasAdhanA tantrayuktyadhyAyArambhaH-athAta ityAdi / athAta iti pUrvavat grAseSu cUrNamabalAgniSu dIpanIyaM vAjIkarANyapi ta yojayituM yateta // vyAkhyeyam / trAyate zarIramaneneti tantraM zAstraM cikitsA ca, tasya yuktayo yojanAstatrayuktayaH, tA adhikRtya kRto'. grAsAntareSu vitaredvamanIyadhUmAn dhyAyaH, tam / vedotpattivadatra tddhitlopH| tAzca tatrayojanA zvAsAdiSu prathitadRSTaguNAMzca lehAn // 82 // dvividhAH-vAkyayojanA arthayojanAzca tatra vAkyayojanA yoanyorvissymaah-praasevityaadi| abalAmiSu durblaagnissu| goddezanirdezAdyAH, arthayojanA adhikaraNapadArthAdayaH // 1 // 2 // vamanIyadhUmAniti snAyucarmakhuraprabhRtibhiH kRtAn // 82 // dvAtriMzattatrayuktayo bhavanti shaastre| tadyathAevamete dazauSadhakAlAH // 83 // | adhikaraNaM 1, yogaH 2, padArthaH 3, hetvarthaH 4, sAMprataM saMgrahamAha-evamityAdi // 83 // | uddezaH 5, nirdezaH 6, upadezaH 7, apadezaH 8, pradezaH 9, atidezaH 10, apavarjaH 11, vAkyazeSaH visRSTe viNmUtre vizadakaraNe dehe ca suladhau 12, arthApattiH13, viparyayaH14, prasaGgaH15, ekAvizuddha codgAre hRdi suvimale vAte ca sarati // ntaH 16, anekAntaH 17, pUrvapakSaH 18, nirNayaH 19, anumataM 20, vidhAnam 21, anAgatAvekSaNam 1 'tu' iti paa0| 2 'muhurmuhuryat sabhaktamabhaktaM vA tanmuhu , atikrAntAvekSaNaM 23, saMzayaH 24, vyAkhyAnaM muhuH' iti paa0| 3 'grAsAntaraM nAma yadubhayosiyormadhye prayujyate' iti paa0| 4 'grAseSu pItamupayAti vipakamAzu vRddhe'. | 25, svasaMzA 26, nirvacanaM 27, nidarzanaM 28, baleSu ca hitaM prabadanti santaH' iti paa0|| 1 cikitsitam' iti paa0| Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suzrutasaMhitA / adhyAyaH 65] 815 niyogaH 29, vikalpaH 30, samuccayaH 31, Uhyam yathA'mbujavanasyArkaH pradIpo vezmano yathA // 32, iti // 3 // prabodhasya prakAzArtha tathA tantrasya yuktyH||7|| saMkhyAbhedena tantrayuktInirdizannAha dvAtriMzadityAdi / zAstre kecidatra tantrayuktInAM stutyartha zlokaM paThanti-yathA'mbuja. sauzrute / adhikaraNamityAdisaMkhyeyanirdezAdeva dvAtriMzat saMkhyA | vanasyArka ityAdi / eSa ca zlokaSTIkAsu mUlakhena na varNitaH labdhA, atastatkaraNamanyatantroktAH SaTtriMzaccatvAriMzadvA tntr-||7|| yaktaya iti saMkhyAniSedhArtham / zAstre ityatrAnye samAseneti | tatrayamamadhikayocyate tadadhikaraNa: yathApaThilA vyAkhyAnayanti-anyatra vistareNa SadatriMzacatvAriM | rasaM doSaM vA // 8 // zadvA tatrayuktayaH; atra dvAtriMzaditi samAsenoktam / katamAstA ataH paramuddiSTAnAM tatrayuktInAM vivaraNamAha-tatretyAdi / statrayuktaya ityAha-tadyathetyAdi / tadyatheti nidarzanam / adhi tatra tAsu tatrayuktiSu madhye; yamarthamadhikRtya apare arthA abhi. karaNAdIni sUtrakAra eva vyAkhyAsyati // 3 // dhIyante tadadhikaraNasaMjJaM bhavati udAharaNamAha-rasaM doSaM veti / atrAsAM tantrayuktInAM kiM prayojanam ? ucyate etenaitaduktaM bhavati-rasaM doSaM vA adhikRtya yattadullekhAbhAve'. vAkyayojanamarthayojanaM c.||4|| pyarthajAtamabhihitaM tat sarvaM tadadhikAre pretIyata ityarthaH // 8 // evaM tatrayuktIruddezataH pratipAdya tAsAM tatrayuktInAM prayojana- yena vAkyaM yajyate sa yogH| yathAmAha-atrAsAmityAdi / atra cikitsAzAstre / vAkyayojana 'tailaM pibeccAmRtavallinimbamarthayojanaM ceti vAkyasyAsaMbaddhasya yojanaM saMbandhanaM vAkyayojana, hiNsraabhyaavRksskpippliibhiH|| lInasyAsAtasya cArthasya prakAzanaM saGgatIkaraNaM cArthayojanam / siddhaM balAbhyAM ca sadevadAru tatra kAsAMcittatrayuktInAM yogoddeza nirdezAdInAM vAkyayojanaM. hitAya nityaM glgnnddroge|| kAsAccidadhikaraNapadArthohyAdInAmarthayojanaM prayojanam // 4 // ityatra tailaM siddhaM pibediti prathamaM vaktavye tRtIbhavanti cAtra zlokAH yapAde siddhamiti prayuktaM, evaM dUrasthAnAmapi padAasadvAdiprayuktAnAM vAkyAnAM pratiSedhanam // nAmekIkaraNaM yogH||9|| svavAkyasiddhirapi ca kriyate ttryuktitH||5|| | yogAkhyAM tantrayuktimAha-yenetyAdi / yena vyatyAsoktAnAM vyaktA noktAstu ye hyA lInA ye cApya nirmlaaH|| sannikRSTaviprakRSTAnAM padAnAmekIkaraNaM sa yoga ityarthaH / vyatyAlezoktA ye ceM kecitsyusteSAM cApi prsaadhnm||6|| | senoktaM padayogaM darzayannAha-tailamityAdi / viparyayeNokasya atraiva parvAcAryapaThitau zlokAvadhikArthakhyApanAyAha-asa- padasyaikIkaraNaM yoga ityarthaH / yenetyAdi sUtra, yena vyatyAsoktAnAM dvAdiprayaktAnAmityAdi / asadvAdino hi pratirasapAkavAdinaH ityAdisUtrArthaH, yathetyAdhudAharaNam / evaM sannikRSTasya viparyapAkatrayavAdino guNakartRtvavAdino vetyaadyH| pratiSedhanam apade- yoktasya padasyApaharaNaM mukhyamekIkaraNaM pratipAdya dUrasthAnAmazAdibhistantrayuktibhiH parapakSadUSaNam / khavAkyasiddhiH khavA- | pyuddezenAha-evaM dUrasthAnAmapIti // 9 // kyasthApanaM nirNayAkhyayA tantrayuktyA / yathA-pratirasaM pAka yo'rtho'bhihitaH sUtre pade vA sa padArthaH, ityasadvAdidarzanamapadezAkhyayA tatrayuktyA dravyAdivijJAne nirAkRtaM, tatraiva dvividhaH pAka ityAdikhamatasAdhanaM nirNayAkhyayA | padasya padayAH padAnA vA'thaH padArthaH, aparimitatrayuktyA kRtam / vyaktA noktAH spaSTatayA nokAH / lInA tAzca padAthoH / yathA-snehakhedAJjaneSu nirdiSTeSa asamyagdarzitAH / anirmalA lezenoktAH / teSAM prasAdhanaM yoga dvayostrayANAM vA'rthAnAmupapattidRzyate,tatrayo'rthaH pramRtibhiH kriyate // 5 // 6 // pUrvAparayogasiddho bhavati sa grahItavyaH, yathA1"kiyatyastatrayuktaya ityAha-' iti pA0 / 2 'samAsene- te viparyayAkhyatatrayuktyA vyaakhyaaynte| lInA asamyagdarzitA vizeSa tyarthaH / vyAsatazca SaTtriMzattatrayuktayaH kaizcit pratipAditAH / divyAdivAcakAH, te prakaraNAdibhiH spaSTIkriyante / amopahate atra saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAlAme sati saMkhyopAdAnaM niyamArtha deze sirAsandhyasthivarjite' ityAdikA arthA anirmalAH, te vyAkhyAniya tyA. | nAdibhirUhAdibhirvyajyante / teSAM cApi prasAdhanaM tatrayuktibhiH kRtam' iti paa0| 3 'tayuktibhiH' iti paa0| 4 'vyatyAsoktAzca' iti paa0| 5 'kacittatre' iti pA0 / 6 vyatyAsoktA kriyate' iti pA0 / viparyayeNoktAH' iti pA0 / 7'asadAdiprayuktAnAM vacanAnA 1 'prabodhyasya' iti pA0 / 2 'asthAyamarthaH-yamarthamadhikRtya pratiSedhanaM paramataM nirAkRtya svamatayojanA, asadAdivAkyapratiSedha- ye'rthA abhidhIyante tadadhikaraNasaMzaM sarvasyAbhidheyasyeti / tamevArthayuktayo myAdiSizAne darzitAH / svavAkyaM madhurakaTukAvilyAdikaM mAha-yathA-rasa doSaM ceti, rasavizAne rasamadhikRtya doSavizAne khamatasthApana, zvamapi tatraiva darzitam / vyatyAsokA viparyayeNokkAH, doSamadhikRtya cocyata iti' iti pA0 / Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttaratatraM matwww 'vedotpattimadhyAyaM vyAkhyAsyAma' ityukte sandihyate uddezalakSaNamAha-samAsetyAdi / saMkSepeNa bhaNanamuddeza buddhiH-katamasya vedasyotpattiM vakSyatIti, yataH / ityarthaH / udAharaNamAha-yathA zalyamiti / sarvamevAbAdhajaRgvedAdayastu vedAH; 'vida vicAraNe, vidda lAme,' nanaM saMkSepeNa zalyamucyate, natu zArIrAgantubhedena prapaJcaityetayozca dhAtvoranekArthayoH prayogAt, tatra pUrvA- | nAt // 12 // parayogamupalabhya pratipattirbhavati-Ayurvedotpatti- vistaravacanaM nirdezaH / yathA-zArIramAgantukaM mayaM vivakSuriti eSa pdaarthH||10|| ceti // 13 // padArthAbhidhAM tanayuktimAha-yo'rtho'bhihita ityAdi / nirdezalakSaNamAha-vistaretyAdi / vistareNa bhASaNaM nirdeza padyate gamyate yenArtha iti sUtrasyApi padatvAt sUtre yo'rthaH / ityarthaH / udAharaNamAha-yathA zArIramAgantukaM ceti / zArIpratipAditaH sa padArthaH / padArthAkhyatantrayuktipratipAdakaM lakSaNa- | razalyamAgantukaM ca zalyamiti zalyaM dvividhamucyate // 13 // mabhidhAyedAnI tayAkhyAtukAmaH prathamaM tadavayavasya samAsama evmitypdeshH| yathA-'tathA na jAgrayAdrAtrI bhidhatta-padasthetyAdi / adhunA bahuSu padArtheSu nirdhArya viziSTapa | divAsvapnaM ca varjayet' iti // 14 // dArthagrahaNAya padArthabahukhaM pratipAdayati-aparimitA ityAdi / kathamityAha-yathetyAdi / tatra snehazabde nirdiSTe hi guNapremasarpiSAM | upadezalakSaNamAha-evamityAdi / evaM kuryAdityupadeza / trayANAmarthAnAmupapattidRzyate, khedazabdenApi sAgniniranikayo-| ityarthaH / udAharaNamAha-yathetyAdi / nanu, upadezaniyogayoH rUSmaNoH prAptiH, anjanazabdenApi nayanAjanAbhyaGgayoH prAptiH, ko bhedaH? ucyate, prAyika upadezaH, yathA-rAtrau na jAgR. teSu padArtheSu yAdRzaH padArthoM gRhyate tAdRzamAha-tatra yo'rtha yAditi prAyikatvenopanyastaM, kaphAdyabhibhUte tu tatra rAtrijAga. ityAdi / pUrvoktaparoktavAkyasaMbandhenopapanno yo'rthoM bhavati sa raNasyApi zastakhAt; divA na khApaM kuryAdityapi prAyika, grahItavya ityarthaH / udAharaNamAha-yathA vedotpattimi grISme tRSNAdyanvaye ca divAkhApasyocitatvAt ; niyogazcAprAtyAdi / sandiyate sandehaM gacchatItyarthaH / kathaM sandiyata | yikaH, yathA-pathyameva bhoktavyamiti; yadyapi 'jvarito'hitaityAha-katamasyetyAdi / yataH RgvedAdayo vedAstataH kata maznIyAdyadyapyasyArucirbhavet' ityAdinA'pathyabhojanasyApyavamasyA vedasyotpatti vakSyatIti sandihyate, tasmin sandehe yathA | kAzaH, tathA'pi tadAnImapathyasyaiva pathyasamiti niyogasya pratyayArthaH khIkartavyastathA''ha-vidityAdi-Ayarvedami- vyabhicAro nAsti // 14 // cchAma ihopadizyamAnam' ityasminnAyurvedazabdaH zrUyate, ato'tra anena kAraNenetyapadezaH, yathA'padizyateveda Ayurveda ityabhiprAyaH // 10 // | madhuraH zleSmANamabhivardhayatIti // 15 // yadanyaduktamanyArthasAdhakaM bhavati sa varka apadezalakSaNamAha-anenetyAdi / anena kAraNeneti kArya yathA-piNDo'dbhiHprakriyate tathA mApadagdha- prati hetukathanamapadeza ityarthaH / udAharaNamAha-yathApadizyata prabhRtibhirmaNaH prakliyata hati // 11 // ityAdi / yathApadizyata iti udAharaNopakrame / dravyavizeSo madhuraH kutaH zleSmANaM vardhayati ? atra madhuraH zleSmANaM vardhahelarthatantrayuktalakSaNamAha-yadanyadityAdi / udAharaNa yati arthAnijabhAvena madhuratvena vardhayati // 15 // mAha-yathA mRdityAdi / atra bAdhena mRtpiNDadRSTAntena mASadugdhayogAdibhirAbhyantaro vraNaprakledaH sAdhyate // 11 // prakRtasyAtikrAntena sAdhanaM pradezaH / ythaasmaasvcnmuheshH| yathA-zalyamiti // 12 // devadattasyAnena zalyamuddhRtaM tathA yazadattasyApyaya muddhariSyatIti // 16 // 1 'vedasyAyamutpatti vivakSArati' iti paa0| 2 'padyate gamya- pradezamAha-prakRtasyetyAdi / udAharaNamAha-yathA devate'nenArtho'sminniti vyutpattyA sUtrasyApi padatvaM, ataH sUtroktArtha- | dattasyetyAdi / atra yajJadattasya zalyoddharaNaM prastutaM, taddevadattasya syApi padArthatA anye tu sUtrapade iti paThitvA vyAkhyAnayanti- zalyoddharaNenAtikrAntena sAdhyate // 16 // . sUtrasya padaM sUtrapadaM tasmin yo'rthaH sa padArthaH / pade ityekatva- prekratasyAnAgatasya saadhnmtideshH| yathA-yatonidezAdekasyaiva padasya yo'rthaH sa eva paraM padArthaH syAdityata'sya vAyarUrvamuttiSThate tenodAvI syAditi // 17 // Aha-padasyetyAdi / anekArtha padaM darzayannAha-tatra nehetyAdi / nehazabdo maicyA rasadhAtau sarpirAdau ca vartate; svedazabdo'gni atidezamAha-prakRtasyetyAdi / anAgatasya bhaviSyataH / khedoSmasvedAdiSUktaH, ajanazabdo netrAjanAbhyaGgyoH pUrvAparayoga | udAharaNamAha-yathA yata ityAdi / atra vAyordhvamutthAnaM siddha iti pUrvAparasaMbandhI yo yogaH prakRtipratyayasaMvandhaH tena siddhaH, 1'tamAt' iti pA0 / 2 hArANacandrastu 'itaratra vihitasya vRddhavyavahArASaH sikha ityanye / tameva sNshymaah-ktmsyetyaadi| vidheritaratra prayogAyopadezo'tidezaH, yathA-'eSa eva vidhiH kAryaH iti paa0| 3 'yaduktamumayArthasAdhakaM' iti paa0| zizire samudAitaH' iti' paThati, bhayameva saadhupaatthH| Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 65] suzrutasaMhitA / prakRtam / tena prastutena anAgataM bhaviSyadudAvartitvaM sAdhyate / kAre taruNajvariNaH snehazodhane niSiddha iti adhikaraNe'ntariudAvartI syAt udAvatI saMbhAvyeta // 17 // | tasyArthasyAsakRduktiH // 22 // abhivyApyApakarSaNamapavargaH / yathA-askhedyA (sarvatra yadavadhAraNenocyate sekaantH|ythaavissopsRssttaaH, anyatra kITaviSAditi // 18 // trivRdvirecayati, madanaphalaM vaamyti(ev)|| 23 // apavargamAha-abhivyApyetyAdi / (guNakriyAdibhiH srvto| ekAntalakSaNamAha-sarvatretyAdi / avadhAraNena avikaghA abhivyApya kasyacita padArthasya tebhyo guNAkriyAdibhyaHspeina. niyamenetyarthaH udAharaNe'vadhAraNavAcina evakArasya pRthakaraNam apvrgH)| udAharaNamAha-yathA akhedyA ityaadi| nirdezAt / udAharaNamAha-yathA trivRdvirecayatIti // 23 // utsargarUpatayA viSopasRSTAnasvedyAn pratipAdyApavAdamAha- cittathA kacidanyatheti yaH so'nekAntaH / anyatretyAdi // 18 // yathA-kecidAcAryA avate dravyaM pradhAna, kecidrasaM, yena padenAnuktena vAkyaM samApyeta sa vAkya- kecidvIrya kecidvipAkamiti // 24 // zeSaH / yathA-ziraHpANipAdapArzvapRSThodarorasA. anekAntamAha-kacittathetyAdi / udAharaNamAha-yathA mityukte puruSagrahaNaM vinA'pi gamyate puruSa- kecidAcAryA bravate dravyaM pradhAna mityAdi / spaSTArthaH // 24 // syeti // 19 // - AkSepapUrvakaH praznaH pUrvapakSaH / yathA-kathaM vAtavAkyazeSamAha-yenetyAdi / udAharaNamAha-yathA zira nimittAzcatvAraHpramehA asAdhyA bhavantIti // 25 // ityAdi / gamyate jJAyata ityarthaH // 19 // | pUrvapakSamAha-AkSepetyAdi / udAharaNamAha-yathetyAdi / . yadakIrtitamarthAdApadyate saa'rthaapttiH| yathA- atraiva doSajAnAM sAdhyatvenopalabdheriti hetoH pUrvapakSAvatAraH / odanaM bhokSye ityukte'thoMdApannaM bhavati-nAya | nirNayAnatvenArthasAdhanatvameva saMzayasyApi // 25 // pipAsuryavAgUmiti // 20 // arthApattimAha-yadakIrtitamityAdi / akIrtitam apratipA | tasyottaraM nirnnyH| yathA-zarIraM prapIDya pazcA dadho gatvA vasAmedomajAnuviddhaM mUtraM visRjati ditam / tadudAharaNamAha-yathaudanamityAdi / nAyaM pAtumicchu | vAtaH, evamasAdhyA vAtajA iti // 26 // ryavAgUmityarthaH // 20 // tathA coktamyadyatrAbhihitaM tasya prAtilomyaM viparyayaH / kRtsnaM zarIraM niSpIDya medomjaavsaayutH|| yathA-kRzAlpaprANabhIravo duzcikitsyA ityukte viparItaM gRhyate dRDhAyaH sucikitsyA iti // 21 // adhaHprakupyate vAyustenAsAdhyAstu vAtajAH // 27 // viparyayamAha-yAtrAbhihitamityAdi / prAtilomyaM viparI nirNayamAha-tasyottaramityAdi / tasya pUrvapakSasya yaduttaraM tam / udAharaNamAha-yathA kRzAlpetyAdi / viparyayeNa vipa sa nirNaya ityarthaH / udAharaNamAha-yathA zarIramityAdi / rItameva gamyate, arthApattyA aviparIta evArthaH pratIyata itya yataH zarIrapIDAdikaM kRtvA vasAdhanvitaM mUtraM vAto visRjati, nayorbhedaH // 21 // ato majjAkSaye pUrvapUrvadhAtukSayAdasAdhyavamityarthaH // 26 // 27 // . prakaraNAntareNa samApanaM prasaGgaH, yadvA prakaraNA- paramatamapratiSiddhamanumatam / yathA-anyo brUntarito yo'rtho'sakRduktaH samApyate sa prsnggH| yAt-sapta rasA iti, taccApratiSedhAdanumanyate yathA-paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSastasmin kathaMciditi // 28 // kriyA so'dhiSThAnamiti vedotpattAvabhidhAya, bhUta- anumatamAha--paramata mityAdi / apratiSiddham adhigatacintAyAM punaruktaM-yato'bhihitaM paJcamahAbhUtazarI- mityarthaH / udAharaNamAha-yathetyAdi / kathaciditi kenApi risamavAyaH puruSa iti, sa khalveSa karmapuruSazvi sa khalveSa karmapuruSazvi- prakAreNetyarthaH // 28 // kitsAdhikRta iti // 22 // . prasaGgamAha-prakaraNAntareNetyAdi / prakaraNAntareNeti praka- vizamaNyekAdaza prakaraNAnupUyo'bhihitAni 29 prakaraNAnupUrvyA'bhihitaM vidhAnam / yathA-saraNAntaronArthenetyarthaH / samAnaM tulyam / udAharaNamAhayathetyAdi / prakaraNAntareSu asakRduktaH punaH punruktH| samA- vidhAnamAha-prakaraNetyAdi / prakaraNAnupUrvyA'bhihitamiti pyate samApti nIyate / tadeva kathyate yathetyAdi / apare ta yathAkramamuktam / candranandanena ca 'paripATyA'rthakathanaM vidhA'adhikaraNAntarito yo'rtho'sakRdukka' iti paThilA vyAkhyAna nam' iti vidhAnalakSaNaM kRtam / udAharaNamAha- yathA sakthI. yanti-snehavirekAdhikArayornavajvarI niSiddhaH, punavarAdhi- tyAdi / marmaNAM prakaraNAnupUrvyA abhidhAnaM kSiptatalahRdaye. tyAdikam // 29 // 1 'yadvihitaM' iti pA0 / 2 'samAnaM' iti pA0 / 3 'yo'dhaH punaruktaH' iti paa0| 1 ayaM pAThaH kacitpustake nopalabhyate / su0 saM0 103 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandhasaMgrahAsyavyAkhyAsaMbalitA [uparatatraM evaM vakSyatItyanAgatAvekSaNam / yathA-zloka- | asAdhAraNA, tatrAnanugatA svazAstreSveva prayojanavatItyarthaH / sthAne brUyAta-cikitsiteSu vakSyAmIti // 30 // udAharaNamAha-yathA mithunamityAdi / nanu, svasaMzApraNayanaM anAgatAvekSaNamAha-evamityAdi / anAgatasya bhaviSyataH | vyavahArArtha kriyate, na cAtra mithunasaMzayA yanmadhusarpiSorgrahaNaM avalokanaM kAryArthamavekSaNamityarthaH / udAharaNamAha-yathA tabAreNa vyavahAro dRzyate ? ucyate-udAharaNamAtrametadyazlokelyAdi // 30 // thAkathaMciditi / ata eva pakSAntaramAha-loke prasiddhamudAhayatpUrvamuktaM tdtikraantaavekssnnm| yathA-ciki raNaM vA / khasaMjJayA grAhyamityarthaH / yathA caturyu neheSu mahAnneha saMjJA / ataH paraM kecidadhIyate-yathoSNabhayAt chAyAmanusaratsiteSu brUyAt-zlokasthAne yadIritamiti // 31 // tIti / te tUdAharaNamapi tatrayuktivicchanti / tana yuktaM, atikrAntAvekSaNamAha-yadityAdi / atikrAntasya atItasya avekSaNam / udAharaNamAha-yathA cikitsiteSvityAdi // 31 // uddezasUtre udAharaNAkhyatatrayukteranuktaH, saMkhyAdhikyaprasaktezva, tasmAdyathoSNetyAdiko'papATha eveti // 34 // ubhayahetudarzanaM saMzayaH / yathA-talahRdayA nizcitaM vacanaM nirvacanam / yathA-AyurvidyabhighAtaH prANaharaH, pANipAdacchedanamaprANahara te'sminnanena vA AyurvindatItyAyurvedaH // 35 // miti // 32 // nirvacanamAha-nizcitamityAdi / udAharaNamAha- ethA saMzayamAha-ubhayetyAdi / ubhayorvisadRzayorarthayorhetuH / Ayurvidyate'smin ityAdi // 35 // tasya darzanam / udAharaNamAha-yathA taletyAdi / nanu, etat | saMzayajJAnArthamudAhRtaM, saMzayo'sti kutaH? talahRdayAbhighAtasya dRSTAntavyaktirnidarzanam / yathA-agnirvAyunA tathA pANyAdicchedasya prANaharavAprANaharavAbhyAM pRthgdaarshttvaat| sahitaH kekSe vRddhi gacchati tathA vAtapittakaphasatyaM, paraM yatra ghAtacchedayodvayoH sadbhAvastatra kiM talahRdayA duSTo vraNa iti // 36 // bhighAtAnmaraNamuta pANipAdacchedAjIvanamityevaM saMzayaH // 32 // nidarzanamAha-dRSTAntavyaktirityAdi / dRSTAntena vyaktitatre'tizayopavarNanaM vyAkhyAnam / yathA-iha | yasmin vAkye tattathA / etenaitaduktaM bhavati-dRSTAntenArthaH prasAdhyate yatra tannidarzana miti / ata eva ca nidarzanAtU paJcaviMzatikaH puruSo vyAkhyAyate, anyeSvAyurveda-| helathoM bhidyate, hevarthasya dRSTAntamAtralAt / udAharaNamAhatantreSu bhUtAdiprabhRtyArabhya cintA // 33 // yathA amirityAdi / tatheti abhivRddhi gacchatItyarthaH // 36 // vyAkhyAnamAha-tatre ityAdi / tatre zAstre / bhatizayasya atiriktasyArthasya upavarNanaM khyApanaM vyAkhyAnam / 'tatrAtizaya' idameva kartavyamiti niyogH| yathA-pathya meSa iti pAThe tatreti nirdhAraNe / udAharaNamAha-yathA ityaadi|| bhoktavyamiti // 37 // . paJcaviMzatikaH puruSa iti paJcaviMzatitama ityarthaH, avyaktAdI niyogamAha-idamityAdi / udAharaNamAha-yathA pathyanAmaSTAnAM prakRti vikAraiH SoDazabhiH saha caturviMzatilAt / mityAdi / (kaMcibhiyogo vyabhicarati, yathA--jvaritasyArucI puruSa iti kssetrjnyH| khamatamabhidhAya paramatamAha-anyeSvAyarve sakhyAmapathyamapi dIyate; taduktaM.-'jvarito'hitamaznIyAdyadataveSvityAdi / bhUtAdistAmaso'hakAraH etena bhUtAdimahaGkA | yasya varucirbhavet / anakAle hyabhujAnaH kSIyate mriyate'thavA' ramArabhyAnyAyurvedatazreSu cintA navavyaktamArabhyeti // 33 // iti / tatrAntare'pyuktaM--"utpadyate hi sA'vasthA dezakAlaanyazAstrAsAmAnyA vasaMzA / yathA-mithuna balaM prati / yasyAM kAryamakArya syAdarjitaM kAryameva camiti madhusarpiSorgrahaNaM; lokaprasiddhamudAharaNaM vA iti)||37|| // 34 // idaM caivaM ceti smuccyH| yathA-mAMsabarge eNakhasaMjJAmAha-anyazAkhAsAmAnyA khasaMjhetyAdi / anyAni | hariNAdayo lAvAtittirizArAma pradhAnAmIti zAstrANi AyurvedAdaparANi vyAkaraNAdIni teSu, asAmAnyA ubhayathA darzanaM yathA-kiM pittavyatirekAdanyo'miH,mAhosvit samuccayamAha-idamityAdi / udAharaNamAha-yathA mAMsepittamevAmiriti' iti paa0|1 mitrAzrayaghAvenAzritopaghAtAt tyAdi / eNAdayaH pradhAnAni lAvAdayazca pradhAnAnIti samu. bayazca // 38 // pANI pAde vA chinne sati takAdayasyApyAhatatvamiti prANaharaNama. prANaharaNaM vA bhavasviti saMzayaH syAditi' iti paa0| 3 'bhUtA idaM vedaM veti viklpH| yathA-rasaudanaH saghRtA dimArabhya cinte ti' iti, 'bhUtAdiprakRtivikRtyAragdhavintaH' iti ca yavAgarvA (bhvsviti)||39|| paa0| 4'bhUtAdipratIni mAramArabhyetyarthaH / etenAnyatra 'vRSTAntena darzanaM nidarzanam' iti, 'dRSTAntenArthaH prasAdhyate paJcaviMzatikaH purasaH' iti paa0|5 'yathA mithunIbhUtayorvAtapitta- yatra tanidarzanam' iti ca paa0| 2'ko?' iti paa0| yotiSmaNoH pittanmaNoba imzabdena grahaNaM, tathAbhUtayozca manyAsApakamAvatvAt iti paa0|4 bhayaM pAThaH kavitpustake dekasaviSorthamakasadeneti' iti paa0| | noplbhyte| 5 'masya cAnakAntikatvaM prAgeva parihatam' iti paa.| Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 66] sushrutsNhitaa| 819 vikalpamAha-daM vetyAdi / pratyeka pAzabdopAdAnamatro evaM tatrayuktIrabhidhAyopasaMharan pratipAditatatrayuktivizeSadAharaNe yA kRtaM tadekenApi vAzabdena pahA vikalpatAdarza- pratipattaye zlokamAha-bhavanti cAtretyAdi / tatrayuktInAM nArtha kacit vAzabdaM binA'pi vikalpo bhavati, yathaikaM rogaM vizeSo yathAsaMbandhaM viduSA upadhAraNIya ityarthaH / kArtikastu prati bahuSu yogeSu pAzabdaM vinA'pyanyatamo yogo yojya iti dvAtriMzadyuktaya ityAdikaM zlokadvayaM paThati // 41-43 // vikalpaH / udAharaNamAha-yathA rasaudana ityAdi // 39 // iti zrIDalha(haNaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzrutayadanirdiSTaM bukhyA'vagamyate tadUdham / yathA vyAkhyAyAmuttaratantre pshcssssttitmo'dhyaayH||65|| abhihitamannapAnavidhau caturvidhaM cAsamupadizyate-bhakSyaM bhojyaM leAM peyamiti, evaM caturvidhe ssttssssttitmo'dhyaayH| vaktavye dvividhamabhihitam idamatrohyam-annapAne athAto doSamedavikalpamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH1 viThiINyorDayorgrahaNe kate catarNAmapi grahaNaM bhava- yathovAca bhagavAna dhnvntriH||2|| tIti, caturvidhazcAhAraH prabiralA, prAyeNa dvividha tatrayuktyanantaraM pariziSTatvAddoSabhedAdhyAyArambhaH-athAta eva; ato dvitvaM prasiddhamiti / kizcAnyat- ityAdi / athetyAdikaM pUrvavadyAkhyeyam / dhAtUna dUSayantIti anena bhakSyamavaruddhaM, ghanasAdhAt peyena lehya, doSA vAtAdayaH, teSAM medaH pRthaksaMsargasannipAtamedena, tasya dravasAdhAt // 40 // vikalpanamekaikAyanugamanena nAnAkhakaraNaM prapaJcanaM doSamedavisAMpratamUkhAkhyAM tabrayuktimAha-yadityAdi / anirdiSTamiti kalpaH, tamadhikRtya kRtaH, tam // 1 // 2 // sAkSAdityarthaH / udAharaNamAha-yathA'bhihitamityAdi / katha-| aSTAGgavedavidvAMsaM divodAsaM mhaujsm|| matrohyaM bhavatIti kathanAyAha-bhakSyaM bhojyaM lehya peyamiti | chinnazAstrArthasaMdehaM sUkSmAgAdhAgamodadhim // 3 // caturdhA vakavye dvividhamamihitamatrodhaM bhavati cAturvidhyamatrocaM vizvAmitrasutaH zrImAn suzrutaH paripRcchati // bhavatItyarthaH / buddhigamyamUtyaM prAk pratipAditaM tat kIdRzyA aSTAmetyAdi / aSTAGgAni zalyAdIni vAjIkaraNAntAni, buddhyA gamyata ityAha-annapAne ityAdi / auSapAnayoviziSTa. tAnyeva veda AyurvedaH, tena tatra vA vidvAn yastam / mahaujasaM yorabhyavahAryayormahaNe caturNAmabhyavahAryavizeSANAM bhakSyabhojyale- | mahAprabhAvam / sUkSmA lInaoNrthAH, agAdhA duravagAhA ye AgamA thapeyAnAM prahaNaM bhavatIti / cAturvidhyameva kimiti nokamityA- | evodadhayaste santyasmimiti / zrImAniti rAjazriyA brAhayA zAyAha-caturvidha ityAdi / pravirala iti prakarSeNa viralaH kvaci- vA alngktH| nanu, vizvAmitro gAdhirAjaH, tatsutatvena rAjatkathaMcidbhAvAt / prakArAntareNApi caturvidhalamAha-kiccAnya- | zriyA yogo yuktaH, kathaM grAhayA zriyeti ? satyaM, vizvAmitrasya dityAdi / atra kecitpUrvapakSaM kurvanti bAkyAsyAspaSTAvidyamA- brAhmaNyaM tapasA, tato brADhyA zriyA yogo yukta eva / anye tu nasya yojanAdUhyaM na tantrayukiriti, lInasyAnirdiSTasya cArthasya | kSatriyANAM brahmarSijAtatvenobhayayoga iti manyante, aparetu vAkyAdevohanenobhayarUpasya yojanAdUhyaM tatrayuktareva // 40 // vidyAsamAtyA brAhRyA triyA yoga iti manyante / tathA coktam-"vidyAsamAptau brAhmaM vA sattvamArSamathApi vA / bhavanti cAtra dhruvamAvizati jJAnAttasmAdvaidyo dvijaH smRtaH" iti ||3||saamaanydrshnenaasaaN vyavasthA saMpradarzitA // vizeSastu yathAyogamupadhAryoM vipazcitA // 41 // dviSaSTiopamedA ye purstaatprikiirtitaaH||4|| kati tatraikazo zeyA dvizo vA'NyathavA vishH| dvAtriMzaekkayo khetaastpsaargvessnne|| mayA samyagvinihitAH zabdArthanyAyasaMyutAH // 42 // dviSaSTirityAdi / purastAtparikIrtitAH iti rsmedviklpe| yo hyetA vidhivadvetti dIpIbhUtAstu buddhimAn // kuto dviSaSTirdoSamedAkhiSaSTI rasamedAiti ucyate-"dviSaSTisa pUjA) bhiSazreSTha iti dhanvantarematam // 43 // rdoSamedAH syU rasamedAtriSaSTidhA / khAsyaM triSaSTaM vijJeyaM tatra SaDsayojanam" iti / kati tatraikazo jheyA dvizo vA'pyathavA triza ityAha-"ekazaH SaT dvizastvekaviMzatizcaturanvitA / tatrayukirnAma (vatIyo'dhyAyaH, AditaH) trizo dvAtriMzadityevaM trayo doSAtriSaSTidhA"-iti ||4||pdhpdhitmo'dhyaayH||65|| tasya tadvacanaM zrutvA sNshycchinmhaatpaaH||5|| prItAtmA nRpazAIla: suzrutAyAha ttvtH|| . 1 'buddhigamyaM tadUdham' iti, buddhimatA tadUpam' iti ca pA0 / 2 'kiMcAnyat banena bhakSyamavaruvamanasAdhAda, peyena leyaM, ziSyapraznamAkarNya gururAha-tasyetyAdi / tasyeti sukSu / drvsaadhrmyaat| caturvidhavAhAraH prAyeNa dvividhaH prasiddha iti' iti tasya / tat iti pUrvoktam / saMzayaciditi saMdehattA pA01'sAmAnyapaNenaitA bhAsataH saMpradarzitAH' iti paa0| 1aSTAhAyurvedavidaM' iti pA. 2 'nAnArthatvAt' iti pA0 / 4 'zabdanyAyAdhaMsaMyutAH' iti paa0| | 3 'narazArdUlaH' iti paa0| yeSu Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [ uttarata prItAtmA tRptAntaHkaraNaH / nRpazArdUlo rAjasattamaH / tazvata doSadhAtumalAdInAM dvAtriMzat kSayavRddhitaH / * iti yathArthabhAvena // 5 // dve sthaulyakArye trividho visaMsAdyo balakSayaH // 2 // ayo doSA dhAtavazva purISaM mUtrameva ca // 6 // SaT zophAH SaD vraNA vahnitritayaM viSamAdikam / dehaM sandhArayantyete hyavyApannA rsairhitH|| AmaM vidagdhaM viSTabdhamajIrNaM ca tathA tridhA // 3 // kimAha bhagavAnityAha-traya ityAdi / trayo doSA vAtA. iti SaTSaSTirAtaGkAH sUtrasthAne nidrshitaaH| dayaH, dhAtavaH sapta rasAdayaH / avyApannA avikRtiMgatAH / AmapakvAzaye zrotre tathendriyacatuSTaye // 4 // rasaihitairiti madhurAdirasaiH pathyarityarthaH / nanu, yathApraznaM pratyuttare khagAmiSasirAnAyusandhyasthimajjasaMbhavAH / vAcye kimartha kati tatraikaza ityAdipraznasyottarArthe trayo doSA zukre caikAGgasarvAGgagatAH saptAdhikA daza // 5 // ityAdyabhidhAnam ? ucyate-dhAtUnAM malAnAM ca doSasaMsarge doSa trayodazAvRtairanyairdoSaiH syurmArutaiH khalu / vyapadeza ityAdipratipAdanArtha; ata evAsRjA saha purA paJcadaza caturvidhaM vAtaraktamAkSepazcApatAnakaH / prasarA abhihitAH / yadyevaM tarhi mAMsAdibhiH saha prasaraH kuto pakSAghAtopatantrazca manyAstambho'ditastathA // 6 // na kIrtitaH ? ucyate--asaMkhyeyakhAt / atha kathaM tadadhiga gRdhrasI saha vizvAcyA ziraH kroSTakapUrvakam / ntavyamiti cet , doSaliGgenaiva / tathA cAtra vakSyati-tasmAt khajaH paGguH kalAyAkhyaH kaNTakaH pAdadAhakRt // 7 // prasaGgaM saMyamyetyAdi / nanu, doSadhAtumalamUlaM hi zarIramityane pAdaharSo'vavAhuzca mUkaminmiNagaddAH / tUnyAdhmAnadvaye'SThIlAdvayama si SaT tathA // 8 // naiva doSAdikAryasamabhihitaM; na ca zarIrAdeho bhinnArthaH, tayoH carmakIlazcatasrazvAzmayaH paJca bhagandarAH / paryAyazabdatvAt ; tatkathaM punarucyate-ete dehaM dhArayantIti ? tathA'STAdaza kuSThAni kilAsAni punanidhA // 9 // ucyate-dehazabdenAtra karmapuruSasya cikitsAdhikRtasya viva. pramehA viMzatiH proktAH piDikA nava tatkRtAH / kSitalAt // 6 // udarANi tathA'STI ca mUDhagarbhastathA'STadhA // 10 // puruSaH SoDazakalaH prANAzcaikAdazaiva ye // 7 // bAyA vidradhayaH SaT syustathA'ntaHsthAH smRtA daza / . rogANAM tu sahanaM yacchataM viMzatireva ca // visarpanADIstanajAstathaiva paJca paJca ca // 11 // zaMtaM ca pazca dravyANAM trispttydhikottrm||8|| pranthayaH sapta caikA syAdapacI saptadhA'rbudam / vyAsataH kIrtitaM taddhi galagaNDAstrayaH sapta vRddhayaH parikIrtitAH // 12 // kIdRzaH punarayaM dehazabdAbhidheyaH karmapuruSa iti pUrvapratipA upadaMzA matAH paJca zlIpadaM ca tathA tridhaa| ditasyaiva karmapuruSasya svarUpaM vAcyaM, tatprasaMgenAparamapi prANA bhagnA aSTAdaza jJeyAH zUkadoSAstathaiva ca / dika yasatpratipAdayituM sukhasmaraNArtha pratipAdayati-puruSa catvAriMzattathA'STau ca kSudrarogAH prakIrtitAH // 13 // ityAdi / atraike kalAzabdena paJcabhUtAni ekAdazendriyANIti aSTAvoSThabhavA dantramUleSu daza paJca ca // 14 // SoDazavikArA iti vyAcakSate, parametannAyurvede pramANIkR. aSTau danteSu jihvAyAM paJca tAlagatA nava / tam / anye tu kalAzabdamaGgapratyaGgeSvAmananti-virogrIvA- kaNThe cASTAdaza jJeyAzcatuHsarvasarA gadAH // 15 // pANipAdapArzvapRSThodarAMsItyaSTAhAni, cibukanAsauSThavaGkhaNAGguSThA- evaM mukhe saptaSaSTiriti sthAne dvitiiyke| hulipANigulphAH pratyaGgAnIti / svatantraparatatrAbhiprAyAnuvarti- dvAcatvAriMzadadhikA trizatI parikIrtitA // 16 // bhirAcAryaH kalAzabdo guNavAcI paThitaH / te ca sarvabhUta- aSTau zukragatA rogA aSTAvAtavaduSTayaH / cintAzArIroktasukhaduHkhecchodvegaprayatnAdIn SoDazaguNAnA- catvAro'sRgdarAH prokkA apAtasvaparAkRtaH // 17 // cakSate / catuSpAdaM SoDazakalaM bheSajaM carakAcAryeNoktaM; tatra makallalInazoSAzca naigamezAhRtastathA / SoDazakalaM SoDazaguNamiti vyAkhyAnayanti / prANAzcaikAdazeti nAgodaraH sutirgarbhe zArIre sptviNshtiH||18|| agniH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcandriyANi bhUtAtmeti atha medonilAvegAcchyathuH saruz2azca yH| prANAH / yo'sau bhUtAtmA sa eva SoDazakalaH, saMyogina eva AnyavAtaH sarvasarAH zophAH paJca prakIrtitAH / prANavyapadezabhAjaH, ityekAdazavam / rogANAM tu sahasraM yacchataM karNapAlyAmayAH paJca klaibyamuktaM caturvidham // 19 // vizatireva ceti viMzatyadhikaikAdazazatAni rogANAm / atra vAntarecitayoH proktA vyApado daza paJca ca / sauzrute tantre SaTsthAneSu proktA rogAH shlokairbhidhiiynte| SanetrapraNidhAnasya netrasyaikAdazaiva tu // 20 // "hInAtidagdhaiH kSAreNa, trayaH pThaSTAdayo'gminA / paJca bastikRtAstatra catvAraH pIDane kRtAH / caturtho dhUmavihataH paJca zoNitaduSTayaH // 1 // ekAdaza dravyakRtAH sapta zayyAkRtAstathA // 21 // 1 'zatAni pazca draSyANAM trisaptatyadhikAni ca iti paa0|| 1 'AmapakAzakazrotreSvindriyAdhiSThiteSu ca' iti pA0 / 2 'tasya puruSasya, mukhaduHkhecchAdayo bhUtacintAzArIroktAH poDaza | 2 degsandhikIkasamajasa' iti pA0 / 3 jaTharA mUDhagarbhAH syuraSTAguNAH zata paa0|| voM tathaikazaH' iti pA0 / 4 "chIvAH pazcavidhAstathA' iti paa0|| Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 66] muzrutasaMhitA / catvAriMzazcatanava vaidyato vyApadastathA / minnA doSAnayo gunnaaH|| krodhAyAsAdikAH paJca daza cAturahetukAH // 22 // | dviSaSTidhA bhavantyete bhUyiSThamiti nishcyH||9|| nehasya kAraNAnyaSTAvapratyAgamakRnti c| iti netrAdidoSeNa SaSTiH sapta smaastH||23|| minA ityAdi / bhinnA medaMgatA dviSaSTidhA bhavantItyarthaH / |trayo doSA vAtapittazleSmANaH / guNA guNamayAH sattvarajastaevaM cikitsitasthAne rujo'yanavatistathA / anAdirakSA vijJAne viMzatirviSahetukAH // 24 // momyaaH| tadyathA-rajobhUyiSTho mArutaH, rajo hi pravartakaM sarvabhAvAnA; pittaM sattvotkaTaM, laghuprakAzakalAt, rajoyuktaM vegAH syuH sthAvare dI karamaNDalinI visse| rAjilabaikarajAnA pratyeka sapta sapta ca // 25 // vetyeke; kaphaH tamobahulaH, guruprAvaraNAtmakakhAdityAhurmiSajaH / yadyevaM tat kathaM kaphaprakRtike puMsi sattvaguNopapannatA paThitA ? mUSikAstu dazAyai ca sapta vegA alarkajAH / ucyate-guNadvitayamapi kaphe jJAtavyaM, 'sattvatamobahulA ApaH' saptavaSTizataM cAtra kITAnAM viSadAyinAme // 26 // saptacalAriMzadyutaM kalpasthAne zatadvayam / ityuktvAt // 9 // nava sandhyAzrayAH prokA varmajAvaikaviMzatiH // 27 // traya eva pRthaka doSA dvizo nava smaadhikaiH|| zuklabhAge dazaikaba cakhAraH kRssnnbhaagjaaH| | tryodshaadhikaikdvismmdhyolbnnaitrishH||10|| sarvAzrayAH saptadaza dRSTijA dvAdazaiva tu // 28 // | paJcAzadevaM tu saha bhavanti kssymaagtaiH|| bAyajI dvau netrarogAviti SaTsaptatiH smRtaaH| | kssiinnemdhyaadhikkssiinnkssiinnvRddhstthaa'praiH|| 11 // kukUNakaH zizoreva karNe'STAviMzatirnRNAm // 29 // | dvAdazaivaM samAkhyAtAstrayo doSA dviSaSTidhA // ekatriMzadmANagatAH sprtishyaaypnyckaaH| ___ kathamete dviSaSTidhA bhavantItyAha-traya evetyAdi / tatra ekAdarza zirorogAH paraM zAlAkyasaMjJite // 30 // pRthak pratyekaM, doSA vAtapittazleSmANatraya eva, itarau ca dvau AtaGkAnAM zataM proktaM SaTcatvAriMzatA yutam / khasthAviti zeyau / vRddho vAtaH khasthau pittazleSmANau 1, vRddha nava bAlamahA yonibyApado viMzatiH zriyAH // 31 // pittaM khasthau vAtazleSmANI 2, vRddhaH zleSmA khasthe vAtapitte 3, evaM kumaartntre'sminnekontriNshdaamyaaH| iti / dvizo nava samAdhikairiti tatra samavRddhAbhyAM dvAbhyAM aSTau jvarA batIsArAH SaT catasraH pravAhikAH // 32 // doSAbhyAM trayaH saMsargA bhavanti; yathA-vAtapitte same vRddha catvAro grahaNIdoSA yakSmaiko gulmapaJcakam / khasthaH zleSmA 1, vAta leSmANo samau vRddhau khasthaM pittaM 2, pittahRdrogAH paJca catvAraH pANvAkhyAH kAmAdvayam // 33 // zleSmANau samau vRddhau svastho vAtaH 3, iti / anyatarAdhikavR. halImakaH pAnakI ca-rakAritaMcaburvidham / dvAbhyAM paiT, tadyathA-vAtapittayovRddhayorvAto'dhiko vRddhaH SaTprakArA matA mUcchoM vikArAH sapta madyajAH // 34 // vasthaH zleSmA 1, vAtapittayovRddhayoH pittamadhikavRddhaM svasthaH dAhAH pazca tRSaH sapta chardayaH paJca dehinAm / zleSmA 2, vAtazleSmaNoddhayorvAto'dhikavRddhaH svasthaM pittaM 3, hikAH zvAsAstathA kAsAH pratyekaM paJca pazca ca // 35 // vAtazleSmaNoddhayoH zleSmA'dhikavRddhaH khasthaM pitaM 4, pittale kharamedAstathA Sad syurviMzatiH kRmijaatyH| SmaNoddhayoH pittamadhikaM vRddhaM khastho vAtaH 5, pittazleSmaNoInavodAvartakA dRSTA visUcyastina eva ca // 36 // ddhayoH zleSmA adhikavRddhaHkhastho vAtaH 6 trizastu vRddhatrayodaza; AnAhau dvAvAmaviTko tathA'rocakapazcakam / tatra tribhiradhikairekaH adhikaikadoSAstrayaH, adhikadvidoSAmUtrAghAtA dvAdaza syuriti kAyacikitsite // 37 // nayaH, samamadhyolbaNadoSAH SaT / tadyathA-vAtapittazleSmaNAM AmayAnAM zataM proktaM catvAriMzacca sapta ca / vRddhAnAM vAto'dhikavRddhaH 1, vAtapittazleSmaNAM vRddhAnAM pittadevatA-daitya-gandharva-yakSa-pitra-hi-rakSasAm // 38 // madhikavRddhaM 2, vAtapitta zleSmaNAM vRddhAnAM zleSmA'dhikavRddhaH3 / pizAcasyAbhiSoNa gadAzcASTau prkiirtitaaH| athAdhikadvivRddhadoSAH; tadyathA,-vAtapittazleSmaNAM vRddhAnA apasmArAzca catvAra unmAdAH SaDudIritAH // 39 // vAtapitte adhikabuddhe 1, vAtapittazleSmaNAM vRddhAnAM vAtazleSmANau aSTAdazagadA bhUtavidyAyAM suukssmdrshibhiH| adhikavRddho 2, vAtapittazleSmaNAM vRddhAnAM pittazleSmANAvadhikaevaM hi sauzrute tatre kAzIrAjena kIrtitAH // 4 // vRddhau 3 kSINo bAtaH khasthI pittazleSmANau 1, kSINaM pittaM svasthau . rogANAM tu sahanaM yacchataM viMzatireva ca / bAtazleSmANau 2, kSINaH zlemA khasthe vAtapitte 3, evaM pRthak vyAsato bistarataH / hizabdo hevarSe, yasmAt kAraNAt traya eva / atha hInamabhyolbaNavRddhAH SaDucyante, tatra samaH | 1kSINamadhyAdhika vyakakSINavRddhAstathA'pare' iti paa0|2disho 1 sapATaM tu zataM cAtra kITAnAM viSadarSiNAm' iti paa0| nava, tatra samekhayaH, tabathA; iti paa0|3'adhikaistu SaDbhedAH' 2'daza dRdhaH zirorogAH' iti paa0| / iti paa0| Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 nibandhasaMgrahAlyavyAkhyAsaMpalitA [ uttaratara samavRddho hIna vRddha, ityrthH| tadyathA-hInavRddho vAtaH, madhya- kSINaM pittaM 2, pittazleSmANau vRddhau kSINo vAtaH 3 / evamanena vRddha pittaM, adhikavRddhaH zleSmA 1; hInavRddho vAtaH, madhyavRddhaH prakAreNa, samAkhyAtAH kathitAH, trayo doSA bAtapittahezleSmA, adhikavRddhaM pittaM 2, hInavRddhaM pittaM, adhikavRddho vAtaH, | SmANaH / khasbaistu vAtapittazleSmabhiH khAradhyaM triSaSTamiti madhyavRddhaH gleSmA 3; madhyavRddho vAtaH, hInavRddhaM pittaM, adhika-ayamevArthaH zyokairucyate / tadyathA.vRddhaH zleSmA 4;hInavRddhaH zleSmA, adhikavRddhaM pittaM, madhya pRthagvRddharmarutpittakaphaibhedatrayaM bhavet / vRddho vAtaH 5, adhikavRddho vAtaH, madhyavRddhaM pittaM hInavRddhaH saMsarge tu bhavatyeSAM medastulyAdhikena ca // 1 // zleSmA 6 / sarvadoSaiH samavRddhairekaH / uktaM ca tambAntare vAtapitte same vRddha samAvevaM mrutkpho| "dvapulbaNakolbaNaiH SaT syuhInamadhyAdhikaizca SaT / samaizcaiko samau pittakaphAvevaM syustrayastulyavRddhitaH // 2 // vikArAste sannipAtAstrayodaza"-iti / paJcAzadityAdi / evama vRddhiMgate marutpitte pavanasvadhikastayoH / nena prakAreNa kSayamAgataiH paJcaviMzatidoSamedaiH saha pazcAzadbha anyasmin pittamadhikaM vRddhayorvAtapittayoH // 3 // vanti / tadyathA-vAtapittakaphairekekaiH kSINaistrayo bhedA bhavanti, vRddhau samIraNakaphAvetayoradhiko'nilaH / vizo nava procyante / tadyathA-vAtapitte samakSINe khasthaH adhike tu tayoreva bhaveddAntara kaphe // 4 // zleSmA 1, vAtazleSmANau samakSINo svasthaM pittaM 2, pittazleSmANI vRddhau pittakaphau tadvadetayoH pittamutkaTam / samahInau svastho vAtaH 3 / adhikakSINAH SaT tadyathA-vAtapi vRddhayoretayoreva balAsasvadhikaH punH||5|| ttayoH kSINayorvAto'dhikakSINaH khasthaH zleSmA 1, vAtapittayoH ityekAdhikasaMsargadoSamedA bhavanti SaT / kSINayoH pittamadhikakSINaM svasthaH zleSmA 2, vAtazleSmaNoH evametaiH samuddiSTA medAstulyAdhikairnava // 6 // kSINayorvAto'dhikakSINaH khasthaM pittaM 3, vAtazleSmaNoH kSINayoH pUrvaiH saha bhavantyevaM vikalpA dvau tathA daza / zleSmA'dhikakSINaH khasthaM pittaM 4, pittazleSmaNoH kSINayoH pitta sannipAteSu jAyante doSabhedAstrayodaza / madhikakSINaM khastho vAtaH 5, pittazleSmaNoH kSINayoH zleSmA'. ekastatra vikalpaH syAdRddhiprAptaiH smaitribhiH| dhikakSINaH svastho vAtaH 6 / atha kSINadoSatrayabhedAstrayodaza vRddhiMgateSu sarveSu teSu vRddhatamo marut // 7 // procyante; tatra-tribhirapi samakSINairekaH, adhikaikaikakSI punaH pittaM punaH zleSmetyakAdhikatamaistrayaH / gaizca trayaH / yathA,-vAtapittazleSmaNAM kSINAnAM vAto' pravRddha vAtapitte ca bhedo'nyasmin balAsataH // 8 // dhikakSINaH 1, vAtapittazleSmaNAM kSINAnAM pisamadhikakSINaM 2, marutkaphI tathA pittAdvAtaH pittakaphAdapi / vAtapittazleSmaNAM kSINAnAM zleSmA adhikakSINaH 3 / athA Adhikyena dvayorevaM doSabhedAstrayo matAH // 9 // dhikakSINadvidoSAH tadyathA-vAtapittazleSmaNAM kSINAnAM vAta hInamadhyAdhikairdoSairvikalpAH saMbhavanti SaT / pitte adhikakSINe 1, vAtapittazleSmaNAM kSINAnAM vAtazle anyonyApekSayA teSAM hInavRddhaH samIraNaH // 10 // dhmANAvadhikakSINau 2, vAtapitta uSmaNAM kSINAnAM pittazle. madhyayuddhaM tathA pittaM zleSmA tatrAdhiko mataH / pmANAvadhikakSINI 3 / atha hInamadhyolbaNakSINAH SaT madhyaH samIraNo'nyasmin hInaM pittaM kapho'dhikaH // 11 // procynte| tadyathA,-hInakSINe bAtaH, madhyakSINaM pittaM, madhyaM pittaM maruttIvaH khalpaH zleSmA'paratra tu / adhikakSINaH zleSmA 1; madhyakSINo vAtaH, hInakSINaM pittaM, madhyaH zleSmolvaNaM pittaM hInI bAtastathA sthitH|| 12 // adhikakSINaH zleSmA 1; adhikakSINo vAtaH, madhyakSINaM pittaM, madhyaH zleSmolpaNo vAyuH pittaM hInaM tathA sthitam // 13 // hInakSINaH leSmA 3; hInakSINo vAtaH, adhikakSINaM pittaM, madhyavAto'dhikaM pittaM hInavRddhastathA kaphaH / madhyakSINaH zleSmA 4; adhikakSINo vAtaH, hInakSINaM pittaM, evamete bhavantyatra sannipAtAstrayodaza // 14 // madhyakSINaH zleSmA 5, madhyakSINo vAtaH, adhikakSINaM pittaM, pUrvAdazabhiH sArdha vikalpAH paJcaviMzatiH / hInakSINaH zleSmA 6 kSINetyAdi atra madhyazabdena khastho yathA vRddhastathA kSINairdoSaiH syuH paJcaviMzatiH // 15 // 'bhidhIyate, adhikazabdena ca vRddhH| tatra kSINamadhyAdhikame kSINakhasthAdhikairebhirdoSamedA bhavanti SaT / dena SaT / tadyathA-kSINo vAtaH, khasthaM pittaM, vRddhaH zleSmA kSINaH samIraNastatra svasthaM pittaM kapho'dhikaH // 16 // 1; kSINo vAtaH, vRddha pittaM, khasthaH zleSmA 2, svastho vAtaH, kSINo vAyuH kaphaH khasthaH pittamatrAdhikaM tthaa| pittaM kSINaM, vRddhaH zleSmA 3, buddho vAtaH, kSINaM pittaM, khasthaH, kSINaM pittaM marut khastho medo'nyasmin balI kphH||17|| leSmA 4; svastho vAtaH, pittaM vRddhaM,kSINaH zleSmA 5; vRddho vAtaH, kSINaM pittaM kaphaH khasthaH prabuddhasvadhiko marut / khasthaM pittaM, kSINaH zleSmA 6 / atha dvikSINaikavRddhonInAha- zleSmA kSINo'nilaH khasthaH pittamatra tatholbaNam // 18 // bAtapitte kSoNe pRddhaH zleSmA 1, cAtazleSmANau kSINI pittaM vRddha 2, pittazleSmANau kSINoM vAto vRddhaH 3 / atha dvivRddhakakSINA- 1 mando'nyatra tu mArutaH' iti pA0 / 1 'kSayAdapyevamevaite . nAha-vAtapitte vRddhe kSINaH leSmA 1, vAta leSmANo vRddhau / bhaveyuH pazcaviMzatiH' iti pA0 / Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH 66] sushrutsNhitaa| 823 kaphaH kSINaH samaM pittaM pravRddhastu samIraNaH / niruNaddhi tadA tasya gauravaM zItakajvaram // 31 // kSINasvasthAdhikare medAH SaT parikIrtitAH // 19 // kapho'nilakSaye pittaM prakRtisthaM yadA blii| kSayaMgate marutpitte prApto vRddhi tathA kphH| niruNaddhi tadA tasya mRdagnitvaM zirovyathA // 32 // kSINI samIraNakaphI tathA syAt pittamutkaTam // 20 // pralApo gurutA tandrA nidrA syAnu suhRdujaa| kSINo pittakaphau tadanabhakhAn syAttu vRddhimAn / ThIvanaM pittakaphayonakhArInAM ca pItatA // 33 // dau kSINAvekavRddhazca bhedatrayamiti smRtam // 21 // kaphaH pittana saMyukto balahAni bhRzaM kSayam / vAtapitta gate vRddhi saMprAptazca kSayaM kphH|| karotyapAkamaruciM gauravaM gAtrasAdatAm // 34 // buddhI vAtakaphau tadvat pittaM cAtha kSayaM gatam // 22 // mArutena yutaH zleSmA hInapittaH samAcaran / tadvat pittakaphI vRddhau prakSINaH pavanaH punaH / karoti mRdutA vaherbhakte nAnnAbhilASitAm // 35 // ekakSINadvivRddhazca trayo nedA bhavantyamI // 23 // vepanaM gauravaM stambhazaityatodAMstathA'cirAt / kSINamadhyAdhikaisvevaM bhedA dvAdaza kIrtitAH / zuklatvaM ca nakhAdInAM pAruSyaM vapuSo'pi ca // 36 // prakRtisthaH samIrodostathaikaH parikIrtitaH // 24 // kupito pittapavanau parikSINakaphe ydaa| triSaSidoSamedAnAmiti samyaDirUpitA // hati / / udveSTanaM zramaM todaM kurute sphoTanaM tathA // 37 // eteSAM vAtapittazleSmaNAM vRddhakSINAnAM lakSaNAnyucyante tathA'GgamardadAhI ca coSaM dUyanadhUpane / tadyathA-vAtavRddhau ghAgbAhulyaM kArya kaaye gAtrasphuraNamUSma- zleSmA'pidhatte srotAMsi yadA pittAnilakSaye // 38 // kAmitA nidrAnAzo'lpavalavaM gADhavarcastvaM ceti, pittavRddhau ceSTAnAzaM tadA kuryAnmUcchA vAgbhaGgameva ca / pItAvabhAsatA santApaH zItakAmilamalpanidratA mUrchA bala dehaujaH saMsayat pittaM vAtazleSmakSaye tRSAm // 39 // hAnirindriyadaurbalyaM pItaviNmUtranetratvaM ceti, zleSmavRddhau zauklayaM, kuryAdindriyadaurbalyaM mUchA glAni kriyAkSayam / zaivaM sthairya gauravamavasAdastandrA nidrA sandhyasthivizleSazca / marmANi pIDayan vAyuH zleSmapittaparikSaye // 40 // vAtakSaye mandaceSTatA alpavAkkhamapraharSo mUDhasaMjJatA ca, pitta saMjJApraNAzaM kurate prakampaM vidadhAti c| kSaye mandISmAgnitA niSprabhatA ca, zleSmakSaye rUkSatA'ntardAha darzayanti pravRddhAH khaM liGgaM doSA hi kevalam // 41 // AmAzayetarazleSmAzayazirasAM zUnyatA sandhizaithilyaM tRSNA kSINA jahati lijhaM khaM samAH khaM karma kurvate / dobatyaM ca / evametairlakSaNaiH prakRtisamasamavetAnA vRddhAnAM samaM rakSajayan vRddhaM kSINaM doSaM ca vardhayan // 42 // kSINAnAM ca vAtapittazleSmaNAmavagamo mitraizca lakSaNaiH saMsarga vidhinA'nena viSamaM sakSipAtaM jayedbhiSak / iti // 10 // 11 // sanipAtAlagama iti / trINamadhyAdhikadvayekakSINavRddhAnoM keSA- mizrA pAyAntyasaMkhyeyatAM punH||12|| zikSaNAni likhyante / tadyathA tasmAt prasaGgaM saMyamya dossbhedviklpnaiH|| eko vRddhaH samavekaH kSINastveko yadA bhavet / | rogaM viditvopacaredrasadairyathairitaH // 13 // kSINa ekaH pravRddhau dvau kSINo dvau vRddhimAMstathA // 25 // bhiSaka kartA'tha karaNaM rasA doSAstu kAraNam // eka eva sthitastatra bAtarUpeNa dehini / kAryamArogyamevaikamanArogyamato'nyathA // 14 // prabaddho mArutaH pittaM prakRtisthaM kaphakSaye // 26 // dhAtubhirasRgAdibhirmizrA malaizcAsaMkhyeyatAM yAnti / tatra gRhItvA sthAnato yatra yatrAneSu visrptti| vAtasya dhAtumalamizrasya lakSaNaM vAtavyAdhinidAne prokam / tatra satrAsthiro dAhaH |maH khedo blkssyH||27|| pittazleSmaNotu vRddhavAgbhaTaH prAha-- kSINe pise yadA vAyuvAvasthaH samaM kapham / vikarSati tadA zUlaM zaityamatyantagauravam // 28 // pittaM baci sthitaM kuryAdvisphoTakamasUrikAH / paddhaM kaphakSaye pisaM prakRtisthaM prabhajanam / rakta visarpa dAhaM ca mAMse mAMsAvakothanam // 1 // yada! ruNayasya tadA dAhaH zUla: prajAyate // 29 // sadAhAn medasi pranthIn khedatRyamanaM bhRzam / vRddhaM bAtakSaye pittaM prakRtisthaM yadA kapham / asthidAhaM bhRzaM majjJi hAridranakhanetratAm // 2 // niruNaddhi tadA tasya syustandrAgauravajvarAH // 30 // pUtipItAvabhAsaM ca zukraM zukrasamAzritam / zleSmA vRddho yadA vAyuH samaH pittprikssye| sirAgataM krodhanatA pralApaM sAyugaM tRSAm // 3 // koSThaga madatRDdAhAn vyApino'nyAMzca ykssmnnH| 1'dikSINairekavRdeva' iti paa0| 2 bAkpAruSyaM' iti pA0 / zleSmA khaci sthitaH kuryAt khambhazetAvabhAsatAm // 4 // 3 sthito yatra tatra yatsyAdravImi tat' iti paa0| 4'mamo pANDAmayaM zoNitago mAMsasthazcAbaMdApacIH / bhedo balakSayaH' iti paa0| 5'pRcaH kaskhamaM kapham / vidadhAti' iti paa0| 1 'saMyuktambaran hInavalakharam' iti paa0|| Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 nibandhasaMgrahAkhyavyAkhyAsaMvalitA [uttaratavaM ArdracarmAvanaddhAbhagAtratA tvaci gauravam // 5 // | spaSTagUDhArthavijJAnamagADhamandacetasAm // medogaH sthUlatA mehamasthAM stbdhtvmsthigH| | yathAvidhi yathApraznaM bhavatAM parikIrtitam // 16 // majjagaH zuklanetratvaM zukrasthaH zukrasaMcayam // 6 // sahottaraM tvetadadhItya sarva vibandhaM gauravaM cAti sirAsthaH stabdhagAtratAm / brAjhaM vidhAnena yathoditena // nAyugaH sandhizUnatvaM koSTago jaTharonatim // 7 // arocakAvipAko ca tAMstAMzca kaphajAn gadAn / na hIyate'rthAnmanaso'bhyupetAviNmUtrayoH sAzrayayostatra tatropadizyate // 8 // detadvaco brAhmamatIva satyam // 17 // upatApopaghAtau ca khAzrayendriyagairmalaiH ||iti||12-14|| | iti suzrutasaMhitAyAmuttaratantre doSabhedavikalpo nAma ssttpssttitmo'dhyaayH||66|| adhyAyAnAM tu SaTSaSTyA prathitArthapadakramam // evametadazeSeNa tantramuttaramRddhimat // 15 // nibandhAna bahuzo vIkSya vaidyaH zrIbharatAtmajaH / uttarasthAnamakarot suspaSTaM DalhaNo bhiSak // 15-17 // 1 asyAgre 'rAjamRgAGkAbhidhAnena bahavo rogAH prdrshitaaH| iti zrIDalha(ha)NaviracitAyAM nibandhasaMgrahAkhyAyAM suzruanyaistu munibhiragnivezameDajAtukarNaparAzarahArItakSArapANinimikAkAyanagAyegAlavaprabhRtibhirvahavo rogAH kathitAH / tasmAt prasaGgaM tavyAkhyAyAmuttaratantre SakSaSTitamo'dhyAyaH // 66 // saMyamya parityajya hitamevAcaraNIyam / ityadhikaM paThyate kaci- / iti sauzrute AyurvedazAstre uttarasthAnaM tpustke| samAptam // 15-17 // samAptamidaM suzrutatantram // Page #922 -------------------------------------------------------------------------- _