Book Title: Agam 05 Ang 05 Bhagvati Vyakhya Prajnapti Sutra Part 02 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006316/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BHAGAVA SHRI BX JI SUTRA PART : 2 zrI bhagavatI sUtra : bhAga 2 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hhod jainAcArya - jainadharma divAkara- pUjyazrI - ghAsIlAlajI - mahArAja viracitayA prameyacandrikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara - bhASA'nuvAdasahitam - zrI bhagavatI sUtram BHAGAVATI SUTRAM dvitIyo bhAgaH niyojaka : saMskRta - prAkRtajJa - jainAgamaniSNAta- priyavyAkhyAnipaNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI - mahArAjaH prakAzakaH rAjakoTanivAsi - zreSThizrI zAmajIbhAI velajIbhAI vIrANI tathA kaDavIbAI vIrANI TrasTa-pradatta - dravya sAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstradvArasamitipramukhaH zreSThi- zrI zAntilAla - maGgaladAsa bhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa prathamA - AvRttiH prati 1000 vIra saMvat 2488 vikrama saMvat 2018 mUlyam - rU0 25-0-0 IsavIsan 1962 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAnuA zrI a, bhA. 2. sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti, hai. gaThiyA yA / 3, zrIna sau pAse, 2048, (saurASTra ). Pablished by : Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlo hayayaM niravadhivipulA ca pRthvI // 1 // harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tatva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koI tattva isase paaygaa| hai kAlaniravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // prathama AvRtti : prata 1000 vIra saMvat : 2488 vikrama saMvata : 2018 IsavI sana : 1962 mudra: maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTiA :presa, dhIin za: : amhaapaa| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA (1) A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAtaHuSAkALa, sandhyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. (3) mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ulkApAta--moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (9) digdAha--koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava--vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta--AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya na thAya. vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. yUpaka--zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene yUpaka kahevAya. A pramANe yUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathamA 1 prahara svAdhyAya na karavo. yakSAdIma--koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa--kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. mahikAzveta--zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddAta--cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra bhA. 2 kA viSayAnukramaNikA anukramAGka viSaya pRSThAGka pahale zatakakA chaTThA uddezA 1 sUryadarzana kI vaktavyatA aura sUrya ke prakAzakSetrakA nirUpaNa 1-16 2 lokAnta alokAnta aura sparzanakA nirUpaNa 17-27 3 pANAtipAtAdi 18 aThAraha pApasthAna kriyAkA varNana 28-39 4 loka aura alokAdi viSayameM ' roha' nAmake anamAra aura mahAvIrasvAmI ke praznottarakA nirUpaNa 40-63 5 lokasthitikA nirUpaNa 64-77 6 jIva aura pudgalake bandhakA nirUpaNa 78-84 7 sUkSma snehakAyakA nirUpaNa | 85-88 sAtavAM uddezaka 8 sAtave uddezeke viSayoMkA nirUpaNa 89-92 9 nairayikoMkI utpatyAdikA nirUpaNa 93-112 10 nairayikoMkI udvartanA AdikA nirUpaNa 113-123 11 vigrahagatikA nirUpaNa 124-130 12 cyavanasUtrakA nirUpaNa 131-135 13 garbhake svarUpakA nirUpaNa 136-154 14 garbhastha jIvake gatyantarakA nirUpaNa 155-174 AThave uddezekA prAraMbha 15 AThave uddezAke viSayoMkA vivaraNa 16 ekAntabAlake svarUpakA nirUpaNa 176-182 17 ekAntapaNDitake svarUpakA nirUpaNa 183-192 18 mRgaghAtaka puruSAdike svarUpakA nirUpaNa 193-200 19 mRgapAtakapuruSAdike kriyAsvarUpakA nirUpaNam 201-218 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 puruSaghAtakake kriyA svarUpakA nirUpaNa 218-222 21 vijayaparAjayake svarUpakA nirUpaNa 223-226 22 vIrya ke svarUpakA nirUpaNa | 227-238 navave uddezekA prAraMbha 23 navave uddezekI avataraNikA 239-249 24 gurutvAdike svarUpakA nirUpaNa 250-276 25 nigrantha ke svarUpakA nirUpaNa 277-281 26 anya matake svarUpakA nirUpaNa 282-293 27 kAlasyaveSikaputrake praznottarakA nirUpaNa 294-334 28 apratyAkhyAnake svarUpakA nirUpaNa 335-338 29 AdhAkarmake svarUpakA nirUpaNa 339-354 30 parivartanake svarUpakA nirUpaNa 355-361 dazave uddezekA prAraMbha 31 dazave uddezekI avataraNikA 362-366 32 anyayUthikoMke matakA nirUpaNa 367-388 33 svamatake svarUpakA nirUpaNa 389-429 34 anyatIrthikoM ke kriyAke viSayameM praznottarakA nirUpaNa 430-438 35 utpAtavirahakA nirUpaNa 439-440 dUsare zatakake pahalA uddezekA prAraMbha 36 pahale uddezAkI avataraNikA 441-444 37 ucchvAsanizvAsake svarUpakA nirUpaNa 445-464 38 vAyukAyake Ana-prANa kA nirUpaNa 465-476 39 mRtAdi anagArake svarUpa kA nirUpaNa 477-481 40 jIva, prANa, bhUta Adike svarUpakA nirUpaNa 482-498 41 skandakake cAritrakA nirUpaNa 499-753 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dUsarA uddezA42 samudghAtake svarUpakA nirUpaNa 754-770 tIsarA uddezaka 43 tIsare uddezekI avataraNikA 771-772 44 pRthivyAdike svarUpakA nirUpaNa 773-779 cauthA uddezA 45 cauthe uddezekI avataraNikA 780-781 46 indriyoM ke svarUpakA nirUpaNa 782-792 pAMcavA uddezA 47 anya matavAdIyoM ke matakA khaMDanapUrvaka svamatakA nirUpaNa 793-813 48 garbhake svarUpakA nirUpaNa 814-817 49 kAyabhavatthake svarUpakA nirUpaNa 818-819 50 manuSyAdi garbhake kAlakA nirUpaNa 820 51 jIva eka bhavameM kitane pitAke putra ho sakatA haiM ? isa viSayakA nirUpaNa 821-829 52 maithuna sevanase asaMyamake kAraNakA nirUpaNa 830-832 53 tuGgikA nagaranivAsI zrAvakoMkA varNana 833-851 54 pArthApatyIyasthaviroMkA varNana 852-872 55 pArthApatyIyasthaviroM ke darzanotsuka janasamUhakA nirUpaNa 873-882 56 sthaviroMkI dharmopadezanA kA nirUpaNa 883-902 57 tuGgikA nagarIse vihArake anantara pazvApatthIya sthaviroMkA varNana 903-937 58 zramaNaparyupAsanAke phalakA nirUpaNa 938-945 59 mRSAvAdIke svarUpakA nirUpaNam 946-956 chaTThA uddezA 60 bhASA ke svarUpa nirUpaNa 957-96. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 961-972 973 974-1001 sAtavAM uddezA 61 deva ke svarUpa kA nirUpaNa AThavAM uddezA 62 AThave uddezaka kI avataraNikA 63 camarendra kI sudharmAsabhAdi AdikA nirUpaNa navavAM uddezA 64 samaya aura kSetra kA nirUpaNa dazavA uddezA 65 dazave uddezaka ke viSayoM kA nirUpaNa 66 astikAya ke svarUpa kA nirUpaNa 67 utthAnAdi ke svarUpa kA nirUpaNa 68 AkAza ke svarUpa kA nirUpaNa 69 dharmAstikAya ke pramANa aura sparzanA kA nirUpaNa 1002-1006 1007-1009 1010-1049 1050-1060 1060-1080 1081-1099 samApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vati-viracitayA prameyacandrikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkataM vyAkhyAmajJaptyaparanAmakam zrI-bhagavatIsatram (dvitIyo bhAgaH) // atha prathamazatake SaSThodezakaH prArabhyate // sakSepataH SaSThoddezake vicAraNIyA viSayA ime, tathAhi-yAvatA AkAzavyavadhAnenodayan sUryoM dRSTipathamadhirohati tAvataivAkAzavyavadhAnenAstaM gacchannapi sUryo dRzyate kimiti praznaH, evamevetyuttaram , udayato'staM gacchatazca sUryasya prakAzakSetraM samAnameva kimiti praznaH, evamevetyuttaram , prasaMgAt kSetravicAraH, lokAnto'lokAntaM spRzati kimiti praznaH, spRzatItyuttaram , dvIpAntaH sAgarAntaM spRzati kim , tathA chAyAnta AtapAntaM spRzati kimiti praznA, spRzatItyuttaram , prathama zataka kA SaSTha uddezaka prAraMbhasaMkSepa meM chaThe uddezaka me vicAraNIya viSaya ye haiM-jitane AkAzake vyavadhAna se ugatA huA-udaya hotA huA-sUrya dikhAI detA hai utane hI AkAzake vyavadhAna se asta hotA huA bhI sUrya kyA dikhAI detA hai? hAM dikhAI detA hai| udaya aura asta hote hue sUrya kA prakAzakSetra samAna hI hai kyA? hAM samAna hI hai| prasaMga se kSetra vicaar|lokaant alokAnta kA sparza karatA hai kyA ? hAM sparza karatA hai, aisA uttara / dvIpAnta sAgarAnta kA sparza karatA hai kyA ? tathA chAyAnta AtapAnta kA sparza karatA hai? yaha prazna hai aura isakA uttara hAM sparza karatA hai / jIva ko prANAti pahelA zatakanA chaThThI uddezakanI zarUAta pahelAM to chaThThA uddezakamAM AvatA viSayanuM saMkSepamAM varNana karavAmAM AvyuM chejeTalA AkAzanA vyavasthAnethI (aMtarethI) sUrya udaya pAmato dekhAya che. eTalA ja akAzanA vyavadhAnathI zuM sUrya asta pAmatA dekhAya che? hA, dekhAya che. udaya ane asta pAmatA sUryanuM prakAza kSetra zuM samAna ja che ? hA, samAna ja che. prasaMge pAta kSetra vicAra. zuM lekAnta ane alekAntane sparza kare che ? hA, sparza kare che. zuM pAnta sAgarAntane sparza kare che? zuM chAyAnta AtapAntano sparza kare che ? hA, sparza kare che e uttara. zuM jIvathI prANa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - - - bhagavatIsUtre jIvasya prAgAtigatakriyA bhavati kimiti praznaH, bhavatItyuttaram , prasaMgAt kriyAvicAraH, anena krameNa caturviMzatirdaNDakAH, mRpAvAdAdInAM vicAraH rohanAmakazramaNasya praznAH, lokAlokayormadhye kasya prAthamyamiti praznaH, ubhayoreva tathAtvamityuttaram , pUrva jIvo'jIvo veti praznaH, pUrvavadevottaram , pUrva bhavyo'bhavyo vA prathamaM siddho'siddhovA, prathamaM siddhirasiddhiA, prathamamaNDAm kukkuTI vetyAdhane ke praznAH, ubhayoH prAthamyaM pazcAttvaM cetyuttaram , gautamasya prshnaaH| lokasthiteH kiyantaH prakArA iti praznaH, aSTau ityuttaram , AkAzAdInAM parasparamAdhArAdheyavicAraH / tatsAdhakalaukikayuktInAM pradarzanam , jIvAH pudgalAzca parasparapratibaddhA iti praznaH / baddhA ityuttaram , tatsAdhakalokikodAharaNapradarzanaM c| sUkSmAH snehakAyAH patanti kimiti praznaH, patantItyuttaram , te snehakAyAH dIrghakAlaM yAvat sthitA pAtikI kriyA hotI hai kyA ? hAM hotI hai, aisA uttara / prasaMga se kriyA kA vicAra / isI krama se 24 daMDaka / mRSAvAda AdikoM kA vicAra / rohanAmaka zramaNa ke prshn| loka aura aloka ke bIca meM kisakI prathamatA hai ? yaha prazna / apekSAkRta donoM meM hI prathamatA hai, aisA uttr|phile jIva ki ajIva yaha prazna,uttara pahile kI taraha hI / pahile bhavya ki abhavya ? athavA pahile siddha ki asiddha? athavA prathama siddhi ki asiddhi? athavA pahile aNDA ki kukaDI ? ityAdi aneka prazna / donoM meM prathamatA aura pazcAttA yaha uttr| gautama ke prshn| lokasthiti ke kitane prakAra haiM ? yaha prazna, ATha prakAra haiM yaha uttara / AkAza AdikoM kA paraspara meM AdhAra AdheyAdi vicaar| isakI sAdhaka laukikayuktiyoM kA prdrshn| jIva aura pudgala paraspara kyA baddha haiM ? baddha haiM, aisA uttr| isake sAdhaka laukika tipAta kiyA thAya che? hA, thAya che. e uttara prasaMgopAta kriyAne vicAra eja kemera4 daMDaka mRSAvAda vagereno vicAra rohanAmanA zramaNanA prazno. leka ane alekamAM prathamatA kenAmAM che? banemAM prathamatA che. e uttara pahelAM jIva ke ajIva ? AgaLanA praznanA javAba pramANe ja uttara. pahelAM bhavya ke abhavya ? athavA pahelAM siddha ke asiddha? athavA prathama siddhi ke asiddhi? athavA pahelAM che ke kakaDI? ItyAdi aneka prazno banemAM prathamatA ane pazcAttA evo uttara. gautamanA praznane lekasthitinA keTalA prakAra che? ATha prakAra che. AkAza vagerene parasparamAM AdhAra AdheyAdi vicAra. tenI sAdhaka laukika yuktinuM kathana zuM jIva ane pula paraspara pratibaddha che? baddha che e uttara, tenA sAdhaka laukika udAharaNanuM kathana. sUma nehakAya paDe che? hA, paDe che e uttara. zu te sneha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.17.6 sU01 sUryadarzanavaktavyatA bhavanti kimiti praznaH, netyuttaram , uddezakaparisamAptizceti saMkSepato viSayasaMgrahaH / ___ paJcamoddezakaM nirUpya SaSThoddezakaH prArabhyate, asya pUrveNa sahAyaM sambandhaHpaJcamoddezakasyAntimasUtreSu' asaMkhejjesu NaM bhaMte ! jAva joisiyAvAsesu" tathA 'saMkhejjesu NaM bhaMte ! vemANiyAvAsasayasahassesu' ityAdi paThitam , eteSu sUtreSu jyotiSkavimAnAvAsAH pratyakSameveti tadgatasUryadarzanamAzrityAha, tathA 'jAvaM te' ityAdi yat AdigAthAyAmuktaM tadeva darzayitumAha-'jAvaiyAo' ityaadi| ___ mUlam-jAvaiyAo NaM bhaMte! uvAsaMtarAo udayaMte sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai,asthamaMte vi ya NaM sUrie tAvaiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havvamAgacchai ? haMtA goyamA! udAharaNa kA pradarzana / sUkSma snehakAya girate haiM kyA? yaha prazna / hAM girate haiM aisA uttara / ve snehakAya dIrghakAla taka kyA sthita rahate haiM? aisA prazna, nahIM rahate haiM aisA uttr| uddezaka kI parisamApti / paMcama uddezaka kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra chaTThA uddezaka prAraMbha karate haiM / isakA pUrva uddezaka ke sAtha saMbaMdha isa prakAra se hai paMcama-uddezaka ke antima sUtro meM "asaMkhejesu NaM bhaMte ! jAva joisiyAvAsesu" tathA "saMkhejesu NaM bhaMte ! vemANiyAvAsasayasahassetu" ityAdi kahA gayA hai so ina sUtrokta jyotiSka vimAnAvAsa pratyakSa hI haiM aura unhIM vimAnAvAsoM meM se eka vimAnAvAsa meM rahanevAlA sUrya bhI hai so usa sUryake darzana ko Azrita karake kahate haiM, tathA "jAvaMte" ityAdi jo Adi gAthAmeM kahA gayA hai use dikhAne ke liye sUtrakAra yaha Adi sUtra kahate haiM- 'jAvaiyAo NaM bhaMte !" ityaadi| kAya lAMbAkALa sudhI vidyamAna rahe che tene nakAramAM uttara, uddezakanI pari. samApti. A pramANenA viSayone ahIM chaThThA uddezakamAM vicAra karavAmAM Avela che. pAMcamAM uddezakanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra chaThThA uddezakanI zarUAta kare che. tene AgaLanA uddezakanI sAthe A prakArano saMbaMdha che- pAMcamAM uddezakanA chayA sUtrAmA " asakhejjesu NaM bhaMte ! jAva joisiyAvAsesu" tathA " saMkhejjesuNaM bhaMte ! vemANiyAvAsasayasahassesu" tyAhi thana mAvyuM che. te sUtramA 45 pramANe tiSka denA vimAnAvAse pratyakSa ja che. ane te vimAnAvAsamAMnA eka vimAnAvAsamAM rahenAre sUrya paNa che tethI te sUrya darzanane bhAzraya sadhane cha. tathA "jAvaMte" tyAne 23mAtanI ||thaamaa cha tamatAvAne bhATe sUtra42 2mamAhi sUtra cha.-"jAvaiyAo NaM bhaMte !" tyAhi. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre jAvaiyAo NaM uvAsaMtarAo udayaMte sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai atthamaMte vi sUrie jAtra - hatramAgacchai / jAvaiyaM NaM bhaMte ! khittaM udayaMte sUrie AyaveNaM savvao samatAo bhAsei ujjoei, tavei, pabhAsei, atthamaMte vi ya NaM sUrie tAvaiyaM veva khittaMAyaveNaM savvao samaMtA obhAsei, ujjoei, tavei, pabhAsei ? haMtA goyamA ! jAvatiyaM NaM khettaM jAva pabhAsei, taM bhaMte! kiM puDhaM obhAsei, apuDhaM obhAsei ? jAva chaddisiM obhAse / evaM ujjovei tavei pabhAsei jAva niyamA chaddisiM / se nUNaM bhaMte ! savvaMti savvAvaMti, phusamANakAlasama yaMsi jAvatiyaM khettaM phusai tAvatiyaM phusamANe puDhaM ti, vattavvaM siyA ? haMtA goyamA ! savvaMti jAva vattavvaM siyA, taM bhaMte! kiM puTuM phusai, apuThThe phusai, jAva niyamA chaddisiM phusai // 1 // chAyA - yAvato bhadanta ! avakAzAntarAdudayan sUryacakSuH sparza zIghramAgacchati, astamayannapi ca sUryastAvata evAvakAzAntarAccakSuH sparza havyamAgacchati ? ta gautama / yAvato'vakAzAntarAdudayan sUryacakSuHsparza zIghramAgacchati, astamayanapi sUryo yAvat zIghramAgacchati / yAvatkaM bhadaMta ! kSetramudayan sUrya Atapena sarvataH samantAdavabhAsayati, udyotayati, tapati, prabhAsayati, astamayannapi ca sUryastAva - kameva kSetramAta pena sarvataH samantAd avabhAsayati udyotayati, tapati, prabhAsayati ? haMta gautama ! yAvatkaM kSetraM yAvat prabhAsayati / tad bhadaMta ! spRSTamavabhAsayati, aspRSTamavabhAsayati yAvat SadizamavabhAsayati, evamudyotayati, tapati, prabhAsayati yAvat niyamAt paradizam tad nUnaM bhadanta ! sarvataH sarvAtmanA spRzyamAnakAlasamaye yAvatkaM kSetraM spRzati tAvatkaM spRzyamAnaM spRSTamiti vaktavyaM syAt ? hanta gautama! sarvata iti yAvadvaktavyaM syAt / tad bhadaMta ! kiM spRSTaM spRzati, aspRSTaM spRzati yAvanniyamAt Sadizam spRzati // sU0 1 // TIkA- ' jAvaiyANo NaM bhaMte ' yAvato bhadanta 'uvAsaMtarAo' avakAzAntarAt AkAzavizeSAt, avakAzarUpAntarAlAdvA 'udayaMte surie' udayan zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikATIkA za0 1 u0 6 sU0 1 sUryadarzanavaktavyatA sUryaH ' cakkhupphA' cakSuHsparzam cakSurindriyajanitajJAnaviSayatvam , ' havaM' zIghram 'Agacchai ' Agacchati, yAvatA AkAzavyavadhAnena dUrAt Aditya udgacchan lokAnAM dRSTipathamAgacchatIti bhAvaH, 'atthamaMtevi ya NaM' astamayanapi ca khalu astaM gacchannapi ca khalu 'mUrie ' sUryaH ' tAvaiyAo ceva' tAvatkA. ccaiva uvAsaMtarAo ' avakAzAntarAt AkAzAntarAt , dUrAdityarthaH 'cakkhuphAsaM havvaM Agacchai ' cakSuHsparza zIghramAgacchati, avakAzAntarAt AkAzavizeSAt avakAzarUpAntarAlAdvA yAvatyavakAzAntare sthita iti yAvat , 'udayaMte' ti, udayan udgacchannityarthaH, 'cakkhupphAsaM ' iti, cakSuHsparzam , cakSuSo dRSTe sparza itra sparzaH na tu vastubhUta eva sparzaH cakSuSo'prApyakAritvAt etAdRzazcakSuH___TIkArtha-(jAvaiyAo NaM bhaMte !) he bhadanta !jitane ( uvAsaMtarAo) avakAzAntara se arthAt-AkAzavizeSa seathavA avakAzarUpa antarAla se (udayaMte mUrie ) udaya hotA huA sUrya ( cakkhupphAsaM havaM Agajchai) cakSuindriya janita jJAna kA viSayabhUta hotA hai-arthAt jitane AkAza ke vyavadhAna se-dUrase sUrya udaya hotA huA logoM kI dRSTipathameM AtA haiarthAt logoM ko dikhAI detA hai (atthamaMte vi ya NaM) to kyA asta hotA huA bhI (mUrie) sUrya (tAvaiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havvamAgacchai ) utane hI avakAzAntara se-AkAzAntara se arthAt dUra se cakSusparza kA zIghra viSaya bana jAtA hai tAtparya yaha hai ki avakAzAntara se haiAkAzavizeSa se athavA avakAzarUpa antarAla se jitane avakAzAntara meM sUrya sthita hai| " udayaMte" udaya hotA huA " cakkhuphAsaM" cakSuindriya ko sparza kI taraha sparza karatA hai / yahAM cakSuHsparza kA aisA tAtparya nahIM lenA cAhie ki vaha cakSu se bhir3atA hai yA cakSu ___ " jAvaiyAo NaM bhaMte ! uvAsaMtarAo" u bhUnya ! 21 mazAntarathI mathavA mA035 santarAlathI (udayaMte sUrie) haya thatA sUrya " cakkhupphAsaM havvaM Agacchai " yakSudhandriyane viSayabhUta mane cha (meTara 21 matarethI to sUrya ne pAya cha ) (atyamaMte vi ya NaM sUrie tAvaiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havvamAgacchai ? " meTA azAntarethI- zAntarethI-zu asta pAmate sUrya paNa cakSaparzane viSayabhUta bane che? have sUtranuM tAtparya samajAvavAmAM Ave che. avakAzAntarathI eTale ke avakAzarUpa antarAlathI " udayate" ya pAmatasUrya " cakkhupphAsa" ydhndriyne| 25 42 che. ahIM cakSu sparzane evo artha levAnuM nathI ke te cakSune aDe che athavA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre sparzastam cakSuHsparzam , 'havvaM' zIghram , sa ca sarvAbhyantaramaNDale saptacatvAriMzadyojanAnAM sahasreSu dvayoH zatayostriSaSTau ca sAdhikAyAM vartamAna udaye dRzyate, triSaSTayadhikazatadvayottarasaptacatvAriMzatsahasra (47263) yojane vartamAnaH sUrya udayakAle dRzyate iti bhaavH| evamevAstasamaye'pi etAvata eva durAtparidRzyamAno bhavati kimiti praznaH / bhagavAnAha 'haMte' tyAdi 'haMtA goyamA' hanta he gautama ! 'jAvaiyAo NaM' yAvataH khalu 'uvAsaMtarAo' avakAzAntarAt AkAzavizeSAt ' udayaMte mUrie ' udayana udgacchan sUryaH ' cakkhupphAsaM havvaM Agacchai ' cakSuHusase bhir3atA hai kyoM ki cakSu indriya aprApyakArI mAnI gaI hai / isaliye cakSuHsparza kA tAtparya cakSu ke sAtha vaha sparza jaisA karatA hai vAstava meM sparza nahIM karatA hai aisA mAnA gayA hai| vaha sUrya sarvAbhyantara maMDala meM kucha adhika 47263 yojana meM vartatA huA udayakAla meM dikhalAI detA hai| isI taraha vaha itanI hI dUrI se asta hone ke samaya meM dikhalAI detA hai kyA ? aisA yaha prazna hai / tAtparya isa zaMkA kA yaha hai ki jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM rahatA hai taba vaha yahAM se kucha adhika 47263 yojana dUra rahatA hai use cakSurindriya itanI dUra para rahate hue bhI dekha letI hai| to zaMkAkAra pUchatA hai ki jaba cakSurindriya udya hote samaya itanI adhika dUra para rahe hue sUrya ko dekha letI hai to kyA vaha jaba asta hotA hai taba bhI itanI dUra rahe hue sUrya ko dekha letI hai ? isakA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki- ( haMtA goyamA !) hAM gautama ! (jAvaiyAo NaM uvAsaMtarAo udayaMte mUrie cakkhupphAsaM havvaM Agacchai ) jitane avakAzAntara se udaya hotA huA sUrya ckssuHcakSu tene aDe che, kAraNa ke cakSuIndriyane aprAkArI mAnavAmAM Avela che. te sUrya udaya kALe 47263 ejanathI kaMIka adhika aMtare sabhyantara mAMDalAmAM dekhAya che. zuM te eTaleja aMtarethI asta pAmatI vakhate paNa dekhAya che zuM? evo prazna ahIM pUcho che. tAtparya e che ke jyAre sUrya sarvAbhyantara mAMDalAmAM rahe che tyAre te ahIMthI 47263 ejanathI kaMIka adhika aMtare dekhAya che. tene eTale darathI paNa cakSurindriya joI zake che. te prazna e udabhave che ke ugatI vakhate je cakSu Indriya eTale badhe dUra rahelA sUryane joI zake che te zuM AthamatI vakhate paNa te eTalA ja aMtare rahelA sUryane juve che ? tanA uttara magavAna mahAvIrasvAmI yA pramANe mApe cha- " haMtA goyamA!" hogItama! " jAvaiyAo NaM uvAsaMtarAo udaya te sUrie cakkhupphAsaM havaM jApha " jeTalA avakAzAntarethI udaya thate sUrya cakSusparzane viSaya bane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikADhIkA za. 1 u. 6 sU. 1 sUryaprakAzakSetravaktavyatA sparza zIghramAgacchati 'asthamaMtevi marie ' astamayannapi sUryaH 'tAvaiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havaM Agacchai' tAvatazcaivAvakAzAntarAt cakSuHsparza zIghramAgacchati, udayAstamanayoH kAlayozcakSurviSayatAyAM nAsti bheda iti bhAvaH / punaH praznayati 'jAvaiyaM NaM bhaMte khittaM ' yAvat khalu bhadanta ! kSetram ' udayate sUrie' udayan mUryaH 'AyaveNaM' Atapena 'sabao' sarvataH sarvAsu dikSu 'samaMtA' sparza kA viSaya hotA hai (asthamaMte vi sUrie tAvaiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havvaM Agacchai) utanI ho dUra se asta hotA huA bhI sUrya cakSuHsparza kA zIghra viSaya hotA hai| udayakAla aura astakAla meM cakSurindriyadvArA gamya hone meM kAla bheda nahIM hai / (jAvayaM NaM bhaMte! khittaM) he bhadanta! jitane kSetrako(udayaMte sUrie AyaveNaM savvao samaMtAobhAsei) udaya hotA huA sUrya apane Atapase samasta dizAoMmeM samasta vidi. zAoMmeM prakAzita karatA hai-ISatprakAzayukta karatA hai ki jisase moTI se moTI vastu dikhatI hai / ( ujjoei) udyotita karatA hai ki jisase sthUla vastu dikhatI hai| (navei ) tapAtA hai ki jisase ThaMDa dUra ho jAtI hai, athavA uSNakI adhikatAse sUkSma pipIlikA (kIDI) Adi bhI jisase dikha jAtI hai| (pabhAsei ) khUba tapAtA hai, athavA tApakI adhikatAse sUkSma se bhI sUkSma vastu jisase dikha jAtI hai| (asthamaMteviNaM mUrie) asta hotA huA bhI mUrya (tAvaiyaM ceva khittaM) utane hI kSetrako (AyaveNaM) apane Atapase-prakAzase-(savvao samaMtA) samasta cha. "atthatmate vi sUrie tAvaiyAo ceva uvAsatarAo cakkhupphAsa havvaM Agacchai" eTalA ja aMtarethI asta thato sUrya paNa jaldI cakSusparzano viSaya bane che udayakALa ane astakALamAM cakSuIndriya vaDe gamya thavAmAM kALabheda nathI. ___"jAvaiyaNaM te ! khittaM' 3 nya! 28 // kSetrane "udayate sUrie AyaveNaM savvao samatA obhAsei ujjoei. tavei, pabhAseha' maya thatasUrya potAnA prakAzathI samasta dizAone ane vidizAone prakAzita kare che udyotita kare che. tapAve che, ane prabhAsita kare che, ke jethI moTAmAM moTI vastuo dekhAya che. tene udyota eTale, tene prakAza eTalo che ke jethI sAmAnya sthUla vastu paNa dekhAya che, tene tApa eTalo badho che ke jethI ThaMDI dUra thAya che. tathA kiraNonI adhikatAthI kIDI vagere paNa jenAthI dekhAya che, tene prabhAsa eTale mdhe| che, rathI sUkSmamA sUkSma vastu 55 nAre 5 cha. " asthamaMte viNaM sUrie" bharata tht| sUrya 55 "tovaiyaM cetra khitta" zusaTasA kSetrane (AyaveNaM) potAnA prazathI "savvao samatA" samasta hizA mana vime| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre samantAt vidizAsu 'obhAsei' avabhAsayati-ISat prakAzayati sAmAnyataH sthUlavastudarzanAt , 'ujjoeI' udyotayati bhRzaM prakAzayati vizeSataH sthUlavastuno darzanAt 'tavei ' tapati zItApanayanAt uSNAtirekAt sUkSmapipIlikAdivastudarzanAdvA 'pabhAsei' prabhAsayati tApAtirekAt sUkSmatara-sUkSmatama-vastudarzanAdvA, ' atthamaMte vi ya NaM mUrie' astamayanapi astaM gacchannapi mUryaH 'tAvaiyaM ceva khittaM' tAvadeva kSetraM 'AyaveNaM ' Atapena, svakIyaprakAzena ' sabao samaMtA' sarvataH samantAt sarvataH sarvAsu dikSu samantAt vidikSu 'obhAsei ' avabhAsayati ISatpra. kAzayati 'ujjovai ' udyotayati, 'tavei' tapati 'pabhAsei' prabhAsayati, udayAstamanasamayayoH samAnaiva prakAzAdikriyA bhavati kimiti bhAvaH / uttarayati bhagavAn-'haMte '-tyAdi 'haMtA goyamA' hanta he gautama! 'jAvaiyaM NaM khettaM jAva pabhAsei ' yAvatkaM kSetraM yAvatprabhAsayati, yAvacchabdena-avabhAsayati udyotayati tapati, iti saMgrAhyam / atha prakAzyakSetramevAzritya prakAzAdikaM kathayitumAha-'taM bhaMte ' ityAdi / ' taM bhaMte' tat kSetraM bhadaMta ! 'kiM puDhe-obhAsei dizAoM meM, samasta vidizAoM meM (obhAsei) ISat prakAzayukta karatA hai kyA ? (ujjovai ) udyotayukta karatA hai kyA ? (tavei) tApayukta karatA hai kyA ? (pabhAsei) prakRSTa tApayukta karatA hai kyA? arthAt udaya aura astamana samaya meM prakAzAdi kriyA samAna hI hotI hai kyA? (haMtA goyamA ! ) hAM ! gautama ! (jAvaiyaM NaM khettaM jAva pabhAsei ) udaya hotA huA sUrya jitane kSetrako prakAzita karatA hai, udyotita karatA hai. tapAtA hai prabhAsita karatA hai utane hI kSetrako asta hotA huA sUrya bhI prakAzita karatA hai, udyotita karatA hai aura tapAtA hai| aba sUtrakAra prakAzya kSetrako Azrita karake prakAza AdikA kathana karate haiM (taM bhaMte ! kiM puDhe obhAsei, apuTuM obhAsei ?) he bhadanta ! sUrya jisa ne "omAse i" 54Azayuta 42 cha ? " ujjoei" dyotayuta 42 cha ? " tavei " tA5 yuta 42 cha ? "pabhAsei" vizeSa prAzayuta 42 cha ? mero dhya bhane sasta samaye prAza pore zu samAna uya cha. ? "hatA goyamA !" hI gautama ! "jAvaiyaM NaM kheta jAva pabhAsei" yte| sUrya 28mA kSetrane prakAzita kare che, udyotita kare che, tapAve che ane prabhAsita kare che, eTalA ja kSetrane asta pAmato sUrya prakAzita kare che, udyotita kare che. tapAve che ane prabhAsita kare che. have sUtrakAra prakAzita kSetrane AdhAra laIne prakAza porenuM 4thana 42 cha. "taM bhaMte ! ki puDhe obhAsei apuSTuM obhAsei ?" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01 u06 sU0 1 sUryaprakAzakSetravaktavyatA 9 apuDhaM obhAsei ? kiM spRSTamavabhAsayati aspRSTaM vA'vabhAsayati yat kSetraM sUrya udayan astamayan vA'vabhAsayatyud dyotayati tapati prabhAsayati ca tat kSetra kiM bhadanta ! sUryaH spRSTamavabhAsayati aspRSTamavabhAsayati ? bhagavAnAha'jAva chadisi obhAsei yAvat SadizamavabhAsayati, ihottarasUtre yAvat-zabdopAdAnAt idaM dRzyam-"goyamA ! puDhe obhAsei no apuTuM, taM bhaMte ! kiM ogADhaM obhAsei aNogADhaM obhAsei? goyamA ! ogADhaM obhAsei no aNogADhaM, evaM aNaMtarogADhaM obhAsei no paraMparopagADhaM, taM bhaMte ! kiM aNuM obhAsei bAyaraM obhAsei?, goyamA ! aNuMpi obhAsei, bAyaraMpi obhAsei, taM bhaMte ! ki uDUM obhAsei, tiriyaM obhAsei, ahe obhAsei?, goyamA! uddhRpi obhAsei tiriyaMpi obhAsei ahe vi obhAsei, taMbhaMte! kiM AI AbhAsei majjhaM obhAsei aMta obhAsei?, goyamA! Aipi obhAsei majjhapi omAsei aMtaM pi obhAsei, taM bhaMte! kiM savisae obhAsei, avisae obhAsei?, goyamA! savisae obhAsei no avisae, taM bhaMte! kiM ANupuci obhAsei aNANupuvi obhAsei? goyamA !ANupuci obhAsei no aNANupuTvi, taM bhaMte! kaidisaM obhAsei?, goyamA! niyamA chadisiM" iti / chAyA-gautama ! spRSTamavabhAsayati no aspRSTam , tad bhadanta ! kim kSetrako prakAzita Adi karatA hai to kyA vaha kSetra usa sUryake sAtha spRSTa hotA hai taba vaha prakAzita karatA hai ki vaha usase aspRSTa hotA hai taba vaha use prakAzita karatA hai ? zaMkAkArakI isa zaMkAkA tAtparya yaha hai ki sUrya udaya hote samaya aura asta hote samaya jitane kSetrako prakAzita, udyotita tApita aura prabhAsita, karatA hai to vaha prakAzya kSetra sUryase sparza kiyA huA hotA hai ki sparza nahIM kiyA huA hotA hai (jAva chaddisiM obhAsei ) yAvat vaha chahoM dizAoM ko prakAzita karatA hai| isa uttarasUtra meM jo "yAvat" zabdakA pATha AyA hai usa se isa pAThakA saMgraha kiyA gayA hai-he gautama ! sUrya prakAzya kSetrako sparza pUjya ! sUrya jeTalA kSetrane prakAzita vagere kare che, eTalA ja kSetrane tenI sAthe sparza thatuM hoya tyAre prakAzita kare che ke jyAre te kSetra tenAthI askRSTa hoya tyAre tene prakAzita kare che? A praznanuM tAtparya nIce pramANe che-sUrya ugatI ane AthamatI vakhate jeTalA kSetrane prakAzita, udyotita, tApita ane prabhAsita kare che te prAzya kSetra sUrya ne 25zetuMDAya cha nathI hAtuM ? "jAva chadisi obhA. seI te 72 hizAsAne prazita 42 cha tyo sudhArnu thana sabhAmA uttara sUtramA " yAvat " 56 21vyuMche tenI bhA23ta mA pAine! mI samAveza tha che-he gautama! sUrya prakAzya kSetrane sparza karIne tene prakAzita kare che. bha0 2 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , bhagavatIsUtre avagADhamavabhAsayati anavagADhamavabhAsayati?, gautama / avagADhamavabhAsayati no anavagAr3ham, evamanantarAvagADhamavabhAsayati no paraMparAvagADham tad bhadanta ! kim aNumavabhAsayati bAdaramavabhAsayatiH, gautama ! aNumadhyavabhAsayati bAdaramapyavabhAsayati, tad bhadanta ! kim UrdhvamavabhAsayati tiryagavabhAsayati adho'vabhAsayati, gautama ! Urdhvamapi avabhAsayati tiryagadhyavabhAsayati, adho'pyavabhAsayati? tad bhadanta kim AdimavabhAsayati madhyamavabhAsayati, antamavabhAsayati ?, gautama ! AdimavyavabhAsayati, madhyamapyavabhAsayati antamapyavabhAsayati, tad bhadanta / kim saviSayamavabhAsayati aviSayamavabhAsayati?, gautama ! saviSayamavabhAsayati no aviSayam, tad bhadanta kim AnupUrvyA'vabhAsayatyanAnupUrvyA avabhAsayati ?, gautama ! AnupUrvyAvabhAsayati no anAnupUrvyA, tad bhadanta ! kati dizo'vabhAsayati, gautama ! niyamAt SaDdizo'vabhAsayati / ' goyamA ' he gautama! 'puDhaM omAsei no apuTThe' spRSTamevAvabhAsayati sUryo no aspRSTaM padArtha jAtamavabhAsayati, ' taM bhaMte! kiM ogADhaM obhAsei ' tad vastu bhadanta ! kimavagADham - AzritamavabhAsayati, anavagADham - anAzritamavabhAsayati', 'goyamA !' he gautama! ' ogADhaM obhAsei no agogADhaM avagADhamavabhAsayati no anavagADham kSetramavabhAsayati sUrya iti / ' evaM anaMtarogADhaM obhAsei no paraMparogADhaM ' evam anantarAvagADham vyavadhAnarahitam avabhAsayati na paraMparAtragADham vyavadhAnasahitamavabhAsayati, ' taM bhaMte ki aNu obhAsei vAyaraM obhAsei ' karake prakAzita karatA hai / vinA sparza kiye prakAzita nahIM karatA hai / hai bhadanta ! usa kSetrako avagAr3ha karake sUrya prakAzita karatA hai ki binA avagADha karake prakAzita karatA hai ? gautama ! sUrya avagADha karake hI usa kSetrako prakAzita karatA hai| binA avagAhe usa kSetrako vaha prakA zita nahIM karatA hai| isI taraha vaha sUrya anantarAvagADha hue usa kSetra ko prakAzita karatA hai, paramparAvagADha hue usa kSetrako prakAzita nahIM karatA hai / hai bhadanta ! sUrya aNukSetrako prakAzita karatA hai ki bAdarakSetra , " paraMtu sparzI karyAM vagara te kSetrane prakAzita karatA nathI. he pUjya ! te kSetrane avagADha karIne sUrya prakAzita kare che ke avagADha karyo vinA prakAzita kare che ? 4 gautama ! avagADha karIne ja sUrya te kSetrane prakAzita kare che, avagADha karyAM vinA sUrya tene prakAzita karatA nathI. eja pramANe te sUrya anantarAvagADha thayela te kSetrane prakAzita kare che, paraMtu paramparAvagADha thayela te kSetrane prakAzita karatA nathI. he pUjya ! sUrya sUkSma kSetrane prakAzita kare che ke mAdara (skUla) kSetrane prakAzita kare che? he gautama ! sUrya sUkSmakSetrane paNa prakAzita kare che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01 u0 6 sU01 sUryaprakAzakSetravaktavyatA 11 tat kSetraM bhadanta! kim aNu-mUkSmamavabhAsayati bAdaraM sthUlamavabhAsayati? bhagavAnAha -'goyamA! aNuMpi obhAsei bAyaraMpi obhAsai' he gautama ! aNvapi vastu avabhAsayati bAdaramapi vastu avabhAsayati / 'taM bhaMte ! kiM uD obhAsei tiriyaM obhAsei ahe obhAsai " tad bhadanta ! kim urdhvamavabhAsayati tiryagavabhAsayati adho'vabhAsayati ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! ' ur3api3' Urdhvamapi tiryagapi adho'pi, Urdhvadizamapi avabhAsayati tiryagdizamapyavabhAsayati adhodizamapyavabhAsayatIti bhaavH| taM bhaMte ! kiM AI obhAsai majjhaM obhAsei aMtaM obhAsai" tad bhadanta! AdimavabhAsayati madhyamavabhAsayati antamavabhAsayati, bhagavAnAha--'goyamA' he gautama / 'AiMpi3' Adimapi avabhAsayati madhyamapyavabhAsayati, antamapyavabhAsayati 'taM bhaMte ! kiM savisae obhAsai avisae, obhAsai' tad bhadantaH kiM saviSayamababhAsayati aviSayaM vA'vabhAsayati 'goyamA! ko prakAzita karatA hai ? gautama ! sUrya aNukSetra ko bhI prakAzita karatA hai aura bAdarakSetrako bhI prakAzita karatA hai / he bhadanta ! sUrya UMce kSetrako avabhAsita karatA hai ? ki tirache kSetrako avabhAsita karatA hai ? yA nIce kSetra ko avabhAsita karatA hai? he gautama ! vaha u~ce tirache aura nIce sabhI ko prakAzita karatA hai| he bhadanta ! vaha sUrya usa kSetrake Adi bhAga ko prakAzita karatA hai ? ki madhyabhAga ko prakAzita karatA hai ? yA ki aMtabhAgako prakAzita karatA hai ? he gautama ! vaha kSetra ke AdibhAga ko bhI prakAzita karatA hai, madhyabhAga ko bhI prakAzita karatA hai aura aMtabhAga ko bhI prakAzita karatA hai| he bhadanta ! vaha kSetra ko apane viSaya meM athavA viSayasahita prakAzita karatA hai ki paraviSaya meM athavA viSayarahita prakAzita karatA hai ?, gautama ! vaha kSetra ko apane ane bAdara kSetrane paNa prakAzita kare che. he pUjya sUrya UMcA kSetrane prakAzita kare che ke tirachA kSetrane prakAzita kare che? ke nIcA kSetrane prakAzita kare che? he gautama! sUrya UMcA, tirachA ane nIcA e traNe kSetrane prakAzita kare che. he pUjya! sUrya zuM te kSetranA Adi bhAgane prakAzita kare che, madhyabhAgane prakAzita kare che ke aMtabhAgane prakAzita kare che? he gItamAM te kSetranA AdibhAgane paNa prakAzita kare che, madhyabhAgane paNa prakAzita kare che. ane aMtimabhAgane paNa prakAzita kare che he pUjya! zuM te kSetrane pitAnA viSayamAM eTale ke viSaya sahita prakAzita kare che, ke paraviSayamAM eTale ke viSaya rahita prakAzita kare che? he gaumata ! te kSetrane pitAnA viSayamAM prakAzita zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra bhagavatI sUtre , savisae obhAsa no avisae' he gautama ! saviSayameva kSetramavabhAsayati no aviSayamavabhAsayati, ' taM bhaMte! kim ANuputri obhAsada aNANupuvi omAsa tad bhadaMta ! kim AnupUrvyA'trabhAsayati anAnupUrvyA'vamAsayati, prakAzyaM kSetra kramazo'bhAsayati kramarahitaM vAvabhAsayati, bhagavAnAha - ' goyamA ! ANuputri obhAsai no aNANupuci ' he gautama ! tAdRzaM kSetram AnupUrvyAvabhAsayati no anAnupUrvyA kramarahitatayA avabhAsayati, yadavabhAsayati tatkrameNaiveti / taM bhadaMta ! kaidisaM obhAsada 3 " tad bhadaMta ! kati dizo'vabhAsayati3, bhagavAnAha - 'niyamA chaddisiM' niyamAt SadizaH tAdRzaM kSetra niyamataH SaTsvapi dikSu avabhAsayati na tu ekAM dveH tisra Adidizo'vabhAsayatIti / viSaya meM prakAzita karatA hai, paraviSaya meM prakAzita nahIM karatA hai / athavA - " savisae " viSayasahita prakAzita karatA hai " avisae " viSayarahita prakAzita nahIM karatA hai| he bhadanta ! vaha kSetra ko kramapUrvaka prakAzita karatA hai ki akramapUrvaka prakAzita karatA hai : he gautama! vaha kSetra ko kramapUrvaka prakAzita karatA hai, akramapUrvaka nahIM / he bhadanta ! sUrya kSetrako kitanI dizAoM meM prakAzita karatA hai ? he gautama! niyama se chahoM dizAoM meM hI prakAzita karatA hai eka do tIna Adi dizAoM meM nhiiN| sUrya aspRSTa padArthoM kA prakAzana nahIM karatA kintu spRSTa padArthoM kA hI prakAzana karatA hai ataH jisa lokarUpa vastu kA vaha prakAzana karatA hai so usa meM yaha Azrita hokara hI usakA prakAzana karatA haianAzrita hokara nahIM / avagADha kA tAtparya Azrita se hai / anantarAvagADha kA tAtparya vyavadhAna se rahita aura paramparAvagADha kA tAtparya vyavadhAna kare che, paraMtu parivaSayamAM prakAzita karatA nathI athavA savisae" viSayasahita prAzita 1re che" avisae" paraMtu viSayarahita prAzita urato nathI he pUnya ! te kSetrane kramapUrvaka prakAzita kare che ke krama vagara prakAzita kare che. he gautama ! te kSetrane krama pUrNAMka prakAzita kare che. paraMtu krama vagara prakAzita karatA nathI. he pUjya ! sUrya kSetrane keTalI dizAomAM prakAzita kare che ? he gautama ! sU niyamathI ja kSetrane chae dizAmAM prakAzita kare che, eka, ee, traNa vagere dizAone ja prakAzita kare che evuM nathI. sUrya aspRSTa padArthone prakAzita karatA nathI paNa pRSTa pradArthAne 4 prakAzita re che. tethI je leAkarUpa vastune te prakAzita kare che, temAM Azrita thaIne ja te tene prakAzita kare che, paraMtu anAzrita thaIne tene prakAzita karatA nathI avagADha eTale Azrita anantarAvagADha eTale vyavadhAnathI rahita ane paraspa zrI bhagavatI sUtra : 2 66 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01306sU01 sUryaprakAzakSe trasparzanAvaktavyatA 13 ' evaM ujjovei tavei pabhAsei jAva niyamA chadisi " evaM udyotayati tapati prabhAsayati yAvat niyamAt SaDdizam , evam anena prakAreNa, arthAt-yaH sUtrasamUhaH 'obhAsai' avabhAsayati, avabhAsanakriyApadena.saMyojya vyAkhyAtaH sa sUtrasamudAyaH " ujjovei tavei pabhAsei" udyotayati tapati prabhAsayati, ityAdipadatrayeNApi saMyojya vaktavya eva, kiyadavadhi ? ityAha-jAva niyamA chadisiM' yAvacchabdena-avabhAsanasUtroktaH sarvo'pi pAThaH saMgrAhyaH / niyamAdeva SaDapi dizo'vabhAsayati udyotayati tapati prabhAsayati ceti bhaavH| spRSTameva kSetramAdityaH prakAzayati udyotayati tapati prabhAsayatItyuktam , ataH sparzanAmeva darzayannAha-' se NUNaM bhaMte ' ityAdi, ' se zRNaM bhaMte ' tad nUnaM bhadaMta ! 'savyaMti' sahita se hai| avaziSTa saMgRhIta pATha kA artha spaSTa hai / (evaM ujjovei, tavei, pabhAsei jAva niyamA chadisi ) arthAt jo sUtrasamUha isa prakAra avabhAsanakriyApada ke sAtha lagAkara vyAkhyAta kiyA gayA hai, vaha sUtrasamUha " ujjovei, tavei, pabhAsei" ina kriyApadoM ke sAtha lagAkara isI taraha se vyAkhyAta karalenA cAhiye, aura isa taraha se vyAkhyA "jAva niyamA udisiM" taka karanI cAhiye / yahAM " yAvat " zabdase ava. bhAsanasUtrokta pUrA pATha liyAgayA hai| isa kA aisA bhAva hai ki niyama se hI vaha sUrya chahoM dizAoM ko prakAzita karatA hai, udyotita karatA hai, tapAtA hai aura viziSTa rUpa se tapAtA hai / spRSTa kSetra ko hI sUrya prakAzita karatA hai, udyotita karatA hai, tapAtA hai aura vizeSa rUpa se tapAtA hai, aisA jo kahA gayA hai so aba usI sparzanA ko dikhAte hue sUtrakAra kahate haiM-(se nRNaM bhaMte !) he bhadanta ! (savvaMti ) samasta dizAoM 21 // 8 meTa vyavadhAnasaDita zrIna sUtrAno artha 254 cha. (evaM ujjoei, tavei, pabhAsei jAva niyamA chaddisi) meTale 3 mavamAsana yApahI sAtha je sUtrasamUhone pATha laIne vyAkhyA karavAmAM Avela che te sUtrasamUhone " ujjovei, tavei, pabhAsei" tyAhi ThiyA5honI sAthe sadhane tenI vyAcyA 55] mA5vI nase. mane te prA2nI vyAya "jAva niyamA chahisi" sUtra sudhI 42vI. mI " yAvat " 54thI mamAsanasUtrata samasta 54 grahaNa karavAno che, tenuM tAtparya A pramANe che--niyamathI ja sUrya chae dizAene prakAzita kare che, udyotita kare che, tapAve che, ane prabhAsita kare che. spaSTa kSetrane ja sUrya prakAzita kare che udyotita kare che. tapAve che ane prabhAsita kare che, evuM kahevAmAM AvyuM che. have eja sparzanAne darzAvavA mATe sUtrA2 4 cha "se nUrNa bhaMte! 3 pUnya ! "savvaMti" samasta hizAmAmA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prAkRtatvAt sarvataH sarvAsu dikSu, ' savvAvaMti' prAkRtatvAt sarvAtmanA sarvarUpeNetyarthaH, athavA ' savyAvaM ' iti sarvam kSetram , iti zabdo viSayabhUtaM sarva kSetram ' phusamANakAlasamayasi / spRzyamAnakAlasamaye, spRzyamAnakSaNe ityarthaH, athavA 'spRzatkAlasamaye' iti chAyA, tatra spRzataH sUryasya sparzanAyAH kAlasamayaiti spRzatkAlasamayastasmin / sparzanaM cAtapeneti gamyate / 'jAvaiyaM khetaM phusai' yAvatkaMkSetraM spRzati, 'tAva iyaM' tAvatkam 'phusamANe puDhetti vattavvaM siyA' meM (savvAvaMti ) sarva rUpa se (phusamANakAlasamayaMsi) spRzyamAnakAla samayameM (jAvaiyaM khettaM phusai) jitane kSetra ko sUrya chUtA hai, (tAvaiyaM) utanA vaha (phusamANe ) spRzyamAna kSetra kyA (puDhe-tti vattavvaM siyA) spRSTa aisA kahA jA sakatA hai ? yahAM "savvaMti" yaha pada prAkRta hone se " sarvataH" isa artha kA dyotaka hai / isakA artha hai samasta dizAoM meM " savvAvaMti " yaha pada prAkRta hone se " saba rUpa se sarvAtmA se" isa artha kA kahanevAlA hai / athavA " savvAvaMti tti" aise sarva kSetra ko ki jo apane Atapa kA viSayabhUta hai chUtA hai ? na ki saba kSetra ko " spRzyamAnakAlasamaye" isakA artha eka to " spRzyamAna kSaNa meM" arthAt jisa samaya sUrya sparza karatA hai usa samaya meM, aisA hotA hai aura dUsarA artha sparza karate hue sUrya kI sparzanA ke kAlasamaya meM aisA hotA hai| yahAM sUrya kI sparzanA Atapa se hotI hai isa liye " Atapa" yaha pada yahAM adhyAhArya hai / tAtparya isakA yaha hai-ki sUrya "savvAvaMti" sa13the "phusamANaM kAlasamayaMsi" 25zyamAna samayamA "jAva. tiyaM khettaM phusai" reTamA kSetrI sUrya 25 42 . "tAvatiya khettaM phusamANe padetti vattavvaM siyA ?" meTA spRzyamAna kSetrane aspRSTa 4DI zaya cha 1 mAhI " savvaMti" 54 prAkRta che. mane ten| ma "sarvataH" thAya che. "sarvataH" so samasta hizAmAmA " savvAvaMti" 5 prAkRta cha tenI ma " sarva ye sarvAtmAthI" thAya che. athavA " savvAvati ti" me sabharata kSetra meM je sUryanA Atapane viSayabhUta bane che. tene sparze che nahIM ke badhAM kSetrane "spRzyamAnakAla samaye" tenA me artha " spRzyamAna kSamA-saTore samaye sUrya sparza kare che evA samaye " evo thAya che, ane bIjo artha sparza karatA sUryanI sparzananA kALa samayamAM" e thAya che. sUryanI 252 nA mAta5 bhA23ta thAya cha tethI mahI " Atapa" 54 madhyAhIya (64rathI levAyaluM) che ema samajavuM. have praznanuM tAtparya e che ke sUrya samasta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za0130101 sUryaprakAzakSetra sparzanAvaktavyatA 15 spRzyamAnaM spRSTamiti vaktavyaM syAt yAvatkaM kSetraM sUryaH spRzati tAvatkaM kSetram sUryeNa spRzyamAnaM spRSTa sUryakiraNeneti kiM vaktuM zakyate? iti praznaH, bhagavAnAha-'hate'tyAdi 'haMtA goyamA ' hanta gautama ! 'savyaMti jAva vattavyaM siyA' sarvataH yAvad vaktavyaM syAt , sarvataH sarvAtmanA spRzyamAnasamaye yAvakSetraM spRzati tAvatkSetraM spRzyamAnamapi spRSTamitivaktavyaM syAdityuttaram / atra spRzyamAnamapi spRSTaM bhavati, iti prathamavadavagantavyam , tathA " calamANe calie " iti caladapi calitamiti vyavasthApitaM tathehApi spRzyamAnasyApi spRSTamiti vyavahAro bhaviSyatyeveti samAdhAnam / "taM bhaMte kiM puDhe phusai apuDhe phusai" tad bhadaMta kim spRSTaM samasta dizAoM meM jitane kSetra ko apanI kiraNoM se vyApta kara rahA hai.utanA vaha kSetra jo ki vartamAna meM sUryako kiraNoM se AkrAnta banA huA hai kyA " spRSTa" aise bhUtakAlika prayoga se vAcya kahA jA sakatA hai ? yaha prshn| bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ki-(haMtA go. yamA! savvaMti jAvavattavvaM siyA) hAM gautama ! sarvataH- samasta dizAoM meM-sarvarUpa se spRzyamAna samaya meM jitanA kSetra sUrya apanI kiraNoM dvArA chUtA hai utanA vaha chuA jAtA huA bhI kSetra spRSTa-chuA gayA-aisA kahA jA sakatA hai| yahAM spRzyamAna bhI spRSTa hotA hai yaha yAta pahile kI taraha jAnanI cAhiye / arthAt jisa taraha calatA huA cala cukA aisA pahile vyavasthApita kiyA gayA hai usI taraha yahAM para bhI chuA jAtA huA kSetra chuA gayA aisA vyavahAra hogA hii| (taMbhaMte ! kiM puDhe phusai, apuTaM phusai) he bhadanta ! sUrya kisa kSetra kA sparza dizAomAM jeTalA kSetrane pitAnAM kiraNothI vyApta karI rahyo che-eTaluM te kSetra ke je vartamAnakALamAM sUryanAM kiraNethI vyApta baneluM che-tene mATe zuM pRSTa" e bhUtakAlika prayoga karI zakAya khare? tene uttara bhagavAna mahAvIra svAmI 2mA pramANe mA cha-(haMtA goyamA! savvaMti jAva-vattavvaM siyA) / gItama! savaMta:-samasta hizamAM -saba 35 25zyamAna samayamA jeTalA kSetrane pitAnAM kiraNe vaDe sUrya sparza kare che, eTaluM te spRzyamAna kSetra paNa spaSTa kahI zakAya che. ahIM pRzyamAna paNa spaSTa hoya che, e vAta pahelAnI jema ja samajavI. eTale ke jevI rIte " cAlatuM hoya te cAlI cUkayuM " evuM pahelAM pratipAdana karavAmAM AvyuM che evI ja rIte spRzyamAna kSetra "25STa 25 gayo" me paDavAramA hI zaya che. (taM bhaMte / kiM puDhe phusai, apuTTa phusai 1) 3 zrI sUya yA kSetra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre spRzati aspRSTaM spRzati, mUryaH svasaMbaddhaM kSetraM spRzati Atapena prakAzayati athavA aspRSTaM svAsaMbaddhameva spRzati svAtapena prakAzayatIti prshnH| bhagavAnAha'jApa niyamA chaddisiM' yAvat niyamAt SaDdizameva prakAzayatIti / atra yAvacchabdAta-" puDhe phusai no apuTuM" ityArabhya ' taM bhaMte ! kiM ANupubdhi phusai aNANupuci phusai ? goyamA ANupuci phusai no aNANupuci, taM bhaMte kaidisiM phusai ? goyamA !" ityantaH sarvo'pi pAThaH 'AbhAsai' ityasya sthAne 'phusaI' iti saMyojyAdhyetavya iti |mu01|| lokAntAdisparzanAprakaraNampunaH sparzanAmevAdhikRtyAha-' loyaMte bhaMte' ityAdi / mUlam-loyaMte bhaMte ! aloyaMtaM phusai, aloyaMte vi loyaMtaM phusai?, haMtA goyamA ! loyaMte aloyaMtaM phusai, aloyaMte vi. karatA hai ? jo spRSTa hotA hai usa kA sparza karatA hai ki jo aspRSTa hotA hai usa kA sparza karatA hai ? tAtparya zaMkAkArakA yaha hai ki jo pradezarUpa kSetra apane se saMbaddha hai usa kSetra ko sUrya apane Atapase prakAzita karatA hai, ki jo kSetra apane se saMbaddha nahIM hai usa kSetra ko prakAzita karatA hai ? isa prakAra yaha prazna hai isakA uttara prabhu dete hue kahate haiM ki (jAva niyamA chadisi) yAvat vaha niyama se chahoM dizAoM ko hI prakAzita karatA hai| yahAM jo " yAvat" zabda AyA hai usase " phuTuM phusai, nA apuDhe" yahAM se lekara "taM bhaMte ! ANupuci phusai, aNANupubdhi phusai ?, goyamA! ANupuci phusai, no aNANupuci / taM bhaMte! kaidisiM phusai ? goyamA !" yahAM taka pUrA pATha "obhAsaI" ke sthAnameM "phusaI" isa kriyApadako jor3a kara kaha lenA caahiyemuu.-1|| parza kare che? zuM je pRSTa hoya che tene sparza kare che ke je askRSTa hoya che tene sparza kare che? praznakartAnA praznanuM tAtparya e che ke je pradeza35 kSetra pitAnI sAthe saMbaddha (saMkaLAyeluM che tene sUrya potAnA AtapathI prakAzita kare che ke je kSetra pitAnI sAthe saMbaddha nathI te kSetrane prakAzita kare che? uttara--(jAva niyamA chadisiM) te niyamathI (nizcayathA) cha hizAsana prozita 42 cha. mI " yAvat " 56 mAvyu cha tenI bhA23ta "puTa phasai, no apuTuM" thI 13 4zana "taM bhaMte ! ANupurdiva phusai, aNANupuTiva phusai goyamA! ANupuvvi phusai, no aNANupudhi / taM bhaMte ! kaidisi phusai ? goyamA! " mahI sudhAno samasta sUtra5"obhAsei" nI yAnme " phusai" yiApahane mUkIne kahevuM joIe. A sU-15 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramendrakATIkA za01 406 sU0 2 lokAntAlokAntasparzanAvarNanam 17 loyaMtaM phusai / taM bhaMte! kiM puDhaM phusai apuTThe phusai, jAva niyamA chaddisi phusai, dIvaMte bhaMte sAgarataM phusai sAgarate vi daviM taM phusai ?, haMtA goyamA ! jAva niyamA chaddisiM phusai / evaM eeNaM abhilAveNaM udayaMte poyaMta phusai, chidaMte dUsaMtaM, chAyaMte AyavataM jAva niyamA chaddisiM phusai // sU0 2 // chAyA - lokAnto bhadanta ! alokAntaM spRzati alokAntopi lokAntaM spRzatiH, daMta gautama ! lokAnto'lokAntaM spRzati alokAntopi lokAntaM spRzati / tad bhadanta ! kiM spRSTaM spRzati aspRSTaM spRzati ? yA niyamAt SaD dizaM spRzati / dvIpAnta bhadanta ! sAgarAntaM spRzati sAgarAnto'pi dvIpAntaM spRzati ?, haMta yAvat niyamAt dizaM spRzati / evametenAbhilApenodakAntaH potAntaM spRzati, chidrAnto dRSyAntaM, chAyAnta AtapAntam, yAvanniyamAt SadizaM spRzati ||02| TIkA- 'loyaMte bhaMte ' lokAnto bhadaMta ! ' aloyaMtaM phusai ' alokAntaM spRzati, tatra lokAntaH - lokasyAntimo bhAgaH, alokAntam - alokasyAntimaM bhAgaM spRzati kim / bhagavAnAha - 'haMtA goyamA' hanta gautama ! 'loyaMte aloyaMtaM phusai' lokAnto'lokAntaM spRzati, 'aloyaMte vi loyaMtaM phusai' alokAnto'pi lokAntAdisparzanAprakaraNa aba sparzanA ko hI adhikRta karake sUtrakAra sUtra kahate haiM'loyaMte bhaMte ! aloyataMsaha ' ityAdi TIkArtha- (loyaMte bhaMte ) he bhadanta! lokAnta (aloyaMta phusai) alokAnta ko sparza karatA hai kyA ? lokakA jo antima bhAga hai vaha lokAnta hai (AloyaMte viloyataM phusai) alokAnta bhI lokAnnakA sparza karatA hai kyA? tathA aloka kA jo aMtima bhAga hai vaha alokAnta hai / yaha prazna hai / isakA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki ( haMtA goyamA ! loyaMte leAkAntAdisparzI nAprakaraNa have sparzonAnA ja yAzraya sardhane sUtrara uDe che-" loyaMte bhaMte ! aloyate phusa " ityAdi. TIartha - (loya te bharate ! aloyaMta phusai ? ) Delo ! zusoanta asoantano sparza kare che ? ( leAkanA je antima bhAga che tene leAkAnta kahe che) aloya te vilo'ta phusai 1) asoanta pazu soantano sparza are che ? (mseokanA antima bhAgane aleAkAnta kahe che.) uttara- (haMtA goyamA ! loyaMte aloyataM phusai) DA, gautama ! boun| bha 3 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre lokAntaM spRzati / 'jAva niyamA chadisi' yAvat niyamAt pdddishm| 'taM bhaMte ki puTa phusai apuDhe phusai' tad bhadanta ! ki spRSTaM spRzati aspRSTaM spRzati ? bhagavAnAha-'haMtA' ityAdi / 'haMta jAva niyamA chadisi phusai' hanta ! yAvanniyamAt SadizaM spRzati, etasya bhAvanA anena rUpeNa jJAtavyA, tathAhispRSTamalokAntaM lokAntaH spRzati, spRSTatA ca vyavahArato dUrasthapadArthasyApi saMbhavati yathA cakSuHsparzaH, ata ucyate-abagADhaM spRzati lokAntaH, tatrAvagADhamAsannam , avagADhatvaM cA''sattimAtramapi syAt ataH kathyate anantarAvagADham aloyaMtaM phusai) hAM gautama ! lokAnta alokAnta kA sparza karatA hai| isI taraha (aloyaMte vi loyaMtaM phusai) alokAnta bhI lokAnta kA sparza karatA hai / " jAva niyamA chadisiM" yAvat niyama se chahoM dizAoM meM vaha sparza karatA hai| (taM bhaMte ! kiM puDhe phusai, apuDhe phusai) he bhadanta ! jo vaha sparza karatA hai to kyA spRSTako sparza karatA hai? yA aspRSTa ko sparza karatA hai ? (haMtA jAva niyamA chaddisi ) hAM gautama! yAvat vaha niyama se chahoM dizAoM meM sparza karatA hai| isakI bhAvanA isa rUpa se jAnanI cAhiye-yadi lokAnta spRSTa alokAnta kA sparza karatA hai to spRSTatA, vyavahAra se dUrasthapadArtha kI bhI ho sakatI hai jaise cakSu dUrasthapadArthakA sparza karatA hai ataH koI aisI AzaMkA na kare, isake liye sUtrakAra kahate haiM ki lokAnta jo alokAnta kA sparza karatA hai vaha alokAnta vahAM avagADha hai-Asanna-nikaTavartI hai| vyavadhAna sahita hone para bhI AsannatA ho sakatI hai ataH aisI AsannatA yahAM aMtimabhAga alakanA aMtima bhAgane sparza kare che ane e ja pramANe (aloya te vi loyataM phusai) masAno timamA sonAmatima bhAganA 25 42 cha, "jAva niyamA chadisi "mane niyamathI 4 cha hizAsAmA 25 re . (taM bhAte ! kiM pu phusai, apuTuM phusai ?) bhagavanna te 25 re cha to spRSTanA 2542 cha , 2525Tano 250 42 cha ? (haMtA jAva niyamA garisa) hI gotama ! te niyamathI (nizcayathI) 72 hshaayaane| 25 42 che, tyAM sudhIno sUtrapATha ahIM levAne che. tene bhAvArtha A pramANe samaje. je lekAnta pRSTa alakAntane sparza karatuM hoya te sAmAnya rIte dara rahelA padArthanI paNa spaSTatA saMbhavI zake che. jema ke AMkha dUra rahelA padArthone sparza kare che. te evA prakAranI zaMkA keI na kare te mATe sUtrakAra kahe che ke lokAnta je ekAntano sparza kare che te alakAnta zuM tyAM avagADha che. nikaTavartI che. vyavadhAna (aMtara) sahita hovA chatAM paNa AsannatA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.1 u.6 sU02 lokAntAlokAntasparzanAvarNanam 19 avyavadhAnena vyavadhAnamantareNa saMbaddham , na tu paraMparAsaMbaddhamalokAntaM lokAntaH spRzati / tathA tam alokAntamaNuM ca spRzati vivakSayA'lokAntasyApi kvacipradezamAtratvena sUkSmatvasaMbhavAt , tathA bAdaramapi alokAntam lokAntaH spRzati vivakSayA kvacid bahupadezatayA bAdaratvasaMbhavAt , tamalokAntamUla spRzati adhaH spRzati madhye spRzati antaM ca spRzati vivakSayaiva urvAdidikSu lokAntasyAlokA. ntasya ca saMbhavAt , lokAntaH alokAntasyAdi madhyamantaM ca spRzatIti, avastiryaga. nahIM hai isa bAta ko prakaTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ki yaha AsanatA-nikaTatA-anantarAvagADha hai-arthAt vyavadhAnarahita hai| vyavadhAna sahita nahIM hai-arthAt paraMparAsaMbaddha nahIM hai| lokAnta jo alokAnta kA sparza karatA hai so vaha alokAnta kA sparza paraMparAsaMbaddha-vyavadhAna sahita nahIM hai kintu vyavadhAnarahita hai isaliye aisA mAnanA cAhiye ki lokAnta paraMparAsaMbaddha alokAnta kA sparza karatA hai / aNusUkSma alokA. nta kA lokAnta sparza karatA hai aisA jo kahA gayA hai so isakA tAtparya yaha hai ki alokAMta vivakSAse kisI sthalapara pradezamAtra hone ke kAraNa sUkSma bhI ho sakatA hai| tathA bAdara alokAMta kA lokAnta sparza karatA hai, aisA jo kahA gayA hai so isa kA abhiprAya yaha hai ki vivakSAvaza kisI sthalapara bahupradezavAlA hone ke kAraNa alokAnta bAdara bhI ho sakatA hai| usa alokAnta ko lokAnta Urdhva adhaH tiryak sparza karatA hai, aisA jo kahA gayA hai so isa kA tAtparya yaha hai ki UrdhAdidizAoM meM lokAnta kA aura alokAnta kA sadbhAva rahatA hai| lokAnta (najIkapaNa) hoI zake che. paNa evI AsannatA ahIM nathI. te batAvavAne mATe sUtrakAra kahe che ke te nikaTatA (AsannatA) zuM anantarAvagADha che? eTale ke vyavadhAna (aMtara) rahita che? lokAnta je alakAntano sparza kare che te alekAntane sparza paraMparAsaMbaddha-vyavadhAna aMtara sahita nathI. paNa vyavadhAna (aMtara) rahita che. tethI evuM mAnavuM joIe ke lokAnta paraMparA saMbaddha vya. vadhAna rahita alekAntane sparza kare che. aNusUkSama alekAntane kAntasparza kare che evuM je kahevAmAM AvyuM che tenuM tAtparya e che ke alakAnta vivekSAthI koI sthaLa pradezamAtra hovAne kAraNe sUkSma paNa saMbhavI zake che. tathA bAdara alekAntane lekAnta sparza kare che evuM je kahyuM che. tenuM tAtparya e che ke keI apekSAe ke I sthaLa bahu pradezavALuM hoya tene kAraNe elekA bAdara paNa saMbhavI zake che. te alekAntane lekAnta Urdhva, adhaH ane tiryakra (tiracho) sparze che evuM je kahyuM che tenuM tAtparya e che ke Urdhvadi dizAomAM kAntane ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 1 UrdhvalokAntAnAmAdimadhyAntAnAM vivakSayA kalpanAsaMbhavAt taM cAlokAntaM lokAntaH svaviSaye spRzati spRSTAvagADhAdau, nAviSaye'spRSTAdau spRzati, taM cAlokAntaM lokAnta AnupUrvyA spRzati, AnupUrvI ceha prathame sthAne lokAntaH, tato'nantaraM dvitIye sthAne'lokAntaH ityevamavasthAnatayA spRzati anyathA tu sparzanaiva na syAt, taM cAlokAntaM lokAntaH SaTsvapi dikSu spRzati lokAalokAnta ko Adi meM, madhya meM aura anta meM sparza karatA hai so isakA tAtparya yaha hai ki alokAnta kA jo adhobhAga hai vaha AdirUpa, madhyabhAga tiryakrUpa aura usa kA aMtabhAga UrdhvarUpa se vivakSAvaza kalpita kiyA jA sakatA hai| lokAnta alokAnta ko apane viSayameM chUtA hai so isa kA bhAva yaha hai ki jaba alokAnta spRSTa aura avagADhAdirUpa meM hotA hai tabhI lokAnta alokAnta ko chUtA hai / aura jaba vaha alokAnta spRSTa aura avagADhAdirUpa meM nahIM hotA hai taba vaha use nahIM chUtA hai / alokAnta ko lokAnta AnupUrvI se sparza karatA hai anAnupUrvI se nahIM, so isa kathanakA bhAva yaha hai ki prathama sthAna meM lokAnta, usake bAda dvitIya sthAna meM alokAnta isa rUpa se jo avasthAna hai usa kA nAma AnupUrvI hai| isa avasthAnarUpa AnupUrvI se lokAnta alokAnta kA sparza karatA hai / sparza karane meM jo isa prakAra kI AnupUrvI na mAnI jAve to lokAnta dvArA alokAntakI sparzanA hI nahIM ho sakatI hai| lokAnta alokAnta ko chahoM dizAoM meM sparza karatA hai eka do tIna 20 alAkAntane sadUbhAva rahela che. leAkAnta aleAkAntane AdimAM, madhyamAM ane antamAM sparza kare che, evuM je kahyuM che tenuM tAtparya e che ke aleAkAntanA je adheAbhAga che. tene AdirUpa, madhyabhAgane tirUpe ane antabhAgane UdhvarUpa vivakSAnI apekSAe kalpI zakAya che, leAkAnta alokAnta ne peAtAnA viSayamAM sparze che tenuM tAtpa e che ke jyAre aleAkAnta pRSTa ane avagADhAdi rUpe hAya che tyAre ja leAkAnta aleAkAntane sparza kare che. ane jyAre te aleAkAnta sRSTa ane avagADhAdvirUpe hateA nathI tyAre te tene sparzItA nathI. aleAkAntane leAkAnta AnupUrvI thI sparze che anAnupUrvIthI nahIM. te kathananA bhAvArtha A pramANe che-prathama sthAnamAM leAkAnta, tyArabAda dvitIya sthAnamAM aleAkAnta. A pramANe je avasthAna che. tenuM nAma AnupUrvI che. A avasthAnarUpa AnupUrvIthI leAkAnta aleAkAntane sparza kare che. jo sparza karavAmAM A prakAranI AnupUrvIne mAnavAmAM na Ave te leAkAnta vaDe aleAkAntanA sparza ja na thai zake. leAkAnta aleAkAntanA chae. dizAomAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 prameyacandrikATIkA za. 1 u.6 sU. 2 lokAntAlokAntasparzanAvarNanam ntasya pArzvataH sarvato'lokAntasya bhAvAt, 46 atra chaddisi " ityatra 'disi' zabdena vidizAmapi grahaNaM bhavati, ato vidizaH pRthaktayA na kathitAH / ityeva lokAntasyAlokAntasparzanAyAH bhAvanAprakAraH / imAmeva sparzanAbhAvanAM manasi nidhAyottara sUtramAha - 'tA' ityAdi / 'haMta goyamA' hanta gautama ! "loyaMte aloyaMta phusara aloyaMte vi loyaMta phusai' lokAnto'lokAntaM spRzati, alokAntopi lokAntaM spRzati, lokAnto- lokasyAntimabhAgaH, sa ca lokAntaH spRzatyalokam na kevala lokAnta evAlokaM spRzati kintu alokAntopi lokAntaM spRzatyeva yukterubhayatra samAnatvAt saMbandhasya ca dviniSThatvAt nahi yadA ghaTa , , dizAoM meM nahIM, so isa kathanakA tAtparya yaha hai ki lokAntake AsapAsa cAroM tarapha alokAnta rahatA hai yahAM "disi" zabda se 'vidizA ' kA bhI grahaNa ho jAtA hai ataH vidizA alaga nahIM batAI gaI hai / isa prakAra se lokAnta meM alokAnta kI sparzanA kI bhAvanA kahI gaI hai| isI sparzana kI bhAvanA ko mana meM rakhakara sUtrakArane yaha "haMtA goyamA ! loyaMte aloyaMta phusai, aloyaMte loyaMta phusai uttara sUtra kahA hai / kyoMki lokake cAroM ora jaba aloka hai to yaha svAbhAvika bAta hai ki lokAnta alokAnta kA sparza karegA aura alokAnta lokAnta kA sparza karegA, yaha bAta pahile prakaTa kI hI jA cukI hai ki loka kA aMtima bhAga lokAnta hai aura aloka kA aMtima bhAga alokAnta hai| lokakA antimabhAga aloka kA sparza karatA hai kevala itanA hI nahIM hai ki lokAnta hI alokakA sparza karatA ho, kintu yukti kI ubhayatra dr 66 " sparza kare che-eka, be, traNa vagere dizAomAM ja nahIM. A kathananeA bhAvArtha yA pramANe che- soantanI mAnumAnu yAbhera asoanta hoya che. " dikhi " zabdathI vidizAonuM grahaNa thai jAya che mATe vidizAone jIddI nathI kahI. A prakAre leAkAntamAM aleAkAntanI spanAnI bhAvanA kahevAmAM AvI che. eja spanAnI bhAvanAne dhyAnamAM rAkhIne sUtrakAre A uttarasUtre kahyAM chehNtaa goyamA ! loyaMte aloyaMta phusai, aloyate vi loyataM phusai " sonI yAre tarapha jo alAka ja che tA e vAta svAbhAvika ja che, ke leAkAnta, aleAkAntane ane aleAkAnta, leAkAntanA sparza kare. e vAta tA ame pahelAM ja khatAvI cUkayA chIe ke lAkanA je aMtima bhAga che tene leAkAnta kahe che ane alekanA je aMtima bhAga che tene aleAkAnta kahe che. leAkanA antima bhAga alA kanA sparza kare che eTaluM ja nahIM paNa yuktinI ane ThekANe samAnatA hovAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saMyogi bhUtalaM bhavati tadA bhUtalasya ghaTena saha saMyogAbhAvo bhavati, tatkasya hetoH ? saMyogasyobhayattitvaniyamAt tadyathA-ghaTasya bhUtale saMyogo bhavati tatkAle bhUtalasyApi saMyogo ghaTe bhavatyeva, tathaiva prakRtepi yadA lokAntasyAlokAntena saha sparzastadA'lokasyApi lokAntena sparzo'nivArita eva, ityAzaye. naica sUtrakRtA kathitam , ' aloyaMte vi loyaMta phusai' alokAntopi lokAntaM spRzati, yathA lokAntasyAlokAntena sparzastathA'lokAntasya lokAntena spoM bhavatyeveti, etAvAnevAtra bhedaH-yadA lokAntaH sparzanAyAH vizeSaNaM bhavati tadA samAnatA honeke kAraNa alokAnta bhI lokAnta kA sparza karatA hai, kyoM ki saMbaMdha jo hotA hai vaha dviniSTha arthAt eka dUsarese milA huA hotA hai, jaise-jaba ghaTasaMyogavAlA bhUtala hotA hai-arthAt ghaTa kA saMyoga jaba bhUtalase hotA hai-to jisa prakAra ghaTakA saMyoga bhUtala se hai usI prakAra se bhUtalakA bhI saMyoga ghaTase hai, kyoMki aisA niyama hai ki saMyoga saMbandha donoM hI padArthoM meM rahanevAlA hotA hai| jisa kAla meM ghaTa kA bhUtala ke sAtha saMyoga hotA hai, usa kAlameM bhUtalakA bhI saMyoga ghaTa ke sAtha hotA hI hai| isI taraha (yahAM para) bhI jaba lokAntakA alokAnta ke sAtha sparza hotA hai, taba aloka kA bhI lokAnta ke sAtha sparza honA bhI svataH prApta ho jAtA hai| isI Azaya se sUtrakArane aisA kahA hai ki "aloyaMte vi loyaMtaM phusai" alokAnta bhI lokAntakA sparza karatA hai| jaise lokAntakA alokAntake sAtha sparza hotA hai vaise hI alokAnta kA lokAntake sAtha sparza hotA hai| antara kevala kAraNe alakAnta paNa lekAntane sparza kare che. kAraNa ke je saMbaMdha hoya che te eka taraphI hoto nathI. paNa be taraphI hoya che. jema ke je ghaDAno saMga dharatI sAthe hoya te dharatIne soga ghaDAnI sAthe paNa hoya che ja. jevI rIte je kALe ghaDAne dharatI sAthe saMyoga hoya che te kALe dharatIne paNa ghaDAnI sAthe saMga hoya che. e ja pramANe je kAntane alekAnta sAthe sparza thato hoya te alekAntane paNa kAnta sAthe sparza thavAnI vAtanuM Apa Apa pratipAdana thaI jAya che. je lokAntane eka sAthe sparza thato hoya te alakAntane kAnta sAthe sparzarUpa saMbaMdha dUra karI zake evI kaI vyakti chaparI 1 me 1 2 sUtrAre cha , " aloyaMte vi loyaMta phusai" alekAnta paNa lekAntane sparza kare che" jevI rIte kAntano alekAnta sAthe sparza thAya che, evI ja rIte alakAntane paNa lekAnta sAthe sparza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedrikATIkA za. 1 6 su. 2 lokAntA lokAntasparzanAvarNanam 23 alokAntastAdRzasparzanAyA vizeSyaM, yadA tu alokAntaH sparzanAyAH vizeSaNaM bhavati tadA lokAntaH sparzanAyAH vizeSyaM bhavati kintu sparzAzrayatvaM tu ubhayoH samAnameva, vizeSaNavizeSyabhAve eva kevalaM vailakSaNyamiti / evameva bhAvanAprakAraH sarvatrAmitre'pi karaNIya iti / punagaitamaH praznayati ' taM bhaMte ! kiM puDhaM phusai apuDhaM phusa' tad bhadanta kiM spRSTaM spRzati aspRSTaM spRzati, he bhadanta yo'yaM lokAntaH spRzati alokAntaM tat kiM spRSTamalokAntaM spRzati aspRSTaM vA spRzatIti praznAzayaH, bhagavAnAha - " jAva niyamA chaddirsi phula " yAvat niyamAt SadizaM spRzati, itanA hI rahatA hai ki jaba lokAnta sparzanA kA vizeSaNa banatA hai taba alokAnta usa sparzanA kA vizeSaNa nahIM rahatA hai aura jaba alokAnta sparzanA kA vizeSaNa hotA hai taba lokAnta usa sparzanA kA vizeSaNa nahIM rahatA hai parantu sparzAzrayatva meM koI bheda nahIM AtA hai| yaha to donoM jagaha meM samAna hI rahatI hai| sirpha vizeSaNavizeSya saMbaMdha meM hI antara rahatA hai / isI taraha se bhAvanA kA prakAra sarvatra Age AnevAle sUtroM meM bhI kara lenA cAhiye / " taM bhaMte! ki puDhaM phusai, apuDhaM phusai " yaha prazna hai, isa kA tAtparya isa prakAra se hai ki he bhadanta ! jo yaha alokAntakA sparza karatA hai so kyA vaha alokAnta spRSTa hotA hai taba lokAnta usa alokAnta kA sparza karatA hai ki vaha alokAnta aspRSTa hotA hai taba lokAnta usa alokAntakA sparza karatA hai ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki ( jAva niyamA chaddisiM phusai ) yAvat isa niyama se thAya che. taphAvata eTalA ja rahe che ke jyAre leAkAnta spanAnuM vizeSaNa ane che tyAre aleAkAnta te spanAnuM vizeSaNa rahetuM nathI, ane jyAre aleAkAnta sparzanAnuM vizeSaNa ane che tyAre leAkAnta tepanAnuM vizeSaNa rahetuM nathI. paraMtu spanAnA AzrayapaNAmAM koi bheda paDatA nathI. te te banne jagyAe samAna ja rahe che kevaLa vizeSaNa ane vizeSyanA saMbaMdhamAM ja phera rahe che. eja pramANe bhAvanAne prakAra paNa sarvatra AgaLanA sUtrAmAM karI levA joie. ta bhaMte! kiM puTThe phusai, apuTThe phusai ? " A praznanuM tAtparya A pramANe che-- he pUjya ! zuM aleAkAnta pRSTa hoya che tyAre leAkAnta aleAkAntanA kare che. ke aleAkAnta, aspRSTa hoya che tyAre leAkAnta. aleAkAntane 1re che ? ten| uttara prabhumA pramANe Aye che- ( jAtra niyamA chaddisiM phusai ) yAvat te niyamathI chame dvizAkhamA sparza hare che. meTo spa spa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 bhagavatI sUtre " yo'yaM lokAntaH spRzatyalokAntaM tanniyamataH spRSTameva, adhagAhitameva saviSaya me cAnupUryaiva spRzatItyAdi, iti bhAvaH, iha yAvat zabdena pUrvaprakaraNapaThitAvabhAsanapAThaH sarvopi saMgrAhyaH, kintu 'obhAsaH' ityasya sthAne 'phusaH' iti paThanIyam / atha dvIpasAgarAdisparzanAmAha - "dIvaMte' ityAdi, ' dIvaMte bhaMte ! sAgaraMta phusai sAgaraM vadataM phusai " dvIpAnto bhadanta ! sAgarAntaM spRzati sAgarAntopi dvIpAntaM spRzati kim ? bhagavAnAha - 'haMte 'tyAdi, 'haMtA jAva niyamA chadisi phusa ta gautama! yAvanniyamAt SaDUdizaM spRzati, niyamato dvIpAntaH chahoM dizAoM meM sparza karatA hai| arthAt jo yaha lokAnta alokAnta kA sparza karatA hai so vaha alokAnta spRSTa hI hotA hai, avagAhita hI hotA hai, saviSaya hI hotA hai, AnupUrvIyukta hI hotA hai tabhI jAkara lokAnta alokAnta kA sparza karatA hai, ityAdi / yahAM " yAvat " zabda se pUrva prakaraNa meM avabhAsanA ke prakaraNa meM paThita samasta pATha grahaNa kiyA gayA hai| vahAM vaha pATha avabhAsanA ke sAtha lagAyA jAtA aura yahAM vaha sparzanA ke sAtha lagegA isaliye " o bhAsaha " kI jagaha "phusaha " aisA bolanA caahiye| aba sUtrakAra dvIpa, sAgara Adi kI sparzanA ke viSaya meM kathana karate hue kahate haiM ki - ( dIvaMte bhaMte ! sAgarantaM phusai, sAgaraMte vi dIvataM phusai) he bhadanta ! kyA sAgarAnta dIpAnta kA sparza karatA hai? aura kyA dvIpAnta sAgarAntakA sparza karatA hai ? taba isa prazna kA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki - ( haMtA jAva niyamA chafi saha ) hAM gautama ! yAvat niyama se chahoM dizAoM kA - jyAre leAkAnta aleAkAntane sparza kare che tyAre te aleAkAnta pRSTha ja hAya che, avagAhita ja hAya che, viSaya ja hoya che, ane AnupUrvIyukta 4 hAya che. ahIM " yAvat " pahathI pUrvanA avalAsanAnA azzubhAM uDesa tamAma pATha grahaNa karavAmAM AvyA che. tyAM te sUtrapATha avabhAsanAne lAgU paDe che nyAre sahIM te yA sparzanAne lAgU pADavAno che. te ara" obhA* sai " ne Age " phusai " uDevu lehaye. have sUtrakAra dvIpa sAgara vagerenI spanAnA viSayamAM kathana karatAM kahe che hai- (dIvaMte bhaMte! sAgarata phusai, sAgarante vi dIvaMta phusai ?) De lagavan ! zu' sAgarAnta dvIpAntane sparza kare che ? ane dvIpAnta sAgarAntanA sparza kare che? uttara - (haMtA jAva niyamA chaddisi phusai) DA, gautama ! yAvat niyamathI chae dizAonA sparza kare che, eTale ke niyamathI sAgarAntanA dvIpAnta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadrikATIkA za. 1 u. 6 sU0 2 dvIpasAgarAdisparzanAvarNanam sAgarAntaM spRzati sAgarAntopi dvIpAntaM spRzati, tatrApi UrdhvAdhastiryagAdiSu sarvatraiva sparzanA bhavatyeveti bhAvaH, yathA lokAntAdisUtre bhAvanA kRtA tathA dvIpAntasAgarAntasUtreSvapi bhAvanA kartavyaitra, kevalaM dvIpAntAdisUtreSu ayaM bhedaH, tathAhi 'chaddisi' ityasyeyaM bhAvanA - yojana sahasrAvagADhAH dvIpAH samudrAzva bhavati, tatazvopari vidyamAnAn adhazca vidyamAnAn dvIpasamudrayoH pradezAnAzrityordhvAdhaH dizoH sparzanA vaktavyA, dvIpasamudrayoH pUrvapazcima dakSiNottaradizAstu matItA eva sarvata eva dvIpAdipradezAnAmavasthAnAt / punaH praznayati ' evaM eeNaM abhilAveNaM udayaM poyataM phusara, chidaMte dUsaMtaM, chAyaMte AyavaMtaM' evametenAbhilApena udakAntaH potAntaM spRzati, chidrAnto dRSyAntaM, chAyAnta AtapAntaM spRzati, sparza karatA hai / arthAt niyama se sAgarAnta kA dvIpAnta sparza karatA hai aura dvIpAnta bhI sAgarAnta kA sparza karatA hai| yahAM para bhI Urdhva, adhaH tiryaga Adi meM sarvatra hI sparzanA hotI hai| jaise lokAntAdi sUtra meM bhAvanA kI gaI hai usI prakAra se dvIpAnta aura sAgarAnta sUtroM meM bhI bhAvanA kara lenI cAhiye / kevala dvIpAntAdi sUtroM meM jo bheda hai vaha isa prakAra se hai - " chaddisi" isa sUtra kI aisI bhAvanA hai ki dvIpa aura samudra hajAra yojana avagADha haiM isaliye dvIpa aura samudroM ke Upara nIce vidyamAna pradezoM ko Azrita kara ke UrdhvadizA aura adhodizA kI sparzanA kahanI cAhiye / dvIpa samudro meM pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNa ye cAra dizAe~to prasiddha hI haiM, kyoMki dIpAdikoM ke pradezoM kA avasthAna cAroM ora hI hotA hai / ( evaM eeNaM abhilAveNaM udayaMte poyataM phusai chidaMte dUsaMtaM, chAyaMte AyavaMtaM) he bhadanta ! to kyA isa prakAra se isa abhi orea kathana se pAnIkA anta pota - jahAja - naukA ke aMtako, sparza karatA 25 sparza kare che ane dvIpAntane sAgarAnta spa kare che. ahIM paNa U, adhaH ane tigU vageremAM satra spardhAnA thAya che. je rIte lokAntAdi sUtramAM bhAvanA samajAvavAmAM AvI che te rIte dvIpAnta ane sAgarAntasUtreAmAM yA bhAvanA sama sevI dvIyAntAhi sUtrobhAM ta ATasona leha che-' chaddisiM" A sUtranI bhAvanA evI che ke dvIpa ane samudra eka hajAra ceAjanamAMja avagADha che. te kAraNe dvIpa ane samudronA upara nIce vidyamAna pradezanA Azraya karIne ja udhvadizA ane AdheArdizAnI sparzanA kahevI joie dvIpa ane samudromAM pUrva, pazcima, uttara ane dakSiNa e cAre dizAe tA prasiddha ja che. kAraNa ke dvIpa vagere pradezonuM avasthAna cAre tarapha hAya ja che. dUsata, chAya te Ayava ta ? ) kathana pramANe pANIne ? chedano antabhAga vastranA (eeeNaM abhilAveNaM udayate pAyaMta phusai chiddate he bhagavan! te zuM A prakAre A abhilApanA aMtima bhAga jahAjanA aMtima bhAgano sparza kare che bha-4 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - bhagavatIsUtre bhagavAnAha-'jAva niyamA chadisi phusai' yAvat niyamAt SaDdirza spRzati, tatrodakAnto nadyAdhudakAnta potAntaM naukAyA antabhAgaM spRzati, atrocchAyApekSayA urdhAdhaHpradezau kalpayitvA udhiodizoH sparzanA jJAtavyAH, athavA jale nimajjanAnantaramUrdhAdhodizorucchAyApekSayA sparzanA vAcyA / 'chidaMte dUsaMta' iti chidrAnto dRSyAntaM spRzati, dUSyasya-vastrasyAntaH, dUSyAntaH, taM spRzati, atrApi vastrasyocchrAyamapekSya SaTsvapi dikSu sparzanAyAH bhAvanA karaNIyA, 'chAyaMte AyavaMta' chAyAnta AtapAntaM spRzati, atra chAyAbhedena SaDadiga bhAvanA evaM kartavyA-Atape gaganavartipakSiprabhRtidravyasya yA chAyA tadantazchAyAntaH hai ? chedakA anta vastra ke antako sparza karatA hai ? chAyA kA anta Atapake anta ko sparza karatA hai? to isa kA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki hAM gautama ! yAvat niyamase chahoM dizAoM kA sparza karatA hai| nadI Adi ke pAnIkA anta naukAke antabhAgakA sparza karatA hai| yahAM para ucchrAya-u~cAI kI apekSA se Urdhvapradeza aura adhaHpradezoM kI kalpanA karanI caahiye| isa prakAra ko kalpanAse UrdhvadizA aura adhodizA kI sparzanA jAnanI cAhiye / athavA jala meM DUbaneke bAda UrcadizA aura adhodizA kI sparzanA ucchAyakI apekSAse kahanI cAhiye / "chidaMte dUsaMtaM " chidrAnta dUSyAnta kA sparza karatA hai| dRSya zabda kA artha vastra hai / vastra kA antabhAga dRSyAnta hai| yahAM para bhI vastra kI, U~cAI kI apekSA kara ke chahoM dizAoM meM sparzanAkI bhAvanA karano caahiye| chAyA kA anta Atapa ke antakA sparza karatA hai| yahA~ chAyA ke bhedase 6 dizA kI bhAvanA isa prakAra se karanI cAhiye-AtapameM antabhAgane sparza kare che? chAyAne antabhAga taDakAnA antabhAgane sparza recha ? ten| uttara bhagavAna 2 // pramANe mApe cha-7, gautama ! yAvat chaye dizAone sparza kare che. temAM pANIne aMtabhAga jahAjanA aMtabhAgane sparza kare che. ahIM UMcAinI apekSAe Urdhva pradeza ane adhaHpradezanI kalpanA karavI joIe. athavA mAyA pachI azA ane maghAhizAnI 25zanA ucchAya (yA) nI apekSA kI nase. " chidaMte dusata" chidrAntamA pyAntanAganI 25 recha "ya" seTale "va" vakhanA matamAna pyAnta 4 cha. maDI vastranI UMcAInI apekSAe e dizAomAM sparzanAnI bhAvanA karavI joIe. chAyAno aMtabhAga taDakAnA aMtabhAgane sparza kare che. ahIM chAyAnA bhedathI cha dizAnI chAyAne bhAva A pramANe samaje-taDakAmAM AkAzamAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 13.6sU03 prANAtipAtAdi 18)pApasthAnakriyAvarNanam 27 sa ca chAyAnta AtapAntaM caturvapi dikSu spRzati, tathA tasyA eva chAyAyA bhUmeH sakAzAt tad dravyaparyantaM yAvaducchrAyo vidyate tatazca chAyAnta AtapAntamUrdhvamadhazva spRzati / athavA tayoreva chAyA''tapayoH pudgalAnAmasaMkhyeyapadezAvagAhitvAt ucchrAyasadbhAvaH, tatsadbhAvAd adhiovibhAgasyApi sadbhAvaH, tatazca chAyAnta AtapAntamUrdhvamadhazca spRzatIti, etatsarvamadhikRtyAha-jAva niyamA chadisi phusai' yAvat niyamAt paDadizaM spRzatIti bhAvaH ||mu02|| // iti sprshnaavicaarH|| atha kriyAvicAraHnirUpyateiha sparzanAyA adhikArAt prANAtipAtAyaSTAdazapApasthAnajanitakarmaNaH gagana meM ur3ate hue pakSI Adi dravyakI jo chAyA, isa chAyAkA jo anta vaha chAyAnta hai| vaha chAyAnta Atapa ke aMtako cAroM dizAoM meM sparza karatA hai| tathA-usI chAyAkI U~cAI jo bhUmi se lekara jisa kI vaha chAyA hai vahAMtaka hai vaha usa chAyA kA anta hai| vaha chAyAnta AtapAnta ko u~ce nIce sparza karatA hai| athavA-jo pudgala hote haiM ve asaMkhyAta pradezAvagAhI hote haiN| chAyA aura Atapa ye pugala haiN| isaliye ina donoM meM ucchrAyakA sadbhAva hone ke kAra ga Urdhva aura adhovibhAga ho jAtA hai| isase chAyAnta AtapAnta ko UMce aura nIce sparza karatA hai| ina sabako adhikRta karake sUtrakAra ne " jAva niyamA chadisi phusai" aisA kahA hai ||suu02|| // sparzanAvicAra samApta / uDatAM pakSI vagerenI je chAyA paDe che te chAyAnA acbhAgane chAyAnta bhAga kahe che. te chAyAnta bhAga taDakAnA antabhAgane cAre dizAomAM spaze che. tathA-pRthvInI apekSAe jenI te chAyA che tyAM sudhInI UMcAIne te chAyAnI UMcAIkahe che. te chAyAne upara nIcenA antabhAge taDakAnA aMtabhAgane UMce tathA nIce paze che. athavA pudgale asaMkhyAta pradezAvagAhI hoya che. chAyA ane taDake paNa pula che te kAraNe te bannemAM UMcAIne sabhAva hovAthI Urva ane avibhAga banI zake che. tethI ja kahyuM che ke chAyAnta bhAga taDakAnA aMta bhAganA upara ane nIce sparza kare che. A badhAnI apekSAe ja sUtra412 " jAva niyamA chiddisiM phusai " yAvat niyamayI 72 hiza252 cha, se ukhu / sU. 2 // sparzanAvicAra samApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 bhagavatIsUtre sparzanAmadhikRtyAha-'atthi' ityaadi| ___ mUlam-asthi NaM bhaMte ! jIvA NaM pANAivAyakiriyA kajjai, haMtA asthi / sA bhaMte ! kiM puTThA kajjai, apuTThA kajai, jAva nivvAghAeNaM chadisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM siya caudisiM, siya paMca disi / sA bhaMte kiM kaDA kajjai, akaDA kajjai?,goyamA! kaDA kajai no akaDA kji| sA bhaMte kiM attakaDA kajjai parakaDA kajjai tadubhayakaDA kajjai / goyamA! attakaDA kajjai no parakaDA kajjai, no tadubhayakaDA kajai, sA bhaMte ! kiM ANuputvikaDA kajai, aNANupusvikaDA kajjai?, goyamA ! ANupuzvikaDA kajjai,No aNANupuzvikaDA kajai, jA ya kaDAjAya kajjai, jA ya kajjissai savvA sA ANupuTvikaDA No aNANuputvikaDa-tti vattavvaM siyaa| atthi paM bhaMte neraiyANaM pANAivAyakiriyA kajjai?, haMtA asthi / sA bhaMte!, kiM puTTA kajjai apuTThA kajjai?, jAva niyamA chadisi kajjai, sA bhaMte kiM kaDA kajjai akaDA kajjai, taM ceva jAva No aNANuputvikaDa-tti vattavvaM siyaa| jahA neraiyA tahA egidiyavajjA bhANiyavvA jAva vemaanniyaa| egidiyA jahA jIvA tahA bhANiyavvA / jahA pANAivAe tahA musAvAe, adiNNAdANe, mehuNe, pariggahe, kohe jAva micchAdasaNasalle, evaM ee aTThArasa, cauvAsaM daMDagA bhANiyavvA, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM jAva viharai // sU0 3 // __chAyA-asti khalu bhadanta jIvAnAM prANAtipAtaH khalu kriyA kriyate ! hanta asti, sA bhadanta kiM spRSTA kriyate aspRSTA kriyate yAvanirvyAghAtena padizam vyAghAtaM pratItya syAttridizaM, syAccaturdizaM, syAtpazcadizam 'sA bhadanta! kiM kRtA kriyate akRtA kriyate?, gautama ! kRtA kriyate no akRtA kriyate / sA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.1u.6sU03 prANAtipAtAdi(18)pApasthAnakriyAvarNanam 29 bhadanta ! kimAtmakRtA kriyate parakRtA kriyate tadubhayakRtA kriyate?, gautama ! AtmakRtA kriyate no parakRtA kriyate no tadubhayakRtA kriyate / sA bhadanta ! kimAnupUrvIkRtA kriyate'nAnupUrvIkRtA kriyate?, gautama ! AnupUrvIkRtA kriyate no anAnupUrvIkRtA kriyate, yA ca kRtA yA ca kriyate yA ca kariSyate sarvA sA AnupUrvI kRtA no anAnupUrvIkRtA iti vaktavyaM syAt / asti bhadanta ! nairayikANAMpAgAtipAte kriyA kriyate?, haMta asti, sA bhadanta! kiM spRSTA kriyate'spRSTA kriyate?, yAvaniyamAtU paDdizaM kriyate / sA bhadanta ! kiM kRtA kriyate akRtA kriyate, tadeva yAvanno anAnupUrvIkRtA iti vaktavyaM syAt / yathA nairayikAstathA ekendriyavarjA bhagitavyA yAvadvaimAnikAH ekendriyA yathA jIvAstathA bhnnitvyaaH| yathA prANAtipAte tathA mRpAvAdeH adattAdAne , maithune, parigraheH, krodheyAvanmithyAdarzanazalye, evamete'STAdaza caturviMzatirdaNDakA bhaNitavyAH tadevaM bhadaMta tadevaM bhadaMta iti bhagavAn gautamaH zramaNaM bhagavantaM yAvadviharati ||suu03|| TIkA-'asthi NaM bhaMte ' asti khalu bhadanta ! 'jIvANaM' jIvAnAM 'pANAivAyakiriyA kajjai' prAgAtipAtakriyA kriyate = kriyA bhavati kim ? / bhagavAnAha-'haMte 'tyaadi| " haMtA atthi" hanta asti, hanteti sviikaare| tathA ca he gautama ! jIvAnAM prANAtipAtakriyA bhavati, punItamaH pRcchati'sA bhaMte kiM puTThA kajjai apuTThA kajjai ' sA kriyA bhadanta! kiM spRSTA kriyate kriyAvicArayahAM sparzanA kA adhikAra hone se prANAtipAta Adi aThAraha pApasthAnoM se utpanna karmoMkI sparzanA ko lakSya kara sUtrakAra kahate haiM-"asthi NaM bhaMte" ityAdi "asthiNaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAya0' ityaadi| TIkArtha-(asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyakiriyA kajjai) he bhadanta! jIvoM ke prANAtipAta kriyA hotI hai kyA ? (haMtA atthi) hAM gautama ! jIvoM ke prANAtipAtA kriyA hotI hai| (sAbhaMte! ki puTThA kajai, apuTThA kajai) he bhadanta ! vaha prANAtipAta kriyA jo jIvoM ke hotI hai so kriyAvicAra ahIM sparzanAnuM kathana cAlatuM hovAthI prANAtipAta vagere 18pApasthAnethI utpanna thayesa bhanI 25zanAne anusakSIne sUtrA2 4 cha-"asthi NaM bhaMte ! tyAdi. TIpatha-(atthiNaM bhate! jIvANaM pANAivAyakiriyA kajjai ?) 3 sAvan ! zu. vAne prAtipAtamA (DiMsA) liyA thAya cha ? (hatA goyamA !) DA. gautama ! vAne prAtipAta yA thAya che. (sA bhate / kiM puTThA kajjai, apudrA kajai) 3 sAvan vAne ke pratipAtamA liyA thAya cha ta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra aspRSTA kriyate ? jIvAH sA kriyA sparzanato bhavati asparzanato veti praznAzayaH, bhagavAnAha-'jAve 'tyAdi / 'jAva' yAvat 'nivyAghAeNaM chaddisi' nirvyAghAtena padizam yadi kadAcit vyAghAto na bhavet tadA SaTU svapi dikSu jIvAnAM prANAtipAtakriyA bhavati yadi kadAcit vyAghAtaH syAttadA na SaTsu dikSu sA bhavati kintu yatra yatra vyAghAtastAM tAM dizaM parityajya zeSAsu vyAdidizAsu sA kriyA bhavatItyAzayena kathayati-'vAghAyaM' ityAdi / 'vAghAyaM paDucca' vyAghAtaM pratItya 'siya tidisi, siya cauddisi, siya paMcadisiM ' syAt tridizaM, syAccaturdizaM, syAt paJcadizam , vyAghAtazcAlokaH, yasya yatrAlokaH pratibandhako bhavati tasya tatra kriyA na bhavati, tathA ca dikkoNe'vasthitasya jIvasya tridizi alokavyAptatayA zeSadiktraye eva prANA kyA vaha unheM sparza kara ke hotI hai yA binA sparza kiye hI hotI hai ? pUchane kA Azaya yaha hai ki jIvoMke jo prANAtipAtakriyA hotI hai vaha unheM sparza karake hotI hai yA sparza nahIM karake hotI hai ? / bhagavAn isa kA uttara dete hue kahate haiM ki (jAva nivAghAeNaM chadisiM ) yAvat nirvyAghAta se vaha chahoM dizAoM meM aura (vAghAyaM paDucca siya tidisi siya caudisiM, siya paMcadisiM) vyAghAta kI apekSA se kabhI vaha tIna dizAoM meM kabhI cAra dizAo meM aura kabhI vaha pAMca dizAoM meM bhI hotI hai| tAtparya yaha hai ki yadi vyAghAta-rukAvaTa-na ho to vaha jIvoM ke prANAtipAta kriyA pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa ina dizAoM meM aura UrdhvadizA evaM adhodizA ina chahoM dizAoM meM rahe hue jIvoM ke hotI hai aura yadi vyAghAta ho to jahAM jahA~ vyAghAta hotA zuM temane sparza karIne thAya che ke sparza karyA vinA thAya che? A praznanuM tAtparya e che ke jI vaDe prANAtipAtanI je kiyA thAya che te kriyA te jIvone sparza karIne thAya che ke sparza karyA vinA ja thAya che ? uttara-(jAva nivvAghAeNaM chadisiM vAghAyaM paDucca, siya tidisiM siya cauhisiM, siya paMcadisiM) " yAvat " niyAdhAtanI apekSA te yA cha dizAmAM thAya che. ane tyAghAtanI apekSAe kyAreka traNa dizAmAM, kyAreka cAra dizAmAM kyAreka pAMca dizAomAM te kiyA thAya che. kahevAnuM tAtparya e cha :- vyAdhAta-3442- jaya te! pUrva pazcima. uttara dakSiNa, aq ane adhe dizAmAM jenI prANAtipAta kriyA thAya che ema kahevAmAM Ave che. paNa je vacamAM vyAghAta (rUkAvaTa) hoya te jyAM jyAM rUkAvaTa hAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.1706sU03 prANAtipAtAvi(18 pApasthAnakriyAvarNanam 31 tipAtakriyA bhavati / yadA tu digdvaye eva alokastadA dikcatuSTaye prANAtipAta kriyA bhavati, yadA ekatra digvibhAge evAlokAtmakaH pratibandhastadA paJcasu dikSu prANAtipAtakriyA bhavati, vyAghAtAbhAveSaTsvapi, evaM ca tri-catuH-paJca-SaTrasvapi dikSu prANAtipAtakriyA jaayte| 'sA bhaMte sA kriyA prANAtipAtarUpA he bhadanta! 'ki kar3A kannai akaDA kajjaI' kiMkRtA kriyate akRtA kriyate? kiM kRtA jovena niSpAditA hai usa 2 dizA ko chor3akara zeSa tIna, cAra Adi dizAoM meM hI vaha jIvoM ke prANAtipAta kriyA hotI rahatI hai / kabhI vaha tIna dizAoM meM rahe hue jIvoM ke hotI hai, kabhI cAra dizAoM meM rahe hue jIvoM kehotI hai, kabhI pAMca dizAoM meM rahe hue jIvoMke hotI hai| vyAghAta kA tAtparya hai pratibaMdhaka jisa jIva ko jahAM aloka pratibaMdhaka hotA hai usa jIva ke vahAM kriyA nahIM hotI hai| kiptI eka dizA meM avasthita jIva ke prANAtipAta kriyA zeSa tIna dizAoM meM hI taba hotI hai ki jaba tInoM dizAoM meM alokakI vyApti hotI hai| jaba do hI dizA oM meM aloka vyApta hotA hai taba cAra dizAoM meM hI prANAtipAta kriyA hotI hai| jaba eka hI digvibhAga meM alokAtmaka pratibandhaka hotA hai taSa pAMca dizAoM meM jIvoMke prANAtipAta kriyA hotI hai| isa taraha tIna, cAra, pAMca aura chaha dizAoM meM jIvoM ke prANAtipAtakriyA hotI hai| (sAbhaMte!) he bhadanta ! vaha prAgAtipAtA kriyA (kiM kaDA kajai akaDA kajjai ) kyA kRta hotI hai ? yA akRta hotI hai ? jo kriyA jIva ke dvArA niSpAdita hotI hai vaha kriyA kRta kahalAtI hai| te te dizAone choDIne bAkInI traNa, cAra vagere dizAomAM ja jIne prANAtipAta kiyA thatI rahe che. kyAreka te traNa dizAomAM jIvone thAya che, kyAreka cAra dizAomAM jIvane thAya che ane kyAreka pAMca dizAmAM jIvane prANAtipAta kiyA thAya che. vyAghAta eTale avarodha athavA pratibaMdhaka vastu. je kaI jIvane jyAre aloka pratibaMdhaka hoya che tyAre te jIvane tyAM kiyA thatI nathI. jyAre traNa dizAmAM alekanI vyApti hoya che tyAre diphakaNamAM jIvane prANAtipAta kriyA bAkInI traNa dizAomAM ja thAya che. jyAre e dizAmAM ja alaka vyApta hoya che. tyAre cAra dizAomAM ja prANAtipAta kiyA thAya che jyAre eka ja digvibhAgamAM alokAtmaka avarodha hoya che tyAre pAMca dizAomAM jIvanI prANAtipAta kriyA thAya che. avarodhanA abhAve chae dizAomAM thAya che. A rIte traNa, cAra, pAMca ane cha dizAomAM pane pratipAta yA thAya che. prazna-(sA bhaMte' ki kaDA kajjai akaDA kajjaI) he bhagavana ! te prANAtipAtarUpa kiyA kRta hoya che ke akRta hoya che je zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatIsUtre bhavati ? akRtA vA bhavati, bhagavAnAha - ' goyame' - tyAdi / 'goyamA' he gautama! 'kaDA kajjai no akaDA kajjai' kRtA kriyate no akRtA kriyate, akRtasya karmaNo'bhAvAt karma tatkRtameva bhavati nAnyathA kriyayA'janyatve - karmatvameva na bhavediti / punaH karmaviSaye eka praznayati 'sA mate ' ityAdi, 'sA bhante kiM attakar3A kajjai parakar3A kajjai tadubhayakar3A kajjai ? ' sA bhadaMta kim AtmakRtA kriyate parakRtA kriyate tadubhayakRtA kriyate, sA prANAtipAtarUpA kriyA kiM svena kriyate pareNa svaparAbhyAM veti praznaH / bhagavAnAha - -' goyame ' tyAdi, 'goyamA ' he aura jo aisI nahIM hotI hai vaha akRta kahalAtI hai / bhagavAn isa kA uttara dete hue kahate haiM ki ( goyamA ! kaDA kajjai ) he gautama! prANAtipAtarUpa kriyA kRta hI hotI hai| (no akaDA kajjai ) vaha akUta nahIM hotI hai| jo akRta hotI to vaha kriyA hI nahIM kahalAtI / jo kriyA hotI hai vaha kRta hI hotI hai, akRta nahIM hotii| jo karane meM AtI hai vaha kriyA hai, kriyA arthAt karma / jo karma hai vaha kRta hI hotA hai, akRta nahIM hotaa| akRta meM karmastra kA abhAva hai / kriyA se utpanna nahIM mAnA jAve to vaha karma hI nahIM ho sakatA hai / (sA bhaMte! kiM atakaDA kajjai, parakaDA kajjai, tadubhayakaDA kajjai ?) he bhadanta ! yaha mAnA ki kriyA kRta hI hotI hai para vaha kyA AtmakRta hotI hai ? yA parakRta hotI hai ? yA Atma para donoM dvArA kuna hotI hai| yahAM sarvatra "kajjai" pada "bhavati" artha meM prayukta huA hai aisA jAnanA cAhiye / yaha prazna hai / isa kA uttara bhagavAn dete hue kahate haiM ki - ( goyamA ! antakaDA kajjai, No parakaDA kajjai, no tadubhayakaDA kriyA jIva vaDe thAya che te kriyAne kRta kahe che ane je kriyA jIva vaDe nathI thatI tene amRta he che. uttara- (goyamA ! kaDA kajjai no akaDA kajjai ) he gautama! prANAtipAtayaDiyA deta na hoya che, amRta hotI nathI, je amRta hAta te tene kriyA ja na kahI zakAta. je kriyA che te te kRta ja hAya che, akRta heAtI nathI. je karavAmAM Ave tenuM nAma kriyA athavA ka che. karma tA kRta ja hAya che, akRta hetuM nathI. akRtamAM ka paNAne abhAva ja hoya che. jo kriyAmAM akRtapaNuM mAnI levAmAM Ave te te ubha34 sa'lavI zaDe nahIM azna - ( sA bharate attakaDA kajjai, parakaDA kajjai, tadubhaya kaDA kajjai ? ) he bhagavan zuddha te DiyA AtmaGkRta hoya che, he parata hAya che, ke tadubhayakRta-AtmA ane para banne mAraphata kRta hAya che ? mahIM " kajjai pada " bhavati " nA arthamAM khadhe vaparAyuM che uttara- ( goyamA ! attakar3A phajjaI, No parakaDA kajjai, No tadubhayakaDA zrI bhagavatI sUtra : 2 dd Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.1306sU03 prANAtipAtAdi(18)pApasthAnakriyAvarNanam 33 gautama ! sA kriyA 'attakar3A kajjai ' AtmakRtA kriyate svenaiva saMpAditA bhavati sA kriyA 'No parakaDA kajjai ' no parakRtA kriyate, parakRtakriyAyAH svasmin sambandhAbhAvAt , nA tadubhayakar3A kajjai' no tadubhayakRtA kriyate, naiva tadubhayAbhyAmapi kriyA bhavatIti / punaH karmaviSaye eva praznayati-'sA bhate' sA bhadanta! ' sA kiM ANu pubdhikar3A kajjai-agANupucikar3A kajjai " kimAnupUrvIkRtA kriyate anAnupUrvIkRtA kriyate ? iti praznaH bhagavAnAha-'goyame' tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! ' ANupubdikaDA kajjai' AnupUrvIkRtA kriyate, AnupUrvI nAma pUrvAparakramabhAvena vyavasthAnam , pUrvapazcAdvibhAgarUpeNaiva kriyA bhavati, 'No aNANupubikaDA kajjai' no anAnupUrvIkRtA kriyate, kajjai ) he gautama ! vaha prANAtipAtArUpa kriyA jo kRta hotI hai so AtmakRta hI hotI hai, na parakRta hotI hai aura na ubhayakRta hI hotI hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki jo kriyA jisa jIva dvArA saMpAdita hotI hai so usa kriyA kA saMpAdanakartA svayaM vahI jIva hotA hai| aura koI dUsarA jIva nahIM hotaa| kyoMki dUsare jIvoM dvArA kRta kriyA kA apane sAtha koI saMbaMdha hI nahIM hotA hai isI kAraNa vaha svaparakRta bhI nahIM hotI hai| (sA bhaMte! kiM ANupuci kaDA kajjai? aNANupuzvikaDA kajjai?) he bhadanta jo yaha AtmakRta kriyA hotI hai so kyA vaha AnupUrvIse hotI hai ? yA binA AnupUrvI ke hotI hai ? he gautama ! kiyA AnupUrvI se hotI hai, anAnupUrvI se nahIM / jahA~ pUrvApara ke kramase vyavasthA hotI hai vaha AnupUrvI hai| kriyA pUrva aura pazcAtarUpa vibhAga se hI hotI hai| anAnupUrvI meM Age pIchekA vibhAga nahIM hotaahai| kajjai) gautama ! te prAtipAta35 ThiyA ta cha te mAtbhata 1 hAya che, parakata hotI nathI. ane ubhayakRta paNa hotI nathI. tAtparya e che ke je kriyA je jIvane hoya che, te kriyAne kartA te jIva pote ja hoya che, bIjo koI jIva hotuM nathI. kAraNa ke anya cha vaDe karAyelI kriyAne pitAnI sAthe koI saMbaMdha ja hotuM nathI. te kAraNe te kriyA parakRta ke ubhayakRta paNa DAtI thI. (mA bhaMte! kiM ANupubdhi kaDA kajjai, aNANupuTiva kaDA kajjai ?) he bhagavan ! te AtmakRta kiyA AnupUrvIthI thAya che ke AnupUrvI vinA thAya che? uttara-he gautama ! kiyA AnupUrvIthI thAya che anAnupUrvIthI nahi. jyAM pUrvAparanA kamathI vyavasthA thAya che tyAM kiyA anupUrvIthI thaI gaNAya che. kriyA pUrva ane pazcAtarUpa vibhAgathI ja thAya che. AnAnupUvImAM pUrva ke pachI krama heto nathI. pUrva ane pachI krama AnupUrvImAM ja hoya che. bha0 5 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre anAnupUrvI ca yatra pUrvAparavibhAgo na bhavetsA 'jA ya kar3A jA ya kajjaha' jA ya kajjissai' yA ca kRtA yA ca kriyate yA ca kariSyate, yA ca kriyA kRtA bhUtakAle, yA ca kriyA kriyate vartamAnakAle yA ca kriyA kariSyate bhaviSyatkAle 'sanyAsA ANupubdhikar3A' sarvA sA AnupUrvI kRtava saMjAtA kriyate kariSyate bhaviSyati ca No aNANupuzvikaDa'tti vattavyaM siyA' no anAnupUrvIkRteti baktavyaM syAt kriyA anukramapUrvikaiva kRtA kriyate kariSyate ca natvanukramamantareNeti, atha ca yA bhUtakAle kRtA idAnIM kriyate bhaviSyatkAle kariSyate ca sA sarvApi anukramapUrvikaica jAtA, bhavati, bhaviSyati ca, na tu anukramamantareNeti vaktuM zakyate eveti bhaavH| jIvasAmAnyamadhikRtya prANAtipAtakriyA gitA sAmprataM jIvavizeSa nArakAdikamadhikRtya prANAtipAtakriyAM vivecayitumAha -' asthi Na-mityAdi, Age pIche kA vibhAga AnupUrvI meM hI hotA hai isaliye AtmakRta kriyA AnupUrvI se hI hotI hai / (jA ya kaDA jAya kajjai, jA yakajjissai, savvA sA ANupucikaDA ) jo kriyA bhUtakAla meM ho cukI hai, jo kriyA vartamAnakAla meM ho rahI hai, aura jo kriyA bhaviSyatkAlameM hogI-vaha saba kriyA AnupUrvI se pahile ho gaI hai, vartamAna meM hotI hai aura bhaviSyat meM hogii| ( No aNANupubdhikaDatti vattavvaM siyA) anAnupUrvIse nahIM, isa prakAra jAnanA caahiye| tAtparya yaha hai ki bhUta vartamAna, aura bhaviSyatkAlIna kriyA AnupUrvIse-anukrama se-hI huI hai, hotI hai, aura hogI anukramake binA kriyA na huI hai, na hotI hai aura na hogii| isa prakAra jIvasAmAnya ko lakSya karake prANAtipAtakriyA kA varNana kiyA, aba nArakAdijIvavizeSako lekara prANAtipAtakriyA kA tAro mAtbhata chiyA mAnupUrvIthI / thAya che. (jA ya kaDA jA ya kajjai, jA ya kajjissai savvA sA ANupubdhi kaDA) 2 yA bhUtabhA cha, kriyA vartamAnakALamAM rahI che, ane je kiyA bhaviSyakALamAM thaze te badhI kiyAe bhUtakALe AnupUrvIthI ja thaI hatI, vartamAnakALe thAya che ane bhavi jyamA paY thaza. (No aNANupuzvikaDa tti vattavya siyA ) 52tu sanAnubhavIthI nahI eTale ke bhUta, vartamAna, ane bhaviSya kALanI kriyA AnupUrvIthI ja thaI che. ane thaze. paraMtu anAnupUvathI keIpaNa kiyA thaI nathI thatI nathI ane thaze paNa nahIM. A rIte sAmAnya jIvane anulakSIne prANAtipAta kriyAnuM varNana karyuM. have nArakAdi vizeSa prakAranA jIvone anulakSIne sUtrakAra prANA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 13.6sU03 prANAtipAtAdi 18)pApasthAnakriyAvarNanam 35 'asthi NaM bhaMte' asti khalu bhadanta 'neraiyANaM pANAivA kiriyA kajjaI' nairayikANAM prANAtipAte f yA kriyate bhavati kim? nArakajIvAnAmapi kim mANAtipAtakriyA bhavatIti praznAzayaH / bhagavAnAha- haMte'-tyAdi, 'haMtA asthi' hanta gautama ! asti nArakANAmapi prANAtipAtakriyA bhavatItyarthaH / 'sA bhaMte" sA mANAtipAtakriyA bhadanta! ki 'puTThA kajjai apuTThA kajjai ' spRSTA kriyate aspRza kriyate ? he bhadanta ! yA ca prANAtipAtakriyA nArakajIvAnAM bhavati sA ki spRSTA'spRSTAveti praznAzayaH / bhagavAnAha-'jAva niyamA chadisi kajjA' yAvat niyamAt padizaM kriyate, spRSTaiva kriyA bhavati na tu kadAcit , aspRSTA kriyA bhavatItyAdi yAvacchandagrAhyaM sarvamapi prakaraNaM sAmAnyajIvaprakaraNavadvijJeyam / atrAyaM vizeSa:-'niyamA chadisiM' iti / tathAhi-" taM bhaMte kaidisaM sUtrakAra vivecana karate haiM-(asthi NaM bhaMte ! gairaiyANaM pANAivAyakiriyA kajjai ?) he bhadanta ! nAraka jIvoM ke bhI kyA prANAtipAtakriyA hotI hai ? (haMtA atthi) hAM gautama ! nArakajIvoM ke bhI prANAtipAta kriyA hotI hai| (sA bhaMte !kiM puTThA kajjai, apuTThA kajjai ? ) he bhadanta ! nArakajIvoM ke jo prANAtipAta kriyA hotI hai vaha spRSTa huI hotI hai ki aspRSTa huI hotI hai| (jAva niyamA chadisi kajjai ) he gautama ! yAvat vaha niyama se chahoM dizAoM meM hotI hai| tAtparya yaha hai ki vaha prANAtipAta kriyA spRSTa huI hI hotI hai| kriyA aspRSTa huI kabhI bhI nahIM hotI hai / ityAdi samasta prakaraNa jo yahAM yAvat zabda se grahaNa kiyA hai vaha sAmAnyajIvagata prakaraNa kI taraha lagA lenA caahiye| yahAM para yaha vizeSatA hai "taM bhaMte ! kaidisaM kiriyA kajjai ?" goyamA ! niyamA chaddisiM" aisA AlApa kahanA cAhiye, tAtparya yaha hai ki nAra tipAta yAtuM viveyana 42 cha- ( asthiNaM bhaMte ! NeraiyANaM pANAivAyakiriyA kajjai ?) pralo! zu nA24 cvAne 5 prAtipAtamA liyA thatI hAya cha ? " haMtA atthi" hI, gautama ! nA24 7vAne 54 prANAtipAtamA liyA thAya che. (sA bhaMte ! ki puTThA kajjai, apuTThA kajjai ?) upramA! nA24, jIne je prANAtipAta kiyA thAya che te zuM jIvone sparza 4zane thAya cha, 25za yA vinA thAya cha ? utta2-( jAva niyamA chihisi kajjai) gautama ! te niyamathI cha hizAsAmA 25 // 4zana thAya che. tyAM sudhI sUtrapATha grahaNa kare. tAtparya e che ke te praNAtipAtarUpa kriyA sparza karIne ja thAya che, sparza karyA vinA thatI nathI. ItyAdi samasta pATha sAmAnya jIvanA viSayamAM kahyA pramANe ahIM paNa grahaNa karavo. paNa ahIM (nArakAmAM) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 bhagavatI sUtre kiriyA kajja ? goyamA / niyamA chadisi' evamAlApo vAcyaH / nArakANAM niyamAt SaTsvapi dikSu kriyA bhavati, iti bhAvaH / 'sA maMte' sA bhadanta ! 'kiM kar3A kajjai akar3A kajjai' kiM sA kRtA kriyate'kRtA kriyate ? yA kriyA nArakANAM kriyate sA kiM kRtAkRtA veti praznAzayaH / bhagavAnAha - ' taM ceve'tyAdi, 'taM caiva jAva No aNANuputrikaDa-tti vattavvaM siyA " tadeva yAvat no anAnupUrvIkRteti vaktavyaM syAt pUrvoktameva sarvam, atra yAvacchandAdayaM pAThaH saMgrAhyaH'goyamA ! kar3A kajjai no akar3A kajjai / sA bhaMte kiM atakar3A kajjai parakar3A kajjaha tadubhayakar3A kajjaha ? goyamA ! atakar3A kajjai, No parakar3A kajjai, No tadubhayakar3A kajjai / sA bhaMte ! kiM ANupuvvikar3A kajjai " / kajIvoM ke niyamase chahoM dizAoM meM kriyA hotI hai, (sA bhaMte! kiM kaDA kajjai ? akaDA kajjai ?) he bhadanta ! nArakajIvoM ke jo chahoM dizAoM meM prANAtipAtakriyA hotI haiM so kyA vaha kRta hotI hai ki akRta hotI hai ? ( taM caiva jAva No aNANupuccikaDanti vaktavvaM siyA ) yaha saba pahile kI taraha hI jAnanA cAhiye / aura yaha saba " No aNANupuvvi kaDanti vattavvaM siyA " yahAM taka grahaNa karanA cAhiye / tAtparya isakA yaha hai ki nAraka jIvoM dvArA jo prANAtipAtakriyA hotI hai vaha AtmakRta hI hotI hai, parakRta yA ubhayakRta nahIM hotI, aura vaha kriyA anukramapUrvaka hI hotI hai / yahI bAta yahAM yAvat zabda se gRhIta hue " goyamA ! kaDA kajjai, No akaDA kajjai / sA bhaMte! attakaDA kajjaha, parakaDA kajjai, tadu " ye vizeSatA che " taM bhaMte ! kaidisaM kiriyA kajjai ? " " goyamA ! niyamA chaddisi " bheve| sUtrAsAya 2vo lebhe bhAvArtha me che haiM nAra lavAne niyamathI cho dizAo mAM diyA thAya che. " sA bhate ! kiM kaDA kajjai ? akaDA kajjai ? " he alo ! nAra lavone chame dizAomI ne prazAtipAta diyA thAya che te zu DRta hai amRta hoya che ? (taM caiva jAva No aNANupuvvikaDa-tti vattavvaM siyA ) me madhu pazu paDesAMnA vaktavya prabhA na samavu. mane " No aNANupuvvikaDatti vattavvaM siyA " sudhIneo samasta sUtrapATha aDIM pazu grahaNa karavA joie. tAtpa e che ke nAraka jIvAne je prANAtipAta kriyA thAya che te Atmadyuta ja hoya che, parakRta ke ubhayakRta haitI nathI. ane te kriyA anukramapUrNAMka (AnupUrvIthI) ja thAya che. eja vAta ahIM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.13.603 prANAtipAtAdi(28)pApasthAnakriyAvarNanam 37 aNANupublikar3A kajjai ? goyamA ! ANupubdikar3A kajjai" iti / anAnupUrvIkatA na bhavatIti vaktuM zakyate iti bhAvaH / nArakajIvavizeSamadhikRtyoktam , sAmpratamekendriyAdArabhya vaimAnikaparyantamadhikRtyAha-'jahA neraiyA' ityAdi / 'jahA neraiyA tahA egeMdiyavajjA bhANiyacA jAva vemANiyA' yathA nairayikA stathekendriyavarjA bhaNitavyA yAvadvaimAnikAH, yathA yena prakAreNa kriyAviSaye nairayikAH proktAH tathA tenaiva prakAreNa ekendriyavarjAH = ekendriyajIvAn varjayitvA sarve'pijIvA vaktavyAH, kiyatparyantamiti yAvad vaimAnikAH, yAvacchabdena dvi-tri-catuH-pazcendriyatiryag manuSya-bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSkANAM grahaNam / 'egidiyA jahA jIvA vahA bhANiyavyA' ekendriyA yathA jIvAstathA bhnnitvyaaH| ekendriyAH sAmAnyajIvavadvAcyA iti bhAvaH / teSAM hi dikpade 'nivvAbhayakaDAkajjai? goyamA! attakaDA kajjai, No parakaDA kajjai, NotadubhayakaDA kjji| sAbhaMte / kiM ANupuzvikaDA kajjai, aNANupunvikaDA kajjai ? goyamA ! ANupuzvikaDA kajjai" isa pATha dvArA samajhAI gaI hai| arthAt vaha nAraka jIvoM ke kRta kriyA anAnupUrvIkRtaka nahIM hotI hai| _isa prakAra yaha nAraka jIvoMko lekara kathana kiyA, aba sUtrakAra ekendriya se lekara vaimAnika paryanta jIvoMko lakSya karake kathana karate haiM (jahA neraiyA tahA egidiyavajjA bhANiyavvA-jAva vemANiyA, egidiyA jahA jIvA tahA bhANiyavyA) ekendriya jIvoM ko chor3akara bAkI ke vaimAnika taka ke jIvoM kA kathana nAraka jIvoM kI taraha jAnanA " yAvat" 54thI aDa 42||yet "goyamA! kaDA kajjai, No akaDA kajjai" " sA bhate ! kiM attakaDA kajjai, parakaDA kajjai' tadubhayakaDA kajjai ?" " goyamA ! attakaDA kajjai, No parakaDA kajjai, No tadubhayakaDA kjji|" "sA bhate! kiM ANupuzvikaDA kajjai, aNANupuvvikaDA kajjai ? " " goyamA ! ANupuvvi kaDA kajja" |4t sUtrapAmAMzu 42vAmA mAvI. cha. saTo, te nAraka jIvone kRta kriyA AnupUrvIthI ja thAya che paNa anAnupUrvIthI thatI nathI. A pramANe nAraka jInI prANAtipAtarUpa kriyAne anulakSIne vivecana karyuM. have sUtrakAra ekendriyathI laIne vaimAnika sudhInA jIne anulakSIne 4thana 42 cha- "jahA neraiyA tahA egidiyavajjA bhANiyavvo jova vemANiyA, egidiyA jahA jIvA tahA bhANiyavvA " yAnA sabhA sandriya / sivAyanA vaimAnika sudhInA tamAma jInuM vaktavya nAraka jInA vaktavya pramANe samajavuM. ane ekendriya jIvonuM vaktavya sAmAnya jIve pramANe sama javuM eTale ke prANAtipAtAkiyAnA viSayamAM nAraka jIvanuM jevuM varNana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ghAeNaM chadisi vAghAyaM paDDucca siya tidisi siya caudisi siya paMcadisiM' nirvyAghAtena pahadizaM vyAghAtaM pratItya syAt tridiza, syAccaturdizaM, syAtpaMcadizam , yadi kazcitmatibandhako na bhavettadA SaTsvapi dikSu prAmAtipAtakriyA bhavati, pratibandhake tu syAt tisRSu dikSu syAccatasRSu dikSu syAt paMcasu dikSu, iti paThitavyam 1 / 'jahA pANAivAe tahA musAvAe tahA adinAdANe mehuNe pariggahe kohe jAva micchAdasaNasalle' yathA pANAtipAtastathA mRSAvAdaH2, tathA'datAdAnaM 3, maithunaM 4, parigrahaH 5, krodhaH6, yAvat mithyAdarzanazalyam 18 / cAhiye aura ekendriya jIvoM kA kathana sAmAnya jIvoM kI taraha jAnanA cAhiye / arthAt kriyA ke viSaya meM jaisA pahile varNana nAraka jIvoM kA kiyA gayA hai vaisA hI varNana ekendriya jIvoMko chor3akara vaimAnikaparyanta samasta jIvoM kA varNana kriyA ke viSaya meM jAnanA cAhiye / sUtra meM jo " yAvat " zabda kA pATha AyA hai usase doindriya, teindriya, cauindriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, bhavanapati, vAnavyantara aura jyotiSka ina saba kA grahaNa kiyA gayA hai| ekendriya jIvoM ke viSaya meM dikpada meM "pratibaMdhaka na hoM to chahoM dizAoM meM aura pratibaMdhaka ho to kabhI tIna dizAoM meM kabhI cAra dizAoM meM, kabhI pAMca dizAoM meM prANAtipAta kriyA hotI hai 1 / (jahA pANAivAe musAvAe tahA adiUNAdANe,mehuNe,pariggahe, kohe jAva-bhicchAdasaNasalle,evaM ee aTThArasa, cauvIsaMdaMDagA bhANiyavvA) prANAtipAta kriyAke varNanakI taraha mRSAvAda2, adattAdAna3, maithuna4, parigraha , krodha6, yAvat mithyA darzanazalya 18, taka varNana jAnanA cAhiye / isa prakAra ina aTThAraha pApa sthAnoM meM pahelA karavAmAM AvyuM che tevuM ja varNana ekendriya jI ne choDIne vaimAnika sudhAnA samasta javAnuM saman. sUtramA 2 " yAvat " 54 cha tethIndriya zrIndriya, saturindriya, pAthendriya tiya ya, manuSya, bhavanapati, vAvyata2, jyoti. ka, ane vaimAnika e badhAne grahaNa karavA joIe. ekendriya jInA viSa. yamAM dizAdamAM "pratibaMdha, avarodha, rUkAvaTa) na hoya to e dizAomAM ane pratibaMdha hoya to kyAreka traNa dizAomAM, kyAreka cAra dizAomAM ane 4yA24 pAMya hizayAmA prAtipAta yA thAya cha.1 " jahA pANAivAe tahA musovAe, adiNNAdANe, mehuNe, pariggahe, kohe jAva-micchAdasaNasalle, evaM ee adArasa. cavIsaMdaMDagA bhANiyatrA' prAtipAta yAnI vana pramANe bhRSAvA62, adattAdAna3, mithuna4, parigrahapa, ane kepathI laIne mithyAdarzanazalya 18 sudhInuM varNana samajavuM. A rIte te 18 pApasthAne upara 24 daMDaka kahevA joIe. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prameyacandrikATIkA za. 170603prAdhyAtigatAdi (18) pApA sthAna kriyAvardhanam 39 atra yAvacchabdena - mAna7 - mAyA 8 - lobha 9 - rAga 10 - dveSa 11 - kalahA 12-ssyAkhyAna 13 - paizunya 14 - paraparivAda 15 - ratya - rati 16 - mAyAmRSA 17 ' ityeSAM grahaNam / ' evaM ee aTThArasa' evamete'STAdaza pApasthAnAni kriyAzabdena saha yojitavyAni / ' cauvIsaM daMDagA bhANiyantrA ' caturviMzatidaNDA bhaNitavyAH / etAnadhikRtya caturviMzatirdaNDakA vAcyAH / sevaMbhaMte! sevaM bhaMte!" tadevaM bhadanta tadevaM bhavantaH, he bhadanta ! yad devAnumiyeNa matipAditaM tadevameva 'tti' iti evaM kathayitvA 'bhagavaM goyame' bhagavAn gautamaH ' samaNaM bhagavaM jAva viharai' zramaNa bhagavantaM yAvad viharati, atra yAvacchndena - mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA''tmAnaM bhAvayan viharati // 03 // // iti kriyAvicAraH // zrI mahAvIrarohayoH praznottaraprakaraNam pUrva karmaNo nirUpaNaM kRtam, tatkarma ca pravAharUpeNa zAzvatamityataH zAzvatAn bhAvAn nirUpayannAha - ' teNaM kAleNaM' ityAdi / caubIsa daNDaka kahanA cAhiye / " kohe jAva micchAdaMsaNasarale " meM jo yAvat zabda AyA hai usase yahAM mAna7, mAyA8, lobha, rAga 10, dveSa 11, kalaha 12, abhyAkhyAna 13, paizunya 14, paraparivAda 15, ratiarati 16, mAyAmRSA 17, inakA grahaNa kiyA gayA hai| isa prakAra ina ke grahaNa se pApasthAna 18 ho jAte haiM ye 18 pApasthAna kriyA zabda se yojita karanA cAhiye, (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM jAva viharaha) he bhadaMta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai, hai bhadanta ! vaha aisA hI hai isa prakAra kahakara bhagavAn gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA aura phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue rahane lage // su. 3 // // iti kriyAvicAra || kohe jAva milAdasaNasale yA sUtranA " yAvat" pahathI bhAna7 bhAyATa sola rAga10 dveSa11 kala'12 abhyAkhyAna13 pezUnya14 paraparivAda15 ratiati mAyA sahita, mRSA17 eene paNa grahaNa karavA joie. A aDhAra pApasthAnA dviyA zaNDavaDe tAvavAmAM khAvyAM che. "sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM jAva viharai" hai lagavan! Aye madhuM te khebha * che, he bhagavan ! ApanA kahevA pramANe ja che. e pramANe kahIne bhagavAna gautame mahAvIra prabhune vaMdanA namaskAra karIne teo saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA ravA sAyA // sU. - 3 // iti kriyAvicAra zrI bhagavatI sUtra : 2 "" Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtevAsI rohe NAmaM aNagAre pagaibhadae, pagaimaue, pagaiviNIe, pagaiuvasaMte, pagaipayaNukohamANamAyAlobhe, miumadavasaMpanne, allINe, bhadae, viNIe, samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte ur3ejANU ahosire, jhANakoTrovagae, saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai / taeNaM se rohe aNagAre jAyasaDDe jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI putviM bhaMte ! loe pacchA aloe? purdivaM aloe pacchA loe? rohA ! loe ya aloe ya, puTvipete, pacchApete, dovi ee, sAsayA bhAvA,aNANupuThavI esA rohaa!| puci bhaMte jIvA pacchA ajIvA, purdika ajIvA pacchA jAvA?, jaheba loe aloe ya taheva jIvA ya ajIvA y| evaM bhavasiddhiyA ya abhavasiddhiyA ya, siddhI asiddhI, siddhA asiddhA / pubdhi bhaMte aMDae pacchA kukkuDI ? purdivaM kukkuDI pacchA aMDae ?, rohA ! se gaM aMDaekao?, bhayavaM! kukkuDIo, sA NaM kukkuDI kao?, bhaMte! aMDayAo, evameva rohA! se ya aMDae sA ya kukkuDI puTiva pete pacchApete dovi eesAsayA bhAvA, aNANupuvvI esA rohA!, pavibhaMte! loyaMte pacchA aloyaMte, puTiva aloyaMte pacchA loyaMte?, rohA! loyaMte ya aloyaMte ya jAva aNANapubI esA rohA!, puThiMva bhaMte! loyaMte pacchA sattame uvAsaMtare pucchA, rohA! loyaMte ya sattame uvAsaMtare ya, pulvipate pacchApete, dovi ee sAsayA bhAvA aNANupuvI esA rohaa!| evaM loyaMte ya sattame ya taNuvAe, evaM ghaNavAe, ghaNodahI, sattamA puDhaMvI, evaM loyaMte ekokaNaM saMjoeyatve imehi ThANehiM taM jahA-(gAhA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- prameyacandrikATIkA za01 u06sU04 lokAlokA dipUrvapazcAtve rohAnagArapra0 41 uvAsa vAya--ghaNa-- udahi, -- puDhavI - dIvA ya sAgarA vAsA / neraiyAI asthiya, samayA kammAI lessAo // 1 // diTThI daMsaNa NANA, saNNA sarIrA ya joga uvaoge / duvva paesA pajjava, addhA kiM putri loyaMte // 2 // " 66 puvi bhaMte! loyaMte pacchA savvaddhA, jahA loyaMteNaM saMjoiA savve ThANA ee, evaM aloyaMteNavi saMjoeyavvA savve / puvi bhaMte sattame uvAsaMnare pacchA sattame taNuvAe evaM sattamaM uvAsaMtaraM savvehi samaM saMjoeyavvaM jAva savvaddhAe, puvi bhaMte! sattame taNuvAe pacchA sattame ghaNavAe ? eyaMpi taheva NeyavvaM jAva savvaddhA / evaM uvarillaM ekkekaM saMjoyaMteNaM jo jo hiThillo taM taM chaDuMteNaM neyavvaM, jAva atIya - aNAgayaddhA pacchA savvaddhA, jAva aNANupuvvI esA rohA ! sevaM bhaMte! sevaM bhaMte!, ti jAva viharai // sU0 4 // " chAyA - tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAntevAsI roho nAmAnagAraH prakRtibhadrakaH, prakRtimRdukaH prakRtivinItaH prakRtyupazAntaH prakRtimatanukrodhamAnamAyAlobho mRdumArdavasaMpanno'lIno bhadrako vinItaH zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAdarasAmante UrdhvajAnuradhaH zirA dhyAnakoSThopagataH saMyamena tapaessAtmAnaM bhAvayan viharati / tataH khalu sa roho'nagAro jAtazraddho yAvatparyupAsIna evamavAdIt - " pUrva bhadanta ! lokaH paJcAdalokaH pUrvamalokaH pazcAlloka 1: roha ! lokavAlokaca pUrvamapyetau pazcAdapyetau dvAvapi etau zAzvatau bhAtrau anAnupUrvyeSA roha ! / pUrvaM bhadanta ! jIvAH pazcAdajIvAH, pUrvamajIvAH pazcAjjIvAH ? yathaiva lokosatar tathaiva jIvAcAjIvAztha, evaM bhavasiddhikAzcAbhavasiddhikAzca, siddhirasiddhiH, siddhA asiddhaaH| pUrvaM bhadaMta ! aNDakaM pazcAt kukkuTI pUrvaM kukkuTIpazcAdaNDakam ?, roha ! tat khalu aNDakaM kutaH ? bhagavan! kukkuTathAH, sA kukkuTI kutaH ? bhadanta aNDakAt evametra roha ! tadaNDakaM sA ca kukkuTI pUrvamapyete pazcAdapyete dvAvapi etau zAzvatau bhAva, anAnupUrvI eSA roha ! | pUrvaM bhadanta ! lokAntaH pazcAdalokAntaH pUrvamalokAntaH bha0 6 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pazcAt lokAntaH? roha! lokAntazcAlokAntazca yAvadanAnupUryeSA roh!| pUrva bhadanta! lokAntaH pazcAt saptamamavakAzAntaram pucchA, roha ! lokAntazca saptamamavakAzAntaraM ca, pUrvamapyete pazcAdapyete dvAvapyeto zAzvatau bhAvau yAvat anAnupUrvI eSA roha ! evaM lokAntazca saptamazca tanuvAtaH, evaM ghanavAto ghanodadhiH saptamI pRthivI, evaM lokAnta ekaikena saMyojayitavya ebhiH sthAnaiH tadyathA " avakAza-vAta-ghanodadhi-pRthivI-dvIpAzca sAgarA varSANi / nairayikAdyastikAyAH samayAH karmANi lezyAH // 1 // dRSTidarzanaM jJAnAni saMjJA zarIrANi ca yogopyogii| dravyapradezAH paryavA addhA ki pUrva lokAntaH // 2 // pUrva bhadanta ! lokAntaH pazcAtsarvAddhA, yathA lokAntena saMyojitAni sarvANi sthAnAnyetAni, evamalokAntenApi saMyojayitavyAni sarvANi / pUrva bhadanta ! saptamamavakAzAntaraM pazcAtsaptamastanuvAtaH, evam saptamamavakAzAntaraM sarveH samaM saMyojayita. vyam yAvatsaddhiA / pUrva bhadanta ! saptamastanuvAtaH pazcAtsaptamo dhanavAtaH?, evamapi tathaiva jJAtavyam yAvat sarvAddhAM, evamuparitanam , ekaikena saMyojayatA yo yo'dhastanastaM taM chardayatA jJAtavyam , yAvadatItAnAgatAddhA, pazcAtsarvAddhA yAvadanAnupUrvI eSA roha ! / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhandata! iti yAvadviharati ||suu04|| ____TIkA-" teNaM kAleNaM' tasmin kAle, bhagavato mahAvIrasya samavasaraNakAle ' teNaM samaeNaM' tasmin samaye, dharmakathAsamAptisamaye 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'aMtevAsI' antevAsI ziSyaH 'rohe zrI mahAvIra aura roha kA praznottaraprakaraNapahile karma kA nirUpaNa kiyA gayA hai| so vaha karma pravAharUpa se zAzvata hai| isaliye zAzvata bhAvoM kA nirUgaNa karane ke liye mutrakAra kahate haiM-" teNaM kAleNaM" ityAdi / (teNaM kAleNaM) bhagavAna mahAvIra ke samasaraNakAla meM (teNaM samaeNaM) usa samaya meM arthAt dharmakathA samApti ke samayameM (samaNassa bhagavao mahAvIrassa ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke (aMtevAsI) ante reha aNagAranA prazno ane zrI mahAvIranA uttaro- pahelAM karmonuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM te karma pravAharUpe zAzvata che. tathIta zata bhAvAnuni35 42vAne bhATe sUtrA24 cha-teNaM kAleNaM tyAhi. "teNaM kAleNaM" bhagavAna mhaaviirn| samayasa2914mA "te samaeNaM" te abhaye- 4 // samAtinA samaye "samaNassa bhagavaA mahAvIrassa" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameya vandrikATIkA za01306 sU04 lokAlokAdipUrvapadhArave rohAnagArapra0 43 NAmaM aNagAre' rohanAmako'nagAraH, sa kIdRzaH ? ityAha- pagahabhadae' prakRti bhadrakaH, prakRtyA svabhAvenaiva bhadrakA anukUlavRttiH 'pagahamaue' prakRtimRdukaH, prakRtyA svabhAvata eva mRdukaH komalaH, 'pagaiviNIe' prakRtivinItaH, yato bhAvamArdaviko'taeva svabhAvato vinayazIlaH, 'pagaiuvasaMte' prakRtyupazAMtaH svabhAvata evaM prazAntAkAraH 'pagaipayaNu kohamANamAyAlome' prakRtipatanukrodhamAnamAyAlobha:-prakRtyaiva svabhAvata eva pratanavaH pratalAH krodhamAnamAyAlomA yasya sa tathA, satyapi kaSAyodaye krodhAdikapAyarahita ityrthH| 'miumadavasaMpanne' mRdumAdevasaMpannaH, atyantakomalaH, 'allINe ' AlInaH guruvacanAzritaH, yadvAguptendriyaH, 'bhaddae' bhadrakaH guruzikSayA'nutApakaH 'viNIe' vinItaH gurusevAvAsI-ziSya (rohe NAma aNagAre) rohanAma ke anagAra the| (pagaibhadde) ye prakRti se bhadra the-arthAt svabhAvase hI anukUla vRttivAle the (pagahamaue) svabhAva se hI komala the (pagaiviNIe ) prakRti se hI vinIta the (pagai uvasaMte) svabhAva se hI prazAntAkAra vAle the (pagaipayaNukohamANamAyAlobhe) krodha, mAna, mAyA, aura lobha ye cAroM hI kaSAyeM inameM svabhA. vataH hI kama thii| tAtparya yaha hai ki inake yadyapi kaSAya kA udaya thA kyoM ki 10 veM guNasthAna taka kaSAya rahatI hai phira inameM kaSAya kA udaya svabhAvase hI atyanta manda thaa| (miumaddavasaMpanne) ye atyanta komala pariNAmavAle the| (allINe) guru ke vacanoM ke Azrita the| athavA-guptendriya the (bhadae) bhadraka-guru kI zikSA se kisI bhI jIva ko saMtApa nahIM pahuMcAne vAle the / (viNIe) vinIta-guru kI sevA karane vAle the| zrama lagavAna mahAvIranA "aMtevAsI" matevAsI ziSya "rohe NAmaM aNagAre" zaDa nAmanA 2 2 tA. "pagaibhadde" mA bhadra prativAsa itA bheTale svamAthI sa28 vRttivA utA. "pagaimaue" 21mAthI 4 maNa utA "pagaiviNIe" svamAthI vinIta DA. "pagaiuvasaMte" svamAthI / zAnta vRtti vANa tA. "pagaipayaNukohamANamAyAlebhe" tabhanAmA zrodha, mAna, mAyA ane lebha, e cAre kaSAyo svabhAvathI ja ochA hatA. tAtparya e che ke temanAmAM je ke kaSAyane udaya hatuM, kAraNa ke dasamAM guNasthAna sudhI kaSAyane sadbhAva rahe che. paNa temanAmAM kaSAyane udaya svabhAvathI ja satyAta bhaI Dato "miumaddavasaMpanne" tethe| atyata Ama pariNAma utA. "allINe" gurunA vayanAne! mAzraya senA21 ta. yA guptendriya tA. "bhadae" mdri-bhaay|| 458thI 2hita utA. "vINIe" vinIta-gurunI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra bhagavatI sUtre kArakaH, ' samaNassa bhagavaoM mahAvIrassa ' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'adUrasAmaMte' adUrasAmante, nAtidUre nAtisamIpe ucitasthAne 'uDa jANU' urdhvajAnu, utkuTukAsanavAn 'aho sire' adhaH zirAH, adhomukhaH- nordhvaM na tiryagU vA kSiptadRSTi: 'jhANakoDovagae' dhyAnakoSTho ragataH, dhyAnaM, - dharmazukladhyAnaM, tadeva koSTha itra koSThaH dhyAnakoSThastamupagataH, 'saMjameNa tavasA appANaM bhAvemANe viharai' saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati, tiSThatItyarthaH, 'tae NaM se rohe aNagAre' tataH khalu sa roho'nagAraH, 'jAyasaDDe ' jAtazraddhaH, jAtA prAgabhUtA saMpati sAmAnyena pravRttA zraddhA = vakSyamANatattvanirNayAtmikA vAJchA yasya sa tathA ( 'jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI' yAvatparyupAsIna evamavAdIt - atra yAvacchandenaye roha nAmaka anagAra ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa ( adUrasAmaMte) ucita sthAna para na atidUra aura na adhika pAsa isa rUpa se unake pAsa sanmukha (uDa jANU) utkuTukAsana se (aho sire) nIce dRSTi rakhe hue ( jhANakoTTovagae ) dharmadhyAna aura zukladhyAna rUpa koSTha meM prApta hue ( saMjameNa tavasA appA bhAvemANe viharas ) saMyama aura tapa se ve usa samaya apanI AtmA ko bhAvita karate hue baiThe the / (taeNaM se rohe aNagAre jAyasaDDhe jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI isake bAda utpannazraddha-zraddhA saMpanna bane hue yAvat prabhu kI paryupAsanA karate hue una roha nAmaka anagAra ne prabhu se isa prakAra pUchA " jAyasaDDe " yahAM para zraddhA zabda kA artha tatvoM kI nirNaya karane kI vAJchA hai yaha vAJchA unako pahile utpanna nahIM huI thI / abhI 2 hI sAmAnya rUpa se utpanna huI hai / yahI bAta jAyasa sevA 12nArA detA. "samaNassa bhagavao mahAvIrassa" te sevA roDa nAbhanA aNugAra zramaNa lagavAna bhaDAvIranI pAse "bhadUrasAmaMte " ucita sthAne - vadhAre 2 pazu nahIM ane vadhAre na pazu nahIM sevA sthAne-tebhanI sanbhu' uDUDha' jANU" utTAsane, " ahosire" nIyuM bhasta rANIne "jhANakoTTotragae" dharma dhyAna mane zudhyAnaiya ahImA rahetA 'saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai" sayabha mane tapathI potAnA AtmAne lAvita uratA meThA hutA. "taeNa se rohe aNagAre jAyasaDUDhe jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI" tyAra mAha utpanna thayesa che zraddhA ne mevA te roDa bhagugAra " yAvat " prabhunI paryupAsanA harIne anune yA pramANe pUcha - " jAyaDDhe ahIM zraddhA zabdanA artha tavAne nirNaya karavAnI vAMchA (abhilASA) samajavA. te vAMchA temanAmAM paDelAM utpanna thaI na hatI. paNa atyAre ja sAmAnya rUpe sarva prathama utpanna thaI che, 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 " d' Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01 u06 sU04 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra0 45 'jAyasaMsae jAyakoU halle, uppapNa sa, uppaNNasaMsae, uppaNNakoUhalle, saMjAyasar3e saMjAyasaMsae, saMjAyakoUhalle, samuppaNNasaGka, samuppaNNasaMsae, samuppaNNa. koUhalle, uTThAe uThei, uTThAe udvittA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei, karittA vaMdai namasai, vaMdittA NamaMsittA, nacAsaNNe nAidUre susmasamANe NamaMsamANe abhimuhe viNaeNaM paMjaliuDe " iti saMgrAhyam / ___ chAyA-jAtasaMzayaH jAtakutUhalaH, utpannazraddhaH, utpannasaMzayaH, utpannakutUhalA, saMjAtazraddhaH saMjAtasaMzayaH saMjAtakutUhalaH, samutpannazraddhaH samutpannasaMzayaH samutpannakutUhalaH, utthayA uttiSThati utthayA utthAya yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM trikRtvaH AdakSiNa pradakSiNaM karoti, kRtvA vandate namasyati, vanditvA namasyitvA nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANo namasyan abhimukhaH vinayena prAJjalipuTa iti / tatra-jAyasaMsae' jAtasaMzayaH-jAtaHpravRttaH saMzayaH lokAlokajIvAjIvAdInAM pUrvapazcAdbhAvaviSapada prakaTa karatA hai / arthAt jinake citta meM jIvAdika padArthoM ke nirNaya karane ke nimitta abhI 2 sAmAnyarUpase abhilASA jAga cukI hai aise ve roha nAmake anagAra the| yahAM jo "yAvat" zabda AyA hai usa se "jAta saMzayaH,jAtakotUhalaH, utpannazraddhaH, utpannasaMzayaH, utpannakautUhalA, saMjAtazraddhaH, saMjAtasaMzayaHsaMjAnakautUhalA, samutpannazraddhaH, samutpannasaMzayaH, samutpannakautUhalaH,utthayA utthAya yatraiva zramaNo bhagavAna mahAvIraH tatraiva upAgacchati, upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM AdakSiNa pradakSiNaM karoti, kRtvA vandate namasyati, vanditvA, namasthitvA nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANo namasyan abhimukhaH vinayena prAJjalipuTaH " isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| isakA artha isa prakAra se hai-loka me vAta "jAyasaDDhe' 54 43 matAvI cha. meTa se manA bhanamA pA padArtho viSe kaI jAtanI zaMkA ja na hatI tAtparya e che ke teo atyaMta zraddhALu DatA. mevA te zeDa m||2 utA. maDI 'yAvat' 54 43, "jAtasaMzayaH, jAtakautUhalaH, utpannazraddhaH, utpannasaMzayaH, utpannakautUhalaH,saMjAtazraddhaH, saMjAtasaMzayaH, saMjAtUkautuhalA, samutpannazraddhaH, samutpannasaMzayaH, samutpanna kautUhalaH, utthayA uttiSThati utthayA utthAya yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIraH tatratra upAgacchati, upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIra triHkRtvaH AdakSiNapradakSiNaM karoti, kRtvA vandate namasyati, vanditvA namasyitvA nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANo namasyan abhimukhaH vinayena prAJjalipuTaH" A pAThane saMgraha thaye che. tene artha A pramANe che-leka alekanA tathA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre yako yasya sa tathA, tatsvarUpaM cettham-ki pUrva lokaH pazcAdalokaH 1 athavA pUrvamalokaH pshcaallokH| evaM kiM pUrva jIvaH pazcAdajIvaH, athavA pUrvamajIvaH pazcAjjIvaH? ityAdiviSayakavakSyamANasaMzayotpatyA jAtasaMzaya iti / 'jAyakoUhalle jAtakutUhalaH -jAta-pravRttaM kutUhalaM-matpRSTapraznasya bhagavAn kIdRzamuttaraM vakSyatI. syevaM zrotumautsukaM yasya sa tthaa-svkRtprshnsyottrshrvnnautsukyvaanityrthH| 'uppaNNasa' utpanazraddhaH-utpannA-vizeSeNa saMjAtA zraddhA-tattvanirNayavA chArUpA yasya sa tathA, yadvA-tattvanirNayavAJchArUpAyAH zraddhAyAH svarUpasya tirohitatve jAtazraddhaH, tasyAH svarUpasya prAdurbhAve tu utpannazraddha iti bhAvaH / aloka kA tathA jIva ajIva Adi padArthoM kA pUrvapazcAdbhAvaviSayaka saMdeha inheM utpanna huA hai arthAt pahile loka hai ki aloka, athavA pahile aloka hai ki lok| pahile jIva hai ki ajIva athavA pahile ajIva hai ki jIva / isa prakAra kA pUrvepazcAdbhAvarUpase saMzaya inheM utpanna ho cukA thA isa kAraNa ye jAtasaMzaya kahe gaye haiN| mere dvArA pUche gaye prazna kA bhagavAn kaisA uttara deMge, isa prakAra se bhagavAn ke uttara ko sunane ke liye inake citta meM utkaMThAbhAva baDha cukA thA isa kAraNa ye jAtakutUhala kahe gaye haiM, arthAt apane dvArA kiye gaye prazna ke uttara ko sunane ko utsukatA (utkaMThA) inheM ho gaI thii| utpannazraddha ye isaliye kahe gaye haiM ki vizeSarUpa se tattvanirNaya karane kI vAJchA inake cittameM utpanna ho gaI thii| athavA-tattvanirNayavAnchArUpa zraddhAkA svarUpa unake jaba taka tirohita rahA tabataka to ve jAtazraddha kahalAye, aura jIva ajIva Adi padArthonA pUrvapazcAtubhAvaviSayaka saMdeha temane utpanna thaye che. eTale ke pahelAM loka che ke eleka? athavA pahelAM aleka che ke loka ? pahelAM jIve che ke ajIva ? athavA pahelAM ajIva che ke jIva ? e prakAranA pUrvapazcAtu bhAva rUpa saMzaya temanA manamAM utpanna thayo. te kAraNe temane "jAta saMzaya" kahyA che. mArA vaDe pUchAyelA praznone bhagavAna taraphathI ke. javAba maLaze? te jANavAnI jijJAsA temanA manamAM vadhI gaI hatI, tethI temane "jAtakautuhala" kahyA che. eTale ke pate pUchelA praznonAM javAba sAMbhaLavAnI utkaMThA temane thaI hatI. temane "utpannazraddha" e kAraNe kahyA che ke vizeSa rUpe tatva nirNaya karavAnI abhilASA temanA manamAM jAgI cukI hatI. athavA jyAM sudhI tattvanirNaya vAMchA rUpa zraddhAnuM svarUpa temanA cittanI aMdara ja tirohita (dabAyeluM) rahyuM tyAM sudhI te teo jAtazraddha hatA. paNa jyAre tatvanirNayavAMchA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATI za 1 u0 6 sU04 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra0 47 'uppaNNasaMsae' utpannasaMzayaH vakSyamANaviSaye vishessvaanychaayuktH| 'uppaNNakoUhalle' utpannakutUhalaH svakRtapraznasyottarazravaNe vishessautsukyyuktH| 'saMjAyasa' saMjAtazraddhaH-svapRSTatattvanirNaye vizeSatara vaanychaayuktH| 'saMjoyasaMsae' saMjAtasaMzayaH-vizeSatarapUrvoktavAnchAyuktaH, 'saMjAyakoUhalle' saMjAtakutUhala:-vizeSatarautsukya yuktaH, 'samuppaNNasaGka' samutpannazraddhaH-vizeSatamena sarvaprakAreNa tttvnirnnyaatmkvaanychaayuktH| 'samuppaNNasaMsae' samutpa. jaSa tattvanirNayavAnchArUpa zraddhAkA svarUpa unake prakaTa ho gayA taba ve utpannazraddha khlaaye| "uppaNNasaMsae" vakSyamANa viSaya meM ve vizeSa vAJchA se yukta the isaliye ve utpannasaMzaya the aura unheM apane dvArA kRta prazna ke uttara ko sunane meM vizeSarUpa se autsukya bhAva baDha gayA thA isaliye ve utpannakutUhala the| saMjAtazraddha inheM isaliye kahAgayA hai ki apane dvArA pUche gaye tattvoMke nirNaya karane meM inheM vizeSatararUpase vAJchA utpanna ho gaI thii| saMjAtasaMzaya inheM isaliye kahA gayA hai ki jIvA. dika padArthoM ke nirNaya karane kI vAJchA inake citta meM pahilekI apekSA aba vizeSatararUpa se utpanna ho cukI thI, aura isI kAraNa usake nirNayako sunane kA autsukyabhAva pahile kI apekSA aba vizeSatararUpameM jAgRta ho rahA thaa| samutpannazraddha inheM isa kAraNa kahA gayA hai ki inheM tatvanirNaya karanekI jo vAnchA aba utpanna huI thI vaha vizeSatamarUpameM huI thI vaha sAmAnya, yA vizeSa, yA vizeSatararUpase aba nahIM rUpa zraddhAnuM svarUpa temanA cittamAM prakaTa thayuM tyAre teo utpannazraddha thayA. " uppaNNasaMsae" 52 vidhI bhAsatamA tes| vizeSa tA te kAraNe temane "utpannasaMzaya" kahyA che. ane temane pote pUchelA praznonA uttara sAMbhaLavAnI vizeSarUpe utsukatA hatI. tethI temane "utpannakatUhala" kahyA che. temane "saMjAtazraddha" kahevAnuM kAraNa e che ke pote pUchelAM tane nirNaya karavAnI vAMchA temanAmAM adhikatara pramANamAM utpanna thaI hatI. temane "saMjAta saMzaya" kahevAnuM kAraNa e che ke jIvAdika padArthone nirNaya karavAnI abhilASA temanA cittamAM pahelAM karatAM have adhikatara pramANamAM utpanna thaI cUkI hatI. ane eja kAraNe te praznanA uttara sAMbhaLavAnI utsukatA have pahelAM karatAM paNa adhikatara pramANamAM jAgRta thaI hatI. temane "samutpannazraddha" kahevAnuM kAraNa e che ke temanA cittamAM tatvanirNaya karavAnI je vAMchA atyAre utpanna thaI hatI te vizeSatama (sauthI vizeSa) rUpe utpanna thaI hatI te have sAmAnya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ta bhagavatI sUtre nasaMzayaH - vizeSa tamasaMzayayuktaH, 'samuppaNNa ko Uhalle ' samutpannakutUhala:= vizeSatamautsukyayuktaH / atra zraddhAdau kAryakAraNabhAvazcettham - prazna vAJchArUpA zraddhA jAtA, tasyAH kAraNaM saMzayaH kutUhalaM ceti / etAdRzo rohanAmA nagAraH 'uDAe ' utthayA= svasyaivotthAnazaktyA na tu parasAhAyyena 'uTThe' uttiSThati, 'uTThAe uDittA' utthayA utthAya ' jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre ' yaMtraiva sthAne zramaNo bhagavAn mahAvIraH ' teNeva uvAgacchai ' tatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA' upAgatya bhagava - tsamIpe samAgatya ' samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM ' tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM kare3' tri kRtva AdakSiNapradakSiNaM karoti, kRtvA 'vaMdai namaM thI isI kAraNa jo saMzaya unheM utpanna huA thA vaha bhI vizeSatama rUpa se unheM utpanna huA thA ataH ve samutpannasaMzaya kahalAye / aura apane kiye hue prazna ke uttara sunanekA utkaMThArUpa bhAva bhI unheM vizeSatama rUpase jaga cukA thA isaliye ve samutpanna kutUhala kahalAye / yahAM zraddhAdika meM kAryakAraNabhAva isa prakAra se hai - roha anagAra ke citta meM jo praznavAJchArUpa zraddhA utpanna huI usake kAraNa saMzaya aura kutUhala (utkaMThA ) thA / aise ve roha nAma ke anagAra uThAe uTThe " apanI hI utthAnazakti se uThe para kI sahAyatA se nahIM / "utthayA utthAya " aura apanI utthAnazakti se uTha kara ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre) jahAM zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the ( teNeva uvAgaccha ) vahIM para Aye / (uvAgacchittA) vahAM Akara (samaNaM bhagavaM mahAvIraM) unhoMne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko ( tikkhutto) tIna bAra ( AyAhiNapayAhiNaM karei ) Es rUpe, vizeSarUpe ke vizeSatara rUpe ja rahI na hatI. paNa vizeSatamarUpe utpanna thai hatI eja pramANe je saMzaya temane utpanna thayA hatA te paNa vizeSatama rUpe utpanna thayA hatA. tethI temane "samutpannasaMzaya" kahelA che. peAte pUchelA praznonA uttara sAMbhaLavAnI utsukatA paNa temanA cittamAM vizeSatamarUpe jAgRta thaI hatI tethI temane ahIM "samutpannakautuhala" kahyA che. zraddhA vageremAM kAya kAraNabhAva nIce mujaba che. roha aNugAranA manamAM je prazna vAMchArUpa zraddhA utpanna thai te kAya anetenAM kAraNeA saMzaya ane kutUhala (utkaMThA) hatAM evA te roTu nAmanA aNugAra "uTThAe uTThei" potAnI bhejena uDayA. "udvAra uTThittA " potAnI bheje 4 ThIne " jeNeva samaNe bhagava mahAvIre " nayAM zrabhaNu bhagavAna mahAvIra svAbhI mirAbhamAna hatA. "teNeva uvAgacchai" tyAM gayA. "uvAgacchittA" tyAM mhAne "samaNaM bhagava mahAvIra" temale zramaNa bhagavAna mahAvIrane " tikkhuto " 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrakATokA za01 u06 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra0 49 sai' vandate namasyati 'vaMdittA namaMsittA' vanditvA namasyitvA 'naccAsaNNe nAidUre' nAtyAsanne nAtidUre ucitapradeze 'susmRsamANe' zuzrUSamANaH bhagavadvAkyaM zrotumicchan 'NamaMsamANe' namasyan namanAdinA vinayaM prakaTayan 'abhimuhe' abhimukhaH sammukhe sthitvetyarthaH vigaeNaM' vinayena=vinayapUrvakaM 'paMjaliuDe' prA.lipuTaH =saMyojitahastadvayaH san 'pajjuvAsamANo evaM vayAsI' paryupAsInaH sevamAnaH evam vakSyamANaprakAreNa avAdIta-kathitavAn / kimavAdIdityAha-'puTviM bhaMte 'i. 'pubdhi bhaMte! loe pacchA aloe' pUrva bhadanta! lokaH pazcAdalokaH athavA 'puTviM aloe pacchA loe' pUrvamalokaH pazcAllokaH, he bhadantaH kiM pUrva lokaH SaDjIvanikAyarUpaH asti pazcAdalokaH dharmAstikAyAdirahitaH kevalAkAzarUpaH / asti, athavA pUrvamalokaH pazcAllokaH astIti praznAzayaH / bhagavAnAha --' rohe' AdakSiNa pradakSiNa kiyaa| (karittA vaMdai namasai) AdakSiNa pradakSiNa pUrvaka vaMdanA kI namaskAra kiyA / " vaMdittA namaMsittA " vandanA namaskAra karake, ( naccAsanne nAidUre ) na ati nikaTa aura na dUra kintu ucita aise sthAna para (sussUmANe NamaMsamANe) bhagavadvacanako sunanekI abhilASA se phira ve namaskAra karate hue prabhu kesaMmukha baiTha kara unhoMne (viNaeNaM paMjaliuDe) vinayapUrvaka hAtha joDakara (pajjuvAsamANe evaM vayAsI) paryupAsanA karate hue prabhu se isa prakAra pUchA 'puvi bhaMte!' i0 (bhaMte !) he bhadanta ! (pusvi loe ? pacchA Aloe ? puTiva aloe pacchA loe ? ) pahile loka hai aura bAda meM aloka hai kyA ? athavA pahile aloka hai aura bAda meM loka hai kyA ? SaT jIvanikAyarUpa sthAna kA arthAt jahA~ para jIvAdika chahoM dravya pAye jAte haiM aise AkAza kA nAma loka hai aura jahAM dharmAstikAyAdika dravya nahIM pAye pAra "AyAhiNapayAhiNa karei" sAikSiNa-pradakSiNA 431 "karittA badai namasaI" mAikSiNa-prakSipUrva nbh24|2 4aa." vaMdittA nama sittA" / nabhara 2 4zane, "NacAsanne NAire" mati2 54 nahI ane mati na 55 nahIM sevA yogya sthAne, "surasUsamANe NamaMsamANe " mAnanA kyanI samajavAnI abhilASA sAthe pharIthI namaskAra karatA chatA prabhunI sAme besI ne tyAra bAda "viNaetAM paMjaliuDe" vinayapUrva yIne "pajjuvAsamANe eva vayAsI" 5yupAsAzana tama bhAvAna maDAvI22 mA prabhArI pUcyu- "puTivabhaMte" tyAla. "bhaMte" magavAna ! "puvvi loe ? pacchA aloe ? puvvi aloe ? pacchA loe ?" paDasai mane tyaa2||4 aso cha 5sA 24 bhane tyAra bAda leka che ? jyAM jIvAdika chae dravya hoya che. evA AkAzanuM nAma leka bha-7 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 bhagavatIsUtre syAdi, rohA' he roha ! 'loe ya aloe ya' lokacAlokazca 'pudhipate pacchA pete' pUrvamapyetau pazcAdapyetau dovi ee sAsayA bhAvA' dvAvapyetau zAzvatau bhAvau 'aNANupubbI esA rohA' anAnupU]SA roha!, he roha! imau dvArapi lokAlokau bhAvau pravAharUpeNa nityau, ataH pUrva lokaH pazcAdaloka ityAkArikA'nayorAnupUrvI nAsti kintu pUrvapazcAtrUpakramavivarjitAvetAviti lokopyalokopi alokopi lokopIti bhAvArthaH / 'puci bhaMte! jIvA pacchA ajIvA, pubdhi ajIvA pacchA jIvA' pUrva bhadanta ! jIvAH, pazcAdajIvAH pUrvamajIvAH pazcAd jIvAH, he bhadanta ! pUrva jIvAH pazcAdajIvAH pUrvamajIvAH pazcAjjIvA veti / jIvA jIvaviSaye pUrvAparabhAvo vidyate na veti praznArtha / bhagavAnAha-'jaheva' jAte haiM kintu inase rahita aisA jo kevala eka AkAzarUpa sthAna hai usakA nAma aloka hai| bhagavAna ne unake isa prazna kA uttara dete hue unase kahA ki (rohA) he roha ! (loe ya aloe ya) loka aura aloka ye donoM (pubdhipete pacchApete ) pahile bhI haiM aura poche bhI haiN| (do vi ee sAsayA bhAvA) ye donoM bhI zAzvata bhAva haiM / (aNANupuvvI esA rohA) he roha ! yaha anAnupUrvI hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki jaba ye donoM hI bhAva-loka aloka rUpa ye donoM padArtha, dravya-pravAharUpase nitya haiM isa liye inameM aisI AnupUrvI nahIM hai ki pahile loka hai bAda meM aloka hai, athavA pahile aloka hai aura bAda meM loka hai ataH ye donoM hI pUrva pazcAt rUpa krama se rahita haiN| (puvvi bhaMte! jIvA pacchA ajIvA ? puvviM ajIvA pacchA jIvA ?) he bhadanta ! pahile jIva haiM aura bAda meM ajIva haiM? athavA pahile ajIva haiM aura bAda meM jIva haiM ?, kyA che. paNa jyAM dharmAstikAyAdika che dravyo hotAM nathI. paNa mAtra eka AkAza dravya ja che tene aleka kahe che. bhagavAna mahAvIra deha aNagAranA te pranonA yA pramANe utta2 mA che. "rohA" roDa ? "loe ya aloe ya" so anamo , te bhanne " pulvipate pacchApete " 5saya 55 cha mana pachI 5 // cha "do vi ee sAsayA bhAvA" te anna zAzvata mA che "aNANupUvI esA rohA" hai ! te maav| mAnu5vIM vinAnA cha. upArnu tAtparya hai loka ane alokarUpa bane padArtha dravya-pravAha rUpe nitya ja hovAthI temanAmAM evI AnapUvane abhAva che ke pahelAM leka che ane pachI aleka che, athavA pahelAM aleka che ane pachI leka che. tethI teo banne AnupUrvIthI pUrva ane pachI sevA bhathI 2Dita 4 cha. "puci bhaMte ! jIvA pacchA ajIvA ? pani ajIvA pacchA jIvA ?" bhagavan / paDasA cha bhane pachI mI athavA pahelAM ajIva che ane pachI jIva che ? eTale ke jIva ane ajIvamAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacakATIkA za01 u0 6 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra. 51 ityAdi, 'jaheva loe ya aloe ya taheva jIvA ya ajIvA ya' yathaiva lokazvAlokazca tathaiva jIvAzcAjIvAzca, lokAlokayoriva jIvAjIvaviSaye'pyAnupUrvI nAsti kintu jIvAjIveSvapyanAnupU]va vaktavyeti bhAvArthaH / 'evaM bhavasiddhiyA ya abhavasiddhiyA ya, siddhI asiddhI, siddhA asiddhA' evaM bhavasiddhikAzcAbhavasiddhikAzca, siddhirasiddhiH, siddhA asiddhAH, bhaviSyantIti bhavAH,bhavAbhAvinI siddhimukti ryeSAM te bhavasiddhikAH yeSAM siddhirbhAvinI te bhavasiddhikA:, etadviparItA abhavasiddhikAH, yeSAM niyamataH saMsAra eva bhaviSyatIti / evameva siddhiH-mokSaH, asiddhiA=amokSaH siddhA-muktAH, asiddhA-amuktA api vijnyeyaaH| 'puvi aisA jIva aura ajIva meM pUrvAMpara bhAva hai yA nahIM ? bhagavAna isa prazna kA uttara dete hue unase kahate haiM ki (jaheva loe, aloe ya taheva jIvA ya ajIdA ya) he roha', jisa prakAra loka aura alokameM AnupUrvI nahIM hai usI prakAra se jIva aura ajIva meM bhI AnupUrvI nahIM hai ataH jIva, aura ajIva ye donoM padArtha bhI vinA AnupUrvI ke hI haiN| (evaM bhavasiddhiyA ya abhavasiddhiyA ya, siddhI asiddhI, siddhA asiddhA) isI taraha se bhavasiddhika abhavasiddhika, siddhi asiddhi, aura siddha asiddha, inako bhI jAnanA caahiye| jinheM Age siddhi-mukti prApta hone vAlI hai ve bhava siddhika kahalAte haiM / jo inase viparIta hote haiM arthAt jinheM Age siddhi prApta nahIM honevAlI hotI hai ve abhavasiddhika hote haiM, bhavasiddhika jIva niyama se mukti prApta karate haiM aura abhavasiddhika jIva niyama se saMsAra meM hI paribhramaNa karate rahate haiN| isI taraha siddhi-mokSa, asiddhi-saMsAra, siddha-mukta jIva aura asiddha-amukta evo pUrva ane pachI kama che ke nathI ? te praznano uttara ApatA bhagavaan 4 cha, "jaheva loe ya aloe ya taheva jIvAya ajIvA ya" 3 ! jevI rIte leka ane elekamAM AnupUva (pUrva ane pachIne kama) nathI, eja pramANe jIva ane ajIvamAM paNa AnupUrvI nathI. tethI jIva ane ajIva, e manne pahA 595 mAnupUrvI 12nA cha. evaM bhavasiddhiyA ya abhavasiddhiyA ya siddhI asiddhI, siddhA asiddhA" savA 1 rIta savasiddhi mane manasiddhi siddhi ane asiddhi tathA siddha ane asiddhanA viSayamAM paNa jANavuM. jemane have pachI game tyAre mukti prApta thavAnI che temane bhavasiddhika kahe che ane jemane AgaLa jatAM mukti prApta thavAnI nathI temane abhavasiddhika kahe che. bhavasiddhika jI niyamathI ja mukti prApta kare che ane abhavasiddhika che niyamathI ja saMsAramAM paribhramaNa karyA kare che. e ja pramANe siddhimAkSa asiddhi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 bhagavatIsUtre bhaMte! aMDae pacchA kukkur3I, pubbi kukkuDI pacchA aMDae' pUrva bhadanta! aNDakam pazcAtkukkuTI ,pUrva kukkuTI pazcAdaNDa kam , aNDakakukkuTyoH pUrvAparabhAvo vidyate na vA?, yadi vidyate pUrvAparabhAvastadA'NDakasya pUrvamutpattiH kukkuTayA veti praznAzayaH / bhagavAn kathayati--'rohe'tyAdi, 'rohA' he rohaka ! ' se Na aMDae kao' tadaNDakaM kutaH, he roha ! yadetadaNDakaM samupalabhyate tadaNDakaM kutaH kasmAdutpanna miti, rohaH kathayati- bhayavaM' he bhagavan 'kukkuDIo' kukkuTItaH, etadaNDakaM kukkuTIto jAtamiti / bhagavAnAha-'sA NaM kukkuDI kao' sA khalu kukkuTI kutaH, yA kukkuTI dRzyate sA kasmAjjAyate ? rohaH kathayati-'bhaMte! aMDayAo' he bhadaMta kukkuTI aNDakAjjAyate / evaM vastusvarUpAvabodhanena rohapraznasyottaraM tasya mukhenaiva prtipaaditm| bhagavAn kathayati-' evAmeva' ityAdi, 'evAmeva rohA se ya aMDae sA ya kukkuDI' evameva he roha ! tadaNDakaM sA ca kukkuTI, 'pubipete saMsArI jIva bhI jAnanA cAhiye / (puvviM bhaMte ! aMDae pacchA kukkuDI, puvi kukuDI pacchA aMDae) he bhadanta ! pahile aMDA hai ki kukuTI hai ? athavA pahile kukkuTI hai ki aMDA hai ? pUchane kA tAtparya aisA hai ki ? aMDA aura kukkuTI meM pUrvApara bhAva maujUda hai yA nahIM ? bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ki-(roha ! se NaM aMDae kao? bhayavaM! kukkuDIo sA NaM kukkuDI kao? bhaMte aMDayAo) he roha! yaha to batAo vaha aMDA kisase utpanna huA hai ? roha ne kahA bhagavan ! vaha aMDA kukkuTI (muragI) se utpanna huA hai / punaH bhagavAn ne pUchA he roha vaha kukkuTI kisase utpanna huI hai| taba roha ne kahA-he bhadanta ! vaha kukkuDI aMDe se utpanna huI hai| isa taraha vastu svarUpa ke samajhane se roha ke prazna kA uttara usake mukha se pratipAdita ho jAtA hai| ataH saMsAra, siddha-muktajIva ane asiddha-amukta-saMsArI jIva e badhAne mATe 55 sabhA. "puvvi bhaMte ! aMDae pacchA kukkuDI, puTviM kukkuDI pacchA aMDae ?" u bhagavan pahelu 4 bharadhI ? athavA 59sI bharI hai pachI IDa? eTale ke IDa ane maraghImAM pahelA ane pachInA bhAvanuM astitva che nahIM ? uttara-"rohA ! se NaM aDae kao ? bhayavaM ! kukkuDIo ! sA NaM kukkuDI kao ? bhaMte aMDayAo" ! tame se patA mAthI utpanna thayuM che? za 4hyu "bhagavan ! 4 bharathIthI utpanna thayu DAya che." paNI bhagavAne pUchyuM he roha ! te maradhI zAmAMthI utpanna thaI che? rohe javAba Ape " nA! te bha2vI mAthI utpanna 27 cha" 21 te vastunu sva35 smjAvavAthI rehanA praznano javAba tene moDhethI ja tene maLI jAya che tethI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01306 sU04 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra0 53 pacchApete' pUrvamapi etau pazcAdapyete, 'dovi ee sAsayA bhAvA aNANupuvvI esA rohA!' dvAvApyetau zAzvatau bhAvau anAnupUrvI eSA rohH| tatra dvayorapi vyaktivizeSarUpeNANDakakukkuTayoH satyapi pUrvAparabhAve sAmAnyarUpeNa na tayoH pUrvamidaM pazcAdidaM veti nirNayaH, kintu kramarAhityamevaitayoH kadAcitpUrvamaNDakaM pazcAt kukkuTI, kadAcitpUrva kukkuTI pazcAdaNDakamiti, pravAharUpeNaitau bhAvau zAzvatAveva, rohaH pRcchati-"puAvya bhaMte! loyaMte pacchA aloyaMte, puci aloyaMte pacchA loyaMte?" pUrva bhadanta! lokAntaH pazcAdalokAntaH, pUrvamalokAntaH pazcAllokAntaH, lokAntAbhagavAn kahate haiM ki-(evAmeva rohA ! se ya aMDae sA ya kukkuDI puvviMpete, pacchApete dovi ee sAsayA bhAvA, aNANupunvI esA rohA!) isI taraha se he roha ! vaha aMDA aura vaha kukkuTI pahile bhI haiM, bAda meM bhI haiN| ye donoM zAzvata bhAva haiM ataH he roha ! yahAM AnupUrvI nahIM hai / yadyapi yahAM ina donoM meM vyaktivizeSa kI apekSA aMDaka aura kukkuTI meM pUrvApara bhAva maujUda hai| parantu vaha pUrvApara bhAva sAmAnya kI apekSA se ina donoM meM nahIM hai, kyoM ki yaha pahile hai aura yaha bAdameM hai aisA, nahIM kahA jA sakatA hai| ataH ina donoM meM kramarahitapanA hI hai| kAraNa ki kadAcit pahile aMDA ho jAtA hai aura bAda meM kukkuTI hotI hai kabhI kukkuTI pahile rahatI hai aura aMDA bAda meM rahatA hai| isa taraha pravAha rUpa se ye donoM hI zAzvatabhAva haiN| roha pUchate haiM ki ( bhaMte ! puci loyaMte, pacchA aloyaMte, puvviM aloyaMte pacchA loyaMte) he bhadanta ! yaha to batAIye ki pahile lokAnta hai, bhagavAna 4 cha -"evAmeva rohA ! se ya aMDae sA ya kukkuDI puTvipete pacchApete doviee sAsayA bhAvA, aNANuputvI esA rohA" me prabhArI zarDa! te IDa ane te maraghI pahelAM paNa che ane pachI paNa che. te banne zAzvata bhAva che. tethI he roha ! ahIM AnupUrvI-pUrva ke pachI kama-nathI. jo ke ahIM te bannemAM vyaktivizeSanI apekSAe pUrvApara bhAva mejUda che. paNa sAmAnyanI apekSAe pUrvApara bhAva bamAM nathI. kAraNa ke A paheluM ke te paheluM bamAM keNa paheluM te kahI zakAya nahIM te kAraNe te bannemAM rahita paNuM krama che kAraNa ke kyAreka IDuM paheluM lAge che ane pachI maraghInuM astitva jaNAya che te kyAreka maraghInuM astitva paheluM lAge che ane pachI iMDAnuM astitva jaNAya che. A rIte pravAha rUpe e banne zAzvatamA che. tyA2066 121 roDa m||2 pUche che-(bhaMte puvvi loyate, pacchA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre lokAntayoH pUrvAparamAvo vidyate na veti prshnaashyH| bhagavAnAha-rohA loyaMte ya aloyaMte jAva aNANupubbI esA rohA' roha ! lokAntazcAlokAntazca yAvadanAnupUrvI eSA roha!, lokAntAlokAntayornAsti pUryAparabhAvo'pi tu pUrvApara kramarahitAvevaitau alokAntaH pUrva lokAnto vA pUrvam ? lokAntaH pUrvamalokAnto vA pUrvamiti kramo nA'stIti bhaavH| punaH pRcchati rohaH-'puci bhaMte loyaMte pacchA sattame uvAsaMtare pucchA' pUrva bhadanta lokAntaH pazcAt saptamamavakAzAntaram pRcchA, he bhadantaH kim pUrva lokAntaH pazcAtsaptamamavakAzAntaramasti, athavA pUrvamavakAzAntaraM pazcAllokAnto'stIti praznAzayaH / bhagavAnAha-'rohe '-tyAdi / 'rohA' he roha! 'loyaMte ya sattame uvAsaMtare ya' lokAntazca saptamamaprakAzAntaraM ca 'pubdhipete pacchApete ' pUrvamapyete dve pazcAdapyete dve 'doSi ee' dvAvapyeto bAda meM alokAnta hai, ki pahile alokAnta hai bAda meM lokAnta hai ? arthAt lokAnta aura alokAnta meM pUrvAparabhAva maujUda hai yA nahIM ? isakA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki (roha ! loyaMte ya aloyaMte ya jAva aNANupuvvI esA rohA) he roha ! lokAnta aura alokAnta ye donoM haiM yAvat inameM AnupUrvI nahIM hai / lokAnta aura alokAnta meM pUrvAparabhAva nahIM hai / pUrvAparakrama se ye donoM rahita hI haiM / aisA nahIM ki pahile lokAnta hai aura bAda meM alokAnta hai, pahile alokAnta hai aura bAda meM lokAnta hai / roha punaH pUchate haiM ki-(pusviM bhaMte ! loyaMte pacchA sattame uvAsaMtare ? pucchA) he bhadanta ! pahile lokAnta hai aura bAda meM sAtavAM avakAzAntara hai, ki pahile sAtavAM avakAzAntara hai aura bAda meM lokAnta hai ? bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ki(rohA! loyaMte ya, sattame uvAsaMtare ya, punviM pete pcch| pete) he roha ! aloyate, puvvi aloyaMte, pacchA loyaMte ?) 3 lAvan ! 59i astrta cha bhane pachI alakAnta che ke pahelAM elekAnta che ane pachI lokAnta che? eTale ke lokAnta ane alekAntamAM pUrvApara bhAva mejUda che ke nahI ? uttara(roh ! loyate ya aloya te ya jova aNANupuvvI esA rohA !) 3 roDa ! astra ane alakAnta bane che. tyAMthI laIne temanAmAM AnupUrvI nathI. tyAM sudhInuM tamAma kathana ahI grahaNa karavuM. kAnta ane ekAntamAM pUrvApara bhAva nathI. te bane pUrvAparanA kamathI rahita ja che. reha vaLI nIce prazna pUche cha-(puvi bhaMte ! loyaMte pacchA sattame uvAsaMtare ? pucchA ) bhagavana ! pahela kAnta ane tyAra bAda sAtamuM avakAzAntara che ? ke paheluM sAtamuM avakAzAntara ane tyAra bAda lekAnta che? uttara (rohA ! loyaMte ya sattame uvAsatare ya, pubbi pete pacchA pete) za ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacakATIkA za0 1 406 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAtve rohAnagArapra0 55 'sAmayA bhAvA' zAzvata bhAvau 'aNANupuvvI esA rohA ' anAnupUrvyeSA roha ! he roha ! lokAntazca saptamamavakAzAntaraM ca pUrvamapi pazcAdapi / etayorniyatA''nupUaf nAsti kintu AnupUrvIrahite ete dve, pUrvapazvAdrUpaH kramo na bhavatIti / saptamamavakAzAntaramiti saptamapRthivyA adhovartti AkAzamiti / ' evaM loyaMte ya sattame ya taNuvAe' evaM lokAntazca saptamazca tanuvAtaH / ' evaM ghaNavAe' evaM ghanavAtaH, 'ghaNodahI' ghanodadhiH 'sattamA puDhavo' saptamI pRthivI evaM loyaMte ekkekkeNaM saMjoe imehiM ThANehiM evaM lokAnta ekaikena saMyojayitavya ebhiH vakSyamANa gAthoktaizcaturviMzatisaMkhyakaiH sthAnaiH 'taM jahA ' tadyathA tadeva gAthAdvayena darzayati- 'uvAsa' ityAdi / 'uvAsa' iti avakAzaH, atra padaikadeze padasamudAyagralokAnta aura sAtavAM avakAzAntara ye donoM haiN| inameM pahile amuka hai aura bAda meM amuka hai aisA pUrva pazcAt krama nahIM hai / ( do vi ee sAsayA bhAvA ) ye donoM hI zAzvatabhAva haiN| (aNANupuvvI esA rohA ! he roha ! lokAnta, aura sAtavAM avakAzAntara ye donoM pahile bhI haiM aura bAda meM bhI hai| inameM niyata AnupUrvI nahIM hai / kintu ye donoM AnupUrvI se rahita haiM ataH inameM pUrvapazcat rUpa krama nahIM hai| saptama pRthvI ke nIce rahA huA jo AkAza hai usakA nAma saptama avakAzAntara hai / ( evaM loyaMte ya sattame ya taNuvAe, evaM ghaNavAe, ghaNodahI, sattamA puDhavI, evaM loyaMte ekkekkeNaM saMjoeyavve imehi ThANehiM ) isI tarahase lokAnta aura sAtavAM tanuvAta, tathA isI tarahase ghanavAta ghanodadhi aura sAtavIM pRthivI, isa taraha ina "" uvAsavAya0 ityAdi do gAthAoM meM kahe hue coIsa 24 sthAnoM meM se pratyeka sthAna ke lokAnta ko jor3anA cAhiye / gAthAmeM kahe hue 24 sthAna ye haiM- ( uvAsa ) leAkAnta ane sAtamuM avakAzAntara ane che. temAM pahelu amuka ane pachI ache sevA pUrvAparo ubha hoto nathI. "do vi ee sAkhae bhAve " me janne zAzvata bhAva che. "aNANupubbI: esA rohA ! " he roDa ! soanta bhane sAtabhu e anne pahelAM paNa che ane pachI paNa che. te banne AnupUrvIthI rahita che tethI temAM pUrvAparanA kramanA abhAva che. sAtamI pRthvInI nIce rahelA bhAzane sAta avazAntara uDeche " eva N loyaMte ya sattame ya taNutrAe, evaM ghaNavAe, ghaNodahI, sattamA puDhavI, evaM loyate ekkekeNaM saMjoyavve imehi ThANehiM" me4 pramANe boanta bhane sAtabhuM tanuvAta, tathA eja rIte dhanavAta nAdiSTa ane sAtamI pRthvI, tathA evI ja rIte A gAthAmAM kahelAM 24 sthAneAmAMnA pratyeka sthAnanI sAthe leAkAntane yAjIne AlAyo manAvavA leha me. gAthamAM harzAveisAM 24 sthAnA mA pramANe che- "uvAsa" 66 avakAzAntara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre haNAt-avakAzAntarANIti / evamagre'pi vijJeyam / avakAzAntarANi-pRthivyA adhovAkAzAni sapta 1 / 'vAya' iti-vAtA:-tanuvAtAH sapta 2 / 'ghaNa' iti ghanA:-dhanavAtAH sapta 3 / 'udahi' iti udadhayaH-ghanoddhayaH sapta 4 / abakAzAntarAdInAM saptamu pRthivISu pratyekasminnekaikasadbhAvAtte sapta bhavanti / 'puDhavI' iti pRthivyaH nArakapRthivyaH sapta 5 / 'dIvA ya' iti dvIpAzca jmbuudviipaadyo'sNkhyeyaaH6| 'sAgarA' iti sAgarAH samudrAH lvnnsmudraadyo'sNkhyeyaaH7| 'vAsA' iti varSANi-bharatAdikSetrANi sapta 8 / ' neraiyAI nairayikAdayazca turviNshtidnnddkaaH9| 'atthiya' iti astikAyAH-dharmAstikAyAdikAH paJca10 / 'samayA' iti samayAH kAlavibhAgAH 11 / 'kammAI' iti karmANi jJAnAvaraNIyAdInyaSTa 12 / 'lessAo' lezyAH kRSNAdayaH SaT 13 / gaa||1|| 'diTTI' iti dRSTayaH-mithyAdRSTayAdikAstisraH 14 / 'daMsaNa' iti darzanAni cakSurAdIni catvAri 15 / 'gANA' jJAnAni-matizrutAdIni paJca 16 / 'saNNA, iti sajJAH avakAza da se yahAM padaikadeza meM padasamudAya ke grahaNa karane ke niyama se avakAza ntara kahanA caahie| Age bhI isI taraha se jAnanA caahiye| ye avakAzAntara sAtoM pRthiviyoMmeM se ekara pRthivIke nIce rahane ke kAraNa sAta hote haiM, kyoM ki sAtoM pRthiviyoMmeM jo parasparameM antarAla hai vahI avakAzAntara hai / vAta-tanuvAta, ghana-ghanavAta7, udadhi-ghanodadhi, nArakapRthivIyAM 7, jaMbUdvIpa Adi asaMkhyAtadvIpa, lavaNasamudra Adi asaMkhyAta samudra, bharata Adi sAta kSetra, nairayika Adi coIsa daNDaka, dharmAstikAyAdika pAMca, astikAya, samaya-kAlavibhAga, jJAnAvaraNIya Adi ATha karma, kRSNAdika cha lezyAe~, mithyAdRSTi Adika tIna dRSTiyAM, cakSurdarzanAdika cAra darzana, matijJAna Adi pAMca jJAna, AhArasaMjJA Adi avakAza pada dvArA ahIM avakAzAntara samajavuM joIe. te avakAzAntara sAta che. kAraNa ke sAte pRthvImAMnI dareka pRthvInI nIce avakAzAntara hoya che. sAte pRthvIomAM parasparanI (ekabIjInI) vacce je antarAla che tene ja ma nta 2 4 che. vAta-tanupAta 7, dhana-dhanavAta, dhi-dhanohadhi 7, nAraka pRthvIo 7, jaMbudvIpa vagere asaMkhyAta dvIpa, lava samudra vagere asaMkhyAta samudra, bharata vagere 7, kSetra, narayika vagere 24 daMDaka, dharmAstikAya vagere pa astikAya, samaya-kAlavibhAga, jJAnAvaraNIya vagere 8 karma, kRSNa dika 6 lesyAo, mithyASTi vagere traNa daSTiyo cakSurdazana vagere 4 darzana, matijJAna vagere pAMca jJAna, AhAra saMjJA vagere 4 saMjJAo, audArika vagere zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacakATIkA za01 706 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAtve rohAnagArapra0 57 AhArAdikAzcatasraH 17 / 'sarIrA ya' zarIrANi ca-audArikAdIni paJca 18 / 'joga' iti yogA:-manovAkAyarUpAstrayaH 19 / 'uvaoge' iti-upayogau dvau sAkArAnAkArarUpau 20 / 'davya' iti dravyANi-dharmAstikAyAdIni SaT 21 / 'paesA pradezA anantAH 22 / 'pajjava' iti paryavAH-anantAH 23 / ' addhA' iti-addhAH-atItA'nAgatasaddhiAbhedAstrividhiA 24 / etAni caturviMzatisthAnAni 'kiM puci loyaMte' kiM pUrva lokAntaH, ityevaMrUpeNa padena sNyojitvyaaniiti| sUtrAbhilApaprakArazcettham-tatra-avakAzAntarAlApakaH sUtra eva kathitaH / tanuvAtAlApako yathA-" puci bhaMte loyaMte pacchA sattame taNuvAe, puni sattame taNuvAe pacchA loyNte?| rohA! loyaMte ya taNuvAe ya pulipete pacchApete dovi ee sAsayA cAra saMjJAe~, audArika Adi pAMca zarIra, manoyoga, vacanayoga, kAyayoga ye tIna yoga, sAkAra upayoga anAkAra upayoga ye do upayoga dharmadravya, adharmadravya Adika cha dravya, anantapradeza anaMta paryAyeM aura atIta, anAgata, sarvAddhAkAla / ina coIsa sthAnakokA "kiM puci loyaMte" isa pada ke sAtha saMyojita karanA caahiye| yahAM sUtrAbhilApa isa prakAra hogA isameM avakAzAntarAlApaka to mUtra meM hI kaha diyA gayA hai| tanuvAtakA alApaka jaise-" purdiva bhaMte ! loyaMte pacchA sattame taNuvAte, puci sattame taNuvAte pacchA loyaMte ? roha ! loyaMte ya taNuvAe ya, punvi pete pacchA pete duve sAsayA bhAvA aNANupucI esA rohA ! ) he bhadanta ! pahile lokAnta hai aura bAda meM sAtavAM tanuvAta hai ki pahile sAtavAM tanuvAta hai aura pazcAt lokAnta hai ! uttara-he rohA! donoM haiM lokAnta hai aura sAtavAM tanuvAta hai| ye donoM pahale bhI haiM aura pIche bhI haiM, kyoM ki pAMca zarIra, maga, vacanaga, ane kAga e traNa ga sAkAraupayoga ane anAkAra upaga, e be upaga, dharmadravya, adharmadravya vagere cha dravya, ananta pradeza, ananta paryAya ane atIta anAgata, sarvoddhAkALa uparokta 24 sthAnAnu " kiM pubi loyaMte" sAntanI sAthe sayona 42 me, ahIM A prakArane sUtrAbhilApa thaze--avakazAntarane AlApaka te sUtramAM ja DI hIdheda cha. tanupAtanI mAtA54 2mA pramANe manaze. "puTviM bhaMte ! loya te pacchA sattame taNuvAe puvviM sattame taNuvAe pacchA loyaMte ? " rohA! loyate ya taNavAe ya puvvi pete pacchA pete duve sAsayA bhAvA aNANupuvvI esA rohA! he bhagavana ! pahelA lekAnta ane pachI sAtame tanuvAta che, ke pahelAM sAtame tanuvAta ane pachI lekAnta che ? uttara he reha, lekAnta ane sAtame tanuvAta bane che. te bane pahelAM paNa che ane pachI paNa che kAraNa ke te bha08 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra bhAvA aNANupubI esA rohA!" evaM ghanavAtamArabhya paryavaparyantA ekaviMzatirAlApakAH svabuddhayA saMyojanIyA iti / addhAviSaye tu atItAnAgatAddhAviSayau dvAvAlApako vijJeyau / tathAhi-"pubi bhaMte ! loyaMte pacchA atItaddhA, pubdhi atItaddhA pacchA loyaMte?, rohA! loyaMte ya atItadvA ya pudhipate pacchApete-dovi ee sAsayA bhAvA aNANupubbI esA rohaa|| athAnAgatAddhA viSaye pAha-"pubbi bhaMte loyaMte pacchA aNAgayaddhA, puci aNAgayaddhA pacchA loyaMte? rohA loyaMte ya ye donoM zAzvata bhAva haiM / isa lie he roha ! ina donoM meM pUrvapazcAt bhAvarUpakrama nahIM banatA hai| isI prakAra se ghanavAta se lekara paryavaparyanta 21 AlApaka apanI buddhi se saMyojita kara lenA caahiye| addhAviSaya meM atIta anAgata adA viSayaka do AlApaka jAnanA cAhiye / ve isa prakAra se haiM-" pulviM bhaMte ! loyaMte pacchA atItAddhA, puvviM atItAddhA pacchA loyaMte ? rohA ! loyaMteya atItAddhA ya puvviMpete pacchApete duve sAsayA bhAvA aNANuputvo esA rohA / he bhadanta ! pahile lokAnta hai, aura bAda meM atItAddhA hai ki pahile atItAddhA hai aura bAda meM lokAnta hai ? he roha ! lokAnta aura atItArA ye donoM haiM aura ye donoM pahile bhI haiM aura pazcAt bhI haiM, kyoMki ye donoM zAzvata bhAva haiM / inameM pUrva pazcAtkrama nahIM hai / "pubdhi bhaMte ! loyaMte pacchA aNAgayaddhA ? puSvi aNAgayaddhA pacchA loyaMte ? rohA ! loyaMte ya aNAgayaddhA ya pucipete pacchApete duve sAsayA bhAvA, aNANupuvvI esA rohA / " he bhadanta ! pahile lokAnta hai aura pIche anAgatAddhA hai ki pahile anAgatAddhA hai aura pIche lokAnta hai ? he roha! banane zAzvatabhAva che. tethI he roha ! temanAmAM pUrva ane pachInA bhAvarUpa AnupUvIno abhAva che. e ja pramANe ghavAtathI laIne paryAya sudhInA 21 AlApaka banAvI levA. atIta, anAgata ane addhA viSayaka be AlApake mA pramANe anaze. "puvvi bhaMte ! loyate pacchA atIta ddhA puSvi atItAddhA pacchA loya te ? rohA leAyate ya atItAddhA ya puci pete pacchA pete duve sAsayA bhAvA aNANupuvvI esA rohA !" bhagavan ! pa nta bhane pachI satI. tAddhA che. ke pahelA atItAddhA ane tyArabAda lokAnta che ? he roha! lekAnta ane atItAddha bane pahelAM paNa che ane pachI paNa che. kAraNa ke te bane zAzvatabhAva cha. tethI tabhanAmA pUrvA52 lA135 (mAnupUrvI) bha. nathI. "puvvi bhaMte ! loyate pacchA aNAgayaddhA ? pubbi aNAgayaddhA pacchA leAyate ?" "rohA! loyate ya aNAgayaddhA ya puvviM pete pacchA pete duve sAsayA bhAvA, agANupuzvI esA rohA!" he bhagavana! pahelA kAnta ane pachI anAgatAddhA che, ke pahelA anAgatAddhA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavadrakATIkA za01 u06 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAtve rohAnagArapra0 59 aNAgayaddhA ya pubdhipete pacchApete-dovi ee sAsayA bhAvA aNANupubbI esA rohA!' sarvAddhAlApakaM tu sUtrakAra evAha-'pulli bhaMte' ityAdi / 'puci bhaMte loyaMte pacchA savvaddhA' iti padena sarro'pi sUtrAlApakaH saMgrAhyastathAhi-"puci bhaMte loyaMte pacchA savvaddhA, pudi savvaddhA pacchA loyaMte ? rohA! loyaMte ya sambaddhA ya pudhipete pacchApete dovi ee sAsayA bhAvA agANupubI esA rohA" iti / athAlokaviSaye pAha-'jahA loyaMteNaM' ityAdi / 'jahA loyaMteNaM saMjoiyA savveThANA ete aloyaMteNavi saMjoeyavyA savve" yathA lokAntena saMyojitAni sarvANi sthAnAni etAni evamalokAntenApi yojayitavyAni sarvANi, yena prakAlokAnta aura anAgatAddhA ye donoM haiM aura ye donoM pahile bhI haiM aura pazcAt bhI haiM, kyoMki ye zAzvata bhAva haiM isaliye inameM pUrva pazcAt bhAva nahIM hai / sarvAddhAlApaka to sUtrakArane svayaM hI (puci bhaMte ! lAyaMte pacchA savvaddhA) isa sUtra dvArA kaha diyA hai| isI taraha se aura bhI samasta sUtrAlApaka saMyojita kara lenA cAhiye / jaise-he bhadanta ! pahile lokAnta hai aura bAda meM sarvAddhA hai ki pahale sarvAddhA hai aura bAda meM lokAnta hai ? he roha ! lokAnta aura sarvAddhA ye donoM pahile bhI haiM aura bAda meM bhI haiM / inameM pUrvApara krama nahIM hai / kyoMki ye donoM zAzvata bhAva hai| (jahA loyaMteNaM saMjoiyA savve ThANA ete aloyaMteNavi saMjoeyavvA savve ) jisa taraha lokAnta ke sAtha ina samasta sthAnoM ko saMyojita kiyA gayA hai usI taraha se ina samasta sthAnoM ko alokAnta ke sAtha bhI saMyojita kara lenA cAhiye / tAtparya kahane kA yaha hai ki jisa prakAra se lokAnta ke sAtha eka eka sthAnako jor3akara sUtrAlApaka kiyA hai usI taraha se alokAnta ke ane pachI lekAnta che? he roha ! lekAnta ane anAgatAddha bane che. ane te baMne pahelAM paNa che ane pachI paNa che. kAraNa ke te baMne zAzvatabhAva che. te kAraNe temAM pUrvApara bhAva (AnupUrvI nathI. sarvoddhA AlApaka te sUtrakAre pote sUtra (2 // 4o cha-(puvibhaMte ! lAyaMte pacchA savvaddhA) De orya ! 5i lekAnta che ane tyArabAda sarvoddhA che, ke pahelAM sarvoddhA ane tyAra pachI kAnta che? he roha ! kAnta ane sarvoddhA, e banne pahelAM paNa che ane pachI paNa che. te bane zAzvata bhAva hovAthI temanAmAM pUrvApara kama nathI. (jahA loya teNaM saMjoiyA savve ThANA ete aloya teNa vi saMjoeyavvA so) jevI rIte kAntanI sAthe upara mujabanA tamAma sthAnonuM sarjana karavAmAM AvyuM che. evI ja rIte alakAntanI sAthe paNa te badhA sthAnenuM sajana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 bhagavatIsUtre reNa lokAntena saha ekaikasya saMyojanaM kRtvA sUtrAbhilApaH kRtastathA alokAntenApi saha sarveSAM sthAnAnAM saMyojanaM karaNIyamiti / 'puvvi bhaMte sattame uvAsaMtare pacchA sattame taNuvAe' pUrva bhadanta saptamamavakAzAntaraM pazcAt saptamastanuvAtaH evaM sattama uvAsaMtaraM savvehi samaM saMjoeyavyaM jAva sambaddhAe' evaM saptamamavakAzAntaraM sarvaiH samaM saMyojayitavyaM yAvatsaddhiyA, evam anupadoktakrameNa saptamamavakAzAntaraM sarvaistanu. vAtAdisthAnaH samaM saMyojya praznottararUpA AlApakAH sarvAddhAparyantamadhyetavyA iti bhaavH| atha saptamatanuvAtaghanavAtamadhikRtyAha-'puci bhaMte' ityaadi| puci bhaMte sattame taNuvAe pacchA sattame ghaNavAe' pUrva bhadanta! saptamastanuvAtaH pazcAtsaptamo ghanavAtaH?, ityAdi / 'eyapi taheva neyavvaM jAva sambaddhA' etadapi tathaiva jJAtavyaM yAvassarvAddhA, etad tanuvAtamadhikRtya praznottaraM sarvAddhAparyantaM tathaiva-pUrvavadeva jJAtavyamiti / evaM uvarillaM ekkekkaM saMjoyaMteNaM jo jo hiThillo taM taM chaDUMteNa sAtha bhI samasta sthAnoMko jor3akara sUtrAlApaka kahanA caahiye| (pubdhi bhaMte! sattame uvAsaMtare pacchA sattame taNuvAe ? ) he bhadanta ! pahile sAtavAM avakAzAntara hai aura bAda meM sAtavAM tanuvAta hai ? ( evaM sattama uvAsaMtaraM savvehi samaM saMjoeyavvaM jAva savvadvAe ) he roha ! pUrvoktarUpa se sAtaveM avakAzAntara ko samasta tanuvAta Adi sthAnoM ke sAtha jor3akara praznottararUpa AlApaka sarvAddhA taka karalenA caahiye| (puvi bhaMte! sattame taNuvAe pacchA sattameghaNavAe) he bhadanta pahile saptama tanuvAta hai aura pIche sAtavAM ghanavAta hai ? (evaM pi taheva neyavvaM jAva savvaddhA) he roha! sarvAddhA taka isa viSayasaMbaMdhI praznottara pahile ke jaise hI jAnanA cAhiye / ( evaM uvarillaM ekke saMjoyateNaM jo jo heDillo taM taM char3azavaM. (puThica bhaMte ! sattame uvAsaMtare pacchA sattame taNuvAe ?) bhagavana! pahelAM sAtamuM avakAzAntara che ane pachI sAtamuM tanuvAta che ke pahelAM tanupAna cha bhane pachI sAta mazAnta2 cha ? (evaM sattama uvAsaMtara samvehiM samaM saMjoeyavvaM jAva savvaddhAe) 3 zeDa ! pUrva 47sa cha merIta sAtamA avakAzAntarane tamAma tanuvAta vagere sthAnanI sAthe joDIne sarvoddhA sudhInA praznottara 35 2maasaa5| manAyA naye. (puvi bhaMte ! sattame taNuvAe pacchA sattame ghaNavAe ?) 3 mAvan ! zuM 5Desai sAtabhu tanuvAta cha bhane tyAra 57 sAtabhu dhanavAta cha ? (evaM pi taheva neyavvaM jAva savvaddhA) savArIte saddhiA paryaratanA A viSaya saMbaMdhI praznottaro paNa pahelAnA praznottara pramANe ja samapA. (evaM uvarillaM ekkekaM saMjoyateNaM jo jo hedillA ta ta chaiteNaM neyava ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATokA za01206 sU04 lokAlokAdipUrvapazcAttve rohAnagArapra0 61 neyavvaM' evamuparitanam ekaikaM saMyojayatA yo yo'dhastanastaM taM chaIyatA jJAtavyam , evaM pUrvoktakramaNoparitanamekaikaM saMyojayan adhastanaM pUrvaproktamekaikaM ca parityajan pUrvavadeva sarva jJAtavyam / kiyatparyantamityAha-jAva atIyaaNAgayaddhA pacchA sambaddhA' yAvadatItAnAgatAddhA pazcAtsarvAddhA, ghanodadhita Arabhya atItAdA'nAgavAddhAparyantaM, pazcAt tadanantaraM sarvAddhati sarvAddhAparyantaM sarva praznottaraM svayamUhanIyamiti, kiyadavadhItyAha-'jAva aNANupuvI esA rohA !' yAvat anAnupUrvI eSA roha ! yAvatpadena uttarapakSe 'puci pete pacchApete dovi ee sAsayA bhAvA' iti sNyojniiym| he roha! pUrvamapyetau pazcAdapyetau dvAvapyetau zAzvatau bhAvau eSA'teNaM neyavyaM) isa taraha Upara ke arthAt Age2 ke eka eka pada ko jor3akara aura jo jo nIce ke pada haiM arthAt pIche2 ke pada haiM unheM chor3akara pahile kI taraha se hI saba praznottara jAnanA caahiye| kahAM taka jAnanA cAhiye isa ke liye sUtrakAra kahate haiM ki (jAva atItANAgayaddhA savvaddhA) yAvat atIta anAgata kAla taka aura pazcAt sarvAddhA taka (jAva aNANupuvI esA rohA) yAvat he roha ! yahAM kisI bhI prakAra kA krama nahIM hai / tAtpaya kahane kA yaha hai ki ghano. dadhi se lekara atIta anAgatAddhA taka, pazcAt sarvAdhA taka saba prazna aura uttara apane Apa hI pahile kI taraha se banA kara samAdhAnayukta kara lenA caahiye| "jAva aNANupubbI esA rohA" meM jo yAvat pada rakhA hai usase sUtrakAra isa bAta ko sUcanA dete haiM ki uttarapakSa meM jo " pundhi pete pacchApete, duve sAsayA bhAvA" pahile aisA kahA gayA hai so A rIte ja AgaLa AvatAM pratyeka padane joDIne ane pAchaLa AvI gayelAM padone cheDIne pahelAM batAvyA pramANe ja praznottara banAvavA joIe. jyAM sudhI A pramANe praznottara manAvA ? to sUtrA2 4 cha OM (jAva atItANAgayaddhA savvaddhA ) 2matIta 2ind m sudhI bhane chekTa sAdA sudhI mA pramANe 42. ( jAva aNANupuvvI esA rohA!) zeDa ! te thAmA 4 5 prArane kama nathI. te anAnupUrvI che tyAM sudhI paNa upara mujaba kahevuM. tAtparya e che ke ghanedadhithI laIne atIta anAgata addhA sudhI ane chevaTe sarvoddhA sudhI tamAma prazno ane uttara pahelAM pramANe ja jAte banAvI levA joIe. (jAva aNANupuvvI esA rohA !) se pAyanA yAvatU (5yanta) 54 43 sUtra 12 me sUyana re cha uttarapakSamA "pubdhi pete pacchA pete. dovi ee sAsayA bhAvA" yuM che (te mane paDasA pazu cha bhane pachI 55 cha. te nAva zAzvata zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 bhagavatIsUtre nAnupUrvI nAtra pUrvAparabhAvo vidyate, iti bhaavH| etAni ca sUtrANi zUnyavAdajJAnavAdAdinirAsena vicitrAnekavAhyArthasadbhAvasUcakAni tena zUnyatAvasturUpA, arthAzcApAramArthikAH, iti zUnyavAdimataM nirastam' evaM jJAnamAtraM jagat arthastu svamopama iti jJAnavAdimatamapi nirastam / evaM pRthivyAdaya IzvarAdivinirmitA iti jagatkartRtvavAditamasyApi nirAkaraNaparANyetAni sUtrANi, lokAlokAdayaH sarvapi padArthA vicitrA anAdhanaMtA na tu IzvarakAlaprakRtyAdijanitA, tathA sati kadAcidbhaveyurime vaha saba yahAM para bhI uttarapakSa meM saMgata kara lenA cAhiye / ye saba sUtra zUnyavAda ko jise ki mAdhyamika bauddha mAnate haiM, evaM jJAnavAda ko ki jise sautrAntika bauddha mAnate haiM ityAdi aneka vAdoM kA nirAkaraNa karate haiM aura vicitra aneka bAhyArthake sadbhAvako sUcita karate haiN| ye sUtra yaha kahate haiM ki vividha prakArake bAhyArtha haiM aura ve svataMtra haiN| zUnyatA mAnanA vAstavika rUpase yuktisaMgata nahIM hai| bAhya padArtha paramArthika sat haiM / jagat jJAnamAtrarUpa nahIM hai| aura na bAhyapadArtha svapnopamapadArthatulya haiN| isI tarahase ye mUtra isa bAtakA bhI nirAkaraNa karate haiM ki jo IzvaravAdI aisA kahate haiM ki pRthivyAdirUpa jagatako Izvarane banAyA hai| aura isa bAtakA samarthana karate haiM ki loka aloka Adi jitane bhI padArtha haiM ve sabhI vicitra haiM aura anAdi ananta haiN| Izvara, kAla, prakRti Adise janita nahIM haiN| yadi inheM aisA mAnA hovAthI temanAmAM AnupUrvI nathI.) tenuM ahIM paNa uttara pakSamAM badhe saMjana karavuM joIe. A badhAM sUtrethI ekAnta zUnyavAda (ke jene mAdhyamika bauddho mAne che.) ane ekAnta jJAnavAda (ke jene sautrAntika bauddho mAne che) vagere aneka vAdenuM nirAkaraNa (khaMDana) thaI jAya che ane aneka svataMtra bAhyAne saddabhAva sUcita thAya che. sArAMza e che ke A sUtra vaDe e batAvavAmAM Avela che ke vividha prakAranA khAdyArthI che ane te svataMtra paNa che. zUnyatA mAnavI te vAstavika rIte yuktisaMgata nathI. kAraNa ke bAhya padArtho pAramArthika sat che jagata khAlI jJAnarUpa ja nathI. ane bAhyapadArtho svapnA jevA paNa nathI. vaLI A satra vaDe IzvaravAdIo kahe che ke A pRthvI vagere rUpa jagata Izvare banAvyuM che. e vAtanuM paNa ahIM khaMDana thaI jAya cheahIM e vAtanuM pratipAdana karAyuM che ke leka alaMka vagere jeTalA padArtho che te badhA padArtho svataMtra che ane anAdi ananta che. te padArtho Izvara, kALa, prakRti vagerethI utpanna thayelAM nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacakATokA za0 1 u0 6 sU0 4 lokAlokAdipUrvapazcAdviSaye rohana, 63 lokAyAH kadAcinnaiva vA, natvaivaM, niyamata eteSAM sadbhAvadarzanAditi / 'sevaM bhaMte sevaM bhate ti jAba viharai'-tadevaM bhadanta tadevaM bhadanta iti yAvat viharati, he bhagavan! yat devAnupriyeNa pratipAditaM tad evameva sarvameva tat tathaiva na tu viparItam ityuktvA bhagavantaM vandate namaskaroti vanditvA namaskRtya saMyamena tapasA''smAnaM bhAvayan viharati svasthAne samupavizatIti ||suu04|| ||iti roprakaraNam // jAve to phira ye lokAdika kabhI hoMge aura kabhI nahIM hoNge| parantu aisA to nahIM hai / kyoM ki niyama se inakA sadbhAva dikhAI detA hai| (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai) he bhadanta ! jaisA Apa devA. nupiyane pratipAdana kiyA hai vaha saba aisA hI hai, he bhadanta ! vaha saba aisA hI hai viparIta nahIM hai| aisA kahakara ve roha anagAra yAvat apanI AtmA ko tapa saMyama se bhAvita kara vicarane lge| yahAM yAvat pada se " unhoMne bhagavAna ko vaMdanA kI, unheM namaskAra kiyaa| vaMdanA namaskAra karake tapa aura saMyama se AtmA ko bhAvita karate hue phira ve" isa artha kA saMgraha huA hai| " apane sthAna para baiTha gaye" yaha artha "viharati" padakA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki ve bhagavadukta pravacana kI mana, vacana, kAyAse anumodanA karake apane sthAnapara baitthgye||suu04|| ||rohprkrnn samApta // je A padArthone Izvara vagerethI utpanna thayelAM mAnavAmAM Ave te A leka alaka vagerenuM astitva kyAreka haze ane kyAreka nahIM haiya, e vAta paNa mAnavI paDaze, paNa evuM banatuM nathI. kAraNa ke niyamathI ja temane sadabhAva 14Aya che. (sevaM bhaMte ! sevaMbhate tti jAva vihAi) " bhagavan ! yAce pramANa pratipAdana karyuM che te pramANe ja che. he bhagavan! ApanuM kathana sAcuM ja che." evuM kahIne bhagavAnane vaMdaNuM namaskAra karIne roha aNagAra tapa ane sayamayI potAnA tyAne mAvita 42 // pAtAne sthAne mesI gayA. " viharati " e padano artha ahiM "pitAne sthAne besI gayA " evo thAya che. tAtparya e che ke mana, vacana ane kAyAthI bhagavAne kahela pravacananI anumodanA karIne roDa m||2 potAnA sthAne mesI yA. // sU. 4 // rehaprakaraNa samApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre atha lokasthitivarNanampUrva lokAntAdilokapadArthAnAM nirUpaNaM kRtaM, tatprastAvAtsAmpataM lokasthiti prarUpayannAha-'bhaMte tti' ityAdi / mUlam-bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM jAva evaM vayAsIkaivihA NaM bhaMte! loyadiI pannattA?,goyamA! aTTavihA loyahiI pannattA, taM jahA-AgAsapaiTThie vAe, vAyapaiTThie udahI, udahipaiTiyA puDhavI, puDhavipaiTriyA tasA thAvarA pANA, ajIvA javipaiTThiyA, jIvA kammapaiTThiyA, ajIvA jIvasaMgahiyA, jIvA kmmsNghiyaa| se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai aTThavihA jAva jIvA kammasaMgahiyA?, goyamA! se jahA NAmae kei purise batthimADovei, batthimADovettA urAppiM sitaM baMdhai, badhittA majjheNaM gaMthiM badhaI, baMdhittA uvarillaM gaMthiMmuyai, muittA, uvarillaM desaM vAmei, uvarillaM desaM vAmettA, uvarillaM desaM AukAyasta pUrei, pUrittA uppiM sitaM baMdhai, baMdhittA majjhillagaMThiM muyai, se NUNaM goyanA! AukAe tasta vAukAyassa uppiM uvarimatale ciTai?, haMtA ciTTai, se teNaTeNaM jAva jIvA kmmsNghiyaa| se jahA vA kei purise batthi ADovei ADovittA kaDIe baMdhai. badhittA atthAhamatAramaporusiyAMsa udagaMsi ogAhejA, se gUNaM goyamA ! se purise tassa AukAyassa uvarimatale ciTai?, haMtA ciTai, evaM vA aTTavihA loyaTTiI pannattA, jAva jIvA kammasaMgahiyA // sU0 5 // chAyA-bhadanta iti bhagavAn gautamaH zramaNaM yAvat evamavAdIta-katividhA bhadanta ! lokasthitiH prajJaptA?, gautama ! aSTavidhA lokasthitiH prajJaptA, tadyathAAkAzapratiSThito vAtaH1, vAtamatiSThita udadhiH2, udadhipratiSThitA pRthivI3, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrakATIkA za. 1 u.6 sU. 5 lAkasthitivarNanam 65 pRthivIpatiSThitAH prasAH sthAvarAH prANAH4, ajIvAjIvapratiSThitAH5, jIvAH karmapratiSThitAH6, ajIvAH jIvasaMgRhItAH7, jIvAH karmasaMgRhItAH8 / tatkenAthena bhadaMta ! evamucyate / aSTavidhA yAvat jIvAH karmasaMgRhItAH, gautama ! tadyathA nAmakaH kazcit puruSo bastimATopayati bastimATopyopari sitaM badhnAti, baddhvA madhye khalu granthi badhnAti, bavoparitanAM granthi muzcati, muktvoparitanaM deza vamayati uparitanaM dezaM vamayitvoparitanaM dezamakAyena pUrayati, pUrayitvopari sitaM badhnAti, baddhvA madhyatanAM granthi muzcati, tannUnaM gautama! sa apkAyo vAyukAyasya uparimatale tiSThati ? / hanta tiSThati / tattenArthena yAvat jIvAH karmasaMgahitAH, tadyathA vA kazcitpuruSo bastimATopayati,ATopya kaTayAM badhnAti,baddhvA'stAghA'nArApauruSeye udake'vagAheta, tad nUnaM gautama ! sa puruSastasyApkAyasyoparimatale tiSThati ? hanta tiSThati, evaM vA'STavidhA lokasthitiH prajJaptA yAvat jIvAH karmasaMgRhItAH ||suu05|| ___TIkA-bhaMte tti' he bhadanta iti saMbodhya 'bhagavaM goyame' bhagavAn gautamaH 'samaNa jAva' zramaNaM yAvat-atra yAvacchandena ' bhagavaM mahAvIraM vandai namasai vandittA namaMsittA paccAsaNNe NAidUre sussUsamANe NamaMsamANe abhimuhe viNaeNa lokasthitivarNanapahile lokAnta Adi loka ke padArthoM kA nirUpaNa sUtrakAra ne kiyaa| aba ve unhIM ke saMbaMdhase lokasthiti kI prarUpaNA karaneke nimitta sUtra kahate haiM-" bhaMte ti " ityAdi / ( bhaMte ! tti ) he bhadaMta ! aisA saMbodhana karake (bhagavaM goyame ) bhagavAn gautamane (samaNaM jAva evaM vayAsI) zramaNa bhagavAn mahAvIrase yAvat aisA khaa| yahAM sUtra meM jo yaha " jAva" pada AyA hai usase sUtrakAra ne " bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namaMsai, vaMdittA namaMsittA, NaccAsapaNe NAidUre sumsUsamANe NamaMsamANe lokasthitivarNana pahelAM lokAnta vagere lokanA padArthonuM nirUpaNa karIne sUtrakAra have temanA samAthI sthitinI 5354! 42vAne bhATe sUtra 4 che. "bhaMte ti" ityAdi. (bhaMte tti ) 3 mApana ! me samAdhana 4rIna ( bhagava goyame ) lasavAn gautame (samaNaM jAva evaM vayAsI) maDAvIrane ma pramANe sayuM tyAM sudhArnu 4thana apa 42. mI " yAvat" (parya-d) 54thI "bhagavauM mahAvIra vaMdai, namasai, vaMditA namaMsittA, NacAsaNNe gAidUre sussUsamANe NamaMsamANe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre paMjaliuDe pajjuvAsamANe' iti saMgrAhyam / evaM vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' atrAdIva 'kanihA NaM bhaMte loyaTTiI pannattA' katividhA khalu bhadaMta ! lokasthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha - ' goyame' - tyAdi, 'goyamA' he gautama! ' adbhuvihA loyaTTiI pannattA' abhimu viNaNaM paMjaliuDe pajjuvAsamANe " isa pATha kA saMgraha kiyA hai / isakA artha isaprakAra se hai- gautamane jaba bhagavAn ko he bhadanta ! isa pada se saMbodhita kara pUchA to ekadama nahIM pUchA kintu unhoMne pUchane ke pahile bhagavAn mahAvIra ko vandanA kI, namaskAra kiyA / vaMdanA namaskAra karake phira ve unake sanmukha aise baiThe ki jisase ve na adhika unake pAsa pratIta hote the aura na adhika dUra hI dikhalAI dete the / ucita sthAna para sanmukha baiThane kA kAraNa yaha thA ki ve bhagavadracana ko sunane ke abhilASI the / vandanA aura namaskAra karake bhI jaba ve apane yogya sthAnapara baiThane lage taba punaH unhoMne prabhuko bandanA namaskAra kiyA / sanmukha baiThe hue bhI ve prabhuko vinayapUrvaka donoM hAtha joDakara pUchane lge| isa tarahakI kriyAse ve prabhuko bhakti meM lIna rahate Aye haiM, yaha bAta sUtrakArane prakaTa kI hai| gautama ne prabhu se kyA pUchA so isake liye sUtrakAra kahate - ( kai vihA NaM bhaMte ! loyaTThiI pannattA ) gautama ne prabhu se yaha pUchA ki he bhadanta ! loka kI sthiti kitane prakAra kI kahI gaI hai ? prabhu ne gautama ke isa praznakA uttara kyA diyA ise sUtrakAra batAte hue kahate haiM ki(goyamA ! avihA loyaTTiI pannattA) prabhune gautama ke dvArA kie gae praznakA abhimudde viNaNaM paMjaliuDe pajjuvAsamANe " mA pAune zraNu uravAmAM Ayo che. tene artha A pramANe che--gautamasvAmIe jayAre bhagavAna mahAvIrane " he bhagavan ! e padathI saMkhAdhyA pachI eka krama prazno pUchyA nahI paNa temaNe pahelAM te bhagavAna mahAvIrane vaMdA karI, namaskAra karyAM. vaMdaNA namaskAra karIne teo temanAthI ati dUra paNa nahIM ane ati nikaTa paNa nahIM evA sthAne (ucita sthAne) besIne prazaMsA karatA thakA bhagavAnane pharIthI namaskAra karIne bhagavAnanI sAme anne hAtha joDIne vinayapUrvaka pa pAsanA karatA, thakA pUchavA lAgyA. A sUtreA vaDe gautama svAmInI bhagavAna pratyenI bhakti ane vinaya darzAvavAmAM Avela che. have gautama svAmIe prabhune pUchelA prazno ane prabhu vaDe te praznonA je uttarA apAyAte sUtrakAra batAve che. prazna - ( kaivihANaM bhaMte ! loyaTTiI pannattA ) he alo ! bounI sthiti haiTasA ahAranI uhI che. uttara - (goyamA ! aTThavihA loyaTThiI paNNattA) De gautama ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za0 1306 sU05 lokasthitivarNanam 67 aSTavidhA lokasthitiH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-'AgAsapaITie vAe ' AkAzapratiSThito vAtaH-AkAze pratiSThA sthitirvidyate yasyAsau AkAzapratiSThita AkAzAdhikaraNako vAyustanu vAtadhanavAtarUpaH, tasyAvakAzAntaroparisthitatvAt / nanu yathA vAyurAkAze pratiSThitastathA AkAzasyApi kiMcidadhiSThAnamasti na vA?, asti cettadA tadadhikaraNaM mUla kRtA kuto na darzitam , nAsti iti cet tadA uttara isa prakArase diyA ki he gautama! loka kI sthiti ATha prakArakI kahI gaI hai| (taM jahA) vaha ATha prakAra kI sthiti isa tarahase hai-(AgAsapaiTThie bAe, vAyapaihie udahI, udahipaiDiyA puDhavI, puDhavipaiDiyA tasA thAvarA pANA, ajIvA jIvapaiDiyA, jIvA kammapaiDiyA, ajIvA jIvasaMgahiyA, jIvA kammasaMgahiyA) AkAzapratiSThita vAta (1), vAtapratiSThita udadhi (2), udadhipratiSThita pRthivI(3), pRthivIpratiSThita sa sthAvara prANa-jIva(4), jIvapratiSThita ajIva(5), karmapratiSThita jIva(6), jIvasaMgRhIta ajIva (7), aura karmasaMgRhIta jIva (8) / AkAza meM jisakI sthiti hai aisA tanuvAtarUpa aura ghanavAtarUpa jo vAyu hai vaha AkA zapratiSThitavAyu hai| yaha vAyu avakAzAntara ke Upara sthita rahatA hai| zaMkA-jisa prakArase vAyu AkAza meM pratiSThita kahA gayA hai usI prakAra se AkAza ko bhI kisI aura meM pratiSThita batAnA caahiye| yadi isa para kahA jAya ki AkAza kA AdhAra aura koI nahIM hai to hama isa para yoM kaha sakate haiM ki jisa prakAra binA AdhAra ke vAyuke sonI sthiti mA 42nI hI cha. (tajahA) te 2mA prA42 mA prabhArI cha(AgAsapaiTThie vAe, vAyapaidie udahI, udahIvaiTThiyA puDhavI, puDhavIpaiDiyA tasA thAvarA pANA, ajIvA jIvapaiTThiyA, jIvA kammapaiTThiyA, ajIvA jIvasaMgahiyA, jIvA kammasaMgahiyA) (1) mAzapratiSThitavAyu, (2) vAyupratitidhi (3) hdhipratiSThita pRthvI, (4) pRthvI pratiSThita traNa sthAvara prANio, (5) jIva pratiSThita ma71, (6) matita 7va, (7) 01sahIta 2404 mane (8) bhasagaDIta 1. AkAzane AdhAre jenI sthiti che evA je tanuvAta ane ghanavAta tenuM nAma AkAzapratiSThita vAyu che. te vAyu avakAzAntara upara rahela che. zaMkA-jevI rIte vAyune AkAzanA AdhAre pratiSThita (rahelo) kahe che, eja pramANe AkAzane paNa koI bIjA padArthanA AdhAre pratiSThita batAvavuM joIe. je tenA javAbamAM ema kahevAmAM Ave ke AkAzane keI AdhAra nathI, te tenI sAme e dalIla karI zakAya ke jevI rIte AdhAra vagara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre anadhikaraNasya vAyoryathA na saMbhavastathA'nadhikaraNasyAkAzasyApi kutaH saMbhavaH ? iti cedAha-vastusvabhAvasya vaicitryeNa adhikaraNamantareNApi AkAzasya pratiSThitatvasaMbhavAt , nahi ekasya padArthasya yAdRzaM svarUpaM, sarvasyApi padArthasya tAhageva svarUpaM syAditi niymH| anyathA vastuvaicitryameva na syAt / yathA bhavati kiMcidvastu. cakSuSA grAhyaM kiMcidrasanayA grAhyam , tatra na kazcidapi bhavati praznaH, yata raso na kathaM cakSugrohyaH, rUpaM vA kathana rasanayA gRhyate, tatkasmAddhetoH ? vastusvabhAvasya hone kI saMbhavanA nahIM usI prakArase binA AdhAra ke AkAza kA bhI sadbhAva kaise ho sakatA hai| yadi kahA jAya ki AkAzakA bhI anya adhiSThAna AdhAra hai to phira use yahAM sUtrakAra ne kyoM nahIM dikhalAyA? use avazya dikhAnA cAhiye thaa| uttara-yaha to vastuke svabhAva kI vicitratA hai jo AkAzarUpa vastu binA dusare AdhAra ke bhI pratiSThita rahatI hai| aisA to koI niyama nahIM hai ki eka padArthakA jaisA svabhAva ho dUsare padArthakA bhI vaisA hI svabhAva honA caahiye| yadi aisA hI hone lage to phira vastuoM meM jo vaicitrya pAyA jAtA hai vaha nahIM pAyA jA skegaa| yaha vastusvabhAvakI hI to vicitratA hai jaise koI vastu rasanA indriyase grAhya hotI hai aura koI vastu cakSuindriya se grahaNa karane meM AtI hai / yadi aisA na hotA to phira rasa cakSuindriya se grAhya ho jAtA aura rUpa rasanA indriya se grAhya ho jaataa| jo nahIM hotA hai to isakA kAraNa vastu svabhAva kI vicitratA hI to hai / to jisa prakArase yahAM para vastusvabhAva vAyunuM astitva saMbhavI zakatuM nathI. tevI rIte AdhAra vinA AkAzanuM astitva paNa saMbhavI zakatuM nathI ? tenA javAbamAM je ema kaho ke AkAzane AdhAra paNa koI anya padArtha che, to sUtrakAre ahIM zA mATe teno ullekha karyo nathI? athavA te tene ullekha avazya tha joIto hato. uttara-AkAzarUpa vastu bIjI kaI paNa vastunA AdhAra vagara paNa rahI zake che, te vastunA svabhAvanI vicitratA darzAve che. e keI niyama nathI. ke eka padArthane je svabhAva hoya te ja svabhAva bIjA padArthano paNa hovuM joIe. je evuM ja banatuM hoya te judI judI vastuomAM je judI judI vicitratA jovA maLe che te vicitratA saMbhavata ja nahI. vastu svabhAvanI ja e vicitratA che ke kaI vastu chaThThA indriya vaDe grAhya hoya che te kaI vastu cakSuIndriya vaDe grAhya hoya che. je evuM banatuM na heta te khATAmIThA rasane cakSuIndriya vaDe grahaNa karI zakAya ane rUpane jIhA Indriya vaDe jANI zakAta paNa evuM banatuM nathI. tenuM kAraNa vastusvabhAvanI vicitratA ja che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamaicandrakATIkA za.1 u 6 sU. 5 lokasthitivarNanam vicitratvAt , tathehApi vastusvabhAvavaicitryamAdAya niradhiSThAnasyApyAkAzasyAvasthAnasaMbhavena AkAzAdhikaraNasya zAstre vivAro na kRta iti bhAvaH / ' vAyapaiTTie udahI' vAtapratiSThita udadhiH, tanuvAtaghanavAtayorupari ghanodadheH pratiSThitatvAt , arthAt yathA vAyoradhikaraNaM gaganam tathodadheradhikaraNaM vAyureva / evam ' udahipaiTThiyA puDhavI' udadhipratiSThitA pRthivI, ghanodadherupari ratnaprabhAdipRthivInAM sthitatvAt / mUle yaduktaM 'udahipaiTiyA puDhavI' iti, tad bAhulyApekSayA vijJeyam , IpatpAgbhArAyAH pRthivyA AkAzapatiSThitatvAt / 'puDhacI paiDiyA tasA thAvarA meM vicitratA hai usI prakAra se AkAzasvabhAva meM bhI vicitratA hai, jisakI vajaha se vaha binA anya AdhAra ke bhI pratiSThita rahatA hai| ataH jaba AkAza binA kisI anya AdhAra ke pratiSThita hai to phira adhiSThAna se vihIna AkAza ke adhikaraNa (AdhAra) kA vicAra zAstra meM karane kI AvazyakatA hI kyA hai ? isI kAraNa zAstra meM AkAzAdhikaraNa kA vicAra nahIM kiyA gayA hai / vAtapratiSThita udadhi kahane kA tAtparya aisA hai ki tanuvAta aura ghanavAta ke Upara ghanodadhi pratiSThita hai / arthAt jaise vAyu kA adhikaraNa (AdhAra ) gagana hai usI prakAra udadhi kA adhikaraNa vAyu hI hai / "udahi paiTThiyA puDhavI" kA tAtparya yaha hai ki ghanodadhi ke Upara ratnaprabhA Adi pRthiviyAM pratiSThita haiM arthAt sthita haiN| mUla meM jo "udahipaiTThiyA puDhavI" aisA kahA gayA hai so vaha bAhulya kI apekSA se kahA gayA jAnanA caahiye| kyoMki ISatprArabhAra nAma kI jo pRthivI hai vaha AkAza meM pratiSThita hai| te tevI ja rIte ahIM vastusvabhAvanI vicitratA jANI zakAya che tevI ja rIte AkAza dravya paNa pitAnA svabhAvanI vicitratAne kAraNe ja anya dravyanA AdhAra vagara paNa pratiSThita rahe che. A rIte AkAza kaI paNa anya padArthanA AdhAra vinA ja raheluM hovAthI adhikaraNa (AdhAra) rahita hovAthI tenA adhikaraNano vicAra karavAnI AvazyakatA rahetI nathI. te kAraNe ja zAstramAM AkAzanA adhikaraNano vicAra karavAmAM AvyA nathI. "vAta pratiSThita udadhi"nuM tAtparya e che ke tanuvAta ane ghanavAtanA AdhAre ghodadhi pratiSThita (rahelI che. eTale ke jevI rIte vAyunuM adhikaraNa (AdhAra) gagana che evI ja zate dino mAdhAra vAyu che. "udadhipaiTThiyA puDhavI" dhipratiSThita pRthvI nuM tAtparya e che ke ghane dadhinA AdhAre ratnaprabhA vagere pRthvIo (narake) pratiSThita (29sI ) che. bhUgamA ? " udahipaiDiyA puDhavI " hesa che. te bAhulyanI apekSAe samajavuM. kAraNa ke ISa~AzmArA nAmanI je siddhazilA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pANA' pRthivIpatiSThitA trasAH sthAvarAH prANAH, sarvepi prANinaH pRthivyadhikaraNakA eva / jIvAH pRthivIpratiSThitAH, ityapi kathanam prAyikameva, AkAzaparvatavimAnAdAvapi jIvanivAsasya zAstre pratipAdanAt / 'anIvA jIvapaiDiyA' ajIvAH zarIrAdipudgalarUpAH jIvapratiSThitAH jovAH pratiSThA adhikaraNaM yeSAM te jIvapratiSThitAH zarIrAdInAM jIveSu sthitatvAt / 'jIvA kammapaiDiyA' jIvAH karmapratiSThitAH, anudayAvasthakarma pudgalasamudAyarUpeSu karmasu saMsArijovAnAmA. zritatvAt , jIvAH karmAdhInasthitikA ityarthaH / 'ajIvA jIvasaMgahiyA' ajIvA jIvasaMgRhItAH, manobhASAdiSu pudgalAnAM jIvaiH saMgRhItatvAt / " puDhavIpaiTThiyA tasA thAvarA pANA" jo aisA kahA gayA hai so isakA bhAvArtha yaha hai ki jitane bhI trasa aura sthAvara jIva haiM ve saba pRthivI hai adhikaraNa (AdhAra)vAle haiN| "pRthivI pratiSThitAnasAHsthAvarAH prANAH" aisA jo kathana kiyA gayA hai so yaha bhI prAyika hI hai kyoMki AkAza, parvata aura vimAna Adi meM bhI jIvoM kA nivAsa zAstra meM pratipAdita kiyA gayA hai| "ajIvAH jIvapratiSThitAH" aisA jo kahA gayA hai so usakA abhiprAya aisA hai ki zarIrAdi pudgalarUpa jo ajIva haiM ve jIva ke AdhArarUpa hai-jinakA adhikaraNa jIva haiM, kyoM ki zarIrAdika pudgala jIvoM meM sthita hote haiM / " jIvA kammapaiTTiyA" jIva karmapratiSThita haiM aisA jo kahA gayA hai, so usakA abhiprAya aisA hai ki anudayAvasthA prApta karma pudgala ke samudAya Upara saMsArI jIva Azrita rahate haiM, arthAt saMsArI pRthvI cha ta zana! AdhAre 4 pratiSThita cha. " puDhavIpaiDiyA tasA thAvarA pANA', (pRthvIpratiSThita sa sthA12 7)nu tapaya cha , 2ai sa bhane sthA12 / che tenI mAghAra pRthvI cha "puDhavIpaidviyA tasA thAvarA pANA" mere 4thana cha te 54 ghaNe mAge cha sama sabhA 274 mAza, parvata ane vimAna vagerenA AdhAre paNa jInAM raheThANa che, evuM zAstromAM pratipAhana rAye che. ( ajIbo, jIvapaidviyA ) (papratiSThita che) tenuM tAtparya e che ke zarIrAdi pudgala rUpa je ajIva che temanuM adhikaraNa (AdhAra) jIva che jemanuM adhikaraNa (AdhAra) jIva che temane jIvapratiSThita kahe che. kAraNa ke zarIrAdi pule chAne AdhAre pratiSThita ( sthitI) hAya che. "jIvA kammapaiTThiyA" (ma pratiSThita 73) / bhatita cha. tene bhAvArtha A pramANe che-udayamAM nahIM Avela kama pudgalene AdhAre saMsArI jI rahelA che. eTale ke saMsArI jIvonI sthiti karmAdhIna hoya, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.1 7.6 sU05 sthitivarNanam nanu 'ajIvA jIvapaiTThiyA ajovA jIvasagahiyA' ityanayorvAkyayorarthe ko bhedaH? na kopi bhedaH pratibhAti yathA munisaMyatayoH, iticedatrocyate-anIvA jIva. pratiSThitAH, ityatrA'jovajIvayorAdhArAdheyabhAvaH kathitaH, tathA ajIvA jIvasaMgRhItA iti vAkye tu ajIvajIvayoH saMgrAhya saMgrAhakabhAvaH pratipAditaH saMgrahakartA jovaH saMgrAhyAzcAjIvAH, ityetAvAneva bheda ubhayatra, sAvadhakarmaNi maunakaraNAnmuniH, SaTjIvoM kI sthiti karmAdhIna hotI hai isa kAraNa ve karmAdhIna sthitivAle hone ke kAraNa jIva karmapratiSThita haiM ' aisA kahA gayA hai / " ajIvA jIvasaMgahiyA" aisA jo kahA hai so usakA bhAva aisA hai ki jIva manA bhASA Adi rUpa meM pudgaloM kA grahaNa karate rahate haiN| zaMkA-" ajIvA jIvapaiDiyA" isa vAkya meM aura "ajIvA jIvasaMgahiyA" ina donoM vAkyoM ke artha meM kyA bheda hai ? mujhe to koI bhI bheda mAlUma nahIM par3atA hai| jaise muni aura saMyata meM pharka nahIM hai kyoM ki jo muni hai, vahI saMyata hai, jo saMyata hai. vahI muni hai| samAdhAna-" ajIvA jIvapratiSThitAH" isa vAkya meM ajIva aura jIva inameM AdhAra Adheya bhAva kahA gayA hai| aura "ajIvA jIva saMgRhItA" isa vAkya meM saMgrAhyasaMgrAhaka bhAva kahA gayA hai| saMgrahakartA jIva aura saMgrAhya ajIva haiM / itanA hI mAtra ina donoMmeM bheda hai| muni aura saMyata, inameM bhI samabhirUDhanaya kI apekSA bheda hai aura che. A rIte teo karmAdhIna sthitivALA hovAthI temane karmapratiSThita kahyA. "ajIvA jIvasaMgahiyA" (-40 sahIta che.) menuM tA5ya cha / manovargaNAnA pudgalene manarUpe tathA bhASA vagere vagaMNAnA pudgalone bhASA vagere rUpe grahaNa karatA rahe che. te kAraNe ajI jIva saMgRhIta kahela che. Al-" ajIvA jIvapaidviyA" bhane "ajIvA jIvasaMgahiyA " se bane vAkyomAM zo arthabheda che? jevI rIte muni ane saMyata vacce koI bheda nathI kAraNa ke je muni che teja saMyata che ane je saMyata che teja muni che, eja pramANe uparanAM vAkayenA arthamAM paNa keI bheda lAgatuM nathI. samAdhAna--" ajIvA jIvapratiSThitAH" mA vAdhyama 4004 mana vano mAdhAra mAdheya bhAva hyo cha. bhane " ajIvA jIvasaMgRhItAH " mA vAkayamAM saMgrAhya ane saMgrAhaka bhAva kahyo che. saMgrahakartA jIva che ane saMgrAhA ajIva che. eTale te banne vacce taphAvata che. muni ane saMyatamAM paNa samabhirUDhanayanI apekSAe bheda che. te bheda A pramANe che-pApakarmonI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 bhagavatI sUtre 9 kAya rakSaNakartRtvAtsaMyata iti tatrApyarthabhedo vidyate / athavA ajIvA jIvasaMgRhItA ityatrApyAdhArAdheyabhAva eva, yat yasya saMgrAhyaM tat tasyAdheyamapi bhavati yathApUpasya tailam ihApUpena tailaM saMgRhItaM bhavati, iti bhavati telamAdheyamapUpazcAdhAraH / evaM prakRtepi ajIva jIvena saMgRhyate ityajova Adheyo'dhikaraNaM ca jIvaH / nanvebhAvakiyayAH samAnArthatayA paunaruktyamiti cena, ziSyabuddhivaizadyAya tathA pratipAdanAditi gRhANa | vaha isa taraha se pApakarma meM jo mauna dhAraNa kiye rahatA hai vaha muni hai, aura chaha kAya ke jIvoM kI jo rakSA karatA hai vaha saMyata hai / isa taraha se ina donoM meM artha bheda ho hai / athavA - " ajIvA jIvasaMgRhotA: " isa vAkya meM bhI AdhAra Adheya bhAva hI hai / kyoMki jo saMgrAhya hotA hai vaha usakA Adheya bhI hotA hai jaise - apUpa - ( mAlapuA ) taila / apUpa se tela saMgRhIta hotA hai / ata taila Adheya aura apUpa AdhAra hotA hai / isI taraha yahAM para bhI ajIva jIva ke dvArA grahaNa kiyA jAtA hai isa taraha se ajIva Adheya aura jIva adhikaraNa ho jAtA hai / jaba isa taraha kI bAta hai to phira donoM vAkyoM kA artha samAna hone se ina donoM kA pratipAdana punarukti doSa se dUSita mAnA jAegA? so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoM ki isa taraha se jo pratipAdana kiyA gayA hai vaha ziSyajana kI vRddhi kI vizadatA ke abhiprAya se kiyA gayA hai| aisA samajhanA cAhiye / pravRttimAM mauna dhAraNa karIne rahe che tene muni kahe che. ane chakAyanA jIvAnI rakSA karanArane saMyata kahe che. A rIte te anne vacce abheda jarUra che. athavA " ajIvA jIvasaMgRhItA: " A vAkayamAM paNa AdhAra Adheya bhAva AdhAranuM Adheya paNa hoya che. mAlapuA vaDe tela saMgRhIta hAya AdhAra che. eja pramANe A te "" ja che. kAraNa ke je saMgrAhya hAya che prema " apUpa mAlapUA ane tela. che. tethI tela Adheya che ane mAlapU viSayamAM paNa ajIva jIva vaDe grahaNa karAya che. tethI ajIva Adheya che ane jIva AdhAra che. zaMkA-jo A pramANe vAta hoya te te anne vAkayAno eka sarakhA artha hAvAthI te bannenA pratipAdanamAM punarukti doSa nahI' lAge zu ? A pramANe kahevuM te ucita nathI, kAraNa ke zAstromAM A rIte je pratipAdana karavAmAM Avyu che. te maMda buddhivALA ziyaiAne judI judI rIte samajAvavAnI apekSAe jANavuM. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 1 u. 6 sU0 5 lokasthiti prakaraNam 73 tathA ' jIvA kammasaMgahiyA' jIvAH karmasaMgRhItAH, saMsArijIvAnAM udayaprAptakarmavazavartitvAt, ye ca yadvazAste tatra pratiSThitA iti kathyante yathA ghaTe rUpAdayaH, rUpAdayo hi guNA ghaTAdhInasthitikatayA ghaTAdhikaraNakA bhavanta AdhebhAvamAsAdayanti tathA prakRtepi karmavazavartitvAt karmAdhikaraNaM jIvazcAdheyo bhavatIti bhAvaH / atha lokasthiteraSTavidhatve kAraNaM pRcchati - ' se keNadveNaM' ityAdi / 'sehi bhaMte evaM bucca' tat kenArthena bhadanta / evamucyate, 'aDavihA jAva jIvA kammasaMgahiyA' aSTavidhAH yAvat jIvAH karmasaMgRhItAH, aSTavidhA lokasthitirityA tathA " jIvA kammasaMgahiyA " aisA jo kahA gayA hai usakA abhiprAya yaha hai ki jitane bhI saMsArI jIva haiM ve saba udayaprApta karmoM ke vazavartI hote haiM aura jo udayaprApta karmoM ke vazavartI rahA karate haiM ve vahAM pratiSThita haiM, isa prakAra se kahe jAte haiN| jaise ghaTa meM rUpAdika rUpAdika jo guNa haiM ve ghaTAdhIna sthitivAle hote haiM, ataH ghaTa hai adhikaraNa jina kA aise hote hue ve AdheyabhAva ko prApta karate haiM / isI taraha se yahAM para bhI karmavazavartI hone ke kAraNa karma hai adhikaraNa (AdhAra) jisakA aisA jIva AdheyabhAva ko prApta ho jAtA hai / aba gautama svAmI prabhu se yaha pUchate haiM ki lokasthiti meM jo aSTavidhatA prakaTa kI gaI hai, usameM kyA kAraNa hai? (se kegaNaM bhaMte evaM ghuccai ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki (aTTavihA jAva jIvA kammasaMgahiyA ) loka kI sthiti ATha prakAra kI hai ? yahAM tathA " jIvA kammasaMgahiyA " ( kama saMgRhIta jIva ) nuM tAtparya A pramANe che-jeTalA saMsArI jIvA che te badhAM udayaprApta karmone adhIna hAya che, ane je udayaprApta karmone adhIna rahyA kare che teo tyAM pratiSThita che, e pramANe kahI zakAya che, jema ke ghaDAmAM astitva rUpa vagere guNA che te ghaTAdhIna sthitivALA hAya che, te kAraNe ghaDe temanuM adhikaraNa (AdhAra) hAvAthI rUpa vagere Adheya gaNAya che. eja pramANe prakRta viSayamAM paNa kamane adhIna hovAthI jIvamAM paNa Adheya bhAvanuM pratipAdana thAya eTale ke kama jIvanuM adhikaraNa che ane jIva Adheya che. che. have gautamasvAmI mahAvIra prabhune leAkasthitimAM je aSTavidhatA batAvI che tenuM ara pUche che - ( se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai) he bhagavan ! Apa zA ra mevu uhI ch| u (aTThavihA jAva jIvA kammasaMgahiyA) sonI sthiti mAha aAranI che. bha0 10 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 bhagavatIsve rabhya 'ajIvA jIvasaMgRhotAH, jIvAH karmasaMgRhItAH' ityantaH padasaMdarbho yAvatpadena jJAtavyaH, he bhadanta ! etatsarvaM yaducyate devAnupriyeNa tatra ki kAraNamiti bhAvaH / bhagavAnAha-' goyame'-tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'se jahA NAmae kei purise' sa yathA nAmakaH kazcit puruSaH, 'batthimADovei' bastimATopayati, bastidRti ATopayati vAyunA prapUrayati 'batthimADovettA' bastimATopayitvA varatiM vAyunA prayitvA * uppi siyaM baMdhai' upari sitaM badhnAti, uparisitaMpandhanaM badhnAti 'baMdhittA' baddhvA 'majhega' madhye khalu 'gaMThiM baMdhaI' granthi badhnAti, 'baMdhittA' baddhA 'uparillaM gaMThiM muyaI' uparitanAM granthi muJcati, 'muittA' muktvA, granthi vimocya 'uparillaM desaM vamei' uparitanaM dezaM vamayati-basterurdhvadezAdvAyu " yAvat " zabda se " avihA loyaTTiI" se lekara " ajIvA jIva saMgahiyA jIvA kammasaMgahiyA" taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai| isakA bhAva vahI hai, jo pahile kaha diyA gayA hai ki he bhadanta ! yaha saba jo Apa kahate haiM usakA kyA kAraNa hai ? taba prabhu isa kA uttara dete hue kahate haiM ki (goyamA) he gautama ! (se jahA NAmae kei purise ) jaise amuka nAnavAlA koI puruSa (vasthimADoveha ) masaka ko havA se bhara de (vatthimADovetto) aura masaka ko havA se bhara kara (upi siMtaM baMdhai) phira vaha usakA mukha bAMdha de| (baMdhittA majjheNaM gaMThiM baMdhai) bAMdha kara usa masaka ke bIcameM vaha phira gAMTha lagA de| (baMdhittA) bIca meM gAMTha lagA kara vaha phira ( uvarillaM gaMThi muyai ) Upara kI arthAt masaka ke mukha kI gAMTha ko khola de| (muittA ) gAMTha kholakara ( uvarilla desaM vamei ) usa masaka ke UparI bhAga se vAyu ko vaha nikAla ma "jAva' 54 43 "aTTavihA loyadiI thI sAune "ajIvA jIvasaMgahiyA " "jovA kammasaMgahiyA" sudhIno pA8 aDa] rAya che. ten| bhAvArtha mA kahyA pramANe ja che ke he prabho ! Apa lekasthitimAM je ATha prakAra batAve che tenuM // 264 ? uttara-(goyamA!) gautama ! (se jahA NAmae kei purise) sabha puruSa ( batthimADovei ) bhaza4ne uvA 43 bharI he. (batthimADovettA) mana bharane vAthI bharI chana ( uppiM sitaM baMdhai) pachI te bhAsa tenA bhumane mAMdhI he. (baMdhittA majjheNaM gaMThiM baMdhai) 2 rIte bhazana bhumane mAdhAna tenI pathye te zathI is avii hai, ( baMbittA ) 12ye lis sAdhIna ( uvarilla gaMThiM muyai) 752nI meTale bhazana! bhumanI isne pachI ch| nA. ( muittA) pachI 52nI ne choDIna (ubarillaM desaM vamei) te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za0 1 u0 6 sU0 5 lokasthitiprakaraNam 75 niSkAsayatItyarthaH, 'uparillaM desaM vAmettA' uparitanaM dezaM vamayitvA, UrdhvadezAdvAyumapasArya, 'uparillaM desaM AukAyassa pUrei' uparitanaM dezamapkAyena pUrayati, UrdhvaM dezaM jalena prapUrayatItyarthaH, 'pUrittA' pUrayitvA 'uppi sitaM baMdhai' upari sitaMbandhanaM badhnAti, 'baMdhittA' baddhvA 'majjhillaM gaMThiM muyai' madhyamA pranthi muJcati, 'se NUNaM goyamA' tannUnaM he gautama ! ' se AukAe vAukAyassa urNi uparimatale ciTThai' sa akAyo vAyukAyasyopari uparimatale tiSThati kim ? apkAyo jalam vAyukAyasya vAyorupari yadyapyupari vyavahAratopi saMbhavettathApi sarvoparitvabodhanAyAha ' uvarimatale' uparimatale sarvoparItyarthaH kiM viSThatIti de| isa taraha usa masaka meM Adhe bhAgameM to vAyu bharI rahatI hai aura AdhAbhAga vAyu se rahita hokara khAlI ho jaataa| (uvarillaM desaM vAmettA) isa prakAra urdhvadeza se vAyu ko haTAkara ( uvarillaM desaM AukAyassa pUrei) vaha usa urdhvadeza ko jalase bhara de / (pUrittA uppi sitaM baMdhA ) bhara kara phira vaha use bAMdha de / (baMdhittA) bAMdhakara ( majhillaM gaThiM muyai) pahile lagAI huI bIca kI gAMTha ko phira vaha khola de| ( se nUNaM goyamA ! se AukAe vAyukAyassa uppiM uvarimatale ciTThai) to he gautama! vaha bharA huA pAnI usa pavana ke Upara ke bhAga meM rahatA hai kyA? aisA bhagavAn ne gautama se pUchA / taba gautama ne kahA (haMtA ciTThai ) hAM bhadanta ! rahatA hai| yahAM ( uvarimatale) aisA jo kahA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki jala vAyu ke Upara rahatA hai yaha pAta vyavahAra se bhI loka meM mAnI jAtI hai to bhI vaha jala sarvopari mazakanI uparanA bhAgamAMthI vAyune bahAra kADhI nAkhe A pramANe karavAthI mazakanA ardhA bhAgamAM te vAyu bhareluM raheze ane ardho bhAga vAyurahita mAsI 25 . ( uvarillaM desaM vAmettA) pachI bhazana 652na bhAgamAthI pAyune paDhI nAbhIne ( uvarilla desaM AukAyassa pUrei) te 652 // bhAgane pANIthI mArI hai. (pUrittA uppiM sitaM baMdhai) pachI 5 lArIne zathI ternu parnu bhuSAMdhI hai (baMdhittA) bhubhane mAMdhI ne ( majjhilla gaMThi muyai) paDasA dheisI vayasA mAganI ne pachI poTI nANe. ( se NUNaM goyamA ! se AukAe vAukAyassa uppiM uvarimatale cidui ? ) to gautama ! te larenu pANI vAyunA 52na mAgamA 27 cha 53 ? gautame vAma mAya(haMtA cii) lagavan ! 29 cha. 2mahI ( uvarimatale) me re yuM che tenu kAraNa e che ke pANI vAyunI upara rahe che te vAta vyavahArathI paNa lokamAM mAnavAmAM Ave che. te paNa pANI sarvoparI che e vAtane batAvavAne mATe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhagavataH kthnm| gautamaH mAha-'haMtA ciTThai' hanta tiSThati bhadanta !, iti gautamasya svIkaraNam / tathA ca yathA vAyurAdhAro jalasya bastisthale dRzyate evameva tanuvAtajalayorapyAdhArAdheyabhAvaH saMbhavatyeva, tatra bAyuradhikaraNamAdheyazca jalamiti / bhagavAnAha-' se teNadveNaM jAva jIvA kammasaMgahiyA' tattenArthena yAvat jIvAH karmasaMgRhItAH, tena kAraNena dRtisthitavAyujaladRSTAntena evamucyate he gautama ! 'jAva jIvA kammasaMgahiyA' yAvat-jIvAH karmasaMgRhItAH, yAvacchabdena AkAzapratiSThito vAyurityArabhya 'ajIvA jIvasaMgahiyA' ajIvAH jIvasaMgRhItAH, ityantaH pAThaH saMgrAhyaH, atha ghanodadhyupari pRthivoti dRSTAntena spaSTayati- se jahA vA' ityAdi, 'se jahA vA kei purise batthi Ar3oveI' tadyathA-vA kazcit puruSo bastimATopayati, vAyunA pUrayati atra 'vA' zabdo dRSTAntAntaradyotakaH hai| isa bAta ko prakaTa karane ke liye yaha 'uparimatala' pada kahA gayA hai| tathA -jaise vAyu AdhAra jala kA bastisthala meM dikhalAI detA hai, isI prakAra se tanuvAta aura jala ina donoM kA bhI AdhAra AdheyabhAva saMbhavatA hai| yahAM vAyu adhikaraNa hai aura jala Adheya hai / (se teNaTeNaM jAva jIvA kammasaMgahiyA) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki yAvat jIva karmasaMgRhIta haiN| yahAM yAvat zabda se AgAsapaiTTie vAe " isa pATha se lekara " ajIvA jIvasaMgahiyA " yahAM taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai / "ghanodadhi ke Upara pRthivI hai" isa bAta ko aba sUtrakAra dRSTAnta se spaSTa karate haiM / ( se jahA vA kei purise vatyi ADovei) jaise koI puruSa camar3e kI masaka meM vAyu bharakara phulAve / yahAM jo "vA" zabda prayukta huA hai vaha dUsare dRSTAnta kA bodhaka hai| " uvarimatala" 54 bhU4yu che, ravI zate pAnI mAghAra vAyu bhazamai dekhAya che e ja pramANe tanuvAta ane pANI, e bannemAM paNa AdhAra Adheya bhAva saMbhavI zake che. ahIM vAyu AghAra che ane pANI Adheya che. ( se teNaTeNaM jAvajIvA kammasaMgahiyA ! ) 3 gautama ! te 120 meM se 4hyu che ke ahIM "jIva karma saMgRhIta che tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM ahIM ( jAva ) " yAvat " 54thI " AgAsapaidie vAe " thI 13 4zana "ajIvAjIvasaMgahiyA " sudhAno pA8 a 423 // dhanAdhinI 52 pRthvI cha " me pAtane sUtrA2 dRSTAnta 43 samanave che-( se jahA vA kei purise batthiM ADovei) bha puruSa yAmAnI bhazama va sarIne tene bhusAve. maDI re " vA" 56 2mA0yuM che te vlon dRSTAntanuM / 54 cha. (ADovittA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacakATIkA za0 1 406 sU 5 lokasthitiprakaraNam " 'ADovittA kaDIe baMdha' ATopya kaTayAM badhnAti 'baMdhitA' baddhA 'atyAhamatAramaporusiyaMsi udagaMsi ogAhejjA' astAghA'tArApauruSeye udake avagAheta, astAghazca atAraM cApauruSeyaM cetyastAghA'tArApauruSeyaM tasmin makAradvayamatra prAkRtatvAt / svArtha = pramANaM na svAyam - astAyam apramANaM pramANarahitaM gambhIramityarthaH, athavA 'atthAhaM' iti astAdhaH astam adhaH = adhastalaM yasyeti tat astAdhaH, nirastAdhastalam agAdhamityarthaH, yata evAgAdhamata evAvAraM tarItumazakyam, puruSaH pramANaM vidyate yasya tat pauruSeyam, na pauruSeyamitya pauruSeyam, puruSapramANAdhikaraNamityarthaH / etAdRze jale kazcidavagAhanaM kuryAt, 'se NUNaM goyamA' tad nUnaM gautama ! ' se pRrise tassa AkAsa uvarimatale cihna' sa puruSastasyASkAyasyoparimatale kiM tiSThati?, gautamaH prAha - 'haMtA ciTTha' hanta tiSThati, he bhadaMta sa puruSo jalasyordhvabhAge eva tiSThatIti / bhagavAnAha - 'evaM vA aTuvihA loyaTTiI pannattA jAva jIvA kammasaMgahiyA evaM vA'STavidhA lokasthitiH prajJaptA yAvat jIvAH karmasaMgRhItAH, yAvatpadena - AkAza pratiSThito vAyurityArabhya 'anIvA jIvasaMgRhItAH' ityantaH pATho'tra saMgrAhyaH / ' evaM vA' ityatra 'vA' zabdo dRSTAntAntaramUcaka iti bodhyam // 5 // (ADovittA kaDIe baMdhai) phulAkara phira use apane kaTipradezameM bAMdha leve ( baMdhintA athAha - matAra- maporasiyaMsi udagaMsi ogAhejA ) bAMdha kara phira vaha agAdha aise jala meM ki jisa meM tairA nahIM jA sake aura jo puruSa pramANase bhI adhika ho praveza kare to ( se pUrNa gomA ! se puri se tassa Auyassa uvarimatale ciTTha) he gautama ! vaha puruSa pAnI ke Upara hI rahegA na ? (haMtA ciTThA) hAM, bhadanta ! rhegaa| (evaM vA aDavihA loyaTTiI pattA jAva jIvA kammasaMgahiyA ) isI taraha loka kI sthiti ATha prakAra kI kahI gaI hai / yAvat jIva karmasaMgRhIta haiM / yahA~ yAvat zabda se " AgAsapaiTTie bAe isa pATha se lagA kara "ajIvA jIva saMgakaDI baMdha) yA te dusAvIne te tene potAnI meDa sAthai gAMdhI he. ( baMdhattA athAha - matAra - maporusisi udgaMsi ogAhejjA ) mA rIte dusAvesI mazakane keDe bAMdhIne agAdha, ane jene tarI zakAya nahI' evA tathA mANusa DUjI jaya sevA aMDA pANImA praveza ure. to ( se NUNaM goyamA ! se purise tam usa uvarimatale cihna ? ) he gautama! te puruSa pAegInI u52 04 raheze } nahIM ? (haMtA viTThai) pUjya ! te mANasa pANInI upara ja raheze. ( evaM vA advividhA loyaTThiI pannattA jAva jIvA kammasaMgahiyA ) mA rIte he gautama ! leAkanI sthiti ATha prakAranI kahI che. ahIM paNa che" tyAM sudhInA pATha thaDa urAyo che. ahIM ( jAva ) "jIvakama saMgRhIta "" yAvat padma varDa 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 zd 77 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre lokasthiterevAtrAdhikAreNa tadAzrityaivedamAha-'asthiNa'-mityAdi / athavA 'ajIvA jIvapaiDiyA' ityAdeH padacatuSTayasya bhaavnaarthmidmaah-asthinn'-mityaadi| mUlam-asthi NaM bhaMte jIvA ya poggalA ya annamanabaddhA annamannapuTThAannamanamogADhAaNNamaNNasiNehapaDivaddhA annamanna ghaDattAe ciTThati ? haMtA asthi / se keNadveNaM bhaMte jAva ciTThati, goyamA!, se jahA NAmae harae siyA puNNe puNNappamANe volahamANe vosaTTamANe samabharaghaDatAe ciTTai, ahe NaM kei purise tasiharayAMsi egaM mahaM nAvaM sayAsavaM sayachidaM ogAhejA, se gUNaM goyamA !sA NAvA tehiM AsavadArehiM ApUramANI ApUramANI punnA, punnappamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaTattAe ciTThai?, haMtA citttti| se teNaTreNaM, goyamA! asthi NaM jIvA ya jAva ciTThati // sU0 6 // chAyA-asti khalu bhadanta ! jIvAzca pudgalAzvAnyonyabaddhA anyonyaspRSTAH anyonyAvagADhA anyonyasnehapatibaddhAH anyonyaghaTatayA tiSThanti?, hanta asti, tatkenArthena bhadanta yAvat tiSThati?, gautama ! tadyathA nAmako hradaH syAt pUrNaH pUrNapramANo vyapaloTayan vikasan samabharaghaTatayA tiSThati, atha kazcitpuruSastasmin ide ekAM mahatI nAvaM zatAzravAm zatachidrAmavagAhayet , tad nUnaM gautama ! sA naustairAsravadvArairApUryamANI ApUryamANI pUrNA pUrNapramANA vyapaloTayantI vikasantI samabharaghaTatayA tiSThati?, hanta tiSThati, tattenArthena gautama ! asti khalu jIvAzca yAvat tiSThanti ||muu06|| hiyA" yahAM taka kA pATha sagRhIta kiyA gayA hai / " evaM vA" yahAM "vA" zabda dUsare dRSTAnta kA sUcaka hai aisA jAnanA cAhiye ||suu 5 // yahAM lokasthitikA hI adhikAra cala rahA hai| ataHusI ko lekara sUtrakAra kahate haiM-athavA ' ajIvA jIva paiTThiyA" ityAdi jo cAra "AgAsapaidie vAe" thI 23 4zana " ajovA jIvasaMgahiyA" saMdhAna 54 aDa) 42rAya che. " evaM vA " mA 54mAM " vA " za bhI haTAtana sUya cha mema sama // sU. 5 // ahIM lokasthitinuM ja varNana cAlI rahyuM che. tethI tene anulakSIne savAra 4 cha-"asthi NaM bhate" chatyAhi mathavA "ajIvA jIvapaidiyA"tyAdi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyandrikATIkA za01 70 6 sU. 6 jIvapudgalabandhanirUpaNam TIkA-'asthi NaM bhaMte' asti khalu bhadanta ! "jovA ya poggalA ya annamAnabaddhA" jIvAzca pudgalAzca anyonyabaddhAH, jIvAH pudgalAzca-karmazarIrAdipudgalAH parasparaM saMbaddhAH, jIvAH pudgalAnAM, pudgalAzva jIvAnAM saMbaddhA iti bhAvaH / kathaMbaddhAH ? ityatra hetugarbhitavizeSaNamAha 'annamanapuTThA' anyonyaspRSTAH yataH pUrva sparzanAmAtreNAnyonyaM spRSTA ata evetyarthaH, yataH pUrva spRSTAH sparzanaviSayA jAtAH, pazcAt anyonyaM baddhAH gADhatarasaMbaddhA iti bhAvaH / 'annamanamogADhA' anyonyAvagADhAH, ayogolakavat paraspareNa lolIbhAvaM prAptAH, 'aNNamaNamiNehapaDibaddhA' pada haiM una padoM kA vicAra karane ke nimitta yaha sUtra kahate hai-"asthi gaM bhaMte ! jIvA ya poggalA ya" ityAdi / (asthi NaM bhaMte ! jIvA ya poggalA ya anamannabaddhA, annamanapuTThA, annamanamogADhA, aNNamaNNasiNehapaDibaddhA, annamanaghaDatAe ciTuMti ?) he bhadanta ! jIva aura pudgala kyA paraspara baddha haiM ? cetanA lakSaNa vAlA jo hotA hai usakA nAma jIva aura rUpa,rasa, gaMdha aura sparza ina cAra guNoM vAlA jo hotA hai vaha pudgala hai / pudgala se yahAM karmazarIrAdi pudgala liye gaye haiN| pudgaloM ke sAtha jIva aura jIvoM ke sAtha pudgaloM kA jo eka kSetrAvagAha saMbaMdha hai vahI yahAM para paraspara meM baMdha hai aura isa saMbaMdha se yukta honA isakA nAma baddha hai / ye Apasa meM baddha haiM aisA prazna jo kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki ye donoM "annanannapuTA" haiM yaha hetumita vizeSaNa hai / isakA tAtparya yaha hai ki ye donoM pahile ra yA2 54 cha temanI viyA2 42vAne bhATe suutr4|2 4 cha " asthi NaM bhaMte" tyAdi ( atthi NaM bhaMte ! jIvA ya poggalA ya annamannabaddhA, annamannapudrA, anna. manamogADhA, aNNamaNNasiNehapaDibaddhA annamannavaDattAe ciTuMti 1) lagavana ! che ane pugale zuM paraspara baMdhAyelAM che?" cetana jenuM lakSaNa che tene jIva kahe che. tathA rUpa, rasa, gaMdha ane sparza e cAra guNe jemAM hoya che tenuM nAma pudgala che. "pudgala" pada vaDe ahIM karmazarIrAdi pudagalo grahaNa karAyela che. pudgalenI sAthe jIvana ane jIvanI sAthe pudagaleno je ekakSetrAvagAha (eka sthaLamAM rahevAne) saMbaMdha che eja ahIM parasparamAM 5535 , mane te sapathI yuta aAyu sevA sthitine "paddha" . " jIva ane pudagala paraspara baddha che?" e prakArane prazna pUchavAnuM kAraNa tamanna " annamannapuTA" (52252 dhAyA) cha. me tugAlata vizeSaNa che. tenuM tAtparya A pramANe che. teo ane pahelAM mAtra sparzanAthI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre anyonyasneha pratibaddhAH, anyonyaM = parasparaM snehena rAgAdirUpeNa pratibaddhAH = ekI bhAvaM gatAH / uktaJca " snehAbhyaktazarIrasya reNunA zliSyate yathA gAtram / rAgadvepaklinasya karmabandho bhavatyevam " // 1 // iti / 80 66 93 sparzanAmAtra se paraspara meM spRSTa the isI kAraNa ye donoM pIche gADhatara baMdha se Apasa meM saMbaddha ho gaye haiM kyA ? annamannamo gADhA kA tAtparya yaha hai ki jisa prakAra lohe ke gole meM agni saba tarapha se praviSTa ho jAtI hai usI taraha se karmaparamANu AtmA ke sAtha aura AtmA karmaparamANuoM ke sAtha lolI bhAva ko prApta ho jAtA hai kyA ? lolabhAva kA tAtparya hai ekameka ho jAnA / jaise ayogolaka (lohekA golA) aura ayogolaka (lohe ke gole) meM praviSTa agni paraspara meM ekameka hamajAte haiM, usI prakAra kyA AtmA aura karmaparamANu paraspara meM ekameka ho jAte haiM kyA ? | ye ApasameM snehapratibaddha haiM kyA ? yahAM sneha se tAtparya rAgAdirUpa sneha (cikanAhaTa) se hai| kahA bhI hai- " snehAbhyakta0 iti / jisa vyaktikA zarIra tela Adise cikanA hotA hai to jaise usakA zarIra cikanA hone ke kAraNa dhUli Adise, vizeSarUpa se AzliSTa ho jAtA hai, arthAt usa para dhUli Adi ke kaNa Akara cipaka jAte haiM usI prakAra jaba AtmA rAgadveSa AdirUpa sneha se cikanA bana jAtA hai to usake sAtha bhI karmoM kA baMdha ho jAtA hai, arthAt karmaparamANu ja parasparamAM pRSTa hatA. tee pAchaLathI gAtara adha vaDe ApasamAM ( parasparamAM ) sagaddha thA gayA he jarA ? " annamannamo gADhA " nuM tAtparya A pramANe che. jema leADhAnA gALAmAM badhI khAjuethI agnipravezI zake che, tema ka paramANue AtmAnI sAthe ane AtmA ka paramANunI sAthe bosIbhUta (me'bheGa thavA pAgu) thAya che zu? nevI rIte Ayogolaka (soDhAnogoNI) mane Ayogolaka ( soDhAnA goNA) mAM pravezena agni parasparamAM me bhe thai jAya che eja pramANe zu` AtmA ane ka paramANue parasparamAM ekameka yaha laya che ? zu te paraspara sneha pratimaddha che ? aDDI " sneDu " no artha rAgAdi3ya sneha (zrI aza) samanvA. udhuM pazu che " snehAbhyakta0 " tyAhi. jyAre kAI vyaktinuM zarIra tela vagerethI cIkaNu` thayuM hAya tyAre te vyaktinA zarIra upara dhULa vagerenAM rajakaNA AvIne coMTI jAya che. eja pramANe jyAre AtmA rAgadveSa rUpa ranehathI cIkaNA hoya che tyAre tenI sAthe kurmAnA tIvra baMdha thAya che. eTale ke AtmapradezanI sAthe kama paramANue zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikATIkA za01u06 sU06 jIvapudgalabandhanirUpaNam 81 ata eva 'annamanaghaDatAe ciTThati' anyonyaghaTatayA tiSThanti / anyonyaM parasparaM ghaTaH samudAyo yeSAM te anyonyaghaTastasya bhAvo'nyonyaghaTatA, tayA anyonyaghaTatayA tiSThanti kimiti prshnH| bhagavAnAha-'hate'-tyAdi / 'haMtA atthi' hanta asti, he gautama! yathA tvayA proktaM tattathaivAstItyuttaram / gautamaH prAha'se keNaTeNaM bhaMte jAva ciTuMti' tatkenArthena bhadanta ! yAvat tiSThanti, yAvacchabdena-' annamannavaddhAH' ityArabhya ' annamanaghaDatAe' ityantaH padasaMdarbhaH sNgraayH| bhagavAnAha--'goyame '-tyAdi ' goyamA' he gautama ! 'se jahA NAmae harade siyA' tad yathA nAmako hradaH syAt 'puNNe puNNappamANe volaTTamANe bosaTTamANe samabharaghaDattAe ciTTai' pUrNaH pUrNapramANo vyapaloTayan vikasan samabharaghaTatayA tiSThati, yathA hudo jalena pUrNaH syAt kizcinyUnatvepi vyavahArataH pUrNatayA vyavahriyeta tatrAha-' puNappamANe' pUrNapramANaH pUrNa jalena svakIya mAnaM yasya sa cipaka jAte haiN| "annamanaghaDatAe" kA tAtparya hai Apasa meM eka samudAyarUpa meM hokara rahanA / prazna kartAkA yahAM aisA abhiprAya hai ki karmapudgala aura jIva jaba Apasa meM baMdhadazA ko prApta ho jAte haiM taba kyA ye donoM eka samudAyarUpa meM AjAte haiM ? isa prakAra ye prazna haiN| ina saba kA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki (haMtA atthi) hai| gautama ! hAM aisA hI hai| (se keNaTeNaM bhaMte ! jAva ciTuMti ?) he bhadanta! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki yAvat ve isa prakAra se rahate haiM ? (goyamA ! se jahA nAmae harade siyA puNNe puNNappamANe volaDramANe vosaTTamANe samabharaghaDatAe ciTThai) he gautama ! jaise koI eka hrada ho aura vaha pAnI se pUrA bharA ho| pUrA nahIM bharA hone para bhI arthAt yoTara laya cha, " annamannaghaDattAe" seTa " 52252 me samudAya 3 2." prazna kartAne Azaya evo che ke jyAre karmapulo ane jIvana pradeza paraspara baMdhAya che. tyAre zuM teo bane eka samudAya rUpe banI jAya che ? A jAtanA gautamasvAmInA praznonA uttara mahAvIra prabhu A pramANe Ape che. -( haMtA asthi ) 3 gautama! yu 24 mane cha. prazna--( se keNa Na bhaMte ! jAva ciTThati ? lagavan ! // // Aro evuM kahe che ke "teo A rIte rahe che? tyAM sudhI sUtrapATha grahaNa 42va. utta2-( goyamA ! se jahA nAmae harae siyA puNNe puNNappamANe volaTramANe vosahamANe samabharaghaDattAe cidui) gautama ! vIrIta ase sarovara hoya ane te pANIthI pUrepUruM bhareluM hoya (pUrepUruM na bhareluM hovA chatAM paNa bha0 11 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____bhagavatIsUtre pUrNapramANaH 'volahamANe, vyapaloTayana , atizayajalavattvena charghamAnajala ityrthH| 'vosaTTamANe' ti vikasan jalAdhikyAt vikAsa prApnuvan jalena varddhamAna ityarthaH, 'samabharaghaDatAe'tti samabharaghaTatayA, samo na viSamo ghaTaikadezamanAzritatvena bharo jalasamUho yasmin sa samabharaH sarvathA bhRta iti samabharaH, samazabdaH sarvArthakopi vidyate, samabharazvAsau ghaTazceti samabharaghaTaH samabharaghaTa iveti samabharaghaTastasya bhAvaH samabharaghaTatA, tayA samabharaghaTatayA sarvathA saMbhRtaghaTAkAratayA tiSThatItyarthaH / 'ahe NaM kei purise taMsi harayaMsi egaM mahaM nAvaM' atha khalu kazcit puruSaH tasmin hRde ekA mahatI nAvaM-naukAm , kIdRzImityAha-'sayAsavaM' zatAzravAm , A ISat sravati-kSarati jalaM yebhyaste AsravAH sUkSmarandhrANi, te santo vidyamAnA yatra sA sadAsravA, tAm / yadvA-sadAsarvakAle Asravati jalaM yasyAH sA sadAsravA, tAm , yadvA-'zatAsravAm' iticchAyApakSe zatasaMkhyakA AsrA yasyAM sA zatAsavA, tAm / tathA 'sayachidaM' zatacchidrAm chidrANi bRhattararandhrANi zatAni-zatasaMkhyakAni chidrANi bRhattararandhrANi yasyAM sA zatachidrA, tAm bRhattararandhravatI kucha kama bhI bharA hone para vyavahAra meM loga kaha diyA karate haiM ki yaha pUrA bharA hai-so aisA bharA huA yahAM nahIM samajhanA cAhiye kintu usa idameM pAnI apane pramAgameM jitanA bharA jA sakatA ho utanA pAnI usameM bharA ho, isI bAta ko prakaTa karane ke liye yahAM "puNNappamANe" pada diyA gayA hai, arthAt vaha aisA ida-jalAzaya ho jo khUba Upara taka labAlaba bharA ho aura isI kAraNa jisameM se jala chalaka rahA ho arthAt labAlaba bhare hone ke kAraNa jisameM se jala bAhara bhI nikala jAtA ho tathA jala kI adhikatA se jo vikAsa ko arthAt vRddhi ko prApta ho rahA ho aura dekhane para aimA mAlUma detA ho ki mAno jala se labAlaba bharA huA yaha eka vizAla ghar3A hI rakkhA hai| (ahe NaM kei purise taMsi harayasi egaM mahaM nAvaM sayAsavaM sayachidaM ogAhejjA) aise usa ida meM koI puruSa eka bar3I naukA ki jisameM choTe 2 saikar3oM chidra vyavahAramAM leke evuM kahe che ke te bhareluM che, ahIM evA sarovaranI vAta nathI. paNa jeTaluM pANI bharAI zake teTaluM bhareluM che ema batAvavAne mATe mahI "puNNappamANe" 56 bhUyuM che) meTa pAlIthI chasa maretu te sarovara hoya ane chochala bhareluM hovAthI jemAMthI pANuM bahAra paNa cAlyuM javuM hoya tathA pANInI adhikatAthI je vikAsa pAmI rahyuM hoya, ane pANIthI waive larekhA 522 mA DAya. (aheNa kei purise tasi harayasi ega mahaM nAvaM sayAsava sayachidaM ogAhejjA) pA sarovaramA 7 bhAsa me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikAThIkA za 1 u0 6 06 jIvaputralabandhanirUpaNam 83 naukAm, AsravachidrayoH sUkSmasthUlarandhratvena vailakSaNyamiti na punaruktiH / 'ogAhejjA' avagAhayet pravezayet, 'se pUrNa goyamA' atha nUnaM he gautama! 'sA gAvA' sA naukA 'tehiM AsavadAre hiM' tairAsravadvAraiH 'ApU remANI' ApUremANI- ApUryamANA ApUryamANA paunaHpunyena bhriyamANA satI 'punnA' pUrNAM jalena puSNa pamANA' pUrNapramANAsvakIyapramANena bhRtA 'volaTTamANA' vyapaloTayantI - atizaya jalavatvena chadyamAnajalA, 'vo sahamANA' vikasantI -jalAdhikyena va mAnA satI 'samabharaghaDattAe' samabharaghaTatayA, hUdakSiptasarvathA bhRtaghaTavat hUdatalAvasthAnatayA, 'ciTThA' tiSThati = hRdajale hoM aura baDe 2 bhI saikar3oM chidra hoM usako DAle / "sayAsavvaM" jinase dhIre 2 jala Ave ve Asrava, arthAt sUkSmachidra, ye sUkSmachidra jisa meM vidyamAna haiM vaha sadAsravA hai / athavA - "sadA Asravati jalaM yasyAH sA sadAsravA " - saba samaya meM jisameM jala AtA rahatA ho vaha sadAsravA hai / athavA zatAsravA - zatasaMkhyaka haiM cheda jisa meM aisI vaha zatAstravA naukaa| yahAM para Asrava aura chidra meM sUkSma sthUla chidroM kI apekSA bheda hone ke kAraNa punarukti doSa Ane kI saMbhAvanA nahIM hai / (seNUrNa goyamA ! sA NAvA tehi AsavadArehiM ApUramANI ApUramANI punnA punnappamANA, bolaTTamANA samabhaDagharattAe ciTThahna ) to he gautama ! vaha naukA una AsravadvAroM-chedoM se Ate hue jala se bharatI rahatI hai| bharate 2 vaha pUrI bhara jAtI hai / pAnI se chalakane laga jAtI hai| yahAM taka ki pAnI usake Upara se bhI nikalane laga jAtA hai / isa sthiti meM vaha naukA jala kI adhika vRddhi ho jAne ke kAraNa hadameM DAle hue bhare sayAsavva meATI nAvane utAre ke jemAM nAnAM moTAM sekaDA chidro hAya. te chidro vaDe dhIme dhIme pANInA praveza thAya tevAM AsravA-sUkSma chidrovaannii nauane " sahAssravA " uhI che. athavA - " sadA Asravati jala yasyAH sA sadAsravA " hamezAM mAM pANI khAvyA uratuM hoya tene sahAsravA uDeche, athavA " zatAsravA " bheTa nema seDo chidro hoya sevI nau sahIM bhAsava ane chidramAM sUkSma ane sthULa chidronI apekSAe bhinnatA haiAvAne kAraNe punarukti hoSanA saMbhava rahetA nathI. ( se NUNaM goyamo ! sA NAvA tehi AsavadArehiM ApUremANI2 punnA punnapamANA bolahmANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTThai 1) to he gautama ! AvI nAva te AsravaDhAro vaDe (chidromAMthI) praveza pAmatA pANIthI bharAtI raheze. AvI rIte bharAtAM bharAtAM te pANIthI pUrepUrI bharAi jaze. ane pANIthI chalakAvA mAMDaze. vaLI te eTale sudhI chalakAze ke pANI temAMthI bahAra paNa nIkaLavA mAMDaze. evI sthitimAM pANInI vizeSa vRddhi thavAne zrI bhagavatI sUtra : 2 " Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 bhagavatI sUtre nimajjati ?, iti bhagavadvAkyam, gautamaH mAha - 'haMtA ciTTha' hanta tiSThati, he bhadaMta ! yathA jalapUrNo ghaTo hadatale jalena saha tiSThati tathA naurapi jalapUrNA hradasyAdhodeze tiSThatIti / bhagavAnAha - 'se teNaTTeNaM goyamA' tattenArthena he gautama! 'asthi NaM jIvA jAtra citi' asti jIvAzca yAvatiSThantoti, jIvAzca atra yAvatpadena - pudgalAca anyonyavaddhA anyonyaspRSTA anyonyAvagAr3hA anyonyasnehamatibaddhA anyonyaghaTatayA ' iti saMgrAhyaM tiSThantIti sambandhaH / yathA naukA hRdajalaM ca parasparAvagAhapUrvakaM tiSThati tathaiva jIvAH pudgalAzcAnyonyAvagAhapUrvakaM tiSThantIti sUtrAzayaH / / sU06 // hue ghaDe kI taraha nIce baiTha jAtI hai na?, arthAt DUba jAtI hai na?, (haMtA fast) hAM bhadanta ! aisI vaha naukA usa hada meM DUba jAtI hai / jaise jala pUrNa ghaTa hUda tala meM jala ke sAtha 2 DUba jAtA hai usI prakAra vaha naukA ki jisa meM saikar3oM choTe baDe chidroM dvArA jala A A kara labAlaba bhara gayA hai DUba jAtI hai / ( se teNaTTeNaM goyamA ! atthi NaM jIvA ya jAva ciTTheti) isI kAraNa he gautama! maiM aisA kahatA hUM jIva ki yAvat pahile kahe hue kI taraha rahate haiN| yahAM jo " yAvat " pada AyA hai usase "pulAca, anyonyabaddhA anyonyaspRSTA anyonyAvagADhA anyonyasnehapratibaddhA anyonyaghaTatayA " isa pUrvokta pATha kA saMgraha kiyA gayA hai / tAtparya isa sUtra kA aisA hai ki jisa prakAra naukA aura hada jala ye donoM paraspara meM avagAhapUrvaka rahate haiM usI prakAra se jIva aura pudgala bhI Apasa meM eka dUsare meM avagAhapUrvaka rahate haiM || sU06 // 66 AgaLa arathe te nAva bharesA ghaDAnI prema sarovaramAM DUjI laya che ciTTai ) he bhagavan khevI nAva sarovaramA avazya DUjI laya che, pANIthI bharelA ghaDA sarovaranI aMdara DUbI jAya che tevI rIte seMkaDo nAnAM bhoTAM chidrovAjI che noDA pazu DUjI jaya che. ( se teNaTTeNaM goyamA ! asthi NaM jIvA ya jAva ciTTha Mti) he gautama! tethI 4 hu khebha uDu chu Devo. uhyA pramANe rahe che " tyAM sudhInA pAI aDa pudgalAya, annamannabaddhA, annamannapuTThA, siNehapaDibaddhA annamannaghaDattAe " A pUrvota pATha bhAva evA che ke jevI rIte nAva ane sarovaranuM pANI e mane avagAha pUrNAMka rahe che, evI ja rIte jIva ane pule paNa paraspara avagAha pUrva rahe che. // sU. 6 // yaha vaDe " 42vo. aDIM (jAva ) " yAvat " annamannamo gADhA, annamanna urAyo che. yA sUtro zrI bhagavatI sUtra : 2 nahIM ? ( haMtA bhevI rIte Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za01 u06 sU07 sUkSmasnehakAryAnarUpaNam 85 lokasthitiviSaye evedamAha- asthi NaM 'ityAdi / mUlam-asthi NaM bhaMte sayA samiyaM suhame siNehakAye pavaDai, haMtA asthi / se bhaMte kiM uDne pavaDai ahe pavaDai, tiriyaM pavaDai, goyamA ! uDDe vi pavaDai, ahe vi pavaDai, tirie vi pavaDai, jahA se bAyare AukAe annamannasamAutte ciraMpi dIhakAlaM cihai tahA NaM se vi?, No iNahe samaThe, se NaM khippAmeva viddhaMsamAgacchai / sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti // suu07|| ||chttttho uddeso smtto|| chAyA-asti khalu bhadaMta ! sadA samitaM mUkSmaH snehakAyaH prapatati, hanta asti / tad bhadanta ! kim UrdhvaM prapatati, adhaH prapatati, tiryaka prapatati, gautama ! Urdhvamapi prapatati, adhopi prapatati, tiryagapi prapatati, yathA sa bAdaro'pakAyo'nyonyasamAyuktazviramapi dIrghakAlaM tiSThati, tathA khalu so'pi?, nAyamarthaH samarthaH tat kSiprameva vidhvNsmaagcchti| tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti ||suu07|| ||sssstth uddezaH smaaptH|| TIkA-' asthi NaM bhaMte ' asti khalu bhadanta ! 'sayA' sadA-sarvakAlam , 'samiyaM' samitaM saparimANaM na tu bAdarAphkAyavadaparimitam , athavA sadA sarvaRtuSu samitamiti rAtrau divase ca 'suhume siNehakAye pacar3ai' mUkSmaH snehakAyaH sUkSmo'pkAyavizeSaH prapatati kimiti praznaH / bhagavAnAha-'haMte'-tyAdi / phira loka kI sthiti ke viSaya meM hI sUtrakAra kahate haiM'atthi NaM bhaMte ! sayA samiyaM' ityaadi| (atthi NaM bhaMte) he bhadanta ! (sayA) sarvakAla (samiyaM) parimAgasahita, bAdara apkAyakI taraha aparimita nahIM, athavA-sadA-sarva RtuoM meM, samita-rAtri aura divasa meM, (suhume siNehakAye pavaDai) sUkSma-snehakAya apkAyavizeSa-giratA hai kyA ? tAtparya pUchane kA yaha sthitinA viSayamA 8 sUtrA2 4 cha.-" asthi NaM bhaMte !" tyA asthi Na bhaMte ! 3 prasA! ( sayA ) sahA-sANe (samiya) paribhAey (bhA5) sahita (162 2054AyanI ma marimita nahIM) AthA-sadA tamAma RtusAmA samita- mane hivase (suhume siNehakAye pavaDai ?) sUkSma neddkAya-apUkAyavizeSa paDyA ja kare che zuM ? tAtparya ke zuM hamezAM sUkSma aplAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'hanta atthi' hanta asti, sarvasminneva Rtau divase rAtrau ca sUkSmo'pkAyaH sarva kAlaM prapatatyeveti smuditaarthH| 'se bhaMte ki uDDe pavaDai, ahe pavaDai, tiriepavaDai ?' tad bhadanta! kim ace patati, adhaH patati, tiryak patati? Urca-vartulavaitADhayAdau, adhaH-adholokagrAmeSu, niryak-tiryagloke / bhagavAnAha-'goyame' -tyAdi, 'goyamA' he gautama ! 'uvi pavar3ai ahevi pavaDai, tirievi pavaDaI' Urdhvamapi prapatati, adho'pi prapatati, tirazcayapi prapatati, Urdhvalokepi, adholoke'pi, tiryagloke'pi sarvatra sarvadA sUkSmApkAyaH prapatatIti bhaavH| nanu yadi rAtrau divase sarvaRtuSu sarvadaivApkAyaH prapatati tadA sAdhubhiH kasminnapi kAle kutrApi kathamapi na gantavyaM, sarvakAle'pkAyavirAdhanAmasaMgAditi hai ki saba samaya sUkSma jalakAya giratA hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-(haMtA atthi) hAM giratA hai| arthAt sabhI RtuoM meM rAta aura dinameM sUkSma apkAya saba samaya meM giratA hI rahatA hai / (se bhaMte ! kiM ur3e pavaDai, ahe pavaDai, tiriya pavaDai ?) he bhadanta ! vaha sUkSma jalakAya kyA U~ce giratA hai, yA nIce giratA hai, yA ki tirachA giratA hai ? arthAta-U~ce-vartula vaitADhaya Adi meM, nIce-adholoka grAmoM meM aura tirache-tiryagloka meM par3atA hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-(goyamA-uDDhe vi pavaDai, ahe vi pavaDai, tiriye vi pavaDai ) he gautama | vaha sUkSma apkAya u~ce-catula vaitADhaya Adi parvatoM para bhI, nIce-adho lokagrAmoM meM bhI aura tirache-tiryagloka meM bhI sadA giratA hai| ___zaMkA-yadi sUkSma apkAya rAtri meM dina meM, sarva RtuoM meM sadA hI giratA rahatA hai to phira sAdhujanoMko kisI bhI samaya meM kahIM para bhI kisI bhI taraha nahIM jAnA cAhiye-kyoM ki aisA karane se sarvatra pocha? tta2-haMtA asthi) ! 5 cha. geTave OM thI tuyomA (42) sakSama a57ya hamezA 57 // 4 42 cha (se bhaMte ! kiM uDDhe pavaDai, ahe pavaDai, tirie paviDai ?) 3 bhagavan! te sUkSma 2354Aya zuaye 5 cha, ke nIce paDe che ke tirachuM paDe che eTale ke UMce-vartula vaitADhaya parvata vage bhI nIye adhoTobhA tirachu-tiyomA 5 cha ? uttara-(goyamA ! uDDhe pavaDai. ahe vi pavaDai, tirieSi pavaDai,) gItama! te sUkSma sAya ye -vala vatAya vagere parvatamAM paNa hamezAM paDe che, nIce adhelakamAM paNa hamezAM paDe che ane tira-tiryazlokamAM paNa haMmezAM paDe che. zakA-je sUkSma akAya rAtane divasa tamAma RtuomAM hamezAM paDatuM ja rahetuM hoya te sAdhuoe koI paNa sthaLe koI paNa rIte kyAreya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA 201 u06sU07 sUkSmasnehakAyanirUpaNam 7 cenna-divase sUryakiraNena tasyApkAyasyAkAzapatitasya vinAzena tatkAle sAdhugamanasyAviruddhatvAt , yadi pariSThApanakAdhAvazyakakAraNamAsAdya rAtrigamanamApatettadA saMvaraNenaiva gantavyamiti zAstramaryAdA / gautamaH pRcchati-'jahA se bAyaraAukAe' yathA sa bAdarA'pkAyaH 'annamannasamAutte' anyonyasamAyuktaHeko bAdarAkAyo'nyena bAdarApkAyena saha militaH san 'ciraMpi' ciramapi= anekavarSe yAvat taDAgAdipUraNAt , 'dIhakAlaM' dIrghakAlam anekadinaM yAvat 'cidui tiSThati-'tahA NaM' tathA khalu tena prakAreNa he bhadanta ! ' sevi' so'pi sUkSmASkAyo'pi ciramapi dIrghakAlaM tiSThati kimiti prshnH| saba kAla meM apkAya kI virAdhanA hone kA prasaGga prApta hotA hai| uttara-dina meM sUryakiraNoM se AkAzapatita usa apkAya kA vinAza ho jAtA hai -ataH usa samaya meM mAdhujanoM kA gamana aviruddha hai-bAdhAkArI nahIM hai| yadi paraThavane Adi Avazyaka kAraNoM ko lekara rAtri meM gamana karanA paDe to zarIra ko Dhaka kara hI calanA cAhiye, khule zarIra hokara nahIM calanA cAhiye, aimI zAstra kI maryAdA hai| aba gautama punaH pUchate haiM (jahA se bAyare AukAe annamannasamAutte ciraMpi, dIhaM kAlaM ciTThai, tahA NaM se vi he bhadanta ! jaise eka bAdara apkAya dUsare bAdara apkAya ke sAtha milA haA hokara aneka varSoM taka yAvat taDAga AdimeM bhara jAnese aneka dinoM aneka mAma aneka varSoM taka rahatA hai usI tarahase kyA yaha sUkSma apkAya bhI rahatA hai? paNa javuM joIe nahIM. kAraNa ke teonA javA AvavAthI badhe sthaLe hamezAM apUkAyanA jAnI virAdhanA thavAne prasaMge upasthita thaze. samAdhAna-divase sUryanAM kiraNonI garamI vaDe AkAzamAMthI paDatAM te apakAyanA jIvone svAbhAvika rIte ja vinAza thAya che. tethI divase sAdhuonA javA AvavAthI akAya jIvonI virAdhanAne saMbhava rahetuM nathI. paraMtu rAtre apakAyanA jIvonI hiMsAthI bacavAne mATe jhADe, pezAba vagere anivArya kAraNone laIne rAtre sAdhu sAdhvI tathA vratadhArI zrAvaka zrAvikAone javA AvavAnI jarUra paDe te zarIrane DhAMkIne ja javuM AvavuM joIe. ughADe zarIre jaI AvI zAya naDI mevI zAsanI mAjJA cha. jI gautamasvAmI pUche cha (jahA se bAyare AukAe annamannasamAutta cirapi, dIha kAla ciTui, tahA Na se vi) 3 lApana ! 2vIzate mA62 (sthUNa) mAya (pANI) bhIkata mA2 mAyanI sAthe maLIne taLAva vageremAM divasanA divase, mahinAo ane varSo sudhI rahe che, evI rIte zuM sUkSama apakAya paNa rahe che? uttara-(NA iNaTe samaDhe) 3 gautama te athadeg 52252 nathI. meTale hai zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ___ bhagavAnAha-' No iNaDe' ityAdi / ' No iNaDhe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH, tatkimityAha 'se NaM khippAmeva viddhaMsamAgacchai' tat khalu kSiprameva vidhvaMsamAgacchati svalpalAttasya 'sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! he bhagavan devAnupriyeNa yat kathitaM tatsarva satyameveti ||muu07|| iti zrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya-zrIghAsIlAlabativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikA-vyAkhyAyAM prathama ___ zatakasya SaSThoddezakaH samAptaH // 1-6 // uttara-(No iNaTe samaThe) he gautama ! yaha artha-samartha-ThIka-nahIM hai, kyoM ki (se Na) vaha (vippAmeva viddhaMsamAgacchai) bahuta hI zIghra naSTa ho jAtA hai| kAraNa yaha hai ki vaha svalpa hotA hai| (sevaM bhaMte, sevaM bhaMte tti) he bhadanta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai| he bhadanta ! vaha aisA hI hai / isa prakAra kaha kara ve gautamasvAmI prabhu kI vaMdanA aura unheM namaskAra kara apane sthAna para baiTha gaye ||su07|| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtrakI prameyacagikA vyAkhyAke prathama zatakakA chaTThA uddezaka smaapt||1-6|| me manatuM nathI. 4 / 295 ( se NaM) te sUkSma mAyanA / (khippAmeva viddhasamAgacchai,) 44ma hIthI naRA pAme cha. 1261 te sUkSma DAya cha ( seva bhaMte ! seva bhaMte!) 3 mamapan ! mAghe 4 pramANe 25 madhuya che. he prabhe! ApanuM kahevuM sAcuM ja che A pramANe kahIne mahAvIrane vaMdaNa ane namaskAra karIne gautamasvAmI pitAne sthAne gayA. sU-7 itizrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA pahelA zatakane chaThe uddezaka samApta 1-6 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / atha saptamoddezakaH praarbhyte| saptamoddezake saMkSepato vicAraNIyA ime viSayAstathAhi-nArakAdijIvAnAmutpattivicAraH, tatra caturviMzatidaNDakAH, nArakAdInAmAhAravicAraH, punazcaturvi. zatidaNDakAH, nairayikodvartanavicArastatropapannovRttavigrahagatisamApanA'vigrahagati samApannAdikathane caturviMzatidaNDakAH devAnAM cyavanaM garbhavicAraH, garbhe samutpadyamAnA jIvA indriyavanto na veti vicAraH, dravyendriyabhAvendriyayoH kathanam , garbhAdutpadyamAnasya zarIraM bhavati na veti vicAraH, audArikavaikriyAhArakataijasakArmaNazarIrANAM vicAraH, garbhe utpadyamAno jIvaH prathamataH kamAhAraM gRhNAtIti praznaH, zukrazoNi sAtavAM uddezaka prAraMbhaaba sAtavAM uddezaka prAraMbha hotA hai| isameM jo vicAraNIya viSaya haiM ve saMkSepa se isa prakAra haiM-nAraka Adi jIvoM kI utpatti kA vicAra, usameM cauvIsa daMDaka, nAraka Adi jIvoMkA AhAraviSayaka vicAra, punaH cauvIsa daNDakoM kA vicAra, nairayika jIvoM ke udvartana kA vicAra upapanna (utpanna honA), uddhRtta (nikalanA), vigrahagatisamApanna, avigrahagatisamApanna Adi kathana meM cauvIsa daNDaka, devacyavana aura garbhavicAra, garbha meM upajate jIva indriyoM se yukta hote haiM yA nahIM hote haiM ? aisA vicAra, dravyendriya aura bhAvendriya kA kathana, garbha se upajate hue jIva ke zarIra hotA hai yA nahIM hotA hai, aisA vicAra, audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa aura kArmaNa, ina zarIroM kA vicAra, garbha meM upajatA huA jIva pahile kisa AhAra ko grahaNa karatA hai ? aisA sAtamA uddezakanI zarUAta have sAtame uddezaka zarU thAya che. temAM je viSayonuM nirUpaNa karAyuM che te viSayone saMkSepamAM batAvavAmAM Ave che-nArakAdi nI utpattino vicAra, temAM 24 daMDaka, nArakAdi nA AhArane vicAra, pharIthI 24 onI viyA2, nA24 vAna jattananA viyA2, utpanna (tpanna thaSu) - rtana (nIkaLavuM) vigrahagati samApanna, avigrahagati samApanna, vagerenA kathanamAM 24 daMDaka, devaccavana ane garbha vicAra, garbhamAM upajatAM cha IndrithI yukta hoya che ke nathI hotA tene vicAra, dravyendriya ane bhavendriyanuM varNana, garbhathI upajatAM jene zarIra hoya che ke nahIM, tene vicAra, dArika, vaidiya, AhAraka, tejasa, ane kArmaNa, e zarIrone vicAra, utpanna thato jIva pahelAM ke AhAra le che? tevo prazna, ane zuka zeNita vagerene te AhAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre tAdInAmAhAraH, ityuttaram, garbhagatasya ka AhAraH ? iti praznaH, mAtRzoNitena sArdhaM mAtRbhakSitAhAraH, ityuttrm| garbhagatasya jIvasya mUtrapurISAdikaM bhavati nave ti praznaH, netyuttaram / tatra kAraNapraznaH, AhArasyAnekarUpeNa pariNAmo bhavatItyuttaram / garbhastha jIvaH kiM mukhena bhuGkte / netyuttaram / tatra kAraNapraznaH sarvazarIreNAhAraM karotIti kAraNakathanam / mAtRrasahAriNI - putrajIvarasahAriNI - nADathorvicAraH, santAnasya mAturaGgAni kiyaMti bhavantIti praznaH, trINItyuttaram, mAtuH sakAzAlladhAGgAni kiyatkAlaM tiSThantIti praznaH, AmaraNamityuttaram / garbhe vidyamAno jIvo narake yAti nave ti praznaH, yAti na vA yAtItyuttaram / tatra kAraNakathanam / garbhastha prazna | zukrazoNita Adi kA vaha AhAra karatA hai aisA uttara / garbha meM rahe hue jIva kA AhAra kyA hotA hai? aisA prazna- mAtA ke zoNita ke sAtha mAtA ke dvArA bhakSita padArtha usakA AhAra hotA hai, aisA uttara / garbhagata jIva ke mUtrapurISa (viSTA) Adi hote haiM yA nahIM? aisA praznanahIM hote, aisA uttara / isakA kyA kAraNa hai aisA pUchanA - aura AhAra kA aneka rUpa se pariNAma hotA hai ? aisA uttara denA / garbhameM rahA huA jIva kyA mukhase khAtA hai aisA prazna- mukhase nahIM khAtA hai aisA uttara / isameM kyA kAraNa hai ? aisA prazna, vaha sarva zarIra se AhAra karatA hai aisA kAraNakathanarUpa uttara mAtRjIvarasahAriNI aura putrajIvarasahAriNI nADiyoM kA vicAra, saMtAna ke mAtA ke aMga kitane hote haiM ? aisA prazna, tIna hote haiM, aisA uttara, mAtAse prApta hue aMga kitane kAlataka rahate haiM ? aisA prazna, maraNa paryanta rahate haiM, aisA uttara, garbha meM vidyamAna jIva naraka meM jAtA hai yA nahIM ? aisA prazna, jAtA bhI hai aura kare che evA uttara, garbhamAM rahelA jIva kayA AhAra le che? evA prazna ane mAtAnA zANitanI sAthe mAtA vaDe khavAyela padArthAnA AhAra le che evA uttara. garbhamAM rahelA jIva maLa mUtra kare che ke nahIM ? eve prazna ane tenA nakAramAM uttara, tenuM zu kAraNa che? evA prazna ane AhAra aneka rIte pariName che evA uttara, garbhamAM rahelA jIva zu mukha vaDe khAya che ? evA prazna ane nathI khAtA evA uttara, tenuM kAraNa zu? evA prazna ane te samasta zarIra vaDe AhAra kare che eve uttara' mAtRjIvarasahAriNI ane putrajIvarasahAriNI nADiyAnA vicAra, saMtAnamAM mAtAnAM keTalAM aMga hoya che? evA prazna, ane traNa hAya che evA uttara, mAtAthI prApta thayelAM aMgeA keTalA kALa sudhI rahe che? evA prazna-maraNu paryanta rahe che. evA uttara, garbha mAM rahelA jIva narakamAM jAya che ke nahI ? evA prazna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaicandrikA TIkA za.1 u. 7 saptamoddezakasya viSayanirUpaNam 91 jIvasya zatruNA saha saMgrAmakaraNam / garbhastho jIvaH kiM devo bhavediti praznaH, bhavenna vA bhavedityuttaram / garbhasthitasya dhArmikapravacanAdizravaNavicAraH, jIvasya garbhanivAsaprakAravicAraH, mAtuH sukhAtmukhI duHkhAHdukhI bhavati kimiti praznaH, bhavatItyuttaram , garbhAniHsaraNakAlikazubhAzubhavicAraH, uddezakaparisamAptizceti // atha SaSThamuddezakaM nirUpya tadanantaraM saptamoddezakaM nirUpayati, SaSThasaptamayorayaM saMbandhastathAhi-paSThoddezakasyAnte snehakAyaH kSiprameva vinazyatIti kathitam , iha tu tAdRzavinAzaviparyaya utpAdaH pratipAdyate, tatra nAzotpAdayoH parasparaM virodhena nahIM bhI jAtA hai, aisA uttara, isameM kAraNa kathana, garbha meM rahA huA jIvakA zatruke sAtha saMgrAma karanA, garbhameM rahA huA jIva kyA deva hotA hai ? aisA prazna, ho bhI sakatA nahIM bhI ho sakatA hai aisA uttara, garbhastha jIvake dhArmika pravacana Adike sunanekA vicAra, jIvake garbha nivAsake prakAra kA vicAra, mAtA ke sukha se sukhI aura mAtA ke duHkha se duHkhI hotA hai ? kyA aisA prazna,-hotA hai, aisA uttara, garbhase nikalate samaya kA zubhAzubha vicAra, uddezaka kI samApti // __ chaTe uddezaka kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra isake bAda sAtaveM uddezaka kA nirUpaNa karate haiN| ina donoM kA saMbaMdha isa prakAra se haichaThe uddezaka ke anta meM jo aisA kahA gayA hai ki snehakAya jo sUkSma hotA hai vaha zIghra hI naSTa ho jAtA hai so isa uddezaka meM usake usa vinAza se viparIta jo utpAda hai usakA kathana kiyA gayA hai| kyoM ki nAza aura utpAda ( utpanna honA ) ye donoM Apasa meM virodhI jAya che paNa kharo ane nathI paNa jato. e uttara, ane garbhamAM rahelA jIvane zatrunI sAthe saMgrAma, vagere kAraNenuM varNana garbhamAM rahelA jIva zuM deva thAya che? e prazna thAya paNa khare ane na paNa thAya e uttara garbhamAM rahela jIvane dhArmika pravacana vagere zravaNa karavAno vicAra, jIvana garbhanivAsanA prakArano vicAra, garbhamAMne jIva mAtAnA sukhathI sukhI ane mAtAnA duHkhathI duHkhI thAya che ke nahIM? e praznana-thAya che e uttara, garbhamAMthI bahAra AvavAnA samayane zubhAzubha vicAra, uddezakanI samApti. - chaThThA uddezAnuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra sAtamAM uddezAnuM nirUpaNa kare che. te ane uddezAo vacce A pramANe saMbaMdha che- chaThThA uddezAne aMte evuM kahyuM che ke sUkSama snehakAya zIdhra (jaldIthI) nAza pAme che jyAre A uddezAmAM vinAzathI viparIta utpattinuM varNana karavAmAM AvyuM che. nAza ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nAzanirUpaNe kRte nAzavirodhina utpAdasya smaraNasaMbhavAt prasaGgasaMgatyA nAzottarakAle utpAdasya nirUpaNamAyAtIti utpAdanirUpaNAya saptamoddezakasyArambhaH kriyte| athavA lokasthitiH SaSThe kathitA, ihApi lokasthitiviSaye eva kathyate iti ekakAryakAritvarUpasaMgatyA SaSThoddezakAnantarasaptamoddezakasya nirUpaNaM kriyate / athavA 'neraie' iti saMgrahagAthAyAM kathitam , tasya vivecanamavasaramAptamiti avasarasaMgatyA SaSThoddezakAnantaraM nairayikaviSayasya saptamoddezakasya nirUpaNaM kriyate, tasyedamAdimaM sUtram-'neraie NaM bhaMte' ityAdi / ___ mUlam-neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajamANe kiM deseNaM desaM uvavajjai, deseNaM savvaM uvavajai, savveNaM desaM uvavajaha, dharma haiN| isa kAraNa nAza ke nirUpaNa karane se nAza ke virodhI utpAda kA smaraNa ho AnA saMbhava hone se prasaMga se nAzottarakAla meM utpAda kA nirUpaNa AtA hai| isaliye utpAda nirUpaNake liye sAtave uddezaka kA AraMbha kiyA gayA hai athavA lokakI sthiti chaThe uddezaka meM kahI gaI hai, yahAM para bhI lokasthiti ke viSaya meM hI kahA jA rahA hai / so isa nimitta ko lekara ekakAryakAritvarUpa saMgati ke dhyAna se sUtrakAra chaThe uddezaka ke bAda sAtaveM uddezaka kA nirUpaNa kara rahe haiN| athavA-"neraie" isa saMgraha gAthA meM jo nArakapada kahA gayA hai usakA vivecana aba avasaramApta hai so avasaraprApta hone ke kAraNa chaThaveM uddezaka ke bAda nairayika viSayavAle sAtaveM uddezaka kA sUtrakAra nirUpaNa kara rahe haiN| usakA sarvaprathama sUtra yaha hai-"neraie NaM bhaMte" ityaadi| utpanna thavuM e banne paraspara virodhI dharmo che. tethI vinAzanuM nirUpaNa karyA pachI tenAthI viparIta evA utpAdanuM samaraNa thaI Ave che. te kAraNe vinAza pachI utpAdanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have utpAdanuM nirUpaNa karavAnA AzayathI sAtamAM uddezAnI zarUAta karavAmAM AvI che. athavA-chaThThA uddezAmAM lakanI sthitinuM varNana karyuM che te mujaba ahIM paNa leka sthitinA viSayamAM ja kathana cAlI rahyuM che. te te nimittane kAraNe eka kAryakAritvarUpa saMgatine dhyAnamAM rAkhIne sUtrakAra chaddA uddezAnI samApti karIne have sAtame uddeza 23 cyA cha. mathavA " neraiyA " mA saMbaDa thAmA 2 " nA24" 544hyu che, tenuM vivecana karavAno avasara have AvI gayo che. ema samajIne sUtra kAra cha%A uddezAnI pachI nirayika viSayavALA sAtamAM uddezAnuM nirUpaNa kare che. tenu sauthI paQ sUtra "neraieNaM bhaMte !" tyahi che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 7 sU. 1 nairayikANAmutpatyAdinirUpaNam 93 savveNaM savvaM uvavajai?, goyamA ! no deseNaM desaM uvavajjai, no deseNaM savvaM uvavajai, nosaveNaM desaM uvavajjai, saveNaM savvaM uvavajjai, jahA neraie evaM jAva vemaannie| neraie NaM bhaMte ! neraiesu ukvajamANe kiM deseNaM desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei, goyamA ! no deseNaM desaM AhArei,nodeseNaM savvaM AhArei, savveNaM vA desaM AhArei, savveNaM vA savvaM AhArei, evaM jAva vemaannie| neraie NaM bhaMte ! neraiehiMto uvvadRmANe kiM desaNaM desaM uvvadRi? jahA uvavajamANe taheva uThavaTTamANe vi daMDago bhANiyavvo, neraieNaM bhaMte! neraiehiMto uvvadRmANe kiM deseNaM desaM AhArei4? taheva jAva savveNaMvAdesaM AhArei,saveNaM vA savvaM AhArei, evaM jAva vemANie, neraie NaM bhaMte! neraiesu uvavanne kiM deseNaM desaM uvavanne4,esovitaheva jAva samveNaM savvaM uvvnnnne| jahA uvavajamANe, uvvadRmANe ya cattAri daMDagA tahA uvavaneNaM uvavaDheNa vi cattAri daMDagA bhANiyavvA, savveNaM savvaM uvavaNNe, savveNaM savvaM vA desaM AhArei, saTaveNaM vA savvaM AhArei, eeNaM abhilAveNaM uvavanne vi, uvvadRNe vi neyavvaM, neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe kiM addhaNaM addhaM uvavajjai, addheNaM savvaM uvavajai, savveNaM addhaM uvavajai, savveNaM savvaM uvavajjai, jahA paDhamilleNaM aTUdaMDagA tahA addheNa vi aTUdaMDagA bhANiyavvA, navaraM jahiM deseNaM desaM uvavajai tahiM adreNaM addhaM uvavajai, iti bhANiyavvaM, eyaM NANattaM, ee savvevi solasadaMDagA bhANiyavvA ||suu01|| chAyA-nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikeSu upapadyamAnaH kiM dezena dezamupapadyate, dezena sarvamupapadyate, sarvega dezamupapadyate, sarveNa sarvamupapadyate, gautama! no dezena deza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 bhagavatIsUtre mupapadyate, no dezena sarvamupapadyate no sarveNa dezamupapadyate, sarveNa sarvamupapadyate, yathA nairayikA evaM yAvadvaimAnikaH / nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikepapadhamAnaH kiM dezena dezamAharati, dezena sarvamAharati, sarveNa dezamAharati, sarveNa sarvamAharati, gautama ! no dezena dezamAharati, no dezena sarvamAharati, sarveNa vA dezamAharati, sarveNa vA sarvamAharati, evaM yAvadvaimAnikaH / nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikebhya udvartamAnaH kiM dezena dezamudvartate, yathopapadyamAnastathaivodvartamAnepi daNDako bhaNitavyaH nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikebhya udvartamAnaH kiM dezena dezamAharati? tathaiva yAvat sarveNa vA dezamAharati, sarveNa vA sarvamAharati, evaM yAvadvaimAnikaH, nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikeSUpapannaH kiM dezena dezamupapannaH, eSopi tathaiva, yAvat sarveNa sarvamupapannaH / yathopapadyamAne udvartamAne ca catvAro daNDakAH tathopapannenovRttenApi catvAro daNDakA bhaNitavyAH, sarveNa sarvamupapannaH, sarveNa sarvamuvRttaH, sarveNa vA dezamAharati, sarveNa vA sarvamAharati, etenAbhilApena, upapannepi, udvarttane'pi jJAtavyam , nairayikaH khalu bhadantA nairayikeSUpapadyamAnaH kim arddhana arddhamupapadyate, arddhana sarvamupapadyate, sarveNArddhamupapadyate, sarveNa sarvamupapadyate, yathA prAthamikenASTa daNDakAstathA'rdainApyaSTa daNDakAH bhaNitavyAH, navaraM yatra dezena dezamupapadyate, tatrA. nArddhamupapadyate iti bhaNitavyam , etamAnAtvam , ete sarvepi SoDaza daNDakA bhaNitavyAH // suu01|| ___TIkA-nanu ' neraieNaM bhaMte neraiesu uvavajjamANe ' iti mUlamUtravAkyaM na yuktiyuktaM pratibhAti yato yo jIva idAnIM narakenotpannaH sa kathaM nairayika iti kathayituM zakyate, narake utpattyanantarameva nairayika iti kathanaM yukti yuktaM bhavet na TIkArtha-zaMkA-"neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe" yaha jo mUlasUtra vAkya hai vaha yuktiyukta nahIM mAlUma paDatA hai| kyoMki jo jIva isa samaya meM naraka meM utpanna nahIM huA hai / vaha kaise nairayika kahA jA sakatA hai| naraka meM janma lene ke bAda hI jIva nAraka kahalAtA hai, aura yahI bAta yuktiyukta pratIta hotI hai| isa ke pahile nAraka kahane kI bAta yuktiyukta pratIta nahIM hotI hai| TI -24-'neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe" nAmA utpanna thanAre nAraka jIva A je mULasUtra vAkya che te yukti yukta lAgatuM nathI. kAraNa ke je jIva vartamAna kALe narakamAM utpanna thayela nathI tene nirayika (nAraka) kevI rIte kahI zakAya? narakamAM janma lIdhA pachI ja tene nArakIne jIva kahI zakAya. te pahelAM tene nArakane jIva kahe te yuktiyukta lAgatuM nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 10 7 sU0 1 nairayikANAmutpatsyAdinirUpaNam 95 tu tatpUrvakAle ? ityAzaGkAyAmAha-vartamAnabhaviSyatkAlayorabhedamupacarya utpadyamAno jIva utpama iti kathyate, tathA narake utpadhamAno jIvaH naraka iti saMjJayApi saMgato bhavitumarhati narakatva prAyogyAyuSa udymaapttvaaditi| api ca yadA jIvasyAnyasyAyuSyakarmaNo nodayo'pi tu nArakAyuSkasyaivodayastathA yadi sa nAraka iti zabdena na vyavahiyate tadA kena nAmavizeSeNa tasya saMketaH karaNIyaH syAditi hetunA'pi narake utpadyamAno jIvo nairayikazabdena vyavahiyate / na tatra kA'pi kSatiriti / gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte neraiemu uvavajjamANe' uttara vartamAnakAla aura bhaviSyatkAla ina donoM kAloMmeM yahAM abheda kA upacAra kiyA gayA hai| so ina abheda upacAra ko lekara narakameM utpanna hone ke sanmukha hue jIvako nAraka kaha diyA gayA hai| tathA narakameM jo utpanna hone jA rahA hai aisA jIva nAraka isa nAmase bhI kahA jAya to koI virodha nahIM AtA hai kyoMki usa samaya usa jIvake narakaprAyogya Ayu kA udaya ho jAtA hai| gati, AnupUrvI aura Ayu, inakA udaya eka sAtha hotA hai| tathA-jaba naraka gati meM upajane ke liye sanmukha hue jIva ke tiryazcAyu manuSyAyu aura devAyu, inameM se kisI bhI Ayu kA udaya nahIM hotA hai, eka narakAyuSka kA hI udaya hotA hai to aisI sthiti meM vaha nAraka zabda se nahIM kahA jAyagA to ora kisa zabda se kahA jAyagA, ataH naraka meM utpadyamAna jIvakA nairayika zabda se hI vyavahAra hogaa| isI kAraNa yahAM para bhI usakA nAraka zabdase vyavahAra kiyA gayA hai| isa prakAra ke vyavahAra meM saiddhAntika koI bhI Apatti nahIM AtI hai| samAdhAna-ahIM vartamAnakALa ane bhaviSyakALa, e bane kALamAM abhedane upacAra (AropaNa) karavAmAM Avela che. te abheda upacAranI apekSAe narakamAM utpanna thavAne sanmukha thayelA jIvane nAraka kahevAmAM Avyo che. narakamAM je utpanna thavAne che evA jIvane nAraka kahevAmAM kaI vAMdhe jAte nathI. kAraNa ke te samaye jIvanA naraka prAgya (gya) AyuSyane udaya thaI gaye hoya che. gati, AnupUrvI ane AyuSyane udaya eka sAthe ja thAya che. vaLI narakagatimAM upajavAne sanmukha thayelA jIvanA tiryaMcAyuM, manuSpAyu ane deva Ayu, e traNemAMthI eka paNa Ayune udaya hotuM nathI. phakta narakAyune ja udaya hoya che te evI sthitimAM tene "nAraka' na kahI zakAya te bIjuM zuM kahI zakAya? tethI nArakamAM utpadyamAna ( utpanna thavAne sanmukha thayelA) jIvane mATe "nAraka" zabdane ja prayoga kara joIe. Ama karavAmAM kaI paNa prakArane siddhAntika vadhe nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre " nairayiko bhadanta nairayikeSu upapadyamAnaH ' kiM deseNaM desa uvavajjai kiM dezena dezamupapadyate jIvaH svasyaikadezena ekenAvayavena nArakasyaikadezamAzritya utpadyate, kim ? 'deseNaM savvaM uvavajjai' dezena sarvamupapadyate, dezena svAvayavena sarvaM sarvamAzritya sarvAtmanA narakAvayavitayetyarthaH, utpadyate ? athavA kim ' savveNaM desaM uvavajja' sarveNa dezamupapadyate, sarveNa sarvAtmanA dezaM dezato nArakAvayavatayotpadyate, athavA kim -' savveNaM savvaM uvavajjai ' sarveNa sarvamupapadyate, sarveNa sarvAtmanA sarva sarvato narakAvayavitayA samutpadyate ? ayamAzayaH - narake utpadyamAno jIvaH kim svasyaikadezena nArakasyaikadezatayotpadyate 1, athavA svasyaikadezena nArakasya sarvAvayavatA - utpadyate 2 athavA sarvAvayavena nArakasyaikadezatayA samutpadyate 3, athavA svasya sarvAvayavena nArakasya sarvAvayavitayA samutpadyate 4 iti catvAro 9 aba gautamasvAmI prabhu se pUchate haiM ki ( Neraie NaM bhaMte ! neraiesa ubavajjamANe) he bhadanta / narakoM meM upajanevAlA - abhI utpanna nahIM huA hai / Age utpanna honevAlA hai, aisA nAraka jIva (kiM deseNaM desa uvavajjai ) kyA apane eka deza se-eka avayava se - nAraka ke eka deza ko Azrita karake utpanna hotA hai ? ( deseNaM savvaM uvavajaha ? ) yA eka deza se saba ko Azrita karake- pUrNa nArakarUpa avayabIpane se utpanna hotA hai ? athavA ( savveNaM de uvavajjai ) apane samasta avayavoM se nAraka ke avayavarUpa se utpanna hotA hai ? athavA(savveNaM savvaM vavajjai) samasta avayavoM se nAraka ke samasta avayava - rUpa se utpanna hotA hai?| isakA yaha Azaya hai ki naraka meM utpadyamAna jIva kyA apane eka deza se nAraka ke ekadezarUpa se utpanna hotA hai, athavA apane ekadeza se nAraka ke sarvAvayavarUpa se utpanna hotA hai, athavA apane sarvAvayava se nAraka ke ekadezarUpa se utpanna hotA hai, athavA ki apane sarvAvayava se nAraka ke sarvAvayavarUpa se utpanna hotA hai ? / isa taraha se cAra vikalpa gautamasvAmI ke haiM - isakA uttara dete gautama svAbhI bhahAvIra prabhune pUche che hai ( Neraie NaM bhaMte ! neraiesa uvabajjamANe nArabhAM utpanna thnaa| nA24 va ( kiM deseNaM desaM uvavajjai zu pAtAnA ekadezathI nArakanA ekadeza rUpe utpanna thAya che, ( deza eTale avayava athavA aMza ) ( deseNaM savvaM svavajjai ? ) potanA meDa dezathI nAraunA sarva heza 3ye utpanna thAya che ? 3 ( savveNaM desaM ucavajjai ? ) potAnA sabhasta avayavothI nAraunA me avayava 3ye utpanna thAya che ? Ge savveNaM savvaM uvavajjai 1 ) } potAnA samasta avayavothI nAraunA samasta avayava3ye utpanna thAya che? ahiM cAra vikalA gautamasvAmIe pUchyA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - prameyacandrikA TokA za01 u07 sU0 1 nairayikANAmutpatyAdinirUpaNam 17 vikalpAH praznakarturiti / bhagavAnAha-'goyame'-tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no deseNaM desaM uvavajjai' no dezena dezamupapadyate, yataH-pariNAmi kAraNasyaikenAvayavana kAryAvayavasyotpatteranabhyupagama eva bhavati, yat pariNAmi kAraNaM tatsarvarUpatayaiva kAryAkAreNa pariNamate na tu ekadezataH kAryasya ekadezo hue prabhu kahate haiM-(goyamA? no deseNaM desaM uvavajjai, no deseNaM savvaM ughavajjai, no savveNaM desaM uvavajjai, savveNaM savvaM uvavajjai) he gautama! utpadyamAna nArakajIva apane ekadeza se na to nArakajIva ke ekadeza rUpa se utpanna hotA hai, na vaha apane ekadeza se nAraka jIvake sarvAvayavarUpa se utpanna hotA hai aura na vaha apane samasta avayavoM se nArakajIva ke ekadezarUpa se utpanna hotA hai kintu vaha apane samasta avayavoM se nAraka jIva ke samasta avayavarUpa se hI utpanna hotA hai| ina cAra praznoM kA bhAvArtha aisA hai ki koI nayA jIva jo narakoM meM nArakajIva kI paryAya se utpanna hone vAlA hotA hai usake viSaya meM gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai ki vaha jIva apane kisI eka aMza se usa paryAya ke eka aMza meM utpanna hotA hai, yA usake samasta aMza meM utpanna hotA hai, yA apane samasta aMza se usa paryAya ke eka aMza se utpanna hotA hai yA samasta aMza meM utpanna hotA hai| inameM pahile ke tIna praznoM ko amAnya batAkara cauthe prazna ko svIkAra karate hue prabhu ne gautama ko samajhAyA ki he gautama ! jo nayA jIva nairayika kI paryAya se utpanna hotA hai vaha vahAM apane samasta aMzoM se usa vivakSita paryAyake samasta aMzoMmeM arthAt usI pUrNa avayavIrUpameM utpanna hotA hai| __bhAvAna cha-(goyamA ! no deseNaM desaM uvavajjai, no deseNaM savva uvavajjai, no samveNaM desaM uvavajjai, savveNaM savvaM uvavajjai) gautama ! nAma japanna thata jIva pitAnA ekadezathI nArakanA ekadeza rUpe utpanna thatuM nathI, tathA potAnA ekadezathI nArakanA sarvadeza rUpe paNa utpanna thatuM nathI, temaja potAnA sarvadezathI nArakanA ekadeza rUpe paNa utpanna thato nathI, paraMtu te potAnA sarvadezathI nArakanA sarvadeza rUpe ja utpanna thAya che. uparanA cAra praznamAMthI traNa praznanA javAba nakAramAM ane cothA praznano javAba hakAramAM ApatA mahAvIra prabhue kahyuM ke he gautama ! je na jIva narakagatimAM utpanna thAya che te pitAnA tamAma aMzathI narakagatimAM tamAma aMze sAthe-pUrNa avayavI rUpe utpanna thAya che, kAraNa ke pariNAmI kAraNa eka aMzathI potAnA kAryanA eka aMza rUpe utpanna thatuM nathI. tenuM tAtparya e che ke je pariNAmI kAraNa eTale ke upAdAna kAraNa hoya che tenA eka avayavathI kAryanA eka avayavanI utpatti svIkAravAmAM AvI nathI. paraMtu tenA sarva avayavothI ja kAryane sarva avayavonI utpatti svIkAravAmAM bha0 13 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jAyate, sampUrNarUpeNaiva dugdhaM sampUrNadadhirUpatayaiva pariNamate na tu dugdhasyaikadezena dadhna ekadezo bhavati, yathA vA tantunA paTApratibaddhapaTapradezaH / yathA paTadeza bhUtena tantunA paTApratibaddhaH paTadezo na nirvayate, tathaiva pUrvatiryagAdyavayavikyoM ki kAraNase arthAt apane eka aMzase apane kAryake eka aMzarUpameM utpanna nahIM hotA, isakA abhiprAya aisA hai ki jo pariNAmI kAraNa hotA hai usake eka avayava se kArya ke eka avayava kI utpatti svIkRta nahIM kI gaI hai, kyoM ki jo pariNAmI kAraNa hotA hai-arthAt upAdAna kAraNa hotA hai-vaha apane sarvarUpa se hI kArya ke AkAra meM pariNama jAtA hai / aisA nahIM hai ki usake ekadeza se usake kArya kA ekadeza niSpanna hotA ho / jase dahI kA upAdAna kAraNa dUdha hai so vaha upAdAna kAraNarUpa dUdha apane samasta avayavoM se hI saMpUrNa dadhirUpa meM pariNamatA hai| aisA nahIM hai ki usa dUdha ke ekadeza se dahI kA ekadeza niSpanna hotA ho / tAtparya kahane kA yaha hai ki jo upAdAna kAraNa hotA hai vaha niyama se apane sampUrNarUpa se apane kAryarUpa meM badala jAtA hai| upAdAna kI upAdAnatA kevala yahI to hai ki jo vaha apane Apa ko samastarUpa meM kAryarUpa meM pariNamA detA hai / dahI kA upAdAna kAraNa dUdha apane samasta nijarUpa ko dahIrUpa meM banA detA hai| jaisevastra ke ekadezabhUta taMtuse paTApratibaddha paTapradeza utpanna nahIM hotA hai| usI taraha pUrvatiryagAdi-avayavI meM pratibaddha rahate hue jIva ke ekadeza se utsarAvayavIrUpa nArakakA ekadeza niSpanna nahIM ho sakatA hai| kahanekA tAtparya yaha hai ki AtAnavitAtIbhUta taMtuoMse (tAnAvAnA kiye hue) banate hue vastra ke upAdAna kAraNa ve taMtu hote haiM, aura vaha vastra unakA kArya hotA hai| aba yahAMpara yaha vicAranA cAhiye ki una taMtuoMse jo vastrakA Avela che. jema ke dahIMnuM upAdAna kAraNa dUdha che. te upAdAna kAraNa rUpa dUdha pitAnA tamAma aMzathI tamAma aMze sahita dahIM rUpe pariName che. evuM nathI hotuM ke dUdhanA ekadezathI dahIMne ekadeza bane. upAdAna kAraNanI mahattA eja che ke te potAne samasta rUpe ja kArya rUpe pariNumAve che. jema vastranA ekadezarUpa taMtuthI ( tAMtaNAthI ) AkhuM vastra taiyAra thatuM nathI evI ja rIte pUrvanI tiryaMca vagere yoninA jIvananA ekadeza (avayavothI nArakane ekadeza (avayava) niSpanna thato nathI. tAtparya e che ke tANAvANAothI banatAM vastranA upAdAna kAraNarUpa taMtuo che. ane vastra temanuM kArya che. have taMtuonA ekadezathI vastranuM nirmANa thatuM nathI, eTaluM ja nahIM paNa taMtuonA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikATIkA za.1 u. 7 sU01 nairayikANAmutpattyAdinirUpaNam 19 pratibaddhana jIvasyaikadezenottarAvayavinArakadezo na nivartayituM zakyate iti 1 / tathA- no deseNaM savvaM uvavajjai' no dezena sarvamupapadyate, na dezenAvayavena sarvam sarvatayotpadyate aparipUrNakAraNatvAt tantunA paTa iveti2| tathA-'no savveNaM desaM uvavajjai ' no sarveNa dezam upapadyate, sarveNa dezaM dezatayA avayavatayApi nirmANa hotA hai vaha una taMtuoM ke ekadeza se nahIM hotA hai, aura na vastra kA bhI ekadeza una ke ekadeza se taiyAra hotA hai| kintu samasta taMtuoMse hI samasta vastra kA nirmANa kiyA jAtA hai| avayavI kA ekadeza pUrNa avayavI nahIM khlaataa| paTa kA aisA koI sA bhI bhAga taMtuoM ke ekadeza se taiyAra nahIM hotA hai, jo paTa se judA ho| upAdAna kAraNa apane kArya ke sAtha jur3A huA hotA haiarthAt-apane Apa ko vaha kAryarUpa meM pariNamA detA hai| taba usakA koI sA bhI aisA bhAga nahIM hotA hai, jo apane kArya ke ekadeza ko utpanna kare, kintu pUrNa upAdAna hI apane pUrNa kArya ko niSpanna karatA hai, ataH jaba yaha siddhAnta nizcita hai to phira yaha kaise mAnA jA sakatA hai ki utpadyamAna nArakajIva apane ekadeza se hI nArakajIva kI paryAya ke ekadeza meM utpanna hotA hai| tathA-"no deseNaM savvaM uvavajai" isa kA bhAva yaha hai| ki vaha utpadyamAna nArakajIva apane ekadeza se pUrNanArakarUpa paryAya meM utpanna nahIM hotA hai jaise eka tantu se pUrA paTa utpanna nahIM hotA hai| tathA-"no samveNaM desa uvavajjai" mezathI vakhanA mezinu ni tuM nathI. bhATe 4yuM che -" no deseNaM desaM uvajjai" 52'tu yA tatu43 sapU pakhana nirmANa thAya che. avayavInA ekadezane pUrNa avayavI kahevAto nathI. vastrane e kaI paNa bhAga taMtuone ekadezathI-eka bhAgathI taiyAra thatA nathI ke je vastrathI judo hoya. upAdAna kAraNa pitAnA kArya sAthe joDAyeluM ja hoya che eTale ke potAne ja te kAryarUpe pariNAve che tethI tene keIpaNa bhAga evo hato nathI ke je potAnA kAryanA ekabhAgane utpanna karato hoya, paNa pUrNa upAdAnaja tenA pUrNa kAryanuM nirmANa kare che. A prakArano siddhAMtanizcita hovAthI utpadyamAna nArAjIva potAnA ekadezathI nAraka vanI paryAya nA meheza3 latpanna thatI nathI. tathA "no deseNaM savva uvavajjA" ne bhAvArtha e che ke jevI rIte eka taMtumAMthI pUruM vastra taiyAra thatuM nathI evI ja rIte utpadyamAna (utpanna thanAra) nAraka java ekadezathI pUrNa nAraka 35 paryAyamA utpanna thata! nathI. tathA " no savveNaM desa uvavajjai" na mApAtha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 bhagavatIsUtre nopapadyate sampUrNapariNAmikAraNatvAt samastaghaTakAraNairghaTaikadezavat , yathA mRttikArUpapariNAmikAraNaM na dezatayA ghaTamutpAdayati, tadvat prakRte sampUrNo jIvAvayavaH nArakAdisvarUpaikadezaM nolAdayituM samarthaH pariNAmikAraNasya sarvAtmanaiva pariNAmasya kAryAkAreNa darzanAt 3 / kintu 'savveNaM savvaM uvavajjai' sarveNa sarvasupapadyate, sarveNa sarvAvayavena sarvam sampUrNA'vayavI utpadyate pUrNakAraNasamavAyAt ghaTAdivat , yathA ghaTasamavAyikAraNabhUtA mRttikA sarvarUpeNa sarvAtmanA sampUrNaghaTarUpeNa pariNamati tadvat prakRte'pi jIvaH sarvAvayavena nArakAdisarvAvayavatayA samutpadyate iti, caturtha eva pakSastIrthakarasyAbhimata iti / 'jahA neraie isakA bhAva yaha hai ki vaha utpadyamAna nArakajIva apane pUrNa aMzoM se nAraka paryAya ke eka aMzarUpa meM utpanna nahIM hotA hai| jaise samasta paTa ke kAraNoM se paTa kA ekadeza utpanna nahIM hotA hai, jisa prakAra mRttikArUpa pariNAmikAraNa ghaTakA utpAda ekadeza se nahIM karatA hai| usI prakAra yahAM para bhI saMpUrNa jIvAvayava nArakAdirUpa ke ekadeza ko utpanna nahIM kara sakate haiM, kyoM ki jo pariNAmI kAraNa hotA hai vaha apane samastarUpa se hI apane kArya ke AkAra se dekhA jAtA hai| "savveNaM savvaM uvavajjai" aisA jo kahA gayA hai-so usakA tAtparya yaha hai ki utpadyamAna nArakajIva apane samasta avayavoM dvArA saMpUrNa avayavIrUpa se utpanna hotA hai, pUrNakAraNakalApa ke milajAne se jaise ghaTa utpanna ho jAtA hai| tAtparya yaha hai ki jaise ghaTa kI samavAyIkAraNa-upAdAnakAraNa mRttikA sarvarUpa se saMpUrNa ghaTarUpa meM pariNama jAtI hai| usI taraha yahAM para bhI utpadyamAna nArakajIva apane samasta avayavoM dvArA nArakajIvarUpa pUrNa paryAya meM badala jAtA hai| aisA yaha A pramANe che-jema ghaDAnAM saMpUrNa kAraNathI ghaDAne ekadeza taiyAra thato nathI. jema mATIrUpa upAdAna kAraNa eka bhAga rUpe ghaDAnuM nirmANa karatuM nathI. eja pramANe jIvanA pitAnA saMpUrNa avayave nArakAdi rUpanA eka dezane utpanna karI zakatA nathI, kAraNa ke je pariNAmI kAraNa hoya che te potAnA samasta rUpathI 1 yn| 35 parizmatuM navAmAM Ave che. "saveNaM savva uvavajjai" tAtparya A pramANe che-utpadyamAna (utpanna thanAra) nArakajIva pitAnA samasta avaya vaDe ja saMpUrNa avayavI rUpe utpanna thAya che. pUrNakAraNa kalApa maLavAthI ja ghaDAnI utpatti thAya che-eTale ke ghaDAnuM upAdAna karaNa mATI che te mATI samastarUpe saMpUrNa ghaDAnA rUpe jema pariName che tema utpanna thanAra nAraka jIva pitAnA samasta avaya vaDe nAraka jIva rUpa samasta paryAyamAM badalAya che. A cethA pakSane ja tIrthaMkara prabhue svIkAra karyo che. bAkInA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maicandrikA TIkA za0 1307 sU.1 nairayikANAmutpatyAdinirUpaNam 101 cauthA pakSa hI tIrthakara prabhu ko mAnya hai, zeSa 3 tIna nhiiN| isa saba kathana kA sArAMza aisA hai ki yadi koI jIva nArakaparyAya meM utpanna honevAlA hai to vaha vahAM isa rUpa se utpanna nahIM hogA ki usake eka pradeza ko chor3akara bAkI ke pradeza to pUrva paryAya meM pratibaddha rahe aura apane eka pradeza se vaha nAraka paryAya ke ekadeza se athavA sarvadeza se naraka meM utpanna ho jAya / isI taraha vaha isa rUpa se bhI vahAM utpanna nahIM hogA ki vaha apane samasta pradezoM ko yahAM lekara arthAt pUrvaparyAya se marakara naraka meM nAraka jIva kI paryAya ke eka aMza se janma le, sampUrNa aMza se janma na le, arthAt vaha saMpUrNa aMza meM nAraka na bane kintu eka hI aMzameM nAraka baneM / siddhAnta kyA hai so yahI bAta aMtima caturtha prazna se prakaTa kI gaI hai ki pUrvaparyAya ko chor3akara jo jIva narakAdi gatiyoM meM tattatparyAya meM utpanna hotA hai vaha usa paryAya meM apane samasta pradezoM se hI pUrNarUpa meM utpanna hotA hai, kyoM ki vaha vivakSita paryAya usa pUrvaparyAyagata jIva kA kArya hai, isaliye vaha usa paryAya kA upAdAna kAraNa hai / aura yaha bAta abhI 2 prakaTa hI kara dI gaI hai ki jo jisa paryAya kA upAdAna kAraNa hotA hai vaha sampUrNa rUpa se hI apane ko usa samasta paryAyarUpa meM hI pariNamA detA hai, ataH yahI siddha huA ki utpadyamAna nAraka naraka meM saMpUrNa rUpa se hI usa samasta vivakSita paryAya meM utpanna hotA hai / traNa pakSanA asvIkAra karyAM che. uparanA kathananA sArAMza e che ke nAraka paryAMyamAM utpanna thanArA kAi jIva evI rIte utpanna nahIM thAya ke tenA eka pradeza ( avayava ) sivAyanA khAkInA pradeze te pUrva paryAyarUpe ja pratibaddha (khaMdhAyalA) rahe ane mAtra eka pradezathI ja te nAraka paryAyanA eka deza rUpe ke sarvodeza rUpe nArakamAM utpanna thaI jAya paraMtu evuM banatuM nathI. eTale ke pU paryAyamAMthI marIne narakamAM nAraka jIvanI paryAyanA eka aMze utpanna thAya evuM paNa banatuM nathI. cAthA praznanA javAmamAM kayA siddhAMta che te pUrve khatAzuM che ke pUrva paryAyane cheDIne je jIva narAdi gatiyAmAM utpanna thAya che te jIva te paryAyamAM potAnA samasta pradezathI ja pUrNarUpe utpanna thAya che, kAraNa ke te pU paryAyagata jIvanuM kArya che. tethI te jIva te paryAyanuM upAdAna kAraNa che ane e vAtanuM ame AgaLa pratipAdana karI gayA chIe ke je kAryanuM je upAdAna kAraNa hAya che te upAdAna kAraNa sapUrNa rIte ja kArya rUpe pariName che, A rIte utpadyamAna nAraka jIva narakamAM saMpUrNa avayavAthI ja sapUrNa avayava rUpe utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 bhagavatIstra evaM jAva vemANie' yathA nairayika evaM yAvadvaimAnikaH, utpattiviSaye yathA nairayikaviSaye vicAraH kRtastadvadevAsurakumArAdArabhya vaimAnikaparyantatrayoviMzati daNDakaviSayepi vicAro vidheya iti / utpattyanantaramAhArasyAvazyakatA bhavatyata AhArasUtramAha-' neraieNaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe ' nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikeSUpapadyamAnaH, 'kiM deseNaM desaM AhArei ' kiM dezena dezamAharati, dezenAtmapradezena dezam abhyavahArya dravyasya pradezamekAvayavamevAharati AhAraM kartumAharaNIyadravyasyaikadezamekAvayavameva svAvayavena gRhNAti kim? iti prathamo bhaGgaH 1 // kiMvA 'deseNaM savvaM AhArei' dezena sarvamAharati, jIvaH svasyaikAvayavenAharaNIya dravyasya sarvAnevAvayavAna Aharati iti dvitoyo bhaGgaH2 / kim 'savveNaM desaM AhAreha' sarveNa dezamAharati, jIvaH svasya sarvAvayavenAharaNIyadravyasyaikadezamAhara tIti tRtIyo bhaGgaH 3 / 'savveNaM savvaM AhArei' sarveNa sarvamAharati, jIvaH sarvAtmapadezena sarvAtmanA AhAraNIyadravyasya sarvAnevAvayavAn Aharati kim , __ (jahA neraie, evaM jAva vemANie ) utpatti ke viSaya meM jaisA yaha vicAra nairayika viSayameM kiyA gayA hai vaisA hI vicAra asurakumArase lekara vaimAnika taka jo 23teIsa daNDaka haiM unameM bhI karalenA caahiye| utpatti ke bAda AhArakI AvazyakatA hotI hai isaliye sUtrakAra AhAra saMbaMdhI sUtra kahate haiM-( neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajamANe kiM deseNaM desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM AhAreha) he bhadanta ! nairayika paryAya meM utpadyamAna nairayika jIva kyA ekadeza se ekabhAga ko Azraya kara AhAra karatA hai ? yA ekadeza se sarvadeza kA Azraya kara AhAra karatA hai ? yA sarvadeza se ekadeza kA Azraya kara AhAra karatA hai ? yA sarvadeza se sarvadeza kA ( jahA neraie, evaM jAva vemANie) utpattiA viSayamA 2 4thana nA rakenA viSayamAM karavAmAM AvyuM che, evuM ja kathana asurakumArathI laIne vaimAnika sudhInA23 daMDakanA viSayamAM paNa samajavuM. upatti thayA pachI AhAranI AvazyakatA rahe che. tethI have sUtrakAra AhAra saMbaMdhI sUtronuM kathana kare che- (neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe kiM deseNa desa AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, samveNaM savvaM AhArei?) hai pUnya ! narakagatimAM utpanna thayela jIva zuM ekadezathI AhAra karavA lAyaka dravyanA ekadezane AhAra kare che? athavA ekadezathI AhAra karavA lAyaka dravyanA samasta dezane AhAra kare che? athavA samasta dezathI tenA ekadezane AhAra kare che? athavA samasta dezanI AhAra karavAlAyaka dravyanA samasta dezane AhAra kare che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 307 sU0 1 nairayikANAmutpattyAdinirUpaNam 103 iti caturthoM bhaGgaH 4 / bhagavAnAha-goyame'-tyAdi, ' goyamA' he gautama ! no deseNaM desa AhArei 'no dezena dezamAharati, jIvaH svasyaikadezena avayavenA. haraNIyadravyasya dezamekAvayavaM nAharati 1 / 'no deseNaM savvaM AhArei' no dezena sarvamAharati 2 / etau dvau bhaGgau niSiddhau / atha-svIkRtabhaGgau pradarzayati'savveNaM vA desaM AhArei ' sarveNa vA dezamAharati, jIvaH svakIyasarvAvayavenAharaNIyadravyasyaikadezamAharati, ayamAzayaH-jIvaH svakIya sarvapradezairAharaNIyadravyasyaikabhAgamAharati, yataH utpatyanantaraM tatkAle eva jIvaH svakIyasarvapradezairA Azraya kara AhAra karatA hai ? (goyamA !) he gautama ! (no deseNaM desaM AhArei, no deseNaM savvaM AhArei, savveNa vA desaM AhArei, savve NaM vA savvaM ahAreha ) vaha ekadeza se ekadeza kA Azraya kara AhAra nahIM karatA hai aura na ekadeza se sarvadeza kA Azraya kara AhAra karatA hai| kintu sarvadeza se ekadeza kA Azraya kara AhAra karatA hai tathA sarvadeza se sarvadeza kA Azraya kara AhAra karatA hai| " deseNaM desaM AhArei " kA tAtparya pUchane vAle kA aisA hai ki nairayikoM meM utpa. dhamAna nairayika jo AhAra karatA hai, so kyA vaha apane eka pradeza se khAne yogya dravya ke eka pradeza kA-eka avayava kA hI AhAra karatA hai ? arthAt AhAra karane ke liye AhAra karane yogya dravya ke eka deza rUpa avayava ko hI apane eka avayava se grahaNa karatA hai kyA ? athavA vaha jIva apane hI eka avayava se AharaNIya dravya ke samasta ava mApAna 4 cha-(goyamA) 3 gautama ! (no deseNaM desaM AhArei, no deseNaM savaM AhArei, savveNaM vA desa AhArei, savveNaM vA savvaM AhArei) te zithI AhAra karavA yogya dravyanA ekadezane AhAra karatA nathI, te ekadezathI samasta dezane AhAra karatuM nathI, paraMtu sarvadezathI AhAra karavA gya dravyanA ekadezane AhAra kare che tathA sarvadezathI samasta dezane AhAra 55 42 cha, have 2mA sUtrornu 250TI4295 42vAmAM Ave che-" deseNaM de AhArei" mA prazna mApAtha se che na24gatimA utpanna yato nA24 jIva je AhAra kare che te zuM pitAnA eka pradezathI AhArane gya padArthanA eka pradezane ja AhAra kare che? eTale ke AhAra karavA gya dravyanA eka dezarUpa avayavane ja pitAnA eka avayava vaDe AhAra mATe grahaNa kare che ? ke te nAraka jIva pitAnA eka avayava vaDe AhArane egya dravyanA samasta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 bhagavatIsUtre yavoM ko grahaNa karatA hai kyA ? athavA-vaha jIva apane samasta avayavoM se AharaNIya dravya ke ekadeza ko grahaNa karatA hai kyA ? athavA-vaha jIva samasta apane pradezoM se AharaNIya dravya ke samasta pradezoM ko grahaNa karatA hai kyA ? ina praznoM kA uttara dete hue prabhune jo gautama svAmI se kahA vaha aisA hai ki he gautama ! prathama ke jo do prazna haiM, ve amAnya haiN| arthAt vaha jIva apane eka deza se AharaNIya dravya ke eka deza ko AhAra karane ke liye grahaNa nahIM karatA hai aura na apane eka hI deza se AhAra karane yogya dravya ke AhAra karane ke liye samasta avayavoM ko grahaNa karatA hai, kintu yA to vaha apane samasta pradezoM se AhAra karane yogya dravya ke ekadeza ko AhAra karane ke nimitta grahaNa karatA hai yA apane samasta avayavoM dvArA AhAra karane yogya dravya ke samasta avayavoM ko AhAra karane ke liye grahaNa karatA hai / vaha jIva jo apane samasta pradezoM-avayavoM dvArA AharaNIya dravya ke eka deza ko erthAt eka bhAga ko AhAra karane ke nimitta grahaNa karatA hai so isakA Azaya isa prakAra se hai ki vaha jIva utpatti ke bAda turata hI apane samasta pradezoM dvArA AharaNIya dravya ke-AhAra karane yogya dravya ke-pudgaloM ko grahaNa karatA hai| inameM se vaha kitaneka pudgaloM kA to avayavane grahaNa kare che? athavA te nAraka jIva potAnA samasta avaya vaDe AhArane cagya dravyanA eka bhAga (deza)ne grahaNa kare che ke te jIva pitAnA samasta pradeza dvArA AhArane cagya dravyanA samasta pradezane grahaNa kare che? A cAra praznonA javAbamAM bhagavAne pahelA be praznonA javAba nakA2mAM ApyA che. eTale ke te nAraka jIva pitAnA ekadezathI AhArane yogya dravyanA ekadezane grahaNa karatA nathI, ane potAnA eka ja dezathI AhArane yogya dravyanA samasta pradezane paNa te AhAra mATe grahaNa karatA nathI. trIjA ane cothA praznone javAba hakAramAM Ave che eTale ke te nAraka jIva pitAnA samasta pradeza vaDe AhArane cagya padArthanA ekadezane paNa grahaNa kare che, ane pitAnA samasta pradeza vaDe AhAra karavA yogya dravyanA samasta avayane paNa AhAra karavA mATe grahaNa kare che. te nAraka jIva pitAnA samasta pradeze (avaya) vaDe AhArane yogya dravyanA ekadeza (bhAga) ne AhAra mATe grahaNa kare che, evuM je kahevAmAM AvyuM che tenuM kAraNa A pramANe che-te nAraka jIva narakagatimAM utpanna thayA pachI tarata ja potAnA tamAma avaya vaDe AhAra karavA yogya padArthanAM pulene grahaNa kare che. temanAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yathA prameyacandrikA TIkA za0 1 307 sU0 1 nairayikANAmutpatyAdinirUpaNam 105 haraNIyadravyasya pudgalAnAharati, tatra kiyanto bhAgA AhiyamANA bhavanti, kiyantazcAnAhiyamANA evaM tiSThanti / yathA'titaptakaTAhe tailaghRtAdipUrite patitamapUpaM, tailAdeH kriyanto bhAgAna AdadAti avaziSTAMca bhAgAn nAda dAti, tathaiva jIva AharaNIyadravyasya kiyadbhAgamAharati kiyadbhAgAMzca parityajati, ata evoktaM sUtrakRtA sarveNa dezamAharatIti / etAvatA tRtIyabhaGgasyAhAraviSaye svIkAraH kRtaH 3 / ' savveNaM vA savvaM AhArei ' sarveNa vA sarvamAharati, jIvaH strI sarva bhAgerAharaNIyadravyasya sarvAneva bhAgAnAharati, jIvaH strotpatti samaye eva sarvAtmapradezaiH sarvAnevAhArapudgalAn Aharati, prathamato ghRtAdipUritAtitaptakaTAhAdipatitaprAthamikApUpavat, parimitaghRtaprapUritAtiAhAra karatA hai aura kitaneka pugaloM ko vaise hI chor3a detA hai| jaisetela athavA ghRta Adi se bhare hue aise atyaMta saMtapta kaDAI meM prakSipta puA (pur3alA) ghRtAdika ke kitaneka bhAgoM ko grahaNa kara letA hai aura arat ke bhAgoM ko chor3a detA hai-grahaNa nahIM karatA haiN| isI taraha vaha jIva AharaNIya dravya ke kitaneka bhAgoM ko AhAra ke kAma meM le letA hai aura kitaneka bhAgoM ko chor3a detA hai-AhAra ke kAma meM nahIM letA hai / isIliye sUtrakAra ne " sarveNa dezamAharati " aisA kahA hai| isa kathana se " unhoMne AhAra ke viSaya meM tRtIya bhaMga-vikalpa svIkAra kiyA hai " yaha pramANita hotA hai / " savveNaM vA savaM AhAreha athavA vaha jIva samasta apane pradezoM dvArA samasta AharaNIya dravya ko AhAra ke nimitta grahaNa karatA hai so isakA abhiprAya esA hai ki jIva apanI utpatti ke samaya meM hI samasta AtmapradezoM se samasta AhAra pugaloM ko grahaNa karatA hai / jaise- ghRnAdi se bhare hue atyaMta tapta keTalAMka pulAne te te AhAra kare che paNa keTalAMka pulAne te ema ne ema chADI de che jevI rIte ukaLatA zrI tela vagerenA tAvaDAmAM nAkhela mAlapUvA ghI tela vagerenA amuka bhAgAne ja grahaNa kare che ane amuka bhAgAne cheDI de che, arthAt grahaNa karatA nathI, eja pramANe nAraka jIvA paNa AhArane ceAgya dravyanA keTalAka bhAgone AhAranA kAmamAM le che ane keTalAka bhAgone AhAranA abhabhAM dete| nathI-choDI he che. mena raNe sUtra are ache "savveNaM vA desaM AhArei " mA uthana vaDe tebhANe AhAranA viSayabhAM trIla lAMgAnA svIara aryo che te siddha thAya che savveNaM vA savvaM AhArei " athavA te lava potAnA samasta pradeze vaDe AhArane ceAgya tamAma dravyane AhAra mATe grahaNa kare che. e kathananuM tAtpa A pramANe che--jIva pAtAnI utpattine samaye tamAma Atmapradeza vaDe tamAma AhAranA puTTugalAne grahaNa kare che. jevI rIte ghI vagerethI " " bha0 14 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhagavatIsUjhe taptakaTAhe sarvataH prathamaM patitam yadapUpaM tat yathA tailAdeH sarvAneva bhAgAn svakIyasarvabhAgena gRhNAti, tathA jIvo'pi svakIyasarvapradezairAharaNIyadravyapudgalasya sarvAnevAvayavAna Aharati, ata evoktam- savveNaM savvaM AhArei' etAvatA AhAraviSaye caturthabhagopi svIkRta eva, tatazca prathamadvitIyapakSau nirAkRtya tRtIya caturthayoH svIkAraH kRta iti / athotpAdavipakSabhUtatvAd vartamAnanirdezasAdhAccodvarttanAsUtramAha- neraie NaM bhaMte ' ityAdi / 'Neraie NaM bhaMte' nairayikaH khalu bhadanta ! 'neraiehiMto uvaTTamANe ' nairayikebhya udvartamAnaH, kiM deseNaM desaM ubaTai' kiM dezena dezamudvartate, jIvaH narakAdudvartamAnaH nissaran ki svasyaikadezena ekAvayavena dezam utpattisthAnasyaikadezamAzritya, nArakAvayavatvenokaDAI meM sarvaprathama DAlA gayA pahale puA (pur3alA) ghRtAdika ke samasta bhAgoM ko apane samasta bhAgoM se grahaNa karatA hai| usI taraha se jIva bhI apane samasta pradezoM se AharaNIya dravya pudgala ke samasta avayavoM ko apane AhAra ke kAma le letA hai| isIliye "savveNaM savvamAhArei" aisA sUtra sUtrakAra ne kahA hai| unake isa kathana se "AhAra ke viSaya meM unhoM ne yaha cauthA vikalpa bhI mAnya rakhA hI hai" yaha bAta jJAta ho jAtI hai| isa taraha prathama aura dvitIya pakSoM ko nirAkRta karake tRtIya aura caturtha pakSa svIkAra kiye gaye haiN| aba utpAda kA vipakSabhUta hone se aura vartamAna nirdeza ke sarIkhA hone se udvartanAsUtra ko sUtrakAra kahate haiM-(Neraie NaM bhaMte! ) he bhadanta ! narayika jIva ( neraiehito uvvamANe ) nairayikoM meM se uddhartita hotA huA arthAt usa paryAya se nikalatA huA (kiM deseNaM desaM uvvai) kyA apane eka deza se-eka avayava se-gRhIta nAraka paryAya ke eka gheDA bharelA atyaMta tapelA tAvaDAmAM sauthI pahelAM nAkhavAmAM Avela puDale ghI vagerenA tamAma bhAgone potAne tamAma bhAge vaDe grahaNa kare che evI rIte jIva paNa pitAnA tamAma pradezo vaDe AhArane egya dravya pudgalanA tamAma avayavone pAtAnA mADAra bhATe aDae 42 cha. tethIdhuMcha "savveNaM savva AhArei" temanA A kathana vaDe AhAranA viSayamAM sUtrakAre cothA bhAMgAne paNa svIkAra karyo che, e vAta spaSTa rIte samajI zakAya che. A rIte cAra bhAMgAmAMnA pahelA ane bIjA bhAMgAne asvIkAra karIne trIjA ane cothA bhAgAne sUtrakAre svIkAra karyo che. have utpAdathI viparIta evI udvartananA viSayanuM sUtrakAra nirUpaNuM 42 cha-" Neraie NaM bhaMte ? " bhagavan ! n||24 05 "neraiehito uvvadramANe" nA2mAthI tita thatI mate nItI mate " kiM deseNaM desaM uvvadRi ?" zu pitAnA ekadezathI-eka avayavathI-utpattisthAnanA ekadezane Azrita karIne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 7 sU0 1 nairayikANAmutpattyAdinirUpaNam 107 dvartita utpattisthAnasyaikadezamAzrityortito bhavati kim ? iti prathamo bhaGgaH / evaM zeSAstrayaH praznAH pUrvavadevAdhyetavyAH, tathAhi kiM dezena sarvamudvarttate 2, sarveNa dezamudvattate 3, sarveNa sarvamudvartate 4 iti / bhagavAnAha-'jahe'-tyAdi / 'jahA unavajjamANe' 'taheva uvvadRmANe vi daMDago bhANiyavyo' yathA utpadyamAne tayaivodvartamAne'pi daNDako bhaNitavyaH, yathotpattiviSaye daNDakaH kathitastathaiva udvartanAviSaye'pi daNDako varNanIyastathAhi na dezena dezamudvartate 1, na vA dezena sarvamudvartate 2 / na vA sarveNa dezamudvartate 3 / api tu sarveNa sarvamudvartate4 deza se udvartanA karatA hai-arthAt usa gRhIta nAraka ke zarIra ke eka bhAga se nikalatA hai ? bAkI ke 3 prazna aura yahAM para usa viSaya meM pahale kI taraha se hI lagA lenA cAhiye-jaise-vaha nairayika jIva apane ekadeza se sarvabhAga kA Azraya karake usa gRhIta nAraka ke samasta zarIra se utanA karatA hai ? yA apane sarvadeza se usa gRhIta nAraka paryAya ke ekadeza se nikalatA hai ? yA apane sarvadeza se usa gRhIta nAraka paryAya ke sarvadeza se nikalatA hai ? ina praznoM kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki he gautama ! (jahA uvavajamANe taheva uvvaTTamANe vi daMDago bhANiyanvo ) jaisA utpadyamAna meM daNDaka kahA hai vaisA hI yahAM udvartamAna meM bhI daNDaka kaha lenA cAhiye-arthAt jisa prakAra se utpattiviSaya meM daNDaka kahA gayA hai usI prakAra se udvartanA ke viSaya meM bhI daNDaka kA varNana kara lenA cAhiye / vaha isa prakAra se hai-" na dezena dezaM udvartate na vA dezena sarvamurtate, na udvartana kare che?-eTale ke te gRhIta nAraka zarIranA eka bhAgathI nIkaLIne utpattisthAnanA ekadezane Azrita karIne nIkaLe che? evo prazna che. bAkInA traNa prazno pahelAM batAvyA pramANe ja samajI levA jemakezuM te nAraka jIva pitAnA ekadezathI nIkaLIne utpattisthAnanA samasta dezane Azrita karIne udvartana kare che? ke pitAnA sarvadezathI nIkaLIne utpattisthAnanI ekadezane Azrita karIne nIkaLe che? ke pitAnA sarvadezathI nIkaLIne utpattisthAnanA sarvadezane Azrita karIne nIkaLe che ? A praznone uttara mahAvIra prabhu A pramANe Ape che - gautama ! "jahA uvavajjamANe taheva uvvaTTamANe vi daMDago bhANiyavyo" 2 pramANe utpattinA viSayamAM daMDaka kahela che eja pramANe udvartanAnA daMDakanuM 57 1Nuna 42. bha3--" na dezena deza udvartate, na vA dezena sarvamudvartate, na zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 bhagavatIsUtre iti / atra utpatti sUtrabaccaturthabhaGgakaH svIkRta iti / athA''hAraviSayaM cintayitumAha- neraie Na bhaMte ' nairayikaH khalu bhadanta ! 'neraiehito uvvamANe kiM deseNa desa AhArei' nairayike.bhya udvartamAnaH kiM dezena dezamAharati ?, ihApi vA sarveNa dezamurtate, api tu sarveNa sarvamudvartate" arthAt vaha nAraka, nArakarUpa se gRhIta kiye gaye usa nAraka ke zarIra meM ke ekadeza se apane ekadeza se nahIM nikalatA hai aura na apane ekadeza se vahAM se sarvadeza meM uddhartita hotA hai aura na apane sarvadeza se usake ekadeza se uddhartita hotA hai kintu apane sarvadeza se hI vahAM ke sarvadeza se urtita-naraka se nikalatA hai / isa taraha yahAM utpattisUtra kI taraha hI cauthA vikalpa svIkAra kiyA gayA / aba sUtrakAra AhAra ke viSaya meM vicAra karate hue kahate haiM ki-( neraie NaM bhaMte ! neraiehito uvavadRmANe kiM deseNaM desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei ) he bhadanta ! nArakoM meM se udvartamAna nArakajIva kyA apane ekadeza se AhAra karane yogya dravya ke ekadeza kA AhAra karatA hai? yA apane ekadeza se AhAra karane yogya dravya ke sarvadeza kA AhAra karatA hai ? yA apane sarvadeza se AhAra karane yogya dravya ke ekadeza kA AhAra karatA hai ? yA apane sarvadeza se vA sarveNa dezamudvartate, apitu sarveNa sarva mudvatate " meTa nA24 71 nA24 rUpe gRhIta nAraka zarIranA ekadezathI nIkaLIne utpattisthAnanA ekadezano Azraya karIne udvartita thatuM nathI, vaLI te nAraka jIva potAnA ekadezathI (avayavathI) nIkaLIne utpattisthAnanA sarvadezano Azraya karIne nIkaLatuM nathI, temaja pitAnA tamAma dezathI tyAMnA ekadezane Azraya karIne nIkaLatuM nathI. paNa te nAraka jIva pitAnA tamAma dezathI tyAMnA tamAma dezane Azrita karIne nIkaLe che. A rIte utpatti sUtramAM jema cothA bhAMgAne svIkAra karyo che tema uddhanAmAM paNa cethA bhAMgAne ja svIkAra karyo che. have sUtrakAra AhAranA viSayamAM vicAra karatAM kahe che ke " neraie NaM bhaMte ! neraiehito uvvadRmANe kiM deseNa desaM AhArei, deseNa savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savva AhArei ? " 3 lagavan ! narakamAMthI nikaLate nAraka jIva pitAnA ekadeza (avayava) thI AhAra karavA yegya dravyanA ekadezane AhAra kare che ? ke pitAne ekadezathI AhAra karavA gya dravyanA sarvadezane AhAra kare che? ke pitAnA tamAma dezathI AhAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 1 u07 sU0 1 nairayikANAmutparayAdirUnipaNam 109 praznaprakaraNe catvAro bhaMgA jJAtavyAH / bhagavAnAha-' taheve '-tyAdi / 'taheva jAva savveNaM vA desaM AhArei savveNaM vA savvaM AhArei ' tathaiva yAvat sarveNa vA dezamAharati sarveNa vA sarvamAharati, ayaM bhAvaH-nairayikebhya uImAno jIvo na dezena dezamAharati navA dezena sarvamAhati kintu sarveNa dezamAharati sarveNa cA sarvamAharati, iti tRtIyacaturthabhaGgau grAhyau / ' evaM jAva vemANie ' evaM yAvat vaimAnikaH, yathA nairayikajIvAnAM narakebhya udvartanAsamaye AhAraviSaye vicAraH kRtaH tathaiva yAvaditi amurakumArAdArabhya vaimAnikaparyantaviSaye'pi vicAraH AhAra karane yogya dravya ke sarvadeza kA AhAra karatA hai ? aise ye cAra prazna haiN| isakA uttara dete hue prabhu gautama ko samajhAte haiM ki-(taheva jAva savveNaM vA desaM AhArei, samveNaM vA savvaM AhArei, evaM jAva vemANie ) he gautama ! vaha apane ekadeza se AhAra karane yogya dravya ke ekadeza kA AhAra nahIM karatA hai, aura na apane ekadeza se vaha AhAra karane yogya dravya ke sarvadeza kA hI AhAra karatA hai, kintu sarvadeza se AhAra karane yogya dravya ke ekadeza kA AhAra karatA aura apane sarvadeza se AhAra karane yogya dravya ke sarvadeza kA bhI AhAra karatA hai| isa taraha yahAM para tRtIya aura caturtha vikalpa svIkRta kiye gaye haiN| yAvata vaimAnika devoM meM bhI isI taraha se jAnanA caahiye| tAtparya yaha hai ki jisa prakAra se nairayika jIvoM ke, narakoM se udvartanA ke samaya meM AhAra ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai usI taraha se asurakumAra se lagAkara vaimAnika taka ke devoM ke viSaya meM bhI aisA hI vicAra kara lenA cAhiye / aba sUtrakAra utpanna viSaya meM vicAra karavA lAyaka dravyanA ekadezane AhAra kare che? ke pitAnA tamAma avayavothI AhArane dravyanA sarvadezane AhAra kare che? A pramANe cAra prazno che. uttara-" taheva jAva savveNaM vA desaM AhArei, samveNaM vA savvaM AhAreha evaM jAva vemANie " OM gautama! te 1 potAnA zathI mADAra 42vA yogya dravyanA ekadezane AhAra karatA nathI, temaja ekadezathI AhAra karavA gya dravyanA samasta dezane paNa AhAra karatA nathI, paNa sarvadezathI AhAra karavA gya dravyanA ekadezane AhAra kare che, ane sarvadezathI AhAra karavA yogya dravyanA sarvadezane paNa AhAra kare che. A rIte ahIM paNa trIjA ane cothA bhAMgAne svIkAravAmAM Avela che. vaimAnika deva sudhInA viSayamAM paNa A pramANe ja samajavuM. tAtparya e che ke je rIte nAraka jIvonA, narakamAM utpatti samayamAM AhAranA viSayamAM vicAra karavAmAM AvyA che, e ja pramANe ahIM paNa uttarasUtra samajI levuM. evI ja rIte asurakumArathI mAMDIne vaimAnika sudhInA devanA viSayamAM paNa e ja vicAra kara joIe, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 bhagavatIsUtra karaNIyaH / athotpannaviSaye prAha- neraie NaM bhaMte neraiesu uvavaNNe ' nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikeSu upapannaH kiM deseNaM desaM uvavanne' kiM dezena dezamupapannaH, he bhadanta ! nairayikeSu jIvaH dezenAvayavena dezamavayavata upapanno bhavati1, dezenAvayavena sarva sarvatayA upapanno bhavati 2, sarveNa dezamupapanno bhavati 3, sarveNa sarva vA upapanno bhavatIti / catvAro vikalpA jnyaatvyaaH| bhagavAnAha-'esovi' ityAdi / 'eso vi taheva' eSo'pi upapanno-tathaiva, yathA upapadyamAno-dvaya'mAnasUtre caturthI bhaGgaH svokRtastathehApi caturthoM bhaGgaH svIkaraNIyaH, tadevAha-'jAva samveNaM savvaM ubavaNNe' yAvat sarveNa sarva upapannaH eSazcaturthoM maGgaH sviikrnniiyH| ke nimitta mUtra kahate haiM-(nerahaeNaM bhaMte ! neraiesu uvavaNNe kiM deseNaM desaM uvavanne ?) he bhadanta ! nairayikoM meM utpanna nAraka jIva kyA apane eka bhAga se nAraka ke eka bhAga meM utpanna huA mAnA jAtA hai ? athavA apane eka bhAga se sarvabhAga meM utpanna huA mAnA jAtA hai ? athavA apane sarvabhAga se nAraka ke eka bhAga meM utpanna huA mAnA jAtA hai? athavA apane sarvabhAgoM se sarvabhAgoM meM utpanna huA mAnA jAtA hai ? bhagavAna isa kA uttara dete hue kahate haiM ki ( eso vi taheva jAva savveNaM savva uvavanne ) yaha, utpanna pakSa bhI utpadyamAna pakSa kI taraha hI jAnanA cAhiye-arthAt jisa prakAra se udvartanA sUtra meM cauthA bhaMga svIkAra kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI " Apane samasta avayavoM se vaha nAraka ke samasta avayavoM rUpa se utpanna huA mAnA jAtA hai " yaha cauthA bhaMga hI svIkAra kiyA gayA hai / yahI bAta "jAva have utpanna viSayane paNa vicAra karavAne mATe sUtrakAra kahe che - " neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavaNNe kiM deseNaM desa uvavanne ? " magavan ! nArakImAM utpanna thayela nAraka jIva zuM potAnA eka bhAgathI narakanA eka bhAgamAM utpanna thayela manAya che? ke potAnA eka bhAgathI narakanA sarva bhAgamAM utpanna thayela manAya che! ke potAnA sarvabhAgethI nArakanA eka bhAgamAM utpanna thayela manAya che? ke pitAnA sarvabhAgathI narakanA sarvabhAgomAM utpanna thayeTa manAya cha ? ten| uttara bhagavAna mA pramANe mApe che. " eso vi taheva jAva samveNaM savvaM uvavanne" spanna pakSanA viSayamA 55 apamAna pramANe / samajavuM eTale ke jevI rIte utpadyamAna sUtramAM cothA bhAMgAne svIkAra karyo che evI ja rIte utpanna sUtramAM paNa "te pitAnA tamAma avayavothI nArakanA tamAma avayavo rUpe utpanna thayela manAya che A cethA bhAMgAne svIkAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameSacandriAkA TIkA za0 1 u07 sU0 1 nairayikANAmutpasyAdinirUpaNam 111 'jahA uvavajamANe uvvaTTamANe cattAri daMDagA tahA uvavanneNaM ubadreNa vi cattAri daMDagA bhANiyavvA' yathA upapadyamAne udvartamAne ca catvAro daNDakAH, tathA upapannena uttenApi catvAro daNDakAH bhaNitavyAH, ayaM bhAvaH-yathA vartamAnakAlikotpattyudvartanaviSaye catvAro daNDakA jAtAH tathA bhUtakAlikopapa yudvartanaviSayepi catvAro daNDakAH paThanIyA eva, svIkRtabhaGgamAha-' samveNaM savvaM uvavanne savveNaM savvaM ubaTTe' sarvaNa sarvamupapannaH sarveNa sarvamuttaH , 'savveNaM vA desaM AhArei samveNaM vA savvaM AhArei' sarveNa vA dezamAharati, sarveNa vA saveNaM savvaM uvavaNNe" isa mUtra dvArA prakaTa kI gaI hai / ( jahA upavajjamANe, uvvaTTamANe ya cattAri daMDagA, tahA uvavanneNaM ubaTTeNa vi cattAri daMDagA bhANiyavvA ) jisa prakAra se vartamAnakAla saMbaMdhI utpatti aura udvartana ke viSaya meM cAra daNDaka hue haiM, usA taraha se bhUtakAlika utpatti aura udvartana ke viSaya meM bhI cAra hI daNDaka kahanA caahiye| aba sUtrakAra inhIM svIkRta bhaMgoM kI parigaNanA karate haiM kisavveNaM savvaM uvavanne, savveNaM savvaM ucaTTe, savveNaM vA desaM AhArei, samveNaM savvaM AhArei ) jo nayA nAraka jIva nArakoM meM utpanna hotA hai vaha vahAM apane samasta avayavoM se hI usa paryAya ke samasta avayavoM ke rUpa meM utpanna hotA hai| isI taraha se vaha jo vahAM se uddhartita (nikalanA) hotA hai so apane samasta avayavoM se usa paryAya ke samasta avayavoM meM se udvatita hotA hai / tathA jo vaha vahAM AhAra karatA hai so sarvadeza se AhAra karane yogya dravya ke ekadezarUpa meM AhAra karatA hai jya cha meM vAta " jAva savveNaM savvaM ubavaNNe" sUtra 43 zava cha. (jahA ukvajjamANe, udhavaTTamANe ya cattAri daMDagA, tahA uvavanneNaM, uvvaTTeNa vi cattAri daMDagA bhANiyavvA "2 rIta tpatti bhane dvartanAnA viSayamA patabhAna saMbaMdhI cAra daMDaka thayAM che, evI ja rIte bhUtakAlika utpatti ane udvartananA viSayamAM paNa cAra daMDaka kahevAM joIe. have sUtrakAra eja svIkRta bhAMgAmaanii gAnA 42 cha- " savveNaM savvaM uvavanne, savveNaM savvaM uvvaTTe, savveNaM vA desaM a hArei, savveNaM savaM AhArei) 2 nA24 04 nAramA utpanna thAya che. te tyAM pitAnAM tamAma avayathI te paryAyanA tamAma avayava rUpe utpanna thAya che, eja pramANe nAraka jIvanuM tyAMthI je nIkaLavAnuM thAya che. te paNa tenA tamAma avayathI nIkaLIne utpattisthAnanA tamAma dezane Azrita karIne thAya che. tathA te tyAM pitAnA tamAma pradezavaDe AhAra karavA yogya dravyanA ekadezane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre sarvamAharati, ityevaMrUpeNa AhAraviSaye'pi pUrvoktaiva paripATI jJAtavyA tadevAha'eeNaM abhilAveNaM uvavanne vi uvvaTTaNe vi neyavvaM ' etenAhAraviSayakenAbhilApenopapanne'pi udvattaMne'pi jJAtavyam / yathopapadyamAne udvarttamAne'pi AhAraviSayaka AlApakaH kRtastathopapanne udvartenepi AhArAlApakaH karaNIya iti bhAvaH / upapannasUtre tadAlApakAzcettham___ " neraie NaM bhaMte neraiemu uvavanne ki deseNaM desaM uvavanne, deseNaM savvaM uvavanne sabveNaM desaM uvavanne samveNaM savvaM uvavanne ? goyamA ! no deseNaM desaM uvavanne no deseNaM savvaM uvavanne, no samveNaM desaM uvavanne, savveNaM savvaM uvavaNNe!" aura apane samasta avayavoM se AhAra karane yogya dravya kA samasta rUpa meM bhI AhAra karatA hai / isa rUpa se pUrvokta paripATI hI jAnanI caahiye| (eeNaM abhilAveNaM uvavanne vi uvaNe vineyavvaM, isa AhAra viSayaka abhilApa se upapanna meM aura udvartana meM bhI aisA hI jAnanA cAhiye-arthA-jaisA upapadyamAna aura udvartamAna meM bhI AhAraviSayaka abhilApa kiyA gayA hai vaisA hI upapanna aura udvartana meM AhAraviSayaka abhilApa kara lenA cAhiye / AhArasUtra meM AhAra viSayaka AlApa isa prakAra se hai-" neraieNaM bhaMte ! neraiepsu uvavanne ki deseNaM desaM uvadhanne deseNaM savvaM uvavanne savveNaM desaM uvavanne, savveNaM savaM uSavanne ? goyamA! no deseNaM desaM uvavanne, no deseNaM savvaM uvavanne, no savveNaM desaM uvananne, savveNaM savvaM uvavanye "he bhadanta ! nArakoM meM utpama nAraka jIva kyA apane ekadeza se usa paryAya ke ekadeza meM AhAra kare che ane pitAnA tamAma pradezathI AhAra karavA gya dravyanA tamAma pradezane paNa AhAra rUpe grahaNa kare che. A pramANe pUrvokta paripATI ja ahIM samAvI. "eeNaM abhilAveNaM ubavanne, vi uvaNe vi neyavvaM" mA mADA2 viSayaka calAvAthI utpanna ane udvartAnanA viSayamAM paNa e ja pramANe samajavuM. eTale ke je upapadyamAna ane udvalyamAnamAM AhAra viSayaka calAve kahyo e ja upapanna ane udvartAnanA viSayamAM paNa AhAra viSayaka calA kare joIe. utpanna sUtramAM utpanna viSayaka calAve A pramANe che " neraie NaM bhaMte ! neraesu uvavanne, kiM deseNa desaM uvavanne, deseNaM savvaM uvavanne, savveNaM desaM uvavanne, savveNaM savvaM uvavanne ?" "goyamA ! no deseNaM desa uvavanne, no deseNaM savvaM uvavanne, no savveNa desaM uvavanne samveNaM savvaM ubavanne " 3 bhagavan ! nAmA utpanna n||24 71 zu. potAnA zithI te paryAyanA ekadezamAM utpanna thayela manAze? ke pitAnA ekadezathI te paryA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u07 sU0 1 nairayikANAmudvartanAdinirUpaNam 113 athodvartanAlApakamAha "neraie NaM bhaMte ! neraiehiMto ubaTTe kiM deseNaM desaM unvaTei, deseNaM savvaM ubaTTe, savveNaM desaM ubaTTe, saveNaM savaM ubaTTe ? goyamA ! no deseNaM desaM unbahe, no deseNaM savvaM ubaTTe, no savveNaM desaM ubaTTe, savveNaM savvaM ubtttte|" utpanna huA mAnA jAvegA ? yA apane ekadeza se usa paryAya ke samasta deza meM utpanna huA mAnA jAvegA ? yA apane samasta aMzo se usa paryAya ke ekadeza meM utpanna huA mAnA jAvegA ? yA apane samasta aMzo se usa paryAya ke samasta aMzoM meM-bhAgoM meM utpanna huA mAnA jAvegA ? prabhu isa kA uttara dete hue kahate haiM ki he gautama! nAraka jIvoM meM utpanna huA nAraka jIva vahAM apane samasta aMzoM se usa paryAya ke samasta aMzoM meM utpanna huA hI mAnA jaavegaa| udvartanAlApaka isa prakAra se hai " neraieNaM bhaMte ! neraiehiMto unvaTTe kiM deseNaM desaM ucaTTe, deseNaM, savvaM uvahe, savveNaM desaM uvaDhe, savveNaM savvaM ubaTTe ? goyamA! no deseNaM desaM ucaTTe, no deseNaM savvaM ubaTTe no savveNaM desaM ucaTTe, savyeNa savvaM uvva?" he bhadanta ! nArakoM se udvatta-nikalA huA jIva kyA vahAM se vaha apane eka aMza se usa paryAya ke eka aMza se nikalA hai aisA mAnA jAvegA yA vaha apane eka aMza se usa paryAya ke samasta aMzoM se nikalA hai aisA mAnA jAvegA, yA vaha apane samasta aMzoM se usa yanA tamAma dezamAM utpanna thayela manAze? ke pitAnA tamAma dezathI te paryAyanA ekadezamAM utpanna thayela manAze? ke pitAnA tamAma dezathI te paryAyanA tamAma dezamAM utpanna thayela manAze? uttara-he gautama! nArakamAM utpanna thayela nAraka jIva potAnA tamAma dezothI te paryAyanA tamAma dezamAM ja utpanna thayela manAze. udvartanA bAbatane calAve A pramANe che-- ___"neraie NaM bhaMte ! neraiehito uvaTe ki deseNa desa uvvadei, deseNa savvaM uvvaTTe, savveNaM desaM, uvvaTTe, savveNa savvaM ubaTTe ? " " goyamA! no deseNa desaM ubaTTe, no deseNaM savvaM ubaTTe, no savveNa desaM ubavhe, savveNaM savvaM uvvaTTe" he bhagavan! nArakamAMthI udavRtta (nIkaLelA) jIva zuM tyAMthI pitAnA ekadezathI te paryAyanA ekadeza rUpe nIkaLela manAze, ke pitAnA ekadezathI te paryAyanA tamAma deza rUpe nIkaLelo manAze, ke pitAnA tamAma dezothI te paryAyane eka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre athotpannasyAhArAlApakamAha "neraieNaM bhaMte ! neraiesu uvavanne ki deseNaM desaM AhArei deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savyaM AhArei ? / goyamA ! no deseNaM desaM AhArei, no deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM aahaarei"| athovRttasyAhArAlApakamAha " neraie NaM bhaMte ! neraiehiMto ubaTTe kiM deseNaM desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei ? goyamA ! no deseNaM desaM AhArei, no deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM aahaarei|" paryAya ke eka aMza se nikalA hai aisA mAnA jAvegA, yA vaha apane samasta aMzoM se usa paryAya ke samasta aMzoM se nikalA hai aisA mAnA jAvegA ? prabhu isakA uttara dete hue kahate haiM ki he gautama ! vaha nAraka jIva narakoM se jo nikalatA hai so apane eka deza se usa paryAya ke ekadeza se nahIM nikalatA hai, aura na vaha apane ekadeza se usa paryAya ke sarvadeza se nikalatA hai, aura na apane sarvadeza se usa paryAya ke eka deza se nikalatA hai, kintu apane samasta deza se hI usa paryAya saMbaMdhI samasta azoM se nikalatA hai aisA mAnA jaavegaa| utpanna kA AhAra saMbaMdhI AlApaka isa prakAra se hai " neraieNaM bhaMte ! neraiesu uvavanne kiM deseNaM desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savva AhArei ?" he bhadanta! nArakoM meM utpanna huA nAraka jIva kyA apane eka bhAga ke dvArA deze nIkaLela manAze, ke pitAnA tamAma dezothI te paryAyanA tamAma dezarUpe nIkaLela manAze? tene mahAvIra prabhu A pramANe uttara Ape che-he gautama! te nAraka jIva ke je narakamAthI nIkaLe che. te potAnA ekadezathI te paryAyanA ekadeza rUpe nIkaLatuM nathI. temaja te pitAnA ekadezathI te paryAyanA sarvadeza rUpe paNa nIkaLatuM nathI, vaLI te pitAnA sarvadezathI te paryAyanA ekadeza rUpe paNa nIkaLatuM nathI, paNa pitAnA tamAma dezathI te paryAyanA tamAma deza rUpe ja nIkaLe che. utpanna AhAra viSayaka calAve A pramANe che. 12-"neraieNaM bhaMte ! neraiesu uvavanne kiM deseNa desaM AhArei, deseNaM savvaM AhArei, savveNaM desaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei ?" mAn! n2kemAM utpanna thayela nAraka jIva zuM potAnA eka Atmapradeza vaDe AhAra karavA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.1 u.7 sU0 1 nairayikANAmudvartanAdinirUpaNam 115 ayaM bhAvaH-vartamAnakAlamAzritya utpadyamAnasyotpattiviSayaka ekasUtrAtmaka eko daNDakaH 1, utpadyamAnasyAhArAvazyakatAMbhavediti utpadyamAnasyAhAraviSayako dvitIyasUtrAtmako dvitIyo daNDakaH 2 / utpAdapratipakSamudvartanamiti vartamAAhAra karane yogya dravya ke eka bhAga kA AhAra karatA hai ? yA apane eka bhAga ke dvArA AhAra karane yogya dravya ke sarvabhAga kA AhAra karatA hai ? yA apane sarvabhAga dvArA AhAra karane yogya dravya ke ekabhAga kA AhAra karatA hai ! yA apane sarvabhAgoM dvArA AhAra karane yogya dravya ke sarvabhAgoM kA AhAra karatA hai ? he gautama ! nArakoM meM utpanna huA nAraka jIva na apane ekadezarUpa bhAga se AhAra karane yogya dravya ke eka bhAga kA AhAra karatA hai aura na apane ekadezarUpa bhAga se AhAra karane yogya dravya ke sarvabhAgoM kA hI AhAra karatA hai kintu vaha apane sarvadezarUpa bhAgoM se, AhAra karane yogya dravya ke eka bhAga kA aura sarvabhAgoM kA bhI AhAra karatA hai| __isa kathana kA yaha bhAva hai-vartamAnakAla ko Azrita karake upajane vAle nAraka jIva kI utpatti ko viSaya karane vAlA eka daNDaka 1, vartamAna meM utpanna hue nAraka jIva ko AhAra kI AvazyakatA hotI hai isa khyAla se utpadyamAna nAraka ke AhAra ko viSaya karane vAlA dvitIya sUtrAtmaka dUsarA daNDaka2, utpAdakA pratipakSI udvartana hotA hai isa abhi gya dravyanA eka dezane AhAra kare che? ke pitAnA eka Atmapradeza vaDe AhArane egya dravyanA tamAma bhAgano AhAra kare che? ke pitAnA tamAma Atmapradeza vaDe AhArane dravyanA eka bhAgane AhAra kare che? ke pitAnA tamAma Atmapradezo vaDe AhArane yogya dravyanA tamAma dezone AhAra kare che? uttara-he gautama ! nArakamAM utpanna thayela nAraka jIva pitAnA eka deza rUpa bhAgathI AhAra karavA gya dravyanA eka bhAgane AhAra karato nathI. temaja te pitAnA ekadeza rUpa bhAga vaDe AhArane yogya dravyanA tamAma bhAgane paNa AhAra karatuM nathI, paNa te pitAnA sarvadeza rUpa bhAgo vaDe AhAra karavA gya dravyanA eka bhAgane AhAra kare che ane sarvabhAgane paNa AhAra kare che. A kathanane sArAMza A pramANe che-vartamAna kALanI apekSAe utpaghamAna (utpanna thanAra ) nAraka jIvanI utpatti viSenuM eka daMDaka, vartamAna kALamAM utpadyamAna nAraka jIvane AhAranI AvazyakatA rahe che. tethI utpadyamAna nArakanA AhAra viSenA bIjA sUtra rUpe ApeluM bIjuM daMDaka, utpAdathI ulaTe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre makAlamAzritya-udvaya'mAnasyodvartanAviSayastRtIyasUtrAtmakastRtIyo daNDakaH 3 / uvaya'mAnasyAhAraviSayakazcaturthamUtrAtmakazcaturthoM daNDakaH 4 / udvartanAtUtpannasyasyAditibhUtakAlamAzrityotpannasyotpattiviSayakaH paJcamasUtrAtmakaH paJcamo daNDakA 5 / utpannaH sannAhAraM karotIti bhUtakAlamAzrityotpannasyAhAraviSayakaH SaSThamUtrAtmakaH SaSTho daNDakaH 6 / utpannamatipakSatvAduvRttasyodvartanAviSayakaH saptamasUtrAtmakaH saptamo daNDakaH 7 / udvattaH sannAhAraM karotItyudattasyAhAraviSayako'TamamUtrAtmako'STamo daNDakaH 8 // ___atha pUrvoktairaSTAbhireva daNDakairardhasarvAbhyAmutpAdAdikamevacintayannIha'neraie NaM bhaMte' ityAdi / ' neraie NaM bhaMte ' nairayikaH khalu bhadanta ! neraiesu prAya se vartamAnakAla ko Azrita karake udvaya'mAna nAraka jIva kI uddhatamA ko viSaya karane vAlA tRtIya sUtrAtmaka tIsarA daNDaka 3, udvartyamAna nAraka ke AhAra ko viSaya karane vAlA caturtha sUtrAtmaka cauthA daNDaka 4,udvartanA utpanna nAraka jIva kI hotI hai isa khyAla se bhUtakAla ko Azrita karake utpanna nAraka jIva kI utpatti ko viSaya karane vAlA pazcama sUtrAtmaka pAMcavAM daNDaka5, utpanna huA nAraka jIva AhAra karatA hai isa khyAla se bhUtakAla ko Azrita karake utpanna hue nAraka ke AhArako viSaya karanevAlA SaSTha nUtrAtmaka chaTThA daNDaka6, utpannakA pratipakSa utta aura udvartanA hai isaliye udvatta aura udvartanA viSayaka-saptama daNDaka kahA hai / 7, udRta hotA huA nAraka jIva AhAra karatA hai isa khyAla se udatta kA AhAra viSayaka aSTamasUtrAtmaka 8 vAM daNDaka haiN| ___ aba sUtrakAra inhIM pUrvokta ATha daNDakoM dvArA isa bAta kA vicAra zabda udvartana che. tethI vartamAnakALanI apekSAe udvatyamAna (nIkaLatA) nAraka jIvanI udvartana viSenA trIjA sUtra rUpe ApeluM trIjuM daMDaka, udvartamAna nArakanA AhAra viSenuM cothA sUtra rUpa zuM daMDaka, udvartana utpanna thayela nAraka jIvanI ja thAya che. tethI bhUtakALane anulakSIne utpanna thanAranAraka thayela jIvanI utpatti viSayaka pAMcamA sUtramA ApeluM pAMcamuM daMDaka, utpanna thayele nAraka jIva AhAra kare che tethI bhUtakALane anulakSIne utpanna thayela nArakanA AhAra viSenA chaThThA sUtramAM batAveluM chaDuM daMDaka, utpannathI ulaTa zabda uvRtta ane udvartanA che te kAraNe uddavRtta ane urtanA viSayaka sAtamuM daMDaka kahyuM che. ane uvRtta thate nAraka jIva AhAra kare che. tene anulakSIne uduvRttanA AhAra viSenA AThamA sUtra rUpe ApeluM AThamuM daMDaka. A rIte ATha daMDakane vicAra karavAmAM AvyuM che. have sUtrakAra eja pUrvokta ATha daMDake vaDe e vAtane vicAra kare che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 307 sU0 1 nairayikANAmudvarttanAdinirUpaNam 117 uvavajjamANe ' nairayikeSUpapadyamAnaH 'kiM adveNaM addhaM uvavajjai' kim arddhanArddham upapadyate, ' addheNaM savvaM uvavajjai' adveNa sarvamupapadyate ' savveNaM addhaM uvavajjai' sarveNArddhamupapadyate, 'saveNaM savvaM uvavajjai ' sarveNa sarvamupapadyate, he bhagavan narake utpadyamAno nArakaH kimadvaiNa bhAgenArdhabhAgamAzrityotpadyate kiMvA arddhabhAgena sarvamAzrityotpadyate, athavA sarvabhAgenArddhabhAgamAzrityotpadyate athavA sarvabhAgena sarvabhAgamAzrityotpadyate iti praznaH / bhagavAnAha - 'jahApaDhamilleNa 'mityAdi / 'jahA paDhamilleNaM aTTha daMDagA tahA adveNa vi aTTha daMDagA bhAviyavvA ' yathA prAthamikena dezarUpeNASTa daNDakAstathAdvainApi aSTau daNDakA bhaNitavyAH, yathA pUrva dezena sahotpAdAdInAmaSTa daNDakA uktAstathA'rddhenApi sahotpAdAdInAmaSTadaNDakAH karate haiM ki nairayikoM meM upajatA huA nAraka jIva kyA apane ardhabhAga se utpanna hotA hai athavA apane sarvabhAga se utpanna hotA hai( neraie NaM bhaMte ! ) he bhadanta ! nAraka jIva ( neraiesu uvavajjamANe ) jo ki nairayikoM meM upajanevAlA hai (kiM adveNaM addhaM uvavajjaha, adverNa savvaM uvavajjai ) vaha kyA apane Adhe bhAga se Adhe bhAga ko Azrita karake utpanna hotA hai ? yA apane Adhe bhAga se sarvabhAga ko Azrita karake utpanna hotA hai ? (savveNaM addhaM uvavajjaha, savveNaM savvaM uvavajjai) yA apane sarva bhAga se utpattisthAna ke Adhe bhAgako Azrita karake utpanna hotA hai ? yA apane sarvabhAga se sarvabhAgako Azrita karake utpanna hotA hai ? ( jahA paDhamilleNaM aTTha daMDagA tahA adveNa vi aTTha daMDagA bhANiyaccA) jaise dezarUpa prathama ke sAtha ATha daNDaka kahe gaye haiM usI taraha se ardha ke sAtha bhI ATha daNDaka kahanA cAhiye / tAtparya yaha hai ke nairiyakAmAM upajatA nAraka jIva zu` peAtAnA abhAgathI utpanna thAya che, ke peAtAnA sarva bhAgathI utpanna thAya che ? TIartha - " neraie NaM bhaMte ! neraiesa uvavajjamANe" he bhagavan ! nA24 bhavomAM upa4nAze nA24 7 "kiM adveNaM addhaM uvavajjai adveNaM savvaM uvavajjai ? " zu peAtAnA adhaoNbhAgathI abhAgane Azrita karIne utpanna thAya che ? ke potAnA ardha lAgathI sarva lAgane Azrita purIne utpanna thAya che ? ( savveNaM addha uvavajjai, savveNaM savva uvavajjai ? " potAnA sarva lAgodhI ardhabhAgane Azrita karIne utpanna thAya che ? ke peAtAnA sabhAgathI sabhAgane Azrita karIne utpanna thAya che ? " jahA paDhamilleNaM aTTha daMDagA tahA adveNaM vi aTTha daMDagA bhANiyavvA " he gautama! nevI rIte dezasya prathamanI sAthai mAI hau - vAmAM AvyAM che. eja pramANe adhanI sAthe paNa ATha daDakA kahevA joie. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kathanIyAH / navaraM vizeSastvayam-'jahiM deseNaM desaM uvavajjai, tahiM adveNaM addhaM uvavajjaitti bhANiyavvaM' yatra dezena dezamupapadyate tatra advaiNa arddhamupapadyate iti bhaNitavyam / ayaM bhAvaH-dezaghaTitArddhaghaTitadvaye etadeva vailakSaNyaM yat yatra ki dezena 'dezamupapadyate' ityAdi kathitam tatra sthale iha 'kim arddhanArdhamupapadyate' ityAdi vaktavyamityetAvAnanayorubhayorbheda iti 'eyaM NANataM ' etannAnAtvam , etad etadeva anupadamuktameva nAnAtvam ubhayorbheda iti / dezasthAne ardhaM ghaTayitvA bhedo racanIya iti bhAvaH / 'ee savve vi' ete sarvepi 'solasa daMDagA ki jisa prakAra se pahile deza ke sAtha utpAda AdikoM ke ATha daNDaka kahe gaye haiM, usI taraha se arddha ke sAtha bhI utpAda AdikoM ke ATha daNDaka kaha lenA caahiye| (navaraM) vizeSatA yaha hai ki-(jahiM deseNaM desaM uvavajjai, tahiM adveNaM addhaM uvavajjai, iti bhANiyavvaM) jahAM para "kyA ekadeza se ekadeza ko Azraya karake utpanna hotA hai ?" aisA pATha AtA hai vahAM para "kyA ardhabhAga se ardhabhAga ko Azrita karake utpanna hotA hai" aisA pATha lagA lenA caahiye| tAtparya kahane kA yaha hai ki deza saMbaMdhI aura ardha saMbaMdhI ye jo do prazna haiM unameM itanA hI bheda hai ki jahAM para "kyA deza se deza ko Azrita kara ke utpanna hotA hai" aisA kahA gayA hai, vahAM para isa sthalameM "kyA Adhe bhAga se Adhe bhAga ko Azrita karake utpanna hotA hai" aisA pATha kahanA caahiye| (eyaM NANattaM) yahI ina donoM meM vizeSatA hai| arthAt deza ke sthAna meM ardha pada jor3a kara bheda kara lenA caahiye| (ee savve vi solasa daMDagA eTale ke pahelAM jevI rIte dezanI apekSAe utpAda vagerenAM ATha daMDaka kahevAmAM AvyA che, evI ja rIte ardhanI apekSAe paNa utpAda vagerenAM mA 4 4i ad . "navara" 54 tebhA 2 vizeSatA che te yA pramANe cha. "jahiM deseNaM desaM uvavajjai, tahi addhaNaM addha uvavajjai, iti bhANiyavvaM" jyAM "ekadezathI ekadezane Azraya laIne utpanna thAya che? " evuM kathana Ave che tyAM " zuM ardhabhAgathI ardhabhAgane Azraya laIne utpanna thAya che?" evuM kathana karavuM joIe. tAtparya e che ke deza saMbaMdhI ane addha saMbaMdhI je be prazno che temAM eTalo ja bheda che ke jyAM "dezathI dezane Azraya laIne utpanna thAya che ? " evuM kahyuM che tyAM "zuM ardhabhAgathI ardhabhAgane Azraya sana utpanna thAya cha ? " meTaso 3212 42vo naye. " eyaM NANattaM " se bhannemA ma vizeSatA cha. meTo, "" nI cyA "ma " pahana prayoga 4zana sUtra manAi . " ee savve vi solasa daMDagA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 20 7 sU0 1 nairayikANAmudvartanAdinirUpaNam 119 bhANiyavvA ' SoDaza daNDakA bhaNitavyAH, dezaghaTitotpAde catvAro daNDakAstathA dezaghaTite AhAre catvAro daNDakAH, saMkalanayA aSTau daNDakAH, evamarddhaghaTitotpAde catvAro daNDa kAstathA ghaTite AhAre'pi catvAro daNDakAH, iti arddhaghaTite'STau daNDakAH, sarvasaMkalanayA SoDaza daNDakAH bhavantIti prmaarthH| arddhasarvayoraSTa daNDakAzvettham-atra prathamadaNDakapraznasUtraM mUle eva kathitam , uttarasUtraM tvevam " no addhaNaM addhaM uvavajjai, no addheNaM savvaM uvavajjai, no saveNaM a uvavajjai, savveNaM savvaM uvavajjai 1 / neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajjamANe bhANiyavvA) isa taraha ye saba mila kara solaha daMDaka ho jAte haiN| tAtparya yaha ki-jaise deza saMbaMdhI utpAda meM cAra daNDaka aura deza saMbaMdhI AhArameM cAra daNDaka isa prakAra ye 8AThadaNDaka hote haiM usI prakArase arddha saMbaMdhI utpAdameM cAra daNDaka aura arddha saMbaMdhI AhArameM cAra daNDaka hote haiN| isa taraha deza saMbaMdhI 8 ATha daNDaka aura arddha saMbaMdhI 8 AThadaNDaka milakara solaha daNDaka ho jAte haiM / arddha ke aura sarva ke ATha daNDaka isa prakAra se haiM-ina meM jo prathama daNDaka praznasUtra hai vaha to mUla meM hI kaha diyA gayA hai parantu jo uttara sUtra hai vaha isa prakAra se hai-"no addheNaM aTuM uvavajjai, no addheNaM savvaM uvavajjai, no savveNaM addha uvavajjai, savveNaM savvaM uvavajjai" hai gautama! nairayikoM meM utpanna hone vAlA nArakajIva apane Adhe bhAga se Adhe bhAga ko Azrita karake utpanna nahIM hotA hai, aura na vaha apane sarva bhAga se Adhe bhAga ko Azrita karake hI utpanna hotA hai, kintu apane sarva bhAga se hI sarva bhANiyavyA" zate te anna bhaNIna pusa 16 44 thAya che. meTale ma utpAdamAM dezasaMbaMdhI cAra daMDaka ane AhAramAM deza saMbaMdhI cAra daMDaka thAya che tema utpAdamAM ardhasaMbaMdhI cAra daMDaka ane AhAramAM ardhasaMbaMdhI cAra daMDaka A rIte deza saMbaMdhI 8 daMDaka ane ardhasaMbaMdhI 8 daMDaka maLIne kula 16 daMDaka thAya che, addhanA ane sarvanA ATha daMDaka nIce pramANe che. temAnuM prathama daMDaka praznasUtra te mULasUtramAM ja kahI dIdhuM che. paNa je uttarasUtra che te A pramANe cha.-" no addheNaM addha uvavajjai, no addhaNaM savvaM uvavajjai, no saveNaM addha uvavajjai, savveNaM savvaM uvavajjai" 3 gautama nairapiTImA 5na thanAre nAraka jIva pitAnA ardhabhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne utpanna thatuM nathI. vaLI te pitAnA ardhabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne paNa utpanna thato nathI, temaja te pitAnA sarvabhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne utpanna thatuM nathI. paNa te pitAnA sarvabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 bhagavatIsUtre kiM addheNaM addhaM AhArei, addheNaM savvaM AhArei, savveNaM addhaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei ? goyamA ! no adveNaM addhaM AhArei, no addhaNaM savvaM AhArei, savveNaM addhaM AhArei, savveNaM savvaM AhArei 2 / neraie NaM bhaMte ! neraiehito bhAgako Azrita karake utpanna hotA hai / narakameM utpanna hue nAraka jIvako AhArakI AvazyakatA hotI hai ataH gautamasvAmI prabhuse isa viSayameM prazna karate hue pUchate haiM ki-(neraie NaM bhaMte ! neraiessu uvavajjamANe adveNaM addhaM AhArei, adveNaM savvaM AhArei, savveNaM addha AhArei, savveNaM savvaM AhArei) he bhadanta ! nArakiyoM meM utpanna huA nArakajIva kyA apane Adhe bhAgase Adhe bhAgako Azritakara AhAra karatA hai ? yA apane Adhe bhAgase sarvabhAgako Azritakara AhAra karatA hai ? yA apane sarvabhAga se sarvabhAga ko Azrita kara AhAra karatA hai ? (goyamA ! no adveNaM addhaM AhArei, no adveNaM savvaM AhArei, savveNaM addha AhArei, saveNaM savvaM AhArei) he gautama! vaha na apane Adhe bhAga se AharaNIya dravya ke Adhe bhAga ko Azritakara AhAra karatA hai, na apane Adhe bhAga se AharaNIya dravya ke sarva bhAgoM ko Azritakara AhAra karatA hai kintu apane sarvadeza se AharaNIya dravya ke Adhe bhAga ko Azrita karake AhAra karatA hai aura apane sarvadeza se AharaNIya dravya ke sarvadeza ko bhI Azrita karake AhAra karatA hai| (neraieNaM ja utpanna thAya che. narakamAM utpanna thayelA nAraka jIvane AhAranI AvazyakatA rahe che-tethI gautamasvAmI mahAvIra prabhune AhAra saMbaMdhI prazno pUche che"nerie NaM bhaMte ! nerairasu uvavajjamANe addheNaM addha' AhArei, addheNaM savvaM AhArei, samveNaM addha AhArei, savveNaM savvaM AhArei? " mAvan ! nArImA utpanna yaso nAraka jIva zuM pitAnA ardhAbhAgathI AhArane egya dravyanA ardhA bhAgane AhAra kare che? ke pitAnA ardhAbhAgathI AhArane yogya dravyanA sarvabhAgane AhAra kare che? ke potAnA sarvabhAgathI ardhAbhAgane AhAra grahaNa kare che ? ke pitAnA sarvabhAgothI AhArane gya dravyanA sarvabhAgone AhAra le che? uttara-"goyamA ! no addheNa addha AhArei, no adveNa savdha AhArei, savveNaM addha AhArei savveNaM savvaM AhArei" gautama ! te nA24 71 potAnA amAthI AhArane dravyanA ardhabhAgane AhAra karatA nathI, temaja te potAnA ardhabhAgathI AhArane egya dravyanA sarvabhAgane paNa AhAra karato nathI. paNa te potAnA sarvadezathI AhArane yogya dravyanA ardhabhAgane AhAra kare che tathA potAnA sarvadezathI AhArane gya dravyanA sarvabhAgane AhAra paNa kare che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 7 sU0 1 narayikANAmudvartanAdinirUpaNam 121 ubaTTamANe kiM addheNaM addhaM uvvadRi, adveNaM savvaM uvyadRi, sabveNaM addhaM uvvai, savveNaM savvaM ubai ? goyamA ! no addheNaM addhaM ubaTTai, no adveNa savvaM uvvaTTai, no savveNaM addhaM uvvaTTai, savveNaM vA savvaM ubaTTai 3 / neraieNaM bhaMte ! neraiehito uvyamANe kiM adveNaM addhaM AhArei, addheNaM savvaM AhArei, savveNaM addhaM AhArei, savveNaM bhaMte ! neraiehito uvvaTTamANe kiM adreNaM addhaM uvvai, adveNaM savvaM uvvai, savveNaM alu uvvai, savveNaM savvaM uccaTTai ?) he bhadanta ! nairayikoMse vartamAnakAlameM udRtta (nikalAhuvA)huA nArakajIva kyAapane Adhe bhAgase Adhe bhAgako Azrita karake udvatta hotA hai ? yA apane Adhe bhAgase sarvabhAgako Azrita karake udvatta hotA hai ? yA sarvabhAgase Adhe bhAgako Azrita karake udvatta hotA hai ? yA apane sarvabhAgase sarvabhAgako Azrita karake udvatta hotA hai ? ( goyamA! no adveNa addha uvvaTTai, no addheNaM savvaM uvvadRi, no savveNaM addha uvvadRi, savveNaM savvaM uvvadRi) he gautama ! na vaha apane Adhe bhAgase Adhe bhAgako Azritakara udvatta hotA hai, na apane AdhebhAgase sarvabhAgako Azritakara udRtta hotA hai, aura na apane sarvabhAgase AdhebhAgako hI Azritakara uddhartita hotA hai kintu apane sarvabhAgase hI sarvabhAga ko Azrita kara urtita hotA hai| (neraie NaM bhaMte ! neraiehiMto unvaTTamANe kiM adveNaM addha AhArei, adveNaM savvaM AhArei, savveNaM addhaM AhArei, savveNaM savaM AhArei ?) he prazna-"neraie NaM bhaMte ! neraiehiM to uvvaTTamANe kiM addheNa addha uThavadRi, addheNaM sarva uvvadRi, savveNaM addha uvvadRi, savveNaM savvaM uvvadRi ?" bhagavAna ! narayikemathI vartamAnakALa uduvRtta thayele nAraka jIva zuM potAnA ardhabhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne uddavRtta thAya che? ke potAnA ardhabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne uvRtta thAya che? ke potAnA sarvabhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne uduvRtta thAya che ke potAnA sarvabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne uvRtta thAya che? uttara---" goyamA! no addheNaM addhaM uvvadRi, no addheNaM savva uvvaTTai, no savveNaM addhaM uvvadRi savveNaM savvaM uvvadRi" gautama ! te potAnA - bhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne paNa UduvRtta thato nathI. temaja ardhabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne udvRtta thatuM nathI, tathA sarvabhAgathI ardhabhAgane Azrita karIne paNa uvRtta thatuM nathI. paNa sarvabhAgathI sarvabhAgane Azrita karIne ja uvRtta thAya che. prazna- "neraie NaM bhaMte ! neraie hito uvvaTTamANe ki addheNaM addhaM AhArei, addheNaM savva AhArei, savveNaM addhaM AhArei, sabveNa savva AhArei ? 3 mA. bha0 16 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 bhagavatI sUtre savvaM AhAre ?, goyamA ! no advegaM arddha AhArei, no adveNaM savvaM AhArei, savveNaM vA arddha AhAre, savveNaM vA savvaM AhAreha 4 / ityAdi / evaM vartamAnakAlikacaturdaNDakavad bhUtakAlike upapannotpattiviSaye 1, upapannAhAraviSaye 2, bhadanta ! nairayikoM meM se uddharcita huA nArakajIva kyA apane Adhe bhAga se AharaNIya dravyake Adhe bhAga ko Azrita kara AhAra karatA hai ? yA apane Adhe bhAgase AhAra karaneyogya dravyake sarvabhAgako Azrita kara AhAra karatA hai ? yA apane sarvabhAga se AharaNIya dravya ke ekabhAga ko Azrita kara AhAra karatA hai ? yA apane sarvabhAga se AharaNIya dravya ke sarvabhAga ko Azrita kara AhAra karatA hai ? ( goyamA ! no adveNaM addha AhArei, no adveNaM savvaM AhAreha, savveNaM vA addha AhArei, savveNaM vA savvaM AhArei ) he gautama ! vaha na apane Adhe bhAga se AharaNIya dravya ke Adhe bhAga ko Azrita kara usakA AhAra karatA hai aura na apane Adhe bhAga se AharaNIya dravya ke samasta bhAga ko Azrita kara usakA AhAra karatA hai / kintu apane samasta bhAga se AharaNIya dravya ke Adhe bhAga ko Azrita kara AhAra karatA hai aura apane samasta bhAgoM se AharaNIya dravya ke samasta bhAgoM ko bhI Azrita kara unakA AhAra karatA hai, isa taraha se ye vartamAna kAla ko lekara cAra daMDaka kahe isI taraha se bhUtakAla ko lekara bhI cAra daMDaka upapanna kI upapatti, upapanna ke AhAra, uddhRttake udvartana aura udvRtta ke van ! narakamAMthI utita thatA nAraka jIva zuM potAnA abhAgathI AhAra karavA ceAgya dravyanA abhAganA AhAra kare che? ke potAnA a bhAgathI AhAra karavA yAgya dravyanA sarvabhAganA AhAra kare che? ke potAnA sabhAgathI AhAra karavA ceAgya dravyanA ardha bhAganA AhAra kare che ? ke potAnA sabhAgarUpa pradezeAthI AhArane cAgya dravyanA sabhAganA AhAra kare che ? uttara-- "goyamA ! no addheNaM addhaM AhArei, no adveNaM savva AhArei, savveNaM vA arddha AhArei, savveNaM vA savva AhArei" he gautama! te potAnA adha bhAgathI AhArane ceAgya dravyanA abhAganA AhAra karatA nathI temaja te peAtAnA adha bhAgathI AhArane cAgya dravyanA sarva bhAganA pazu AhAra karatA nathI. paNa potAnA sabhAgathI AhAra karavA cAgya dravyanA abhAganA AhAra kare che. tathA potAnA sa` bhAgathI AhAra karavA yogya dravyanA sarva bhAganA paNa AhAra kare che. A rIte vatamAnakALanI apekSAe cAra daDaka kahevAmAM AvyAM. eja pramANe bhUtakALanI apekSAe paNa upapannanI utpatti, upapannanA AhAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriAkA TIkA za0 1 u07 sU0 2 vigrahagatinirUpaNam 123 uvRttodvartanaviSaye 3, udRttAhAraviSaye 4 ceti catvAra AlApakAH paThanIyAH, vartamAnakAlikavadevAtrApi-AhAraviSaye'ntimau dvau bhaGgau svIkRtatayA paThanIyau / iti paramArthaH / nanu dezasyAIsya ca ko vizeSaH, nahi dezArdhayoH kiMcidvailakSaNyamanubhUyate, ya eva dezastadevArdham ?, iti cedAha-deza-ekadvitribhAgAdiranekapakA. rakaH, arddha tu ekaprakArakameva, ato dezArddhayo vailakSaNyAnnAtra paunaruktyam ||suu01|| vigrahagatidevacyavanaprakaraNampUrvamutpattirudvarttanA ca kathitA, sA ca prAyo gatipUrvikA bhavatIti gati sUtrANi pAha-" jIveNaM bhaMte ' ityAdi / mUlam-jIve NaM bhaMte! kiM viggahagaisamAvaNNae, avi. gahagaisamAvaNNae, goyamA ! siya viggahagaisamAvannage, siya aviggahagaisamAvannage, evaM jAva vemANie / jIvA AhAra ke viSayameM bhI lagA lenA cAhiye / vartamAna kAlakI taraha yahAM para bhI AhArake viSayameM aMtima do bhaMga hI svIkRta mAne gaye haiN| zaMkA-deza aura arddha meM kyA antara hai ? hameM to ina donoM meM koI antara pratIta nahIM hotA hai, kyoM ki jo deza hai vahI ardha hai| uttara-eka, do, tIna bhAga Adi rUpa se deza aneka prakAra kA hotA hai, aura arddha jo hotA hai vaha eka prakAra kA hI hotA hai ataH deza aura arddha meM bhinnatA hone ke kAraNa yahAM ina donoM ke kathana meM punarukti doSa nahIM AtA hai // sU. 1 / / uvRttanuM udvartana ane uduvRttanA AhAranA viSayamAM paNa cAra daMDaka kahevA joIe. vartamAnakALanI jema ja ahIM paNa AhAranA viSayamAM chellA be bhAMgAne ja svIkAra thayeluM che e uttara sUtramAM batAvavuM joIe. zaMkA-deza ane ardhamAM ze bheda che? amane te te baMnemAM koI taphAvata lAgato nathI. kAraNa ke je deza che teja ardha che ane je artha che teza deza cha. uttara-tabhArI vAta 52 / 12 nathI / 2 . , me, trazu, vagere lAla rUpe deza aneka prakAranuM hoya che. paNa ardhabhAga te eka ja prakArano hoya che. A rIte deza ane ardhamAM bhinnatA hovAthI ahIM te baMnene kathana nuhA nu| 4 che // sU. 1 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 NaM bhaMte! kiM viggahagaisamannagA aviggahagaisamAvannagA, goyamA ! vigrahagai samAvannagA vi aviggahagai samAvannagA vi, neraiyANaM bhaMte! kiM viggahagai samAvannayA, aviggahagaisamAvannayA, goyamA ! savve vi tAva hojA aviggahagaisamAva nnagA 1 ahavA aviggahagaisamAvannagA ya, viggahagahasamAvannage ya2, ahavA aviggahagaisamAvannagA ya, viggahagaisamAvannagA ya 3, evaM jIva egiMdiyavajjo tiyabhaMgo // 2 // chAyA -- jIvo bhadanta / kiM vigrahagatisamApannakaH avigrahagatisamApannakaH gautama ! syAt vigrahagatisamApannakaH syAdavigrahagatisamApanakaH evaM yAvat vaimAnikaH / jIvAH bhadanta ! kiM vigrahagatisamApannakAH avigrahagatisamApannakAH gautama ! vigrahagatisamApanakA api avigrahagatisamApanakA api / nairayikAH bhadaMta ! kiM vigrahagatisamApannakA avigrahagatisamApannakAH ? gautama ! sarvepi tAvat bhaveyuravigrahagatisamApannakAH 1 athavA avigrahaMgatisamApanakA vigrahagatisamApannakAzca 2, athavA avigrahagatisamApanakAzca vigrahagatisamApannakAzca 3 | evaM jIvai kendriyavarjastribhaGgaH / / 02 / / TIkA--' jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! ' kiM viggahagai samAvaNNae' kiM vigrahagatisamApannakaH, ' aviggahagaisamAvannae avigrahagatisamApannakaH, , bhagavatI sUtre vigrahagati devacyavana pahile utpatti aura udvartanA jo kahI gaI haiM, so ye prAyaH gatipUrvikA hotI ( gatiko lekara hI ) hai ataH aba sUtrakAra gatisUtroM ko kahate haiM - ' jIveNaM bhaMte ! " ityAdi / TIkArtha - ( jIveNa bhaMte ? kiM viggahagahasamAvaNNae, aviggahagahasamAvaory) he bhadanta ! jIva kyA vigrahagatisamApannaka ( vigrahagativAlA) hai ki vigrahagati ane dhruvacavana pahelAM je utpatti ane uddananuM nirUpaNa karyuM te utpatti ane urdUna sAmAnya rIte gatipUrvaka hAya che. tethI have sUtrakAra gatisUtranuM kathana are che - " jIveNa bhaMte " ityAdi. TIDArtha - (jIveNaM bhaMte! kiM viggahagaisamASaNNae, aviggahagai samAvaNNae 1 ) bhagavan ! jIva zuM vigrahagati vALeA hAya che ke avigrahagati vALA hoya che ? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 2 vigrahagatinirUpaNam 125 vigrahagatisamApanaka ityatra vigraho vakratA tatpradhAnA gati vigrahagatiH, tAM samA. pannaH prApta iti vigrahagatisamApanaH / tadbhinnaH avigrahagatisamApanaH, sa tu RjugatikaH, athavA sthito vA bhavet vigrahagatiniSedhamAtrAzrayaNAt / tathA ca yadA vigrahagatyA gacchan jIvo vigrahagatisamApannaka iti / vigrahagatyabhAvavAMzvajIvaH 3 / avigrahagatisamApanakA, amAvasyAdhikaraNasvarUpatvamitinaye vigrahagatyabhAvavAn Rjugatiko jIva ityarthaH / athavA avigrahagatisamApannaka ityasya avigrahagatisamApannaka hai ? vigraha nAma vakratA-teDhe kA hai| yaha vakratA teDhApana jisa gatimeM pradhAna hotI hai usa gati kA nAma vigrahagati hai| isa gatiko jo jIva prApta hotA hai vaha vigrahagatisamApannaka kahalAtA hai| jisa gatimeM teDhApana nahIM hotA hai vaha avigraha gati hai| aisI gati Rjugati hotI hai| isa Rjugatiko jo prApta hotA hai vaha avigrahagatisamA. pannaka kahalAtA hai| athavA 'avigrahagati' meM vigrahagati mAtrake niSedha ke AzrayaNa se avigrahagati kA artha sthita hai| isa taraha avigrahagati samApannaka kA tAtparya sthita aisA hotA hai / ataH vigrahagatise parabhava meM jAtA huA jIva vigrahagatisamApannaka aura vigrahagati ke abhAvavAlA jIva avigrahagatisamApannaka hai| abhAva adhikaraNa svarUpavAlA hotA hai aisA eka naya hai so isa naya kI mAnyatAnusAra " vigrahagati ke abhAvavAlA jIva arthAt RjugativAlA jIva" aisA avigrahagatisamApanakakA artha ho jAtA hai / athavA avigrahagatisamApanaka isakA artha vigraha eTale vaLAMka te vaLAMkI je gatimAM mukhya hoya che. te gatine vigraha gati kahe che. te gatine prApta karanAra jIvane vigrahagativALe kahevAmAM Ave che. je gatimAM vaLAMka hotA nathI te gatine avigrahagati kahe che. evI gatine Rjugati kahe che. te Rjugati vALA jIvane avigrahagativALo jIva kahe che. athavA "avigrahagati" mAM vigrahagatimAtranA niSedhane kAraNe aviatinaa artha " sthita" 544 thAya che. A rIte avigrahagati vALA ne bhAvArtha "sthita paNa thAya che. tethI vigrahagatithI parabhavamAM jatA jIvane vigrahagativALe ane jemanAmAM vigraha gatine abhAva che evA jIne avigrahagativALA kahevAmAM Ave che. temaja abhAva, adhikaraNa svarUpavALA hoya che, evo eka naya che te nayanI mAnyatA anusAra "vigrahagatinA abhAvavALe jIva eTale ke jugativALe jIva " avigrahagativALo gaNAya che. athavA avigrahagativALo ene artha sthita ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatI sUtre sthita ityevArthaH, avigrahagatItyatra vigrahagaterabhAvamAtrasyAzrayaNAt / yadi avigrahagatisamApannaka ityatra Rjugatika ityevArtha ucyeta tadA nArakAdipadeSu sarvadevAvigrahagatikAnAM yad bahutvaM kathayiSyati tatsarva thaitra bAdhitaM bhavediti, ekAdInAmapi teSu nArakAdipadepRtpAdazravaNAt / bhagavAnAha - - ' goyame 'tyAdi / sthita aisA hI hotA hai, kyoM ki " avigrahagati " yahAM para vigrahagati kA abhAva mAtra hI liyA gayA hai / yadi " avigrahagatisamApannaka " kA artha RjugativAlA aisA hI liyA jAve aura sthita artha na liyA jAve to nAraka Adi padoM meM jo sarvadA hI avigrahagati vAloM kI bahutA kahI jAne vAlI hai vaha sarvathA hI bAdhita ho jAvegI, kyoM ki una narakAdi padoM meM avigrahagatisamApannaka eka Adi jIvoM kA bhI utpAda sunA jAtA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki yadi avigrahagati samApannakakA artha kevala "RjugativAlA jIva" aisA hI mAnA jAvegA to isakA artha aisA hogA ki nArakoM meM RjugativAle jIva bahuta hote haiM arthAt eka do Adi jIva nahIM hote, so isa taraha se vahAM eka do Adi avigrahagativAle jIvoMkA utpanna honA banegA nahIM, parantu aisI bAta to hai nahIM, kyoMki zAstroM meM vahAM eka do Adi avigrahagativAle jIvoMkA bhI utpAda honA kahA gayA hai / isa liye avigrahagatisamA pannaka kA artha sIdhI gativAlA tathA sthita-gati vinA kA aisA artha lenA cAhiye / "" thAya che. kAraNa ke " avigrahagati " mAM vigrahagatineA abhAva ja lIdhA che. le" avigrahagativAjA " no artha " RjugativALo ja levAmAM Ave ane " sthita artha levAmAM na Ave te nAraka vageremAM hamezAM avigraha gativALA jIvAnI je bahulatA kahevAnI che temAM meTI muzkelI ubhI thaze. kAraNa ke te nArAdi padomAM avigrahagativALA eka vagere jIvAneA utpAda paNa thAya che. evuM sAMbhaLyuM che. tAtparya e che ke jo avigrahagativALAne artha mAtra RjugativALA ja levAmAM Ave te evuM mAnavuM paDaze ke nArakAmAM RjugativALA jIvA ghaNA hAya che--eTale ke tyAM eka, be vagere avigrahagativALA jIvA hotA nathI. e rIte te tyAM eka e vigere avigrahagativALA jIvAnI utpatti ja sabhavI zake nahIM paNa zAstromAM te tyAM eka, be, vagere avigrahagativALA jIvAnA paNa utpAda thavAnuM kahyuM che tethI avigraha- gativALAnA atha " sIdhIgativANo tathA sthita-gativAjo " thv| lehaye. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za01 u07 sU02 vigrahagatinirUpaNam 127 'goyamA' he gautama ! ' siya viggahagaisamAvannage' syAt vigrahagati samApannakaH, 'siya aviggahagaisamAvannage' syAt avigrahagatisamApannakaH yo'yaM jIvaH kadAcid RjugatimAn sthito vA bhavati, nAyaM niyamo yat sarvathA vigrahagatimAneva athavA sarvathA avigrahagatimAneveti kintu kazcidvigrahagatimAn kazcidavigrahagatimAn , iti / ' evaM jAva vemANie ' evaM yAvadvaimAnikaH, evam yathA jIvasAmAnyaviSaye kadAcidvigrahagatimattvaM kadAcit avigrahagatimattvaM bhagavatA pradarzitaM tathaiva nairayikAdArabhya vaimAnikaparyantamubhayamapi bodhyamiti bhAvaH / / ___"jIva kyA vigrahagatisamApannaka hai yA avigrahagatisamApannaka" hai? isa praznakA uttara dete hue bhagavAna kahate haiM ki-(goyamA! siya viggahagaisamAvanage siya aviggahagaisamAvannage, evaM jAva vemANie ) he gautama ! koI jIva vigrahagatisamApannaka bhI hotA hai aura koI jIva avigrahagati samApannaka bhI hotA hai| isa taraha yAvat vaimAnika taka jAnanA cAhiye / tAtparya yaha-ki jo yaha jIva kadAcit vakragativAlA hotA hai, kadAcit RjugativAlA athavA sthita vinA gatikA hotA haiaisA niyama nahIM hai ki jIva sarvathA vigrahagativAlA hI ho, athavAsarvathA avigrahagati vAlA hI ho, kintu koI jIva vigrahagativAlA hotA hai aura koI avigrahagativAlA hotA hai / isa taraha sUtrakAra ne jaise sAmAnya jIva ke viSaya meM kadAcit vigrahagatimatva aura kadAcit avigrahagatimattva dikhAyA hai vaisA hI nairayikase lekara vaimAnika devoM takameM kadAcit vigrahagatimattva aura kadAcit avigrahagatimattva jAnanA caahiye| gautame pUchele prazna-"zuM jIva vigrahagativALo che ke avigrahagativALe che?" uttara-( goyamA ! siya viggahagaisamAvannage siya avigahagaisamAvannage evaM jAva vemANie) gautama ! 41 vipativANo 5 DarAya cha nyane kaI jIva avigrahagativALo paNa hoya che. A pramANenuM kathana nArakIthI mAMDIne vaimAnika deva sudhI samajavuM. tAtparya e che ke saMsArI jIva kyAreka vakragativALa hoya che, ane kyAreka ajugativALA paNa hoya che. athavA vinA gati vALe sthita) paNa hoya che. evo niyama nathI ke saMsArI jIva hamezAM vijhahigativALo ja hoya athavA sarvathA avigrahagativALA ja hoya. paraMtu kaI jIva vigrahagativALA paNa hoya che ane koI jIva avigrahagativALo paNa hoya che. A rIte sUtrakAre jema sAmAnya jIvanA viSayamAM kyAreka vigrahagati paNuM ane kayAreka avigrahagatipAchuM prakaTa karyuM che. e ja pramANe nArathI laIne vaimAniko sudhInA mAM paNa kyAreka vigrahagatipaNuM ane kyAreka avigrahagatipaNuM samajavuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre athAneka jIvaviSaye prAha-'jIvA NaM bhaMte ityAdi, 'jIvA NaM bhaMte' jIvA khalu bhadanta ! kiM viggahagaisamAvannagA' kiM vigrahagatisamApanakAH, " aviggahagaisamAvanagA' avigrahagatisamApanakAH, ime paridRzyamAnA anekaprakArakA jIvAH ki vigrahagatisamApannakA avigrahagatisamApanakA vA bhavantIti praznaH / bhagavAnAhagoyame '-tyAdi / ' goyamA' he gautama ! 'viggahagaisamAvanagA vi' vigrahagatisamApanakA api 'aviggahagaisamAvanagA vi ' avigrahagatisamApannakA api ubhayavidhA api bhavanti, jIvAnAmAnantyAdubhayeSAmapi bahUnAM sadbhAvAt / sampati nairayikaviSayamAha-' neraiyA NaM bhaMte' ityAdi / 'neraiyA NaM bhaMte ' nairayikAH khalu bhadanta ! kiM viggahagaisamAvanagA, aviggahagaisamAvanagA' kiM vigrahagatisamApanakA avigrahagatisamApanakAH, nArakajIvAnAM kiM vigrahagatimattvamavigrahaga aba sUtrakAra isI viSaya ko nAnA jIvoM kI apekSA lekara prakaTa karaneke nimitta praznottarapUrvaka sUtra kahate haiM ki-(jIvA NaM bhaMte ! kiM viggahagaisamAvannagA aviggahagaisamAvannagA) he bhadanta ! jIva kyA vigrahagatisamApannaka haiM ki avigrahagatisamApannaka haiM ? arthAt ye aneka prakAra ke dikhalAI par3ane vAle jo jIva haiM ve vigrahagativAle hote haiM yA avigrahagativAle hote haiM ? ( goyamA! viggahagaisamAvannagA vi, avigahagaisamAvannagA vi) he gautama ! ye vigrahagatisamApannaka bhI hote haiM aura avigrahagatisamApannaka bhI hote haiN| kyoM ki jIva rAzi ananta hai, ataH inameM donoM gativAle aneka jIvoM kA sadbhAva rahatA hai| (neraiyA NaM bhaMte ! kiM viggahagaisamAvannagA, aviggahagahasamAvannagA? ) he bhadanta ! nAraka jIva kyA vigrahagati samApannaka have sUtrakAra eja viSayanuM aneka jIvonI apekSAe nirUpaNa karavA mATe praznottara pUrvaka sUtro kahe che - (jIvANaM bhaMte ! ki viggahagaisamAvannagA aviggahagaisamAvanagA ?) bhagavAna ! jIvo zuM vigrahagativALAM hoya che ke avigrahagativALAM hoya che? eTale ke saMsAramAM je aneka prakAranA cha najare paDe che teo zuM vigrahagativALAM hoya che ke avigrahagativALAM hoya che? uttara-(goyamA! viggahagaisamAvannaggA vi, aviggahagaisamAvanagA vi) he gautama!teo vigrahagativALAM paNa hoya che ane avigrahagativALAM paNa hoya che. kAraNa ke jIvarAzi anaMta hovAthI temAM baMne gativALAM ane sadbhAva rahe che. prazna-"neraiyA NaM bhaMte ! ki viggahagaisamAvannago, aviggahagaisamAvannagA ?" bhagavan! nAraka jIvo vigrahagativALAM hoya che, ke avirahagativALA hoya che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 7 sU. 2 vigrahagatinirUpaNam 129 " " " timattvaM vA bhavatIti praznAzayaH / bhagavAnAha - ' goyame' tyAdi / ' goyamA ' he gautama ! 'od faara hojjA aviggahagaisamAvannagA ' sarve'pi tAvad bhaveyuravigrahagatisamApannAH sarve'pi nArakA avigrahagatimanta eva bhavanti, nArakatararacters vigrahagativatAM ca kadAcidasaMbhavAt saMbhave'pi ekadvayAdInAmeva bhavAda vigrahagatipratiSedhavatAM ca sadaiva bahUnAM saMbhavAt iti prathamo bhaGgaH 2 / 'ahavA aviggahagaha samAvanagA viggahagahasamAvannage ya' athavA avigrahagatisamApannAH vigrahagatisamApannakazca, aneke avigrahagatimanto bhavanti eko vigrahagatimAn bhavatIti dvitIyo bhaGgaH 2 / 'ahavA aviggahagaisa mAvanagA ya viggahagaha samAvannagA ya athavA avigrahagatisamApanakAzca vigrahagatisamApannakAzca, aneke avigrahagatimantaH aneke vigrahagatimantazca bhavantIti tRtIyo bhaGgaH 3 / asurAhote haiM ki avigrahagatisamApannaka hote haiM / (savve vi tAva hojA aviggaha gai samAvannagA ) he gautama! jitane bhI nAraka jIva haiM ve saba avigrahagatisamApannaka hI hote haiM, kyoM ki nAraka jIva alpa hote haiM / ataH vigrahagativAle jIvoM kI una meM prAyaH asaMbhavatA hI hotI hai / yadi aise jIvoM kI unameM saMbhavatA bhI ho to ve eka do Adi hI saMbhavate haiN| tathA jinakI vigrahagati nahIM hotI hai aise aneka jIvoM kI vahAM sadA hI saMbhavatA rahatI hai| isa prakAra yaha prathama bhaMga hai 1 / ( ahavA - aviggahagahasamAvannagA viggahagai samAvannage ya) athavA vahAM kitaneka nAraka jIva avigrahagatisamApannaka hote haiM aura koI eka nAraka jIva vigrahagatisamApannaka hotA hai| aisA yaha dUsarA bhaGga hai 2 / ( ahavA - aviggahagai samAvannagA ya viggahagai samAvannagA ya) athavAvahA~ aneka nArakajIva avigrahagatisamApanaka hote haiM aura aneka nAraka uttara- " savve vi tAva hojja aviggahAisa mAvannagA " he gautama! jeTalAM nAraka jIvo che tee avigrahagati vALAM ja hAya che. kAraNa ke nAraka jIvo alpa hAya che. tethI vigrahagativALA jIvonI temanAmAM sAmAnya rIte asaMbhavatA ja hoya che. jo temanAmAM evA jIvonI saMbhAvanA hAya te paNu temanAmAM evA jIvo eka, be vagere ja sabhave che. jyAre vigrahagati vinAnA aneka jIvonI tyAM hamezAM sabhAvanA ja rahe che. A prakAranA A pahele lAMge che. ( ahavA aviggahagaisamAvannagA viggahagai samAvannage ya) athavA tyAM ghaNA nAraka jIve avigrahagativALA hoya che ane koi eka nAraka jIva vithaDagati vAjo hoya che. sA jIne lAMgo che. ( ahavA - aviggagaisa mAvanagAya viggahagahasamAvannagA ya ) athavA ghANA nAraka jIvo . avigrahagativALA bha-17 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 bhagavatIsUtre diSvapyetadvikalpatrayaM saMyojanIyamityAzayenAha--' eva' mityAdi, 'evaM jIva egidiyavajjo tiyabhaMgo' evaM jI vaikendriyavarjitastribhaGgaH, evaM nArakavat jIvaikendriyavarjaH iti sAmAnyajIvaviSayakendriyaviSayAlApakavarjitaH tribhaGgo vijJeyaH, sAmAnyajIvasUtre ekendriyasUtre caite pUrvoktAstrayo bhaGgA na karttavyAH, zeSevu nairayikamAzrityaikonaviMzatidaNDa keSu trayo bhaGgA vijJeyA iti bhAvaH // sU0 2 // atha gatyadhikArAt cyavanasUtramAha--' deve NaM bhaMte ' ityAdi / mUlam-deve NaM bhaMte! mahiDie mahajjuie mahabbale mahAjase mahAsokkhe mahANubhAve aviukaMtiyaM cayaM cayamANe kiMcikAlaM hikhittiyaM duguMchAvattiyaM parisahavattiyaM AhAraM no AhArei,aheNaM AhArei AhArijjamANe AhArie pariNAmijamANe pariNAmie, pahINe ya Aue bhavai, jattha uvavajai taM AuyaM paDisaMvedei, taM jahAtirikkha joNiyAuyaMbA, maNussAuyaM vA, haMtA goyamA deveNaMmahaDDie jAva maNussAuyaM vaa||3|| jIva vigrahagatisamApanaka hote haiN| yaha tIsarA bhaGga hai 3 / asura Adi ko meM bhI ye tIna vikalpa jor3a lenA cAhiye, isa Azaya se sUtrakAra kahate haiM ki-(evaM jIva egidiyavajjo tiyabhaMgo) isI taraha se ye tIna bhaMga sarvatra jAnanA cAhiye, parantu sAmAnyajIvasUtra meM aura ekendriyajIva sUtra meM ye tIna bhaMga nahIM karanA cAhiye / bAkI teIsa daNDakoM meM ye tInoM bhaMga nAraka jIvoM kI taraha se hI jAnanA jAhiye // sU. 2 // hoya che ghaNA nAraka jIvo vigrahagativALA hoya che. A trIjo bhAga . asurakumAra vageremAM paNa A traNe bhAMgA karavA joIe. te darzAvavA mATe sUtrA2 4 / (evaM jIva egidiyavajjo tiyabhaMgI) 0 rIta te traye main badhI jagyAe samajavA joIe. paraMtu sAmAnyajIvasUtramAM ane ekendriya jIvasUtramAM A traNa bhAga levA nahIM bAkInA 19 daMDakamAM nAraka jIvo pramANe ja te traNa bhAMgA samajavA sU. rA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 3 cyavanasUtranirUpaNam 131 chAyA - devo bhadanta ! maharddhiko mahAdyutiko mahAbalo mahAyazA mahAsaukhya mahAnubhAvo'yutkrAntikam vayaM cyavamAnaH kiJcitkAlaM hImatyayam jugusApratyayaM pariSahapratyayamAhAraM no Aharati, atha khalu Aharati AhiyamANamAhRtam pariNamyamAnaM pariNataM prahINaM cAyuSkaM bhavati, yatropapadyate tadAyuSkaM pratisaMvedayati, tat tiryagyonyAyuSkaM vA manuSyAyuSkaM vA ? haMta gautama! devo maharddhiko yAvat manuSyAyuSkaM vA // sU0 3 // TIkA - ' deveNa bhaMte ' devaH khalu bhadanta ' mahiDDie ' maharddhikaH vimAnaparivArAdyapekSayA devAnAM maharddhikatvaM vijJeyam / 'mahajjuie ' mahAdyutikaH mahatIzarIrAbharaNAdyapekSayA'tizAyinI dyutirvidyate yasya sa mahAdyutikaH / ' mahAbale ' mahAbalaH zarIramANApekSayA, 'mahAjase ' mahAyazAH, mahaddharthAdisaMpannatvena avizayitakhyAtimAna, ' mahAsokkhe' mahAsaukhyaH, mahadatyadhikaM saukhyaM yasya sa mahAsaukhyaH viziSTasukhasaMpanna ityarthaH, 'mahAnubhAve ' mahAnubhAvaH, viziSTavaikriyAdi karaNAcintyasAmarthyaH, ' aviukkaMtiyaM ' avyutkrAntikam, vyutkrAntiH - maraNaM, aba sUtrakAra gati ke adhikAra hone se cyavanasUtra kahate haiM'deveNaM bhaMte ! ' ityAdi / TIkArtha - ( deve NaM bhaMte !) he bhadanta ! aisA deva (mahiDie) jo mahardika ho vimAna, parivAra AdikI apekSA se moTI RddhivAlA ho, (mahajjuhae ) mahAdyutika ho zarIra AbharaNa Adi kI apekSA se jisakI dhuti bahuta adhika ho, (mahavyale) mahAbala ho- zArIrika apekSAse viziSTa balazAlI ho ( mahAja se ) mahAyazAvAle ho mahARddhi Adi se saMpanna honeke kAraNa viziSTakhyAtivAlA ho (mahAsokkhe) viziSTa sukha saMpanna ho ( mahAnubhAve) viziSTa rIti se aneka prakAra ke rUpa karane vagairaha kI kriyA meM aci gatinA adhikAra cAlatA hovAthI have sUtrakAra devatAnA cyavanasUtreA 4De che. " deve NaM bhaMte ! mahiDhie " tyAhi / TIartha-(deveNaM maMtre ! ) he bhagavan ! deva (mahiDUDhie) bhaDarddhi hoya bheTaDe } ( vimAna parivAra vagerenI apekSAkhe mahARddhivANI hoya ) (mahajjuie) mahAgativALo hAya ( zarIra AbhUSaNA vagerenI apekSAe jenI gati-kAMti dhI vadhAre hoya ) ( mahAbale) ghaNo majavAna hoya - zArIriGa zaktinI apekSAo viziSTa maNayukta hoya ( mahAja se ) dhaNeo yazasvI hoya, mahARddhi vagerethI yukta hovAne Aro bhenI dhyAti ghAzI hoya, "mahAsokkhe" viziSTa subha. sauMpanna hoya, "mahAnubhAve" bhaDAnubhAva hoya bheTale ne amaranAM rUpa 42 ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre taniSedhAdavyutkrAntikaM tad yathA syAttathA 'cayamANe' cyavamAnaH, jIvanneva maraNa mApadyamAna ityarthaH, kim 'kiMcikAlaM' kiJcitkAlam , kiyantamapi kAlam 'AhAraM no AhArei' ityagretanena sambandhaH kutaH kiyatkAlaM nAharati tatrAha-'hirivattiyaM' hIpratyayam, lajjAnimittaM nAhArayatIti devo hi cyavanasamaye utpattisthAnaM pazyati dRSTvA ca devabhavavilakSaNaM puruSopabhujyamAnastrIgarbhAzayarUpam / tatrAhaM svakIyaM sarvasukhadaM sthAnaM parityajya yAsyAmI 'ti kRtvA nAharati, tathA 'duguMchApattiyaM ' jugupsApratyaya, kutsAnimittaM zukrazoNitAderutpattikAraNasya jugupsAkAraNatvAt , ' parisahavattiyaM' pariSahapratyayam , iha prakaraNAt pariSahazabdenAratitya balavAlA ho ( aviukiMtiyaM cayaM cayamANe ) aura marane ke sanmukha ho rahA ho-abhI vahAM se cyuta nahIM huA ho jIte jI hI jo marane kI taiyArI kara rahA ho- aisA vaha deva (kiMci kAlaM AhAraMno AhArei) kucha kAlataka AhAra nahIM letA hai / kucha kAlataka usake AhAra nahIM lene meM kAraNa yaha hai ki yaha (hirivattiyaM) lajita hotA hai-arthAt deva cyavanasamaya meM apane prApta honevAle utpattisthAna ko dekhatA hai so devabhavase vilakSaNa apane utpattisthAnako ki jo puruSadvArA bhogI jAtI strIke garbhAzayarUpa hotA hai dekhakara use yaha vicAra AtA hai ki maiM usa sthAna meM apane isa sarvasukhada sthAna ko chor3akara jAU~gA, isa vicAra se vaha lajjAyukta banakara khAtA nahIM hai (duguMchAvattiyaM) nahIM khAne meM dasarA kAraNa use ghRNA AtI hai, kyoM ki vaha yaha jAnatA hai ki merI utpatti kA kAraNa zukrazoNita Adi hai, aisA jAnakara use ghRNAglAni AtI hai| (parisahavattiyaM) yahAM prakaraNavaza parISaha zabda se pAnI yA vagairebhA ayintya vANI jAya, "aviukka tiyaM cayaM cayamANe" ane je mRtyunI najIka pahoMcI rahyo hoya. jo ke hajI tyAMthI cyavana (maraNa) thayuM nathI 5 2 bhavAnI taiyArImA hAya cha, " kiMcikAlaM AhAraM no AhArei" te 31 / samaya 22 kheto nathI. "hirivattiya te Altra thAya che. kAraNake deva pitAnA cyavana samaye pitAnuM bhAvi utpattisthAna pitAnA jJAnathI juve che. te utpattisthAna strInA garbhAzayarUpa hoya che. cyavanakALe devane manamAM e vicAra Ave che ke A sukhanA sthAnane choDIne mAre evA duHkhada sthAnamAM javuM paDaze? A vicAra AvavAthI lajAyukta banIne te mAtA nathI. "duguMchAvattiyaM" nahI bhAvAnuM bhAI ||26tenaa manamA utpanna thatI ghaNuM paNa che. kAraNake potAnI utpattinuM kAraNa zuka zeNita vagere che, sanIna tena / thAya cha, "parisahavattiyaM" mahI: "55" 56 19 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 7 sU0 3 cyavanasUtranirUpaNam 133 pariSaho grAhastenAratipariSahanimittamAhAraM na gRhNAti, lokepi dRzyate aratipratyayAt AhAragrahaNAbhAva iti, 'AhAraM no AhAreI' AhAraM noAharati, manasA tathAvidhapudgalopAdAnarUpaM devasambandhikaM divyamAhAraM na karotIti, aheNaM AhArei' atha khalu Aharati, lajjAdikSaNAnantaramAhAramAharati kSudhAvedanIyasya karmaNazcirakAlaM soDumazakyatvAt ' AharijjamANe AhArie' AhriyamANamAhRtam , anena kriyAkAla aratiparISaha grahaNa karanA cAhie isase yaha dhvanita hotA hai ki use ina samasta kAraNoM ko lekara citta meM caina nahIM par3atI hai-vaha jaise loka meM loga caina na hone ke kAraNa kucha samaya AhAra grahaNa nahIM karate haiM agara karate haiM to alpa karate haiM, vaise hI citta meM caina ke abhAva se - arthAt becaina hone se AhAra grahaNa nahIM karatA hai / devoM ke mAnasika AhAra hotA hai kavalAhAra to hotA nahIM hai ataH vaha deva mana se tathAvidha pudgalopAdAnarUpa devasaMbaMdhI divya AhAra nahIM letA hai / arthAt mAnasika AhAra nahIM karatA hai ! ( aheNaM AhArei ) kSudhAvedanIya karma ko cirakAlataka sahane meM asamartha hone ke kAraNa lajjA vagairaha ho cukane ke bAda vaha AhAra karatA hai-mana se tathAvidha pudgaloM kA grahaNa karatA hai-(AhArijamANe AhArie pariNAmijamANe pariNAmie) so liyA jAtA vaha AhAra liyA jA cukA, tathA pariNAma ko prApta ho rahA vaha AhAra pariNama gayA aisA kahA jAtA hai kyoM ki kriyAkAla "aratiparISaha" artha grahaNa kare uparokta kAraNone lIdhe tene cena paDatuM nathI. tenuM mana udvigna rahe che. A lekamAM paNa mana udvigna hoya che tyAre loke AhAra grahaNa karatA nathI. ane grahaNa kare te ghaNo ja ocho AhAra grahaNa kare che. e ja pramANe deva paNa mananI udvitAne lIdhe AhAra letA nathI. deve mAnasika IcchA mAtrathI ja rema AhAra le che, kavalAhAra letAM nathI. eTale ahIM ema samajavuM ke te deva manathI tathavidha putalepAdana rUpa deva saMbaMdhI divya AhAra leto nathI. eTale ke mAnasika AhAra paNa grahaNa 42ta nathI. (ahe NaM AhArei) athavA kSudhAvehanIya bhane eion samaya sudhA sahana karavAne asamartha hovAthI te lajajA vagere utpanna thayA pachI paNa alpa AhAra grahaNa kare che-manathI tathAvidha pudgalene bahuja ceDA pramANamAM a5 42 cha. (AhArijjamANe AhArie pariNAmijjamANe pariNAmie) tavAta te AhAra levAI cukyo tathA pariNamanane prApta thatA te AhAra pariNamI gayo, evuM kahI zakAya che kAraNake kiyAkALa eTale ke prAraMbhakALa ane niSThA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre niSThAkAlayorabhedAdAhArakAlasyAlpatA kathitA svalpamAhAraM gRhNAtItyarthaH / pariNAmijjamANe pariNAmie ' pariNamyamAnaM pariNatam, 'pahINe ya Aue bhavai ' mahINaM cAyukaM bhavati, devAyuSkaM ca tadA vinaSTaM bhavati, ' jattha uvavajjai ' yatro - papadyate, devazarIraM parityajana yAdRzayonivizeSe samutpatsyamAnatvam, taM AuyaM par3isaMvedei' tadAyuSkaM - anirdiSTAyuSkaM pratisaMvedayati tatsthalasyAyuSkakarmaNo'nubhava karotItyarthaH atha gantavyasthAnAyuSkasya nirdezaM karoti - ' taM jahA' tadyathA - ' tirikkhajoNiyAuyaM vA ' tiryagyonikAyuSkaM vA 'maNussA uyaM vA' manuSyAyuSkaM vA, tiryagAdi yonau devAnAM samutpattirbhavati na tu kadAcidapi devA devaloke narake vA gacchatIti devanArakayoH pratiSedhaH kRto bhavati iti 134 , arthAt prAraMbhakAla aura niSThAkAla arthAt samAptikAla ina donoM meM yahAM abheda kA upacAra kiyA gayA hai / isase AhAra meM alpatA kahI gaI hai, ataH isase yaha jJAta hotA hai ki vaha svalpamAtrA meM AhAra letA hai / (pahINe ya Aue bhavai ) isa taraha usakA AyuSka -devAyuSka samApta ho jAtA hai / ( jattha uvavajjai taM AuyaM paDisaMvedeha ) so deva zarIra ko chor3akara Age jisa yonivizeSa meM ise utpanna honA hai vahAM ke AyuSka kA yaha anubhava karatA hai so he bhadanta ! vaha kisa kA AyuSya jAnanA cAhiye - (tirikkhajoNiyAuyaM vA, maNussAuyaM vA) tiryacayonika kA ? ki manuSya kA yahA~ jo aisA prazna AyuSya saMbaMdha ko lekara kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki devoM kI utpatti marane ke bAda yA to manuSyagati meM hotI hai yA tiyaMcagati meM hotI hai, anya gatiyoM meM nahIM, kyoM ki deva cyuta hokara devaloka meM athavA naraka meM kALa eTale ke samAptikALa e bannemAM ahIM abhedane upacAra karAyo che. tenA vaDe AhAramAM alpatA kahevAmAM AvI che. tethI e vAta jANI zakAya che ke te svalpamAtrAmAM gheADA pramANamAM ja AhAra grahaNa kare che. (pahINe ya Aue bhavai) tyAramAha chevaTe tenuM AyuSya (devAyuSya ) samApta thardha laya che. (jattha uvavajjai taM AuyaM paDisaMvedei) te pachI devanuM zarIra chADIne je cenivizeSamAM tene utpanna thavAnuM hoya che, te nivizeSanA AyuSyanA te anubhava kare che. te huM bhagavan ! te kenuM AyuSya samajavuM ? (tirikkha joNiyAuyaM vA, maNussA uyaM vA ) tiyathayoninuM he manuSyayoninu te AyuSya samajavuM? ahIM AyuSyanA viSayamAM A prakAranA prazna pUchavAnuM kAraNa e che ke devatA marIne eTale ke cyavIne manuSyagatimAM athavA tiya cagatimAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriAkA TIkA za0 1 u07 sU0 3 cyavanasUtranirUpaNam 135 kiM satyamiti prshnH| bhagavAnAha-hatA' ityAdi / 'hatA goyamA' haMta he gautama ! haMteti svIkAre ' deveNaM mahiDie jAva maNussAuyaM vA ' devaH khalu mahaddhiko yAvat manuSyAyuSkaM vA, atra yAvatpadena praznoktaH sarvo'pi pAThaH sNgraahyH| mahaddhikatvAdiguNa viziSTo devaH paribhogena devaloke svakIyAyuSkaM karma parisamApya devalokAnnigacchan prApsyamAnatiryagyonikAdyAyuSaH pratisaMvedanaM karotIti bhAvaH // mU0 3 // . garbhazAstramutpatyadhikArAd garbhamUtramAha-'jIve NaM' ityAdi / mUlam-jIve NaM bhaMte ! gabbhaM vakkamamANe kiM saiMdie vakkamai, ANidie vakkamai, goyamA ! siya saiMdie vakamai, siya aNidie vakkamai, se keNa?NaM bhaMte ! goyamA ! davidiyAiM paDucca aNidie vakkamai, bhAviMdiyAiM paDucca saiMdie vakkamai, se teNaTreNaM0 / jIve NaM bhaMte ! gabbhaM vakamamANe kiM sasarIrI vakamai, asarIrI vakamai, goyamA ! siya sarIrI vakamai, siya asarIrI vakkamai, se janma kabhI bhI nahIM letA hai aisA siddhAnta hai / ataH yahAM aisA prazna deva nAraka saMbaMdhI AyuSya ko niSiddha kara kiyA gayA hai| (haMtA goyamA! deveNaM mahiDrie jAva maNussAuyaM vA ) , hA gautama ! mahardikatvAdiguNa viziSTa deva apanI Ayu kI parisamApti hone para vahAM se cyava karaarthAt devaloka se nikalakara, tiryagyonika Adi jIvoM kI Ayu kA anubhava karatA hai ! yahAM yAvat pada se praznasUtrokta saba pATha grahaNa kara lenA cAhiye // suu03|| ja utpanna thAya che. devalokamAMthI cyavane deva devalokamAM ke narakagatimAM kadi paNa utpanna thatA nathI, e siddhAMta che. tethI ahIM praznamAM devAyu ane narakAyune ullekha thaye nathI. uttara-(haMtA goyamA ! deveNaM mahiDDhie jAva maNussAuyaM vA) gItama! mahaddhikapaNuM vagere guNasaMpanna deva pitAnuM AyuSya pUruM thatAM tyAMthI cavInedevakamAMthI nIkaLIne tiryanika jIvonA athavA manuSyagatinA jIvonA maayussyne| manunaya 42 cha. mI "jAva" (yAvat) 54thI praznasUtrota tamAma 48 aDara 423na . ||suu. 3 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 bhagavatIsUtre keNa?NaM? goyamA ! orAliya veuvviya AhArayAiM paDDacca asarIrI vakamai, teyA kammAiM paDucca sasarIrI vakamai se teNaTeNaM goyamA0 ! jIve NaM bhaMte ! gabhaM vakamamANe tappaDhamayAe kiM AhAraM AhArei, goyamA ! mAuoyaM piusukkaM taM tadubhayaM saMsirlDa kalusaM kivisaM tappaDhamayAe AhAraM AhArei / jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe kiM AhAraM AhArei, goyamA ! jaM se mAyAnANapihAo rasavigaIo AhAraM AhArei, tadekadeseNaM oyaM AhArei / jIvasta NaM bhaMte ! gabbhagayassa samANassa asthi uccArei vA, pAsavaNei vA, khelei vA, siMghANei vA vaMtei vA pittei vaa?| goyamA! No iNaTe samaDhe, se keNaTeNaM bhaMte !0 goyamA! jIve NaM gabhagae samANe jaM AhArei taM ciNAi taM soIdiyattAe jAva phAsiMdiyattAe ahi-advimiMja-kesa-maMsuromanahattAe, se teNaTeNaM0 / jIve NaM bhaMte ! gabbhagae samANe pabhU muheNaM kAvaliyaM AhAraM AhArittae, goyamA! No iNaDhe samaTe se keNaTeNaM, goyamA !jIve NaM gabbhagae samANe savvaoAhArei savvao pariNAmei savvao ussasai savao nissasai abhikkhaNaMAhArei,abhikkhaNaM pariNAmei,abhikkhaNaM ussasai, abhikkhaNaM nissasai,Ahacca AhArei, Ahacca pariNAmei, Ahacca ussasai, Ahacca nIsasai / mAu jIvarasaharaNI puttajIvarasaharaNI, mAujavipaDibaddhA puttajIvaphuDA tamhA AhArei, tamhA pariNAmei, avarA viyaNaM zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamecandrikA TIkA za.1 u 7 sU04 garbhasvarUpanirUpaNam 137 puttajIvapaDibaddhA mAujIvaphuDA tamhA ciNAi, tamhA uvaciNAi, se teNaTeNaM jAva no pabhUmuhaNaM kAvaliyaM AhAraM Aharittae / kai NaM bhaMte mAiyaMgA pannattA, goyamA ! tao mAiyaMgA pannattA, taM jahA-mase, soNie, mtthuluNge|ki NaM bhaMte ! piiyaMgA pannattA, goyamA tao piiyaMgA pannattA, taM jahA-aTTI, ahimijA, kesamaMsuromanahe / ammApiie NaM bhaMte ! sarIrae kevaiyaM kAlaM saMciTThai ? goyamA ! jAvaiyaM se kAlaM bhavadhAraNijje sarIrae avvAvanne bhavai evaiyaM kAlaM saMciTTai,ahe NaM samae samae vokkasijjamANe vokkasijjamANe caramakAlasamayAMsa vocchinne bhavai // sU04 // ___ chAyA-jIvo bhadaMta ! garbha vyutkrAman ki sendriyo vyutkrAmati anindriyo vyutkrAmati, gautama ! syAtsendriyo vyutkrAmati syAt anindriyo vyutkrAmati,tatkenArthena? gautama! dravyendriyANi pratItyAnindriyo vyutkrAmati bhAvendriyANi pratItya sendriyo vyutkrAmati, tattenArthena / jIvo bhadanta ! garbha vyutkrAman kiM sazarIrI vyutkrAmati, azarIrI vyutkrAmati?, gautama ! syAt sazarIrI vyutkrAmati, syAdazarIrI vyutkrAmati, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate, gautama ! audArika vaikriyAhArakANi pratItyAzarIrI vyutkrAmati, taijasakAmaNe pratItya sazarIrI vyutkrAmati tattenArthena gautama / jIvo bhadanta ! garbha vyutkrAman tatprathamatayA kamAhAramAharayati ? gautama ! mAtrojaH pitRzukram tat tadubhayasaMzliSTaM kaluSaM kilviSaM tatprathamatayA''hAramAharati / jIvo bhadanta ! garbhagataH san kmaahaarmaahrti?| gautama ! yattasya mAtA nAnAvidhA rasavikRtIrAhAramAharati, tadekadezena oja Aharati, jIvasya khalu bhadanta ! garbhagatasya sato'sti uccAra iti vA prasravaNamiti vA khela iti vA ziMghAnakamiti vA vAntamiti vA pittamiti vA?, nAyamarthaH samarthaH, tatkenArthana0 gautama ! jIvo garbhagataH san yadAharati taccinoti tat zrotrendriyatayA yAvat sparzendriyatayA asthyasthimajjAkezazmazruromanakhatayA, tattenArthena0 jIvo bhadanta ! garbhagataH san prabhurmukhena kAvalikamAhAramAhatum ?, gautama ! nAyamarthaH samarthaH, tatkenArthena ? gautama ! jIvo garbhagataH san bha0 18 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Be bhagavatI sUtre sarvata Aharati sarvataH pariNamayati sarvata ucchvasati sarvato niHzvasati abhIkSNamAiratyabhIkSNaM pariNamayatyabhIkSNamucchravasatyabhIkSNaM niHzvasati, AhatyAharati Ahatya pariNamayati Ahatyocchvasati Ahatya niHzvasati, mAtRjIvarasaharaNI putra jIvarasaraNI mAtRjIvapratibaddhA putrajIvaspRSTA tasmAdAharati tasmAtpariNamayati, aparApi ca putrajIva prativaddhAmAtRjIkspRSTA tasmAccinoti tasmAdupacinoti tattenArthena yAvat no prabhurmukhena kAvalikamAhAramAhartum, kati khalu bhadanta ! mAtra - GgAni prajJatAni ? gautama ! triNi mAtraGgAni prajJaptAni tadyathA - mAMsaM zoNitaM mstulunggm| kati khalu bhadanta / pitraGgAni prajJaptAni, gautama ! trINi pitraGgAni majJatAni tadyathA - asthi, asthimajjA, kezazmazruromanaravAH, amvApaitRkaM khalu bhadaMta ! zarIraM kirtkAla saMtiSThate, gautama ! yAvantaM kAlaM tasya bhavadhAraNIyaM zarIramavyApannaM bhavati etAvantaM kAlaM saMtiSThate, atha khalu samaye samaye vyapakRSyamANaM vyapakRSyamANaM caramakAlasamaye vyucchinnaM bhavati // sU0 4 // , TIkA - ' jIve NaM bhate ' jIvaH khalu bhadanta ! ' gabbhaM kkamamANe ' garbha vyutkrAman, garbhe ' kiM saIdie vakkamai arNidie vakama samutpadyamAnaityarthaH, fi sendriyo vyutkrAmati anindriyo vyutkrAmati, sendriyaH = indriyaviziSTaH, anidriya | = indriyarahitaH, garbhAvasthAyAM jIvasyendriyANi bhavanti na veti praznAzayaH / garbhazAstra utpati kA adhikAra hone se hI sUtrakAra aba garbhasUtra ko kahate haiM- 'jIve NaM bhaMte!' ityAdi / TIkArtha - ( jIve NaM bhaMte ! garbha vakamamANe kiM saIdie vakkamadda, arNidie vakkama) he bhadanta ! garbhameM utpanna hote samaya jIva kyA indriya sahita utpanna hotA hai ? ki binA indriya ke utpanna hotA hai ? tAtparya isa prazna kA yaha hai ke garbhAvasthA meM jIva kI indriyAM hotI haiM ki nahIM garbhazAstra-- utpattinA adhikAra cAlatA hAvAthI have sUtrakAra gabhasUtranuM kathana kare che- " jIve NaM bhaMte ! gabbhaM vakkamamANe " ityAdi / artha - "jIve NaM bhaMte! garbha vakkamamANe ki saIdie vakkamai, aNi die vakamai ?" De bhagavan! garRmAM utpanna thatI vakhate zuM jIva indriyA sahita utpanna thAya che? ke indricA vinA utpanna thAya che? A praznanA bhAvArtha evA che ke garbhamAM utpanna thatI vakhate jIvane indriyA hAya che ke nathI hAtI ? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATokA za01 u07 sU04 garbhasvarUpanirUpaNam 139 bhagavAnAha--'goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya saiMdie vakamai siya aNidie vakkamai' syAt sendriyo vyutkrAmati syAdanindriyo vyutkrAmati ubhAvapi pakSau bhavataH kadAcit indriyaviziSTopi garbhe samutpanno bhavati jIna kadAcidindriyarAhityenApyutpadyate garbhe jIvaH / ' se keNaDhaNaM' talkenArthena hebhadanta ! tatkena kAraNena evamucyate, yadindriyaviziSTopyutpadyate indriyarahitopyutpadyate ? iti bhAvaH, bhagavAnAha-goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'drabidiyAI dravyendriyANi nivRtyupakaraNalakSaNAni pahucca' pratItya-dravyendriyApekSayetyarthaH 'aNidie vakkamai ' anindriyo vyutkrAmati samutpadyate, dravyendriyANi indriyaparyAptau satyAmeva bhaviSyantItyato sarbhe samAgacchan anindriya eva jIva utpadyate tadAnIM dravyendriyasyAbhAvAt 'bhAbiMdiyAI' bhAvendriyANi labdhyupayogalakSaNAni 'paDucca' pratItya AsAye carthaH, 'saiMdie vakamaha' hotI haiM ? isa kA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki (goyamA ! siya saidie vakkamai, siya arNidie vakkamai ) he gautama ! jIva indriya sahita bhI utpanna hotA hai aura indriya vinA kA bhI hotA hai / isa taraha donoM pakSa mAnya hue haiN| kisI apekSA se indriyaviziSTa bhI utpanna hotA hai aura kisI apekSA se indriya vinA kA bhI utpanna hotA hai / (se keNaTeNaM) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki indriya sahita bhI jIva garbha meM utpanna hotA hai aura indriya vinA kA bhI jIva garbha meM utpanna hotA hai (goyamA! dabidiyAiM paDDucca, aNidie vakkamai, bhAbiMdiyAiM paDucca saiMdie vakkamai se teNa?Na0) he gautama ! dravyendriyoM ke apekSA karake jIva garbha meM vinA indriyoM kA utpanna hotA hai aura bhAvaindriyoM kI apekSA karake jIva garbha meM ____utta2-" goyamA! siya saiMdie vakkamai, siya aNi die vakkamai" hai gautama! jIva garbhamAM indriya sahita paNa utpanna thAya che ane indriya vinA paNa utpanna thAya che. A rIte bane pakSane svIkAra karyo che. prazna-' se keNadveNaM dhyAha" u lagavan ! mA5 // 2Ne me 4 che ke jIva garbhamAM Indriyasahita paNa utpanna thAya che ane indriya vinA paNa utpanna thAya che? uttara-" goyamA! davidiyAiM paDucca, aNidie vakamai, bhAvi diyAI paDucca saiMdie vakkamai se teNadveNaM' he gautama! dravyendriyAnI apekSA 71 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 bhagavatIsUtre sendriyo vyutkrAmati, bhAvendriyANi upayogAtmakAni, tAni tu jIvasya sarvAvasthAyAmeva bhavanti upayogasya jIvena saha tAdAtmyAditi tadabhiprAyeNa garbhe'pi indriyoM sahita utpanna hotA hai / isa kAraNa maiM aisA kahatA hU~ ki jIva garbha meM kisI apekSA se-indriya sahita utpanna hotA hai aura kisI apekSA se indriya vinA bhI utpanna hotA hai| nivRtti aura upakaraNa ke bheda se dravyendriyAM do prakAra kI hotI haiM / dravyendriya kI racanA jIva ke paryAptAvasthA meM hotI hai, aparyAptAvasthA meM nhiiN| ataH garbha meM utpanna hone vAlA jIva jabataka vigraha gati meM rahatA hai tabataka usake indriyaparyApti na honeke kAraNa vaha anindriya-vinA indriyakA-rahatA hai tathA garbha meM upajate samaya bhI vaha jIva usI samaya indriyavAlA nahIM hotA hai, kyoM ki jabataka indriyoM kI racanA usakI pUrNa nahIM ho jAtI tabataka usakI indriyaparyApti pUrNa huI nahIM kahalAtI hai, ataH indriyaparyApti kI pUrNatA hone para hI dravyendriyoM kI pUrNatA hotI hai| garbha meM utpanna hote samaya jIva ke indriyaparyApti pUrNa nahIM hotI hai, isa apekSA se vaha vinA indriya kA utpanna hotA hai, aisA kahA gayA hai, kyoM ki usa samaya usake dravyendriya kA abhAva hai / labdhi aura upayoga, ye bhAva indriyAM haiM, inakI apekSA se jIva garbha meM indriyasahita utpanna hotA hai aisA kahA hai, kyoM ki bhAvendriyAM jIva ke sarvakAla meM rahatI haiN| garbhamAM Indriya vinA utpanna thAya che ane bhAvendriyanI apekSAe jIva garbhamAM Indriya sahita utpanna thAya che. te kAraNe huM evuM kahuM chuM ke garbhamAM jIva keI apekSAe indriya sahita utpanna thAya che ane keI apekSAe indriya 2hita utpanna thAya che. nivRtti ane upakaraNa indriyanA bhedathI dravyendriyo be prakAranI hoya che. dravyendriyanI racanA jIvana paryAptAvasthAmAM thAya che, aparyApAvasthAmAM thatI nathI tethI garbhamAM utpanna thanAre jIva jyAM sudhI vATe vahete rahe che tyAMsudhI tene Indriya paryApti na hovAne kAraNe te anindriya-indri vinAne rahe che. vaLI garbhamAM upajatI vakhate ja te jIva IndriyavALa hoto nathI. kAraNake jyAMsudhI tenI indriyanI racanA thatI nathI tyAMsudhI tenI indriya paryApti kahI zakAtI nathI. tethI indriya paryAptinI pUrNatA thAya tyAre ja dravyendriyanI pUrNatA thAya che. garbhamAM utpanna thatI vakhate jIvane Indriya paryApti hotI nathI, e rIte vicAra karatAM "te indriya vinA utpanna thAya che" evuM kahyuM che, kAraNake te samaye tenAmAM dravyendriyane abhAva hoya che. labdhi ane upayoga e be bhAvaIndriya che. temanI apekSAe evuM kahevAyuM che ke jIva garbhamAM Indriyo sahita utpanna thAya che. kAraNake bhAvendriye jIvamAM sarvakALe rahe che. zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 4 garbhasvarUpanirUpaNam 141 jIvaH sendriya eva utpadyate iti bhaavaarthH| ' se teNaTeNaM0' tattenArthena gautama ? evamucyate kadAcit sendriya utpadyate kadAcidanindriya utpadyate, dravyendriyApekSayA anindriyaH bhAvendriyApekSayAtu sendriyaH garbhagatasya jIvasyendriyavaiziSTayAvaiziSTayaM pratipAdya zarIravaiziSTayaM pratipAdayitamAha-'jIve NaM bhaMte ' ityAdi, 'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabbhaM vakkamamANe ' garbha vyutkrAman garne utpadyamAnaH kiM sasarIrI vakkamai asarIrIvakkamai ' kiM sazarIrI vyutkrAmati, azarIrI vyutkrAmati, garbha samutpadyamAno jIvaH kiM zarIraviziSTo bhavati zarIrarahito upayoga bhAvendriyoM meM hai, ataH upayogAtmaka bhAvendriyoM ke jIva kI sarvAvasthAoM meM hI hone ke kAraNa jIva kisI bhI samaya kisI bhI avasthA meM indriyoM se rahita nahIM hotA hai / jIva kA aura upayoga kA tAdAtmya saMbaMdha kahA gayA hai, ataH isa abhiprAya se garbha meM bhI jIva indriyasahita bhI utpanna hotA hai| (se teNaTeNaM0 ) isa kAraNa he gautama ! maiM aisA kahatA hUM ki jIva kisI apekSA indriyasahita utpanna hotA hai aura kisI apekSA indriyarahita utpanna hotA hai| isa taraha garbhagata jIva ke indriyasahitapanA aura indriyarahitapanA pratipAdana karake aba sUtrakAra usake zarIrasahitatA aura zarIrarahitatA kA pratipAdana karane ke liye praznottarapUrvaka sUtra kahate haiM (jIve NaM bhaMte ! gambhaM vakkamamANe kiM sasarIrI vakkamai, asarIrI vakkamai ?) he bhadanta garbha meM utpanna hote samaya jIva zarIrasahita utpanna hotA hai, ki vinA zarIra ke utpanna hotA hai ? yadi kahA jAve ki zarIrasahita upayoga e bhAvendriya che. tethI upagAtmaka bhAvendrinuM astitva jIvanI sarva avasthAmAM hovAne kAraNe jIva keIpaNa samaye kaIpaNu avasthAmAM bhAva indriyothI rahita hete nathI. jIvane tathA upayogane tAdAmya saMbaMdha kahyo che, tethI A rIte garbhamAM paNa jIva Indriya sahita ja utpanna thAya che mema 4ii zAya. "se teNadveNaM tyAha" gautama ! te 20 me 4 chuM ke keI apekSAe garbhamAMne jIva Indriya sahita utpanna thAya che ane kaI apekSAe Indriya rahita utpanna thAya che. - A rIte garbhagata jIvanI indriyayuktatA ane indriyarahitatAnuM pratipAdana karIne have sUtrakAra tenA zarIranI yuktatA ane zarIrarahitatAnuM prati. pAhana 421 // bhATe praznottarapUrva sUtra 4 -(jIve NaM bhaMte ! gaThabhaM vakkamamANe kiM sasarIrI bakkamai, asarIrI vakkamai ? ) 3 bhagavan ! mApana thatI vakhate jIva zarIra sahita utpanna thAya che ke zarIrarahita utpanna thAya che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhagavatIsUtre vA bhavati / nanu sazarIripakSe zarIrakAraNasya mAtRpitRzoNitAderabhAvAt kathaMsazarIratvaM saMbhavati ? azarIripakSe zarIrAbhAve kathamutpattiH ? nahi azarIssya jIvasya kvacidapyutpattirdRSTA saMbhavati vA, tathA sati muktasyApi kadAcidutpaciH syAditi cedAha - apekSAbhedAt zarIrAzarIrasaMbhavAdityAzayenottarayati bhagavAn -' goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama / 'siya sasarIrI vakkamai' syAt sazarIrI vyutkrAmati, 'siya asarIrI vakamar3a ' syAt azarIrI vyutkrAmati, gautamaH pRcchati - ' se keNaTuNaM tat kenArthena, - kena kAraNena evamucyate ? | bhagavAnAha - ' goyamA ! ' he gautama ! ' orAliya- veucciya - AhArayAI paDucca ' " utpanna hotA hai - to aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoM ki usa samaya zarIra ke kAraNabhUta mAtApitA saMbaMdhI zukazoNita Adi kA abhAva rahatA hai| yadi kahA jAve ki azarIrI utpanna hotA hai, to aisA kahanA bhI ThIka nahIM banatA, kAraNa ki binA zarIra ke siddhoM kI taraha jIva kI utpatti hI nahIM ho sakatI hai ? so aisI AzaMkA ThIka nahIM, kAraNa - apekSAbheda se zarIrasahitapanA aura zarIrarahitapanA mAnA gayA hai aura isI Azaya se bhagavAn ne isakA uttara yoM diyA hai(goyamA ! siya sasarIrI vakkamai, siya asarIrI vakkamai ) he gautama! jIva garbha meM kisI apekSA se sazarIrI bhI utpanna hotA hai aura kisI apekSA se vinA zarIra ke bhI utpanna hotA hai / ( se keNadveNaM ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki jIva garbha meM zarIrasahita bhI utpanna hotA hai aura zarIrarahita bhI utpanna hotA hai ? jo ema kehevAmAM Ave ke zarIrasahita utpanna thAya che-tA te kathana kharA. khara nathI kAraNa ke te samaye zarIranA kAraNabhUta mAtApitAnA zukra zANita vagerenA abhAva hAya che-jo ema kahevAmAM Ave ke tee azarIrI utpanna thAya che-tA te vAta paNa ceAgya lAgatI nathI, kAraNa ke zarIra vinA siddhonA AtmAonI jema jIvanI utpattija thaI zakatI nathI. uparAkta zakA asthAne ayukta che. kAraNa ke bhinna bhinna dRSTie vicAra karIne zarIrayuktatA ane zarIrarahitatA mAnavAmA AvI che. ane eja AzayathI bhagavAne tene A pramANe svAya yAgyeo che-( goyamA ! siya sasarIrI vakkamai, siya asarIrI vakkamai ) De gautama ! koi apekSAe jIva garbhamAM zarIrahita paNa utpanna thAya che ane phAI apekSAe azarIrI (zarIrarahita ) paNa utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 7 sU0 4 garbhasvarUpanirUpaNam 143 audArikavaikriyAhArakANi zarIratritayAni pratItyasamAzritya 'asarIrI vakamai' azarIrI vyutkrAmati, audArikAdizarIratritayApekSayA audArikAdizarIratrayaM vihAya jIvo garbhe samutpadyamAna azarIrI samutpadyate iti, 'teyAkammAI-paDucca' taijasakAmaNe zarIre pratItyasamAzritya 'sasarIrI vakkamai / sazarIrI vyutkramati, taijasakAmaNazarIradvayApekSayA jIvaH sazarIrI samutpadyate iti bhAvaH / ' se teNaTeNaM goyamA0' tattenArthena gautama ! evamucyate, syAt kadAcit azarIrI kadAcitsazarIrI garne vyutkrAmati, ayamAzayaH taijasakArmaNazarIradvayasaMbandhasya (goyamA ! orAliya-veuvviya-AhArayAiM paDucca asarIrI vakkamaha) he gautama ! jIva ko jo " azarIrI utpanna hotA hai " aisA kahA hai usakA kAraNa yaha hai ki usa samaya usa ke audArika vaikriya aura AhAraka ina tIna zarIroM meM se eka bhI zarIra nahIM hotA hai / isa apekSA vinA zarIrake hI jIva utpanna hotA hai / (teyA-kammAiM paDucca sasarIrI bakkamai ) taijasa aura kArmaNa ina do zarIroM kI apekSA jaba kI jAtI hai taba vaha zarIrasahiMta hI garbha meM utpanna hotA hai, aisA kahA jAtA hai| (se teNaTeNaM0 ) isa kAraNa he gautama! maiM aisA kahatA hUM ki jIva garbha meM zarIrarahita aura zarIrasahita bhI utpanna hotA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki-"sarvasya" sUtra ke anusAra taijasa aura kArmaNa ye do zarIra samasta saMsArI jIvoM ke hote haiM, isaliye garbha meM utpatti hone ke samaya meM bhI inakA sadbhAva rahatA hai ataH isa apekSA se jIva garbha meM zarIrasahita bhI utpanna hotA hai-aisA kathana bana jAtA hai| tathA ___ -se keNaTeNaM04tyAhi mAna ! 2mA 5 2 // 42 me 4aa ch| 4 garbhamAM zarIrasakti paNa utpanna thAya che ane zarIra rahita paNa utpanna thAya che? uttara--(goyamA ! orAliya, veuvviya, AhArayAI', paDucca asarIrI vakkamai) 3 gautm| " 04 mazarI utpanna thAya cha," mere yuM che tenuM kAraNa e che ke te samaye tene audArika vaikiya ane AhAraka, e traNa zarIramAMnuM eka paNa zarIra hotuM nathI. e daSTibinduthI utpanna thatI vakhate 71 mazarI DAya che, teyAkammAI paDucca sasarIrI vakkamai) tathA taijasa ane kArmANa, e be zariranI apekSAe ema kahI zakAya ke jIva zarIrasahita 4 sabhA utpanna thAya che. se teNaTeNaM. tyAhi gautama ! te kAraNe huM evuM kahuM chuM ke jIva garbhamAM zarIrarahita paNa utpanna thAya che ane zarIrasahita 5 tpanna thAya che. tAtparya se cha:-" sarvasya " se sUtrAnusAra taijasa ane kAmaNa. e be zarIra tamAma saMsArI jIvone hoya che. tethI garbhamAM jIvanI utpatti thatI vakhate paNa temane sadbhAva hoya che, e dRSTie zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 bhagavatIsUtre sarvadaiva bhAvAt garbhotpattisamayepi jIvaH zarIravAneveti tAdRzazarIradvayApekSayA sazarIrI samutpadyate iti kathyate, evamaudArikavaikriyAhAraka-zarIratrayApekSayA azarIrIti kathyate utpatteH pUrvametAdRzazarIratrayasaMbandhasyAbhAvAditi / pUrva zarIrendriyaviSayakaM varNanaM kRtaM sAmprataM zarIrendriyavattve AhArasyAvazyakatA bhavedityAhArasUtramAha-'jIve Ne bhaMte ' ityAdi / 'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabbha vakkamamANe garbha vyutkrAman garne samutpadyamAna ityarthaH, tappaDhamayAe' tatpathamatayA 'kiM AhAraM AhArei' kamAhAramAharati ' tappaDhamayAe' ti, tasya garbhAgamanasya prathamateti tatpathamatA, tayA prathamatayA garbhe utpadyamAna evetyarthaH, kamAhAramAharati-garbhe utpattyanantaraM kIdRzamAhAraM prathamata AharatIti praznAzayaH / bhagavAnAi-'goyame'tyAdi / ' goyamA' he gautama ! 'mAuoyaM' mAtrojaH, ojaH audArika, vaikriyaka, aura AhAraka ina tIna zarIroM kI apekSA jaba kI jAtI hai-taba garbha meM utpanna hote samaya ina tIna zarIroM meM se jIva ke koI bhI zarIra nahIM hotA hai isa taraha garbha meM utpanna hote samaya jIva ke inameM se koI bhI zarIra na hone ke kAraNa "vaha azarIrI garbha meM utpanna hotA hai" yaha kathana bhI bana jAtA hai / ____ pahile sUtrakAra ne indriya aura zarIra kA varNana sUtroM dvArA kara hI diyA hai| aba ve AhAra kA varNana karane ke nimitta AhArasUtra kA kathana karate haiM kyoM ki indriya aura zarIra se yuktatA hone para jIva ko AhAra kI AvazyakatA hotI hai (jIve NaM bhaMte ! gambhaM vakkamamANe tappaDhamayAe kiM AhAraM AhArei ) he bhadanta ! jIva jaba garbha meM utpanna hotA hai taba vaha sarvaprathama kyA khAtA hai ? arthAt kaisA AhAra letA hai ? ( goyamA ! mAuoyaM piusukkaM taM tadubhayasaMsiDeM kalusaM, vicAratA "jIva garbhamAM zarIra sahita utpanna thAya che" e kathana barAbara che. tathA garbhamAM utpanna thatI vakhate jIvane audArika, vaikayika, ane AhAraka traNa e zarIramAMnuM kaI paNa zarIra hetuM nathI. e dRSTie vicAra karatAM " 01 galabhA mazarIza tpanna thAya cha" 22 OMthana 59 yogya cha," pahelAM sUtrakAra Indriya ane zarIranuM varNana sUtre vaDe karI dIdhuM ja che. have AhAranuM varNana karavAne mATe teo AhAra sUtranuM kathana kare che, kAraNa ke indriye ane zarIrathI yukta evA jIvane AhAranI AvazyakatA rahe che(jiive NaM bhaMte ! gabbha vakkamamANe tappaDhamayAe ki AhAra AhArei ?) - vana ! jyAre jIva garbhamAM utpanna thAya che, tyAre te sauthI pahelAM zuM khAya che? eTale ke kevo AhAra le che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u07 sU0 4 garbhasvarUpanirUpaNam 145 Artavam zoNitamityarthaH, 'piusukka' pitRzukra, pitRvIryamAharatIti smbndhH| '' iti AhAram , kIdRzamityAha- tadubhayasaMsiha ' 'tadubhayasaMzliSTaM, tadubhayenamAtrojaHpitRzukrarUpeNa saMzliSTa saMmilitam , ata eva kaluSam atighRNitam AhAram kivisaM' kilviSam apavitram , etAdRzam AhAraM 'tappaDhamayAe' tatpamatayA sarvataH prathamam 'AhArei' Aharati, garbhe utpadyamAnasya AhAraM nirUpya sampati garbhagataH san jIvaH kIdRzamAhAramAharatIti nirUpayati-'jIve NaM bhaMte' ityAdi / 'jIveNaM bhaMte' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabbhagae samANe' garbhagataH san ' kiM AhAraM AhArei ' kamAhAramAharati, bhagavAnAha-'goyame '-tyaadi| 'goyamA' he gautama ! 'jaM se mAyA' yAstasya mAtA, yA iti yadrapAH, 'NANA vihAo' nAnAvidhA-anekaprakArakAH, ' rasavigaIo' rasavikRtIH-rasarUpAvikRtI: dugdhadadhyAdirUpAH 'AhAraM AhAreI' AhAramAharati, AhAratayA gRhNAti, 'tadegadeseNaM oyaM AhArei' tadekadezena oja Aharati, tadekadezena tAsAM kibbisaM tAmaDhamayAe AhAraM AhArei) he gautama ! jIva jaba mAtA ke garbha meM utpanna hotA hai taba vaha saba se prathama mAtA kA oja-ArtavaarthAt zoNita aura pitA kA zukra ina donoM se mizrita jo AhAra hotA hai use grahaNa karata hai| yaha AhAra atighRNita hotA hai / tathA apavitra hotA hai, kyoM ki yaha mAtA ke zoNita aura pitA ke vIrya se mizritarUpa hotA hai / (jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe kiM AhAraM AhA. rei ) he bhadanta ! jIva jaba taka mAtA ke garbha meM rahatA hai tabataka vaha kyA AhAra karatA hai ? (goyamA ! jaM se mAyA NANAvihAo rasavigaIo AhAraM AhArei, tadegadeseNaM oyaM AhArei ) he gautama ! jo usakI mAtA dUdha, dahIM AdirUpa nAnA prakAra kI vikRtiyoM kA AhAra karatI hai usa AhAra ke ekadeza se arthAt upabhukta una rasa vikRtiyoM ke ekAMza se niSpanna jo oja hai-sAra hai-usakA vaha AhAra grahaNa uttara- (goyamA! mAuoyaM piusukkaM taM tadubha yasaMsiThTha kalusaM, kibbisaM tappaDhamayAe AhAra AhArei ) gautama ! nyAre 71 bhAtAnalamA utpanna thAya che tyAre mAtAnuM eja (Artava, zeNita) ane pitAnuM zuka, e banethI mizrita je AhAra hoya che te khAya che. mAtAnA zoNita ane pitAnA zakathI mizrita hovAne kAraNe te AhAra ghaNita (mela) ane apavitra hoya che. (jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe kiM AhAra AhArei ?) 8 lagavan ! 01 bhAtAnA mamA 29 tyA sudhA yA dhye! pAhA2 se che ? (goyamA ! jaM se mAyA NANAvihAo rasavigaIA AhAra AhArei, tadegadeseNaM oya AhAreha) he gautama ! tenI mAtA dUdha, dahIM vagere rUpa vividha prakAranI vikRti vALA bha0 19 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 bhagavatIsUtre vikRtInAmekadeza iti ekAMzaH tena niSpannaM ojaH-sAramAharati-gRhNAtIti bhAvaH / 'jIvassa gaMbhaMte ' jIvasya khalu bhadanta ! 'gabhagayassa samANassa' garbhagatasya sataH 'asthi-uccAre i vA' asti uccAra iti vA, uccAraHpurISam 'pAsavaNe i vA ' prasravaNamiti vA, prasravaNaM-mUtram 'kheleivA' khela iti vA, khela:- leSmA, 'siMghANe i vA' siMghAnaka miti vA, siMghAnaka-nAsikAmalaM, 'vaMte i vA vAntamiti vA, vAntaM-vamanam , 'pitte i vA pittamiti vA, he bhadanta! garbhagatasya jIvasya mUtrapurISavamanapitta leSmAdikaM bhavati kimiti praznaH bhagavAnAha-No iNahe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH, yat garbhagatasya noccArAdikaM bhavatIti bhAvaH / gautamaH pRcchati-' se keNaTeNaM' tat kenArthena he bhadanta ! kena kAraNena evamucyate yad garbhagatasya jIvasyoccArAdikaM na bhavatIti / bhagavAnAha'goyame 'tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! jIve NaM gabhagae samANe' jIvaH khalu karatA hai / (jIvassa NaM bhaMte ! gabhagayassa samANassa asthi uccArei vA pAsavaNei vA, khelei vA, siMghANei vA, vaMtei vA, pitteha vA ?) he bhadanta ! garbha meM sthita jIva ke mala hotA hai kyA ? mUtra hotA hai kyA? kapha hotA hai kyA ? nAka kA maila hotA hai kyA? vamana hotA hai kyA ? pitta hotA hai kyA ? ( goyamA ! No iNaDhe samaDhe ) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / arthAt garbhagata jIva ke uccAra ( bar3I nIta) mala honA, pAsavaNa ( laghunIta) mala mUtra Adi kA honA yaha saba nahIM hotA hai ( se keNaTeNaM0 ) he bhadanta ) Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki garbhagata jIva ke malamUtra Adi nahIM hote haiM (goyamA ! je AhAra kare che te AhAranA ekadezathI eTale ke khAvAmAM Avela te rasavikRtinA eka aMza vaDe taiyAra thayela je eja (sAra) che, tene te mADAra 42 che. (jIvassa NaM bhaMte ! gabhagayarasa sAmaNassa asthi uccArei vA pAsavaNei vA, khelei vA, siMghANei vA, vaMtei vA, pittei vA ?) bhagavan ! garbhamAM rahelA jIvane zuM jhADe thAya che? pezAba thAya che? kapha thAya che? nAnA sITa DAya cha ? usaTI thAya cha? pitta thAya cha ? (goyamA! No iNaTre samaTre) gautama ! te matha 52 / 12 nathI-meTale , lamA 27 sapane adhyAra ( A31) pAsavANu (pema) vagere 44 54 thatuM nathI. ( se keNaguNaM0 ItyAdi. he bhagavana ! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke garbhagata jIvane aa| peNa pore 4 55] yatA nathI ? ( goyamA ! jIve NaM gabbhagae samANe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 307 sU0 4 garbhasvarUpanirUpaNam 147 garmagataH san 'jaM AhAreha taM ciNAi' yadAharati tat cinoti, 'taM soiMdiyacAe' tat zrotrendriyatayA 'jAva phAsiMdiyattAe ' yAvat sparzanendriyatayA, yAvat padena - cakSurasanadhANendriyANAM parigraho bhavati, 'advi aTThimiMja ke samaMsuromanahatAe ' asthyasthimajjA kezazmazruromanakhatayA tatra - ' aDimiMja ' - ti asthimajjA tayA - asthigatadhAtuvizeSatayA 'kesa' tti, kezatayA 'maMsu' ti zmazrutayA 'roma' ci, romatayA 'naha' tti nakhatayA ca cinotIti sambandhaH, cinoti pariNamayatIti bhAvaH / 'se teNaTTeNaM' tat tenArthena he gautama! evamucyate yad garbhagatasya jIvasya uccArAdikaM na bhavati, AhiyamANAhArasya yadi kopyaMzo'vaziSTo bhavettadA tanniHsaraNAtmakamalAdInAM saMbhAvanA bhavennatvevam AhiyamANAhArasya zrotrendriyAdi rUpeNa pariNatatvAt / 'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! ' gavbhagae samANe ' garbhagataH san 'pabhU muNaM kAvaliyaM AhAraM Aharitae' prabhurmukhena kAvalikamA - jIveNaM gabhagae samANe jaM AhArei, taM ciNAha) he gautama! garbhasthita jIva jo AhAra karatA hai vaha usakA caya karatA hai / ( taM soiMdiyattAe jAva phAsidiyattAe, ahi, aTThimiMja, - kesa, -maMsu - roma, - nahattAe pariNAmeha se teNaM) use vaha zrotrendriya rUpa se yAvat sparzana indriyarUpa se, asthi - haDDIrUpa se, asthimajjA - asthigata dhAtuvizeSarUpa se kezarUpa se, zmazrurUpa se, romarUpa se, nakharUpa se, pariNamAtA hai / isa kAraNa hai gautama ! maiMne aisA kahA hai ki garbhagata jIva uccAra Adika nahIM karatA hai / AhiyamANa AhAra kA yadi koI aMza bAkI bacA rahe to use nikAlane rUpa malAdikoM kI saMbhAvanA ho sakatI hai, parantu aisA to hotA nahIM hai, kyoM ki AhiyamANa AhAra zrotrendriyAdirUpa se pariNata hotA rahatA / (jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe pabhU muheNaM kAvaliyaM AhAraM jaM AhArei, taM ciNAi ) he gautama! garlabhAM rahesa lava ne bhADAra re che, tene! te yaya hure che. (ta soidiyattAe jAva phAsiMdiyattAe aTThi, aTThimiMja, kesa, maMsu, roma, nahattAe se teNaTTenaM0) tene te galanA va zrotendriyathI bane spa zendriya ipe, asthi ( DAuDa) 3pe, asthibhan3ye, zA3ye, zmazru (hADhI) 3pe, marUpe, ane nakharUpe pariNamAve che. te kAraNe, he gautama ! me evuM kahyuM che ke garbhamAM rahela jIva maLa, mUtrAdi karatA nathI. AhAra rUpe grahaNa karAyela AhArane koI bhAga jo caya pAmyA vinAnA bAkI rahe te tene bahAra kADhavA mATe ADA, pezAkha vagere jarUrIyAta rahe che. paNa garbhamAM rahela jIvanI AkhatamAM evuM manatuM nathI. kAraNa ke AhAra rUpe grahaNa karAyela khArAka zrotre'ndriya mAhi 3pe parizubhatA rahe che. (jIve NaM bhaMte ! ganbhagae samANe pabhUmuheNaM kAvaliya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 141 bhagavatIsUtre hAramAharttam , he bhadanta ! garbhastho jIvaH mukhenAhAramAhata samarthoM bhavediti prshnH| bhagavAnAha-'goyame 'tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'No iNaDhe samaTe' nAyamarthaH samarthaH, garbhagato jIvo mukhena kAvalikamAhAraM nAharatIti / tatkAraNaM pRcchati-se keNaTeNaM' tatkenArthena, kena kAraNena he bhadanta ! eva mucyate yat garbhagato jIvo kAvalikamAhAramAhattuM na samartha iti / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jIveNaM gabhagae samANe sabao AhArei' jIvaH khalu garbhagataH san sarvataH sarvAtmanA Aharati, 'savvao pariNAmei' sarvataH sarvAtmanA pariNamayati 'sabao ussasai ' sarvataH sarvAtmanA ucchSasati, zvAsa gRhNAti, 'sabao nissasaha sarvato niHzvasati, sarvAtmanA zvAsaM muzcati, 'abhikkhaNaM AhArei' abhIkSNamAharati punaH punarAharatItyarthaH, ' abhikkhaNaM pariNAmeI' Aharittae) he bhadanta ! garbhagata jIva kyA mukha se kavalarUpa nivAlA AhAra karane meM samartha hai ? ( goyamA ! No iNaTe samaDhe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| arthAt garbhagata jIva mukha se kAvalika AhAra lene meM samartha nahIM hai / ( se keNaNaM0 ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate ho ki garbhagata jIva kAvalika rUpa AhAra lene meM samartha nahIM hai ? (goyamA ! jIve NaM gabbhagae samANe savvao AhArei) he gautama ! garbha meM rahA huA jIva sarvAtmanA khAtA hai (savvao pariNAmeha) khAe hue ko sarvAtmanA pariNamAtA hai / ( savvao nissasai) sarvAtmanA vaha zvAsa letA hai (savao nissasai) sarvAtmanA vaha niHzvAsa letA hai, arthAt sarvAtmanA vaha zvAsa ko chor3atA hai| (abhikkhaNaM AhArei ) ghAra 2 vaha AhAra letA hai| (abhikkhaNaM pariNAmeha) AhAra' Aharittae 1 ) pana !zugalamA 2 71 bhumayI 4ADAra (oNIya! 13 mA te) aDa) 42vAne samartha DAya che ?( goyamA ! No iNaTTe samaDe) gautama! te ma 52252 nathI, meTale gamabhA 29 va bhupathI 41sADa.2 sevAne samaya DAta nathI. (se keNadveNaM) bhagavan ! 25 // kAraNe evuM kahe che ke garbhamAM rahelo jIva kavala AhAra grahaNa karavAne samartha DAta nathI ? (goyamA ! jIveNaM gabbhagae samANe savvao AhArei ) gautama ! galamA 2 1 sava yaatmprsh| 43 pAya che. (savvao pariNAmei) mAsA sA mAhArane svyaatmprsh| 3 pariNabhAva cha. (savvao ussasai) sa yAtmapradeza 1 te zvAsa se che. (sabao nissasai) bhane saba mAtmapraza! 43 nizvAsa ch| che. (abhikkhaNaM AhArei) te pAvA2 mA 2 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 7 sU. 4 garbhasvarUpanirUpaNam 149 abhIkSNaM-paumaHpunyena pariNamayati, abhikkhaNaM ussasai' abhIkSNamucchvasati abhikkhaNaM nissasai / abhIkSNaM niHzvasati, kadAcit 'Ahacca AhArei' AhatyAharati-viramya viramya Aharati, 'Ahacca pariNAmei' Ahatya pariNamayati, 'Ahacca ussasai ' Ahatyocchvasati, Ahacca nissasai ' Ahatya niHzvasati, kadAcidA. hArAdikaM karoti garbhagato jIvaH kadAcidAhArAdikaM na karoti, etAdRzasvabhAvasvAttasya , garbhagato jIvaH kathaM sarvata AhAraM karotItyAha-' mAujIve'-tyAdi / 'mAujIvarasaharaNI' mAvajIvarasaharaNI, raso hiyate AdIyate yayA sA rasaharaNI nAbhinAlamityarthaH, mAvajIvasya rasaharaNIti mAtRjIvarasaharaNI, tathA yAra 2 vaha liye hue AhAra ko bAra 2 pariNamAtA hai / ( abhikkhaNaMussasai) bAra 2 vaha zvAsa letA hai| (abhikkhaNaM nissasai) ghAra 2 vaha zvAsa chor3atA rahatA hai / ( Ahacca AhArei) kadAcit vaha Thahara Thahara kara AhAra karatA hai / (Ahacca pariNAmei) kadAcit vaha Thahara 2 kara usa kRta AhAra ko pariNamAtA hai / (Ahacca ussasai) kadAcit Thahara 2 kara vaha zvAsa letA hai (Ahacca nissasai) kadAcit vaha Thahara 2 kara niHzvAsa letA hai / tAtparya isa kathana kA yaha hai ki garbhagata jIva kadAcit AhAra Adi karatA bhI hai aura kadAcit AhAra Adi nahIM bhI karatA hai, kyoMki usakA aisA hI svabhAva hotA hai| garbhagata jIva sarvAtmanA kaise AhAra karatA hai ? isake samAdhAna nimitta bhagavAn kahate haiM ki (mAujIvarasaharaNI) mAjIva rasa hariNI-yahAM mAtR jIva rasahariNI zabda kA artha-mAtR jIva ke rasa se cha. (abhikkhaNaM pariNAmei) mane pAvA2 aDa 42 // 2||2ne vA 2 pariNabhAve cha ( abhikkhaNaM ussasai) vAraMvAra te zvAsa se che, ( abhikkhaNaM nissasai) vAraMvAra te zvAsa ch| cha ( Ahacca AhArei ) yA24 te thAlI thAlIna 555 mArane se cha. ( Ahacca pariNAmei) dhyA23 thAlI thAlIna te mAhArane te pariNabhAva cha. (Ahacca ussasai) mana yA24 thAlI thAlIna te zvAsa se che. (Ahacca nissasai) bhane dhyA24 thAlI thAlIna te nivAsa cheDe che-A kathananuM tAtparya A pramANe che-garbhamAM rahele jIva kayAreka AhAra vagere grahaNa kare che ane kayAreka AhArAdi grahaNa nathI paNa karate. kAraNa ke tene e svabhAva hoya che garbhamAM rahela jIva sarva Atmapradeza vaDe kevI zate mA.2 se che te samatA mATe mavAna 4 che 3-(mAujIvassa rasaharaNI) bhAtR012sAriNI-meTa meM bhArIpanA 2sarnu 261 42nArI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagavatIsUtre 'puttajIvarasaharaNI' putrajIvarasaharaNI, ete dve nADyau staH, tayormadhye AdhA yA mAtRjIvarasaharaNI sA, 'mAunIvapaDibaddhA puttajIvaphur3A' mAtRjIvapatibadA putrajIvaspRSTA, iyaM rasagrAhikA nADI mAjIvapratibaddhA-mAtRjIvena saha saMbaddhA, tathA sava nAr3I putrajIvaspRSTA iti putrajIva sparzikA bhavati, iha pratibaddhatA ca gADhasaMbandhaH, mAvajIvasyAMzarUpatvAttasyAH, spRSTatA ca saMbandhamAtrama, yato na sA putrajIvasyAMzarUpA, mAtRjIvaprativaddhA kevalaM putrajIvaM spRzatyeveti 'tamhA AhAreI' tasmAdAharati yasmAt evaM tasmAt kAraNAt mAtRjIvamatibaddhayA rasaharaNyA nADayA putrajIvena saha sparzanAd garbhagato jIva Aharati AhAraM ko haraNa karane vAlI nADI nAbhinAla hotA hai| kyoMki mAtA dvArA upabhukta AhAra kA rasa garbhagata jIva ko isI ke dvArA milatA rahatA hai isaliye "raso hiyate-AdIyate yayA sA rasaharaNI" aisI rasaharaNI zabda kI vyutpatti TIkAkAra ne kI hai| (puttajIvarasaharaNI) putrajIvarasaharaNI-yaha bhI eka nAr3I hotI hai / isa taraha ye do nADiyAM haiN| inake bIcameM jo Adi kI nADI mAtRjIvarasa haraNI hai vaha ( mAujIvapaDibaddhA ) mAtRjIva ke sAtha saMbaddha rahatI hai, aura putra jIva ke sAtha spRSTa hotI hai / pratibaddhatA zabda kA tAtparya gADhasaMbaMdha se hai, kyoM ki vaha pratibaddhatA mAtRjIva ke aMzarUpa hotI hai| aura spRSTatA kA tAtparya sAmAnya saMbaMdha se hai, kyoMki vaha spRSTatA putra jIva ke aMzarUpa nahIM hotI hai| mAtRjIva pratibaddhA nADI kevala putra jIvakA sparza hI karatI hai / (tamhA AhArei ) isaliye vaha AhAra karatA hai / tAtparya yaha hai ki mAtRjIvapratibaddha rasaharaNI nADI putra jIva nADI-nAbhinAla-mAtA vaDe AhAra rUpe grahaNa karAyela AhArane rasa garbhasthA tenAlinAsa paDe bhejte| 2 cha. tethI " raso hiyate-AdIyate yayA sA rasahAraNI " vI 2saDI zahanI vyutpatti ttii||2 43 cha. (puttajIvarasaharaNI) putra012sa 26||ii-te 544 nADI DAya che. tamAMnI paDasI bhAtR012saDaNI nADI (mAujIvapaDibaddhA) mAtAnA va sAthe baMdhAyelI rahe che. ane putranA jIva sAthe paNa pRTa hoya che. pratibaddhapaNu eTale gADha saMbaMdha. kAraNa ke te pratibaddhapaNuM mAtRjIvanA aMzarUpa hoya che. spaSTatA eTale sAmAnya saMbaMdha kAraNa ke te pRSTatA putrajIvanA aMza rUpa hotI nathI. mAtAnA jIva sAthe baMdhAyelI nADI mAtra putranA jIvane sparza 5 42 cha. (tamhA AhArei) tethI te mAhA2 42 cha. 4Anupayo cha mAtRjIvapratibaddharasaharaNa nADI putra jIvanI sAthe sparza kare che, te kAraNe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1907 sU0 4 garbhasvarUpanirUpaNam 651 karoti 'tamhA pariNAmei' tasmAt pariNamayati, tasmAdeva kAraNAtsad AhRtamAhAraM pariNamayati / ' avarAvi ya NaM ' aparApi ca sparzikA khalu aparA=anyA yA 'puttajIvarasaharaNI' putrajIvarasaharaNI sA 'puttajIvapaDibaddhA' putrajIvapratibaddhA, putrajIvena saha saMbaddhA saiva, 'mAujIvaphuDA' mAtRjIvaspRSTA, mAtRjIvasya kevalaM sparza kurvatI, yasmAdevam ' tamhA ' tasmAt kAraNAt garbhagato jIvaH 'ciNAi ' cinoti, puSNAti sAmAnyena zarIrAdikaM puSTaM karoti, evam ' tamhA ucaci - gAi ' tasmAdupacinoti, tasmAdevakAraNAt vizeSatayA puSNAti = puSTaM karoti zarIrAdikaM garbhagato jIva iti / uktaM ca 66 ' putrasya nAbhau mAtutha, hRdi nADI nibadhyate / yayAsau puSTimApnoti, kedAra iva kulyayA " // 1 // ke sAtha sparza karatI hai, isa kAraNa garbhagata jIva usa mAtRjIvaprati baddha nADI dvArA AhAra letA hai / ( tamhA pariNAmei ) isI kAraNa vaha AhRta AhAra ko pariNamAtA hai / (avarA vi ya NaM puttajIvapaDibaddhA mAjIvaDA tamhA ciNAi tamhA uvaciNAi ) tathA dUsarI nADI jo putra jIvarasa hariNI hai vaha putra jIvake sAtha saMbaddha hai aura mAtRjIva ko sparza karatI hai / isakAraNa garbhagata jIva sAmAnyarUpa se apane zarIra Adi ko puSTa karatA rahatA hai| vizeSarUpa se puSTa karatA rahatA hai / kahA bhI haiputrasya nAbhau mAtuzca hRdi nAr3I nibadhyate / yayAsau puSTimApnoti kedAra iva kulyayA // 1 // " 66 garla'bhAM raDela lava bhAtRbhavapratimaddha nADI vaDe AhAra se che. ( tamhA pariNAmei) tethI bhADAra 4resa bhADArane parizubhAve che. (avarA vi ya NaM puttajIvapaviddhA mAujIvaphuDA - tamhA ciNAi, tamhA uvaciNAi ) tathA mIla putra jIvarasariNI nAmanI nADI putra jIvanI sAthe khaMdhAyalI che ane mAtAnA jIvanA mAtra spardhA ja kare che. te kAraNe garbhamAM rahela jIva sAmAnya rUpe tathA vizeSarUpe peAtAnA zarIra vagerenI puSTi karatA rahe che, kahyuM paNa che ke~~ 66 putrasya nAbhau mAtu, hRdi nADI nibadhyate / yAsau puSTimApnoti, kedAra iva kulyA // 1 // zrI bhagavatI sUtra : 2 37 putranI nAbhimAM ane mAtAnA hRdayamAM nADI saMkhaMdhita che. jevI rIte kanyAthI--khetaramAM pAnI pahoMcADavAnI nIka vaDe khetarane pASaNu maLyA kare che, evI rIte te nADI vaDe garbhamAM rahela jIvane peASaNa maLyA kare che||1|| Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 bhagavatIsUtre ' se teNaTeNaM ' tattenArthena, tena kAraNena 'jAva no pabhU muheNaM kAvaliyaM AhAraM Aharittae ' yAvat no prabhuH mukhena kAvalikamAhAramAhartum , atra yAvatpadena-' he gautama ! evamucyate jIvaH khalu garbhagataH san ' iti sNgrhH| pUrvokta kAraNena garbhagato jIvo mukhena kAvalikamAhAraM kattuM na samartha iti / ___ garbhAdhikArAdeva garbhagata jIvasyAGgaviSaye prAha-'kai NaM bhaMte' ityaadi| 'kai bhaMte' kati khalu bhadanta ! mAi aMgA pannattA' mAtraMgAni prajJaptAni, bhagavAnAha-' goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'tao mAiyaMgA pannattA' triNi mAtraGgAni prajJaptAni 'taM jahA' tadyathA-'maMsaM soNiematthuluMge' mAMsaM zoNitaM mastulugam-mastuluGgaM mastikaM mastakAntaHsthitasnigdhapadArtha vizeSaH 'bhejA' iti prasiddham, 'kaI NaM bhaMte piiyaMgA pannattA' kati khalu bhadanta ! pitraGgAni prajJaptAni, bhagavAnAha-'goyame ' tyAdi, 'goyamA' he gautama! tao piiyaMgA pannattA' trINi pitraGgAni prajJaptAni 'taM jahA' tadyathA-'ahi ahi___ putra kI nAbhi meM aura mAtA ke hRdaya meM nAr3I saMbaMdhita hai / isI nAr3I se garbhagata jIva kulyAse khetameM pAnI pahuMcane ke sthAnarUpa nAlI se kaidAra (kyArA ) kI taraha puSTa hotA rahatA hai // 1 // - (se teNaTeNaM0 ) isa kAraNa he gautama ! maiM aisA kahatA hUM ki (jAva nopabhU muheNaM kAvaliyaM AharaM Aharittae) garbhagatajIva mukha se kavalarUpa AhArako lene ke kiye samartha nahIM hai| garbha kA adhikAra hone se hI sUtrakAra aba garbhagata jIva ke aMga ke viSaya meM praznottarapUrvaka sUtra kahate haiM-(kai NaM bhaMte ! mAiaMgA pannattA) he bhadanta ! mAtA ke aMga kitane kahe gaye haiM ? (goyamA ! tao mAi aMgA pannattA,taM jahA maMse, sogie, matthuluMge ) he gautama ! mAtA ke aMga ___ (se teNadveNaM0) OM gautama! te 2Ne hu~ me 49 chu hai ( jAva no pabh muheNaM kAvAliyaM AhAraM ahArittae) zalabhA 27 01 bhupa 43 41lAhAra levAne samartha raheto nathI. garbhane adhikAra cAlatuM hovAthI have sUtrakAra garbhamAM rahela jIvanAM bhAna viSayamA praznottara 54 sUtra 4 cha-( kai NaM bhaMte ! mAiaMgA pannattA) 3 bhagavan ! mamA 298 mAM mAtAnai A i DAya cha ? ( goyamA ! tao mAiaMgA pannattA-taM jahA-maMse, soNie, matthulu'ge) gautama! bhAtAnai ay ma tena DAya cha-(1) mAMsa, (2) ta, (2dhi2) mane (3) bhA04. (kai NaM bhaMte ! piiaMgA pannattA ? ) mAvana te sapane pitA sai bhanaya cha(goyamA ! tao piiaMgA pannattA ) 3 gautama ! te apane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 7 sU. 4 garbha svarUpanirUpaNam 153 mijA' kesamaMsaromanahe' asthi asthimajjAkezazmazruromanakhAH, garbhasthitajIvasya zarIre mAMsazoNitamastuluGgAni mAtuHsakAzAdAgatAni tathA asthyasthimajjA kezazmazruromanakhAH pituH sakAzAdAgatAni bhavantIti bhAvaH / garbhagatasya jIvasya mAtRpitravayavaprAptazarIraM-kiyatkAlaparyantaM tiSThatItyAvedayitumAha-'ammApiie' ityAdi / ' ammApiie NaM bhaMte sarIrae ' ambApaitRkaM khalu bhadanta ! zarIrakaM 'kevaiyaM-kAlaM saMciTThai ' kiyatkAlaM saMtiSThate, he bhadanta !, bhagavAnAha-'goyameM tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jAvaiyaM se kAlaM' yAvantaM kAlaM tasya 'bhavadhAraNijje sarIrae' bhavadhAraNIyaM zarIram ' avvAvanne bhavai' avyApannaM bhavati, bhavadhAraNIyaM-bhavadhAraNaprayojana manuSyAdi bhavopagrAhakamityarthaH, 'avvA. tIna kahe gaye haiM-ve isa prakAra se hai-1 mAMsa, 2 zoNita (rudhira) aura tIsarA mastaka ke bhItarasthita snigdha padArthavizeSa jise " bhejA" kahate haiM / ( kai NaM bhaMte ! piiaMgA pannattA) he bhadanta ! pitAke aMga kitane kahe gaye hai ? (goyamA ! tao piiaMgA pannattA) he bhadanta ! pitAke aMga tIna kahe gaye haiN| (taM jahA) ve isa prakAra se haiM (advimijjA kesamaMsu romanahe ) hADa, asthimajjA keza-zmazru-roma aura nakha / tAtparya yaha hai ki-garbhasthita jIva ke zarIra meM mAMsa, zoNita aura bhejA ye tIna mAtA se prApta hote haiM aura hADa 1, asthimajjA 2, keza, zmazru, roma aura nakha 3, ye pitA se prApta hote haiN| garbhagata jIva kA mAtA pitA ke avayavoM se prApta zarIra kitane kAlataka rahatA hai ? isa bAta ko aba sUtrakAra praznottarapUrvaka kahate haiM-( ammApiie NaM bhaMte ! sarIrae kevaiyaM kAlaM saMciTThai ? ) he bhadanta ! mAtA pitA ke avayavoM se prApta gabhasthita jIva kA zarIra kitane kAlataka ThaharatA hai ? (goyamA! jAvaiyaM se kAlaM bhavadhAraNijje sarIrae avvAvanne bhavai evatiyaM kAlaM pitA 25 Doya che-(taM jahA) te 20 pramANe cha-( advi-advimijA,kesamaMsaromanahe) 4i, masthita, za-zmazruzama bhane napa. vaan| bhAvArtha e che ke garbhamAM rahela jIvanA zarIramAM mAMsa, rudhira ane magaja bhaat| ta230I prAsa thAya cha bhane (1) 44i, (2) asthima mana (3) za, zyathu rema ane nakha pitA taraphathI prApta thAya che. mAtA pitAnA avayathI prApta evuM garbhamAM rahela jIvanuM zarIra kyAM sudhI rahe che-e vAtane sUtrakAra praznottara 1 mA cha-( ambhApiie NaM bhaMte ! marIrae kevaiya kAlaM saMcidraha 1) he bhagavan! mAtA pitAnA avayavothI prApta thayeluM garbhamAM rahela jIvanuM zarIra / samaya sudhITa cha ? ( goyamA ! jAvaiya se kAlaM bhavadhAraNijje sarIrae avvAvanne bhavai evaiyaM kAlaM saMciTThai) gautama ! cyA sudhA tenuM avadhAra. bha0 20 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 bhagavatIsUtra vanne ' avyApannam , vyApanam vinaSTam taniSedhAt avyApannam avinaSTamityarthaH, bhavati-tiSThati, 'evatiyaM kAlaM saMcii' etAvantaM kAlaM saMtiSThate ' ahe NaM' atha khalu-zarIrapAptyanantaram 'samae samae' samaye samaye-pratikSaNamityarthaH, vokasijjamANe vokasijjamANe ' vyapakRSyamANaM vyapakRSyamANa-pratisamayaM hIyamAnaM sat 'caramakAlasamayaMsi' caramakAlasamaye-maraNasamaye 'vocchinne bhavai' vyucchinnaM bhavati-naSTaM bhavatIti // mU0 4 // garbhasyaivAdhikArAt garbhagatajIvasya gatyantaragamanaM pradarzayan pAha-'jIve NaM bhaMte' i0 mUlam-jIve NaM bhaMte ! gabbhagae samANe neraiesu uvava. jejA, goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, atthegaie no uvavajjejjA, se keNadveNaM goyamA ! se NaM sannIpaMciMdie savvAhiM pajjattihi pajjattae, vIriyaladdhIe, veuvviyaladdhIe, parANIyaM AgayaM soccA nisamma paese nicchabhai, nicchabhittA beuvviyasamugghAeNaM samohaNai, samohaNittA cAuraMgiNiM se saMciTThai ) he gautama ! jitane kAlataka usakA bhavadhAraNIya zarIra vinaSTa nahIM hotA hai utane kAlataka ThaharatA hai / ( ahe NaM samae samae ghokasijjamANe 2 caramakAlasamayaMsi vocchinne bhavai ) phira samaya para chIjatA huA vaha antasamaya meM naSTa ho jAtA hai| tAtparya isa praznottarakA aisA hai ki garbhagata jIvake zarIrameM mAtA pitAke prApta aMga taba taka rahate haiM ki jabataka usakA bhavadhAraNIya zarIra-janmase lekara maraNa paryanta rahanevAlA zarIra-rahatA hai| jaise2 vaha bhavadhAraNIya zarIra samaya 2 meM hIna hotA jAtA hai vaise 2 ve aMga bhI hIna hote jAte haiM, aura bhavadhAraNIya usa zarIrake naSTa hote hI ve aMga bhI naSTa ho jAte haiN||suu04|| jIya zarIra nAza pAtu nathI, tyAM sudhI te 1212 27 cha. ( ahe NaM samae samae vokkasijjamANe2 caramakAlasamaya si vocchinne bhavai ) tyA2 mA pratye samaye chIMjatuM ( kSINa thatuM) te zarIra aMta samaye nAza pAme che. A prazno. renuM tAtparya e che ke jyAM sudhI bhavadhAraNIya zarIra-janmathI laIne maraNa paryata rahenArUM zarIra-rahe che tyA sudhI garbhamAM rahela jIva prApta karelAM mAtApitAnAM aMge tene rahe che. jema jema te bhavadhAraNIya zarIra samaye samaye kSINa thatuM jAya che tema tema te aMge paNa kSINa thatAM jAya che. ane te bhavadhAraNIya zarIra nAza pAmatAM ja te aMge paNa naSTa thaI jAya che sUkA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 4 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 155 NaM viuvvai cAuraMgiNiM seNaM viuvittA cAuraMgiNIe seNAe parANIe NaM saddhi saMgAmaM saMgAmei, se NaM jIve atthakAmae rajakAmae bhogakAmae kAmakAmae, atthakaMkhie rajjakaMkhie bhogakaMkhie, kAmakaMkhie, asthipivAsie rajjapivAsie bhogapivAsie kAmapivAsie, taccitte tammaNe tallese tadanjhavasie tattivvajjhavasANe tadahovautte tadappiyakaraNe tabbhAvaNabhAvie, eesiM gaM aMtaraMsi kAlaM kareja neraiesu uvavajaha se teNaTeNaM goyamA jAva atthegaie uvavajejA, atthegaie no uvavajjejjA, jIve NaM bhaMte ! gabbhagae samANe devalogesu uvavajjejjA, goyamA ! atthegaie uvavajjejjA atthegaie no uvavajjejjA, se keNaTreNaM, goyamA ! se NaM sannI paMciMdie savvAhiM pajjattihiM pajjattae tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassa vAaMtie egamavi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM soccA nisamma tao bhavai saMvegajAyasaDDhe tivvadhammANurAgaratte, se NaM jIve dhammakAmae punnakAmae saggakAmae mokkhakAmae dhammakaMkhie punnakaMkhie samgakaMkhie mokkhakaMkhie dhammapivAsie punnapivAsie saggapivAsie mokkhapivAsie taccitte tammaNe tallese tadajjhavasitattivvajjhavasANe tadaTTovautte tadappiyakaraNe tabbhAvaNAbhAvie eesiNaM aMtaraMsi kAlaM karejja devalogesu uvavajjai se teNaTeNaM goyamA ! / jIve NaM bhaMte ! gabbhagae samANe uttANe vA pAsillae vA akkhujjae vA acchejja vA ciTrejja vA nisIejja vA tuyaTeja vA bhAue suvabhANoe suvai jAgaramANIe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jAgarai suhiyAe suhie bhavai, duhiyAe duhie bhavai, haMtA goyamA ! jIve NaM gabhagae samANe jAvaduhiyAe duhie bhavai, ahe NaM pasavaNakAlasamayasi sIseNa vA pAehiM vA Agacchai, samaM Agacchai tiriyaM Agacchai viNihAyaM Avajjai vannavajjhANiya se kammAiM baddhAiM puTrAiM nihattAI kaDAiM paTTaviyAI AbhinividyAiM abhisamannAgayAiM udinnAiM no uvasaMtAI bhavaMti, tao bhavai durUve duvanne durase duphAse aNi? akaMte appie asubhe amaNunne amaNAme hINastare dINassare aNidussare akaMtassare appiyassare asubhassare amaNussare amaNAmassare aNAejjavayaNe paccAyAe yAvi bhavai vaNavajjhANiya se kammAiM no baddhAiM pasatthaM NeyavvaM jAva AdijjavayaNe paccAyAe yAvi bhavai, sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti // sU0 5 // // par3hama sayaye sattamo uddeso smmtto|| 1-7 // __ chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! garbhagataH san nairayikeSUpapadyeta ? gautama ! astyekaka upapaceta astyekako nopapadheta tat kenArthena, gautama ! sasaMjJI paMcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptako vIryalabdhyA vaikriyalabdhyA parAnIkamAgataM zrutvA nizamya pradezAn nikSipati nikSipya vaikriyasamudghAtena samavahanti samavahatya caturaMgiNIM senAM vikurvati caturaMgiNIM senAM vikuLa caturaGgiNyA senayA parAnIkena sAdha saMgrAma saMgrAmayate sajIvo'rthakAmako rAjyakAmako bhogakAmakaH kAmakAmakaH, arthakAMkSito rAjyakAMkSito bhogakAMkSitaH kAmakAMkSitaH, arthapipAsito rAjyapipAsito bhogapipAsitaH kAmapipAsitaH taccittastanmanAstallezyastadadhyavasitastatIvrAdhyavasAnastadarthopayuktastadaptikaraNastadbhAvanAbhAvitaH etasminnantare kAlaM kuryAt nairayikedhUpapadyate, tattenArthena gautama ! yAvadastyekakaupapadyeta astyekako nopapadyate, jIvaH khalu bhadanta ! garbhagataH san devalokeSupapadyeta, gautama ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za01 u07 sU0 4 garbha sthajIdhagatyantaranirUpaNam 157 astyekakaupapadyeta astyekako nopapadyeta tat-kenArthena, gautama ! sasaMjJI paMcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptakastathArUpasya zramaNasya vA mAhanasya vA'ntike ekamapi Aryam dhArmikaM suvacanaM zrutvA nizamya tato bhavati saMvegajAtazraddhastIvadharmAnurAgaraktaH sajIyo dharmakAmakaH puNyakAmakaH svargakAmako mokSakAmakaH, dharmakAMkSitaH puNyakAMkSitaH svargakAMkSito mokSakAMkSitaH, dharmapipAsitaH puNyapipAsitaH svargapipAsitaH mokSapipAsitaH taccittastallezyastaddhyavasitastattIbAdhyavasAnastadarthopayuktastadaptikaraNastadbhAvanAbhAvita etasminnantare kAlaM kuryAt, devalokeSupapadyeta tattenArthena gautm0| jIvaH khalu bhadanta! garbhagataH san uttAnako vA pArthIyo vA AmrakuJjako vA AsIdvA tiSThedvA niSIdedvA, tvaravartayedvA mAtari svapatyAM svapiti, jagatyAM jAgarti, sukhitAyAM sukhito bhavati, duHkhitAyAM duHkhito bhavati, haMta gautama ! jIvo garbhagataH san yAvat duHkhitAyAM duHkhito bhavati, atha khalu prasavan kAlasamaye zIrSaNa vA pAdAbhyAM vA Agacchati samyagAgacchati tiryagAgacchati vinighAtamApadyate varNavadhyAni ca tasya karmANi baddhAni spRSTAni nidhattAni kRtAni prasthApitAni abhiniviSTAni abhisamanvAgatAni udIrNAni no upazAntAni bhavanti tato bhavati durupo durvarNaH dUrasaH duHsparzaH aniSTaH akAntaH apriyaH azubhaH amanojJaH amanomaH hInasvaraH dInasvaraH aniSTasvaraH akAntasvaraH abhiyasvaraH azubhasvaraH amanojJasvaraH amanomasvaraH anAdeyavacanaH pratyAyAtazcApi bhavati, varNavadhyAni ca tasya karmANi no baddhAni0 prazasta jJAtavyam yAvadAdeyavacanaH pratyAyAtazcApi bhavati tadevaM bhadaMta tadevaM bhadaMta iti / / mU0 5 // TIkA-'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabhagae samANe' garbhagataH san 'neraiesu ' nairayikeSu ' uvavajjejjA' upapadyeta kim ? he bhadanta ! garbhagato jIvo mRtvA kiM narakeSu utpattiM prApnuyAditi praznAzayaH, bhagavAnAha'goyame 'tyAti / 'goyamA ' he gautama ! ' atthegaie' astyekAH kazcidityarthaH ___garbha kA hI adhikAra hone se sUtrakAra aba garbhagata jIva kA gatyantara gamana sUtra kA kathana karate haiM-'jIveNaM bhaMte !" ityAdi / TIkArtha-(jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe neraiesu uvavajjejjA) he bhadanta ! garbha meM jIva kyA marakara narakoM meM utpanna hotA hai ? (goyamA ! garbhane adhikAra cAlatuM hovAthI sUtrakAra have garbhamAM rahela jIvanA mI gatimA 41 mAmata sUtranuM 4thana re cha-" jIve NaM bhaMte ! chtyaadi| 2012-(jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe neraiesu uvavajjejjA) mahanta ! bhAM 22 pazu bharIne narImA utpanna thAya cha ? (goyamA! atthegaie uvava zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatIsUtre ' uvavajjejnA' upapota ' atthegaie no ubavajjejjA ' astyekako nopapadyeta, kazcinnarake utpadyate kazcinnotpadyate, gautamaH-pAha-' se keNaTeNaM ' tatkenArthena kAraNena he bhadanta evamucyate-bhagavAnAha-'goyame 'tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! ' se NaM sannI paMciMdie' sa khalu saMjJI paMcendriyaH 'savyAhiM pajjattIhiM' sarvAbhiH paryAptibhiH 'pajjattae' paryAptakaH, sAbhimAnirAjAdi jIvaH kazcidgarbhagataH san narakagamanayogyaM karmabadhnAtIti saMbhavati, etadeva sUcayituM saMjJitvAdi vizeSaNAni dattAni tatra 'vIriyaladdhIe' vIryalabdhyA 'veuvviyaladdhIe ' vaikriya labdhyA ca saMgrAmayatItyagretanena saha saMbandhaH, athavA 'vIrayaladdhie veubbiyaladdhie ' iti vIryalabdhiko vaikriyalabdhikazca san 'parANIyaM NaM' parAnIkaM khallu, zatru sainyam 'AgayaM soccA' AgataM zrutvA 'nisamma' nizamya hRdyavadhArya 'paese nicchubhai ' pradezAn nikSipati AtmapradezAn garbhadezAniSkAzayati, nicchu. atyaMgaie uvavajjejjA, atthegaie no uvavajjejjA ) he gautama ! koI eka garbhagata jIva marakara narakoM meM utpanna hotA hai| aura koI eka garbhagata jIva marakara narakoM meM utpanna nahIM bhI hotA hai| (se keNaTeNaM ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki koI eka garbhagata jIva marakara naraka meM utpanna hotA hai aura koI eka garbhagata jIva marakara naraka meM utpanna nahIM hotA hai ? (goyamA ! se NaM satrI paMcidie savvAhiM pajjattIhiM pajjattae) he gautama ! vaha saMjJI paMcendriya aura sarva paryAptiyoM se pUrNa-paryAptaka huA garbhagata jIva (vIriyaladIe, veunviyaladdhIe) vIryalabdhidvArA, vaikriyalabdhidvArA, (parANIyaM AgayaM soccA ) zatru kI senA ko AI huI sunakara (nisamma ) use hRdaya meM dhAraNa kara (paese nicchubhai) apane AtmapradezoM ko garbhadeza jjejjA, atthegaie no uvavajjejjo ) gautama ! 1 me 276 01 marIne narakamAM paNa utpanna thAya che ane keI eka garbhamAM rahela jIva marIne nImA latpanna nathI 5 thatA (se keNadveNaM0) lagavan ! // 5 // ||2nne evuM kaho che ke koI eka garbhamAM rahela jIva marIne narakamAM utpanna thAya che, ane keI eka garbhamAM rahela jIva marIne narakamAM utpanna thato nathI? (goyamA ! se NaM sannI paMcidie savvehiM pajjattIhi pajjattae) OM gautama ! te saMjJI paMcendriya ane sarvaparyAsiyathI pUrNa-paryApta avasthAmAM rahele garbhabhaaNnaa 1 (vIriyaladdhIe, veuvviyaladdhIe parANIyaM Agaya soccA nisamma paese nicchubhai) pIyaale 43 mane vaiThiyamaya 43 zatrunI senAnu 01mana sAMbhaLIne, tene hRdayamAM dhAraNa karIne, pitAnA Atmapradezane garbhapradeza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.7 sU0 4 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 159 mittA' nikSipya 'veubviyasamugyAe NaM samohaNai ' vaikriyasamudghAtena khalu samavahanti samavahato bhavati tathAvidha pudgalagrahaNArtha vaikriyasamudghAtaM karoti 'samohaNittA' samavahatya 'cAuraMgiNi seNaM viuvvai' caturaGgiNI senAM kkuivati vaikriyasamudghAtena gajAzvarathapadAtirUpAM caturaGgiNI senAmutpAdayatItyarthaH, 'cAuraMgiNiM se NaM viuvdhittA' cAturaGgiNI senAM vikuvya tAdRzIM senAM vaikriyalabdhyA samutpAdya ' cauraMgiNIe seNAe' tayA caturaMgiNyA senayA 'parANIe NaM' parAnIkena zatru sainyena 'saddhiM ' sArddham ' saMgAma' saMgrAmaM yuddhamityarthaH, 'saMgAme i' saMgrAmayati saMgrAmaM karotItyarthaH / ' se NaM jIve ' sa khalu jIvaH yaH khalu se bAhara nikAlatA hai| (nicchubhittA veuvviyasamugghAeNaM samohagai ) bAhara nikAlakara vaikriya samudghAta dvArA samavahata hotA hai arthAt tathAvidha pudgaloM ko grahaNa karane ke liye vaikriyasamudghAta karatA hai| ( samohaNittA cAuraMgiNiM senaM vi uccai ) vaikriyasamudghAta karake phira vaha caturaMgI senA ko-gaja, azva, ratha, aura padAtirUpa cAra aMgavAlI senA ko utpanna karatA hai| (cAuraMgiNiM sennaM viuvvittA) caturaMgI senA ko utpanna karake ( cAuraMgiNIe seNAe parANoe NaM saddhiM saMgAmaM saMgAmei ) usa apanI caturaMgI senA se zatru kI senA ke sAtha saMgrAmayuddha karatA hai / yahAM aisA kahA gayA hai ki vaha garbhagata jIva sAbhimAnI koI rAjA Adi kA jIva ho aura vaha saMjJI ho, pAMcoMindriya vAlA ho| samasta paryAptiyAM jisakI pUrNa ho cukI hoM aisA ho| vaha jaba zatru kI senA ko AI huI sunatA hai taba vaha vIryalabdhi dvArA yA vaikriyalabdhidvArA apane AtmapradezoM ko garbhadeza se bAhara nikAlatA hai, aura bhAMthI 17.2 4Dhe cha. (nicchabhittA veuvviyasamugghAeNaM samohaNNai ) 5.2 4DhIne vaikiya samughAta vaDe tathAvidha pudgalene grahaNa karavAne mATe vikiya samudraghAta 42 che. (samohaNittA cAuraMgiNiM sennaM viuvvai) vaiThiyasabhudhAtarIna te yturaMgI senAne-gaja, azva, ratha ane pAyadaLa, e cAra prakAranI senAne-utpanna are cha (cAura giNiM sennaM viuvvittA) zyatugI senAne utpanna rIne (cAuragiNIe seNAe parANIeNaM saddhi saMgAmaM saMgAmei) potAnI te yata20I senAthI zatrunI senA sAthe saMgrAma kare che ahIM evuM kahyuM che ke te garbhamAM rahela jIva svAbhimAnI keI rAjA vagerene jIva hoya ane te saMjJI hAya, pAMce Indriyo vALa hoya, jenI samastaparyAptio pUrNa thaI cukI hoya, A jAtanAM tenAM lakSaNe batAvyAM che. e garbhamAM jIva jyAre zatrunI senAnuM Agamana thayeluM sAMbhaLe che tyAre vIryalabdhi vaDe athavA vaikiyalabdhi vaDe pitAnA Atma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 160 bhagavatIsUtre garbhasthajIvo vaikriyalabdhiprAtasenayA zatrusenayA saha saMgrAmaM karoti tAdRzo jIvaH ' atthakAmae ' arthakAmakaH-arthe dravye kAmo vAMchA mAtraM yasya sa arthakAmakaH, arthamuddizya saMgrAma saMpAdayatItyevaM rUpeNa sarvatra yojanIyamiti, 'rajjakAmae' rAjyakAmakaH, rAjyagrahaNecchAvAnityarthaH 'bhogakAmae' bhogakAmakaH, bhogA: gandharasasparzAH, teSu kAmaH vAJchA yasya sa tthaa| ' kAmakAmae' kAmakAmakaH, kAmau zabdarUpau tayorvAnchA yasya sa tathA, 'atthakaMkhie ' arthakAMkSitaH, arthe kAMkSA-gRddhiH saMjAtA yasya sa arthakAMkSitaH, 'rajjakaMkhie' rAjya kAMkSitaH, vaikriyasamudghAta karatA hai / usase vaha caturaMgI senA ko banA letA hai aura usase zatrusenA ke sAtha saMgrAma karatA hai / aisA garbhagata jIva naraka gamana yogya karma kA baMdha karatA hai aisA saMbhava hotA hai| yahAM sUtra meM jo " voriyaladdhIe, veubdhiyaladdhIe " aisA tRtIyAvibhaktyanta pATha rakhA gayA hai so usake sthAna para prathamAvibhaktyanta bhI vaha pATha rakhA jA sakatA hai, taba usakA aisA artha hogA ki garbhagata jo jIva hai vaha vIryalabdhivAlA aura vaikriyalabdhivAlA hokara saMgrAma karatA hai| ( se jIve ) aisA vaha jIva-marbhastha jIva-jo vaikriyalabdhidvArA prApta apanI senA dvArA zatru senA ke sAtha (atthakAmae, rajjakAmae, bhogakAmae, kAmakAmae) dravya meM vAJchAvAlA banakara, rAjyagrahaNa karane kI icchAvAlA banakara, bhoga-gandha, rasa, sparza inameM vAJchAvAlA banakara, kAma-zabda aura rUpa kI vAMchA vAlA banakara, ( atthakaMkhie) artha meM gRddhi vAlA banakara, ( rajjakaMkhie ) rAjya meM gRddhi vAlA banakara, (kAma pradezane garbha pradezamAMthI bahAra kADhe che. ane vikiya samughAta kare che. pachI te caturaMgI senA banAvI le che. ane tenI mAraphata zatru senA sAthe yuddha kare che. e garbhamAM rahela jIva narakamAM javA cogya karmane baMdha bAMdhe te samAvita cha. sahI sUtramA " vIriyaladdhIe, ve ubviyaladdhIe " mevAMtrI vibhaktinAM pado mUkyAM che temanI jagyAe pahelI vibhaktinAM pade paNa mUkI zakAya che tyAre tene artha A pramANe che garbhamAM rahela je jIva che te vIrya sandhivANa mana vaiThiyasalavANe ne sayAma 32 cha ( se NaM jIve ) mevA te garbhamAM rahela jIva vaikiyalabdhi vaDe banAvelI pitAnI senA vaDe zatrunI senA sAthe ( atyakAmae, rajjakAmae, bhogakAmae, kAmakAmae ) dhananI vaasnaavaa| thana, Arya bhejavAnI chAvAko thane, sAra 14, 22, 25 / lAya. vavAnI vAsanAyukta banIne, kAma-zabda ane rUpanI vAsanAthI yukta banIne, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 1 u07 sU05 garbhasthajIvagatyaMtaranirUpaNam 161 'bhogakaMkhie ' bhogakAMkSitaH 'kAmakaMkhie ' kAmakAMkSitaH 'atthapivAsie' arthapipAsitaH pipAsA iva pipAsA prAptepyarthe tRptirUpA saMjAtA yasya sa tathA, 'rajjapivAsie' rAjyapipAsitaH, prAptepi rAjye tRptyabhAvavAnityarthaH, 'bhogapivAsie' bhogapipAsitaH 'kAmapivAsie' kAmapipAsitaH, 'taccitte' taccittaH, tasmin arthAdau cittaM yasya sa tacittaH, ' tammaNe ' tanmanAH, tasmin arthAdau mano vidyate yasya sa tanmanA :, 'tallese ' tallezyaH, lezyAnAm AtmapariNAmavizeSaH tAdRzalezyAvAnityathaH, 'tadajjhavasie' tadadhyavasitaH, ihAdhyavasAya iti adhyavasitaM, tatra taccittAdi bhAvayuktasya satasteSvartharAjyabhogakAmeSvevAdhyavasitaM paribhogakriyAsaMpAdanaviSayakaM yasya sa tadadhyavasitaH, tadviSayakotsAhavAnityarthaH, 'tattivvajjhavasANe' tattIbAdhyavasAnaH, tasminnevArtharAjyAdau tIvramAraMbhakAlAdArabhya prakRSTamadhyavasAnaM prayatnavizeSo yasya sa tIvrAdhyavasAnaH, 'tadaTThovautte' tadarthopayuktaH tadartham artharAjyabhogAdinimittamupayukto'vahita iti tadarthopayuktaH, ' tadappiyakaraNe ' tadarpitakaraNaH tasminnevArtharAjyAdau arpitAni vinihitAni samAvezitAni karagAni indriyANi, athavA kRtakAritAkaMkhie ) kAma meM gRddhivAlA banakara (athapivAsie ) artha ke hone para bhI atRptirUpa abhilASAvAlA banakara (rajjapivAsie) prApta rAjya meM bhI atRptirUpa abhilASAvAlA banakara (bhogapivAsie) bhogameM pipAsita dhanakara (kAmapivAsie ) kAma meM pipAsita banakara (taccitte) arthAdika meM ekacittavAlA hokara (tammaNe) arthAdika meM eka antaHkaraNa vAlA hokara (talle se ) usIrUpa Atma pariNAmavAlA hokara (tadajhavasie) tadviSayaka adhyavasAyavAlA hokara ( tattivyajjhavasANe ) AraMbha kAla se hI tadviSayaka prayatnavizeSavAlA hokara (tadaTThovautte) usI artha rAjya, bhogAdi ke nimitta upayukta bana kara (tadappiyakaraNe ) unhIM kI prApti ( atthakaMkhiye ) mathanI men ! manIna, ( atthapivAsie ) atha DAvA chatai tanAthI mAtRsa 2DIna tenI manilA vANa manIna, (rajjapivAsie) prAta 21045thI atRta 2DIne rAya bhejavAnI manilASA vANe sanIna (bhogapivAsie) mAganI vANI panIne, (kAmapivAsie ) bhanI 24AthI yuTata bhanIna ( taccitte ) mahimA yitta dhane ( tammaNe ) mahimA me mata:4264vA ne-tIna thane ( tallese ) te prazna yAtmapariNAma pANI na ( tadajhavasie) te viSaya pravRttivANI thana (tattivyajyavasANe) sAla thI 4 te viSa viziSTa prayatna pANI thane (tadadrovautte ) matha, zalya, mohine mATe 5yuta sanIne ( tadappiyakaraNe) tebhanI prAline bhATa bha0 21 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D ___ bhagavatIsUtre numoditarUpANi, karaNAni yena sa tadarpitakaraNa iti / ' tabbhAvaNA bhAvie' tadbhAvanA bhAvitaH, arthAdibhAvanayA bhAvito yaH sa tadbhAvanA bhAvitaH, 'eyaMsi NaM aMtaraMsi' etasmin khalu antare, etasmin saMgrAmAdikaraNasamaye 'kAlaM karejja' kAlaM kuryAt , mriyeta tadA 'neraiesu' uvavajjai' nairayikeSUpapadyate, yadA khalu arthAdikAmakaH saMgrAmAdikaM garbhastha eva saMpAdayanaM tasminnevAvasare maraNaM prApnuyAt tadA sa jIvaH narakeSutpadyata anyastu notpadyate iti, 'se teNaDhe NaMgoyamA' tattenArthena he gautama ! 'jAva atthegaie uvavajjejjA' yAvat astyeka upapadyeta 'atthegaie no uvavajjejjA' aratyekako nopapota, yAvatpadena- evaM buccai jIve NaM gabhagae samANe neraiesu' iti saMgrAhyam / anena kAraNena he gautama ! kathayAmi yat kazcit kAraNa vizeSamAsAdya narake utpadyate kazcit notpadyate iti bhaavH| nimitta samasta indriyoM ko athavA kRta kArita evaM anumodanA ko samAvezita kara (tabbhAvaNAbhAvie) arthAdika kI bhAvanA se bhAvita banakara yuddha karatA hai-yadi(eyaMsi NaM aMtaraMsi) isI saMgrAma Adi karane ke samaya meM vaha (kAlaM karejjA) mRtyu ko prApta ho jAtA hai to (neraiessu uvavajjai) nArakoM meM vaha utpanna hotA hai| tAtparya isakA yahI hai ki garbhastha jIva arthAdika kI kAmanAvAlA banakara saMgrAma Adi karatA hai aura usI sthiti meM yadi vaha mara jAtA hai to vaha garbhastha jIva narakoM meM utpanna hotA hai| anya garbhastha jIva nahIM / ( se teNDeNaM goyamA !) isa kAraNa he gautama! maiM aisA kahatA hai ( jAva atthegaie uvavajjejjA atthegaie no uvavajjejjA) ki yAvat koI eka garbhastha jIva kAraNavizeSa ko lekara naraka meM utpanna hotA hai aura koI eka jIva narakameM utpanna nahIM hotA hai| samasta Indriyone athavA kRta kArita ane anumodanAne samAvezita karIne ( tabbhAvaNAbhAvie ) mahinI bhAvanAyI lAvita panIne yuddha 42 che. mane ( eyasi NaM aMtara si) mA rIte yuddha vagere 42tI matene te mAM hesa 01 (kAlaM karejjA mRtyu pAbhe ( neraiesu uvavajjai) nA2mA utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke garbhamAM rahela jIva arthAdikanI IcchAvALo thaIne saMgrAma vagere kare che, ane jo e sthitimAM te maraNa pAme che te te garbhamAM rahela jIva narakamAM utpanna thAya che. anya prakAranA garbhamAM rahelA & nAramA utpanna yatA nathI. (se teNaTeNaM goyamA! ) 3 gautama ! te 42 me 49 chu (jAva atthegaie uvavajjejjA anthegaie nA uva. vajjejjA) me mamA 298 71 52ta raNe na24mA utpanna thAya che ane keI eka jIva narakamAM utpanna thatuM nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 5 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 163 pUrva garbhagatasya jIvasya narakagamanakaraNaM pratipAdya samprati devalokagamanakaraNaM pradarzayannAha-'jIve NaM bhaMte ' ityAdi 'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabhagae samANe' garbhagataH san devalogesu uvavajjejjA' devalokeSUpapadyeta kim ? / bhagavAnAha-goyame - tyAdi, 'goyamA' he gautama ! atthegaie uvavajjejjA' astyekakaH kazcit upapadyeta ' atthegaie no uvavajjejjA' astyekakaH kazcit nopapadyeta ' se keNaDhe NaM' tatkenArthena he bhadanta ! kena kAraNenaivamucyate yat kazcidevalokaM gacchati kazcinno gacchatIti bhaavH| bhagavAnAha-goyame' tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'se NaM sanI paMciMdie' sa khalu saMjJI paJcendriyaH, 'sabAhiM pajjattIhi pajjattae ' sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptakaH sarva paryAptibhiyuktaH sannityarthaH, 'tahAruvassa' tathArUpasya, tathAvidhasya dravyataH sadorakamukhavastrikAdi sAdhuveSadhAra isa taraha garbhagata jIva ke naraka gamana meM kAraNa pratipAdita kara aba sUtrakAra devaloka meM usake gamana ke kAraNa kA pratipAdana karane nimitta praznottararUpa sUtra kA kathana karate haiM-( jIve NaM bhaMte ! ganbhagae samANe devalogesu uvavajjejjA ) he bhadaMta ! garbhastha jIva kyA devalokoM meM utpanna ho jAtA hai ? ( atthegaie uvavajjejjA) he gautama ! garbha meM rahA huA koI eka jIva marake devaloka meM utpanna hotA hai aura koI eka garbhagata jIva marakara devaloka meM utpanna nahIM bhI hotA hai / ( se keNaTeNaM0 ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki koI eka garbhastha jIva marake devaloka meM utpanna nahIM hotA hai ? ( goyamA ! se Na sannI paMcidie savvAhiM pajja A rIte garbhamAM rahela jIvanA narakagamananAM kAraNonuM pratipAdana karIne have sUtrakAra tenA devaleka gamananAM kAraNenuM pratipAdana karavAne mATe praznottara rUpa sUtrAnuM 4thana 42 cha- (jIve NaM bhaMte ! gabhagae samANe devalogesu uvavajjejjA ?) sAvan ! zugalamA 29 vaTAbha panta thAya cha ? (atthegaie uvavajjejjA, atthegaie no uvavajjejjA) gautama ! gabhAMDato kaI eka jIva marIne devalekamAM utpanna thAya che, ane keI eka garbhamAM 298 1 bharIna heksomA utpanna nathI paNa thate. (se keNaTreNaM0 ) 3 bhagavad ! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke keI eka garbhamAM rahela jIva marIne devalokamAM jAya che ane koI eka garbhamAM rahela jIva marIne devalekamAM ja nathI. uttara--(goyamA ! se NaM sannI paMciMdie sabAhiM pajjattIhiM pajjattae zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 bhagavatIsUtre kasya bhAvataH samitiguptyArAdhakasya 'samaNassa vA' zramaNasya vA-dvAdazavidhatapoyuktasya zramaNasya sAdhoH, 'mAhaNassa vA' mAhanasya vA, vA-athavA svayaMsthUlaprANAtipAtAdibhyo nivRttaHsan -- mAhana mAhana ' evaM rUpeNa parAnupadizati yaH sa mAhana: dezaviratastasya ' aMtie ' antike samIpe 'egamapi' ekamapi 'AriyaM dhammiyaM ' Aryam-jinapaNItaM dhArmikam zrutacAritrarUpa dharmasampAdakam ata eva 'suvayaNaM' suvacanam-mANAtipAtAdiviratirUpaM niravayaM ' soccA' zrukhA 'nisamma ' nizamya-hRdi avadhArya, 'tao bhavai ' tato bhavati, tadanantarameva zravaNA'vadhAraNAnantarameva jAyate, 'saMvega jAyasaGka' saMvegajAtazraddhaH, saMvego vairAgyaM tena jAtA samutpannA zraddhA tattvazraddhAnaM yasya sa saMvegajAtazraddhaH, tivvadhammANuttIhiM pajjattae tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM soccA nisamma ) he gautama ! vaha garbhagata jIva yadi koI dhArmika jIva hai aura vaha saMjJI, paMcendriya paryAptaka hai to aisI sthiti meM vaha jIva tathArUpa-dravyataH-sadorakamukhavastrikAdirUpa sAdhu kA veSa dhAraNa kiye hue bhAvataH-samiti gupti Adi ke ArAdhaka, aise zramaNa, bAraha prakAra ke tapoM ko tapane vAle sAdhu ke, athavA mAhaNasthUla prANAtipAta Adi pApa kriyAoM se nivRtta hokara jo dUsaroM ko aisA hI upadeza detA hai ki jIvoM ko "mA hana mA hana" "mata mAro mata mAro" aise dezavirati ko dhAraNa kiye hue paMcama guNasthAnavartI zrAvakarUpa mAhaNa ke pAsa eka bhI Arya jinapraNIta-dhArmika-zrutacAritrarUpa dharmake sampAdaka-suvacana ko-prANAtipAtAdiviratirUpa niravadyavacana ko suna karake aura use hRdaya meM avadhAraNa karake (tao) uso samaya (saMvegajAyasaDhe tivvadhammANurAgaratte bhavai ) saMvega se-vairAgya tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM soccA nisamma ) gautama ! te ganamA 2so pAbhi DAya, saMjJA hoya ane paMcendriya sahita ane paryAptaka hoya te te dravyathI derA sahita mukhapara muhapattI va. upakaraNo sahita sAdhu veSa dhAraNa karelA, ane bhAvathI samiti, guti vagerenA ArAdhaka, tathA bAra prakAranA tapa karanArA zramaNa pAse temaja skUla prAtiyAta kore 55 jiyAmAthI nivRtta ne anyane 55 " mA hana mA hana" " / naDI, DaNe nahI " vo 50 henaa| dezavi2tine dhA275 karanArA pAMcamAM guNasthAnavartI zrAvakarUpa mAhaNa pAse eka paNa Arya jina praNIta dhArmika-zratacAritrarUpa dharmanA saMpAdaka-suvacane-prANAtipAtAdi viratirUpa nirdoSa vacanene sAMbhaLIne ane tene potAnA hRdayamAM dhAraNa karIne (to) tyA2 4 ( saMvegajAyasaDDhe tivvadhammANurAgaratte bhavai) savegathI (vaizyathA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 5 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 165 rAgaratte' tIvadharmAnurAgaraktaH, tIvo'tizayito yo dharmaviSayako anurAgo dharma bahumAnarUpastena rakta iva rakto yaH sa tIvadharmAnurAgaraktaH, 'se NaM jIve ' sa khalu jIvaH 'dhamma kAmae' dharmakAmakaH-zrutacAritrarUpadharmavAJchAyuktaH, 'puna kAmae' puNyakAmakaH, puNya-zubhakarma tasya kAmobAcchA vidyate yasya sa puNyakAmakaH, 'saggakAmae' svargakAmakaH, svargavAJchAvAn 'mokkhakAmae' mokSakAmakaH mokSavAJchAyuktaH 'dhammakaMkhie' dharmakAMkSitaH, 'punakhie' puNyakAMkSitaH, 'saggakaMkhie ' svargakAMkSitaH 'mokkhakaMkhie' mokSakAMkSitaH 'dhammapivAsie' dharmapipAsitaH, dharme pipAsA iva pipAsA atRptirvidyate yasya sa tathA, 'punapivAsie' puNyapipAsitaH, 'saggapivAsie' svargapipAsitaH 'mokvapivAsie' mokSapipAsitaH, ' taccitte' 'taccittaH tasmin eva dharmAdau cittaM yasya sa tathA, se zrutacArirUpa dharmameM zraddhAvAlA bana jAtA hai, athavA-vairAgya se jise tatvazraddhArUpa ruci utpanna ho jAtI hai, jo tIvra dharmAnurAgase-atizaya dharmaviSayaka bahumAnarUpa anurAga se-raMga jAtA hai ( se NaM jIve) aisA vaha pUrvokta vizeSaNoMvAlA garbhagata jIva (dhammakAmae, punakAmae, saggakAmae ) zrutacAritrarUpa dharma kI vAMchAse yukta ghanakara, zubhakarmarUpa puNya kI vAMchAse yukta banakara, svarga kI vAMchAse yukta banakara, (mokkhakAmae) mokSakI vAMchAse yukta banakara (dhammakaMkhie) dharmakI kAMkSAse yukta bana kara, (puNNakaMkhie ) puNya kI kAMkSAyukta banakara ( saggakaMkhie ) svarga kI kAMkSAse yukta banakara (mokkhakaMkhie) mokSakI kAMkSAse yukta banakara, (dhammapivAsie ) dharma kI pipAsA vAlA banakara (puNNapivAsie) puNya kI pipAsA vAlA ghanakara (saragapivAsie ) svarga kI pipAsA. vAlA banakara (mokkhapivAsie) mokSa kI pipAsA vAlA banakara (tacitte) kRtacAritrarUpa dharmamAM zraddhAvALA banI jAya che. athavA vairAgyane lIdhe jene sAcA tattvamAM zraddhA utpanna thaI hoya che, ane je tIvra dharmAnurAgathI raMgAye DAya cha (se NaM jIve ) va pUrita vishess| vANe te samabhA 29 04 (dhammakAmae, punnakAmae, saggakAmae ) zrutayAritra35 dhamanI manisA pANI banIne, zubhakarmarUpa puNyanI vAMchA vALa banIne, svarganI abhilASA vALo manAna, ( mokkhakAmae) bhAkSanI AmanI vANe bhanIna, (dhammakaMkhie ) dhamanI chApANe manAne, (puNNakaMkhie ) YthyAnI 2chavANa manIne ( saggakaMkhie ) svAnI chAvANI sanIna ( mokkhakaMkhie ) bhAkSanI 2chApA manIna (dhammapivAsie) dhamanI pipAsAvANI manAne, (puNNa pivAsie) puSyanI pipAsA pANe manIna, (saggapivAsie) svarzanI pipAsAvAjo manIna ( mokkha. pivAsie) mokSanI pipAsAvako manIna, (taccitte ) dharma vagerebhA me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'tammaNe' tanmanAH tasmin dharmAdAveva mano yasya sa tathA, tallesse' tallezyaH, lezyA AtmapariNAmavizeSaH-tathA ca tasminneva dharmAdau lezyA AtmapariNAmabizeSarUpA vidyate yasya sa tathA ' tadajjhavasie' tadathyavasitaH, dharmAdiviSayakAdhyavasAyavAn ' tattivyajjhavasANe' tattIvAdhyavasAnaH, tasminneva tIvrAdhyavasAyayuktaH, ' tadaTThovautte' tadarthopayuktaH, tadartha dharmAdinimittamupayukta upayogavAn 'tadappiyakaraNe' tadarpitakaraNaH, tasmin dharmAdAveva arpitAni karaNAni indriyANi athavA karaNAni=kRtakAritAnumoditarUpANi vA yasya sa tathA, 'tabbhAvaNA bhAvie' tad bhAvanA bhAvitaH, tasmin dharmAdAveva bhAvanA vAsanA tayA bhAvito yaH sa, tathA, 'eyaMsi NaM aMtaraMsi etasmin khalu aMtare-etasmin samaye 'kAlaM karejjA' kAlaM kuryAt mriyeta tadA sa jIvaH 'devalogesu' devalokeSu ' uvava. jjai ' upapota, devo bhavedityarthaH, 'se teNaTeNaM goyamA0' tattenArthena he dharmAdika meM hI eka citta vAlA banakara (tammaNe ) dharmAdika meM hI eka antaHkaraNa vAlA banakara (tallese ) dharmAdikarUpa AtmapariNAma vAlA banakara (tadajjhavasie) dharmAdiviSayaka adhyavasAyavAlA banakara (tattivyajjhavasANe) dharmAdiviSayaka tIvra adhyavasAyavAlA banakara (tadaTThovautte) dharmAdika nimitta hI upayogavAlA banakara (tadappiyakaraNe ) dharmAdika meM hI apanI indriyoM ko, athavA kRta kArita anumo danA ko samarpita karanevAlA banakara (tabbhAvaNAbhAvie) dharmAdika kI hI bhAvanA se bhAvita banakara ( eyaMsi aMtaraMsi ) usa samaya yadi ( kAlaM karejjA ) kAladharma ko prApta hotA hai-garbha meM hI mara jAtA haitaba aisA vaha jIva (devalogesu) devaloka meM ( uvavajjai) utpanna hotA hai, arthAt deva hotA hai (se teNaTeNaM goyamA !) isa kAraNa he thitta thane, (tammaNe) yama porebhA potArnu mata: 4291 TIna zana, (tallese) dhAdiDa 35 yAtmapariNAma jo dhane ( tadajhavasie) dhAdi pravRttimA pravRtta thane, (tattivvajjhavasANe )ghAhiviSaya tI madhyavasAya pANI thane, ( tadavovautte) gha nimitta 04 75yogavAjopanIne, ( tadapiyakaraNe ) dhAbhi 1 potAnI chandriyone 25thA pRta, rita anumAnAne samarpita 42naa| manIne ( tabbhAvaNAbhAvie) ghAhinI bhAvanAthI sAvita manIna ( eyaMsi aMtara si) te samaye se te manI 1 (kAlaM karejjA ) yama pAme- ma / mRtyu pAbha-to te zalabhA 29so cha (devalogesa uvavajjai) devobhA jatpanna thAya che. meTa va thAya che. (se teNaTreNaM0 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.7 sU0 5 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 167 gautama ! anena kAraNena evamucyate yadekaH kazcid dharmI jIvo garbhe mRtvA devalokaM gacchati, ekaH kazcita dharmAdirahito garbhe mRtvA devalokaM na gacchatIti bhAvaH garbhAdhikArAdevedamaparaM garbhasUtramAha-'jIve NaM bhaMte' ityaadi| __ 'jIve NaM bhaMte ' jIvaH khalu bhadanta ! 'gabhagae samANe garbhagataH san 'uttANaeva ' uttAnako vA, garbhe vasan jIvaH kim uttAnaka UrdhvamukhaH, tathA'pAsillae vA' pAzcito vA-pArzvabhAgena sthito vA 'aMvakhujjae vA' Amrakunako vA, Amraphalavat kubjo vA 'acchejja vA' AsIta vA sAmAnyataH / 'ciTejja vA ' tiSThedvA UrdhvasthAnena 'nisIejja vA' niSIdedvA paryAyAsanena 'tuyaTTejja vA ' tvagavartayedvA, pArzva parivartayedvA, 'mAue subamANIe suvai' mAtari svapatyAM svapiti. yadA mAtA nidrAti tadA tadgarbhagato jIvopi nidrAti kim jAgaramANIe jAgarai' jAgA jAgarti, yadA mAtA jAgati tadA tadIyagarbhagautama ! maiM aisA kahatA hUM ki garbhameM rahA huA koI eka jIva mara kara devaloka meM jAtA hai, koI eka dharmAdi se rahita banA huA garbhasthita jIva marakara devaloka meM nahIM jAtA hai| garbha kA adhikAra hone se hI sUtrakAra aba yaha dUsarA garbhasUtra kahate haiM (jove NaM bhaMte! gabhagae samANe uttANae vA pAsillae vA) he bhadanta ! garbha meM sthita jIva kyA cattA-U~cA mukha kiyA huA sthitahotA hai ? pArzvabhAgase sthita hotA hai ? ( aMbakhujjae vA) kyA vaha Amake jaisA kubja hotA hai ? (acchejja vA) sAmanyaAsanase baiThatA hai (viTejja vA) khar3A hotA hai ? (nisIejja vA) athavA ki-paryata Adi Asanase baiThatA hai ? (tupaTTejja vA) yA karabaTa badalatA hai ? ( mAue suvamANIe suvaha ) athavA-mAtAke so jAne para goyamA ! ) 3 gautama! te 4||2dusraaii chu ma 4 eka jIva marIne devalekamAM utpanna thAya che. ane dharmAdithI rahita e kaI eka jIva marIne devalokamAM jato nathI. garbhane adhikAra cAlato hovAthI sUtrakAra A bIjuM garbha sUtra kahe che- (jIveNaM bhaMte ! gabbhagae samANe uttANae vA pAsillae vA) bhagavan! garbhamAM rahele jIva zuM mukha UMcuM karIne rahe che? zuM te pArthabhAgathI sthita hoya cha ? (abakhujjae vA) te mAmanA samAna 501 ( 31 ) hAya cha ? ( acchejjavA ) te sAmAnya mAsane mese che ? (ciDejjavA) So thAya che ? (nisIejja vA ) athavA 54 vagere sAsane se che ? ( tuyaTejja vA) hai 54 32ve che ? (mAue suvamANIe suvai) athavA-bhAtA sUve tyAre te pazusUdha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 bhagavatIsUtre gataH putra jIvopi jAgati-kim 'muhiyAe suhie bhavai ' mukhitAyAM mukhito bhavati kim ? ' duhiyAe duhie bhAi' duHkhitAyAM duHkhito bhavati kimiti praznaH / bhagavAnAha-'hate 'tyAdi / 'haMtA goyamA' hanta he gautama ! 'jIve NaM gabhagae samANe' jIvaH khalu garbhagataH san ' jAva duhiyAe duhie bhavai' yAvat duHkhitAyAM duHkhito bhavati, garbhagatasya jIvasya sarvA'pi kriyA mAturanusAriNyeva bhavediti bhAvaH / 'ahe NaM' atha khalu navamAsaparyantaM garbha vAsAnantaram pisavaNakAlasamayasi' prasravanakAlasamaye-prabhUtisamaye 'sIseNa vA pAehi vA Aga. cchati ' yadA zorSeNa vA pAdAbhyAM vA Agacchati tadA 'samaM Agacchai 'samamAgacchati-sama-sukhena Agacchati / yadA-'tiriyamAcchai ' tiryagAgacchati, vakrakyA vaha bhI so jAtA hai ? (jAgaramANIe jAgarai) tathA mAtA ke jaga jAne para kyA vaha bhI jaga jAtA hai ? (suhiyAe suhie bhavaha duhiyAe duhie bhavaha ) athavA jaba mAtA sukhI hotI hai taba vaha kyA sukhI hotA hai ? jaba mAtA duHkhI hotI hai taba vaha garbhagata jIva kyA duHkhI hotA hai ? ( haMtA goyamA ! gabhagae samANe jAva duhiyoe duhie bhavaI) hAM gautama garbhagata jIva yAvA mAtAke duHkhita honepara duHkhIhotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki garbhagata jIva kI samasta kriyAe~ mAtA kI kriyA anusAra hI hotI haiN| (ahe NaM pasavaNakAla samayaMsi) jIva jaSa nau mAha taka garbha meM raha cukatA hai taba usake bAda prasUti samaya meM (sIseNa vA pAehiM vA ) vaha jIva yadi mastaka se athavA donoM pairoM se ( Agacchai ) bAhara nikalatA hai to ( samma Agacchai ) ) acchI taraha se-vinA kisI kaSTa ke bAhara nikala AtA hai| yadi vaha (tirionya cha ? (jAgaramANIe jAgarai) zu mAtA naye. tyAre te pay all onya cha ? (suhiyAe suhie bhavai, duhiyAe duhie bhavai) zubhatA bhI thAya tyAre salamA rahele jIva duHkhI thAya che? ane mAtA sukhI thAya tyAre zuM te sukhI thAya che? uttara-(haMtA goyamA !) DA, gautama ! (jIveNaM gabhagae samANe jAva duhiyAe duhie bhavai) galabhA2401 bhuarIne 29 che. mahathI saI ne bhAtAnA duHkhe duHkhI thavA sudhInI badhI kriyAothI yukta rahe che. tAtparya e che ke garbhamAM 2Dasa vAnI ||dhii ThiyA bhAtAnI ThiyA pramANe 1 thAya che. (ahe NaM pasavaNakAlasamaya si) 01 savAna bhAsa sudhI garmamA 2 cha-tyAre pachI asatinA samaye 'sIseNa vA pAehiM vA' ne te bhastathI athavA bhanne pAthI (Agacchai) mahAra nA cha to ( samma Agacchai) 4 paNa tanI bhuzsI vinA pAra nIle cha. 55 nne (tiriyamAgacchai) tirch| "mI" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.7 sU0 5 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 169 tayA nissarati tadA 'viNighAyamAvajjai' vinighAtamApayeta, mriyetetyarthaH, yadA garbhastirazcIno bhUtvA mAturudarAnirgantuM pravartate tadA sa tanmAtA ca prAyo maraNamApadheta, tiryagrUpeNa niHsaraNasyAsaMbhavAt / garbhanirgatasya jIvasya yat syAttadAha'vanavajjhANi' varNavadhyAni ca varNaH zlAghArUpaH, sa vadhyo hantavyo yeSAM tAni varNavadhyAni nindanIyAnItyarthaH, athavA 'varNabAhyAni ' iticchAyA, tatra-varNAd bAhyAni azubhAnItyarthaH / 'se' tasya garbhavinirgatasya jantoH 'kammAI' karmANi ' bAI ' baddhAni sAmAnyataH, tAni tu dUrato'pi bhavantItyAha-' puTThAI' smRSTAni saMlagnatayA gAr3hatarabandhanataH, athavA baddhAni, kutaH ? spRSTAni-pUrva svavyA. pAraNaiva sparzaviSayIkRtAnI abhUvana ataeva baddhAnIti bhAvaH, 'nihattAI' nidhattAni, udvartanA'parvatanakaraNavarjitazeSakaraNAyogyatvena vyavasthApitAni, 'kar3Ai' kRtAni, nikAcitAni sarvakaraNAyogyatvena vyavasthApitAni, 'paTTaviyAI' prasthApitAni, manuSyagatipaJcendriyajAtitrasAdinAmakarmAdinA sahodayayamAgacchai ) tirachA hokara bAhara nikalatA hai taba to ( viNighAyamA. vajjai ) marajAtA hai| tAtparya yaha haiM ki jaba garbha tirachA hokara mAtA ke garbhAzaya se bAhara nikalane lagatA hai, taba vaha mAtA aura garbha prAyaH donoM hI maraNa ko prApta ho jAte haiM / kyoM ki garbha tirachA hokara mAtA ke peTa se yoni dvArA nikala nahIM sakatA hai / aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki garbha se nirgata jIva kaisA kyA hotA hai--( vannavajjhANi ya se kammAiM baddhAiM, puTThAI, nihattAI, kaDAiM, paTTaviyAI, abhiniviTThAI, abhisamannAgayAI, udinnAI no uvasaMtAI bhavaMti ) garbha se nirgata hue usa jIva ke jo azubha karma baddha haiM, spRSTa haiM, nidhatta haiM, kRta haiM, prasthApita haiM, abhiniviSTa haiM, abhisamanvAgata haiM, udayaprApta haiM, upazAnta nahIM thadhane pAra pAve to (viNighAyamAvajjai) te bha27 pA che. tA.5deg che ke je garbha tirachI "ADe " thaIne mAtAnA garbhAzayamAMthI bahAra nIkaLe te ghaNe bhAge mAtA ane garbha bane maraNa pAme che. kAraNa ke garbha tira che thaIne mAtAnA garbhAzayamAMthI bahAra nIkaLI zakatuM nathI. have sUtrakAra e batAve che ke garbhamAMthI bahAra Avelo chava kevo hoya che? (vaNNavajjhANi ya se kammAI, baddhAI, puTThAI, nidhattAI, kaDAI, padaviyAI, abhinivida I, abhisamannAgayAI, udinnAI, no ubasatAI bhavaMti) salamAthI mAra nIkaLe te jIva ke jene azubha karma baddha che, pRSTa che, nidhatta che, kRta che, prasthApita che, abhiniviSTa che, abhisamatvAgata che, udaya prApta che ane jenAM karma upazAnta thayela nathI "A badhAM padone artha AgaLa samajAvavAmAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre svena vyavasthApitAni, ' abhiniviTThAI ' abhiniviSTAni, abhi-tIvrAnubhAvatayA niviSTAni sthApitAnItyarthaH, abhisamannAgayAiM (abhisamanvAgatAni udayAbhimukhIbhUtAni, tatazca 'udinnAI udIrNAni, karmasthitiparipAkena udayAvalikAyAM prAptAni, kintu 'no uvasaMtAI bhavaMti ' no upazAntAni bhavanti ' tao bhavai " tato bhavati, yadi karmaNopazAntam kintu phalodayAya phaladAnAya vyavasthitaM syAt tadA garbhanirgato jIvaH kIdRzo bhavatItyAha--'durUve ' durUpaH, durUpo bhavati-vikatAkRtimAn bhavati, ' duvanne' durvarNaH, kutsitavarNavAn bhavati, duggaMdhe ' durgandhaH, kutsitagaMdhavAnityarthaH, 'durase' dUrasaH, kutsitarasa ityarthaH, 'duphAse ' duH sparzaH, karkaza kaThorAghazubhasparzavAnityarthaH, 'aNi' aniSTaH, avAMchanIya:, 'akaMte ' akAntaH, anabhilaSaNIyaH, 'appie ' apriyaH, sarvApakArakaH, 'asubhe azubhaH, akalyANakaraH, ' amaNunne ' amanojJaH, ahitakArakaH, 'amaNAme' amanoma, sakalajanapratikUlaH, 'hINassare' hInasvaraH, 'dIgassare' dInasvaraH, 'aNihassare ' aniSTasvaraH ' akaMtassare ' akAntasvaraH, ' appiyassare' abhiyasvaraH 'asubhassare' azubhasvaraH, ' amaNunassare ' amanojJasvaraH, amaNAmassare' hue haiM, (tao bhavaha, durUve, duvanne, durase, duphAse, aNiTTe, akaMte, appie, asubhe, amaNunne, amaNAme, hINassare, dINassare, aNiTThassare, akaMtassare, appiyassare, asubhassare, amaNuNNassare amaNAmassare, aNaejjavayaNe paccAyAe yAvi bhavai ) to vaha jIva aisA manuSya hotA hai, ki jo kadrUpa hotA hai, khoTe varNavAlA hotA hai, khoTe rasa vAlA hotA hai, khoTe sparzavAlA hotA hai, aniSTa hotA hai, akAnta hotA hai, apriya hotA hai, azubha hotA hai, amanojJa hotA hai, amanoma hotA hai, hInasvaravAlA hotA hai, dInasvaravAlA hotA hai, aniSTasvaravAlA hotA hai, akAnta svara vAlA hotA hai, azubha svaravAlA hotA hai, amanojJa svaravAlA hotA hai, mA." (tao bhavai, durUve, duvanne, durase, duphAse, aNiTe, akaMte, appie, asubhe, amaNunne, amaNAme, hINassare, dINassare, aNidussare, akaMtassare, appiyassare, asubhassare, amaNuNNassare, amaNAmassare, aNAejjavayaNe paccIyAe yA vi bhavai) te 4435. DAya cha, 4215 yuddhata DAya cha, marAma 2savAko hoya che, kharAba sparzavALo hoya che, aniSTa hoya che, akAnta hoya che, apriya hoya che, azubha hoya che, amanejha hoya che amanema hoya che, hinasvaravALo hoya che, dInasvaravALo hoya che, aniSTa svaravALo hoya che; akAnta svaravALe hoya che, apriyasvaravALo hoya che, azubhasvaravALo hoya che, amane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u07 sU0 5 garbhasthajIvagatyaMtaranirUpaNam 171 amanomasvaraH, 'aNAejjavayaNe' anAdeyavacanaH, agrAhyavacanaH, etAdRzaH san 'paccayAe yAvi bhavai' pratyAyAtazcApi bhavati, manuSyabhavamAgacchatIti, yasya jIvasya ' vaNNavajjhANiyase kammAI no baddhAi ' varNavaddhayAni ca tasya karmANi no baddhAni 'pasatthaM NeyavvaM ' prazastaM jJAtavyam , atra pUrvapATho vyatyayena-prazastarUpena grAhya ityarthaH,yadi tasya jIvasya karmANi azubharUpeNa no baddhAni bhaveyustadA sarva rUpAdikaM prazastameva bhavatIti jnyaatvyaaniitibhaavH| kiyatparyantamityAha-'jAva amanomasvaravAlA hotA hai, anAdeyavacanavAlA hotA hai| sUtrakArane yahAM yaha kahA hai ki yadi garbhastha jIva bhAgyavazAt surakSita rIti se garbha se bAhara nikala bhI AtA hai parantu yadi usake pUrvopArjita karma niMdanIya yA azubha Adi rUpa haiM aura abhItaka ve upazAMta dazA meM nahIM A pAye haiM-udya dazA meM hI cala rahe haiM to vaha unake udaya ke kAraNa khoTe rUpa Adi vAlA bana jAyA karatA hai| sUtra meM jo " vanavajjhANi" pada AyA hai usakA artha " niMdanIya yA azubha" aisA hai, kAraNa ki-varNa zabdakA artha zlAghArUpa varNa jinakA naSTa ho cukA hai, arthAt jo niMdanIya haiM ve karma / athavA jo karma azubha haiM ve "vaSNavajjha" hai yahAM isa pada kI saMskRta chAyA "varNabAhya " aisI hogI, kyoMki jo azubha karma hote haiM ve varNa se-prazaMsA se bAhya bahirbhUta huA karate haiN| (baddha) kA tAtparya yahAM sAmAnyarUpa se bAMdhe gaye aise karmoM se hai (puTThAI ) pada se yaha bAta spaSTa hotI hai ki jo gADha baMdhana se puSTa kiye haiM aise ve karma / athavA varavALo hoya che, amanomasvaravALo hoya che, ane anAdeya vacanavaLa hoya che. sUtrakAra ahIM e batAve che ke garbhane jIva je bhAgyavazAta surakSita rIte garbhamAMthI bahAra nIkaLe te paNa tenA pUrvopArjita karma je niMdanIya athavA azubha hoya ane jyAM sudhI tenA te karmo upazAnta dazAmAM AvyAM na hoya udaya dazAmAM ja hoya to te karmonA udayane kAraNe te jIva kharAba rUpa vagere vANo me cha. sUtramA Ape " vannavajjhANi" pahano ma aDiM "nihanIya hai sazula" vo thAya che. 4 / 2 / " zahanI matha "zlAghA" paNa thAya che. te zlAghArUpa varNa jene naSTa thaI gayuM che eTale ke je niMdanIya che evAM karma athavA je karma azubha hoya che. temane "vaNNavajjha" cha. mI tenI saskRta chaay| "varNabAhya" mevI thAya che. kAraNa ke je azubha karmo hoya che ne varNathI (prazaMsAthI) bAhya (rahita) hoya che. "baddha" meTale sAmAnya 3the sAMdhesa bhI. "puTrAI" phne| matha pada madhinathI puSTa 42||yes bha mevA samanyA. athavA "pudAI" me paha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatI sUtre AdijjavaNe paccAyAe Avibhavada ' yAvat AdeyavacanaH pratyAyAtazcApi bhavati, yadi tasyAzubhaM karma no baddhaM bhavettadA rUpAdArabhya svaraparyantaM sarvazubhaprazastameva bhavet samunnataJca sa jIvaH AdeyavacanaH san manuSyatve samutpanno bhavatIti, ' sebaM bhaMte sevaM bhaMte 'ti tadevaM bhadanta tadevaM bhadanta iti, he madanta ! garbhaviSaye yena prakAreNa yadvastu devAnugriyeNa / kathitaM tat evameva sarva satyameva ityuktvA zramaNaM bhagavantaM mahAbIraM vandate namasyati vandilA namasthitvA ca saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti // sU05 // 44 puTThAI " yaha pada hetuparaka pada hai- AtmA meM karma baddha kyoM hue to isakA uttara yaha (puTThAI ) pada detA hai - vaha batAtA hai ki AtmAne pahile inheM apane hI yogAdirUpa vyApAra se sparza kA viSayabhUta banAyA thAso ve AtmA ke sAtha cipaka gye| 'nidhatta' isa pada ke viSaya meM vizeSa vivaraNa mere banAye hue "mokkhapada" meM likhA jA cukA hai jisakA tAtparya yaha hai ki nighata jo karma hote haiM unameM uddharttatA aura apavartatA ina do karaNoM ke sivAya dUsare aura karaNa kucha bhI nahIM kara sakate haiM / tathA jIva ke sAtha jo karma baddha haiM unakA karttA aura koI dUsarA jIva nahIM hai kintu vahI svayaM AtmA hai ki jisake sAtha ve baddha haiM, yaha bAta 46 17 kaDAi pada prakaTa karatA hai / isase yaha bAta siddhAnta kI puSTa aura spaSTa ho jAtI hai ki karmoM ko apane sAtha baddha karane meM adhikArI svayaM AtmA hI hai / nikAcita ve karma hote haiM ki jinameM koI bhI karaNa kucha bhI nahIM kara sakatA hai| manuSyagati, paMcendriyajAti, trasa 66 hetupuraka pada che eTale ke AtmAnI sAthe kama zA mATe yuddha thayA te uttara A puTThAI " yaha Aye che. te me vAta matAve che AtmAye pahelAM peAtAnA ja ceAga vagere vyApArathI temane grahaNa karyA* ane tethI te hurbhoM AtmAnI sAthai adhAyA. " nighatta" pahanA viSayabhAM vizeSa varNuna 'bhobhpadma ''mAM lakhavAmAM AvyuM che tenuM tAtpa e che ke nidhatta karmAMmAM, uddatanA ane apavanA e e sivAyanA karaNa kai paNa karI zakatAM nathI, tathA jIvanI sAthe je ka khaddha hAya che tenA kartA khIje kAI paNa jIva hA nathI paNa svaya* AtmA pAte ja che eja vAta kaDAi " yaha auTa hure che. AthI siddhAMtanI e vAtane samarthana maLe che ke kone peAtAnI sAthe bahu karavAmAM AtmA pote ja aparAdhI hoya che. je ka upara koi paNa karaNanI koi paNa prakAranI asara thatI nathI te kane " nikAcita "ka kahe che. 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u07 sU0 5 garbhasthajIvagatyantaranirUpaNam 173 Adi vagairaha nAmakarma ke sAtha udayarUpa se vyavasthApita kiye gaye aise jo karma haiM ve vyavasthApita karma haiM / jina karmoM kA anubhAva tIvrarUpa se sthApita huA hai ve karma abhiniviSTa haiM / " abhisamanAgayAiM" kA tAtparya hai ki jo karma udaya ke sanmukha ho rahe haiM / aura isI kAraNa jo " udinnAiM" udayAvalikA meM prApta ho rahe haiM to jIva aise karmoM ke prabhAva se kaisA hotA hai ? isakA uttara sUtrakAra ne " durUve" ityAdi padoM dvArA diyA hai / durUpa zabda kA artha vikRta (kharAba ) AkAravAlA hotA hai| aisA jIva vikRta AkAravAlA hotA hai| "duvanne" kutsita varNavAlA hotA hai / " duggaMdhe " durgadha Adi vAlA hotA hai| "aNi?" pada yaha kahatA hai ki use koI cAhatA nahIM hai / ( akaMte) vaha anabhilaSaNIya hotA hai " appie " apriya-saba kA apakAra karane vAlA hotA hai / " asubhe" akalyANakara hotA hai| amanojJa-ahitakAraka hotA hai| amanoma-sakalajanoM ke pratikUla rahA karatA hai / tathA hInAdi svara vAlA hotA hai| usakA vacana koI nahIM mAnatA hai aisA vaha anAdeya vacana vAlA hotA hai / ' paccAyAe yAvi bhavai" yaha pada prakaTa karatA hai ki aisA jIva yadi manuSya hotA hai to vaha aisA hotA hai| tathA manuSyagati, paMcendriya jAti, trasa vagere nAma kamanI prakRti sAthe udayarUpe vyavasthApita evAM je karma che tene " vyavasthApita karma " kahe che. je kameno anubhava tIvra rUpe sthApita thaye hoya che te kamene "abhiniviSTa cha. " abhisamannAgayAiM" meTa bhI hayanI sanbhuma mAvI. 2ai DAya mane te 20 2 " udinnAI" yAsima mAvI 2ai saya che evAM karma evAM karmonA prabhAvathI jIva kevA svarUpe utpanna thAya che, e sUtradhAre 'durUve" tyAhi ho 43 matAvyu cha. " durUve" meTale vita (12 / 5 pAva vANe, "duggaMdhe " meTa hugandha vANI, " aNi " (aniSTa) se paha se matha matAva te ne yAtu nathI. " akate " 54 mema sUyave cha te manta-mAnalisaSIya-DAya che. " appie" priya saunI a542 42naa| DAya che. "asubhe" adhyArI , " amanojJa" mahitA24, "amanoma' yA sohIne prti|| 2naa| DAya che. vaNIta garbhamAMthI nikaLelo jIva hIna vigere svara vALo hoya che. tenAM vacanane koI bhAnatu nathI, mATe tene manAya vayana pANe yo cha. " paJcAyAe yAvi mAra" A pade vaDe e batAvyuM che ke e jIva je manuSya gatimAM janma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 bhagavatI sUtre yadi (vaNNavajjhANi se kammAI no baddhAI pasatthaM NeyavvaM jAva AdiNNavayaNe paccAyAe yAvi bhavai) usa garbhagata jIva ke azubha athavA niMdanIya karma baddha na hoM to saba rUpAdika usake prazasta hI hote aisA jAnanA cAhiye, yaha prazastatA kahAMtaka jAnanI cAhiye to isake liye sUtrakAra ne kahA ki - - " jAva AdijjavayaNe paccAyAe yAvi bhavai " ki yadi jIva ke azubha karma 'baddha nahIM apitu zubha karma baddha haiM to rUpa se lekara svara paryanta saba usake prazasta hI hote haiN| vaha apanI unnati karatA huA loka meM Adeyavacana vAlA bana jAtA hai| aisA vaha manuSya hotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki azubha karma baddha Adi vAle pUrvajIva kI apekSA isa zubha karma baddhAdivAle jIva kI saba bAteM prazasta hI prazasta hotI haiM / ( sevaM bhaMte 2 ! tti ) he bhadanta ! garma ke viSaya meM jisa prakAra se Apa devAnupriya ne kahA hai vaha saba aisA hI hai aisA hI hai arthAt satya hI hai satya hI hai - aisA kaha kara una gautama svAmI ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vandanA kI, namaskAra kiyA / vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gaye | | 05 || // prathama zatakame yaha saptama uddeza samApta huA 1-7 // be to yAgu bharA 35 vagere pANI thAya che. pazu le ( vaNNavajjhANi se kammA no baddhAI pasatthaM NeyavvaM jAva Adijja vayaNe paccAyAe yAvi bhavai ) te gA~mAMthI nikaLelA jIve azubha athavA niMdanIya karma khAMdhyA na hAya te tenAM rUpa vagere prazasta ( sArAM) ja hAya che ema jANavuM. te prazasta pazu iyAM sudhI samannvu, te tAvavAne bhATe sUtra are udhuM che " jAba Adijjavaya paccAyA yAvi bhavai " bheTale u le ? bhavane azula ubhenA adha khAMdhelA na hoya paNa zubhakarmo ja mAMdhyA hoya teA tenA rUpathI laIne svara sudhInA badhA ja sArAM haiAya che. te potAnI pragati sAdhate sAdhate lekamAM Ardrayavacana vALA banI jAya che (tenAM vacanane mAM leke mAnya kare che, ) tAtparya e che ke azubha karma ddhe jIvanI apekSAe zubha karmabaddha jIvanA rUpa vagere aghAM prazasta 4 hoya che. ( sevaM bhate ! sevaM bhaMte ! ) he bhagavan ! Ape garbhanA viSayamAM je kahyuM te yathArtha ja che. he bhagavan! ApanI vAta tadna sAcI che. A pramANe kahIne gautama svAmIe mahAvIra prabhune vaMdaNA karI, namaskAra karyA. vaRRNA namaskAra karIne, sayama ane tapathI pAtAnA AtmAne bhAvita karatAM teo peAtAne sthAne besI gayAM. // sU-pa // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha aSTamodezakaH prArabhyate // asmin uddezake saMkSepato vicAraNIyA viSayA ime santi ekAntabAlasya ekAntapaNDitasya ca svarUpAdikathanam , aMtakriyAyAH kalpopapattikAkriyAyAzca svarUpavicAraH, bAlapaNDitasya svarUpAdinirNayaH, devagateH kAraNapratipAdanam / mRgaghAtakAdipuruSANAM svarUpAdi saMkIrtanam , kriyA-kAyikIAdhikaraNikI-mAdveSiko-pAritApanikI-prANAtipAtikyAdInAM svarUpAdivicAraH, tRNadAhakapuruSasya svarUpAdikathanam , dhanurdhAripuruSavicAraH, mRgavairapuruSavairAdInoM kathanam , SaNmAsAnAM madhye tadupari vA maraNe kriyAvicAraH puruSaghAtakapuruSasya vicAraH, samAnayordvayoH puruSayoH svarUpakathanapUrvakaM jayaparAjayayoH kAraNakathanam , vIryavicAraH, labdhivIryasya tathA karaNavIryasya vicAraH, caturviMzatirdaNDakAH uddeshkprismaaptishceti| prathamazataka aSTama uddezaka isa aSTama uddezaka meM vicAraNIya viSayoM kI sUcI saMkSepa se isa prakAra se hai-ekAnta bAlaka tathA ekAntapaNDita kA svarUpa Adi kA kathana antakriyA kA aura kalpopapattikA kriyA kA svarUpavicAra, bAlapaNDita ke svarUpa Adi kA nirNaya, devagati ke kAraNoM kA pratipAdana, mRgaghAtaka Adi puruSoM ke svarUpa Adi kA kathana, kriyA-kAyikI, adhikaraNikI, prAdeSikI, pAritApanikI, prANAtipAti kI AdikoM ke svarUpa Adi kA vicAra, tRNadAhaka puruSa ke svarUpa Adi kA vicAra, dhanurdhArI puruSa kA kathana, mRgavaira, puruSavaira Adi kA kathana, chahamAsa ke bhItara va usake bAda marane meM kriyA kA vicAra, puruSaghAtaka puruSa kA vicAra samAna do puruSoM ke svarUpakathanapUrvaka jaya parAjaya ke kAraNa pahelA zatakane AThame uddezaka pahelAM te A AThamAM uddezamAM kayA kyA viSayane vicAra karyo che te saMkSepamAM batAvavAmAM Ave che-ekAnta tathA bAlaka ekAnta paMDitanA svarUpanuM kathana, antakriyAno ane kalpapapattikA kiyAnA svarUpane vicAra, bAla paMDitanA svarUpa vagerene nirNaya, devagatinAM kAraNonuM pratipAdana, mRgaghAtaka vagere puru nA svarUpa vagerenuM kathana, kriyA-kAyikI, AdhikaraNikI, praSikI, pAritApanikI, prANAtipAtikA vagerenA svarUpa Adine vicAra, tRNadAhaka purUSanA svarUpa vagerene vicAra, dhanurdhArI purUSanuM kathana, mRgara purUSavaira vagerenuM kathana, cha mAsanI aMdara ane cha mAsa pachI mAravAmAM kriyAno vicAra, purUSaghAtaka purUSane vicAra, samAna be purUSanA svarUpa kathana pUrvaka jaya parAjayanAM kAraNone vicAra, vIrya vicAra, labdhivIya tathA karaNa vIryane vicAra, covIsa daMDaka, udezanI samApti. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 bhagavatIsUtre __saptamamuddezakaM nirUpya, tadanu aSTamaM nirUpayati, tadanayoH saptamASTamoddezakayoH parasparamayaM saMbandhaH, saptamoddezake jIvAnAM garbhavAsaH pratipAditaH, garbhavAsazcajIvAnAM satyAyuSke eva bhavati, ityAyuSo nirUpaNAyAyamaSTamoddezakaH tathA prathamazatakamathamoddezakasyAdau saMgrahagAthAyAM-'bAle'ti yaduktaM tadihavAlasya nirUpaNAya cASTamoddezakaH prArabhyate, tasya prArabhyamANasyASTamoddezakasyedamAdimaM sUtram'rAyagihe ' ityaadi| __ mUlam--rAyagihe samosaraNaM jAva evaM vayAsI-egaMta bAleNaM bhaMte ! maNusse kiM NeraiyAuyaM pakarei tirikkhAuyaM pakarei, maNussAuyaM pakarei, devAuyaM pakarei ? NeraiyAuyaM kiccA Neraiesu uvavajjai, tirikkhAuyaM kiccA tiriesu uvavajjai, maNussAuyaM kiccA maNussesu uvavajjai, devAuyaM kiccA devalogesu uvavajjai ? goyamA ! egaMta bAleNaM kA kathana, vIryavicAra labdhivIrya tathA karaNavIrya kA vicAra, cauvIsa daNDaka, uddezaka kI parisamApti saptama uddezaka kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra AThaveM uddezaka kA nirUpaNa karate haiN| ina donoM sAtaveM aura AThaveM uddezakoM kA Apasa meM isa prakAra se saMbaMdha hai-saptama uddezaka meM jIvoM kA garbhavAsa pratipAdita kiyA gayA hai-so yaha garbhavAsa jIvoM kA Ayukarma ke hone para hI hotA hai| isa Ayu karmake nimitta tathA prathama zatakake prathama-uddezaka kI Adi meM saMgraha gAthA meM " bAla" aisA jo kahA gayA hai so usa pAla ke nirUpaNa karane ke nimitta yaha AThavAM uddezaka prAraMbha kiyA gayA hai usakA sarva prathama sUtra (rAyagihe samosaraNaM jAva) ityAdi hai / sAtamA uddezanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra AThamAM uddezanuM nirUpaNa kare che. te bane uddezAo vacce parasparano saMbaMdha A pramANe che-sAtamA udezakamAM jIvonA garbhavAsanuM pratipAdana karAyuM che-jIvone garbhavAsa AyuSya. karmAnA saddabhAvathI ja thAya che. tethI AyuSyakarmanuM nirUpaNa karavAnA AzayathI tathA pahelA zatakanA pahelA udezanI zarUAtamAM AvatI saMgrahagAthAmAM je " bAla " 54 Ave che, satuM ni3544 42vAne mATe 20 218Hi udeshn| bhAmadhye . tenuM sauthI paDa sUtra " rAyagihe samosaraNaM jAva" tyAhi che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU0 1 ekAntabAlasvarUpanirUpaNam 177 maNusse NeraiyAuyaMpi pakarei, tiriyAuyaMpi pakarei,maNussA. uyaMpi pakarei, devAuyaMpi pakarei, NeraiyAuyaMpi kiccA Neraiesu uvavajjai, tiriyAuyaMpi kiccA tiriesa uvavajjai, maNustAuyaMpi kiccA maNuesu uvavajjai, devAuyaMpi kiccA devalogesu uvavajjai // sU0 1 // chAyA-rAjagRhe samavasaraNam , yAvadevamavAdIt , ekAntabAlo bhadanta ! manuSyaH kiM nairayikAyuSkaM prakaroti, tiryagAyuSkaM prakaroti manuSyAyuSkaM prakaroti, devAyuSkaM prakaroti ? nairayikAyuSkaM kRtvA nairayikepapadyate, tiryagAyuSkaM kRtvA tiryazUpapadyate, manuSyAyuSkaM kRtvA manuSyeSUpapadyate, devAyuSkaM kRtvA devalokeSU papadyate, gautama! ekAntabAlaH khalu manuSyo nairayikAyuSkamapi prakaroti tiryagAyuSkamapi prakaroti manuSyAyuSkamapi prakaroti devAyuSkamapi prakaroti, nairayikAyuSkamapi kRtvA nairayikedhUpapadyate, tiryagAyuSkamapi kRtvA tiryasUpapadyate manuSyAyuSkamapi kRtvA manuSyeSUpapadyate devAyuSkamapi kRtvA devalokeSUpapadyate // sU0 1 // ___TIkA-'rAyagihe samosaraNaM ' rAjagRhe samavasaraNam-rAjagRhe nagare bhagavataH samAgamanam ' jAva ' yAvatpadena-tacchutvA pariSado nagarAnirgamanam , bhagavato dharmakathA zravaNAnantaraM pariSadaH pratigamanaM, tadanu bhagavAn gautamo bhagavantaM "rAyagihe samosaraNaM jAva evaM kyAsI" ityaadi| TIkArtha-(rAyagihe samosaraNaM jAva evaM yayAsI) rAjagRha nagarameM bhagavAnkA samavasaraNa-zubhAgamana-huvA yAvat isa prakArase bole " yahAM yAvat pada se isa prakAra se prakaraNa kI saMgati karanI cAhiye-" bhagavAn ke zubhAgamana ko sunakara vahAM kA janasamUha nagara se nikalA, bhagavAna ke pAsa jAkara vaMdanA namaskAra kara prabhu ke mukhase usane dharmakathA zravaNa kI, dharmakathA sunakara vaha nagara meM pIche vApasa A gyaa| isake " rAyagihe samosaraNaM jAva evaM vayAsi" ityAdi / - "rAyagihe samosaraNaM jAva evaM vayAsi'' 224 nasabhA mavAnanu samasa2-zubhAgamana-thayu. tyAMthI za3 4zana " 24 pramANe moThyA " sudhaan| 54 maDI sevasa. mI " yAvat" (paryanta) 545 mA pramANe pATha grahaNa kare-bhagavAnanA zubhAgamananA samAcAra sAMbhaLIne tyAne mAnavasamUha nagaramAMthI nIkaLIne bhagavAna pAse gayo bhagavAnanI pAse jaIne vaMdaNA namaskAra karIne dharmakathAnuM zravaNa karyuM. dharmakathA sAMbhaLIne leke bha0 23 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatIsUtra vanditvA namasyitvA nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANaH namasyan abhimukhaM vinayena pAJjalipuTaH" iti saMgrahaH, 'evaM vayAsI' evamavAdI-vakSyamANapakAreNAkathayat-kimavAdIdityAha-'egaMtavAle' ityaadi| 'egaMtavAle NaM bhaMte' ekAntabAlaH khalu bhadanta !, ekAntavAla:-mithyAraSTiravirato vA 'maNusse' manuSyaH 'kiM NeraiyAuyaM pakarei ' kiM nairayikAyuSkaM prakaroti, tatraikAntabAla ityatra ekAnteti padaM mizradRSTikajIvaM vyAvartayati / 'maNussAuyaM pakarei' manuSyAyuSkaM prakaroti, 'devAuyaM pakarei ' devAyuSkaM prakaroti ? ' NeraiyAuyaM kiccA Neraiemu uvavajjai ' nairayikAyuSkaM kRtvA nairayikeSu yAda gautama ne prabhu ko vandanA aura namaskAra kiyaa| bAda meM ve apane ucita sthAna para dharma sunane kI abhilASA se prabhu ke sanmukha namaskAra kara donoM hAtha jor3a kara baiTha gye| aura isa prakArase pUchane lage ( egaMta bAleNaM bhaMte maNusse ki NeraiyAuyaM pakarei ?) he bhadanta ekAntabAla kyA narakAyuSka kA baMdha karatA hai ? (tirikkhAuyaM pakarei ?) tiryazcAyu kA baMdha karatA hai ? ( manussAuyaM pakarei ) manuSyAyu kA baMdha karatA hai ? ( devAuyaM pakarei ) devAyu kA baMdha karatA hai ? yahAM ekAnta zabda kA artha mithyA dRSTi athavA avirata-birati vinA kA jIva hai| bAla pada ke sAtha jo ekAnta vizeSaNa pada kA prayoga kiyA hai usase yaha SAta sUcita hotI hai ki jo jIva mizradRSTi vAlA hai vaha ekAnta bAla nahIM hai / ataHisa mizra dRSTi vAle kI vyAvRtti ke nimitta vAlA pada ke sAtha ekAnta zabda vizeSaNarUpa se prayukta kiyA gayA hai / (NeraiyA nagaramAM pAchA pharyA. tyAra bAda gautama svAmI prabhune vaMdaNa namaskAra karIne, dharmatatvanuM zravaNa karavAnI abhilASAthI bane hAtha joDIne zira namAvIne prabhunI sanbhuma sI gayA mane bhA pramANe prazna pUchayA-( egaMta bAleNaM bhaMte !. magusse kiM NeraiyAuyaM pakarei ? ) 3 bhagavan ? santa mAsa , zu. na24Ayudhyano dhAMdhe cha. 1 OM (tirikkhAuyaM pakarei ? ) tiya yanA mAyunI ||dh mAMdhe cha? (maNussAuyaM pakarei) bhanuSyanA aayune| ma sAMdhe ? ( devAuyaM pakareDa) vatAnA mAyuSyanA dhAMdhe cha 1 mahI ekAntabAlane artha mithyAdRSTi athavA avirati (virati vinAne) jIva samaje. bAla zabda sAthe ekAnta vizeSaNane prayoga karavAnuM kAraNa e che ke je jIva mizradRSTivALA hoya che tene ekAntabAla kahI zakAtuM nathI. tethI mizradRSTivALAne samAveza na karavA mATe ekAnta vizeSaNa bAla padanI sAthe yolpAmA mAvyuM che. (NeraiyAuyaM kiccA, raiesu uvavajjai) te 4AntamA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 8 sU. 1 ekAntabAlasvarUpanirUpaNam 172 upapadyate, ' tiriyAuyaM kiccA tiriesu uvavajjai' tiryagAyuSkaM kRtvA tiryakSu upapadyate, 'maNussAuyaM kiccA maNussesu uvavajjai ' manuSyAyuSkaM kRtvA manuSyeSUpapadyate, 'devAuyaM kiccA devalogesu uvavajjai ' devAyuSkaM kRtvA devalokeSapapadyate / kimitipraznaH / bhagavAnAha- 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'ekAMtavAleNaM - maNusse NeraiyAuyaMpi pakarei' ekAntavAlaH khalu manuSyo nairayikAyuSkamapi prakaroti, he gautama ! ekAntabAlo mithyASTiravirato vA jIvo mahAraMbhAdibhizcaturmiH kAraNairupArjayati nairayikAyuSkamapIti / ___ uktaM caupapAtikamUtre-'evaM khalu cauhi ThANehiM jIvA jeraiyattAe kamma pakareMti, neraiyattAe kammaM pakarettA Neraiesu uvavajjati ta jahA-mahAraMbhayAe 1, mahApariggahayAe 2, paMciMdiyavaheNaM 3, kuNimAhAreNa 4 / ' iti / uyaM kiccA Neraiesu uvavajai) vaha ekAnta bAla narakAyu kA baMdha kara kyA nairayikoM meM utpanna hotA hai ? (tirikkhAuyaM kiccA tiriesuuvavajjai) tiryazcAyu kA baMdhakara kyA tiryazcoM meM utpanna hotA hai ? (magussAuyaM kiccA maNussesu uvavajai) manuSyAyu kA dhaMdhakara kyA manuSyoM meM utpanna hotA hai ? ( devAjyaM kiccA devalogesu uvavajjai ) devAyu kA baMdhakara kyA devaloka meM utpanna hotA hai ? ye saba prazna haiM inakA uttara dete hue bhagavAn kahate haiM ki (goyamA ! egaMtabAleNaM maNusse Nera iyAuyaM pi pakarei, tiriyA uyaM pi pakarei, maNusnA uyaM pi pakarei, devAuyaM pi pakarei ) he gautama ! ekAnta bAla jo manuSya hotA hai vaha narakAyuSka kA bhI baMdha karatA hai, tiyaMcAyuSka kA bhI baMdha karatA hai, manuSyAyuSka kA bhI baMdha karatA hai, devAyuSka kA bhI baMdha karatA hai| na2yuSyane 55 mAMdhAna zu nayimA utpanna thAya che ? (tirikkha uyaM kiccA tiriesu uvavajjai) tiya yA AyuSyane 55 mAMdhAna zutiya yAmA atpanna thAya cha ? (maNussAuya kiccA maNussesu uvavajjai) manuSyanA mAyuSyane 55 mAdhAna zubhanuSyAmA utpanna thAya che ? ( devAuyaM kiccA devalogesu uvavajjai ?) hevatAnA maayussyn| ma dhamAdhAna samApanna thAya cha uttara-( goyamA ! egaMtabAle NaM maNusse NeraiyAuyapi pakarei,tiriyAuya pi pakarei, maNussAuya pi pakarei, devAuyapi pakarei ) 3 gautama ! santa bAla manuSya naraka yuSyane baMdha paNa bAMdhe che. tithacAyuSyane baMdha paNa mAMdhe cha-(NeraiyAuyapi kiccA Neraiesu ubavajjai) te sAta manuSya nayuSyane 5 madhIna nairayimA 5 apana thAya cha, (tiriyAuyapi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 _ bhagavatIsUtre ____ chAyA-evaM khalu caturbhiH sthAnarjIvA nairayikatAyai karma prakurvanti, naiyika vAyai karma prakRtya nairapike yu upapadyante, tadyathA-mahArambhatayA?, mahAparigrahatayA 2, pazcendriyavadhena 3, kuNapAhAreNa 4 iti / 'tirikkhAuyaMpi pakarei tiryagAyuSkamapi prakaroti, mAyikatvAdibhizcaturbhiH kAraNairjIvastiyaMgAyuSkaM badhnAti, uktazca-" tirikkhajoNiesu mAillayAe giyaDillayAe1, aliyavayaNeNaM 2, ukkaMcaNayAe 3, vaMcaNayAe " iti / chAyA-tiryagyonikeSu mAyAvitayA nikRtimattayA1, alIkavacanena 2, utkaJcanatayA 3, vazcanatayA 4 iti / 'maNussAuyaMpi pakarei ' manuSyAyuSkamapi (NeraiyAuyapi kiccA Neraiesu uvavajjai ) narakAyuSka kA bhI baMdha kara vaha nairayikoM meM utpanna hotA hai / (tiriyAuyaMpi kiccA tiriesu uvavajjai ) tiryacAyuSka bhI baMdha kara vaha tithaMcoM meM utpanna hotA hai / (maNussAuyaMpi kiccA maNuesu uvavajjai devAuyaMpi kiccA devalogesu uvavajjaha ) manuSyAyu kA bhI baMdha kara vaha manuSyoM meM utpanna hotA hai| devAyu kA bhI baMdha kara vaha devaloka meM utpanna hotA hai| ekAnta bAla jo manuSya hotA hai-arthAt jo manuSya mithyAdRSTi athavA virati vinA kA hotA hai-vaha mahAraMbha Adi rUpa cAra kAraNoM ko lekara narakAyuSka kA baMdha karatA hai-aupapAtika sUtra meM kahA hai ki " evaM khalu cauhiM ThANehiM jIvA NeraiyattAe kammaM pakareti neraiyattae kamma pakarettA Neraiesu uvavajjaMti-taM jahA-mahAraMbhayAe 1 mahApariggayAe 2 paMciMdiyavaheNaM 3, kuNimAhAreNaM 4" jIva ina cAra sthAnoM dvArA nairayika gati meM jAne ke liye karmabaMdha karate haiMkiccA tiriesu uvavajjai ) tiya yaayussyne| 5'5 dhAna tiya ya yonImA paY utpanna thAya cha, (maNussAuyapi kiccA maNuesu uvavajjai, devAuyaM pi kiccA devalogesu uvavajjai) manuSyAno maayussyne| ma mAMdhAne manuSyoma 5 utpanna thAya che ane devanA AyuSyane baMdha bAMdhIne devalokamAM paNa utpanna thAya che. ekAntabAla eTale ke mithyAdRSTi athavA virati vinAne-manuSya mahAraMbha vagere cAra kAraNone lIdhe narakanA AyuSyane baMdha bAMdhe che. aupapti sUtramA DuMcha -( evaM khalu cauhi ThANehiM jIvA jeraiyattAe kamma pakareM ti neraiyattAe kammaM pakarettA Neraiesu uvavaja ti-tajahA-(1) mahAra bhayAe, (2) pariggahayAe, (3) paMciMdiya vaheNaM (4) kuNimAhAreNa ) 20 yA2 // 2 // lIdhe jIva narakagatimAM javA egya kamane baMdha bAMdhe che-(1) mahAraMbha kara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU0 1 ekAntabAlasvarUpanirUpaNam 181 prakaroti, prakRtibhadratAdibhizcaturbhiH kAraNairjIvopi manuSyAyukaM prakaroti, uktazca "maNussesu pagaibhaddayAe 1, pagaiviNIyayAe 2, sANukosayAe 3, ama. cchariyAe 4" iti / chAyA-manuSyeSu prakRtibhadratayA 1, prakRtivinItatayA, 2, sAnukrozatayA 3, amatsaritayA 4 / iti / 'devAuyapi pakarei' devAyuSkamapi prakaroti, sarAgasaMyamAdibhizcaturbhiH kAraNairjIvo devAyuSkaM prakaroti, uktazca "devemu-sarAgasaMjameNaM 1, saMjamAsaMjameNaM 2, akAmaNijjarAe 3, bAlataSokammeNaM 4" iti / chAyA-deveSu-sarAgasaMyamena1, saMyamAsaMyamena2, akAmanirjarayA3, bAlatapaHkarmaNA 4 // iti / ' NeraiyAuyapi kiccA Neraiesu uvavajjai ' nairayikAyuSkamapi kRtvA karmabaMdha kara ve nairayikoM meM utpanna ho jAte haiN| ve cAra sthAna isa prakAra se haiM-mahA AraMbha karanA, mahA parigraha rakhanA, paMcendriya jIvo kA vadha karanA, kuNimAhAra (mAMsAhAra) krnaa| isI taraha jIva mAyAcAra Adi cAra kAraNoMke sevana karanese tiryaMca kI AyukA baMdha karatA hai-ve cAra kAraNa isa prakAra se haiM-1 mAyAcAra, nikRti, 2 aloka vacana, 3 utkaMcana(lAMca),4 vaMcana / prakRtibhadratA Adi cAra kAraNoM ko lekara jIva manuSya Ayu kA baMdha karatA hai-ve cAra kAraNa ye haiM-prakRti se bhadra honA 1, svabhAvataH vinIta honA 2, dayAlu honA 3, matsara bhAva nahIM rakhanA 4 sarAgasaMyama Adi cAra kAraNoM ke sevana karane se jIva devAyu kA baMdha karatA hai-ve cAra kAraNa isa prakAra se haiM-sarAgasaMyama kA pAlana karanA 1, akAmanirjarA karanA 2, bAla tapa karanA 3 saMyamAsaMyama kA pAlana karanA 4 / isa taraha jIva jisa AyukA baMdha karatA hai vAthI (2) mahA parigraha rAkhavAthI, (3) paMcendriya ne vadha karavAthI ane (4) puNimA 2 ( mAMsA.2) 42pAthI 01 tiya" AyuSyane 55 mAMche. te yAra 412 // 2 // pramANe cha-(1) bhAyAyA2 niti, (2) mI kyana, (3) utkaMcana ane (4) vaMcana. prakRtibhadritA vagere cAra kAraNonA sevanathI jIva manuSyanA AyuSyane baMdha bAMdhe che. te cAra kAraNo A pramANe che - (1) 12 pativADA , (2) vinIta svAvanA , (3) yA DAI ane (4) matsara bhAva na rAkha. sarogasaMyama vagere cAra kAraNonA sevanathI jIva devAyuSyane baMdha bAMdhe che te cAra kAraNe A pramANe che(1) sarAsayamatuM pAsana 42, (2) mama ni| 42vI, (3) mAsa ta5 karavuM ane (4) saMyamasaMyamanuM (zrAvakadharmanuM) pAlana karavuM. A rIte jIva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 bhagavatIsUtre nairayikeSUpapadyate, tAdRzAyuSkarma bandhana kRtvA tatkarmaprerito narakeSu samutpadyate iti bhAvaH / 'tiriyAuyaMpi kiccA tiriesu uvavajjai' tiryagAyuSkamapi kRtvA tiryakSu upapadyate, 'maNussAuyapi kiccA maNuesu uvavajai' manuSyAyuSkamapi kRtvA manuSyeSUpapadyate, ' devAuyapi kiccA devalogesu uvayajjai ' devAyuSkabhapi kRtvA devalokeSUpapadyate, yAdRzaM yAdRzaM karmabandhanaM svayameva karotyekAntabAlo. jIvaH sa tattadanukUlanArakAdArabhya devalokaparyantaM gacchati, karmaNAmetAdRzasvabhAvAditi bhAvaH, ekAntabAlatve sarveSAM samAne'pi tattatkAraNavizeSavazAdeva nAnAvidhamAyubaMdhanAtyata eva bAlatve samAne'pyaviratasamyagdRSTimanuSyo devAyuSkameva badhnAti, na tu zeSANi nArakAdyAyuSkANIti // muu01|| ekAntabAlapratipakSatvena ekAntapaNDitasUtramAha-'egaMtapaMDie' ityAdi / __ mUlam--egaMta paMDie NaM bhaMte ! maNusse kiM NeraiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devaloesu uvavajjai ? goyamA ! vaha usa karma se prerita hokara usI gati meM jAkara utpanna ho jAtA hai / yahI bAta sUtrakAra ne (NeraiyAuyaMpi kiccA raiessu uvavajaha) ityAdi sUtroM dvArA prakaTa kI hai| karmoM kA aisA hI svabhAva hai ki ekAntavAla jIva jaise 2 karma ko baMdhA karatA hai vaha usake anukUla hI nAraka se lekara devaloka paryanta jAtA hai / yadyapi jitane bhI ekAntavAla jIva hai una saba meM ekAnta bAlapanA samAna hotA hai-phira bhI AyukabaMdha ke kAraNoM kI vizeSatA ko lekara nAnA prakAra kI Ayu kA baMdha bAlajIva karate haiM / isa taraha bAlapanA samAna hone para bhI avirata samyagdRSTi manuSya devAyu kA hI baMdha karatA hai / zeSa narakAdika tIna AyuoM kA nhiiN| suu-1|| je gatinA AyuSyane baMdha bAMdhe che-te karmabaMdhane kAraNe te gatimAM utpanna thAya che. me pAta sUtra (NeraiyAuyapi kiccA Neraiesu uvavajjai) vagere sUtre vaDe batAvI che. ekAnta bAla jI jevAM jevAM karmono baMdha bAMdhe che, tevA tevA karmone anukULa nArakagatithI laIne devagati sudhI utpanna thAya che. jo ke tamAma ekAntabAla jImAM ekAnta bAla paNuM sarakhuM ja hoya che, chatAM paNa AyuSya baMdhanA kAraNenI vizeSatAne lIdhe te ekAntabAla jI vividha gatinA AyuSyane baMdha bAMdhe che. A rIte bAlapaNAnI (ajJAnapaNAnI) samAnatA hovA chatAM paNa avirati samyagdaSTi manuSya devAyuSyane ja baMdha bAMdhe che-nArakAdi zeSa traNa AyuSyane baMdha bAMdhatuM nathI || 1 | zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.8 sU0 2 paNDitasvarUpanirUpaNam 183 egaMtapaMDieNaM maNUse AuyaM siya pakarei siya No pagarei, jai pagarei No NeraiyAuyaM pakarei, No tiriyAuyaM pakarei, No maNussAuyaM pakarei, devAuyaM pakarei, No NeraiyAuyaM kiccA Neraiesu uvavajjai, No tiriyAuyaM kiccA tiriesu uvavajai, No maNustAuyaM kiccA maNussesu uvavajjai, devAuyaM kiccA devesu uvavajai / se keNa?NaM jAva devAuyaM kizcA devesu uvavajai ? goyamA! egaMtapaMDiyassa kevalameva dogaIo paNNAyati, taM jahA-aMtakiriyA ceva kappovavaiyA ceva, se teNaTeNaM goyamA ! jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajai, bAlapaMDie NaM bhaMte ! maNusse kiM NeraiyAuyaM pakarei, jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ? goyamA ! No NeraiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devesu uvvjji| se keNaTeNaM jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ? goyamA ! bAlapaMDie NaM maNusle tahArUvasta samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamapi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM soccA Nisamma desaM uvaramati, desaM No uvaramai, desaM pacakkhAi, desaM No pacakkhAi, se teNaTreNaM desovaramadesapaccakkhANe NaM NeraiyAuyaM pakarei, jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai, se teNaTeNaM jAva devesu uvavajjai // sU0 2 // chAyA-ekAntapaNDitaH khalu bhadanta ! manuSyaH kiM nairayikAyuSkaM prakaroti, yAvadevAyuSkaM kRtvA devalokeSupapadyate ? gautama ! ekAntapaNDito manuSyaH syAdAyuSkaM prakaroti syAno prakaroti, yadi prakaroti no nairayikAyuSkaM prakaroti no tiryagAyuSkaM prakaroti no manuSyAyuSkaM prakaroti, devAyuSkaM prakaroti, no nairayikAyuSkaM kRtvA nairayikepapadyate, no tiryagAyuSkaM kRtvA tiryasUpapadyate no manuSyA yuSkaM kRtvA manuSyedhUpapadyate, devAyuSkaM kRtvA devepapadyate / tatkenArthena yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate ? gautama ! ekAntapaNDitasya manuSyasya kevalameva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 bhagavatIsUtre dve gatI prajJAyate tadyathA antakriyA caiva kalpopapattikA caitra, tattenArthena gautama ! yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate, bAlapaMDitaH khalu bhadanta ! manuSyaH kiM nairayikAyuSkaM prakaroti yAvaddevAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate ? gautama ! no nairayikAyuSkaM prakaroti, yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate, tatkenArthena yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate ? gautama ! bAlapaNDitaH khalu manuSyastathArUpasya zramaNasya vA mAhanasya vA'nti ke ekamapi AryadhArmikaM suvacanaM zrutvA nizamya dezamuparamati dezaM noparamati, dezaM pratyAkhyAti dezaM no pratyAkhyAti, tattenArthena dezoparamadezapratyAkhyAnena no nairayikAyuSkaM prakaroti yAvazvAyuSkaM kRtvA devedhUpapadyate tattenArthena yAvadeveSUpapadyate // muu02|| ___TIkA--' egaMta paMDie NaM bhaMte ' ekAntapaNDitaH khalu bhadanta ! ekAntapaNDitaH sAdhuH 'maNusse' manuSyaH, 'ekAntapaNDite' ti kathanenaiva manuSyaAyAti puna 'maNusse' iti kathanaM kimartha kRtam ? yato manuSyamantareNa ekAntapaNDitatvaM na bhavitumarhati ? atrocyate-manuSyeti vizeSaNaM svarUpamAtraparicAya ekAnta bAlapane kA pratipakSI jo ekAntapaNDitapanA hai usa saMbaMdhI sUtra ko aba sUtrakAra kahate haiM-'egaMtapaMDie NaM bhaMte ! maNusse ' ityaadi| TIkArtha-(egaMtapaMDie NaM bhaMte ! maNusse ki NeraiyAuyaM pakarei ? jAya devAuyaM kiccA devalopasu uvavajai ) he bhadanta ? jo manuSya ekAnta paNDita hai-vaha kyA nairayika kI Ayu kA baMdha karatA hai ? tathA-yAvat vaha devAyu kA baMdha kara ke devaloka meM utpanna hotA hai ? aisA yaha prazna hai ? yadi koI yahAM aisI bAta kaheM ki ekAntapaNDitapanA to manuSya ke sivAya aura kahIM saMbhavita hai nahIM-phira sUtrakAra ne jo (maNusse) yaha pada rakhA hai vaha kyoM rakhA / kyoM ki (egaMta paMDie) isa zabdase hI ekAnta bAlane pratipakSI ekAnta paMDita hoya che. have sUtrakAra ekAnta 5Dita vidhe sUtro 4 cha-" egaMta paDie Nabhate ! maNumse" tyaadi| 1:-(egaMta paMDie NaM bhate ! maNusse kiM NeraiyAuya pakarei ? jAva devAuyakiccA devaloesu uvavajjai ?) "sAvan ! zusAnta ta manuSya na24AyuSyanA 55 Ape che ?tyAMthI zarU karIne pahelAMnA sUtro pramANeja "zu te devAyuSyane baMdha bAMdhIne devalokamAM utpanna thAya che?" tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM ke ahIM evI dalIla kare ke ekAnta paMDitapaNuM te manuSya sivAyanI yonImAM saMbhavI za: 1 nathI. to sUtradhAre sUtramA (maNusse) (bhanuSya) 54 / bhATa bhUyu cha ? 41205 (egaMtapaMDie ) 54thI / bhanuSya a thAya cha, to te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u0 8 sU0 2 paNDitasvarUpanirUpaNam 185 kam , zuklaM dadhi prameyo ghaTa ityAdau yathA zuklatvaM prameyatvaM paricAyakaM tathaiva prakRtepi / 'kiM NeraiyAuyaM pakarei' kiM nairayikAyuSkaM prakaroti - badhnAti kim ? 'jAva devAuyaM kiccA devalogesu uvavajjai' yAvat devAyuSkaM kRtvA devalokeSUpapadyate kim ? atra yAvatpadena-"tirikkhAuyaM pakarei ? maNussAuyaM pakarei ? devAuyaM pakarei ? neraiyAuyaM kiccA neraiemu uvavajjai ? tirikkhAuyaM kiccA tiriesu uvavajjai ? maNussAuyaM kiccA maNussesu uvavajjai ?" iti saMgrAhyam / asyArthastu ekAntabAlamUtrapraznavyAkhyAyAM vilokanIyaH / bhagavAnAha manuSyakA grahaNa ho jAtA hai| so isakA samAdhAna aisA hai ki (manuSya) yaha pada jo vizeSarUpa se rakhA gayA haiM so vaha vyAvartaka vizeSaNarUpa se nahIM rakhA haiM kintu svarUpa vizeSarUpa se rakhA gayA hai-jaise zuklaM dadhi, prameyo ghaTaH ityAdi prayogoM meM dekhA jAtA hai / ataH zuklatva aura prameyatva ye svarUpa ke paricAyaka jaise vizeSaNa haiM usI prakAra se yahAM para bhI (maNusse ) yaha bhI svarUpa kA paricAyaka vizeSaNa hai| yahAM jo ( jAva ) pada AyA hai usase (tirikkhAuyaM pakarei, maNussAuyaM pakarei, devAuyaM pakarei, NeraiyAuyaM, kiccA neraiesu uvavajjai, tirikkhAuyaM kiccA tirikkhesu uvavajaha ? ma gussAuyaM kiccA maNumsetu uvavajjaha) yaha saba pUrvokta pATha saM gRhita huA haiM / isa pATha kA artha ekAntabAla mUtra ko yahAM pahile sUtra meM prazna vyAkhyA meM kara diyA gayA hai| so vahAM dekha lenA cAhiye / isa taraha se jo gautamasvAmI ne prazna kiyA hai usakA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki - ( goyamA! egNtpNddizaMkAnuM samAdhAna A pramANe karI zakAya-"manuSya" padane je vizeSaNarUpe mUkavAmAM AvyuM che te vyAvartaka vizeSaNarUpe mUkayuM nathI paNa svarUpa vize1953the bhUtyu cha-me // ( zuklaM dadhi ) (prameyo ghaTaH ) pore prayogomA jovA maLe che. jevI rIte zukalatva ane prameyatva, e banne svarUpano paricaya mApanAtaM vizeSa / che, mevI 4 rIte ( maNusse ) manuSya56 55 213pne| pazyiya sApanA vizeSaNa cha. 2maDI mAvesai (jAva) (yAvat payata) 54thI niiyn| 542 57 423na ( tirikkhAuya pakarei, maNussAuya pakarei devAuya pakarei, NeraiyAuya kiccA neraiesu uvavajjai, tirikkhAuya kiccA tirikkhesu uvavajjai 1 maNussAuya kiccA maNumsesu uvavajjai ?) A pAThano artha ekAntabAla sUtranA pahelA sUtranI praznavyAkhyAmAM ApavAmAM Avyo che, tyAMthI vAMcI le. A prakAranA je prazno gautama svAmIe pUchyA che tene uttara mahAvIra prabhu A pramANe Ape chem 24 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra - goyame ' tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! 'egaMta paMDieNaM maNase' ekAnta paNDitaH khalu manuSyaH 'siya pakarei siya No pakarei' syAt prakaroti syAt no makaroti, ekAntapaNDitaH kadAcidAyuSyaM badhnAti kadAcino vadhnAti, samyaksvasaptake kSapite na badhnAtyAyuH anyathA tu badhnAtyevetyAzayena kathitaM syAt makaroti syAna prakarotI'ti / 'jai pakarei No NeraiyAuyaM pakarei ' yadi prakaroti tadA na nairayikAyuSkaM prakaroti, 'No tiriyAuyaM pakarei 'no tiryagAyuSkaM prakaroti, 'No maNussAuyaM pakarei' no manuSyAyuSkaM prakaroti, api tu 'devAuyaM pakarei' devAyuSkaM prakaroti, ekAntapaNDito yadyAyuSkaM karmopArjayati tadA devasaMbandhikopArjayati nAnyaditi bhAvaH / atha punaH prakArAntareNa tadeva darzayati-'No NeraiyAuyaM kiccA rahaesu uvavajjai' no nairayikAyuSkaM kRtvA nairayikeSupapadyate, 'No tiriyAuyaM kiccA tiriemu uvavajjai' no tiryagAyuSkaM eNaM maNumse AuyaM siya pakarei, siya No pagarei) gautama ! jo ekAnta paNDita manuSya hai vaha kisI apekSA Ayu kA baMdha karatA bhI hai aurakisI apekSA Ayu kA baMdha nahIM bhI karatA hai / ( jai pagarei No NeraighAuyaM pakarei, No tiriyAuyaM pakarei, No maNusmAuyaM pakarei, devAuyaM pakarei ) yadi vaha Ayu kA baMdha karatA hai to nairayika Ayu kA baMdha nahIM karatA, tiryaMcAyu kA baMdha nahIM karatA, manuSyAyu kA baMdha nahIM karatA, sirpha eka devAyu kA baMdha karatA hai / (No NeraiyAuyaM kiccANeraiesu uvayajjai, No tiriyAuyaM kiccA, tiriesu uvavajjai, No maNussAuyaM kiccA maNussesu uvavajjai ) nairayika Ayu kA baMdha kara vaha nairayikoM meM utpanna nahIM hotA hai, tiryaMcAyu kA baMdha kara vaha tiryaMcoM (goyamA ! egaMta paMDieNaM maNusse AuyaM siya pakarei, siya Nopakarei) he gautama ! je ekAnta paMDita manuSya hoya che te keI apekSAe AyuSyane baMdha bAMdhe paNa che ane kaI paNa apekSAo AyuSyane baMdha nayI 574 mAMdhatA. (jai pagarei No NeraiyAuya pakarei, No tiriyAuya pakarei, No maNussAuya pakarei, devAuya pakarei) le te mAyuSyano madeg5 madhe to ! narayika AyuSyane baMdha bAMdhatA nathI, tiryaMca AyuSyane baMdha paNa baMdhAte nathI, manuSyAyuSyane baMdha paNa bAMdho nathI. paraMtu devAyuSyane ja baMdha mAMdhe cha. ( No NeraiyAuya kiyA Neraiesu uvavajjai, No tiriyAuya kiJcAtiriyesu uvavajjai, No maNussAuya kiccA maNussesu uvavajjai, devAuya kiccA devesusvavajjai) 24Ayudhyanama mAMdhAna te nA2tibhA utpanna yatA nathI, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za01 u07 sU0 8 2 paNDitasvarUpanirUpaNam 187 kRtvA tiryakSu upapadyate 'No maNussAuyaM kiccA maNussesu-uvavajjai ' no manupyAyuSkaM kRtyA manuSyeSu upapadyate, kintu ' devAuyaM-kiccA devesu uvavajjai' devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate, nairayikAdyAyuSkaM nopArjayati, na vA tAdRzamAyuSkamupAya' narakAdiSu kadAcidapyutpadyate kintu devAyuSkaM samupAyaM tadAyurvalAddevaloke eva samutpadyate iti samuditArtha iti / ' se keNaTheNaM ' tatkenArthena 'jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ' yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate, kena kAraNena sa nArakAdikarmAyuranupAyaM narakAdiSu notpadyate devAyuSkamupAyaM devaloke evotpadyata iti ? bhagavAnAha-'goyame 'tyAdi / 'goyamA ' he gautama ! 'egaMtapaMDiyassa NaM' ekAntapaNDitasya khalu 'maNUsassa' manuSyasya 'kevalameva kevalameva 'dogaIo' dve gatI ' paNNAyaMti' prajJApyaMte nAnyA iti / te evaM darzayati-'taM jahA' tadyathA 'aMtakiriyA ceva kappovavattiyA ceva ' antakriyA caiva kalpopapattikA caiva / kevalazabdaH sAkalyAthai ataH sarveSAme vaikAntapaMDitAnAM dve eva gatI meM utpanna nahIM hotA hai, manuSya Ayu kA baMdha kara vaha manuSyoM meM utpanna nahIM hotA hai / kintu devAyu kA hI baMdha kara vaha devoM meM utpanna hotA hai| (se keNa?NaM jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki ekAntapaNDita manuSya yAvat devAyu kA baMdha kara devoM meM utpanna hotA hai ? (goyamA ! egaMtAMDipassa NaM maNusassa kevalameva do gaIo paNNAyaMti ) he gautama! jo ekAntapaNDina manuSya hotA hai usakI do gatiyAM kahI gaI haiM (taM jahA ) ve isa prakAra se haiM / (aMtakiriyAceva kappovavattiyA ceva) eka antakriyA aura dUsarI kalpopapattikA (se teNaNaM goyamA ! jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ) isa kAraNa he gautama ! meM aisA kahatA hU~ ki yAvatU tiryaMca AyuSyane baMdha bAMdhIne te tiryaMca yonimAM utpanna thatA nathI, manuSyALuyane baMdha bAMdhIne te manuSyagatimAM utpanna thatA nathI, paNa devAyuSyane 1 madha mAMdhIna te vAma panna thAya che. (se keNaTreNaM jAva devAuya' kiccA devesu uvavajjai 1) . magavan ? 5 // raNe hA ch| ekAnta bAlapaDita manuSya "narakAyuSyane baMdha bAMdhIne narakamAM utpanna thatA nathI" tyAMthI laIne "devAyuSyanA baMdha bAMdhIne devagatimAM utpanna thAya cha?" tyAM sudhIna sUtra54 aDae) 42vI. (goyamA ! egaMta pAMDiyassa NaM maNusassa kevalameva do gaIo paNNAyaMti) 3 gautama ! - uta manuSyAnI me gati 4 hI cha, (taMjahA) te gatimI An pramANe che-( aMtakiriyA ceva kappovavattiyA ceva) (1) mAyA bhane (2) popapatti (se teNaTreNagoyamA ! jAva devAuya kiccA devesu uvavajjai) gautama ! te 2Ne me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tIrthakaraiH prajJAyete, etAdRzagatidvayasyaivAvazyaM bhAvitvAditi / antakriyAnirvANam , kalpopapattikA-kalpeSu anuttara vimAnAntadevalokeSu upapattiH kalpopa pattiH, saiva kalpopapattikA, atra kalpazabdaH sAmAnye naiva vaimAnika devAvAsasya suuckH| devAyu kA baMdha kara vaha devaloka meM utpanna hotA hai| yahAM para " kevalameva do gaIo paNNAyaMti" jo aisA kahA hai so usakA tAtparya yaha hai ki jitane bhI ekAntapaNDita manuSya haiM una saba kA hI antakriyA aura kalpopapattikA ye do hI gati hotI haiM anya gati nahIM hotI haiM ! aisA tIrthakara prabhu kA kahanA hai / antakriyA zabda kA artha nirvANa hai aura kalpopapattikA kA artha saudharma devaloka se lekara anuttara vimAnataka devaloka meM utpanna honA hai tathA ekAntapaNDita manuSya Ayu kA baMdha karatA bhI hai aura nahIM bhI karatA hai aisA jo kahA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki anantAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha ye anaMtAnubaMdhI cAra evaM mithyAtva mohanIya, mizramohanIya, samyaktva mohanIya, ye tIna isa prakAra sAta prakRtiyAM jisake kSaya ho gaye hai to vaha kisI bhI Ayu kA baMdha nahIM karatA hai / aura yadi ye samyaktva saptaka usake naSTa nahIM hue to vaha Ayu kA baMdha karatA hai| kalpopapattikA meM jo kalpa zabda hai vaha sAmAnyarUpa se hI vaimAnika devAvAsa kA sUcaka hai| kahuM chuM ke yAvat te devAyuSyane baMdha bAMdhIne devalokamAM utpanna thAya che. mahI "kevalameva do gaIo paNNayaMti" mej ? che tenuM tAtparya se cha ke ekAnta paMDita manuSya be gatimAM ja jAya che (1) antakriyA ane (2) kalpapapattikA anya gatimAM jato nathI, evuM tIrthaMkara prabhue kahyuM che. antakriyA eTale nirvANa "mekSa" ane kapipattikA eTale saudharma kalpathI laIne anuttara vimAna sudhInA devalekamAM utpanna thavuM. "ekAnta paMDita manuSya AyuSyane badha bAMdhe paNa che ane nathI paNa bAMdhato e kathananuM tAtparya A pramANe che-anantAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA ane lebha e cAra ane mithyAtva mehanIya, mizramehanIya, ane samyakatva mehanIya, e traNa maLIne kula sAta prakRtine jeNe saMpUrNa kSaya karyo hoya te kaI paNa AyuSyane baMdha bAMdhatuM nathI. paNa je te sAte prakRtine kSaya thaye na hoya te te ekAnta paMDita AyuSyane baMdha bAMdhe che. kapipattikAmAMne kalpa zabda sAmAnya rIte vaimAnika deva AvAsane sUcaka che. zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 8 sU. 2 paNDitasvarUpanirUpaNam 189 ekAntapaNDitasya dvitIyasthAnavattI bAlapaNDito'ta ekAntapaMDitasUtrAnantaraM bAlapaNDitasUtramAha-bAlapaMDieNaM bhaMte' ityAdi 'bAlapaMDieNaM bhaMte maNusse' 'bAlapaMDitaH khalu bhadanta ! manuSyaH / kiM NeraiyAuyaM pakareI' kiM nairayikAyuSka prakaroti, 'jAva devAuyaM kiccA devesu uvavacjai" yAvat-devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate ? ki bAlapaMDito manuSyo nairayikAyuSkaM badhnAti, tiryagmanuSyadevaparyantamAyubaMdhnAti ? tathA nairayikAyuSkaM baddhvA nairayikeSu evaM tiyaGmanuSyadevAyurka baddhvA tiyaGmanuSyeSUpapadyate kim ? iti yAvatpadasaMgRhItapadAnAM bhAvaH / tadanu devAyuSkaM baddhA devepUpapadyate kimiti prshnaashyH| bhagavAnAha-'goyame' -tyAdi / 'goyamA' he gautama ! ' No NeraiyAuyaM pakarei ' no nairayikAyuSkaM prakaroti, 'jAva devAuyaM kiccA devemu uvavajjai ' yAvat devAyuSkaM kRtvA deve ekAntapaNDita ke bAda utaratI sthitivAlA bAlapaNDita hotA hai isaliye sUtrakAra aba ekAntapaNDita sUtra ke bAda bAlapaNDitasUtra kA kathana karate haiM ( bAlapaMDie NaM bhaMte ! maNusse ) he bhadanta ! jo bAlapaNDita manuSya hotA hai vaha (kiM NeraiyAuyaM pakarei ) kyA nairayika Ayu kA baMdha karatA hai ? (jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajai ) yAvat vaha devAyukA baMdha kara devaloka meM utpanna hotA hai ? ghAlapaNDita manuSya kyA nairayika AyuSka kA baMdha karatA hai ? tiryazca, manuSya, deva Ayu kA baMdha karatA hai kyA ? tathA nairayika AyuSka kA ghaMdha kara vaha nairayikoM meM, isI taraha tiryaMca manuSya aura deva inakI AyuSka kA dhaMdha karake vaha tiryaMca, manuSya aura devoM meM vaha utpanna hotA hai kyA ? yahAM yahI bhAva (jAva) pada se grahaNa kiyA gayA hai| isakA uttara dete hue bhagavAna kahate haiM ki-( goyamA ! No NeraiyAuyaM pakarei, jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ) he gautama ! vaha bAlapaMDita ekAnta paMDitathI utaratI sthitivALe bAlapaMDita hoya che. tethI ekAnta 5.jitanuM ni359 4rIne ve sUtrA2 mAsa5 tirnu 4thana 42 cha-(bAlapaMDie NaM bhaMte ! maNusse kiM NeraiyAuya pakarei) lagavan ? zusAsaDita manuSya narayi maayussyn| ma mAMdhe cha ? (jAva devAuyakiccA devesu uvavajjai 1) zute vaayubane baMdha bAMdhIne devakamAM utpanna thAya che? tyAM sudhInA prazno pahelAnA sUtro pramANeja grahaNa karavA. tAtparya e che ke bAlapaMDita manuSya zuM nirayika, tiryaMca, manuSya, athavA devAyuSyane baMdha bAMdhe che ? ane nAraka, tiryaMca, manuSya ane devAyuSyane baMdha bAMdhIne te narakamAM. tiryaMcamAM, manuSyamAM ane devakamAM utpanna thAya cha ? sUtramAMnA "jAva" (5-ta) 54thI 7524 bhAvArtha devaan| che. uttara-(goyamA ! No NerayAuya pakarei jApa devAuya kiccA devesu uvavajjai) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre dhUpapadyate, bAlapaNDitaH nairayikAdisaMbandhi AyuSyakarma nopArjayati, na vA tAdRza karmabalena nairayikAdhArabhya manuSyaparyantagatau samutpadyate kintu devAyuSkaM samupAyaM tAdRzakarmavalAddevaloke eva samutpadyate iti bhAvaH / punaH praznayati-' se keNaDhaNaM' tatkenArthena 'jAva devAuyaM-kiccA devesu uvavajjai' yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate ? bAlapaMDito na nairayikAdyAyurvadhnAti, na ca nairayikAdyAyurvaddhvA nArakAdiSUtpadyate kintu devAyureva baddhvA devalokeSUtpadyate, tatra kiM kAraNamiti prshnaashyH| bhagavAnAha-'goyame' tyAdi / ' goyamA ' he gautama ! 'vAlapaMDieNaM maNusse' bAlapaMDitaH khalu manuSyaH bAlapaMDito nAma zrAvakaH, 'tahArUvassa' manuSya narakAyu kA baMdha nahIM karatA hai aura yAvat vaha devAyu kA baMdha kara devaloka meM utpanna hotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki jo bAlapaMDita manuSya hotA hai vaha nairayika saMbaMdhI AyuSka karmakA upArjana nahIM karatA hai, aura na vaha aise karma ke bala se nairayika se lekara manuSya paryanta gati meM utpanna hotA hai, kintu devAyuSka kA upArjana kara vaha tAdRza karma ke prabhAva se devalokoM meM hI utpanna hotA hai / (se keNaTeNaM jAva-devAuyaM kiccA devesu uvavajaha ? ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha bAlapaNDita manuSya yAvat devAyuSka kA upAjana kara devalokoM meM utpanna hotA hai arthAt-vaha bAlapaMDita manuSya na narayika Adi kI Ayu bAMdhatA hai aura na nairayika Adi kI Ayu bAMdha kara vaha nArakAdikoM meM utpanna hotA hai kintu devAyu hI bAMdha kara vaha devalokoM meM utpanna hotA hai isameM kyA kAraNa hai ? (goyamA! pAlapaMDie NaM maNusse ) he gautama ! jo bAlapaMDita manuSya hotA hai vaha " gautama ! te mAsa5 Thita bhanuSya nA24AyunI madha mAMdhato nathI. " tyAMthI laIne "devAyune baMdha bAMdhIne devalekamAM utpanna thAya che. " tyAM sudhI pATha grahaNa kara. tAtparya e che ke te bAlapaMDita manuSya nArakI saMbaMdhI AyuSya karmanuM upArjana karato nathI, ane te tiryaMcAyuSyano ane manuSyAsuSyane baMdha paNa bAMdhate nathI. ane evAM karmone baMdha na bAMdhavAne kAraNe te nAraka gatimAM, tiryaMca gatimAM temaja manuSya gatimAM utpanna thato nathI. paNa devAyuSyane baMdha bAMdhIne devalokamAM ja utpanna thAya che. prazna-(se keNadveNa jAva devAuya kiccA devesu uvavajjai ? u mApan ? Apa zA kAraNe evuM kaho cho ke te bAlapaMDita manuSya nAraka, tiryaMca ane manuSya AyuSyane baMdha bAMdhIne nArakagatimAM, tiryaMca gatimAM ke manuSyagatimAM utpanna thatuM nathI, paNa devAyuSyane aMdha bAMdhIne devalekamAM ja utpanna thAya che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA . ---- - - prameyacandrikATokA za01 u 7 sU0. 2 paNDitasvarUpanirUpaNam 191 tathArUpasya 'samaNassa vA ' zramaNasya vA tapasvinaH 'mAhaNassa vA' mAhanasya vA-mAhana mAhana ityevaM vadanazIlasya nivRttasarvasAvadhavyApArasya sAdhoH, yadvAmAhanasyeti zrAvakasya vA 'aMtie ' antike samIpe 'egamapi AriyaM dhammiyaM muvayaNaM soccA' ekamapi Arya dhArmikaM suvacanaM zrutvA 'Nisamma 'nizamya hRdi avadhArya desaM uvaramai ' dezamuparamati, dhArmikapravacanazravaNottarakAlaM dezAduparato bhavatItyarthaH, 'desaM No uvaramai' dezaM noparamati, dezAnnoparato bhavati, 'desaM pacca. kkhAi' dezaM pratyAkhyAti, dezAduparamAnantaraM dezam-ekadezaM sthUlaM prANAtipAtAdikaM pratyAkhyAti tyajati 'desaM No paccakkhAi' dezaM no pratyAkhyAti, AMzikaM pratyAkhyAnaM karoti AMzikaM pratyAkhyAnaM na karoti, 'se teNaTeNaM' tatte(arthAt zrAvaka) (tahAruvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie ) tathA rUpa zravaNa tathA mAhana-mata mAro, mata mAro isa prakAra kA upadeza dene vAle sarvasAvadhavyApAranivRttazAlI sAdhu ke athavA mAhana zrAvakake pAsa se ( egamapi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM soccA) eka bhI Arya dhArmika muvacana suna karake aura (Nisamma) use hRdaya meM avadhAraNa karake (desaM uvaramai) kitanika pravRttiyoM se dUra ho jAtA hai, aura (desaM No uvaramai ) kitanI pravRttiyoM se dUra nahIM hotA hai| (desaM paccakkhAi, desaM No paccAkkhAi ) uparama hone ke bAda vaha ekadeza se prANAtipAta AdikA-arthAt sthUlaprANAtipAta AdikA tyAga kara detA hai aura ekadeza se prANAtipAta Adi kA tyAga nahIM uttara:-( goyamA ! bAlpaDie NaM maNusse) 3 gautama ! 2 mAsapaMDita (zrI) manuSya DAya chete (tahAruvassa samaNassa vA mAhaNAsa vA atie) te 42 // zramaNa pAsethI tathA " mA hana" "so nahI DanahI" sevA upadeza denArA sarvasAvadya vyApArathI rahita evA sAdhu pAsethI athavA mAhanashraavnii pAsethI (egamapi Ariya dhammiya subayaNaM soccA) me 55] mAya dhAbhi suvayananuM zravaNa uzana sane (Nisamma) teneyamA dhAraNa rIne (desaM uvaramai) TalI pArI pravRttiyAthI 62 2 cha bhane (desaM Noukharamai) sI pAyarI pravRttiyothI 2 23tA nathI. (desaM paccaskhAi,desaM No paccakkhAi) te zathI (bhabhu aze) prAlAtipAta (sA) vagerene sthUla prANAtipAta vagereno tyAga kare che ane amuka aMze prANAtipAta vagerene tyAga karatuM nathI. eTale ke prANAtipAta vagerene amuka dRSTie AMzika tyAga kare che ane amuka prakAre AMzika rUpe tene tyAga nathI paNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsUtre nArthena 'desovarama desapaccakkhANeNaM ' dezoparamadezapratyAkhyAnena 'No NeraiyAuyaM pakarei ' no nairayikAyuSkaM prakaroti, 'jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ' yAvat devAyuSkaM kRtvA deveSUpapadyate, ' se teNaTeNaM jAva devesu uvavajjai' tattenArthena deveSUpapadyate, etena dezoparamadezapratyAkhyAnena bAlapaMDito nArakAdyAyuSkaM na badhnAti kintu devAyuSo bandhanaM kRtvA devalokeSu samutpano bhavatIti / / 02 / / // ityekaantpNdditbaalpNddityovicaarH|| atha mRgayAtakapuruSAdivicAra:janmagrahaNe AyuSyakama kAraNas , AyuSo bandhe ca kriyA kAraNamiti kriyApatipAdikAM paJcamUtrImAha-'purise NaM bhaMte' ityAdi / karatA hai| arthAt vaha prANAtipAta AdikA kisIrUpa AMzikarUpa meM syAga kara detA hai aura kisIrUpa se AMzikarUpa meM unakA tyAga nahIM karatA hai / isa taraha vaha dezavirata zrAvaka bana jAtA hai| (se teNaTeNaM. desovaramadesapaccakkhANe NaM No NeraiyAuyaM pakarei, jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai, se teNaTeNaM jAva devesu uvavajjai ) isaliye he gautama! dezoparama aura dezapratyAkhyAna se yukta hone ke kAraNa vaha bAla paNDita manuSya nairayika AyukA baMdha nahIM karatA hai| yAvat vaha devAyu kA baMdha kara devoM meM utpanna hotA hai / isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki vaha pAlapaNDita manuSya yAvat devalokomeM utpanna hotA hai / sU0 2 // ||is prakArase ekAnta paNDita aura vAlapaMDita kA vicAra saMpUrNa huaa| aba mRgaghAtaka puruSAdikoM kA vicArajanma ke lene meM Ayu karma kAraNa hai aura Ayukarma ke bAMdhane meM 42to. mA zata te dezavi2ta-zrA14 4DevAya che. ( se teNaTeNaM desovaramadesapaccakkhANe NaM No NeraiyAya pakarei, jAva devAuya kiccA devesu uvavajjai) gautama! dezaparama ane deza pratyAkhyAnathI yukta havAne kAraNe te bAlapaMDita manuSya narayika, tiryaMca, ane manuSyAyuSyane baMdha bAMdhIne nAraka, tiryaMca ane manuSya gatimAM utpanna thatuM nathI paNa devAyuSyane baMdha bAMdhIne devalokamAM utpanna thAya che. te kAraNe meM evuM kahyuM che ke te bAlapaMDita manuSya vaayussyn| dhAMdhI vasabhA 1 atpanna thAya che. // sU. 2 // ekAnta paDita ane bAlapaMDitanuM vaktavya samApta mRgaghAtaka purUSAdikanuM vaktavya janma levAmAM kAraNarUpa AyuSya karma che. ane AyuSya karma bAMdhavAmAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU03 mRgaghAtakapuruSAdinirUpaNam 193 mUlam-purise NaM bhaMte ! kacchaMsi vA dahaMsi vA udagaMsi daviyaMsi vA balayaMsi vA nUmaMsi vA gahaNaMsi vA gahaNaviduggaMsi vA pavvayaMsi vA pavvayaviduggaMli vA varNasi vA vaNaviduggaMsi vA miyavittie miyasaMkappe miyapaNihANe miyavahAe gaMtA, ete miyatti kAuM aNNayarassa miyasta vahAe kUDapAsa uddAi, tao NaM bhaMte ! se purise kai kirie pannatte, goyamA! jAvaM ca NaM se purise kacchaMsi vA jAva kUDapAsaM uddAi, tAvaM ca NaM se purise siya ti kirie, siya cau kirie, siya paMtha kirie, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai siya ti kirie siya cau kirie siya paMca kirie, goyamA ! je bhavie uddavayaNayAe No baMdhaNayAe, No mAraNayAe, tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigarANiyAe pAu. siyAe, tihiM kiriyAhiM puDhe, je bhavie uddavaNayAe vi baMdhaNayAe vi No mAraNayAe tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe pAusiyAe pAritAvaNiyAe cauhi kiriyAhiM puDhe, je bhavie uddavaNayAe vi baMdhaNayAe vi mAraNayAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe-ahigaraNiyAe pAusiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puDhe, se teNaTeNaM jAva paMcakirie // sU0 3 // kriyA kAraNa hai| isa vicAra se aba sUtrakAra kriyA pratipAdikA paMcasUtrI kA kathana karate haiM- 'purise NaM bhaMte !' ityaadi| kiyA kAraNabhUta hoya che. tethI have sUtrakAra kiyA pratipAdaka pAMca sUtronuM ayana re cha-" purise gaM bhaMte ! " tyAdi. bha 25 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre chAyA -- puruSaH khalu bhadanta ! kacche vA hade vA udake vA dravake vA valaye vAme vA gahane vA gahanavidurge vA parvate vA parvatavidurge vA vane vA vanavadurge mRttiko mRgasaMkalpo mRgapraNidhAno mRgavadhAya gantA ete mRgA iti kRtvA - 'nyatarasya mRgasya vadhAya kUTapAzamudrAti, tato bhaddanta sa puruSaH katikriyaH prajJaptaH ? gautama ! yAvacca khalu sa puruSaH kacche vA yAvat kUTapAzamuddadAti, tAvacca khalu sa puruSaH syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAt paMcakriyaH ? tatkenArthena bhadanta ! evamucyate syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAt paMcakriyaH gautama ! yo bhavya udravaNatayA, no bandhanatayA, no mAraNatayA tAvacca khalu sa puruSaH kAyikayA AdhikaraNikyA prAdveSikyA tisRbhiH kriyAbhiH spRSTaH yo bhavyaH udravaNatayApi bandhanatayApi no mAraNatayA tAvacca khalu sa puruSaH kAyikyA AdhikaraNikyA prAdveSikyA pAritApanikyA catasRbhiH kriyAbhiH spRSTaH, yo bhavya udravaNatayApi bandhanatayApi mAraNatayApi tAvacca khalu sa puruSaH kAyikyA AdhikaraNikyA prAdveSikyA yAvat prANAtipAtakriyayA paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH tattenArthena yAvat paMcakriyaH // sU0 3 // " , TIkA - purise bhaMte puruSaH khalu bhadanta ! ' kacchaM sivA ' kacche vA - kacche nadIjalapariveSTitavRkSAdiyuktamadeza vizeSe, 'dahaMsi vA hUde vAagAdhajalamadeze 'usa vA udake vA, sAmAnye jalAzaye 'daviyaMsi vA' dravake vA tRNAdi dravya samudAye 'valayaMsi vA' valaye vA, vRttAkAranadyAdijalakuTi 194 - TIkArtha - ( bhaMte ! ) he bhadanta ! NaM nizcaya se (miya vittie) mRgoM se apanI jIvikA calAnevAlA (miya saMkappe ) mRgI ko mArane ke liye kRta saMkalpavAlA (miyapaNihANe ) mRgoM kI zikAra karane meM tallIna cittavAlA aisA (puri se ) koI puruSa (miyavahAe ) mRgoM ko mArane ke liye ( kacchaMsivA ) kaccha meM nadI ke jala se ghire hue jhADIvAle sthAna meM (dahaMsivA) athavA draha agAdha jalavAle sthAna meM (udgaMsi vA) yA sAmAnya jalAzaya rUpa tAlAba Adi sthAna para ( daviyaMsi vA ) TIartha - ( bhaMte ! NaM miyavittie) he bhagavan bhRgo vaDe bheTale pazu. yonI hutyA urIne 4 potAnA nirvAha nAza, (miya saMkappe ) bhRgone bhAravAno bhebho samudaya che mevA, ( miyapaNihANe ) bhRgono zikSara azvAmAM 4 tahasIna thita vANo, ( purise) meve hatyA urakhAne bhATe ( kacchaMsi vA ) a puruSa ( miyavahAe ) bhRgonI mAM nahIthI gherAyedA jADIvAjA sthAnamAM alini zulahi, (serifer 1) 24291 (fera) 2491 Hi-2011 sAmAnya jAzaya 35 tajAva vagere sthAna pa2, ( daviyaMsi vA ) athavA dhAsa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za0 1 u. 8 sU0 3 mRgaghAtakapuruSAdinirUpaNam 195 lagatiyuktapradeze ityarthaH, 'nUmati vA' nUme vA, nUme-andhakArayukte kandarAdA. vityarthaH / ' gahaNaMsi vA ' gahane vA, tRNagulmalatAkSAdisamudAye -- gahaNaviduggaMsi vA ' gahanavidurge vA, parvatAcekadezAvasthitavRkSavallyAdisamudAye 'pavyayaMsi vA' parvate vA 'pavyayaviduggaMsi vA ' parvatavidurge vA, parvatasamudAye ityarthaH, 'varNasi vA ' vane vA, ekajAtIya vRkSasamudAyo vanam , tasmin / ' vaNaviduggaMsi vA' vanavidurge vA, anekaprakArakakSasamudAye, 'miyavittie' mRgavRttikaH, mRgai. vanyapazuvizeSairvRttirjIvikA yasya sa mRgavRttikaH, / mRgapAlakopi mRgavRttiH syAdityataAha-'miyasaMkappe ' mRgasaMkalpaH, mRgamAraNAya kRtaH saMkalpo nizcayo yena sa mRgasaMkalpaH, mRgamAraNasaMkalpavAnityarthaH, calacittatayApi mRgavadhAyaba sAyo bhavedityata Aha-' miyapaNihANe' mRgapaNidhAnaH, mRgavadhAya kRtaMpraNidhAnaM cittaikAgryaM yena sa mRgapaNidhAnaH, mRgavadhaikacittA, 'miyavahAe gaMtA' mRgavadhAya gantA-gamanazIlaH ' ete miya tti kAuM' ete mRgAH iti kRtvA ' aNNayarassa' anyatarasya -- miyassa' mRgasya -- vahAe ' vadhAya-mAraNAya 'kU athavA-ghAsa Adi samudAya se vyApta pradeza meM (valayaMsi vA) golAkAra nadI ke jala se kuTila gati vAle sthAna meM ( nUmaMsi vA) athavA aMdhakAra yukta kandarAdirUpa pradeza meM ( gahaNaMsi vA ) athavA tRNagulma, latA, vRkSa AdikoM se yukta sthAna meM (gahaNaMviduggaMsi vA ) athavA parvatAdi ke eka deza meM sthita aise vRkSalatAdi samudAyavAle sthAna meM (pavvayaMsivA ) athavA kisI parvata ke Upara (pavvayaviduggaMsi vA) athavA aneka parvato para (varNasivA)athavA eka jAtI ke vRkSoM ke samudAya vAle sthAna meM (vaNaviduggaMsi vA) athavA aneka jAtIke vRkSoM ke samudAyAkIrNa sthAna meM (gaMtA) gayA-vahAM jAkara usane ( ete miyatti kAuM aNNayarassa miyassa vahAe kUTakAsaM uddAi ) ye hI mRga haiM aisA khyAla karake-nizcaya pothI mAhita pradezamA, ( valayaMsi ) gomaa|2 nahAnA thI juTisa sthAnamA ( nUmaMsi vA ) athavA madha2 vAjI zusAnA sthAnamA ( gahaNaM si vA) mathavA tRNa, zudama, el, vRkSa vagerethI yuzta sthAnamA, (gahaNa viduggaMsi SA) athavA tAhinA me mAgamA mAvasa tA mane vRkSona samudAya pAmA sthAnamA ( pavvayaMsi vA ) athavA parvata 52 ( pavvayaviduggaMsi vA) athavA bhane 5vt| 52, ( varNasivA ) athavA me 4 jatana vRkssaan| samudAya ra sthAnamA, (vaNaviduggaMsi vA) mth| mane tanA vRkSAnA samudAyathI mAchohita sthAnamA ( gaMtA) gayA. tyAne tethe (ete miyattikAu aNNayarassa miyassa vahAe kUTaphAsa uddAi) 4. bhRge| 4 the sevA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre DapAsaM uddAi' kUTapAzamuddadAti, kUTa-mRgagrahaNakAraNaM gartAdikam , pAzazva vAgurA iti kUTapAzam , uddadAti mRgavadhAya racayati, 'tao NaM bhaMte' tataH khalu bhadanta ! se pUrise' sa puruSaH 'kaikirie, katikriyaH, katisaMkhyakakriyAvAn bhavatIti praznaH / uttarayati bhagavAn-'goyame ' tyAdi / 'goyamA !' he gautama ! 'jAcaMca NaM se purise ' yAvat ca sa khalu puruSaH 'kacchaMsi vA' kacche vA 'jAvakUDapAsaM udAi ' yAvat kUTapAzamudrAti, ' tAvaM ca NaM se purise siya ti kirie ' tAvat ca sa khalu puruSaH syAt trikriyaH 'siyacaukirie ' syAt catuSkriyaH, 'siyapaMcakirie' syAtpaMcakriyaH, yAvatkAlam sa puruSaH kUTapAzAdikaM racayati tAvat sa puruSaH, kadAcit trikriyAvAn kadAcit catuSkriyAvAn kadAcit paMcakriyAvAn syAditi bhAvaH / punaH praznayati gautamaH 'se keNaTeNa' mityAdi, ' se keNaTeNaM bhaMte ' tat kenArthena bhadanta ! ' evaM vuccai ' evamucyate karake kisI mRga ko mArane ke liye khar3A banA kara usa para jAla tAna diyA (tao NaM bhaMte ! se purise kaI kirie paNNatte ? ) to he bhadanta ! aisA vaha puruSa kitanI kriyAvAlA kahalAvegA? mRga ko pakar3ane ke liye kUTa aura bAMdhane ke liye jAla hotA hai / ( goyamA ! jAvaM ca NaM se purise kacchasi vA jAva kUDaphAsaM uddAi tAvaM ca NaM se purise siya tikirie, siya caukirie siya paMcakirie ) he gautama ! jaba taka vaha kaccha meM yAvat kUTa-mRgAdikoM ko pakar3ane ke liye gataM Adi ko aura jAla Adiko racatA hai tabataka vaha puruSa kadAcit tIna kiyAvAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA, aura kadAcit pAMcakriyAvAlA khlaavegaa| (se keNaDhaNaM bhaMte ! evaM ghuccai, siya tikirie, siya caukirie, siyapaMcakirie ?) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki nizcaya karIne eka mRgane mAravAne mATe khADe banAvIne tenI upara jALa pAtharI hIdhI (sao NaM bhaMte ! se purise kaI kirie paNNatte ?) to lAvan ! evA puruSane keTalI kiyA vALo kahI zakAya. (mRgane pakaDavAne mATe kUTa ane mAMdhavAne mATe DAya che) (goyamA ! jAvaM ca NaM se purise kacchasi vA jAva kUDaphAsa uddAi tAvaM ca NaM se purise siya tikirie, siya ghaukirie, siya paMcakirie ) gautama ! yAM sudhI te puruSa 427mA (nahIthI gharAyelA jhADI vALA sthAnamAM) (tyAMthI laIne) " mRgAdikene pakaDavAne mATe khADe banAvI tene para jALa vagere race che" (tyAM sudhI pATha grahaNa kare) tyAM sudhI te puruSa kyAreka traNa kiyAvALe, kyAreka cAra kiyAvALe ane cAra pAMya hiyaavaanne| upAya che. (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai, siyati. kirie, siya cau kirie, siya paMcakirie ?) mApana mA5 // // 22) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1308 sU0 3 mRgaghAtaka puruSAdinirUpaNam 197 'siya tikirie siya catukirie siya paMca karie' syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAt paMcakriya iti ? uttarayati bhagavAn -' goyametyAdi / 'goyamA' he gautama! ' je bhavie ' yo bhavyaH, bhavatIti bhavyo vadhakaH, atra bhavyazabdena vadhako jIvo gRhyate, yAvantaM kAlaM sa mRgavadhakaH 'udavaNAe ' udravaNatAyai udravaNAya = itastato vaha puruSa kadAcit tIna kriyAvAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA, kadAcit pAMca kriyAvAlA kahalAvegA ( goyamA ! je bhavie ullavaNayAe No turere No mAraNAe, tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe pAusiyAe tirhi kiriyA hi puDhe ) he gautama ! jaba taka vaha vadhaka puruSa idhara udhara calane phirane Adi rUpa kriyA meM pravRtta ho rahA hai mRga ko bAMdhane aura mArane meM pravRtta nahIM ho rahA hai tathA vaha puruSa mRga ko pIDA dene ke uddeza se jabataka kUTa pAzAdika kI racanA kara rahA hai, kintu vaha abhI use pakar3a nahIM rahA hai aura na mAra hI rahA hai, tabataka vaha puruSa kAyikI, adhikaraNikI aura prAdveSikI ina tIna kriyAoM se spRSTa ho rahA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki usa vadhika puruSa meM mRgako mArane ke nimitta jo Ane jAne Adi rUpa zarIrakI ceSTA ho rahI hai vaha zArIrika kriyA hai / isa kriyAvAlA hone ke kAraNa vaha usa kriyA se usa samaya spRSTa ho rahA hai / tathA phrUTa pAzarUpa hiMsA ke adhikaraNa ke nimitta jo kriyA ho rahI hai vaha AdhikaraNikI kriyA evuM kaheA che ke te puruSa kacAreka traNa kriyAvALA, kacAreka cAra kriyAvALA ane pAMca ucAre DiyArANI hoya che ? ( goyamA ! je bhavie uddavaNayAe No baMdhaNayAe No mAraNAe tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe pAusiyAe tihiM kiriyAhi puDhe ) he gautama! lyAM sudhI te Disa puruSa yAma tema DuvA karavAnI kriyA karI rahyo che, paNa mRgane mAMdhavA tathA mAravAne mATe pravRtta thayA nathI tathA te puruSa mRgane mAravAne mATe jyAM sudhI phrUTa pAzAdikanI racanA karI rahyo che, paNa tene jyAM sudhI pakaDatA nathI ke mAratA nathI, tyAM sudhI te puruSa kAyikI, adhikaraNikI, ane prAddheSikI e traNa kriyAthI sRSTa hAya che ( karatA hAya che) kahevAnu tAtparya e che ke te zikArI, mRgane mAravAne mATe je avara javara rUpa zArIrika kriyAo karatA hAya che tene kAyikI kriyA kahe che. A kriyAvALA hovAne kAraNe te vakhate te A kriyAthI pRTa thatA hAya che. tathA phUTa pAzcAdi rUpa hiMsAnAM adhikaraNane (sAdhanAne ) nimitte je kriyA thatI hAya che te kriyAnuM nAma adhikaraNikI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 bhagavatI sUtre bhrAmaNAdirUpapIDanAya pravarttate kintu No baMdhaNayAe ' no bandhanAya ' No mAra yAe 'no mAraNAya, yAvatparyantaM sa puruSaH kUTapAzAdikaM racayati mRgapIDanamdizya kintu no badhnAti mRgaM no vA mArayati mRgamiti bhAvaH / ' tAvaM caNaM se purise' tAvat ca khalu sa puruSaH 'kAiyAe' kAyikyA, gamanAdikAyaceSTArUpayAkriyayA, ' ahigaraNiyAe ' AdhikaraNikyA, adhikaraNena kUTapAzAdirUhai / isa kriyA se vaha yukta banA huA hai, ataH vaha adhikaraNikI kriyA se spRSTa kahA gayA hai| mRgoM ke prati jo usake hRdaya meM duSTabhAva jagA hai vaha pradveSa hai - isa pradveSa ko lekara jo kriyA vaha kara rahA hai vaha prAdveSikI kriyA hai / isa kriyA vAlA vaha mAraNakriyA meM dveSa avazya hone ke kAraNa huA hai ataH vaha prAdveSikI kriyA se spRSTa kahA gayA hai / jo puruSa kevala mRgoM ko mArane ke liye kUTapAza Adi kI racanA kara rahA hai abhI unako na bAMdha rahA hai aura na mAra rahA haitaba taka vaha kAyikI AdhikaraNikI aura prAdveSikI ina tIna kriyAoM se yukta hotA hai / isIlIye yahAM vaha kadAcit tIna kriyAoM se yukta hotA hai aisA kahA gayA hai| ( je bhavie uddavaNayAe vi, baMdhaNayAe vi no mAraNyAe, tAvaM ca NaM se purise kAiyAe, ahigaraNiyAe, pAusiyAe, paritAvaNiyAe cauhiM kiriyAhiM puDhe ) tathA jabataka vaha vadhaka puruSa jAla ko rakhe hue hai, mRga kI khoja meM idhara udhara phira rahA hai, tathA mRga ko bAMdha rahA hai mAra nahIM rahA hai tabataka vaha vadhaka puruSa 198 te kriyAthI yukata hAvAne kAraNe tene adhikaraNikI kriyAthI pRSTa kahevAmAM AvyA che. mRgo pratye tenA hRdayamAM je duSTabhAva utpanna thayA che te prAdveSarUpa bhAva che. te pradveSane lIdhe te je kriyA karI rahyo che tene prADhe SikI kriyA kahe che. mAravAnI kriyAmAM dveSa avazya rahelA hoya che. te kAraNe tene prazneSikI kriyAthI pRSTa kahevAmAM AvyeA che. je purUSa mRgone mAravAne mATe phUTapAzAdinI racanA karI rahyo hAya, paNa jyAM sudhI te mRgone bAMdhate na hAya athavA mAratA na heAya tyAM sudhI te kAyikI, adhikaraNukI ane prAddheSikI e traNa kriyAethI ja yukta hoya che. tethI ahI' ema kahyuM che ke te puruSa myAre'tra DiyAgothI yukta hoya che. ( je bhavie uddavaNayAe vi, baMdhaNayA vi, no mAraNayAe tAvaM ca NaM se purise kAiyAe, ahigaraNiyAe, pAusiyAe, pAritAvaNiyAe, cauhiM kiriyAhiM puDhe) tathA lyAM sudhI te puruSa jALane khiThAvIne mRganI zeAdhamAM Ama tema pharatA hAya, tathA mRgane bAMdhatA hAya paNa mAratA na hAya tyAM sudhI te zikArI cAra kriyAothI yukta gaNAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1308 sU03 mRgaghAtaka puruSAdinirUpaNam 199 , peNa nirvRttA yA kriyA sA adhikaraNikI tayA 'pAusiyAe' prAdveSikyA, pradveSeNa nirvRttA yA kriyA sA prAdveSikI tayA mAraNakriyAyAM dveSasyAvazyabhAvAt, 'tihiMkiriyAhiM puDhe ' AbhiH tisRbhiH kriyAbhiH spRSTaH, yo hi puruSaH kevalam mRgANAmudravaNAya kUTapAzAdikaM viracayati no bandhanAya na vA mAraNAya sa kAyikyAdhikaraNikI - mAdveSikIti kriyAtrayayukto bhavatIti kadAcit trikriya iti kathyate, 'je bhavie' yo bhavyaH = vadhakaH ' uddavayaNayAe vi vaMdhaNayAe vi no mAraNayAe ' udravaNatAyai api bandhanatAyai api kriyAM karoti kintu no mAraNatAyai 'tAvaM ca NaM se purise' tAvat ca khalu sa puruSaH 'kAiyAe' kAyikyA, gamanAdi - rUpayA kriyayA, 'ahigaraNiyAe adhikaraNikyA = kUTapAzAdyadhikaraNa saMpAditayA, ' pAusiyAe ' prAdveSikyA, pradveSaniSpAditayA 'pAritAvaNiyAe' pAritApanikyA, duHkhotpAdanarUpayA paritApaprayojanA yA kriyA sA pAritApanikI, sA ca kriyA mRgabandhane kRte sati bhavati, tayA kriyayA ' cauhiM kiriyAhiM puDhe ' catasRbhiH kriyAbhiH spRSTaH, AbhiH kriyAbhiH spRSTo yuktaH san catuSkriyaH sa puruSo bhavatIti kadAciccatuSkriya iti kathyate / 'je bhavie' yo bhavyaH - vadhakaH 'uvaNA vi' udravaNatAyai api 'baMdhaNayAe vi' bandhanatAyai api 'mAraNyAe vi' mAraNatAyai api kUTapAzAdikaM racayati, 'tAvaM caNaM se purise ' tAvat ca khalu sa puruSaH, kAyikyA ' ahigaraNiyAe ' AdhikaraNAkyA, 'pAusiyAe ' cAra kriyAoM se yukta ho rahA hai aisA mAnanA caahiye| ve cAra kriyAe~ isa prakAra se haiM -- pUrvokta tIna aura cauthI pAritApanikI / yaha pAritApanikI kriyA mRga ke baMdhana karane para hotI hai / so usane mRga ko bAMdha hI lIyA hai / ( je bhavie uddavaNayAe vi baMdhaNayAe vi mAraNyAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe, pAusiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puTThe-se teNaTuNaM jAtra paMcakirie ) tathA vaha vadhaka puruSa jabataka usa jAla ko rakhe hue hai, mRgoM ko bAMdhatA hai, mRgoM ko mAratA hai tabataka vaha puruSa kAyikI, adhikaraNikI, 6 che te-pUrvokta traNa kriyAo ane ceAthI paritApanikI kriyA. jyAre te puruSa mRgane phUTapAzAdimAM bAMdhe che tyAre paritApanikI kriyA thatI hAya che ( maiM bhavi uvaNayAe fa baMdhaNayAe vi mAraNayAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe, ahigaraNiyAe, pAusiyAe, jAva pANAibAya kiriyAe paMcahi kiriyAhiM puTThe se seTTeNaM jAva paMcakarie ) tathA te puruSa lyAre bhajane michAvIne bhRgone yAMdhIne jyAre mRgAne mAre che tyAre kAyikI, AdhikaraNikI, prAaSikI, pAritApanikI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 praznavyAkaraNasUtre prAdveSikyA 'jAba pANAivAya kiriyAe ' yAvat - yAvatpadena pAritApanikyA, tathA prANAtipAtikyA, AbhiH ' paMcahi kiriyAhiM puDhe ' paJcabhiH kriyAbhiH spaSTo bhavati, ayamAzayaH - udrAvaNamAtre kRte kAyikI AdhikaraNikI prAdveSikIti kriyAtrayayukto bhavati, bandhane kRte paritApo jAyate iti pUrvoktakriyAtrayaM tathA caturthI paritApanakriyApi jAyate iti catuSkriyAyukto bhavati, mAraNe sati prANAtipAto jAyate iti pUrvokta catuSkriyAsahitA paMcamI prANAtipAtakriyeti paMcakriyo bhavatIti / ' se teNaTTeNaM jAva paMcakirie ' tattenArthena yAvat paMcakriyaH he gautama! usakAraNa rupari pradarzita yuktimi rudrAvaNAdikaM kurvan puruSaH kadAcit kriyAtrayAdinA spRSTaH san trikriyazcatuSkriyaH paMcakriyo vA bhavatIti // 3 // prAdveSikI, pAritApanikI aura prANAtipAta kriyA ina pAMca kriyAoM se sparza kiyA gayA hai-arthAt ina pAMca kriyAoM vAlA kahalAtA hai / Azaya yaha hai ki udrAvaNamAtra ( khaDDA khodanA, jAla bichAnA Adi ) karane para vaha puruSa kAyikI, adhikaraNikI, prAdveSikI ina tIna kriyAoM se yukta hotA hai| mRga ko bAMdha lene para " paritApa use hotA hai" isaliye vaha puruSa cArakriyAoM se yukta hotA hai / mRga ke mArane para prANAtipAta hotA hai isaliye vaha puruSa pUrvokta cAra kriyAvAlA hotA hai / isa kAraNa he gautama! ukta kAraNoMko lekara Upara pradarzita yuktiyoM ke anusAra udravaNa (upadrava) Adi ko karane vAlA puruSa kadAcit tIna Adi kriyAoM se spRSTa hokara tInakriyAvAlA cAra kriyAvAlA pAMcakriyAvAlA hotA hai| ane prANAtipAta, e pAMce kriyAethI sRSTa-eTale ke e pAMce kriyAethI yukta kahevAya che. tAtparya e che ke uMdrAvaNamAtra ( khADA kheAveA, jALa bichAvavI vagere ) kare tyAM sudhI te puruSa kAyikI. adhikaraNikI ane mADhe. SikI, e traNa kriyAothI yukta hAya che. jyAre te puruSa mRgane khAMdhe che tyAre tene paritApa (duHkha) thatuM hoya che. tethI tyAre tene pAritApanikI kriyA pazu kare che tethI cAra kriyAothI yukta thAya che. mRgane mAravAthI prANahatyA thAya che. tethI te uparAkta cAra kriyA uparAMta pAMcamI prANAti pAta kriyAthI yukta thavAthI pAMca kriyAvALA thAya che, he gautama! uparokta kAraNeAne lIdhe huM evuM kahuM chuM ke te puruSa kacAreka traNa kriyAvALA, kayAreka cAra kriyAvALA ane kayAreka pAMca kriyAvALA, hAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u8 sa0 4 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 201 punaH kriyAviSaye eva pAha-'purise NaM bhaMte ' ityAdi mUlam-purise NaM bhaMte ! kacchasi vA jAva vaNaviduggaMsi vA taNAI Usaviya Usaviya agaNikAyaM Nisirai, tAvaM ca NaM se bhaMte purise katikirie goyamA ! siya tikirie siya catukirie siya paMcakirie, se keNaTheNaM? goyamA ! je bhavie ussavaNayAe tihiM ustavaNayAe NisiraNayAe vi No dahaNayAe cauhiM, je bhavie ussavaNayAe vi NisiraNayAe vi dahaNayAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puDhe se taNeTeNaM goyamA ! // sU0 4 // chAyA-puruSo bhadanta ! kacche vA yAvat vanavidurge vA tRNanyutsapryotsayAgnikArya nisRjati tAvacca khalu bhadanta ! sa puruSaH katikriyaH, gautama ! syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAt paMcakriyaH, tatkenArthena ? gautama ! yo bhavya ucchyaNatAyai timabhiH ucchayaNatAyai api nisarjanatAyai api no dahanatAyai catasRbhiH yo bhavya ucchyaNatAyai api nisarjanatAyai api dahanatAyai api tAvacca khalu sa puruSaH kAyikyA yAvat paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH tattenArthena gautama ! ||suu04|| bhAvArtha:-yahAM para vadhaka puruSa kitanI 2 kriyAoM se yukta kisa 2 sthiti meM hotA hai isakA vicAra kiyA gayA hai / isameM yaha samajhAyA gayA hai ki jabataka vaha vadhaka puruSa sirpha jAla ko dhAraNa karatA haiparantu mRgakA baMdhana aura usakA mAraNa nahIM karatA hai-tabataka vaha tIna kriyAoM vAlA mAnA gayA hai| aura jaba vaha mRgakA baMdhana kara letA hai aisI sthiti meM vaha cArakriyAoM vAlA mAnA jAtA hai ! tathA jaba vaha mRga ko mAra detA hai-taba vaha pAMcakriyAoM vAlA ho jAtAhai ||suu0 3 // bhAvArtha- ahIM e vicAra karavAmAM Avyo che ke zikArI puruSa kevI kevI sthitimAM keTalI keTalI kriyAothI yukta hoya che. jyAM sudhI te puruSa kevaLa jALa pAtharate hoya-paNa mRgane bAMdhate na hoya ane mArate na hoya-tyAM sudhI tene traNa kiyAo vALA kahevAya che. ane jyAre te mRgane bAMdhe che. tyAre te cAra kriyAo vALe kahevAya che. ane jyAre te mRgane mArI nAkhe che tyAre te pAMca kriyAvALe kahevAya che ke sU 3 che ma 26 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 bhagavatIsare ___TokA-'purise Na bhaMte ' puruSaH khalu bhadanta ! ' kacchaMsi vA ' kacche vA 'jAva vaNaviduggaMsi vA ' yAvadvanavidurge vA 'taNAI ' tRNAni 'uvasiya usaviya' utsarya-punaH punarekatrIkRtyetyarthaH, kacchAdhArabhya vanacidurgaparyantasthale tRNAnAM puja kRtvetyarthaH, 'agaNikAyaM Nisarai' agnikArya nisRjati 'tAvaM ca NaM bhaMte se purise kaikirie ' tAvacca khalu bhadanta ! sa puruSaH katikriyaH, yaH khalu vadhakapuruSaH kacchA divanavidurgAdyanyatamadeze tRNAnyekatrIkRtya tatra tRNarAzau agni prajvAlayati tasyAgni prajvalanakartuH puruSasya kIdRzyaH kiyatyazva kriyA bhavantIti bhAvaH / bhagavAnAha'goyame 'tyAdi / ' goyamA' he gautama ! 'siya tikirie ' syAt trikriyaH, 'siya caukirie' syAt-catuSkriyaH, 'siya paMcakirie' syAt paMcakriyaH, kacchAghadhikaraNakatRNarAzau agniprajvalanakartApuruSaH kadAcit kriyAtrayeNa kadAcit kriyAcatuSkeNa kadAcit kriyApaMcakena kAyikyAdhArabhya prANAtipAtaparyantena yukto bhavan trikriyazcatuSkriyaH paMcakriyo vA bhavediti bhAvaH, gautamaH pRcchati inhIM kriyAoM ke viSaya meM punaH sUtrakAra kahate haiM-'purise NaM bhaMte ! kacchasi vA' ityaadi| TIkArtha-(purise gaM bhaMte) he bhadanta ! koI puruSa (kacchaMsi vA jAva. vaNaviduggaMsi vA) kaccha meM yAvat vana vidurgameM aneka jAnike vRkSavAle vana meM (taNAI Usaviya Umaviya ) tRNoM ko vAra 2 ikaTThA karakearthAt tRNoM ko sameTa 2 kara ekatrita karake (agaNikAyaM Nisiraha) Aga lagAtA hai (tAvaM ca NaM se bhaMte ! purise kati kirie ) to vaha puruSa kitanI kriyAvAlA kahalAvegA ? (goyamA ! siyatikirie, siya caukirie, siya paMca kirie) he gautama ! vaha puruSa kisI apekSA tIna me ThiyAsAnA viSayamA sUtrA2 vizeSa 4thana 42 cha-" purise Na bhaMte ! kacchaMsi vA jAva vaNaviduggaMsi vA" ityAdi / zahAtha-(puriseNaM bhaMte ! ) lagavan ! 4 bhAsa (kacchaMsi vA jAva vaNaviduggaMsi vA ) 527mA (nahInI pathye mAvA Mom pravezamA ) " yAvat" mana jatina vRkSAvA vanamA ( mahI. " yAvat " pahathI alon sUtramA mApekSA tamAma sthAnI aDa 421 // ) ( taNAI Usaviya usaviya) ghAsane vAraMvAra ekaThuM karIne eTale ke dhAsane vAraMvAra laI AvIne ekaDuM are mana (agaNikAyaM Nisirai ) mana tene sAsa to "tAvaM ca NaM se bhaMte ! purise katikirie ? ) mAvan ! te puruSane TamI ThiyAvA 49. pAya ? (goyamA ! siya tikirie, siya caukirie, siya paMcakirie) gautama ! kayAreka te traNa kriyAvALe, kayAreka cAra kiyAvALe ane kayAreka pAMca kriyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 sU04 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 203 -' se keNaThega' mityaadi| 'se keNaTeNaM ' tat kenArthena tat kena kAraNenaivamucyate syAnikriya ityAdi / bhagavAnAha-'goyame'tyAdi, 'goyamA' he gautama 'je bhavie' yo bhavyaH-vadhakaH ' ussavaNayAe ' utsarpaNatAyai tRNapuJjarUpaM vyApAra karoti tadA 'tihiM ' timRbhiH kriyAbhiH utsarpaNa dagdhuM vyApAravizeSastathA ca yo vadhako dahanAya vyApAramAtraM karoti sa tisRbhiH kAyikI AdhikaraNikI prAdveSikoti kriyA-trayeNa yukto bhavati, 'ussavaNayAe vi ' utsarpaNatAyai api 'NisiraNayAevi' nisarjanatAyai api yadA tRNapuJja racayati kintu 'No dahanayAe' no dahanatAyai, dahanAya naiva tadA 'carahiM kiriyAhiM ' catasRbhiH kriyAbhiyukto bhavatIti bhAvaH / tathA ca yAvatparyantaM sa puruSastRNAdikaM saMcinoti tatra cAgni kriyAvAlA, kisI apekSA cAra kriyAvAlA aura kisI apekSA pAMca kriyA vAlA khlaavegaa| (se keNaTeNaM) he bhadanta! Apa aisA kisa kAraNase kahate haiM ki vaha puruSa tIna kriyAvAlA aura kisI apekSA cAra aura kisI apekSA se pAMca kriyAvAlA kahalAvegA (goyamA! je bhavie ussavaNayAe tihiM ussavaNayAe NisiraNayAe vi No dahaNayAe cauhiM, je bhavie ussavaNayAe vi, gisiraNayAe vi dahaNayAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe se teNaTeNaM goyamA !0 ) jo vaha puruSa tRNarAziko, jalAne ke liye ekatrita karanekA jaba taka kevala vyApAra karatA hai--arthAt jalAne ke liye tRNoMko idhara udharase baTora 2 kara ekatrita karatA hai-taba taka vaha kAyikI, AdhikaraNikI prAdeSikI ina tIna kriyAoMvAlA kahA jAvegA / aura jaba taka vaha puruSa ikaTThA kara 2 usa tRNarAzimeM agni DAlatA hai-abhI use jalAyA nahIM hai pANI aDavAye. ( se keNaTreNaM0 ) 3 mAvan ! mA5 / 2me / che ke keI apekSAe te traNa kiyAvALe, keI apekSAe cAra kriyavALo bhane 7 sapekSA pAMya ThiyAvAjo upAya cha 1 (goyamA ! je bhavie utsavaNayAe tihiM, ussavaNayAe vi No dahaNayAe cauhiM, je bhavie utsavaNayAe vi, NisiraNayAe vi dahaNayAe vi tAvaM :ca NaM se purise kAie jAva paMcahiM kiriyAhiM puDhe se teNaTreNaM goyamA ! ) gItama! rni sudhI te puruSa tRNarAzine saLagAvavAne mATe ekatrita karavAnI ja pravRtti karate hoya che-jyAM sudhI te ghAsane judI judI jagyAethI lAvIne saLagAvavA mATe bheguM karate hoya che. tyAM sudhI te kAyikI, AdhikaraNikI ane prASikI, e traNa kriyAo vALA kahevAya che. ane jyAre te puruSa te tRNarAzimAM agni mUke che paNa hajI tene saLagAvate nathI tyAre te cAra kiyAvALo kahevAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 bhagavatI sUtre prakSipati na tu prajvAlayati tAvatparyantaM sa puruSaH kAyikyAdiparitApana paryantAbhiH catasRbhiH kriyAbhiryukto bhavatItyarthaH / 'je bhavie ussavaNayAe vi, dahaNayAe bi' yo bhavya utsarpaNatAyai api nisarjanatAyai api kriyAM karoti, 'tAvaM ca NaM-se purise kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe ' tAvacca khalu sa puruSo yAvat kAyikyAdibhiH paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH, yAvatparyantam tRNAdikaM saMci noti tatra cAgniM niHsRjati prajvAlayati ca tAvat sa puruSaH kAyikyAdibhiH paMcabhiH kriyAbhiH yukto bhavatIti bhAvaH / ' se teNadveNaM goyamA0 ' tattenArthena he gautama ! etena kAraNena evamucyate yat tRNarAzau agni prakSipya prajvAlayati tadA sa puruSaH paMcabhiH kriyAbhiryukto bhavatIti bhAvaH // su0 4 // gautamaH punaH pracchati - - ' purise NaM bhaMte ' ityAdi / : mUlam - purise NaM bhaMte! kacchaMsi vA jAva varNaviduggaMsi vA miyavittie miyasaMkappe miyapaNihANe miyavahAe gaMtA ete miyatti kAuM aNNayarasta miyasta vahAe usuM nisirai, tao NaM bhaMte ! se purise kai kirie ? goyamA ! siya ti taba taka vaha cAra kriyAvAlA kahA jAvegA / tathA jaba vaha tRNoM ko ekaTThA karatA hai, unameM Aga DAlatA hai aura unheM jalAtA hai taba taka vaha pAMca kriyAoMvAlA kahA jAvegA / sArAMza isa kathanakA yaha hai ki vaha puruSa jaba taka tRNAdikoM ko ekatrita karatA hai taba taka tIna kriyAoM se aura unameM agnikA prakSepa karatA hai taba taka cAra kriyAoM se aura unheM jaba jalAne laga jAtA hai taba vaha pAMca kriyAoM se yukta mAnA jAvegA / isa liye he gautama ! maiMne isa kAraNa se aisA kahA hai ki vaha puruSa kisI apekSA tIna kriyAoMvAlA, kisI apekSA cAra kriyAovAlA aura kisI apekSA pAMca kriyAovAlA mAnA jAvegA || luu04|| che, paNa jyAre temAM Aga mUkIne tene saLagAve che tyAre pAMca kriyAvALA kahevAya che. A kathananA bhAvArtha e che ke te puruSa jyAM sudhI tRNAkine ekatra karatA hoya tyAM sudhI traNa kriyAvALA manAya che. ane temAM agni mUke tyAre cAra kriyAvALA gaNAya che ane jyAre AgathI tene saLagAvavA lAgI jAya che tyAre pAMca kriyA vALA kahevAya che. he gautama ! te kAraNe me' evuM kahyuM che ke te puruSa koI apekSAe traNa kriyAvALA, kAI apekSAe cAra kriyA vALe ane koi apekSAe pAMca kriyAvALA kahevAze. // sU 4 5 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 8 sU05 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 205 kirie siyacaukirie siyapaMcakirie se keNaTeNaM ? goyamA ! je bhavie NisiraNayAe no viddhaMsaNayAe vino mAraNayAe vi tihiM, je bhavie NisiraNayAe vi, viddhaMsaNayAe vi No mAraNayAe cauhi, je bhavie NisiraNayAe vi viddhasaNayAe vi mAraNayAe vi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puDhe se teNaTreNaM goyamA ! siya tikirie siyacaukirie siyapaMcakirie // sU0 5 // ___ chAyA-puruSo bhadanta ! kacche vA yAvadvanavidurge vA mRgavRttiko mRgasaMkalpo mRgapraNidhAno mRgavadhAya gaMtA " ete mRgA" iti kRtvA'nyatarasya mRgasya vadhAyeSu nisRjati, tato bhadanta ! sa puruSaH katikriyaH? gautama ! syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAt paMcakriyaH tattenArthena gautama ! yo bhavyo nisarjanatAyai api no mAraNatAyai api tisRbhiH, yo bhavyo nisarjanatAyai api vidhvaMsanatAyai api no mAraNatAyai catasRbhiH, yo bhavyo nisarjanatAyai api vidhvaMsanatAyai api tAvacca khalu sa puruSaH kAyikyA yAvat prANAtipAtakriyayA paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH, tattenArthena gautama ! syAt trikriyaH syAccatuSkriyaH syAtpaMcakriyaH // 5 // TIkA-'purise NaM bhaMte ' puruSaH khalu bhadanta ! 'kacchaMsi vA ' kacche vA 'jAva vaNaviduggaMsi vA ' yAvat vanavidurge vA, yAvat padena-daudakadravakavalayagautama punaH prazna karate hue prabhu se pUchate haiM-'purise NaM bhaMte ! ityAdi / TIkArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! (purise NaM) puruSa khalu (miyavittie ) mRgoM se apanI AjIvikA calAnevAlA (miyasaMkappe) mRgoM kI zikAra karanevAlA ( mivapaNihANe ) mRgoM kI zikAra karane meM ekacittavAlA aisA (purise ) koI puruSa (miyavahAe kacchaMsi vA jAva gautama svAmI kriyAnA viSayamAM mahAvIra prabhune hajI paNa vadhAre prazno pUche cha-" purise gaM bhaMte ! tyAhi. TI -3 sapa! (puriseNaM miyavattie ) bhRgAne bhArIna pAtAnA nivADa sApanA2 (miyasaMkappe ) bhRgAnI zi2 42vAnA sa485 (miyapaNihANe) bhuugon| zi2 42vAme cittavANI (purise) me puruSa (miyavahAe kacchaMsi vA jAva vaNaviduggasi vo gaMtA ) bhRgAne bhAvAne mATe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhagavatIsUtre nUmagahanagahanavidurgaparvataparvatavidurgavanAnAM grahaNam / evamanyatrApi yAvatpadena jJAtavyam / ' miyavittie ' mRgavRttikA, mRgaivRttijIvikA vidyate yasya sa mRgavRttikaH, 'miyasaMkappe' mRgasaMkalpaH, mRgeSu saMkalpo vadhanizcayo vidyate yasya sa mRgasaMkalpaH, 'miyapaNihANe' mRgapraNidhAnaH, mRgavadhAya dattacittaH, 'miya vahAe gaMtA' mRgavadhAya gaMtA=gamanazIlaH 'ete miya tti kAuM' ete mRgA iti kRtvA, mRgavadhamuddizya kacchAdripradezaM prApya tatra ca mRgAn dRSTvA eteSAmeva vadhAyAhamatrAgatosmi etAnevAnveSayAmi ete ca bhAgyAnme militA iti manasA nizcityetyarthaH, 'aNNayarassa' anyatasya, anekamRgasamudAye vadhAya yasya kasyacit 'miyassa vahAe ' mRgasya vadhAya 'usuM' iSum-bANam - Nisiraha' nisRjati, mRgaM lakSIkRtya prakSipati, ' tao NaM bhaMte !' tataH khalu bhadanta ! tataH mRgopari pANaprakSepAnantaram , ' se purise' sa puruSaH vadhakaH 'kaikirie ' katikriyaH, etAdRzapApakarmakaraNAt taM tAdRzyaH kiyatyaH kriyA:spRzantIti bhAvaH / bhagavAnAha -'goyame 'tyAdi / ' goyamA' he gautama ! ' siyatikirie ' syAt trikriyaH vaNaviduggaMsi vA gaMtA) mRgoM ko mArane ke liye kaccha meM yAvat aneka jAtivAle vRkSoMke vanameM gayA vahAM jA kara (ete mipattikAuM) yehI mRga haiM inhe hI mArane ke liye maiM yahAM AyA hUM-inheM hI khoja rahA thA ye mujhe bhAgya se mila gayA haiM / aisA mana se nizcaya karake-vicAra karake (aNNayarassa miyassa vahAe) vaha mRgoM ke samUha meM vartamAna kisI eka mRga ko mArane ke liye (usu nisiraha) apanA bANa chor3atA hai, arthAt kisI eka mRgako lakSya kara usa para apanA bANa calAtA hai| (tao gaM bhaMte ! se purise kai kirie ?) to he bhadanta ! aisA puruSa mRga para pANa prakSepa ke bAda kitanI kriyAoMse yukta mAnA jAtA hai / (goyamA ! 47mA (nahIna na 12ye mAvean 340 pradezamA ) yAvat bhne| tanai gaivA panamA gayo. (maDI " yAvatU " 54thI trIta sUtramA tA. aai mui sthAnI aDa 425 ) tyAne ( miyatti kAu') mA bhRga 24 che. huM temane mAravAne mATe Avyo chuM-huM temanI ja zodhamAM hatA. mane sahalAye tebhanI prAti cha, mevo manamA viyA2 4zana ( aNNayararasa miyassa vahAe) bhRgAnA samUDamAna 4 bhRgane bhAvAne bhATe ( usuM nisirai ) potArnu bhA ch| cha-4 me bhRgane lakSya rItI2 choDecha. ( tao gaM bhaMte ! se purise kai kirie ? ) ta mAvan ! te puruSane sI jiyaavaag| 4hI zaya ! ( goyamA ! siya tikirie, siya caukirie, siya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamaicandrikA TIkA za0 1 108 sU05 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 207 etAdRza puruSeNa kadAcit tisraH kriyA baddhA bhavanti ityarthaH 'siyacaukiriya' syAt catuSkriyaH kadAcit catasraH kriyA saMpAditA bhaveyurityarthaH, "siyapaMca kirie ' syAt paMcakriyaH kadAcit kAyikyAdhArabhya prANAtipAtAntapaMcakriyAvAn bhavati 'se keNaTeNaM ' tatkenArthena tatra kiM kAraNam yena tisraH, catasraH paMcApi kriyAstAdRzapuruSasya baddhA bhavantIti / bhagavAnAha-'goyame' tyAdi 'goyamA' he gautama ! 'je bhavie nisaraNayAe ' yo bhavyaH-vadhakaH nisarjanatAyai 'no viddhaMsaNayAevi' no vidhvaMsanatAyeM api 'no mAraNayAe vi' no mAraNatAyai api sa 'tirhi' tisRbhiH, yAvatparyantaM bANaM mRgamuddizya prakSepaNAya dhanuSi saMyojayati parantu mRgaM na vedhayati na vA mArayati tAvatparyantaM bANaM prakSeptumudyatasya puruSasya kAyikI AdhikaraNikI prAdveSikI, iti tisra eva kriyA baddhA bhavantItyarthaH, 'je siya ti kirie, siya caukirie, miyapaMcakirie ) he gautama ! aisA vaha puruSa kisI apekSA se tIna kriyAoMvAlA, kisI apekSA se cAra kriyAoMvAlA aura kisI apekSA se pAMca kriyAoMvAlA mAnA jAtA hai| (se keNaTeNaM ? ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha kisI apekSAse tIna kriyAoMvAlA, kisI apekSAse cAra kriyA oMvAlA aura kisI apekSA se pAMca kriyAoMvAlA mAnA jAtA hai ? (je bhavie NisiraNayAe no viddhaMsaNayAe cino mAraNayAe vi tihiM) he gautama ! jo vaha puruSa jaba taka sirpha bANa ko pheMkaneke liye kriyA karatA hai mRga ko ghAyala karanekI tathA mRga ko mArane kI kriyA nahIM karatA hai taba taka vaha tIna kriyAoM se yukta hotA hai-arthAt-jaba taka vaha mRga ko lakSya kara chor3ane ke liye bANa ko dhanuSa ke Upara caDhAtA hai mRgako usa samaya vaha vedhatA nahIM hai aura na mAratA hI hai-aise bANa ko calAne meM udyata hue puruSadvArA taba taka kAyikI, AdhikaraNi paMcakirie ) 3 gautama ! 5 apekSA ta tra ThiyA bAgA, apekSA yAra ThiyAvANI mana apekSA pAMya yAvANe 4 cha. (se keNaNaM0) he bhagavana! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke keI apekSAe tene traNa kiyAvALo keI apekSAe cAra kiyAvALo ane keI apekSAe tene pAMca ThiyAvANe 4vAya cha 1 (je bhavie NisiraNayAe no viddhaMsaNayAe vi no mAra. NayAe vi tihiM ) he gautama ! nyai sudhI te puruSa bhRgane sakSya parIne mANune pheMkavAne mATe dhanuSa para caDAve che. paNa jyAM sudhI mRgane vIMdhatA nathI temaja mAratA nathI tyAM sudhI te puruSa kAyikI, adhikaraNikI ane prakreSikI, e traNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 bhagavatIste " bhafor freraNayA vi' yo bhavyaH yadA nisarjanatAyai api ' viddhaMsaNayAe vi ' vidhvaMsanatAyai api 'no mAraNayAe ' no mAraNatAyai vANaM dhanuSi saMyojayati tadA ' cauhiM ' catasRbhiH kriyAbhiH spRSTo bhavati / sa puruSo mRgamuddizya yAvatparyantaM bANaM nikSepaNAya vidhvaMsanAya dhanuSi saMghate parantu na mRgamAraNAya tAvasparyantaM sa puruSaH kAyikyAdhikaraNikI prAdveSikI pAritApinikIti catukriyAvAn bhavatIti bhAvaH, 'je bhavie NisiraNayAe ' yo bhavyo nisarjanatAyai api, 'viddhaMsaNayAe vi' vidhvaMsanatAyai api 'mAraNayAe vi' mAraNatAyai api bANaM prakSipati 'tAvaM caNaM se purise' tAvat ca khalu sa puruSaH 'kAiyAe jAva pANAivA kiriyAe ' kAyikyA yAvat prANAtipAtakriyayA 'paMcahi kiriyAhi puDhe ' paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH yAvatparyantam sa puruSo mRgamuddizya bANaM prakSepaNAya dhanuSi saMgha vedhanAya tathA mAraNAya saMghate tAvat sa puruSaH kAyikI tyAdyArabhya hat pradveSikI ye tIna kriyAe~ baddha kI jAtI haiM / (je bhavie NisiraNayA vividvaMsaNayA viNA mAraNayAe cauhiM ) tathA jaba taka vaha puruSa mRgako uddeza karake apane bANako calAne ke liye aura mRga ko ghAyala karaneke liye bANa ko dhanuSa para caDhAtA hai mAraneke liye nahIM taba taka vaha puruSa cAra kriyAoM se yukta mAnA jAtA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki usane bANa choDa diyA aura usa bANa ne mRga ko lagakara ghAyala kara diyA jAna se nahIM mArA-aisI sthiti meM vaha puruSa cAra kriyAoM kA baMdhakarttA mAnA gayA hai / ( je bhavie NisiraNayAe vi, vidvaMsaNayAe vi, mAraNayAe bi tAvaM ca NaM purise kAiyAe jAva pANAsarafariyAe paMcahi kiriyAhiM puDhe se teNaTTeNaM gAyamA ! siya tikifre forestate sikapaMcakirie ) tathA jaba taka vaha puruSa mRgako lakSya kara bANa ko chor3aneke liye, dhanuSa para caDhAtA hai, mRga ko vedhane DiyAgo vANI aDavAya che. ( je bhavie NisiraNayAe vi vidvaMsaNayAe vi No mAraNayAe cauhiM) paraMtu nyAre te puruSa bhRgane lakSya purIne, bhRgane ghAyasa karavAne mATe tIra cheDe che tyAre te cAra kriyAvALA kahevAya che . (tIrADatI vakhate mRgane ghAyala karavAMnA ja Azaya che mAravAnA Azaya nathI) tAtparyaM e che ke teNe tIra cheDayu ane te tIra vAgavAthI mRga ghAyala thayu... jAnathI marI gayu' nahI--evI sthitimAM taipuruSane cAra kriyAonA kartA mAnavAmAM Ave che. (je bhavie NisiraNayAe vi, viddhaMsaNayAe vi, mAraNayAe vi, tAvaM ca NaM purise kAiyAe jAva pANoivAtra kiriyAe paMcahi kiriyAhiM puTThe ! se teNa NaM goyamA ! saya tikirie, siya caukirie, siya paMca karie) tathA te puruSa bhRgane lakSya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.1 u08 sU0 5 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 209 prANAtipAtaparyantAbhiH paMcabhiH kriyAbhiyukto bhavani, ' se teNaTeNaM goyagA!' tattenArthena he gautama ! evamucyate 'siyatikirie ' syAt trikriyaH, 'siyacaukirie' syAt-catuSkriyaH 'siyapaMcakirie' syAt paMcakriyo bhavatIti / ayaM bhAvaH-vadhakapuruSo yadA nikSepaNAya bANaM dhanuSi saMyojanavyApAraM karoti,tadA tasya AdhAstisraH kriyAH 1 / nikSepaNAya, vidhvaMsanAya bANaM saMyojayati tadA tasya AdyAzcatasraH, 2 nikSepaNAya vidhvaMsanAya mAraNAya ca bANaM saMyojayati tadA tasya pazcApi kriyA bhavantIti // suu05|| ke liye tathA use mArane ke liye bANa ko dhanuSa para Aropita karatA hai taba taka vaha puruSa kAyikI kriyA se lekara prANAtipAta paryanta pAMca kriyAoM se yukta mAnA jAtA hai / isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki vaha puruSa kisI apekSA tIna kriyAoM se yukta, kisI apekSA cAra kriyAoM se yukta aura kisI apekSA se pAMca kriyAoM se yukta mAnA jAtA hai| isakA bhAva isa prakAra se haiM-vadhaka puruSa jaba chor3ane ke liye bANa ko dhanuSa para Aropita karatA hai taba usake Adiko tIna kriyAe~ hotI haiM, tathA jaba vaha nikSepaNa ke liye aura vidhvaMsana ke liye bANako dhanuSa para Aropita karatA hai taba usake AdikI cAra kriyAe~ hotI haiN| tathA jaba vaha nikSepaNa ke liye, vidhvaMsana ke liye evaM mAraNa ke liye bANa ko dhanuSa para Aropita karatA hai taba usake pAMcoM hI kriyAe~ hotI haiM / sU0 5 // karIne tIra calAvI ne mRgane vIMdhI nAkhIne jyAre mArI nAkhe che tyAre te kAyikI kriyAthI laIne prANAtipAta sudhInI pAMce kriyAo vALA kahevAya che. te kAraNe, he gautama ! meM evuM kahyuM che ke keI apekSAe te puruSa traNa kiyAvALA kahevAya che ane koI apekSAe cAra kriyAvALo kahevAya che ane keI apekSAe pAMca kiyAvALe kahevAya che tAtparya e che ke zikArI jyAM sudhI tIrane dhanuSa para caDAve che tyA sudhI traNa kriyAothI yukta kahevAya che. te traNa kriyAo kAyikI, adhikaraNikI. ktane prASikI kriyAo che. paNa jyAre te dhanuSa para tIra caDAvIne mRgane lakSya karIne tIra vaDe vIdhI nAkhe che tyAre uparokta traNa kiyAo uparAMta pAritApanikI kriyA paNa kare che. ane jyAre te tIra caDAvIne mRgane lakSya karIne tIra cheDe che, vadhe che. ane mRgane mArI nAkhe che tyAre uparokta cAra kiyAo uparAMta pAMcamI prANAtipAta kiyA paNa kare che. tethI tyAre te pAMca kiyAovALa kahevAya che. sUpa bha 27 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 bhagavatIsUtre punaH praznayati gautamaH-'purise NaM' ityAdi / mUlam-purise NaM bhaMte ! kacchaMti vA jAva aNNayarassamiyassa vahAe AyatakaNNAyataM usuM AyAmettA ciTrejA aNNe ya annayare purise maggao Agambha sayapANiNA, asiNA sIsaM chiMdejA, se ya usU tAe ceva puvAyAmaNayA etaM miyaM viMdhejA, se NaM bhaMte purise kiM miyavareNaM puDhe, purisavareNa puDhe ? goyamA ! je miyaM mArei siya miyavareNaM puTe je purisaM mArei se purisavereNaM puDhe, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai jAva se purisaveregaM puTe ? se NUNaM goyamA ! kajjamANe kaDe, saMdhijamANe saMdhitte, NivattijamANe nivvattie, nisarijjamANe NimiTetti vattavyasiyA haMtA bhagavaM kajamANe kar3e, jAva NisiTre tti vattavvaM siyA, se teNadveNaM goyamA ! je miyaM mArei, se miyavareNaM puDhe, je purisaM mArei se purisavereNaM puDhe, aMto chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe, jAva paMcahiM kiriyAhiM puTe, bAhiM chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe, jAva pAriyAvaNiyAe cauhi kiriyAhiM puDhe // sU0 6 // chAyA-puruSo bhadanta ! kacche vA yAvadanyatarasya mRgasya vadhAya Ayata karNAyatam iSumAyamya tiSThedanyatarazca puruSo mArgataH pazcAdAgatya svakapANinA asinA zIrSa chindhAt , sa ceSustayA caiva pUrvAyamanatayA taM mRgaM vidhyet , sa bhadanta ! puruSaH kiM mRgavaireNa spRSTaH puruSavaireNa spRSTaH gautama ! yo mRgaM mArayati ? sa mRgavaireNa spRSTaH, yaH puruSa mArayati sa puruSavaireNa spRSTaH, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate yAvat sa puruSavaireNa spRSTaH ? tad nUnaM gautama ! kriyamANaM kRtam saMdhIyamAnaM saMhitam nirvatya'mAnaM nirvartitam nisRjyamAnaM nisRSTam iti vaktavyaM syAt , haMta bhagavan ! kriyamANaM kRtaM yAvannisRSTamiti vaktavyaM syAt tattenArthena gautama ! yo mRgaM mArayati sa mRgavaireNa spRSTaH yaH purupaM mArayati sa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU06 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 211 puruSavaireNa spRSTaH antaH SaNNAM mAsAnAM mriyate kAyikyA yAvatpaJcA miH kriyAbhiH spRSTaH, bahiH SaNNAM mAsAnAM mriyate kAyikyA yAvat pAritApanikyA catasRbhiH kriyAbhiH spRSTaH // mU0 6 // TIkA-'purise NaM bhaMte ' puruSaH khalu bhadanta ! 'kacchaMsi' kacche vA 'jAva aNNayarassa miyassa vahAya ' yAvat anyatarasya mRgasya vadhAya 'Ayata kaNNAyataM' AyatakarNAyatam karNa yAvat AyataH karNaparyantamAkRSTa iti karNAyataH, AyataMprayatnayuktaM yathA bhavatItyAyatakarNA yataH tam AyatakarNAyatam prayatnapUrvakakarNaparyantamAkRSTaM - usuM' iSum-bANam ' AyAmettA' Ayamya AkRSya 'ciTejjA' tiSThet , mRgavadhAya prayatnapUrvakaM bANaM sandhAya tiSThet ko'pi vadhakapuruSaH, tasmin samaye 'aNNayare 'anyatarazca ko'pi 'purise' puruSaH 'maggao' mArgataH pRSThadezAdityarthaH, 'Agamma' Agamya 'sayapANiNA' svakapANinA-svakIyahastena 'asinA' asinA-khaDgena 'sIsaM chidejjA' zIrSa chindhAt , mRgavadhAya karNA gautamasvAmI bhagavAna se punaH prazna karate hue pUchate haiM'purise NaM bhaMte ! kacchaMsi vA jAva aNNayarassamiyassa' ityaadi| TIkArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! pUrvokta vizeSaNoM vAlA koI eka (purise ) puruSa (kacchaMsi vA jAva aNNayarassa miyassa bahAe) kaccha meM yAvat kisI eka mRga mArane nimitta (AyatakaNNAyataM ) prayatnapUrvaka kAna taka laMve kiye gaye ( usuM) bANa ko ( AyAmettA ) kheMca kara (ciThejA) khaDA ho jAve / ( aNNe ya annayare purise maggao Agamma sayapANiNA asiNA sIsaM chiMdejA ) isa taraha mRgako mArane ke liye prayatnapUrvaka ghANa ko tAna kara khar3e hue manuSya ke pIchese Akara gautama svAmI mahAvIra prabhune vaNI pUche che -( purise NaM bhaMte ! kacchaM si vA jAva aNNayarassa miyassa ) chatyAla, ---(bhaMte !) magavan ! pUrvAta vizeSavAko 4 me (purise) puruSa (kacchaMsi vA jAva aNNayarassa miyassa vahAe ) 427bhaaNnadI vacce AvelA jhADIvALa sthAnamAM (thI laIne "mRgane mAravAne nimitte sudhAnI zrI sUtramA mAveza / 4 2maDI " yAvat " 54thI ghaDa) 42va ) jaya mane bhRgane bhAvAne nimitta (Ayata kaNNayata) prayatna na sudhI meyasI dhanuSanI 547 52 ( usu) mAne ( AyAmettA) methIne ciTejA) Go laya, (aNNe ya annayare purise magao Agamma sayapANiNA asiNA sIsaM chiMdejjA ) mA te bhRgane bhAvAne bhATe prayatnapU4 dhanuSanI 57 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhagavatI sUtre ntAkRSTavANa puruSasyAnyaH kazcit puruSaH pRSThadezAdAgatya svakIyakhaGgena mastakamapaharediti bhAvaH, 'seya usa ceSuH mRgavadhAyAnusandhIyamAnaH pUrvapuruSasaMbandhI bANaH 'tAe caiva puvvAyAmaNayAe tathA caiva pUrvAyAmanatayA pUrvAkarSaNatayA 'taM miyaM vidhejjA' taM mRgaM vidhyet yadarthaM pUrvapuruSeNaitAvAn prayatnaH kRtastaM tAdRzamevamRgaM yadi sa iSurmArayet td| ' se NaM bhaMte ' sa khalu bhadanta ! mRgavadhakaH 'purise ' puruSaH 'kiM miya vereNaM- puTThe' kiM mRgavaireNa spRSTaH vA 'purisavereNaM puDhe ' puruSavaireNa spRSTaH, kim ? bANena mRgasya maraNaM jAtamasinA ca mRgavadhaka puruSasya, tatra mRgavadhajanitapApena dhanurdhAripuruSasya sparzo bhavet khaGgadhAripuruSasya veti / " apane hAthakI talavAra se usakA zira kATa deve arthAt-dhaDase usake zirako alaga kara deve / aisI sthiti meM ( se ya usU) mRgake vadha ke liye dhanuSa para Aropita huA vaha bANa (tAe caiva punvAgAmaNayAe) pahile se hI AkarSita hone ke kAraNa uchala kara ( taM miyaM viMdhejjA ) usa mRga ko vedha deve - arthAt jisa mRgako mArane ke liye vaha pahilA vyakti usa vANa kA dhanuSa para Aropita kara aura use karNAnta taka khe ca kara khaDA huA thA usI mRga ko dhanuSa se chUTa kara vaha bANa mAra DAle to ( se NaM bhaMte ! purise kiM miyavereNaM puDhe purisavereNaM puDhe ? ) vaha talavAra se usa mRgaghAtaka ke zira kA chedana karane vAlA manuSya mRga ke vaira se - pApa se spRSTa hogA ki puruSa ke vaira se pApa se spRSTa hogA ? arthAt usa samaya bANa se mRga kA maraNa huA aura talavAra se puruSa kA maraNa huA to aisI sthiti meM usa dhanudhArI vyakti ko mRga ke marane kA pApa lagegA yA usa puruSaghAtaka ko mRga ke khe'cIne tIra caDAvIne ubhelA te puruSanI pAchaLathI AvIne kAi puruSa pAtAnI tasavArathI tenuM bhAthu dhaDathI alaga urI nAce. pazu se paristhitimAM ( se ya usU) bhRgane bhAvAne mATe dhanuSa para thaDAvetuM te mAzu (tAe caiva puvvAyA maNayAe) paDebethIla ArSita hovAne akhe chUTIne (taM miyaM triMdhejjA) te bhRgane vIMdhI nAthe to (se NaM bhaMte ! purise kiM miyavereNaM puThe purisavereNaM puDhe ? ) to De bhagavan ! te mRgadhAtakanuM mAthuM talavArathI kApI nAkhanAra mANasane te bhRghatyAnuM pApa lAgaze ke tIra caDAvIne mRgane vIMdhavAne mATe taiyAra thayelA puruSane te mRgahatyAnuM pApa lAgaze ? tAtpa e che ke mRgane mAravAne taiyAra thayelA puruSane tenuM pApa lAgaze ke te puruSane talavArathI mArI nAkhanArane mRgahatyAnuM pApa lAgaze ? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sa06 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 213 bhagavAnAha--' goyame 'tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! 'je miyaM mArei' yo mRgaM mArayati -- se miyavereNaM puDhe ' sa mRgavaireNa spRSTaH, iha-vairamiti vairahetutvAd vadhaH pApaM vA tena vadhena vadhajanitapApena vetyrthH| mRgaghAtakasyaiva mRgavadhajanitaM pApaM bhavatIti bhAvaH / 'je purisaM mAreI' yaH puruSaM mArayati 'se' saH 'purisavereNaM puDhe' puruSavaireNa puruSavadhajanitapApena spRSTaH lipto bhavatIti / nanu niyamANapuruSasya dhanuH sakAzAd yo'yaM bANasyopanipAtaH sa na dhanurdharapuruSahetukaH, api tu zira chedanakartuH puruSasya prayatnena jAta iti sa eva zirazchedanakartA puruSo mRgavadhajanitapApena spRSTo bhavitumarhati na tu dhanurdharaH, tarhi kathamatra mRgamArakA mRgavaireNa spRSTaH, puruSamArakaH puruSavaireNa spRSTaH, iti kathitam ? ityAzayena praznayati marane kA pApa lagegA ? aisA yaha prazna hai-( goyamA ! je miyaM mArei, siya miyavereNaM puDhe, je purisaM mArei se purisavereNaM puDhe ) he gautama ! jo puruSa mRga ko mAratA hai vaha mRga ke vadhajanya pApa se spRSTa hai aura jo, puruSa puruSa ko mAratA hai vaha puruSavadhajanya pApa se spRSTa hai| (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jAva se purisavereNaM puDhe ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki yAvat vaha puruSavaira se-arthAt puruSa vadhajanya pApa se spRSTa hai ? zaMkAkAra kA yahAM aisA abhiprAya hai ki mriyamANa puruSa ke dhanuSa se jo vANa chUTA vaha usa dhanurdhara puruSa hetuka nahIM hai, kintu zira chedana karane vAle usa puruSa ke prayatna se vaha chUTA hai isaliye vaha zirachedana karane vAlA puruSa ho mRgavadhajanitapApa se spRSTa honA cAhiye dhanurdhara nhiiN| to phira kaise Apa yaha kahate ho ki mRgamAraka mRgake vaira se-mRgavadhajanya pApa se spRSTa hai aura puruSa mAraka puruSa vaira se-puruSavadhajanya pApa se-spRSTa hai / isI Azaya se gautama ne bhagavAna se yaha pUchA ki "se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai jAva se purisa ___ uttara-(goyamA ! je miyaM mArei, siya miyavereNaM puDhe, je purisaM mArei, se purisavereNaM pudre ) gautama ! 2 puruSa bhRgane bhAre cha tene bhRgaDatyAnu pApa lAge che, ane je puruSa puruSanI hatyA kare che tene narahatyAnuM pApa lAge che. prazna-(se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai jAva se purisavereNa puDhe 1) bhagavana! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke mRgane mAranArane mRgahatyAnuM pApa lAge che ane puruSane mAranArane puruSahatyAnuM pApa lAge che? ahIM zaMkAkAranI zaMkA evA prakAranI che ke maranAra puruSanA dhanuSamAMthI je tIra chUTayuM te maranAranA prayatnathI chUTayuM nathI. paNa talavArathI tenuM mAthu chedanAranA prayatnathI chUTayuM che. te mAthuM chedanAra puruSane ja mRgahatyAnuM pApa lAgavuM joIe, paNa te dhanu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhagavatIsUtre gautamaH-' se keNaTeNaM ' ityAdi / 'se keNaTeNaM bhaMte ' tatkenAthaina bhadanta ! ' evamuccai jAva se purisavereNaM puDhe ' evamucyate yAvat sa puruSavareNa spRSTaH, yo mRgaM mArayati sa mRgavadhajanitapApena lipyate yazca puruSaM mArayati sa puruSavadhajanitapApena lipyate tatra kiM kAraNamiti gautamasya praznaH, bhagavAnAha-' se pUrNa goyame 'tyAdi, 'se guNa goyamA' tannUnaM he gautama ! 'kajjamANakaDe' kriyamANaM kRtam , 'saMdhijjamANe saMdhie ' sandhIyamAna saMhitam 'NivattijjamANe nivvattie' nivartyamAnaM nirvatitam , NisarijjamANe Nisiddhe' nisRjyamAnaM nimRSTam 'tivattavyaM siyA' iti vaktavyaM syAt ? iti bhagavaduktiM svIkurvan gautamaH kathayati-'haMte 'tyAdi, ' haMtA bhagavaM' hanta bhagavan , hantetyAmaMtraNaM svIkAraprAye, 'kajjamANe kaDe ' kriyamANaM kRtam ' jAva' yAvat ' Nisiddhetti battavvaMsiyA' nisRSTamiti vaktavyaM syAt , he bhagavan yat kArya kriyamANaM tadapi kRtam , tathA yad nisRjyamAnaM tadapi nisRSTamiti vaktuM zakyate eveti bhAvaH / ayavereNaM puDhe" Apa aisA kisa kAraNase kahate hai ki jo mRga ko mAratA hai vaha mRga vadhajanya pApa se lipta hotA hai aura jo puruSa ko mAratA hai vaha puruSa vadhajanya pApase lipta hotA hai / isa gautamake kRta praznakA uttara dete bhagavAna unase kahate haiM-(goyamA! kajjamANe kaDe, saMdhijjamANe saMdhitte, NivattijjamANe nivvattite, nisarijamANe Nisi tti vattavvaM siyA) he gautama ! jo kiyA jA rahA hai vaha kiyA jA cukA. jo jor3A jA rahA hai vaha jur3a cukA, jo ho rahA hai vaha ho cukA, jo banAyA jA rahA hai vaha bana cukA aisA kahA jAtA hai na ? (haMtA bhagavaM! kajjamANe kaDaM jAva NisiTe tti vattavvaM siyA) hAM bhagavan ! jo kiyA jA rahA hai vaha kiyA jA cukA yAvat jo banAyA jA rahA hai vaha bana cukA aisA dharane tenuM pApa lAgavuM joIe nahIM, te mATe ja gautamasvAmIe mahAvIra prabhune uparokta prazna pUche che have mahAvIra svAmIe tene je javAba Ape te sUtrakAra batAve che uttara--(goyamA ! kajjamANe kaDe, saMdhijjamANe saMdhitte, NivattijjamANe nivvattite, nisarijamoNe NisiTUThe tti battavyaM siyA ) gautama! 42vAmA AvI rahyuM che te karAyuM je joDavAmAM AvI rahyuM che te joDAI cUkayuM, je thaI rahyuM che te thaI cUkyuM, je banavAmAM AvI rahyuM che te banI cUkayuM evuM kahI zAya ne ? (hatA ! bhagavaM ! kajjamANe kaDaM jAba NisiTTe tti vattavvaM siyA) hA, bhagavAna ! evuM kahI zakAya che ke je karavAmAM AvI rahyuM che te karAyuM cAvata je banAvavAmAM AvI rahyuM che te banI cUkayuM. A viSayanuM spaSTIkaraNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 8 sU06 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 215 mAzayaH yat kriyamANaM tat kRtamiti vyavahiyate yathA 'calamANe calie' ityAdi prathamazata ke prathamoddezake navamasUtre vivecitamiti tata eva srvmnusndheym| tathA sandhI yamAnaM pratyaMcAyAM samAropyamANaM bANam , athavA samAropyamANa-pratyaMcaM dhanuH saMhitaM kRtasaMdhAnamiti kathyate tathA nirvaya'mAnamatizayena vartulIkriyamANaM pratyaMcAkapaNena nirvartitaM vRttIkRtaM golAkAraM kRtaM bhavati, tathA nisRjyamAnam prakSipyamANaM bANaM nisRSTaM prakSiptamiti kathyate, yadA ca nisRjyamAnamapi bANaM nisRSTamiti bhUta. kAlikatayA prayogo bhavati tadA nisajyamAnatAyAH dhanurdhareNaiva kRtatvAt tena dhanurdhareNaiva vadhakena vANo nikSipto bhavati zaranikSepAcca tenaiva zareNa mRgo mArita kahA jAtA hai / isa viSaya kA khulAzArUpa meM prathama zataka ke pahale uddeza meM "calamANe calie" isa nauMve sUtra meM vivecana kiyA jA cukA hai isaliye yaha vahAM se samajha lenA caahiye| prakRta meM ise yoM samajhA jA sakatA hai-jo vANa pratyaMcA ke Upara vartamAna meM car3hA huA hai vaha sandhIyamAna hai athavA-samAropyamANa pratyaMcAvAlA jo dhanuSa hai vaha saMdhIyamAna hai / so yaha saMdhita hai-car3hAyA jA cukAhai-isa prakArakA kathana bhUtakAla ko lekara prayogameM lAyA jAtA hai| isI taraha nirvaya'mAna-vartamAna meM pratyaMcA ke kheMcane se atizaya gola kiyA jA rahA jo dhanuSa hai vaha gola kiyA jA cukA hai, tathA nisRtyamAna-phekane ke sanmukha huA bANa pheMka diyA gayA hai aisA bhUtakAla saMbaMdhI prayoga ho jAtA hai| ataH jaba yaha bAta hai to jisa samaya bANa ko pheMkane kI taiyArI usa dhanurdhara ne kI thI-vaha usake dvArA usa samaya pheMka hI diyA gayA aisA prathama zatanA paDasA dezamA "calaNamANe calie" nAmanA navamA sUtramA apAdha gayela che te tyAMthI tene samajI levuM. ahIM tene A pramANe samajAvI zakAya-je bANane vartamAna kALe pratyaMcAnI upara caDAvavAmAM AvyuM che te sandhIyamAna che athavA samApyamAna pratyaMcAvALuM je dhanuSa che te sadhIyamAna che. tenuM saMdhAna karavAmAM AvyuM che tene caDAvavAmAM AvyuM che-e prakAranuM kathana bhUtakALanI apekSAe karI zakAya che. e ja pramANe nirvatyamAnavartamAna samaye pratyaMcAne kheMcavAthI atizaya goLAkAra karAyeluM je dhanuSa che-te goLa karAyuM evo bhUtakAlika prayoga karI zakAya che. tathA nityamAna-pheMkavAmAM AvI raheluM bANa pheMkavAmAM AvI gayuM e bhUtakAlika prayoga paNa karI zakAya che, vastu sthiti A pramANe hovAthI te dhanudhare bANane je samaye phe kavAnI taiyArI karI hatI te samaye ja te dhanurdhara vaDe bANa pheMkAyuM evo bhUtakAlika zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre iti mRgavadhajanitapApale pastu dhanurdharapuruSasyaiva bhavati na tu zira chedanakartudvitIyasya pRSThataH samAgatasyeti / ' se teNaTeNaM goyamA' tattenArthena gautama ! 'je miyaM mArei ' yomRgaM mArayati ' se miya vereNaM puDhe ' sa mRgavaireNa spRSTaH yo hi mRgasya mArakaH sa eva mRgavadhajanitapApena lipto bhavatIti bhAvaH, 'je purisa mArei se purisavereNaM puDhe ' yaH puruSaM mArayati sa puruSavaireNa spRSTaH puruSasya vyApAdayitA puruSavadhajanitapApena lipto bhavatIti / ayaM bhAvaH-hiMsAyA hi AtmapariNAma eva kAraNaM bhavatItyato mRgavadhakasya mRgamAraNAtmakAtmapariNAmasadbhAvAt , puruSavadhakasya ca puruSamAraNAtmakAtmapariNAmasadbhAvAt tattajjanyaM pApaM tasya tasyaiva jAyate iti / mAna kara vaha bANa usa dhanurdhara ne hI pheMkA hai aisA mAnanA caahiye| isa liye zara ke nikSepa se jo haraNa kI mRtyu huI hai usakA pApa usa dhanurdhArI ko hI lagegA-zirachedana kartA dUsare puruSa ke jo ki usake pIche se AyA hai nahIM lgegaa| ( se teNaTeNaM goyamA ! je miyaM mArei, se miya vereNaM puDhe je purisaM mAreha, se purisavereNaM puDhe ) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai jo mRga ko mAratA hai vaha mRga ke vadhajanya pApa se lipta hotA hai aura jo puruSa ko mAratA hai vaha puruSa vadhajanya pApa se lipta hotA hai / isakA tAtparya yaha hai ki hiMsA meM AtmA ke pariNAma hI kAraNa hote haiM / isa liye jo mRga kA vadhaka hai usake mRga ko mAranerUpa pariNAma ke sadbhAva se, aura puruSa kA vadhakartA hai usake puruSa ke mAranerUpa pariNAma ke sadbhAva se tattat janya pApa usara prAga paNa karI zakAya che A pramANe hakIkta hovAthI te dhanurdhare ja te tIra cheDayuM hatuM ema mAnavuM joIe tethI tIra pheMkavAthI tIra vAgavAthI je mRganuM maraNa thayuM che te mRgahatyAnuM pApa te dhanurdhArIne ja lAgaze, dhanurdhArInuM topAthI zi2 chenA2 puruSane te 55 sArI nahI ( se teNaTreNaM goyamA ! je miyaM mArei, se miyavereNaM pu , je purisaM mArei, se purisavereNaM pu:) 3 gautama ! te kAraNe huM evuM kahuM chuM ke je puruSa mRgane mAre che te puruSane mRgahiMsAnuM pApa lAge che ane je puruSanI hatyA kare che tene puruSahatyAnuM pApa lAge che kahevAnuM tAtparya e che ke hiMsAmAM AtmAnAM pariNAmo ja kAraNarUpa hoya che. tethI mRganI hiMsA karanArane mRgane mAravArUpa pariNAmanA sadabhAvathI mRNahatyAnuM pApa lAge che ane puruSanI hatyA karanArane puruSanI hatyA karavArUpa pariNAmanA saddabhAvathI puruSa hatyAnuM pApa lAge che. vaLI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU06 mRgaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 217 ___ asmin prakaraNe kriyAyAH vivecanaM kRtam tAzca kriyAH anantarakathitamagAdivadhe yAvatyo yatra kAlavibhAge bhavaMti tAvatIH kriyAstatra darzayannAha-'aMto chaNhaM ' ityAdi, aMto chaNhaM mAsANaM marai ' antaH SaNNAM mAsAnAM mriyate, "kAi yAe ' kAyikyA ' jAva paMcahiM kiriyAhiM puDhe ' yAvat paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH, bANaprakSepAnantaraM yadi SaDmAsAbhyantare mRgasya maraNaM bhavettatra tAdRza pahArasyaiva kAraNateti tAdRzamaraNajanitapApena sa vadhakaH kAyikyAdhikaraNika prApikI paritApatikI prANAtipAtakriyArUpa paMcakriyAbhiH spRSTo bhavatIti bhaavH| ko hI hotA hai / ( aMto chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe, bAhiM chaNhaM mAsANaM marai, kAiyAe jAva pAriyAvaNi yAe kiriyAhiM puDhe ) vaha maranevAlA vyakti yadi chaha mAsa ke bhItara2 mara jAtA hai to use mAranevAlI vyakti kAyikI Adi pAMca kriyAoM se yukta hotA hai aura maranevAlA vyakti yadi chaha mAsa ke bAda maratA hai to use mAranevAlA vyakti kAyikI kriyAse lekara pAritApanikI kriyA taka kI cAra kriyAoM se yukta hotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki isa prakaraNa meM kriyA kA vivecana kiyA gayA hai| ve kriyAe~ anantara kadhita mRgAdi vadha meM jitanI jisa kAla vibhAga meM hotI hai utanI kriyAoM ko "aMto chaNhaM " ityAdi sUtradvArA dikhalAyA gayA hai| isameM yaha kahA gayA hai ki bAga prakSepa ke bAda yadi chaha mAsake bhItara 2 mRgakA maraNa ho jAtA hai to usake usa maraNa meM usa prakAra ke prahArameM hI kAraNatA hai| ataH tAdRzA maraNajanita pApa se vaha vadhaka kAyikI, AdhikaraNikI, prAdeSikI, pAritApanikI, prANAtipAtakriyA zAstramA sama pa 4thucha 3 ( aMto chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe jAva pacahiM kiriyAhiM puTUThe bAhiM chaha mAsANaM marai kAiyAe jAva pAriyAvaNiyAe cAhiM kiriyAhiM puDhe) bhA2 mAnA2 vyanti cha bhAsanI ma42 bharI jaya to mAranAra vyakti kAyikIthI mAMDIne prANAtipAta sudhInI pAMce kriyAovALe kahevAya che, paNa je mAra khAnAra vyakti cha mAsa vitI gayA pachI mare te. mAranAra vyakti kAyikI kiyAthI mAMDIne paritApanikI paryantanI cAra kiyA vALo kahevAya che tAtparya e che ke A prakaraNamAM kiyAnuM vivecana karyuM che. te kiyAe pUrvakathita mRgAdivazvamAM jeTalI je kALa vibhAgamAM thAya che teTalI ThiyAyAne " ato chaNha " tyAhi sUtrI 43 tAaanwi mAvI cha tamAme batAvyuM che ke bANa choDyA pachI cha mAsanI aMdara te mRganuM maraNa thAya te tenA maraNanuM kAraNa te prahArane ja gaNI zakAya che. to te prakAranA maraNanA pApathI te hatyA karanAre puruSa kAyikI, AdhikaraNikI prASikI, ane paritA bha 28 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatIsUtre 'bAhiM chaNhaM mAsANaM marai' bahiH SaNNAM mAsAnAM mriyate 'kAiyAe-jAva pAriyAvaNiyAe ' kAyikyA yAvat pAritApanikyA ' cauhi-kiriyAhiM ' catasRbhiH kriyAbhiH 'puDhe ' spRSTo bhavati / SaNmAsAnantaraM maraNaM tu kAraNAntarabhAvyamiti kRtvA SaNmAsAdanantaraM prANAtipAtakriyA na bhavatIti jJeyam , etacca vyavahAranayApekSayA prANAtipAtakriyAvyapadezamAtropadarzanArthameva kathitamiti, nizcayanayena tu yadA kadAcin-vANAdihetukaM maraNaM bhavati tatkAle eva prANAtipAtakriyA bhavatIti bhAvaH // sU0 6 // punarapyAha- purise gaM bhate' ityAdi / mUlam-purise NaM bhaMte ! purisaM sattIe samavidhaMsejA sayapANiNA vA, se asiNA sIsaM chiMdejjA, tao NaM bhaMte ! se purise kai kirie ? goyamA jAvaM ca NaM se purise taM purisaM ina pAMca kriyAoM se spRSTa hotA hai / tathA yadi vaha chaha mahIne ke bhItara 2 nahIM maratA hai bAda meM maratA hai to vaha maraNa anya kAraNaka huA hai aisA hone se chaha mAsa ke bAda prANAtipAta kriyA nahIM hotI hai aisA jAnanA cAhiye / yaha kathana vyavahAranaya kI apekSA se prANAtipAta kriyA ke vyapadeza mAtra ko dikhAneke liye hI kiyA gayA hai| nahIM to nizcayanaya ke mantavyAnusAra to jaba kabhI bhI vANAdi hetuka maraNa hotA hai usa kAla meM hI prANAtipAta kriyA hotI hai-cAhe vaha maraNa chaha mAhameM ho cAhe chaha mAha ke bAda bhI ho yadi vaha vANahetuka hai to vahAM avazya 2 ho prANAtipAta kriyA hai / sU0 6 // panikI ane prANAtipAta, e pAMce kriyAothI pRSTa thAya che, paNa je cha mAsanI aMdara te maraNa pAme nahIM paNa tyAra bAda te maraNa pAme te te maraNa keI bIjAM kAraNe thayuM che ema mAnI zakAya ane te pramANe bane tyAre te puruSane prANAtipAta kriyAthI thatuM pApa lAgatuM nathI-paNa bAkInI cAra kriyAothI te puruSa yukta thAya che. A kathana vyavahAra nayanI apekSAe prANAtipAta kriyAnA vyapadeza mAtrane batAvavA mATe ja karavAmAM AvyuM che. nizcaya nayanA maMtavya pramANe te jyAre bANadine kAraNe kaI paNa mRtyu thAya tyAre te kALe ja prANAtipAtanI kriyA thatI hoya che pachI te maraNa bhale cha mAsanI aMdara thAya ke cha mAsa pachI thAya che te maraNa bANadine kAraNe thayuM hoya te tyAM avazya prANAtipAta kriyA thaI gaNAya che pAs dA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA DhokA za0 1 308 sU07 puruSaghAtaka kriyAsvarUpanirUpaNam 219 sattIe samabhidhaMseti, se pANiNA vA, se asiNA sosaM chiMdati tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe jAva pANAivAya kiriyAe paMcahiM kiriyAhiM puTThe, AsaNNavadhapaNa aNavakakhaNa vittie NaM purisavereNaM puDhe // sU07 // chAyA -puruSo bhadanta ! puruSazaktyA samabhidhvaMsate svakapANinA vA sa asinA zIrSa chindyAt, tato bhadanta ! sa puruSaH katikriyaH ? gautama ! yAvat ca khalu sa puruSastaM puruSaM zaktyA samabhidhvaMsate, svakapANinA vA tasya asinA zIrSa chinatti tAvacca khalu sa puruSaH kAyikyA - AdhikaraNikyA yAvat prANAtipAtakriyayA paMcabhiH kriyAbhiH spRSTaH Asanbhavadhakena cAnavakAMkSaNavRttikena puruSa vaireNa spRSTaH || sU0 7 // TIkA- ' purise NaM bhaMte ' puruSaH khala bhadanta ! ' purisaM' puruSaM 'sattIe ' zaktyA zAstravizeSeNa 'samavidhaMsejjA ' samabhidhvaMsate hanyAdityarthaH, 'sayapANiNA vA svakapANinA vA svakIyahastenetyarthaH, ' asiNA '' so'sinA ' khaGgena 'sIsaM chiMdejjA ' zIrSa chindyAt vinipAtayet ' tao NaM bhaMte ' tataH khalu bhadanta / tataH zIrSacchedAnantaram khalu 'se purise kai kirie' sa puruSaH katikriyaH, sa puruSaH khaGgena zirazchenakartA puruSaH katikriyAvAn bhavati, bhagavAnAha - gomA' ityAdi / ' goyamA ' he gautama! ' jAvaM ca NaM' yAvat ca khalu ( ? " purise NaM bhaMte! purisaM sattIe ' ityAdi / TIkArtha - (bhaMte ) heM bhadanta ! ( purise) koI eka puruSa ( purisaM sattIe samabhidhaMsejjA) dUsare kisI puruSa ko hathiyAra vizeSa se mAre (vA) athavA ( sayapANiNA ) apane hAtha se (se) vaha ( asiNA ) talavAra lekara ( sIsaM chiMdejjA) usakA zira kATa leve (tayA NaM bhaMte ! se purise kaha kirie ) to he bhadanta ! vaha puruSa kitanI kriyAoM vAlA hai ? ( goyamA ! jAvaM ca NaM se purise taM purisaM satIe samabhidhaMseti purise NaM bhaMte! purise sattIe " ityAdi / TIartha - (bhaMte ! ) he bhagavan ! ( purise) a bheDa puruSa ( purisaM sattIe samamidhaMsejjA ) a jIna puruSane hathiyAra vizeSathI bhAre (vA) athavA ( sayapANiNA ) potAnA hAthabhAM (se) te ( asiNA ) tasavAra bahane ( sIsaM chiMdejjA ) tenuM bhAthu ayI nAthe, ( tathA NaM bhaMte ! se purise kai kirie ) to hai lagavan ! te puruSa DeMTalI hiyAvANI uDavAya 1 ( goyamA ! 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- --- - 220 bhagavatIsUtre purise ' sa puruSaH 'taM purisaM' taM puruSam 'sattIe ' zaktyA zastravizeSeNa 'samavidhaMsei' samabhidhvaMsate hanyadityarthaH, 'sayapANiNA vA' svakapANinA vA svahastena ' se ' tasya 'asiNA' asinA ' sIsa chiMdai' zIrSa chinatti, 'tAvaM ca NaM' tAvat ca khalu 'se purise' sa puruSaH, 'kAiyAe ' kAyikyA, zarIravyApArarUpayA kriyayA, ' ahigaraNiyAe ' AdhikaraNikyA, zaktikhaDgarUpayAkriyayA 'jAva pANAivAyakiriyAe' yAvat prANAtipAtakriyayA, yAvat padena prAdveSikI pAritApanikyoH saMgrahaH, 'paMcahi kiriyAhi '-paMcabhiH kriyAbhiH, 'puDhe ' spRSTo bhavati, * AsaNNavadhae Na ya ' Asannavadhakena ca, AsannaH samIpe vidyamAno vadho vinAzo yasmAt vairAt tat tenAsannavadhakena bhavati ca vairAt vadhakasya vadhastameva vadhyamAzritya anyasmAdvA tatraiva janmani janmAntare vA / se pANiNA vA se asiNA sIsaM chiMdati tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puDhe ) he gautama ! jabataka vaha puruSa usa dusare puruSa ko zakti se hathiyAravizeSa se mAratA hai, athavA-apane hAthoM talavAra se usakA mastaka kATatA hai tabataka vaha puruSa kAyikI,-zarIravyApArarUpa kAyikI kriyA se zaktivyApArarUpa adhikaraNikI kriyA se yAvat prANAtipAtakiyA se ina pAMca kriyAoM se spRSTa hotA hai / yahAM yAvat zabda se prAdeSikI kriyA aura pAritApanikI kriyA ina donoM kriyAoM kA grahaNa huA hai / (A. saNNa vadhaeNa ya aNavakhaNavattIe NaM purisavereNaM puDhe ) tathA vaha puruSa Asanna samIpa meM vidyamAna hai vadhavinAza jisase aise Asanna vadha vAle tathA dUsare ke prANoM kI athavA apane apAya kI jisameM bilakula apekSA nahIM hai aise puruSavaira se spRSTa hotA hai / tAtparya kahane kA jAvaM ca NaM se purise taM purisaM satIe samabhidhaseti se pANiNA vA se asiNA sIsaM chiMdati tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahiM kiriyAhiM puDhe) 3 gautama ! nyAre te puruSa mInA puruSane zakti vaDe eka prakAranA hathiyArathI-mAre che, athavA potAnA hAthamAM talavAra laIne tenuM mastaka kApI nAkhe che tyAre te kAyikI zarIranI pravRttirUpa kAyikI kiyAthI, zakti, talavAra Adi adhikaraNane upayoga karavAthI adhikaraNikI kriyAthI, prAASikI kriyAthI pAritApanikI kriyAthI ane prANAtipAta kiyAthI 25Ta thAya che. (AsaNNa vadhaeNa ya aNavakakhaNavattIe NaM purisavereNaM puTaThe) tathA te puruSa Asanna -jene vadhu samIpamAM ja vidyamAna che-evA AsannavadhavALA tathA te mANasane te vakhate anyanA prANanuM athavA potAnA apayanuM jemAM bilakula bhAna rahetuM nathI evA puruSa verathI pRSTa thAya che. kahe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za01 u 8 sU07 puruSaghAtakakriyAsvarUpanirUpaNam 221 taduktaM-" vahamaraNaabbhakkhANa dANa paradhaNavilovaNAINaM / saca jahanno udayo dasaguNio ekasikayANaM // " iti|| chAyA-vadhamaraNAbhyAkhyAnadAnaparadhanavilopanAdInAm , sarvajaghanyaudayo daza guNita ekazaH kRtAnAmiti / Asannavadhakena cetyatra ca zabdaH samuccayArthakaH, 'aNavakhaNavattie NaM' anavakAMkSaNattikena khalu anavakAMkSaNA parakIyaprANa nirapekSA, svagatApAyaparihArApekSA vA, tayA vRttirvarttanaM yatra vaire tat tathA tena yaha hai jo puruSa jisakA ghAta karatA hai vaha puruSa usake dvArA yA kisI dusare ke dvArA usI bhava meM yA dUsare bhava meM mArA jAtA hai kyoM ki vaira se vadhaka kA vadha hotA hai / isaliye usI vadhya ko lekara usakA vadha ho yA anya kisI dUsare prANI ko lekara usakA vadha ho cAhe vaha vadha usI bhava meM yA anya janma meM ho / kahA bhI hai " vaha maraNaabhakkhANadANa-paradhaNa vilovaNAINaM / savvajahanno udayo dasa guNio ekasikayANaM" iti / vadha karanA mAranA, abhyAkhyAna, cugalI karanA, corI karanA, ina saba ekavAra kiye apakRtyoM kA sarvajaghanya udya dasaguNA hotA hai| " Asannavadhakena ca " yahAM para jo " ca" zabda kA prayoga kiyA gayA hai vaha samuccaya artha meM kiyA gayA hai / dUsare ke prANoM kI paravAha nahIM karanA athavA apane apAya kI darakAra nahIM rakhanA isakA nAma anavakAMkSaNA hai / tAtparya isakA yaha hai ki jaba koI kisI kA ghAtakaratA vAnuM tAtparya e che ke je puruSa jene ghAta kare che tenA vaDe athavA bIjA keInI mAraphata eja bhavamAM ke anya bhavamAM mAryo jAya che, kAraNa ke vera ne lIdhe mAranArane vadha thAya che. te kAraNe te vadhya (jene vadha karyo che te vaDe tene vadha thAya athavA anya kaI jIva vaDe tene vadha thAya, te vadha eja bhavamAM paNa thAya ane anya bhavamAM paNa thAya. kahyuM paNa che.. "baha maraNa abbhakkhANa dANa paradhaNa vilovaNAINaM / savvajahanno udayo dasa guNio ekasikayANaM " iti / vadha karavAne, mAravA, abhyAkhyAnane. niMdA karavAne ane cerI 42vAnI 20 mi apakRtyAnI sadhanya haya sgaa| DAya che. " Asanna Sadhakena ca " se pahabhA 2 (ca) se zahanI prayoga dhyo che te sabhuzyayArtha karAve che. bIjA nA prANanI darakAra na karavI athavA pitAnA apAyanI darakAra na karavI tenuM nAma "anavakAMkSaNa" che. tene bhAvArtha e che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatIstra anavakAMkSaNavRttikena 'purisavereNa puDhe ' puruSavaireNa spRSTaH, etAdRzena puruSavaireNa zaktyA zirazchenakartA puruSaH spRSTo bhavatIti bhAvaH / / suu07|| kriyAdhikAre eva idamapyAha-'do bhaMte' ityAdi / mUlam-do bhaMte! purisA sarisayA sarisavvayA sarisattayA sarisabhaMDamattovagaraNA aNNamaNNeNaM saddhiM saMgAma saMgAmei tattha NaM ege purise parAjiNAi, ege purise parAijai, sekahameyaM bhaMte ! evaM, goyamA ! saborie parAjiNai avorie parAijai, se keNa?NaM jAva parAijjai, goyamA ! jasta NaM vIrie vajjhAI kammAiM No baddhAiM No puTThAI jAva No abhisamaNNAgayAiM No udiNNAiM no uvasaMtAI bhavaMti, se NaM parAjiNai, jassa NaM vIrie vajjhAI kammAI badhAI, jAva udi. paNAI No uvasaMtAI bhavaMti, se NaM purise parAijjai, se teNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai savIrie parAjiNai avIrie parAijjai // suu08|| chAyA-dvau bhadanta ! puruSau sadRzau sadRktvacau sadRgvayasko sadRgmAMDamAtro. pakaraNau anyonyena sAI saMgrAma saMgrAmayete tatraikaH puruSaH parAjayate ekaH puruSaH parAjIyate, tatkathametad bhadanta ! evam ? gautama ! savIryaH parAjayate, avIryaH parAjIyate, tatkenArthena yAvat parAjIyate ? gautama ! yasya vIravadhyAni karmANi hai taba umase jo vaira baMdhatA hai usase dUsare ke prANoM kI jarA bhI paravAha nahIM rahatA hai athavA isase hamarA kyA aniSTa hogA isakA bhI khyAla bilakula nahIM rahatA hai| aise puruSa vaira se, vaha zakti se-hathiyAravizeSa se dUsare ke zirakA chedana karane vAlA manuSya spRSTa hotA hai| suu-7|| ke jyAre keI vyakti jIvanI hatyA kare che ane tenI sAthe je vera bAMdhe che tyAre tene anyanAM prANanI jarA paNa paravA hotI nathI, athavA tenAthI pitAnuM zuM aniSTa thaze tene paNa khyAla tene raheto nathI. zakitathI athavA talavArathI anyanuM zira kApanAra mANasa evA prakAranuM puruSavera bAMdhe che lasUchA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 1 u0 8 sU08 vijayaparAjayasvarUpanirUpaNam 223 no baddhAni no spRSTAni yAvat no abhisamanvAgatAni, no udIrNAni upazAntAni bhavaMti sa parAjayate yasya khalu vIravadhyAni karmANi baddhAni yAvat udIrNAni nopazAntAni bhavaMti sa puruSaH parAjIyate tat tenArthena gautama! eva mucyate sa vIryaH parAjayate avIryaH parAjIyate // 8 // ___TIkA-'do bhaMte purisA' dvau bhadanta ! puruSau 'sarisayA' sadRzau, kauzalapramANAdinA tulyau, ' sarisattayA' sadRzatvacau, sadRzAkRtI, 'sarisabbayA' sadazavayaskau samAnayauvanAyavasthau, 'sarisabhaMDamattovagaraNA' sadRzabhAMDAmatropakaraNau, tatra-bhANDam hiraNyasuvarNAdikam , amatraM-kAMsyabhAjanAdipAtram athavA bhANDamAtrA gaNimAdidravyarUpaH paricchedaH, upakaraNAni anekavidhavastrazastrAdIni / tataH sahazAni-tulyAni bhANDamAtropakaraNAni yayostau sadRzabhANDAmatropakaraNau, etAvatA dvayoH puruSayoH samAnavibhUtikatvaM kathitam , ' aNNamaNNeNaM ' anyonyena paraspareNa ' saddhiM ' sArdham 'saMgAmaM ' saMgrAma-yuddham , 'saMgAmenti ' saMgrAmayeteparasparaM yuddhaM kuruta ityarthaH, 'tatthaNa-ege purise parAjiNai ' tatra khalu ekaH puruSaH parAjayate aparaM parAjitaM karoti, 'ege purise parAijjai' ekaH puruSaH parAjIyate, parAsto bhavati, ekaH puruSo vijetA bhavati aparazca parAjito bhavatIti bhAvaH / ' se kahameyaM bhaMte evam tat kathametad bhadanta ! evam , balAdinA kriyA ke adhikAra meM hI yaha sUtra bhI sUtrakAra ne kahA hai'do bhaMte ! purisA sarasiyA' ityAdi / TIkArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! (sarisayA) eka sarIkhe (sarisavvayA) ekasI umara vAle ( sarisattayA ) ekasI camaDI vAle (sarisa bhaMDamattovagaraNA) samAna bhAMDamatra upakaraNavAle arthAt samAnasAmagrI vAle aise ( do purisA) koI do puruSa ( aNNamaNNeNaM sadi) Apasa meM eka dUsare ke sAtha ( saMgAmaM saMgAmei ) lar3AI karane meM rata hote haiM to (tastha ) unameM ( ege purise ) eka puruSa (parAjiNai ) jItatA hai (ege purise parAyijjai ) aura eka dUsarA puruSa hAra jAtA hai (se kiyAnA adhikArane anulakSIne sUtrakAra nIcenA sUtranuM paNa kathana kare che" se bhaMte ! purisA sarisayA " tyAha. sAtha---(bhaMte ) sAvan ! (sarisayA) se saramA ( sarisavvayA) me sabhI bharanA, ( sarisattayA ) me sarapI yAmI (sarisabhaMDamattovagaraNA ) me s25|| mamatra 542vAsa meTale haiM samAna sAdhana sAmagrI vA (do purisA) meM puruSa ( aNNamaNNeNaM saddhi ) sA5sa mA5samAM-me bhItanI sAthe (saMgAmaM saMgAmei) sAma meve cha (tattha ege purise parAjiNai ege puriSe parAijjai) tyA2mA te mAna se puruSa vibhaya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIso samAnatvepi kathamekasya jayaH, aparasya ca parAjayo bhavati ? bhagavAnAha'goyame' tyAdi, 'goyamA' he gautama ! 'savIrie parAjiNAi' savIryaH parAjayate aparaM parAjitaM karoti 'avIrie parAijai' avIyaH parAjIyate, vIryarahitaH parAjito bhavati / punaH praznayati-' se keNaTeNaM jAva parAijjai' tatkenArthena yAvat parAjIyate ? he bhadanta ! tatra kiM kAraNaM yenaikasya jayaH aparasya ca parAjaya iti bhAvaH / bhagavAnAha-'goyame ' tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jassa NaM vIriyavajjhAI kammAI No baddhAiM ' yasya khalu vIryavadhyAni vIryavadhyaM zatrudamanIyaM yatra tAni-zatrudamanIyAni karmANi no baddhAni 'No puTThAI' no spRSTAni 'jAva No abhisamaNNAgayAI' yAvat no abhisamanvAgatAni, yAvatpakahameyaM bhaMte !) to he bhadanta ! isakA kyA kAraNa hai : praznakartA kA abhiprAya aisA hai ki jaba donoM ekasI sthiti Adi vAle haiM samAna bala Adi vAle haiM to phira aisA kyoM hotA hai ki eka kI jIta hotI hai aura dUsare kI hAra hotI hai ? ( goyamA ! evaM savIrie parAjiNAi. avIrie parAijjai) he gautama ! yaha bAta isa prakAra se hai-ki jo vIryasahita hotA hai vaha dUsare ko parAsta kara detaS hai aura jo vIryarahita hotA hai vaha parAsta ho jAtA hai / ( se keNaTeNaM jAva parAijjaha ) he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate ho ki jo vIryavAlA hotA hai vaha jItatA hai aura jo vIryavinAkA hotA hai vaha hAratA hai ? tAtparya yaha hai ki eka kI jIta hotI hai aura dUsare kI hAra hotI hai isameM kyA kAraNa hai? (goyamA ! jassa NaM vIriyavajjhAI, kammAiM No baddhAI bhagave cha bhane bhAna puruSa 52nya pAme che. (se kahameyaM bhaMte ! ) tA. bhagavan! evuM zA kAraNe bane che? prazna kartAnA praznane Azaya e che ke bane samAna baLa vALA, samAna umara vALA, samAna sAdhana sAmagrIvALA hovA chatAM evuM kema bane che ke ekanI jIta ane bIjAnI hAra thAya che? (goyamA! evaM savIrie parAjiNAi, avIrie parAijjai) 3 gItama! tenuM kAraNa e che ke je vIryayukta hoya che te bIjAne harAvI de che. ane je vAyaDita DAya cha te 52nya pAme cha (se keNaTheNa jAva parAijjai) 3 bhagavan! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke vIryavALAne jaya thAya che ane viyarahita vyaktinI hAra thAya che? tAtparya e che ke ekano jaya ane bIjAne parAjya thavAnuM kAraNa zuM che? e prazna che tene uttara nIce pramANe che. uttara-( goyamA ! jassa vIriyabajhAI, kammAI No baddhAI No puTThAI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 8 sU08 vijayaparAjayasvarUpanirUpaNam 225 dena-'no nidhattAni, no nikAcitAni' anayoH saMgrahaH, ' No udiNNAI' no udorNAni, kintu ' uvasaMtAI bhavaMti ' upazAntAni kAryakaraNAsamarthAni bhavaMti, 'se ' sa khalu vIryavAn puruSaH 'parAjiNai ' parAjayate aparaM parAjitaM karoti, etAdRzaH puruSo yuddha jetA bhavatItyarthaH, 'jassa NaM vIriyavajjhAI kammAiM baddhAI jAva uddiNNAI No uvasaMtAI bhavaMti ' yasya puruSavizeSasya khalu vIryavadhyAni karmANi baddhAni spRSTAni nidhattAni nikAcitAni abhisamanvAgatAni udI. ni udayApalikAyAM praviSTAni kintu upazAntAni no bhavaMti, ' se NaM purise parAijjai ' sa khalu vIyarahitaH puruSaH parAjIyate AreNa parAjito bhavati / jo puTThAI jAya No abhisamaNNAgayAiM No udiNNAI No uvasaMtAI bhavaMti, se NaM parAjiNai) jisa jIva ne vIryavadhya-vIryarahita arthAt zatrudamanIya karmoM ko tadrUpa meM nahIM bAMdhA hai, nahIM sparza kiyA hai, yAvat nahIM prApta kiyA hai, usake ve karma udIrNa nahIM haiM,kintu upazAMta haiM kArya karane meM asamartha haiM aisA puruSa yuddha meM dUsare ko jItatA hai yahAM yAvat zabda se nidhatta aura nikAcita ina doM padoM kA saMgraha huA hai| isa se vIryavadhya karma usake na nidhatta haiM aura na nikAcita haiM aisA arthabodha hotA hai / ( jassa NaM vIriyavajjhAI kammAI baddhAiM jAva uddiNNAI No uvasaMtAI bhavaMti ) tathA jisa purUpake vIryavadhya karmabaddha hote haiM-arthAt jisa puruSa ne vIryarahita ko ko bAMdhA hai, unheM sparza kiyA hai, ve usake nidhatta hai, nikAcita haiM, abhisamanvAgata haiM, udayAvalikA meM praviSTa haiM kintu upazAnta nahIM haiM (se purise parAijjai) aisA vaha puruSa jAva No abhisamaNNAgayAI No udiNNAI No uvasaMtAI bhavaMti se Na parAjigaDa) gItama ! 2 ve vIrya dhya-pIDita meTale zatruthI nAza thanA bhI madhyAM nathI, 25zyA nathI, yAvat prAta 4aa nathI. tena te bha udIrNa nathI, paNa upazAnta che-kArya karavAne asamartha che-evo puruSa yuddhamAM bhI puruSane te cha. 2 " yAvat" 54 1: niyatta mana niyata, e be padono paNa samAveza thaye che tema samajavuM. tethI e arthabodha thAya che ke tenAM vIryavadhya karma nidhatta paNa nathI ane nikAcita paNa nathI ( jarasaNaM vIriyavajjhAI kammA bachAI jAya uddiNNAI No upasaMtAI' bhavaMti ) tathA je puruSe vIryavadhya karmo bAMdhyAM hoya che eTale ke je puruSe vIryarahita karmo bAMdhyA che, spardho che, nidhatta ane nikAcita paNa karyA che, ane jenAM te karmo abhisamanvAgata che. ane udayAvalikAmAM pravezI cukyAM che paNa upabh 29 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 bhagavatIsUtre ayaM bhAvaH-yasya puruSasya prathamaM tu vIryavadhyAni karmANi pUrvabaddhAnyeva na bhaveyuH yadi baddhAni bhaveyuH-tathApi spRSTAni na bhaveyuH yadi spRSTAni bhaveyuH tathApi nidhattAni na bhaveyuH, yadi nidhattAni bhaveyustathApi nikAcitAni na bhaveyuH, yadi nikAcitAni bhaveyustathApi abhisamanvAgatAni na bhaveyuH yadi abhisamanvAgatAni bhaveyustathApi udIrNAni na bhaveyuH, tarhi-kim , upazAntAni bhaveyu stasya puruSasya vijayo bhavati, tadbhinnasya parAjayo bhvtiiti| 'se teNaTeNaM goyamA' tattenArthena gautama ! ' evaM-buccai' evamucyate-savIrie parAjiNai avIrie parAijjai' savIryaH parAjayate, avIryaH parAjIyate, iti // sU0 8 // // iti mRgaghAtakAdipuruSaprakaraNam // -vIryarahita hone ke kAraNa dasareke dvArA parAjita hotA hai| tAtparya yaha hai ki jisa puruSa ke pahile to vIryavadhya karma pUrva baddha hIna hoM,yadi hoM bhoto ve usase spRSTa na hoM yadi spRSTa bhI hoM to ve nidhatta na hoM, yadi nidhatta bhI hoM to ve nikAcita na hoM, yadi nikAcita hoM to ve usake abhisamanvAgata na hoM, yadi abhisamanvAgata ( nahIM prApta kiyA hai ) hoM to bhI ve usake udIrNa na hoM kintu upazAnta ho aisI dazA meM usa puruSa kI vijaya hotI hai aura aisI sthitise bhinna sthitivAle kI hAra hotI haiN| ( se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai ) isa kAraNa se he gautama! maiM aisA kahatA hUM ki (savIrie parAjiNai, adhIrie parAijai ) jo vIrya sahita hotA hai vaha apane samAna vayavAle, samAna camar3IvAle, samAna sAmagrIvAle aura upakaraNavAle dUsare vyaktiko jIta letA hai aura dUsarA vIryarahita vyakti usase hAra jAtA hai| "sarisabhaMDamattovagaraNA" zAnta nathI. ( se purise parAijjai) te puruSa vIDita pAne 42 521jya pAme che. kahevAnuM tAtparya A pramANe che-je puruSe vIryavadhya (vIryarahita) karmo pahelAM te bAdhyA ja na haya, kadAca bAMdhyA hoya te tenA vaDe spaSTa thaye na hoya, je spaSTa hoya te nidhatta na hoya, kadAca nibatta paNa hoya ane nikAcita na hoya, kadAca nikAcita heya paNa abhisamanvAgata na hoya kadAca abhisamanvAgata (prApta nahIM karelAM) hoya te udIrNa na hoya kintu upazAnta hoya, evI dazAmAM te puruSane vijaya thAya che ane tethI viparIta sthitivaannaan| 52nya thAya che. (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai) gautama ! te 20 I. me 4 . " savIrie parAjiNai, avIrie parAijjai" vIryayukta puruSa, samAna vayanA, samAna cAmaDIvALA samAna sAmagrI ane upakaravALA vIryarahita puruSane jItI jAya che, ane vIryarahita vyakti tenI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 8 sU0 9 vIryAdisvarUpanirUpaNam atha vIryavicAraH 227 pUrva 'savIrie avIrie' ityAdi varNitam, tatprastAvAdeva vIryasUtramAha'jIbA NaM bhaMte' ityAdi / mUlam - jIvA NaM bhaMte! kiM savIriyA avariyA ? goyamA ! savIriyAvi avIriyAvi, se keNaTTeNaM goyamA ! jIvA duvihA pannattA, taM jahA - saMsArasamAvaNNagAya asaMsArasamAvaNNagA ya, tatthaNaM je te asaMsArasamAvaNNagA teNaM siddhA, siddhANaM avIriyA, tatthaNaM je te saMsArasamAvaNNagA te duvihA pannattA taM jahA- selesi paDivaNNagA ya, aselesi paDivaNNagAya tatthaNaM je te selesi paDivaNNagA te NaMladdhivIrie NaM savIriyA, karaNavIrie NaM aviriyA, tattha NaM je te aselesI paDivaNNayA teNaM laddhivIrieNaM savIriyA karaNavIrieNaM savIriyA vi, aviriyAvi se teNadveNaM goyamA ! evaM vuccai jIvA savIriyAtri avIriyAvi / meM bhAMDamatra upakaraNa ye jo do zabda Aye hai unameM hiraNya suvarNa Adi ko bhAMDase aura kAMse Adi ke vartanoM ko amatra zabda se kahA gayA hai / athavA - bhAMDamAtrA - gaNimAdi dravyarUpa jo pariccheda hai vaha bhAMDamAtrA hai / tathA anekavidha jo vastra zastra Adi haiM ve upakaraNa haiN| isase una donoM ko samAna sAmagrIvAlA kahA hai || sU0 8 // || isa prakAra yaha mRgaghAtaka Adi puruSa prakaraNa samApta huA // mAraphata parAjya pAme che. " sarisabhaMDamattovagaraNA " se pahamAM " laaNddaamaMtra upakaraNa " padamAM bhAMDa ane amatra, e be zabdonA prayAga thayA che, temAM hiraNya, suvaNu vagerenA upakaraNAne ' bhAMDa 'kahe che ane kAMsA vagerenA vAso athavA u542khAne " abhatra " he che. athavA - "lAMDabhAtrA "-gnnimAdghi dravyarUpa je parigraha che tene bhAMDamAtrA kahe che, tathA vividha prakAranAM je vastra, zastra vagere hAya che tene upakaraNa kahe che tethI te bannene samAna sAmagrIvALA kahevAmAM AvyA che ! sU-8 ! // mRgaghAtaka Adi puruSa prakaraNa samAsa // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 bhagavatIsUtre NeraiyANaM bhaMte ! kiM sIriyA avardhAriyA, goyamA ! NeraiyAladdhivIraeNaM sIriyA, karaNavIrieNaM sIriyAvi avIriyAvi / se keNaTeNaM ? goyamA ! jesiM NaM NeraiyANaM asthi uhANe kamme bale vIrie purisakAraparAkame, teNaM NeraiyA laddhivIrieNa vi sIriyA karaNavIrieNa vi sIriyA / je siNaM NeraiyANaM Natthi uhANe jAva parakame teNaM NeraiyA laddhivIrieNaM savIriyA, karaNavIrieNaM avIriyA. se teNaTeNaM0 / jahA NeraiyA, evaM jAva paMcidiya tirikkha joNiyA maNUsA jahA ohiyA jIvA, NavaraM siddhavajjA bhaanniyvaa| cANamaMtarajoisavemANiyA jahA jeriyaa| sevaM bhaMte sevaM bhaMte, ti jAva viharai // sU0 9 // ||pddhmse aTThamo uddeso // 1-8 // chAyA-jIvAH khalu bhadanta ! kiM savIryA abIryAH ? gautama ! savIryA api avIryA api / tatkenArthena ? / gautama ! jIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-saMsArasamApannakAvAsaMsArasamApanakAzca / tatra ye te'saMsArasamApannakAste siddhAH, siddhA avIryAH / tatra khalu ye te saMsArasamApanakAste dvividhAH prajJaptAH tadyathA zailezI pratipannakAzca, azailezIpratipannakAzca / tatra ye te zailezIpratipannakAste labdhi vIryeNa savIryAH karaNavIryeNAvIryAH / tatra ye te'zailezI pratipannakAste labdhivIryeNa savoryAH karaNavIryeNa savIryA api, avIryA api, tattenArthena gautama ! evamucyate-jIvAH savIryA api avIryA api / nairayikAH khalu bhadanta ! kiM savIryA avIryAH ? gautama ! nairayikA labdhivIryeNa savIryAH karaNavIryeNa savIryA api avIryA api / tatkenArthena bhadanta ? / gautama ! yeSAM khalu nairayikANAm asti utthAnam karma balam vIryam puruSakAraparAkramaH, te nairayikAH labdhivIryeNApi savIryAH, karaNa vIryeNApi savIryAH yeSAM khalu nairayikANAM nAsti utthAnam yAvatparAkramaH te khalu nairayikA labdhivIryeNa savIryAH karaNavIryeNAvIryAH tattenA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 8 sU. 9 vIryAdisvarUpanirUpaNam 229 rthena0 yathA nairayikAH evaM yAvat paMcendriyatiryagyonikAH / manuSyA yathA audhikA jIvAH, navaraM siddhavarjA bhaNitavyAH vAnavyaMtarajyotiSkavaimAnikA yathA nairayikAH, tadevaM bhadaMta ! tadevaM bhadaMta ! iti yAvadviharati / / sU0 9 // prathamazatake'STamoddezaH // 1-8 // TIkA-'jIvA NaM bhaMte ' jIvAH khalu bhadanta ! 'kiM savIriyA avIriyA' kiM savIryAH avIryAH ? jIvA kiM vIryavanto bhavanti naveti praznaH, bhagavAnAhagoyame 'tyAdi, 'goyamA' he gautama! ' savIriyAvi-aviriyAvi ' savIryA api avIryA api / ' se keNaTeNaM0 ' tatkenArthena, he bhadanta ! kena kAraNenaiva mucyate jIvAH savIryA api avIryA apIti / bhagavAnAha-'goyame 'tyAdi / 'goyamA' he gautama ! ' jIvA duvihApannattA' jIvAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'saMsArasamApanagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya' saMsArasamApanakAca, vIryavicArapahile " savIrie avIrie" ityAdi rUpavarNana kiyA jA cukA hai so usI prastAva ko lekara aba sUtrakAra vIryasUtra kA kathana karate haiM 'jIvA NaM bhaMte ! kiM sIriyA avIriyA' ityAdi / TIkArtha(bhaMte) he bhadanta ! (jIvA NaM) jIva (kiM savIriyA avIriyA) kyA vIrya sahita hote haiM ki vinA vIrya ke hote haiM ? (goyamA! savirIyA vi avIriyA vi ) he gaumama ! jIva vIryavAle bhI hote haiM aura vinA vIrya ke bhI hote haiM / (se keNaTeNaM ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki jIva vIryavAle bhI hote haiM aura vinA vIrya ke bhI hote haiM ( goyamA ! jIvA duvihA paNNattA-taM jahA-saMsAra samAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya) he gautama ! jIva do prakArake vIya piyArapatA "savIrie avIrie" tyAhi35 vaNana 42vAmA mAvyu cheto e ja prastAvane anulakSIne sUtrakAra have vIryasUtranuM kathana kare che- " jIvANaM bhaMte ! kiM savIriyA " chatyAdi. TI--(bhaMte ! ) he bhagavan ! ( jIvANaM kiM savIriyA avIriyA) zu. va pIya saDita DAya che, pAyaDita DAya che ? (goyamA ! savIriyA vi avIriyo vi) gautama ! vo vIrya sahita 55 DAya cha, sane pIyarahita 5 DAya cha (se keNaNaM0) bhagavan ! mA5 // 12 me ch| vIya sahita 555 DAya cha mane pIya 2Dita 55 saya cha ( goyamA ! jiiv| duvihA paNNattA taM jahA saMsArasamAvaNNagA ya asaMsAra samAvaNNaga ya ) 3 gautama! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 230 bhagavatIsUtre asaMsArasamApanakAzca, 'tattha NaM je asaMsArasamAvaNNagA' tatra khalu ye asaMsArasamApanakAH, 'teNaM siddhA' te khalu siddhAH, ' siddhANaM avIriyA' siddhAH khalu avIryAH, karaNavIryasyAbhAvena siddhAH avIryA iti kathyate, 'tattha NaM je te saMsArasamAvaNNayA' tatra khalu ye te saMsArasamApanakAH saMsAriNaH ' te duvihA pannattA' te dvividhAH prajJaptAH, ' taM jahA ' tadyathA-'selesIpaDivaNNagAya' zailezIpratipannakAzca azailezIpratipannakAzca, zIlasyezaH zIlezaH sarvasaMvaraNarUpacAritravAn tasyeyamavasthA zailezI, athavA zailAnAM parvatAnAmIza iti zailezo merustasyeva yA'vasthA sA zailezI sthiratAsAdharmyAt , sthiratA ca sarvathA yoganirodheNa a, i-u-kala iti paMcahastAkSaroccAra kAlapramANA, tAM pratipannA ye te zailezIprati kahe gaye haiM / ve isa prakAra se haiM-eka saMsArasamApanaka aura dUsare asaMsArasamApanaka ( tattha NaM je asaMsAra samAvaNNagA se NaM siddhA) inameM jo asaMsArasamApanaka haiM ve siddha haiN| (siddhANaM avIriyo ) ye siddha karaNavIrya ke abhAva se vIrya vinAke haiM aise kahe gaye haiM / (tattha NaM je te saMsArasamAvaNNayA te vihA pannattA) tathA jo saMsArasamApannaka jIva haiM ve do prakArake kahe gaye haiN| (taM jahA ) ve do prakAra ye haiM(selesI paDivaNNagA ya aselesI paDivaNNagA ya ) eka zailezIpratipannaka aura dUsare azailezI pratipannaka / jo zIlake Iza hote haiM vaha zIleza kahe gaye haiM-arthAt sarvasaMvaraNarUpa cAritravAle hI zaileza hote haiN| ina zailezoM kI jo avasthA hai vaha zailezI hai / athavA parvatoM kA Iza jo sumeru parvata hai usa parvata ke jaisI avasthA kA nAma zailezI hai| usakI sthiratA ke sAmarthya se yaha zailezI avasthA kahI gaI hai / yaha sthiratA jIva be prakAranA hoya che-(1) saMsAra samApannaka ane (2) asaMsAra samApannaka (tatthaNaM je asaMsArasamAvaNNagA se NaM siddhA) mA 2 asA2 samApana watamana siddha cha. ( siddhANa avIriyA ) te siddhAne 4264vIya ne malA vIyarahita 4. cha. ( tatthaNaM je te saMsArasamAvaNNayA te duviyA paNNatA) tathA sasAra samApanna va che te me prA2nA hA cha, (ta jahA) te mA pramANe cha-(seleso paDivaNNagA ya) (zailezI-pratipanna bhane (2) azailezI vratipanaka sarva saMvararUpa cAritravALA jIvone ja zIleza kahe che. te zIlezonI je avasthA tenuM nAma zelezI che. athavA..parvatene Iza je sumeru parvata che, te sumerunA jevI avasthAne rilezI avasthA kahe che. sthiratAnI apekSAe samAnatA hovAthI evI avasthAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u08 sU.9 vIryAdisvarUpanirUpaNam 231 patrakAH, tadbhinnA azailezIpratipannakAH, 'tatthaNaM je te selesIpaDibannayA ' tatra khalu ye te zailezI pratipannakAH 'teNaM laddhivIMriyeNaM savIriyA' te khalu labdhivIryeNa savIryAH, vIryAntarAyakSayakSayopazamato yA vIryasya labdhiH sA eva taddhatutvAt vIrya-labdhivIyaM tena labdhivIryeNa savIryAH / eteSAM kSAyikameva labdhivIryam / 'karaNa-vIrieNaM avIriyA' karaNavIryeNAvIryAH labdhivIryakAryabhUtA kriyA karaNam tadrUpaM vIryamiti karaNavIryam / zailezIpratipannakAstadabhAvAdavIryAH zIleza meM sarvathA yogoM ke nirodha hojAne para AtI hai aura isakA kAla -a-i-u-R-la-e-pAMca hUsvAkSaroM ke uccAraNakAla ke barAbara hai| isa zailezI avasthA ko jo prApta ho cuke haiM ve zailezIpratipannaka haiN| aura inase bhinna jo jIva haiM ve azailezIpratipannaka haiM / ( tattha NaM je te selesI paDivanayA) inameM jozailezIpratipannaka haiM (te NaM laddhivIriyeNaM savIriyA) ve labdhivIrya se savIrya haiN| vIryAntarAya karma ke kSaya, kSayopazama se jo vIrya kI labdhi hotI hai vaha labdhi hI taddhetu hone ke kAraNa arthAt vIrya kI prApti meM kAraNa hone se vIryarUpa hai-arthAt labdhivIryarUpa hai / isa labdhivIrya se ve savIrya hote haiN| inameM kSAyika bhAvarUpa hI labdhivIrya kAraNa hai (karaNavIrieNaM avIriyA) karaNavIrya se ve avIrya haiM / labdhivIrya kI kAryabhUta jo kriyA hai usakA nAma karaNa hai| isa karaNarUpa jo vIrya vaha karaNavIrya-yaha karaNavIrya zailezIpratipannaka jIvoM meM hotA nahIM hai isaliye usakI apekSA se ve avIrya-vIrya vinA kezaulezI kahI che yogone sarvathA nidha thavAthI te avasthA zIlezane ja prApta thAya che, ane tene kALa a-I-u-ru-la-e pAMca hasva akSaronA uccAraNakALa eTale ja hoya che evI zailezI avasthA jemaNe prApta karI hoya che temane zilezI pratipannaka kahe che. ane te caudame guNa sthAne ja hoya che ane temanAthI bhinna zuvAvAne azaivezI pratipanna 4 che. (tatthaNa je te selesI-paDivannayA) tabhanAne zailezApratipanna 4aa cha teyA ( teNa laddhivIriyeNa savIriyA ) labdhivIryane kAraNe savArya che. vIryAntarAya karmanA kSaya ane pazamathI je je vIrya--labdhi prApta thAya che, te labdhi ja vIryaprAptimAM kAraNabhUta hovAthI vIryarUpa che-eTale ke labdhi vIryarUpa che. A labdhivIryathI ja teo vIryayut upAya che. kSAyilA135 DiuIya tamA 125bhUta che. (karaNa vIrieNa' avIriyA ) 52'tu 424vAya nI apekSA to Auiiy-viidditche labdhivIryanI kAryabhUta je kriyA che tenuM nAma karaNa che. te karaNarUpa je vIrya tenuM nAma karaNavIrya che. te karaNavIrya zailezI pratipannaka chamAM hatuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagabatI sUtre kathyante / ' tattha NaM je te aselesI paDivaNNayA ' tatra khalu ye te azailezI pratipadmakAH, ' teNaM laddhivorieNaM savIriyA' te khalu labdhivIryeNa savIryAH, 6 karaNa vIriyeNaM sIriyA vi avIriyA vi ' karaNavIryeNa savIryA api avoryA api / tatra savIryA utthAnAdikriyAvantaH avIryAstu utthAnAdikriyArahitAH / te paryAptAdi kAle avagantavyA iti / ' se teNadveNaM goyamA' tattenArthena gautama ! ' evaM buccara' evamucyate-' savIriyA vi-avIriyA vi' savIryA api avIryA api, vIrya - jIvaprabhavaM balam, tat labdhivIryakaraNavIryabhedAd dvividham, tatra labdhivIryam Atmabalasya sattAvizeSarUpameva, karaNavIrya tu kAryakaraNasamarthAMtmabakahe gaye haiM / (tattha NaM je te aselesI paDivaNyA te NaM ladvivIrieNaM savIriyA vi karaNavIrie NaM savIriyA vi avIriyA vi ) tathA jo azailezI pratipannaka jIva haiM ve labdhivIrya kI apekSA se savIrya hote haiN| aura karaNavIrya kI apekSA se vIryasahita bhI hote haiM aura binA vIryake bhI hote haiM / utthAna Adi kriyAvAle jo haiM ve savIrya haiM aura utthAna Adi kriyAoM se jo rahita hotA haive vinA vIrya ke jIva- aparyApta Adi samaya meM hote haiM / ( se tegadveNaM goyamA ! evaM buccai, savIriyA vi avIriyA vi) isI kAraNa se he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki jo azailezI pratipannaka jIva haiM ve vIrya sahita bhI hote haiM aura binA vIrya ke bhI hote haiM / jIva se jo bala utpanna hotA hai usakA nAma vIrya hai / yaha vIrya labdhivIrya aura karaNa - vIrya ke bheda se do prakAra kA hotA hai| inameM jo labdhivIrya honA hai vaha to Atmabala kI vizeSa sattArUpa hI hotA hai| tathA jo karaNavIrya nathI, tethI te apekSAo tebhane vIrya - vIrya rahita udyA che. ( tattha Na je te aselesI - paDivaNNayA te Na laddhivIrieNa savIriyA karaNavIrieNa sIriyA vi avIriyA vi ) tathA ne mazailezI pratipanna va che teyo samdhivIryanI apekSAe sarvIya che. paNa karavIyanI apekSAe vIyasahita paNa hoya che ane vIrahita paNa hAya che. utthAna vagere kriyAvALA jeo hAya che te savIya hAya che, ane jee utthAnAdi kriyArahita hoya che te avIya hoya che aparyApta vagere samayamAM va avIrya hoya che. (se teNahUNa' goyamA ! evaM vuccai, savIriyA vi avIriyA vi) he gautama! te bhara meM vuhyaM che ke azailezI pratipatraka jIva vIsahita paNa hAya che ane vIrahita paNa hAya che. jIvamAM je maLa utpanna thAya che tene vIya kaDe che. te vIcanA e prakAra te-(1) labdhivIya ane (2) karaNavI. temAM je labdhivIya che. te tA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 8 sU0 9 viryAdisvarUpanirUpaNam 233 lameva, labdhivIryaM tu prAyaH sarveSAmeva saMsArijIvAnAM bhavati, karaNavIryaM sarveSAM jIvAnAM bhavedeveti na niyamaH kintu bhavennavA bhavediti / / jIvasAmAnyasya vIryaM bhavati naveti vicArya jIvavizeSe tadvicAraNAyAha'neraiyANaM bhaMte ' ityAdi / 'neraiyANaM bhaMte ' nairayikAH khalu jIvAH he bhadanta ! 'kiM sIriyA avIriyA' kiM savIryA avIryAH, nArakAH khalu jIvAH he bhadanta ! vIryavanto bhavanti avIryavanto vA bhavanti / bhagavAnAha-'goyame 'tyAdi, 'goyamA' he gautama ! 'neraiyA laddhivIrieNaM savIriyA' nairayikAH labdhihotA hai vaha kArya karane meM samartha AtmaSalarUpa hotA haiN| labdhivIrya samasta hI saMsArI jIvoM ke hotA hai / parantu jo karaNavIrya hai vaha sarva jIvoM ke hotA hI hai aisA niyama nahIM hai| kyoM ki aparyAptakAlameM vaha sarva jIvoM ke nahIM hotA-ataH vaha hotA bhI aura nahIM bhI hotA hai| vIrya eka prakArakA Atmabala hai / labdhiIrya eka jAta ke AtmabalakI sattArUpa hotA hai| karaNavIrya koI bhI prakArakI kriyA karate hue AtmabalarUpa hotA hai / bIrya jIva sAmAnya ke hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA hai aisA vicAra karake aba sUtrakAra usa vIrya kA jIva vizeSa ke sAtha vicAra karane ke nimitta praznottararUpa sUtroM kA kathana karate haiM( neraiyANaM bhaMte ! kiM saviriyA ? avIriyA ?) he bhadanta ! nAraka jIva kyA vIryasahita hote haiM ki vinA vIrya ke hote hai ? (goyamA ! neraiyA laddhivIrie NaM savIriyA karaNavIrie NaM savIriyA vi avIriyA vi) AtmabaLanI sattA vizeSarUpa hoya che. tathA je karaNavIrya che te kArya karavAne samartha evA AtmabaLarUpa hoya che. tamAma saMsArI jemAM labdhivIrya hoya che. paNa karaNavIrya tamAma saMsArI jIvamAM hoya che ja e niyama nathI. kAraNa ke aparyApta avasthAmAM te sarva jImAM hetuM nathI. tethI te heya paNa che ane nathI paNa hatuM evuM kahyuM che. vIrya eka prakAranuM AtmabaLa che. labdhivIrya eka jAtanA AtmabaLanI sattArUpa hoya che. karNavIrya kaI prakAranI kriyA karatAM AtmabaLarUpa hoya che. sAmAnya jI vIryayukata paNa hoya che ane vIryarahita paNa hoya che, e bAbatanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra te vIryane vicAra jIva vizeSane anulakSIne karavA mATe praznottararUpa sUtronuM kathana 4re cha (neraiyANa bhaMte ! kiM sabIriyA ? avIriyA ?) De man zu nA24 ve pIya yuTata DAya che , pIya vinAnA jAya cha ? ( goyamA ! neraiyA laddhibIrieNa savIriyA, karaNavIrieNa savIriyA vi avIriyA vi) 3 gautama ! bha 30 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- -- -- - - - --- 224 bhagavatIlUtre vIryeNa savIryAH vIryasahitAH 'karaNaborieNaM' karaNavIryeNa 'sIriyA vi' savIryA api 'abIriyAvi' api-avIryA api / punaH praznayati- se keNaTeNaM0' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate yat nArakajIvAHsavIryA api adhIryA api, bhagavAnAha-'goyameM' tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jesiM gaM NeraiyANaM atthi' yeSAM khalu nairayikANAm asti 'uThANe kamme bale vorie purisakkAraparakkame' utthAnaM karma balaM vIrya puruSakAraH parAkramaH, tatra utthAnam-ceSTAvizeSaH, karma = bhramaNAdikriyA, balam-zarIrasAmarthyam , vIryam AtmaprabhavaM balam , puruSakAra:-abhimAnavizeSaH, parAkramaH-niSpAditastra viSayaH puruSakAra eva / teNaM neraiyA' te khalu nairayikAH he gautama ! nArakajIva labdhivIrya kI apekSA lekara to vIrya sahita ke hote hai aura karaNavIrya kI apekSA lekara vIryasahita bhI hote haiM aura vIryarahita bhI hote haiM (se keNaTeNaM0 ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki nAraka jIva labdhivIrya kI apekSA se to vIryasahita hote haiM aura karaNavIrya kI apekSA se ve vIryasahita bhI hote haiM aura vIyarahita bhI hote haiM ( goyamA ! jesiM gaM neraiyANaM asthi uThANe kamme bale vIrie purisakAraparakame te NaM neraiyA laddhivIrieNaM vi savIriyA, karaNavIrieNa vi savIriyA ) he gautama ! jina nArakoM ke utthAna karma, bala, vIrya, puruSakAraparAkrama hai ve nArakalabdhivIrya kI apekSA se bhI vIryavAle haiM aura karaNavIrya kI apekSA se bhI vIrya vAle haiM / ceSTA vizeSa kA nAma utthAna hai| bhramaNAdi kriyA kA nAma karma hai| zArIrikasAmarthya kA nAma bala hai| Atmotthavala kA nAma vIrya hai| abhimAna nAraka che labdhivIryanI apekSAe vIryasahita hoya che, ane karaNavIryanI apekSA vAyasahita 55 DAya cha bhane pAya2hita 5 saya che. (se keNaTreNa ) 3 mAvan ! mA5 // 4AraNe me DA ch| hai nA24 va ddhivIryanI apekSAe vIryasahita hoya che, ane karaNavIryanI apekSAe vIryayukta 5 uya cha bhane vIDita 55 DAya che ? ( goyamA ! jesiM Na neraiyANa asthi udANe kamme vale vIrie purisakkAraparakkame te Na neraiyA laddhivIrieNa' vi savIriyA, karaNavIrieNa vi savIriyA) gautama ! 2 nArIne utthAna kama, baLa, vIrya ane puruSakAra parAkrama che, te nArake labdhivIryanI apekSAe paNa vayavALA che ane karaNavIryanI apekSAe paNa vIryavALA che. ceSTAvi- zeSane utthAna kahe che. bhramaNAdi kriyAne karma kahe che, zArIrika sAmane baLa kahe che. AtmabaLane vIrya kahe che. abhimAna vizeSane puruSakAra kahe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01308 sU09 vIryAdisvarUpanirUpaNam 235 'laddhivIrieNa vi sIriyA karaNavIrieNa vi sIriyA' labdhivIryeNApisavIryAH karaNavIryeNApi savIryAH 'jesi NaM neraiyA NaM' yeSAM khalu nairayikANAm 'Natthi uThANe jAva parakame' nAsti utthAnaM yAvat parAkramaH, utthAnabalavIryapuruSakAraparAkramAH yeSAM na saMtItyarthaH, ' teNaM neraiyA' te khalu nairayikAH 'laddhivIrieNaM sIriyA' labdhivIryeNa savIryAH 'karaNavIrieNaM avIriyA' karaNavIryeNa avIryAH, aparyAptAvasthApekSayA, utthAnAdirahitA nArakajIvAstu labdhivIryeNa vIryavanto bhavanto'pi-karaNavIryeNa tu aparyAptAvasthAmAzritya vIryAvizeSa kA nAma puruSakAra / niSpAdita svaviSayavAle kA nAma hI parA. krama hai / tAtparya isakA yaha hai ki labdhivIrya Atmabala kI sattArUpa hotA hai / so nAraka jIvoM meM Atmabala kI sattA hai hI ataH isa Atmabala kI sattArUpa labdhivIrya unameM hone se ve isalabdhivIrya kI apekSA bhI savIrya kahalAte haiN| tathA karaNavIrya koI bhI prakAra kI kriyA karanevAle AtmabalarUpa hotA hai so jina nAraka jIvoM kA utthAnAdi kriyA karane meM lagA huA vaha Atmabala hai ve usa karaNa vIrya se bhI yukta haiM / aura jinakA Atmabala utthAnAdi kriyA rahita hai ve usa dhIrya se rahita haiN| ataH ve usa vIrya kI apekSA avIrya vAle haiM / yahI bAta sUtrakAra ne ( jesi NaM neraiyANaM Nathi uTThANe jAva parakame, te NaM NeraDyA laddhivIrie NaM savIriyA, karaNavIrieNaM avIriyA) isa sUtradvArA pradarzita kI hai| isameM unhoMne yaha darzAyA hai ki jina nAraka jIvoM kA bala utthAna yAvat parAkrama karanerUpa kriyA meM nahIM lagA huA haiM-arthAt jinake utthAnAdi kriyAe~ nahIM haiM ve nAraka jIva yadyapi labdhi. ane niSpAdita svaviSayavALA puruSakAranuM nAma ja parAkrama che tenuM tAtparya e che ke labdhivIrya AtmabaLanI sattArUpa hoya che. nArakomAM AtmabaLanI sattA che ja te AtmabaLanI sattArUpa labdhivIne temanAmAM sadubhAva hovAthI labdhivIryanI apekSAe teo savIrya kahevAya che-tathA karaNavIya kaI paNa prakAranI kriyA karanAra AtmabaLa rUpa hoya che, te je nArako utthAna vagere kriyA karavAmAM lAgelA AtmabaLavALA hoya che teo te karaNavIryathI sahita hoya che. ane jemanuM AtmabaLa utthAnAdi kriyA rahita hoya che te nArako karaNavIryathI rahita hoya che. tethI te vIryanI apekSAe teo mapI4deg upAya cha. 04 pAta sUtrA2 (jesiNa neraiyANa Natthi uTANe jAva parakamme, teNaNeraiyA laddhivIrieNasavIriyA, karaNavIrieNa avIriyA) mA sUtra mAraphata batAvI che. je nAraka jIvane uthAnAdi kriyAo hotI nathI te nAraka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre bhAvavanta eva bhavantIti bhAvaH / ' se teNaTeNaM0' tattenArthena , anena kAraNena he gautama ! nArakajIvAH labdhivIryeNa savIryAH karaNavIryeNa tu savIryA api avIryAapIti bhAvaH / nArakajIvAnAm vIryavatvaM pratipAdya zeSatrayoviMzatidaNDakajIvAnAM tatmatipAdayitumAha-'jahe ' tyAdi, 'jahA neraiyA evaM jAva paMcidiyatiri. kkhajoNiyA' yathA nairayikA evaM yAvat paJcendriyatiryagyonikAH, yena rUpeNa nArakaviSaye vIryasya sadbhAvAdikaM cintitam evaM tenaiva prakAreNa yAvat paJcendriya vIrya se savIrya haiM, parantu karaNavIrya se rahita hone ke kAraNa vIryavAle nahIM haiM / yaha kathana aparyApta avasthA kI apekSA se kiyA gayA jAnanA cAhiye / kyoM ki aparyAptAvasthA meM kisI bhI jIva ke utthAnAdi kriyAe~ nahIM hotI hai| ataH aparyAptAvasthA meM utthAnAdi kriyA rahita nArakajIva labdhivIryavAle hote hue bhI karaNavIrya kI apekSA vIryAbhAvaviziSTa hI hote haiM / ( se teNaTeNaM0 ) isa kAraNa he gautama! nAraka jIva labdhivIrya kI apekSA se savIrya hone para bhI karaNavIrya kI apekSA se to ve savIrya bhI hote haiM aura vIrya se rahita bhI hote haiMaisA maiMne kahA hai / isa taraha nAraka jIvoM meM vIryavattA kA pratipAdana karake aba sUtrakAra zeSa 23 daNDakoM meM isa bAta ko pratipAdana karane ke nimitta kahate haiM ki-( jahA NeraiyA evaM jAva paMciMdiyatirikkhajojoNiyA maNUyA jahA ohiyA jIvA NavaraM siddhavajjA bhANiyavyA, vANamaMtara-jotisa-vemANiyA jahA NeraiyA) jisa rUpa se nArakaviSaya meM vIrya ke sadbhAva asadbhAva kA vicAra kiyA gayA hai, usI prakAra se jI labdhivIryanI apekSAe savIrya che, paraMtu karaNavIryanI apekSAe avIya che. A kathana aparyApta avasthAnI apekSAe karavAmAM AvyuM che tema samajavuM. kAraNa ke kaI paNa jIvane aparyApta avasthAmAM uthAna Adi kriyAo hetI nathI. tethI aparyAptAvasthAmAM utthAnAdi kriyArahita nAraka jIvI labdhi vIya ddaa| chatai 42vIya nI apekSA vIDita 4 31ya cha ( se teNaguNa 0 ) gautama ! te 20 meM se 4yuM che hai nA24 / yinIya nA apekSAe savIya hovA chatAM paNa karaNavIryanI apekSAe savarya paNa hoya che. ane evI paNa hoya che. A rIte nAraka jIvamAM vIryavattAnuM pratipAdana karIne have sUtrakAra bAkInAM 23 daMDakamAM tenuM pratipAdana karavAne mATe kahe che ke (jahA NeraiyA evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA jahA ohiyA jIvA Navara siddhavajjA bhANiyavvA, vANamatara-jotisa-vemANiyA jahA NeraiyA) ravI rIte nArakonA viSayamAM vIryanA sadUbhAva ane asaddabhAvane vicAra karavAmAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 8 sU0 9 vIryAdisvarUpanirUpaNam 237 tiryagyonikaviSaye'pi cintanIyam / yAvatpadena-dvIndriyatrIndriyacaturindriyANAM grahaNam / 'maNUsA jahA ohiyA jIvA' manuSyA yathA odhikA jIvAH, samuccayajIvAH, yathA jIva sAmAnye vIryavattvAdi vicArastathA manuSyadaNDake'pi vIryavatvAdivicAraH karaNIya iti / 'NavaraM siddhavajjA bhANiyavvA' navaraM siddha varjAH bhaNitavyAH, audhikajIveSu siddhAnAmantarbhAvo bhavati kintu manuSyeSu te siddhA na santi, ato manuSyadaNDake vIryaviSayakavicAre siddhAlApako na bhaNitavya iti / ' vANamaMtarajoisavemANiyA jahA NeraiyA ' vAnavyantarajyotiSika vaimAnikA yathA-nairayikAH, yathA nairayikadaNDake vIryavicAraH kRtastathaiva vAnavyantarAdArabhya vaimAnikaparyantajIvadaNDa ke'pi vIryavattvAdivicAraH karaNIya eveti / 'sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti jAva viharai' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAvat paMcendriyatiryaca jIvoM ke viSaya meM bhI vicAra kara lenA caahiye| yahAM " yAvat " usa pada se dvindriya, teindriya aura caturindriya jIvoM kA grahaNa kiyA gayA hai| manuSyadaNDaka meM bhI vIryavattA Adi kA vicAra jaisA jIva sAmAnya meM kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA caahiye| parantu yahAM para vizeSatA itanI hI hai ki yahAM para siddhoM ko chor3a denA cAhiye / tAtparya yaha hai ki sAmAnya jIvoM meM siddhoM kA antarbhAva ho jAtA hai, kintu manuSyoM meM ve siddha nahIM Ate haiN| isaliye manuSyadaMDaka meM vIrya viSayaka vicAra karane para siddhAlApaka nahIM kahanA cAhiye / tathA jisa prakAra se nairayika jIvoM meM vorya kA vicAra kiyA gayA hai usI taraha se vAnavyantara se lekara vaimAnika paryanta jIvadaNDaka meM bhI Avyo che, e ja pramANe paMcendriya tiryaMca sudhInA jIvone vicAra karavo sa. DI " yAvat" 56 5 vIndriya, trIndriya sane turandraya vAna grahaNa karavA joIe. manuSyanAdaMDakamAM paNa vIryavattA vigerene vicAra jIva sAmAnyamAM kahyA pramANe ja samaja. paNa eTalI vizeSatA che ke ahIM siddha bhagavaMtene samAveza kare nahIM. kahevAnuM tAtparya e che ke sAmAnya jIvomAM siddhabhagavaMtane samAveza thaI jAya che, paraMtu manuSyamAM siddhabhagavaMtane samAveza kare nahIM, ne kAraNe manuSya daMDakamAM vIryaviSayaka vicAra karatI vakhate siddhabhagavaMtenI sAthe AlApake kahevA nahIM. jevI rIte nAraka jIvonA viSayamAM vIryane vicAra karavAmAM Avyo che evI ja rIte vANuvyaMtara devothI laIne vaimAnikadeve sudhInA jIvadaMDakamAM paNa vIryavattA vagerene vicAra kare joIe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 bhagavatIsUtre yAvadviharati, he bhadanta ! jIvAnAM sAmAnyarUpeNa vizeSarUpeNa ca vIryaviSaye yat bhaNitaM tad evameva-sarvathaiva satyamiti-kathayitvA bhagavantaM namaskRtya vanditvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayamAno viharati / / mU0 9 // iti zrI-jainAcArya-jainadharbhadivAkara-pUjya-zrIghAsIlAlaprativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikA-vyAkhyAyAM prathama zatakasya aSThamoddezakaH smaaptH||1-8|| vIryavattA AdikA vicAra kara lenA cAhiye / (sevaM bhaMte sevaM bhaMte ! tti jAva viharai ) he bhadanta ! Apa devAnupriya ne jIvoM ke vIrya ke viSaya meM jaisA sAmAnyarUpa se aura vizeSarUpa se vicAra kiyA hai prarUpaNA kI hai-vaha saba aisA hI hai-aisA hI hai arthAt-sarvathA hI satya hai-aisA kaha kara ve gautama svAmI bhagavAn ko namaskAra karake unakI vaMdanA karake saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue vahAM se apane sthAna para Akara baiTha gye| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtrakI prameyacandrikA vyAkhyA ke prathama zatakakA AThavAM uddezaka smaapt||1-8|| (seva bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai) sagavan ! mApe sonA vIryanA viSayamAM sAmAnyarUpe ane vizeSa rUpe jevI prarUpaNA karI che, e pramANe ja te tamAma hakIkata che. e vAta taddana satya che. e pramANe kahIne gautama svAmIe mahAvIra prabhune vaMdana namaskAra karyo. ane vaMdana namaskAra karIne saMyama ane tapathI potAnA AtmAne bhAvita karatAM pitAne sthAne gayA. ItizrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA pahelA zatakane AThama uddezaka samApta 1-8 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha navamoddezaka:-- tadiha navamodeza ke saMkSepato vicAraNIyA ime viSayAH, tathAhi - jIvAnAM gurutvaM kena kAraNena bhavatIti gurutvaviSaye praznaH / prANAtipAta mRSAvAdAdattAdAna - maithunaparigrahakrodhamAnamAyAlobha - rAgadveSa kalahAbhyAkhyAna - paizunyaparaparivAdaraviarati mAyAmRpA mithyAdarzanazalya kAraNairjIvAnAM gurutvaM karmabhAreNa bhavatItyutaram / evaM jIvAnAM laghutvaM kena kAraNena bhavatIti praznaH / prANAtipAtAdyArabhya mithyAdarzanazalyaviramaNena pApabhArApagamAt laghutvaM jIvAnAM bhavatItyuttaram / prANAtipAtAdikaraNena jIvAH saMsAraM varddhayanti tathA prANAtipAtAdiviramaNena jIvAH saMsAraM parItIkurvanti evaM dIrghIkurvanti isvIkurvanti / saMsAramanu parivartante navama pradezaka prAraMbha isa nauveM uddezaka meM jo viSaya vicAra ne meM Aye haiM ve isa prakAra hai-jIvoM meM gurutA kisa kAraNa se hotI hai isa prakAra se gurutva ke viSaya meM prazna huA hai aura isa kA uttara - prANAtipAta, mRSAvAda adattAdAna, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga dveSa, kalaha, abhyAkhyAna, paizunya, paraparivAdaarani, rati, mAyA, mRSA mithyAdarzana zalya, ina kAraNoM ko lekara baMdhate hue karmake bhAra se jIvoM meM gurutA hotI hai aisA kahA gayA hai / jIvoM meM laghutA kisa kAraNa se hotI hai ? aisA prazna-uttara - prANAtipAta Adi se lekara mithyAdarzana zalya taka aThAraha prakAra ke pApa sthAnoM kA viramaNa ( tyAga ) karane se unameM laghutA A jAtI hai| prANAtipAta Adi ke karane se jIva saMsAra ko bar3hAtA hai, tathA prANAtipAta Adi ke viramaNa se -tyAga se jIva saMsAra ko navamA uddezakanA prAraMbha A uddezakamAM je viSayAnuM nirUpaNa karyuM che tenA ahiM saMkSepamAM vicAra karavAmAM Ave che jIvAmAM kayAM kAraNeAne lIdhe gurutA hAya che ? e azna mane tenA yA pramANe utta2 - prANAtipAta, bhRSAvAha, mahattAhAna. bhaithuna, parizraDa, Dodha, mAna, bhAyA, bola, rAga, dveSa, usaDa, alyAbhyAna, paizunya, paraparavAda, arita, rita, mAyA, mRSA ane mithyAdanazalya e kAraNeAne lIdhe khaMdhAtA kanA bhArathI jIvAmAM gurutA hoya che. jIvAmAM kayAM kAraNAne lIdhe laghutA hoya che ? evA prazna-uttara-prANAtipAtathI laine mithyAdana sudhInA 18 prakAranAM pApasthAnAnA tyAga karavAthI jIvAmAM laghutA Ave che. prANAtipAta vagerenA sevanathI jIva sa'sAra vadhAre che, ane prANAtipAta vagere nA viramaNuthI jIva saMsArane sImita kare che--ghaTADe che, A rIte jIva prANA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre prANAtipAtAdikaraNena / evaM prANAtipAtAdyabhAvena saMsAraM vyativrajanti / evaM gurutva- laghutva-AkulIkaraNa parItatva-dIrghatva-hasvatvaparyaTanavyatitrajaneSu gurutvAkulIkaraNadIrghatvaparyaTanarUpANi catvAri aprazastAni saMsArakAraNatvAt laghutvaparItatva svasvavyativrajanAni catvAri prazastAni mokSakAraNatvAdityevaMrUpeNa prazastAnazastayorvicAraH / evaM saptamamavakAzAntaraM guru, laghu, gurulaghu, agurulaghukaM veti bhaGgacatuSTayena praznaH / no gurukaM na vA laghukaM no gurulaghukaM kintu caturthabhaMgena ' agurulaghuka ' mityAkArakeNa / kiM saptamastanuvAto guruko vA laghuko vA gurulaghuko vA agurulaghuko veti bhaGgacatuSTayena tanuvAtaviSaye praznaH / saptamastanuvAto sImita ( kama ) kara letA hai, isI taraha se ina prANAtipAta AdikoM ke sevana se vaha apane saMsAra ko dIrgha kara letA hai aura inake tyAga se vaha saMsAra alpa banA letA hai / prANAtipAta Adi ke karane se jIva saMsAra meM bAraMbAra paribhramaNa karatA hai / tathA prANAtipAta Adi ke abhAva se jIva saMsAra se pAra ho jAtA hai| isa prakAra gurutva, laghutva, AkulI karaNa ( saMsAra ko baDhAnA ) paritatva ( saMsAra ko alpa karanA) dIrghatva, hasvatva, paryaTana aura vyativrajana inameM gurusva, AkulIkaraNa, ( saMsAra ko baDhanA ) dIrghatva, paryaTana ye cAra saMsAra ke kAraNa hone se aprazasta haiN| tathA laghutva, parItatva, hrasvatva, aura vyativrajana ye cAra mokSakAraNa hone se prazasta haiM / isa rUpa se prazasta aura aprazasta ina donoM kA vicAra kiyA gayA hai| sAtavAM avakAzAntara guru hai, ki laghu hai ki guru laghu hai athavA agurulaghuka hai isa prakAra cAra bhaGgoM ko lekara prazna, kiyA gayA hai| tathA na vaha guru hai, na 240 tipAta vagere pApeAnA sevanathI saMsAramAM rahevAnA kALa vadhAre che ane temanA tyAgathI saMsAramAM rahevAnA kALa ghaTADe che. prANAtipAta vagerenA sevanathI jIvane vAraMvAra saMsAramA paribhramaNa karavuM paDe che, paNa temanA tyAgathI jIva sauMsAra sAgara tarI jAya che. A rIte gurutva, laghutva, AkulIkaraNa ( saMsAra vdhaarv| ) parItatva ( saMsAra ghaTAuvo ) dIrghatva, hasvatva, paryaTana bhane vya tivranna, temanA gurutva, mAhulI 42 ( sauMsAra vdhaarv| ) dIrghatva bhane pryTana, e cAra sa'sAranAM kAraNarUpa heAvAthI aprazasta che. tathA laghutva, parItatva, hasvatva ane vyativrajana, e cAra meAkSanA kAraNarUpa hovAthI prazasta che. A rIte prazasta ane aprazasta, e bannenA vicAra karyAM che prazna-sAtamuM avakAzAntara guru che, laghu che, gurulaghu che, ke agurulaghu che? A prakAranA -thAra lAMgAne anusakSIne-prazna pUchayo che. te baghu nathI, guru nathI, guru zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 9 navamoddezakasthAvataraNikA 241 na guruko na vA laghukaH kintu gurulaghuko na vA agurulaghuka ityevaM rUpeNa tRtIya bhaMgenottaram evaM saptamAvakAzAntaravat ghanavAtasaptamaghanodadhisaptamapRthivIdvIpasAgaravarSANyapi vijJeyAni ityatidezena ghanavAtAdiSu gurutvalaghutvAdivicAraH / nairayikAH kiM guravo vA laghavo vA gurulaghavo veti nArake gurutvalaghutvAdi viSayaH praznaH / nairayikAH na guruvaH na vA laghavaH kintu gurulaghukA api agurulaghukA apItyuttaram / kena kAraNena nArakANAM na gurutvaM na laghutvaM kintu guruyaha laghu hai na vaha gurulaghu hai kintu agurulaghuka hai isa taraha se cauthe bhaMga ko lekara uttara diyA gayA haiM / kyA sAtavAM tanuvAta guruka hai ? athavA laghuka hai ? athavA gurulaghuka hai ? isa prakAra bhaGgacatuSTaya ko lekara tanuvAta ke viSaya meM prazna kiyA gayA haiM tathA saptama tanuvAta na guruka haiM, na laghuka hai, na agurUlaghuka hai kintu gurulaghuka hai isa taraha tIsare bhaMga ko lekara uttara diyA gayA hai / saptama avakAzAnnara kI taraha ghanavAta, saptama ghanodadhi, saptama pRthivI, dvIpa, sAgara varSa kSetra ye bhI jAnanA cAhiye isa taraha atideza se ghanavAta AdikoM meM gurutva laghutva Adi kA vicAra kiyA gayA hai / nairayika jIva kyA guru hote haiM ? athavA laghu hote haiM athavA gurulaghu donoM prakAra ke hote haiM athavA agurulaghu hote haiM ? isa taraha se nAraka ke viSaya meM gurulaghutva Adi viSayaka prazna huA hai / nairayika jIva na guru hote haiM, na laghu hote haiM, kintu gurulaghu laghu nathI, paNa agurulaghu che, e prakArane cethA bhAMgAne svIkAra karate utta2 mAyA cha. prazva-zusAlabhuM tanupAta zuru cha ? sadhu cha ? athavA gurulaghu che ? athavA agurulaghu che? A pramANe cAra bhAMgAnI apekSAe tatu vAtanA viSayamAM paNa prazna pUchayA che uttara-sAtamuM tanuvAta guru paNa nathI. laghu paNa nathI, agurulaghu paNa nathI, parantu gurulaghu che. A rIte trIjA bhAMgAne svIkAra karyo che. sAtamAM avakAzAntara pramANe ja ghanavAta, sAtamuM ghanodadhi, sAtamI pRthvI, dvIpa, sAgara ane varSa kSetranA viSayamAM paNa samajavuM, A rIte atidezathI ghanavAta vagere mAM gurutva, ladhutva vagerene vicAra karavAmAM Avyo che. narayika jIva zuM guru hoya che? athavA laghu hoya che? athavA gurulaghu hoya che ? athavA aguru laghu hoya che? A rIte nArakonA viSayamAM paNa gustatva laghu vagere, viSayaka prazno pUchayA che. ane tene A pramANe uttara Ape che-nAraka che guru hatA nathI, laghu paNa hotA nathI, paraMtu gurulaghu hoya che ane agurubh 31 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 bhagavatIsUtre laghutvaM agurulaghutvamiti praznaH / vaikriyataijasazarIrApekSayA no gurutvaM na vA laghutvam kintu gurulaghutvam-na vA agurulaghutvam / jIvaM kArmaNazarIraM cAzrisya no gurukA nA laghukA no gurulaghukAH kintu agurulaghukA ityuttaram / pudgalAstikAyaH kiM gurukaH kiM vA laghukaH kiM vA gurulaghukaH agurulaghuko veti pudgalAstikAyAnAM gurutvalaghutvaviSayakaH praznaH / no guruko na vA laghukaH kintu gurulaghukopi pudgalAstikAyaH / agurulaghuko'pi pudgalAstikAya ityuttaram / kena kAraNena na gurutvaM na laghutvaM kintu gurulaghutvamapi agurulaghutvamapIti praznaH / guru bhI hote haiM aura agurulaghu bhI hote haiM aisA uttara diyA gayA hai| kisa kAraNa se nArakajIvoM meM na gurutA hotI hai athavA na laghutA hotI hai kintu gurulaghutA aura agurulaghutA hotI hai aisA prazna kiyA gayA hai| aura isakA uttara-vaikriya zarIra, taijasazarIra kI, apekSA se unameM na gurutA hotI hai, na laghutA hotI hai aura na agurulaghutA hotI hai kintu gurulaghutA hotI hai / tathA jIva aura kArmANa zarIra ko Azrita karake ve na guru hote haiM, na laghu hote haiM, na gurulaghu hote haiM kintu agurulaghuka hote haiM aisA uttara diyA gayA hai / pudgalAstikAya guru hotA hai, athavA kyA laghu hotA hai ? athavA kyA gurulaghu donoM prakAra kA hotA hai yA agurulaghu donoM prakAra kA nahIM hotA hai ? aisA prazna kiyA gayA hai| isakA uttara-na vaha guru hotA hai, na vaha laghu hotA hai kintu vaha gurulaghu bhI hotA hai aura agurulaghu bhI hotA hai| kisa kAraNa se vaha guru nahIM hotA hai, laghu nahIM hotA hai kintu gurulaghu bhI hotA hai aura agu. laghu hoya che. prazna-nArakamAM zA kAraNe gurutA athavA laghutA hatI nathI, paNa gurulaghutA ane agurulaghutA hoya che ? uttara-vaikriya zarIra ane taijasa zarIranI apekSAe temanAmAM gurutA hotI nathI, laghutA detI nathI. ane agurulaghutA paNa hatI nathI. paraMtu gurulaghutA ja hoya che. tathA jIva ane kArmANa zarIranI apekSAe teo guru hetA nathI, laghu hotA nathI, gurulaghu paNa hotA nathI, paraMtu agurulaghu ja hoya che. padmalAstikAya zuM guru hoya che, laghu hoya che, gurulaghu hoya che ke agurulaghu hoya che? A prakArane prazna pUchaLyo che. uttara-pulAstikAya guru hetuM nathI, laghu hotuM nathI, paraMtu gurulaghu hoya che ane agurulaghu hoya che. prazna -zA kAraNe pulAstikAya guru hotuM nathI, laghu hetuM nathI, paNa gurulaghu hoya che ane agurulaghu hoya che ? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 9 navamodezakasthAvataraNikA 243 laghukadravyApekSayA no gurutvaM no laghutvaM na vA agurulaghutvaM kintu gurulaghukatvamiti tRtIyabhaMgena samAdhAnam / agurulaghukadravyANi pratItya no guruko na vA gurulaghukaH kintu agurulaghuka iti caturthabhaMgenottaram / evaM samayeSu karmasu ca gurutvAdiviSayapraznaH / agurulaghukamiti caturthabhaGgena samAdhAnam / evaM kRSNalezyA gurukA laghukA agurulaghukA veti kRSNalezyA viSayakaH praznaH no gurukA no laghukA kintu gurulaghukA api agurulaghukA api iti samAdhAnam / kathamekeva kRSNalezyA gurulaghukApi agurulaghukApIti praznaH / dravyalezyA pekSayA no gurukA rulaghu bhI hotA hai aisA prazna kiyA gayA hai aura isakA uttara-gurulaghu dravyoM kI apekSA se usameM gurutA nahIM hai, na laghutA hai, aura na aguru laghutA hai kintu gurulaghutA hai isa tRtIya bhaMga se diyA gayA meM / agurulaghuka dravyoM kI apekSA lekara ke vaha pudgalAstikAya na guru haiM, na laghu hai, aura na gurulaghu donoM prakAra kA hai kintu vaha agurulaghu hai isa prakAra se cauthe bhaMga ko lekara uttara diyA gayA hai / isa prakAra se samayoM meM aura karmoM meM gurutvAdiviSayaka prazna huA hai / aura usakA samAdhAna caturthabhaMga ko lekara kiyA gayA hai| isI taraha se kRSNalezyA kyAguru hai athavA laghu hai athavA gurulaghu hai athavA agurulaghu hai aisA prazna kRSNalezyA ke viSaya meM kiyA gayA hai / vaha na guru hai, na laghu hai, kintu vaha gurulaghu bhI hai aura aguru laghu bhI hai aisA isa prazna kA samA. dhAna diyA gayA hai / phira prazna kiyA gayA ki eka hI kRSNalezyA gurulaghu bhI aura agurulaghu bhI kaise hotI hai to isakA samAdhAna yoM kiyA uttara-gurulaghu dravyanI apekSAe temAM gurutA paNa nathI, laghutA paNa nathI, agurulaghutA paNa nathI, paraMtu gurulaghutA ja che. A rIte trIjA bhAMgAne svIkAra karyo che. agurulaghu dravyonI apekSAe te pulAstikAyamAM gurutA nathI, laghutA paNa nathI, guruladhutA paNa nathI, paraMtu agurulaghutA ja che. A rIte ahIM cothA bhAMgAne svIkAra karyo che. e ja pramANe samayamAM ane karmomAM gurutvAdi viSayaka prazno pUchayA che ane cothA bhAMgAnI apekSAe te praznonuM samAdhAna thayuM che. e ja pramANe kuSNalesthAnA viSayamAM paNa prazno pUchyA che ke-"zuM kRSNalezyA guru che, athavA laghu che, athavA guru laghu ne athavA agurulaghu che? uttara--te guru paNa nathI, laghu paNa nathI, paraMtu gurulaghu che ane agurulaghu che. prazna-kRSNalezyA kevI rIte gurulaghu che ane agurulaghu che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 244 na vA laghukAna vA agurulaghukA kintu gurulaghuketi tRtIyabhaMgenottaram / tathA mAvazyAM pratItya caturthapadenAgurulaghukarUpeNa samAdhAnam, evamatidezena nIlakApotatejaHpadmazuklalezyAsvapi gurutvalaghukhAdikathanam / dRSTidarzanajJAnAjJAnasaMjJAsu caturthapadena gurutvalaghutvAdInAM svIkAraH / dRSTyAdayo na gurukA navA gurulaghukA api tu agurulaghukA iti / adhastanAni catvAri zarIrANi audArika vaikriyAhArakataijasAni tRtIyapadena gurulaghukarUpeNa netavyAnIti zarIragurulaghutvayavicAraH / kArmaNazarIre caturthapadena agurulaghukena svIkAraH, manoyoga vAgyogau gayA hai ki dravyazyA kI apekSA se vaha na guruka hotI hai, na laghuka hotI hai, aura na agurulaghuka hotI hai kintu vaha gurulaghuka hotI hai / tathA bhAvalezyA kI apekSA se vaha agurulaghuka hotI hai / isI prakAra atideza se nIla, kApota, tejaH, padma aura zukla ina lezyAoM meM bhI gurutva laghutva Adi kA kathana kara lenA cAhiye / dRSTi, darzana, jJAna, ajJAna aura saMjJA inameM caturtha bhaMga ko lekara agurulaghutva ko svIkRta kiyA gayA hai / dRSTyAdika na guruka haiM, na laghuka haiM, aura na gurulaghuka bhI haiM kintu agurulaghuka haiM / audArika, vaikriya, AhAraka aura taijasa ye cAra zarIra na guruka hai, na laghuka haiM aura na agurulaghuka haiM kintu tRtIyabhaMga jo gurulaghuka haiM usa svarUpa haiM / isa taraha cAra zarIra saMbaMdhI gurulaghutva kA vicAra huA hai / kArmANa zarIra jo ki pAMcamAM zarIra hai usameM agurulaghutva mAnA gayA hai / manoyoga aura vacanayoga ina uttara--dravya laizyAnI apekSAe te guru hAtI nathI, laghu paNa hatI nathI, agurulaghu paNa hAtI nathI, parantu te prurulaghu ja hAya che. tathA bhAva lezyAnI apekSAe te agurulaghu ja hAya che eja pramANe atidezathI nIla, kApAta, teju padma, ane zukala lezyAemAM paNa gurutva laghutva vagerenuM varNanI a leha me. dRSTi, darzana, jJAna, ajJAna, ane saMjJAmAM thothA lAMgAnI apekSAe agurulaghutvanA svIkAra karAyA che. dRSTi vagere guru paNa nathI, laghu paNa nathI, gurulaghu paNa nathI, parantu agurulaghu ja che ema batAvavAmAM Avyu che audArika, vaikriya, AhAraka ane tejasa, e cAra zarIra guru paNa nathI, laghu paNa nathI, agurulaghu paNa nathI parantu gurulaghu ja che. A rIte tyAM trIjA bhAMgAne ja svIkAra karyAM che. pAMcamAM prakAranA kArmANa zarIramAM agurulaghutva che. A rIte kAmaNu zarIranA viSayamAM ceAthA bhAMgAnA svIkAra karyAM che. manayAga tathA vacanayAgane anurulaghu mAnavAmAM Avela che. kAyaye zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 9 navamoddezakasyAvataraNikA 245 caturthapadena netvyo| kAyayogastRtIyapadena vijnyeyH| sAkArAnAkAropayogI caturthapadena jJAtavyau / sarvadravya sarvapradeza sarvaparyavAH pudgalAstikAyavat tRtIyapadena svIkaraNIyAH / atItAnAgatasaddhiA caturthapadena vijnyaatvyaa| laghutvAlpecchatvA'mUcrchatvA'nAsaktatvA'prativaddhatvaM zramaNAnAM kiM prazastamiti praznaH / laghutvAdika sarva zramaNAnAM prazastamityuttaram / akrodhatvamamAnatvamamAyatvamalobhatvaM zramaNAnAM prazastaM kimiti praznaH / akrodhatvAdikaM sarvameva prazastamityuttaram / kAMkSAdoSarahitaH zramaNo'ntakaro bhavati naveti praznaH / bahumoho'pi pUrva vihRtya atha donoM ko agurulaghuka mAnA gayA hai| kAyayoga ko gurulaghuka mAnA gayA hai| sAkAra upayoga anAkAra upayoga ina donoM ko agurulaghuka mAnA gayA hai / sarva dravya, sarvapradeza, samasta paryAyeM pudgalAstikAya kI taraha gurulaghukapada se yukta mAne gaye haiN| atItakAla, anAgatakAla, aura sarvAddhA ye saba caturthapada se arthAt-agurulaghuka se yukta svIkAra kiye gaye haiM / laghutva, alpecchatva, amUrcchatva, anAsaktatva, apratibaddhatva ye saba zramaNajanoM ko kyA prazasta haiM aisA prazna huA hai| aura isakA uttara-ye saba laghutvAdika zramaNajanoM ko prazasta haiM aisA diyA gayA hai / akrodhatva, amAnatva, amAyatva, alobhatva, ye saba zramaNajanoM ko prazasta haiM kyA ? aisA prazna isakA uttara-ye saba akrodhatvAdika zramaNa janoM ko prazasta hai aisA uttara isa prazna kA diyA gayA hai| kAMkSA doSarahita zramaNa kyA antakara (duHkha ke aMta karane vAle ) hotA hai yA nahIM hotA hai ? aisA prazna kiyA gayA hai aura isakA uttara hAM meM diyA gane gurulaghu mAnela che. sAkAra upayoga ane nirAkAra upayogane agurulaghu mAnavAmAM Avela che. sarvadravya, sarvapradeza ane sarva paryAyane pulAstikAya pramANe ja gurulaghu mAnavAmAM Avela che atItakALa (bhUtakALa) anAgatakALa (bhaviSyakALa) ane sarvoddhA (vartamAnakALa) e traNe ne agurulaghu ja kahyA che prazna--zu sadhutva, macchapa, mabhUchatva, manAsAtatva bhane maprati. baddhata zramaNane (sAdhuone) mATe prazasta gaNAya che ? uttara-hA, laghutva vagere tamAma guNe zramaNane mATe prazasta che. prazna-akrodhatva, amAnava, abhatva, e saghaLA guNe zuM zramaNe mATe prazasta gaNAya che ? uttara-hA, akrodhatva vagere tamAma guNe zamaNe mATe prazasta che. prazna-kAMkSA deSarahita zramaNa zuM antakara (duHkhane anta karanAra) hoya che ke nathI hota ? te praznano uttara hakAramAM Ave che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pazcAtsaMvRtaH kAlaM kurvan siddhathati budhyate mucyate parinirvAti sarvaduHkhAnAmantaM karotIti siddhAntamarUpaNena nigranthaviSaye vicaarH| eko jIva ekasmin samaye AyuSkadvayaM karotIti paratIthikAH kathayanti tat satyamasatyaM vetiH praznaH / paratIthikAnAM matamasatyam tat naiko jIva ekasamaye AyuSkadvayaM karoti, kintu eko jIva ekadA ekamevAyuSkaM karotIti sarvajJamatapatipAdanam / kAlAsyaveSikaputrAnagArasthavirayoH praznottaram / sAmAyikAdeH gayA hai / tathA pahile bahuta moha vAlA bhI pazcAt usa moha kA tyAga kara saMvRta huA zramaNa marakara kyA siddha hotA hai ? buddha hotA hai ? samasta duHkhoM se chUTa jAtA hai ? bilakula zAMta ho jAtA hai, sarvaduHkhoM kA vaha anta kara detA hai ? aise praznakA bhI uttara hAM ke hI rUpa meM diyA gayA hai| isa taraha siddhAntakI prarUpaNA karate hue sUtrakArane nirgranthake viSayameM vicAra prastuta kiyA hai| eka jIva eka samayameM do AyukA baMdha karatA hai aisA anya mata vAle kahate hai-so unakA yaha mata satya hai ki asatya hai aisA prazna kiyA gayA hai aura isake samAdhAna meM aisA kahA gayA hai ki paratIrthikoM kA yaha mantavya asatya hai / kyoM ki eka jIva eka samaya meM eka hI Ayukarma kA baMdha karatA hai do kA nahIM / aisA hI sarvajJa kA zAsana hai / isa taraha ke isa kathana se sarvajJa prabhu kA isa viSaya meM kyA mata hai yaha pratipAdita kiyA gayA hai| kAlAsyaveSika putra anagAra aura sthavira ina donoM ke praznottara kA kathana prazna-pahelAM ghaNuM ja mehavALo hoya pAchaLathI mehano tyAga karIne saMvRta thayele zramaNa zuM marIne siddhapada prApta kare che? buddha thAya che ? badhA dukhethI mukta thAya che? bilakula upazAnta thaI jAya che ? ane zuM te tamAma khene anta lAvI de che? A praznane uttara paNa hakAramAM ja Ape che. A rIte siddhAMtanI prarUpaNA karatAM sUtrakAre nirgasthanA viSayamAM paNa vicAranI rajuAta karI che. anya matavALA evuM kahe che ke eka jIva eka samaye be AyuSyane baMdha bAMdhe che, te temanuM te kathana satya che ke asatya che? uttara-pUratIthikanuM te kathana asatya che, kAraNa ke eka jIva eka samaye eka ja AyuSyakarmane baMdha bAMdhe che bene nahIM. e sarvajJa prabhune siddhAMta che. A prakAranA kathanathI sarvajJa prabhune A viSayamAM je mata che tenuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. kAlAsyaveSika putra-aNagAra ane sthavira munivaro e bannene praznottaranuM kathana thayuM che. sAmAyika vagerenuM kevuM svarUpa che ane tenuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 309 navamohezakasyAvataraNikA 247 kiM svarUpaM kiM ca prayojanamiti praznaH / AtmasvarUpameva sAmAyikamAtmaivasAmAyikasyArtha ityuttaram / yadi bhavanmate Atmaiva sAmAyikAderarthastadA kimartha krodhAdInAM garhaNamiti praznaH, saMyamArtha krodhAdInAM garhaNamityuttaram / garhAsaMyamo 'gardA veti praznaH / gardA saMyamo no agasiMyama ityuttaram / evaM rUpeNa bhagavanmukhAtsAmAyikAdInAM svarUpAdikaM jJAtvA saMbuddhaH, kAlAsyaveSikaputrazcaturmahAvratikaM dharma parityajya sapatikramaNaM paMcamahAvratikaM dharma svIkRtya viharan kAlena siddhaH sarvaduHkhamahINo jAta iti / zreSThidaridrakRpaNarAjJAmapratyAkhyAnakriyA kiyA hai| sAmAyika Adi kA kyA svarUpa hai aura usakA kyA prayo. jana hai-aisA prazna kiyA gayA hai aura isakA uttara "sAmAyika hai aura AtmAhI sAmAyika kA artha hai " isa rUpa se diyA gayA hai| yadi Apa ke mata meM sAmAyika Adi kA artha AtmA hai to phira krodhAdikoM kI gahIM kisa liye kI gaI hai ? aisA prazna kiyA gayA hai aura isakA uttara " saMyama ke nirvAha ke liye krodhAdikoM kI gahIM kI gaI hai" aisA diyA gayA hai| gahIM saMyama hai ki agardA saMyama ? prazna, uttara--gIM saMyama hai, agardA saMyama nahIM hai / isa taraha se bhagavAn ke mukha se sAmAyika AdikoM kA svarUpAdika jAnakara saMghuddha hue kAlasya veSika putrane cAra mahAvratarUpa dharma ko chor3akara pratikramaNa sahita pAMca mahAvratasaMpanna dharma ko svIkAra kara vivarane lge| anta meM sarvaduHkhoM rahita ho gaye-arthAt mokSa meM jAkara virAjamAna ho gye| zreSThI daridra, kRpaNa aura rAjA ina sabakI apratyAkhyAna kriyA ekasI hotI zuM prayajana che? e prazna. uttara-"AtmA ja sAmAyika che ane AtmAja sAmAyikano artha che. " je apanA matAnusAra sAmAyika vagerene artha AtmA che, te krodhAdikanI gaha (niMdA) zA mATe karavAmAM AvI che? e prazna karyo che. ane tene e uttara Ape che ke "saMyamanA nirvA hane mATe krodhAdikanI gaha karavAmAM AvI che. " prazna-gaha saMyama che ke agaha saMyama che? uttara-gaha saMyama che, agaha saMyama nathI. A pramANe bhagavAnane mukhethI sAmAyika vagerenuM svarUpa samajIne bodha pAmela kAlasyaveSikaputra aNagAra cAra mahAvratarUpa dharmane cheDIne pratikramaNa sahita pAMca mahAvratayukta dharmane svIkAra karIne vicAravA lAgyA, ane anta teo sarva duHkhothI rahita thaI gayA, eTale ke mekSe sidhAvyA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 bhagavatIsUtre tulyA viSamA veti praznaH, samaiva sarveSAmapratyAkhyAnakriyetyuttaram / tatra kiM kAraNamiti praznA, icchAnivRttyabhAvarUpAyA avirateH sarveSu samAnatvAt tulyeva sA abhasyAkhyAnakriyetyuttaram , AdhArmikAhAraM bhuJjAnasya zramaNasya karmabandho bhavati naveti praznaH / bhavatItyuttaram / tatkAraNamadarzanaM ca / prAsukAhAraM bhuMjAnaH zramaNaH karmabandhanaM karoti naveti praznaH / naivetyuttaram / tatra kAraNapadarzanam / asthirAdi praznottaram / uddezakaparisamAptiH / iti navamoddezakasya nirdezaH // ___aSTamoddezakaM nirUpya navamoddezakaM nirUpayati, tadanayorayaM saMbandhaH, aSTamo dezakasyAnte vIyasya vicAraH kRtaH, vIryaNa khalu jIvA gurutvAdikamAsAdayaMtIti hai ki viSama hotI hai ? prazna-uttara-ina saba kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hI hotI hai / isameM kyA kAraNa hai ? prazna, uttara-saba meM icchA. nivRtti kI abhAvarUpa avirati samAna hI hai isa kAraNa vaha apratyAkhyAnakriyA bhI saba kI samAna hI hai / AdhArmika AhAra ko apane upayoga meM lAne vAle zramaNa ke karmabaMdha hotA hai ki nahIM hotA hai ? prazna, uttara-hAM hotA hai / isa kAraNa kA dikhAnA / prAsuka AhAra ko karane vAlA zramaNa karmabaMdha karatA hai ? ki nahIM karatA ? prazna, uttara -nahI karatA hai| isameM kyA kAraNa haiM-yaha samajhAnA / asthira Adi ke viSaya meM prazna aura uttara / uddezaka kI saMkSisaviSaya samApti / __ aba sUtrakAra aSTama uddezaka kA nirUpaNa karake navameM uddezaka kA nirUpaNa karate haiN| ina donoM kA Apasa meM isa prakAra se saMbaMdha hai prazna--zreSThI, daridra kRpaNa ane rAjA, e saunI apratyAkhyAna kriyA ekasarakhI hoya che ke judI judI hoya che ? uttara--e saunI apratyAkhyAna kiyA ekasarakhI ja hoya che. prazna--tenuM kAraNa zuM che? uttara--te saumAM IcchAnivRttinA abhAvarUpa avirati samAna ja hoya che. tethI te saunI apratyAkhyAna kriyA paNa samAnaja hoya che. prazna-AdhArmika AhArane pitAnA upayogamAM lenAra zramaNa karmabaMdha bAMdhe che ke nathI bAMdhate? uttara--hA karmabaMdha bAMdhe che. tenA kAraNanuM pradarzana. prazna--sAsuka AhAra lenAra zramaNa karmabaMdha bAMdhe che ke nathI bAMdhate? uttara-te karmabaMdha bAMdhato nathI. tenA kAraNanuM pradarzana asthira vagere bAbatemAM prazna ane uttara uddezakanA saMkSipta viSaya nirUpaNanI samApti. AThamAM uddezakanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra navamAM uddezakanuM nirUpaNa kare che. AThamA ane navamA uddezakane paraspara saMbaMdha A pramANe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 309 sU0 1 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 249 vIryakAryasya gurutvAdeH prasaGgena gurutvAdInAM nirUpaNArthaM navamoddezakaH prArabhyate / tathA prathamazatakasya prathamodezakasyAdau saMgrahagAthAyAM gurue' ityuktamiti gurutvAdeH pratipAdanAya navamoddezakaH prArabhyate, tatredamAdimasUtram - 'kahaNaM' ityAdi' mUlam - kahaNaM bhaMte ! jIvA guruyattaM havvamAgacchaMti goyamA ! pANAivAeNaM musAvAeNaM adiNNAdANeNaM mehuNeNaM pariggaheNaM, kohamANamAyAlobhapejjadosakalaha abhakkhANapesunnaparaparivAya- arairaha-mAyAmosa-micchAdaMsaNasalleNaM, evaM khalu goyamA ! jIvA garuyattaM havvamAgacchaMti, kahaNaM bhaMte ! jIvA lahuyattaM havvamAgacchaMti, goyamA ! pANAivAyaveramaNeNaM jAva micchAdaMsaNa sallaviramaNeNaM, evaM khalu goyamA ! jIvA lahuyattaM havvamAgacchaMti, evaM saMsAraM AulI kareMti, evaM paritIka reMti, evaM dIhI kareMti, evaM hassI kareMti, evaM aNupariyahaMti, evaM vIi vayaMti, pasatthA cattAri, appasatthA cattAri // sU0 1 // aSTama uddezaka ke aMta meM vIrya kA vicAra kiyA gayA hai, so usa vIrya se jIva gurutva Adi ko prApta karate haiM / isa liye vIrya ke kAryabhUta gurutva Adi ke prasaGga se gurutvAdi ke nirUpaNa ke nimitta sUtrakAra ne isa navameM uddezaka kA prAraMbha kiyA hai| tathA prathama zataka ke prathama uddezaka kI Adi meM saMgraha gAthA meM " gurue " aisA kahA gayA hai so usa gurutvAdika ke pratipAdana ke nimitta navameM uddezaka kA unhoM ne prAraMbha kiyA hai| isa uddezaka kA sarvaprathama sUtra " kahaNaM " ityAdi hai 6 kaha NaM bhaMte ! jIvA guruyataM havvamAgacchaMti ' ityAdi / * 88 " AThamA uddezakane anne vIyanA vicAra karavAmAM AvyA che. te vI thI jIva gurutva vagere prApti kare che. tethI vInA kAyabhUta gurutva vagerenuM nirUpaNu karavAnA avasara prApta thavAthI sUtrakAra A navamAM uddezakanA prAraMbha kare che. tathA prathama zatakanA prathama uddezakanI zarUAtamAM sa'grahagAthAmAM padma Ave che. tethI gurutvAdikanuM pratipAdana karavA mATe sUtrakAre navamA uddezaunii zaiyAta kurI che. yA uddezAnuM sauthI paDeluM sUtra " kahaNaM " tyAhi che. " kaharNa bhaMte! jIvA guruyatta havvamAgaccheti " chatyAdi / gurue bha 32 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre chAyA - kathaM khalu bhadanta / jIvA gurukatvaM zIghramAgacchanti, prANAtipAtena, mRSAvAdena adattAdAnena maithunena parigraheNa krodhamAnamAyAlobhapremadveSakaladdAbhyAkhyAna paizunya para parivAdAratirati mAyAmRSAmithyAdarzanazalyena, evaM khalu gautama ! jIvA hantramAgacchanti / kathaM khalu bhadanta ! jIvA laghukatvaM eosmAgacchaMti, gautama ! prANAtipAta viramaNena yAvanmithyAdarzanazalyaviramaNena, evaM khalu gautama ! jIvA laghukatvaM hanyamAgacchanti / evaM saMsAramAkulI kurvanti evaM parItIkurvanti, evaM dIrghIkurvanti / evaM hrasvIkurvanti / evamanuparyaTanti / evaM vyativrajanti / prazastAni catvAri, aprazastAni catvAri // bhrU0 1 // / TIkA- ' kahaNaM bhaMte ' kathaM khalu bhadanta !' jIvA guruyattaM havvamAgacchati jIvAH gurutvaM hantramA gacchanti, he bhadanta ! ime jIvAH kena prakAreNa gurutvaM prApnuvantItyarthaH / 'hAM' iti dezIya zabdo vAkyAlaGkAre zaighraye vA / evaM sarvatra vijJeyam / gurutvam jJAnAvaraNIyAdyaSTavidhaka mepicayasvarUpam tad gurukamiva gurukam adhogati gamanakAraNatvAt / jIvasya gurutvava kiM kAraNamiti praznaH / uttarayati bhagavAn -' goyame ' tyAdi / ' goyamA !' he gautama! 'pANAivAeNaM prANAtipAtena, prANinAM jIvAnAmatipAto vadha iti prANAtipAtastena gurukavamAsAdayantIti 1 / tathA 'musAvAraNaM ' mRSAvAdena, sato'palApo'satazca prarUpaNaM mRSAvAdastena 2 / ' adiNNAdANeNaM ' adattAdAnena, adattaM devagurvAdyananujJAtaM, tasya AdAnaM= grahaNam - adattAdAnaM, tena 3 / 'mehuNeNaM' maithunena, mithunasya = trIpuMsarUpasya karma maithunaM = kuzIlasevanaM, tena 4 / 'pariggaheNaM ' parigraheNa parigrahaH = svasvAmibhAvena mUrchA tena dharmopakaraNavyatiriktavastugrahaNarUpeNa 5 / 'ko hamANamAyAlobha pejjadosakalaha , 250 1 46 TIkArtha - ( bhaMte!) he bhadanta / (jIvA ) jIva ( guruyattaM ) gurutva ko (kahaNaM ) kisa taraha se ( havvaM Agacchati ) pAte haiM ? havva " yaha dezIzabda hai aura vAkyAlaMkAra meM prayukta huA hai| isI taraha se sarvatra jAnanA cAhiye / ( goyamA ) he gautama ! ( pANAivAeNaM musAvAeNaM adiNNAdANeNaM, mehuNeNaM, pariggaheNaM) ye jIva prANAtipAta se, adattAdAna se, maithuna se, parigraha se, ( kohamANamAyAlo bhapejja dosa TI artha - bhate ! De lagavan ! (jIvA) vA (guruyatta) gurutvane ( kahaNaM ) devI rIte ( havva Agacchati ) Asare che?" havtra " dezI zabda che ane te vAjhyAsArabhAM vayarAyo che. yA pramANe sarvatra samanvu ( goyamA ! ) he gautama! ( pANAivAeNaM musAvAeNaM, adiNNAdANeNaM, mehuNeNaM, pariggaNaM ) te vo AzAtiyAta, bhRSAvAha, mahattAhAna, bhaithuna parizraDa, ( kohamANamAyA lobha Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokAza01 u 9 sU01 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 251 abbhavakhANapesunna paraparivAyaarairaimAyAmosamicchAdasaNasalleNaM' krodhamAnamAyAlobhapremadveSakalahAbhyAkhyAnapaizunyaparaparivAdAratiratimAyAmRSAmithyAdarzana - kalahaabhakkhANapesunnaparaparivAyaarairaimAyAmosamicchAdasaNasalleNaM) krodha, mAna, mAyA, lobha, (rAga) prema, dveSa, kalaha, abhyAkhyAna, paizunya, paraparivAda, arati, rati, mAyAmRSA aura mithyAdarzanazalyase gurutvako pA lete haiM / tAtparya kahane kA yaha hai-jisa prakAra koI banAdI gaI bhArI vastu svabhAvataH nIce kI ora jAtI hai usI prakAra urdhvagamana svabhAvavAlI yaha AtmArUga vastu bhI jaba paudgalika jJAnAvaraNIya Adi aSTavidha-karmoM ke baMdha se bhArI banA dI jAtI hai-taba vaha bhI urdhvagamana svabhAva se viparIta adhogamana karane vAlI bana jAtI hai / AtmA kA saMsAradazA meM bhramaNa karate rahanA yahI usameM gurutva hai| aura yaha gurusva usameM jJAnAvaraNIya Adi aSTavidha karmoM ke upacaya svarUpa hai| kyoM ki inake baMdha se hI AtmA meM yaha gurutva AyA hai / AtmA paugalika jJAnAvaraNIya Adi aSTavidha karmoM kA baMdha yA upacaya kina 2 kAraNoM se kiyA karatA haiM yahI bAta sUtrakAra ne yahAM prakaTa kI hai| isameM unhoM ne yaha kahA hai ki yaha AtmA pANAtipAta se-jIvoM kI virAdhanA se, jJAnAvaraNIya Adi aSTavidha karmoM kA upacaya rUpa jo gurutva hai use prApta karatA hai / tathA mRSAvAda se-sat ke apalApa aura asat ke pejjadosakalaha, abhakkhANa, pesunnaparaparivAyaarairaimAyAmosamicchAdasaNasalleNaM) jodha, mAna, mAyA, soma, 21, dveSa, saDa, salyAbhyAna, paizunya, paraMparivAda, arati, rati mAyAmRSA ane mithyAdarzanazalyanA sevanathI gurutva prApta kare che. (eTale ke bhAre kamI bane che) tAtparya e che ke-jevI rIte bhAre vastu svAbhAvika rIte ja nIce jAya che, e ja pramANe urdhvagamananA svabhAvavALA A AtmA paNa jyAre paulika jJAnAvaraNIya vagere AThe karmonA bhArathI bhAre bane che tyAre te urdhvagamana karavAne badale adhagamana kare cheAtmAne saMsAramAM je bhramaNa karavuM che te tenA gurutvane kAraNe ja che te gurutva jJAnAvaraNIya vagere ATha karmanA upacaya svarUpa che, kAraNa ke temane baMdha bAMdhavAne kAraNe ja AtmAmAM gurutva Ave che. AtmA pagalika jJAnAvaraNIya vagere AThe karmone baMdha athavA upacayakyA kayA kAraNe kare che, eja vAta sUtrakAre ahIM prakaTa karI che. te e che ke A AtmA prANAtipAta vagere aDhAra pApasthAnanuM sevana karavAthI jJAnAvaraNIya vagere ATha karmonA upacaya rUpa gurutvane prApta kare che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 bhagavatI sUtre zalyena, tatra krodhaH=kRtyAkRtyavivekonmUlako'kSamArUpa AtmapariNAmaH 6 / mAno garvaH 7 | mAthA = zAThyam 8 / lobhaH = gRdhnutA 9 / prema-prItirAsaktirvA kAmabhogAdiSu 10 | dveSaH =aprIti: 11 | kalahaH = virodhaH 12 / abhyAkhyAnam = asadoSAropaNam 13 paizunyaM = parokSe karNAntikAdau vidyamAnasyAvidyamAnasya vA doSasyodghATanam 14 / paraparivAdaH = prabhUtajanasamakSaM paradoSaprakAzanam 15 / prarUpaNa rUpa asatya bhASaNa se deva, guru, rAjA, gAthApati, sAdharmI dvArA ananujJAta ke AdAnarUpa adattAdAna se, maithuna se - strIpuruSa ke saMbhoga karmarUpa kuzIla sevana se, parigraha se dharmopakaraNa vyatirikta vastuoM ke grahaNa karane se arthAt dharmopakaraNa ke sivAya parapadArtho meM sva svA mibhAva mAnakara unameM mUrcchA rakhane se, jIva gurutva bhAva ko prApta kara letA haiM isI taraha krodhAdika jo AtmA ke vikArI bhAva haiM unase bhI jI gurutva ko pA lete haiM / AtmA meM kRtyAkRtya ke viveka jo jar3amUla se ukhAr3a dene vAlA jo akSamArUpa pariNAma hotA hai usakA nAma krodha hai / garva kA nAma mAna hai / mAyA nAma kapaTakA hai / gradhnutA kA nAma lobha hai ise bhASA meM lAlaca kahate haiN| kAmabhoga AdimeM AsaktikA honA isakA nAma prema hai athavA prItikA nAma prema hai / aprItikA honA isakA nAma dveSa hai| virodha kA nAma kalaha hai / asadoSoMkA AropaNa karanA isakA nAma abhyAkhyAna hai / parokSameM, kisIke vidyamAna athavA nahIM vidyamAna doSoMkA ekAntameM prakaTa karanA isakA nAma paizunya hai| aneka janoM ke samakSa dUsaroM ke doSoMko prakAzita karanA isakA nAma paraparivAda (1) prAthAtipAtathI - bonI vizedhanA puraSArthI (2) bhUSAvAhathI asatya ( 3 ) mahattAhAnathI heva, guru, zanna, gAthAyati, temana sAdharmI vagere bhArata na yAyesI vastu thaDa 42vAthI, thorI 42vAthI (4) maithuna - mAyarya - kuzIla sevanathI (5) parigrahathI-dharmopakaraNa sivAyanI vastuone grahaNa karavAthI temaja temAM mAlIkIpaNuM rAkhIne Asakti rAkhavAthI (6) krodhathI AtmAmAM sArA narasAnA vivekane jaDamULathI ukheDI nAkhanAra ugratArUpa je pariNAma utyanna thAya che tenAthI (7) bhAnathI - garvathI (8) bhAyAthI - upaTathI, (Ga) bolathI -jhAjhayathI, AzA tRSNyAthI (10) rAjathI - pauDgasi vastuomAM yAsahita rAjavAthI. (11) dveSathI- aprIti-veraje2 (12) saDthI-virodha rAjavAthI, ulathA asathI, (13) alyA dhyAnathI - adhanA upara Aja thaDAvavAthI (14) paizunyathI--thADI yugavIthI (15) paraparivAhathI meDa jIlanI nihA 12vAthI, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacaka TIkA za0 1 309 sU01 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 253 ratyaratiH, tatra ratiH = viSayeSvanurAgaH, aratiH = dharme'nabhiruciH, ratisahitA aratiH - ratyaratiH 16 / mAyAmRSA = mAyAsahito mRSAvAdaH 17 / mithyAdarzanazalyam = mithyAdarzanaM = mithyAtvam, tadeva zalyamitra vividhavyathAjanakatvAt mithyAdarzanazalyam = kudevakugurukudharmeSu sudevAdibuddhiH 18 / ityaSTAdazapApAni taiH / ' evaM khalu goyamA ' evaM pUrvoktaprANAtipAtAdArabhya mithyAdarzanazalyaparyantairaSTAdazabhiH pApaiH khalu iti nizvayena he gautama ! ' jIvA ' jIvAH ' guruyattaM ' gurukatvam, Agacchati = prApnuvantIti / punaH praznayati- 'kahaNaM bhaMte ' ityAdi / 'kaha hai / viSayoM meM anurAga rakhanA isakA nAma rati, dharma meM abhiruci kA nahIM honA isakA nAma arati hai / mAyAsahita jhUTha bolane kA nAma mAyAmRSA hai | mithyAtvakA nAma mithyAdarzana hai / ise jo zalya kahA gayA hai so isakA kAraNa yaha hai ki jisa prakAra zalya aneka prakArakI vyathAoM ( duHkhoM) ko zarIra meM laga jAne para utpanna karatA hai usI prakAra se mithyAdarzana bhI jIva ko sAtha meM laga jAne para vividha prakAra kI yAtanAo ko cAroM gatiyoM meM detA rahatA hai| isake prabhAva se jIva kudeva, kuguru aura kudharma meM sudeva, suguru aura sudharma kI mAnyatA vAlA bana jAyA karatA hai / ye saba pUrvokta 18 pApa haiM / inake dvArA hI jIva jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAra ke karmoM kA saMcaya karane para gurutva AtA hai 1 / yahI bAta ( evaM khalu goyamA ! jIvA guruyattaM havaM AgacchaMti ) isa sUtra pATha ne gautama ko samajhAI hai / ( kaha NaM bhaMte ! jIvA lahuttaM havaM Agacchati ) he bhadanta ! (16) ratithI viSayAmAM anurAga rAkhavAthI, aratithI-dhamAM abhirUci na rAkhavAthI, (7) mAyA mRSAthI mAyAsahita jUhu' khAlavAthI ane (8) mithyAdarzanazalyathI mithyAtvane mithyAdana kahe che. mithyAdarzanane zalya kahevAnuM kAraNa e che ke jema kAMTo (zalya ) vAgavAthI zarIramAM aneka prakAranI pIDA thAya che e ja pramANe mithyAdana zalya jIvane cAre gatiemAM bhramaNa karAvIne aneka prakAranI pIDA paheAMcADe che. tenA prabhAvathI jIva kudeva, kuguru ane kudhane sudeva, suguru ane sudharma mAnatA thAya che. uparAkata 28 pApAnA sevanathI jIva jJAnAvaraNIya Adi ATha karmonA saMcaya karIne gurutva prApta ure che. me 4 vAta ( evaM khalu goyamA ! jIvA guruyattaM havaM AgacchaMti ) mA sUtra pAThathI gautamane sabhalavavAmAM bhAvI che. prazna - ( kahaNaM bhaMte! jIvA lahuttaM havaM Agacchati ? ) he bhagavan ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatIsUtre NaM bhaMte ' kathaM khalu bhadanta ! 'jIvA lahuyattaM havvaM AgacchaMti' jIvA laghutvaM havvamAgacchanti, laghukatvaM-kena kAraNena jIvAnAM laghukatvaM bhavatIti praznA, uttarayati bhagavAn -'goyame' tyAdi / 'goyamo' he gautama ! 'pANAivAya veramaNeNe' prANAtipAtaviramaNena, 'jAva micchAdasaNasaviramaNeNaM' yAvat mithyA darzanazalyaviramaNena, yAvatpadena-mRpAvAdAdArabhya mAyAmRSAparyantasya grahaNaM bhavati, tathA ca prANAtipAtAdArabhya yAvanmithyAdarzanazalyAntadoSANAM viramaNe sati jIvA laghukatvamAgacchanti / ' evaM khalu goyamA ' evaM khalu he gautama ! ' jIvA lahuyattaM havvaM AgacchaMti / jIvA laghutvaM havamAgacchati, evaM saMsAraM AulI kareMti ' evaM saMsAramAkulIkurvanti, evam anena pUrvoktAbhilApaprakAreNa saMsA. ram AkulIkurvanti karmaNA pracurIkurvanti, evaM AulI kare tItyatra evaM zabdaH jIva kaise bhArIpana ke abhAva rUpa laghutva kA-halakAna ko pAte haiM ? ( goyamA ! pANAivAyaveramaNeNaM jAva mijchAdasaNasallaviramaNeNaM) he gautama !prANAtipAta se dUra hone se-arthAt-prAgAtipAta ke viramaNa -tyAga se yAvat mithyAdarzana zalya ke viramaNa--tyAga se jIva laghutva pAtA haiM 2 / yahAM "yAvat" pada se mRSAvAda se lekara mAyAmRSA taka kA pUrvokta pATha grahaNa kiyA gayA hai| tathA prANAtipAta se lagAkara mithyAdarzana zalya taka ke pApAM ke tyAga hone para jIva laghunA ko prApta kara liyA karate hai aisA artha bodha hotA hai| yahI bAta prabhu ne ( evaM khalu goyamA ! jIvA lahuyattaM havaM AgacchaMti ) isa sUtra pATha dvArA gautama ! ke prati vyakta kI hai| ( evaM saMsAraM AulI kareMti) isa pUrvokta abhilApa prakAra se prAgAtipAta AdikoM ke sevana karane se jIva saMsAra ko baDhAte haiM-pracura karate haiM 3 / yahA~ jo "evaM" yaha zabda gurutvanA abhAvarUpa laghutva-halakApaNuM jIva kevI rIte prApta kare che ? uttara-(goyamA ! pANAivAyaberamaNeNaM jAva micchAdasaNasallaviramaNeNaM ) he gautama ! prANAtipAtathI laIne mithyAdarzanazalya sudhInA aDhAre pApasthA nAnA tyAthI 1 sadhuttra prApta 42 cha. mI " yAvatU " 54 19 bhUSApAthI laIne mAyAmRSA paryanta pATha grahaNa karyo che. tAtparya e che ke prANAtipAtathI laIne mithyAdarzanazalya sudhInA pApane tyAga karavAthI jIva laghutA halakApaNuM prApta 42 cha. me 4 vAta prabhume 'evaM khalu goyamA ! jIvA lahuyattaM havvaM AgacchaMti" sUtrA6 43 gautamane sabhI che. (evaM saMsAra AulI kareti) pUrvarita 25misA5mai vidA prAtipAta paNerenA sevanathIsasa2 padhAre cha.gaDI 2 "evaM" pada mUkyuM che te pUrvokta abhilApanuM sUtraka che. te abhizApa A pramANe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1309 sU01 gurutyAdisvarUpanirUpaNam 255 pUrvoktAbhilApasaMsUcakaH sacAbhilApa evaM bhavati - ' kahaNaM bhaMte! jIvA saMsAraMAulI kareti, goyamA ! pANAivAeNaM jAvamicchAdaMsaNa salleNaM ' kathaM khalu bhadanta ? jIvAH saMsAram AkulIkurvanti, gautama ! prANAtipAtena yAvanmithyAdarzanazalyena ityAdi / evamutaratrApi parItIkaraNAdipadeSvapi abhilApaprakAro jJAtavyaH / ' evaM parittI kareM ti ' evaM parItIkurvanti = saMsAramalpIkurvanti, ' evaM dahI kareta ' evaM dIrghokurvanti, saMsArasya dairdhya pracuratarakAlAvasthAyitvaM tathA hai vaha pUrvokta abhilApa kA saMsUcaka hai / vaha abhilApa isa prakAra se hotA hai - " kahaNaM bhaMte ! jIvA saMsAraM AulI kareti" he bhadanta ! jIva saMsAra ko kisa kAraNa se bar3hAte haiM ? " goyamA ! pANAvAieNaM jAva micchAdaMsaNasalleNaM " he gautama! jIva saMsAra ko prANAtipAta Adi kAraNoM ke sevana se lagAkara mithyAdarzana zalyataka ke kAraNoM ke sevana se bar3hAte haiM / isI taraha se parItIkaraNAdika jo Age ke pada haiM unameM bhI abhilApa prakAra jAnanA cAhiye / ( evaM paritI kareMti ) tathApraNAtipAta Adi saMsAra vardhaka kAraNoM se nivRtta hone se jIva saMsAra ko alpa kara dete haiM / ( evaM dIhI kareMti) aura prANAtipAta AdikoM ke sevana karane se jIva saMsAra ko dIrgha laMbA kara dete haiN| yahAM dIrgha karane kA abhiprAya yaha hai ki prANAtipAta AdikoM ke sevanakartA saMsAra meM pracurakAlataka bhramaNa karate rahate haiM / ataH aise jIvoM kI apekSA unakA saMsAra unake sAtha bahuta bar3e laMbe samaya taka rahatA hai / arthAt vaha saMsAra unakA bahuta bar3I bhArI sthitivAlA bana jAtA hai / apane jane che -" kahaNaM bhaMte ! jIvA saMsAraM AulI kareMti " se lagavan ! zA rakhe saMsAra vadhAre che ? ' goyamA ! pANAivAeNaM jAtra micchA iMsaNasalleNaM " he gautama ! prANAtipAtathI laine mithyAdarzanazalya sudhInAM pApAnuM sevana karavAthI jIva sa'sAranA vadhAro kare che. e ja pramANe parItIkaraNa ( sImitakaraNa) vagere je pado AgaLa Ave che temanA viSayamAM paNa abhilApa 42ve. ( evaM parittI kareM ti) prANAtipAta vagaire sauMsArabardha ! araNothI nivRtta thavAthI lutra sa MsArane asya ( sImita) urI nAthe che. ( evaM dIhI kare ti ) ane prANAtipAta vagerenuM sevana karavAthI jIva sahasArane vadhAre che. sasArane vadhAravA eTale saMsAramAM lAMkhA kALa sudhI bhramaNa karavuM te. prANAtipAta vagere 28 pApAnuM sevana karanAra jIva khaDuMja dIrgha kALasudhI sasAramAM rahe che. eTale ke tene sa`sAra khUbaja lAMkhI sthitivALA khanI jAya che. sArAMza e zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ca pracurakAlAvasthitikaM saMsAraM kurvanti, ' evaM hassI kareMti ' evaM isvIkurvanti, saMsArasyAlpakAlAvasthAyitvaM kurvanti, ' evaM aNupariyaTuMti' evamanuparyaTanti, paunyaH punyena bhramanti sNsaare| ' evaM vIi vayaMti' evaM vyativrajanti, vyati krAmanti saMsAraM samullayantIti / athopasaMharanAha-'pasatthAcattAri' prazastAni catvAri, gurutvalaghutvAdiSu aSTasu madhye catvAri-catuH saMkhyakAni laghulaparItatva-hasvatva-vyativrajanAni prazastAni-prazaMsanIyAni mokSakAraNatvAt ' appasasthacattAri ' aprazastAni catvAri, gurutvAkulatva-dIrghatvaparyaTanAni aprazastAni, teSAM saMsArakAraNatvAt / yadyapyetAni sarvANi saMsArasaMbaddhAnyeva tathApi catvAri saMsAra ko itanI bar3I bhArI laMbI sthitivAlA ve inhI prANAtipAta Adi 18 aThAraha pApoM ke sevana karane se hI banAte haiN| (evaM hassI kareMti) tathA prANAtipAta Adi 18 aThAraha pApa sthAnoM se nivRtta hone se ve saMsAra ko alpakAlAvasthAyI banA lete haiN| (evaM aNupariyaTRti) isI kAraNa searthAt unhoM ne apane saMsAra ko bahuta adhika laMbI sthitivAlA banA liyA hai-isI nimitta se-ve saMsAra meM bAra 2 bhramaNa karate haiM / ( evaM vIivayaMti) prANAtipAta Adi 18aThAraha pApasthAnoMse nivRtta hone se jIva saMsAra ko ullaMgha jAte haiM-arthAt saMsAra se pAra ho jAte haiM / (pasatthA cattAri, appasatthA cattAri aba pUrvokta viSaya kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM ki he gautama ! gurutva laghutva Adi ATha meM se laghusva, parItatva, hasvatva aura vyativrajana ye cAra mokSa ke kAraNa hone se prazaMsanIya haiN| tathA gurutva, AkulItva, dIrghatva aura paryaTana ye cAra saMsAra che ke prANAtipAta vagere aDhAre pApanuM sevana karavAthI ja jIvano saMsAra khUba ja sthitivANI bhane cha.(evaM hassI kare ti )tathA prAtipAta yore maDhAre pApothI nivRtta thavAthI jIva pitAnA saMsArane a5kAlavALe-TUMkA kALane banAve che. ( evaM aNupariyati) me 2Ne meTale sasAsne 4 sabhI sthiti vALa banAvI lIdhA hovAne kAraNe evA jI vAraMvAra saMsAramAM paribhramaNa 4aa 42 cha. (evaM vIivayaMti ) prAtipAta kare PA2 5|5sthaanaathii nivRtta thavAthI jIva saMsArane oLaMgI jAya che, eTale ke saMsArasAgarane tarI jAya cha, ( pasatthA cattAri, apasatthA cattAri) va pUti vissyn| 592 42tai sUtrakAra kahe che ke-he gautama ! gurutva, laghutva vagere AThamAMthI laghutva, parItatva, hastRtva ane vyativajana, e cAra mekSanAM kAraNarUpa hovAthI prazasta che. tathA guruva, Akulatva (saMsAra vadhAra) dIrghava ane paryaTana, e zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u09 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 257 AdhAni saMsArapopakatayA aprastAnIti, anAdeyAni / itarANi tu mokSakAraNasvena prazastAnIti samupAdeyAnIti // sU0 1 // gurutvalaghutvayoradhikArAdevedamapi sUtramAha-'sattame NaM' ityAdi / mUlam-sattameNaM bhaMte ! uvAsaMtare kiM gurue lahue guruyalahue aguru ya lahue ? goyamA ! No gurue No lahue No guruyalahue aguruyala hue, sattameNaMbhaMte ! taNuvAe kiM gurue lahue guruyalahue aguruyalahue goyamA ! No gurue No lahue guruyalahue No aguruyalahue, evaM sattame ghaNavAe sattame ghaNodahI sattamApuDhavI,uvAsaMtarAiM savvAiM jahA sattame uvAsaMtare, sesA jahA taNuvAe, ' evaM gurulahue, ovAya-- ghaNaudahi-puDhavI-dIvA ya sAyarA vaasaa'| NeraiyANaM bhaMte! kiM guruyA jAva aguruyalahuyA? goyamA! No guruyA No lahuyA gurulahuyA vi, aguruyalahuyA vi, se keNaTeNaM ? goyamA ! viubviyateyAiM paDucca No guruyA No lahuyA guruyalahuyA No aguruyalahuyA / jIvaM ca kammaNaM ca paDucca No guruyA No lahuyA No guruyalahuyA aguruyalahuyA se teNaTeNaM / evaM jAva vemANiyA, NANattaM jANiyavvaM sarIrehiM / dhammathikAe jAva jIvatthikAe cautthapaeNaM / poggalatthikAke kAraNa hone se aprazasta haiM / yadyapi ye saba saMsArasaMbaddha hI haiM, to bhI Adi ke cAra saMsAra ke poSaka hone ke kAraNa aprazasta-anAdeya haiM / bAkI ke cAra mokSa ke kAraNa honese prazasta-upAdeya haiM // sU01 // cAra saMsAranAM kAraNarUpa hovAthI aprazasta che. jo ke e badhAM kAraNe saMsArasaMbaddha che, te paNa zarUAtanA cAra saMsAranA poSaka hevAthI aprazasta heya che ane bAkInA cAra mekSa apAvanAra hovAthI prazasta upAdeya che. sU0 1 bha33 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 bhagavatIsUtre eNaM bhaMte ! kiM gurue lahue guruyalahue aguruyalahue ? goyamA ! No gurue No lahue guruyalahue vi, aguruyalahue vi / se keNaTeNaM? goyamA ! guruyala huyadavvAiM paDucca No gurue No lahue guruyalahue No aguruylhue| aguruyalahuyadavvAiM paDucca No gurue No lahue No guruyalahue aguruyalahue / samayAkammANi ya cautthapaeNaM / kaNhe lessA NaM bhaMte ! kiM guruyA jAva aguruyalahuyA? goyamA! No guruyA No lahuyA guruyalahuyA vi aguruyalahuyA vi / se keNaTeNaM ? / goyamA ! davvalesaM paDucca taiyapaeNaM / bhAvalessaM paDucca cutthpennN| evaM jAva sukalessA |ditttthii daMsaNaNANa'NNANasannAo cautthapaeNaM nneyvaao| heThillA cattAri sarIrA NAyavvA taieNaM paeNaM / kammayA cautthaeNaM paeNaM / maNajogo vaijogo cautthaeNaM pennN| kAyajogo taieNaM paeNaM / sAgArovaogo aNAgArovaogo cautthapaeNaM / sabvadavvA savvapaesA savvapajjavA jahA pogglsthikaao| tIyaddhA aNAgayaddhA sambaddhA cautthaeNaM paeNaM ||suu02|| chAyA-saptamaM khalu bhadanta ! avakAzAntaraM kiM gurukaM kiM laghukaM gurukalaghukam agurulaghukam ? gautama ! no gurukaM no laghukaM no gurukalaghukam agurukalaghukam / saptamaH khalu bhadanta ! tanuvAtaH ki guruko laghuko gurukalaghukaH agurukalaghukaH ? gautama ! no guruko no laghuko gurukalaghuko no agurulaghukaH / evaM saptamo ghanavAtaH / saptamo dhanodadhiH / saptamI pRthivI / avakAzAntarANi sa. rvANi yathA saptamamavakAzAntaraM / zeSAH yathA tanuvAtaH, evaM gurulaghukaH "avakAzavAtaghanodadhiH pRthivIdvIpAzca sAgarAH varSANi " nairayikAH khalu bhadanta ! kiM gurukA yAvadagurulaghukAH ? / gautama ! no gurukAH no laghukAH gurukalaghukA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 259 api agurukalaghukA api / tatkenArthena ? / gautama ! vaikriyataijase pratItya no gurukA no laghukAH gurukalaghukA no agurukalaghukAH / jIvaM ca kArmaNaM ca pratItya no gurukA no laghukA no gurukalaghukAH agurukalaghukAH, tat tenArthena? evaM yAvadvaimAnikAH, nAnAtvaM jJAtavyaM zarIraiH / dharmAstikAyo yAvat jIvAstikAyazcaturthapadena / pudgakAstikAyaH khalu bhadanta ! kiM guruko laghuko gurukalaghukaH agurukalaghukaH ? / gautama ! no guruko no laghuko gurukalaghuko'pi agurulaghuko'pi / tat kenArthena ? gautama ! gurukalaghukadravyANi pratItya no guruko no laghuko gurukalaghuko no agurukalaghukaH / agurukalaghukadravyANi pratItya no guruko no laghuko no gurukalaghukaH aguruladhukaH / samayAH karmANi ca caturthapadena / kRSNalezyA khalu bhadanta ! kiM gurukA yAvadagurulaghukA ? gautama ! no gurukA no laghukA gurulaghukA api agurulaghukA api / tatkenArthena ? gautama ! dravyalezyAM pratItya tRtIyapadena / bhAvalelyA pratItya caturthapadena evaM yAvat zuklalezyA dRSTidarzana jJAnAjJAnasaMjJAzcaturthapadena netavyAH / adhastanAni catvAri zarIrANi jJAtavyAni tRtIya padena / kAmaNa caturthakena padena / manoyogo vacoyogazcaturthena padena / kAyayogastRtIyapar3hena / sAkAropayogo'nAkAropayogazcaturthakena padena / sarvadravyANisarvapradezAH sarvaparyavAH yathA pudgalAstikAyAH / atItAddhA, anAgatAddhA sarvAddhA caturtha kena padena // mU0 2 // TIkA-'sattame NaM bhaMte' saptamaM khalu bhadanta ! ' uvAsaMtare' avakAzAntaraM kiM gurue lahue guruyalahue agurulahue ' kiM gurukaM laghukaM gurulaghukamagurulaghukam , atra ca gurulaghuvyavasthA evaM karaNIyA gurutva laghutva ke adhikAra se hI sUtrakAra aba isa "sattame NaM bhaMte !" sUtra kA bhI kathana karate haiM-'sattame NaM bhaMte ! uvAsaMtare kiM gurue ' ityAdi / TIkArtha-(bhaMte!) he bhadanta ! (sattame NaM uvAsaMtare kiM gurue, lahue, guruyalahue, aguruyalahue ) sAtavAM jo avakAzAntara haiM vaha kyA bhArI hai, athavA halakA hai ? yA bhArI halakA donoM rUpa hai ? yA na bhArI hai, na halakA hai isarUpa hai ? yahAM guru laghu kI vyavasthA isa prakAra se gurupa bhane sadhutpanI apekSA ve sUtra2 " sattameNaM bhaMte ! " patyAdi sUtrAnu 4thana 42 cha-" sattame NaM bhaMte ! uvAsaMtare kiM gurue" tyAta TIrtha-(bhaMte ! ) 3 mAvan ! ( sattameNaM ubAsaMtare kiM gurue, lahue, guruyalahue, aguruyalahue ? ) sAta ma nta 2 zumAre cha 1 athavA zu. halakuM che? athavA bhAre tathA halakuM e banerUpa che? agurulaghu che ( bhAre paNuM nahIM ane halakuM paNa nahIM evuM) che? ahIM gurulaghune vicAra A zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhagavatIsUtre "nicchayao savvaguruM samalahuM vA na vijjae davvaM / vavahArao ujujjai, vAyarakhaMdhesu na'NNesu // 1 // agurulahU cauphAsA aruvi davvA ya hoMti nAyavvA / sesAo aTThaphAsA, gurulahuyAnicchayaNayassa" // 2 // chAyA-nizcayataH sarva guru sarva laghu vA navidyate dravyam / vyavahAratastu yujyate vAdaraskandheSu nAnyeSu // 1 // agurulaghavaH catuHsparzAH arUpi dravyANi ca bhavaMti jJAtavyAni / zepAstu aSTasparzA gurukalaghukA nizcayanayasya " // 2 // iti / nizcayatA nizcayanayAnusAreNa kimapi dravyam sarvataH guru sarvato laghu vA na bhavati, parantu vyavahArataH vyavahAranayAnusAreNa vAdaraskandheSu bAdaraskandhaviSaye sarvataH gurutvaM sarvato laghutvaM vA yujyate bhavati, nAnyeSu, anyeSu bAdarasthUlaskandhabhinneSu sUkSmeSu sarvato gurutvaM sarvApekSayA laghutvaM vA na bhavati / iti prthmgaathaarthH| catuHsparzAH sUkSmapariNAmavanti yAni dravyANi catuHprakArakasparzayutAni, rUpINi tathA'rUpidravyANi ca tAni sarvANyapi agurulaghUni bhavaMti iti jJAtavyAni zeSAstu etadbhinnAni yAni dravyANi aSTa sparzavanti, bAdarANi tAni sarvANyapi gurulaghukAni bhavanti, nizcayanayasya-nizcayanayasya mataM jJeyam / karanI cAriye-nizcaya naya kI apekSA lekara jaba guru laghu kA vicAra kiyA jAtA hai to koI bhI dravya aisA nahIM hai jo saba se bhArI ho aura sabase halakA ho / parantu jaba vyavahAranaya kI apekSA lekara guru laghu kA vicAra kiyA jAtA hai taba-jo bAdara skaMdha haiM unameM saba se bhArIpanA aura saba se halakApanA rahatA hai / anyoM meM nahIM / jo dravya cAra sparzavAle hote haiM tathA arUpI-rUpa-rasa gaMdha aura sparza inase rahita hote haiM ve saba aguru laghu hote haiM / tathA bAkI ke ATha sparzavAle dravya gurulaghu haiM, aisA nizcaya naya kA mantavya hai| tAtparya ina pramANe karavo joIe. je nizcayanayanI apekSAe gurutva ane laghutvane vicAra karavAmAM Ave te kaI paNa dravya evuM nathI ke je sauthI bhAre hoya ke sauthI halakuM hoya. paNa vyavahAranayanI apekSAe guru ladhune vicAra karavAmAM Ave te je bAdara (dhULa) sakaMdha che temAM sauthI vadhAre gurutva (bhArepaNuM) ane sauthI ochuM laghutva (halakApaNuM) rahe che, bIjAmAM rahetuM nathI. je dravya cAra sparzavALAM hoya che tathA arUpI (rUpa, rasa, gaMdha ane sparzathI rahita) hoya che te badhAM dravya agurulaghu hoya che. ane bAkInAM ATha sparzavALAM dravya gurulaghu che evuM nizcayanayanuM maMtavya che, A bane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TokA za01 u0 9 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 261 yAni dravyANi gurulaghukAni tAni rUpINi bhavaMti, yAni agurulaghukAni tAni rUpINi api bhaveyuH rUparahitAnyapi bhaveyuH ! vyavahAranayamatAnusAreNa tu dravyANi laghUni guruNi gurulaghUni agurulaghUni vA bhavaMti, yathA loSTo gururadho gamanAt dhUmo laghurUrdhvagamanAt gurulaghurvAyustiryaggamanAt , AkAzo'gurulaghustathAsvabhAvAditi // 2 // donoM gAthAoM kA isa prakAra se hai ki nizcayanaya ke anusAra koI bhI dravya na sarvataH guru hai aura na sarvataH laghu hai / parantu vyavahAra naya ke anusAra bAdara skandhoM meM hI yaha sarvataH gurutva aura laghutva rahatA hai| anya jo bAdaraskandhoM se bhinna sUkSma skaMdha haiM unameM sarvApekSayA na gurusva hotA haiM aura na sarvAMpekSayA laghutva hotA hai| sUkSmapariNamanavAle jitane dravya cAra prakAra ke sparza se yukta haiM tathA jo rUpI aura arUpI dravya haiM ve saba bhI gurulaghu hote haiM / inase bhinna jo ATha sparzavAle bAdara dravya haiM ve saba bhI gurulaghu hote haiN| jitane dravya gurulaghuka hote haiM ve saba rUpI hote haiM / jo agurulaghuka haiM ve rUpI bhI hote haiM aura arUpI bhI hote haiM / yaha nizcaya naya kA mata hai| vyavahAranaya ke mata anusAra se to dravya laghu hote haiM, guru hote haiM gurulaghu hote haiM aura agurulaghu hote haiN| nIce gamana karane se loSTa guru hotA hai, urdhvagamana karane se dhUma laghu hotA hai tIrachIgamana karane se vAyu gurulaghu hotI hai tathA AkAza kA tathA svabhAva hone se vaha agurulaghu hotA hai| gAthAone bhAvArtha A pramANe che-nizcayanayAnusAra keI paNa dravya sarvathA guru paNa nathI ane sarvathA laghu paNa nathI. paraMtu vyavahAranayAnusAra bAdara& dhamAM ja sarvathA gurutva ane laghuTava rahe che. bAdara (razUla) skothI jUdAM evA je sUkSma skadhe che temAM sarvathA guruvapaNuM paNa nathI ane sarvathA laghutvapaNuM paNa nathI. sUphama pariNamanavALAM jeTalAM dravya cAra prakAranA sparzathI yukta che ane je rUpI ane arUpI dravyo che te badhAM paNa agurulaghu hoya che, te dravyothI bhinna ATha prakAranA sparzavALAM je bAdara dravya che te badhAM paNa gurulaghu hoya che. jeTalAM dravya gurulaghu hoya che, te badhAM rUpI hoya che ane je dravya agurulaghu hoya che, te rUpI paNa hoya che ane arUpI paNa hoya che, A nizcayanayano mata che, vyavahAranayanI mAnyatA pramANe to dravya ladhu hoya che, guru hoya che, gurulaghu hoya che ane agurulaghu paNa hoya che. jemake adhegamana karavAthI patthara guru hoya che, urdhvagamana karavAthI dhumADe ladhu hoya che, tirachu gamana karavAthI vAyu gurulaghu hoya che, ane AkAzane te prakArane svabhAva hovAthI AkAza agurulaghu hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 bhagavatIsUtre ___ uttarayati bhagavAn-'goyame' tyAdi, 'goyamA ' he gautama ! 'No gurue no gurukaM saptamamavakAzAntaram 'No lahue ' no laghukam 'No guruyalahue' no gurukalaghukam ' aguruyalahue ' agurukalaghukam , ' sattame NaM bhaMte ' saptamaH khalu bhadanta ! 'taNuvAe ' tanuvAtaH 'ki gurue lahue guruyalahue-aguruyalahue' kiM gurukaH laghukaH gurukalaghuko'gurulaghukaH ? saptame tanuvAte gurutvaM laghutvaM gurukalaghutvamagurulaghutvaM veti praznaH / uttarayati bhagavAn-'goyame' tyAdi / 'goyamA' he gautama ! No gurue 'no gurukaH 'No lahue' no laghukaH, kintu 'guruyalahue' gurukalaghukaH 'No aguruyalahue' no agurulaghukaH, he gautama ! yo'sau saptamastanuvAtaH sa no guruH no laghuH kintu gurulaghuko na vA agurulaghukaH ityevaM jJAtavya iti / evameva saptamA dhanavAtAdayopi jJAtavyA ityAzayenAha-'evaM sattame ghaNa vAe ' ityAdi / ' evaM sattame ghaNavAe ' evaM saptamo ghanavAtaH, yathA saptamastanuvAto na gururna vA laghuH kinnu gurulaghuko na agurulaghustathA saptamo ghanavAto'pi na guru ne vA laghuko'pi tu gurukalaghuko na agurukalaghuka iti bhAvaH / gautamasvAmIkRta pUrvaprazna kA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki(goyamA ! no gurue, No lahuya, No garuyalahue, garulahue) he gautama ! sAtavoM jo avakAzAntara hai vaha na guruka hai, na laghuka hai, na gurulaghuka hai / ( sattame NaM bhaMte ! taNuvAe kiM gurue, lahue, garuyalahue, aguruyalahue ) he bhadanta ! sAtavAM jo tanuvAta hai vaha kyA guru hai, laghu hai, gurukalaghu hai yA agurulaghu hai ! (goyamA ! No gurue, No lahae, guruyalahue, No agurulahue ) he gautama ! sAtavAM jo tanuvAta hai vaha na guru hai, na laghu hai aura na agurulaghu hai kintu gurulaghu hai / (evaM sattame ghaNacAe, sattame ghaNodahI, sattamA puDhavI, uvAsaMtarAi savvAiM jahA sattama uvAsaMtare ) jaise sAtamA tanuvAta na guru hai na laghu hai aura na agurulaghu have gautamasvAmIe pUchelA praznane mahAvIra prabhu je javAba Ape che te sUtrA2 548 42 cha-(goyamA ! no gurue, No lahue, No guruyalahue, aguruyalahae ) OM gautama ! sAtabhu ma zAnta2 zuru nathI. sadhu nathI, gurusadhu nathI, paNa azurumadhu cha. ( sattameNaM bhaMte ! saNuvAe ki gurue, lahue, guruyalahue, aguruyalahue ) 3 bhagavan ! sAtabhuM tanupAta sadhu cha, zuru cha ? zurusadhu cha, hai magurusadhu cha ? ( goyamA ! No gurue, No lahue, guruyala hue, No aguruyala hue) gautama ! sAtabhutanupAta zuru 55 nathI, sadhu 55 nathI, zurumadhu 555 nathI, 52ntu zurumadhu cha. ( evaM sattame ghaNavAe, sattame ghaNodahI, sattamA puDhavI, uvAsaMtarAiM savvAiM jahA sattame uvAsaMtare )2vI rIta sAta tanuvAta guru nathI, laghu nathI, agurulaghunathI paNu gurulaghu che e ja pramANe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 110 9 sU0 2 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 263 evameva 'sattame ghanodahI' saptamo ghanodadhiH, saptamo ghanodadhirapi dhanavAtavadvyAkhyeyaH, 'sattamA puDhavI' saptamI pRthivIH, saptamI pRthivyapi ghanadAtavadeva vyaakhyeyaa| ' uvavAsaMtarAiM savvAiM jahA sattame uvAsaMtare' avakAzAntarANi sarvANi yathA saptamamavakAzAntaram , sarveSAmavakAzAntarANAM vaktavyatA saptamAvakAzAntaravad agurulaghukarUpA vijJeyA / ' sesA jahA taNuvAe' zeSAH dvIpAdayo yathA tanuvAtaH, katham ? ' evaM gurulahue ' evaM gurukalaghukaH, yathA tanuvAtaH gurukalaghukarUpeNa tRtIyapadena kathitastathA dvIpAH, sAgarAH, varSANyapi gurukalaghuka rUpeNa tRtIyapadena vyAkhyeyAni / saMgrahagAthArddhamAha___ ovAsa bAya-ghaNa-udahI-puDhavI-dIvA ya saagraa-vaasaa"| chAyA-avakAzaH vAto ghanodadhiH pRthivI dvIpAzca sAgarA varSANi / tanuvAtaviSaye yathA kathitaM tathaiva avakAzavAtaghanodadhipRthivIdvIpasAgara hai kintu gurulaghu hai usI prakAra se sAtamA dhanavAta bhI na guru hai, na laghu hai, aura na agurulaghu hai, kintu gurulaghu hai / isI taraha se sAtamA ghanodadhi bhI ghanavAta kI taraha hai| sAtamI pRthivI bhI ghanavAta kI taraha hI hai / tathA samasta avakAzAntara saMbaMdhI vaktavyatA saptama ava. kAzAntara kI taraha hI jAnanI cAhiye / ( sesA jahA taNuvAe) zeSa dvIpAdika tanuvAta kI taraha gurulaghu tRtIya pada se kahe gaye haiN| yahI bAta ( evaM guruyala hue ) isa pATha dvArA kahI gaI hai / arthAt jitane bhI dvIpa haiM / sAgara haiM, aura varSa haiM ve saba gurulaghurUpa tRtIyapada se vyAkhyAta hue haiM / isa viSaya meM gAthArddha isa prakAra se hai-"ovAsavAya-ghaNa udahI-puDhavI-dIvA ya sAgarA vAsA" tanuvAta ke viSaya meM jaisA kahA gayA hai-usI prakAra se avakAza vAta ghanodadhi-arthAt sAtamuM ghanavAta paNa guru nathI, laghu nathI, agurulaghu nathI paNa gurulaghu che. e ja pramANe sAtamA ghodadhi ane sAtamI pRthvI viSenuM vaktavya paNa ghanavAta pramANe ja samajavuM. tathA tamAma avakAzAntara saMbaMdhI vaktavya sAtamA avakAzAntr prabhArI sama4. (sesA jahA taNuvAe) isIna pAhiD 14tavya tanuvAta pramANe samajavuM, eTale ke temane gurulaghu kahyA che ema samajavuM, e ja vAta ( evaM guruyalahue) sUtrayA 13 matAvAma mAvI cha. meTale madhAbApAne sAgarone ane varSone gurulaghurUpa trIjA padathI varNavyA che-eTale ke teo zurumadhu che. yA viSayamA 2pramANe yAddha cha-" ovAsa, vAya, ghaNaudahIpuDhabI, dIvAya sAgarAvAsA" tanupAtanI mAtabhA 2 4thana thayuM che te 4thana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 - bhagavatI varSaviSaye gurulaghutayA jJAtavyamiti, etAni-cAvakAzAntarANi sUtrANi saMgrahagAthAnusAreNAvagantavyAni tathAhi 'ovAsa-vAya-ghaNa-udahI puDhavi dIvA ya sAgarAvAsA / neraiyAI asthiya samayA kammAiM lessAo // 1 // diTThIdaMsaNa nANe sannA sarIsa ya joga uvoge| davya paesA pajjava tIyA AgAmi sambaddhA ' iti // 2 // chAyA-avakAzo vAtaH ghanodadhiH pRthivI dvIpAzca sAgarA varSANi / nairayikAdayo'stikAyaH samayAH karmANi lezyAH // 1 // dRSTidarzanaM jJAnaM saMjJA zarIrANi ca yogopayogau / dravyapradezAH paryavAH atItA AgAminI sarvAddhA // 2 // 'NeraiyANa bhaMte ' nairayikAH khalu bhadanta ! ' kiM guruyA jAva agurulahuyA' kiM gurukA yAvad agurulaghukAH ? he bhadanta ! nairayikA gurukA vA laghukA vA ghanodadhivAta, pRthivI, dvIpa, sAgara aura varSa-kSetra inake viSaya meM bhI jAnanA cAhiye arthAt ye saba gurulaghurUpa tRtIya pada vAle kahe gaye haiM / jitane bhI ye avakAzAntara sUtra haiM ve ina saMgraha gAthAoM ke anusAra haiM-ve saMgraha gAthAe~ isa prakAra se haiM "ovAsa-cAya-dhaNa-udahI puDhavI, dIvA yasAgarA vAsA / neraiyAI asthi ya samayA kammAiM lessAo // 1 // diTThI desaNa nANe sannA sarIrA ya joga uvoge| davvapaesA pajjava tIyA AgAmi samvadvA // " (NeraiyA NaM bhaMte ! kiM guruyA jAva aguru ya lahuyA ?) he bhadanta ! nairayika jIva kyA guru haiM ? yAvat agurukalaghuka haiM ? yahAM yAvad pada se avakAza ghanedadhivAta, pRthivI, dvIpa, sAgara ane varSakSetronA viSayamAM paNa grahaNa karavuM joIe, eTale ke e badhAne gurulaghu kahelAM che ema samajavuM, jeTalAM avakAzAnta sUtra che te A gAthAo anusAra che te saMgraha gAthAo nIce mujaba che - "ovAsa-vAya-ghaNa-udahI puDhavI, dIvA ya sAgarAvAsA / neraivAI asthi ya samayA kammAiM lessAo // 1 // diTTI desaNa nANe sannA sarIrA ya joga uvoge| dabvapaesA pajjava tIyA AgAmi svvdvaa||2||" (NeraiyANaM bhaMte ! kiM guruyA jAva agurulahuyA ?), mahanta ! nA24 jIve guru hoya che ? laghu hoya che? athavA gurulaghu hoya che? agurulaghu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 170 9 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 265 gurulaghukA vA aguzalaghukA veti praznaH / uttarati bhagavAn-'goyame' tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no gururA' no gurukAH 'no lahuyA' no laghukAH kintu 'gurulahuyA vi' gurulaghukA api ' agurulahuyA vi ' agurulaghukA api, he gautama ! nArakA no gurukA na vA laghukAH api tu gurulaghukAstadhA agurulaghukAzca-bhavantIti ' se keNaTeNaM' tatkenArthena ? uttarayati bhagavAna-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'veubbiya teyAI paDucca' vaikriyataijase zarIre pratItya adhikRtya ' No guruyA No lahuyA guruya lahuyA' no gurukA no laghukA gurukalaghukA no agurulaghukAH, nArakA vaikriyataijasazarIre pratItya gurukalaghukA eva yato vaikriyataijasazarIre vaikriyataijasavargaNAniSpAdite, vaikriya " laghu aura gurulaghu " ina padoM kA grahaNa kiyA gayA hai / isa taraha se he bhadanta ! nairayika jIva kyA guru haiM ? laghu haiM ? yA guru laghu rUpa haiM athavA agurulaghurUpa haiM ? yaha prazna bana jAtA hai / (goyamA !) he gautama ! nAraka jIva ( no guruyA, no lahuyA ) na guru haiM, na laghu haiM kintu (guru yalahuyA vi agurulahuyA vi) gurulaghu bho haiM aura agurulaghu bhI haiN| ( se keNaTeNaM ? ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki nAraka jIva na laghu haiM na guru haiM kintu gurulaghu bhI haiM aura agurulaghu bhI haiM ? ( goyamA ! veubviya-teyAiM paDDucca No guruyA, No lahuyA, guruyalahuyA ) he gautama ! vaikriyazarIra taijasa zarIra ina do zarIroM kI apekSA karake nAraka jIva na guru haiM, na laghu haiM kintu gurulaghu haiN| agurulaghu nahIM hai / tAtparya yaha hai ki nAraka jIvoM ke taijasa zarIra kArmaNazarIra tathA vaikriyazarIra ye 3 tIna zarIra hote haiM / so taijasa evaM vaikriya zarIra taijasa aura vaikriya vargaNAoM se niSpAdita hote hai| aura ye taijasa DAya cha ? ( goyamA !) he gautama ! 124 / ( no guruyA, no layA) zuru 55 nathI sadhu 5 nathI, 52ntu (guruyala huyA vi aguruyalahuyA vi) guruvadhu paya hAya che bhane azurumadhu 55 hAya cha ? (se keNaTreNa0') bhagavana! Apa zA mATe evuM kahe che ke nAraka guru paNa nathI, laghu paNa nathI. 52ntu gu2.6dhu cha bhane ma gurusadhu 54 cha ? (goyamA ! veuvviya -teyAi paDucca No guruyA, No lahuyA. guruyalahuyA ) 3 gautama ! vaiThiya bhane tejasa zarIranI apekSAe nAraka jI guru paNa nathI, laghu paNa nathI, agurulaghu paNa nathI. paraMtu gurulaghu che. tAtparya e che ke nAraka jIvone tejasa kArpaNa zarIra ane vaikiya zarIra e traNa zarIra hoya che. tejasa ane vekiya zarIranuM nirmANa tejasa ane vaikiya vagaNAothI thAya che. ane te tejasa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre taijasavargaNAzca gurulaghukA eva bhavanti, tatastAdRze kAraNe gurutvalaghutvAtkArye'pi gurutvalaghutve eva bhavata iti / taduktam 'orAliya veundhiya AhAraga teya gurulahU davyA' / iti / chAyA-audArikavaikriyakAhArakataijasAni gurulaghukAni dravyANi // " iti / ___ audArikaM vaikriyakam AhArakaM tathA taijasamityetatsarva gurulaghuvyameveti / 'jIvaM ca kammaNaM ca paDucca No guruyA No lahuyA No guruyalahuyA agurulahuyA' jIvaM ca kArmaNaM ca pratItya no gurukA no laghukA no gurukalaghukAH agurulaghukAH, nArakA jIvApekSayA kAmaNazarIrApekSayA ca agurulaghukA eva jIvasyArUpidravyatvenAgurulaghusvabhAvatvAt , kArmaNazarIrasya ca karmavargaNArUpatvAt , karmavargaNAnAM cAgurulaghutvAditi / tathoktamvaikriya vargaNAe~ gurulaghuka hI hotI haiM / isaliye jaba kAraNa gurulaghuka haiM to inake kArya bhI gurulaghuka hI hoNge| isI abhiprAya se nAraka jIva " gurulaghuka bhI haiM " aisA kahA hai / taduktam "orAliya veuvviya Ahoraga teya gurulahU davvA, audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa ye gurulaghuka dravya haiN| (jIvaM ca kammaM ca paDucca No guruyA, No lahuyA, No guruyalahuyA, aguruyalahuyA ) kArmANa zarIra kI apekSA nAraka jIva na guru hai, na laghu haiM aura na gurulaghu hai haiM kintu agurulaghu hI hai / kyoM ki jIva arUpI dravya hai isaliye usakA svabhAva agurulaghurUpa hai| tathA jo kArmaNa zarIra hai vaha karmavargaNArUpa hai / aura jo karmavargaNAe~ haiM ve agurulaghurUpa hotI haiM / tathA coktmane vaikiya vargaNAe gurulaghu ja hoya che tethI je kAraNa gurulaghu che te temanAM kArya paNa gurulaghu ja hoya che eTalA mATe nAraka cho "gurulaghu paNa hoya cha." mama Desa che. 4thu 54 cha hai" orAliya veuvviya AhAraga teya gurulaha davvA" audyArika, vaikriya, AhAraka ane tejasa, e cAra gurulaghuka dravya che. ( jIvaM ca kammaM ca paDucca No guruyo, No lahuyA, No guruyala huyA, aguruya lahuyA ) madhu zarIranI mapekSA nA24 01 guru 55 nathI laghu paNa nathI, guru laghu paNa nathI. paraMtu agurulaghu ja kAraNa ke jIva arUpI dravya che, tethI tene svabhAva agurulaghurUpa che. tathA je kAmaNa zarIra che te karmavargaNArUpa che ane karmavargaNAo agurulaghurUpa hoya che kahyuM paNa che ke - zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 267 ___ "kammaNa maNa bhAsAI eyAiM agurulahuyAiM" kArmaNa-mano-bhASAH imA sarvA api vargaNA agurulaghukA eva bhavantIti / vaikriyataijasazarIrApekSayA nArakA gurulaghukA bhavaMti, prayojakayoH zarIrayoH vaikriyataijasayorgurulaghutvena tadavacchinne nArakepi tayorgurutvalaghutvayoH saMbhavAt , jIvakArmaNA pekSayA ca nArakA agurulaghukA eva yato jIvasyArUpitvaM vidyate kArmaNazarIrasyApi arUpitvam , ataH agurulaghutvameva / etaduktaM bhavati svasvabhAvatastu jIvo na guru ne vA laghuH kintu karmopAdhivazAt tathA tathA-pratibhAsate, yadi upAdhau gurutvaM laghutvaM bhavettadA tadupahite tasminnapi tad bhavati, yazupAdhau gurutvAdikaM na bhavettadA tAdRzopAdhyu " kammaNa maNabhAsAiM eyAiM agurulahuyAiM / " kArmANavargaNA manovargaNA aura bhASAvargaNA ye saba vargaNAe~ agurulaghuka hI hotI haiM ataH vaikriya aura taijasa ina do zarIroM kI apekSA se nAraka jIva gurulaghuka hote haiN| kyoM ki prayojaka vaikriya taijasa zarIra meM gurutA aura laghutA hone se, tadavacchinna-ina do zarIroM se yuktanArakajIva meM bhI gurutva aura laghutva saMbhavatA hai| tathA-jIva aura kArmANazarIra kI apekSA se nArakajIva agurulaghuka hI hote hai, kyoM ki jIva arUpI hotA hai aura kArmANazarIra bhI arUpI hotA hai| isaliye nArakajIva meM agurulaghutva AtA hai / kahane kA tAtparya yaha hai ki jIva svabhAva se na guru hai aura na laghu hai kintu karmopAdhi ke vaza se vaha usa usa rUpase pratibhAsita hotA hai / yadi upAdhimeM gurutA hai to isa upAdhise upahita dravyameM bhI gurutA A jAtI hai aura yadi upAdhi meM laghutA hai to upAdhi se upahita (yukta) dravya meM bhI laghutA A jAtI "kammaNa maNabhAsAiM eyAI agurulahuyAiM" kAmaNavargaNa manovagayuM ane bhASAvagaNa, e badhI vargaNAo. agurulaghu ja hoya che. tethI vaikiya ane taijasa, e be zarIranI apekSAe nAraka jI gurulaghu hoya che, kAraNa ke prAjaka vaikiya ane tejasa zarIramAM gurutA ane laghutA hovAthI te be zarIrothI yukta nAraka jIvomAM paNa gurutva ane laghutva saMbhavI zake che tathA jIva ane kArmANa zarIranI apekSAe nAraka agurulaghuja hoya che, kAraNa ke jIva arUpI hoya che, te kAraNe nAraka jIvamAM agurutva laghutva paNa hoya che. tAparyo e che ke jIva svabhAvathI guru paNa nathI ane laghu paNa nathI, karmopAdhine kAraNe te guru athavA laghurUpe pratibhAsita thAya che. je upAvimAM gurutA hoya te te upAdhithI upahitadravyamAM paNa gustA AvI jAya che, je upAdhimAM laghutA hoya te te upAdhithI upahita dravyamAM paNa laghutA AvI jAya che, ane je upAdhimAM gurutva vagere zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatIsUtre pahitepi te gurutvAdayo na bhavantIti bhAvaH / ' se teNaTeNaM' tat tenArthena gautama ! evaM kathyate yat nArakA na gurukA na vA laghukAH kintu gurukalaghukA no agurulaghukA iti, ' evaM jAva vemANiyA' evaM yAbadvaimAnikAH asurakumArAdArabhya vaimAnikadevaparyanta nArakadaNDakavadeva prakAro yojanIya iti, 'NANattaM jANiyavvaM sarIrehiM ' nAnAtvaM jJAtavyaM zarI raiH, vaimAnikAdiSu gurutvalaghutvAdi vicAre na sarvathA sAdRzyameva kintu vailakSaNyamapi vidyate tadvailakSaNyaM zarIradvAreNa jJAtavyam , yasya yAni zarIrANi tasya tAni zarIrANi jJAtvA asurakumArAdi sUtrANi paThitavyAnIti bhAvaH / tathAhi asurAdidevAstu nArakavadeva nArakatulyAH hai / aura yadi upAdi meM gurutva Adi nahIM hoM to tAdRza upAdhi se upahitadravya meM bhI gurutva laghutva nahIM hote haiM / ( se tegaTeNaM ) isa kAraNa se he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki nAraka na guru haiM aura na laghu haiM kintu gurulaghuka bhI haiM aura aguruladhuka bhI haiM / ( evaM jAva vemANiyA) isI prakAra se asurakumAra se lekara vaimAnika devaparyanta nArakadaNDaka kI taraha hI samajhanA cAhiye / (NANattaM jANiyavvaM sarI rehiM ) parantu jo vizeSatA hai vaha zarIroM ko lekara hai / tAtparya yaha hai ki vaimAnika devAdikoM meM jaba gurutva laghutva AdikA vicAra kiyA jAtA hai taba unameM sarvathA samAnatA hI nahIM AtI hai kintu bhinnatA bhI AtI hai aura yaha bhinnatA unameM zarIra dvAra se AtI hai aisA jAnanA cAhiye ataH jisa ke jo 2 zarIra haiM usake una 2 zarIroM ko samajha kara asurakumAra Adi sUtra paDhanA cAhiye / jaise-asura na hoya te te prakAranI upAdhithI upahita dravyamAM paNa guruva laghutva hatuM nathI, ( se teTeNaM ) 3 gautama ! te ||2nne meM ye 4dhuM che 3 nA24 7vo guru paNa nathI, laghu paNa nathI, paraMtu gulaghu che ane agurulaghu paNa che, ( eva jAva vemANiyA ) nA2463OMnI ma 24 asu bhAthI sana vaibhaani| matyA2 sudhInI zurutA, dhutA vagerenA viSayamA sabhAbu, (NANattaM jANiyavya sarIrehi) 554 2 vizeSatA cha te zarI2nI apekSA cha, tA5ya se cha vimAnika deva vageremAM jyAre guruva laghutva vagerene vicAra karavAmAM Ave tyAre temanAmAM badhI rIte sarakhAI hatI nathI, bhinnatA paNa hoya che, te bhinnatA zarIranI apekSAe rahelI hoya che, tethI jenAM jevAM jevAM zarIra hoya che tenA tevA tevA zarIrane samajIne asurakumAra vagere sUtronuM kathana karavuM joIe, jemake-asurakumAra vagere deve te nArake jevAM ja che, tethI vaikiya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 70 9 sU0 2 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 269 vaikriyataijasazarIrApekSayA gurulaghukAH, jIvakArmaNApekSayA cAgurulaghukA jJAtavyAH / pRthivyAdijIvAstu pRthivyaptejovanaspatijIvAstu audArikataijasazarIre pratItya gurulaghavo jJAtavyAstAdRzazarIrayogurulaghutvena tadviziSTajIvasyApi tathAtvasaMbhavAt , jIvaM kArmaNaM ca zarIraM pratIlAgurulaghavaH etayorarUpitvenAgurulaghutvAt , vAyukAyAstu audArika-vaikriyataijasazarIrANi pratItya gurulaghavaH jIvakArmaNApekSayA agurulagharaH evaM paJcendriyatiryacopi pazcendriyatiryagyonayo vAyukAyavad audArika-vaikriya-taijasazarIrANyAzritya gurulaghukAH / evaM jIva Adi deva to nAraka kI taraha ho hai-ataH vaikriya taijasa zarIra kI apekSA se ye gurulaghuka hote haiM tathA jIva aura kAmaNa zarIra kI apekSA se ye agurulaghuka hote haiM aisA jAnanA caahiye| tathA-pRthivIjIva, apUjIva, tejojIva, vanaspatijIva ye saba audArika taijasa zarIra kI a. pekSA gurulaghu hote haiM kyoM ki ye donoM zarIra gumlaghu haiM, isaliye ina donoM zarIroM se yukta hone ke kAraNa ina jIvoM meM bhI tathA rUpatA kA saMbhava hotA hai / tathA-jIva aura kArmaNa zarIra ko lekara inameM agurulaghutA AtI hai / kyoM ki ye donoM arUpI haiM / vAyukAyika jo jIva haiM inameM audArika zarIra, vaikriyazarIra aura taijasa kI apekSA gurulaghutA AtI hai aura jIva tathA kArmaNazarIra kI apekSA inameM agurulaghutA AtI hai / isI taraha se paMcendriya jo tirya va jIva haiM unameM bhI vAyu. kAya kI taraha gurulaghutA aura agurulaghutA AtI hai| kyoM ki paMcendriya tiryazcoM meM audArika, vaikriya, taijasa aura kArmaNa ye cAra hotA hai / ane taijasa zarIranI apekSAe teo gurulaghu hoya che, tathA jIva ane kAmaNa zarIranI apekSAe teo agurulaghu hoya che, ema samajavuM tathA pRthivIkAyanA jIvo, aSkAyanA jIva, tejaskAyanA che ane vanaspatikAyanA che, e badhAM ja audArika ane tejasa zarIranI apekSAe gurulaghu hoya che, kAraNa ke te ane zarIra gurulaghu che. tethI te be zarIrathI yukta hevAne kAraNe te jImAM paNa gurulaghupaNuM saMbhavI zake che. tathA jIva ane kAmaNa zarIranI apekSAe temanAmAM agurulaghupaNuM hoya che, kAraNa ke te bane arUpI che. vAyukAyika jIvamAM dArika zarIra, vaikiya zarIra ane tejasazarIranI apekSA gurulaghutA hoya che, paNa jIva ane kAzmaNa zarIranI apekSAe temanAmAM ane gurulaghutA hoya che. e ja pramANe je paMcendriya tiryaMca jIve che temanAmAM paNa vAyukAyanI jema ja gurulaghutA ane agurulaghutA hoya che, kAraNa ke pacendriya tiryaMcone audArika, vaikriya ane taijasa ane kAmaNa zarIra hoya che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatIsUtre kArmaNApekSayA cAgurulaghukAH / manuSyAstu audArika-vaikriya-taijasAhArakazarIrANi pratItya gurulaghavaH, jIvakArmaNapekSayA cAgurulaghavo bhavaMtIti / 'dhamma sthikAe jAvajIvasthikAe' dharmAstikAyaH yAvat jIvAstikAyaH, iha yAvatpadena adharmAstikAyAkAzAstikAyayorgrahaNaM kartavyam , ' cautthapaeNaM ' caturthapadena, dharmAstikAyAdArabhya jIvAstikAyaparyantAH caturthapadena ' agurulahu' ityanena vaktavyAH zeSANAM niSedha eva kartavyaH, dharmAstikAyA'dharmAstikAyAkAzAstikAyajIvAstikAyA AdhabhaGga trayANAmabhAvo vaktavya iti, nAmarUpitvenAgurulaghutvasyaiva saMbhavAt iti / 'poggasthikAraNaM bhaMte ' pudgalAritakAyaH khalu bhadanta ! AhAraka zarIra nahIM hotaa| ataH audArika, vaikriya aura taijasa ina tIna zarIroM kI apekSA se inameM gurulaghutA aura jIva tathA kArmaNa zarIra kI apekSA se inameM agurulaghutA AtI hai aisA jAnanA caahiye| manuSya meM pAMcoM hI zarIra ho sakate haiM-ataH inameM audArika, vaikriya, AhAraka aura taijasazarIra kI apekSA se gurulaghutA aura jIva evaM kArmaNazarIrakI apekSAse agurulaghutAAtI hai aisA jAnanA caahiye| isa taraha asurakumAra se lekara yAvat vaimAnika devaparyanta zarIroM ko lekara gurulaghutA tathA agurulaghutA prakaTa kI gaI hai / ( dhammatyikAe jAva jIthikAe cautthapaeNaM) dharmAstikAya yAvat jIvAstikAya cauthe pada se upalakSita jAnanA cAhiye / tAtparya isakA yaha hai ki dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, kAla aura jIvAstikAya inameM Adi ke guru, laghu aura gurulaghu ye tIna bhaMga nahIM hai kevala agurulaghu jo AhAraka zarIra hotuM nathI. tethI audArika, taijasa ane vaikriya e traNa zarIranI apekSAe temanAmAM gurulaghutA hoya che ane jIva tathA kAmaNa zarIranI apekSAe temanAmAM agurulaghutA hoya che, ema samajavuM. manuSyamAM pAMce zarIre hoI zake che tethI dArika, tejasa, vaikriya ane AhAraka zarIranI apekSAe temanAmAM gurulaghutA hoya che ane jIva tathA kArmaNa zarIranI apekSAe manuSyamAM agurulaghutA hoya che ema samajavuM. A rIte asurakumArethI laIne vaimAnika deva sudhInA zarIranI apekSAe gurulaghutA ane agurulaghutA 48 42vAma mAvI cha. (ghammatthikAe jAva, jIvatthikAe cautthapaeNaM ) dhrmaastikAyathI jIvAstikAya sudhInuM cothuM pada grahaNa karavuM. eTale ke dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya keLa ane jIvAstikAyamAM zarUAtanA traNa bhAMga nathI paNa ethI bhAMge che. eTale ke teo guru nathI, laghu nathI, gurulaghu nathI, paNa agurulaghu che. kAraNa ke te badhA dravyo arUpI che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramendrakA TIkA za01309 sU02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 271 6 , 6 " kiM gurue ' kiM gurukaH, 'lahue ' laghukaH ' guruyalahue ' gurukalaghukaH 'agurulahue ' agurulaghukaH ? uttarayati bhagavAn - ' goyame' tyAdi / ' goyamA ' he gautama ! ' No gurue' no gurukaH ' No lahue' no laghukaH, gurulahue vi ' gurulaghukopi / ' agurulahue vi ' agurulaghuko'pi he gautama ! pudgalAstikAyo na guru nai vA laghuH kintu gurulaghurapi agurulaghurapi bhavati, tathA ca prathamadvitIya bhaMga na grahItavyau kintu tRtIyacaturthayoreva grahaNaM kartavyam / pudgalAstikAyaviSaye uttaraM nizvanayAnusAreNa jJAtavyam etanmate kopi padArthaH ekAntato na guru rna vA laghu bhavatIti / ' se kedvegaM bhaMte ' tatkenArthena he bhadanta ! kena kAraNena evamucyate, pudgalAstikAyo na guru rna vA laghuH kintu gurulaghuko gurulaghukazceti, uttarayati bhagavAn -' goyame' - tyAdi / ' goyamA' he gautama! ' guruyala huyacauthA bhaMga hai vahI hai / kyoM ki ye saba arUpI dravya haiM / ( poggatthikAe NaM bhaMte! kiM gurue, lahue, gurupalahue, aguruyala hue ) he bhadanta ! pudgalAstikAya kyA guru hai, athavA laghu hai ? yA gurulaghu haiM ? ki agu rulaghu hai ? ( goyamA ! No gurue, No lahue, gurubalahue vi, agurula hue vi) he gautama | pudgalAstikAya na guru hai, na laghu hai kintu gurulaghu bhI hai aura agurulaghu bhI hai / isa taraha yahAM prathama bhaMga aura dvitIya bhaMga grahaNa nahIM karanA cAhiye, kintu tRtIya aura caturtha bhaMga hI yahAM grahaNa karanA cAhiye / pudgalAstikAya meM uttara nizcayanaya ke anusAra hI jAnanA cAhiye - nizcaya kI mAnyatAnusAra koI bhI padArtha ekAntataH na guru hai aura na ekAntataH laghu hI hai / ( se keNaTTeNaM bhaMte!) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki pudgalAstikAya na guru hai aura na laghu hai kintu gurulaghu bhI hai aura agurulaghu bhI hai / (guruyalaya( potthikAe NaM bhaMte! kiM gurue, lahue, guruyalahue aguruyalahue ? ) De lgvan ! paudgalAstikAya guru che? laghu che ? athavA gurulaghu che? ke agurulaghu che ? ( goyamANo gurue, jo lahue, gurugalahuye vi, agurulahue vi) he gautama! paudgalAstikAya guru paNa nathI, laghu paNa namI. paNa gurulaghu che ane azurulaghu che. A rIte ahIM pahelA ane khIjA bhAMgAnA svIkAra karyAM nathI. paNa trIjA ane cAthA bhAMgAnA svIkAra karyo che. pudgalAstikAyanA viSayamAM je uttara ApyA che te nizcayanayanA matAnusAra samajavA. nizcayanayanI mAnya tAnusAra kAI paNa padArtha ekAntapaNe guru paNa nathI ane ekAntapaNe laghu pazu nathI. ( se keNaTTeNaM bhaMte !0) he bhagavan ! Apa zA bhATe bhevu ho cha! puddagalAstikAya guru nathI, laghu nathI paraMtu gurulaghu che ane agurulaghu paDyu che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 bhagavatI sUtre davAI paDucca ' gurukalaghukadravyANi audArikAdIni catvAri zarIrANi pratItya = Azritya ' No gurue ' no gurukaH, ' No lahue ' no laghukaH, pudgalAstikAyaH audArikAdizarIrApekSayA na guru rna vA laghuriti bhAvaH, kintu 'gurulahue ' gurulaghukaH ' No aguruyalahue ' no agurulaghukaH, 'aguruyala huyadavvAI' paDucca ' agurulaghukadravyANi pratItya, agurulaghu dravyANi - kArmaNadravyANi tAni Azritya No gurue No lahue No guruya lahue ' no gurukaH no laghuko no gurulaghuko'pi tu 'aguruvalahue ' agurukalaghukaH pudgalAstikAya iti / 'samayA kammAgi catraNa 'samayAH karmANi ca caturthapadena, samayAH = kAlavibhAgA amUrttAH, karmANi= kArmaNavagaNArUpANi eSAmagurulaghutvam, 'kaNhalessA NaM bhaMte ' kRSNadavAI paDucca No gurue, No lahue, guruyalahue, No aguruyala hue ) gurulaghu dravyoM kI apekSA se pudgalAstikAya na guru haiM, na laghu hai na agu 6 laghu hai kintu gurulaghu hai| yahAM gurulaghuka dravya se audArika Adi cAra zarIra liye gaye haiM / ina cAra zarIra kI apekSA se pudgAstikAya na guru hai, na laghu hai, na agurulaghurUpa hai kintu vaha gurulaghurUpa hai / (aguruyala huyadavAI paDucca No gurue, No lahue, No guru lahue agurula hue) agurulaghu dravya kI apekSA se pudgalAstikAya na guru hai na laghu haiM, aura na gurulaghu hai kintu agurulaghurUpa hai| yahAM agurulaghudravya se kArmaNadravya liye gaye haiN| kyoMki kArmagadravya agurulaghurUpa hotA hai yaha bAta abhI 2 prakaTa kI jA cukI hai / ataH kArmANa dravya kI apekSA se pudgalAstikAya agurulaghurUpa prakaTa kiyA hai / ( samayA kammANi ya cautthapae) samaya kAlavibhAga, aura kArmANa vargagArUpa karma ye saba aguru uttara- ( guruyalahuyadavbAI paDucca No gurue No lahue, guruyala hue, No aguruyala hue ) guru laghu dravyonI apekSAme yudgadAstiAya guru pazu nathI laghu paNa nathI, agurulaghu paNa nathI, parantu gurulaghu che, ahIM gurulaghu dravyathI audArika vagere cAra zarIra levAmAM AvyAM che. te cAra zarIranI apekSAe puddagalAstikAya guru paNa nathI, laghu paNa nathI, agurulaghu paNa nathI, paraMtu gurusaghu35 4 che. ( aguruyalahuyadavvAI paDucca No gurue, No lahue, jo aguruyala hue) agurulaghu dravyanI apekSA puchgasAstiAya guru pazu nathI, laghu paNa nathI, gurula paNa nathI. paraMtu agurulaghu che, ahIM agurulaghu dravyathI kAma dravya levAmAM Avela che. kAraNa te kAma dravya agurulaghurUpa hoya che, e vAta hajI hamaNAM ja prakaTa karavAmAM AvI che. tethI kANu dravyanI apekssaame yuGgasAstiprAyane agurulaghu35 matAnyuM che. ( samayA kammANi ya cauttha paNa ) samaya-bhaNavibhAga bhane zazuvarga agurulaghu urbha che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u09 02 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 273 lekhyAH khalu bhadanta ! ' kiM guruyA' kiM gurukAH 'jAva aguruyalahuyA' yAvat aguhalaghukAH, yAvatpadena laghukAH gurulaghukA vetyasya bhaMgadvayasya grahaNaM kartavyam iti praznaH / usarayati bhgvaan-'goyme'-tyaadi| 'goyamA' he gautama ! *No guruyA' no gurukAH 'No lahuyA' no laghukAH kintu ' guruyalahuyA vi' gurukalaghukA api tathA ' agurulahuyA vi' agurulaghukA api / ' se keNaDeNaM' tatkenArthena evamucyate ? uttarayati bhagavAn-' goyame '-tyAdi / 'goyamA' he gautama ! 'davalessaM-paDucca' dravyalezyAM pratItya ' taiyapaeNaM' tRtIyapadena dravyalezyA-mAzritya kRSNalezyA tRtIyapadena gurulaghukarUpeNa vaacyaa| dravyalezyA pekSayA kRSNalezyA gurulaghukA bhavati / dravyataH kRSNalezyA audArikAdizarIralaghurUpa hai| (kaNhalessANaM bhaMte ! ki guruyA, jAva aguruyalahuyA ?) he bhadanta ! kRSNalezyA kyA guru hai, athavA laghu hai, yA gurulaghu hai ki agurulaghu hai ? ( goyamA ! No guruyA, No lahuyA, gurupalahuyA vi agusyalahuyA vi) he gautama ! kRSNalezyA na guru hai, na laghu hai, kintu gurulaghu bhI hai aura agurulaghu bhI hai / (se keNaTeNaM0) he bhadanta Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki kRSNalezyA na guru hai, na laghu hai kintu gurulaghu bhI hai aura agurulaghu bhI hai / ( goyamA ! davvalessaM paDucca tatiyapaeNaM, bhAvalessaM paDucca cautthapaeNaM ) he gautama ! dravyalezyA kI apekSA se kRSNalezyA gurulaghuka hai aura bhAvalezyA kI apekSA se vaha caturthapadarUpa jo agurulaghuka hai usa svarUpa hai / kRSNalezyAe~ dravya aura bhAva kI apekSA se do prakAra kI hotI haiN| inameM dravya kI apekSA kRSNalelyA audArika Adi zarIroM ke varNarUpa hotI hai / arthAt-audArika ( kaNhalessANaM bhaMte ! kiM guruyA, jAva aguruyalahuyA ? ) 3 lApan ! 443zyA zuru cha, sadhu cha, zurudhu cha, , magurutadhu cha ? (goyamA ! No guruyA, No lahuyA, guruyalahuyA vi bhaguruyalahuyA vi) : gautama ! vezyA guru nathI, sadhu nayI 52 sadhu cha bhane maguruvadhu cha. (se keNaNaM0) sAvan ? mA5 / 72 evuM kahe che ke kRNalezyA guru paNa nathI, laghu paNa nathI. paraMtu gurulaghu cha bhane bhazurumadhu cha ? (goyamA! davvalessaM paDucca tatiyapaeNaM, bhAvalessaM paDucca cautthapaeNaM) gItama ! dravyazyAnI apekSA goyazyA guravadhu che ane bhAvalezyAnI apekSAe te agurulaghu che ahIM trIjA padathI gurulaghu ane cothA padathI agurulaghu grahaNa karyuM che. kRSNa vagere lesthAo dravya ane bhAvanI apekSAe be prakAranI hoya che. dvavyanI apekSAe kRSNalezyA audArika vagere zarIrenAM vaNarUpa hoya che, eTale ke audArika vagere zarIrane je zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 bhagavatIsUtre varNA audArikaM ca gurulaghu iti kRtvA kRSNalezyA gurulaghukA vaacyaaH| 'bhAva. lessaM paDucca' bhAvalezyAM pratItya 'cautthapaeNaM' caturthapadena, kRSNalezyA jJAtavyA, bhAvalezyA jIvapariNatirUpA, jIvapariNatizcAmUrtA, ityato bhAvApekSayA kRSNalezyA agurulaghukaiva bhavatIti bhAvaH / ' evaM jAva sukkalessA' evaM yAvat zuklalezyA jJAtavyA, 'diTThI' dRSTiH 'daMsaNa' darzanam ' nANaM ' jJAnam 'annANaM' ajJAnam sannAo' saMjJAH 'cauttha paeNaM NeyavyAo' caturthapadena agurulaghupadena netavyAH =jJAtavyAH, 'heThillA cattAri sarIrA NeyavyA taIeNaM paeNa' adhastanAni catvAri zarIrANi jJAtavyAni nRtIyena padena, adhastAni audArika-vaikriyakAmaga-taijasa zarIrANi, tRtIyapadena gurulaghukena jJAtavyAni, audArikAdicatuHzarIrANAm gurulaghuvargaNAsvarUpatvAt , ' kammaNaM ya cauttheNaM paeNaM ' kArmaNaM ca caturthena padena Adi zarIroM kA jo kAlA raMga hai vaha dravyataH kRSNalezyA hai / audArika Adi zarIra gurulaghu hote haiM, ataH kRSNalezyA gurulaghu hotI hai / jIvoM kI pariNatirUpa bhAvalelyA hotI hai / ataH bhAvalezyA kI apekSA se vicAra karane para vaha kRSNalezyA agurulaghurUpa hotI hai| kyoM ki jIva kI pariNati amUrta hai / ( evaM jAva sukkalessA) isa taraha se yAvat zuklalezyA taka jAnanA caahiye| (dihAdasaNa-NANaNNANa sannAo cautthapaeNaM NeyavAo) tathA-dRSTi, darzana, jJAna, ajJAna aura saMjJA ye saba caturthapada se agurulaghurUpa jAnanA caahiye| (hehillA cattAri sarIrA NeyavvA taIeNaM paeNaM) nIce ke cAra zarIra audArika, vaikriya, kArmANa aura tejasa-tRtIyapada se gurulaghurUpa jAnanA cAhiye / kyoM ki ye cAra zarIra gurulaghu vargaNArUpa hote hai / ( kammaNaM Sa cauttheNaM paeNaM) kALo raMga hoya che te dravyathI kuSNalezyA che. audArika vagere zarIre gulag hoya che, tethI kRSNavezyA paNa gurulaghu hoya che. jIvanI pariNatirUpa bhAva lezyA hoya che tethI bhAvalezyAnI apekSAe vicAra karavAmAM Ave te te kuNalezyA agurulaghu rUpa hoya che. kAraNa ke jIvanI pariNati amUrta che. ( evaM jAva sukalessA ) pramANe zusavezyA sudhInI vezyAcyA viSa 565 sama.. (diTThI-dasaNa-NANa'NNANasannAo cautthapaeNaM NeyavAo) tyaadRSTi, darzana, jJAna, ajJAna, ane saMjJA, e badhAmAM cethA padane grahaNa 42 meTa bhane azurukhadhu Myai. (hedillA cattAri sarIrA NeyavvA taIeNaM paeNaM) nIyana yA zarIrAne mohA2i4 vaiThiya, mADA24 taisa shriirene trIjA padathI gurulaghurUpa jANavA kAraNa ke te cAre zarIra gurulaghugaNuM 35 saya che. (kammaNaM ca camattheNaM paeNaM) ma zarIrane mazurumadhu35 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ---- - prameyacadinka TIkA 20 1 109 sU0 2 gurutvAdisvarUpanirUpaNam 275 kArmaNazarIrasyAgurulaghudravyAtmakatvAt caturthapadenAgurulaghukenaiva saMgrahasaMbhavAt , 'maNajogo vayajogo cautthaeNaM paeNaM' manoyogo vacoyogazcaturtha kena padena, manoyogavacoyogau caturthapadena vaktavyau tadravyANAmagurulaghutvAditi, 'kAyajogo taieNaM paeNaM' kAyayogastRtIyena padena, kAyayogaH kArmaNavarjitastRtIyapadena gurulaghukena jJAtavyastadravyANAM gurulaghutvAditi 'sAgArova ogo aNAgArovogo cautthapaeNaM' sAkAropayogaH anAkAropayogazcaturthapadena imo dvAvapi upayogau caturthapadenAgurula. ghukena jJAtavyau, upayogA arUpitvena agurulaghavo bhavaMti iti bhaavH| 'sabadavyA savyapaesA satrapajjavA jahA poggalAtthikAo' sarvavyANi sarvapradezAH sarva. paryavAH yathA pudgalAstikAyaH, tatra sarvavyANi dharmAstikAyAdIni sarvapradezAstekArmaNazarIra caturthapada se agurulaghurUpa jAnanA cAhiye / kyoM ki vaha agurulaghudravyAtmaka hotA hai / ( maNajogoM vaijogo cautthaeNaM paeNaM) manayoga, vacanayoga ye donoM caturthapada jo agurulaghupada hai usase kahanA cAhiye / kyoM ki inake dravya agurulaghu hote hai| kAya jogo taieNaM paeNaM) kAyayoga tRtIyapada jo gurulaghu pada hai usase kahanA cAhiye / yahAM kArmaNa kAyayoga chor3a denA arthAt vaha gurulaghuka pada se nahIM kahanA caahiye| bAkI ke 6kAyayoga tRtIya pada se kahanA caahiye| kyoM ki inake dravya gurulaghu hote haiN| (sAgarovaogo aNAgArovaogo cautthapaeNaM ) sAkAropayoga-jJAna, anAkAropayoga-darzana ye donoM caturthapada se - agurulaghupada se kahanA cAhiye / kyoM ki upayoga amUrta hote haiM / isa kAraNa ve agurulaghu hote haiM / ( savvadavvA, savvapaesA, savvapajjavA, jahA poggalAtthikAyo) sarvadravya, sarvapradeza, sarvaparyAyeM, pudgalAstikAya kI taraha jAnanA caahiye| dharmAstikAyAdika samajavuM, ahIM cothA padathI "agurulaghu" grahaNa karAyuM che, kAraNa ke kAmaNa zaza2 magurusAdhu dravyAtma DAya che. (maNajogo vaijogo ca cauttheNaM paeNaM) bhanAyoga mane kyanayoga, ko annane magurutadhuya che. ( kAyajogo taieNaM paeNaM) yAne gurusadhu 43 me, DI e yayAgane 79] karavAno nathI eTale ke kAzmaNa kAyayogane gurulaghu kahevuM joIe nahIM. bAkInA cha kAyayegane gurulaghu kahevA joIe, kAraNa ke temanAM dravya gurulaghu DAya che. (sAgarovaogo agNAgArovaogo causthapaeNa) sApayoga-jJAna, anAkAre paga-darzana, e banene agurulaghu kahevA joIe, kAraNa ke upaga bhabhUta jAya che, tethI to zurusadhu DAya cha, ( savvadavbA, savvapaesA, savapajjavA, jahA pogalAsthikAyo ) saba dravya, saba pradeza, bhane sarva paryAyAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pAmeva nirvibhAgA aMzAH, sarvaparyavAH varNopayogAdayo dravyadharmAH ete sarve pudgalAlAstikAya vad vyapadezyAH gurutvalaghutvenAgurulaghutvena cetyarthaH yataH sUkSmANi amUrtAni ca dravyANi agurulaghUni, itarANi bAdarANi mUrtAni ca gurulaghUni pradezAH paryavAstu tattadravya saMbandhitvena tattatsvabhAvA iti / 'toyaddhA' atItAdA atItakAla ityarthaH, 'aNAgayaddhA' anAgatAddhA, anAgatakAla ityarthaH, 'savatA' sarvAddhA sarvakAla iti yAvat , cauttheNa paeNaM' caturthena padena agurulaghukena atItAnAgatasarvakAlAzcaturtha padena jJAtavyA agurulaghukAH jJAtavyAH svabhAvata eva kAlasya gurutvalaghutvagurulaghutvAnAmabhAvAdityarthaH // mU0 2 // atha nirgrantha prakaraNam / itaH pUrvaprakaraNe gurutvalaghutvayo vicAraH kRta iti gurutvalaghutvayoH prakrAntasvAttadviSaye eva idaM sUtramAha-' se NUNaM bhaMte' ityAdi / mUlam-se NUNaM bhaMte lAghaviyaM apicchA amucchA agehI apaDibaddhayA samaNANaM NiggaMthANaM pasatthaM / haMtA gAyamA ! dravya haiM / inake jo nirvibhAga aMza haiM ve pradeza hai, varNa upayoga Adi jo haiM ve dravya ke dharma haiM / jo sUkSma aura amUrtadravya haiM ve agurulaghu haiM aura jo bAdara evaM mUrtadravya haiM ve gurulaghu haiM / pradeza aura paryAya ye donoM bhinna 2 dravyoM ke sAtha rahane ke kAraNa-tattadravya saMbaMdhI hone se tattasvabhAvarUpa jAnanA cAhiye / (tIyaddhA aNAgayaddhA, sancaddhA cauttheNaM paeNaM ) atItakAla, anAgatakAla aura saddhiA ye saba-caturtha pada se kahanA cAhiye / kyo ki kAla meM svabhAvataH hI gurutva, laghutva aura gurulaghutva inakA abhAva rahatA hai / suu-2|| pulAstikAya jevAM ja samajavA. dravya zabdathI dhamastikAya vagerene grahaNa karyA che, temanA je avibhAjya aMza che. pradeza che, ane varNa upayoga vagere dravyanA dharmo che je sUkSama ane amUrta dravya che te agurulaghu hoya che, ane je bAdara (dhULa) ane mUrtadravya che te gurulaghu hoya che. pradeza ane paryAya e baMne judAM judAM dravyanI sAthe rahevAne kAraNe-te te dravya samAdhI DAvAna ||2||nne te te svamA135 jaNukA (tIyaddhA, aNAgayaddhA, savvaddhA cauttheNaM paeNaM) matItasam (bhUta) manAta (bhaviSya ) ane sarvoddhA (vartamAnakALa) e badhAne gurulaghu kahevA joIe, kAraNa ke kALamAM svabhAvathI ja gurutva, laghutra ane gurulaghutvane abhAva rahe che ke su-ra che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 sU0 3 nirgranthasvarUpanirUpaNam 277 lAghaviyaM jAva pasatthaM / sa guNaM bhaMte ! akohattaM amAyattaM alobhattaM samaNANaM NiggaMthANaM pasatthaM / hatA goyamA ! akohattaM amANattaM jAva pasatthaM / se NaNaM bhaMte! kaMkhapaoseNaM khINe samaNe NiggaMthe aMtakare bhavai, aMtimasarIrie vA bahumohe vi ya NaM puTiva vi harittA ahapacchA saMvuDe kAlaM karei, tao pacchA sijjhai bujjhai muccai sarva dukkhANaM aMtaMkarei, haMtA goyamA ! kaMkhapaose khINe jAva aMtaM karei // sU03 // chAyA-tad nUnaM bhadanta ! lApavikam alpecchA amUrchA agRddhirapatibaddhatA zramaNAnAM nirgranthAnAm prazastam? hanta gautama! lAghavikaM yAvat prshstm| tad nUnaM bhadanta ! akrodhasvamamAnatvamamAyatvamalomatvaM zramaNAnAM nigrenthAnAM prazastam ? hanta gautama ! akrodhatvamamAnatvaM yAvat prazastam / tad nUnaM bhadanta ! kA~kSApradoSe kSINe zramaNo nirgrantho'ntakAro bhavati, aMtimazarIrako vA bhavati, bahumohazcApi pUrva vihatya, atha pazcAt saMvRtaH kAlaM karoti tataH pazcAt siddhayati buddhayate mucyate parinirvAti sarvaduHkhAnAmantaM karoti?, inta gautama ! kAMkSApradoSe kSINe yAvadantaM karotIti // suu03|| TIkA-' se NUNaM bhaMte !' tad nUnaM bhadanta ! 'lAghaviyaM' lApavikam layo nirgranthaprakaraNaisase pUrvaprakaraNa meM gurutva aura laghutva inakA vicAra kiyA gayA hai / ataH unhIM kA prakaraNa calatA hai isa kAraNa usI viSaya meM sUtrakAra " se gUNaM bhaMte !" ityAdi sUtra kaha rahe haiMTIkArtha- (bhaMte) he bhadanta ! (se gRNaM lAghaviyaM apicchA, amucchA nigraMtha prakaraNa A pahelAMnA prakaraNamAM gurutva ane laghutvane vicAra karavAmAM AvyA cha samarnu pra4264 yAsatu pAthI se viSayamA sUtra42 " se pUrNa bhaMte ! " chatyAhi sUtra 4 cha " se pUrNa bhaMte ! lAghaSiyaM appicchA" tyAha. 11-(bhaMte ! ) 3 mamapan ! ( se gUNaM lApaviyaM apicchA, amucchA, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 278 bhagavatIsUtre A~vo lAghavaM lAghavameva lAghavikam alpopadhitvaM ' apicchA' alpecchA, alpA icchAabhilASA AhArAdiSu ityalpecchA, 'amucchA' amUrchA, upadhyAdirakSaNAdiviSayakamUrchArahitatvam , 'agehI' agRddhiH, AhArAdiSu paribhogakAle Asaktirahitasvam / 'apaDibaddhayA' apratibaddhatA-sAMsArika bandhubAndhavAdiSu snehAbhAvaH, etat lAghavikAlpecchA'mUrchA'gRddhayaprativaddhateti paJcakam ' samaNANaM' zramaNAnAm 'NiggaMthANaM' nirgranthAnAm 'pasatthaM' prazastam , sundaram kalyANakaraM bhavati kim ? iti prshnH| bhagavAnAha-hatA goyame ' tyAdi / ' iMtA goyamA' hanta he gautama ! ' lApaviyaM jAva pasatthaM ' lAghavikaM yAvat prazastam , yAvatpadena -'alpecchA'mUcho'gRddhiramatibaddhatA zramaNAnAM nirgranthAnAm' iti saMgrAhyam ! he gautama ! zramaNAnAM nirgranthAnAM lAghavikAdikaM sarva prazastameva, etadeva zramaNAnAM agiddhi apaDibaddhayA, samaNANaM niggaMthANaM pasatthaM ) lAghavika-alpa upadhi rakhane rUpa laghutA, tathA apicchA-AhAra AdikoM meM alpaicchA, amucchA-upadhi Adi ke rakSaNa karane rUpa mUrchAse rahitapanA, agehI AhAra Adike upabhoga kAlameM agRddhipana, aura apratibaddhatA-bAMdhava AdikoM ke Upara sneha kA abhAva honA so ye lAghavika, apecchA, amUcchI, agRddhi aura apratibaddhatA pAMca bAteM zramaNa nirgranthoM kA kalyANa karanevAlI hotI haiM kyA ? (haMtA goyamA lAghaviyaM jAva pasatthaM ) hAM gautama ! ye lAghava Adi pAMca bAteM zramaNa nirgranthoM kA kalyANa karanevAlI hotI haiN| yahAM yAvat zabda se "alpecchA, amUrchA, agRddhi aura apratibaddhatA" inakA grahaNa huA hai| he gautama ! zramaNa nirgranthoM kA kalyANa karanevAlI ye lAghavAdika pAMca bAteM haiN| yahI zramaNoM kI amohI apaDibaddhayA, samaNANaM niggaMthANaM pasatyaM ? ) ents 2271, abhU. ccha agRddhi ane apratibaddhatA, e pAMce bAbato zuM zramaNanignathane mATe prazasta (kaNANakArI) hoya che? e pAMce padanA artha nIce mujaba che. lAivika eTale alpa upAdhi rAkhavA rU5 laghutA. apicchA eTale AhAra vagerenI alpa IcchA. amUcchA eTale upadhi vagerenI rakSA karavAnI Asakti na hovI te. agRddhi eTale AhAra vageremAM lAlasAnA abhAva, apratibaddhatA seTaTI sabhA snehImA pratye sneha (bhADa) no mamA (haMtA goyamA ! lAghavIyaM jAva pasatthaM ) 3 gautama ! 81 pore pAM5 paate| zramaniya the| mATe prazasta-pyArI mAya che. " yAvat " 54thI . 2582chA, mI , amRddhi ane apratibaddhatA grahaNa karAyAM che. he gautama! zramaNa nirca thenuM kalyANa karanArI te lAghavAdika pAMca vAte che. emAM ja zramaNanI zramaNatA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 9 sU0 3 nirgranthasvarUpanirUpaNam 270 zramaNatvam , tacca krodhAdyabhAvamantareNa na saMbhavati ataH krodhAmabhAvasya prAzastya sUcanArthamAha- se bhaMte ' ityAdi / ' se NUNaM bhaMte ' tad nUnaM bhadanta ! ' akohattaM' akrodhatvam krodharAhityam 'amANataM' amAnatvaM mAnarahitatvaM, 'amAyattaM' amAyatvaM, mAyAvivarjitattvam , 'alobhattaM ' alobhatvam , lobhrhittvm| etatsarva ' samaNANaM' zramaNAnAm 'NiggathANaM ' nirgranthAnAm ' pasatthaM ' prazastaM kim ! bhagavAnAha- haMtA goyame' tyAdi / 'haMtA goyamA ' hanta he gautama ! 'akohattaM-amANattaM jAva pasatthaM ' akrodhatvamamAnatvaM yAvat zramaNatA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki nirgranthazramaNajanoM meM hI ye pUrvokta bAteM dekhane meM AtI haiM anyatra nahIM / unameM ye saba bAte isa liye kahane meM AtI hai ki ve inakA mana, vacana, kAyA se pAlana karate haiM , inake pAlana karane kA unakA uddezya yahI hai ki ye saba bAteM unake liye hitakara haiM / ataH prabhu gautama ko samajhAte hai ki he gautama! zramaNa nirgranthoM kI ye lAghavAdika saba hI pravRttiyAM prazasta hI hotI hai / zramaNoM kI zramaNatA isI meM samAI huI hai / sAtha 2 meM yaha zramaNatA aura kina 2 bAtoM se sambandha rakhatI hai-so bhI prabhu gautama ko samajhAne ke liye unake prazna karane para prakaTa karate haiM-(se guNaM bhaMte! akohattaM, amANattaM amAyattaM alobhattaM samaNANaM NiggaMthANaM pasatthaM ) he bhadanta ! krodha karane le rahita honA, mAna karane se rahita honA mAyA karane se rahita honA, lobha karane se rahita honA so ye saba pravRttiyAM nindha zramaNa janoM ke liye hitakara hotI haiN| tAtparya che. phalitArtha e che ke nigraMtha zramaNamAM ja e pUrvokta pAMca bAbate jovAmAM Ave che. bIje jovAmAM AvatI nathI. zramaNa nirca mAM ja e pAMce vAtonAM darzana thAya che kAraNa ke teo mana, vacana, ane kAyAthI temanuM pAlana kare che. teone temanuM pAlana karavA pAchaLano uddeza e che ke e pace vAta temane mATe hitakArI che. tethI ja mahAvIra prabhu gautama svAmIne kahe che ke temanI lAghavAdika saghaLI pravRtti prazasta ja hoya che. zramaNanI zramaNatA emAM ja rahelI che. e zramaNapaNuM bIjI kaI kaI vAta sAthe saMbaMdha rAkhe che, te vAta gautamane samajAvavA mATe, temanA praznanA uttara rUpe samajAve che( se gUNaM bhaMte ! akohattaM, amANattaM, amAyattaM, alobhattaM, samaNANaM NiggathANaM pasatthaM ?) sagavan ! mI (dhanA manAta) samAna (bhaanne| malAva) amAyA (mAyAthI rahita hovuM) ane alabha (lebhane abhAva) e badhA guNa zuM zramaNa nirmane mATe hitakara hoya che ? tAtparya e che ke zrama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare prazastam , sAdhUnAmetatsarvamakrodhavAdikaM prazastaM taccopAdeyameva / 'se zRNaM bhaMte' tad nUnaM bhadanta ! ' kaMkhapaose gaM' kAMkSApradoSe khalu 'khINe' kSINe, vinaSTe sati, 'samaNe niggathe' zramaNo nirgranthaH, 'aMtakare bhavai ' antakaro bhavatikim ? kAMkSApradoSaH kAMkSA = paradarzanavAJchA, paradarzanaviSayAgRddhi, seva prakRSTo doSa iti kaaNkssaaprdossH| ' aMtimasarIrie vA' aMtimazarIrako vA mavati kim ? athavA 'bahumohe vi ya NaM ' bahumohopi ca khalu bhUtvA 'pundhi vi harittA' pUrva vihatya ' ahapacchA' atha pazcAt 'saMbuDekAlaM karei ' saMvRtaH kAlaM kahane kA yaha hai ki zramaNoM meM zramaNatA taba hI AtI hai ki jaba unameM krodhAdikaSAyoM kA abhAva ho / ataH jisa prakAra se lAghavAdikarUpa pravRttiyAM zramaNajanoM ke liye hitAvaha haiM usI prakAra se ina lAghavAdikoM kI zobhA nimitta krodhAdikoM kI abhAvarUpa pravRttiyAM bhI unake liye hitakAraka hai / ataH ye saba upAdeya haiN| (se guNaM bhaMte ! ) he bhadanta ! ( kaMkhapaose ) kAMkSApradoSa (khINe) naSTa ho jAne para (samaNe niggaMthe ) zramaNa nirgrantha (aMtakare bhavai) kyA aMtakara hotA hai ? para darzana viSayaka AgraharUpa vAJchA kA nAma kAMkSA hai| athavA-paradarzana viSayaka AsaktirUpa-gRddhi kA nAma kAMkSA hai| yaha eka bar3A bhArI doSa hai / ataH isa vAJchA ko prakRSTa doSarUpa mAna kara use " kAMkSApradoSa" isa samAsAnta pada dvArA prakaTa kiyA gayA hai| aMtimasarIrie vA ) tathA kyA vaha antimazarIra vAlA hotA hai ? (bahumohe vi ya NaM puci viharittA, ahapacchA saMkhuDe kAlaM karei, tao pacchA sijjhai, ghujjhai, muccA, jAva savvadukkhANaM aMtaM karei ?) mAM sAcI zramaNatA tyAre ja Ave che ke jyAre temanAmAM krodhAdi kaSA ene abhAva hoya che. tethI lAghavAdi rU5 pravRtti jevI rIte amane mATe hitakara che, e ja pramANe krodhAdikenA abhAvarUpa pravRtti paNa temane mATe hitakAraka che. ane tethI te badhI pravRtti upAdeya che. (se NUNaM bhaMte !) he mAvan ! (kaMkhapaose khINe samaNe niggaMthe aMtakare bhavai? sikSAhoza na pAme tyAre zu zrama ni / saMsA2no mata42 nAra bane che? bIjA pradarzana viSayaka Agraha rUpa vAMchA (abhilASA) nuM nAma kAMkSA che. athavA bIjA darzana viSayaka Asakti nuM nAma kAMkSA che. te ghaNe mATe doSa gaNuAya che. te kAMkSAne prakRSTa deSarUpa mAnIne tene mATe "ianoSa" zahane prayAsa - cha. (aMtima sarIrae vA) zute zrama matima zazaza ? (bahumore vi ya gaM pudiva viharittA, aha pacchA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TokA za01 u. 9 sU0 3 nirgranthasvarUpanirUpaNam 281 karoti, saMvRtaH saMvaraM prAptaH san kAlaM karoti mriyate, 'tao pacchA' tataH pazcAt 'sijjhai ' siddhayati, siddhipada prApnoti ? 'bujjhai' buddhayate, bodha kevalajJAnamApnoti, 'muccaI' mucyate, jJAnAvaraNIyAdi karmakAt nivRtto bhavati, 'jAva aMtaMkarei ' yAvadantaM karoti yAvatpadena parinivvAi sambadukkhANa' iti saMgrahaH / parinirvAti-karma saMtAparAhityena zItalI bhavati, sarvaduHkhAnAM zArIramAnasikaduHkhAnAm antaM karoti kim ? bhagavAnAha- hate ' tyAdi / 'haMtA goyamA' hanta he gautama ! ' kaMkhapaose khINe ' kAMkSApradoSe kSINe sati 'jAva aMtaM karei ' yAvadantaM karoti, yasya kAMkSA pradoSo vinaSTo jAtaH sa sido buddhaH muktaH parinirvAntaH sarvaduHkhAntakarazca bhavatIti bhAvaH // sU0 3 // // iti nirgranthaprakaraNam // athavA-pahile vaha bahuta mohavAlA hokara vihAra kare aura bAda meM saMvara se yukta hokara mara jAve, to kyA vaha siddha hotA hai, buddha hotA hai ? mukta hotA hai ? yAvat samasta duHkhoM kA aMta karatA hai ? siddhipada ko prApta honA isakA nAma siddha honA hai| kevala jJAna ko prApta karanA isakA nAma buddha honA hai| saMsAra sAgara se nivRtta honA isakA nAma mukta honA hai| zArIrika, mAnasika duHkhoM kA anta karanA isakA nAma sarva duHkhAntakara hai / yahAM yAvat padase "parinivvAi" isa pada kA saMgraha huA hai / karma saMtApa se rahita hokara zItalI bhUta honA isakA artha hai / ( haMtA goyamA ! kaMkhapaose khINe jAva aMtaM karei) hAM gautama ! kAMkSA pradoSa naSTa hone para zramaNa nirgrantha siddha hotA hai, buddha hotA hai mukta hotA hai, parinirvAta hotA hai aura sarva duHkhoM kA anta karanevAlA hotA hai / suu-3|| saMvuDe kAlaM karei. tao pacchA sijjhai, bujjai, muccai, jAva savvadukkhANaM ataM karei?) athavA-5 te abhaya gha 8 mohayuta ne viyarata DAya, paNa tyAra bAda saMvRta thaIne (saMvara yukta thaIne) maraNa pAme te zuM te siddha thAya che, buddha thAya che, mukta thAya che? parinivRta thAya che? ane tamAma khene aMta kare che? sidvipada (mekSa) prAma karavuM eTale siddha thavuM. kevaLajJAna prApta karavuM eTale buddha thavuM. saMsAra sAgarane tarI che eTale mukta thavuM. karmasaMtApathI rahita thaIne zItalIbhUta thavuM eTale parinirvata thavuM, ane zArIrika tathA mAnasika duHkhane nAza kare eTale sarva duHkhAnakara thavuM. (haMtA goyamA! kaMkhapaose khINe jAva aMtaM karei) & gautama! sinalbane nAza thavAthI zramaNa nigraMtha siddhapada pAme che, buddha bane che, mukta thAya che, parinirvata thAya che ane tamAma duHkhene aMta karanAra bane che. sU0 3 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 - - 3 bhagavatI athAnyamataviSaye praznottaramitaH pUrva kAMkSApradoSaH kathitaH, sa ca kAMkSApradoSo mahAn doSaH / tasya kAMkSApradoSasya doSatvaM darzanAntarasya viparItatayA saMbhAtIti darzanAntarasya viparItarUpatAM darzayannAha- aNNa utthiyA' ityaadi| mUlam---aNNautthiyA NaM bhaMte ! evaM AikkhaMti evaM bhAsaMti evaM paNNaveMti evaM paruti, evaM khalu ege jIve egeNaM samayaNaM do AuyAiM pakarei, taM jahA-ihabhaviyA uyaM ca parabhaviyAuyaM ca / jaM samayaM ihabhaviyAuyaM pagarei, taM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei, jaM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei, taM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei, ihabhaviyAuyassa pakaraNayAe parabhaviyAuyaM pakarei,parabhaviyAuyassa pakaraNayAe ihabhaviyAuyaM pakarei, evaM khala ege jIve egeNaM samaeNaM do AuyAI pakarei, taM jahA-ihabhaviyAuyaM ca parabhavi. yAuyaM ca se kahameyaM bhaMte! evaM ? goyamA ! jaMNaM taM annautthiyA evaM AikkhaMti jAva parabhaviyAuyaM ca, je te evaM AhaMsu micchA te evaM Asu ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmijAva paravebhi, evaM khalu egejIve egeNaM samaeNaM ega AuyaM pakarei, taM jahA ihabhaviyAuyaM vAparabhaviyAuyaM vAjaM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei, gotaMsamayaM parabhaviyAuyaM pakarei,jaM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei jo taM samayaM ihabhaviyA uyaMpakarei iha bhaviyAuyassa pakaraNayAe No parabhaviyAuyaM pakarei, parabhaviyAuyassa pakaraNayAe No ihabhaviyAuyaM pakarei evaM khalu ege jIve egeNaM samayaNaM egaM AuyaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za0 1 u09 sU0 4 anyamatasvarUpanirUpaNam 283 pakarei, taM jahA-ihabhaviyAuyaM vA parabhaviyAuyaM vA, sevaM bhaMte ti bhagavaM goyame jAva viharai // suu04|| chAyA-anyayUthikAH khalu bhadanta ! evamAkhyAnti, evaM bhASate, evaM prajJApayanti, evaM prarUpayaMti, evaM khalu eko jIva ekena samayena dve AyuSI prakaroti, tadhayA -- ihabhavikAyuSkaM ca parabhavikAyukaM ca ya samayaM ihamavikAyuSkaM prakaroti, taM samayaM paramavikAyuSkaM prakaroti, yaM samayaM parabhavikAyuSkaM prakaroti taM samayam ihabhavikAyukaM prakaroti, ihabhavikAyuSkasya makaraNatayA paramavikAyuSkaM prakaroti parabhavikAyuSkasya prakaraNatayehabhavikAyuSkaM prakaroti, evaM khalu eko jIvaH ekena samayena dve AyuSI prakaroti tadyathA-iha bhavikAyuSkaM ca paramavikAyuSkaM ca, tat kathametad bhadanta ! evam ? / gautama ! yat te anyathikA evamAkhyAti yAvat parabhavikAyuSkaM ca, ye te evamAhuH, mithyA te evamAhuH, ahaM puna gautama ! evamAkhyAmi yAvat prarUpayAmi evaM khalu eko jIva ekena samayena ekamAyuSkaM karoti tadyathA-ihabhavikAyuSkaM vA paramavikAyukaM vA / ye samayamihabhavikAyuSkaM prakaroti no taM samaya parabhavikAyuSkaM prakaroti, yaM samayaM parabhavikAyuSkaM prakaroti, no taM samayamihabhavikAyuSkaM prakaroti, ihabhavikAyuSkasya prakaraNatayA no paramavikAyuSkaM prakaroti, parabhavikAyuSkasya prakaraNatayA no iha bhavikAyuSkaM prakaroti, evaM khalu eko jIva ekena samayenaikamAyuSkaM prakaroti, tadyathA-ihabhavikAyuSkaM vA parabhavikAyuSkaM vA, tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti bhagavAn gautamo yAvadviharati // sU04 // TIkA-' aNNautthiyA NaM bhaMte ! ' anya yUthikAH khalu bhadanta ! ' evaM Aikkhati / evaM-vakSyamANaprakAreNa AkhyAnti sAmAnyarUpeNa kathayanti, 'evaM bhAsaMti' evaM bhASante vizeSarUpeNa kathayanti, 'evaM paNNaveM ti ' evaM prajJA anyamataviSaya meM praznottaraisase pahile kAMkSApradoSa kahA jA cukA hai aura yaha kahA gayA hai ki yaha eka mahAn doSa hai / isa kAMkSA pradoSa ( para darzana kI vAMchA ) meM doSarUpatA darzanAntara kI viparItatA se hI saMbhavatI hai-ataH darza anyamata viSayamAM praznottara A pahelAM kAMkSApradeSanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. ane tene mahAna deSarUpa batAvavAmAM AvyuM. A kAMkSApradeSa (paradarzananI vAMchA) mAM bIjA darzananI viparItatAne lIdhe ja doSapaNuM saMbhave che. tethI bIjA darzanemAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhagavatI sUtre , payanti, upapattidvAreNa ' evaM parUveti ' evaM prarUpayanti, prarUpaNAM kurvanti bhedakathanataH kimityAha - evaM khalu ege jIve ' evaM khalu eko jIba: ' egeNaM samaeNaM' ekena samayena 'do AuyAI' dve AyuSI, AyurdvayaM 'pakareha' prakaroti = badhnAti, jIvo nAma svaparyAMya samUharUpaH sa ca paryAyasamudAyAtmako jIvo yadA ekamAyuHparyAyaM karoti tadA'nyamapi paryAyaM karotyeva svaparyAyatvAvizeSAt jJAnasamyaktvAdiparyAyavat svaparyAMyasya kartA jIva eveti svIkartavyameva anyathA nAntara meM viparItarUpatA dikhAne ke nimitta sUtrakAra kahate haiMaNNa usthiyA NaM bhaMte ! ' ityAdi / ( TIkArtha - (aNNausthiyANaM bhaMte!) he bhadanta ! anyayUthikajana - dUsare tIrthakajana ( evaM Aikkhati ) isa prakAra se sAmAnyarUpa se kahate haiM ( evaM bhAsaMti ) isa prakAra se vizeSarUpa se kahate haiM / ( evaM paNNaveMti) ( yuktiyoM dvArA isa prakAra se samajhAte haiM (bhedoM ke kathanapUrvaka ve isa prakAra se prarUpaNA karate haiM - ( evaM khalu ki- ( ege jIve egeNaM samaraNaM) eka jIva eka samaya meM ( do AuyAI ) do AyuoM kA ( pakarei ) baMdha karatA hai / isa viSaya meM unakA aisA kahanA hai ki jIva jo hai vaha apanI paryAyoM kA eka samUharUpa hai| ataH vaha paryAya samUharUpa jIva jisa samaya eka AyurUpa paryAya ko karatA hai, usI samaya vaha dUsarI bhI AyurUpa paryAya ko karatA hI hai / kyoM ki svaparyayatva kI usameM avizeSatA hai| jJAna samyaktva Adi svaparyAya kI taraha / tAtparya kahane viparItatA batAvavAne mATe sUtrakAra sUtra kahe che. TIDArtha - " aNNa utthiyA NaM bhaMte ! " ItyAdi (aNNa utthiyA NaM bhaMte!) De lagavan ! anya yUthinnana-anya tiirthi| anya bhatane bhAnanArA do| ( evaM AikkhaMti ) yA pramANe sAmAnya rIte he che, ( evaM bhAsaMti ) yA pramANe vizeSajJaye uDe che, ( evaM paNNaveti ) yuktiyo vaDe yA pramANe sabhalave che, ( evaM parUveti ) lehonA uthana pUrva yA pramANe pra3yA ure che - ( evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do Au. yAI pakarei ) va 4 samaye me AyuSyanI gaMdha madhe che. yA viSayamAM paradharmIonI mAnyatA evI che ke-jIva peAtAnI paryAyeAnA eka samUharUpa che tethI paryAyasamUharUpa jIva je samaye eka AyuSyarUpa paryAya kare che, e ja samaye te khIjI AyuSyarUpa paryAya paNa kare che. kAraNa ke jJAna samyakatva vagere sa.paryAyanI jema tenAmAM svaparyAyapaNAnI avizeSatA che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 sa.4 anyamatasvarUpanirUpaNam 285 siddhatvAdiparyAyANAmutpAdAbhAva eva syAditi bhAvaH / 'taM jahA ' tadyathA-' iha bhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca ' ihabhavikAyuSkaM ca paramavikAyuSkaM ca, tadeva spaSTayati-'jaM samaya ' ityAdi / 'jaM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei' yaM samayamA. kA yaha hai ki jisa taraha jIva AyurUpa paryAya ko karate samaya jJAna samyaktva Adi apanI paryAyoM karatA hai usa eka hI samaya meM unake karane meM koI bAdhA nahIM AtI hai kyoM ki ve usakI paryAyeM haiM isI prakAra se eka hI jIva eka hI samaya meM do AyukarmoM kA baMdha karatA hai| isameM bhI koI bAdhA nahIM AtI hai / kAraNa-jaise eka AyukarmakA karanA usakI paryAya hai usI prakArase usI samayameM dUsarI AyukarmakA karanA usakI paryAya hai / isa kathanase yaha bAta samajhameM A jAtI hai ki jIva hI apanI paryAyoM kA kartA hai| yadi jIva apanI paryAyoM kA kartA na mAnA jAve to phira siddhatva Adi paryAyoM kA kabhI utpAda hI nahIM ho sakane ke kAraNa unakA abhAva hI ho jaavegaa| isa do AyuoM ko eka samaya meM karane kI bAta ko aba aura vizeSarUpa se sphuTa karane ke liye unhIM kI tarapha se sUtrakAra kahate hai ki-(taM jahA) unake mantavyAnusAra eka hI samayameM eka hI jIva ina do AyuoMko isa prakAra se karatA hai (iha bhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca) eka isabhava sambandhI Ayuko aura dUsarI parabhava sambandhI Ayuko / (jaM samayaM ihabhaviyAuyaM tAtparya e che ke jevI rIte je samaye jIva AyuSyarUpa paryAyane karatI vakhate jJAna samyakatva vagere pitAnI paryAne paNa kare che-to e eka ja samaye te badhI paryAye karavAmAM jema vadhe naDatuM nathI, kAraNa ke te tenI paryAya che, eja pramANe eka ja jIva eka ja samaye be AyuSyane paNa baMdha kare che ema karavAmAM koI muzkelI naDatI nathI. kAraNa ke eka AyuSya karma karavuM e jema tenI paryAya che, e ja pramANe eja samaye bIjuM AyuSyakarma karavuM e paNa tenI paryAya ja che. A kathanathI e vAta spaSTa samajAya che ke jIva pite ja potAnI paryAne kartA che. je jIvane pitAnI paryAno kartA mAnavAmAM na Ave te siddhatva vagere paryAnI kyAreya paNa utpatti na thaI zakavAne kAraNe tene abhAva ja mAna paDe. have be AyuSya eka ja samaye 42vAna viSayatuM vizeSa 25STI4261 421 // mATe sUtrA2 4 cha OM (taM jahA ) anya dharmIonAM kathanAnusAra eka ja samaye eka ja jIva be AyuSyane madha 20 zate 42 che-(ihabhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca) me 20 ma sadhA maayudhyne| mane bhIne 5241 sadhI sAyujyanA madha (ja samayaM ihabhaviyA yaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre zritya yasmin samaye ityarthaH ihabhavikAyuSkaM prakaroti-badhnAti, ' taM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei' taM samayamAzritya tasmin samaye ityarthaH parabhavikAyukaM prakaroti, tathA 'jaM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei ' yaM samayamAzritya parabhavikAyuSkaM prakaroti 'taM samayaM iha bhaviyAuyaM pakarei ' taM samayam ihabhavikAyuSkaM prakaroti, iha bhavo vartamAnabhavo yasmin AyuSi vartate phalarUpeNa tad ihabhavikAyuSkaM, evaM parabhavaH AgAmibhavo yasmin AyuSi phalatayA vartate tat parabhavAyuSkam / AbhyAM sUtrAbhyAm ihabhavAyuSkaraNasamaye parabhavAyuHkaraNaM niyamitam , evaM para bhavAyuHkaraNasamaye ihabhavAyuHkaraNaM ca niyamitam evaM sUtradvayena ekasamayakA. pagarei, taM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei jaM samayaM parabhaviyAjyaM pakarei, taM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei ) jisa samaya jIva isa bhava sambandhI Ayu kA baMdha karatA hai usI samaya meM vaha parabhava sambandhI Ayu kA baMdha karatA hai / aura jisa samaya meM vaha isa bhava sambandhI Ayu kA baMdha karatA hai / usI samaya meM vaha parabhava sambandhI AyukA baMdha karatA hai| jisa Ayu ke phala svarUpa yaha cAla bhava hai vaha Ayu ihabhavika Ayu hai aura AgAmI bhava jisa Ayu ke hone para phalarUpa se vartatA hai vaha parabhavAyu hai / ina do sUtroM dvArA yaha niyamita kiyA gayA ki iha bhava Ayu ke karane ke samaya meM parabhava kI Ayu kA karanA niyamita hai aura parabhavIya Ayu ke karane ke samaya ihabhavIya Ayu kA karanA niyamita hai / isa taraha ina do sUtroMchArA do Ayu eka hI samaya meM kiyA jAtA haiM isa prakAra se kahakara aba yaha prakaTa kiyA jAtA haiM pagarei, taM samayaM parabhAviyAuyaM pagarei. jaM samayaM parabhaviyAuyaM pagarei, taM samayaM ihabhaviyAkhyaM pagarei) ne samaye 71 mA ma sadhI mAyuSyanI mAMdhe che te ja samaye parabhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha paNa bAMdhe che. je samaye te parabhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha bAMdhe che. eja samaye A bhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha paNa bAMdhe che je AyuSyanA phaLasvarUpa A cAlU bhava che, te IhaNavika AyuSya kahevAya che ane AgAmI (have pachIne) bhava; je AyuSyanA phaLasvarUpe udbhave che te parabhavAyuM che. A bane sUtro vaDe e niyama batAvavAmAM AvyuM che ke A bhavanA AyuSyane karavAnA samayamAM parabhavAyuSya karavAnuM niyamita che, ane parabhavanA AyuSya ne karavAne samayamAM IhabhavIya AyuSya karavAnuM niyamita che A rIte A bane sUtre vaDe be AyuSya eka ja samaye karavAmAM Ave che evuM kathana karIne have e vAta prakaTa karavAmAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 khU0 4 anyamatasvarUpanirUpaNam 287 yatAM dvayorAyuSoH kathayibA dvayorAyuSorekakriyAkAryatAmAha-' ihabhaviyAuyasse ' tyAdi, ' iha bhaviyAuyassa pakaraNayAe ' ihabhavAyuSaH prakaraNatayA karaNena 'parabhaviyAuyaM pakarei' parabhavAyuSkaM prakaroti, 'parabhaviyAuyassa pakaraNayAe' parabhavAyuSkasya prakaraNatayA karaNena ' ihabhaviyAuyaM pakarei' ihabhavikAyuSkaM prakaroti, parabhavasaMbandhyAyuSaH karaNasamaye eva etadbhavasaMbandhyAyuSo bandhanaM karoti / prakaraNAthai nigamayannAha- 'evaM khalu ege jIve' evaM khalu eko jIvaH 'egeNaM samaeNaM' ekena samayena ' do AuyAiM pakarei' dve AyuSI prakaroti, 'taM jahA ' tadyathA-' ihabhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca ' ihabhavikAyuSkaM ca parabhavikAyuSkaM ca, 'se kahameyaM bhaMte evaM ' tatkathametat kimetat bhadanta ! evam evaM rUpeNAsti tatkathanaM kiM satyamiti praznaH / he bhadanta ! ekasamaye AyuSodvayasya karaNaM kiM saMbhavatIti gautamasya prshnH| bhagavAnAha- goyame' tyaadi| ki ye donoM Ayu eka hI kriyA se kI jAtI haiM-(ihabhaviyAuyassa pakaraNayAe parabhaviyouyaMpakarei, parabhaSiyAussa pakaraNayAe ihabhaviyAuyaM pakarei ) jIva iha sambandhI Ayu ko kara ke parabhava sambandhI Ayu ko karatA hai / aura parabhava saMbaMdhI Ayu ke karane se ihalava saMbaMdhI Ayu ko karatA hai / (ivaM vastu ege jIve egeNaM samaeNaM do AuyAI pakarei ) isa taraha se eka jIva eka hI samaya meM do AyuoM kA baMdha karatA hai| (taM jahA-iha bhaviyA'yaM ca parabhaviyAuyaM ca) eka isa bhava sambandhI Ayu kA dUsarI parabhava sambandhI Ayu kA / (se kahameyaM bhaMte ! evaM) so he bhadanta ! aisA yaha kathana kyA una logoM kA satya hai ? arthAt-eka samaya meM do Ayu kA baMdha karanA kyA saMbhavatA hai ? aisA che hai ye panne bhAyu meM liyAthI 42||y hai-(ihabhaSiyAuyassa pakaraNayAe parabhaviyAuyapakarei, paramaviyAussa pakaraNayAe ihabhaviyAuyaM pakarei) 04 A bhava saMbaMdhI AyuSya karavAthI parabhava saMbaMdhI AyuSya kare che. ane parabhava saMbaMdhI AyuSya karavAthI A bhava saMbaMdhI AyuSya kare che. ( evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do AuiyAI pakareI) mArIta 41 1 4 samaye ye mAyuSyane 55 42 cha. (taM jahA---ihabhaviyAuya ca parabhaviyAuya' ca) me AyuSya mA pramANe -(1) mA bhasadhI mAyu. Sya mana (2) 52sava samadhI mAyuSya, (se kahameyaM bhaMte ! evaM) ta svana! zuM e lekanI uparanI mAnyatA sAcI che? eTale ke eka samaye be AyuSyane baMdha bAMdhavAnuM saMbhavI zake? e prazna gautama svAmI pUche che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 magadhasIsUtre ' goyamA ' he gautama ! 'ja NaM te annautthiyA' yat khalu anyayUthikAH 'evaM AikkhaMti jAva parabhaviyAuyaM ca ' evamAkhyAnti yAvat parabhavikAyuSkaM ca, iha yAvatpadena bhASante prajJApayaMti prarUpayaMti, eko jIva ekasamaye dve AyuSI prakaroti ihabhavikAyuSkaM cetyAdInAM saMgrahaH / 'je te evaM Ahesu micchA te evaM AiMsu ' ye te evamuktavanto mithyA te evamuktavantaH, paramatasya mithyAtvaM caivamekenAdhyavasAyena parasparaviruddhayorAyuSorbandhAsaMbhavAt , yadapyuktaM paratIthikaiH paryAyAntarakaraNe paryAyAntaraM karoti svaparyAyatvAt , tanna samyak, siddhatvaparyAya yaha gautama kA prazna hai-(goyamA ! jaMNaM te annautthiyA evaM AIkkhaMti. jAva parabhaviyAuyaM ca ) he gautama ! jo ve anyayUthika jana aisA kahate haiM ki eka jIva eka hI samaya meM do Ayu kA baMdha karatA hai-eka isa bhava sambandhI Ayu kA aura dUsarI parabhavasambandhI Ayu kA, so (je te evaM AhaMsu micchA te evaM AhaMsu) jo unhoM ne aisA kahA hai vaha unhoM ne mithyA kahA hai / " AikkhaMti jAva parabhaviyAuyaM ca" yahAM jo " yAvat " pada AyA hai vaha pUrva meM kathita " bhASante, prajJApayanti, prarUpayanti, eko jIvaH eka samaye dve AyuSI prakaroti, iha bhavikAyukaM ca" ityAdi pATha kA saMgrAhaka hai / "unhoM ne jo aisA kahA hai so mithyA kahA hai " aba yahI bAta spaSTa kI jAtI hai-eka hI adhyavasAya se paraspara viruddha do Ayu kA honA asaMbhava hai| tathA aisA jo abhI 2 inhoM ne kahA hai ki apanI paryAya hone ke kAraNa jIva samyaktva aura jJAna kI taraha eka paryAya ke karane meM dUsarI paryAya ko karatA hai so aisA kahanA bhI unakA ThIka (goyamA! ja NaM te annautthiyA evaM AikkhaMti, jAva parabhaviyAuya ca) gautama! anya tIrthike evuM je kahe che ke eka ja samaye (1) A bhava saMbaMdhI AyuSyane ane(2) parabhava saMbaMdhI AyuSyane-ema be AyuSyane madha mAMdhe che. (je te eva AhaMsu micchA te eva Ahesu) tamo mere usa cha ta mithyA cha, satya nathI. "AikkhaMti jAva parabhaviyAuyaca" mI re "yAvata" 54 chatanAthI pUvAta "bhASante, prajJApayanti, parUpayanti, eko jIvaH eka samaye dve AyuSI prakaroti, iha bhavikAyuSkaM ca" tyAdi ne sara 21 // . anya tIthikee je kahyuM che te mithyA che" eja vAtanuM pratipAdana have karavAmAM Ave che-eka ja adhyavasAyathI paraspara virUddha evAM be Ayu ne baMdha thave asaMbhavita che. vaLI potAnI paryAya hovAne kAraNe jIva; samyakatva ane jJAnanI mAphaka eka paryAya karavAmAM bIjA paryAya kare che evuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 9 sU0 4 anyamatasvarUpanirUpaNam 289 karaNe saMsAritvaparyAyasya tatrAkaraNAt iti, anye tu evaM kathayanti-" ihabhavAyuyaMdA prakaroti vedayate tadA parabhavAyuH prakaroti badhnAti, ihabhavAyuSa upabhogena parabhavasaMbandhi AyurvadhanAtItyarthaH, tanmataM mithyA, yato jAtamAtro jIva iha bhavAyurvedayate tasminneva samaye yadi parabharasaMvandhyAyupo bandhanaM kRtaM tadA dAnazIlatapobhAvAnAmAcaraNaM saMyamAdyAcaraNaM ca nirarthakaM prasajyeta " etat AyurvandhakAlAdanyatra jJAtavyamanyathA -- AyuSobandhakAle ihabhavAyurvedayate parabhavAyustu nahIM hai-koraNa ki AtmA jaba siddhatva paryAya ko karatA hai taba vaha usa samaya saMsAritva paryAya ko nahIM karatA hai| dUsare to aisA kahate haiM" isa bhava sambandhI Ayu ko jaba jIva " prakaroti " vedatA hai / taba vaha parabhava sambandhI Ayu kA baMdha karatA hai-isakA tAtparya yaha hai ki isa bhava sambandhI Ayu ke upabhoga se jIva parabhava sambandhI ko bAMdhatA hai-so aisA bhI anyatIthikoM kA kathana ThIka nahIM hai / kyoM ki jAtamotra (janmate hI) jIva isa bhava sambandhI Ayu kA vedana karane lagatA hai so yadi vaha usI samaya meM parabhava sambandhI Ayu kA usane baMdha kara liyA hai aisA mAna liyA jAve to dAna, zIla, tapa aura bhAva inakA AcaraNa karanA tathA saMyama Adi anuSThAnoM kA AcaraNa karanA ye saba nirarthaka ho jAyeMge / tAtparya kahane kA yaha hai ki jo jIva utpanna hone ke bAda samartha hone para dAnAdika satkRtyoM kA aura saMyamAdika anuSThAnoM kA AcaraNa isaliye to karatA ki use Age calakara usI bhava meM parabhava sambandhI zubhAyu kA baMdha ho jAve / parantu yadi utpanna hote temanuM je kathana che te paNa gya nathI kAraNa ke AtmA jyAre siddhatva paryAya prApta kare che tyAre te eja samaye saMsAritva paryAya dhAraNa karato nathI vaLI keTalAka anya tIrthikonI mAnyatA evI che ke " jyAre jyAre jIva A bhava saMbaMdhI AyuSyanuM vedana kare che tyAre tyAre te parabhava saMbaMdhI AyuSyano baMdha bAMdhe che" A mAnyatA paNa barAbara baMdhabesatI nathI kAraNa ke janma thatAMja jIva; A bhavanA AyuSyanuM vedana karavA mAMDe che, je AtmA eja samaye parabhavanA AyuSyane baMdha bAMdhe che evuM mAnavAmAM Ave te dAna, zIla, tapa ane bhAvanAnuM AcaraNa tathA saMyamAdinuM sevana karavuM vagere nirarthaka ja thaze. tAtparya e che ke jIva utpanna thayA pachI jyAre temanAmAM yogya sAmarthya Ave che tyAre te dAnAdi saMskRta ane saMyama vagere anuSThAnanuM AcaraNa kare che ane te eTalA mATe ja kare che ke AgaLa jatAM eja bhavamAM parabhava saMbaMdhI zubha AyuSyane baMdha baMdhAya. je janma thatAM ja jIva; parabhavanA AyuSyane bha 37 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 bhagavatIsUtre prakarotyeveti bhAvaH / anyayUthikamatasya mithyAtvamuktyAsvakIyamataM darzayannAha'ahaM puNa' ityAdi / 'ahaM puNa gauyamA evaM AikkhAmi jAva parUvemi' ahaM puna gautama! evamAkhyAmi yAvat prarUpayAmi, iha yAvatpadena-'evaM bhAsemi evaM panavemi' ityanayoH saMgrahaH, tatra-AkhyAmikathayAmi sAmAnyena, bhASe vacmi vizeSarUpeNa, prajJApayAmi hetudRSTAntena prarUpayAmi-bhedakathanena / tadevAha-' evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM pakarei' evaM khala eko jIva ekena samayenaikamAyuSkaM prakaroti 'taM jahA' tadyathA 'ihabhaviyAuyaM vA parabhaviyAuyaM vA' hI jIva parabhava sambandhI Ayu kA baMdha kara letA hai to phira ina satkRtyoM ke karane kA aura saMyamAdika anuSThAnoM ke sevana karane kA prayojana hI nirarthaka ho jAtA hai / so aisA jo dUsaroM ne kahA hai so unakA yaha "Ayurvadha kAlAdanyatra jJAtavyam" kathana Ayu ke baMdha kAla ke sivAya ke samaya kA arthAt aparyApta avasthA kI apekSA se jAnanA cAhiye / nahIM to phira yaha kathana anyatIrthikajanoM kA asatya nahIM ThaharAyA jA sakatA jo ve esA kahate haiM ki jIva Ayu ke baMdhakAla meM isa bhava sambandhI Ayu kA vedana karatA hai arthAt bhogatA hai aura parabhava sambandhI AyukA baMdha karatA hai| kAraNa ki jainasiddhAnta kI bhI yahI mAnyatA hai| isI taraha anyatIrthikajanoM ke mata ko asamIcIna kahakara apanA isa viSaya meM kyA mantavya hai so dikhAne ke liye sUtrakAra kahate haiM (ahaM puNa goyayA! evaM AikkhAmi, jAva parUvemi ) he gautama ! meM bhI isa viSaya meM aisA hI kahatA hU~ yAvat prarUvaNA karatA hU~, ki baMdha bAMdhI letA hoya te tene pachI satkRtya karavAnuM ane saMyamAdinI Aradhnaa 42vAtuM prayAsana hetu nathI. "AyubaMdha kAlAdanyatra jJAtavyam" Ayu je anya matavAdIonuM kathana che te AyuSyanA baMdhakALa sivAyanA samayanI eTale ke aparyApta avasthAnI apekSAe samajavuM. nahIM te anya tIthikanuM "jIva AyuSyanA baMdha kALe A bhava saMbaMdhI AyuSyanuM vedana kare che-bhagave che ane parabhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha bAMdhe che " A kathana asatya kahI zakAze nahIM, kAraNa ke jainasiddhAntanI paNa e ja mAnyatA che. A rIte anya tIthikanA matane mithyA-asvIkArya-kahIne A viSayamAM pitAnuM zuM mantavya che te batAvavAne mATe sUtrakAra kahe che ke-- (ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi, jAva parUvemi ) 3 gItama! hai 2 viSayamA me 4 chu, yAvat 5354! 43 cha ( ege jIve egeNaM zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 9 sU0 4 anyamatasvarUpanirUpaNam 291 ihabhavikAyuSkaM vA parabhavikAyuSkaM vA 'jaM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei' yaM samayamihabhavikAyuSkaM prakaroti 'No taM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei ' no taM samayaM paramavikAyuSkaM prakaroti / 'jaM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei No taM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei' yaM samayaM parabhavikAyuSkaM prakaroti na taM samayamihabhavikAyuSkaM prakaroti, yadA jIva etadbhavasaMvandhi AyuSkarma karoti tadA na parabhavasaMbandhi AyuSkaM karoti, tathA yadA parabhavasaMbandhi AyuSkaM karoti / tadA na etadbhavasaMbandhi AyuSkarma karotIti bhAvaH / yadi ekasminneva samaye dvayorapi bandhanaM bhavettadA saMyamAdyAcaraNaM nirarthakaM bhavediti bhAvaH / 'iha bhaviyAuyassa pakaraNayAe' ihamavikAyuSkasya prakaraNatayA, karaNenetyarthaH, 'No parabhaviyAuyaM pakarei' no parabhavikAyuSkaM prakaroti, 'parabhaviyAuyassa pakaraNayAe' parabha( ege jIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM pakarei, taM jahA-iha bhaviyAuyaM vA parabhakyiAuyaM vA ) eka jIva eka samaya meM eka Ayu ko karatA hai -vaha isa prakAra se-yA to vaha isa bhavasaMbaMdhI AyuSya ko kare yA para bhava sambandhI AyuSya ko kare / eka samaya meM do AyuoM ko nahIM karatA hai / ( jaM samayaM iha bhaviyA uyaM pakarei ) jisa samaya meM isa bhava sambandhI Ayuko vaha karatA hai ( No taM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei ) usa samaya meM vaha parabhavasambandhI Ayu ko nahIM karatA hai| yadi eka samaya meM do Ayu karma kA baMdha ho to saMyamAdika kA AcaraNa karanA nirarthaka ho jaavegaa| tathA-(ihabhaviyAuyassa pakaraNayAe NA parabhaviyAuyaM pakarei ) isa bhava sambandhI Ayu ke kara lene se jIva parabhava sambandhI Ayu karma ko nahIM kara letA hai| (parabhaviyAuyassa pakaraNayAe) tathA para bhava sambandhI AyuSka ke kara lene se ( No iha samaeNaM egaM Auya pakarei, taM jahA-iha bhaviyAuya vA parabhaviyAuya vA ) eka jIva eka samaye eka ja AyuSyane baMdha bAMdhe che-A bhavasaMbaMdhI AyuSyane baMdha bAMdhe che athavA te parabhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha bAMdhe cha-52tu me 8 samaye re maayussyn| ma mAMdhato nathI. (jaM samaya iha bhaviyAuya' pakarei) 2 samaye 12 mapa sadhI saayudhyn| ma mAMdhato DAya che, (No ta samaya parabhaviyAuya pakarei) te samaye te 52savasAdhA AyuSyane baMdha bAMdhato nathI. je eka ja samaye be AyuSyakarmone baMdha thatuM hoya te saMyama vagerenuM AcaraNa karavuM nakAmuM thaI paDaze. temaja (pha bhaviyAuyassa pakaraNayAe No parabhaviyAuya pakarei ) 21 sadhI mAyu. dhyama nA 5 mAMdhI vAyI (No parabhaviyAuya pakarei) 03, 52115 dhI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 bhagavatIsUtre vikAyuSkasya prakaraNatayA ' No ihabhaviyAuyaM pakarei' no ihabhavikAyuSkaM prakaroti, 'evaM khalu ege jIve egeNaM samayeNaM ega AuyaM pakarei ' evaM khalu eko jIva ekena samayena ekamAyuSkaM prakaroti, 'taM jahA ' tadyathA-' ihabhaviyAuyaM vA parabhaviyAuyaM vA ' iha bhavikAyuSkaM vA parabhavikAyuSkaM vA, ekena jIvenekadA ekamevAyurbadhyate, etadbhavasaMbaMdhi vA parabhavasaMbandhi vA, na tu AyurdvayamekadA bhavatIti / ' sevaM bhaMte sevaM bhaMte ' tadevaM bhadaMta ! tadevaM bhadanta ! AyuSkakarmaNaH saMpAdanaviSaye yaddevAnupriyeNa kathitaM tat tathaiva sarvathaiva sampagiti, 'tti bhagavaM goyame parabhaviyAuyaM pakarei ) jIva iha bhava sambandhI AyuSka ko nahIM kara letA hai| ( evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM pakarei ) isa taraha eka jIva eka samaya meM eka hI Ayukarma ko karatA hai (taM jahA-iha bhaviyAuyaM vA parabhaviyAuyaM vA) yA to vaha iha bhava kA AyuSya karatA hai athavA parabhava kA AyuSya karatA hai / isa saba kathana kA sAra yahI hai ki eka jIva eka samaya meM eka hI Ayu ko bAMdhatA hai-yA to vaha isa bhava sambandhI Ayu ko bAMdhatA hai yA vaha parabhava sambandhI Ayu ko bAMdhatA hai| eka sAtha vaha do AyuSka kA baMdha nahIM karatA / (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame jAva viharai ) he bhadanta ! Apa devAnupriya ne jo Ayukarma ke saMpAdana ke viSaya meM kahA hai vaha vaisA ho hai-arthAt-" sarvathA hI satya haisarvathA hI satya hI hai " aisA kahakara bhagavAn gautama prabhu ko vandanA mAyuSyabhanA midhata nathI. (parabhaviyAuyassa pakaraNayAe ) mane 5211 saMdhI AyuSyabhanI 5 madhI sevAthI (No ihabhaviyAuya pakarei) mA mayasamadhI sAyuSyabhanI dhamAdhI sete| nathI. ( evaM khalu ege jIve egeNaM samapaM ega Auya pakarei) 2mA zata 71 4 samaye me04 mAyuSyabhanI 5 madhe che. ( taM jahA-ihabhaviyAuya vA parabhaviyAuya vA ) te e rIte ke kAM te A bhavanA AyuSyane baMdha bAMdhe che ane kAMto te para bhavanA AyuSyane baMdha bAMdhe che. A tamAma kathanane bhAvArtha e che ke jIva eka samaye eka ja AyuSyane baMdha bAMdhe che-kAM te A bhavasaMbaMdhI Ayuvyane baMdha bAdhe che ane kAMte parabhava saMbaMdhI AyuSyane baMdha bAMdhe che. 52'tu me sAthe me AyuSyane 55 mAMdhata nathI. ( seva bhaMte ! seva bhaMte ! tti bhagava goyame jAva viharai ) " bhagavan ! 2 // mAyuSyabhanA viSayamA je pratipAdana karyuM che te sarvathA satya ja che-emAM zaMkAne sthAna ja nathI. A pramANe kahIne gautama svAmIe mahAvIra prabhune vaMdanA namaskAra karyA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01309 sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 293 jAva viharai' iti bhagavAn gautamo yAvadviharati, bhagavantaM vanditvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayamAno viharatismeti bhAvaH // sU0 4 / / // ityanyayUthikamate praznottaranirUpaNaprakaraNam / / ___AryakAlAsyavepiputrAnagAraprakaraNamanyayUthikaprastAvAdevedaM sUtramAha- 'teNaM kAleNaM ' ityAdi / mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pAsAvaccije kAlAsavesiyaputte NAmaM aNagAre jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchai uvAgacchittA there bhagavaMte evaM vayAsI-therA sAmAiyaM na jANaMti, therA sAmAiyasta aTuM na jANaMti, therA paccakkhANaM na jANaMti, therA paccakkhANassa aTuM na jANaMti, namaskAra kara vahAM se saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para A gye| yahAM uttarasUtra meM jo "ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi jAvaM parUvemi" yAvat pada AyA hai usase " evaM bhAsemi evaM panavemi" ina do kriyApadoM kA saMgraha kiyA gayA hai| sAmAnyarUpa se kathana karanA isakA nAma AkhyA hai| vizeSarUpa se kathana karanA isakA nAma bhASa ga hai| hetu dRSTAnta dekara apane abhimata viSaya kA samarthana karanA isakA nAma prajJApanA hai / bhedoM ke kathana se jo viSaya nirUpita kiyA jAtA hai usakA nAma prarUpaNA hai // sU-4 // isa prakAra se anyayUthikamata meM praznottaranirUpaNa karane vAlA prakaraNa samApta huA // vaMdaNa namaskAra karIne saMyama ane tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA pAtAne sthAne gayA sahI uttara sUtramA " aha puNa goyamA ! evaM AikkhAmi jAva parUvemi" 'jAva' (yAvat ) 56 mAvyuche tenI m||25"evN bhAsemi, eva pannavemi" meM liyApahonI samAveza rAya che. vizeSa3] kathana karavuM tenuM nAma "bhASaNa" che. hetu daSTAnta vaDe potAnA matanuM pratipAdana karavuM tenuM nAma "prajJApanA" che bhedanA kathana vaDe viSayanuM je nirUpaNa 42vAmA mA cha tene " pr35||" 4 cha" // sU04 // | anyatIthika mata viSayaka praznottara samApta . zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 295 bhagavatIsUtre therA saMjamaM na jANaMti, therA saMjamassa ahaM na jANaMti, therA saMvaraM na jANaMti, therA saMvarasta aTuM na jANaMti, therA vivegaM na jANaMti, therA vivegasta ahaM na jANaMti, therA viussagaM na jANaMti, therA viussaggassa aTuM na jaannNti| taeNaM te therA bhagavaMto kAlAsavetiputtaM aNagAraM evaM vayAsI-jANAmo NaM ajo sAmAiyaM, jANAmo NaM ajjo sAmAiyassa aTraM jAva jANAmo NaM ajjo viussaggasta aTuM / taeNaM se kAlAsavasiputte aNagAre te there bhagavaMte evaM vayAso, jaiNaM ajjo tubbhe jANaha sAmAiyaM, jANaha sAmAiyasta aTuM, jAva jANaha viussagasta aTuM kiM bhe ajjosAmAie, kiM bhe ajjo sAmAiyassa aTTe, jAva kiM bhe viussaggassa aTTe ? taeNaM therA bhagavaMto kAlAsavesiyaputte aNagAraM evaM vayAsIAyANe ajo sAmAie, AyANe ajjo sAmAiyassa aTTe, jAva viussaggassa attre| taeNaM se kAlAsabosayaputte aNagAre there bhagavaMte evaM vayAsojai bhe ajjo AyA sAmAie, AyA sAmAissa aTe, evaM jAva AyA viussaggassa aTe, avahaTu kohamANamAyAlobhe kiM aTuM ajjo garahaha / kAlAsavesiyaputta ! saMjamaTTayAe / se bhaMte ! kiM garahA saMjame, agarahA saMjame ? / kAlAsavesiyaputta garahA saMjame No agarahA saMjame, garahA vi ya NaM savvaMdosaMpaviNei, savvaM bAliyaM pariNAe, evaM khuNe AyA saMjame uvAhie bhavai,evaM khuNe AyA saMjame uvaTThie bhavai / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA a0502sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 295 ettha NaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre saMbuddhe there bhagavaMte vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA evaM vayAsI eesiNaMbhaMte! payANaM puTviM annANayAe, asavaNayAe, abohiyAe aNabhi gameNaM, adiThThANaM assuyANaM assuyANaM avinnAyANaM avyogaDANaM avocchinnANaM aNijjuDhANaM aNuvadhAriyANaM eyamadraM no sadahie, No pattaie, No roie, iyANi bhaMte ! etesiM payANaM jANaNayAe, savaNayAe bohIe, abhigameNaM divANaM suyANaM suyANaM vinnAyANaM vogaDANaM vocchinnANaM NijjuDhANaM uvadhAriyANaM eyamaha sadahAmi, pattiyAmi, roemi, evameyaM se jaheyaM tubbhe vadaha / taeNaM te therA bhagavaMto kAlAsavesiyaputtaM aNagAraM evaM vayAso-sadahAhi ajo pattiyAhi ajo, roehi ajjo se jaheyaM amhe vadAmo / taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavaMte vaMdai namasai, vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-icchAmi gaM bhaMte ! tunbhaM aMtie cAujjAmAo dhammAo paMcamahavvaiyaM sapaDikamaNaM dhammaM uvasaMpajjittANaM viharittae, ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibaMdhaM kareha / taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavaMte vaMdai namasai, vaMdittA namaMsittA cAujjAmAo dhammAo paMcamahatvaiyaM sapaDikkamaNaM dhamma uvasaMpajittANaM viharai / taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre bahUNi vAsANi sAmannapariya gaM pAuNai, pAuNittA jassaTTAekIrai naggabhAve, muMDabhAve, aNhANayaM adaMtadhuvaNayaM, acchattayaM, aNAvAhaNayaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra bhUmisejA, phalahasejA, kahasejjA, kesaloo baMbhaceravAso paragharappaveso, laddhAvaladdhI, uccAvayA, gAmakaTagA, vAvIsaM parisahovasaggA ahiyAsijjaMti, taM ahaM ArAhei ArAhittA, caramehiM ussAsanIsAsehiM siddhe buddhe mutte parinivvuDe savvadukkhappahINe // sU0 5 // chAyA-tasmin kAle tasmin samaye pArthApatItyaH kAlAsyaveSikaputro nAmAnagAro yatraiva sthavirA bhagavaMtastatraivopAgacchati, upAgatya sthavirAn bhagavata evamAdIt , sthavirAH sAmAyikaM na jAnanti, sthavirAH sAmAyikasyArtha na AryakAlAsyaveSi putra anagAra prakaraNa- . __ anyayUthikoM ke prastAva se hI sUtrakAra ne isa " teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ityaadi| sUtrArtha--( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (pAsAyaccijje ) pArzvanAtha ke vaMza meM utpanna hue ( kAlAmavesiyaputte ) kAlAsya veSika putra ( NAmaM aNagAre ) nAma ke anagAra (jeNeva therA bhagavaMto) jisa tarapha sthavira bhagavaMta the teNeva uvAgacchai ) usa tarapha gaye ( uvAgacchittA) vahAM jAkara ke (there bhagavaMte evaM vayAsI) unhoM ne sthavira bhagavaMtoM se aisA kahA-(therA! samAiyaM na jANaMti, therA sAmAissa aTuM na jANaMti) he sthaviroM ! Apa AryakAlAsyaSika putra aNagAra prakaraNa- manyayathi ( bhanyatArtha ) nA prastAva 43 sUtrAre " teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM " tyA sUtranuM 4thana 4yu cha "teNaM kAleNa teNaM samaeNa'" tyAdi sUtrAtha-(teNaM kAleNaM teNa samaeNaM ) te je mane te samaye ( pAsAvaccijje ) pAva nAyanA zamai Gpanna thayeda (kAlAsavesiyaputte ) hAsya vaSiputra (NAmaM aNagAre ) nAmanA 25 // 2 (jeNeva therA bhagavaMto) ta26 sthavira manAna vizatA utA ( teNeva uvAgacchai) ta26 gayA. "uvAgacchi / " tyAMIne (there bhagavaMte evaM vayAsI) tebhANe sthavira samavantI 2 mA pramANe yUM-(therA! sAmAiyana jANaMti, therA samAissa aTuM na zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA 05 u0905 kAlAsyaveSikaputrapraznottara nirUpaNam 297 jAnaMti, sthavirA: pratyAkhyAnaM na jAnanti, sthavirAH pratyAkhyAnasyArthaM na jAnanti, sthavirA: saMyamaM na jAnanti, sthavirAH saMyamasyArtha na jAnanti sthavizaH saMvaraM na jAnanti, sthavirA: saMvarasyArthaM na jAnanti, sthavirA: vivekaM na jAnanti, sthavirA: vivekasyArthaM na jAnanti sthavirA: vyutsarga na jAnanti, sthavirA: vyutsargasyArtha na jAnanti, tataste sthavirA: bhagavantaH kAlAsyaveSikaputramana gAramevamavAdiSuH jAnIma loga sAmAyika nahIM jAnate haiM, sAmAyika ke artha ko nahIM jAnate haiM (therA paccakkhANaM na jANaMti ) he sthaviro! Apa loga pratyakhyAna ko nahIM jAnate haiM (therA paccakkhANassa ahaM na jANaMti ) he sthaviroM ! Apa loga pratyAkhyAna ke artha ko nahIM jAnate haiN| (therA saMjamaM na jANaMti ) he sthaviro ! Apa loga saMyama ko nahIM jAnate haiM / ( therA saMjhamassa ahaM na jANaMni ) he sthaviro ! Apa loga saMyama ke artha ko nahIM jAnate haiM / ( therA saMvaraM na jAnaMti) he sthaviro! Apa loga saMvara ko nahIM jAnate haiM / ( therA saMvarassa ahaM na jANaMti ) he sthaviro : Apa loga saMvara ke artha ko nahIM jAnate haiM / (therA vivegaM na jANaMti, dherA vivegassa ahaM na jANaMti ) he sthaviro! Apa loga viveka ko nahIM jAnate haiM aura he sthaviro ! Apa loga viveka ke artha ko nahIM jAnate haiM / (therA visaggaM na jAnaMti, therA viusagassa ahaM na jAnaMti) he sthathiro ! Apa loga vyutsarga ko nahIM jAnate haiM / he sthaviro ! Apa loga vyutsarga ke artha ko nahIM jAnate haiM / ( taraNaM te therA bhagavaMto jANaMti ) he sthaviro ! tabhe sAmAyika laghutA nathI bhane sAmAyino artha pazutA nathI. ( therA paccakkhoNaM na jANati ) he sthaviro ! tabhe pratyAdhyAnane lagatA nathI, ( therA paccakkhANassa aTTha na jANaMti ) bhane he sthavirau ! tabhe pratyAmAnano artha pazu laghutA nathI, (therA saMjama na jANaMti ) he sthavize ! tabhe saMbhane lagutA nathI, ( therA saMjamassa ahaM na jANaMti ) mane he sthaviro ! tame saMbhbhano artha pazu laghutA nathI, ( therA saMvara na jANaMti ) he sthavireza ! tabhe savarane lagatA nathI, ( therA saMvarassa a na jANaMti ) bhane he sthavize ! tabhe savaranA artha pazu samantA nathI, ( thero vivegaM na jANa Mti, therA vivegassa ahaM na jANaMti ) he sthaviro ! tame divekane jANatA nathI, ane huM sthavireza ! tame vivekane a paNa jANatA nathI. ( therA visaggaM na jANaMti, therA viusagassa aTuM na jANaMti ) he sthAniza ! tame vyutsane jANatA nathI, ane he virA ! tame byutsaga no artha paNu laghutA nathI. (taeNa te therA bhagavaMto kAlAsavesiputta aNagAra evaM vayAsI ) bha 38 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 bhagavatIsUtre Arya ! sAmAyika jAnIma Arya ! sAmAyikasyAthai yAvat jAnIma Arya ! vyutsargasyArtham / tataH sa kAlAsyaveSikaputro'nagArastAn sthavirAn bhagavata evamavAdIt yadyAryAH! yUyaM jAnItha sAmAyikaM,jAnItha sAmAyikasyAthai, yAvat jAnItha vyutsargasyAtha, kiM bhavatAmAryA! sAmAyikam'ko bhavatAmAryAH! sAmAyikasyArthaH ko bhavatA. kAlAsavesiputtaM aNagAraM evaM vayAsI ) taba una sthavira bhagavantoM ne kAlAsyaveSiputra anagArase isa prakAra kahA ( jANAmo NaM ajo sAmA. iyaM, jANAmo paM ajjo samAiyassa aTuM ) he Arya ! hama loga sAmA. yika ko jAnate hai / he Arya hama loga sAmAyika ke artha ko jAnate haiM (jAva jANAmo NaM ajjo viusaggassa ahaM ) yAvat he Arya ! hama loga vyutsarga ke artha ko jAnate haiM / (taeNaM se kAlAsavesiputte aNagAre te there bhagavaMte evaM vayAptI ) taba una kAlAsyaveSiputra anagAra ne una sthavira bhagavaMtoM se isa prakAra kahA-(jahaNaM ajjo tunbhe jANaha sAmAiyaM, jANaha sAmAiyassa aTuM, jAva jANaha viusaggassa aTTa) yadi he Aryo ! tuma loga sAmAyika ko jAnate ho, sAmAyika ke artha ko jAnate ho, yAvat vyutsarga ke artha ko jAnate ho, to (kiM bhe ajjo sAmAie ) Apa ke mata meM Aryo ! sAmAyika yaha kyA vastu hai ? (ki meM ajjo sAmAiyassa aTThe) he AryoM ! Apa ke mana meM sAmAyika kA tyAre te sthavira bhagavaMtoe kAvAsyaveSiputra aNagArane A pramANe kahyuM - (jANAmA NaM ajjo sAmAiya', jANAmo NaM ajjo sAmAiyassa aTTha) 3 Arya ! ame sAmAyika jANIe chIe, te Arya! ame sAmAyikane artha paY oneIye chI22. ( jAva jANAmo NaM ajjo viusaggassa aTTha) yAvata 3 mAya ! mame vyutsaganI artha 55] tIye chIme. (taeNa se kAlAsavesiputta aNagAre te there bhagavaMte evaM vayAsI) tyAre te sAsyaveSiputra a. // 2 te sthavira magantAne ! pramANe -(jaiNa ajjo tubbhe joNaha sAmAiya', jANaha samAiyamsa aTTa, jAva jANaha viusaggassa aTTha) 3 mAryo ! ne tame sAmAyine nga | mane sAmAyinI mana lAgutA , " yAvat ' vyutsanA atha ne 59 samatA , ( 25DI " yAvat" 54thI pratyAbhyAna, saMyama viveka ane vyutsargane jANatA che ane temanA artha samajatA he mero pUrvAta sUtrA8 aDa 423) te ( kiM bhe ajjo sAmAie) 3 pAya! mApanA matAnusAra sAmAyi zu cha ? (kiM bhe ajjo sAmAiyassa aTTha) 3 mAryo mApanA mata pramANe sAmAyine / 25 cha ? (jAva kiM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkAa05 u09sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 299 mAryAH!vyutsargaH,ko bhavatAmAryA! vyutsrgsyaarthH| tataste sthavirA bhagavaMtaH kAlAsya veSikaputramanagAramevamavAdiSuH, AtmA-asmAkamArya! sAmAyikam , AtmA asmAkamArya ! sAmAyikasyArthaH, yAvad vyutsargasyArthaH / tataH sa kAlAsyaveSikaputronagAraH sthavirAn bhagavata evamavAdIt , yadi bhavatAmAryAH ! AtmA sAmAyikam , AtmA sAmAyikasyArtha evaM yAvat AtmA vyutsargasyArthaH, apahRtya krodhamAnamA. yAlomAn kimarthamAryAH grht| kAlAsyaveSikaputra ! saMyamArthatayA / tad bhadaMta ! kyA artha hai ? ( jAva kiM bhe viusaMggassa aTTe ) yAvat vyutsarga kA kyA artha hai ? (taeNaM therA bhagavanto kAlAsavesikaputta aNagAraM evaM vayAsI ) isake bAda una sthavira bhagavaMtoM ne kAlAsyaveSiputra anagAra se isa prakAra se kahA / ( AyANe ajjo ! samAie, AyANe ajjo sAmAiyassa aTTe jAva viusaggassa aTThe ) he AyeM ! hamArA AtmA sAmAyika hai / he Arya ! hamArA AtmA sAmAyika kA artha hai ! (jAva viusaggassa aTe) yAvat vyutsarga kA artha hai (taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavante evaM bayAsI) taba una kAlAsyaveSika putra anagAra ne una sthavira bhagavanto se aisA kahA-(jaha me ajjo AyA sAmAie, AyA sAmAiyasma aDhe ) he Aryo ! yadi Apa logo kI AtmA sAmAyika hai, AtmA sAmAyika kA artha hai (evaM jAva AyA viusaggassa aTTe ) isI taraha se yAvat AtmA vyutsarga kA artha hai, to (kohamANamAyAlobhe ) krodha, mAna, mAyA aura lobha inako ( avahaTTu chor3akara (kiM ahaM) kisaliye (ajjo) he Ayo ! tuma loga (garahaha) bhe viusagassa aTTe) yAvat vyutsanA / / atha cha ? (maDI 5 "yAvata" 54thI pUchita sUtra54 pa 42v| ) ( taeNa therA bhagavaMto kAlAsavesiyaputta aNagAra evaM kyAsI) tyAre te sthavira mAvantAya sAsyavaSiputrana / pramANe hyu-( ayANe ajjo ! sAmAie, AyANe ajjo sAmAiyassa aTTe jAva viuggassa aTre) mAya ! maare| mAtmA se sAmAthi cha, mana mAya ! abhaav| mAmA 4 saamaayin| ma cha, " yAvat " vyutsanA artha cha ( taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre bhagavate eva vayAsI) tyAta sAsyaveSiputra 2mAre te sthavi2 sAvantone 20 prabhArI adhu-(jai bhe ajjo AyA sAmA iyassa aTe evaM jAva AyA viusaggassa aTUThe ) mAryo ! je Apane AtmA sAmAyika hoya ane Apane AtmA sAmAyikano artha DAya, " yAvat " maayne| 2tma! vyutne artha ya ta ( kohamANa mAyA lobhe) audha, bhAna, mAyA mane solanA (avaha?) tyAga rIne jI (kiM a) / bhATa (ajjo) 3 mAryo ! (garahaha) tame temanI (oghAhinI) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagavatIsUtre kiM gardA saMyamaH agardA saMyamaH ? / kAlAsyaveSikaputra ! gardA saMyamo no agardA saMyamaH, garhApi ca khalu sarva doSaM pravinayati, sarvA bAlatAM parijJAya, evaM khalva. smAkamAtmA saMyame upahito bhavati, evaM khalvasmAkamAtmA saMyame upasthito bhavati / atra khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH saMbuddhaH sthavirAn bhagavato ina krodhAdikoM kI niMdA karate ho? taba una sthavira bhagavantoM ne kAlA. syaveSiputra se kahA ki ( kolAsavesiputtaH ) he kAlAsyaveSikaputra! (saM jamaTThAe ) hama loga jo krodhAdikoM kI niMdA karate haiM vaha saMyama ke liye karate haiN| ( se bhaMte ! kiM garahA saMjame agarahA saMjame ? ) taba kAlAsyaveSikaputra ne una sthavira bhagavaMtoM se pUchA ki he bhadanto! gardA (nidA) saMyama haiM ? ki agIM saMyama hai ? ( kAlAsavesiya putta ! garahA saMjame, No agarahA saMjame ) sthavira bhagavantoM ne taba kahA ki kAlAsyaveSikaputra ! gardA saMyama hai, agardA saMyama nahIM hai / (garahA vi ya NaM savyaM dosaM paviNei ) api ca gardA samasta doSoM ko bilakula dUra kara detI hai, (savvaM bAliyaM pariNAe ) samasta bAlya-ajJAna ko jJa parijJA se jAnakara / arthAt gardA dvArA AtmA jJa parijJA se samasta ajJAna jAnakara pratyAkhyAna parijJA se doSoM kA nAza kara detI hai| ( evaM khuNe AyA saMjame uvaTie bhavai ) isa taraha se hama logoM kI AtmA saMyama meM sthApita ho jAtI hai / ( evaM khu Ne AyA saMjame uvaTThie bhavai ) isa taraha se hama logoM ko AtmA saMyama meM upacita ho jAtI hai| ( evaM gaha ( ghaNA) kare che? tyAre te sthavira bhagavatee kAlAsyaveSika putrane yu- (kAlAsavesiyaputta! ) vAsyaveSi putra! ( saMjamadrAe) same bodha porenI ghRSNa 4ii chIme te saMyamAne bhATa 24 4Iye chIme (se bhaMte ! kiM garahA saMjame agarahA saMjame ?) tyAre mAsyaveSitre tamane pUchyu: pUje ! gaha ( guru sAkSI e AtmaniMdA) saMyama che ? ke agaha saMyama cha ? ( kAla savesiyaputta! garahA saMjame; No agarahA saMjame) OM sya putra! gaI sayama cha, ma sayama nathI. (garahA vi ya NaM saba dosaM paviNei ) bhane tamAma hoSo sahata2 62 42nArI che, (sabba bAliya pariNAe) tamAma mAyane ( ajJAnane) parijJAthI tAne-To gaDa eTale ke gurusAkSI e sva niMdA karIne AtmA jJa pariNAthI ajJAnane jANIne pratyAbhyAna parikSA 43 hoSAnI nAza 2 cha. ( eva khu Ne AyA saMjame uvaTrie bhavai ) mA rIte maare| mAtmA sayamamA sthApita tha ya cha. ( eva' khu Ne AyA saMjame ubaDhie bhavai) mA rIte mbhaa| mAtmA sayamamA pathita zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA a05 u09 sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 301 vandate namasyati, vanditvA namasyitvA evamavAdIt , eteSAM bhadanta padAnAM pUrvamajJAnatayA azravaNatayA abodhitayA anabhigamenAdRSTAnAmazrutAnAmasmRtAnAmavijJAtAnAmavyAkRtAnAmavyucchinnAnAmanidAnAmanavadhAritAnAmeSo'rtho no addhito no pratItaH (pratyayitaH) no rucita idAnIM bhadanta / eteSAM padAnAM jJAnatayA zravaNatayA-bodhitayA'bhigamanena dRSTAnAM zrutAnAM smRtAnAM vijJAtAnAM vyAkRtAnAM khu Ne AyA saMjame ucaTThie bhavai ) isa taraha hama logoM kI AtmA saMyama meM upasthita ho jAtI hai / ( ettha NaM se kAlAsavesiyaputte) aisA sunakara ve kAlasyaveSika putra ( aNagAre ) anagAra ( saMbuddhe ) saMbuddha ho gye| (there bhagavante vaMdai, NamaMsai) unhoM ne sthavira bhagavantoM ko vandanA kii| unheM namaskAra kiyA / ( vandittA NamaMsittA) vandanA namaskAra karake phira ve una se ( evaM kyAsI) isa prakAra bole ( bhaMte!) he bhadanto) (pundhi ) pahile maiM ne ( annANayAe ) ajJAnatA ke kAraNa (asavaNayAe ) azravaNatA ke kAraNa ( abohiyAe ) abodhitA ke kAraNa ( anabhigameNaM ) anabhigama (nahIM jAnane) ke kAraNa (adiTThANaM) nahIM dekhe gaye (assuyANaM) nahIM sune gaye ( assuyANaM) nahIM smRta kiye gaye ( avinAyANaM ) nahIM vijJAta kiye gaye (avyogaDANaM) nahIM vyAkRta (pragaTa ) kiye gaye ( avocchinnANaM) nahIM vyucchinna kiye gaye ( aNijjUDhANaM ) nahIM niyaMDha kiye gaye ( aNuvadhariyANaM) nahIM ava. dhArita kiye gaye ( eesiMNaM payANaM ) ina padoM ke (eyamalaiM) isa artha 24 taya cha. (eva khu Ne AyA saMjame uvaTTie bhavai ) 24rIta maare| mAtmA sayamamA upasthita tha ya cha. (ettha Na se kAlAsavesiyaputte aNagAre saMbuddhe ) temanA 22 prA2nai kyA Aile sAsya3Si putra mA. // 2 mAgha pAbhyA. (there bhagavate vadai, Namasai) tyA2 mA tebhare sthavira lagAtAne | 4za mane nama2412 4aa (vaMdittA NamaMsittA) vahana nabha12 urIne (evaM kyAsI) tamANe tabhane 2 pramANu 4thu- bhiMte !) pUjyA! (puliMba ) 59i (annANayAe ) ajJAnatAne 4122, (asavaNayAe) 240AtAne 42), (abohiyAe ) manadhitAne 42, ( anabhigameNa) ANusamane 2), (adivANa) nahI deNe, (assuyANa ) nahI somaNetai, (assu. yANa )nI smRta 428, ( avinAyANa) nahIM vizAta rAyeai, (ayogaDANa) nahI pra48 42|yeti, ( avocchinnANa ) nahI vyurichanna 421yesa (aNijjUDhANa) nahI niyU 42|yei, ( aNuvadhAriyANa) naDI adhArita 42rAyesa (eesiM Na payANa) mevA mA ponI (eyama8) mA ma (no sahahie) meM zraddhA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatIsUtre vyucchinnAnAM nidAnAmadhAritAnAmetamartha zraddadhAmi, pratyemi, roce, evamevaitat tat yathaitat yUyaM vadata / tataste sthavirA bhagavantaH kAlAsyaveSikaputramanagAramevamavAdiSuH, zraddhehi Arya ! rocasva Arya! tad yathaitad vyaM vadAmaH / tataH kAlAko (no saddahie ) zraddhA se yukta nahIM kiyA ( No pattaie ) pratIti (vizvAsa ) se yukta nahIM kiyA ( No rohae ) ruci se yukta nahIM kiyA (iyANi bhaMte ) isa samaya he bhadaMto! ( jANaNayAe ) ina padoM kA jJAna ho jAne ke kAraNa (savaNayAe) zravaNa ho jAne ke kAraNa (bohIe bodha ho jAne ke kAraNa (abhigameNaM) abhigama ho jAne ke kAraNa (di. dvANaM ) dekhe gaye (suyANaM) sune gaye (suyANaM) smaraNa kiye gaye (vinAyANaM) vijJAta kiye gaye ( vogaDANaM) vyAkRta kiye gaye (vocchinnANaM) byucchinna kiye gaye (NijjUhANaM ) niyU~Dha kiye gaye ( uvadhAriyANaM ) avadhArita kiye gaye ( etesiM payANaM ) ina padoM ke (eyama8) isa artha kI ( sahahAmi ) maiM zraddhA karatA hUM ( pattiyAmi ) pratIti karatA hUM (roemi ) ruci karatA hUM ( evameyaM ) yaha aisA hI hai jaisA ki Apa kahate haiM / (taeNaM) isake bAda (te therA bhagavantoM ) una sthavira bhagavantoM ne (kAlAsavesiyaputtaM aNagAraM ) kAlAsyaveSika putra anagAra se ( evaM vayAsI) aisA kahA (sadahAhi ajjo pattiyAhi ajjo, roehi ajjo) he Arya! zraddhA karo, he Arya pratIti karo, he Arya ruci karo (se jaheyaM sahita 4 naDato, (No pattaie ) 24 // 21 mA 5i bhane vizvAsa na DatA, (No roie) ruthi na utA. (iyANi bhaMte ! ) 3 pUnya ! ( jANaNayAe) mA pahonuM jJAna thavAne 12Ne, (savaNayAe) zravaNa thavAne 2, (bohie ) mAdha thavAne raNe, (abhigameNa) manirAma (sabhA) thAne 4 / 20, (diTTANa, suyANa, vinAyANa, vogaDANa vocchinnANa, NijjUDhANa, ucadhAriyANa etesi payANa eyama?' sadahAmi pattiyAmi roemi evameyaM) te paha! nAM A arthane joIne, sAMbhaLIne, smaraNa karIne, vijJAta karIne, vyAkRta (pragaTa) thavAthI, vyachinna thavAthI, niyaMDha thavAthI, ane avadhArita karavAthI te arthamAM have mane zraddhA utpanna thaI che, te arthanI mane pratIti thaI che, te artha pratye mane ruci pedA thaI che, ApanA kahevA pramANe ja e tamAma Atha 52 / 12 cha. ( taeNa) tyA2 mA (te therA bhagavaMto) te sthavira laga batAse ( kAlAsavesiyaputta aNagAra) dAsyaSi putra 2mArane (evaM SayAsI) mA pramANe 4thu-( saddahAhi ajjo pattiyAhi ajjo, roehi ajjo, se zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkAza01 u09 sU05 kAlAsyaveSiyaputra praznottaranirUpaNam 303 syaveSikaputro'nagAraH sthavirAn bhagavato vandate namasyati, vanditvA namasyitvA evamavAdIt , icchAmi khalu bhadaMta ! yuSmAkamantike cAturyAmAd dharmAt paMcamahAvratikaM sapratikramaNaM dharmamupasaMpadya vihartum / yathAsukhaM devAnupriya ! mA pratibandha kuru / tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputrA'nagAraH sthavirAn bhagavato vandate namasyati, vanditvA namasyitvA cAturyAmAd dharmAt paJcamahAvratikaM sapratikramaNa amhe vadaha ) usa para jaisA ki hama kahate haiN| (taeNaM se kAlAsavesiputte aNagAre) isake yAda kAlAsyaveSika putra anagAra ne (there bhagavaMte vaMdai, namasai) una sthavira bhagavantoM kI vandanA kI, unheM namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA ) vandanA namaskAra karake ( evaM vayAsI) phira unhoMne unase aisA kahA (bhaMte ! tumbhaM aMtie) he sthavira bhadantoM! Apa logoM ke pAsa maiM ( cAujjAmAo dhammAo ) cAra mahAvrata vAle dharma ko chor3akara (sappaDikkamaNaM paMcamahavvayaM dhamma ) pratikramaNasahita pAMcamahAvrata vAle dharma ko ( uvasampajjittA NaM viharittae icchAmi) prApta kara vicaranA cAhatA huuN| taba sthavira bha. gavantoM ne unase kahA-(ahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdha kareha ) Apa ko jaise sukha ho he devAnupriya ! Apa vaisA kareM / vilamba na kreN| (taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre ) isake bAda una kAlasyaveSika putra anagAra ne (there bhagavaMte vandai, namasai ) sthavira bhagavantoM ko jaheyaM amheM vadaha ) mAya ! ame te viSa 2 4DI chI tebhA zraddhA rAmA, mAya ! tenI pratIti 42, he mAya ! tebhA 2yi rAma. ( taeNa se kAlAsavesiyaputte aNagAre ) tyA2 6 te dAsyaveSiputra mAre (there bhagavaMte vaMdai namasai) te sthavi2 sAvantone 4rI, nmH4|2 4aa. (vaMdittA namaMsittA) 14 nm24||2 4Ine ( evaM vayAsI ) tabhI zathI tamane / pramANe hyu-( bhaMte tubha aMtie) sthavira lagavanta!! mAnI samakSa (cAujjomAo dhammamAo) yA2 mAnatA bhane chADIne ( sappADakkamaNaM paMcamahavvayaM dhamma) pratibhA sahitanA pAya mAnatA ghamanA ( uvasaMpajjittANa viharittae icchA bha ) svI4.2 4zana viyA bhAzu chu. tyAre sthavira bhagavantA 4thu-( ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdha kareha) he devAnupriya ! Apane je rIte sukha thAya e pramANe karo-paraMtu vilamba 423 // nahI. (taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre ) tyAre te sAsyavaSiputra mAre (there bhagavaMte vaMdai, namasai) sthavira bhagavAnAne ! 42rI, nabha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 bhagavatIsUtre dharmamupasaMpadya khalu viharati / tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAro bahUni varSANi zrAmapyaparyAyaM pAlayAta, pAlayitvA yasyArtha kriyate nagnabhAvo muNDabhAvo'snAnakamadaMtadhAvanakamacchatrakamanupAnakaM bhUmizayyA phalakazayyA kASThazayyA bandanA kI, unheM namaskAra kiyA ( vandittA namaMsittA ) vandanA karake, namaskAra karake, (cAujjAmAo dhammAo) cAra mahAvrata vAle dharma ko chor3akara (sapaDikkamaNaM) pratikramaNa sahita (paMca mahatvaiyaM ) pAMca mahAvrata vAle ( dhammaM ) dharma ko (uvasampajjittANaM ) prApta kara (viharai) vicarane lage (taeNaM se kAlAsaveliputte agagAre) isake bAda ina kAlAsya veSikaputraaNagArane (bahUni vAsANi) bahuta varSAtaka (sAmanna pariyAgaM pAugai ) zrAmaNyaparyAya kA pAlana kiyA / ( pAuNittA ) pAlana karake (jassaTTAe ) jisa apane prayojana ko siddha karane ke nimitta (naggabhAve kIrai ) unhoM ne nagnapanA liyA ( munDabhAve ) munDapanA liyA (aNhA. NayaM ) snAna nahIM karanA aisA niyama liyA ( adaMtadhuvaNayaM ) dantadhAvana-dAMtoMna nahIM kI (acchattayaM) chantra nahIM rakhA (aNovAhaNathaM) pagarakhe nahIM pahare ( bhUmisejjA ) bhUmi para zayana kiyA ( phalahasejjA) phalaka para zayana kiyA (kaTThasejjA) kASTha para zayana kiyA (kesaloo) kezoM kAluMcana kiyA (baMbhacera bAto) brahmacarya meM vAsa kiyA (paragharappaveso) 245 4aa. (vadittA, namaMsittA) / nabha24.2 4rIne (cAujjAmAo dhammAo) yA2 maDavatA dharma ne choDIna (sapaDikkamaNa') pratimA saGitanA (paMcamahavvaiyaM ) pAMya yAvatavANI (dhamma ) dhamana ( uvasaMpajjittANa) mA.42 4zana ( viharai) viya2 gyA. (gaNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre ) tyA2 mAha te dAsyavitra ( bahUni vAsANi) varSA sudhA (sAmanna pariyAgaM pAuNai ) zrama paryAyarnu pAsAna yu. ( pAuNittA) zrama paryAyana pAsana 4zane (jassaTTAe) temaNe potAnA mAtma4yAnI siddhi bhATa ( naggabhAve kIrai ) natA pA275 42rI-khonI parityA , ( muMDabhAve ) mAthe /31 -zayana yuM, ( aNhANaya) snAna nahIM 42vAnA niyama yo, (aMtadhuvaNayaM) ita pauvAtuM 55 4yu, ( acchattayaM ) chatra rAmanu madha 4thu, ( aNobAhaNaya) 5mA 2.5921! 55 4aa, (bhUmisejjA) bhUmi 52 zayana 425 // bhAMDayu, ( phalahasejjA ) 354 52 zayana 421bhAMDayu. (kaTusejjA) 4174 52 zayana 421 / bhAMDayu. ( kesaloo) pAnI soya 42vA mAMjyo, (baMbhaceravAso) prAyayaM pApA His\, (paragharapaveso) mikSA) 5252mA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.9 sU. 5 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 305 kezalocaH brahmacaryavAsaH paragRhapravezaH labdhyapalabdhiH, uccAvacA grAmakaNTakA dvAviMzatiH parisahopasargA adhisahyante tamarthamArAdhayati ArAdhya caramairucchvAsa niHzvAsaiH siddho buddho muktaH parinirvRtaH sarvaduHkhapahINaH / / sU0 5 // TIkA-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye khalu 'pAsAvaccijje kAlAsavesiyaputte NAmaM aNagAre pArthApatyAta:-pArzvasantAnIyaH kAlA. syaveSiputro nAma anagAraH 'jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchai' yenaiva yasmin bhikSA ke liye paraghara meM praveza kiyA ( laddhAvaladdhI) bhikSA mile yA na mile donoM avasthAoM meM samatAbhAva rakhA, ( uccAvayA) anukUla pratikUla aise ( gAmakaMTagA ) tathA indriyoM ke kaNTakarUpa ( vAvosa parisahovasaggA) aise 22 parISahoM ko aura upasoM ko ( ahiyAsijjaMti) sadA (taM aTuM AhArei ) usa artha kI unhoM ne acchI taraha se ArAdhanA kii| ( ArAhittA) aura ArAdhanA karake ve (caramehiM ussAsa nIsAsehiM ) antima ucchvAsaniHzvAsa meM (siddha buddhe mutte parinibbuDe, savvadukkhappahINe ) siddha, buddha, mukta, parinirvRta aura samasta duHkhoM se rahita ho gye| ___TIkArtha-( teNaM kAle teNaM samaeNaM ) usa kAla meM arthAt caturthakAla meM, usa samaya meM-arthAt-jaba ki zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the tapa / ( pAsAvaccijje ) pArthApatyIya-pArzvanAtha ke ziSyoM meM ke eka ziSya jinakA nAma (kAlAsavesiyaputte aNagAre) kAlAsya praveza 421! bhAMDyA-jAyarI bhATe dhare ghare 12 // bhAMDayu. (laddhAvaladdhI) bhikSA maLe ke na maLe, e banne avasthAmAM samatAbhAva rAkhavA mAMDo, ( uccAvayA) anu tathA pratiga. savA (gAsakaMTago) tathA chandrizana bhATe 48425 ( bAvIsa parisahovasammA) 2i vIsa priiss| 24 65sani ( ahiyAsijjati ) sahana Baa. (ta aTuM AhArei ) te arthanI (mAkSabhAganI) temaNe sArI rIte mArAdhanA 421. ( ArAhittA ) 22rAdhana! zana tesA ( caramehi ussAsanIsAsehiM) mantima 2pAsa ni: vAsabhA (siddhe, buddhe, mutta, parinivvuDe, savvadukkhappahINe) siddha, muddha, bhur| bhane parinita thaIne tamAma duHkhothI rahita thaI gayA. arthAt mokSa padanI prApti karI. TI -'' teNaM kAle teNaM samaeNaM " te ANe meTale yAthA mArAmAM, te samaye-eTale ke jyAre zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmI virAjamAna hatA tyAre "pAsAvaccijje" pAvanAyanA ziSyomAnA me ziSya bharnu nAma "kAlAsavesiyaputta aNagAre" asAvasyaveSIputra m||2 tu, te! yA sthavira zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatIsUtre eva pradeze sthavirAH bhagavantaH Asan tenaiva tasminneva pradeze upAgacchati, 'uvAgacchittA there bhagavaMte evaM vayAsI' upAgatya sthavirAna bhagavataH evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt 'therA sAmAiyaM na jANaMti' he sthavirAH! bhavantaH sAmAyikaM na jAnanti, tasyAtyantasUkSmagUDhArthatayA durvijJeyatvAt ' therA sAmAiyamsa aTuM na jAnaMti' he sthavirAH ! bhavantaH sAmAyikasya artha prayojanaM na jAnanti, tatmayoMnanajJAnasya ati duSkaratvAt 'therA paccakkhANaM na jANaMti ' he sthavirAH ! bhavantaH pratyAkhyAnaM na jAnanti, tyAgadharmasya durvijJeyatvAt , therA paccakkhANassa aTuM na jANaMti' he sthavirAH / bhavantaH pratyAkhyAnasya artha prayojanaM na jAnanti, tasya atyanta gUDhaveSI putra anagAra the| ve jisa pradeza meM sthavira bhagavanta virAjamAma the vahAM gye| bhagavAna mahAvIra ke bahuzruta jo ziSya the| unakA nAma sthavira haiN| unake samIpa jAkara unhoM ne usa sthavira bhagavantoM se aisA -Age jo viSaya kahA jAne vAlA hai usa rUpa se-kahA, vaha viSaya isa prakAra se hai-(therA sAmAiyaM na jANaMti ) he sthviro| Apa sAmAyika ko nahIM jAnate haiM / kyoMki vaha atyanta sUkSma gUDha artha vAlA hai| isa kAraNa vaha durvijJeya hai-usakA samajhanA-jAnanA-bahuta kaThinAIyoM se bharapUra hai / (therA sAmAiyassa aTuM na jANaMti) he sthviro| Apa loga sAmAyika ke artha ko nahIM jAnate haiN| yahAM artha kA tAtparya prayojana kA jJAna honA atiduSkara haiM / (therA paccakhANaM na jANaMti ) he sthaviro! Apa pratyAkhyAna ko nahIM jAnate haiM ! kyoM ki pratyAkhyAna tyAgadharmarUpa hotA hai / aura tyAgadharma kA samajhanA durvijJeya hai / (therA paccakkhANassa aTuM na jANati ) he sthaviro! Apa pratyAkhyAna kA kyA bhagavata virAjamAna hatA tyAM gayA. bhagavAna mahAvIranA je zive bahuzrata hatA temane sthavira kahetA. kAlAsyaveSIputra aNagAre temanI pAse jaIne temane A pramANe chadyu-" therA sAmAiya na jANaMti" he sthaviza ! Apa sAmAyine ta nathI. kAraNa ke teno artha atyaMta sUkSma ane gahana che. duviya che eTale tane samayAnu Aya matizaya bhuzta cha, "therA sAmAiyasa adraM na jANaMti" u sthvire| ! tame saamaayine| 2martha 55] to nathI. mahI " ma" meTa " prayona" sabhA: 4 / 265 3 sAmAyina prayA samanyu mati du42 cha. " therA paJcakhANa na jANati" u sthavi ! tame pratyAkhyAnane samajatA nathI kAraNa ke pratyAkhyAna tyAgadharmarUpa hoya che ane tyAgamana smnv| 54 25ti bhuzsa cha "therA paccakkhANassa aTuM na jANa ti" I sthavire ! tame pratyAdhyAnanu prayAsana 55 sabhAtA nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pracandrikA TIkA za0170905 kAlAsyaveSikaputrapraznottara nirUpaNam 307 svAt, 'therA saMjamaM na jANaMti ' he sthavirA: bhavantaH saMyamaM na jAnanti, tasyAtyantaduSkaratvAt, 'therA saMjamassa ahaM na jANaMti ' he sthavirA: / bhavantaH saMyamasya artha na jAnanti tasya durvijJeyatvAt 'therA saMvaraM na jANaMti ' he sthavirA: / bhavantaH saMvaraM na jAnanti tadArAdhanasya duHsAdhyatvAt, 'therA saMvarassa ahaM na jANaMti ' he sthavirA: / bhavantaH saMvarasya artha na jAnanti tadArAdhanavidheH durjJeya - svAt, 'therA vivegaM na jANaMti ' he sthavirA: / bhavanto vivekaM na jAnanti, tatsvarUpasya durvijJeyatvAt, 'therA vivegassa ahaM na jANaMti ' he sthviraaH| bhavanto vivekasya artha na jAnanti tasyAtyantasUkSmatvAt, 'therA viusaggaM na jANaMti ' prayAjana hai isa bAta ko bhI nahIM jAnate haiN| kyoMki pratyAkhyAna kA prayojana atyaMta gUDha hai / ( therA saMjamaM na jANaMti ) he sthaviro! Apa saMyama ko bhI nahIM jAnate haiN| kyoM ki vaha saMyama atyanta duSkara hai / ( therA saMjamassa ahaM na jANaMti ) he sthaviro ! Apa saMyama kA kyA prayojana hai - ise bhI nahIM jAnate haiM kyoM ki saMyama kA prayojana bar3I muzkila se samajha meM Ave aisA hai / ( therA saMvaraM na jANaMti ) he sthaviro! Apa saMvara ko nahIM jAnate haiM kyoM ki saMyama kI ArAdhanA atyanta duHsAdhya hai - saba isakI ArAdhanA kara sakeM- aisI nahIM hai / ( therA saMvarassa ahaM na jANaMti ) he sthaviro ! Apa saMbara ke artha ko nahIM jAnate haiM kyoM ki usake ArAdhanA kI vidhi durvijJeya hai / (therA vivegaM na jANaMti) he sthaviro ! Apa viveka ko nahIM jAnate haiM kyo ki viveka kA svarUpa durvijJeya hai / ( therA vivegassa ahaM na jANaMti ) 66 araNu } pratyAkhyAnanuM prayAnna atyaMta gUDha-gahuna che. " therA saMjamaM na jANaMti " hai sthaviro ! tame sayamane paNa samajatA nathI, kAraNa ke saMyama pALavAnuM artha yati duSDara che. " therA saMjamassa aTThe na jANaMti " he sthaviro ! sayabhanuM zu' pratyeAjana che te paNa tame jANatA nathI, kAraNa ke saMyamanuM prayAjana samabhvaanuN artha atyaMta bhuzDesa che. " therA saMvara na jANaMti " he sthaviro ! tabhe savarane jANatA nathI. kAraNa ke savaranI ArAdhanA karavAnuM kArya ati duSkara che. maghA boo tenI ArAdhanA urI zatA nathI. " therA saMvarassa aThThe na jANati " he sthaviro ! tabhe savaranuM zu prayojana che te pazu bhajutA nathI, kAraNa tenA yazaghatanI vidhi hurvijJeya che. " therA vivegaM na jANati " ke sthaviro ! tame vivekane samajatA nathI, kAraNa ke tenuM svarUpa durvijJaya " therA vivegassa aTTha na jANa Mti " he sthavize! tame vive'nuM prayojana yAgu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatIsUtre he sthavirAH ! bhavanto vyutsarga na jAnanti, tasya duSkaratvAt , 'therA viusaggassa aTuM na jANaMti' he sthavirAH ! bhavanto vyutsargasya artha na jAnanti, tatsvarUpasya durbodhyatvAt , 'taeNaM te therA bhagavaMto-kAlAsavesiyaputtaM aNagAraM evaM kyAsI' tataste sthavirAH bhagavantaH kAlAsyaveSikaputraM anagAram evaM-vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH 'jANAmo NaM ajjo ! sAmAiyaM ' he Arya ! vayaM jAnImaH khalu sAmAyikam , 'jANAmo NaM ajjo ! samAiyassa aTuM' he Arya! jAnImaH khalu vayaM sAmAyikasya artha prayojanam , 'jAva-jANAmo NaM ajjo viussaggassa ahaM' sthaviro ! Apa viveka ke prayojana ko nahIM jAnate haiM kyoM ki vaha prayojana atyanta sUkSma hai| (therA viusaggaM na jANaMti ) he sthaviro! Apa vyutsarga ko nahIM jAnate haiM kyoM ki usakA karanA bar3A kaThina hai| (therA viusaggassa aTuM na jANaMti ) he sthaviro! Apa vyutsarga ke artha ko nahIM jAnate haiM kyoM ki usakA svarUpa duryodhya hai| kAlAsyaveSiputra anagAra kI isa bAta ko sunakara una sthavira bhagavantoM ne kAlAsyaveSiputra anagAra se aisA kahA-he Arya ! hama sAmAyika ko jAnate haiM sAmAyika ke prayojana ko jAnate haiM / he Arya ! hama pratyAkhyAna ko jAnate haiM, pratyAkhyAna ke artha ko jAnate haiM / he Arya ! hama saMyama ko jAnate haiM, saMyama ke artha ko arthAt prayojana ko jAnate haiM / he Arya ! hama saMbara ko jAnate haiM, saMvara ke prayojana ko jAnate haiN| he Arya ! hama viveka ko jAnate haiM, viveka ke artha ko jAnate haiN| hama vyutsarga ko nayatA nathI, 41295 te prayona satyAta sUkSma che. "therA viusagaM na jANati" sthavize ! tame vyutsamana zutA nathI, 1295 te 42vAna 4Aya pani cha. " therA viusaggassa aTThana jANati" u sthvi| ! tame vyutsarganuM prajana paNa jANatA nathI kAraNa ke tenuM svarUpa jANavAnuM kArya ghaNuM duSkara che. kAlAveSIputra aNugAranI te vAta sAMbhaLIne te sthavira bhagavaMtee tene A pramANe kahyuM--"he Arya ! ame sAmAyikane samajIye chIe ane sAmAyikanA prajanane paNa jANIye chIe. he Arya! ame pratyA khyAnanuM prayajana paNa samajIe chIe. he Aya ame saMyamane jANIe chIe ane saMyamanA prajanane paNa jANIe chIe. he Arya! ame saMvarane jANIe chIe ane saMvaranA prajanane paNa jANIye chIe, he Arya ! ame vivekane jANIye chIe ane vivekane arthane paNa jANIe chIe. tathA he Arya! ame vyutsargane jANIye chIe ane vyutsarganA arthane paNa jANIye chIe, sthavira bhagavaMtanuM e prakAranuM kathana sAMbhaLIne kAlAsyaveSiputra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikAThIkA za01 40905 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 309 yAtrat he Arya ! jAnImaH khalu vayaM pratyAkhyAnam, jAnImaH pratyAkhyAnasya artham prayojanam, jAnImo vayam saMyamaM, jAnImaH saMyamasya artham prayojanam, jAnImo vayaM saMvaram, jAnImaH khalu saMvarasya artham prayojanam, jAnImo vayaM trivekam, jAnImaH khalu vivekasyArtham prayojanam, jAnImaH khalu vyutsarga, jAnImo vayam vyutsargasya artham prayojanam, 'taraNaM se kAlAsave siyaputte aNagAre te there bhagavaMte evaM vayAsI' tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH tAn sthavirAn bhagavataH evaM - vakSyamANaprakAreNa avAdIt - ' jaiNaM ajjo ! tubbhe jANaha samAiyaM he AryAH ! yadi khalu yUyaM jAnItha sAmAyikam ' jANaha sAmAiyassa ahaM' atha ca jAnItha yUyaM sAmAyikasya artha prayojanam, 'jAva jANaha - viussaggasma ahaM' yAvat - jAnItha yUyaM vyutsargasya artham prayojanam, yAvatkAraNAt uparyuktaM pratyA khyAnAdivyutsargAntaM saMgrAhyam, tadA 'ke bhe ajjo ! sAmAie ? ' he AryAH ! kiMH bhavatAM mate sAmAyikaM vastu vartate ? ' ke bhe ajjo / sAmAiyassa aTThe ?' he AryA ! kaH bhavatAM mate sAmAyikasya arthaH prayojanam ? ' jAva ke bhe viussaggassa aDDe ? ' yAvat - ko bhavatAM mate vyutsargasya arthaH prayojanam ? yAvatkaraNAt kiM bhavatAM mate pratyAkhyAnam ? ko bhavatAM mane pratyAkhyAnasya arthaH ? kaH jAnate haiM, vyutsarga ke artha ko jAnate haiM / isa prakAra se sthavira bhagavantoM ke kathanako sunakara kAlAsyaveSikaputra anagAra ne (te there bhagavante evaM vayAsI) una sthavira bhagavanto se aisA pUchA- he Aryo ! yadi Apa loga sAmAyika ko jAnate haiM, sAmAyika ke prayojana ko jAnate haiM, (yAvat vyutsarga ke artha - prayojana ko jAnate haiM, yahAM yAvat pada se uparyukta pratyAkhyAna se lekara vyutsarga taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai ) to he sthaviro ! maiM ApalogoM se pUchatA hUM ki sAmAyika Apake mata meM kyA vastu hai / aura he Aryo ! sAmAyika kA prayojana Apa ke mata meM kyA hai ? yAvata Apa ke mata meM vyutsarga kA artha kyA hai ? (yahAM yAvat zabda "" lugAre "te there bhagavate evaM vayAsI " te sthavira lagavaMtAne pUchayuM ke " huM Aryo! jo tame sAmAyikane jANatA haiA, sAmAyikanuM pratyeAjana sama4taa hai!, ( yAvat ) vyutsarganu prayojana samantA ho (aDIM" yAvat padmathI pratyAkhyAnathI laIne byutsaga sudhInA upayukta pATha grahaNa karAyo che) te huM Aryo ! huM Apane pUchuM chuM ke ApanI mAnyatA pramANe sAmAyika zu che? ane huM AryAM ! ApanI mAnyatAnusAra sAmAyikanuM zu' prayeAjana che ? "" yAbat " sthApanA bhata prabhASe vyutsarganI zo artha che ? ( aDIM "yAvat" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatra bhavatAM mate saMyamaH, kazca bhavatA mate saMyamasya arthaH, kaH bhavatAM mate saMvaraH ? kazca bhavatAM mate saMvarasya arthaH ? kaH bhavatAM mate vivekaH kazca bhavatAM mate vivekasya arthaH prayojanam , ko bhavatAM mate vyutsargaH ? iti saMgrAhyam , 'taeNaM therA bhagavaMto kAlAsavesiyaputtaM aNagAraM evaM kyAsI ' tataH khalu te sthavirAH bhagavantaH kAlAsyaveSikaputramanagAramevamavAdiSuH 'AyA Ne ajjo sAmAie' he Arya! AtmA naH asmAkaM mate sAmAyikaM samabhAvarUpaM vartane, 'AyA Ne ajjosAmAiyassa aDhe' he Arya ! AtmA eva naH ammAkaM mate sAmAyikasya samabhAvarUpasya arthaH nUtanakarmAnupAdAnapUrvakakRtakarmanirjarArUpaM prayojanaM vartate 'jAva-viussa. se yahAM pUrvokta pATha kA saMgraha kiyA gayA hai-jo isa prakAra se hai-Apa ke mata meM pratyAkhyAna kyA hai ? pratyAkhyAna kA prayojana kyA hai ? Apake mata meM saMyama kyA hai ? saMyama kA prayojana kyA hai ? Apake mata meM saMvara kyA hai ? saMvara kA prayojana kyA hai ? Apa ke mata meM viveka kyA hai ? viveka kA prayojana kyA hai ? Apake mata meM vyutsarga kyA hai ? kAlasya veSikaputra anagAra kI isa bAta ko sunakara una sthavira bhagavanto ne unase aisA kahA ki "AyANe ajjo sAmAie, AyANe ajjo sAmA. iyassa aTThe" he Arya ! hama logoM ke mata meM sAmAyika vastu samabhAvarUpa AtmA hai / aura he Arya ? AtmA hI samabhAvarUpa sAmAyika kA artha hai| AtmA jaba samabhAvarUpa sAmAyika meM vartatI hai-taba usake navIna karmoM kA baMdha nahIM hotA hai aura purAne saMcita kRta karmoM kI nirjarA hotI rahatI / yahI sAmAyikakA artha-prayojana hai| isI tarahase padathI pUrvokta nIce pramANeno pATha grahaNa karAve che-ApanA mata anusAra pratyAkhyAna zuM ane pratyAkhyAnanuM prayojana zuM che ? ApanI mAnyatA mujaba saMyama zuM che ? ane saMyamanuM prayeAjana zuM che? ApanI mAnyatA mujaba viveka zuM che, ane vivekanuM prayojana zuM che? ApanA mata pramANe vyutsarga zuM che?) kAlAsyaveSIputra aNagAranA A praznane te sthavira bhagavatee savA utta2 mAthyo , " AyA Ne ajjo sAmAie, AyA Ne ajo samAiyassa aTUThe" mAya ! abhA21 mata pramANe sAmAyi 12tu samamA135 mAtmA che, ane te Arya ! AtmA ja samabhAvarUpa sAmAyikane artha che. jyAre Atma samabhAvarUpa sAmAyikamAM pravRtta thAya che tyAre te navA kamane baMdha bAMdhate nathI, ane pahelAMnA saMcaya karelAM karmonI nirbhara kare che e ja sAmAyikanuM prajana che. e ja pramANe amArA mata pramANe AtmAja pratyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA u01209 sU.5 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 311 gassa aTTe ' yAvat AtmA eva asmAkaM mate pratyAkhyAne pauruSyAdiniyamanarUpaM vartate, AtmA eva asmAkaM mate pratyAkhyAnasya pauruSyAdi niyamanarUpasya arthaH karmAgamanamArgAtmakA''zravadvAranirodharUpaM prayojanaM vartate, AtmA eva asmAkaM mate saMyamaH pRthivIkAyaprabhRtisaMrakSaNarUpaH, pApoparamarUpo vA vartate AtmA eva asmAkaM mate saMyamasya pRthivyAdi saMrakSaNarUpasya, pApoparamarUpasya ga arthaH pRthivIkAyAghArambhaviratirUpam saptadazavidham prayojanaM vartate, AtmA eva asmAkaM hamAre mata meM AtmA hI pratyAkhyAna-pauruSI Adi ke niyamana rUpa hai| aura AtmA hI hamAre mata meM pauruSI Adi ke niyamanarUpa pratyAkhyAna kA prayojana hai / arthAt isa pratyAkhyAna kA prayojana yahI hai ki isake prabhAva se AtmA meM karmoM ke Agamana kA mArgarUpa jo AzradvAra hai usakA nirodha ho jAtA hai| hamAre matameM AtmA hI saMyama hai / pRthivI. kAya Adi jIvoM kI rakSA karane rUpa, athavA pApoparamarUpa saMyama hotA hai / jaba saMyama pRthivIkAya Adi jIvoM kI rakSA karanerUpa athavA pApoM se uparamarUpa mAnA gayA hai to isa kriyA kA kartA eka AtmA hI hotA hai-ataH kriyA aura kriyAvAn abheda vivikSA ke vaza se AtmA hI saMyamarUpa mAna liyA gayA hai| tathA AtmA hI saMyama kA prayojana hai| isakA tAtparya yaha hai ki AtmA kA nija svabhAva pRthivyAdi jIvoM kI virAdhanA karanekhya athavA pApoM meM pravRtti karanerUpa nahI hai-arthAt mayamarUpa hai / ataH jaba AtmA kA nija svabhAva hI aisA hai to usakA tAtparya hI yaha huA ki AtmA svayaM hI saMyama rUpa khyAna pirasI vagerenA niyamanarUpa che ane amArA mata anusAra AtmA ja pirasI vagerenA niyamanarUpa pratyAkhyAnanuM prayojana che. eTale ke te pratyAkhyAnanuM prayajana e che ke tenA prabhAvathI AtmAnI sAthe karmone agamarUpa je AzravadvAro che te baMdha thaI jAya che. amArA mata pramANe AtmAja saMyama che, pRthvIkAya, aSkAya vagere jIvonI rakSA karavArUpa athavA pApathI dUra rahevA rUpa saMyama hoya che. je saMyamane pRthvIkAya vagere nI rakSA karavArUpa, athavA pApothI virAma pAmavArUpa mAnavAmAM Ave che te kiyAne kartA AtmA ja gaNAya che. te kAraNe kriyA ane kiyAvAna (kartA) mAM abhedanI apekSAe AtmAne ja saMyamarUpa mAnya che. tathA AtmA ja saMyamanuM prayojana che eTale ke AtmAno svabhAva pRthvIkAya vagere cha kAyanA jIvonI virAdhanA karavAne athavA pApamAM pravRtti karavAnuM nathI eTale ke AtmA saMyamarUpa che. A rIte AtmAne pitAne svabhAva ja saMvararUpa che tethI AtmA pote ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 bhagavatIla mate saMvaraH indriya-no indriya-pravRttyavarodharUpo vartate, AtmA eva asmAkaM mate saMvarasya indriya-no indriya pravRttyavarodharUpasya arthaH, nUtanakarmabandhanirodharUpam anAsravatvarUpaM vA prayojanaM vartate, AtmA eva asmAkaM mate viveko viziSTabodhahuA aura isa saMyama kA prayojana pRthivyAdika jIvoM kI rakSA karanA athavA pApo se virakta rahanA yaha huaa| ataH aisA yaha prayojana AsmA se judA nahIM hai kyoM ki AtmA svayaM hI tadrUpa hai / isaliye AtmA hI saMyama kA prayojanarUpa prakaTa kiyA gayA hai / yaha saMyama kA prayojana 17 prakAra kA kahA gayA hai| AtmA hI hamAre mata meM saMvara hai / saMvara ko tAtparya indriyoM aura mana kI pravRttiyoM ko rokanA hai| AtmA jaba saMyamavAlA bana jAtA hai taba svataH svabhAva hI usakI indriyoM kI evaM mana kI zubhAzubharUpa pravRttiyAM baMda ho jAtI hai / ataH yaha saMvara rUpa guNa AtmA kA hI hai| aura kisI kA nahIM hai / isaliye guNaguNI meM abheda vivakSA mAnakara yahAM AtmA ko hI saMvararUpa kahA gayA hai| isa saMvara kA prayojana bhI yahI hai ki vaha AtmA meM hone vAlI zubhAzubha pravRttiyoM kA nirodha kara detA hai| ataH zubhAzubha pravRttiyoM kA nirodha honArUpa prayojana AtmA meM hI rahatA hai ataH AdhArAdheya bhAva meM kathaM. cit abheda mAnakara AtmA ko hI saMvara kA phalarUpa prakaTa kiyA gayA hai| saMvararUpa AtmA nUtana karma baMdha se rahita ho jAtA hai-arthAt navIna saMyamarUpa gaNI zakAya ane te saMyamanuM prayojana pRthvIkAya vagere cha kAyanA jIvonI rakSA karavI ane pApathI virakta thavuM e gaNI zakAya tethI AvA prakAranuM prajana AtmAthI juduM nathI, kAraNa ke AtmA pote saMyamarUpa che. tethI AtmAne saMyamanA projanarUpa darzAvyo che. saMyamanuM prayojana 17 sattara prakAranuM kahyuM che. AtmA ja amArI mAnyatA pramANe saMvara che. indri ane mananI pravRttiene rokavI tenuM nAma saMvara che. jayAre AtmA saMyamathI yukta bane che tyAre ApoApa Indriya ane mananI caMcaLa pravRtti baMdha paDI jAya che. tethI saMvara e AtmAne ja guNa che. bIjA keIne nathI. tethI guNa ane guNImAM abhedanI apekSAe ahIM AtmAne saMvararUpa kahyo che. AtmAnI aMdara cAlatI AsavanI pravRttione nirodha karavAnuM prayojana te saMvara che. tethI tevI AstranI pravRttione nirodha karavArUpa prayojana AtmAmAM ja raheluM hoya che. tethI AdhAra Adheya bhAvamAM abhedapaNuM mAnIne AtmAne ja saMvaranA phalarUpa prakaTa karyo che. saMvararUpa AtmA navA karmabaMdhathI rahita thaI jAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkAza01 u09sU0 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 313 rUpo vartate, tasya jJAnamayasvarUpatvAt , AtmA eva asmAkaM mate vivekasya viziSTa bodharUpasya arthaH tyAjyavastutyAgAdirUpaM prayojanaM vartate, AtmA eva asmAkaM mate vyutsargaH kAyamamatvatyAgapo vartate, AtmA evaM asmAkaM mate vyutsargasya kAyamamatvatyAgarUpasya arthaH anabhiSvaGgatAlakSaNaM prayojanam vartate, tathAhi samabhAvarUpaM sAmAyikamucyate, samabhAvazca samatA, rAgadveSaviyukto yaH sarvabhUta-prANa karmoM kA Asrava usake nahIM hotA hai| yahI zubhAzubha pravRttiyo kA nirodha hai| aura yahI saMbara kA prayojana hai| viveka viziSTa jJAna hotA hai| so hamAre mata meM AtmA hI vivekarUpa hai so isa kathana kA sArAMza yaha hai ki AtmA svayaM viziSTa jJAnarUpa hai / kyoM ki AtmA kA svarUpa hI jJAnamaya hai / isa jJAna kA prayojana kevala itanA hI hai ki vaha heya vastu kA bodha karAkara use heya samajhAtA hai aura upAdeya vastu kA bodha karAkara use upAdeya batAtA hai| ataH aisA jo yaha viveka kA pra. yojana hai vaha AtmArUpa vastu hI hai| kyoM ki jaba AtmA hI vivekarUpa hai to isa viveka kA prayojana bhI AtmA rUpa hI hotA hai / isa kathana meM phalarUpa prayojana ko viveka se abhinna mAnakara usa vivekarUpa AtmAko viveka kA prayojanarUpa mAnA gayA hai / zarIra se mamatva kA tyAga karanA isakA nAma vyutsarga hai / so AtmA hI kAyazarIra mamatva tyAgarUpa vyutsarga kA artha hai arthAt anabhiSvaGgatA (viSayoM meM Asakti nahIM rakhanA rUpa prayojanarUpa hai / TokAkAra isI saba viSaya ko " tathAhi" kaha eTale ke temAM navAM karmone Azrava thatuM nathI. enuM nAma ja zubhAzubha pravRttine nirodha che, ane e ja saMvaranuM prayojana che, jJAna vivekayukta hoya che. amArA mata pramANe AtmA ja vivekarUpa che. eTale ke AtmA pote ja viziSTa jJAnarUpa che, kAraNa ke AtmAnuM svarUpa ja jJAnamaya che. te jJAnanuM prajana eTaluM ja che ke tenI mAraphata heya ane upAdeya vastuno bodha thAya che ane te jJAnavaDe AtmAne heya ane upAdeyanI samajaNa paDe che. vivekanuM je prayojana che te AtmArUpa ja che, kAraNa ke je AtmA ja vivekarUpa hoya te vivekanuM prayojana paNa AtmArUpa ja hoya che A kathanavaDe phalarUpa prajanane vivekathI abhinna mAnIne vivekarUpa AtmAne vivekanA projanarUpa mAne che. zarIra uparathI mamatvane tyAga kare tenuM nAma vyutsarga che, AtmA ja kAyAnA mamatvanA tyAgarUpa vyutsargane artha che-eTale ke viSayamAM Asakti na rAkhavI sevA pryo||35 cha. 214412 21 // samasta viSayane "tathAhi" 54 4DIna spaSTa bha40 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 bhagavatIsUtre -jIva-sattvAn Atmavatpazyati sa samaH tasya samabhAvo bhavati, dharmadharmiNorabhedAt bhAvapradhAnanirdezAd vA samasya samatvamarthaH, tathA carAgadveSarahitasya samasya samatArUpasya pratikSaNavilakSaNApUrvApUrvakarmanirjarAheturUpAyAH vizuddheH Ayo lAbhaH, samAyaH, sa eva sAmAyikam , athavA samAnAM jJAnadarzanacAritrANAmAyaH samAyaH pravarddhamAnazAradazuklapakSadvitIyAdicandrakalAvat pratikSaNavilakSaNakara spaSTa karate haiN| samabhAvarUpa sAmAyika kahA gayA hai| samabhAva kA artha hai smtaa| rAgadveSa se rahita hokara jo samasta prANiyoM ko samastabhUtoM ko, samasta jIvoM ko, samasta sattvoM ko, apane samAna dekhatA hai-jAnatA hai-vaha sama hai aura isa sama kA jo bhAva hotA hai vaha sama. bhAva hai dharma aura dharmo ke abheda se athavA bhAvapradhAna nirdeza se sama kA artha samatva hai| tathA ca-rAgadveSa se rahita aise samatArUpa sama ko jo pratikSaNa vilakSaNa vizuddhi kA lAbha hotA hai ki jo vizuddhi apUrva karmanirjarA kI hetubhUta hotI hai usakA nAma samAya hai / yaha samAya hI sAmAyika hai / tAtparya isakA yaha hai ki samAya se sAmAyika banA hai aura sama Aya se samAya banA hai| isameM sama zabda kA artha rAgadveSa se rahita jo AtmAprANI hai vaha hai, aura Aya kA artha lAbha hai / isa prANI ke liye pratikSaNa vilakSaNa aisI vizuddhi kA lAbha hotA rahatA hai ki jisa vizuddhi ke bala para usa AtmA ke apUrva apUrva-jo pahile kabhI nahIM huI aisI-karma nirjarA kI hetubhUta hotI rahatI hai| athavA kare che. sAmAyikane samabhAvarUpa kahela che. samabhAva eTale samatA. rAgadveSathI rahita banIne tamAma prANIone, tamAma bhUtone, tamAma ne, ane tamAma sane pitAnI mAphaka gaNavA tenuM nAma samabhAva che. dharma ane dharmInA abhedathI athavA bhAvapradhAna nirdezathI samano artha samatva che. tathA-rAgadveSathI rahita evA samatArUpa (samabhAvayukta vyaktine pratikSaNa je vilakSaNa vizuddhinI prApti thAya che, ane je vizuddhi apUrva karmanirjarAnA heturUpa mana cha. vizuddhi nAma "samAya" che te samAya / sAmAyi che. tAtparya e che ke sama+Aya samAya. ane samAyamAMthI ja " sAmAyika" zabda banyo che. rAgadveSathI rahita je AtmA hoya che tenuM nAma "sama" che. ane sAya' sarale 'sAma' (prAli.) ne pratikSA sevA vilakSa vizuddhinI prApti thatI rahe che ke je vizuddhinA prabhAvathI AtmA apUrva - pUrve kadI na anubhavI hoya evI-karmanirbhara kare che. athavA sama zabdano artha jJAna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u09 sU05 kAlAsyaveSiyaputra praznottaranirUpaNam 315 jJAnAdilAbhaH, sa eva prayojanamasyeti sAmAyikam , evaJca samatApratipanno hi jJAnAdisampanno hi AtmA pratikSaNamapUrvaiH jJAnadarzanacAritraparyAyaiH bhavATavIbhramaNajanyasaMklezavinAzakaiH anupamamukhahetubhUtaiH tiraskRtacintAmaNikalpadrumakAmadhenusadRzaiH saMyujyate, athavA samo rAgAdirahitasya Ayo gamanaM pravRttiH samAyaH samAya eva vA, samaye bhavaM vA samAyena nivRttaM vA, samAyasyAM zo vA, samAyo yA prayojanamasyeti sAmAyikam , / uktazcasama zabda kA artha jJAna, darzana, cAritra hai aura Aya kA artha lAbha hai / jaise-zaratkAla meM nirmala candra kI kalAe~ zuklapakSa kI dvitIyAdi tithiyoM meM baDhatI jAtI hai usI prakAra se pratikSaNa meM vilakSaNa jJAnA. dika kA jo AtmA ko lAbha hotA rahatA hai usakA nAma samAya hai| yaha samAya hI jisakA prayojana hai vaha sAmAyika hai| isa taraha samatA pratipanna aura jJAnAdika se saMpanna AtmA, pratikSaNa apUrva aise jJAna, darzana aura cAritrarUpa paryAyoM dvArA ki jo isake bhavATavI meM bhramaNa karane ke saMkleza ke nAzaka haiM, anupama sukha ke hetubhUta haiM, aura cintAmaNi, kalpavRkSa evaM kAmadhenu se bhI jho bahuta baDhakara haiM yukta hotA rahatA hai usakA nAma sAmAyika hai| athavA-rAgAdi se rahita honA isakA nAma sama hai isa sama kI jo Aya -pravRtti hai vaha samAya hai| yaha samAya hI sAmAyika hai, athavA samAya meM jo ho vaha sAmA. yika hai, athavA samAyase nivRtta-niSpanna ho vaha sAmAyika hai, athavA sAmAya kA jo aMza hai vaha sAmAyika hai, athavA samAya jisakA darzana ane cAritra thAya che. ane Ayane artha lAbha thAya che jema zaradaRtumAM candranI kaLA zukala bIjathI zarU thaIne dararoja vadhatI ja jAya che tema pratikSaNa AtmAne je vilakSaNa jJAnAdikanI prApti thatI rahe che tenuM nAma ja samAya che. A samAya ja jenuM prayojana che te sAmAyika kahevAya che. A rIte samatAyukta ane jJAnAdithI yukta AtmA, pratikSaNa samyagu jJAna, darzana ane cAritrarUpa paryAyothI yukta thatuM rahe che ke jethI bhavATavImAM bhramaNa karavA rUpa dukhane nAza thAya che, je anupama sukhane apAvanArI che, ane je cintAmaNi, kalpavRkSa ane kAmadhenuthI paNa adhika gaNAya che. enuM nAma ja sAmAyi: che. mthvaa-2||hiyaa 2Dita tharpu menuM nAma " sama" che. te samanI je Aya (pravRtti) che tenuM nAma " samAya" che. te samAya ja sAmAyika che, athavA samayamAM je hoya tene sAmAyika kahe che, athavA samAyathI je niSpanna thAya che tenuM nAma sAmAyika che, athavA samAyane je aMza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre " rAgaddosavirahio, samo tti asaNaM autti gamaNaM ti / samagamaNaMti samAo, sa eva sAmAiyaM nAma // 1 // ahavA bhavo samAe, nivvattaM teNa sammayaM vAvi / jaM tappaoyaNaM vA, teNa vA sAmAiyaM neyaM " tti // 2 // chAyA - rAgadveSavirahitaH, samo'sti ayanaM pravRttiH gamanamiti / samAgamanamiti samAyaH, sa eva sAmAyikaM nAma // 1 // athavA bhavaH samAyaH nirvRttaM tena tanmayaM vApi / yat tatprayojanaM vA tena vA sAmAyikaM jJeyam // 2 // iti athavA samAni jJAnAdIni teSu taitra ayanam - gamanam ayaH samAyaH, sa eva sAmAyikam iti / avAdi ca 46 316 ahavA sAmAi sammatta - nANa caraNAi | te tehiM vA ayanaM ao samAo sa eva sAmAiyaM nAma // 1 // chAyA - athavA samAni samyaktvajJAnAcaraNAni / teSu tairvA ayanam ayaH samAyaH sa eva sAmAyikaM nAma // 1 // athavA samasya rAgAdirahitasya Ayo guNAnAM lAbhaH, samAnAM vA jJAnA donAmAyaH samAyaH sa eva sAmAyikam / , prayojana hai vaha samAyika hai / kahA bhI hai sAmAyika zabda kI jo vyutpatti kahI gaI hai / athavA-sama-jJAna AdikoM meM, athavA jJAna AdikoM dvArA jo pravRtti hai vaha samAya hai / yaha samAya hI sAmAyika hai| so hI kahA hai athavA - rAgAdirahita AtmA rUpa sama ko jo guNoM kA lAbha hotA hai vaha samAya hai, athavA - sama-jJAnAdikoM kA jo Aya-lAbha hai vaha samAya hai / yaha samAya hI sAmAyika hai / che tenu nAma sAmAyika che, athavA jevuM prayojana ' samAya ' che te sAmAyika che. A gAthAevaDe sAmAyika zabdanI je vyutpatti khatAvavAmAM AvI che te pUrve arthasahita prakaTa karavAmAM AvI gai che. athavA-sama-jJAna vageremAM athavA jJAnAdikovaDe je pravRtti cAle che tenuM nAma samAya che. te samAya ja sAmAyika che. athavA--rAgAdithI rahita AtmArUpa samane je guNAnA lAbha (prApti) thAya che tenu nAma samAya che. athavA jJAnAdikanI je Aya ( lAla ) tene samAya kahe che. te samAya ja sAmAyika che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u09 sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 317 uktaJca-ahavA samassa Ao, guNANalAbhotti jo samAo so| ahavA samaNamAo, Neo samAiyaM NAma // 1 // iti / chAyA-athavA-samasya Ayo guNAnAM lAbhaH iti yaH samAyaH saH / athavA samAnamAyo neyaH sAmAyikaM nAma // 1 // iti athavA-sAmni maitryAM sAmnA vA ayaH tasya vA AyaH sAmAyaH, sa eva sAmAyikam / uktazca " ahavA sAmaM mettI, tattha ao teNeva tti samAo / ahavA samassAo lAbho, sAmAiyaM nAma // 1 ||iti / chAyA-athavA sAmaM maitrI, tatra AyaH tena veti saamaayH| athavA sAmasyAyo lAbhaH, sAmAyika nAma // 1 // tacca sAmAyika mUlaguNAnAmAdhArabhUtaM sAvadyayogaviratirUpam , Atmanazca jJAnadarzanacAritrarUparatnatrayavattvasyaiva vAstavikAtmatvasvarUpatayA rAgadveSarahitasya nirAvaNasya tasyAtmanaH kRtakarmanirjarAhetubhUtavizuddhimatvena jJAnadarzanacAritravatvena ca svarUpopapatteH vastusthityA Atmaiva sAmAyikamiti siddham / uktaJca__ athavA-sama zabda kA artha maitrI hai, so isa maitrI meM athavA isa maitrI ke dvArA jo aya-gamana pravRtti hai-vaha samAya hai, athavA-sAma kA jo Aya-lAbha hai vaha samAya hai yaha sAmAyika hai / kahA bhI hai__yaha sAmAyika mUlaguNoM kA AdhArabhUta kahA gayA hai / aura isameM samasta sAvadyayogakA parityAga honese yaha sAvadyayogaviratirUpa hotA hai| jJAna, darzana, cAritrarUpa ratnatrayase yukta jo AtmA haiM vahI vAsta. vikarUpa meM AtmatvasvarUpa vAlI hai / ataH rAgadveSa se rahita evaM nirAvaraNa usa AtmA ko, apane dvArA kRtakoM kI nirjarA kI hetubhUta jo vizuddhi hai usa vizuddhi ke yukta ho jAne ke kAraNa aura jJAna, darzana athavA-sama zabdano artha maitrI che, tethI te maitrImAM athavA te maitrI vaDe je aya-gamana-pravRtti thAya che, tenuM nAma samAya che. athavA samane je lAbha thAya che tene ja samAya kahe che. e samAya ja sAmAyika che. te sAmAyikane mULa guNanA AdhArarUpa kahela che, ane temAM tamAma sAvadyAgano parityAga thato hovAthI tene sAvadyAga viratirUpa paNa kahela che. jJAna, darzana ane cAritrarUpa ratnatrayathI yukta je AtmA che, e ja AtmA vAstavika rIte Atmatva svarUpavALo hoya che. tethI rAgadveSathI rahita ane AvaraNothI rahita evA te AtmAne, potAnI mAraphata thatI kRtakarmonI nirA karavAnA heturUpa je vizuddhi che te vizuddhithI yukta thaI javAne kAraNe, ane jJAna, darzana cAritrathI yukta thaI javAne kAraNe, potAnA svarUpanI prApti thaI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'jIvo guNapaDivanno, nayassa dabaTTiyassa sAmAiyaM" iti / chAyA -jIvo guNa pratipanno nayasya dravyArthikasya sAmAyikam // etAvatA dravyArthikanayAnusAreNa tathAvidhavizuddhajJAnadarzanacAritravattvAdi rUpanijaguNapratipannaH Atmaiva sAmAyikamiti phalitam , tathA nUtanakarmAnupAdAnakRtakarmanirjaraNarUpaM sAmAyikasya prayojanamapi Atmaiva, navakarmAnupAdAnakRtakarmanirjarAdInAm AtmaguNatayA guNaguNinorabhedAt tadguNAnAmAtmA'natiriktatvAt 'nolo ghaTaH' ityAdau nIlaguNasya ghaTena guNinA saha abhedadarzanAt , evaM tathA cAritrase yukta ho jAne ke kAraNa apane svarUpa kI prApti ho jAtI hai| isase vastugatyA AtmA hI sAmAyika hai yaha bAta siddha ho jAtI hai / so hI kahA hai___jIvo guNapaDivanno, nayassa davvaTThiyassa samAiyaM" guNapratipanna AtmA hI dravyArthika naya ke anusAra sAmAyika hai arthAt-dravyArthika naya ke mantavyAnusAra AtmA jaba tathAvidha vizuddha jo jJAna, darzana aura cAritrarUpa nija guNoM ko prApta kara letA hai taba vaha aisA AtmA hI sAmAyika hai yaha phalita ho jAtA hai / tathA-navIna karmoM kA grahaNa nahIM karanA aura pUrvakRta saMcita karmoM kI nirjarA honA yaha jo sAmAyika kA prayojana hai vaha bhI AtmA hI hai| kyoM ki navIna karmoM kA grahaNa nahIM honA aura pUrvakRta saMcita karmoM kI nirjarA hote rahanA Adi jo bAte haiM ve saba AtmAke guNa haiM-ataH guNa aura guNI meM abheda vivakSAvaza sAmAyika ke prayojana ko AtmArUpa kaha diyA gayA hai / guNaguNI meM abheda vivakSA isaliye kathaMcit karalI javAne kAraNe, pitAnA svarUpanI prApti thaI jAya che. tethI e vAta siddha thAya che ke AmAM ja sAmAyika che. kahyuM paNa che ke-- __"jIvo guNapaDiyanno, nayassa dabaDhiyassa sAmAiyaM" dravyArthika nayanI apekSAe guNaviziSTa AtmA ja sAmAyika che. eTale dravyArthika nayanI mAnyatAnusAra je AtmA vizuddha jJAna, darzana ane cAritra rUpa nijaguNone prApta kare che. e AtmA ja sAmAyika che e vAta siddha thAya che. tathA navA karmone grahaNa na karavA ane pUrvakRta saMcita karmonI nirbhara karavI, evuM je sAmAyikanuM prayojana che te paNa AtmA ja che. kAraNa ke navAM karmo grahaNa na karavAM ane saMcita pUrvakRta karmonI nirjarA karavIM e AtmA ja guNo che tethI guNa ane guNImAM abhedanI apekSAe sAmAyikanA prajanane AtmArUpa kahela che guNa ane guNImAM kyAreka abheda mAnI levAnuM kAraNa e che ke AtmAnA nija guNo AtmAthI bhinna hatA nathI jema zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 40905 kAlAsyaveSikaputra praznottara nirUpaNam 319 pauruSI prabhRtiniyamarUpasya sAvadyayoganivRttirUpasya zrAvakanatramavratarUpasya pApatyAgapratijJArUpasya vA pratyAkhyAnasya AtmadharmatayA dharmadharmiNorabhedAt Atmaiva pratyAkhyAnaM tathA karmAgamanamArgA''zravanirodharUpasya pratyAkhyAnaprayojanasyApi AtmadharmatayA Atmaiva pratyAkhyAnaprayojanamapi, evaM saptadazavidhasya pRthivI kAyikaprabhRtisaMrakSaNarUpasya pApoparamarUpasya saMyamasya AtmadharmatayA Atmaiva saMyamaH, tathA prANAtipAta - mRpAvAda - adattAdAnamaithunAdiviratirUpasya paJcAsrava saMvaraNamUlaguNAdikaraNalakSaNAnAsravatvarUpasya ca saMyamaprayojanasyApi AtmadharmatayA Atmaiva saMyamaprayojanam, tathA saMviyate karmakAraNaM prANAtipAtAdi nirudhyate yena jAtI hai ki AtmA ke nija guNa AtmA se bhinna nahIM hote haiM / jaise " nIlo ghaTaH" yahAM para nIlaguNa kA ghaTarUpa guNI ke sAtha abheda kisI apekSA mAnA jAtA hai / isI taraha se pauruSI Adi niyamarUpa, athavA sAvadya yoganivRttirUpa, athavA zrAvaka ke navamavratarUpa, athavA - pApa tyAga rUpa jo pratyAkhyAna hai vaha AtmA kA dharma hai / ataH AtmA ke dharmarUpa hone ke kAraNa dharma aura dharmoM meM yahAM para bhI abheda mAnakara AtmA ko hI pratyAkhyAnarUpa kaha diyA gayA hai| tathA navIna karmoM kA Agamana honA isakA nAma Asrava hai-isa Asrava ke nirodha hone rUpa jo prayojana pratyAkhyAna kA hai vaha bhI AtmA kA dharma hai / ataH AtmA hI pratyAkhyAna kA prayojana bhI hai| isI taraha se 17 (sataraha) prakAra kA jo saMyama hai ki jo pRthivIkAyika bagairaha jIvoM ke saMrakSaNarUpa aura pApoM ke uparama nivRttirUpa hotA hai vaha bhI AtmA kA hI dharma hai / ataH AtmA hI saMyama hai / tathA prANAtipAta, mRSAvAda, adattAdAna, maithuna " nIlo ghaTaH " bhAM nIsa guNunI sAdhe ghaTa (ghaDA) 35 guNI sAthai ardha apekSAe abheda bhAva mAnI levAmAM Ave che. e ja pramANe pArasI vagere niyamarUpa, athavA sAdyayAtra-nivRttirUpa, athavA zrAvakanA navamA vratarUpa, athavA pApatyAgarUpa je pratyAkhyAna che, te AtmAnA dharUpa che. tethI pratyAkhyA nane paNa AtmAnA dharUpa gaNIne dharma ane dharmImAM ahIM paNa abheda mAnIne AtmAne pratyAkhyAnarUpa kahevAmAM AvyeA che-tathA navAM karmanA Aga. mana ( Asrava ) nA nirodha karavAnuM pratye:janarUpa je pratyAkhyAna che te paNa AtmAnA dharUpa che. te kAraNe AtmA pratyAkhyAnanuM prayAjana paNa che. eja pramANe pRthvIkAyika vagere jIvAnI rakSA karavArUpa ane pApathI nivRtta thavArUpa je 17 prakAranA saMyama che te paNa AtmAnA ja dharUpa che. tethI AtmA ja sayama che, tathA prANAtipAta, mRSAvAda, anuttAdAna, maithuna vagerenI virati zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 bhagavatI sUtre pariNAmena sa saMvaraH, tasya ca jIvadroNyAmAzravatkarma jalAnAmindriyAdicchidrANAM samityAdinA nirodhanarUpasya viMzatividhasyApi Asravanirodhasya AtmadharmatayA Atmaiva saMvaraH, evaM nUtanakarmabandhanirodharUpasya ca saMvaraphalasyApi AtmadharmatayA dharmadharmiNorabhedAt Atmaiva saMvaraNam evaM viziSTavodharUpasya ca vivekasya jJAna , sevana Adi kI viratirUpa, pAMca AsravoM kA saMvaraNarUpa tathA mUlaguNa Adi ke dhAraNa karane rUpa jo prayojana saMyama kA hai, so yaha prayojana bhI AtmA kA hI dharma hai / isa kAraNa AtmA hI saMyama kA prayojana rUpa kahA gayA hai / karma ke kAraNa jo prANAtipAta Adi haiM ve AtmA ke jisa pariNAma se roka diye jAte haiM- aisA vaha AtmA kA pariNAma saMvara haiM / yaha saMvara "AsravanirodhaH saMvaraH " isake anusAra Asrava kA nirodha hone rUpa hotA hai / jisa prakAra naukA meM chidroM dvArA jala AtA hai usI prakAra AtmArU pInaukA meM bhI prANAtipAta Adi kiyAoM dvArA evaM indriya Adi chidroM dvArA karmarUpI jala AtA hai| catura nAvako calAnevAlA jisa prakAra jala Ane meM kAraNarUpa chidroM ko baMda kara detA hai aura jala kA AnA roka detA hai usI prakAra AtmA bhI karmarUpI jala ke Ane ke kAraNoM ko samiti gupti Adi dvArA baMda kara detA hai ataH karmarUpI jala kA AnA ruka jAtA hai / yahI saMvara hai / yaha Asrava nirodharUpa saMvara 20 (bIsa) prakAra kA kahA gayA hai / yaha saMvara AtmA kA nija dharma | ataH AtmA hI saMvara hai / isI taraha se nUtana karma baMdha kA nirodha rUpa, tathA pAMca AsaveAnA saMvaraNarUpa, tathA mULa guNAne dhAraNa karavArUpa je saMyamanuM pratyeAjana che, e prayeAjana paNa AtmAnA dharmarUpa che. te kAraNe AtmAne ja sayamanA pratyeAjanarUpa kahyo che kamanAM kAraNarUpa prANAtipAta vagere pApasthAne che. temane AtmAnA je piraNAmavaDe rokavAmAM Ave che te parishaabhne yaNu sauMvara uDe che, te sauMvara bhAvanA nirodha3ya hoya che "Asatra nirodhaH saMvaraH " nevI rIte nAvamA chidrovaDe 4 praveza ure che sevI 4 rIte AtmArUpI nAvamAM prANAtipAta vagere pApa kiyAevaDe ane indriyA vagere chidrovaDeka rUpI jaLa praveza kare che, paraMtu jevI rIte catura nAvike nAvanA chidrone adha karIne temAM thatA jaLanA pravezane aTakAve che. e ja pramANe AtmA paNa karUpI jaLanA AgamananAM kAraNeAne AsAne pAMca samiti, traNa gupti vagere mAraphata adha karI de che te kAraNe karUpI jaLanu Agamana aTakI jAya che, enuM nAma ja saMvara che. te Asrava nirAdharUpa savara 20vIsa prakAranA tathA pachasattAvana prakAraneA kahyo che. te savara AtmAnA nijadhama che. tethI AtmA ja saMvara che. A pramANe navA karmAnA nirodhakaravArUpa je zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01309 sU 5 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 321 mayAtmaguNatayA guNaguNinorabhedAt Atmaiva vivekaH, tyAjyavastutyAgAdirUpasya ca viveka prayojanasya tyAgirUpAtmadharmatayA dharmadharmiNorabhedAt Atmaiva vivekapra yojanam , tathA kAyAdimamatvarAhityasya byutsargasya AtmadharmatayA dharmadharmiNorabhedAt Atmaiva vyutsargaH / anabhiSvaGgatAlakSaNasya ca vyutsargaprayojanasya AtmadharmatayA Atmaiva vyutsargapayojanam , tathA ca AtmA tyAgI, vivekI, nirmamaH, ityAdi vyavahArAt Atmana eva sAmAyikAdivyutsargaprayojanAntasvarUpasvIkAre hone rUpa jo phala isa saMvara kA hai vaha bhI AtmA kA dharma aura dharmI ke abheda hone se AtmA ko hI saMvara kA phala rUpa mAna liyA gayA hai| isI taraha se viziSTa bodharUpa jo viveka hai vaha bhI jJAnamaya AtmA kA guNa hai / isI kAraNa guNaguNI meM abheda vivakSAvaza AtmA hI viveka hai aisA mAna liyA gayA hai| tyAgakarane yogya vastu kA tyAga karanA, tathA grahaNa karane yogya vastu ko grahaNa karanA ityAdi rUpa jo prayojana viveka kA hai vaha tyAgirUpa AtmA kA dharma hai / isa kAraNa dharma aura dharmo kI abheda vivakSA se AtmA hI viveka kA prayojana hai aisA kahA hai / zarIrAdika se mamatva bhAva kA parityAga karanA isakA nAma vyutsarga hai / yaha vyutsarga bhI AtmA kA hI dharma haiM / ataH yahAM para bhI dharma aura dharmI meM abheda mAnakara AtmA hI vyutsarga hai aisA kahA gayA hai| viSayAdikoM meM tyAganArUpa jo prayojana vyutsarga kA hai vaha bhI AtmA kA hI eka dharma hai / isa kAraNa usakA vyutsarga kA prayo. jana rUpa kahA gayA hai / tathA ca-AtmA tyAgI hai, vivekI nirmama hai saMvaranuM prayojana che te paNa AtmAno ja dharma che. dharma ane dharmImAM abhedanI apekSAe AtmAne ja saMvaranA phaLarUpa mAnavAmAM Avyo che. e ja pramANe viziSTa bedharUpa je viveka che te paNa jJAnamaya AtmAne guNa che. te kAraNe guNa ane guNamAM abhedanI apekSAe AtmAne ja viveka mAnavAmAM AvyuM che. cheDavAlAyaka vastuno tyAga karavAnuM ane grahaNa karavA lAyaka vastune grahaNa karavAnuM je vivekanuM prayojana che te tyAgIrUpa AtmAne dharma che. te kAraNe dharma ane dharmamAM abhedanI apekSAe AtmAne ja vivekanA projanarUpa mAna vAmAM Avyo che. zarIra vagerenA mamatvane parityAga kare tenuM nAma vyutsarga che. te vyutsa paNa AtmAne ja dharma che, tethI ahIM paNa dharma ane dharmImAM abhedanI apekSAe AtmA ja vyutsarga che ema kahevAmAM AvyuM che viSaya vageremAM anAsaktirUpa je vyutsarganuM prajana che te paNa AtmAne ja eka dharma che. tethI AtmAne ja vyutsarganA projanarUpa kahyo che tathA-AtmA tyAgI che, vivekI che, nimamatva che, ItyAdirUpa vyavahAra thavAne kAraNe AtmA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 322 , bAdhakAbhAvAt bhagavadbhiH sthaviraiH tathA pratipAditaM, tataH kAlAsyaveSikaputro'nagAraH punaH sthavirAn pRcchati' taraNaM se kAlAsave siyaputte anagAre there bhagavaMte evaM vayAsI - jai bhe ajjo AyA sAmAie. AyA sAmAiyassa aTThe evaM jAtraAyA viussaggassa aTThe' tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputraH anagAraH sthavirAn bhagavataH evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt - he AryAH ! yadi bhavatAM mate AtmA eva sAmAyika vartate, AtmA eva ca sAmAyikasya artha prayojanaM phalam vartate, evaM tathaiva yAvat pratyAkhyAnAdivyutsargAntaH vartate, Atmaiva vyutsargasya arthaH prayojanaM vartate, 'aha, koha- mANa- mAyA-lobhe kiM ahaM ajjo ! garahaha ? ' he AryAH ! tarhi krodha - mAna - mAyA - lobhAna apahRtya - parityajya rAgadveSakAmakrodhAdirahito bhUtvApi kimarthaM kathaM tAvat ' NidAmi garihAmi, appANaM vosirAmi' " ityAdirUpa se vyavahAra hone ke kAraNa AtmAhI sAmAyika hai, AtmA hI sAmAyika kA prayojana hai / isa taraha se vyutsarga prayojana taka AtmA ko tattadrUpa mAnane meM koI bAdhaka nahIM hai| isa kAraNa bhagavaMtoM ne aisA pratipAdita kiyA hai / sthavira bhagavaMtoM dvArA isa prakAra kA pratipAdana sunakara " se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavaMte evaM vayAsI " una kAlAsyaveSikaputra anagAra ne una sthavira bhagavaMtoM se isa prakAra se pUchA - " jai bhe ajjo ! AyA sAmAie, AyA sAmAissa aTThe evaM jAva AyA viusaggassa aTThe " ki he Aryo ! yadi Apa ke mata meM AtmA hI sAmAyika hai aura AtmA hI sAmAyika kA prayojana hai tathA isI taraha se AtmA hI yAvat vyutsarga kA prayojana hai to phira Apa loga krodha, mAna, mAyA, lobha inakA parityAga kara arthAt rAga, dveSa, kAma krodha Adi se rahita hokara bhI " kimartha kathaM tAvat 'NidAmi garihAmi appANaM vosirAmi' kyoM ina vacanoM dvArA avadha (pApa) ja sAmAyika che, AtmA ja sAmAyikanu' prayeAjana che, A rIte vyutsaga prayAjana sudhInI khAtAmAM AtmAne te te rUpe mAnavAmAM kAi paNa jAtanA vAMdhA AvatA nathI. te kAraNe ja sthavira bhagavaMtAe temanuM pratipAdana karyuM" che. sthavira bhagavaMtAvaDe sAmAyika vagerenuM te prakAranuM pratipAdana sAMbhaLIne " se kAlaH savesipute aNagAre there bhagavate evaM vayAsI " te asAsyaveSiputra dr gugAre te sthavira lagavatAne yA pramANe pUchayu - " jai me ajjA ! AyA sAmAie, AyA sAmAiyassa aTThe evaM jAva AyA biusaggassa aTTha" he Aryo ! jo ApanA mata pramANe AtmA ja sAmAyika hAya, AtmA ja sAmAyikanu prayojana hoya, ( yAvat ) AtmA vyutsarganu prayojana hoya to Apa zA kAraNe krodha, mAna, mAyA ane leAbhanA parityAga karIne eTale ke rAga, dveSa, ama, odha vagere rahita thaha ne yu" kimarthaM kathaM tAvat " jiMdAmi, garihAmi, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01709sU05 - hAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 323 nindAmi, gaheM, AtmAnaM vyutsRjAmi, ityAdi vacanadvArA yUyam avadyaM garhave yo hi jIvo bhavyastathAvidhasAmAyikavAn tyaktarAgadveSakrodhAdizca syAt sa na kathamapi kimapi ninditumudyato bhavet , nindAyArAgadveSAdijanyakhAt , sAmAyikAdimato jIvasya dveSAdivirahAt , sthavirAH uttarayanti-'kAlAsavesiyaputta ! saMjamaTThayAe ' he kAlAsyaveSikaputra! saMyamArthatayA avadhaM vayaM gamihe, avadhe garhite sati saMyamo bhavati, avadyAnumatevyucchedanasaMbhavAt , garhaNadvArA garhitakAkI niMdA gardA Adi karate ho / kyoM ki jo jIva bhavya hotA hai aura tathAvidha sAmAyika vAlA hotA hai vaha rAga, dveSa, krodhAdi se pahile se hI rahita ho jAtA hai / ataH vaha jIva kisI bhI taraha se kisI kI bhI niMdA karane ke liye udyata nahIM hotA hai| kyoM ki niMdA jo hotI hai vaha rAgadveSa Adi se janya hotI hai / tathA sAmAyika Adi se janya hotI hai / tathA sAmAyika Adi se yukta jIva ke dveSa Adi kA viraha rahA karatA hai / isa prakAra se kAlAsyaveSika putra anagAra ke prazna ko sunakara una sthavira bhagavantoM ne unheM samajhAyA ki he kAlAveSikaputra anagAra jo rAgadveSa Adi se rahita bane hue bhI hama loga jo " jiMdAmi garihAmi appANaM vosirAmi" ina vacanoM kA prayoga karate haiM-usakA karaNa saMyama kA nimitta hai ataH " saMjamaTThAe " hama loga saMyama ke nimitta " avayaM garhAmahe' avadha (pApa) kI gardA karate haiN| kyoM ki avadyake garhita (gurusamakSa prakAzita) ho jAne para saMyama honekA kAraNa yaha hai ki avadya sambandhI anumatikA hotA hai| saMyama appANa' bosirAmi" // bhATe mA 15nAvaDe pAnI nihA, DI vagere 42 / che ! kAraNa ke jIve bhavya hoya che ane sAmAyikavALA hoya che teo te pahelethI ja rAga, dveSa ane krodhAdithI rahita banI jAya che. tethI evA ja koI paNa rIte keInI paNa niMdA karatA nathI. kAraNa ke niMdA karavAnuM kAraNa rAgadveSa vagere hoya che. sAmAyika vagerethI yukta jIvamAM te rAgadveSa vagerene abhAva hovo joIe. kAlAsyavedhIputra aNagArane A prakArane prazna sAMbhaLIne vira bhagavaMtoe samajAvyuM ke he kAlAsyaveSIputra aNagAra ! rAgadveSa vagerethI 2Dita DApA chatai 5 sabhe " jiMdAmi, garihAmi appANa vosirAmi" vagaire vacanene je prayoga karIye chIe te saMyamanA rakSaNa mATe ja karIye chIe. " saMjamadrAe "same sayamanA sAmane bhATa " avadhaM garhAmahe" avadha (415)nI gaha karIe chIe, kAraNa ke avadya (pApa)nI ghaNA thAya tyAre ja saMyamanI prApti thAya che, avadya (pApa) saMbaMdhI anumatine vicacheda thAya tyAre ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 bhagavatIsUtre ryAnumodanasya nirasanasaMbhavAt , kAlAsyaveSikaputraH pRcchati-' se bhaMte ! kiM garahA saMjame ? agarahA saMjame ? ' he bhadaMta ! tat kiM gardA nindA saMyamaH agardA anindA vA saMyamaH ?, sthavirAH uttarayanti-'kAlAsabesiyaputta ! garahA saMjame No agarahA saMjame' he kAlAsyaveSikaputra ! gardA saMyamaH, no agIM saMyamaH, garhAyAH saMyamajanakatve'pi kAraNe kAryopacArAt lakSaNayA 'gardA saMyamaH' ityuktam , atha na kevalaM gahare avadyAnumatervyavacchedanadvArA karmAnupAdAnahetutvAt , viccheda ho jAtAhai / tAtparya yaha hai ki jabataka avadya garhita nahIM hotA hai tabataka avadya sambandhI anumatikA viccheda nahIM hotA hai, aura jaba usakA garhaNa ho jAtA hai taba garhaNadvArA garhita kAryako anumodanA karane kA nirasana ho jAtA hai / taba kAlAsyaveSikaputra ne sthavira bhagavantoM se pUchA ki bhadanta ! ( kiM garihA saMjame, agarihA saMjame ) yaha to kahIye ki gardA nindA saMyama hai ki agardA anindA saMyama hai ? taba sthavira bhagavaMtoM ne unheM samajhAyA ki ( kAlAsavesiyaputta ! garihA saMjame No agarihA saMjame) he kAlAsyaveSikaputra ! gardA saMyama hai aura agardA asaMyama hai / gahoM ko jo saMyamarUpa se kahA gayA hai usakA kAraNa meM kArya kA upacAra hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki gardA se saMyama hotA hai ataH gardA saMyama kA janaka hone se saMyama kA kAraNa hai / so jo yahAM garhArUpa kAraNa ko saMyamarUpa kahA gayA hai vaha kAraNa meM kArya kA upacAra karake lakSaNAvRtti se kahA gayA hai / (gardA saMyamanI yukta thavAya che. tAtparya e che ke jyAM sudhI avadyanI gaha thatI nathI tyAM sudhI avadyanI anumatine viccheda thatuM nathI, ane jyAre tenI gaha thaI jAya tyAre dhRNAvaDe gahita kAryanI anumodanA karavAnuM nirasana (nirAkaraNa) thaI jAya che tyAre kAlAyeSika putra aNagAre sthavira bhagavAne 5cyu-3 mavanto ! " kiM garihA saMjame, agarihA saMjame " zu (ni:el) saMyama che ke agaha (aniMdA) saMyama che !" tyAre te sthavira bhagavaMtoe tebhane samantavyu " kAlAsavesiyaputta ! garahA saMjame No agarahA saMjame " he kAlAyeSikaputra ! gaha saMyama che ane agaha asaMyama che, gahane saMyamarUpa je kahI che tenuM kAraNa, kAraNamAM kAryane upacAra che. tAtparya e che ke gaha saMyamanI utpAdaka hovAthI gahane saMyamanA kAraNarUpa mAnI che, ahIM je goMrUpa kAraNane saMyamarUpa kahevAmAM Avela che te kAraNamAM kAryane upayaa2 4rIne sakSAvRttithI 48 cha, "gardA saMyamaH '' mI sayama che, te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01u09sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 325 saMyamajanikaiva bhavati, api tu rAgadveSAdikamapi kSapayatItyAha-'garahA vi ya NaM savvaM dosaM paviNei' gardaiva ca sarva doSaM rAgadveSAdika pUrvopArjitaM pAeM vA praviNayati vinAzayati, rAgadveSAdivinAzanaprakAramAha-savvaM bAliyaM parigAe' sA hi avadyavastuno gardA sarvA bAlatAM bAlyaM mithyAtvaM parijJAya, jJa parijJayA jJAtvA, pratyAkhyAnaparijJayA ca pratyAkhyAya rAgadvepAdikaM praviNayati saMyamaH ) gardA saMyama hai isa prakAra se kahane kA tAtparya yaha hai ki gardA avadyakI anumati kA vyavaccheda karA detI hai-ataH pahile jo avadyAnumatike avyavacchedanadvArA karmoM kA AtmAmeM upAdAna (grahaNa) hotA thA aba vaha gardA karanese usake vyavacchedana ho jAnese usadvArA hotA nahIM hai, isaliye usadvArA honevAle karmake anupAdana (agrahaNa)meM hetubhUta hone se vaha gahIM saMyama hai yaha bAta spaSTa ho jAtI hai / yaha gardA kevala saMyama kI hI janaka hai so bAta nahIM hai, kintu yaha rAga dveSa Adi ko bhI AtmA se dUra karatI hai-yahI bAta sUtrakAra ne ( garihA vi ya NaM savvaM dosaM paviNei ) isa sUtra dvArA prakaTa kI hai| unhoM ne isameM kahA hai ki gardA samasta doSoM ko-rAgadveSAdikoM ko athavA pUrvopArjita pApa konaSTa kara detI hai / yaha gardA rAgadveSAdikoM ko kisa prakAra se naSTa karatI hai-isI vAtako ava sUtrakAra kahate haiM ki (savvaM bAliyaM pariNAe)baha avadya (pApa) vastukI gardA samasta mithyAtvako jJaparijJAse jAnakara aura pratyAkhyAna parijJAse usakA pratyAkhyAnakara rAgadveSa AdikoM ko naSTa kara prakAranA kathananuM tAtparya e che ke gaha avadhanI anumatine vinAza karAvI nAkhe che tethI pahelAM je pApamAM anumatinA avinAzavaDe AtmAmAM karmonuM upAdAna thatuM hatuM, te upAdAna have gahavaDe pApanI anumatine vinAza thavAthI thatuM nathI. tethI tenI mAraphata karmanA anupAdAna thavAnA hetubhUta hovAthI te gaha saMyamarUpa che e vAta spaSTa thaI jAya che, te gaheM mAtra saMyamanI ja janaka che eTaluM ja nahIM paNa te rAgadveSa vagerene paNa AtmAthI dUra kare che, se 4 pAta sUtrAre-" garahA viyaNa savvaM doSa paviNei" sUtrA43 sUtrakAre kahyuM che ke gartA tamAma dene - rAgadveSa vagerene tathA pUrvopArjita pApane naSTa karI nAkhe che. te gavaDe rAgadveSa vagerene kevI rIte nAza thAya cha te ve sUtrA2 matAve cha- 'sava bAliya pariNAe" te avadha (55) gaha samasta mithyAtvane jJa pariNAthI jANIne ane pratyAkhyAna pariNAthI tenA parityA parIne rAgadveSa shessn| nA2 42rI nAme cha. " evaM khu Ne AyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre iti pUrveNa anvayaH, 'evaM khu Ne AyA saMjame uvahite bhavai' evaM khalu tathA sati garlAntaram naH asmAkam AtmA saMyame upahito bhavati, saMyamopadhAvAn bhavati saMyamarUpaphalotpAdane sannihito bhavatItyarthaH, AtmarUpaH saMyamo vA upahitaH prApto bhavati, 'evaM khuNe AyA saMjame uvacie bhavai ' evaM khalu abadyavastu gardAnantaraM naH asmAkam AtmA saMyame upacitaH paripuSTo bhavati, AtmarUpo vA saMyamaH upacito bhavati, 'evaM khu Ne AyA saMjame upar3hie bhavai' evaM khalu na: asmAkam AtmA saMyame upasthito bhavati, atyantasthiratayA'vasthAyI bhavati dRDho bhavati ityAzayaH, 'ettha NaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre saMbuddhe there bhagavaMtaM vaMdai NamaMsai, vaMdittA namaMsittA evaM bayAsI ' atra khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH saMbuddhaH samyak prabodhavAn , bhagavataH sthavirAn vandate, namasyati, detI hai| ( evaM khuNe AyA saMjame uvahite bhavai ) isa prakAra honepara gardA ke bAda hamArA AtmA saMyama meM upadhAvAlA ho jAtA hai-arthAt saMyamarUpa phala ke utpAdana meM sannihita ho jAtA hai| athavA-AtmArUpa saMyama upahita-prApta ho jAtA hai / ( evaM khuNe AyA saMjame uvacie bhavaha ) avadya (pApa ) vastu kI gahIM ke bAda na:-asmAkaM-hamArA, AyA-AtmA, saMyama meM upasthita ho jAtA hai-arthAt atyaMtasthirarUpa se usameM sthAyI-dRDha ho jAtA hai / isa prakAra isa viSaya meM " se kAlAsavesiyaputta aNagAre)ve kAlAsyaveSikaputra anagAra (saMbuddhe) bodhapAye ajJAna se rahita bane gaye arthAt saMbuddha ho gaye-tattadviSayaka jJAna se saMpanna ho gaye / (there bhagavaMte vaMdai gamaMsai, vaMdittA, NamaMsittA evaM vayAsI) saMbuddha hone ke bAda phira unhoM ne una sthavira bhagavaMtoM ko vandanA kI, unheM namaskAra kiyaa| vandanA aura namaskAra kara phira ve saMjame uvahite bhavai " mAma manapAthI ga yo pachI bhArI mAtmA sayamamA sthiratAvALe banI jAya che-eTale ke saMyamarUpa phaLanA utpAdanamAM sannihita tha laya che. athavA mAtmA35 saMyama paDita (prAsa) 25 taya cha. " eva khu Ne AyA saMjame uvacie bhavai " ( 5 / 5) nI gau 4 57 amAro AtmA saMyamamAM upasthita thaI jAya che. eTale ke atizaya daDharUpe temAM sthira thaI jAya che A prakAranAM ravira bhagavaMtonAM vacane sAMbhaLIne 'se kAlasavesiyaputte aNagAre " te sAsyaveSiputra mAra " saMbuddhe" saMbuddha thaI gayA-ajJAnathI rahita banI gayA-te te viSayenA jJAnathI yukta bhanI gayA "there bhagavaMte va'dai NamaMsai, vadittA NamaMsittA evaM vayAsI" samuddha thayA pachI temaNe sthavira bhagatane vaMdaNuM karI, namaskAra karyA. vaMdaNA nAma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA u01|09 sU. 5 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 327 vanditvA evaM vakSyamANa-prakAreNa abAdIt-' eesiNaM bhaMte ! payANaM pubdhi annANayAe, asavaNayAe, abohiyAe aNabhigameNaM' he bhagavan ! eteSAM khalu padAnAM zabdAnAm pUrva prathamam ajJAnatayA ajJAno ninistasya bhAvaH ajJAnatA tayA svarUpato'nupalambhAt jJAnAbhAvena, azravaNatayA zravaNAbhAvena, abodhitayA abodhiH mahAvIrajinadharmAnavAptiH tayA autpattikyAdibuddhayabhAvena vA prabodhAbhAvena, anabhigamAbhAvena vistarabodhAbhAvena hetunA 'adivANaM, asuyANaM, assuyANaM, avinnAyANaM, abbogaDANaM, avocchiNNANaM, aNijjUDhANaM uvadhAriunase isa prakAra kahane lage-" bhaMte !" he bhagavan ! (eesi NaM payANaM) ina padoM kI maiMne ( pundhi ) pahile kabhI ( annANayAe ) ajJAnatA hone ke kAraNa ina padoM ke svarUpa ko nahIM jAna sakane ke kAraNa, (asavaNayAe ) nahIM sunane ke kAraNa ( abohiyAe ) mahAvIra jina ke dharma kI anavAptirUpa abodhi hone ke kAraNa athavA autpatti kI Adi buddhi ke abhAva se prabodhAbhAva hone ke kAraNa, ( aNabhigameNaM ) tathA vistRta bodhAbhAva hone ke kAraNa (addiTTANaM) sAkSAt svayaM dekhA nahIM, (asuyANaM ) dUsaroM ke mukha se maiMne kabhI sunA nahIM, (assuyANaM) darzana aura nahIM sunane ke kAraNa anubhava janya saMskAra ke abhAva se maiMne inheM kabhI smaraNa kiyA nahIM, ( avinAyANaM ) viziSTa bodha kA inheM viSaya banAyA ( avvogaDANaM ) gurujanoM ko nahIM pUchane se praznottara pUrvaka inakA vizeSarUpa se spaSTIkaraNa kiyA nahIM, ( avvocchi. 24.2 4zana tamANe sthavira matAne yu-"bhate ! mata ! " e e si Na pAyANa " 240 pahonA prane matha " pulviM" pa hi 555 " annANayAe" ajJAnane ||2nne (pahonu sva35 nahIM sama zAthI) " asavaNayAe" naDI samAthI (2mA 542ne| atha 5i nI pAse nahI samAthI ) " abohiyAe" maDAvIra prabhunA dhamanI maprAti35 samAdhi hovAne kAraNe athavA autpattikI Adi buddhine abhAva hovAthI, prabaMdhane mamA jApAne 20, " aNabhigameNaM" tathA vistRta mAdhanA manAne 2the " ahiTThANaM " pratyakSa35 yo na to, " assuyANaM " manyane bhume 46 sAmanyo na to, " assuyANa " 4zana bhane zravaNuna malAve anumanya 942 na vAthI meM tenu 46 5 2bha25 yu na utu, "avinnAyANaM" viziSTa mAdhanA viSaya tamane nAlyAM na tai, " abbogaDANaM " sadagurumAna pUchIne praznottarapUrvaka kadI paNa temanuM viziSTa spaSTIkaraNa karyuM na hatuM, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32. bhagavatImatra yANaM' adRSTAnAm sAkSAt svayamanupalabdhAnAm , azrutAnAm anyadvArA'nAkarNitA. nAm zravaNAgocarIkRtAnAm ityarthaH, asmRtAnAm darzanA''karNanAbhAvena anubhavajanyasaMskArAbhAvAt ananudhyAtAnAm viziSTabodhA'viSayIkRtAnAm avyAkutAnAm vizeSarUpeNa gurubhiranAkhyAtAnAm praznottararUpeNa aspaSTIkRtAnAm avyu. cchinnAnAm-vipakSAd avyAvartitAnAm , aniDhAnAm sukhAvabodhAya mahato granthAt kRpayA atyantasaMkSepeNa gurubhiH anubhRtAnAm , ata eva asmAbhiH anupadhAritAnAm na nizcayaviSayIkRtAnAmityarthaH, 'eyamI No saddahie, No pattaie, No roie' epo'rthaH bhavadbhiH pratipAdito'rthaH no advitaH na zraddhAbhAvena gRhItaH, no prItaH, naiva prItiviSayIkRtaH, athavA prItitaH, hetubhiH na pratyayitaH nizva NNANaM ) vipakSa se maiMne inheM vyAvartita kiyA nahIM arthAt inakA kabhI nizcaya kiyA nahIM, (aNijjUDhANaM ) bar3e 2 zAstroM se hamAre pramAdavaza gurujanoM ne inheM ( ziSyajana acchI taraha se samajha sakeM ) isa abhiprAya se dayA kara ke saMkSeparUpa meM uddhRta kiyA nahIM, ataH (aNuvadhAriyANaM ) maiM abhItaka inheM apane nizcayajJAna kA viSayabhUta nahIM banA makA / ( eyamaTTha No saddahie ) ataH ina padoM kA jo artha Apane pratipAdita kiyA hai inakA yaha artha maiMne isake pahile kabhI bhI apanI zraddhA kA viSakabhUta nahIM bnaayaa| kyoM ki mujhe ( ina padoM kA yahI artha hai ) pahile aisI dhAraNArUpa zraddhA hI nahIM kii| zraddhA nahIM hone ke kAraNa ina padoM kA yaha artha merI prIti kA bhI viSayabhUta nahIM ho sakA-athavA hetuoM dvArA nirNIta kara maiMne use apane vizvAsa meM nahIM ' abbocchiNNANaM " meM hI 5 te 5hone| nizcaya yo na utA, " aNi. ujUDhANaM " mmaa| prabhAhane 42Ne guruganAsa te phone| ma "shissy| sArI rIte samajI zake te AzayathI " moTA moTA graMthamAMthI saMkSeparUpe amane samantavyo na utA, tethI "aNuvadhAriyANa" hu 7 sudhI te pahAnA artha ne bhArA nizcaya jJAnanA viSayabhUta manAvI zalyo na to " eyamaTuM No mahie" mAye // pahonA re arthana mAre bhArI samakSa pratipAdana jyu cha, te arthane A pahelAM kadI paNa huM mArI zraddhAnA viSayarUpa banAvI zakyo na hatA, kAraNa ke A padane " A pramANe ja artha thAya che" evI dhAraNA rUpa zraddhA meM pahelAM kadI paNa karI na hatI. zraddhA na hovAne kAraNe A padene A artha mArI pratItinA viSayabhUta paNa banI zakyo na hate. athavA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikAThIkA 0 1 30905 kAlAsyaveSikaputra praznottara nirUpaNam 329 sitaH, na vA rucitaH ruciviSayIkRtaH kintu 'eyANi bhaMte ! etesiM payANaM jANayAe, savaNayAe, bohie abhigameNaM' he bhagavan ! idAnIm adhunA bhavadbhiH sAmAyikAdipadArthAnAM vAstavikatayA pratipAdanakAle eteSAM sAmAyikAdivyutsaraNArthAntAnAM padAnAM vAstavikArthasya jJAnatayA nizcitatayA svarUpata upalambhAt, zravaNatayA zrAvaNapratyakSeNa, bodhitayA jinadharmAvAptitayA, abhigamena viziSTabodhena, 'diTThANaM, suSANaM suyANaM, vinnAyANaM, vogaDANaM, vocchinnANaM, NijjUDhANaM, uvadhAriyANaM dRSTAnAM sAkSAt svayamupalabdhAnAm zrutAnAM bhavadRbhyaH samyagAkarNitAnAM samyakatayA zravaNaviSayIkRtAnAmityarthaH smRtAnAM bhavadbhyaH AkarNitatvena tanubhavajanyasaMskArAdanudhyAtAnAm, ataeva vijJAtAliyA, (No roie) aura na use maiMne apanI rUci kA viSaya hI banAyA / kintu (eyANi bhaMte ) aba he bhadanta ! ( etesiM payANaM jANayAe, sava yAe, bohie, abhigameNaM ) Apane jo ina sAmAyika Adi padoM ke artha kA vAstavika rUpa se pratipAdana kiyA hai so isa avasara meM mujhe ina padoM ke sAmAyika se lekara vyutsarga ke artha taka ke padoM ke - artha kA acchI taraha se jJAna ho gayA hai- nizcitarUpa se inake svarUpa kI upalabdhi ho gaI hai isa kAraNa se, tathA inheM maiMne apane zravaNa karaneke viSayabhUta banAyA hai, isa kAraNa se, jinadharma mahAvIra ke zAsana meM paJcamahAvratarUpadharma kI avAptirUpa bodhi kI mujhe prApti ho cukI hai isa kAraNa se, tathA mujha meM aba viziSTa bodha jaga gayA hai isa kAraNa se, (diTThANaM) ina padoM ko maiMne sAkSAt svayaM upalabdha kara liyA hai, inheM Apa bhagavaMtoM ke mukhAravinda se acchI taraha maine suna liyA hai, Apa se suna cukane ke bAda anubhavajanya saMskAra kI , "" hetubho bar3e nirNIta urIne meM temAM vizvAsa bhUyo nahIM, " No roie ane me tene mArI rUcinA viSayarUpa paNa manAvyA nahIM. paraMtu (" yANi bhaMte! he bhagavato ! " etesi payANa jANayAe, savaNayAe, bohie, abhigameNa " mAye ? sAmAyika vagere pahonA arthAnu vAstavi43ye pratipAdana yu che, tene lIdhe have mane A padonA - sAmAyikathI laIne vyutsanA atha pantanA padonA anu sArI rIte jJAna thayuM che-nizci'ta rIte tenA svarUpanI mane samajaNa paDI che te kAraNe, tathA meM te viSayanuM pratyakSa zravaNu karyuM" hAvAne kAraNe, mahAvIranA zAsanamAM jainadharmanA pAMca mahAvratarUpa dharmanI avAsirUpa AdhinI prApti mane thai javAne kAraNe, tathA have viziSTa dhanI bhArAmAM lagRti tha bhavAne, "divANa A padmAne me'pratyakSa joyAM che (temanAM vAstavika athanAM darzana karyAM che) ane ApanAM mukhethI meM "" bha 42 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatIsane nAma viziSTabodhaviSayIkRtAnAma , tatra kAraNamAha-vyAkRtAnAM vizeSatayA gura sadRzaiH bhavadbhiH vyAkhyAtAnAm , vyucchinnAnAM vipakSAd AtmabhinnAt zarIrAdeH vyavaccheditAnAm , niyUDhAnAM mukhAvabodhAya atisaMkSepeNa sArarUpatayA karuNAvarUNAlayaiH bhavadbhiH gurusadRzaiH mahataH arhatpravacanAt uddhRtya pratipAditAnAm , ata para mayA asmAbhi vA upadhAritAnAm samyaktayA avadhAritAnAm nizcitarUpeNa gRhItAnAmityarthaH, sAmAyikAdipadAnAm 'eyamadvaM saddahAmi, pattiyAmi roemi' etamathai bhavadbhiH AtmasvarUpatayA pratipAditamartham zraddadhAmi zraddhayA gRhNAmi vajaha se maiMne inheM apane smaraNajJAna kA bAra 2 viSaya banAyA hai, ataeva meMre viziSTa bodha ke viSayabhUta bana cuke haiN| kAraNa ki-gurusadRza Apa bhagavaMtoM ne vizeSarUpa se inakA spaSTIkaraNa jo kiyA hai| AtmA se bhinna jo zarIrAdika padArtha haiM una se unakA kisI bhI prakAra kA saMbaMdha nahIM hai, kintu AtmA se hI inakA yathArtharUpa se saMbaMdha hai aisA Apane inake viSaya meM kahA jo hai, inakA bodha ziSyajanoM ko anAyAsa hI ho jAve, isa abhiprAya se, karuNAvaruNAlaya-dayAsAgara-Apa gurutulya bhagavaMtoM ne sArarUpa meM vizAla arhatpravacana se inako uddhRta kara samajhAyA jo hai isI kAraNa se maiMne inheM bahuta hI acchI taraha se apane aMtaH karaNa meM inheM nizcitarUpa se dhAraNa kara liyA hai arthAt sthAyIrUpa se sthAna diyA hai / aise ina sAmAyika Adi padoM ke ( eyamaDhe isa artha ko ki jo abhI Apane AtmarUpa se pratipAdita kiyA hai maiM (sadahAmi) apanI zraddhA kA viSaya banAtA hUM-arthAt-Apake dvArA prtitemane artha sArI rIte zravaNa karyo che, ApanI pAse tenuM zravaNa karyA pachI anubhavajanya saMskArane kAraNe meM vAraMvAra temane mArAM smaraNa jJAnane viSaya banAvela che, tethI temanuM viziSTa jJAna (baMdha) mane maLI gayuM che, kAraNa ke guru samAna A5 bhagavaMtoe viziSTarUpe tenuM spaSTIkaraNa karyuM che ke AtmAthI bhinna evA je zarIrAdika padArtho che temanI sAthe temane kaI paNa prakArane saMbaMdha nathI, paNa AtmAnI sAthe ja temane yathArtharUpe saMbaMdha che. evuM Ape temanA viSayamAM je pratipAdana karyuM che te kAraNe, tathA ziSyone teno anAyAse baMdha thAya te hetuthI dayAsAgara Apa gurutulya bhagavaMtee vizAla ahapravacanane sAra grahaNa karIne amArA jevA ziSyane samajAvyo che te kAraNe meM tene mArA aMtaHkaraNamAM ghaNuM ja sArI rIte nizcitarUpe dhAraNa karela che eTale ke sthAyIrUpe sthAna dIdhuM che evA A sAmAyika vagere padene " eyamada" 20 mathana mApe ubhA mAtmA3pe pratipAhita dhyA che, tene hu"sadahAmi " bhArI zraddhAno viSaya manAj chuTa mAyanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u.9 sU. 5 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 331 pratyemi vizvasimi rove, ruciviSayatayA abhilaSAmi, 'evameyaM se jaheyaM tumme vadaha' evametat, atha yathA etaddvastu yUyaM vadatha, yUyaM bhavantaH yathA AtmaparatayA etad vastu sAmAyikAdi padArthAn vadadha pratipAdayanti evametra tathaiva etat sAmAyikAdi vastu vidyate ityAzayaH / ' taraNaM te therA bhagavaMto kAlAsave siyaputtaM aNagAraM evaM vayAsI' tataH tadanantaraM te sthavirA: bhagavantaH kAlAsya veSikaputram anagAraM evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH procuH ' sahAhi ajjo ! pattayAhi ajjo ! roehi ajjo ! se jaheyaM amhe vadAmo ' he Arya ! zraddhehi, AtmaparatayA pratipAditeSu sAmAyikAdipadArtheSu zraddhAM kuru he Arya ! pAdita sAmAyikAdi padoM ke AtmarUpa artha para pUrNavizvAsa karatA hUM ( pattiyAmi) use apanI prIti yA pratIti kA sthAna banAtA hUM (roemi) aura apanI ruci kA use nivAsasthAna banAtA hUM / ( evameyaM se jaheyaM tumbhe vadaha ) he bhagavan ! Apa jisa prakAra se AtmArthaparaka sAmAyika Adi padoM kA kathana kiyA hai vAstava meM unakA vahI artha hai / isa prakAra se kAlAsveSikaputra anagAra ke hArdika vacanoM ko sunakara una sthavira bhagavaMtoM ne unase kahA ki Arya ! jaisA hama kahate haiM (sahAhi ) usa para tuma pUrNarUpa se vizvAsa karo ( pattayAhi ajjo) use acchI taraha se he Arya ! tuma apanI pratItikoTi meM utAro (roehi ajjho) usa para bahuta hI gaharAI ke sAtha soca vicAra kara apanI ruci jamAo tAtparya kahane kA yaha hai ki jisa prakAra se ina sAmAyika Adi padoM kA artha hamane AtmarUpa artha meM pratipAdita kiyA hai vaha vaisA hI hai mAraphata pratipAdita sAmAyika vagere padonA mAtmarUpa atha para hu` mArI sa. pUrNa zraddhA vyakta 43 cha ' pattiyAmi" menI pratIti 3 cha, "roemi" ane temAM mArI ruci jAhera karU chuM. evameyaM se jaheya tumbhe badaha " he bhagavantA ! Ape je rIte AtmA sUcaka A sAmAyika vagere padonuM pratipAdana karyuM" che e pratipAdana ja e padonA vAstavika atha khatAvanArU che. AprakAranA kAlAsyaveSikaputra aNugAranAM hArdika vacane sAMbhaLIne te sthavira lagava tome tebhane chu ! he mArya ! sabhene adhuM tebhAM "sahahAhi yA saMpUrNa rIte zraddhA rAma " pattayAhi ajjo " he mArya ! sAtha tejI sArI rIte pratIti / " roehi ajjo " te viSe aDo vicAra urIne tebhAM ruci jamAvA. kahevAnuM tAtparya e che ke ame je prakAre sAmAyika vagera padonA arthanu AtmarUpa amAM pratipAdana karyu che, te atha ja sAco che "" zrI bhagavatI sUtra : 2 hu 66 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatI sUtre pratyer vizvasihi vizvAsaM kuru he Arya ! rocasva ruci kuru yathA etat sAmAyikAdi vastu vayaM vadAmaH AtmaparatayA pratipAdayAmaH, tat tathaiva vartate iti tvayA pratipattavyam, 'taraNa se kAlAsavesiyapute aNagAre there bhagavaMte baMda, namasai, vaMdittA namasittA evaM bayAsI ' tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH sthavirAn bhagavato vandate namasyati, vanditvA namasyitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt -' icchAmi NaM bhaMte ! tubbhaM aMtie cAujjAmAo dhammAo paMcamahavvaiyaM sapaDikammaNaM dhammaM uvasaMpajjittANaM viharittae ' icchAmi khalu bhagavan ! bhavatAmanti ke samIpe caturyAmAt dharmAt catuH prakArakamahAvratadharmAt paJcamahAtratikaM samatikramaNaM dharmamupasaMpadya svIkRtya vihartuM sthAtum icchAmi iti pUrveNAnvayaH / tataH sthavirA: procuH - ' ahA suhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM ' he devAnupriya ! anyathA nahIM hai isa prakAra se tuma samajho aura usa para zraddhA, pratIti aura ruci rakkho / isake bAda ( se kAlAsavesiya putte aNagAre) una kAlAsyaveSikaputra anagAra ne ( there bhagavante vaMdai namasai) sthavira bhagavantoM ko vandanA kI namaskAra kiyA, vandanA namaskAra karake phira unhoM ne unase apanA hArdika jo abhiprAya thA use prakaTa kiyA- isameM unhoMne kahA ki - ( icchAmi NaM bhaMte! tubhaM aMtima cAjjjAmAo dhammAo paMcamahavaiyaMsapaDikamaNaM dhammaM uvasaMpajjittA NaM viharitae) he bhagavan ! maiM Apake pAsa dIkSA lekara rahanA cAhatA huuN| maiM abhItaka jo cAturyAmarUpa mahAvrata dharma kA pAlana karatA AyA hUM, ataH maiM Apake pAsa pratikramaNa sahita paMcamahAvratarUpa dharma ko svIkAra karanA cAhatA huuN| unakA isa prakAra hArdika abhiprAya sunakara sthavira bhagavantoM ne unase kahA - ( ahAsuhaM devANupiyA ! mA paDibaMdha kareha ) he devAnupriya 6C temanA bIjo kAi paNu atha nathI--evI tame zraddhA, pratIti ane ruci rAkhA tyAre mAda se kAlAsa sipute aNagAre " te asAsyaveSiputra saguNAre " there bhagavaMte baMdai namasai " sthavira lagavatAne vahA namasra ya vahA namaskAra karIne temaNe potAnI je hArdika icchA hatI te temanI AgaLa prakaTa kurI - " icchAmi NaM bhaMte! tubbha aMtie cAujjamAo dhammAo paMcamahavvaiyaM sappaDakamaNaM dhammaM uvasaMpajjiAttA Na' viharitae " he bhagavanto ! hu~' ApanI samakSa dIkSA a gIkAra karIne rahevA mAguM chu. atyAra sudhI huM cAra mahAvratarUpa dharmanuM pAlana karatA hatA, have huM ApanI samakSa pratikramaNasahita pAMca mahAvratarUpa dharmanA svIkAra karavA IcchuM chuM.. temanI A prakAranI hArdika acchA sAMlakIne sthavira bhagavato tebhane 4 " addA suha devANuppiyA ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u09 sU05 kAlAsyaveSikaputrapraznottaranirUpaNam 333 yathA sukhaM yathecchaM samAcara, mA pratibandha, vilamba mA kuru ityAzayaH, 'taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavaMte vaMdai namaMsai, vaMdittA namaMsittA cAujjAmAo dhammAo paMcamahavvaiyaM sapaDikaNaNaM dhamma uvasaMpajjittANaM viharai' tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH sthavirAn bhagavataH vandate namasyati, vanditvA namasthitvA caturyAmAd dharmAt paJcamahAvatikaM sapatikramaNaM dharmamupasaMpadya svIkRtya khalu viharati tiSThati 'taeNaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre bahUNi vAsANi sAmannapariyAgaM pAuNai' tataH khalu sa kAlAsyaveSikaputro'nagAraH bahUni varSANi zrAmaNyaparyAyaM sAdhuparyAyaM prApnoti pAlayati 'pAuNittA jassaTTAe kIrai naggabhAve, muMDabhAve, aNhANayaM, adaMtadhuvaNayaM, acchattayaM, aNovAhaNayaM' prApya pAla. yitvA yasya prayojanasya muktirUpasya artha prAptyarthaM siddhayarthamityAzayaH kriyate vidhIyate nagnabhAvaH nagnatvam , muNDabhAvaH muNDavaM kriyate ityasya sarvatraivAgre sambandho bodhyaH, asnAnakam snAnavarjanam , adantadhUpanakam dantadhAvanavarjanam , acchatrakam chatradhAraNavarjanam , anupAnakatvam pAdayorupAnadvarjanam , 'bhUmisejjA phalahasejjA, kaTThasejjA, kesaloo, baMbhaceravAso, paragharappaveso, laddhAvaladvI, jaisI tumhArI icchA ho vaisA karo / parantu AtmakalyANa meM vilamba ho aisA mata karo / sthavira bhagavaMtoM se isa prakAra jAnakara una kAlAsyaveSikaputra anagArane una sthavira bhagavaMtoM koM vandanA kI, namaskAra kiyA, vandanA namaskAra kara ke cAturyAma dharma kA parityAga kara pratikramaNa sahita paMca mahAvratavAle dharma svIkAra kara liyaa| isake bAda una kAlAsyaveSikaputra anagAra ne aneka varSoM taka zrAmaNyaparyAya kA pAlana kiyaa| unhoMne jisa muktirUpa prayojana kI siddhi ke liye arthAt muktirUpa prayojana kI prApti liye-nagnabhAva, muMDabhAva, snAnavarjana, dantadhAvanavarjana, chatradhAraNavarjana, paga meM mojA, jUtA Adi pahirane kA mA paDibaMdhaM kareha " vAnupriya ! Apane nAthI suna 5 te 42. 55 AtmakalyANamAM vilaMba karavA joIe nahIM " rasthavira bhagavatenAM e vacane sAMbhaLIne te kAlAsyaSikaputra aNagAre temane vaMdaNuM karI, namaskAra karyA. vaMdaNuM namaskAra karIne cAturyAma dharmane parityAga karIne pratikramaNa sahita pAMca mahAvratavALA dharmane svIkAra karyo. tyArabAda te kAlAsthaSikaputra aNa gAre aneka varSo sudhI zramaNa paryAyanuM pAlana karyuM. temaNe muktirUpa prajAnanI siddhine mATe eTale ke mokSa prApta karavAne mATe nagnabhAva, muMThabhAva, snAna tyAga, daMtadhAvanane tyAga, chatra dhAraNune tyAga, pagamAM mojAM, jeDAM pahera zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 bhagavatIsUtra uccAvayA, gAmakaMTagA, bAvIsa parisahovasaggA ahiyAsijjati' bhUmizayyA, pRthivIzayanam , phalakazayyA, pIThazayanam , kASThazayyA, dAruzayanam , kezalocaH, kezaluzcanam , brahmacaryavAsaH, brahmacaryavratapAlanapUrvakanivAsaH, paragRhapravezaH mikSATanArtha zrAvakagRhadvAragamanam , labdhyapalabdhiH kvacit svayogyabhikSopalabdhiH kvacicca svayogyabhikSAnupalabdhizca, uccAvacA nimnonnanAH grAmakaNTakAH anukUlAH pratikUlA vA indriyANAM kaNTakasadRzA dvAviMzatiH pariSahopasargAH adhisahyante sahanaviSayI kriyante, 'taM aTuM ArAhei, ArAhittA caramehiM ussAsa-nIsAsehisiddhe, buddhe, mutte, parinivvuDe, sabadukkhappahINe' taM mokSarUpaM artham ArAdhayati, sAdhayati, ArAdhya saMsAdhya caramaiH ucchvAsaniHzvAsaiH siddhaH, buddhaH, muktA, parinirvRtaH, sarvaduHkhAhINaH kSINasarvaduHkhaH sampannaH ityAzayaH / / sU0 5 // // iti AryakAlAsyaveSiputrAnagAramakaraNam // apratyAkhyAnAdiprakaraNamkAlAsyaveSikaputro'nagAraH pratyAkhyAnakriyayA siddha iti pratyAkhyAnakriyAviparyayabhUtA apratyAkhyAnakriyeti tAM nirUpayitumidaM mUtramAha-bhaMte ' ityaadi| mUlam-bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-se NUNaMbhaMte! sehiyassa ya taNuyassa ya kivaNasta ya khattiyassa ya samaM caiva apaccakkhANa kiriyA kajjai; haMtA goyamA! seTThiyavarjana, bhUmi Adi para sonA, kezoM kA luMcana karanA, brahmacarya kA pAlana karanA, vizuddha bhikSA lenA, lAbhAlAbha meM saMtoSa karanA pariSaha aura upasargoM ko jItanA-usa artha ko unhoM ne acchI taraha se siddha kara liyA aura ve carama ucchvAsa ni:zvAsoM dvArA siddha ho gaye, buddha ho gaye, mukta ho gaye, parinirvRta ho gaye aura sarva duHkhoMse prahINa ho gye|suu05|| // isa prakAra yaha kAlAsyavesikaputra anagAra prakaraNa samApta huaa| vAno tyAga, bhUmipara zayana, kezakuMcana, brahmacarya pAlana, vizuddha bhikSAnI ja prApti, lAbhAlAbhamAM saMteSa, parISaha ane upasargo para vijaya vagere sahana karyuM ane temaNe te arthanI siddhi karI eTale ke aMtima ucchavAsa nivAse teo siddha thai gayA, buddha thayA, mukta thayA, parinivRta thayA ane tamAma hane aMta karanAra banI gayA. te sUTa 5 e | kAlAveSikaputra aNagAra prakaraNa samAsa che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 9 sU. 6 avasthAkhyAnasvarUpanirUpaNam 335 rasa ya jAva apaccakkhANa kiriyA kajjai, se keNaTTeNaM bhaMte! goyamA ! avirai paDucca se teNaTTeNaM goyamA ! evaM gras, seTThiyassa ya. taNuyassa ya. jAva kajjai // sU0 6 // chAyA - bhadaMta iti bhagavAn gautamaH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate nama tavaMditvA namastviA evamavAdIt tad nUnaM bhadanta / zreSThikasya ca tanukasya ca kRpaNasya ca kSatriyasya ca samamevApratyAkhyAnakriyA kriyate ? haMta gautama ! apratyAkhyAna Adi prakaraNa kAlAsyaveSikaputra anagAra pratyAkhyAma kriyA se siddha hue yaha bAta abhI prakaTa kI gaI hai so isa pratyAkhyAna kriyA se viparIta apratyAkhyAna kiyA hai / isa apratyAkhyAna kriyA ko nirUpaNa karane ke liye aba sUtrakAra sUtra kahate haiM- " bhaMte tti bhagavaM goyame " ityAdi / - sUtrArtha - ( bhaMte ti bhagavaM goyame ! ) he bhadanta ! aisA kaha kara bhagavAna gautama ne ( samaNaM bhagavaM ) zramaNa bhagavAna ( mahAvIraM ) mahAvIra ko ( vanda ) vandanA kI (namaMsaha ) namaskAra kiyA ( bandittA narmasattA ) vandanA namaskAra karake ( evaM bayAsI ) phira unhoM ne unase isa prakAra pUchA - ( se NUNaM bhaMte ! seTThiassa ya taNuyassa ya khattiyassa taM samaMceva appaccakkhANa kiriyA kajjai) he bhadanta ! zreSThI, kI daridrI kI, kRpaNa kI aura kSatriya rAjA kI apratyAkhyAna kriyA kyA ekasI apratyAkhyAna Adi prakaraNa kAlAsyaveSikaputra aNugAra pratyAkhyAna kriyAthI siddhapada pAmyAM e vAta te hamaNAM ja prakaTa karavAmAM AvI che. ne pratyAkhyAnanI viparIta apratyAkhyAna kriyA che, te apratyAkhyAna kriyAnuM nirUpaNa karavAne mATe have sUtrakAra sUtra uDe che - " bhaMte ! tti bhagavaM goyame !" ityAdi. 66 sUtrArtha - (bhate tti bhagavaM goyame ! ) he bhagavan ! mevu uhIne lagavAna gautabhe (samaNa bhagava' ) zramAyu bhagavAna ( mahAvIra ) mahAvIrane ( vaMdai ) 'hA purI (namaMsai) namas42 ryA. ( va dittA narmasittA ) vaDA namasmAra ne ( evaM kyAsI) tebho bhagavAna mahAvIrane yA abhAze pUchayuM ( se NUNaM bhaMte ! seTThiyarasa ya ta yas ya kibaNassa ya khattiyarasa ya sama ceva appaccakhANa kiriyA kajjai ) he lagavan ! zreSThinI, haridrInI, pAnI bhane kSatriya-rAnI apra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ne bhagavatIsUtre zreSThikasya ca yAvata apratyAkhyAnakriyA kriyate, tatkenArthena bhadanta ! gautama ! aviratiM pratItya, tattenArthena gautama ! evamucyate zreSThikasya ca tanukasya ca yAvat kriyate iti / / sU0 6 // ____TIkA-'bhaMtetti' bhadanta iti he bhadanta ! ityevaM rUpeNa bhagavantamAmaMtryeti bhAvaH, 'bhagavaM goyame ' bhagavAn gautamaH 'samaNa bhagavaM mahAvIraM' zramaNaM bhagavantaM mahAvIra 'vaMdai namasai ' vandate namasyati 'vaMdittA namaMsittA' vanditvA namasyitvA 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNAvAdIt uktvaan| kimuktavAnityAha-' se pUrNa bhaMte' tad nUnaM bhadanta ! ' seTThiyassa ya ' zreSThikasya hotI hai ? (haMtA goyamA seTiyassa jAva apacakkhANa kiriyA kajjai) hAM gautama ! zreSThI se lekara rAjA taka kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hotI hai| (se keNaTeNaM bhaMte !) he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki zreSThI se lekara rAjA taka kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hotI hai ! ( goyamA ! aviraiM paDuca ) he gautama ! maiM jo aisA kahatA hUM vaha avirati bhAva ko lekara kahatA hUM ( se tegaTeNaM goyamA ! evaM khuccai, seThiyassa ya taNuyassa ya jAva kajjai) ki eka seTha kI yAvat rAjA kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hotii| TIkArtha-(bhaMte tti) hai bhadanta ! isa rUpa se bhagavAna AmaMtraNa karake (bhagavaM goyame) bhagavAna gautama ne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko (vaMdaha namasai) vandanA kI aura namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake ( evaM vayAsI) phira unhoM ne una se aisA prazna pUchA ( se gUNaM bhaMte !) he bhadaMta ! (seTTiyassa) jisakA mastaka tyAjyAna liyA zubhe422mI DAya cha! (hatA goyamA ! sedviyassa jAva apaccakkhoNa kiriyA kajjai) , gautama ! zreSThIthI sana rAta sudhAnI mapratyAjyAna yA mesa2bhI DAya che. (se keNaTreNaM bhaMte !) bhagavan ! mA5 / kAraNe evuM kahe che ke zreSThIthI laIne rAjA sudhInI apratyAkhyAna kriyA eka sarakhI DAyacha? (goyamA ! aviraI paDucca) 3 gautama! hu bhavi2ti mApanI apekSA me 4 chu ( se teNaTheNa goyamA! evaM vuccai, seTriyassa taNuyassa ya kajjai) zreSThI (zeTha) thI laIne rAjA sudhInI apratyAkhyAna kriyA ekasarakhI hoya che. TI-"bhate ti" mApana ! mArIta samAdhAna, " bhagavagoyame" sagavAna gautama "samaNa bhagava mahAvIra " zramAya bhagavAna mahAvIrane "vadai namaMsai" // 42 bhane nbh7|2 . " va dittA namaMsittA" ! nm24||2 4Ine " evaM vayAsI" 20 prabhAre prazra pUchayo-" se guNa bhaMte !" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 9 sU. 6 apratyAkhyAnasvarUpanirUpaNam 337 ca,zrIdevatAkRpAkaTAkSapratyakSalakSyamANadraviNalakSalakSaNavilakSaNahiraNyapaTTasamalaMkRtamUrdhanagarapradhAnavyavahartuH, 'taNuyassa ya' tanukasya ca, daridrapUrvopArjitapApakarmakasya mAptadAridrayasaMpannasya 'kivaNassa ya ' kRpaNasya ca sati vibhavepi satkarmAdau dAnAdirahitasya 'khattiyassa ya ' kSatriyasya rAjJazca ' samaM ceva apaccakkhANakiriyA kajjai' samamevApatyAkhyAnakriyA kriyate bhavatItyarthaH kiM samaiva sadRzyevA'pratyAkhyAnakriyA sarveSAM bhavatIti prshnH| bhagavAnAha--'haMte'-tyAdi / 'iMtA goyamA' haMta gautama! 'seThiyassa ya jAva apaccakvANakiriyA kajjai' zreSThikasya ca yAvad apratyAkhyAnakriyA kriyate, atra yAvatpadena tanukakRpaNakSatriyapadAnAM saMgrahaH, zreSThikadaridrakRpaNarAjJAM sarveSAM tulyaivApatyAkhyAnakriyA bhavatIti lakSmIdevIke kRpAkaTAkSase pratyakSalakSyamANa lakSadraviNarAzI (dhana kA Dhera) se nirmita suvarNa ke mukuTa se alaMkRta ho rahA hai aisA jo nagara kA pradhAna vyavahArI-nagara seTha, unakI tathA (taNuyassa) tanuka-pUrvopArjita pApakarma ke kAraNa lakSmI rahita jo daridra vyakti hai usakI, (kivaNasma) vibhava ke hone para jo apanI lakSmI kA sadupayoga dAna dharmAdi meM nahIM karatA hai aisA jo kRpaNa vyakti hai usakI tathA ( khattiyassa) kSatriya-rAjA jo hai usakI (samaM ceva appaccakkhANa kiriyA kajjai) apratyAkhyAna kriyA ekasI hI hotI hai kyA ? samAna hI hotI hai kyA ? isa prazna kA uttara dete hue bhagavAn kahate hai ki-(haMtA) hAM (goyamA) gautama ! ( seTiyassa ya jAva apaccakkhANa kiriyA kajjai ) zreSThI kI yAvat apratyAkhyAna kriyA samAna hI hotI hai| yahAM yAvat pada ke (tanuka, kRpaNa, kSatriya ) ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki zreSThI daridra kRpaNa, aura rAjA ina saba kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hI hotI hai / sabakI kriyA samAna hI hotI hai isa bAta sAvana / "seTriyassa" renuM bharata sakSmIvAnI pArathI pratyakSa lkssymAna-lakSadraviNarAzIthI racita suvarNa mugaTathI zobhI rahyuM che evA nagaranA bhujya vyApArI-nagarI nI tathA " taNuyassa" tanunI-pUrvanA pApabhane / 2 sabhIthI 2Dita daridra sthitimA bhUAyeta cha tenI " kivaNassa" sanI (dhana hovA chatAM paNa je vyakti tene dAnadharmAdimAM sadupayoga karatA nathI tenI) tathA " khattiyatsa" kSatriyanI (2in-l) "sama ceva appaccakkhANa kiriyA kajjai" mapratyAbhyAna yA zu samI jaya cha ! lagavAna mahAvIra svAmI tenI mA pramANe vAmamAcha-"hatA goyamA!"DA, gIta! " seTriyassa ya jAva appaccakkhANakiriyA kajjA" zreSDInI, haridranI, sanI bha 43 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 bhagavatI sUtre bhAvaH / sarveSAM samaiva kriyA bhaktIti zrutvA pRcchati gautamaH ' se keNadvegaM bhaMte ' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate, sarveSAM samaiveti, bhagavAnAha - ' goyame' tyAdi / 'goyamA ' he gautama! ' aviraI paDucca ' avirati pratItya, aviratimAzritya, 'se teNaNaM goyamA evaM buccai ' tattenArthena he gautama! evamucyate-' seTThiyassa yatayassa ya jAva kajjai ' zreSThikasya ca tanukasya ca yAvat kriyate he gautama ! aviratyapekSayA evaM kathyate yat sarveSAmeva zreSThikAdInAM tulyA apratyAkhyAnakriyA bhavatIti // sU0 6 // aviratizca sarveSAM samaivAtaH sarveSAM zreSThikAdInAmapratyAkhyAnakriyA tulyaivetyAdinA apratyAkhyAnakriyA prarUpitetyapratyAkhyAnakriyAprastAvAdidaM sUtramAha' AhAkammaM ' ityAdi / mUlam - AhAkammaM NaM bhuMjamANe samaNe NiggaMthe kiM baMdhai kiM pakares kiM viNAI kiM uvaciNAi ? goyamA ! AhAkammaM ko sunakara gautama ne bhagavAna se pUchA ki ( se keNaThThaNaM bhaMte ! ) heM bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki saba kI apratyAkhyAna kriyA ekasI hI hotI hai ? isakA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki ( goyamA aviraI paDucca) he gautama | avirati ko Azrita karake ( se teNaNaM goyamA ! evaM buccara) maiM aisA kahatA hUM ki ( seTThiyassa yatayassa ya jAva kajjai ) zreSThI kI, tanuka kI yAvat apratyAkhyAna kriyA ekasI hI hotI hai| tAtparya cAhe zreSThI ho cAhe daridrI ho cAhe kRpaNa ho cAhe rAjA ho koI bhI ho yadi inake avirati dazA hai to ina sabakI apratyAkhyAna kriyAsamAna hI hai| isameM koI bheda hI nahIM hai 6 ane kSatriyanI apratyAkhyAna kriyA ekasarakhI ja hAya che, tyAre gautamasvAmI bhaDAvIzyalune pUche che } " se keNa TreNa bhate !" he bhagavan! Apa zA kAraNe evuM kaheA che ke te badhAnI apratyAkhyAna kriyA ekasarakhI hAya che ? uttara--" goyamA ! avirai paDucca " he gautama ! aviratinI apekSAo " se teNaTTeNa goyamA ! evaM vuJcai" huM mevuM uDu cha e " seTThiyamsa ya taNuyarasa ya jAva kajjai " zreSThInI, haridranI, DyAgunI mane kSatriyanI pratyAkhyAna kriyA ekasarakhI hAya che. tApaya e che ke bhale zeTha hAya ke bhale garIma hAya, bhale kRpaNu hAya ke bhale rAjA hoya paNa jo te avirati rAya tA te badhAnI apratyAkhyAna kriyA sarakhI ja hAya che. temanI te kriyAmAM kAI lato te hoto nathI | sU0 6 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 309 sU0 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AuyavajjAo sattakammapagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAo dhaNiyabaMdhaNabaddhAo pakarei, jAva aNupariyaha, se keNaTTeNaM jAva aNupariyahai, goyamA ! AhAkammaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AyAe dhammaM aikamai, AyAe dhammaM aikkamamANe puDhavikAiyaM NAvakakhai, jAtra tasakArya NAvakakhai, jesiM pi ya NaM jIvANaM sarIrAI AhAraM AhArei, te vi jIve NAvakakhai, se teNadveNaM goyamA ! evaM vaccai AhAkammaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AuyavajjAo sattakammapagaDIo jAva aNupariyahai, phAsuesaNijaM NaM bhaMte bhuMjamANe samaNe nigrgathe kiM baMdhai jAva uvacigAi, goyamA ! phAsuesaNijaM NaM bhaMte bhuMjamANe samaNe niggaMthe kiM baMghai jAva uvaciNAi ? goyamA ! phAsuesaNijjaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AuyavajAo sattakammapagaDoo dhaNiyabaMdhaNavaddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAo pakarei, jahA saMbuDeNaM, navaraM- AuyaM ca NaM kammaM siyabaMdhai siya no baMdhai, sesaM taheva jAva vIivayai, se keNaTTeNaM jAva vIivayai, goyamA ! phAsuesaNijaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AyA dhammaM no aikkamai, AyAe dhammaM aNaikamamANe puDhavikkAiyaM avakakhai jAva tasakAyaM avakakhai, jesi pi ya NaM jIvANaM sarIrAI AhArei te vi jIve avakaMkha, se teNadveNaM jAva vIivayai // sU0 7 // zrI bhagavatI sUtra : 2 339 - Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 340 bhagavatIsUtre chAyA-AdhAkarma khalu bhuJjAnaH zramaNo nirgranthaH kiM badhnAti kiM prakaroti kiM cinoti kim upacinoti? gautama ! AdhAkarma khalu bhuJjAnaH zramaNo nirgranthaH AyuSkavarjAH sapta karmaprakRtIH zithilabaMdhanabaddhAH dRr3habandhanabaddhAH prakaroti, yAvadanuparyaTati, tatkenArthena yAvadanuparyaTati ? gautama ! AdhAkarma khalu muMjAnaH avirati sabakI samAna hI hotI hai ataH samasta zreSThI Adiko kI apratyAkhyAna kriyA bhI tulya hI hotI hai ityAdi kathana dvArA aprasyAkhyAna kriyA kA nirUpaNa kiyaa| so aba isI apratyAkhyAna kriyA ke prastAva ko lekara sUtrakAra (AhAkammaM NaM) isa sUtra kA kathana karate haiM-'AhAkammaM NaM bhujamANe samaNe' ityAdi / sUtrArtha-(AhAkammaM gaMbhuMjamANe) he bhadanta ! AdhAkarma doSa se dUSita AhAra ko bhogane vAlA ( samaNe NiggaMthe ) zramaNa nirgrantha (kiM baMdhai ) kyA bAMdhatA hai ? ( kiM pakarei ) kyA karatA hai ? ( kiM ciNAi) kisa kA caya karatA hai ? (kiM uvaciNAi) kisakA upacaya karatA hai ? bhagavAna kahate haiM-(goyamA ! AhAkambha Na bhuMjamANe samaNe niggaMthe AuyavajjAo sattakammapagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAo ghaNiyabaMdhaNa SaddhAo pakarei) he gautama ! AdhAkarma doSa se dUSita AhAra ko bhogane pAlA zramaNa nirgrantha Ayukarma ko chor3akara zeSa sAta karmaprakRtioM ko ki jinheM pahile usane zithilabaMdhana se yAMdhI thIM, unhIM sAta karmaprakRtiyoM ko majabUta baMdhana se baMdhI huI banA letA hai| (jAva aNupari saunI avirati (avrata) samAna hoya che te kAraNe zreSThI vagere sau jInI apratyAkhyAna kriyA samAna ja hoya che, ityAdi kathanavaDe sUtrakAre apratyAkhyAna kriyAnuM nirUpaNa karyuM. have e ja pratyAkhyAna kriyAnA prastAvanA mAdhAra sana sUtra42 sUtranuM 4thana 42 cha-"AhAkamma bhuMjamANe samaNe". prazna--( AhAkamma Na bhuMjamANe NiggaMthe ) 3 sAvan ! AdhI mAhArane a7 42nA2 zrama nirga-(kiM baMdhai) zumAMdhe che ? (kiM parUreha) zu. 42 cha ? (kiMciNAi) shen| yaya 42 cha ? (kiM uvaciNAi) mane zene upacaya kare che? uttara--(goyamA ! AhAphamma Na bhujamANe samaNe niggaMthe AuyavajjAo sattakammapagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAo ghaNiyabaMdhaNabaddhAo pakarei ) gautama ! AdhAkarmI AhArane grahaNa karanAra zramaNa nigraMtha AyuSyakarma sivAyanI sAta kama prakRti ke je pahelAM zithila baMdhavALI hatI. te majabUta baMdhanavALI 12. (jAva aNupariyai) (yAvat ) te sasAramA 52mA re che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 110 9 20 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 341 zramaNo nirgrantha Atmano dharmamatikrAmati, Atmano dharmamatikrAman pRthivIkAyika nAvakAMkSati, yeSAmapi ca jIvAnAM zarIrANi AhAramAharati, tAnapi jIvAn nAvakAMkSati,tattenArthena gautama evamucyate AdhAkama khalu bhuJjAnaH zramaNo nirgranthaH AyuSkavarjAH sapta karmaprakRtIryAvat anupryttti| prAsukaiSaNIyaM khalu bhadanta! bhuJAnaH yaha ) yAvat vaha saMsAra meM bAraMbAra ghUmatA rahatA hai| (se keNaTeNaM jAva aNupariyaTTai ) he bhadanta ! isakA kyA kAraNa hai-jo vaha yAvat saMsArameM bAraMbAra bhramaNa karatArahatA hai ? (goyamA! AhAkammaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AyAe dhammaM aikamaha ) he gautama ! AdhAkarmadoSa se dUSita AhAra ko bhogane vAlA zramaNa nirgrantha apanI AtmA ke dharma kA ullaMghana karatA hai ( AyAe dhamma) apanI AtmA ke dharma ko (aha. kamamANe ) ullaMghana karatA huA vaha zramaNa nirgrantha (puDhabIkAiyaM NAvakaMkhai) pRthivIkAyika jIvoM kI dayA nahIM pAlatA hai| (jAva tasakAyaM NAvakaMkhai) yAvat vaha usakAya kI dayA nahIM pAlate hai / (jesi pi ya NaM jIvANaM sarIrAI AhAraM AhArei ) tathA jina jIvoM ke zarIroM ko vaha khAtA hai( te vi jIve nAvakaMkhai) una jIvoMkI bhI vaha darakAra (dayA) nahIM karatA hai / (se teNa?NaM goyamA evaM vuccai) isa kAraNa he gautama! maiMne aisA kahA hai ki (AhAkambha Na bhujamANe samaNe niggaMthe AuyavajAo sattakammapagaDIo jAva aNupariyaha ) AdhAkarma doSa se prazna--(se keNaTeNa jAvaaNupariyahai) umApan ! za20 te ssaaramAM paribhramaNa karyA kare che? uttara--( goyamA! AhAkamma Na bhujamANe samaNe niggaMthe AyAe dhamma aikkamai) 3 gItama! AdhI mArane aDa 42nA2 zrama niya potAnA yAtmabhay Searna 42 che. (AyAe dhamma') pAtAnA yAtmadhamanu ( aikamamANe) Earna 42te. te zrama nitha (puDhavIkAiya NAvakaMkhai) pRthvIya vAnI yA na nathI. (jAva tasakAyaM NAvakakhai) yAvat te sAya patha tana vAnI yA 5 pAjata nathI. (je siM pi ya Na jIvANa' sarIrAI AhAra AhArei) tathA tere 7vAnAM zarIrane mAya che (te vi jIve nAvakaMkhai) te 7vAnI 5 te 4242 42to nathI. ( se teNadveNa goyamA ! evaM ghuccai) 3 gautama ! te 12 me chu (AhAkamma' Ne bhujamANe samaNe niggaMthe Auya ghagjAo sattakammapagaDIo jAva aNupariyai) AdhAka AhAra lenAra zramaNa nithi AyuSyakarma sivAyanI sAta karma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 bhagavatI sUtre zramaNo nirgranthaH kiM badhnAti yAvadupaciNoti, gautama ! prAsukaiSaNIyaM bhuJjAnaH zramaNo nirgranthaH AyuSkavarjAH sapta karmaprakRtIH dRDhabandhanabaddhAH zithilabandhanabaddhAH prakaroti, yathA saMvRtaH khalu navaram AyuSkaM ca karmasyAt badhnAti syAno badhnAti zeSaM tathaiva yAvad vyativrajati, tatkenArthena yAvat vyativrajati, gautama! mAsudUSita AhAra ko bhogane vAlA zramaNa nirgrantha Ayukarma ko chor3akara zeSa sAta karmaprakRtiyoM ko gADhabaMdhana se bAMdhatA hai aura yAvat saMsAra meM bAraMbAra ghUmatA rahatA hai / (phAsuesaNijjaM NaM bhaMte / bhuMjamANe samaNe farithe ki baMdha, jAva uvaciNai ) he bhadaMta ! prAsuka eSaNiya AhAra ko apane upayoga meM lAtA huA zramaNa nirdhanya kyA bAMdhatA hai yAvat vaha kisakA upacaya karatA hai ? (goyamA ! phAsuesaNijjaM NaM bhuMjamANe samaNe nirathe AuyavajjAo saptakammapagaDIo ghaNiyabaMdhaNabaddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAo pakarei ) he gautama : prAsuka eSaNIya AhAra ko apane upayoga meM lAtA huA zramaNa nirgrantha Ayu ko chor3akara zeSa sAta karmaprakRtiyoM ko jinheM usane pahile gADha baMdhana se baddha kiyA thA aba zithilabaMdhana vAlI kara detA hai ( jahA saMbuDeNaM ) yaha saMvRta anagAra kI taraha hotA hai / (navaraM ) vizeSatA yaha hai ki yaha ( AuyaM ca NaM kammaM siya dhai siya no baMdhai) Ayukarma kA kabhI baMdha karatA hai aura kabhI baMdha nahIM bhI karatA hai| (sesaM taheva jAva bIhavayaha) avaziSTha amRtiyAMnA gADhatara aMdha jAMghe che bhane ( yAvat) te saMsArabhAM vAraMvAra paribhramare che. (phAsuesa NijjaM NaM bhaMte ! bhuMjamANe samaNe niggaMthe ki baMdha, jAva uvaciNai ) he bhagavan ! prAsu zeSazIya ( sUtA ) bhADAranA upayoga huznAra zrama nirthatha zu jAMghe che ? ( yAvat ) zeno upayaya 13 che ? ( yAvat pahathI ahIM "zu re che bhane zeno yaya ure che ? " mA me prazno grahaNa karAyA che) ( goyamA phAsuesaNijjaM NaM bhuMjamANe samaNe nigrgathe AuyavajjAo sattakammapagaDIo dhaNiya va dhaNabaddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAo pakarei ) he gautama ! prAsuka eSaNIya AhAranA upayoga karanAra zramaNa nigraMtha, AyuSya kama sivAyanI sAta ka`prakRtiyAne paDelAM teNe gADha aMdhanathI khAdhI hatI temane zithisa baMdhanavAjI urI nAthe che. ( jahA saMbuDeNa ) te saMvRta agujAranA neve! hoya che. ( navara' ) pazu tenAmAM me vizeSatA hoya che ! ( AuyaM ca rNa kammaM siya baMdhai, siya no badhai ) te mAyuSyambhano saMgha uyAreDa jAMghe che ane icAre' nathI mAMdhato. ( sesaM taheva jAba bIi vayai ) " te saMsArane pAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 309 su0 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 343 kaiSaNIyaM bhuJjAnaH zramaNo nirgrantha Atmano dharma nAtikrAmati, Atmano dharmamanatikrAman pRthivIkAyikamavakAMkSati yAvat sakAyamatrakAMkSati, yeSAmapi ca jIvAnAM zarIrANyAharati tAnapi jIvAnavakAMkSati, tattenArthena yAvad vyatitrajati // 7 // usI prakAra jAnanA cAhiye, yAvat vaha saMsAra ko ullaMghana kara detA hai / ( se keNadveNaM jAva vIivayai ) he bhadanta ! isakA kyA kAraNa hai jo vaha yAvat saMsAra ko ullaMghana kara detA hai ! ( goyamA ! phAsuesaNijjaM NaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AyAe dhammaM no aikkama) he gautama ! prAka eSaNIya AhAra ko apane upayoga meM lAtA huA zramaNa nirgrantha apanI AtmA ke dharma kA ullaMghana nahIM karatA hai / ( AyAe dhammaM turemANe puDhavikAiyaM avakakhai jAtra tasakArya avakakhai ) AtmA ke dharma kA ullaMghana nahIM karatA huA vaha zramaNa nirgrantha pRthivIkAyika jIvoM para dayA karatA hai yAvat vaha sakAyika jIvoM para dayA rakhatA hai / (jesiM pi ya NaM jIvANaM sarIrAI AhAreha, te vi jIve avakakhai se teNaM jAva bIivagraha ) tathA jina jIvoM ke zarIra kA vaha AhAra karatA hai una jIvoM kI bhI vaha dayA rakhatA - pAlatA hai / ( se tegaDDheNaM jAva vIsaas ) isa kAraNa he gautama ! vaha zramaNa nirgrantha saMsAra ko ullaMghana kara detA hai / are che " tyAM sudhInuM khAkInuM varNana e pramANe ja ( saMvRta aNugAranI jema ja samajavuM. ( se keNaTTeNa jAva vIivayai ) De lagavan ! tenuM zuara che hai ( yAvat) te saMsArane pAra ure che ? ( goyamA ! phAsue maNijja NaM bhujamANe samaNe farithe AyA dhammaM no Aikkamai ) he gautama! AsuDa zeSaNIya bhADAranA upayoga karanAra zramaNa nigraMtha potAnA AtmAnA dharmanuM ullaMghana karatA nathI ( AyA dhamma aNaikamamANe puDhavikAiyaM avakakhai jAva tasakAyaM avakakhai ) AtmAnA dharmanuM ullaMghana na karatA te zramaNa nigra tha pRthvIkAyathI laI ne trasahAya sudhInA lavonI hayA pANe che. ( je siM pi ya NaM jIvANaM sarIrAi AhArei, te bi jIbe avakakhai-se teNadveNa jAba vIivayai ) tathA zarIrane te AhAra kare che, te jIvAnI paNa te dayA pALe che haiM te kAraNe te zramaNa nitha sasArane tarI jAya che. bhavAnA gautama ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIdane TIkA-'AhAkammaM NaM bhuMjamANe AdhArma khalu bhuJjAnaH, AdhAya sAdhu manasi nidhAya karma = paDkAyopamarda'pUrvakamAhArAdiniSpAdanam tat AdhAkarma, AdhayA sAdhupraNidhAnena yat kriyate-sacetanaM vastu acetanaM, kriyate acetanaM vA vastu pacyate, cIyate vA upAzrayAdikaM, vyUyate vA vastrAdikaM tat AdhAkarma, tAdRzamAhArAdikaM 'bhuMjamANe ' bhuJjAnA tAdRzAhArAderupabhogaM kurvANaH ' samaNe niggaMthe ' zramaNo nirgranthaH 'kiM baMdhai ' kiM badhnAti kIdRzaM karma badhnAti, prakRti bandhApekSayA spRSTAvasthApekSayA vA, 'kiM pakarei' kiM prakaroti sthitibandhApekSayA vRddhAvasthApekSayA vA, 'kiM ciNAi' kiM cinoti anubhAgabandhApekSayA, nidhattA TIkArtha-(AhAkammaM gaM bhuMjamANe ) sAdhu ko apane mana meM rakhakara SaTUkAya ke jIvoM ke upamardanapUrvaka jo AhAra Adi kA niSpAdana hotA hai vaha AdhAkarma hai / (AghAya karma iti AdhAkarma) isa prakAra kI isakI vyutpatti hai, sAdhuoM ko mana meM rakhakara unake AhAra ke liye SaTkAyika jIvoM kA upamardana karanA athavA-AdhayA karma iti AdhAkarma sAdhu ko nimitta karake sacetana vastu ko acetana karanA, acetana vastu ko pakAnA, upAzrayAdika banavAnA, vastra vagairaha bunavAnA yaha saba AdhAkarma AhAra Adi kA upabhoga karane vAlA (samaNe niggaMthe ) zramaNa nirgrantha (kiM baMdhai) prakRti baMdha kI apekSA se athavA spRSTAvasthA kI apekSA se kaise kama kA baMdha karatA hai ? ( kiM pakarei ) sthitibaMdha kI apekSA se athavA vRddhAvasthA kI apekSA se kyA karatA hai ? ( kiMciNAi ) anubhAgabaMdha kI apekSA se athavA nidhattakaraNa kI TI -"AhAkammaNa bhujamANe " sAdhune nibhitte 7 yA vAnA vinAzavALe je AhAra vagere taiyAra karAya che te AhArane AdhA karmoSathI iSita mAmAM Ave che. " AdhAya karma iti AdhAkarma" mA prabhAva tanI vyutpatti thAya che-sAdhuone nimitte cha kAyanA jInI virAdhanA karIne taiyAra resA mArane mATamA prayoga thAya cha, athA-" AdhayA karma iti AdhAkarma" sAdhune nimitta satyata vastune manyeta 42vI, mayata vastune rAdhI, upAzrayADi, manAvarAvA, sAhivAvA, se. madhAna "AdhA bha" cha. mAvA mAthAbha hoSathI dUSita saahaarne| upa 42nAra "samaNe niggaMthe " zrama nitha "kiM vadhai" prakRti madhanI apekSA athavA spRSTAvasthAnI apekSA vA manA madha mAMdhe cha 1 " kiM pakarei" sthitima dhanI apekSA athavA vRddhAvasthAnI apekSA zure che 1 " kiM ciNAi" anubhAgamanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 9 sU. 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 35 vasthApekSayA vA 'kiM uvaciNAI' kim upacinoti pradezabandhApekSayA nikAcanApekSayA veti praznaH / bhagavAnAha-goyamA ' ityAdi / ' goyamA' he gautama ! 'AhAkammaM NaM bhuMjamANe' AdhAkarma khalu bhuJjAnaH 'samaNe niggaMthe' zramaNo nigranthaH 'AuyavajjAo sattakammapagaDIo' AyuSkavarjAH sapta karmaprakRtI: 'siDhilavaMdhaNabaddhAo ' zithilabandhanabaddhAH, 'dhaNiyabaMdhaNabaddhAo pakarei' hada bandhanabaddhAH prakaroti, AdhArmikAhArAdiparisevanenAyuSkavarjitAH sapta karmaprakatayo yAH zithilabandhanabaddhA Asan tA dRDhabandhanabaddhAH prakarotIti, 'jAva aNupariyaTTai' yAvat anuparyaTati - paribhramati, yAvatpadena- hassakAlaThiiyAyI apekSA se kisakA caya karatA hai / ( kiM uvaciNAi) pradezabaMdha kI apekSA athavA nikAcanA kI apekSA se kisakA upacaya karatA ? ye prazna haiM / inakA uttara dete hue bhagavAna kahate haiM ki (goyamA!) he gautama ! (AhAkammaM NaM muMjamANe ) AdhAkarma doSa se dUSita AhAra Adi upabhoga karatA huA (samaNe niggaMthe ) zramaNa nirmantha ( AukammavajjAo sattakammapagaDIo) Ayukarma ko chor3akara zeSa sAta karma prakRtioM ko ki jo isake pahile (siDhila baMdhaNaSaddhAo) zithiladhana se baddha huI thIM (dhaNiyabaMdhaNabaddhAo) dRDhabaMdhana se baddha banA letA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki AdhArmika AhAra Adi ke parisevana karane se sevanakarttA bhramaNa nirgrantha Ayukarma ke sivAya sAtakarma prakRtiyoM ko jo zithilabaMdhanavAlI thIM dRDhabaMdhana se baddha karatA hai| (jAva aNupariyaha ) yAvat vaha saMsAra meM janmamaraNa dvArA paribhramaNa apekSA athavA nidhatta429 nI apekSA shen| yaya 42 cha ? " ki uvaciNAi" pradezabaMdhanI apekSAe athavA nikAyanI apekSAe zene upacaya kare che A prazno pUchaLyA che e praznonA bhagavAna mahAvIra A pramANe uttara Ape che. "goyamA! gautama ! "AhAkamma NaM bhujamANe " mAthAbha hoSayI iSita mAhAzadino pA 42nA2 " samaNe niggaMthe" zrama nitha "AukammavajjAo sattakammapagaDIo" mAyuSyAbha sivAyanI sAta pratiyo bhane to paDasA " siDhilabaMdhaNabaddhAo" zithisa madhanathI mAMdhI utI "dhaNiyabadhaNabaddhAo" temane te 18 5 dhanathI mAMdhesI cha. tAtyaya kI che ke AdhArmika AhAra vagereno upayoga karanAra zramaNa nirgatha AyuSya. karma sivAyanI je sAta karma prakRti pahelAM zithila baMdhavALI hatI temane 18 madhanavANI 42 cha. "jAva aNupariyahai" (yAvat ) te sasAramA bhabha2 sahita vAraMvAra parizrama 4 42 cha. sahI "jAva" (yAvat-paryaMta) bha44 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 - - -- - bhagavatIsUtre dohakAlaThiyAo parei maMdANubhAvAo jiyANubhASAmo pakarei appapaesagAo bahupaesaggAo pakarei, AuyaM ca NaM kammaM siya baMdhai siya no baMdhA asAyAveyaNijjaM ca NaM kammaM bhujjo bhujjo uvaciNAi aNAiyaM ca NaM aNavayaggaM dIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraM ' ityasya grahaNam / chAyA - isvakAlasthitikAH dIrghakAlasthitikAH prakaroti mandAnubhAvAstItrAnubhAvAH prakaroti alpapradezAgrA bahupradezAgrAH prakaroti AyuSka ca karma syAd badhnAti syAt no badhnAti asAtAvedanIyaM ca karma bhUyo bhUya upacinoti anAdika cAnavatA dIrghAdhvaM cAturaMtasaMsArakAntAram / etasya vyAkhyAnam karatA hai / yahAM yAvat pada se (hassakAlaThiyAo dIhakAlaThiiyAo pakarei, maMdANubhAvAo tivvANubhAvAo pakarei, appapaesaggAo bahupaesaggAo pakarei, AuyaM ca NaM kammaMsiya baMdhai siya no baMdhai asAyAveyaNijjaM ca NaM kammaM bhujjo bhujo uvaciNAi, aNAiyaM ca NaM aNavayaggaM dIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraM ) isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| isakA tAtparya yaha hai ki hrasvakAla kI sthitivAlI karma prakRtiyoM ko vaha dIrghakAla kI sthitivAlI banA detA hai| manda anubhAvavAlI karma prakRtiyoM ko vaha tIvra anubhAvavAlI kara detA hai| alpapradezAgravAlI karmaprakRtiyoM ko vaha bahupradezAmavAlI banA detA hai| yaha Ayukarma kA baMdha karatA hai aura nahIM bhI karatA hai| asAtAvedanIya karma kA yaha bAra 2 upacaya karatA hai| tathA anAdi ananta tathA dIrghamArgavAle caturgati rUpa saMsAra kAntAra meM bAra 2 bhramaNa karatA rahatA hai / ina saba padoM kI vyAkhyA ( saMvRtAna prakaraNa meM prathama 545 naayn| sUtra54 aDae) 42rAyo cha-" harasakAlaThiiyAo dIhakAlaThiiyAo pakarei, maMdANubhAvAo tivvANubhAvAo pakarei, appapaesaggAA bahupaesaggAo pakarei, AuyaM ca Na kamma siya badhai, siya no badhai, asAyAveyaNijjaM ca Na kammaM bhujjo bhujjo uvaciNAi, aNAiyaM ca Na aNavayaggaM dIhamaddhaM cAurata saMsArakatAraM " mA parnu tAtparya 2mA prabhArI cha-14AnI sthitivAjI - prakRtine te dIrghakAlanI sthitivALI banAve che. maMda anubhAgavALI karmaprakRtine te tIvra anubhAgavALI banAve che. alpa pradezavALI karmaprakRtine te bahu pradezavALI banAve che-te AyuSyakarmane baMdha bAMdhe paNa che ane nathI paNa bAMdhate. te vAraMvAra asAtavedanIya kamane upacaya kare che, tathA anAdi anaMta ane dIrgha mArgavALA, cAra gatirUpa saMsArarUpI vanamAM paribhramaNa karyA kare che. A badhAM padenI vyAkhyA "saMvRtAnaprakaraNamAM" (prathama zatakanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrin TIkA za0 1 309 sU0 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 347 , saMvRtAnagAraprakaraNe aSTAviMzatitame sUtre kRtaM tata eva draSTavyam / 'se keNadveNa jAtra aNupariyaha ' tatkenArthena yAvadanuparyaTati ? bhagavAnAha - ' goyame' tyAdi / 'goyamA ' he gautama! ' AhAkammaM NaM bhuMjamANe ' AdhAkarma khalu bhuMjAnaH 'samaNe niggaMthe' zramaNo nirgranthaH ' AyAe dhammaM aikamai' Atmano dharmamatikrA mati, AtmanaH dharma = cAritradharma zrutadharmam atikrAmati ullaMghayati parityajatIti bhAva:, ' AyA dhammaM aikamamANe ' Atmano dharmamatikrAman svakIyacAritrAsmaka parityajan ' puDhavikAiyaM pRthivIkAyika' ' gAtrakaMkhara' nAvakAMkSati nAnukampate, ' jAva tasakAyaM NAvakakhai ' yAvat trasakAyaM nAvakAMkSati yAvatpadena - aptejovAyu vanaspatikAyAnAM grahaNam / AdhAkarmikamAhArAdikaM bhuJjAnaH zataka prathama uddezaka ke 28 veM sUtra meM kI jA cukA hai so vahAM se jAna lenA cAhiye / ( se keNadveNaM jAva aNupariyaha ) he bhadanta ! yaha kisa kAraNa se pUrvokta vizeSaNa vAle saMsAra kAntAra meM bAra 2 ghUmatA rahatA hai, to isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki - (AhAkammaM NaM bhuMjamANe AdhAkarmika AhAra Adi kA sevana karatA huA vaha ( samaNe nigrAMthe ) zramaNa nirgrantha ( AyAe dhammaM aikama) apane dharma kA ullaM ghana karatA hai / arthAt zruta cAritrarUpa jo AtmA kA dharma hai usakA vaha parityAga kara detA hai / ( AyAe dhammaM aikkamamANe ) apane cArizrAtmaka dharma kA ullaMghana karane vAlA - parityAga kara dene vAlA zramaNa nirgrantha ( puDhavikAiyaM) pRthivIkAyika jIva kI ( NAvakakhai ) anukaMpA nahIM karatA hai / (jAva tasakArya NAvakakhai) yAvat vaha trasakAya kI rakSA nahIM karatA hai| yahAM yAvat pada se (apakAya, tejaHkAya, vAyukAya aura prathama uddezanA 28mAM sUtramAM ) urI che te tyAMthI vAMthI sevI. " se keNa Na* jAva aNupariyaTTai " De bhagavan ! te zrama nirbhatha zA araNe pUrveti vize. SaSNeAvALA sa`sAra vanamAM paribhramaNa karyAM kare che? uttara - AhAkammaM Na bhujamANe " AdhAbhi " samaNe niggaMthe " zrama nirbhatha " AyA dhammaM aikkamai " AtmAnA dha'nuM ullaMdhana kare che, eTale ke zrutacAritrarUpa je AtmAnA dhama che tenuM AvI sthitimAM te pAlana karI zakatA nathI. AyAe dhamma' aikkamamANe " tathA peAtAnA cAritrAtmaka dharmanuM ullaMghana ( parityAga ) karanAra te zramaNa niryatha " puDhavikAiyaM " pRthvI ayi bhavAnI " NAvakakhai " anuyA urato nathI-hayA pAjato nathI. " jAva tasakArya NAvakaMkhai tathA trasakAya sudhInA kavonI pAya te rakSA kurato nathI. bhar3IM " yAvat " pahathI acchAya, teraDAya, mAhArAhinu sevana uznAra zrI bhagavatI sUtra : 2 dd Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre zramaNo nirgranthaH samastapRthivIkAyAdArabhya samastatrasakAyaparyantaM SaTkAyaM nAvakAM. kSatinnApekSate nAnukampate ca hntumicchtiityrthH| 'jesi pi ya NaM jIvANaM ' yeSAmapi ca khalu jIvAnAm ' sarIrAiM ' zarIrANi, yAni AhAratayA niSpAditAni tAni 'AhAraM AhAreha' AhAramAharati, AhAratayA gRhNAti * tevi jIve nAvakaMkhai ' tAnapi jIvAna nAvakAMkSati, avakAMkSaNam apekSA anukampA vA tAn jIvAn nApekSate nAnukaMpate ca AdhArmikAhArabhojI ' ahaha ! ebhihasthairmadartha pRthivyAdiSaTkAyajIvA upamarditAH' ityevaM dayAM na kurute, ' se teNaTeNaMgoyamA evaM buccai' tattenArthena he gautamaH! evamucyate- AhAkamma NaM bhuMjamANe ' AdhAkarma khalu bhuJjAnaH 'samaNe niggaMthe' zramaNo nirgranthaH 'AuyavajjAo vanaspatikAya kA grahaNa huA hai / AdhArmika AhAra Adi kA upayoga karane vAlA zramaNa nirgrantha samasta pRthivIkAya se lekara samasta prasakAya taka jo SaTakAya ke jIva haiM una jIvoM kI anukaMpA nahIM karatA hai, arthAt unheM mAranA cAhatA hai / (jesi pi ya ka jIvANaM) jina jIvoM ke (sarIrAiM ) zarIra AhAra rUpa se niSpAdita hue haiM unheM yaha AdhAkarmika AharAdi karane vAlA zramaNa nirgandha (AhAraM AhArei ) AhA. rarUpa se grahaNa kara letA hai / (tevi jIve nAvakaMkhai ) una para bhI yaha dayA nahIM karatA hai / arthAt unake mana meM aisA dayA bhAva nahIM jagatA hai ki ahaha ! ina gRhasthoM ne mere liye pRthivyAdika SaTUkAya jIva virAdhe haiM-upamAdita kiye haiM / ( se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai ) isaliye he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki (AhAkamma NaM bhujamANe ) AdhAkarma AhArAdi kA upayoga karane vAlA (samaNe niggaMthe) zramaNa nigrantha vAyukAya ane vanaspatikAyane grahaNa karavAmAM AvyA che. A dhArmika AhAra vagerene upayoga karanAra zramaNa nigraMtha pRthvIkAyathI laIne trasakAya sudhInA je cha kAyanA jIve che temanI anukaMpA karato nathI, eTale ke temanuM rakSaNa 42 nayI virAdhanA 42 che. "je si pi ya Na jIvANa" vAnai " sarIrAI" zarIranu maadd|23pe nirmANa thayu cha tenu ta AdhAmi 2 / / 2 42 // 2 zrama nitha potAnA mA23pe ghaDa 42 che "te vi jIve nAvapaMkhai" se ch| 52 5 te 6yA 42tenathI. aTale tenA bhanamA savA dayAbhAva utpanna thatuM nathI ke arere ! A gRhasthoe mAre nimitte A pRthvI 41ya 7 ayanA yAnI virAdhanA rI cha. " se teNaTheNa goyamA ! evaM vuccaI" gautama ! te 22 meM se pahuMcha hai " AhAkammaM NaM bhujamANe " sAdhA hopathI timaahaarne| payoga 42nAra "samaNe niggaMthe"zrama nitha "Auya. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 9 sU0 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 342 sattakammapagaDIo jAva aNupariyaTTaI AyuSkavarjAH sapta karmaprakRtIryAvadanuparyaTati atra yAvatpadena-' isvakAlasthitIH dIrghakAlasthitIH prakaroti, mandAnubhAvAstI. vAnubhAvAH prakaroti, alpapradezAgrA bahupradezAgrAH prakaroti, AyuSka ca khalu karma syAt badhnAti syAt no badhnAti azAtAvedanIyaM ca khalu karma bhUyo bhUya upacinoti, anAdikaM ca khalu anavanatAgraM dIrghAdhvaM cAturantasaMsArakAntAram' ityasya saMgrahaH ? anuparyaTati-paribhramati / ___ AdhAkarmavipakSazca prAsukaiSaNIyamityAdhAkarmasUtrAnantaraM mAsukaipaNIyasUtramAha'phAsuesaNijja NaM bhaMte' ityAdi / phAsuesaNijjaM NaM bhaMte' prAsukaiSaNIyaM (AuyavajjAo sattakammapagaDIo jAva aNupariyahai ) Ayukarma ko chor3akara zeSa sAta kamaprakRtiyoM ko dRDhatara baMdhavAlI karake bAMdhatA hai| yAvat vaha saMsArakAntAra-( aTavI) meM bAra 2 janma maraNa dvArA paribhramaNa karatA rahatA hai / yahAM para " yAvat " pada se (isvakAlasthitIH dIrghakAlasthitIH prakaroti, mandAnubhAvAstItrAnumAvAH prakaroti, alpapradezAgrA bahupradezAgrAH prakaroti, AyuSkaM ca khalu karma syAt badhnAti, syAt no badhnAti, azAtA vedanIyaM ca khalu karma bhUyo bhUya upacinoti, anAdikaM ca khalu anavanatAna, dIrghAvaM, cAturanta saMsArakAntAram isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai / ( aNupariyaTTai ) kA artha "bAra 2 paribhramaNa karatA hai " aisA hai / AdhAkarma kA vipakSa prAsuka eSaNIya hotA hai isaliye sUtrakAra ne AdhAkarma sUtra ke bAda yaha prAsuka eSaNIya sUtra kahA hai-(phAsu esaNijja NaM bhaMte !) prAsuka zabda kA artha acitta pajjAo sattakammapagaDIo jAba aNupariyadRi " mAyuSya45 sipAyanI sAta ma pratiyAne dRDhata2 madhavI manAve che, ( yAvat ) te sasA24itAra ( saTavI) mAM pAvAra nbha-maraNava parizramAya re cha. mahI " yAvat " pahathI nIcene sUtrapATha grahaNa karAya che-"te hasvakALanI sthitivALI prakRtine dIrghakALanI sthitivALI banAve che, maMda anubhAgavALI karmaprakRtine tIvra anubhAgavALI kare che, a5 pradezavALI kama prakRtine bahu pradezavALI banAve che, te AyuSyakamane baMdha bAMdhe che paNa khare ane nathI paNa bAMdhate, te azAtA vedanIyana vAraMvAra upacaya kare che ane anAdi, ananta, dIrdha mArga pANI, yAra gati35 sasAra mavImA 1 / 21 / 2 ma4yA 42 cha. "aNupariyahaha" eTale vAraMvAra paribhramaNa kare che. AdhA kamathI viparIta arthavALe zabda prAsaka eSaNIya che. tethI "AdhAkama* sUtranuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra " prAsu meSIya " sUtranu ni3555 are cha-"phAsu pasaNijjaNe bhaMte / pA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre khalu bhadanta ! tatra prAsukam-acittam , eSaNIya-AdhAkarmAdisakaladoSarahitam 'bhuMjamANe' bhuJjAnaH 'samaNe niggaMthe' zramaNo nirgranthaH 'kiM baMdhai' ki badhnAti 'jAva uvaciNAi' yAvadupacinoti? yAvatpadena- kiM prakaroti kiM cinoti' ityasya saMgrahaH / prAsukaiSaNIyamAhArAdika bhuJjAnaH zramaNo nirgranthaH kiM karma badhnAti kiM karoti kiM cinoti kim upacinoti ceti praznaH, bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! ' phAsuesaNijjaM NaM jhuMjamANe ' prAsukaipaNIyaM khalu bhuJjAnaH doSarahitAhArAdika bhuJjAnaH 'samaNe niggaMthe' zramaNo nigranthaH 'AuyavajjAo sattakammapagaDIo' AyuSkavarnAH sapta karmaprakRtI: aura eSaNIya zabda kA artha AdhAkarma Adi samasta doSoM se rahitanirdoSa-aise AhAra Adi ko ( bhujamANe ) apane upabhoga meM lAne vAlA (samaNe niggaMthe) zramaga nirgrantha (kiM baMdhai jAva uvaciNAi) kaisI-kitanI karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai yAvat vaha kaisI pharmaprakRtiyoM kA upacaya karatA hai / yahAM yAvat pada se (kiM prakaroti, kiM cinoti ) ina do kA saMgraha kiyA gayA hai / gotamasvAmI kA prazna aisA hai ki prAsuka eSaNIya AhArAdi kA upabhoga karane vAlA zramaNa nirgrantha kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai, unheM kaisI karatA hai. kisakA unameM caya karatA hai, kisakA unameM upacaya karatA hai ? isakA uttara dete hue bhagavAna kahate haiM ki (goyamA ) he gautama ! (phAsuesaNijja bhujamANe ) prAsuka eSaNIya AhAra Adi kA upayoga karane vAlA (samaNe niggaMthe ) zramaNa nigraMtha (AuyavajjAo sattakamnapagaDIo) eTale aceta ane eSaNAya eTale AdhAkarma vagere tamAma doSothI rahitaniss-24| 2maa2ne| "bhujamANe" pa 42nA2 " samaNe niggaMthe " zrama nitha " kiM badhai jAva uvaciNAi" vI (sI) pratiyAnA 58 madhe cha ? yAvat te 4 prtiyaan| 75yaya 42 cha ? ma " yAvat" 54thI " kiM prakaroti, kiM cinoti" se me prazno a5 42zayA cha. gautama svAmIne upalA praznanuM tAtparya e che ke prAsuka eSaNIya AhArAdine upabhaMga karanAra zramaNa nigraMtha keTalI kama prakRtine baMdha kare che? temane kevI rIte kare che? temAMthI kene caya kare che? ane kone upacaya kare che? tene bhagavAna mahAvIra svAmI A pramANe uttara Ape che "goyamA ! " gautama! "phAsuesaNijna bhujamANe " prA meSa04 mAhAra poreno upayoga 42nA2 " samaNe niggaMdhe " zrama nitha, ' AuyavajjAo sattakammapagaDAo" mAyuSyabha sipAyanI sAta pra. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sheefer TIkA za0 1 0 1 sU0 7 AdhA karma svarUpanirUpaNam 351 aSTau hi karmaprakRtayastA AyuH prayojakakarmaprakRtiM vihAya itarAH sapta karmaprakRtIH yAH ' dhaNiyabaMdhaNabaddhAo' dRDhabandhanabaddhAH pUrvamAsan tAH siTiNa baMdhaNabaddhAo paka reDa' zithilabandhanabaddhAH prakaroti, pUrvaM yAH karmaprakRtayo dRDhatara bandhanabaddhAAsan tAH zithilabandhanabaddhAH prakaroti, 'jahA saMvuDeNaM ' yathA saMhRtaH khalu, yathA saMtos - nagaraH atraiva zatake prathamoddezake ekaviMzatitame sUtre saMvRtAnagAra vaktavyatA moktA tathA'syApi vaktavyatA vijJeyA / 'navaraM' navaraM vailakSaNyaM tasmAd AyuSkaviSaye'stiH - tatra - AyuSkaM karma kadAcida no badhnAtItyasti 'AuyaM ca NaM kampaM siya baMdhai siya no baMdha' AyuSkaM ca khalu karma syAt badhnAti syAt no badhnAti kadAcidAyuSkaM karmabadhnAti kadAcino badhnAti yadi badhnAti tadA zubhaM devAdyAyuSkaM badhnAtIti bhAvaH, ' sesaM taheva jAva vIivaya ' zeSaM tathaiva yAvat vyativrajati zeSam Ayu Ayukarma ko chor3akara sAtakarmaprakRtiyoM ko ki jo usake pahile gAubaMdhana se baMdhI thIM aba zithilabaMdhana vAlI banA detA hai / isa viSaya meM saMvRta anagAra ko jaisI vaktavyatA jo prathama zataka ke prathama uddezaka ke 28 veM sUtra meM kahI gaI hai vahA~ se jAnanA cAhiye / yahI bAta sUtrakAra ne (jahA saMbuDeNaM ) isa sUtra dvArA samajhAI hai (navaraM ) parantu AyuSka ke baMdha ke viSaya meM usakI apekSA jo vilakSaNatA hai yahAM vaha ( AuyaM ca NaM kammaM siya baMdhai, siya no baMdhai ) isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| isameM yaha samajhAyA gayA hai ki vaha kabhI Ayu kA baMdha karatA bhI hai aura kabhI nahIM bhI karatA hai / yadi vaha Ayu kA baMdha karatA hai to zubha devAdi AyuSka kA hI baMdha karatA hai / anya azubha Ayu kA nahIM / ( sesaM taheva jAva vIivayai ) bAkI kA aura tiyeA ke jemane pahelAM teNe gADha kha`dhanAthI bAMdhI hatI temane have zithila adhanavALI banAve che. A viSayamAM pahelA zatakanA pahelA uddezakanA 28 mAM sUtramAM saMvRta aNugAra viSe je varNana karyu che te prAsaka eSaNIya . AhArAdino upayAga karanAra zramaNa nigrathane lAgu paDe che, e ja vAta sUtrakAre 66 jahA saMDe sUtravaDe samajAvI che. " navaraM " paraMtu AyuSyamadhanI apekSAye tenAmAM ne viziSTatA che te " AuyaM ca NaM kamma siya' baMdhai, siya no badhai A sUtrapATha vaDe prakaTa karI che, temAM batAvyuM che ke AyuSyakarmonA baMdha te kayAreka khAMdhe che ane kayAreka nathI paNa khAMdhatA, jo te AyuSyanA khaMdha bAMdhe te devAdi zubha AyuSyanA ja madha khAMdhe che. anya azula AyuSyano gaMdha mAMdhaneo nathI. " sesaM taheva jAva vIivayai " mAjhInuM dd " zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre , eskarmabandhanavyatiriktaM sarvam saMvRtAnagAravadeva boddhavyaM saMsArakhyativrajanaparyanta miti bhAvaH / ' se keNaTTeNaM jAtra bIivayai ' tatkenArthena yAvad vyativrajati ? saMsArakAntAraM samuyati ? bhagavAnAha - ' goyamA ' ityAdi / ' goyamA' he gautama ! 'phAsuesaNijjaM' mAsukaiSaNIyam acittaM nirdoSamAhArAdikam 'bhuMnamANe ' munaH tAdRzamAhArAdikamAharan 'samaNe NiggaMthe' zramaNo nirgranthaH 'AyAe dhammaM' AtmanaH dharmam = cAritradharmam ' zrutadharma ca no aikkama ' no atikrAmati nollaGghayati ' AyAe dhammaM aNaikkamamANe ' Atmano dharmamanatikrAman ' puDhavi kAiyaM avakakhati' pRthivIkAyikamavakAMkSati avakAMkSaNamapekSaNamanukaMpanaM ca tathA cApekSate'nukaMpate cetyarthaH, ' jAva tasakArya avakaMvada ' yAvat sakAyamavakAMkSati saba kathana, AyuSka karmabaMdha ke sivAya saMvRta anagAra kI taraha se hI jAnanA cAhiye / yaha kathana kahAM taka usakI taraha jAnanA cAhiye to isake liye sUtrakArane (vIhavayaha) aisA kahA hai-jisakA tAtparya hai ki isake saMbaMdha kA aura avaziSTa kathana ( saMsAra ko pAra kara denA haiM ) isa nirdiSTa pada taka hI jAnanA cAhiye / ( se keNaDe jAva arrass ) he bhadaMta Apa aisA kathana kisa Azaya se karate haiM ki vaha saMsArarUpa kAntAra ko ullaMghana kara detA hai| to isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki - ( goyamA ) he gautama! ( phAsuesaNijjaM ) acinta nirdoSa AhAra Adi ko ( bhujamANe ) apane upayoga meM lAne vAlA (samaNe nithe ) zramaNa nirgrantha ( AyA dhammaM) AtmA ke dharma kA tacAritrarUpa dharma kA - ( no ahakamaha ) ullaMghana nahIM karatA hai / AyAe dhammaM aNaikkamamANe ) AtmA ke zrutacAritrarUpa dharma kA ullaMghana nahIM karane vAlA zramaNa nirgrantha ( puDhavikAiyaM avakakhati) pRthivIkAyika 352 .6 " saMsArane pAra karI jAya che" tyAM sudhInuM tamAma kathana saMvRta aNugAranA kathana pramANe ja samajavuM. vIvayai " bheTale saMsArane pAra urI laya che. " se keNa deNa jAva vIivayai ? " De lahanta ! Apa zA Araze kheSu kahA che ke te saMsArarUpI kAMtArane oLaMgI jAya che? tenA javAba ApatAM mahAvIraprabhu uDeche " goyamA ! he gautama! " phAsuesaNijjaM " ayeta nirdoSa AhAra vagereno " bhujamANe " upayoga 42nAra " samaNe niggaMthe " zramaNa nigraMtha AyAe dhammaM " AtmAnA dhaMnuM-zruta cAritrarUpa dharmanuM- 66 " no aikamai" usa dhana urato nathI. AyAe dhammaM aikamamANe " AtmAnA dhama nuM-zrutacAritrarUpa dharmanuM-ullaMdhana na karanAra zramaNa nigraMtha " 'puDavikAiyaM avakaMkhati " pRthvIjayanI anuyA ( hayA ) rAje che. jAva tasakArya ava. "" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 u09 sU0 7 AdhAkarmasvarUpanirUpaNam 353 anukampate yAvatpadena-aptejovAyuvanaspatInAM grahaNaM kartavyam / 'jesipi ya NaM jIvANaM sarIrAiM AhArai ' yeSAmapi ca khalu jIvAnAM zarIrANi Aharati 'tevi jIve avakaMkhai ' tAnapi jIvAnavakAMkSati, teSu jIveSvapi dayAbuddhiM karotItyarthaH / ' se teNa?NaM jAva bIivayai ' tattenArthena yAvat vyativrajati, etena kAraNenocyate he gautama ! mAsukaiSaNIyamAhArAdikaM sujhAnaH zramaNo nirgranthaH AyuSkarmavarjitAH sapta karmaprakRtI nauvadhnAti na prakaroti na cinoti navopacinoti dRDhatarabaddhA api karmaprakRtIH zithilayati yAvat saMsArakAntAraM vyatikrAmati ullaM. ghayati cetibhAvaH // sU0 7 // kI apekSA karatA hai-unapara anukaMpA rakhatA hai / (jAva tasakArya avakakhai) yAvat vaha usakAya kI anukaMpA rakhatA hai| yahAM yAvat pada se ( apakAya, tejAkAya, vAyukAya aura vanaspatikAya kA grahaNa kiyA gayA hai| (jesi pi ya NaM jIvANaM sarIrAiM AhArAI ) api ca-vaha zramaNa nigrantha jina jIvoM ke zarIroM kA AhAra karatA hai (te vi jIve avakaMkhai) una jIvoM para bhI vaha dayA dhuddhi karatA hai / isaliye he gautama ! (se teNaTeNaM jAva vIivayai ) isa Azaya se maiMne aisA kahA hai ki prAsuka nirdoSa AhArAdi ko apane upayoga meM lAtA huA zramaNa nignanya AyuSkarma ko chor3akara Ane ke liye sAtakarmaprakRtiyoM ko nahIM bAMdhatA hai, tathA jA pahile baMdha cukI haiM jinakI laMbekAla kI sthiti par3I hai aura tIna anubhAga jinameM par3A hai, unheM alpakAlasthitivAlI banAtA hai aura manda anubhAgavAlI banAtA hai| tathA bahupradezAgravAlI prakRtiyoM ko vaha alpapradezAgravAlI banAtA hai| isa taraha vaha yAvat saMsAra aTavI se pAra ho jAtA hai / tAtparya isa sUtra kA yaha hai ki AdhAkakakhai" yAvat cha saya sudhAnA vAnI mnu45| rAmecha. mI "yAvata" padathI aSkAya, tejaskAya vAyukAya ane vanaspatikAyane grahaNa karavAmAM Avela che. "jesi pi ya Na jIvANa sarIrAiM AhArAI' tathA- zrama niyarevAnAM zarIronI pAhA2 42 "te vi jIve avakaMkhai" te 55 iyAmA rAje cha. gautama ! "se teNaTheNaM jAva vIivayai" te 22 meM mevaM udyu che ke prANuka nirdoSa AhAradine upayoga karanAra zramaNa nigraMtha AyuSyakarma sivAyanI sAta kama prakRtine baMdha bAMdhato nathI. ane je karma prakRtino baMdha pahelAM bAMdhela hoya che, jemanI dIrdhakAlanI sthiti hoya che, jemane tIvra anubhAga hoya che, evI kamaprakRtine te alpakALanI sthitivALI ane maMda anubhAgavALI banAve che. ane bahaMpradezavALI kamaprakRtine te apapradezavALI banAve che. A rIte te sa sArakAMtArane oLaMgI jAya che. A zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 bhagavatI sUtre rmika AhArAdi karanevAlA zramaNa nirmantha Ayu karma ko chor3akara sAta karma prakRtiyo kA baMdha karatA hai aura prAka nirdoSa AhAra karane vAlA zramaNa nirgrantha Ayukarma ko chor3akara zeSa sAta karma prakRtiyoM kA baMdha nahIM karatA hai / AdhAkarmika AhAra karttA zramaNa nirgrantha jina karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai vaha unake prakRti baMdha meM, sthitibaMdha meM, anubhAgabaMdha meM aura pradezabaMdha meM vizeSa mahattA, ddar3hatA aura majabUtAI Adi baDhane lagate hai | aura zuddha nirdoSa AhArAdi kA upayoga karane vAle zramaNa nirgrantha ke Age ke liye Ayukarma ko chor3akara zeSa 7 karma prakRtiyoM kA baMdha nahIM hotA hai| tathA jo karmaprakRtiyAM pUrva baddha haiM unake prakRtibaMdha meM anubhAgabandha meM aura pradezabandha meM hInatA, alpatA ahaDhatA Adi Ane lagatI hai / isa taraha se ina donoM zramaNa nirgranthoM ke viSaya meM jo cAra prazna kiye gaye haiM unakA uttara prathama prazna AdhAkarmika AhAra ko bhogane vAle kI apekSA to isa sUtra dvArA isa prakAra diyA gayA jAnanA cAhiye / ( kiM bandhai ) isa prazna kA uttara yaha hai ki vaha AyuSkarma ko chor3akara 7 karma prakRtiyoM kA bandha karatA | ( kiM pakarei ) prazna kA uttara yaha hai ki vaha alpakAlasthitivAlA sUtranuM tAtparya e che ke AdhAkami~ka AhAra vagerenA upabheAga karanAra zramaNu nigraMtha AyuSyA sivAyanI sAta karyAMprakRtine aMdha AMdhe che parantu prAsuka nirdoSa AhAra vagerenA upaleAga karanAra zramaNa nigraMtha AyuSyakarma sivAyanI sAta kama prakRtiyAno baMdha bAMdhatA nathI. AdhAkarmika AhArAdi karanAra zramaNanigraMtha je kama prakRtiyAnA baMdha bAMdhyA hoya che te kama prakRtiyAne te dIgha sthitivALI, tIvratara anubhAgavALI ane bahutara pradezavALI manAve che, parantu prAruka nirdoSa AhAra Adino upayega karanAra zramaNa nigraMtha pahelAM je kamaprakRtiyonA madha khAdhelA hAya che temane te; alpakALanI sthitivALI madaMtara anubhAgavALI ane alpatara pradezavALI manAve che. A rIte banne prakAranA zramaNa nigrathonA viSayamAM je cAra prazno karyAM che tenA uttaro ApyA che. sUtranI zarUAtamAM AdhArmika AhArAdi grahaNa karanAra zramaNa ni thane anulakSIne cAra prazno pUchyA che, ane temanA uttarA mAyA che - " kiM badhai A praznanA uttara A pramANe maLyA che AyuSya karmI sivAyanI sAta kama prakRtiyonA khaMdha bAMdhe che, " kiM pakarei " A praznanA uttara A pramANe maLyo che-" alpakALanI sthitivALI ka`prakRtiyone "" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u09 sU08 parivartanasvarUpanirUpaNam 355 ihAnantaramUtre saMsAravyativrajanaM prANAnukampAvatAM zramaNAnAmuktam tacca vyativrajanaM karmaNo'sthiratayA praloTane (parivartane ) satyeva saMbhavati, ityato'sthire sUtramAha-' se NUNaM bhaMte ' ityAdi / mUlam-se guNaM bhaMte ! athire palodRi no thire paloTTai, athire bhajjai no thire bhajjai, sAsae vAlae bAliyattaM prakRtiyoM ko dIrghakAlasthitivAlI banA detA hai, mandAnubhAvavAlI prakatiyoM ko tIvrAnubhAvazAlI banA detA hai aura alpa pradezAgravAlI prakRtiyoM ko bahupradezAgrahavAlI banA detA hai| tathAjo zuddha niziAhAra karane vAlA zramaNa nirgrantha hai vaha Ayu karma kA bandha karatA bhI hai aura nahIM bhI karatA hai / tathA bAMdhI huI sAta karma kI prakRtiyoM ko ki jinheM pahile usane gADhabandhana se bA~dhA hai zithilavandhavavAlI karane lagatA hai / dIrdha-laMbe kAla kI sthitivAlI prakRtiyoM ko vaha isvakAla kI sthitivAlI banAnA prAraMbha kara detA hai / tathA tIvra anubhAgavAlI prakRtiyoM ko maMda anubhAgavAlI aura bahupradezAgravAlI prakRtiyoM kI alpapradezAgravAlI banAnA zurU kara detA hai| isake sivAya kA aura avaziSTa kathana saMvRta anagAra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye / tathA AdhArmika AhArAdi karane vAle kA kathana asaMvRta anagAra kI taraha jAnanA cAhiye / / suu07|| yahAM anantarasUtra meM jIvoM kI anukaMpA vAle zramaNajanoM kA saMsAra dIrghakALanI rithativALI banAve che, maMda anubhAgavALI karmaprakRtine tIvra anubhAgavALI banAve che, alpa pradezavALI karmaprakRti bahu pradezavALI banAve che tathA prAsuka nirdoSa AhArAdi grahaNa karanAra zramaNa nigraMtha AyuSyakarmane baMdha bAMdhe paNa che ane nathI paNa bAMdhate, tathA pahelAM teNe je karmapratine gADha baMdha bAMdhyo hato te karmaprakRtine zithila baMdhavALI banAve che, dIrgha kALasthitivALI karmaprakRtine te hasvanI sthitivALI banAve che, tIvra anubhAgavALI karmaprakRtiyone te maMda anubhAgavALI banAve cheane bahu pradezavALI karmaprakRtine te alpa pradezavALI banAve cheA sivAyanuM tamAma vaktavya saMvRta aNagAranA prakaraNamAM batAvyA pramANe ja samajavuM, AdhArmika AhAra vagere karanAra zramaNa nigrathanuM vaktavya asaMta aNugAra pramANe samajavuM sU0 7 che AgaLanA sUtramAM jIvonI anukaMpAvALA zramaNa nircathI saMsArane tArI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 bhagavatIsUtre asAsayaM sAsae paMDie paDiyattaM asAsayaM, haMtA goyamA ! athire palodRijAva paMDiyattaM asAsayaM, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti jAva viharai // sU0 8 // __chAyA-tad nUnaM bhadanta ! asthiraH praloTayati no sthiraH praloTayati, asthiro bhajyate no sthiro bhajyate, zAzvato bAlakaH bAlakatvam azAzvatam zAzvataH paNDitaH paNDitatvamazAzvatam ! haMta gautama ! asthiraH praloTayati, yAvatpaNDitatvamazAzvatam tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAvadviharati // sU08 // se pAra honA prakaTa kiyA gayA hai / so " unakA yaha saMsAra se pAra honA karma ke asthira hone ke kAraNa usake nAza-parivartana hone para hI saMbhavatA hai" isa khyAla se sUtrakAra asthira ke viSaya meM sUtra kahate haiM-' se zRNaM bhaMte ! athire palohaI ' ityaadi|| sUtrArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! ( adhire palohai ) jo asthira padArtha hotA hai, vaha palaTatA rahatA hai (no thire paloi) sthira padArtha nahIM palaTatA hai / ( athire bhajjai ) jo asthira hotA hai vaha TUTa jAtA hai (no thire bhajjai ) sthira padArtha nahIM TUTatA hai ( sAsae bAlae bAliyattaMasAsayaM ) bAlaka zAzvata hai bAlakapanA azAzvata hai / (sAsae paMDie paMDiyattaM asAsayaM ) paMDita zAzvata hai, paNDitapanA azAzvata hai / (haMtA goyamA ! athire paloi, jAva paMDiyatta asAsayaM) hAM gautama ! asthira padArtha palaTatA rahatA hai yAvat paNDitapanA azAzvata hai| (sevaM bhaMte ! jAya che, e vAta prakaTa karavAmAM AvI che. temanuM saMsArane tarI javAnuM kArya karmonA asthira thavAnA kAraNe eTale ke-karmone nAza-parivartana thavAthI ja saMbhavI zake che. tene khyAla rAkhIne sUtrakAra asthiranA viSayamAM sUtra kahe che. __"se guNa bhaMte ! athire palAi" tyAdi. sUtra--(bhaMte !) bhagavan ! ( athire paloi) 2 hAtha masthira DAya che te zu ttt| ( parivartana paamt|) 2 cha ? ( no thire palodRi ) zu sthi2 54Artha 5saTata nathI ? ( athire bhajjai) 2 pahA asthira rAya cha te zulaion onya cha ? (no thire bhajjai) zusthi2 54Atha laindo nathI ? (sAsae bAlae bAliyattaM asAsayaM) zumA zAzvata cha bhane mAsapA ma ta cha ? (sAsae paMDie, paMDiyattaM asAsayaM) zu. 5Dita zata cha ? bhane 5DitA ma ta cha ? (haMtA goyamA ! athire paloDai, jAva paMDiyattaM asAsayaM) , gautama ! masthi2 54aa 5 / 2 cha, ( yAvat ) pati zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01u0 9 sU08 parivartanasvarUpanirUpaNam 357 TIkA-'se guNaM bhaMte' tad nUnaM bhadanta ! 'athire paloTTai' asthiraH praloTayati, asthiraH sthiratArahitaH yaH sarvadA na tiSThati sa asthira iti kathyate, asthiraH loSTAdipadArthaH praloTayati parivartate pUrvAvasthAM parityajyAvasthAntaraM prApnotItyarthaH, ihAdhyAtmavicAre asthira karma, tasya karmaNaH jIvaprade. zebhyaH pratisamayaM calanenAsthiratvAt praloTayati = baMdhodayanirjaraNAdipariNAmaH parivartane / 'no thire palohai' no sthiraH praloTayati, sthira padArthasya svarUpa parisevaM bhaMte ! tti jAva viharai ) jaisA Apa kahate haiM vaha isI taraha se hai he bhadanta ! isI taraha se hai / aisA kahakara yAvat ve gautama apane ucita sthAna para Akara baiTha gye| ____TIkArtha-(se gUNaM bhaMte ! he bhadanta ! jo ( athire ) sthiratA se rahita hotA hai-arthAt jo sarvadA ekasI sthiti meM nahIM rahatA hai vaha asthira kahalAtA hai aisA asthira loSTa (miTTI kA DhelA ) Adi padArtha ( palohai ) badalatA hai-pUrvAvasthA kA tyAga kara avasthAntara ko prApta karatA hai kyA ? yahAM AtmA ke vicAra meM asthira padArtha karma hai| usa karma kA jIvapradezoM se pratisamaya jo calanA-vichuDanA hotA hai vahI usakI asthiratA hai| isI kAraNa vaha badalatA rahatA hai aisA kahA hai tAtparya yaha hai ki vaha baMdha, udaya nirjaraNa Adi pariNAmoM se akrAnta hotA rahatA hai yahI usakA badalanA hai / (no thire palodRi ) jo padArtha sthira hotA hai usake svarUpa kA parivartana nahIM hotA hai / jaise zilA pANu A q cha. ( sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai ) 3 mAvan ! ApanA kahevA pramANe ja badhuMya che. he bhagavana! e pramANe ja che. evuM hIne ( yAvat ) gautabhasvAmI pAtAne sthAne gayA. __ -"se pUrNa bhaMte" hai lAn ! 2 "athire" mathi2 DAya che meTale ke je padArtha haMmezA ekasarakhI sthitimAM rahetuM nathI te padArthane asthira 3 cha. mevA khoSTa ( bhATInu ) pore pahA " paloDai " zu mAtA parivartana pAmatAM rahe che? pahelAMnI avasthAne choDIne bIjI avasthAne pAmatAM rahe che? ahIM AtmAnI apekSAe asthira padArtha karma che. te karmo pratyeka samaye jIva pradezamAMthI jUdAM paDatAM rahe che. ene ja karmanI asthiratA kahe che. eTalA mATe ja karma badalatuM rahe che evuM kahyuM che. tAtparya e che ke ka, badha, udaya, nirjarA vagere pariNAmothI akAnta thatuM rahe che, tene ja bharnu parivartana 47 cha. " no thire paloDai " EiAR pahA / 2135mA pari. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vartanaM na bhavati yathA zilAdikam , ihAdhyAtmavicAre sthiro jIvaH karmakSaye jAtepi svarUpatastasya jIvasyAvasthitatvAdeva nAsau jIvaH kadAcidapi praloTayati ajIvatayA na parivartate cetanAlakSago hi jIvaH sa kadAcidapi na parivartate mokSAvasthAyAmapi cetanAtmakasvabhAvasyAnapAyAt , tathA 'asthire bhajjaI' asthiraH bhajyate trudhyati, yathA-tRNAdikamasthirasvabhAvakaM sat bhajyate, iha AtmaprakaraNe asthiraM karma tad bhajyate vyapaiti vinAzamupagacchatIti 'no thire bhajjai' no sthiro bhajyate, sthiramabhaMgurasvabhAvaka lohazalAkAdikaM na bhajyate / ihAtmavicAraprastAve sthiro Adi padArtha apane nija svarUpa se kabhI nahIM badalate haiN| yahAM AtmA ko lekara vicAra cala rahA hai| usameM sthira padArtha jIva hai / kyoM ki karmoM kA kSaya ho jAne para bhI jIva apane nijasvarUpa se avasthita hI rahatA hai / aisA to hotA nahIM hai ki jIva ajIvarUpa se parivartita ho jAve / mokSAvasthA meM bhI usake cetanAtmaka svabhAva kA apAya (nAza) nahIM hotA hai / tathA ( atthire bhajai ) aisA jo kahA hai so usakA tAtparya yaha hai ki jisa prakAra tRNAdika asthira svabhAva vAle hote haiM isI kAraNa ve TUTa jAte haiM / isI taraha yahAM AtmaprakaraNa meM asthira svabhAvavAle jIvAtmA ke sAtha lage hue karma haiM ataH ve bhI TUTa jAte haiM arthAt jIvAtmA se chUTa jAte haiM-vinaSTa ho jAte haiM-usase dUra ho Ate haiN| (no thire bhajjai ) aisA jo kahA hai so usakA abhiprAya yaha hai ki jo sthira svabhAvavAlI vastu hotI hai vaha kabhI bhagna nahIM hotI hai-sarvathA naSTa nahIM hotI hai-jaise loha zalAkA aadi| yahAM AtmA vartana thatuM nathI, jemake zilA vagere padArtho pitAnA svarUpane kadI paNa badalatAM nathI, ahIM AtmAnI apekSAe vicAra karavAmAM Avyo che. temAM sthira padArtha jIva che, kAraNa ke karmone kSaya thavA chatAM paNa jIva pitAnA nija varUpamAM ja sthira rahe che, evuM kyAreya paNa banatuM nathI ke jIva avarUpe parivartana pAmato heya. mokSAvasthAmAM paNa tenA cetanarUpa svabhAvane apAya (nArA) nathI. tathA " asthire bhajjaha" mere 4yuM teno mApAtha e che ke asthira svabhAvavALA tRNAdika padArtho jevI rIte tUTI jAya che, evI rIte jIvAtmAnI sAthe lAgelAM asthira svabhAvavALAM karmo paNa tUTI taya cha-4 mAthI masaga laya cha-nAza pAbhI naya cha. " no thire bhajja" meTale 2 spalAjI pstume| hI paNa mAMgatI nthiisarvathA nAza pAmatI nathI. jemake lehazalAkA vagere rithara svabhAvavALAM padA chene kadI paNa sarvathA nAza thatuM nathI. ahIM AtmAnI apekSAe vicAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA kA za0 170 9sU0 8 parivartanasvarUpanirUpaNam 359 jIyaH sa ca na bhajyate zAzvatakhAt cetanAlakSaNo jIvaH kadApi na nazyatIti bhaavH| narAmaratvAdiparyAyata eva vinAzasya kathaM citsyAdvAdibhiH svIkRte'pi dravyarUpeNa jIvasya sarvathA nityatvameva, anyathA mokSArtha ko'pi na yateteti / atha zAzvatAzAzvataviSaye sUtramAha-'sAsae ' ityAdi / 'sAsae vAlae' zAzvato bAlakaH, bAlakaH vyavahAranayena zizunizcayanayato'saMyato jIvaH sa dravyarUpeNa ke vicAra ke prastAva meM sthira jIva hai aura vaha zAzvata hone se kabhI bhI dravya se naSTa nahIM hotA hai / jIva kA lakSaNa cetanA hai| aisA trikAla meM koI sA bhI samaya na AyA hai| na AvegA, aura na AtA hai jaba ki jIva isa apane lakSaNa se rahita huA ho--hogA yA hai| hAM jo kucha bhI isa meM parivartana hotA rahatA hai vaha paryAya dRSTi se hotA rahatA hai| syAvAdasiddhAnta kA yaha eka aTala niyama hai ki dravyArthikanaya se kisI bhI vastu meM koI bhI jAta kA parivartana nahIM hotA hai jo kucha parivartana hotA hai-vaha saba paryAya kI apekSA se hI hotA hai| isI kAraNa yahAM pratyeka padArtha ko pariNAmi mAnA gayA hai| apariNAmI nila nhiiN| isaliye jIva nara, amara(deva) Adi paryAyakI apekSA se vinAzI hone para bhI dravyakI apekSAse vaha zAzvata hI hai| jo yaha siddhAnta na mAnA jAve to phira mokSake liye kauna prayatna kregaa| arthAt koI bhI nahIM kregaa| aba sUtrakAra zAzvata azAzvata ke viSaya meM sUtra kahate haiM-(sAsara bAlae ) bAlaka zAzvata hai-vyavahAra naya se bAlaka zabda kA artha zizu aura nizcayanaya se karavAmAM Ave to te (jIva) zAzvata hovAthI kadI paNa nAza pAmate nathI. jIvanuM lakSaNa cetanA che, traNe kALamAM evo samaya Avyo nathI, AvatA nathI ane Avaze paNa nahIM ke jyAre jIva cetanA lakSaNathI rahita hoya. temAM je kAMI parivartana thatuM rahe che. te paryAyanI daSTie thatuM rahe che syAdvAda siddhAntano eka aTala niyama che ke dravyArthika nayanI apekSAe kaI paNa vastumAM kaI paNa prakAranuM parivartana thatuM nathI, je kAMI parivartana thAya che te paryAyanI apekSAe ja thAya che. te ja kAraNe ahIM pratyeka padArthane pariNAmI nitya mAnavAmAM Avela che apariNamI nitya mAnavAmAM Avela nathI. tethI nara, deva vagere paryAnI apekSAe jIva vinAzI hovA chatAM dravyanI apekSAe te te zAzvata ja che. jo A siddhAntane mAnavAmAM na Ave te mokSane mATe prayatna koNa kare? keIpaNa mekSane mATe prayatna ja na kare, have sUtrakAra zAzvata ane azAzvatanA viSayamA sUtrAnuM 4thana 42cha-"sAsae bAlae" pAsa zAzvata cha, vyavahAra nayanI apekSAe bAlaka zabdane artha zizu thAya che ane nizcayanayanI apekSAe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 bhagavatIsUtre , zAzvato nitya eva, 'vAliyattaM asAsayaM ' bAlakatvamazAzvatam tatra bAlakalam vyavahAranayataH zizutvam, nizcayanayatastu asaMyatazvam, tadazAzvataM paryAyarUpatayA / 'sAsae paMDie ' zAzvataH paNDitaH 'paMDiyataM asAsayaM paNDitatvamazAzvatam, paNDito vyavahAreNa zAstrajJo jIvaH nizcayanayena tu saMyato jIvaH, paNDitatvaM vyavahArataH zAstrajJatvam, nizcayataH saMyatatvaM tadazAzvataM paryAyarUpatvAt / bhagavAnAha - ' haMtA ' ityAdi / 'haMtA goyamA ' hanta gautama ! ' athire paloTTaI' asthiraH praloTayati ' jAva paMDiyattaM asAsayaM yAvat paMDitatvamazAzvatam yAvatpadenano sthiraH maloTayati, asthiro bhajyate no sthiro bhajyate, zAzvato bAlakaH, , , bAlaka zabda kA artha yahAM asaMyata jIva hotA hai / yaha asaMyatarUpa bAlaka jIva dravyarUpa se zAzvata-nitya hI hai aura tadgata bAlakatva- asaM. yatatva nizcayanaya se aura vyavahAranaya se bAlakatva zizutva paryAyarUpa hone ke kAraNa azAzvata hai / ( sAsae paMDie paMDiyatta asAsayaM ) paNDita zAzvata hai aura paNDitatva azAzvata hai| vyavahAranaya se paNDi - tazabda kA artha zAstra kA jJAtA jA jIva hai vaha hai aura nizcayanaya kI apekSA se jo jIva saMyata hai vaha hai / vyavahAra naya kI apekSA se paMDi. tatva kA artha zAstrajJatva hotA hai aura nizcayanaya kI apekSA se saMghatatva paryAyarUpa hone ke kAraNa azAzvata hai / ina saba kA uttara dete hue bhagavAna kahate haiM ki - ( haMtA goyamA ! abhire palohaha, jAva paMDiyatta asAsayaM ) hAM gautama ! asthira padArtha palaTatA hai, yAvat paNDitatva azAzvata hai / yahAM yAvaspada se ( no sthiraH paloTayati, asthiro 66 khAlaka zabdanA artha asayata jIva thAya che.te asayatarUpa khAlaka jIva dravya 3pe zAzvata ( nitya ) 4. ane temAM raDeluM mAsaJjyAlu asatayAlu nishcynayathI ane vyavahAranayathI paryAyarUpa hovAne kAraNe azAzvata che sAsae paMDie paMDiyattaM asAsayaM " paMDita zAzvata che ane paMDitayA mazAzvata che. vyavahAranayathI paDita zabdanA artha zAstravettA thAya che, ane nizcayanayanI apekSAe sayata jIvane paDita kahe che. vyavahAranayanI apekSAe paDitatvanA atha zAstrajJapaNa thAya che ane nizcayanayanI apekSAe tenA a` sacatapaNuM thAya che te sayatapaNuM paryAyarUpa hAvAne kAraNe azAzvata che, te khadhA praznone uttara AyatAM bhahAvIrayalu uDe che - " haMtA goyamA ! athire palohara, jAva paMDiyattaM anAsayaM " DA, gautama ! asthira pahArtho parivartana yAbhatA rahe che, ( yAvat ) paMDitayA azAzvata hai. " yAvat " pahathI niithen| sUtrapATha zraddhalu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 140 1 sU08 parivartanasvarUpanirUpaNam 361 bAlakatvamazAzvatam / zAzvataH paNDitaH ityasya grahaNam / vyAkhyAnaM tu praznasUtravadeva bhavatA karaNIyam sevaM te sevaM bhaMte' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! he bhadanta ! yat devAnupriyeNa kathitaM tat evameva sarvathA satyameva, AptavAkyasya sarvathA'bAdhitatvAta, 'tti jAva viharas' iti yAvada viharati, ityevaMrUpeNa kathayitvA gautamaH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati, vanditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti // 08 / / , iti zrI - jainAcArya - jainadharmadivAkara- pUjya - zrIghAsIlAlavativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikA vyAkhyAyAM prathamazatakasya navamoddezakaH samAptaH // 1-9 // bhajyate, zAzvato bAlakaH, bAlakaM azAzvatam, zAzvataH paNDitaH ) isa pAThakA saMgraha huA hai / ina padoM kA vyAkhyAna to praznasUtra kI taraha hI jAnanA cAhiye / (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti jAva viharai) he bhadanta ! Apa devAnupriya ne jo kahA hai vaha aisA hI hai, he bhadanta ! vaha aisA hI hai arthAt sarvathA satya hI hai kyoM ki Apta vAkya jo hote haiM, ve sarvathA abAdhita hI hote haiM / aisA kaha kara gautamasvAmI ne zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhu ko vandanA kI, namaskAra kiyaa| vaMdanA namaskAra karake phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gaye || sU0 8 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtrakI prameyacandrikA vyAkhyA ke prathama zatakakA nauvAM uddezaka samApta // 1-9 // // prathama zataka meM nauvAM uddezaka samApta // karAyA che--< sthira padArthoM palaTAtA nathI, asthira padArtho bhAMgI jAya che, sthira padArthoM bhAMgatA nathI, khAlaka zAzvata che, khAlakapaNu azAzvata che, pati zAzvata che." A padoneA artha praznasUtranA artha pramANe ja samajavA. "" sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti jAva viharai " he bhagavan ? sAtha hevAnu. priye je kahyuM te satya ja che, he bhagavan ! te vAta taddana sAcI ja che, kAraNa ke Ama vAkayamAM zaMkAne sthAna ja DAtuM nathI. evu' kahIne gautamasvAmIe zramaNa bhagavAna mahAvIrasvAmIne vaMdaNA karI, namaskAra karyAM vaMdaNA namaskAra karIne saMyama ane tapathI peAtAnA AtmAne bhAvita karatA tee peAtAne sthAne gayA. // sU0 8 // itizrI jainAcArye jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadarzinIvyAkhyAnA pahelA zatakaneA navamA uddezaka samApta ||1-9mA bha 46 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha dazamodezakaH-- dazamoddezakasya saMkSepato vicAraNIyA ime viSayAH-anyatIthikAnAM vaktavyatA, tatra yat calamAnaM na tat calitamityAdikathanam / tathA dvayoH paramANvoH parasparaM saMmelanaM na bhavati, paramANoratisUkSmatayA dvayoH paramANvoH snehakAyasyAbhAvAt , kintu trayaH paramANavaH catvAraH paMca vA saMmilitA bhavaMti, vyAdiSu militeSu snehakAyasya samudbhavAt / te trayaH paramANavo bhidyamAnAH sArdaikarUpeNa sArdhekarUpeNAvatiSThante, tridhA vibhAgakaraNe ekaikasyAvasthAnaM bhavati / evaM catvAro dvidhA caturdhA vA bhidyante / dvidhA vibhajane dvau dvau, caturdhA vibhAgakaraNe ekaiko dazama uddezaka prAraMbhaisa dazama uddeze meM jo viSaya varNita hue haiM unakA varNana saMkSepa meM isa prakAra se hai anyatIrthikajanoM kA vaktavya / isameM jo calamAna hai vaha calita nahIM hotA hai ityAdi kathana do paramANuoM kA paraspara meM saMmelana nahIM hotA hai / kyoM ki paramANu ko atisUkSma hone ke kAraNa do paramANuoM meM snehakAya kA abhAva rahatA hai| kintu tIna paramANu, cAra paramANu athavA pAMca paramANu inakA paraspara meM saMmelana hotA hai| kyoM kiyAdi paramANuoM meM saMmilita hone para snehakAya udbhava ho jAtA hai| ve tIna paramANu bhidyamAna hote hue u-u bhAga meM ho jAte haiN| tIna rUpa meM vibhAga karane para eka eka kA avasthAna rahatA hai isI taraha cAra para dazame uddezakano prAraMbha dasamA uddezAmAM je viSayanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che tenuM TUMkANamAM varNana karavAmAM Ave che- anya tIrthikonuM vaktavya temAM calamAna che te calita thatuM nathI evuM kathana be paramANuone parasparamAM saMga thatuM nathI, kAraNa ke paramANu ati sUkSama hovAthI be paramANuomAM hakAyane abhAva rahe che. paNa traNa cAra, pAMca vagere paramANuone parasparamAM saMyoga thAya che. kAraNa ke traNa cAra vagere paramANuone jyAre saMyoga thAya che tyAre temanAmAM nehakAyane uddabhava thAya che. te traNa paramANuo bhedatAM 15-15 bhAgamAM vaheMcAI jAya che. traNa paramANuonA traNa bhAga karavAthI eka eka paramANu rahe che. e ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 dazamoddezakasyAvataraNikA 35 bhUtvA catvAro bhavanti / paramANavo militAH santo duHkhatayA pariNatA bhavaMti, duHkhaM karma tat zAzvatamupacIyate'pacIyate ca / uccAraNAt prAgeva bhASA bhASA na tu bhASyamANA bhASA, bhASaNAt parato vA bhASA bhASA, sA bhASA abhASamANasya bhASA bhavati na tu bhASamANasya / utpatteH pUrva kriyA duHkhA na tu kriyamANA kriyA duHkhA kriyAsamayavyatikrame kRtA kriyA duHkharUpA, sA kriyA akurvato duHkhA na tu kurvato duHkhA / akRtyaM duHkhamaspRzyaM duHkham akriyamANakRtaM duHkham , akRtvA akRtvA prANabhUtajIvasattvAH vedanAM vedayanti na tu kRtvA kRtvA vedayaMtIti paratIthikAnAM matam / sampati mahAvIravaktavyam / anyamatasyAsatyatvapratipAdanaM, mANuoM kA vibhAga karane para yA to unake do do ke do bhAga hote haiM yA eka eka kA vibhAga karane para cAra bhAga hote haiM / paramANu milita avasthA meM duHkharUpa se pariNata hote haiM / duHkha jo hai vaha karma hai / vaha zAzvata hai / usameM caya aura apacaya hote haiM / uccAraNa ke pahile hI bhASA bhASA hai |bolii jAtI bhASA bhASA nahIM hai / athavA-bhASaNa karane ke bAda bhASA bhASA hai| vaha bhASA abhASamANa kI bhASA hotI hai, bolate hue kI bhASA bhASA nahIM hotI hai / utpatti ke pahile kriyA duHkharUpa hai, kI jAtI kriyA duHkharUpa nahIM hai / kriyAsamaya ke vyatikrama hone para kI gaI kriyA duHkharUpa hai| vaha kriyA nahIM karane vAle ko duHkharUpa hai- karane vAleko duHkharUpa nahIM hai| akRtya duHkha hai| aspRzya duHkha hai| akriyamANa, kRta duHkha hai| nahIM karake nahIM karake prANa, bhUta,jIva aura sattva vedanA bhogate haiM / kara karake vedanA nahIM bhogate haiM aisA paratIrthika janoM kA pramANe cAra paramANuone vibhAga karavAmAM Ave te temanA be benA vibhAga thAya che athavA to eka ekanA cAra bhAga thAya che. paramANu milita avasthAmAM duHkharUpe pariName che. duHkha je che te karma che. te zAzvata che. temAM caya ane apacaya thAya che. uccAraNanA pahelAMnI bhASA ja bhASA che bolAtI bhASA; bhASA nathI. athavA bhASaNa karyA pachInI bhASA; bhASA che. te bhASA abhASakanI bhASA hoya che, belanAranI bhASA; bhASA hotI nathI. utpattinA pahelAM kriyA duHkharUpa che, karAtI kriyA duHkharUpa hotI nathI. kriyAsamayane vyatikrama thatAM karAyelI kriyA duHkharUpa che. te kiyA karanArane duHkharUpa che, nahIM karanArane duHkharUpa nathI. akRtya duHkha che. aspRzya duHkha che. akriyamANa, ta dukha che. karma nahIM karavAthI prANa. bhUta, jIva ane sattva vedanA bhogave che. karma karIne vedanA bhegavatA nathI evI paratIrthikonI mAnyatA che. te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUrya tathAhi-calat calitamityAdi kathanam / dvayoH paramANvorapi parasparaM saMghAto bhavati / ekekasminnapi snehasadbhAvAt , vyAdInAM saMghAtasya tairapi svIkRtatvAt / dvayodvidhAkaraNe eka ekobhavati / prayANAM paramANUnAM saMghAto bhavati, dviSAkaraNe ekata ekaH, ekato dvipadezikaH skandhaH, na tu sAdhaikaH sArdheko bhavati, tridhA kRte trayo bhavanti / evaM catuNI dvidhAkaraNe ekata ekaH, ekatazca tripradezikaH skandho bhavati na tu dvau dvau / pazcaparamANUnAM skandho na duHkha (karma) tayA pariNamate / karma ca azAzvataM, na tu zAzvatam / mata hai / mahAvIra prabhu kA vaktavya / anyamata meM asatyatA kA pratipAdana / calamANa vaha calita ityAdi kathana / do paramANuoM kA bhI paraspara meM saMghAta hotA hai kyoM ki eka paramANu meM bhI sneha kA sadbhAva rahatA hai / vyaNuka Adi ke saMghAta ko unhoM ne bhI svIkAra kiyA hai| do ke do Tukar3e karane para eka eka hotA hai| tIna paramANuoM kA saMghAta hotA hai / usake do bhAga karane para u-10 aise do bhAga nahIM hAte haiM, kintu eka tarapha eka kA eka aura dUsarA dvipradezika skandha / tIna Tukar3e karane para tIna hote haiM / isI taraha cAra ke do Tukar3e para eka kA eka aura dUsarA tIna pradeza vAlA skandha eka do do aise do Tukar3e cAra ke nahIM hote haiN| pAMca paramANuoM kA skaMdha duHkhakarma rUpa se nahIM parigamatA hai| karma azAzvata hotA hai, zAzvata nahIM hotA hai| viSayamAM mahAvIra prabhunuM vaktavya. anya matamAM rahela asatyapaNAnuM pratipAdana je calamAna che te calita thaI cUkyuM evuM kathana. be paramANuone paNa para sparamAM saMga thaI zake che, kAraNa ke eka eka paramANumAM paNa nehakAyane sadbhAva rahe che, traNa vagere aNuonA saMgane temaNe paNa svIkAra karyo che saga pAmelAM be aNuonA be TukaDA karavAthI eka eka aNu ja huM paDe che. savega pAmelA traNa paramANuonA be vibhAga karavAthI zAzA nA be bhAga thatA nathI paNa eka bibhAga eka paramANuvALa bane che. paNa tenA traNa TukaDA karavAthI eka eka paramANuvALA traNa vibhAga thAya che. e ja pramANe saMga pAmelA cAra paramANunA be TukaDA karavAthI be be pradezavALA skandha thatA nathI paNa eka skandha eka pradezavALe ane bIje kadha traNa pradezavALe thAya che. pAMca paramANuo skA duHkha-kamarUpe pariNamata nathI. karma azAzvata hAtha che, zAzvata hotuM nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 10 dazamohezakasyAvataraNikA bhASaNAt pUrva na bhASA, bhASyamANA bhASA bhavati, bhASaNAt parato'pi na bhASA bhavati / bhASamANasya bhASA bhavati na tu abhASamANasya / bhASAvat kriyApi bodhyA / kRtyaM duHkhaM, spRzyaM duHkha, kriyamANakRtaM duHkhaM, karma kRtvA kRtvA prANabhUtajIvasattvAH vedanAM vedayanti, na tu akRtyam , aspRzyam akriyamANakRtaM duHkham , akRtvA akRtvA prANabhUtajovasattvA vedanAM vedayantI tyato'satyamanyatIthikAnAM matamiti / punaranyatIrthikamatam--tathAhi--eko jIva ekasmin samaye dve kriye -- airyApathikI sAmparAyikI ca yugapat karoti tadasatyam , tayoH parasparaviruddhasvabhAvatvAt / yata airyApathikI bhASaNa se pahile bhASA bhASA nahIM hotI hai|jo bolI jA rahI hai vahI bhASA hotI hai / bhASaNa ke bAda bhI bhASA bhASA nahIM hotI hai / bolate hue kA bhASA bhASA hotI hai / nahIM bolate hue kI bhASA bhASA nahIM hotI hai| bhASA kI taraha kriyA bhI jAnanI cAhiye / kRtya duHkha hai| spRzya duHkha hai / kriyamANa kRta duHkha hai / karma kara kara ke prANa, bhUta, jIva, sattva vedanA bhogate haiM / akRtya, aspRzya, akriyamANakRta duHkha nahIM hai| karma nahIM karake prANa, bhUta, jIva, sattva vedanA bhogate haiN| isaliye anyatIrthikoM kA mata asatya hai / tathA-anyatIrthikoM kA aisA aura bhI mata hai ki eka jIva eka samaya meM I-pathikI aura sAmparAyikI aisI do kriyAe~ eka sAtha karatA hai / so yaha bhI asatya hai-kyoM ki ye donoM kriyAeM paraspara meM viruddha svabhAva vAlI haiM-kAraga ki airyApathikI jo kriyA hotI hai vaha kaSAya ke udaya ke abhAva meM hotI hai aura jo sA. mparAyikI kriyA hai vaha kaSAya ke udaya meM hotI hai| isaliye jIva eka bhASaNanI pahelAnI bhASA bhASA hotI nathI. je bolavAmAM Ave che eja bhASA hoya che. bhASaNa pachInI bhASA paNa bhASA nathI. belanAranI bhASAja bhASA kahevAya che. nahIM bolanAranI bhASA; bhASA kahevAtI nathI. bhASAnI jema ja kriyA viSe paNa sabhA, kRtya huma che. 25zya huma cha. ThiyamAtama cha. 4 4zana prANa, bhUta, jIva, sarva vedanA bhogave che. akRtya, aspRzya, akriyamANa kRta duHkha nathI, karma nahIM karI karIne prANa, bhUta, jIva, sarva vedanA bhogavatA nathI. A kAraNe anya tIrthikone mata asatya che, tathA-anya tIthikonI bIjI eka evI mAnyatA che ke eka jIva eka ja samaye iryApathikI sAmparAyikI e be kriyAe eka sAthe kare che. temanI te mAnyatA paNa asatya che, kAraNa ke te be kriyAo paraspara virodhI svabhAvavALI che. IpathikI kiyA kaSAyanA udayane abhAva hoya tyAre ja thAya che. paraMtu sAmparAyikI kiyA te kaSAyane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 bhagavatIsUtre akaSAyodayaprabhavA, sAmparAyikI ca kapAyodayaprabhavA, ato jIva ekasamaye dve kriye kartuM na zaknotIti bhagavanmatam / narake kiyAn virahakAla : ? iti pRcchA / dvAdaza muhUrttA ityuttaram / atra prajJApanAyAH SaSThaM vyutkrAntipadaM bodhyam / sevaM bhaMte ' ityAdi gautamasyAnumodanam | uddezakasamAptiH, zatakasamAptizreti // " navamoddezakaM nirUpya tadanu dazamoddezako nirUpyate, tatra navamoddezakasyAnte asthiraM ca karma iti varNitam, karmAdiviSaye ca paratIrthikA viruddhaM pratipAdayaMti atasteSAM nirAkaraNAya tathA prathamazatakasyAdau ( dvAra) gAthAyAM 'calaNAo ' iti dazamadvAratayA yaduktaM tatpratipAdanAya ca dazamoddezakaH prArabhyate, tasyedamAdimaM sUtram -' anna utthiyANaM ' ityAdi / samaya meM do kriyA karane ke liye samartha nahIM ho sakatA aisA bhagavAna kA mata hai| naraka meM virahakAla kitanA hai aisA prazna 12 bAraha muhUrta kA hai aisA uttara / yahAM prajJApanA kA chaThavAM vyutkrAnti pada jAnanA cAhiye / (sevaM bhaMte ! ityAdirUpa se gautama ! kA anumodana, uddezaka kI samApti aura prathama zataka kI bhI samApti navaveM uddezaka kA nirUpaNa karake isake bAda sUtrakAra aba dazama uddezaka kA nirUpaNa karate haiM-navaveM uddezaka ke aMta meM "karma asthira hotA hai " aisA varNana kiyA gayA hai| karmAdi ke viSaya meM paratIrthika jana viruddha hI prarUpaNA karate haiM, ataH unake mantavya kA nirAkaraNa karane ke liye tathA prathama zataka kI Adi meM dvAra gAthA meM "calaNAo aisA jo dazama dvArarUpa se kahA gayA hai usake pratipAdana ke liye isa dazama uddezaka kA prAraMbha huA hai / " annautthiyANaM ityAdi udaya hoya tyAre ja thAya che. tethI eka ja samaye jIva e kriyA karavAne sama hAtA nathI evA bhagavAnanA mata che. narakamAM virahakALa keTalA che? e prazna. uttara-12 munA che. ahI prajJApanAnuM chaTThuM' vyutkrAntipada jANavuM leha tho. " sevaM bhaMte " ityAdi sthanavaDe gautamanuM anubhohana, uddezaunI samApti. ane pahelA zatakanI paNa samApti. navamA uddezakanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra dasamA uddezakanuM nirUpaNu kare che. navamA uddezakane aMte " kama asthira hoya che" evuM varNana karavAmAM AvyuM che. karmAdinA viSayamAM paratIrthiko ethI virUddha prarUpaNA kare che, tethI temanA matanuM khaMDana karavAne mATe tathA pahelA zatakanI zarUAtanI dvAra gAthAmAM " calaNAo " mevu ne hazamAM dvAra3ye he che tenuM pratiyAhana karavAnA AzayathI A dasamAM uddezakanI zarUAta karavAmAM AvI che. zrI bhagavatI sUtra : 2 dr Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- --- prameyacandrikA TIkA za0 10 10 sU0 1 abhyayUthikamatanirUpaNam 167 mUlam-anna utthiyA NaM bhaMte ! evaM AikkhaMti jAva evaM parUveMti, evaM khalu calamANe acalie jAva nijjarijjamANe aNijjinne do paramANu poggalA egayao na sAhaNaMti, doNhaM paramANupoggalANaM natthi siNehakAe, tamhA do paramANupoggalA egayao na sAhaNaMti, tiNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, kamhA tiNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, tiNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe, tamhA tiNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti te bhijjamANA duhA vi, tihA vi kajjaMti, duhA kajjamANA egayao divaDDe paramANu poggale bhavai, egayao vi divaDDe paramANupoggale bhavai, tihA kajjamANA tipiNa paramANupoggalA bhavaMti, evaM jAva cattAri0 paMca paramANu poggalA egayao sAhaNaMti, egayaosAhaNittA dukkhattAe kajjati, dukkhe vi ya NaM se sAsae sayA samiyaM uvacijjai ya avacijjai ya / puvi bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI bhAsA abhAsA, bhAsAsamaya viikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA, jA sA putvaM bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI bhAsA abhAsA, bhAsA samaya viikaMtaM ca NaMbhAsiyA bhAsA, sA kiM bhAsao bhAsA, abhAsao bhAsA, abhAsaoNaM sA bhAsA, no khallu sA bhAsaobhAsA / puvi kiriyA dukkhA, kajamANI kiriyA adukkhA, kiriyA samayavIikaMtaM ca NaM kar3A kiriyA dukkhA, purdiva kiriyA dukkhA, kajjamANA kiriyA adukkhA, kiriyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsare samaya vIikaMtaM ca NaM kaDA kiriyA dukkhA,sA kiM karaNI dukkhA akaraNao dukkhA, akaraNaoNaM sA dukkhA, nokhallu sA karaNao dukkhA, sevaM vattavvaM siyaa| akiJcaM dukkhaM aphusaM dukkhaM, akajjamANakaDaM dukkhaM, akaTu aka? pANabhUyajIvasattAveyaNaM vedoMti, iti vattavvaM siyA, se kahameyaM bhaMte evaM0 // sU0 1 // chAyA-anyayUthikAH khalu bhadanta ! evamAkhyAnti yAvadevaM prarUpayaMti, evaM khalu calamAnamacalitam yAvat nijINamANamanijINam , dvau paramANupudgalau ekato na saMhanyete, kasmAd dvau paramANupudgalau ekato na saMhanyete, dvayoH paramANupudgalayornAsti snehakAyaH tasmAt dvau paramANupudgalau ekato na saMhanyete, trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyante, kasmAt trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyante, sUtrArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! ( anna utthiyA NaM) anyatIrthikajana ( evaM Aikkhati ) isa prakAra se kahate haiM (jAva evaM parUveMti) yAvat isa prakAra se prarUpita karate haiM ki (calamANe acalie ) jo cala rahA hai vaha calita nahIM kahAtA hai (jAva nijarijjamANe aNijjinne) yAvat jisakI nirjarA ho rahI hai vaha nirjIrNa nahIM kahAtA / (do paramANu poggalA egayao na sAhaNaMti ) do paramANu pudgala eka skaMdha rUpa meM nahIM pariNamate haiM / ( doNhaM paramANupoggalANaM natthi siNehakAe ( do paramANu pudgaloM ke snehakAya nahIM hotAhai / ( tamhA do paramANupoggalA egayao na sAhaNaMti) isaliye do paramANupudgala eka skaMdharUpa meM nahIM pariNamate haiM / (tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti) tIna para " anna unthiyANaM bhaMte ! evaAikkhaMti " tyA. sUtrAtha-(bhaMte!) bhagavan ! ( annautthiyANa ) anya tIthI ( evaM AikkhaMti ) ma pramANe 43 (jAya evaM parUti) ( yAvat ) mA prabhAra 535 // 42 cha hai (calamANe acalie ) 2 yAdI 2j cha tene yasita (yAlI yUzyu) 4ii Aya nahIM (jAva nijarijjamANe aNijjinne) (yAvat )nI ni021 tha hI tene ni DI zaya nahI. (do pahamANupoggalA egayo na sAhaNaMti) me 52mA puddA me 24532 parimatA nathI, ( dANhaM paramANu poggalANaM natthi siNehakAe) le 52mA puratAmA snAyana! alAvAya cha. (tamhA do paramANupoggalA egayao na sAhaNaMti ) tethI me 52mA puratA 2453 parizubhatA nathI. (tiNNi paramANupomgalA egayao sAhaNati) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 10 sU0 1 anyayUthikamatanirUpaNam 369 trayANAM paramANupudgalAnAmasti snehakAyaH tasmAt trayaH paramANupudgalAH ekataH saMhanyante, te bhidyamAnA dvidhA api tridhA api kriyate, dvidhA kriyamANA ekato dvayardhaH paramANupudgalo bhavati, ekatopi dvayarthaH paramANupudgalo bhavati, tridhA kriyamANAH trayaH paramANupudgalA bhavaMti, evaM catvAraH, paJca paramANupudgalAH ekataH mANu pudgala eka skandharUpa meM pariNamate haiM / (kamhA ) kisa kAraNa se (tiNiparamANupoggalA egayao sAhaNaMti) tIna paramANu pudgala eka skandha meM pariNamate haiM (tiNhaM paramANupoggalANaM asthi tiNehakAe) to isakA uttara yaha hai ki una tIna paramANu pudgaloM meM snehakAya hotA hai| (tamhA tiNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti) isaliye tIna paramANu pudgala skandha rUpa meM pariNama jAte haiM / (te bhijjamANA duhA vi, tihA vi kajjati ) yadi ina tIna paramANuoM ke bhAga kiye jAve to unake do bhAga bhI ho sakate haiM aura tIna bhAga bhI ho sakate haiN| (duhA kajjamANA egayao divaDhe paramANupoggale bhavai, egayao vi divar3e paramANupoggale bhavai) jaba inake do bhAga kiye jAveM to ve deDha 1 // -1 // deDha ke do hote haiM-arthAt 1 // paramANu kA eka bhAga aura // paramANu kA dUsarA bhaag| (tihA kajjamANA tiNNi paramANupoggalA bhavaMti) yadi una paramANu pudgaloM ke jo tIna bhAga kiye jAyeM to tIna paramANu pudgala alaga 2 hokara tIna bhAga bana jAveMge / ( evaM jAva cattAri0) traNa 52mA purayo me 24535 paribhe che. (kamhA) yA 12thI (tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti) traya 52bhAzu pusa 45 3the parizubhe cha 1 ( tiNha paramANupoggalANaM atthi siNehakAe) te tra 52bhAra puromA neDAyanesamApa pAthI ( tamhA tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ) te 52mA pur| 24532 pariName che. (bhijja. mANA duhA vi, tihA vi kajati) 2 te 24panA vimA 42vAmAM Avato tanA vimA 55 57 za cha bhane tra vinA 5 55 za cha. (dahA kajjamANA egayo divaDDhe paramANupoggale bhavai, egayao vi divaDhe paramANu pogale bhavai) nyAre tenA me mA 42pAmA Ave che tyAre tyAre 1-1 // nA be bhAga thAya che. eTale ke 15 paramANune eka bhAga ane 15 paramAraanaa mIne mAga thAya che. (tihA kajjamANA siNNi paramANu poggalA bhavati) je tenA traNa bhAga karavAmAM Ave te traNe paramANu pUle judA paDIne eka me4 52bhAvanA pratye4 mA mana che, (evaM jAva cattAri0) se prabhArI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatI sUtre saMhanyante saMhatya duHkhatayA kriyante, duHkhamapi ca khalu tat zAzvataM sadA samitamupacIyate cA'pacIyate ca / pUrvaM bhASA bhASA, bhASyamANA bhASA abhASA, bhASA samayavyatikrAntA ca khalu bhASitA bhASA, yA sA pUrva bhASA bhASA, mAdhyamANA bhASA abhASA, bhASAsamayavyatikrAntA ca khalu bhASitA bhASA, sA kiM bhASamANasya bhASA, abhASamANasya ? abhASamANasya khalu sA bhASA no khalu sA bhASaisI taraha se yAvat cAra paramANu puloM ke viSaya meM jAnanA cAhiye / ( paMca paramANupoggalA egao sAhaNaMti ) pAMca paramANu pudgala skandha rUpa se pariNama jAte haiM / ( sAhaNijjA dukkhattAe kajjati ) aura skandharUpa meM pariNama karake ve duHkharUpa - karmarUpa ho jAte haiM / (dukkhe vi se sAsara sayA samiyaM uvacijjaha ya avacijjai ya ) dukkharUpa vaha karma sarvadA zAzvata rahatA hai / aura acchI taraha se vaha upacaya aura apacaya ko prApta karatA rahatA hai / (putri bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI bhAsA abhAsA) bolane ke pahile bhASA bhASA hai / bolate samaya bhASA abhASA hai / (bhAsAsamayaviikkataM ca rNe bhAsiyA bhAsA) bhASA ke samaya ko ullaMghana karane vAlI bolI gaI aisI bhASA bhASA hai / (jA sA puvi bhAsA bhASA, bhAsijmANI bhAsA abhAsA, bhAsAsamayavijJakataM ca NaM bhAsiyA bhAsA, sA kiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA) yadi vaha bolane ke pahile kI bhASA bhASA hai, bolate samaya kI bhASA abhASA hai, aura bolane ke samaya ko ullaMghana karane vAlI aisI bolI gaI bhASA ( yAvata) yAra paramANu yuddhabonA viSayabhAM pazu samabhavu. ( paMca paramANupoggalA egao sAhUNaMti ) pAMtha paramANu yuddha me 24dha3ye parizubhe che. ( sAhaNijjA dukkhattAe kajjaMti ) bhane sudha3ye parizubhIne tetheo maiya- 435 tha laya che. ( dukkhe viNaM sesAsae sayA khamiyaM uvacijjai ya avacijjai ya ) duHkharUpa te kama sadA zAzvata rahe che, ane te sArI rIte upacaya ane apathya yAbhyA pure che. ( puvi bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI bhAsA abhAsA ) mosyA thaDesAM bhASA; bhASA che. motI vamate bhASA sabhASA che. ( bhAsAsamayaviktaM ca NaM bhAsiyA bhAsA ) bhASAnA sabhayanuM dasauMdhana haranArI mosavAmAM AvelI bhASA; bhASA che. ( jA sA puvi bhAsA bhAsA, bhAsijja - mANI bhAsA abhAsA, bhAsAsamayaviikkaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA, sA kiM bhAsaA bhAsA abhAsao bhAsA ) ne mohayA paDesAM bhASA; bhASA hoya, mosatI vnntI bhASA; abhASA hAya ane khelavAnA samayanuM ullaM dhana karanArI evI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyadinkA TIkA za0 1 10 10 sU0 1 anyayUthikamatanirUpaNam 74 mANasya bhASA / pUrva kriyA duHkhA, kriyamANA kriyA aduHkhA, kriyAsamayavyatikrAntA ca khalu kRtA kriyA duHkhA / yA sA pUrva kriyA duHkhA, kriyamANA kriyA aduHkhA, kriyAsamayavyatikrAntA ca khalu kRtA kriyA duHkhA, sA kiM karaNato duHkhA akaraNato duHkhA, akaraNataH khalu sA duHkhA, no khalu sA karaNato duHkhA, bhASAhai to vaha bhASA kisa kI hai kyA bolate hue kI vaha bhASA hai? yA nahIM bolate hue kI vaha bhASAhai ? (abhAsao NaM sA bhAsA, no khalu sA bhAsaobhAmA) abhASamAna nahIM bolate huekI vaha bhASA hai bolate huekI vaha bhASA nahIM hai |(pulvi kiriyA dukkhA,kajjamANI kiriyA adukkhA) pahile kriyA duHkha hai-duHkha hetu hai| kI jAtI kriyA duHkha-duHkha hetu-nahIM hai| (kiriyA samayavahAta NaM kaDA kiriyA dukkhA) tathA pahile kI gaI kriyA duHkha-duHkhahetu hai / ( pundhi kiriyA dukkhA, kajjamANI kiriyA adukkhA kiriyAsamayavIikaMtaM ca NaM kaDA kiriyA dukkhA sA kiM karaNI dukkhA, akaraNao dukkhA) pahile kriyA duHkha hai, kI jAtI kiyA duHkha nahIM hai / aura kI gaI kriyA duHkha hai to vaha kriyA karaNa se duHkha hai ki nahIM karaNa se duHkha hai ( no khalu sA karaNao dukkhA, sevaM vatsavvaM siyA) vaha karaNa se duHkha nahIM hai aisA kahanA caahiye| arthaat-akbelAyelI bhASA; bhASA hoya te te bhASA konI che-zuM bolatAnI te bhASA cha nahI mAratAnA te mA cha ? ( abhAsao NaM sA bhAsA, no khalu sA bhAsao bhAsA) samApamAnanI-DI mosanAranI-te lAcha, 52 lApamAnanI -mAsatAnI te bhASA nathI. (pudvi kiriyA dukkhA, kajjamANI kiriyA adukkhA) karyA pahelAM kriyA duHkha-duHkhahetu che, je kriyA karavAmAM AvI rahI hoya che te -pahetu nathI. (kiriyA samayavaikaMta NaM kaDA kiriyA dukkhA ) tathA 5i 42||yesii liyA :ma-patu che. (puci kiriyA dukkho, kajjamANI kiriyA adukkhA, kiriyA samayavIikkata ca NaM kaDA kiriyA dukkhA sA kiM karaNao dukkhA, akaraNao dukkhA ) 4aa paDekhain dumaDetu hoya, karAtI kriyA duHkhahetu na hoya ane karAyelI kriyA duHkhahetuM hoya, te te kriyA karaNakAlamAM karanAra vyaktinA duHkhanI hetubhUta hoya che ke nahIM karanaarnaa manA hetubhUta jaya cha(no khalu sA karaNao dukkhA, seva vattavya siyA ) te 42nA2ne manI tubhUta yatI nathI-555 maThiyamA DAya tyAre karavAne samaye na karAtI kriyA nahIM karanArane dukhanI hetubhUta thAya che. (te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 bhagavatIso tadevaM vaktavyaM syAt / akRtyaM duHkham , aspRzyaM duHkham , akriyamANakRtaM duHkham , akRtvA akRtvA prANabhUtajIvasattvAH vedanAM vedayanti iti vaktavyaM syAt , tatkayametad bhadanta ! evam ? // suu01|| TIkA-'anna utthiyA NaM bhaMte ' anyathikAH khalu bhadanta ! 'evamAikkhaMti' evamAkhyAnti-evaM vakSyamANaprakAreNa kathayanti, 'jAva evaM parUveti' yAvat evaM prarUpayanti yAvatpadena- bhAsaMti panaveMti' ityasya grahaNam , kiM kathayanti tatrAha -' evaM khalu calamANe acalie ' evaM khalu calad acalitam , 'jAva nijjarijjamANe aNijjinne' yAvat-nirjIyamANamanirjIrNam , 'calamANe acalie raNa se duHkha-duHkhahetu hai / ( akiccaM dukkha, aphUsa dukkhaM, akajjamANakaDaM dukkhaM, akaTu akaTTu pANabhUyajIva sattA veyaNaM vedeti) akRtya duHkha hai| aspRzya duHkha hai / akriyamANa kRta duHkha hai| usako nahIM karake, nahIM karake prANa, bhUta, jIva aura sattva vedanA ko bhogate haiM, aisA vaktavya hai / (se kahameyaM bhaMte !) so he bhadanta ! yaha kisa taraha se hai ? TIkArtha-( anna utthiyA ) anya yUthika anyamata vAle (bhaMte ) he bhadanta ! ( evamAikkhaMti) isa prakAra se kahate haiN| yahAM jo yAvat zabda AyA hai usase ( bhAsaMti pannaveMti ) ina do kA grahaNa huA hai| kyA kahate haiM so sUtrakAra kahate haiM-( evaM khalu calamANe acaliye ) jo cala rahA hai vaha acalita hai-(jAva nijjarijjamANe aNijiNNe) yAvat jo nirjIryamANa ho rahA hai vaha anirjIrNa hai| 424thI pahetu nathI 55 254294thI paDatu cha. ( akicce dukkha', aphUsaM dukkhaM, akajjamANakaDa dukkha, aka? akaTu pANabhUyajIva sattA veyaNaM vedeti ) akRtya duHkha che, aspRzya dukha che. akriyamANa kRta duHkha che, tethI karma nahIM karIne prANa, bhUta, jIva ane sattva vedanA bhagave che, evuM anya tAyituM 4 cha. ( se kahameyaM bhaMte ! ) to lagavan ! kepI zate saMbhavI zake-zuM temanuM te maMtavya satya che? ---" annautthiyA' anya tIthio anya bhatAhI! " bhate" ke san ! " evamAikkhati" 24t pramANe 41 cha. " yAvat " 54 bhUyu cha tenI bhA23ta " bhAsaMti pannati" se me ph| a1 42vAmA sAvyAM che. te zu. 49 che te sUtrA2 matAve cha-" evaM khalu calamANe acalie" re yAlI 2dhuM che te bhayalita cha "jAva nijarijamANe aNijiNNe" (yAvatuM) jenI nirjarA thaI rahI che te anijINuM chetAtparya e che ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 1 anyathikamatanirUpaNam 373 ti' calad acalitam , calat karma calitamiti na saMbhavati, calatA karmaNA calitakAryasyAniSpAdanAt , tathA caladiti vartamAnanirdezaH calitamiti bhUtanidezaH, zatpratyayaktapratyayayorvartamAnabhUtakAlabodhakatvAt , tathA ca vartamAnasya bhUtatayA vyavahAro na saMbhavati, atazcalakarma calitamiti na manyante paratIthikAH 1 'jAva nijarijjamANe anijiNNe' yAvat nirjiiymaannmnirjiirnnm| atra yAvatpadena "udIrijjamANe aNudIrie 2, veijjamANe aveie 3, pahijjamANe apahINe tAtparya isa kathana kA isa prakAra se hai-ki jo ka abhI AtmA se cala rahA hai cala cukA nahIM hai usako cala cukA mAnanA yaha bAta saMbha. vita nahIM hotI hai / kyoM ki vartamAna meM calatA huA karma cala cuke karma ke kArya ko niSpAdana karane meM asamartha mAnA gayA hai| tathA (karma AtmA se) (calat ) cala rahA hai yaha nirdeza vartamAna kAla saMbaMdhI hai| aura (calitam) karma AtmA se cala cukA yaha nirdeza bhUtakAla saMbaMdhI hai / ( calat ) meM cala dhAtu se vartamAna kAla ko lekara ( zata) pratyaya huA hai / aura ( calitam ) meM bhUtakAla ko lekara (kta) pratyaya huA hai| aura isa taraha (zata ) aura (kta ) ye do pratyaya kramazaH vartamAna aura bhUtakAla ke japa nirdezaka haiM-bodhaka haiM taba vartamAna kA bhUtakAla rUpa se vyavahAra kaise saMbhavita ho sakatA hai / arthAt nahIM ho sktaa| isaliye anyatIrthikajana (calat karma calitam ) aisA nahIM mAnate haiN| ( jAva nijjarijjamANe anijjiNNe) yAvat nirjIyamANaM anirjIrNam) yahAM yAvad pada se (udIrijjamANe anudIrie2, veijjamANe aveie3, je karma vartamAnakALe AtmAmAMthI cAlI rahyuM che tene cAlI cUkayu kahI zakAya nahIM, kAraNa ke vartamAnamAM cAlI rahelA karmane cAlI cUkelA karmanA kAryanuM niSpAdana 42vAne asamartha bhAnapAmA mA cha, tathA " calat " yI 2dyu cha" vatabhAnAjana ni 42 cha. bhane " calitam " " yAsI yUyu cha" tenI bhA23ta sUtAne nithAya che. "calat 'ma "cala " ghAtune ptmaanaane| "zata " pratyaya sAmya che. mane " calitam " mA bhuutjn| "kta" pratyaya ye che. 2 // rIte "zata " mane "kta" pratyayo anubha vartamAna ane bhUtakALanA nirdezaka hovAthI vartamAnano bhUtakALarUpe vyavahAra samapI 3 nahI. tethI anya tAyi " calat karma calitam " mevu bhAna nathI. "jAva nijarijjamANe anijjiNNe" (yAtre nI niza thaI rahI che te anijINuM che-tenI nirjarA thaI cUkI evuM kahI zakAya nahIM mADI " yAvat " 54thI " udIrijjamANe anudIrie 2, behajjamANe aveie 3, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra 4, khijjamANe acchiNNe 5, mijjamANe abhiNNa 6, ujjJamANe adar3e 7, mijjamANe amaDe 8, chAyA-udIyamANamanudIritam 2, vaidhamAnamaveditam 3, prahIyamANanAhINam 4, chidyamAnamacchinnam 5, bhidhamAnamabhitram 6, dahyamAnama dagdham 7, mriyamANamamRtam 8" iti / eSu sarveSu anyatIpikAH vartamAnasamaye bhUtakAlikakAryasyAsaMbhavAt vartamAnabhUtatvayorekasamayatayA nideza na manyante, evaM ninIyanAnaM karma ani Namiti te manyante, vartamAnasamaye bhUtakAlikakArya sthAkaraNAt , vartamAnatvabhUtatvayorekatayA vyapadezasyAzakyatyAditi, nirjIyamANaNanirjImiti kathayanti / punazca kathayanti-'do paramANu poggalA' dvau parapahijjamANe apahINe4, chijjamANe acchiNe5, mijjamANe abhiNNeya, ujjhamANe ada97, mijjamANe amaDe 8,) isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| isakA tAtparya yaha hai ki anyatIrthika jana jaisA calata' karma ko calita nahIM mAnate haiM, usI prakAra se ye udIryamANa karma ko udIrNa vedyamAna karma ko vedita, prahIyamANa karma ko prahINa, chidhamAna karma ko chinna, bhidyamAma karma ko bhinna, dadyamAna karma ko dagdha aura niyamANa ko mRta, nirjIryamANa karma ko mijIrNa nahIM mAnate haiN| kyoM ki ina saba meM vartamAna kAla aura bhUtakAla kA nirdeza huA hai| so vartamAna samaya meM bhUtakAlika kArya kI asaMbhavatA ke kAraNa vartamAna kAla aura bhUtakAla ina donoM kA eka samayAvacchedena nirdeza honA asaMgata hai| ataH ve aisA nirdeza nahIM mAnate haiM / ve to (calamANe acalie jAva nijarijjamANe anijjiNNe) aisA hI mAnate hai| pahijamANe apahINe 4, chijjamANe acchiNNe 5, bhijjamANe abhiNNe 6, DajmamANe adaDaDhe 7, mijjamANe amaDe 8' 2 paaine| saDa rAya che. tenuM tAtparya e che ke anyatIthiko jevI rIte calita kamane calita mAnatA nathI, e ja pramANe udIryamANa karmane udaNuM mAnatA nathI, vedyamAna karmane vedita mAnatA nathI, prahIyamANa karmane prahaNa mAnatA nathI, chidyamAna karmane chinna mAnatA nathI, bhighamAna karmane bhinna mAnatA nathI, dAmAna kamane dagdha mAnatA nathI, priyamANa kamane mRta mAnatA nathI ane nirdhamANa karmane nirjImANa mAnatA nathI, kAraNa ke e badhAmAM vartamAna ane bhUtakALane nirdeza thaye che. vartamAna samayamAM bhUtakAlika kAryanI asaMbhavatAne kAraNe vartamAnakALa ane bhUtakALa e bannene eka samayAvacchedana nideza tha ane sAta mAge che, tethI tasA sevA nizane mAnatA nathI. tAto " calamANe acalie jAva nijarijjamAge anijjiNe" me mAne cha. tayA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandikA TIkA za. 1 u. 10 sU0 1 anyayUthikamatanirUpaNam 375 mANupudgalau 'egayo na sAhayAMti' ekato na saMhanyete, ekata ekatvenaikaskaMdha. svarUpeNa na saMhanyete na saMhato saMmilitau syAtAm , dvayoH paramAyoH parasparaM saMmelanaM kuto na bhavatIti kathayati-'kamhA do paramANu poggalA egayao na sANaMti' kasmAt dvau paramANupudgalau ekato na saMhanyete, ekaskandhatayA na parigayete / parasparAsaMyelane kAraNamAha-'dohaM paramANupoggalANaM ' dvayoH paramANu pugalayoH 'nathi siNehakAye nAsti snehakAyaH dvayoH paramAyoH sUkSmatvAtatra snehakAyaH-snehaparyAyarAzi sti, 'tamhA do paramANupoggalA egayao na tathA-aura bhI inakI kyAra mAnyatAe~ haiM so sUtrakAra inheM (do paramANu pommalA) ityAdi sUtra dvArA prakaTa kara rahe haiM-(do paramANupoggalA egayo na sAhaNaMti) do paramANu pudgala ekaskandharUpa meM nahIM pariNamate haiM / isa viSaya meM unakA aisA kahanA hai ki do paramANu milakara dvaka puka skaMdha ko nahIM banA sakate haiM / kyoM ki vaha atyanta sUkSma hote he / isaliye unameM sneha guNa jo baMdha hone meM arthAt skandha rUpa hone meM kAraNa hotA hai nahIM hotA hai / yahI bAta sUtrakAra ne (kamhA do paramANupoggalA egayo na sAhaNaMti) isa sUtra dvArA zaMkAlpa meM utthA pita kara (doNhaM paramANu poggalANaM natthi siNehakAe) isa uttara sUtra dvArA spaSTa kI hai| do paramANupudgala eka skandha ko banAne ke liye saMhata-saMmilita kisa kAraNa se nahIM hote haiM ? toisakna-uttara unakI ora se aisA diyA gayA hai ki ve do paramANu sUkSma hote haiM-ataH sUkSma hone ke kAraNa snehaparyAya rAzi unameM nahIM hotI hai / isa kAraNa ( do tamanI bhI mAnyatA yI 4yI che te suutr|2 "do paramANu porAlA" chatyAhi sUtrI 43 548 re cha-" do paramANu poggalA eyao na sAhaNaMti" be paramANu yuddha eka dharUpe pariNamatA nathI. te bAbatamAM temanI mAnyatA evI che ke be paramANu maLIne be aNuvALe (dvayaNuka) skaMdha banAvI zakatA nathI kAraNa ke teo atyaMta sUkSama hoya che. tethI kaMdharUpe pariNamavA mATe kAraNarUpa neharuNane temanAmAM saddabhAva heta nathI. e ja vAta sUtrakAre " kahA do paramANupoggalA egayo na sAhaNaMti" mA sUtrapa // 32 5yi 42 " dANI paramANupoggalANa natthi siNehakAe " 40 sUtra prtipakSIo taraphathI tene uttara Apyo che be paramANu yuddha zA kAraNe saMga pAmIne eka skaSarUpa banatAM nathI ? tene A pramANe pratipakSIoe uttara Apyo che-e paramANu sUma hoya che. sUkSama hovAne lIdhe temanAmAM neha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUce sAhaNaMti' tasmAt dvau paramANupudgalau ekato na saMhanyete, yasmAt dvayoH paramAyoH snehakAyo nAsti tasmAt kAraNAt dvayoH paramANvoH parasparaM saMmelanaM na bhavati, tathA-'tiNi paramANupoggalA ' trayaH paramANupudgalAH 'egayao sAhaNaMti' ekataH saMhanyate 'kamhA tiSNi paramANu poggalA egayao sAhaNaMti' kasmAt trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyate? 'tihiM paramANu poggalANaM' trayANAM paramANupudgalAnAm ' asthi siNehakAe' asti snehakAya:-snehaparyAyarAziH, 'tamhA paramANupoggalA egayao na sAhaNaMti ) do paramANu pudgala Apasa meM milakara eka skandharUpaparyAya ko utpanna nahIM kara sakate haiN| (snigdharUkSatvAdhaH) aisA siddhAnta kA vacana hai| snigdha snindha kA, snigdha rukSa kA aura rUkSa rUkSa kA Apasa meM baMdha ho jAtA hai| ataH baMdha hone ke liye snigdha rUkSa guNa sApekSa hotA hai / yaha do paramANu sUkSma haiMataH unameM sneha-cikAza nahIM rahatA hai / isa kAraNa uma kA paraspara saMmelana nahIM hotA hai / tathA-(tiNi paramANupoggalA egayao sAhagaMti ) tIna paramANu pugala Apasa meM milakara eka vyaNuka rUpa skandha paryAya ko utpanna karate haiN| kyoM ki jaba ye Apasa meM milate haiM taba inameM sthUlatA A jAtI hai| isakA kAraNa unameM snehakAya A jAne se unakA paraspara meM saMmelana ho jAtA hai| yahI bAta sUtrakAra ne (kamhA tiNi paramANu poggalA egayao sAhaNaMti ) isa sUtrapATha dvArA zaMkA rUpa se utthApita kara (asthi siNehakAe tamhA tiNNi paramANu poggalA paryAya rAzi hotI nathI. te 20 do paramANu poggalA egayao na sAhaNati" be paramANu pula paraspara maLI jaIne eka dharUpa paryAyane utpanna karI Asdi nathI. " snigdharUkSatvAdbaMdhaH " me siddhAMtanu payana cha. ni sAthe snigdhano, nizvarUkSane ane rakSaNakSane parasparamAM baMdha thaI jAya che. tethI baMdha thavAne mATe snigdha rUkSa guNa sApekSa hoya che. ahIM be paramANu sUkSama hoya che, tethI temanAmAM sneha-cikAza rahetI nathI. te kAraNe temane paraspa2maa syaa|| yato nathI. tathA " tihi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti " traNa paramANupule arasaparasamAM maLIne eka vyayukarUpa skaMdhaparyAyane utpanna kare che, kAraNa ke jyAre teone parasparamAM saMga thAya che tyAre temanAmAM sthUlatA AvI jAya che, te kAraNe temanAmAM nehakAya AvI javAthI temano 52952mA saMyoga tha6 taya che. me vAta sUtrA "kamhA tiNi paramANu poggaThA egayao sAhaNaMti " yA sUtrA 43 2132 2 412 "asthi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 12 sU01 manyayUthikamatanirUpaNam 377 tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti' tasmAt trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyante, jyAdiparamANanAM sthUlatvAt snehakAyo bhavati tatazca snehakAyasAhAyyAna tryAdiparamANavo militvA skandhAkAreNa pariNatA bhavantIti bhaavH| 'te bhijjamANA duhAvi tihAvi kajjati' te bhidyamAnAH dvidhA'pi tridhApi kriyaMte, yadi te saMhatAstrayaH paramANupudgalA bhidyamAnAH santaH dvitrivibhAgena vibhaktAH kriyante tadA 'duhA kajjamANA' dvidhA kriyamANAH, ' egayao divar3e paramANupoggale mavaha egayao vi diva paramANu poggale bhavai' ekato dvayardhaH paramANupudgalo bhavati ekato'pi dvayardhaH paramANupudgalo bhavati, yadi triparamANupudgalAnAM saMyuktAnAM dvau bhAgau kriyete tadA dvidhA kRtayo dvayorapi bhAgayodvaryadha dvadharSaH ardhAdhikaikatvasaMkhyAvAn paramANupudgalo bhavatItyarthaH, 'tihAkajjamANA tiNi paraegayao sAhaNaMti ) isa sUtrapATha se spaSTa kI hai / tIna paramANu pudgala Apasa meM milakara jo skandharUpaparyAya meM pariNata ho jAte haiM usakA kAraNa unameM snehakAya hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki tIna Adi paramANuoM meM sthUlatA hone ke kAraNa unameM snehakAya hotA hai, isaliye snehakAya kI sahAyatA se ve jyAdika paramANu milakara skandhAkAra meM pariNata ho jAte haiM / (te bhijjamANA duhA vi tihA vi kati) saMhata skaMdharUpa meM pariNata hue-ve tIna paramANu pudgala jaba vibhakta kiye jAte haiM to unake do Tukar3e bhI ho sakate haiM, aura tIna TukaDe bhI ho sakate haiM / ( duhA kajjamANA egayao divar3e paramANu poggameM bhavai, egayao vi divar3e paramANupoggale bhavai ) jaba saMyukta inake do TukaDe-vibhAga karate haiM to eka tarapha // aura dUsarI tarapha bhI 1 // pudgala paramANu ho jAtA hai| (tihA kajjamANa siNehakAe tamhA tipiNa paramANu poggalA erAyamao sAhaNati" mA sUtrapA8 43 tene uttara Ape che. traNa paramANu parasparamAM maLI jaIne je skaMdha paryAyamAM pariName che tenuM kAraNa e che ke temanAmAM nehakAyano saddabhAva che. kahevAnuM tAtparya e che ke traNa paramANuomAM sthUlatA hovAne lIdhe temanAmAM snehakAya hoya che, te snehakAyanI sahAyatAthI te traNa cAra vagere 52bhAzumA bhaNI ne 2453 parizubha cha, " bhijjamANA duhA vi tihA vi kajati" 24532 parizubheta te ya 52mA purAne nyAre hA karavAmAM Ave che tyAre temanA be bhAga paNa thaI zake che ane traNa bhAga 555 za cha, " duhA kajjamANA egayo divaDDe paramANupoggale bhavA, egayao vi divaDDe paramANu poggale bhavara" nyAre te sata parabhArAbhAnA be vibhAga karavAmAM Ave che tyAre lA-lA paramANu yuddhalanA be vibhAga bha48 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatIsUtre mANu poggalA bhavaMti' tridhAkriyamANAH yaH paramANupudgalA bhavanti yadi teSAM paramANupudgalAnAM bhAgatrayaM kuryAt ladA ekaikaH paramANupudgalo bhavatIti bhAvaH / evaM jAva cattArika' evaM yAvat catvAraH0, evam anena prakAreNa yAvat catvAraH paramANupudgalA bhavanti / atra yAvatpadena-yathA trayANAM pudgalAnAmAlAyakastathA catuHsaMkhyakapudgalAnAmapyAlApakaH kAryaH tathAhi--' cattAri paramANupoggalA egayao sAhaNaMti / kamhA rattAri paramANupoggalA egayeo sAhaNati ? cauNhaM paramANupoggalANaM atviM siNehakAe samhA cattAri paramANupogNalA egayao sAhaNaMti / te bhijjamANA duhAci cauhAvi kajjati / duhA kajjagANA egayao tiNi paramANupoggalA bhavaMti) yadi una saMhata hue tIna paramANu pudgaloM ke tIna vibhAga kiye jAve to eka eka paramANu pudgala ke rUpa meM unake 3 vibhAga ho jAte haiM / ( jAva ca tAri) isI prakAra se pAvan cAra paramANu pudgala hote haiM / yahAM yAvat pada se ( yathA trayANAM paramANupudgalAnAM AlApakastathA catuHsaMkhyaka pudgalAnAm AlApakA kArya:) yaha samajhAyA gayA hai ki jisa taraha se tIna pula paramANuoM kA yaha AlApaka kahA gayA hai usI prakAra se cAra pudgala paramANumo kA bhI AlApaka kara lenA cAhiye-vaha isa prakAra se- cattAri paramANu poggalA eNayo sAhagaMti ? kamhA cattAri paramANupoggalA egapao sAhaNaMti ? cauNhaM paramANuyoggalAgaM atyi siNehakAe tamhA cattAri paramANuyoggalA egayao sAhaNaMti-te bhijjamApA duhAvi cauhA vi kajjati, duhA kajjathAya che. " tihA vi kajjamANA tiNi paramANupogmalA bhavati"2 te saMData (kaMdharUpe pariNamelA) traNa paramANu pukAnA traNa vibhAga karavAmAM Ave to me me paramANu purANa tamanA vA pilAgAya che. " evaM jAva cattAri" 204 pramANe ( yAvat) yAra 53mA sAnA viSayamA 5] anj maDI " yAvat " 56thI 'yathA trayANAM paramANupudgalAnAM AlApakastathA catuH saMkhyaka pudgalonAm AlAmakA kArya:" ko samayamA mAlyu jevI rIte traNa paramANu yuddhalAnA AlAma kahevAmAM AvyA che evI ja rIte cAra paramANu pulanA AlApa paNa banAvI levA joIe, te AlA54 / pramANe naze ---" cattAri paramANuyoggalA egayalo sAhaNati / kamhA cattAri paramANupAgAlA egavaoM sa haNati ? cauNhaM parama Nu pomAlANaM azi siNehakAe tamhA cattAri paramANuyoggalA egayao sAhaNati / te bhijjamANA duhAvi cauhA vi kajjati, duhA kajjamANA egayao zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 30 10 sU. anya yUthikamatanirUpaNam 379 do paramANu yoggalA bhapaMti, egayomavi doSaparamANuyogalA bhavaMti / cauhA kajjamANA cattari paramANu yoggalA bhavati' iti / tathA 'paMca paramANupoggalA' pazca paramANubudgalAH, 'emathajye sAhaNitA' ekataH saMhaspa bhilitvA -- dukkhasAe kajjati dukhatayArakriyante paJca pugalAsaMhatya duHkhalayA kamatayA kriyante mANA egayao do paramANu poggalA bhayaMti egayao vi do paramANupoggalA bhavaMti / cauhA kajjamANA battAri paramANu poggalA bhavaMti ) isa AlApaka kA bhAva yaha hai ki cAra pudgala paramANu Apasa meM milakara eka skandha rUpa paryAya meM pariNata ho jAte haiM / inake rakandharUpa paryAya se pariNata hone meM kAraNa snehakAya hai| kyoM ki jaba ye Apasa meM saMmilita hote haiM taba inameM sthUlatA A jAtI hai / saMhatAvasthApanna hue inake yadi vibhAga kiye jAveM to inake do tathA cAra bhAga hote haiM eka bhAga do do pudgala paramANuoM kA hotA hai aura jaba cAra bhAga ina ke kiye jAte haiM tA isameM eka paramANu kA eka 2 bhAga hotA hai isa taraha cAra bhAga ho jAte haiM / tathA-paMca paramANupoggalA ) pAMca paramANu pudgala jaba Apasa meM milakara eka skandha rUpa paryAya se pariNata hote haiM taba unakI vaha skandharUpa paryAya duHsvarUpa meM pariNata ho jAtI hai| yahI bAta sUtrakAra ne (egayao sAhaNittA dukkhattAe kajjati) isa sUtra pATha dvArA samajhAI hai| yahAM jo (dukkhado paramANuzognalA bhavati, egayao vi deA paramANu poggalA bhavati / cauhA kajjamANA catvAri paramANupeoggalA bhavati " 241 PAsApAnI mApA mA pramANe che cAra paramANupula parasparamAM saMga pAmIne eka skaMdharUpa paryAyamAM pariName che. tema banavAnuM kAraNa e che ke temanAmAM nehakAyane bhAva hoya che. kAraNa ke jyAre teo parasparamAM saMyoga pAme che tyAre temanAmAM pUlatA AvI jAya che. A rIte saMga pAmelAM te paramANupadralenA je vibhAga karavAmAM Ave te be vibhAga karavAmAM Ave to be vibhAga paNa thaI zake che ane cAra vibhAga paNa thaI zake che. je tenA be vibhAga karavAmAM Ave to pratyeka vibhAga be be paramANu puno bane che ane je cAra vibhAga karavAmAM Ave to pratyeka bhAga eka me 52mA purasanA pane cha. tathA "paMca paramANupoggalA " nyAre pAMca paramANu yuddha paraspara sAthe maLIne eka skaMdharUpa paryAyamAM pariName che tyAre tenI te sakaMdharUpa paryAya duHkharUpe pariName che. eja vAta sUtrakAre " egayao sAhaNittA dukkhattAe kati" mA sUtrapA8 43 samAvI. cha. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 ____ bhagavatIsUtre bhavantIti bhAvaH, atra duHkhadAyakatvAd duHkhaM karma kArye kAraNopacArAt 'dukkhe bi yaNaM se' duHkhamapi ca khalu tat , 'sAsae' zAzvatam 'sayA samiyaM' sadA samitaM, samyaka saparimANaM vA, ' uvacijjai ya' upacIyate ca ' avacijjai ya ' apacIyate ca, upacIyate vRdim prApnoti,apacIyate, hAsaM prApnoti, paMca paramANavo militvA karmarUpeNa pariNamaMti, tatkarma pravAharUpeNa nityaM sat sarvadaiva cayApacayau maapnotiityrthH| tAe kajjati ) aisA kahA hai so isakA tAtparya aisA hai ki ve pAMca pudgalaparamANu ekar3e hokara karmarUpa meM pariNata ho jAte haiN| yahAM jo duHzva ko karmarUra kahA gayA hai so kArya meM kAraNa ke upacAra se kahA gayA hai / kyoM ki karma duHkha kA dAtA hone se duHkha kA kAraNa hotA hai / aura duHkha usakA kArya hotA hai / ataH kArya rUpa duHkha meM karmarUpa kAraNa kA upacAra karake use yahAM svayaM karmarUpa kaha diyA hai / (dukkhe vi ya NaM se sAsae ) vaha duHkha rUpa karma zAzvata hai| (sayA samiyaM) sadA samita parimANusahita hai| (uvacijjai avacijjai) upacaya aura apacaya usameM sarvadA hotA rahatA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki pAMca paramANu milakara karmarUpa se pariNama jAte haiN| vaha karma pravAharUpa se nitya hotA huA bhI sarvadA hI caya aura apacaya ko prApta hotA rahatA hai| caya kA artha vRddhi aura apacaya kA artha hAsa hai / ( sayA samiya) pada yaha prakaTa karatA hai ki karma meM jo caya aura apacaya hotA hai vaha pramANa mApa sahita hotA hai / isake liye guNahAnI kA prakaraNa dekhanA caahiye| hIre " dukkhattAe kajjati" zevu 4AmA mAvyu tenuM tatyaya ye cha ke te pAMca paramANu pula ekatra thaIne kamarUpe pariName che. ahIM je duHkhane karmarUpa kahevAmAM AvyuM che te kAryamAM kAraNanA upacAranI apekSAe kahela che, kAraNa ke karma, duHkha denAra hovAthI duHkhanuM kAraNa gaNAya che. ane duHkha tenuM kArya gaNAya che. tethI kAryarUpa duHkhamAM kamarUpa kAraNanA upacAranI apekssaa tene mI svaya bha35 4Dasa cha. " dukkhe vi ya Na se sAsae" te 9:535 4 yata che. "sayA samiya" sahA samita (parimANa sahita) che. " uvacijai avacijaha " tebhA saha 52ya ane a5yaya thayA re . kahevAnuM tAtparya e che ke pAMca paramANu maLI jaIne karmarUpe pariName che. te kama pravAharUpe nitya hovA chatAM paNa sarvadA caya ane apacaya pAmyA 42 che. yaya meTa vRddhi bhane a5yaya ToDAsa. (DAni) "sayA samiyaM" pada e batAve che ke karmamAM je caya ane apacaya thAya che te pramANasahita (mApa) thAya che tenA viSayamAM guNahAnInuM prakaraNa joI levuM. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 10 sU01 anyayUthikamatanirUpaNam 181 atha bhASAviSayaM prAha-puci' ityAdi / 'pubdhi bhAsA bhAsA' pUrva bhASA bhASA, pUrva-bhASaNAt prAkkAle bhASA-bhASA syAt vakSyamAma bhASAyAH kAraNAt 'bhAsijjamANI bhAsA abhAsA' bhASyamANA bhASA abhASA, ucyamAnA bhASA bhASA na bhavati, vartamAnasamayasyAtisUkSmatayA vyavahArAnupayogitvAt / 'mAsA samayavIiktaM ca NaM' bhASAsamayavyatikrAntaM ca khalu, bhASAsamaye vyatikrAnte satItyarthaH, 'bhAsiyA' bhASitA, niHsRtA satI bhASA bhavati, zrotuHpurupasya padArthaviSayakajJAnotpAdakatvAt / punaH praznayati-'jA sA' ityAdi / 'jA sA pubdhi bhAsA' yA sA pUrva bhASA, yA pUrva bhASaNAt pUrva sA bhASA bhavati, kintu 'bhAsijjamANI bhAsA abhAsA ' bhASyamANA bhASA abhASA bhASyamANAbhASituM pravaya'mAnA bhASA Na vartamAnakAle yA bhASA sA abhASA-bhASA na bhavati, tathA 'bhAsAsamayavIikkaMtaM ca NaM' bhASAsamaya vyatikrAnte bhASaNasamayAnantarami aba sUtrakAra bhASA ke viSaya meM sUtra kahate haiM-(pundhi bhAsA bhAsA) bhASaNa karane kA jo prAkkAla hai vaha pUrva zabda kA artha haiarthAt bolane se pahile bhASA bhASA haiM-tAtparya isakA yaha hai ki bolane se pahile jo zabda ke aNuoM kI thokar3I (puMjarUpa) hotI hai, vaha bhASA kahalAtI hai| kyoM ki vaha vakSyamANa bhASA kI kAraNa hotI hai| (bhAsijjamANI bhAsA abhAsA ) tathA jo bhASA bolane meM A rahI hai vaha bhASA bhASA nahIM kahalAtI hai| kyoM ki vartamAna samaya atisUkSma hotA hai isa kAraNa vaha vyavahAra meM anupayogI hotA hai| (bhAsAsamaya vIikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA ) bolane ke samaya ko vyatikrAnta ho jAne para-arthAt bola cukane para bhASA bhASA hai-tAtparya kahane kA yaha haiM ki jaba bhASA mukha se nikala cukatI hai tabhI sunane vAle puruSa ko ve sUtra42 bhASAnA viSayamA sUtra 4 cha-"puTviM bhAsA bhAsA" bhASaey 4aa pahelAMnA samayane mATe ahIM "pUrva" zabda vaparAya che. eTale ke bolyA pahelAMnI bhASAne ja bhASA kahe che-tAtparya e che ke belyA pahelAM je zabdanA aNuenI thekaDI (jarUpe) thAya che tene bhASA kahe che. kAraNa ke te vayabhaa5 bhASAnI // 29 // 35 DAya che. "bhAsijjamANI bhAsA abhAsA " tathA bhASA bolavAmAM AvI rahI hoya che te bhASAne bhASA kahI zakAya nahIM, kAraNa ke vartamAna samaya atisUkSma hoya che, te kAraNe te vyavahAramAM ane payogI DAya che. " bhAsA samayavIikkaMtaM ca Na bhAsiyA bhAsA" maasvaan| samaya pasAra thaI gayA pachI, eTale ke belI cUkyA pachInI bhASA, bhASA che. kahevAnuM tAtparya e che ke jyAre bhASA mukhamAMthI nIkaLI cUke che tyAre zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIstre tyarthaH, ' bhAsiyA 'bhApitA ' bhAsAcasA bhAyA bhavati / 'sA ki bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA ' sA kiM bhASamANasya bhASA abhApamANasya bhASA, utta rayati- abhAsao gaM sA bhAsA' abhASamANasya khalu sA bhASA bhavati, bhASaNAtpUrva pazcAcca tathAvabodhAt , kintu 'no khalu sA bhAsao bhAsA ' no khalu sA bhASamANasya bhASA, bhASyamANAyAstasyA vartamAnatvAtisUkSmatvena bhASAvAsadbhAvAt padArtha viSayaka jJAna hotA hai-ataH vaha bhASA jo ki bolI jA cukI hai bhASA hai| (jA sA puci bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI bhAlA abhAsA, bhAsAsamayavoikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA bhAsA) yadi bolane ke pahile bhASA bhASA hai, vartamAna meM bolo jAto bhASA bhASA nahIM hai aura bolane meM A cukI bhASA bhASA hai to yahAM aisA prazna hotA hai ki (sA kiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA) vaha bhASA zelate hue vyaktikI hai ki nahIM bolate hue vyakti kI hai| uttara-(abhAsao NaM sA bhAmA vaha nahIM bolate hue kI bhASA hai / tAtparya yaha hai ki bhASaNa se pahile aura bhASaNa ke bAda artha kA bodha hone ke kAraNa vaha nahIM bolate kI bhASA haiM / (no khalu sA bhAsao bhAsA ) gholate hue vyakti kI vaha bhASA nahIM hai| kyoM ki jo bhASA bolI jA rahI hai-usameM bhASAtva svIkAra nahIM kiyA gayA hai| isakA kAraNa yaha hai ki usase zrotAko artha bodha nahIM hotA hai| mukha se pUrNarUpa se bhASA ke nikala cukane para ja sAMbhaLanArane padArtha saMbadhI jJAna thAya che-te kAraNe je bhASA bolAI 24Itene bhASA upAya che. 'jA sA puddhi bhAsA bhAsA, bhAsijmamANI bhAsA abhAsA, bhAsA samayaboikkaMta ca Na bhAsiyA bhAsA bhAsA" ne mAlyA pahelAnI bhASAne bhASA kahevAtI hoya, vartamAnamAM bolAtI bhASAne bhASA kahevAtI na hoya, ane bolavAmAM AvI cUkelI bhASAne bhASA kahevAmAM bhAvatI DAya to yo prazna mave " sA kiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA" te mosanA2 vyatinI bhASA cha OM nahI mAsanA2 vyatinI bhASA cha ? uttara- ( abhAsaA NaM sA bhAsA) te nahI mAkhanA2nI sA che. kahevAnuM tAtparya e che ke bhASaNanA pahelAM ane bhASaNanI pachI arthane mAya thavAne 42Ne te nahI masanAranI bhASA cha." na khalu sA bhAsao bhAsA" mAsanA2 vyatinI te mAyA nathI. 4120 2 bhASA mosavAmA AvI rahI che temAM bhASApaNAno svIkAra karavAmAM AvyuM nathI. tenuM kAraNa e che ke tenI mAraphata zrotAne arthane baMdha thatuM nathI. mukhamAMthI pUrNarUpe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sa0 1 anyayUthikamatanirUpaNam 383 ____ atha kriyAviSaye nirUpayati--' pudhi' ityAdi / 'pubdhi kiriyA dukkhA' pUrva kriyA duHkhA, kiyA kAyikI sA pUrva karaNAtpUrva yAvanna kriyate tAvadityarthaH, duHkhA-duHkhaheturbhavati / 'kajjamANA kiriyA adukkhA kriyamANA kriyA aduHkhA, kriyamANA karaNasamaye vartamAnasamaye kriyA aduHkhA-duHkhaheturna bhvti| tathA 'kiriyA samayavIikkaMtaM ca NaM' kriyAsamayavyatikrAnte sati kriyAyAH karaNasamayAnantaramityarthaH, kaDA kiriyA' kRtA satI kriyA 'dukkhA' duHkhAduHkhaheturbhavati / kriyA hi karaNApUrva pazcAcca duHkhaheturbhavati kintu vartamAnasamaye kriyA duHkhaheturna bhavatIti bhAvaH / ziSyaH pRcchati-'jA sA pubbi kiriyA hI zrotA ko artha kA bodha hotA hai| isaliye bolI jA rahI bhASA ko bhASA nahIM mAnA gayA hai| ___ aba sUtrakAra kriyA ke viSaya meM nirUpaNa karate haiM-(pubdhi kiriyA duzvA) yahAM kriyA kAyikI lI gaI hai ataH karane se pahile -arthAt jaba taka vaha kriyA karane meM nahIM A rahI hai tabataka vaha kriyA duHkha-duHkha. hetu hotI hai / ( kanjamANA kiriyA adukkhA ) jo kriyA kI jA rahI hai vaha duHkha-duHkha kI heturUpa nahIM hotI hai / tathA ( kiriyA samayavIi. kaMtaM ca NaM kaDA kiriyA dukkhA ) kriyA ke karane kA samaya jaba vyatikrAnta ho jAtA hai taba-arthAt kriyA karane ke samaya ke anantara kI jA cukI kriyA duHkha-duHkhahetu hotI hai| tAtparya kahane kA yaha hai kriyA karane se pahile aura karane ke pazcAt duHkhahetu hotI hai, kintu vartamAna samaya meM vaha kriyA duHkha hetu nahIM hotI hai / ziSya pUchatA hai-(jA sA pubdhi bhASA nIkaLI cUkyA pachI ja zotAne ane baMdha thAya che. tethI je bhASA bolavAmAM AvI rahI che tene bhASA gaNatA nathI, have sUtrakAra kiyAnA viSayamAM nirUpaNa kare che - " puci kiriyA dukkhA" mIDiyA 54 43 4jI yA sevAmA AvI che. jyA sudhI kSiA karavAmAM AvI rahI nathI tyAM sudhI te kiyA dusa-pAya cha " kajjamANA kiriyA adukkhA " 2 liyA 42vAmA mAvI 2DI che te duH5 hupanI hetu35 hAtI nathI. tathA "kiriyA samaya vIikkata ghaNa kaDA kiriyA dukkhA" yA vaan| samaya cyAre pasAra thaI jAya che tyAre eTale ke kiyA karavAnA samaya pachI karavAmAM AvelI kiyA duHkha-duHkhahetu hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke kriyA karyA pahelAM ane karyA pachI du:khaheturUpa hoya che paNa vartamAna samayamAM je kriyA karavAmAM mAva te tutI nathI. Gra pUche cha-" jA sA pubvi kiriyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne dukkhA' yA sA pUrva kriyA duHkhA bhavati, ' kajjamANI kiriyA adukkhA' kriyamANA kriyA aduHkhA, kriyamANA yA kiyA sA na duHkhamayojikA, 'kiriyA samayavIikkaMtaM ca NaM kar3A kiriyA dukkhA' kriyAsamayavyatikrAnte ca khalu kutA kriyA duHkhA, kriyamANasamayavyatikrame sati kRtA niSpAditA kriyA duHkhaprayo. jikA bhavati, athavA pUrvakAle kriyA duHkhajanikA anabhyAsAt ,kriyamANA kriyA na duHkhaprayojikA abhyAsAt , kintu kRtA kriyA duHkhadA yataH kriyAkaraNAnantaraM pazcAttApAdirbhavati parizramAdirvA jAyate'taH sA kriyA duHkheti yA duHkhaheturbhavati-'sA kiM karaNabho dukkhA akaraNao dukkhA' sA kiM karaNato duHkhA akaraNato duHkhA? karaNataHkaraNamAzritya karaNakAle kurvata ityarthaH sA kriyA duHkhA athavA kim akaraNamAzrityAkurvata ityarthaH, sA kriyA duHkheti praznaH, uttarayatikiriyA dukkhA ) yadi karane ke pahile kriyA duHkhahetu hotI hai, (kajja. mANI kiriyA adukkhA ) tathA vartamAna meM kI jA rahI kriyA duHkha hetu nahIM hotI hai, (kiriyAsamayaviikataM gaM kaDA kiriyA dukkhA) tathA jo kriyA apane kAla ko ullaMghana kara cukI vaha kriyA duHkhahetu hotI hai| athavA-anabhyAsa hone ke kAraNa pUrvakAla meM kriyA duHkha janaka hotI hai, aura abhyAsa ho jAne se vartamAna kAla meM vahI kriyA duHkha prayojaka nahIM hotI hai| kintu kRta kriyA duHkhadA hotI hai kyoM ki kriyA karane ke anantara pazcAttApa Adi hotA hai athavA parizrama Adi hotA hai / isaliye vaha kriyA duHkha kI hetubhUta ho jAtI hai / so (sA kiM karaNao dukkhA, akaraNao dukkhA ) vaha kriyA jo duHkha kI hetu hotI hai so karaNakAla meM karate hue vyakti ko duHkha kI hetubhUta hotI hai yA nahIM karane vAle ko duHkha kI hetubhUta hotI hai / isa prakAra kA duklA " . yA pakSAMnA yA bhADetu chAya, " kAjamANI kiriyA adu khA " bhane vartamAnamA tI jiyA patu na DAya, "kiriyA samaya viikkaMtaNa kaDA dukkhA" tathA re yAnI a 5sAra 2 gaye che. sevA karavAmAM AvelI kriyA duHkhahetu hoya te ( abhyAsa na hovAne kAraNe pUrva kALamAM kriyA duHkhajanaka hoya che, ane abhyAsa thaI gayA pachI vartamAna kALamAM teja kriyA duHkha prayojaka thatI nathI. paraMtu kRta kriyA duHkhadAyI hoya che, kAraNa ke kriyA karyA bAda pazcAttApa vagere thAya che, athavA parizrama vagere thAya che. te 20 te yAmanA tu35 panI laya che.) "sA ki kara. o dukkhA, akaraNao dukkhA" 4297mA 42nAra vyatile manA 35 hoya che ke nahIM karanAra vyaktine duHkhanI cheturUpa hoya che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sheeghr TIkA za01 u0 10 sU0 1 anyayU thikamatanirUpaNam 385 'akaraNao NaM sA dukkhA no khalu sA karaNao dukkhA' akaraNataH khalu sA duHkhA no khalu karaNato duHkhA, akaraNamAzritya akurvate ityarthaH duHkhajanikA kriyA bhavati, akriyamANatve duHkhatayA tasyAH svIkArAt / na tu karaNamAzritya kurvata ityarthaH, duHkhajanikA kriyA bhavati abhyAsAt ' sevaM vatavvaM siyA' tadevaM vaktavyaM syAt, tadevaM pUrvoktaM vastu akriyamANatve duHkharUpatvaM kriyAyA na tu kurvata ityevaM rUpaM vastu vaktavyaM syAditi bhAvaH ! 6 athAnyatIrthikAnAmeva matAntaramAha - ' akicce ' ityAdi / 'akiccaM dukkhaM' akRtyaM duHkham, anAgatakAlApekSayA jI vairanirvartanIyam, duHkham = asAtayaha prazna hai / isakA uttara- (akaraNao NaM sA dukkhA no khalu sA karao dukkhA) nahIM karate hue ko vaha duHkha kI hetubhUta hotI hai-karate hue ko vaha duHkha kI hetubhUta nahIM hotI hai / kyoM ki jabataka vaha kriyA kI nahIM jA rahI haiM tabhItaka vaha duHkha janaka hai aisA svIkAra kiyA gayA hai / karane ke samaya kI jA rahI vaha kriyA karate hue vyakti ko abhyAsa hone ke kAraNa duHkhajanaka nahIM hotI hai / (sevaM vaktavvaM siyA) akriyamANatva hone para arthAt karane ke samaya meM nahIM kI jA rahI kriyA nahIM karane vAle ko duHkha kI hetu hotI hai, aura karate hue ko vaha duHkha rUpa nahIM hotI hai aisA kahA jA sakatA hai / anyatIrthikajanoM kI aura bhI mAnyatAe~ haiM jo isa prakAra se haiN| ( akiccaM dukkhaM ) duHkha akRtya - kriyA ke vinA-hotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki duHkha-asAtarUpa - sukhAbhAvarUpa jo pratikUla veda uttara- " akaraNaoNa' sA dukkhA no khalu sA karaNao kkhA " nahIM karanArane te duHkhanA heturUpa thAya che, karanArane duHkhanI heturUpa thatI nathI, kAraNa ke jyAM sudhI te kriyA karavAmAM AvatI nathI tyAM sudhI te duHkhajanaka che e mAnyatA svIkAravAmAM Avela che. karavAne samaye karavAmAM AvatI kriyA puranAra vyaktine abhyAsa hovAne aro duHmana thatI nathI. "sevaM vattavva' siyA " ayibhANutva hoya tyAre bheTale khAne samaye nahIM urAtI DiyA nahI karanArane te duHkharUpa thatI nathI e pramANe kahI zakAya che. A pramANe anyatIthikAnI mAnyatA che. A uparAMta khIjI paNa keTalIka mAnyatAe temanI A pramANe che. ke " akiccaM dukkhaM " duHkha aTTatya-DiyA vinA - hoya che. tAtparya me che duHkha; bhaviSyakALanI apekSAe jIvA vaDe aniSpAdyAya che. ahI duHkha eTale asAtArUpa-sukhAbhAvarUpa-pratikUla vedanIya duHkha graheNu bha 49 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre rUpaM pratikUlavedanIyamityarthaH, akariSyamANaM duHkhaM bhavatIti bhAvaH / athavA duHkhaM dukhakAraNaM karma, ' aphusaM dukkham ' aspRzyaM duHkham , tathA yata evAkRtyamata evA. spRzyam abandhanIyam 'akajjamANakaDaM' akriyamANakRtam , tathA kriyamANaM vartamAnakAle, kRtaM cAtItakAle, tabhiSedhAt akriyamANakRtam , 'dukkhaM ' duHkha bhavati / akaaka' akRtvA akRtvA, kAlatraye'pi karmaNo bandhaniSedhAt akRtvA'kRtvA akaraNAdevetyA , duHkham karma 'pANabhUyajIvasattA' prANabhUta. jIvasattvAH, 'veyaNaM vedeti' vedanAM vedayanti, duHkhamanubhavanti, 'iti vattavvaM nIya duHkha hai vaha anAgata kAla kI apekSA se jIvoM dvArA anirvartanIya aniSpAdya-nahIM upaje aisA hotA hai| koI bhI jIva aisA nahIM cAhatA hai ki mujhe duHkha upaje-parantu vaha to upajatA hI hai-ataH vaha duHkha svabhAvataH hai aura isI kAraNa vaha akRtya hai / athavA duHkha se yahAM duHkha kA kAraNa jo karma hai vaha duHkha hai aisA samajhanA cAhiye / (aphusaM dukkhaM ) duHkha aspRzya hai / arthAt jaba duHkha akRtya hai isIliye vaha aspRzya avandhanIya-nahIM baMdhe aisA hai| (akajjamANakaDaM ) vartamAna kAla meM jo kiyA jA rahA hai vaha kriyamANa hai tathA bhUtakAla meM jo kiyA jA cukA hai vaha kRta hai| (duHkha na kriyamANa hai aura na kRta hai ataH vaha akriyamANakRta hai| tInakAla meM bhI jIva ke karma kA baMdha nahIM hotA hai| ataH duHkha ko-karma ko-nahIM karake bhI (pANabhUyajIvasattA) prANa, bhUta, jIva, satva ye saba (veyaNaM vedeti) vedanA ko bhogate rahate haiM / yaha saba kathana svabhAvavAdiyoM kA hai-ve aisA kahate haiM ki jo bhI sukha duHkhAdika prANabhUtAdikoM dvArA bhogane meM Ate rahate haiM ve karavuM. keI paNa jIva evuM IcchatuM nathI ke mane duHkha upaje. paranta tene duHkha te upaje che ja. tethI te duHkha svabhAvathI ja upaje che, ane te kAraNe ja te akaryo che. athavA-ahIM "duHkha" pada vaDe duHkhanA kAraNe rUpa "ma" ne huma sabhA . " aphusaM dukkhaM" hu:5 zya 7. saTase 5 satya vAthI 202525-255 dhanI cha. "akajjamANa kaDa" pata mAnamare 42vAmA bhAvI 2yuM che te ThiyamA che tathA bhUta. kALamAM je karavAmAM AvI gayuM che te kRta che. "duHkha kriyamANa paNa nathI, ane kRta paNa nathI. tethI te akriyamANa kRta che " traNe kALamAM jIvane karma no 55 mdh| 5 / nathI. tethI meM nahI 421 // chata 55 "pANa bhUya jIva sattA" prANa, bhUta, 71 mane sattva " veyaNaM vedeti" vahana mAgavatA rahe che. A jAtanuM tamAma kathana svabhAvavAdIonuM che. teo evuM kahe che ke je sukha dukha vagere prANa, bhUta, vagerene bhogavavA paDe che te temanAM karmonA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 10 sU. 1 anyayUthikamatanirUpaNam 387 siyA' iti vaktavyaM syAt, iti etat pUrvoktam vaktavya syAt, yadetat loke sukhaduHkhAdikaM bhavati na tat kenApi kAraNena bhavati, api tu svAbhAvikamevedaM sarvam tathAcoktam - " atarkitopasthitameva sarva citraM janAnAM sukhaduHkhajAtam / kAkasya tAlena yathAbhighAto na buddhipUrvotra vRthAbhimAnaH // 1 // yathA kaNTakasya taikSNyaM zukAdInAM haritatvaM mayUrANAM vicitratA na niyata kAraNajanitA kintu svabhAvAdeva / yathA vA pataMgAdInAM gagane uDDayanaM matsyAnAM unake karmoM ke phalasvarUpa nahIM hai kyoM ki kisI bhI prANI Adi dvArA karmoM kA baMdha kiyA hI nahIM jAtA hai ataH saba jo kucha hotA rahatA hai vaha saba svabhAva se hI hotA rahatA hai| yahI bAta (iti vattavyaM siyA) isa pATha dvArA pradarzita kI gaI hai| loka meM jo kucha bhI sukha duHkhAdika hote rahate haiM ve kisI anyakAraNaka nahI hote haiM kintu svabhASika hI hote haiM isa viSaya ko prakaTa karane vAlA yaha ( atarkitopasthita ityAdi padya hai / isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki nAnA prakAra ke jo sukha duHkha jIvoM ko binA vicAre arthAt abuddhipUrvaka bhogane meM Ate haiM, ve niSkAraNaka hI haiM, sakAraNaka nhiiN| jaise kAMToM meM tIkSNatA zuka (totA ) AdikoM meM harApana, mayUroM meM vicitratA, yaha saba niyata kAraNase janita nahIM hai kiMtu svabhAvase hI hai-aura jaise pataMga AdikoM kA AkAza meM uDanA, machaliyoM kA jala meM saMcaraNa karanA kisI kAraNa se niSpAdita nahIM hotA hai kintu svabhAva se hI yaha unameM pAyA phaLarUpa heAtA nathI. kAraNa ke kAi paNu prANI, bhUta vagere mAraphata karmanA madha madhAtA ja nathI. tethI je kaMI thAya che te svabhAvathI ja thayA kare che. e vAta 66 iti vaktavva siyA " yA sUtrapATha vaDe matAvavAmAM bhAvI che. lAkamAM je koi sukha duHkha vagere bhagatravA paDe che te bIjA koi kAraNeAne lIdhe bhAgavavA paDatA nathI paNa svAbhAvika ja hAya che. A vAtane samajAvaane bhATe " atarkitopasthita " tyAhi padyo che. tebhanI bhArata me bAta samajAvavAmAM AvI che ke jIvAne aneka prakAranAM je sukha duHkha abuddhipUrvaka (vinA vicArya) bhAgavavA paDatAM hAya che te niSkAraNuja hoya che, sakAraNa hAtAM nathI. eTale ke tenI pAchaLa koI kAraNa heAtuM nathI paNa te svabhAvikaja hAya che jevI rIte kAMTAmAM tIkSNatA, pApaTamAM lIlAza, mAramAM vicitratA, e badhAMnuM kAI cAsa kAraNa nathI-parantu svabhAvathI ja te hAya che, evI ja rIte sukha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 388 jale saMcaraNaM na kenApi kAraNena niSpAditaM kintu svabhAvAdeva jAyate, ityevaM sukhaduHkhAdayo'pi bhAvA na kAraNavizeSamAsAdya bhavanti kintu svabhAvata eva pravartante / uktazca " svabhAvena pravartante sukhaduHkhAdayo hyamI / __ yathA svabhAvato loke, haMsAdInAM hi zuklatA // 1 // ityevaM svabhAvavAdimatamiti / tadetatparatIthikAnAM mataM kiM samyagityAzayena gautamaH pRcchati-se kahameyaM' ityAdi / ' se kahameyaM bhaMte evaM ' tat kathametat bhadanta evam-tat anyatIrthikoktaM mataM kathaM kim etat=pUrvoktaM he bhadanta ! evam yena prakAreNa tairuktaM tenaiva prakAreNAsti kim , teSAM pUrvoktaM mataM kiM satyam ? iti praznaH // sU0 1 // jAtA hai isI taraha se sukha duHkhAdika bhAva bhI kAraNa vizeSa ko lekara nahIM hote haiM kintu svabhAva se hI hote rahate haiN| tathA coktam " svabhAvena pravartante sukhaduHkhAdayo hymii| yathA svabhAvato loke haMsAdInAM hi zuklatA // " isa prakAra se yaha svabhAva vAdiyoM kA mata hai isa para gautama svAmI prabhu se pUchate haiM ki ( se kahameyaM bhaMte evaM) he bhadanta ! svabhAva vAdi AdiyoM ne jo yaha pUrvokta rUpa se apanA mantavya prakaTa kiyA hai so yaha kyA mantavya unakA usI prakAra se haiarthAt satya hai kyA ? yaha gautama svAmI kA prazna hai| suu-1|| duHkhAdi bhAva paNa kaI kAraNane lIdhe upajatAM nathI paNa svabhAvathI ja upa jyA kare che. vaLI jevI rIte pataMga vagerenuM AkAzamAM uDyana, ane mAchalimAM pANInuM saMcaraNa kaI khAsa kAraNone lIdhe thatuM nathI paNa svabhAvathI ja thayA kare che, evI ja rIte sukhaduHkhAdi bhAva paNa svabhAvathI ja thayA 42 cha. 4 54 I" svabhAvena pravartante sukhaduHkhAdayA hymii| yathA svabhAvato loke haMsAdInAM hi shukltaa||" upara mujabane svabhAvavAdine mata che. te viSayamA gautama svAmI maDAvIra prabhune pUche che 3-" se kahameyaM bhaMte evaM" lagavan! svabhAvAhI porenu parvAta 2 mantavya che te zu sAcuM che? | sU-1 zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 389 prameyacandrikATIkA za0 140 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam atha bhagavAn anyatIrthikamataM nirAkurvan svamataM prarUpayannAha - 'goyamA' ityAdi / mUlam - goyamA ! jaM NaM te annautthiyA evaM AikkhaMti 4 jAva veyaNaM vedeti iti vattavvaM siyA, je te evamAhaMsu, micchA te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi evaM khalu calamANe calie jAva NijjarijamANe nijiNNe, do paramANupoggalA, egayao sAhaNaMti, kamhA do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti, dopahaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe, tamhA do paramANu poggalAegayao sAhaNaMti, te bhimANA duhA kajjaMti, duhA kajjamANA egayao paramANupoggale egayao paramANupoggale bhavai, tiSNi paramANupoggalA eyagao sAhaNaMti, kamhA tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, tinhaM paramApoggalANaM asthi siNehakAye, tamhA tiSNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, te bhijjamANA duhA vi tihA vi kajjati, duhA kajjamANA egayao paramANupoggalA egao dupae lie khaMdhe bhavai, tihA kajjamANA tiSNi paramANupoggalA bhavaMti evaM cattAri, paMca paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, egayao sAhaNittA khaMdhattAe kajjati, khaMdhevi ya NaM se asAsae sayA samiyaM uvacijjai ya avacijjai / puvi bhAsA abhAsA, bhAsijjamANI bhAsA bhAsA, bhAsAsamayavIikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA, jA sA puvi bhAsA abhAsA, bhAsijjamANI bhAsA bhAsA, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % - -- - bhagavatIne bhAsAsamayavIikataM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA, sA ki bhAsao bhAsA, abhAsao bhAsA ? bhAsaoNaM bhAsA, no khalu sA abhAsao bhAsA / puTiva kiriyA adukkhA, jahA bhAsA tahA bhANiyavvA, kiriyA vi jAva karaNao NaM sA dukkhA, no khalu sA akaraNao dukkhA. sevaM vattavvaM siyA, kiccaM dukkhaM phusaM dukkhaM, kajjamANakaDaMdukkhaM, kaddu kaDu pANamUya jIva sattA veyaNaM veeMti iti vattavvaM siyA0 // sU0 2 // chAyA-gautama! yat khalu te'nyayUthikA evamAkhyAnti4 pAvadvedanAM vedadhanti iti vaktavyaM syAt , ye te evamAhurmithyA te evamAhuH, ahaM puna gaitima ! evamAkhyAmi, evaM khalu calamAnaM calitam yAvat nirjIryamANaM nijIrNam / dvau paramANupudgalau isa prazna kA uttara dete hue bhagavAn gautama ! svAmI se kahate haiN| isameM ve anyatIrthikajanoM ke matakA nirasana karate hue apane mata kI prarUpaNA karate haiM-(goyamA ! jaM NaM te annautthiyA) ityaadi| sUtrArtha-(goyamA ! ) he gautama ! (jaM NaM te anna utthiyA) jo ve anyayUthika ( evaM Aikkhati 4) aisA kahate haiM (jAva veyaNaM vedeti iti vattavvaM siyA) yAvat jIva vedanA ko bhogate haiM yaha svAbhAvika hai / so (je te evamAhaMsu ) jo unhoM ne aisA kahA hai| (micchA te evamAsu ) vaha to unhoM ne mithyA kahA hai / ( ahaM puNa goyamA! evaM AikkhAmi ) para he gautama ! maiM to aisA kahatA hUM ( evaM khalu A praznano javAba ApatAM mahAvIra prabhu gautama svAmIne zuM kahe che te A sUtramAM batAvyuM che. A sUtra vaDe mahAvIra prabhu anya matavAdIonA bhatarnu mana prazana potAnA bhatanI pr35|| 42 cha- goyamA! ja NaM te annautthiyA" 80 sUtrA--(goyamA !) u gItama! (jaMgaM ve amautthiyA) te manyatI. thi| ( evaM AikkhaMti ) he me 4 cha hai ( jAva veyaNaM vedeti iti vattavaM siyA) ( yAvat ) " 71 vahanAne lAgave ne te sAmAqi cha" tyAM sudhArnu tebharnu (je te evamAsu) ra madhu thana cha-2 mAnyatA cha (micchA te evamAha su) te mithyA cha-temAle 4 te satya nathI. (ahapuNa goyamA ! pava' AikyAmi ) 3 gautama! duta me 47 (eva khalu calamANe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 1 u. 10 sU. 2 svamatasvarUpanirUpaNam 391 ekataH saMhanyente, kasmAt dvau paramANupudgalauM ekasaH saMhanyete, dvayoH paramANupudgalayorasti snerakAyaH, tasmAd dvau paramANuSudgalau ekataH saMhanyete, tau bhidhamAnau dvidhA kriyete, ekataH paramANu pudgala ekataH paramANupudgalo bhavati, trayaH paramANu pahalAH ekataH saMhante, kasmAt trayaH paramANupuralAH ekataH saMhanyante, trayANAM calamANe calie jAva NijjarijjamANe nijjiNNe ) ki jo cala rahA hai vaha cala cukA hai yAvat jisakI nirjarA ho rahI hai usakI nirjarA ho cukI hai / (do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ) do paramANu pudgala Apasa meM milakara skandhapAya ko utpanna karate haiM / (kamhA do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ) kisa kAraNa se do paramANupudgala Apasa meM milakara skandhaparyAya karate haiM ? isakA uttara yaha hai ki-(doNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe ) do paramANu pudgaloM meM snehakAya hai| (tamhA do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ) isa kAraNa ve do paramANu punala skandhaparyAya ko utpanna karate haiN| (te bhijjamANA duhA kajjati) yadi kiye jAyeM to inake do bhAga ho jAte haiM / (duhA kajjamANA emayao paramANupoggale egayao paramANu poggale bhavai) eka bhAga eka paramANu kA aura dUsarA bhAga bhI eka paramANu kA ho jAtA hai / (tiNi paramANu poggalA egayao sAhaNaMti) tIna paramANu pudgala ApasameM milakara skandhaparyAya ko utpanna karate haiN| (kamhA tiNyiA calie jAva NijjarijjamANe nijiNNe ) me yAdI 2yuM che te hI yUyu cha ( yAvat ) nI ni226 24ii che te 4 ni0 45 yUthu cha. ( do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti) me 52mA pusa 52052 sAthe syau| pAbhIna se 245paryAya 3the pariSabhe cha. (kamhA do paramANupoggalA erAyo sAhaNaMti ? ) // 4 // 26 me 52madhurasa bhajIna se paryAya3ye pariNabhe cha ? uttara- ( doNha paramANupoggalANa atthi siNehakAe) tere 52mA puratAmA 5 snehAyanA sadalAva DAya che. tamhA do paramANuyogalA egayo sAhaNaMti) te 21 te 52mArato paNa paryAyace parizA che. (te bhijaNANA duhA kajjati) le tabhanna vibhAga sAmA Ave to me vi thAya che. (duhA kajjamANA egayo paramANupogmale egayao paramANupoggale bhayaha) tebhAnA me mA 52bhAzuno mene mI mAra paY 4 52bhaaen| thAya che. (timi paramANupoggalA egayao sAhati) traNa paramANu putale paraspara sAthe saMga pAmIne aMdhaparyAya rUpe pariNAme che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 bhagavatIsUtre paramANupudgalAnAmasti snehakAyaH tasmAt trayaH paramANupulA ekataH saMhanyante, te bhidyamAnA dvidhA api tridhA api kriyante dvidhA kriyamANA ekataH paramANupudgalaH ekato dvipadezikaH skandho bhavati, tridhA kriyamANAH trayaH paramANupudgalA bhavanti, evaM yAvat catvAraH 0, paMca paramANupudgalA ekataH saMhanyante, ekataH 1 paramANu poggalA egayao sAhaNaMti) kisa kAraNa se tIna paramANupudgala eka skandhaparyAya ko utpanna karate haiM ? ( tinhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe ) tIna paramANu pudgaloM meM snehakAya hai / ( tamhA tiNi paramANuoggalA eyao sAhaNaMti ) isaliye ve tIna paramANupudgala milakara eka skandhaparyAya kA utpanna karate haiM / (te bhijjamANA duhAvi tihA vi kajjaMti) jaba ina tIna pudgala paramANu ke vibhAga kiye jAte haiM to unake do bhI bhAga ho jAte haiM aura tIna bhI bhAga ho jAte haiM (duhA kajjamAnA egayao paramANuvoggale, egayao dupae lie khaMdhe bhavai ) inake do bhAga isa prakAra se hote haiM - eka bhAga 1 paramANupudgala kA ho jAtA hai aura dUsarA bhAga do pradezI skandharUpa rahatA hai / ( tihA kajjamANA tiSNi paramANupoggalA bhavaMti ) jaba inake tIna TukaDe kiye jAte haiM to ve paramANu pudgala 1-1-1 isa taraha se tIna bhAga meM vibhakta ho jAte haiM / ( evaM cattAri ) isI taraha se cAra pugalaparamANuoM ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| (paMca paramANupoggalA egayao sAha ( kamhA tiSNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ? ) zA arakhe trA paramANu yugala paryAya 3pe parizubhe che. ( tinha paramANupogalANaM asthi siNehakAe ) RNu paramANu yuddhasobhAM sneDuayano sahulAva hoya che. ( tamhA tiSNi paramANu poggalA egayao sAhaNaMti ) te araNe tra paramANu yuddhaso paraspara sAthai bhajIne o sdhaparyAyazye pariNAme che. ( te bhijjamANA duhA vi tahA vi kajjati ) nyAre te RNu paramANu yuddhabonA vibhAga uravAmAM Ave che. tyAre tebhanA meM vibhAga pazu paDe che bhane tra vibhAga pazu paDe che. ( duhA kajjramANA egayao paramANupoggale, egayao dupaesie khaMdhe bhavai) tebhanA me lAga A pramANe ane che eka bhAga paramANu pudgalanA ane che ene khIje bhAga me ahezI sudha35 mane che. ( tihA kajjamANA tiSNi paramANupoggalA bhavaMti ) jayAre temanA traNa vibhAga karavAmAM Ave che tyAre pratyeka vibhAga 1, 1 paramANu yuddhAneo mane che ( evaM cattAri ) yAra paramANu pAzu khebha 4 samanvu ( paMca paramANupoggalA egayao yuddhasonA viSayabhAM sAhaNaMti ) pAMtha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 193 saMhatya skandhatayA kriyante, skandhopi ca sa azAzvataH sadA samitamupacIyate ca apacIyate ca / pUrva bhASA abhASA, bhASyamANA bhASA bhASA, bhASAsamayavyatikrAntaM ca khalu bhASitA bhASA abhASA, yA sA pUrva bhASA abhASA bhASyamANA bhASA bhASA, bhASAsamayavyatikrAntaM ca khalu bhASitA bhASA abhASA, sA kiM bhASamANasya bhASA, abhASamANasya bhASA, bhASamANasya khalu bhASA no khalu sA NaMti ) pAMca paramANupudgala Apasa meM milakara skandharUpa paryAya ko utpanna karate haiM / ( egayao sAhaNittA khaMdhattAe kajjati) arthAt pAMca paramANu pudgala Apasa meM cipaka jAte haiM aura isa taraha se ve eka skandhaparyAya ko utpanna karate haiM / (khaMdhe vi ya NaM se asAsae ) yaha skandhaparyAya zAzvata nahIM hai-azAzvata hai| (sayA samiyaM uvacijaha ya) sarvadA yaha paryAya pramANa rUpa meM upacaya aura apacaya ko prApta karatI rahatI hai| (puci bhAsA abhAsA ) bolane ke pahile kI bhASA bhASA nahIM hai abhASA hai / ( bhAmijjamANI bhAsA bhAsA ) bolane meM A rahI bhASA bhASA hai / (bhAsAsamayavIikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA ) bhASA ke samaya ko ullaMkana karane vAlI bhASA-arthAt bolI jA cukI bhASA bhASA nahIM hai-abhASA hai| ye pUrvokta mantavya anya mata vAloM kA hai unase pUchA jAtA hai ki-( sA kiM bhAsao bhAsA, abhAsao bhAsA ) yadi vaha bolane se pahile kI bhASA abhASA haiparamANu yudrale paNa paraspara sAthe maLIne eka skaMdharUpa paryAyarUpe pariName che. (egayao sAhaNittA khaMdhattAe kajaMti ) meTa , pAMya 52bhaY Y parasparanI sAthe bhegA maLI jAya che ane e rIte teo eka skaMdhaparyAyane tpanna are che. (khaMdhe vi ya NaM se asAsae) mA 245 paryAya zAzvata nathI 55 ma ta che. (sayA samiyaM upaciMjjai ya avacijjai ya) te paryAya sadA parimANa rUpe che ane upacaya tathA apacaya rUpe banyA kare che. (puvi bhAsA abhAsA) mAyA paDatAnA mA nathI 5] bhalASA cha. (bhAsijjamANI bhAsA bhAsA bhAsA samaya vIikkaMtavaNaM bhAsiyA bhAsA abhAsA) bhASAne samaya oLaMgI gayelI bhASA eTale ke belavAmAM AvI cUkelI bhASA, bhASA nathI, bhASA che uparyuMkata mahAvIra prabhune abhiprAya jANIne tamane pUchAma 20yucha 3 (sA kiM bhAsao bhAsA, abhAo bhAsA) ne mAyA pahelAnI bhASA abhASA hoya, ane je bhASA bolavAmAM AvI rahI che tene ja bhASA bha 50 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prabhASamANasya bhASA / pUrva kriyA aduHkhA yathA bhASA tathA bhANitavyA, kriyA api yAvat-kurvataH khalu sA duHkhA, no khalu sA akurvato duHkhA, tadevaM vaktavyaM syAt / kRtyaM duHkhaM spRzyaM duHkhaM kriyamANakRtaM duHkhaM, kRSA kRtvA prANabhUtajIva sattvA vedanAM vedayantIti vaktavyaM syAt / / sU0 2 / / bhASA nahIM hai, aura bolane meM ArahI jo bhASA hai vahI bhASA hai| tathA bolI jA cukI jo bhASA hai vaha bhI bhASA nahIM hai abhASA hai to vaha bolate hue kI bhASA hai ki nahIM bolate hue kI bhASA hai ? (bhAsao NaM sA bhAsA ) vaha bolate hue kI bhASA hai / (no khalu sA abhAsao bhAsA ) nahIM bolate hue kI bhASA nahIM hai / (pulvi kiriyA adukkhA, jahA bhAsA, tahA bhANiyavvA ) karane se pahile kI kriyA duHkha hetu nahIM hotI hai / jaise bhASA vaise hI ise samajhanA cAhiye / (kiriyA vi jAva karaNao NaM sA dukkhA, no khalu sA akaraNo dukkhA sevaM vattavvaM siyA) kriyA bhI yAvat karate hue ko duHkha kI hetubhUta hotI hai| nahIM karate hue ko vaha duHkha kI hetubhUta nahIM hotI hai| aisA kahA jA sakatA hai| (kiccaM dukkhaM phusaM dukkha, kajjamANakaDaM dukkha, kaTu kaTu pANa bhRya jIvasattA veyaNaM veeMti iti vattavvaM siyA0) duHkha kriyAjanya hotA hai| duHkha spRzya hotA hai / duHkha kriyamANa kRta hotA hai| prANI, bhUta, jIva aura sattva use karake vedanA bhogate rahate haiN| aisA kahA jAtA hai| sU-2 gaNavAmAM AvatI hoya, tathA balavAmAM AvI cUkelI bhASAne abhASA kahevAmAM mAvatI yato te mAnAnI mA che nahI mAnA2nI bhASA ch| bhAsaoNaM sA bhAsA) ta mAsanArAnI bhASA che. (no khalu sA abhAsao bhAsA ) naDI moTAnA2nI bhASA nathI. (pudhi kiriyA adukkhA, jahA bhAsA, tahA bhANiyabbA) karyA pahelAMnI kriyA dukhanA heturUpa hotI nathI. bhASAnI jema ja kriyAnA viSayamA 55] saman (kiriyA vi jAva karaNao NaM sA dukkhA, no khalu sA akaraNao dukkhA sevaM battavya siyA) yi 5 ( yAvat , ) 42||2ne dupa nI hetubhUta hoya che. nahI karanArane te duHkhanI hetubhUta thatI nathI, temaja vu naye. ( kiccaM dukkhaM, ) phusaM dukkhaM, kajjamANakaDaM dukkhaM, ka ka pANabhUyajIvasattA veyaNaM veeMti itivattavya siyA0 ) : yA nyAya che. duHkha pRzyaja hoya che. duHkha kriyamANukRta hoya che. prANI, bhUta, jIva ane satva, kriyA karIne ja vedanA bhagavyA kare che ema kahevuM joIe. sUrA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 395 1 TIkA- ' goyamA' he gautama ! ' jaM NaM anna utthiyA evaM AikvaMti ' yat anyayUthikA evamAkhyAnti evaM bhASante evaM prajJApayanti evaM prarUpayanti, 'jAva' yAvat atra yAvatpadena - tanmatapratipAdakaH pUrvoktaH sarvo'pi pAThaH saMgrAhyaH / kiyatparyantamityAha - ' veyaNaM vedetIti vattanvaM siyA' vedanAM vedayantIti vaktavyam syAt, prANabhUtajIvasattvAH svabhAvenaiva vedanAM vedayantIti / 'je te eva mAsu micchA te evamAhaMsu ' ye te evamAhurmithyA te evamAhuH ' ahaM puNa gomA evaM AikkhAmi bhAsemi panavemi parUvemi' ahaM puna gautama ! evamAkhyAmi TIkArtha - ( goyamA ! ) he gautama! (jaM NaM anna utthiyA) jo anyatIrthikajana ( evaM Aikkhati ) aisA sAmAnyarUpa se kathana karate haiM ( evaM bhAsate ) aisA vizeSarUpa se kathana karate haiM ( evaM prajJApayanti ) isa taraha prajJApanA karate haiM ( evaM prarUpayanti) aisI prarUpaNA karate haiN| yahAM ( yAvat ) zabda se svabhAvavAdiyoM ke mata ko pratipAdana karanevAlA pUrvokta samasta bhI pATha gRhita kiyA gayA hai| vaha yahA~ kahAM taka gRhIta kiyA gayA hai isako prakaTa karane ke liye (veyaNaM vedeti) yaha pada diyA gayA hai / arthAt svabhAva vAdiyoM ne jo prathama sUtra meM apanA pUrNa mata prakaTa kara diyA hai / ( veyaNaM vedeti ) taka vaha saba pATha yahA~ yAvat zabda se pakar3A gayA hai isake dvArA jo unhoM ne yaha kahA hai ki prANa, bhUta, jIva, aura sattva ye saba svabhAva se hI vedanA ko bhogate rahate haiM (je te evaM AhaMsu ) jo unhoM ne aisA kahA hai (micchA te evamAhaMsu ) vaha mithyA kahA hai / (ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi " 66 TIDArtha - " goyamA ! " he gautama! " jaM NaM annautthiyA " manyatIrtha hai| anya bhutvaahiio| " evaM Aikkhati " mevu ne sAmAnya 3ye uthana ure che eva bhAsate " mevu ne vizeSajJaye uthana ure che, "evaM prajJApayanti" bhevI ke prajJApanA ure che, ( evaM parUyanti) bhevI ne pAreche, (ahIM yAvat pahathI svabhAvavAdIonA matanuMpratipAdana karanAra pUrvokta tamAma pATha grahaNa karAyeA che) te pATha yAM sudhIneo zraNu urakhAno che te matAvatrAne "veyaNa' vedeti" sudhI te pAha grahaNa karave ema sUtrakAre kahyuM che, eTale ke pahelA sUtramAM svabhAvavAdIe e pAtAnA pUrNa mata prakaTa karyo che. ahIM " yAvatu " padma vaDe ema kahyuM che. (veyaNaM vedeti ) sudhInA te pUrvota pATha thaDa 42vI. temAM tebhaNe mtaavyuM che ke prANa, bhUta, jIva, ane sattva, e sau svabhAvathI ja vedanA seAgavatA rahe che. je evaM Asu " bhovu ne udhuM che te " micchA se evamAha su" mithyA dhuM che. temanuM te uthana sAyu nathI. "ahaM puNa goyamA ! "" 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIpatre evam vakSyamANaprakAreNa he gautama ! AkhyAmi, evaM bhASe, evaM prajJApayAmi evaM prarUpayAmi / kimAkhyAmi ? ityAha-' evaM khalu' ityAdi / 'evaM khalu calamANe calie jAva nijjarijjamANe nijinne' evaM khalu calat calitam yAvat nirjIyamANaM-nirjIrNamiti, atra yAvatpadena-" udIyamANamudIritam , vedyamAnaM veditam , mahIyamANaM pahINam , chidyamAnaM chinnam , bhidyamAnaM bhinnam , dahyamAnaM dagdham , mriyamANaM mRtam" iti saMgrAhyam / mithyAtvaM ca paratIrthikamatasyayadi calat vastu prathamasamaye eva calitamiti na bhavettadA dvitIyAdisamayepi tadvastu acaladeva iti kadApi tat na caleta , antimakSaNe ca calitamiti vyavahAro dRzyate'taH prathamasamayAdArabhyaiva calitaM tadbhavati iti mantavyameva, " tAvatkAlaM sthiraM cainaM kaH pazcAd nAzayiSyatIti" nyAyAtmathamasamayAdArabhyaiva bhAsemi,panavemi,parUvemi) parantu he gautama ! maiM to aisA kahatA hUM yAvat prarUpita karatA hUM ki-jo cala rahA hai vaha cala cukA-yAvat jisakI nirjarA ho rahI hai vaha nirjIrNa ho cukA / yahAM yAvat pada se ( udIyamANamudIritam-vedyamAnaM veditam , prahIyamANaM prahINaM chidyamAnaM chinna, bhidyamAnaM bhinnaM dahyamAnaM, dagdhaM, mriyamANaM mRtam ) isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| paratIrthikoM kA mata mithyA kisa prakAra se hai-so spaSTa kiyA jAtA hai-yadi calatI huI vastu prathama samaya meM cala cukI na mAnI jAve to use dvitIya Adi samayoM meM bhI acala hI mAnanA hog| isa taraha vaha kabhI bhI nahIM cala sakegI / antima samaya meM jo (cala cukI) aisA vyavahAra dekhA jAtA hai usase yahI cAta pratIti meM AtI hai ki vaha vastu prathama samaya se lekara hI aMtima samaya taka calita huI hai| evaM AikkhAmi, bhAsemi, pannavemi, parUvemi " gItama! hu to me hu chuM (yAvatu) prarUpaNa karuM chuM ke je cAlI rahyuM che te cAlI cUkayuM, (yAvatu) jenI nirjarA thaI rahI che te nirjINa thaI cUkayuM, ahIM "yAvat " padathI " udIyamANamudIritam , vedyamAna beditam , prahiyamANaM prahINaM chidyamAna chinnam , bhidyamAna bhinnaM, dahyamAna dagdha', mriyamANa mRtam " 240 pAine! saDa 42ye! che. paratIrthikane mata kevI rIte mithyA che te have spaSTa karavAmAM Ave che je cAlatI vastune prathama samaye cAlI cUkelI mAnavAmAM na Ave to tene bIjA samayamAM paNa acala ja mAnavI paDaze. A rIte te te kadI paNa calita thaze ja nahIM. paraMtu aMtima samaye "calita thaI cUkI " e je vyavahAra thato jovAmAM Ave che tethI e vAta siddha thAya che ke te vastu prathama samayathI 13 urIna mantima samaya sudhI yAlita thatI 27 cha. " tAva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 397 calitatvavyapadezaH, anyathA antyasamayapi calitatvaM na bhavediti sarvApi kriyA nirarthikaiva bhavediti, ataeva vartamAnasyApi vivakSAbalAdatItatvaM na viruddham / etat sarva pUrvameva 'calamANe calie ' iti sUtre pratipAditamiti vistarabhayAnneha punaH pratanyate / yatpUrva paratIthikaiH kathitaM dvau paramANupudgalau na saMhanyete atisUkSmatayA tatra snehAbhAvAdityAdi tasyedamuttaram-'do paramANupoggalA' ityAdi, ayamA( tAvatkAlaM sthiraM cainaM kaH pazcAt nAzayiSyati) isa nyAya ke anusAra aimA ho mAnanA cAhiye / ki prathama sapraya se lagAkara hI vastu meM (calita ) aisA vyapadeza hone laga jAtA hai / yadi taba se vastu meM jo aisA vyapadeza na ho to phira antima samaya meM bhI (calita ) aisA vyapadeza usa vastu meM nahIM ho sakatA hai| isa vyapadeza ke abhAva meM jitanI bhI kriyAe~ haiM ve saba nirarthaka hI ho jaavegii| isaliye vartamAna kI bhI vivakSA ke vaza se vastu meM atItatAviruddha nahIM par3atI hai| vastu jisa vartamAna kSaNa meM calana kriyA viziSTa hai usakI apekSA vaha vastu calamANa hai aura vahI vastu apane vyatIta pUrvakSaNoM kI apekSA (calita) hai| aisA vyapadeza hone meM bhalA bAdhA kaunasI A sakatI hai| yaha saba viSaya vizeSarUpa se (calamANe calie ) isa sUtra meM pratipAdita hI kiyA jA cukA hai| aba aura adhika vistAra bhaya se ise punaH nahiM pratipAdita karate haiM / jo paratIrthikoM ne aisA kahA hai ki do paramANu (paraspara meM milate nahIM haiM kyo ki ve ati sUkSma hote haiM-isa kAlaM sthira caina kaH pazcAt nAzayiSyati " mA nyAyAnusAra sama bhAna joIe ke prathama samayathI laIne ja vastumAM (calita) evo vyavahAra thavA mAMDe che. je prathamathI ja e vyavahAra thaI zakato na hoya to antima samaye paNa pradeza (vyavahAra) ne mAnavAmAM na Ave te jeTalI kriyAo che te badhI nirarthaka ja banI jaze. mATe vartamAnanI vivakSAnI apekSAe paNa vastumAM atItatA (bhUtakAlInatA) virUddha paDatI nathI. je vartamAna kSaNe vastu calana kriyAvALI che, te kSaNanI apekSAe te vastu calamANa che ane vyatIta thaI gayelI pUrvekSaNanI apekSAe eja vastu calita che. te prakArano vyavaddaa2 42vAmA / tanI bhuztI cha 01 nahI. 2mA sAmAya viSayatuM " calamANe calie" sUtramA vistAra pUrva pratipAna vAmAM mAvyu cha. tathA adhika vistAra thavAnA bhayathI tenuM pharIthI ahIM pratipAdana karyuM nathI. paratIthikenI je evI mAnyatA che ke (be paramANu pula paraspara sAthe maLIne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 398 bhagavatIsUtre zayaH yadi ekasmin paramANau sneho na bhavettadA paramANusamudAyepi snehaH kathamapi na saMbhavet , ekasmin sikatAkaNe tailamanupalabhyamAnAM tatsamudAye kadAcidapi nopalabhyate ? kintu yadA ekasmin-tile sneha upalabhyate tadaiva tilasamudAye'pi tailaM samupalabhyate, tathaiva yadi ekasmin paramANau saMghAtakAraNasneho na bhavettadA paramANusamudAyAdapi saMghAtAtmakaskandhasyotpattiH kadAcidapi na bhavedityAzaye. nottarayati bhagavAn-'do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti' dvau paramANupudgalau kAraNa unameM sneha kA abhAva rahatA hai so isakA uttara sUtrakAra ne (do paramANugoggalA ) ityAdi sUtra dvArA diyA hai-isameM yaha kahA gayA hai ki yadi eka paramANu meM sneha guNa na ho to phira vaha snehaguNa paramANu samUha meM kaise ho sakatA hai / arthAt nahIM ho sakatA hai / eka sikatA (retI) ke kaNa meM hama dekhate hai ki taila kA aMza jaba upalabdha hI nahIM hai to vaha usake samudAya meM bhI kabhI upalabdha nahIM ho sakatA hai| eka tila meM snehANa kI upalabdhi hotI hai-isI kAraNa tila samu. dAya meM bhI snehaguNa kI upalabdhi ho jAtI hai| to jaba isa prakAra kA siddhAnta hai to isI prakAra se eka paramANu meM yadi saMghAta kA karaNa snehaguNa na ho to vicAro vaha paramANu samudAya meM bhI kaise upalabdha ho skegaa| nahIM ho skegaa| ataH jo paramANu samudAya se saMghAtAsmaka skandha kI utpatti hotI hai vaha kadAcit bhI nahIM ho skegii| isa Azaya ko lekara bhagavAna gautama se kahate haiM ki (do paramANu eka skandha paryAya rUpe pariNamatA nathI kAraNa ke teo ati sUkSma hoya chete kAraNe temanAmAM sneha (cIkAza) ne abhAva hoya che, temanI te mAnya tana mana 42vAne mATe sUtradhAre " do paramANupAgAlA" tyAhi sUtranu kathana karyuM che. temAM A pramANe kahyuM che-je eka paramANumAM snehaguNa (cikAza na hoya te te nehaguNa paramANu samUhamAM kevI rIte saMbhavI zake ? jevI rIte eka retInA kaNamAMthI je telane aMza nIkaLI zakatuM nathI te temanA samudAyamAMthI paNa tenI prApti thatI nathI, jyAre eka talanA dANAmAM nehaguNa rahela hoya che te tenA samudAyamAM paNa sanehaguNa raheluM hoya che. A prakArane siddhAMta che have te eka paramANumAM snehaguNane abhAva hoya te saMga pAmelA paramANu samudAyamAM pa sahaguNa kevI rIte saMbhavI zake ? kadI paNa saMbhavI zake nahIM. jo ema thatuM hoya te paramANu samudAyanA saMgathI skaMdhanI je utpatti thAya che te kadI paNa thaI zake nahIM. A kAraNe samAna bhaDAvIra svAmI gautama svAbhIne 40 cha "dA paramANupAmgalA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 399 ekataH saMhanyete, ekataH ekasvarUpatayA paramANudvayasya saMhananaM (saMmIlanaM) bhavatyeva saMhananakAraNasnehasya tatrApi sadbhAvAditi, atra kAraNaM pRcchati-'kamhA do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti' kasmAt kAraNAt dvau paramANupudgalau ekataH saMhanyete? uttaramAha-'doNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe ' dvayoH paramANupudgalayorasti snehakAyaH, ' tamhA-do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti' tasmAt kAraNAt dvau paramANupudgalau ekata saMhanyete, yasmAt kAraNAt ekasminnapi paramANau saMghAtakAraNaM snehakAyo vidyate tasmAt kAraNAt dvayorapi paramANupudgalayoH saMhananaM bhavatyeva na tu trayANAmeva caturNAmeva saMghAta iti bhAvaH, dvayoH paramANvoH poggalA egayao sAhaNaMti ) do paramANu pudgala ekarUpa se mila jAte haiN| eka rUpa se milanA hI skandha kI utpatti hai| yaha una donoM kA saMmelana vinA saMghAta ke kAraNabhUta snehaguNa ke nahIM ho sakatA hai| isaliye yaha mAnanA cAhiye ki una do pudgala paramANuoM meM snehaguNa avazya 2 hai aura yaha snehaguNa una paramANuoM ke saMmelana se vahAM para prakaTa ho gayA so bAta nahIM hai| yaha to vahAM eka 2 paramANu meM svataMtra rUpa se pahile se hI maujUda hai| yahAM ziSya kAraNa ko pUchatA huA prabhu se prazna karatA hai ki ( kamhA do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti) he bhadanta ! isameM kyA kAraNa hai jo do pudgala paramANu Apasa meM milakara skanda paryAya ko utpanna karate haiM / prabhu isakA uttara dete hue ziSya se kahate haiM ki-( doNhaM paramANupoggalANaM atthi siNehakAe ) una do pudgala paramANuoM meM snehakAya hai (tamhA) isaliye (do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti ) do paramANu pudgala cikAza hone ke egayao sAhaNaMti " me 52mA yuro 243the bhI taya che. me 3 bhaNa tenuM nAma ja skanI utpatti che. te bannene saMghAta; (saMga) saMghAtanA kAraNarUpa nehaguNanA saddabhAva vinA saMbhavI zakato nathI. tethI ema mAnavuM joIe ke te be pukla paramANuomAM nehaguNa avazya hoya che. ane te nehaguNa te pasmANuonA sAgathI tyAM prakaTa thaI gaye evuM paNa nathI. te guru pratye 52bhAzubhAM paDethI 8 mApUra tA. "kamhA do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti " // 4 // 20 52mA pusa 52952 sAthe saMga pAmIne skadhaparyAyane utpanna kare che? A prakAranA gautamanA praznane sapAsa sAtA prabhu 43 cha "doNha paramANupoggalANaM asthi siNehakAe" te meM 52bhAzubhAM sneDAyano sahalA DAya cha " tamhA" tathA "do paramANu poggalA egayao sAhaNaMti" me 522mA 5 thii| DAbAne 20 me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhagavatIsUtre snehakAyo vidyate eva, yataH sArdhapudgalasya saMhatatvena pUrvapakSibhireva svIkArAt , yatastairevoktaM 'tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti te bhijjamANA duhAvi tihAvi kanjaMti, duhA kajjamANA egayo divar3e egayao divaDa" iti etAvatA sArdhapudgalasya saMhatatvAbhyupagamena ekaikasyApi snehobhyupagata eveti kathaM snehAbhAvena paramANudvikayoH saMghAtAbhAvaH syAt api tu dvayorapi paramANyoH saMghAtaH syAdeveti bhaavH| yaccoktam ekataH sArdhastadapyayuktaM ekasya paramANorarthIkAraNa Apasa meM cipaka jAte haiN| tIna paramANuoM kA hI, cAra paramANuoM kA hI saMghAta hotA hai so yaha bAta nahIM hai / do paramANuoM meM snehakAya maujUda hai yaha bAta pUrvapakSI ke isa kathana se bhI jJAta hotI hai jo usane aisA kahA hai ki (tona pudgala paramANu Apasa meM cipaka jAte haiM aura jaba unakA vibhAga kiyA jAtA hai to unake 1 // deDha 1 // deda paramANuoM ke do vibhAga aura 1-1 paramANu ke 3 vibhAga bana jAte haiN| tAtparya kahane kA yaha hai ki yadi do paramANuoM meM snehaguNa-cikAza na hotA to tIna pudgala paramANuoM ke jaba ||-ke do Tukar3e jA unhoM ne banAne kI bAta kahI hai vaha kaise bana sakatI hai / ataH unakI isa mAnyatA se yaha patA acchI taraha par3a jAtA hai-pramANita-ho jAtA hai ki unhoMne svayaM do pudgala paramANuoM meM snehaguNa mAnA hai| nahIM to 1-1 // ke tIna pudgala paramANujanya saMghAta ke do hisse nahIM bana sakate haiN| isI kathana se yaha kathana bhI sAbita ho jAtA hai ki jaba 1 // pudgala paramANuoM kA Apasa meM cipaka jAnA tumane svIkAra kiyA hai to bIjA sAthe cATI jAya che traNa paramANune ke cAra paramANune ja soga thAya che evuM nathI. be paramANu hakAya mejUda hoya che e vAtanuM te anya tIthikanA A kathana vaDe paNa samarthana thAya che-ke traNa pukala para. mANa eka bIjA sAthe coMTI jAya che ane jyAre temanA vibhAga karavAmAM Ave che tyAre 1-1 paramANunA be vibhAga athavA 1-1 paramANunA traNa vibhAga thAya che" kahevAnuM tAtparya e che ke je be paramANuomAM nehaguNa (cIkAza) na hoya te traNa pula paramANuo vALA skandhanA 1-1 para. mANanA be vibhAga ane 1-1 paramANunA traNa vibhAga kevI rIte banI zake ? tethI temanI e mAnyatA vaDe paNa A vAta siddha thAya che ke be paramANamAM nehaguNa hoya che, nahIM te traNa paramANunA saMyogathI utpanna thayela skadha- mAMthI 1-1 nA be vibhAga banI zaktA nahIM. eja kathana vaDe e vAta paNa sAbita thaI jAya che ke je 1 doDha pula paramANuonuM eka bIjA sAthe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 401 karaNe paramANutvAbhAvaprasaGgaH syAt ata ekasya paramANona bhAgau bhAgA vA bhavanti kintu paramANudvayasyaiva bhAgaH saMbhavatItyAzayenAha- te mijjamANA' ityAdi / ' te bhijjamANA duhA kajjati' tau bhidyamAnau dvidhA kriyete, dvau paramANupudgalau saMhatya skandhatayA pariNato, tayoryadi dvau bhAgau kriyete, tadA 'duhA yaha bAta arthAt Apanna hai ki eka pudgala paramANu meM bhI snehaguNa hai| ataH jaba yaha bAta pramANa se pratIta koTi meM A rahI hai ki eka paramANu meM bhI snehaguNa hai, to phira aisA kathana kaise yukti yukta mAnA jA sakatA hai ki do paramANuoM meM snehaguNa na ho sakane ke kAraNa u. nakI Apasa meM cipakanA nahIM hotA hai / arthAt unakA saMghAta nahIM banatA hai / ataH yaha mAnanA cAhiye ki do paramANuoM kA bhI saMghAta hotA hI hai| tathA abhI jo aisA kahA hai ki tIna paramANu janya saMghAta ke jaba hisse kiye jAte haiM to usake 1-1 // paramANu ke do hisse bhI bana jAte haiM so aisA kahanA ThIka nahIM jacatA hai-kAraNa jaba paramANu kA ardhIkaraNa kiyA jAyegA to usameM paramANutA ke abhAva hone kA prasaMga A jaavegaa| paramANu kA tAtparya to yahI hai ki jisakA phira hissA-bhAga na ho| ataH eka paramANu meM na do bhAga hote haiM aura na aneka bhAga hI hote haiN| bhAga paramANudvaya ke hI saMbhavate haiN| isI Azaya ko lekara sUtrakAra kaha rahe haiM ki (te bhijjamANA duhA kajjati) cATI javAnuM tame svIkAratA che te e vAta paNa tamAre svIkAravI ja paDaze ke eka dila paramANumAM paNa sanehaguNa hoya che, A pramANe jyAre eka paramANu yudralamAM paNa snehaguNa hevAnuM pramANa maLe che tyAre e vAta kevI rIte saMgata mAnI zakAya ke be paramANu pulemAM nehaguNane abhAva hovAthI temane saMghAta-saMga thatuM nathI? uparokta pramANane AdhAre te ema ja mAnavuM paDaze ke be paramANu yuddhane saMghAta (saMga) paNa thaI zake che. vaLI anya tIthike evuM je kahe che ke traNa paramANunA saMghAtathI banela skaMdhanA 11 paramANunA be vibhAga paDe che, te vAta paNa sAcI nathI. kAraNa ke je paramANunuM addhikaraNa karavAmAM Ave che temAM paramANu paNAnA abhAvane prasaMga prApta thaze. kAraNa ke paramANunuM vibhAjana thaI zakatuM nathI.. eTale ke eka paramANunA be bhAga paNa thatA nathI ane aneka bhAga paNa thatA nathI. paramANu dvayanA ja bhAga saMbhavI zake che. te kAraNe ja sUtrakAra cha "te bhijjamANA duhA kati" sayoga pAmelA meM paramANu bha 51 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 bhagavattIsUtre kajjhamANA egayo paramANupoggale egayao paramANupoggale bhavai' dvidhA kriyamANau ekataH paramANupudgalaH ekataH paramANupudgalo bhavati / yatra dvayoH paramANvoH saMghAtaH snehakAyavalAdabhUttatra punardidhAbhAga ekaikaH paramANurbhavati, na tu sArthatA kadAcidapi saMbhavati, tathAsati paramANusvameva na syAditi / dvayoH jaba ve do paramANu vibhakta ho jAte haiM to eka 1 paramANu ke do bhAga ho jAte haiM-tAtparya yaha hai ki jaba do paramANu saMghAtarUpa meM pariNata ho jAte haiM aura jaba vaha saMghAta vibhakta hotA hai| to usa saMghAta ke 11 paramANurUpa meM do hisse ho jAte haiM yahI bAta (duhA kajjamANA egapao paramANupoggale bhavaha) isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| isa kathana se sUtrakAra ne yaha bAta spaSTa kI hai ki jaba do paramANu snehakAya ke kAraNa Apasa meM milakara eka saMghAtarUpa skandha ko banAte haiM aura use vibhakta kiyA jAtA hai to usake 1-1 paramANu rUpa meM do bhAga ho jAte haiM to isa avasthA meM pahile pratipakSI ne jo aisA kahA hai ki tIna pudgala paramANu se janya jaba skandha taiyAra hotA hai aura jaba usake hisse kiye jAte haiM to // - // paramANu ke do bhI vibhAga ho jAte haiM so unakA isa kathana ke anusAra aisA kathana ayukta hai| kyoM ki paramANu meM AdhApana banatI nahIM hai / yaha sAdhatA to jaya banatI ki eka paramANu ke do bhAga hote / parantu eka paramANu ke bhAga hI nahIM hote| karaNa-bhAga mAnane para paramANu meM paramANutva kA hI vighAta. hotA hai / jyAre jUdA thAya che tyAre eka, eka paramANu vALA be vibhAga thAya che. se pAta sUtrAre " duhA kajjhamANA egayao paramANupoggale bhavai" // sUtrapATha vaDe prakaTa karI che. A kathana vaDe sUtrakAre e vAta spaSTa karI che ke nehakAyane kAraNe eka bIjA sAthe saMga pAmIne eka skaMdharUpe pariNamela be paramANupulonuM jyAre vibhAjana karavAmAM Ave che tyAre temAMnA eka eka paramANunA be bhAga paDI jAya che. A bAbatamAM vipakSIonuM je maMta. nya AgaLa batAvyuM che ke traNa paramANu yuddhathI banela skandhanuM jyAre vibhAjana karavAmAM Ave che tyAre -1 paramAnA be vibhAga paDI jAya che temanuM A kathana vicAravAmAM Ave te ayukta lAge che. kAraNa ke paramANumAM arthApaNuM saMbhavatuM nathI. je eka paramANunA be bhAga thaI zakatA hatA te ja ardhapaNuM saMbhavI zakata. paraMtu eka paramANunA be bhAga thatA ja nathI, je paramANunA be athavA aneka bhAga mAnavAmAM Ave te paramANumAM para zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 403 paramANvoH snehakAyasadbhAvAt saMghAtaM tadvibhAgaM ca pradarzya trayANAM paramANUnAM saMghAtaM tadvibhAgaM ca vaktukAma Aha- ' tiSNi' ityAdi / 'tiSNi paramANuvoggaLA egao sAhati ' trayaH paramANupudgalAH ekataH saMhanyante, trayANAM paramANUnAmekaikazaH parasparaM vilakSaNaH saMyogo jAyate yena skandhasya samutpattirbhavatIti bhAvaH / kathaM yo militA bhavanti tatrAha - ' kamhA tiSNi paramANupoggalA egayao sAhati ' kasmAt trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyante, kena kAraNena trayANAM saMmelanaM bhavatIti - praznaH / uttarayati - ' tinhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe ' trayANAM - paramANupudgalAnAmasti snehakAyaH, 'tamhA tiSNi paramANu poglA eyao - sAhaNaMti ' tasmAt trayaH paramANupudgalA ekataH saMhanyante, yasmAt triSu paramANuSu vidyate snehakAyaH saMghAtakAraNam tasmAt kAraNAt trayANAM paramANUnAM paraspara saMmelanaM bhavatyeveti bhAvaH / ' te bhijjamANA duhAbi tihAvi , isa taraha do paramANuoM ke snehakAya ke sadbhAva se hue saMghAta ko aura usake vibhAga ko dikhAkara aba sUtrakAra tIna paramANuoM ke saMghAta ko aura usake vibhAga ko dikhAne ke liye sUtra kahate haiM ki - (tiSNi paramANu pAggalA egayao sAhaNaMti, ) tIna paramANuoM meM ke haraeka paramANu kA Apasa meM vilakSaNa saMyoga hotA hai ki jisase skandha kI utpatti hotI hai / ye tIna paramANu pudgala kisa kAraNa se Apasa meM milate haiM to isakA uttara ( tiSNaM paramANupoggalANaM atthisiNehakAe) tIna paramANupudgaloM meM saMghAta kA kAraNa snehakAya hotA hai (tamhA tiNi paramANu poggalA egayao sAhaNaMti ) isa kAraNa ve tIna paramANu pudgala eka skandharUpa meM mila jAte haiN| (te bhijjamANA duhAvi tihAvi kajje mANutvapaNAnA ja nAza thAya che. A rIte snehakAyanA sadbhAve e paramANu AnA sacAganuM ane temanA vibhAgAnuM pratipAdana karIne have sUtrakAra traNa paramANuonA saghAtanuM ane temanA vibhAganuM nirUpaNu karavA mATe kahe che ke tiSNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti " traparabhAbhAMnA pratyeka paramANunA parasparamAM vilakSaNa sayAga thavAthI tee eka skandharUpe pariName che. te traNa paramANu pudgaleAnuM zA kAraNe saceAjana thAya che te khatAvavAne bhATe sUtrAra uDe che" tiSNaM paramANupAggalANaM asthi siNehakAe " traNa paramANu pudgalenA sacAganuM kAraNa snehakAya che. tamhA tiSNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti " te kAraNe te traNa paramANu pudgale eka skaMdharUpe 'parizubhe che. " te bhijjamAnA duhA vi tihA vi kajjaMti " le te bhAlu 52 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 bhagavatIstre kajjati' te bhidhamAnA dvidhA'pi tridhA'pi kriyante, saMhatya skandhatayA yadA pariNatAH paramANavaH vizliSyante tadA te bhAgadvaye bhAgatraye vA'vatiSThante ityarthaH, duhA kajjamANA egayao paramANupoggale egayao dupaesie khaMdhe bhavai ' dvidhA kriyamANA ekataH paramANupudgalaH ekato dvipradezikaH skandho bhavati, yadA trayANAM paramANUnAM skandhatayA'vasthitAnAM vibhAgo bhavati, tadA ekasmin pradeze ekaH paramANuravasthito bhavati parasmin pradeze ca dvipadezikaH skandhastiSThati na tu sArdhasArdhatayA paramANavo'vasthitA bhavaMtIti bhAvaH / 'tihA kajjamANA tiNi paramANu poggalA bhavaMti' vidhA-kriyamANAstrayaH paramANu pudgalA bhavanti, yadi teSAM tribhAgo bhavet tadA trayaH paramANava ekaikavibhinnA evAvatiSTherannityarthaH / evaM jAva cattAri' evaM yAvat catvAraH, catuH saMkhyakaparamANupudgalavaktavyatA cAnyati ) jaba vaha tIna paramANu janya skandha vibhakta avasthAvAlA ho jAtA hai to usake bhAga do taraha se bhI hote hai aura tIna taraha se bhI hote haiM-tAtparya yaha hai ki skandharUpase pariNata hue ve paramANu ApasameM vibhAga ko prApta hote haiM taba ve bhAgadvayameM yA bhAgatrayameM avasthita rahate haiM (duhA kajjamANA egayao paramANu poggale,egayao dupaesie paramANu poggale) bhAgadvaya meM avasthita rahane para eka bhAga meM eka paramANu rahatA hai aura dUsare bhAga meM dvipradezI skandha rahatA hai 11-1 // paramANu ke do bhAga nahIM hote / aura jaba bhAgatraya meM ve paramANusthita rahate haiM taba eka 2 bhAga meM eka 2 paramANu sthita rahatA hai / tAtparya yaha hai ki yadi usa skandha ke tIna bhAga kiye jAveM to eka 2 bhAga meM eka 2 paramANu bhinna 2 rUpa meM rahatA hai / ( evaM jAva cattAri ) isI prakAra se catuHsaMkhyaka paramANu pudgaloM kI vaktavyatA jAnanI caahiye| yaha vaktavyatA mANu janya skandhanuM vibhAjana karavAmAM Ave te temanA bhAga be rIte paNa paDe che ane traNa rIte paNa paDe che. eTale ke temanA be vibhAga paNa paDe cha bhane ra HiOL 555 54 cha. "duhA kajjamANA egayao paramANupoggale, egayao dupaesie paramANupoggale" nyAre tamanA me vimA 42vAmA mAve che tyAre eka vibhAga eka paramANu vALo bane che ane bIjo vibhAga dvipradezI skaMdharUdha bane che. paraMtu 1-1 paramANunA be bhAga banatA nathI. ane jyAre tenuM traNa bhAgamAM vibhAjana karavAmAM Ave che tyAre pratyeka bhAga eka paramANune bane che. tAtparya e che ke je te skandhanA traNa bhAga karavaamaaN AvetA 124 lAmA me se 52mA bhinna 3 2 cha. " evaM jAva cattAri" se prabhArI 2 52mA purasAnI mAmatamA 55] sabhA. zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 170 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 405 yUthikAlApakavyAkhyAyAM draSTavyA / catuNI paramANUnAm snehakAyabalAt saMyoge skandhAkAro bhavati, dvidhA vibhAge kRte sati ekatraikaH paramANuravasthito bhavati, aparabhAge tripradezikaH skandhastiSThati / 'paMcaparamANupoggalA egayao sAhaNaMti' paMca paramANupudgalA ekataH saMhanyante 'egayao sAhaNittA khaMdhattAe kajjati' ekataH saMhatya skaMdhatayA kriyante bhavantItyarthaH, paJca paramANupudgalA ekaikaza:parasparaM saMmilitA bhavanti militvA ca skandhAkAreNa-pariNatA bhavantItyarthaH / skandhaviSaye uttarayati-'khaMdhe vi ya NaM se asAsae' skandho'pi ca khalu saH azAzvataH sa ca skandho naikAntato nitya api tu anityaH, utpatti vinAzasya anyayUthikAlApa kI likhI jA cukI vyAkhyA meM likhI jA cukI hai| ataH vahAM se ise dekha lenA cAhiye / cAra paramANuoM kA snehakAya ke bala se saMyoga hone para skandhAkAra hotA hai| isakA jaba vibhAga karate haiM to ve do prakAra se hote haiM eka prakAra ke vibhAga meM kevala eka paramANu avasthita rahatA hai aura dUsare prakAra ke vibhAga meM tripradezI skandha rahatA hai| (paMca paramANupoggalA egayao sAhaNati ) pAMca paramANu pudgaloM kA snehakAya ke bala se saMyoga hone para skandhAkAra hotA hai| (egayao sAhaNittA khaMdhattAe kajaMti ) yahI bAta isa pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki pAMca paramANu pugala eka 2 kara Apasa meM mila jAte haiM aura milakara ve skandhAkAra se pariNata ho jAte haiM / (khaMdhe vi ya NaM se asAsae ) paramANuoM ke Apasa meM milane se jo skandha utpanna hotA hai vaha paramANuoM kI taraha ekAnta nitya tenuM varNana anyamUthikAlApanI vyAkhyAmAM ApavAmAM AvyuM che te tyAMthI samajI levuM, cAra paramANuonA nehakAyane kAraNe saMghAta thavAthI teo eka skaMdha rUpe pariName che. jyAre temanA vibhAga karavAmAM Ave che tyAre be rIte vibhAga thAya che, eka prakAranA vibhAgamAM phakta eka ja paramANu hoya cha. mane bhIan RnA vimA viprathA 245 DAya che. " paMca paramANu poggalA egayao sAhaNati" pAMya 52mA purAno snAyane 22 sayoga thane teso me 24-53the paribhe cha. me pAta " egayao sAhaNittA khaMdhattAe kati" mA sUtrapA 43 vAmAM Ave che. tAtyaya se cha ke pAMca paramANu pula eka bIjA sAthe maLI jaIne skandharUpe pariName che. " khaMdhe vi ya NaM se asAsae" 52mAnya meM bhI sAthe majI ne skandha bane che te skandha paramANuonI jema nitya che te nathI paNa ani zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 bhagavatIsUtre pratyakSata evAnubhUyamAnatvAt / 'sayA samiyaM uvacijjai ya avacijjai ya ' sadA samitamupacIyate cApacIyate ca, sadA-sarvasmin kAle samita-niyamitaM sat anityatvAdeva sa skandhazcayApacayau praapnotiityrthH| ___yaccAnyatIrthikairuktam-paMca paramANupudgalAH saMhatAH karmatayA bhavanti, tadapi na yuktam , karmaNo'nantaparamANusvarUpatayA'nantaskandharUpatvAt , paMcANukasya nahIM hotA hai, kintu azAzvata-anitya hotA hai-sadA rahane vAlA nahIM hotA hai / kyoM ki usameM utpatti aura vinAza honA ye do bAteM pratyakSa se hI anubhUyamAna hotI haiM / ( sayA samiyaM uvacijai ya avacijjai ya) vaha skandharUpa paryAya sarvadA hI-saSa samaya meM hI-niyama se ani. sya hone ke kAraNa caya aura apacaya ko prApta karatI rahatI hai| jo anyatIthikajanoM ne aisA kahA hai ki (paMca paramANupudgalAH saMhatAH karmatayA bhavanti ) pAMca paramANupudgala saMhata hokara-paraspara meM milakara-karmarUpa se pariNata ho jAte haiM so unakA aisA kahanA bhI yukta nahIM hai / kyoM ki karmarUpa jo paryAya hai vaha anaMta pudgala paramANuoM ke saMmelana se niSpanna hotI hai| ataH vaha anaMta skandha rUpa hotI hai| pAMca paramANuoM ke saMmelana se jo paryAyarUpa skandha utpanna hotA hai vaha to kevala skandha rUpa hI hotA hai / tathA jIva ke svabhAva ko AvaraNa karane vAlA karma hotA hai-arthAt karma kA yaha svabhAva hai ki vaha AtmA ke jJAnAdika guNoM kA AvaraNa kreN| jJAnAdika guNoM kA AvaraNa karanA yahI jIva kA AvaraNa karanA hai / kyoM ki guNI tya (azAzvata) hoya che. kAraNa ke tenI utpatti ane vinAza pratyakSa anubhavI 4Aya cha, "sayA samiya uvacijjai ya avacijjai ya" te 45 paryAya sarvadA-badhA samaye-niyamathI ja anitya hovAne kAraNe caya ane apacaya pAmyA kare che. anya tIrtha anu" paMca paramANu pudgalAH saMhatAH karmatayA bhavanti" pAMya 52 // padralenuM saMyojana thaIne teo kamarUpe pariNAme che" A kathana paNa yogya nathI. kAraNa ke karmarUpa paryAyanI utpatti anaMta paramANu yuddhanA saMga thIja thAya che. tethI te anaMta skaMdharUpa hoya che. pAMca paramANunA saMyogathI je paryAyarUpa kaMdha utpanna thAya che te te kevaLa skaMdharUpa ja hoya che. karma jIvanA svabhAvane DhAMke che. eTaleke karmane e svabhAva hoya che ke te AtmAnA jJAnAdika guNane DhAMkI de che. jIvana jJAnAdika guNonuM AvaraNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA bha01 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 47 ca skandhamAtrarUpatvAt , tathA karma jIvasyAvaraNasvabhAvamiSyate tat kathaM paJcaparamANuskandhamAtrarUpaM sat asaMkhyAtapadezAtmakaM jIvamANuyAditi / tathA karmaNo yat zAzvatatvamuktaM tadapi na saMgatam , tathAsati karmaNaH zAzvatatve kSayopazamAdInA mabhAvAt jJAnAdInAmutpattireva na syAt jJAnAdInAM sarvAnubhavasiddhahAniddhayorabhAvamasaMgAt , dRzyate ca jJAnAdInAM hAniddhizca / tathA yathoktam-karma sadA cIyate'pacIyate ceti tadapyekAntanityatve na saMbhavati ekAntanityasya cayo aura guNa meM abheda vivakSAvaza bheda nahIM hotA hai / yahI bAta dikhAne ke liye TIkAkAra ne (karma jIvasyAvaraNasvabhAvamiSyate ) yaha kahA hai hai / ataH jaba karma kA svabhAva jIva ko (AvaraNa karane kA hI hai-taSa yaha vicAra ne jaisI bAta hai ki asaMkhyAta pradezavAle jIva kA pAMca pradeza vAlA karma kaise AvaraNa kara sakatA hai| tathA karma kI jo zAzvata kahA gayA hai vaha bhI saMgata nahIM hai / kyoM ki karma yadi zAzvata mAna liyA jAve to usakI jo kSayopazama Adi avasthAe~ hotI haiM ve nahIM ho sakeMgI unakA abhAva mAnanA pdd'egaa| inake abhAva meM jJAnAdikoM kI utpatti hone kA abhAva aavegaa| kyoM ki karma ke kSayopazama Adi se hI to jJAnAdikoM kI utpatti hotI hai| tathA jJAnAdikoM meM jo hAni aura vRddhi karma ke kSayopazama se janya hotI hai vaha bhI nahIM ho sakegI inake bhI abhAva hone kA prasaMga prApta hogaa| parantu aisA to hai nahIM kyoM ki jJAnAdikoM ko hAni aura vRddhi loka meM spaSTarUpa se dekhane meM karavuM eTale jIvanuM AvaraNa karavuM. kAraNa ke guNa ane guNamAM abhedanI apekSAe bheda manAtuM nathI. eja vAta batAvavAne mATe sUtrakAre kahayuM che "karma jIvasyAvaraNasvabhAvamiSyate" mArIta nyAre bhanI 91mAvara jIvane AvaraNa karavAno che tyAre asaMkhyAta pradezavALA jIvanuM pAMca pradeza vALuM karma kevI rIte AvaraNa banI zake ! tathA karmane je zAzvata kahe che, te paNa saMgata nathI. je kamane zAMvata mAnavAmAM Ave te tenI je kSepa zama vagere avasthAe hoya che te hoI zake nahIM temane abhAvaja mAna paDe. ane tene je abhAva hoya te jJAnAdikanI utpattine paNa abhAva ja mAnave paDaze, kAraNa ke karmanA kSApazama vagerethIja jJAnAdi prakaTa thAya che. tathA jJAnAdikamAM je hAni ane vRddhi karmanA kSapazamathI thayA kare che te paNa thaI zake nahIM temane paNa abhAva mAna paDe. paraMtu evuM to banatuM nathI. jJAnAdikanI hAni ane vRddhi lekamAM spaSTarUpe jovAmAM Ave che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhagavatIsUce pacayAbhAvAt nahi gaganasyaikAntanityasya kadAcidapi cayApacayau bhavata iti na karmaNa ekAntazAzvatatvam , api tu azAzvatatvameva, tathA satyeva cayApacayAdInAM saMbhava iti / pUrva kathitamanyatIrthikaH 'puci bhAsA bhAsA bhAsijjamANI bhAsA abhAsA' ityAdi, tatkhaNDayitumupakramate-'puci bhAsA abhAsA' ityAdi, 'puci bhAsA abhAsA' pUrva bhASA abhASA, pUrva-bhASaNAt prAkkAle yA bhASA sA na bhASA, abhASetyatra naJ zabdo'bhAvArthakaH, tathA bhASaNAt prAkkAle bhASAtvaM tatra nAsti, bhASaNAtpUrva bhASotpattarapyabhAvAt / etAvatA bhASaNAt prAkkAAtI hai / tathA-aisA jo kahA hai ki karma sadA caya aura apacaya ko prApta hotA rahatA haiM-so yaha bAta karma kI ekAnta zAzvatatA meM banatI hI nahIM hai / kyoM ki jo padArtha ekAntataH nitya hotA hai usameM caya aura apacaya nahIM hote haiN| jaise AkAza ekAntataH nitya hai-to usameM caya aura apacaya kabhI bhI nahIM hotA haiN| isa taraha vicAra karane para karma meM ekAntataH zAzvatatA nahIM banatI hai| kintu usameM azAzvatatA hI AtI hai| kyoM ki karma ko isa prakAra se mAnane para hI usameM caya aura apacaya honA saMbhavate haiN| tathA jo anyatIrthikoM ne aisA kahA hai ki (puvi bhAsA bhAsA, bhAsijjamANI abhAsA) ityAdi-bhASaNa se pahile jo bhASA hai vaha bhASA hai bolate samaya kI vaha bhASA bhASA nahIM hai isa bAta ko aba nirAkaraNa kiyA jAtA hai- puci bhAsA abhAsA ) ityAdi, bhASaNa se pahile bhASA meM bhASApana nahIM hotA hai tathA evuM je kahyuM che ke kama sadA caya ane apacaya pAmyA kare che, e vAta te karmanI ekAntataH zAzvata dazAmAM banI zakatI ja nathI, kAraNa ke je padArtha ekAntataH nitya hoya che temAM caya apacaya thatAM nathI jema ke AkAza ekAntataH nitya che. to temAM caya ane apacaya kadI paNa thatAM nathI A rIte vicAra karavAmAM Ave te karmamAM ekAntaH zAzvatatA saMbhavatI nathI, paNa temAM azAzvatatA ja saMbhave che. A rIte karmamAM AzAzvatatA mAnavAmAM Ave te ja temAM caya ane apacaya thavAnuM saMbhavI zake che. have anyatIthikanuM bhASAnA saMbaMdhamAM je maMtavya che tenuM khaMDana karavAmAM Ave che. "puvvi bhAsA bhAsA, bhAsijjamANIabhAsA" mA cha / bhASaNanA pahelAMnI je bhASA che tene ja bhASA kahevAya che. belavAmAM AvatI bhASA, bhASA nathI. to tamanA bhatanu " pulviM bhAmA abhAsA" tyA sUtra vaDe khaMDana karavAmAM AvyuM che ke bhASaNathI pahelA bhASAmAM bhASApaNuM hatuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u0 10 sU0 2 svamatasvarUnirUpaNam 409 likyAmeva bhASAyAM yat bhASAtvaM vyavasthApita paraistanirAkRtam , / nanu yadi uccAraNAt pAka bhASA na bhavati tadA kadA bhASA bhavati tatrAha-' bhAsijjamANI' ityAdi, 'bhAsijjamANI bhAsA bhAsA ' bhASyamANA bhASA bhASA, uccAraNasamaye yA vartamAnakAlikI bhASA saiva bhASeti bhAvaH / bhAsA samayavIikkaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA' bhASAsamayavyatikrAnte ca khalu bhApitA bhASA abhASA, uccAraNAnantarakAle bhASitApi na bhASA bhavati / yastaiH kathitaM vartamAna kyoM ki bhASaNa se pahile bhASAtpatti kA bhASAmeM abhAva rahatA hai| ataH vaha abhASA hai / abhASA meM jo na zabda hai vaha abhAvArthaka hai| isase yaha bAta prakaTa kI gaI ki bolane se pahile bhASA meM bhASApana nahIM hotA hai / etAvatA bhASaNa se pahile samaya meM jo anyatIrthika janoM ne bhASA meM bhASApana vyavasthApita kiyA hai vaha nirAkRta ho jAtA hai| yadi yahAM para koI aisI AzaMkA kare ki uccAraNa se pahile yadi bhASA bhASA nahIM hotI hai to bhASA kaba hotI hai? isake samAdhAna nimitta sUtrakAra kahate haiM ki ( bhAsijjamANI bhAsA bhAsA) uccAraNa samaya meM jo vartamAna kAlikI bhASA hai vahI bhASA hai| isI taraha se ( bhAsA samayavIikataM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA ) bhASA kA samaya vyatikrAnta ho jAne para bhASitA-bolIgaI-bhASA abhASA haibhASA nahIM hai / tAtparya isakA yaha hai ki uccAraNa karane ke anantara kAla meM bolI gaI bhI bhASA bhASA nahIM hotI hai| tathA jo anyatIrthiyoM nathI. kAraNa ke bhASaNa pahelAM bhASAmAM bhASetpattino ja abhAva rahe che. tethI te abhASA che. abhASAmAM je jaga zabda che te abhAvArthaka che. tenI mAraphata e vAta darzAvavAmAM AvI che ke bolyA pahelAMnI bhASAmAM bhASA paNuM hotuM nathI. tethI bhASaNathI pahelAMnA samayanI bhASAmAM anya tIthi ke e je bhASApaNuM batAvyuM che tenuM nirAkaraNa thaI jAya che. kadAca ahIM keIne evI zaMkA thAya ke uccAraNuM pahelAnI bhASAne je bhASA na kahevAya! te bhASA kene kahevAya? te zaMkAnA samAdhAna mATe sUtrA2 4 cha " bhAsijjamANI bhAsA; bhAsA" pyAra samaye je vartamAna kALanI uccArAtI bhASA che tene ja bhASA kahe che. eja pramANe "bhAsAsamayavIikkaM taM ca Na bhAsiyA bhAsA abhAsA" sApAnI samaya vyatIta thaI gayA pachI belavAmAM AvelI bhASA paNa abhASA che. bhASA nathI. tenuM tAtparya e che ke uccAraNa karyA pachInA kALe bolAyelI bhASA paNa bhASA kahevAtI nathI. pratikSI evuM je kathana kare che ke vartamAna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsUtre samayasyAtisUkSmatayA vyavahArAnupayogitvena vartamAnakAlikI na bhASeti, tadasaMgatam , vartamAnasamayasyaiva vidyamAnatayA vyavahAramayojakalAt , atItAnAgatasamayayostu asattvena vyavahArAnupayogikhAditi / yacaiH kathitam 'abhAsao bhAsA' ityAdi, tasyottaraM dadAti-'sA kiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA ' sA kiM bhASamANasya bhASA abhASamANasya bhASA, bhASamANasya vartamAnakAlikoccAraNakartureva bhASA bhASA bhavati anuccArayiturvA bhASeti praznaH, taduttaram-'bhAsao NaM bhAsA no khalu sA abhAsao bhAsA' bhASamANasya vartamAnakAlikabhASaNa kartureva bhASA, no khalu sA abhASamANasya bhASA, uccAraNAt prAk na bhASA, uccAraNAnantaraM ca sA na bhASA kintu uccAraNasamaye uccArayitureva yA bhASA saiva bhASA bhavati, atItAnAgatakAlikI anuccArayitRpuruSasaMbandhinI bhASAna bhASA ne aisA kahA hai ki vartamAna kAla atisUkSma hone se vyavahAra meM anupayogI hotA hai arthAt vyavahAra kA aMga nahIM hotA hai isa kAraNa vartamAnakAla saMbaMdhI bhASA bhASA nahIM hotI hai-so aisA kahanA bhI Thoka nahIM hai kyoM ki vartamAna jo samaya hotA hai vahI vidyamAna hone ke kAraNa vyavahAra kA prayojaka hotA hai / atIta anAgata jo samaya haiM ye to asatrUpa hote haiM-isa kAraNa ve vyavahAra meM anupayogI huA karate haiN| tathA anyatIrthiyoMne jo pahile aisA kahA hai ki (abhAsao bhAsA) nahIM bolate hue kI bhASA bhASA hai-so isakA uttara dete hue sUtrakAra kahate haiM ki-(bhAsao NaM bhAsA, no khalu sA abhAsao bhAsA) vartamAnakAla meM jo puruSa uccAraNa kara rahA hai usI puruSa kI bhASA bhASA hotI hai, uccAraNa ke pahile aura uccAraNa ke bAda meM bhASA kALa ati sUkSama hovAthI vyavahAramAM anupayogI hoya che. eTale ke vyavahAranuM aMga banatuM nathI, te kAraNe vartamAna kALanI bhASA; bhASA nathI temanuM te kathana paNa cagya nathI. kAraNa ke vartamAna samaya ja vidyamAna hovAthI vyavahArane prayajaka hoya che jyAre bhUtakALa ane bhaviSyakALane samaya te asata rUpa hoya che te kAraNe teo vyavahAramAM anupayegI rahyA kare che. tathA pratipakSIya 57 me ghucha hai " abhAsao bhAsA" nahI banAnI bhASA; bhASA kahevAya che te temanI te mAnyatAnuM khaMDana karavA mATe sUtrakAra 3 cha "bhAsAo Na bhAsA, na khalu sA abhAsabho bhAsA" patabhAnA je puruSa uccAraNa karI rahyo hoya che eja puruSanI bhASAne bhASA kahevAya che, uccAraNa pahelAnI ke uccAraNa pachInI bhASAne bhASA kahevAtI nathI. bhUtakALa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 411 bhavatIti sUtrAzayaH / yadapyuktaM ' bhASAsamayabyatikrAnte' ityAdi, tadapi na yuktaM bhASyamANabhASAyA abhAve 'bhAsA samaya vIikkaMtaM ca NaM' ityasyAmilApasyA. bhAvaprasaMgAt yazca pratipAdyasyAbhidheye pratyayotpAdakatvAditi hetuH so'pyaheturanaikAntika eva, pratipAdhapuruSaniSThaviSayajJAnotpAdakatvasya karAdiceSTAnAM vidyamAnatvepi karAdiceSTAyAM bhASAtvasyAsiddheriti / yadapi kathitam-' abhA. Sakasya bhASA bhASA' tadapi na saMgatam , evaM sati siddhajIvasyAcetanasya vA bhaassaapraaptimsNgaaditi| bhASA nahIM hai / atIta aura anAgata kAla meM anuccArayitA puruSa saMbaMdhI bhASA bhASA nahIM hotI hai| tathA jo usane aisA kahA hai ki bhASA samaya ke vyatIta ho jAne para bolI gaI bhI bhASA bhASA nahIM hotI hai-so sA kahanA bhI ayukta hai-kyoM ki jaba anyatIrthiyoM ne bhASya. mANa bhASA ko bhASArUpa se hI aMgIkAra nahIM kiyA hai to (bhAsAsamayavIikvaMtaM ca NaM) isa abhilApa ke hI abhAva kA prasaMga AtA hai| arthAt aisA abhilApa nahIM bolA jA sakatA hai| kyoM ki vartamAnakAlikI bhASA bhASArUpa se jaba svIkAra hI nahIM kI gaI hai to bhUtakAla saMbaMdhI bhASA bhASArUpa se kaise mAnI jA sakatI hai| ataH isa sUtra kA abhilApa hI nahIM ho sakatA hai / tathA jo bhUtakAla kI bhASApUrNarUpa se bolI gaI bhASA-pratipAdya-sunane vAle ke liye abhidheyavAcyapadArtha meM-pratyayotpAdaka hotI hai-arthAt pUrNarUpa bolI gaI bhASA ke sunane se sunane vAle vyakti ko tadvAcyArtha kA bodha ho jAtA haiane bhaviSyakALamAM puruSe nahIM uccArelI bhASAne bhASA kahetA nathI vaLI pratipakSIe evuM je kahyuM che ke bhASAne samaya vyatIta thayA pachI bolAyelI bhASAne bhASA kahevAya te kathana paNa barAbara nathI kAraNa ke pratikSIe jyAre lASyamA (mAlatI) sApAne lASA35 2vIrI 1 nathA tyAre "bhAsA samayabIiktaM ca Na" to // manisAna masAvana 1 prasa1 mAra che. eTale ke A prakArane abhilApaja belI zakAya nahIM. kAraNake vartamAna kALanI bhASAne je bhASArUpe svIkArI nathI te bhUtakALanI bhASArUpe kevI rIte svIkArI zakAya! tethI A sUtrane abhilA ja thaI zake nahIM. tathA bhUtakALanI bhASA pUrNarUpe belAyelIbhASA pratipAdya-zrotAne mATe abhidheya-vAccapadArtha mAM pratyutpAdaka thAya che, eTale ke pUrNarUpe bolAyelI bhASA sAMbhaLavAthI sAMbhaLanAra vyaktine tene vAcyArtha samajAya che-tethI baMdha karAvanAra hovAthI bhUtakALanI bhASAne bhASA kahevI te paNa cagya nathI. kAraNa ke temAM je pratya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre evaM kriyApi vartamAnakAle eva yuktetyAzayenAha-'puvi kiriyA' ityAdi, 'puci kiriyA adukkhA' pUrva kriyA aduHkhA, pUrvakAlikI yA kriyA sA na duHkhakAraNamiti 'jahA bhAsA tahA mANiyavvA' yathA bhASA tathA bhaNitavyA, ataH bodha karAne vAle hone se vaha bhUtakAla saMbaMdhI bhASA bhASA hai so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki isameM jo pratyayotpAdakatva hetu diyA gayA hai vaha apane sAdhya ke abhAva meM bhI rahatA hai ataH anaikAntika hai / sAdhya ke abhAva meM bhI rahane vAlA hetu anaikAntika mAnA jAtA hai vaha isa prakAra se-kyoM ki sunane vAle kopratipAdya-jo viSaya saMbaMdhI jJAna karAyA jAtA hai usake prati hetutA to karAdi ceSTAoM meM bhI AtI hai| kyoM ki pratipAdya puruSa unakI ceSTAoM dvArA vAcyArtha kA bodha kara liyA karatA hai / ataH (samaya vyatikrAnte sati bhASitA bhASA bhASA pratyayotpAdakatvAt ) yaha hetu karAdi ceSTAoM meM bhI calA gayA hone se vahAM bhASAtva ke abhAva meM anaikAntika ho jAtA hai / tathA jo aisA kahA gayA hai ki abhASa kI bhASA bhASA hai so yaha kahanA bhI saMgata nahIM hai / kAraNa ki isa prakAra kI mAnyatA meM siddha jIva aura acetana padArtha meM bhASA kI prApti hone kA prasaMga AtA hai / isI taraha kriyA bhI vartamAna kAla meM hI yukta hai-isI Azaya se sUtrakAra ne (pubbi kiriyA adukkhA) aisA kahA hai ki pUrvakAla meM kI gaI kriyA duHkha kI hetu nahIM hotI hai| (jahA tpAdakatva hetu ApavAmAM Avela che te tenA sAdhyanA abhAvamAM paNa rahe che, anaikAtika che sAdhyanA abhAvamAM paNa rahenAra hetune agnikAntika hetu mAnavAmA mAve che. te mA pramANe-sAmanA2ne-pratipAdhane-viSaya (12) saMbaMdhI je jJAna apAya che tenA pratyenI hetutA te kara vagerenI ceSTAomAM paNa Ave che, kAraNa ke pratipAdya puruSa (sAMbhanAra) temanI ceSTAo vaDe 55 pApyAtha ne sabha9 za che. tethI "samayavyatikrAnte sati bhASitA bhASA bhASA pratyayotpAdakatvAt " te tu vagerenI yaSTAsAmA 55 sAkSyo gye| hovAthI tyAM bhASApaNAnA abhAve agnikAntika hetu thaI jAya che. tathA abhASakanI bhASAne bhASA kahevI te paNa saMgata nathI. kAraNa ke je A jAtanI mAnyatAne svIkAravAmAM Ave te siddha che ane acetana padArthamAM paNa bhASAnI prApti thavAne prasaMga udbhave che. e ja rIte kriyA paNa vartamAnakA ma yukta cha. se. AzayathA sUtradhare 4hyu cha ?-" puvi kiriyA adukaravA " pUNe 42vAmAM AvedI yA manA tu35 yatI nathI, " jahA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU02 svamatasvarUpanirUpaNam 413 yathA bhASAyA vartamAnakAle eva bhASAtvaM tathA vartamAnakAlikakriyAyA eva sukha duHkhAdijanakatvaM na tu pUrvakAlikIparakAlikyoH duHkhAdijanakatvamiti bhaavH| 'kiriyAvi jAva karaNao dukkhA no khalu sA akaraNao dukkhA' kriyApi yAvat karaNataH sA duHkhA no khalu akaraNato duHkhA, karaNataH kurvata eva kriyA duHkhasya kAraNaM bhavati, tathaiva darzanAva , na tu akaraNAt kriyA duHkhakAraNaM bhavati, pratItibAdhitatvAt , dRzyate hi loke karaNasamaye eva kriyAyA duHkhotpAdakatvaM sukhotpAdakatvaM vA, pUrvakAle parakAle ca kriyAyA evAbhAvAt , abhAvasya ca kAryAjanakatvAt , anyathA abhAvasya sadA sarvatra vidyamAnatvena sarvakAryasya sarvatra sadbhAvaprasaGgAt , yadi abhAvasyApi utpAdakatvaM bhavettadA ghaTArthI puruSo bhAsA tahA bhANiyavvA ) jaise vartamAna kAla saMbaMdhI hI bhASA bhASArUpa hotI hai usI prakAra se vartamAnakAla saMbaMdhI hI kriyAsukha duHkhAdi kA kAraNa hotI hai / pUrvakAla sambandhI yA parakAla sambandhI kriyA sukha duHkha Adi kA kAraNa nahIM hotI hai| (kiriyA vi jAva karaNao dukkhA no khalu sA akaraNao dukkhA) kriyA apane karane vAle ko hI duHkha dene vAlI hotI hai-nahIM karane vAle ko nahIM / kyoM ki loka meM aisA hI dekhA jAtA haiM / nahIM karane vAle ko kriyA duHkha ko janaka nahIM hotI hai / yadi aisI bAta mAnI jAve ki nahIM karane vAle ko kriyA duHkha kI janaka hotI hai to yaha bAta pratIti se bAdhita hai| loka meM aisA hI dekhA jAtA hai ki kriyA karane ke samaya meM hI sukha duHkha kI janikA hotI hai| jaba pUrvakAla meM athavA parakAla meM kriyA kA hI abhAva ho cukA hai to vaha sukha duHkhAdi kI janaka kaise ho sakatI hai| abhAva bhAsA tathA bhANiyabA // 2vI rIte vartamAna ajanI sASA bhASA35 DAya cha eja rIte vartamAnakALanI kriyA ja sukha dukha vagerenA kAraNarUpa hoya che. pUrvajanI 524AnI jiyA sumaHmAhinA 4129535 hAtI nathI " kiriyA vi jAva karaNao dukkhA no khalu sA akaraNao dukkho" liyA 42nArane / duHkhadenArI hoya che, nahIM karanArane duHkhadAyaka hetI nathI kAraNa ke lekamAM evuM pratyakSa jovAmAM Ave che. je e vAta mAnI levAmAM Ave ke nahIM karanArane mATe kriyA duHkhanI janaka che, te te vAtanI pratIti thaI zakatI nathI. lekamAM evuM spaSTa jovAmAM Ave che ke kiyA karavAne samaye ja sukha duHkhanI janaka hoya che. je pUrvakALe athavA parakALe kiyAne ja abhAva thaI cUka heya te te sukhadukhAdinI janaka kevI rIte banI zake ? abhAva kaI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre daNDAdInAmupAdAnaM na kuryAt , na vA mokSArthI tapaHsaMyamA prayatnaM kuryAt , ataH pUrvakAlikI pazcAtkAlikI ca na kriyA na sukhaduHkhAdinikA, api tu vartamAnakAlikI tathA kriyamANaiva kriyA duHkhAdikAraNamiti / 'sevaM vattavvaM siyA' tadevaM vaktavyaM syAt , tadevaM karaNata eva kriyA duHkhajanikA na tu akaraNataH kriyA duHkhajanikA ityevaM rUpeNa vaktavyaM syAt vaktuM zaknuyAditi bhaavH| ____ atha duHkhaviSaye mAha--'kiccaM' ityAdi / 'kiccaM dukkhaM ' kRtyaM duHkham , vartamAnakAlApekSayA kriyAdvAreNa saMpAdyamAnameva duHkhaM bhavati na tu akRtya kriyAmantareNa duHkhaM svabhAvata eva bhavati, 'phusaM dukkhaM' kisI bhI kArya kA janaka nahIM hotA hai / yadi abhAva meM kAryajanakatA mAnI jAve to abhava to sadA sarvatra vidyamAna rahatA hI hai-phira kyA saba jagaha saba kArya kI utpatti hotI rahamI cAhiye / phira kyA jarUrata hai ki ghaTAdipadArthoM kI utpatti karane ke nimitta daNDAdi kAraNo ko grahaNa karane kI / aura kyA AvazyakatA hai mokSArthI ke liye saMyamAdi ke prayatna karane ko / isaliye yahI mAnanA cAhiye ki pUrvakAliko tathA parakAlikI kriyA sukha duHkha Adi kI janikA nahIM hotI hai, kevala vartamAnakAla sambandhI kriyamANa kriyA hI sukha duHkhAdika kI janaka hotI hai / (sevaM vattavvaM siyA) isa taraha aisA kahA jA sakatA hai ki kriyA apane karane vAle ko hI duHkha janaka hotI hai nahIM karane ghAle ko nhiiN| __yahAM kriyA ke sambandha ko lekara jo aisA kahA gayA hai ki kriyA vartamAna kAlikI hI karane vAle ko sukhaduHkhAdi kI janaka hotI hai paNa kAryane janaka banI zakatuM nathI, je abhAvamAM kAryajanakatA mAnI levAmAM Ave te abhAva te sarvatra sadA mojUda hoya che, te pachI saghaLI jagyAe saghaLAM kAryanI utpatti thayA karavI joIe ! pachI to ghaTa vagerenA nirmANane mATe daMDa vagere kAraNene upayoga karavAnI AvazyakatA zI che? mokSane mATe saMyama vagerenI paNa zI AvazyakatA rahe? tethI e vAta mAnavI ja paDaze ke pUrvakALanI tathA parakALanI kriyA sukhaduHkha vagerenI janaka hatI nathI. 34 vartamAna ANe 42||tii yA 4 sumahAna porenI na Ane cha." seva vattavya siyA" mA zate me hI zaya yA 42nArane ya janaka thAya che, nahIM karanArane duHkhajanaka thatI nathI, ahIM kriyAnA viSayamAM evuM je kahevAmAM AvyuM che ke vartamAnakAnI ja kriyA karanAra vyaktine sukhadukha vagerenI janaka thAya che-bhUta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 sdhamatasvarUpanirUpaNam 415 bhUta, bhaviSyatkAla kI kiyA sukhaduHkhAdika kI janaka nahIM hotI hai aura na vaha apane karane vAle ko hI sukhaduHkhAdika kI janaka hotI hai so isa para koI taTastha ziSya aisI zaMkA kara sakatA hai ki 6 dina pahile athavA isake bhI pahile anartha karane vAle vyakti ko anartharUpa kI gaI vaha kriyA duHkha janaka nahIM honI cAhiye, parantu vyavahAra meM hama dekhate haiM ki pUrva meM kI gaI vaha kriyA vartamAna meM duHkha janaka hotI hai / jaba kisI manuSya para hatyArUpa kriyA karane kA abhiyoga pramANita ho jAtA hai to vaha varSoM pahile kI hatyArUpa kriyA vartamAnakAla meM use phAMsI Adi ke rUpa meM duHkhajanaka prakaTa dekhane meM AtI hai| isI taraha Aveza meM Akara kisI kI hatyA karane para utAru hue puruSa ko talavAra lekara mArane ke liye jAte samaya jaba sarakArI AdamI pakar3a letA hai to use usI sajA kA pAtra honA par3atA hai jisakA pAtra hatyA karane vAle ko honA par3atA hai| isase yaha sAbita hotA hai ki vartamAna meM hatyArUpa kriyA nahIM karane para bhI Age hone vAlI usa kriyA ne usa karane ke bhAva vAle vyakti ko abhI hI apanA phala de diyaa| tathA jisa puruSa ne vartamAna meM kisI kI hatyA kI hai use usI samaya use phala bhaviSyatakALanI kriyA sukhaduHkha vagerenI janaka thatI nathI ane te karanArane ja sukhaduHkha vagerenI janaka thatI nathI-te te viSe kaI taTastha ziSya evI zaMkA karI zake ke cha divasa pahelAM athavA tenA karatAM paNa AgaLa anartha karanAra manuSyane anartharUpa karAyelI te kyiA duHkha janaka thavI joIe nahIM. paraMtu vyavahAramAM te evuM jovA maLe che ke pUrve karavAmAM AvelI te kriyA vartamAna samaye dukha janaka thAya che jyAre koI mANasa para hatyArUpa kriyA karavAno Aropa sAbita thAya che tyAre varSo pahelAM teNe karelI hatyAnA phaLarUpe tene phAMsI vagere duHkhajanaka phaLa bhegavavA paDe che. e ja pramANe AvezamAM AvI jaIne keInI hatyA karavA mATe hAthamAM talavAra laIne dhasI jatA mANasane kaI pilisa pakaDI le te tene eja sajA bhogavavI paDe che ke je hatyA karanAra bhogave che. A daSTAMta vaDe e siddha thAya che ke vartamAna samaye hatyArUpa kiyA nahIM karavA chatAM paNa bhaviSyamAM thanArI te kriyAe te kriyA karavAnI IcchAvALI vyaktine vartamAna samaye ja tenuM phaLa daI dIdhuM, tathA je manuSya vartamAna samaye keInI hatyA karI hoya che te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre duHkhAdika bhogane paDate hoM-so pAta bhI nahIM hai / kriyA phala to use bAda meM hI prAyaH milatA haiM / ataH yaha bAta kaise mAnI jA sakatI hai ki vartamAnakAlikI kriyA hI apanA sukhaduHkhAdirUpa phala detI hai bhUta bhaviSyat kAlIna kriyA nahIM |smaadhaan-siddhaant kI yaha mAnyatA hai ki karma apanI abAdhAsthiti ke bAda hI phala detA hai / zubhAzubha karma kA baMdha mana, vacana aura kAya inakI zubha aura azubha pravRtti para avalambita hotA hai| kAya sambandhI kriyA jIvoM ke dvArA jaisI kI jAvegI usI ke anusAra karma kA baMdha hogaa| baMdha ke bAda usa karma kA udaya usI samaya A jAve yaha niyama nahIM hai| abAdhAkAla vyatIta hone para karma kA udaya meM AvegA hI, ataH jisa jIva ne bhUtakAla meM hiMsA Adi kriyA kI hai-usa jIva kA usa kriyA ke karate samaya jaisA Ama pariNAma rahA usIke anusAra use karma kA baMdha huA aura usane apane udaya meM Ane para sukhaduHkhAdirUpa phala diyA / so yaha karma kI udaya meM Ane rUpa jo kriyA hai / usase hI jIva ko sukhaduHkhAdirUpa phala milA hai| karma kA udaya meM AnA yahI vartamAnakAlikI kriyA hai| isa kathana se yaha spaSTa ho jAtA hai ki jIvane pahile bhUtakAla meM hiMsA kriyA kI hai-so jIva ke jaba usa hiMsA janya karma kA udaya AvegA manuSyane vartamAna samaye ja tenuM phaLa bhegavavuM paDe che evuM paNa jovAmAM AvatuM nathI. sAmAnya rIte kriyAnuM phaLa tene bhaviSyamAM ja maLe che tethI e vAta kevI rIte mAnI zakAya ke vartamAnakALanI kriyA ja sukhadakhAdi rUpa phaLa de che, bhUta ane bhaviSyakALanI kriyA nahIM. samAdhAna-siddhAMtanI e mAnyatA che ke pratyeka karma potAnI abAdhA sthiti pachI ja phaLa Ape che. zubhAzubha karmane baMdha mana, vacana ane kAyAnI zubha ane azubha pravRtti para AdhAra rAkhe che. kAya saMbaMdhI kriyA jIvo mAraphata jevI karAze te pramANe karmane baMdha baMdhAze, baMdha baMdhAyA pachI te karma eja samaye udayamAM Ave che e niyama nathI. abAdhAkALa vyatIta thayA pachI karma udayamAM Avaze ja. tethI je jIve bhUtakALamAM hiMsA vagere kriyA karI che, te jIvanuM te kriyA karatI vakhate jevuM Atma pariNAma rahyuM te pramANe tene karmano baMdha paDyo ane teNe udayamAM AvatAM sukha khAdi rU5 phaLa dIdhuM. A rIte karmanI udayamAM AvavA rUpa je kriyA che. tenAthI ja jIvane sukhaduHkhAdi rUpa phaLa maLe che. karmanuM udayamAM AvavuM eja vartamAnakALanI kriyA che. A kathana vaDe e vAta spaSTa jaNAya che ke jIve zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 417 spRzyaM duHkham , sparzanAt vedanA deva duHkham na tu avedanAt ' kajjamANakaDaMdukkhaM ' kriyamANa kRtaM duHkhaM na tu akriyamANakRtam, 'kaTu kaTu ' kRtvA kRtvA, kriyamANa kRtaM duHkhaM kRtvA kRtvA, 'pANabhUyajIyasattA' prANabhUtajIvasattvAH, kabhI usako usakA phala milegA / jaba bhI usakA use phala milatA hai tabhI vaha usakA vartamAnakAla hai| isake pahile kA kAla bhUtakAla hai / isI taraha se bhaviSya meM jIva ke dvArA hone vAlI kriyA ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| ataH isa apekSAbhUtakAla kI aura bhaviSyatkAla kI kriyAko nirarthaka kahAgayA hai aura vartamAna kAlakI kriyAko sArthaka / ___ aba sUtrakAra duHkha ke viSaya meM kahate haiM-( kiccaM dukkhaM ) vartamAkAla kI apekSA se kriyA dvArA saMpAdyamAna hI duHkha hotA hai| kriyA ke vinA svabhAvataH duHkha nahIM hotA hai / arthAt vartamAnakAla meM jo kriyA kI jAtI hai usa kriyA se hI duHkha hotA hai / ataH duHkha kriyA janya hotA hai / yaha vAta siddha hotI hai ! phira svabhAvavAdI ne jo (duHkha svabhAvika hI hotA hai) aisA kahA hai-so saMgata nahIM hai| yaha sukharUpa hai ki duHkharUpa hai-yaha nirNaya antarAtmA meM vinA vedana ke nahIM hotA hai ataH (phusaM dukAvam ) duHkha vedana se hI jJAta hotA hai| vinA vedana kiye nahIM / ( kajjamANakaDaM dukkhaM ) duHkha kriyamANa kRta hai-akriyamA. pahelAM-bhUtakALamAM-hiMsA rUpa kriyA karI hoya te jyAre te hiMsa janya karma udayamAM Avaze tyAre ja jIvane tenuM phaLa bhogavavuM paDaze, jyAre tenuM phaLa tene maLe che te samayane tene vartamAnakALa kahe che. tenA pahelA samaya bhUtakALa gaNAya che. e ja pramANe bhaviSyamAM jIvanI mAraphata thanArI kriyAnA viSayamAM samajavuM, tethI A dRSTibiMduthI vicAra karIne bhUtakALa ane bhaviSyakALanI kriyAne nirarthaka batAvI che ane vartamAnakALanI kriyAne sArthaka kahI che ve sUtra humanA viSayamA 4 cha-" kiccaM dukkhaM" kta mAnanI apekSAe kriyA vaDe saMpAdyamAna ja duHkha hoya che. kriyA vinA svabhAvathI dukha hotuM nathI. eTale ke vartamAnakALamAM je kriyA karavAmAM Ave che te kriyAthI ja dukha uddabhave che. tethI duHkha kriyAjanya gaNAya che, te vAta siddha thAya che. svabhAvavAdIonuM evuM kathana che ke "duHkha svAbhAvika ja hoya che temanuM te kathana saMgata nathI. keI vastu sukharUpa che ke duHkharUpa che tene nirNaya antarAtmAmA vehana 4aa vinA thate. nathI. tethI "phusaM dukkham " mahanathI or otel Nu che, vana, 12 odel AItu nathI. " kajjamANakaDa dukkhaM" duma liyamA ta che, maThiyabhAra kRta nathI. " kaTu kaI" ma 53 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va bhagavatIsUtre 'veNaM vede 'ti ' vedanAM vedayanti jIvAH kriyamANakRtaM duHkhaM kRtvA punaH punaH duHkhamanubhavantIti, ' iti vatavvaM siyA' iti evaM pUrvoktarUpeNa vaktavyaM syAt vaktuM zaknuyAditi / atrArya sutrAzayaH - pUrvapakSAvasare yadanyatIrthikaiH kathitaM tat sarva mithyaiva tathAhi yadi caladeva prathamasamaye calitaM na bhavet tadA dvitIyAdi samayepi tadacalita vemeti na kadApi calediti, ata eva vartamAnasyApi vivakSayA'tItatvaM na viruddhamiti etacca calamANe calie iti prathamazatakasya prathamoddezakasya dazamasUtre eva pratipAditamiti : nAtra punaH pratanyate yaduktaM calitakAryAkaraNAdacalitameveti tadayuktam, yataH prati 9 NakRta nahIM hai / ( kaTTu kaTTu ) isa kriyamANa kRta duHkha ko kara karake prANa, bhUta, jIva aura satva vedanA ko bhogate haiM ! tAtparya yaha hai ki jIva kriyamANakRta duHkha ko bAra 2 karake punaH punaH duHkha kA anubhava karate rahate haiM / ( iti vattavvaM siyA ) aisA vaktuM zakya hai / yahA~ isa prakAra se ina sUtroM kA Azaya le ki pUrvapakSa ke avasara para jo anyatIrthakoM ne kahA hai, vaha saba mithyA hI hai-jaise - vartamAna meM calAyamAna karma yadi prathama samaya meM calita na mAnA jAve to dvitIyAdi samayoM meM bhI vaha acalita hI rhegaa| ataH phira vaha kabhI calegA hI nahIM / isaliye vartamAna meM bhI vivakSA se atItatA viruddha nahIM hotI hai| yaha viSaya - ( lamANe calie ) isa sUtra meM hI pahile kaha diyA gayA hai aba yahAM dubArA use kahanA piSTapeSaNa ho jAne ke kAraNa ThIka nahIM hai / tathA jo pahile aisA kahA gayA hai ki calAyamAna karma calita A kriyamANa kRta duHkhane karIne prANa, bhUta, jIva ane sattva vedanA bhegave che. tAtparya e che ke jIva kriyamANu kRta duHkhane vAraMvAra karIne, phrI phrIne duHmano anubhava ryA re che. " iti vaktavya' siyA " se prabhASe uDI zAya che. A sUtrane bhAvArtha A pramANe che-pUrvIpakSa rUpa anyatIthikAe je kahyuM che te badhuM mithyA ja che. jema ke-va`mAnakALe calAyamAna ka'ne jo prathama samaye cilata mAnavAmAM na Ave te khIjA vagere samaye paNa tene acalita ja mAnavuM paDe. tethI te kadI paNa calita thAya ja nahIM. tethI vamAnamAM yA viSakSArthI atItatA viruddha hotI nathI. yA viSayanuM "calamANe calie " sUtramAM vistArathI spaSTIkaraNa karyuM che. tethI ahIM tenuM pharIthI piSTapeSaNa karavu` megya nathI. tathA pahelAM evuM je kahevAmAM AvyuM che ke calAyamAna krama calitanuM kAya sapAdana karavAne asamartha hAya che, tethI calAyamAnane calita zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 419 kSaNamutpadyamAneSu sthAsakozAdivastuSu antyakSaNabhAvi vastu AdyakSaNe svakArya na karotyeva, asatvAt , ato yat antyasamayacalitaM kArya vivakSitaM paratIrthikaiH tad AdyasamayacalitaM yadi na karoti tadA atra ko doSaH kAraNAnAM svasvakAryakaraNasvabhAvatvAditi / yadapyuktaM-dvau paramANU na saMhanyete sUkSmatayA snehAbhAvAt ke kArya saMpAdana karane meM asamartha hotA hai isaliye calAyamAna ko calita nahIM mAnA jA sakatA so aisA kahanA bhI yukti yukta nahIM hai, kAraNa ki pratikSaNa meM utpadyamAna jo sthAsakozakuzala Adi ghaTa kI pUrva anasthAe~ hai una avasthAoM ke pUrNarUpa se samApta ho jAne para ghaTa paryAya kI pUrNa prAdurbhUti apane antakSaNa meM hotI hai, yaha eka nizcita bAta hai ! aba una avasthAoM ke utpanna ho jAne para antakSaNa meM utpanna hone vAlA vaha ghaTa yadi apane kArya ko nahIM karatA hai / to yaha koI AkSepArha jaisI bAta hI nahIM hai / kyoM ki vaha usa samaya asat haipUrNarUpa se aprAdurbhUta hai| kArya to vaha taba karegA ki jaba vaha pUrNarUpa se prAdurbhUta ho jaavegaa| isI taraha se prathama samaya kA calita karma apane anta samaya ke calita kArya ko nahIM karatA hai to isameM kyA doSa hai / yaha to kAraNoM kA svabhAva hai ki ve apane 2 kArya ko kreN| tAtparya kahane kA yaha haiM ki jisa prakAra samayavartI ghaTa apane antakSaNavartI kArya ko nahIM karatA hai phira bhI vaha ghaTa hI kahalAtA hai-aghaTa nahIM usI prakAra prathama kSaNavartI calita karma apane antakSaNavartI calita kArya ko nahIM karane para acalita nahIM kahA jA sakatA hai calita mAnI zakAya nahIM, te te kathana paNa yuktiyukta lAgatuM nathI, kAraNake pratikSaNe utpAdyamAna sthAsakAzakuzala vagere ghaTanI je pUrva avasthAo che te avasthAnI pUrNa rUpe samApti thAya tyAre ja ghaTaparyAyanI pUrNa prAdurbhuti (nirmANa) tenI antakSaNe thAya che e eka nizcita vAta che. te avasthAe utpanna thAya tyAre antakSaNe utpanna thanAre ghaTa prAraMbhakALe pitAnuM kArya na kare te te kaI AkSepane pAtra vAta nathI. kAraNa ke te samaye te asat che-pUrNa rUpe tenuM nirmANa thayuM nathI. kArya te te tyAre ja karaze ke jyAre pUrNarUpe tenuM nirmANa thaze, e ja pramANe prathama samayanuM calita karma pitAnA anta samayanuM calita kArya na kare te temAM za Sa che ? e te kAraNone svabhAva che ke teo pita pitAnuM kArya karyA kare. tAtparya e che ke jevI rIte prathama samayavartI ghaTa pitAnuM anta samayavatI kArya karato nathI chatAM paNa tene ghaTa ja kahevAya che aghaTa kahevAtuM nathI, eja pramANe prathama kSaNavata calita karma pitAnuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 bhagavatIstre tadayuktaM, ekasyApi paramANoH snehasaMbhavAt sArdhapudgalasya saMhatatvenaiva taireva svIkRtatvAcca, yataH kathitaM "tiSNi paramANupoggalA egayao sAhaNaMti te hI kahA jAvegA / ataH calAyamAna karma ko prathama kSaNa kI apekSA calitamAna kara yadi usameM antakSaNavartI calita ke kArya saMpAdana kI kSamatA prathama samaya meM nahIM hai, to koI AkSepa jaisI bAta nahIM hai| yaha to ThIka hI hai ki prathamakSaNavartI vaha calAyamAnarUpa calita pUrNarUpa se calita hone ke kAraNa usa samaya calita ke antyakSaNavartI kArya ko nahIM hI karegA / kyoM ki bhinna 2 kAryoM kA honA kAraNoM kI bhinna 2 avasthAoM para abalambita hai| tathA jo aisA kahA hai ki do paramANu sUkSma hone ke kAraNa snehakAya ke abhAva meM paraspara milate nahIM haiM so yaha kathana isaliye ThIka nahIM hai ki eka paramANu meM bhI sneha guNa kA sadbhAva mAnA hI gayA hai| yaha bAta jainasiddhAnta hI mAnatA hai so bAta nahIM haiM, kyoM ki paratIrthikoM ne bhI jahAM 3 paramANuoM ke milane para phira unake vibhAga hone kI bAta kahI hai vahAM unhoM ne aisA bhI kahA hai ki 1-1 // paramANu ke, 3 tIna paramANu janya skandha ke do vibhAga hI hote haiN| ataH jaba 1 antakSaNavatI calita kArya na karavA chatAM acalita kahevAtuM nathI, calita ja kahevAya che. tethI calAyamAna karmane prathama kSaNanI apekSAe calita mAnIne je temAM anta kSaNavatI calitanA saMpAdananI kSamatA prathama samaye na hoya temAM keI AkSepa jevuM nathI, e te barAbara ja che ke prathama kSaNavartI te calAyamAnarUpa calita pUrNarUpe calita na hovAthI te samaye calitanuM anya kSaNavartI kArya nahIM kare. kAraNa ke judAM judAM kAryonuM thavuM te kAraNonI bhinna bhinna avasthAo para AdhAra rAkhe che. tathA-evuM je anyamationuM kahevuM" be paramANu sUkSma hovAthI temanAmAM snehakAya ne abhAva hoya che tethI teo eka bIjA sAthe saMjana pAmatA nathI A kathana paNa barAbara nathI. eka paramANumAM paNa nehaguNane sadbhAva mAnavAmAM Ave che. A vAta jainasiddhAta ja mAne che. evuM nathI kAraNa ke paratIthike paNa kahe che ke saMjana pAmela traNa paramANuonA kaMdhanuM vibhAjana karavAthI lA--1 paramANunA be vibhAga thAya che. A rIte zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 421 bhijjamANA duhAvi tihAvi kajjati duhA kajjamANA egayao divaDDeti" anena hi sArdhapudgalasya saMhatatvAbhyupagamena tasya snehaH svIkRta eva, iti kathaM dvayoH paramANvoH snehAbhAvena saMghAtAbhAva iti / yadapyuktam-ekataH sArdhaH ekataH sArdha iti tadapi na yuktam paramANorIkaraNe paramANutvAbhAvaprasaGgAt / tathA yaduktaM aura aura AdhA paramANu unakI mAnyatAnusAra Apasa meM mila jAte haiM to yaha bAta unakI hI mAnyatA se siddha ho jAtI hai ki 1 paramANu meM snehaguNa hai / nahIM to vinA snehaguNa ke unakA milanA kisI taraha bhI nahIM ho sktaa| ataH jaba (tiNi paramANu poggakA egayao sAha. gaMti te bhijjamANA duhA vi tihAvi kajaMti, duhA kajjamANA egayao divaDDatti) isa kathana se sAdhe pudgala paramANu kA Apasa meM cipakanAsvIkAra kiyA gayA hai to phira do paramANu pudgaloM kA Apasa meM sneha ke abhAva se saMghAtarUpa se avasthAna nahIM hotA hai aisA kathana kaise sabhIcina ho sakatA hai| yaha to kahanA aisA huA ki jaise koI apanI mAtA ko kahe ki merI mAtA vaMdhyA hai| ____tathA-jo deDhadeDha paramANu pudgala kI pratipakSI ne yaha bAta kahI hai-so jainasiddhAnta usakI usa bAta ko nahIM mAnatA hai| yaha to hamane usakI bAta ko lekara paramANu sneha guNa kI siddhi ke liye isakI mAnyatA prakaTa kI hai| jaina siddhAnta kI mAnyatAnusAra to paramANu kA temanI mAnyatA pramANe eka ane adhe paramANu eka bIjA sAthe maLI jAya che, te temanI mAnyatA vaDe ja e vAtta siddha thAya che ke eka paramANamAM paNa sanehaguNa hoya che. je nehaguNa na hatA te temane saMga 7 55] rIte yAta nahIM " tiNNi paramANupoggalA egayao sAhaNati te bhijjamANA duhA vi kajjati, duhA kajjamANA egayao divaDDhatti" / thana pramANe sArdha paramANuonuM eka bIjA sAthe saMjana pAmavAnuM svIkAravAmAM AvyuM che. te pachI be paramANu punuM nehakAyane abhAve saMjana thatuM nathI e kathana kevI rIte sAcuM gaNuM zakAya? A te potAnI mAtAne vaMdhyA kahevA jevuM lAge che! vipakSIe 1-1 paramANupulanI je vAta kahI che tene jainasiddhAMta svIkAra karatuM nathI. ahIM te temanI mAnyatAne AdhAra laIne paramANumAM rahela sneha guNa (cIkAza) siddha karavA mATe temanI mAnyatA pragaTa karavAmAM Avela che. jaina siddhAMtanI mAnyatA te evI che ke paramANunA vibhAga paDI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 bhagavatI sUtre 4 'paMca paramANu pudgalAH saMhatAH karmatayA bhavaMti ' tadapi na samyak karmaNo'naMta paramANu svarUpa tayA'nantaskandharUpatvAt, paMcANukasya ca skandhamAtratvAt tathA karma jIvAnAmAvaraNasvabhAvamiSyate tatkathaM paMcaparamANu skandhamAtrarUpaM sat asaMkhyamadezAtmakaM jIvamAvRNuyAditi / tathA yaduktaM karmazAzvataM tadapyayuktameva karmaNaH ardhIkaraNa hotA hI nahIM hai| kyoM ki paramANu nAma usI kA hai ki phira jisakA dUsarA vibhAga na ho yadi paramANu kA bhI vibhAga hotA hai to vaha paramANu nahIM kahAvegA kintu vaha to skandha hI kahA jAvegA / tathA - jo aisA kahA hai ki ( paMca paramANu pudgalAH saMhatAH karmatayA bhavaMti ) so yaha kahanA isaliye saMgata nahIM hai ki pAMca paramANuoM ke saMmelana se jo karmarUpa skandha hogA- vaha kevala pAMca hI pradezavAlA hogA anaMtapradezavAlA to hogA nhiiN| phira vaha asaMkhyAta pradezIjIya kA do AvaraNa kaise kara sakegA ? tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva kA AvaraNa karanA yaha svabhAva karmo kA hotA hai / aura ye karma anaMta paramANuoM dvArA niSpanna hue hote haiN| ataH ye eka skandha rUpa na hokara ananta skandharUpa hote haiN| tabhI jAkara ye asaMkhyAta pradezavAle jIva ko AvaraNa karate haiM / isaliye aisA kahanA ki pAMca parama Nu pudgala Apasa meM milakara karmarUpa se pariNata hote haiM saMgata nahIM mAnA jA sakatA hai / tathA - ( karmazAzvata hI hai ) yaha kathana isaliye saMgata nahIM zakatA nathI. kAraNa ke paramANuM evI nAnAmAMnAnI vastu che ke tenA vibhAga paDI zake ja nahIM. jo paramANunA pazu vibhAga thatA hAyatA vibhAjya vastune paramANu kahevAne badale skadha ja kahevAze tathA -,, paMca paramANupudgalAH saMhatAH karmatayA bhavaMti " paratIrthianu mA graMthana pazu saMgata lAgatu' nathI. kAraNa ke pAMca paramANuonA sa MyeAjanathI karUpa skadha banaze te te pAMca ja pradezavALA manaze- anaMta pradezavALA nahI' bane te te asaMkhyAttapradezI jIvanuM AvaraNa kevI rIte karI zake ? tApa e che ke jIvanuM AvaraNa karavAnA svabhAva karmomAM haiAya che. ane te karmInuM anaMta paramANue vaDe nirmANu thayu hAya che. tethI teo eka skadharUpa heAtAM nathI paNu anaMta 'dharUpa hAya che, tyAre ja teo asaMkhyAta pradeza vALA jIvanuM AvaraNa karI zake che tethI '" pAMca paramANu pudgala eka bIjA sAthe saceAjana pAmIne karUpe pariName che " e kathana susaMgata nathI. tathA-" kumA~ zAzrvata ja che" e kathana paNa cegya nathI. kAraNa ke ekAnta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 0 10 sU02 svamatasvarUpanirUpaNam 43 zAzvatatve kSayopazamAyabhAvena jJAnAdInAM hAniprasajJAt , jJAnotkarSasya cAbhAva prasagAt dRzyete ca jJAnAdInAM mayaghRtAdibhakSaNena hAnivRddhI iti / tathA yaduktaM baiThanA hai ki ekAnta nityatA meM vikriyA kA abhAva hone se kisI bhI prakAra kA parivartana nahIM hotA hai| karma yadi ekAntarUpa se zAzvata mAnA jAvegA-to phira usakI jo kSayopazama Adi rUpa nAnA avasthAe~ hotI haiM ve kaise ho sakegI? inake nahIM hone para jJAnAdika guNoM meM hAni aura utkarSa ke abhAva kA prasaMga prApta hogA / jJAnAdika guNoM meM hAni aura utkarSa ye loka meM dekhA hI jAtA hai| jaba koI vyakti madyAdika kA sevana karatA hai to usake jJAnAdiguNa meM hAni hotI huI dekhI jAtI hai aura ghRtAdika ke sevana karane vAle vyakti meM jJAnAdina guNoM kA utkarSa hotA huA pratIta hotA hai| yahAM aisI AzaMkA nahIM karanA cAhiye ki madyAdika ke sevana se jJAna kI hInatA aura ghRtAdika ke sevana se jJAna prakarSatA jaba dekhI jAtI hai to phira isameM jJAnAvaraNIya Adi karmA ke kSayopazamAdika kI kyA AvazyakatA hai ? kyoM ki macAdika jaise abhakSa apavitra padArthoM kA sevana vahI vyakti karegA ki jisake heyopAdeya kA viveka nahIM hogA-vaha inakA bhakSaNa na karatA huA bhakSya pavitra padArthoM kA hI sevana kregaa| ghRtAdika padArtha saanityatAmAM kriyAne abhAvanA hovAthI kaI paNa prakAranuM parivartana thatuM nathI. karmane je ekAnta- zAzvata mAnavAmAM Ave te tenI kSapazama AdirUpa je vividha avasthAo hoya che te kevI rIte saMbhavI zake? ane tenA abhAve te jJAnAdika guNomAM hAni ane vRddhine paNa abhAva mAnavAne prasaMga utpanna thaze jJAnAdika guNemAM hAni ane vRddhi thatI te pratyakSa jaNAya che. madirAnuM sevana karanAra vyakitanA jJAnAdika guNanI hAni thatI jovAmAM Ave che ane ghI vagere sevana karanAranA jJAnAdika guNonI vRddhi thatI dekhAya che. ahIM evI zaMkA asthAne che ke madirAnA vagere sevanathI jJAnanI hAni ane ghI vagerenA sevanathI jJAnanI vRddhi thatI jaNAtI hoya te pachI jJAnavaraNIya vagere karmonA kSapazamanI zI AvazyakatA che? kAraNa ke madirA vagere abhakSya padArthonuM sevana eja vyakti karaze ke jene heya ane upAdeyane viveka nathI. jene heya ane upAdeyanuM bhAna haze te te temanuM sevana nahIM kare paraMtu bhakSya, pavitra padArthonuM ja sevana karaze. vRtAdika padArtho sAtvika gaNAya che ane mAdaka padArtho tAmasa gaNAya che. tethI je AtmAnI aMdara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 425 bhagavatIsUtre karma sadA cIyate'pacIyate ca iti tadapyekAntazAzvatatve nopapadyate iti| tvika padArtha haiM aura madyAdika padArtha asAtvika haiM / ataH heyopAdeya kA kathana jisa AtmA meM jitane aMza meM prakaTa hai vaha AtmA utane hI aMza meM jJAnAvaraNIya Adi ke kSayopazama se viziSTa hai aura jitane aMza meM heyopAdeya kA viveka nahIM hai vaha utane hI aMza meM jJAnAvaraNIya karma ke udaya se yukta hai / isa kathana se yahI niSkarSa nikalatA hai ki jJAnAvaraNIya Adi karma kA jisa AtmA meM jitanA 2 kSayopaza Adi hai vaha AtmA utane 2 jJAna ke utkarSa se yukta hai aura jisa AtmA meM jitanA 2 jJAnAvaraNIya karma kA udya varta rahA hai vaha AtmA utane 2 jJAna kI maMdatA se yukta hai / ataH yadi karma ko zAzvata hI mAnA jAve to phira jJAna kI hInatA aura jJAna kI utkarSatA jo jJAnavaraNIya karma kSayopazamAdhIna dekhane meM A rahI hai vaha nahIM AnI caahiye| parantu yaha AtI to haiM-ataH isase yahI jJAta hotA hai ki karma ekAntataH zAzvata nahIM haiM / tathA-( karma sadA upacina apacita hotA rahatA hai ) aisA kathana saMgata imaliye nahIM mAnA jA sakatA ki karma ko pratipakSI ne ekAntataH zAzvata svIkAra kiyA hai / ekAnta zAzvata padArtha meM upacaya aura apacaya honA banatA nahIM hai / yadi vaha upacaya apacaya vAlA he ane upAdeyano viveka jeTalA pramANamAM rahelo hoya che teTalA pramANamAM te AtmA jJAnAvaraNIya vagere karmanA kSayopazamathI yukta hoya che ane jeTalA pramANamAM te heyopAdeyanA vivekathI rahita hoya che. eTalA ja pramANamAM te jJAnAvaraNIya vagere karmonA udhyathI yukata hoya che. A kathanane sArAMza e che ke je AtmAmAM jJAnAvaraNIya vagere kamane jeTalA pramANamAM kSama vagere thayela hoya che. te AtmA eTalA jJAnanA utkarSa (vRddhi vALA hoya che. ane je AtmAmAM jJAna-varaNIya vagere kamane jeTalo udaya thayela hoya che teTale te Atma jJAnanI maMdatA vALa hoya che. tethI je kamane zAzvata (nitya) mAnavAmAM Ave te jJAnAvaraNaya kamaranA kSapazamane kAraNe jJAnamAM je hInatA ane vRddhi thAya che te thaI zake ja nahIM paNa jJAnamAM hInatA ane vRddhi thayA kare che. tethI e vAta samajI zakAya che ke karma ekAnta thI zAzvata nathI tathA " kamane sadA upacaya ane apacaya thatuM rahe che" kathanane paNa sAcuM mAnI zakAya nahIM kAraNa ke anya tIthikAe kamane ekAntataH zAzvata mAneluM che. zAzvata padArthomAM upacaya ane apacaya saMbhavI zaktA nathI. je tene upacaya ane apacayathI yukta mAnavAmAM Ave zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabandrikA TIkA za0 10 10 sU0 2 svamatasvarUnirUpaNam 425 yadapyuktaM bhASaNAt pUrva bhASA bhASaNahetutvAt tadayuktameva, yato bhASaNAtpUrva bhASotpatterabhAvAd bhASAtvena na vyavahAraH syAt lokaviruddhatvAt / yaduktaM bhASyamANA abhASA, vartamAnasamayasyAvyAvahArikatvAt tadapi na samyaka, vatamAnA jAve to phira usameM ekAntataH zAzvatatatA nahIM mAnanI cAhiye / kyoM ki isa mAnyatA ke anusAra vaha pariNAmI nitya mAnanA pdd'egaa| parantu aisA use pratipakSI ne mAnA nahIM hai| ataH ekAnta zAzvata karma meM upacaya apacaya nahIM ghaTa sakane ke kAraNa yaha kathana bhI unakA ThIka nahIM baiThatA hai| tathA jo aisA kahA hai ki bhASA kI hetu hone se bhASaNa ke pahile kI bhASA bhASArUpa hai so yaha kathana bhI saMgata nahIM hai, kAraNa ki bhASA kI utpatti to bhASaNa karane se hI hotI hai| bhASaNa ke pahile to bhASA hai hI nhiiN| aura na bhASaNa ke pahile koI (yaha bhASA haiM) aisA vyavahAra hI karatA hai / tathA-aisA kathana loka viruddha bhI hai / tathA-jo aisA kahA gayA hai ki ( bhASyamANa bhASA nahIM hai abhASA hai kAraNa ki vartamAna samaya vyavahAra kA aMga nahIM hotA hai-vaha vyavahArika hai) so yaha kathana bhI ThIka nahIM hai / kAraNa ki vartamAna samaya hI astitva viziSTa hone se vyavahAropayogI hotA hai / atItasamaya aura anaate temanAmAM nice zAzvatatA mAnavI joIe nahIM, kAraNa ke A mAnyatA pramANe tene pariNAmI nitya mAnavuM paDaze. paraMtu vipakSIe tene evuM mAnela nathI. tethI nakkIrUpe zAzvata karmamAM upacaya ane apacayanI saMbhavitatA na hovAne lIdhe temanuM te kathana paNa barAbara nathI. tathA-vipakSIonuM "bhASAnA heturUpa hevAthI bolyA pahelAnI bhASA bhASArUpa che" e kathana paNa saMgata lAgatuM nathI, kAraNa bhASAnI utpatti to uccAraNa karavAthI ja thAya che uccAraNa karyA pahelAM to bhASAnuM astitva 1 nathI, mane mApa (cyA23 ) yA 5i "240 bhASA cha" sama kahevAtuM paNa nathI. temaja A prakAranuM kathana lekavirUddha paNa che. tathA* bhASyamA mASA; (vartamAna samaye ayyA2pAmA bhAratI ) bhASA nathI; abhASA che kAraNa ke vartamAna samaya vyavahAranuM aMga hato nathI " A kathana paNa sAcuM nathI, kAraNa ke vartamAna samaya ja astitva vALa hovAthI vyahAramAM upayogI che bhUtakALa ane bhaviSyakALa te vinAzI ane anutpanna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra mAnasamayasyaivAstitvena vyavahAropayogitvAt , atItAnAgatayozca vinaSTAnutpannatayA'sattvena vyavahArAnagatvAt , yadapyuktaM bhASAsamayavyatikrAntetyAdi tadapi na samyak bhASyamANabhASAyA abhAve bhASAsamaye vyatikrAnte ityasyAbhilApasyAbhAva prasaGgAt, yadapi pratipAdyasyAbhidheye pratyayotpAdakatvAditi heturuktaH so'pya naikAntikaH, karAdiceSTAnAmabhidheyapratipAdakatvepi bhASAtvasyAsiddheH, tathA yaduktam-abhASakasya bhASA iti tadapi na yuktaM, yata evaM sati siddhasyAcetanasya gata samaya vinaSTa evaM anutpanna ke kAraNa maujUdA hAlata meM nahIM hote haiM isaliye ve vyavahAra ke aMga bhI nahIM hote haiN| tathA (bhASA samaya vyatikrAnta hone para bhASA bhASA hai abhASA nahIM hai ) aisAjo kahA hai so bhI ThIka nahIM hai kAraNa ki jaba bhASyamANa bhASA ko bhASArUpa se hI svIkAra nahIM kiyA gayA hai arthAt bhASyamANa bhASA kA hI jaya abhAva kahA gayA hai to phira ( bhASAsamayavyatikrAnte ) esA abhilApa hI nahIM bana sakatA hai / kyoM ki bhASA ho to usakA samaya vyatikrAnta ho-vaha to hai nahIM-phira samaya vyatikrAnta kisakA? ataH aisA abhilApa nahIM bana sakatA hai| tathA jo samaya vyatikrAnta bhASArUpa se pratipAdita karane ke liye (pratipAdyasya abhidheye pratyyotpAdakatvAt ) aisA hetu kahA hai vaha anaikAntika hai / kyo ki karAdi ceSTAoM meM bhI abhidheya pratipAdakatA para usase bhASAtva nahIM hai| tathA jo aisA kahA hai ki abhASaka kI bhASA hai-so yaha bhI ThIka nahIM hai hevAne kAraNe mejUda hatA nathI, tethI te baMne kALa vyavahAranA aMgarUpa paNa hotA nathI. tathA " bhASAne samaya vyatIta thayA pachInI bhASA; bhASA che, abhASA nathI" A kathana paNa yogya nathI. kAraNa ke je bhAgamANa (mAtAtI ) bhASAne 24 sASA 33 svI42vAmA AvatI DAya to "bhASA samayavyatikrAnte" tyA mamiyA5 manI za nahI lA jAya to tene samaya vyatIta thavAne prasaMga Ave-paNa bhASAne ja abhAva hoya to tene samaya vyatIta thavAnI vAta ja kyAMthI uddabhave? tethI A prakArane abhilApa ja banI zake nahIM. tathA samaya vyatIta thaI gayA pachInI mApAne pratipAhita 321 / bhATe "pratipAdyasya abhidheye pratyayotpAdakatvAt" Ave je hetu batAve che te paNa anekAtika che kAraNa ke kara vagerenA hAva bhAvamAM paNa abhidheya pratipAdanatA che paNa temAM bhASA nathI. tathA "abhASakanI bhASA bhASA che " A kathana paNa gya nathI, kAraNa ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 427 vA bhASApAptiprasaGga iti, evaM kriyApi vartamAnakAle eva yuktA tasyA eva vartamAnatvAt , yaccAbhyAsAnabhyAsAdikaM kAraNaM kathitaM tadapi na yuktam / anabhyAsAdAvapi yataH kAcit suravAdirUpaiva, tathA / yaduktam-akaraNataH kriyA duHkhA iti tadapi na bhavati / pratIti bAdhitameva yataH kAle eva kriyA duHkhA sukhA vA dRzyate na punaH pUrva pazcAdvA pUrvapazcAt kAle kriyAyA evAsadbhAvAditi / _ 'akiccaM dukkha' ityAdi / yadRcchAvAdimatAzrayaNena yat kathitaM tatsarvamasatyameva, yato yadi akaraNAdeva karma duHkhaM sukhaM vA bhavetadA'nekaprakArakaihikapAralau kikAnuSThAnAdInAM vaiyarthyameva prasajyeta, svIkRtaM ca yadRcchAvAdibhirapi karmAdyakyoM ki aisA mAnane para siddha aura acetana ke bhI bhaSA kI prApti hone kA prasaMga prApta hogaa| isI taraha se kriyA bhI vartamAna kAla meM hI yukta hai-kyoM ki vartamAna kAla sadrUpa hai / tathA-jo abhyAsa anabhyAsa Adi ko kAraNa kahA gayA hai so bhI ThIka nahIM hai kyoM ki abhyAsa Adi ke nahIM hone para bhI koI kriyA sukharUpa hI lagatI hai| tathA jo aisA kahA hai ki nahIM karane se kriyA duHkharUpa lagatI hai so aisA kathana bhI pratIti se bAdhita hI hai kAraNa ki karate samaya hI kriyA sukharUpa athavA duHkharUpa pratIta hotI hai / pahile bAda meM nhiiN| kyoM ki kriyA pUrva pazcAt kAla meM abhAva yukta rahatI hai / arthAt pUrva pazcAt kAla meM usa kriyA kA abhAva ho jAtA hai| tathA-yadRcchAvAdimata ko lekara jo aisA kahA gayA hai ki (akiccaM dukkhaM)ityAdi-so saba vaha asatya hI hai| kyoM ki vinA kiye hI karma evuM mAnavAmAM Ave te siddha ane acetanamAM paNa bhASAnI prApti thavAne prasaMga uddabhavaze. eja pramANe kriyA paNa vartamAna kALamAM ja yukata che-- kAraNa ke vartamAna kALa ja sadrapa che- astitvavALe che. tathA abhyAsa ane bhyAsa vagere kAraNa kahevAmAM Avela che te paNa egya nathI, kAraNa ke abhyAsa vagere nahIM hovA chatAM paNa kaI kiyA sukharUpa ja lAge che. tathA evuM je kahyuM che ke nahIM karavAthI kriyA duHkharUpa lAge che, te kathananI paNa pratIti thatI nathI. kAraNa ke karatI vakhate ja kriyA sukharUpa ke duHkharUpa lAge che -pahelAM ke pachI nahI- kAraNa ke te kriyA pUrvakALe ane pachInA kALe malApa 1 27 cha. tathA yhchaapaahii| (niyativAdIsI)" akiccaM dukkhaM" ItyAdi kathana paNa asatya ja che, kAraNa ke karyA vinA ja je kama sukha dukharUpa thavA mAMDe te aneka prakAranAM je aihika ane pAralaukika anuSThAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chara8 bhagavatIsUtra nuSThAnam , tathA yaduktam-akiccaM dukkhamityAdi svabhAvavAdimatamAzritya tadapi na samyaka , yato yadi kaNTakataikSNyAdivat sarva vastu akAraNAdeva syAt tadA'neka prakArakaihikapAralaukikakarmaNAmabhAvaprasaMgaH svIkRtaM cAnyatIrthikairapi kiMcit pAralaukikakarmAnuSThAnam , etatsarva kathanaM paratIthikAnAmajJAnavilasitamiti / anyayUthikAnAM vibhaGgajJAne catvAro bhaGgA bhavanti, te ceme-sadbhUte asadbhUtam / yathA-sadbhUte-paramANau, asadbhUtam-ardhAdikam 1 / asadbhUte sadbhUtam , yathAasadbhUte-vyApakAtmani-sadbhUtaM-caitanyam 2 / sadbhUte sadbhUtam , yathA-sadbhUte paramANau, sadbhUtaM-niSpadezatvam 3 / asadbhUte asadbhUtam , yathA-asadbhUtesukha duHkharUpa hone lage to aneka prakAra ke jo aihika aura pAralaukika anuSThAna vagairaha kiye jAte haiM ve saba hI vyartha ho jAveMge / so aisA to hai nahIM kyoM ki yadRcchAvAdiyoM ne bhI karmAnuSThAna Adi mAne haiM / tathA svabhAvavAdI ke mata ko Azrita kara jo (akRtyaM duHkhaM) ityAdi kahA gayA hai vaha bhI ThIka nahIM hai| kyoM ki yadi kaNTaka AdikoM kI tIkSNatA kI taraha samasta vastue~ vinA karane se hI ho jAveM to phira aneka prakAra ke aihika pAralaukika karmoM kA abhAva mAnanA par3egA ! parantu aisA to hai nahIM kyoM ki anyatIrthika janoM ne bhI kucha pAralaukika karmAdikoM kA anuSThAna karanA svIkAra hI kiyA hai| isaliye samajhanA cAhiye ki anyatIrthika janoM ne jo yaha saba kahA hai vaha unake ajJAna kA hI kathana hai| anyayUthikoM ke vibhaGgajJAna meM cAra bhaMga hote haiM-ve isa prakAra se sadbhUta meM asadudbhUta (1) asadbhUta meM sadbhUta (2) sadbhUta meM sadbhUta (3) asadbhUta meM asadbhUta karavAmAM Ave che te vyartha ja jAya? evuM te banatuM nathI. niyativAdIo 55 manuhAnAmA bhAne cha " akRtyam duHkhaM". 2mA prAnI svabhAvavADhIsAnI mAnyatA paNa sAcI nathI. kAraNa ke kAMTA vageremAM rahelI tIkSaNatAnI jema tamAma vastuo vinA karyuM banI jatI hoya te aneka prakAranA aihika ane pAralaukika karmane abhAva ja mAnave paDaze paraMtu evuM banatuM nathI. anya matavAdI e paNa keTalAka pAralaukika karmAdikanA anuSThAna karavAnuM svIkAryuM che. tethI ema ja mAnavuM paDaze ke anya matavAdioe je kahyuM che te temanA ajJAnane kAraNe kahyuM che. anya yuthike (anya tarthike)nA vilaMgajJAnamAM cAra bhAMgA (vibhAga) thAya che, te cAra bhAga A pramANe thAya che.(1) sahabhUtamA asahabhUta, (2) masalatamA samUta, (3) sadbhUtabhA sAbhUta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramercandrikA TIkA a01 u0 10 sU0 2 svamatasvarUpanirUpaNam 429 vyApakAtmani, asadbhUtaM kartRtvam 4 / evamanyayUthikamatamajJAnavilasitaM jJAtvA bhagavadvacane zraddhA kAryeti // -2 // (4) inheM isa prakAra se samajhanA cAhiye - sadbhUta paramANu meM asadbhUta Adhe paramANu kA cipakanA - mAnanA yaha prathamabhaMga hai / vyApaka AtmA meM sadbhUta caitanya hai aisA mAnanA dvitIya bhaMga hai ! AtmA ko vyApaka mAnanA yaha asadbhUta hai| kyoM ki AtmA apane 2 prApta zarIra ke barAbara mAnA gayA hai - vyApaka nahIM / sadbhUta paramANu meM niSpradezatva mAnanA yaha sadbhUta sadbhUta nAma kA tIsarA bhaMga hai / vyApaka AtmA meM asabhUta kartRtva mAnanA yaha cauthA bhaMga hai / isI taraha se anyatIrthika janoM kA mata ajJAnavilasita hai aisA jAnakara bhagavAna ke vacana meM zraddhA karanI cAhiye / yahAM jo prANa, bhUta, jIva, satva aisA pATha AyA hai-so do indri yavAle, tIna indriyavAle, cAra indriyavAle, jIva prANa zabda se, vRkSa ekendriya jIva bhUta zabda se, pAMca indriya vAle jIva jIva zabda se aura bAkI ke pRthivIkAya apU tejo kAyika jIva sattva zabda se liye gaye haiM aisA jAnanA cAhiye / / sU-2 // ane (4) asabhUtamAM asadbhUta tenuM spaSTIkaraNa A pramANe che- sadbhUta paramANumAM asabhUta--ardho paramANunuM cATI javuM-e mAnyatA dharAvavI A pahelA bhAMgA che. vyApaka AtmAmAM sadbhUta caitanya che ema mAnavu' te khIjo bhAMge che. AtmAne vyApaka mAnaveA te asadUbhUta che. kAraNa ke AtmA peAta peAtAnA prApta zarIranI kharAkhara manAya che- vyApa bhanAto nthiisadbhUta paramANumAM nipradezatva mAnavuM te sadbhUtamAM sadbhUta nAmane trIjo bhAMgA che. vyApaka atmAmAM asadbhUta katRtva mAnavuM te cAthA bhAMge che. A rIte anyatIthikAnA mata ajJAnamUlaka che, ema jANIne bhagavAnanAM vacanAmAM zraddhA rAkhavI. ahIM je prANu, bhUta, jIva ane sattva zabdanA prayAga karAyA che tenA artha A pramANe samajavA. e indriyavALA, traNa indriyavALA ane cAra indriyavALA jIveA; prANu zabdathI grahaNa karAyAM che. vanaspatinA jIvA; bhUta zabdathI, paMcendriya jIve; jIva zabdathI ane bAkInA pRthvIkAya aSThAya teja kAya ane vAyukAyanA jIvA satva zabdathI gRhaNu karAyAM che ema samajavuM. AsU. rA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre // paratIthikAnAM kriyAviSaye praznottarANi / / punarapi anyayUthikAntaramata pradarzayannAha-'anna utthiyANaM bhaMte' ityaadi| mUlam -anna utthiyA NaM bhaMte! evaM AikkhaMti, jAva evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareMti, taM jahA-iriyAvahiyaM ca, saMparAiyaM ca / samayaM iriyAvahiyaM pakarei, taM samayaM saMparAiyaM pakarei, jaM samayaM saMparAiyaM pakarei, taM samayaM iriyAvahiyaM pakarei, iriyAvahiyAe pakaraNayAe saMparAiyaM pakarei saMparAiyAe pakaraNayAe iriyAvahiyaM pakarei, evaM khalu ege jIve egeNaM samayeNaM do kiriyAo pakareti, taM jahA iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca / se kahameyaM bhaMte evaM? goyamA! jaM NaM taM anna utthiyA evaM AikkhaMti, taM ceva jAva je te evaM AhaMsu, micchA te evaM AhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi, evaM khalu ege jIve egasamae eka kiriyaM pakarei, sasamayavattavvayAe NeyavvaM jAva iriyAvahiyaM vA saMparAiyaM vA // sU0 3 // chAyA-anyayUthikAH khalu bhadanta ! evamAkhyAta, yAvat evaM khalu eko jIva ekena samayena dve kriye prakaroti, tadyathA airyApathikoM ca sAMparAyikI ca / paratIthiko ke kriyAviSaya meM praznottara'anna utthiyANaM bhaMte ! evaM AikkhaMti' ityAdi / sUtrArtha-(bhaMte) he bhadaMta ! (anna utthiyA NaM evaM Aikkhati ) anyatIrthika aisA kahate haiM ki (jAva evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM paratIthikana kriyA viSe praznottara- " anna usthiyANa bhaMte ! evaM AikkhaMti" tyAha. sUtrArtha:-( bhaMte ! ) le san ! (annautthiyANaM evaM AikkhaMti ) bhanya tAya / ko 49 che ? (jAva evaM khalu ege jIve egeNa samaeNa do zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u010 sU03 kriyAviSaye praznottaranirUpaNam 431 yasmin samaye aipithikoM prakaroti tasmin samaye sAMparAyikI prakaroti,yasmin samaye sAMparAyikI prakaroti tasmin samaye airyApathikoM prakaroti, airyApathikyAH prakaraNatayA sAmparAyikI prakaroti, sAmparAyikyAH prakaraNatayA airyApathikI prakaroti, evaM khalu eko jIva ekasmin samaye dve kriye prakaroti, tadyathA-ai-pathikI ca sAMparAyikI ca, tat kathametat bhadanta ! evam ? gautama ! yatkhalu anyatIthikA do kiriyAo pakareMti ) yAvat eka jIva eka samaya meM do kriyAoM ko karatA hai / ( taM jahA ) ve do kriyAe~ isa prakAra se haiM (IriyAca. riyaM ca saMparAiyaM ca) eka epithikI dUsarI sAMparAyikI so jIva ina do kriyAo ko karatA hai / (jaM samayaM iriyAvahiyaM pakarei) jisa samaya meM epithikI kriyA karatA hai| (taM samayaM saMparAiyaM pakarei) usa samaya meM sAMparAyikI kriyA karatA haiM ( jaM samayaM sAMparAiyaM pakarei ) jisa samaya meM sAMparAyikI kriyA karatA hai (taM samayaM iriyAvahiyaM pakarei ) usa samaya meM airyApathikI kriyA karatA hai (iriyAyahiyAe pakaraNayAe saMparAiyaM pakarei, saMparAiyAe pakaraNayAe iriyAvahiyaM pakareDa) airyApathikI kriyA karane se sAMparAyikI kriyA karatA hai, sAMparAyikI kriyA karane se airyApathikI kriyA karatA hai / ( evaM khalu ege jIve egeNaM sa. maeNaM do kiriyAo pakarei ) isa taraha eka jIva eka samaya meM do kriyAoM ko karatA hai| taM jahA iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca) eka airyApathikI kriyA aura dUsarI sapirAyikI kriyA ko / ( se kahameya bhaMte ! kiriyAo pakareti ) me 1 me samaye meM liyaa| 42 che. (taM jahA) te me yA mA pramANe cha-IriyAvahiya ca saparAiya ca) (1) pithika sana (2) sApazathilI 4 mA bhane liyaa| 42 cha, (jaM samaya iriyAvahiyaM pakarei) nyAre 71 dhyA5thijIThiyA rt| DAya cha tyAre taM samaya saMparAiyaM pakarei) saaN52||yiii GiAL 555 42te. DAya che. (jauM samaya saMparAiyaM pakarei ta samayaM iriyAvahiya pakarei ) 2 samaye 71 saaNp|yiii yA 4rt| jAya che te sabhaye yA5thilI yA pa 42te| DIya cha, ( iriyAvahiyAe pakaraNayAe saMparAiyaM pakarei, saMparAiyAe pakaraNayAe iriyAvahiyaM pakarei) dhyaapathikI kriyA karavAthI sAMparAvikI kriyA kare che sAMparAyikI kriyA karavAthI dhyapathiya 42 cha. (eva khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakarei) bhArata me 14 samaye maThiyAmA 42 cha-(taM jahA iriyAvahiya ca saparAiyaM ca) me dhyA5thilI yA ane bhI sAMpa4i5 pA. (se kahameya bhaMte ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre evamAkhyAti tadevaM yAvat ye te eramAhuH mithyA te evamAhuH ahaM puna gautama ! evamAkhyAmi, evaM khalu eko jIva ekasamaye ekAM kriyAM prakaroti, svasamayavaktavyatayA netavyam yAvad airyApathikI vA sAMparAyikI vA // sU0 // 3 // TIkA-' anna utthiyANaM bhaMte' anyayUthikAH khalu bhadanta ! ' evaM AikkhaMti' evamAkhyAnti 'jAva' yAvatpadena-' evaM bhASante, evaM prajJApayanti, evaM prarUpaevaM ) to kyA he bhadanta ! yaha kathana isI prakAra se hai ? (goyamA) he gautama ! (jaM NaM te annautthiyA) jo ve anyatIrthika (evaM AikkhaMti) aisA kahate haiM (taM ceva jAva je te evaM AhaMsu ) yAvat jo unhoM ne aisA kahA hai (micchA te evaM AhaMsu) vaha unhoM ne mithyA kahA hai| ( ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi ) maiM to he gautama ! aisA kahatA hUM ki (evaM khalu-ege jIve egasamae eka kiriyaM pakarei) eka jIva eka samaya meM eka kriyA karatA hai| (masamaya vattavvayAe NeyavvaM jAva iriyAhiyaM vA sAMparAiyaM vA) yaha bAta svamamaya vaktavyatA se jAnanI yAvat eka jIva eka samaya meM airyApathikoathavA sA~parAyikI kriyA karatA hai| TIkArtha-( anna utthiyA NaM bhaMte ) he bhadanta ! anyayUthika aimA kahate haiN| yahAM jo (jAva ) pada AyA hai usase ( evaM bhASAnte, evaM prajJApayanti, evaM parUvayanti ) ina kriyApadoM kA saMgraha kiyA gayA hai| evaM) taDa lAvan ! tebharnu te 4thana sAyu cha ? ( goyamA ! ) 3 gautama ! (jaM te annautthiyA eva AikhaMti ) te manya tIrtha mere 4 cha, (taM ceva jAva je te evaM Ahesu) ( yAvata) tebhara se 2 4{ cha ( micchA te evaM AhaMsu) te tamo mithyA huM che-te sAyunathI. ( ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi) 3 gautama! hume 4I cha : ( eva khalu-ege jIve ega samaye ekkaM kiriya pakare i ) me 1 me samaye me 4 yi 42 che. ( sasamaya vattavvayAe NeyavyaM jAva iriyAvahiya vA sAMparAiyaM vA ) te vAta 5samaya vaktavyatAthI (sva siddhAMtathI) jANavI joIe ke jIva eka samaye iyapathikI athavA sAMparayikI e be mAMthI eka ja kriyA kare che, Ast-" annautthiyANa bhaMte ! " hai bhagavan anya bhatavADI 21 prabhAga 4 cha, (maDI jAva (yAvat-paya-ta) 54 43 " evaM bhASante, evaM prajJApayanti, evaM parUvayanti) 2 // yApahone aDa 42pAmA mAyA cha.) tethe| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 3010 sU03 kriyAviSaye praznottaranirUpaNam 433 yanti, kimAkhyAntItyAha - ' evaM khalu ' ityAdi / ' evaM khalu ege jIve' evaM khalu eko jIvaH, 'egeNaM samaeNaM ' ekasmin samaye ' do kiriyAo pakareMti ' dve kriye prakaroti / ke te dve kriye ? tatrAha - ' taM jahe ' tyAdi / ' taM jahA ' tadyathA-' iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca ' airyApathikIM ca sAmparAyikIM ca / tatra Iryo nAma gamanam tadviSayaH panthAH mArga iti IryApathaH tatra bhavA airyApathikI, kevalakA yogakAraNakaH karmabandha ityarthaH, tAm / saMparaiti = bhramati jIvo bhave = saMsAre yaiste saMparAyAH kaSAyAstatkAraNikA yA kriyA sA sAMparAyikI kriyA, kaSAyakAraNakaH karmabandha ityarthaH tAm / 'jaM samayaM iriyAvahiyaM pakarer3a ' yasmin ve kyA kahate haiM - isako sUtrakAra ne ( evaM khalu ege jIve ) ityAdi sUtra pATha dvArA prakaTa kiyA hai eka jIva ( egeNaM samaeNaM ) eka samaya meM ( do kiriyAo pakareMni ) do kriyAe~ karatA hai ! ve do kriyAe~ kauna sI haiM - ise ( taMjahA ) dvArA prakaTa karane ke nimitta kahate haiM ki ve isa prakAra se haiM - ( iriyAvahiyaM ca sAMparAiyaM ca) eka airyAfpathika aura dUsarI sAMparAyika, IrSyA nAma gamana kA hai| isa gamana kA viSayabhUta jo mArga hai vaha patha hai / isameM jo kriyA ho vaha airyApathikI kriyA hai / arthAt gamanAgamana karate samaya kevala kAyayoga kAraNaka jo karmabaMdha hotA hai vaha airyApathikI kriyA hai / jinake kAraNa jIva saMsAra meM paribhramaNa karatA rahatA hai vaha saMparAya hai- saMparAya nAma kaSAya kA hai / isa kaSAya ko lekara jo kriyA hotI hai, vaha sAMparAyika kriyA hai / arthAt kaSAyakAraNaka jo karmabaMdha hotA hai vaha sAMparAyikI kriyA hai| jIva ( jaM samayaM ) jisa zu he che te sUtra " evaM khalu ege jIve " ityAdi sUtrapATha vaDe jatAvyu che. meDa va ( egeNaM samaeNaM ) me samaye ' do kiriyAo pakareMti " meDiyA are che. te meDiyA ( taM jahA ) yA pramANe che - " IriyAvahiya ca saMparAiyaM ca " : yayathiDI DiyA yAne mIla sAMparAyiDI DiyA. dhairyA eTale gamana. te gamanane mATenA je mArga hAya che tene dhairyApatha kahe che. temAM je kriyA thAya che te kriyAne IryApathikI kriyA kahe che, eTale ke gama nAgamana karatI vakhate kAyayeAgane kAraNe je kama baMdha thAya che tene IryopathikI kriyA kahe che, saMparAya eTale kaSAya. jenA kAraNe jIva sa`sAramAM paribhramaNa karyAM kare che tenuM nAma saparAya ( kaSAya ) che. te kaSAyane lIdhe je kriyA thAya che te kriyAne sAMparAyikI kriyA kahe che, eTale ke kaSAyane kAraNe je kara badha thAya che tene sAMyarAyiDI DiyA he che " jaM samayaM " ke samaye va " IriyA bha 55 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazna bhagavatI sUtre samaye airyApathika prakaroti-saMpAdayati ' taM samayaM saMparAiyaM pakarei' tasmin samaye sAMparAyika prakaroti, tasminneva samaye sAMparAyikIM kriyAmapi saMpAdayati / 'jaM samayaM saMparAiyaM pakarei ' yasmin samaye sAMparAyikIM prakaroti, 'taM samayaM IriyAvahiyaM pakarer3a ' tasmin samaye airyApathikIM prakaroti, tathA 'iriyAature - pakaraNayAe sAMparAiyaM pakarei ' airyApathivyAH prakaraNatayA sAMparAyikIM prakaroti ' saMparAiyAe pakaraNayAe iriyAvahiyaM pakarei' sAMparAyikyA: prakaraNatayA airyApathika prakaroti, ' evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareti evaM rUla eko jIva ekasmin samaye dve kriye prakaroti, ' taM jar3A ' tadyathA-' iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca ' airyApathikIM ca sAMparAyikIM ca ' se kahameyaM bhaMte evaM tat kathametad bhadanta ! evam ? he bhadanta ! yatte kathayanti tattathai 3 , samaya meM ( iriyAvahiyaM ) airyApathikI kriyA ko karatA hai ( taM samayaM ) usI samaya meM ( saMparAiye ) vaha sAMparAyikI kriyA ko bhI ( pakarei ) karatA hai / tathA (jaM samayaM saMparAiyaM pakarei) jisa samaya meM jIva sAMparAyikI kriyA karatA hai ( taM samayaM IriyAvahiyaM pakarei ) usa samaya vaha airyApathikI krayA ko karatA hai / (hariyAvahiyAe pakaraNayAe sA~pa iyaM pakare ) airyApathikI kriyA kara lene se jIba (sAMparAiyaM pakare ) sAMpaayikI kriyA karatA hai / ( saMparAiyAe pakaraNayAe IriyAvahiyaM pakare ) sAMparAiyikI yA kara lene se airyApathikI kriyA karatA hai / ( evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareMti) isa taraha eka jIva eka samaya meM do kriyAoM ko karanA hai / ( taM jahA ) jaise (iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca ) eka airyApathika ko aura sAMparAyikI ko / 66 bahiyaM " ryApathiDI priyA ure che " taM khamayaM " me samaye " saMparAiyaM paka rei " te sAMpAyiDI DiyA pazu re che, tathA " jaM samayaM saMparAiyaM pakarei bhe samaye va sAMparAviDI DiyA re che " taM samaya IriyAvahiyaM pakarei " te samaye thiDI DiyA pazu re che. " IriyAvahiyAe pakaraNayAe sAMparAiyaM pakarei " ryApathiDDI DiyA harI sevAthI va " sAMvarAiyaM pakarei " sAMparAyiDI DiyA re che, mane " saMparAiyAe pakaraNayAe IriyAvahiyaM pakarei " sAMparAyiDI DiyA urI devAthI dharyApathiDI DiyA pure che. " evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareti " yA rIte the vo! samaye me DiyAgo re che-" taM jahA " te the priyA mA pramANe " IriyAvahiya' ca saMparAiya' ca " zrI bhagavatI sUtra : 2 dz Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 1010 sU03 kriyAviSaye praznottaranirUpaNam 435 vAsti kim ? / bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / ' goyamA' he gautama ! 'jaM NaM te annautthiyA evaM AikkhaMti' 4 yat khalu te anyayUthikA evamAkhyAnti, evaM bhASante, evaM prajJApayanti evaM prarUpayanti / 'taM ceva jAva' tadeva pUrvoktameva yAvat , atra yAvacchabdena-" evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareti, taM jahA-iriyAvahiyaM ca saMgarAiyaM ca' ityAdi-pUrvoktamanyatIrthikamata sarva saMgrAhyam / 'je te evamAhaMsu micchA te evamAsu' ye te evamAhuH, mithyA te evamAhuH, 'ahaM puNa goyamA ' ahaM punargautama, 'evaM AikvAmi' 4 evamAkhyAmi, evaM prajJApayAmi / evaM khalu eko jIvaH 'ega samaeNaM' ekasmin samaye 'ekkaM kiriyaM pakarei' 'ekAM kriyAM prakaroti, 'sa samayavattavvayAe NeyadhvaM' ( se kaha meyaM bhaMte ! evaM puccai ) to he bhadanta ! jaisA ve kahate haiM kyA vaha vaisA hI hai ? isakA uttara bhagavAna dete hue kahate hai-( goyamA) he gautama ! (jaM NaM te annautthiyA evaM AikvaMti 4 ) jo ve anyayUthika aisA kahate haiM, aisA bhASaNa karate haiM, aisA prajJApanA karate haiM (taM ceva jAva) yahAM yAvat zabda se anyatIrthika saMmata pUrvokta ( evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM ) ityAdi yaha pATha grahaNa kiyA gayA hai-ki eka jIva eka samaya meM do kriyAe~ karatA hai ityAdi, (je te evamAsu) so jo unhoM ne aisA kahA hai ( micchA te evamAsu ) vaha unhIM ne jhUThA kahA hai / ( ahaM puNa goyamA) he gautama ! maiM to ( evaM AikkhAmi ) aimA kahatA hUM, aisA bhASaNa karatA hUM, aisI prajJApanA karatA hUM, aisI prarUpaNA karatA hUM, ki ( evaM khalu ege jIve ) eka jIva (egeNaM samaeNaM ) eka sadhyapathilI mane bhI sAM52yikI " se kahameyaM bhaMte ! evaM buccai ?" te he bhagavana! teo ema kevI rIte kahe che?-zuM temanI mAnyatA sAcI che? tenI pAsa mAtA mAnache " goyamA!" gautama! "jaNaM te annautthiyA evaM Aikkha ti 4" te anya tIthi / merI cha, mere bhASaNa 42, mevI prajJApA 4recha, mevI re 535 / cha, 'taM ceva jAva" mI "yAvat" 54thI. manya matavAhImAna! " 01 se sabhaye meM liyaa| 42 cha" tyAdi tamAma pUrvarita 54 71 42pAmA mAvyo che, "je te evamAhaMsa" bhane 2 tebho adhuMcha " micchA te evamAsu" te temaNe hyu cha-temanI ta mAnyatA sUda saresI che. " aha puNa goyamA ! " gautama ! to "evaM AikkhAmi" me chu. melASaNa 43 chu, savI prajJA. panA 43 chu mane mevI 535 // 43 chu " evaM khalu ege jove" me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre svasamayavaktavyatayA netavyam, svasamayavaktavyatA- cettham - " iriyAvahiyaM vA saMparAiyaM vA / jaM samayaM iriyAvaddiyaM pakareha taM samayaM saMparAiye na pakarer3a, jaM samayaM saMparAiyaM pakarei taM samayaM iriyAvahithaM na pakarei / iriyAvahiyAe pakaraNayAe saMparAiyaM na pakare, saMparAiyAe pakaraNayAe iriyAvahiyaM na pakarei / evaM khalu ege jIve egeNa samaeNaM evaM kiriye pakarei, taM jahA " - iti, 'iriyAvahiyaM vA saMparAiyaM vA' ityanena saha saMyojanIyam / midhyAtvaM cAsya pUrvoktamatasyaivaM pratipAdanIyam airyApathikI kriyA tu akaSAyodayamabhavA, airyApathikI kriyA kevalakA yogakAraNena jAyate kAyayogazca na kapAyarUpo'pi tu kaSAyabhinno'taH airyApathikI samaya meM (eki) eka (kiriyaM) kriyA ko (pakarei) karatA hai / (sasamayavaktavvA Neya ) yaha bAta svasamayavaktavyatA se jAnanI cAhiye / vaha svasamayavaktavyatA isa prakAra se hai ( iriyAbahiyaM vA sAMparAiyaM vA jaM samayaM iriyAvahiyaM pakarei, taM samayaM saMparAiyaM na pakarei ) ityAdi - jIva eka samaya meM eka hI kriyA karatA hai| yA to vaha airyApathika kriyA karatA hai, yA sAMparAyika kriyA karatA hai / jisa samaya meM vaha airyApathika kriyA karatA hai usa samaya meM vaha sAMparAyika kriyA nahIM karatA haiM / jisa samaya meM sAMparAyika kriyA karatA hai usa samaya meM vaha airyApathika kriyA nahIM karatA hai / airyApathika kriyA kara lene se sAMparAyika kriyA vaha nahIM karatA hai aura sAMparAdhika kriyA kara lene se vaha airyApathika kriyA nahIM karatA hai| isa taraha eka jIva eka kriyA karatA hai / yA to vaha airyApathika kriyA karatA hai rAyika kiyA karatA hai / 436 (L sabhaye " ekkaM kiriyAM pakarei "meDa diyA samayavattavyA jIva egeNaM samaeNaM " 42 che. " yavva " te vAta svasamaya ( sva siddhAMta ) nA vaktavyane AdhAre samajavI joIe, te svasamayanI vaktavyatA A pramANe che. " IriyAbahiya vA sAMparAiyaMvA jaM samaya iriyAvahiyaM pakarei, taM samayaM saMparAiyaM na pakarei " ityAdi vo samaye goDiyA are che, aMtA te iryApathikI kriyA kare je athavA to sAMparAyikI kriyA kare che. je samaye te IrSyApathikI kriyA karatA hoya chete samaye te sAMparAyikI kriyA karatA nathI. je samaye te sAMparAyikI kriyA karatA hAya che te samaye te iryApathikI kriyA karatA nathI. iryApathikI kriyA karI levAthI te sAMparAyikI kriyA karato nathI ane sAMparAyikI kriyA karI levAthI jIva; *opathikI kriyA karato nathI. A rIte eka jIva eka samaye eka ja kriyA kare che samaya meM eka athavA sAmpa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u010 203 kriyAviSaye praznottaranirUpaNam 437 kriyAkaSAyadoSaprabhavA bhavati, sAMparAyikI kriyA tu kaSAyadoSodbhavA saMsAre paribhramaNakAraNaM kaSAyAH te eva saMparAyapadavAcyAstaiH saMparAyaiH kaSAyAparanAmakairjAyamAnA kriyA sAMparAyikoti kathyate iti ekasyAH kaSAyaprabhavatvamekasyAstu akaSAyaprabhavatvamitidvayoH kriyayoH parasparaM virodhAt kathamekapuruSeNa ekakAle tayo dvayoH kriyayoH karaNaM saMbhavatIti virodhAnnaikadA dvayoH saMpAdanaM syAdityevaM rUpeNaisa mata meM mithyAtva kA pratipAdana isa prakAra se karanA cAhiye-aipathikI jo kriyA hotI hai vaha akaSAyodbhAva (vinA kaSaya)hotI hai, tathA yaha kriyA kevala kAyayogarUpa kAraNa se utpanna hotI hai / kAyayogarUpa jo kAraNa hai vaha kaSAyarUpa hotA nahIM hai, kintu vaha to kaSAya se bhinna hotA hai| isaliye airyApathikI jo kriyA hai vaha akaSAyodbhava (utpanna) hotI hai / parantu jo sAMparAyika kriyA hai vaha kaSAyarUpa doSa se udbhava (utpanna) hotI hai / kaSAyeM saMsAra meM paribhramaNa kA kAraNa hai| kaSAyoM kA nAma bhI saMparAya hai / ina saMparAyarUpa kaSAyoM se jo kriyA utpanna hotI hai, usa kriyA kA nAma sAMparAyika kriyA hai / isa taraha se jaba yaha bAta hai ki eka kriyA kaSAya se utpanna hotI hai aura ekA kriyA kaSAya se utpanna nahIM hotI hai, to paraspara meM viruddha huI ina do kriyAoM kA karanA eka hI kAla meM eka puruSa ke liye kaise saMbhava ho sakatA hai / nahIM ho sakatA hai / ataH eka kAla meM ina do kriyAoM kA eka puruSa dvArA saMpAdana honA mAnanA paraspara meM virodha hone ke anya tIrthikonA A mithyA matanuM nirasana A rIte karI zakAya. I. parthikI kiyA mAtra kAga ne kAraNe ja utpanna thAya che, te kaSAyane kAraNe utpanna thatI nathI, kAyayega rUpa je kAraNe che te kaSAyarUpa hetuM nathI, paNa te te kaSAyathI bhinna ja hoya che. tethI IpathikI kriyA akaSAyehuva (vinA kaSAye utpanna thanArI hoya che. paNa sAMparAyikI kriyA kaSAyarUpa deSathI udbhavatI hoya che. kaSAye saMsAramAM paribhramaNanA kAraNarUpa che. kaSAyonuM nAma ja sAMparAya che, e sAMparAyarUpa kaSAyothI je kriyA utpanna thAya che, te kriyAne sAMparAyikI kriyA kahe che, A rIte eka kriyA kaSAyathI utpanna thAya che ane bIjI kriyA kaSAyathI utpanna thatI nathI, A prakAranI eka bIjAthI virUddha kiyAo ekaja samaye eka puruSa mAraphata kevI rIte karI zakAya ? kahevAne hetu e che ke eka ja samaye eka jIvavaDe te baMne kriyAonuM saMpAdana thavuM kaI paNa rIte saMbhavita nathI, tethI te baMne kriyAo eka jIva eka ja samaye kare che" evI paratIthinI mAnyatA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4388 bhagavatIsUtre paratIthikamatasya mithyAtvaM bhavatIti bodhyam / viruddhayoH padArthayorekapuruSeNaikadA saMpAdayitumazakyatvAt / nahi gacchan jinadattaH sthito bhavati, tadvadihApi kaSAya janitakaSAyAjanitakriyayoH parasparaM viruddhatvAdekapuruSeNa ekasamaye kriyAdvayasyAnuSThAtumazakyatvena mithyA tanmamiti saMkSepaH // mU0 3 / / upapAtavirahavicAra:anantaraprakaraNe kriyAyA nirUpaNaM kRtam , kriyAvatAM cotpAdo bhavati iti kriyAnirUpaNe sati kriyAmUlakasyotpAdaH smRto bhavati, utpAdasmaraNe sati tadvirakSotpAdavirahasya smaraNaM jAtamiti tadevAha-nirayagaI' ityAdi / mUlam-nirayagaI NaM bhate ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uva. vAeNaM paNNatA ? goyamA !jahaNaNeNaM eka samayaM ukkoseNaM bArasamuhuttA, evaM vakaMtIpayaM bhANiyavvaM niravasesaM, sevaM bhaMte sevaM bhaMte ti jAva viharai // sU0 4 // paDhamasamaye dasamo uddeso sammatto // 1-10 // kAraNa kisI taraha saMbhavita nahIM hotA hai| ataH isa prakAra kI mAnyatAvAlA paratothikoM kA mata mithyA hai| aisA jAnanA caahiye| kyoM ki eka hI kAla meM paraspara viruddha do padArthoM kA eka puruSa dvArA saMpAdana honA azakya hai / (jAtA huA devadatta bar3A hai ) jaise kisI ke isa kathana ko koI satya nahIM mAna sakatA hai vaisA hI yaha kathana hai| ise satya kaise mAnA jA sakatA hai ataH jaise jAnArUpa kriyA aura sthita hone rUpa kriyA eka hI kAla meM eka puruSa meM paraspara meM viruddha hone ke kAraNa saMbhavatI nahIM hai, usI prakAra se kaSAya janita ora akASAya janita ina do kriyAo ko paraspara virUddha hone ke kAraNa ye do kriyAe~ eka hI kAla meM eka hI puruSa dvArA anuSThAtu-kartu-(karane yogya) nahIM ho sakatI haiM / ataH isa prakAra kI kriyA dvaya kI ekasAtha karane kI mAnyatAvAlA siddhAnta mithyA hai aisA jAnanA cAhiye ||suu 3 // mithyA che, kAraNa ke eka ja samaye parasparathI virUddha evI be kriyAonuM eka puruSa vaDe saMpAdana thavuM azakya che. jema ke jaI rahele devadatta ubhe che" e kathana keIne paNa satya nahIM lAge, kAraNa ke javAnI kriyA ane ubhA rahevAnI kriyA paraspara virUddha kiyAo che. te te bane kiyA eka ja puruSa vaDe eka ja samaye saMbhavI zakatI nathI. e ja pramANe kaSAyajanita ane kaSAya rahita e be kiyAo (sAMparAyikI ane IryApathikI) paraspara virUddha hovAne kAraNe eka jIva vaDe eka ja samaye saMbhavI zakatI nathI. tethI te be kriyAo eka ja sAthe thAya che, evI mAnyatA mithyA samajavI. . sU-3 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 1 u0 10 sU0 2 utpAtavirahanirUpaNam 439 ___ chAyA-nirayagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptA? gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena dvAdazamuhUrtAn evaM vyutkrAMtipadaM bhaNitavyaM niravazeSa, tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAvadvihati // sU0 4 // ||prthmshtke dazama uddezaH samAptaH // 1-10 // upapApavirahaanantara prakaraNa meM kriyA kA nirUpaNa kiyA hai| jo kriyA vAle hote haiM unakA utpAda hotA hai| isa taraha kriyA ke nirUpaNa hone para kriyA mUlaka utpAda kA smaraNa ho AtA hai aura utpAda ke smaraNa hone para isakA vipakSa bhUta jo utpAda viraha hai usakA smaraNa ho jAtA hai so aba sUtrakAra isI utpAda viraha kA kathana karate haiM-'nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM' ityAdi sUtrArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! (nirayagaINaM) nirayagati-kitane kAlanaka ( uvavAeNaM ) upapAta se (virahiyA paNNattA) virahita kahI gaI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM) he gautama ! jaghanya se eka samayataka aura ( ukkoseNaM ) utkRSTa se (bArasa muhuttA) bAraha muhUrta taka nirayagati upapAta se virAhita kahI gaI hai| ( evaM vakkatIpayaM bhANiyavvaM niravase saM ) imI taraha samasta vyutkrAntika pada kahanA cAhiye (sevaM bhaMte | sevaM bhaMte ! tti jAvavihara) isI yaha prakAra se hai he pAta viraha AgaLanA prakaraNamAM kriyAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. jeo kiyAvALA hoya che temane upapAta (janma) hoya che. A rIte kiyAnuM nirUpaNa karatI vakhate kriyAmUlaka upapAtanuM maraNa thaI Ave che. ane upapata'nuM smaraNa thatAM tenA pratipakSI upapAta, virahanu samaraNa thaI Ave che. tethI have sUtrakAra upApata virahanuM nirUpaNa kare che. "nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM" tyAla. sUtrAtha-(bhaMte!) bhagavan ! (nirayagaINaM kevaiyaM kAla) 24gati // 4 sudhI ( uvavAeNaM virahiyA paNNattA ? ) 65pAta vi2Dita hI cha! (goyamA 1) gautama! (jahaNgeNaM eka samaya) mAchAmA mAchI me samaya bhane (ukoseNaM bArasa muttA) padhArebhA padhAre // 2 bhuta sudhI na24gatine S55tamI vi2Dita 4 che. ( evaM vakkaMtI payaM bhANiyavva niravasesaM) ma zata mAsu vyuDinta 54 4: ( seva bhaMte ! se mate ! tti jAva vihara) he bhagadhrAn ApanuM kahevuM sAcu che. he bhagavAn ApanA kahevA pramANe ja badhuM barAbara che. A pramANe kahIne bhagavAnane vaMdaNu namaskAra karIne gautama svAmI saMyama ane tapathI potAnA AtmAne bhavita karatA potAne sthAne besI gayA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 bhagavatIsUtre ___TIkA-'nirayagaINaM bhaMte' nirayagatiH khalu bhadanta ! 'kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM' kiyAtaM kAlaM virahitA upapAtena 'paNNatA ' prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahaNeNaM ekkaM samaya' jaghanyena ekaM samayam 'ukoseNaM bArasamuhuttA' utkRSTena dvAdaza muhUrtAn , he gautama ! jaghanyenaikasamayaparyantamutkRSTato dvAdaza muhUrtAn upapAtarahitatayA naraka gatiH kathiteti bhAvaH / 'evaM vakkatIpayaM bhANiyavvaM niravasesaM ' evaM vyutkrAnti padaM bhaNitavyam niravazeSam vyutkrAntirjIvAnAmutpAdaH tadarthapadamiti vyutkrAntipadam tat prajJApanAsUtrasya SaSTham / tatsarva prajJApanAsUtre vilokniiym| 'sevaM bhaMte sevaM bhaMte ' tadetad bhadanta ! tadetad bhadanta ! he bhadanta ! yaddevAnupiyairuktaM tatsarva satyameveti // suu04|| prathamazatakasya dazama uddezaH samAptaH / / 1-10 // iti zrI vizvavikhyAta-jagadUballabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrIzAhUchatrapa. tikolhApurarAjapradatta- jainazAstrAcArya ' padabhUpita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharma divAkarapUjyazrI-ghAsIlAlativiracitAyAM zrIbhagavatImUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM prathamaM zataka samAptam // 1 // bhadanta ! isI prakAra se hai he bhadanta ! isa prakAra kaha kara yAvata gautama vAmI tapa saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hae vicarane lge| TIkArtha-TIkA kA artha sUtrArtha ke anusAra hI hai| narakagati yadi upapAta se virahita rahe to kama se kama 1 samaya taka rahe aura adhika se adhika 12cAra hamuhUrta taka rhe| isase Age vaha upapAta se virahita nahIM raha sktii| jIvoM ke utpAda kA nAma vyutkrAnti hai| isa mambandhI jo prakaraNa hai vaha vyutkAntipada hai / yaha byutkrAntikapada prajJApanAsutra kA chaThavAM pada hai / yaha saba prajJApanA sUtra meM dekha lenA cAhiye 4 zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtrakI prameyacandrikA vyAkhyA ke prathama zatakakA dazavAM uddezaka samApta // 1-9 // TIkAne artha sUtrartha pramANe ja che. narakagati ochAmAM ochA eka samaya ane vadhAremAM vadhAre 12 muhUrta sudhI upapAtathI virahita rahe che. tethI vadhAre samaya te upapAtathI virahita rahetI nathI. jenA upapAtana vyutkAti kahe che A viSa vyutkAntipada" nAmanuM prakaraNa che. te vyakattipada prajJApanA sUtranuM chaThu para che. tenI vizeSa mAhitI prajJApanA sUtramAMthI meLavI levI che sU 4 uItizrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadazinI vyAkhyAnA pahelA zatakane navame uddezaka samApta 1-9 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyaM zatakaM prArabhyate dvitIyazatake saMkSepato vicAraNIyAH viSayAH " UsAsa khaMdavi " ityAdi gAthoktA dazodezakAH saMti, tatra prathamoddezake hame viSayAstathAhi pRthivyAdye kendriyajIvAnAM zvAsAdayo bhavaMti naveti praznaH / bhavantItiuttaram / te pRthivyAdayaH zvAsAdau kiM gRhantIti praznaH vAyusambandhi paramANu gRhNantItyuttaram, tatra paramANau rUparasagaMdhasparzA bhavantIti pratipAdanam / prajJApanAsUtrasyoddharaNam / saMkSepeNa nairathikANAM vivaraNam / paTsvapi dikSu zvAsocchvAsa vargaNAyA AkarSaNaM bhavatIti nirUpaNam / vAyavIyajIvAnAM zvAsAdayo bhavaMti naveti praznaH / bhavantItyuttaram / vAyavIyajIvA vAyukAyAnnirgatya punarvAyukAyike dvitIyazanaka kA prathama uddezaka prAraMbha isa dvitIyazataka meM " usAsa khaMdae vi " ityAdi gAthA dvArA kahe hue daza uddezaka haiM / inameM se prathamazataka meM ye viSaya hai-jaisepRthivI Adika ekendriya jIvoM ke zvAsa Adi hote haiM ki nahIM hote haiM ? hAM hote haiM / ve pRthivyAdika jIva zvAsa Adi meM kyA lete haiM ? aisA prazna - ve vAyusaMbaMdhI paramANu ko grahaNa karate haiM aisA uttara / paramANu meM rUpa, rasa, gaMdha aura sparza hote haiM-aisA pratipAdana ! prajJApanA sUtra kA uddharaNa / saMkSepa se nairayikoM kA vivaraNa | chahoM bhI dizAoM meM se zvAsocchvAsa vargaNA kA AkarSaNa hotA hai aisA nirUpaNa / vAyukAyika jIvoM ke zvAsa Adi hote hai ki nahIM hoteM haiM ? aisA prazna, hAM hote hai aisA uttara vAyukAyika jIva vAyukAya se nikalakara punaH vAyu pahelA zatakanA pahele uddezakanA prAra bha A bIjA zatakamAM UsAsa khaMdae vi " chatyAhi gAthA baDe uDelA dasa uddezaka che. temAMnA pahelA uddezakamAM-nIcenA viSayAnu nirUpaNu karavAmAM Avyu` che. pRthivIkAya vagere ekendriya jIvA zvAsa vagere le che ke nahI ? hA, le che tee zvAsa vageremAM zuM le che? tee vAyunAM paramANuone grahaNa kare che. te paramANuomAM rUpa, rasa, gaMdha ane sparzI hoya che. evuM pratipAdana, ane prajJApanA sUtramAMthI tenuM pramANu. sakSiptamAM nArakanuM varNana. chae dizAomAM zrvAse zrvAsa vaNAnuM AkarSaNa thAya che evuM nirUpaNuM. vAyukAyika jIveA zvAsa vagere le che ke nathI letA ? hA, le che. vAyukAyika jIvA vAyukAyamAMthI nIkaLIne vAyukAyikAmAM ja utpanna thAya che bha 57 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre evotpadyante iti vicAraH ! vAyujIvAnAM maraNaM kathaM bhavatIti praznaH / AghAtAdityuttaram / vAyujIvAnAM zarIrAzarIrayoH pratipAdanam , vAyunIvAnAM catvAri zarIrANi bhavaMtIti kathanam / sakarmakamRtAdhanagArasya svruupvicaarH| prANabhUtajIvasattvavijJavetRtvAnAM svarUpakathanam / akarmakamRtAdyanagArasya vicAraH / siddhabuddhamuktapAragata paraMparAgatatvAdInAM svarUpaparikIrtanam / AryazrIskandasya caritam / piGgalakanigraMthavaizAlikazrAvakasya skandakaM prati praznaH / tatra lokaH sAnto'nanto jIvaH sAnto'nanto vA, siddhiH sAMtA'naMtA vA, siddhaH sAnto'nanto vA kena maraNena mriyamANasya jIvasya saMsAradihAnI veti / skandakasya saMzayo. spacyA maunaavlNbnm| zrImahAvIrasyAgamanaM zrutvA tatpAghe skandakasya gamanaM praznakaraNaM, bhagavata uttarakathanaM ceti / skandakasyA'cyutakalpe utpattiH, mahAvidehe kAyika meM hI utpanna hote haiM aisA vicAra / vAyukAyika jIvoM kA maraNa kaise hotA hai ? yaha prazna,AghAta se hotA hai aisA uttara / vAyukAyika jIvoM ke zarIra aura azarIra kA pratipAdana vAyu jIvoM ke cAra zarIra hote haiM aisA kathana, sakarmaka mRtAdi anagAra ke svarUpa kA vicAra, prANa, bhUta, jIva, satva, vijJa, vettA inake svarUpa kA kathana AkarSaka mRtAdi anagAra kA vicAra, siddha, buddha, mukta, pAragata, paraMparAgata Adi ke svarUpa kA kathana, Arya zrI skaMda kA caritra piMgalaka nirgrantha aura vaizAlika zrAvaka inakA skaMda ke prati prazna, isameM-loka sAnta hai ki ananta hai ? kisa maraNa se marate hue jIva ke saMsAra kI hAni aura vRddhi hotI hai| skaMda kA saMzaya kI utpatti se maunAvalampana, zrI mahAvIra svAmI kA Agamana sunakara unake pAsa skaMda kA jAnA aura unase prazna karanA, bhagavAna kA uttara denA, skaMda kI acyuta kalpa meM e viSe vicAra vAyukAya jIvonuM maraNa kevI rIte thAya che? AghAtathI temanuM maraNa thAya che vAyukAyika jInAM zarIra ane azarIranuM pratipAdana. vAyukAya jIne cAra zarIra hoya che evuM kathana. sakarmaka mRtAdI aNagAranA svarUpanuM kathana, prANu, bhUta, jIva satva, vijJa ane vettAnA svarUpanuM kathana, siddha, buddha, mukta, pAraMgata paraMparAgata vagerenA svarUpanuM kathana, Arya zrI sjadakanuM caritra vaizAlika zrAvaka piMgalaka nigraMthanA skaMdane mane leka sAnta (anta sahita) che ke anaMta che? kayA maraNathI marato jIva saMsAra vadhAre che ane kayA maraNathI marate jIva saMsAra ghaTADe che ! skaMdakanA manamAM saMzaya thavAthI te mauna rahe che. zrI mahAvIra svAmInA AgamananA khabara sAMbhaLIne aMdakanuM temanI pAse gamana kuMdakanA mahAvIra prabhune prazno ane prabhunA uttara, skaMda zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 0 1 pramohezakasyANataraNikA 443 mokSagamanaM ceti pratipAdanamiti // prathamaM zatakaM mocya pazcamAnasya yatnataH / dvitIyaM zatakaM tasya vivRNomi yathAmati // 1 // atha dvItIyazatakasyoddezakasaMgrahAya gAthAmAha-'UsAsa' ityAdi / gAhA-UsAsa khaMdae viya samugdhAya puDhavidiya annautthi bhAsA y| devA ya camaracaMcA, samaya khitathikAya boyasae // 1 // chAyA-ucchvAsaH skandakopi ca samudghAtAH pRthivI indriyANi anyathikA bhASA ca / devAzca camaracaJcA samayakSetra astikAyA dvitIyazate // 1 // TIkA-bIyasae' dvitIyazatake 'UsAsa ' ucchvAsaH 'khaMdae vi' utpatti honA aura mahAvideha se mokSagamana, isakA pratipAdana / prathamaM zatakaM procya paJcamAGgasya yatnataH / dvitIyazatakaM tasya vivRNomi yathAmati // 1 // isa paMcama aGga ke prathama zataka kA prayatna pUrvaka pratipAdana karake aba maiM usake dvitIya zataka kA apanI buddhi ke anusAra vivaraNa karatA huuN| dvitIyazataka ke uddezakoMke saMgrahake liye sUtrakAra ne yaha (UsAsa) ityAdi gAthA kahI hai| UsAsa khaMdae vi ya samugghAya puDhavidiya annautthi bhAsA ya / devA ya camara caMcA samayakhittathikAya bIyasae // 1 // isa gAthA kA artha isa prakAra se hai-" bIyasae" isa dvitIya kanI azruta devalekamAM utpatti ane mahAvidehamAMthI mokSagamana, tenuM pratipAdana. prathamaM zatakaM procya paJcamAGgasya yatnataH / dvitIyazatakaM tasya vivRNomi yathAmati // 1 ! pAMcamAM aMganA prathama zatakanuM zAntipUrvaka vivecana karI ne have huM tenA bIjA zatakanuM mArI buddhi pramANe vivaraNa karUM chuM. bhI zatana dezonA sahane bhATe sUtramAre "UsAsa" kore gAthAo kahI che. asAsakhaMdae vi ya samugghAya puDhavidiya annautthi bhAsA ya / devA ya camaracaMcA samayakhitta'sthikAya bIyasae // 1 // mA thaan| ma 2mA pramANe cha "bIyasae" mA mI zatabhA mA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare skandakopi ca1 'samugghAya' samudghAtAH2 'puDhaviMdiya' pRthivIndriyANi, 3 pRthivI indriyANi ca4 'anna utthiyA' anyayUthikA5 'bhAsA ya bhASA ca6 'devAya' devAzca7 'camaracaMcA' camaracazcA8 'samayakkhittakAe' samayAH kSetram9 astikAyAH, 10 ete asmin dvitIyazatake dazoddezakAH saMti teSu coddezakeSu nimnanirdiSTa viSayANAmadhikArAH santi, tatra prathamoddezake zvAsocchvAsaviSayakaH skandanAmakAnagAraviSayakazca vicaarH1| dvitIyoddezake samudghAtaviSayakaM vivecanam 2, tRtIyo. dazake pRthivIsaMbandhe vicAraH3, caturthoddezake indriyaviSayako vicAraH4, paMcamoddezake'nyatIthikAnAmAdhikAraH5, SaSThoddezake bhASAviSaye vicAra:6, saptame devAdhikAraH7, aSTamoddezake camaracaJcArAjadhAnIviSayako vicAra:8, navamoddezake samayakSetrayoH svarUpaviSaye vicAraH9, dazamoddezake astikAyaviSayako vicaarH| iti10| zataka meM ye daza uddezaka haiM-ucchvAsa, skaMdaka1, samudghAtara pRthivI3 indriyAM 4, anyayUthika 5, bhASA 6, deva7, camaracaMcA8 samayakSetra 9 astikAya10 ina uddezakoM meM nimna likhita viSayoM ke adhikAra haiMprathama uddezakameM zvAsocchvAsa saMbaMdhI aura skanda anagAra saMbaMdhI vicAra hai| dvitIyauddezaka meM samudghAtaviSayaka vivecana hai| tRtIya uddezaka meM pRthivI kesaMbaMdha meM vicAra kiyA gayA hai| caturthauddezaka meM indriya viSayaka vicAra huA hai| paMcama uddezaka meM anyatIrthikoM kA adhikAra hai| chaThaveM uddezaka meM bhASAviSayaka vicAra huA hai / saptama uddezaka meM devoM kA adhikAra hai / AThaveM uddezaka meM camaracaMcA nAma kI rAjadhAnI kA vicAra kiyA gayA hai| navama uddezaka meM samayakSetra ke svarUpa kA vicAra kiyA gayA hai| dazaveM uddezaka meM astikAya kA vicAra kiyA gayA hai| pramANe isa deza cha (1) 72vAsa, 2444, (2) samuddhAta (3) pRthivI, (4) chandrayo, (5) anya yUthira, (6) bhASA, (7) heva, (8) yamaranyayA, (6) samayakSetra bhane (10) mastiya. te dezamA nIce pramAnA viSa nuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che-pahelA uddezakamAM zvAse chUvAsa viSe ane skaMdakaaNugAra viSe, bIjA uddezakamAM samughAta viSe, trIjAmAM pRthvInA viSayamAM, cothA uddezakamAM IndranA viSayamAM, pAMcamAM uddezakamAM anya tIthike nA viSayamAM chaThThA uddezakamAM bhASAnA viSayamAM, sAtamA uddezakamAM deva viSe AThamAM uddezakamAM camaracaMcA nAmanI rAjadhAnInA viSe navamAM uddezakamAM samaya kSetranA svarUpa viSe ane dasamAM uddezakamAM astikAyanA viSayanuM vivecana karavAmAM AvyuM che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MARRIED prameyacandrikA TIkA za0 1 u01901 ucchyAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 445 ___ prathamazatakasya varNanaM jAtam , tadanantaraM dvitIyazatakasya mAraMbho bhavati, tatrApi prAripsitadvitIyazata ke prathamoddezakasya varNanaM kriyate, tasya cAyamabhisaMbaMdhaH-prathamazatakasyAntimoddezakasyAnte jIvAnAmutpAdavirahaH pratipAditaH, iha tu teSAmeva jIvAnAmucchavAsAdivarNanamastItyevaM saMbandhakasyAsya dvitIyazatakaprathamoddezakasyedamAdisUtram -' teNaM kAleNaM ' ityAdi / mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe NAmaM nayare hotthA vaNNao, sAmI samosaDhe, parisA NiggayA, dhammo kahio, parisA paDigayA / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sama. Nassa bhagavao mahAvIrassa jehe aMtevAso jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI-je ime bhaMte! beiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paMciMdiyA jIvA, eersi NaM ANAmaM vA pANAmaM vA ussAsaMvA nissAsaM vAjANAmo pAsAmo,je ime puDhavIkAiyA, jAva vaNapphai kAiyA egidiyA jIvA, eesiM NaM ANAmaM vA pANAmaM vA usAsaMvA nIlAsaMvA na jANAmo, na pAsAmo, eeNaM bhaMte ! jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA, ussasaMti vA, nIsasIta vA, haMtA goyamA! ee jaM jIvA, ANamaMti vA, pANamaMti vA ussasaMti vA NIsasaMti vaa||suu01|| prathamatazataka kA varNana ho cukA-ava dvitIya zataka prAraMbha hotA hai| isameM dvitIvazataka se prathama uddezaka kA varNana kiyA jAtA hai-isakA saMbaMdha isa prakAra se haiM-prathama zataka ke antima uddezaka ke anta meM jIvoM kA utpAda viraha pratipAdita huA hai aura isa jagaha pahelA zatakanuM vivaraNa pUruM thayuM. have bIjA zatakanuM vivecana zarU thAya che. temAM bIjA zatakanA pahelA uddezakanuM varNana karavAmAM Ave che. tene AgaLanA uddezaka sAthe A prakArano saMbaMdha che. pahelA zatakanA chellA uddezakanA antima bhAgamAM jenA upapAta virahanuM pratipAdana karyuM che. ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIce __ chAyA-tasmin kAle tasmin samaye rAjagRhaM nAma nagaramAsIt , varNakaH svAmI samavasRtaH parSanirgatA, dharmaH kathitaH, pariSat pratigatA, tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato mahAvIrasya jyeSTho'ntevAsI yAvat paryupAsIna evamavAdIt , ye ime bhadaMta ! dvondriyAH, trIndriyAH, caturindriyAH, paJcendriyA unhIM jIvoM ke ucchvAsa Adi kA pratipAdana kiyA gayA hai-ataH isa sambandha ko lekara yaha dvitIya zataka kA yaha prathama uddezaka kahA gayA hai| usakA yaha ( teNaM kAleNaM ityAdi prathama sUtra hai-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityaadi| sUtrArtha--( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) usa kAla meM aura usa samaya meM (rAyagihe NAmaM nayare hotthA) rAjagRha nAma kA nagara thA (vaNNao) varNakaH ( sAmI samosaDhe ) svAmI-zrI mahAvIra prabhu-vahAM padhAre (parisA NiggayA ) usakI dezanA sunane ke liye sabhA nikalI (dhammo kahio) prabhune dharmopadeza diyA (parisA paDigayA) use sunakara sabhA pIche gaI / (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke (jeTTe aMtevAsI ) jyeSTha antevAsI-ziSya (jAva pajjuvAsamANe ) yAvat payupAsanA karate hue ( evaM vayAsI) isa prakAra bole-(je ime bhaMte ! beiMdiyA, teiMdiyA, cauridiyA jIvA ) he bhadanta ! jo ye ekendriya, do indriya, te indriya, cau indriya aura paMcendriya A uddezakamAM jIvonAM ufavAsa vagerenuM pratipAdana karAyuM che. A bIjA zatakanA udezakane A prakArane saMbaMdha AgaLanA uddeza sAthe che. tenuM prathama sUtra "teNa kAleNa" tyAhi che. sUtrA--(teNaM kAleNaM teNaM samaeNa) te ANe bhane te sabhaye (rAyagihe NAmaM nayare hotthA ) ||4dd namarnu nA2 tu ( baNNao) tenuM varNana sIpAti sUtramA vasI pAnAzI. mA4 che. (sAmI samosaDhe) te nagaramA mAvAna mahAvIra svAmI 5dhAryA. ( parisA NiggayA) tamanI Trezana sAgavAna bhATa pariSada nIjI (dhammo kahio) pramukha dharbhApaheza mAthyo. (parisA paDigayA) te sainutna pariSa4 5chI 27. ( teNa kAleNa teNa samaeNa) ta ANe bhane te samaye (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zrama mAvAna mhaaviirn| (jeTe aMtevAsI) bheTA mantavAsI ziSya (jAva pajjuvAsamANe) ( yAvata) pyupAsanA 4zana (eva vayAsI) mApramANe mAdayA. (je ime bhaMte ! beiMdiyA iMdiyA, cauridiyA jIvA eesi NaM ANAma vA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2301sU01 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 447 jIvAH, eteSAM khalu AnAma vA prANAmaM vA, ucchvAsaM vAH nizvAsa vA jAnImaH pazyAmaH / ye ime pRthivIkAyikAH yAvad vanaspatikAyikA ekendriyajIvAH, eteSAM khalu AnAmaM vA prANAmaM vA ucchvAsa vA nizvAsaM vA na jAnImaH na na pazyAmaH, ete'pi khalu bhadaMta ! jIvA AnaMti vA prANaMti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, haMta gautama ! ete khalu jIvAH AnaMti vA prANaMti vA, ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA // sU0 1 // jIva haiM so (eesi NaM ANAmaM vA pANAmaM vA usmAsa vA nIsAsaM vA jANAmo, pAsAmo) inake bhItarI bahirI ucchvAsa niHzvAsako to hama jAnate haiM aura dekhate haiM (je ime puDhavIkAiyA jAva vaNapphaikAiyA egidiyA jIvA) parantu jo ye pRthivIkAyikase le kara vanaspatikAyika takake ekendriya jIva haiM so (eesiNaM ANAmaM vA pANAmaM vA ussAsaM vA nIsAsa vA na jANAmo na pAsAmo) inake bhItarI bAhirI zvAsa aura ucchvAsa ko na hama jAnate haiM aura na hama dekhate haiM / ( eeNaM bhaMte ! jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA, nIsasaMti vA ) to he bhadanta ! ye jIva kyA bhItara thAhara ke zvAva aura ucchavAsa ko lete haiM ? (haMtA goyamA ! ) hAM gautama ! (eevi NaM jIvA ANamaMti vA pANAma vA ussAsaM vA nIsAsa vA jANAmo, pAsAmo) 3 mApana | bIndraya, trIndriya, caturidrika ane pacendriya che je zvAsa aMdara grahaNa kare che. ane je ucchavAsa bahAra kADhe che te te ame jANIe chIe ane joIe chIe. 55 (je ibhe puDhavIkAiyA jAva vaNapphaikAiyA egidiyA jIvA ) pRthvii|ythaa sapane patiya sudhAno mendriya 73 temanA ( e e si Na ANAma vA pANAma vA ussAsaM vA nIsAsaM na jANAmo na pAsAmo) mAhyAbhyantara zvAsa ane ucchavAsa viSe ame kaMI paNa jANatA nathI ke tene jotA paNa nathI. ( e e NaM bhaMte jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA usasaMti vA nIsasaMti vA ?) to 3 bhagavana ! te ja zuM dhAsa grahaNa kare che ane ucchavAsa bahAra kADhe che ! (haMtA goyamA ! ) 1, gItama! (e e vi Na jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 bhagavatIsUtre TIkA-'teNaM kAleNaM' tasmin kAle-avasarpiNIcaturthArake ' teNaM samaeNaM ' tasmin samaye-zreNikazAsanakAle 'rAyagihe NAmaM nayare hotthA ' rAjagRhaM nAma nagaramAsIt , ' vaNNao' varNakaH 'sAmI samosaDhe ' svAmI samavasRtaH, bhagavAn samAgataH / 'parisA NiggayA' panirgatA 'dhammo kahio' dharmaH kathitaH, 'parisA paDigayA ' pariSat pratigatA, 'teNaM kAleNaM' tasmin kAle, samA visarjanAntakAle 'teNaM samaeNa' tasmin samaye ucchvAsaniHzvAsAdipraznodbhavasamaye pANamaMti vA, ussasaMti vA nIsasaMti vA ) ye bhI jIva bhItara meM zvAsa grahaNa karate haiM bhItara meM zvAsa chor3ate haiM bahira meM zvAsa grahaNa karate aura bahira meM niHzvAsa chor3ate haiN| TIkArtha- (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) kAla se yahAM avasarpiNI cauthA kAla liyA gayA hai aura samaya se zreNika rAjA ke zAsana samaya liyA gayA hai / ataH avasarpiNI ke cauthe Are meM aura zreNika rAjA ke zAsana samaya meM (rAyagihe NAmaM nayare hotthA ) rAjagRha nAma kA nagara thA (vaNNao sAmI samosaDhe ) isa nagara kA varNana aupapAtika sUtra meM varNita caMpA nagarI ke samAna hai yaha bAta yahA~ ( vaNNao) pada se sUtrakAra ne pragaTa kI hai / usa nagara meM svAmI-zramaNa bhagavAna mahAvIra prbhu-pdhaare| ( parisA niggayA ) sabhA prabhu kA dharmopadeza sunane ke liye nagara se nikalI (dhammo kahio) prabhune dharma kA upadeza diyaa| (parisA paDigayA) dharmopadeza sunakara sabhA visarjita ho gii| (teNaM kAleNaM teNaM sabhaeNaM ) pada se yahAM mamA visarjana ke anantara ussasaMti vA NIsassaMti vA) te 55] 252 pAsa se che. 42 pravAsa cheDe che, bahArathI zvAsa grahaNa kare che ane niHzvAsane bahAra kADhe che. -" teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM " 0 5413 mahI asacihAnA cotho Aro levAmAM AvyuM che. ane "samaya" padathI zreNika rAjAne zAsana samaya levAmAM AvyuM che. eTale ke avasarpiNInA cothA ArAmAM zreNika zana zAsana samaye " rAyagihe NAmaM nayare hotthA" 22042nAbhanu nagara ita. "vaNNao sAmI samosaDhe" te nA2nu varNana mo55ti: sUtramA - vesI yA nagarI nI mA samAbu, ko pAta "vaNNao" 54thI sUtrAre matAvI che. te nagaramA zrama bhagavAna mahAvIra prabhu payAryA. "parisA nigayA" nagaramAthI lekenI pariSada prabhune upadeza sAMbhaLavA mATe prabhu pAse javA 5431. "dhammo kahio' prayume tebhane dharbhApaheza hIdhI. "parisA paDigayA" dhApadeza sAMgaNAna pariSada tyAMthI pAchI zrI. " teNaM kAleNaM teNaM samapaNaM " zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2301sU01 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 449 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNastha bhagavato mahAvIrasya 'jeDhe aMtevAsI' jyeSTho'ntevAsI agnibhUtiH gautamaH 'jAva pajjuvAsamANe ' yAvat paryupAsInaH yAvatpadena-prathamazatakapathamoddezakIyasaptamASTamasUtrastha --jAyasar3e' ityArabhya 'paMjaliuDe' ityantaM sarva saMgrAhyam , vandananamaskArAdikaM kRtvA bhagavantaM sevamAnaH 'evaM vayAsI' evamavAdIt 'evaM' vakSyamANaprakAreNa agadIt pRSTavAn 'je ime bhaMte' ye ime bhadanta ! 'beiMdiyA' dvIndriyAH ' teiMdiyA' trIndriyAH 'cauridiyA' caturindriyAH 'paMciMdiyA ' paJcendriyAH 'jIvA' jIvAH prANinaH santi ' eesiNaM' eteSAM khalu 'ANAmaM vA pANAmaM vA' anAma vA Abhya. ntarikam , pANAmaM vA bAhyam ' ussAsaM vAnissAsaM vA' ucchvAsa vA nizvAsa kAla meM aura ucchvAsa niHzvAsa Adi ke praznodbhAva ke samaya meM aisA artha liyA gayA hai / (samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeTe aMtevAsI) ina padoM kA artha spaSTa hai| (jeTe antevAsI) pada se jyeSTha-pradhAna-ziSya gautama svAmI liye gaye haiM / (jAva pajjuvAsamANe) meM jo yaha (yAvat) zabda AyA hai / usase (prathamazataka ke prathama uddezaka meM jo sAtavAM AThavAM sUtra hai, unameM jo ( jAyasar3e ) yahAM se lagAkara (paMjaliuDe) taka kA pATha hai vaha pATha yahAM grahaNa kiyA gayA hai aisA jAnanA caahiye| vandanA namaskAra Adi karake gautama ne prabhu kI sevA karate hue (evaM vayAsI ) isa prakAra se pUchA-(je ime bhaMte ! he bhadanta ! jo ye (beiM. diyA ) do indriyavAle jIva (teiMdiyA ) tIna indriyavAle jIva ( cau. riMdiyA) cAra indriyavAle jIva (paMciMdiyA) pAMca indriya vAle (jIvA) jIva-prANI haiM ( eesiNaM) so inakA ( ANAmaM ) bhItara kA (vA) A pade vaDe ahIM " sabhA visarjana thayA pachIno kALa ane ucchavAsa ni:zvAsa vagerenA praznI puuch| ne| samaya" sevAmAM mA0ye cha. " samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeTre aMtevAsI " se zrama bhagavAna mahAvIra svAmInA nye ziSya gautama svAbhI. "jAva pajjuvAsamANe " mAM 'jAva" ( yAvat ) 56 cha tn| 19 paDasA zatanA paDA uddezanA sAtamA bhane mAmA suutrmaan|" "jAyasaDDhe " 54thI 13 302 "paMjali uDe " sudhiin| pATha grahaNa karAyela che tema samajavuM. vaMdaNuM namaskAra vagere karIne prabhune gautama svAmI vinayapU' ' evaM vayAsI" mA pramANe 57yu " " je ime bhaMte ! bhagavan ! 12 "beiMdiyA " mendriyovA " teiMdiyA " dhandriyANA, " cauridiyA " 2 chandriyo bhane " paMciMdiyA " pAya chandriyAvA. '' jIvA " va cha. " e e siNaM" tamanA " ANAma" : bha 58 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 bhagavatIsUtra vA 'jANAmo pAsAmo' jAnImaH pazyAmaH parantu 'je ime puDhavikAiyA' ye ime pRthivIkAyikAH 'jAva vaNapphai kAiyA egidiyA jIvA' yAvat vanaspatikAyikA ekendriyajIvAH, atra yAvatpadena aptejovAyukAyikAnAM grahaNam / 'eesiNaM ANAmaM vA pANAmaM vA ' eteSAM khalu jIvAnAm AnAma vA prANAmaM vA 'ussAsaM vA nIsAsaM vA' ucchvAsaM vA niHzvAsaM vA, na jANAmo na pAsAmo' na jAnImo na pazyAmaH, dvIndriyAdInAM jIvAnAM sabAhyAbhyantaramucchvAsaniHzvAsAdikaM jAnImaH pazyAmaH svAnubhavAt / parantu pRthivyAdivanaspatiparyantai kendriyajIvAnAM sabAhyAbhyantaraM zvAsaniHzvAsAdikaM na jAnAmi na pazyAmIti aura ( pANAmaM vA ) bAhara kA jo ( ustAsaM vA) ucchvAsa, aura (nIsAsaM vA) niHzvAsa hai ( jANAmo pAsAmo ) use to hama jAnate hai aura dekhate hai / parantu (je ime puDhavIkAiyA ) jo ye pRthivIkAyika (jAva vaNapphai kAiyA egidiyA jIvA ) yAvat vanaspati kAyika ekendriya jIva hai-yahAM yAvat zabda se ( aprakAyika jIva, tejaH kAyika, vAyukAyika) ina ekendriya jIvoM kA grahaNa huA hai-(eesi NaM ANAma vA pANAmaM vA ) so inake bhItara ke aura bAhara ke ( ussA nIsAsaM vA na jANAmo na pAsAmo) ucchavAsa ko, niHzvAsa ko na hama jAnate hai aura na hama dekhate hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki maiM apane anubhava se dvIndriyAdika jIvoM ke bAhya Abhyantara ucchvAsa niHzvAsa Adi ko jAnatA hUM aura dekhatA huuN| parantu jo pRthivIkAyika ekendriya se lekara vanaspatikAyika ekendriya paryanta jIva haiM, unake bAhya Abhyantara zvAsa niHzvAsa AdikoM kI maiM na jAnatA hUM aura na dekhatA hI huuN| 2ne " vA" bhane " pANAmaM vA" mArane 2 " utsAsaM vA nIsAsaM vA" 21Asa mane ni:sa cha. " jANAmo pAsAmo" tena to samaye chIme ananIye chIsa. 5 " jo ime puDhabIkAiyA jAva vaNapphaikAiyA egidiyA jIvA" pRthvIjayathI vana vanaspati ya sudhIna 2 mendriya va che. (ahIM" yAvatu" padathI apUkAya, tejaskAya ane vAyukAyanA grahaNa 421 / ma "e e si NaM ANAmaM vA pANAmaM vA " temanA l sAkSya ta2. " usmAsa vA nIsAsaM vA na jANAmo na pAsAmo" rAsa nizvAsana ame jANatA nathI ane ame jotA nathI. tAtparya e che ke dvIndriya sudhInA jIvanA bAhyAbhyantara vAvAsane anubhavathI jANI zakAya che ane dekhI zakAya che. paNa pRthvIkAyika akendriya jIvothI zarU karIne vanaspati kAyika sudhInA akendriya jIvonA bAhyAbhyantara zvAsocchuvAsa anubhavathI jANI zakAtA nathI ane dekhI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramercandrikA TIkA za02 u0101 ucchraSAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 451 bhAvaH, 'eeNa maMte jIvA' ete khalu bhadanta ! jIvAH pRthivyAdivanaspatiparyantAH kim ' ANamaMti vA pANamaMti vA' AnamaMti vA prANamati vA 'ussasaMti vA nIsasaMti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, ekendriyajIvAnAm zvAsocchvAsAdikaM bhavati naveti praznaH saMzayakAraNaM tu adRzyamAnatvam, ekendriyajIvAnAM pratyakSata ucchavAsAdikaM na dRzyate, jIvatvaM ca teSvapyasti, ato gautamasya praznaH, uttarayati bhagavAn - 'haMtA goyamA' ityAdi, 'haMtA goyamA ' hanta gautama ! 'ee viNaM jIvA' etepi khalu jIvAH, pRthivyAdivanaspatiparyantA jIvA api ' AnamaMti vA pANamaMti vA ' Ananti vA prANanti vA ' ussasaMti vA nIsasaMti , (eeNaM bhaMte! to he bhadanta ! ye jIva pRthivIkAyika se lekara vanaspati kAyikataka ke ekendriya jIva ( kiM ANamaMni vA pANamaMti vA ) kyA bhItara meM zvAsa grahaNa karate haiM ? bAhara meM zvAsa chor3ate hai ? ( ussasaMti vA nIsasaMti vA ) bAhara meM niHzvAsa ko grahaNa karate haiM ? bAhara meM niHzvAsa ko chor3ate haiM ? tAtparya prazna kA yaha hai ki ekendriya jIvoM ke zvAsa niHzvAsa Adi hote haiM ki nahIM hote haiM ? saMzaya kA kAraNa yaha hai - ki ekendriya jIvoM kA ucchvAsa Adi pratyakSa se dikhatA nahIM hai ? parantu unameM bhI caitanya to hai / isa liye gautamane aisA prazna kiyA / isakA uttara dete hue bhagavAna unase kahate haiM ki haMtA, goyamA ! hAM gautama ( e e vi NaM jIvA " ye pRthivI kAyika se lekara vanaspati kAyika taka ke samasta ekendriya jIva bhI ( AnamaMti vA pANamaMtivA) bhItara bAhara meM zvAsa le te haiM (ussasaMti vA nIsasaMtivA) paNa zakAtA nathI. e e NaM bhaMte ! jIvA " to hai lagavan te pRthvI ayathI sardhane vanaspatiThAya sudhInA mehendriya bhve| " kiM ANamaMti vA pANamaMti vA ? " zuvAsa maharale che bhane mahAra choDe che ? " usmrasaMti vA nIsasaMti vA zu' bahArathI zvAsamAM havA lai tene niHzvAsa rUpe bahAra kADhe che ? praznanA bhAvArtha A pramANe che ekendriya jIvA zvasevAsa le che ke nahIM ? A jAtanI zaMkAnu kAraNa e che ke ekendriya jIveAnA zrvAsA^vAsa pratyakSa joI zakAtA nathI, paNa temanAmAM caitanya tA hoya che. ane tethI A jAtanIza'kA svAbhAvika rIte utpanna thAya che. bhagavAna tene A pramANe javAba Ape che haMtA goyamA ! DA, gautama ! " e e vi NaM jIvA " te maghAM meDendriya lave! " AnamaMti vA pANamati vA " hyAlyAMtara zvAsa se che bhane " ussasaMti yA nIsasaMti vA " khAhyAbhyaMtara ni:zvAsa cheADe che. jevI rIte caitanyacukata " 66 paNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 bhagavatIsUtre vA ' ucchvasaMti vA nizvasanti vA, he gautama / etepi pRthivyAdyArabhya vanaspatikAyAntA ekendriya jIvA api AbhyantaraM bAhya vA ucchavAsaM nizvAsaM kurvanti yathA vayaM jIvA zvAsa- nizvAsau gRhNImastathaiva jIvAtvAvizeSAt ime'pi ekendriyA jIvA ucchavAsaniHzvAsau gRhNantyeveti bhAvaH / / sU01 // bhItara bAhara meM niHzvAsa choDate haiN| jaise jIvatva kI avizeSatA se yukta hue hama loga zvAsa niHzvAsa lete haiM aura choDate haiM usI taraha se jIvatva kI avizeSatA se yukta ye ekendriya jIva bhI zvAsocchvAsa lete haiM aura chor3ate haiN| ye pRthivIkAyika Adi ekendriya jIva haiM aisA Agama kA vacana hai ! parantu inake zvAsa nizvAsa Adi hote haiM ki nahIM aisIjo zaMkA huI haiM usakA kAraNa yaha hai ki jisa prakAra manuSya Adi me zvAsa niHzvAsa pratyakSa se dekhane meM Ate haiM usa prakAra se ye ekendriya jIvoM meM dekhane meM nahIM Ate haiM ! ataH isa prakAra kI zaMkA honA svAbhAvika hai ! yadi isa para yoM kahA jAve ki jaba yaha AgamapramANa se nizcita hai ki pRthivI Adi jIva haiM to yaha bAta to mAnanI hI cAhiye ki inameM zvAsochvAsa hai hI phira zaMkA karane kI kyA jarUrata haiM? so isakA samAdhAna yaha haiM ki jIva hone para bhI kitane ka jIvoM kA zarIra meDhaka Adi jIvo kA zarIra bahuta samaya taka vinA zvAsAdi ke bhI dekhA jAtA hai ! ataH pRthvI AdijIva kyA usa taraha ke haiM yA manuSya Adi kI taraha zvAsocchvAsa se yukta hai ? aisI zaMkA hai manuSyA zvAseAvAsanI kriyA kare che tevI ja rIte caitanyayukata ekendriya jIvA paNa zvAsa levAnI ane niHzvAsa kADhavAnI kriyA kare che. AgamAmAM zAstromAM pRthivIkAyika vagere ekendriya jIveA kahevAmAM Avela che. te zvAsocchvavAsa le che ke nahI', evI je zakA udbhavI che tenu kAraNa e che ke manuSya vagere jIvAmAM jevI rIte zvAse^vAsanI kriyA pratyakSa joI zakAya che. tevI rIte ekendriya jIvAmAM te kriyA pratyakSa joI zakAtI nathI. tethI te prakAranI zakA asthAne nathI jo A mAkhatamAM evI dalIla karavAmAM Ave ke AgameAmAM temane jIva pratipAdita karyAM che te te vAta mAnavI ja joie ke te zvAsocchvAsa le che. temAMthI zakAne mATe avakAza ja nathI. tA tenuM samAdhAna A pramANe karI zakAya keTalAka jIvA (deDakAM vagere) ghaNA samaya sudhI zvAsa letAM nathI. te zu` pRthivIkAya vagere jIvA te prakAranA che ? ke manuSya vagerenI jema vasechUvAsathI yukata che ? e prakAranI zakA thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0rasU01 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 453 ucchavAsaniHzvAsayoradhikArAdeva jIvAdiSu paMcaviMzatipadeSu ucchvAsaniHzvAsayoH svarUpaM nirNatuM praznayannAha-' kiM Na bhaMte' ityAdi / mUlam-kiM NaM bhaMte ! ee jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA, goyamA ! vvao NaM aNaMtapaesiyAI davAiM, khettao asaMkhejapaesogADhAI, kAlao annayaraThiiyAI, bhAvao vaNNamaMtAI, gaMdhamaMtAI, rasamaMtAI, phAsamaMtAI, ANamaMti vA pANamaMti vA, ussasaMti vA, jAiM bhAvaovaNNamaMtAI AmaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA, tAI kiM egavaNNAiM ANamaMti vA pANamati vA ussasaMti vA nIsasaMti vaa| AhA. ragamo Neyavo jAva ti caupaMcadisiM / kiM NaM bhaMte ! neraiyA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA, taM ceva jAva niyamA chadisiM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / jIvA egidiyA vAghAyA ya NivAghAyA ya bhANiyabvA, sesA niyamA chadisiM ||suu02|| tathA bahuta samaya taka bhI zvAsocchvAsa nahIM lene vAle jIva kisI na kisI samaya to zvAsocchvAsa lete hI hai yaha najara se dikhatA hai parantu inakA zvAsocchvAsa to kabhI dekhane meM AtA hI nahIM hai / ataH una jIvoM meM zvAsocchvAsa hai ki nahIM aisAzaMkA kA samAdhAna isa sUtra bArA kiyA gayA hai aura kahA gayA hai ki inameM zvAsocchvAsa Adi haiM ||suu01|| tathA ghaNA lAMbA samaya sudhI zvAsocchavAsa nahIM lenArA che paNa kaIke samaye te zvAsocchavAsa letAM jovAmAM Ave che. paNa ekondriya jIvo te zvAse zvAsa letAM kadI paNa levAmAM AvatA nathI. tethI te zvAsozvAsa grahaNa kare che ke nathI karatA? evI zaMkA anucita nathI. te zaMkAnA samAdhAnamAM A sUtra vaDe teo zvAse vAsa vagere le che ema kahevAmAM AvyuM che.su zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre __ chAyA-kiM khalu bhadanta ! ete jIvA Ananti vA prANanti vA ucchvasaMti vA, niHzvasaMti vA, gautama ! dravyato'nantapradezikANi dravyAni, kSetrato'saMkhyeyapradezAvagAr3hAni kAlato'nyatarasthitikAni, bhAvato varNavanti, gaMdhavaMti, sparzavanti Ananti vA mANanti vA ucchvasaMti vA, nizvasaMti vA, yAni bhAvato varNavaMti ___ ucchvAsa niHzvAsa kA adhikAra hone se hI jIvAdika samuccaya daNDaka aura cauvIsa daNDakarUpa 25 padoM meM ucchavAsa niHzvAsa ke svarUpa ko nirNaya karane ke liye gautama svAmI prazna karate hue kahate haiM ki 'kiM NaM bhaMte ! ee jIvA ANamaMti vA pANamaMti bA' ityAdi / (kiM NaM bhaMte ! ee jIvA ) he bhadanta ! ye jIva kisa prakAra ke dravyoM ko (ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nissasaMti vA) bhItara ke bAhara ke zvAsarUpa meM lete haiM aura kisa prakAra ke dravyoM ko bhItara bAhara ke niHzvAsarUpa meM choDate haiM ? (goyamA ! ) he gautama! (davyao NaM aNaMtapaesiyAI vvAiM ) dravya kI apekSA se anaMtapradezI dravyoM ko, (khettao asaMkhejapaesogADhAI) kSetra kI apekSA asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hue dravyoM ko (kAlao annayaraThiIyAI ) kAla kI apekSA kisI bhI prakAra kI sthiti vAle dravyoM ko (bhAvao vaNNamaMtAI, gaMdhamaMtAI, rasamaMtAI, phAsamaMtAI ) bhAva kI apekSA varNavAle, gaMdhavAle, rasavAle, sparzavAle dravyoM ko ( ANamaMti vA pANamaMti vA) ucchavAsa nivAsane adhikAra cAlato hovAthI jIvAdika samuccaya daMDaka ane grevIsa daMDakarUpa pacIza padamAM ucchavAsa niHzvAsane nirNaya karavAne mATe gaumata svAmI prazna pUche che ke- "ki NaM bhaMte ! e e jIbA ANamaMti vA pANamaMti vA / tyAdi. sUtrArtha- kiM bhaMte ! e e jIvA) 4 ! te 4tanA dravyAne ( ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA 1 ) mAhAsyantara zvAsa rUpe grahaNa kare che, ane kaI jAtanA dravyone bAhyAbhyantara nivAsa 3 ch| cha! (goyamA !) gautama ! (dabbaoNaM aNaMtapaesiyAI davAI) dravyanI apekSA anata pradeza dravyAne (khettao asaMkhejjapaesogADhAiM ) kSetranI apekSA asaNyAta pradezamA 18 cyeAM dravyAne, (kAlao annayara. ThiIyAI) panI apekSA a5] andnI sthitii yone, (bhAvI vaNNamaMtAI, gaMdhamaMtAI, rasamaMtAI, phAsamatAiM) panI apekSA va madha rasa manapA dravyAne (ANamati vA pANamaMli vA) tethe pAhAya-2 zvAsa3] zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 u01sU02 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 455 Ananti vA prANanti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, tAni kim ekavarNAnyAnanti vA prANanti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, AhAragamo jJAtavyaH yAvat tricatuH paMcadizam / kiM khalu madaMta ! nairayikA Ananti vA pANanti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, tadeva yAvat niyamAt padizaM Ananti vA prANanti vA bhItara bAhara ke zvAsarUpa meM lete haiM ( ussasaMti vA nIsasaMti vA) tathA isI prakAra ke dravyoM ko bhItara bAhara ke niHzvAsarUpa meM chor3ate haiN| (jAiM bhAvao vaNNamaMtAI ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vAnIsa saMti vA ) he bhadanta ! ve jIva bhAva kI apekSA jina varNavAle dravyoM ko bhItara bAhara ke zvAsarUpa meM lete haiM tathA bhItara bAhara ke ni:zvAsarUpa meM chor3ate haiM (tAI ki egavaNNAiM ANamaMti vA pANamaMti vA, asasaMti vA nIsasaMti vA ) ve dravya kyA eka varNavAle hote haiM ? (A. hAragamo Neyavvo jAva ti caupaMcadisiM ) he gautama ! yahAM AhAra gama lenA cAhiye-aura vaha yAvat tIna cAra pAMca dizA tarapha ke zvAsa aura niHzvAsa ke aNuoM ko grahaNa karate haiM isa taraha se lagAnA cAhiye / (kiM NaM bhaMte ! nerahayA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsa. saMti vA ) he bhadanta nairayika jIva kisa prakAra ke dravyoM ko andara bAhara ke zvAsarUpa meM lete haiM arthAt grahaNa karate haiM ? aura kisa prakAra ke dravyoM ko andara bAhara ke niHzvAsa meM chor3ate haiN| (taM ceva jAva niyamA chaddisiM ANamaMti vA pANamaMti vA, ussasaMti vAnIsasaMti vA) secha (ussasaMti vA nIsasaMti vA) mane mevAnI dravyAne mAdyAbhyantara ni:zvAsa 3 ch| che. (jAiM bhAvao vaNNamaMtAI ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA) bhagavan ! tela lAvanI apekSA vA dravyAne bAhyAbhyantara zvAsa rUpe le che tathA bAhyAbhyantara niHzvAsa rUpa choDe che, (tAI ki egavaNNAI ANamaMti vA pANabhaMti vA, UsasaMti vA nIsasaMti vA te drvye| zu. se q ui hAya cha ! ( AhAragamo Neyambo jAva ti cau paMcadisi ) 3 gautama! mI mADAma aDa 42 le bhane / traNa cAra ane pAMca dizAomAMthI zvAsa ane nivAsanA pudagalone grahaNa 42 cha tyo sudhInI 48 ghaDa 42vonasa, (kiM NaM bhaMte ! neraiyA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA ) lagavan! nA24 00244 jAtanA dravyone bAhyAbhyantara zvAsa rUpe le che. ane kyA prakAranA dravyone mAyanta2 ni:pAsa 35 ch| che ! (ta ceva jAva niyamA chaddisi ANamaMti zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 bhagavatI sUtre ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA jIvA ekendriyA vyAghAtA nirvyAghAtAca bhaNitavyAH zeSA niyamAt padizam // 02 // , TIkA- ' kiM NaM bhaMte ' kiM khalu bhadanta / atra ki zabdasya sAmAnyanirdezatvAt kAni kiM vidhAnI dravyANItyarthaH, 'ee jIvA ete jIvAH, ekendriyAH he gautama! isa viSaya meM pahile kI taraha se hI jAnanA cAhiye yAvat ve chaha dizAoM meM se aMdara bAhara ke zvAsa niHzvAsa ke aNuoM ko vahana karate haiM / ( jIvA egiMdiyA vAghAya nivvAghAyA ya bhANiyanvA sesA niyama chaddisiM ) jIva aura ekendriya ke saMbaMdha meM aisA kahanA ki yadi koI vyAghAta pratibaMdhaka nahIM hai to ve samasta dizAoM meM se zvAsa niHzvAsa ke aNuoM ko grahaNa karate haiM aura yadi pratibaMdhaka hai to ve chaha dizAoM meM se zvAsa niHzvAsa ke aNuoM ko grahaNa karate haiM aura yadi pratibaMdhaka hai to ve chaha dizAoM ke zvAsa niHzvAsa ke aNuoM grahaNa nahIM kara sakane ke kAraNa koI samaya tIna dizAoM meM se' koi samaya cAra dizAoM meM se koI samaya pAMca dizAoM meM se zvAsa niHzvAsa ke aNuoM ko grahaNa karate haiN| bAkI samasta jIva chahoM dizAoM meM se zvAsa niHzvAsa ke aNuoM ko grahaNa karate haiM / 9 TIkArya -- (kiM NaM bhaMte ) yahAM (kiM) yaha zabda sAmAnya kA nirdezaka hai / isaliye isakA artha yahAM ( kisa prakAra ke dravyoM ko ) aisA hotA hai / (ee jIvA ) pRthivI se lekara vanaspati taka ke ekendriya vA pANamaMti vA, utsasaMtivA, nIsasaMti vA ) he gautama! yA viSayabhAM pazu AgaLa mujaba ja samajavuM cha dizAomAMthI te khAhyAbhyantara vAsa niHzvAsanA puddagalAne grahaNa kare che" tyA sudhInuM kathana AgaLa mujaba ja samajavuM. ( jIvA egiMdiyA vAghAya nivvAghAyAya bhANiyavyA sesA niyamA chaddisiM ) sAmAnya jIvA ane ekendriya jI viSe evuM kahevu joIe ke jo keAI vyAghAta naDatA nahAya teA te badhI dizAomAMthI zvAsa nizvAsanA pule ne grahaNa kare che, paNa jo vyAghAta narasaiA hAya teA chae krizAeAmAMthI zrvAsa niHzvA sanA pudgalAne maheNu karI zakatA nathI, paNa koi vakhata traNa dizAomAMthI, tA koI vakhata cAra dizAemAMthI ane koI vakhata pAMca dizAomAMthI zvAsa ni:zvAsanA pudgaleAne grahaNa kareche, khAkInA tamAma javA chae dizAmAMthI zrvAsa ni:zvAsanA pudgaleAne grahaNa kare che. TIDArtha - " kiM NaM bhaMte" sahI "ki" yaha sAmAnyanu nirdeza che. tethI yahIM tenA artha" ulatanAM dravyAne yevo thAya che. " e e jIvA " pRthi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU02 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 157 pRthivyAdhArabhya vanaspatiparyantAH, 'ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nirasasaMti vA' Ananti vA prANanti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, ete ekendriyajIvA AnaprANAditayA kAni dravyANi gRhNantIti bhAvaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'davyatro NaM aNaMtapaesiyAI dabvAI' dravyataH khalu anaMtapadezikAni dravyANi Ananti vA prANanti vA ityavetanena sambandhaH / * kheto asaMkhejjapaesogADhAI' kSetrato'saMkhyAtapadezAvagADhAni dravyANIti bhAvaH / atra pradezazabdena AkAzapradezA gRhyante / 'kAlao annayaraThiiyAiM ' kAlato'nyatarasthitikAni, ekadvayAdisamayasthiti keSvanyattarasthitikAni, 'bhAvao caNNamaMtAI' bhAvato varNavanti, kRSNAdivarNayuktAni, jIva (ANamaMti vA, pANamaMti vA, ussasaMti, vA nissasaMti vA) bhItara bAhara ke zvAsa meM aura ni:zvAsa meM grahaNa karate haiN| tAtparya isa prazna kA yaha hai ki ye ekendriya jIva Ana prANa Adi-zvAsozvAsa Adi rUpa se kisa prakAra ke dravyoM ko grahaNa karate haiM ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki-(goyamA) he gautama ! (davyAo NaM arNatapaesiyAI davAiM ) ve ekendriya jIva dravya kI apekSA se anaMta prade zavAle drabyoM ko zvAsocchvAsarUpa se grahaNa karate haiM, (khettao) kSetra kI apekSA se (asaMkhejapaesogADhAI) AkAza ke asaMkhyeya pradeza meM rahe hue dravyo ko grahaNa karate haiN| yahAM pradeza zabda se AkAza ke pradeza liye gaye haiN| ( kAlao) kAla kI apekSA se ( annayaraThiiyAI eka do Adi samaya rUpa sthiti meM se kisI eka sthiti vAle dravyo ko grahaNa karate haiM / ( bhAvao) bhAva kI apekSA se (vaNNamaMtAI ) kRSNa pAyathI bane pati sudhAnA mendriya kho " ANamaMti vA pANamaMti vA, ussasaMti vA, nissasati vA" mAhyAbhyantara vAsamA DA 42 cha. ane choDe che! praznane bhAvArtha e che ke ekendriya je zvAsocchavAsamAM kaI jAtanAM dravyane grahaNa kare che! bhagavAna mahAvIra svAmI tene A pramANe utta2 mA che " goyamA !" 3 gautama ! " vyaoNaM aNaMtapaesiyAI dabyAI" ekendriya che dravyanI apekSAe anaMta pradezavALAM dravyone zvAsocchavAsa 3the ghaDa 42 cha, "khettao" kSetranI apekSA "asaMkhejjaparasogADhAiM" AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM rahelA dravyane grahaNa kare che. ahIM "pradeza" za54 13 2 zanAM / / 1 42 / che. "kAlao" nI apekSA " annayaraThiiyAI " me, 2 kore samaya35 sthitimA dravyomAthI / 57 me sthitiani dravyAne aDa 42 cha. 'bhAvao" mAnI apekSA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 bhagavatIsUtre 'gaMdhamaMtAI' gandhavanti, suramyAdigandhayuktAni, ' rasamaMtAI' rasavanti, tiktAdi rasayuktAni 'phAsamaMtAI' sparzavanti, kakazakaThorAdisparzayuktAni dravyANi, 'AnamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nosasaMti' Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, praznayati 'jAI' ityAdi / 'jAI bhAvao vaSNamaMtAI' yAni dravyANi bhAvato varNavanti-varNayuktAni 'ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti nIsasaMti vA ' Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, 'tAI kiM egavaNNAI ' tAni kim ekavarNAni-ekavarNayuktAni 'ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA ' Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, yAni bhAvato varNayulAni dravyANi pRthivyA. Adi varNa yukta, (gaMdhamaMtAI ) surabhi Adi gaMdhayukta, (rasamaMtAI ) tikta Adi rasa yukta, ( phAsamaMtAI ) karkaza kaThora Adi sparza yukta dravyoM ko ( ANamaMti vA, pANamaMti vA, ussasaMti vA, nissasaMti vA) Abhyantara meM zvAsarUpa se grahaNa karate haiM, bAhara meM zvAsarUpa se grahaNa karate haiM. bhItara meM nivAsarUpa chor3ate haiM, bAhara meM niHzvAsarUpa se chor3ate haiM / ( jAiM bhAvao vaNNamaMtAI) bhAva kI apekSA varNavAle jina dravyoM ko ye jIva (ANamaMti vA, pANamaMti vA, ussasaMti yA nIsasaMti vA ) bhItara bAhara ke zvAsarUpa meM grahaNa karate haiM aura bhItara bAhara meM niHzvAsarUpa meM chor3ate haiM ( tAI kiM egajaNNAiM ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA ) to ve dravya eka varNavAle bhItara bAhara ke zvAsarUpa meM grahaNa kiye jAte haiM, bhItara bAhara ke niH zvAsarUpa meM chor3e jAte haiM kyo ? yaha prazna hai aura isa kA Azaya yaha hai ki ye pRthivyAdika ekendriya jIva bhAva kI apekSA varNayukta jina " vaNNamaMtAI" googale qgarmi, "gaMdhamaMtAI" suli pore gaMdhavAgai, " rasamaMtAI" tita (tI) vagaire 24i, " phAsamatAiM" 2 vagere 25ini dravyAne " ANamati vA pANamaMti bA, utsasaMti vA, nIsasaMti vA" Avyantara vAsarUpe le che. bahAra zvAsa rUpe le che. aMdara niHzvAsa rUpe ch| che, mahA2 ni:zvAsa 3pe ch| cha, sAvana "jAiM bhAvao vaNNamaMtAI" mApanI apekSA vA dravyAne te " ANamaMta vo pANamaMti vA, ussasaMti vA " nIsasati vA" mAhAsyanta2 zvAsa 32 aDa 42 cha bhane mAvAsyanta2 ni:zvAsa 3pe ch| che " tAI kiM egavaNNAI ANamaMti vA, pANamati vA ustasati vA nIsasaMti cA" te dravya zu me vANA hoya che ? tAtparya e che ke pRthvIkAya vagere ekendriya jIve bhAvanI ape zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU02 ucchvAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNam 459 dibhirAnaprANAditayA upAdIyante tAni dravyANi kim ekavarNayuktAni dvayAdipazcavarNayuktAni veti praznAzayaH / bhagavAnAha--' AhAragamo' ityAdi, 'AhAragamo Neyayo jAva ticau paMcadisi' AhAragamo jJAtavyo yAvat tricatuH paMcadizamiti, SaTsu dikSu tricatuHpaMcadigavasthitadravyANi AnamANatayA gRhantIti, AhAragama iti prajJApanAsUtrasyASTaviMzatitamAhArapadokto gama AlApaka ihAdhyetavyaH / vizeSazcAtrAyam-tatrAhAraviSayako gamaH, atra tu AnapANAdigamo bAcyaH, sa cettham-' egavannAI, duvannAI, tivannAI-jAva paMcavannAI pi jAI dravyoM ko zvAsocchvAsarUpa se grahaNa karate haiM aura chor3ate haiM to kyA ye dravya eka hI varNayukta hote haiM ? athavA do tIna Adi pAMca varNayukta hote haiM ? prabhu isakA uttara dete hue gautama se kahate haiM ki (AhAra gamo Neyanvo jAva ti cau paMcadisi ) he gautama ! yahAM AhAragama jAnanA cAhiye aura vaha tIna, cAra, pAMca dizAtaka ke dravyoM ke grahaNa karane kA jAnanA cAhiye, arthAt chaha dizAoM meM se tIna, cAra,, pAMca dizAoM meM avasthita dravyoM ko ye jIva zvAsocchvAsarUpa se grahaNa karate haiM aura chor3ate haiM isa uttara sUtra kA tAtparya yaha hai ki AhAra prajJApanA sUtra ke 28 aTThAIsaveM AhAra pada meM kahA huA AlApaka hai vaha yahAM kahanA cAhiye / parantu usameM aura isameM bheda itanA hI hai ki vahA~ AhAra ke saMbaMdha ko lekara sUtra kahe gaye haiM aura yahAM ve hI sUtra zvAsocchvAsa ke saMbaMdha ko lekara kahe jAveMge jaise-( egavannAI, kSAe varNayukata je dravyane zvAsocchavAsamAM grahaNa kare che ane cheDe che te dravya zu eka ja varNavALA hoya che athavA be, traNa, pAMca vagere varNavALA jaya cha? te praznana mahAvIra prasu 2 // pramANe 41105 mApe cha. " AhAragamo Neyavvo jAva ti cau paMcadisi gautama ! mI mAmanA viSayamA rusa AlApaka grahaNa karavuM joIe. ane traNa, cAra, ane pAMca dizAnA dravyone teo grahaNa kare che ema samajavuM eTale ke cha dizAomAMnI traNa, cAra ke pAMca dizAomAM rahelAM dravyane te che zvAsocchAsa rUpe grahaNa kare che. ane cheDe che. A uttarasUtranuM evuM tAtparya che ke prajJApanA sUtranA 28mAM AhAra padamAM kahele AhAragama nAmane je AlApaka che te ahIM kahe joIe. paNa te AlApaka ane A AlApakamAM eTale ja taphAvata che ke tyAM AhAra viSe je sUtre kahelAM che eja sUtre ahIM zvAserasa viSe 31 me ma " egavannAI, duvannAI tivannAI, jAva paMcavannAI pi, jAI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 bhagavatIso vanAo kAlAI tAI ki ekaguNakAlAI jAva anaMtaguNakAlAiMpi' ityAdi, ekavarNAni dvivarNAni trivarNAni yAvatpazcavarNAnyapi, yAni varNataH kAlAni tAni kimekaguNakAlAni yAvadanaMtaguNakAlAnyapi, ekavarNAni dvivarNAni trivarNAni yAvat paMcavarNAnyapi dravyANi AnaprANatayA gRhantItyarthaH, yAni dravyANi varNataH kAlAni tAni kimekaguNakAlAni yAvadanaMtaguNakAlAnyapi, ekaguNakAlAnItyA. ramyAnantaguNakAlAni dravyANi AnaprANatayA gRhNantItyarthaH evaM gandharasAdiSvapi jJAtavyam / pRthivyAdijIvAnAmAnaprANAdi bhavatItyavagamya nArakaviSaye praznayati- ki NaM bhaMte ' ityAdi, 'ki bhaMte ' kAni khalu dravyANi bhadanta ! 'NeraiyA ANamaMti vA, pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA ' Ananti vA prANadunAI, tivanAI jAva paMcavannAiM pi, jAiM vanabho kAlAI tAI ki eka guNakAlAI jAva aNaMtaguNakAlAI pi) ityAdi, arthAt bhAva kI apekSA se jisa dravyoM ko ye jIva zvAsocchvAsarUpa se grahaNa karate haiM ve eka hI varNavAle nahIM hote haiM, kintu eka varNa vAle bhI hote haiM, do varNa vAle bhI hote haiM, tIna varNa vAle bhI hote haiM, cAra varNa vAle bhI hote haiM aura pAMca varNa vAle bhI hote haiM / tathA jo dravya varNa se kAle una jIvoM dvArA zvAsocchvAsa ke rUpa meM grahaNa kiye jAte haiM ve dravya eka guNa kAle bhI hote haiM, do guNa kAle bhI hote haiM, tIna guNa kAle bhI hote haiM yAvat anaMtaguNa kAle bhI hote haiN| isI taraha se gaMdha rasa Adi meM bhI jAnanA cAhiye / isa taraha ke kathana se pRthivyAdi jIvoM meM Ana prANAdi hote haiM aisA jAnakara aba nAraka ke viSaya meM gautama svAmI prabhu se prazna karate haiM ki ( kiM NaM bhaMte ! NeraiyA ANavannao kAlAI tAI kiM ekaguNakAlANaM jAva aNataguNakAlAI pi" bhAvanI apekSAe te jIvo je dravyane zvAse chUAsa rUpe grahaNa kare che te dravye eka ja varNavALAM hatAM nathI, paNa eka varNavALAM paNa hoya che, be varNavALA paNa hoya che, traNa varNavALAM paNa hoya che, cAra varNavALAM paNa hoya che ane pAMca varNavALAM paNa hoya che. tathA je kALA varNanA dravye te jI vaDe zvAse achUvAsa rUpe grahaNa karAya che te dravya eka gaNuM, be gaNuM traNa gaNuM, ane anaMtagaNu (paryata ) kALAM paNa hoya che. e ja pramANe gaMdha, rasa vagerenA viSayamAM paNa samajavuM A rIte pRthvIkAya vagere jIvamAM zvAsocchavAsanA viSayamAM jANI laIne have nAraka jIvonA zvAsozvAsanA viSayamA gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche cha- 'kiM NaM bhaMte ! NeraDyA ANamaMti vA pANamaMti vA, ussasaMti vA nIsasaMti vA " sagavana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01sU02 ucchavAsaniHzvAsasvarUpanirUpaNama 461 nti vA ucchvasaMti vA niHzvasaMti vA, nArakajIvAH kAni dravyANi AnaprANAdi tayA gRhNantIti praznAzayaH / bhagavAnAha 'taM ceva' ityAdi / 'taM ceva jAva niyamA chadisi ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA 'he gautama ! tadeva yathA pRthivyAyekendriyajIvaviSaye kathitaM tathA nairayikA api 'davvao NaM aNaMtapaesiyAI davAI' ityAdyAlApakaH saMgrAhyaH / kiyatparyantamityAha-yAvat niyamAt padizam , yAvat niyamAt SaDdizamAzrityAnaprANAdikaM gRhNantyeveti bhAvaH / 'jIvA egidiyA vAghAyaniyAghAyAya bhANiyavvA' jIvA ekendriyA vyAghAtAnirvyAghAtAzca bhaNitavyAH, ' sesA niyamA chaddisiM' maMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA, nIlasaMti vA) he bhadanta nArakajIva kisa prakArake dravyoMko zvAsocchavAsarUpameM grahaNa karate haiM aura chor3ate haiM? __uttara-(taM ceva jAva chadisiM ANamaMti vA pANamaMti vA usmasaMti vA nIsasaMti vA ) he gautama ! jisa prakAra se pRthivyAdika ekendriya jIva ke viSaya meM maiMne kahA hai usI taraha se nairayika jIvoM ke viSaya meMbhI jAnanA cAhiye / arthAt nairayika jIva bhI ( davAo) dravya kI apekSA se ( aNaMtapaesiyAI dabvAiM ) anaMta pradezavAle dravyoM ko zvAsocchvAsa ke rUpa meM grahaNa karate haiM aura chor3ate haiM ityAdi AlApaka yahAM lagA lenA caahiye| yaha AlApaka kahAM taka lenA cAhiye ? to isake samAdhAna nimitta kahA gayA hai ki (jAva chadisi) arthAt nAraka chaha dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke dravyoM ko grahaNa karate haiM jIvA egeMdiyA vAghAya nivvAdhAyA ya bhANivyA" sAmAnya jIva aura ekendriya jIva vyAghAta aura avyAghAtavAle kahanA cAhiye nArakajIva kaI jAtanAM dravyane zvAsozvAsa rUpe grahaNa kare che ane cheDe che? uttara-ta ceva jAva chaddisiM ANamati vA pANama ti vA, ussasaMti vA nIsasaMti vA gautama ! pRthivI 3 mendriya yonA zvAsozvAsanA viSayamA kahyA pramANe ja nArakanA viSayamAM paNa samajavuM eTale ke nArakInA jIvo 5 " davao aNaMtapaesiyAI davAI" dravyanI apekSAye sanata prshvALA drane zvAsocchavAsamAM grahaNa kare che ane cheDe che, ItyAdi AlApaka ahIM kahevA joIe. kayAM sudhI ne AlApaka kahevA joIe? te tenA samAdhAna mATe yuM che , " jova chadisi " nA24 / cha hizamAMthI vaase| 27vAsamAM grahaNa karavA yogya dravyane grahaNa kare che. " tyAM sudhI te alA 54 DI. " jIvA ege diyA vAghAya nivAghAyAya bhANiyavyo" sAmAnya che ane ekendriya jIvo vyAghAta vALA ane vyAghAtavinAnA kahevA joIe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre zepA niyamAt SaDdizam , jIvAH ekendriyAzca vyAghAtavanto bhaNitavyAH, iha vyAghAtanirvyAghAtayorvyatyayaH karaNIyaH, tadabhilApasya sUtre tathaiva darzanAt , tatra jIcA nirvyAghAtasavyAghAtAH sUtre eva darzitAH, yadi vyAghAto'lokAramako na bhavet tadA jIvA niyamataH SaDbhyo digbhyaH zvAsAdikaM gRhNanti, yadi vyAghAto bhavettadA kadAcit diktrayebhyaH kadAcit dikcatuSTayebhyaH kadAcit paMcadigbhyaH zvAsAdikaM gRhNanti iti / ekendriyajIvAstvevam-'puDhavIkAiyANaM bhaMte kaidisaM ANamaMti pANamaMti ussasaMti nIsasaMti ' pRthivIkAyikAH khalu bhadaMta ! katidi zam Ananti prANanti ucchvasaMti niHzvasaMti?, ' goyamA nivAghAeNaM chadisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM caudisi paMcadisiM' gautama ! nirvyAghAtena iSadikSu vyAghAtaM pratItya syAt tridizam syAt caturdizam syAt paJcadizam , ityAdi, ina meM vyAghAta vinA ke aura vyAghAtavAle jIva sUtra meM hI dikhalA diye gaye haiN| yadi alokAtmaka aloka rUpa byAghAta nahI hotA hai to jIva niyama se chaha dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke yogya pudgaloM ko grahaNa karate haiM aura yadi aloka rUpa vyAghAta hotA hai to ve kadAcita tIna dizAoMmeM se, kadAcita cAra dizAoM meM se, kadAcita pAMca dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke yogya pudgaloM ko grahaNa karate haiN| tathA-jo ekendriya jIva haiM unake viSaya meM isa prakAra se jAnanA cAhiye-(puDhavIkAiyA NaM bhaMte ! kaidisaM AgamaMti pANamaMti ussasaMti nIsasaMti ? goyamA! vivvAdhAeNaM chaddisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM caudisiM siya paMcadisiM) he bhadaMta ! pRthivIkAyika jIva kitanI dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke yogya pudgalaparamANu oM ko grahaNa karate haiM ? he gautama! yadi vyAghAta na hove to ve niyama temAMthI kayAM ja vyAghAtavALAM che ane kayAM vyAghAta vinAnA che te sUtramAM ja batAvyuM che. je alakAtmaka aleka rUpa vyAghAta naDate na hoya te ja chae dizAomAMthI zvAsocchAsane vegya pudgalene grahaNa kare che e niyama che. paNa je aleka rU5 vyAghAta thato hoya te teo kayAreka traNa dizAomAMthI. kyAreka cAra dizAomAMthI ane kayAreka pAMca dizAomAMthI zvAsAsane yogya pudra grahaNa kare che. tathA ekedriya jIvana viSe A pramANu sabhA "puDhavokAiyANaM bhaMte ! kaidisaM ANamati pANabhAMti ussasaMti nIsasaMti ? goyamA ! nivvAghAeNaM chAddasiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM ca udisiM siya paMcadisiM " sagavan ! pRthivIyana sI himAmAthI zvAsocchavAsane egya pudgalene grahaNa kare che? he gautama! je vyAghAta thata zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u02 sU02 ucchavAsaniHzvAvasvarUpanirUpaNam 463 yadi vyAghAto na bhavettadA niyamataH SaDdigavasthitapudgalAn AnaprANAditayA gRhNanti / vyAghAtaM pratItya tu kadAcit tridazam , dikvayeSu vyAghAte sati avaziSTadiktraye sthitAn pudgalAn AnaprANAditayA gRhNanti / evaM yatra yatra vyAghAto bhavettaM taM parityajyAvaziSTasthAne sthitAn pudgalAn AnaprANAditayA gRhanti / evamakAyikAdivanaspatiparyanteSu bodhyam , tatra nirvyAghAtena SaDUdizam , vyAghAtaM pratItya syAt tridizam syAccaturdizam syAt paMcadizamAnanti4 teSAM lokAntavRttau alokena vyAdidikSu ucchvAsAdipudgalAnAM vyAghAtasaMbhavA. diti / sesA niyamA chaddirsi' zeSAH niyamAt SaDdizam , zeSAH ekendriyavarjAH se chaha dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke yogya pudgalaparamANuoM ko grahaNa karate haiM aura yadi vyAghAta ho to tIna dizAoM meM vyAghAta hone para ve kadAcit avaziSTa tIna dizAoM meM se, zvAsocchavAsa ke yogya pudgalaparamANuoM ko grahaNa karate haiM / chaha dizAoM meM se nahIM / isa taraha jisa 2 dizA rUpa sthAna meM vyAghAta hogA usa usa dizA rUpa sthAna ko chor3akara avaziSTa sthAna meM sthita pudgaloM ko zvAsocchrabAsarUpa se grahaNa karate haiM / isI prakAra se apUkAya se lekara vanaspatikAya taka ke ekendriya jIvoM meM bhI jAnanA caahiye| yadi inameM vyAghAta nahIM hai to ye chaha dizAoM meM se aura jo vyAghAta hai to kadAcita tIna dizAoM meM se, kadAcit cAra dizAo meM se, kadAcit pAMca dizAoM meM se ye zvAsocchvAsa ke yogya pudgala paramANuoM ko grahaNa karate haiM / kyoM ki ye pRthivIkAyika Adi jIva loMka ke anta meM bhI rahate haiM, isaliye tIna Adi dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke pudgala na hoya te niyatathI ja chae dizAomAMthI teo vAso ucchavAsane yogya pudgalene grahaNa kare che, paNa je ekarUpa vyAghAta naDato hoya te je je dizAomAM vyAghAta naDate hoya te te dizAo sivAyanI bAkInI dizAo. mAMthI zvAsocchuvAsane gya pudra grahaNa kare che. A rIte kyAreka traNa dizAmAMthI, kayAreka cAra dizAmAMthI ane kayAreka pAMca dizAmAMthI zvAsocchavAsa ne yogya mudralo grahaNa kare che, A pramANe ja apUkAyathI laI vanaspati kAya sudhInA ekendriya jIvonA viSayamAM paNa samajavuM. je vyAghAta naDato na hoya te chae dizAomAMthI ane je vyAghAta naDato hoya to kayAreka traNa dizAmAMthI, kayAreka cAra dizAmAMthI ane kayAreka pAMca dizAmAMthI teo zvAse chUvAsane yogya putala paramANuone grahaNa kare che. te pRthikAya vagerenA jIva lekanA antamAM paNa rahe che, tethI traNa vagere dizAomAMthI zvAsocalDravAsane egya pudgala paramANuone grahaNa karavAmAM temane aDacaNa paDe che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 bhagavatIsare nArakAditrasajIvAH SaTdizamAnanti, teSAM hi trasanADyantarbhUtatvAt paidizamA. naprANAdipudgalagraho bhavatyeveti bhAvaH / / mU0 2 // vAyujIvapakaraNam - pUrvamekendriyAdijIvAnAmAnamANAdikaM varNitam , teSAM vAyurUpatvAt ki vAyukAyikajIvAnAmapi vAyurevAnaprANAditvena bhavitumarhati ? athavA pRthivIkAyAdInAmiva tadbhinno'nyaH kazcit padArthaH ? iti praznayannAha-'vAukAe' ityAdi / mUlam -bAukAe NaM bhaMte ! vAukAe ceva ANamai vA pANamai vA usasai vA nIsasai vaa| haMtA goyamA ! vAukAe NaM jAva nIsalai vA, vAukAe NaM bhaMte ! vAukAe ceva aNe gasayasahassakhutto uddAicA, udAittA tattheva bhujo bhujo paJcAyAi, se bhaMte ki puDhe uddAi apuDhe uddAi, goyamA puDhe uddAi no apuDhe uddAi / se bhaMte kiM sasagarI nikkhamai asarIrI nikkhamai, goyamA ! siya satarIrI nikkhamai, siya asarIrI nikkhamai / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai, siya sasarIrI nikrUmai, siya asarIrI nikkhamai, goyamA! vAukAyassa NaM cattAri sarIrayA paNNattA, taM jahA-orA. lie veuvvie teyae kammae / orAliya veutriyAI paramANuoM ko grahaNa karane meM aloka dvArA unheM aDacana par3atI hai| " sesA niyamA chidisi' ekendriya jovoM ko chor3akara nAraka Adi trasa jIva chahoM dizAoM meM se niyama se zvAsocchvAsa ke yogya pudga laparamANuoM ko grahaNa karate haiM kyoM ki ye trama nAr3o ke bhItara rahate haiM isa kAraNa inheM chahoM dizAoM meM se zvAsocchvAsa ke yogya pudgalaparamANu mila jAte haiM / sU02 // " sesA niyamA chaddisi' mendriyo sipAyanA nAhI vagere usa ch| chae dizAmAMthI zvAse chUvAsane pudgala paramANuone grahaNa kare che evo niyama che, kAraNa ke trasa jIve. trasa nADInI aMdara ja rahe che. tethI chae dizAomAMthI zvAsocchavAsa egya pula parANuo meLavI zake chAsUrA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pAnasvarUpanirUpaNam 465 prameyadrikA TIkA 802 301 sU03 vAyukAya-AnavippajahAya teya kammaehiM nikkhamai, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai, siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai // sU0 3 // chAyA - vAyukAyo bhadanta / vAyukAyAneva Anati vA mANati vA ucchava sati vA niHzvasati vA, hanta gautama ! vAyukAyo yAvat niHzvasati vA / vAyukAyaH khalu bhadanta ! vAyukAye evAnekazatasahasrakasvo'patyApasya tatraiva bhUyo bhUyaH jIva prakaraNa vAyu pahile ekendriya jIvoM ke AnaprANa Adi kA varNana kiyA gayA hai| ekendriya jIvoM ke vAyukAyika jIva bhI haiM to kyA ina jIvo kA vAyu hI AnaprANAdirUpa hai yA pRthivIkAyika Adi jIvoM kI taraha koI dUsarA hI padArtha inakA AnaprANAdirUpa hai ? isa prakAra kA prazna karate hue gautamasvAmI prabhu se pUchate haiM ki-' bAukAe NaM bhaMte / i0 sUtrArtha - (vAukAe NaM bhaMte!) he bhadanta ! vAyukAyika jIva ( vAyukAe veva ) vAyukAyoM ko hI ( ANamai vA pANamaha vA Usasaha vA nIsasai vA ) kyA zvAsocchravAsarUpa meM grahaNa karate haiM ? ( haMtA gomA ! ) hAM gautama ! ( vAukAeNaM jAva nIsasaha vA ) vAyukAyika jIva vAyukAyoM ko hI zvAsocchvAsarUpa meM grahaNa karate haiM / (vAukAeNaM bhaMte ! ) he bhadanta ! vAyukAyika jIva (vAukAe ceva ) vAyukA - yika meM (aNegasaya sahassa khutto ) aneka lAkhabAra ( uddAhantA uddA AgaLanA prakaraNamAM ekendriya jIveAnA zvAseAcchavAsanu varNana karavAmAM AvyuM. vAyukAya jIvAnI gaNatarI paNa ekendriya jIveAmAM ja thAya che. te te jIvAnA vAyu ja zuM zvAsa ni:zvAsa rUpa hAya che ke pRthivIkAya vagere jIvAnI jema kAi anya padArtha temanA zvAsa ni:zvAsamAM grahaNa thAya che? te jANavA mATe gautamasvAmI mahAvIra prabhune pUche che ke kANaM bhaMte ! " tyAhi ! sUtrArtha - ( vAukAe NaM Usasai vA nIsasai vA ? ) De zvAsocchvAsa 35 graha ( vAukAra NaM jAva nIsasai vA ) vAyuayi svAsa3pe are che ( vAukAe NaM bhaMte! khutto uddAittA uddAittA bhujo bhujjo paccAyAi ) he bha 59 " " zrI bhagavatI sUtra : 2 bA pANamai vA, bhaMte! vAyukAe ceva ANamai bhagavan vAyukAyanA jIve| zuM vAyukAyAne re che ? ( haMtA goyamA ! ) DA, gautama ? vo vAyuyAne zvAso vAukAe ceva aNegasayasa issabhagavan ? zuddha vAyuayi Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare pratyAyAti 1 / haMta gautama ! yAvat pratyAyAti, sa bhadanta ! kiM spRSTaH apadravati aspRSTaH apadravati, gautama ! spRSTa apadravati no aspRSTa apadravati / sa bhadanta ! kiM sazarIrI niSkrAmati azarIrI niSkAmati, gautama ! syAt sazarIrI niSkAmati syAt azarIrI niSkrAmati / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate syAt sazarIrI ittA) mara mara kara ke pIche kyA (tatyeva ) vahIM para ( bhujo bhujjo) bAra 2 (paJcAyAi) utpanna hotA hai ? (haMtA goyamA) hAM, gautama ! (jAva paJcAyAi) vAyukAyika jIva aneka lAkhoM bAra mara mara kara phira vahIM para utpanna hotA hai / ( se bhaMte ! kiM puDhe udAi ) he bhadanta ! kyA vaha vAyukAyika jIva svakAyazastra parakAyazastra aura ubhakAya zastra kA AghAta pahu~cane para maratA hai ki (apuDhe uddAi) vinA AghAta ke maratA hai ? (goyamA ) he gautama ! (puDhe uddAI no apuDhe uddAi) vaha svakAyAdi zastra kA AghAta pahu~cane para maratA hai, vinA AghAta ke nahIM maratA he / ( se bhaMte ! ki sasarIrI nikkhamai, asarIrI nikkhamai ) he bhadanta ! vaha vAyukAyika jIva jaba mara mara kara dUsarI gati meM jAtA hai to kyA zarIra sahita jAtA hai ki zarIra rahita hokara jAtA hai ? (goyamA!) he gautama / (siya sasarIrI nikkhamai siya apsarIrI nikkhamai ) vaha zarIra sahita bhI jAtA hai aura zarIra rahita hokara bhI jAtA hai / (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkha cheH hajAra vakhata vAyukAyikamAMthI marIne vAyukAnI paryAyamAM ja zuM zathI pAra vA2 atyanna thAya cha! (hatA! goyamA !) &, gautama ! (jAvapaccAyAi) paayuaayi| |1mt bharIne zathI vAyuyAnI paryAyamAM 1 utpanna thAya che. (se bhaMte ! kiM puDhe uddAi apuDhe uddAi ?) 3 bhagavan ! te vAyukAyika che svakAya zastra, parakAya zastra ane ubhayakAya zastrano AghAta paDAyavAthI bhare cha OM vinA mAghAte bhare che' (goyamA! puDhe uddAI no apuDheuddAI) te svAya vagere shstrone| sAdhAta payavAthI bhare cha,mAghAta pAMcyA vinA bh2|| nathI ( se bhate ! kiM sasarIrI nikkhamai asasarIrI nikkhamai,) 3 bhagavan! vAyukAyika che jyAre mArIne anya gati mAM jAya che tyAre zarIra sahita taya che zarIra 2Dita jaya cha! (goyamA !) gautama ! (siya sasarIrI nikakhamai siya asarIrI nikkhamai) te zarI2 sahita 55 cha bhane zarI2 2khita 5 naya che. ( se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vubai siya sasarIrI nikkhamai zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 u01 sU03 vAyukAya-Ana-pAnasvarUpanirUpaNam 467 niSkAmati syAdazarIrIniSkAmati ? gautama ! ! vAyukAyasya catvAri zarIrANi prajJaptAni, tadyathA audArikaM vaikriyaM taijasaM kArmaNam / audArikavaikriye vimahAya taijasakAmaNAbhyAM niSkrAmati, tat tenArthena gautama ! evamucyate syAt sazarIrI niSkrAmati, syAdazarIrI niSkAmati // mU0 3 // TIkA-'vAyukAe NaM bhaMte ' vAyukAyaH khalu bhadanta ! 'vAukae ceva ANamai vA pANamai vA ussasai vA nIsasai vA' vAyukAyAneva Anati vA prANatimai ? ) he bhadanta ! yaha kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki vAyukAyika jIva zarIrasahita bhI jAtA haiM zarIra rahita bhI jAtA hai ? (goyamA !) he gautama ! ( vAukAyassa NaM cattAri sarIrA paNNattA) vAyukAyika jIva ke cAra zarIra kahe gaye haiM (taM jahA ) ve isa prakAra se ( orAlie, veubbie, teyae, kammae) audArika, vaikriya, taijasa aura kArmaNa (orAliya veuvviyAiM vippajahA ya teyakammaehiM nikkhamai ) audArika vaikriya ina do zarIroM ko chor3akara tathA taijasa aura kArmaNa ina do zarIroM ko sAtha lekara vaha dUsarI gati meM jAtA hai / ( se teNaTeNaM goyamA ! evaM cuccai sigha sasarIrI nikAvamaha siya asarIrI nikkhamai ) isa kAraNa he gautama ! aisA kahA hai ki zarIra sahita bhI jAtA hai aura zarIra rahita bhI jAtA hai / TIkArtha-(vAyukAe NaM bhaMte !) he bhadanta! vAyukAdhika jIva (vAyukAe ceva ANamai vA pANamai vo ussasai vA nIsasai vA) apane sajAtIya siya asarIrI nikkhamai) ra saman ! 42Ne mA5 mevu 4o ch| tame zarI2 sahita 55] naya cha bhane zarIra zaDita tha ne 55 laya cha! ( goyamA ! ) 3 gautama! (vAukAyassa NaM cattAri sarIrayA paNNattA) pAthi: 7vAnA yAra zarIra ai che. (tajahA) te // are cha (orAlie, veuvvie, teyae. kammae) mohAri, ana vaiThiya, tesa mana maNa, orAliyaveubdhi yAi viSajahAya teyakamnaehiM nikkhamai) mohAri4 vaiThiya, se me zarIrAne cheDI tathA tejasa ane kArmaNae be zarIrane sAthe laIne te bIjI gatimAM jaya cha (se teNaDhe NaM goyamA ! eva vuccai siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai) gItama! te 12 me avAma mAvyu cha tesa! zarIra sahita paNa anya gatimA jAya che ane zarIra rahita paNa jAya che. TI -" vAyukAe NaM bhate! " bhagavan ? vAyuyi / "vAyukAe ceva ANamai vA pANamai vA ussasai vA nIsasai vA" TA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 bhagavatIstre vA ucchvasati vA niHzvasati vA, vAyukAyika jIvaH kiM vAyukAyikAneva sajAtIyAneva zvAsAdikatayA gRhNanti kimityarthaH, bhagavA ' haMta ' ityAdi / 'hatA goyamA' hanta gautama ! 'vAukAe NaM jAva nIsasai vA' vAyukAyaH khalu yAvat niHzvasati vA bAyukAyiko jIvo vAyukAyikAneva AnaprANAditayA gRhNAtItyarthaH / nanu AnaprANAderapi vAyurUpatvAttasyApyanyenAnapANAdinA bhavitumarhati, tasyAnyena, punaranyasyApyanyenetyevamanavasthAdoSa Apatet ? vAyukAyikoM ko hI kyA zvAsAdirUpase grahaNa karate haiM ? yaha prazna hai / isakA uttara dete hue bhagavAna gautamasvAmI se kahate haiM (haMtA goyamA!) hAM gautama ! (vAukAe NaM jAva nIsasai vA ) vAyukAyika jIva vAyukAyoM ko zvAsocchvAsAdi rUpa se grahaNa karate haiN| zaMkA-jaba AnaprANAdi vAyurUpa hotA hai to isa vAyu ko bhI anyavAyu kI AvazyakatA par3egI isa anyavAyu ko bhI tIsare vAyu kI AvazyakatA par3egI, isa taraha se anavasthA doSa kI prasakti yahAM hogii| zaMkAkAra kA abhiprAya aisA hai ki-pRthivI Adika jIva svayaM pRthivI AdirUpa hote haiM aura unakA jo zvAsocchvAsa hotA hai vaha vAyurUpa hotA hai| parantu vAyu meM aisA nahIM hai kyoM ki vAyu svayaM vAyurUpa hai aura isakA zvAsocchvAsa bhI vAyurUpa hI hai ataH jaba vAyukAyika jIva ko jIne ke liye anya vAyukAya kI AvazyakatA hotI hai, to isa anya vAyu ko bhI anyavAyukAya kI AvazyakatA hogii| isa taraha mAnane para zvAsocchvAsarUpa vAyukA kahIM para bhI anta nahIM pitAnA sajAtIya vAyukAyikane ja zvAsAdi rUpe grahaNa kare che? A prakAranA gautama svAmInA prshnne| maDAvI2 pramu / prabhArI vAma sApe cha "hatA goyamA" DI, gautama ! "vAukAe NaM jAva nIsasai vA" vAyumayi / sajAtIya vAyukAne ja zvAsAdika rUpe grahaNa kare che. zaMkA-je zvAsocchuvAsa vagere vAyurUpa hoya che te te vAyune paNa bIjA vAyunI AvazyaktA paDaze, ane bIjA vAyune paNa keI trIjA vAyunI jarUra paDaze, A rIte te ahIM anavasthA deSane prasaMga ubhe thaze. zaMkAkAranI zaMkA evA prakAranI che ke pRthivI vagere che pote pRthivI vagere rUpa hoya che, ane temane je zvAsehvAsa hoya che te vAyu rUpa hoya che, paNa vAyukAyikamAM evuM nathI, vAyukAyike svayaM vAyu rUpa hoya che ane temane zvAse chUvAsa paNa vAyu rUpa ja hoya che. A rIte je vAyukAyika jIvana jIvavA mATe anya vAyunI jarUra paDe te bIjA vAyukAne paNa vAyunI AvazyakatA rahetI haze. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU03 vAyukAya-Ana-pAnasvarUpanirUpaNam 469 naivaM vAcyam ! acetntvaattsyeti| AnaprANAdigrahaNaM ca sacetanAnAmeva bhavati natvacetanAnAm , AnamANAdivAyustvacetana iti nAnAvasthAdoSaH ' ydvaa-yo'yaavegaa| yadi kahIM para isakA mAna bhI liyA jAvegA to phira aisA hI kyoM na mAna liyA jAve ki prathama vAyukAyika jIvoM ko zvAsocchvAsa ko AvazyakatA nahIM hotI hai| samAdhAna-aisA kahanA ucita nahIM hai kAraNa ki jo jIva hotA hai use hI jIne ke liye zvAsocchvAsa kI AvazyakatA hotI hai| acitta ko nahIM / vAyukAyika jIva hai, ataH use hI vAsa niHzvAsa kI AvazyakatA hai| zvAsocchvAsarUpa vAyu ko nahIM, kyoM ki vaha acitta hai / isaliye yahAM anavasthA doSa kA saMbhava hI nahIM hai| yahA~ prasaMga vaza phira kahate haiM-zaMkA-jIva ko hI yadi zvAsocchvAsakI AvazyakatA hotI hai to jo siddha jIva haiM unheM bhI isakI AvazyakatA honI cAhiye-nahIM to zvAsocchvAsa vAyu kI taraha unheM nirjIva hI mAnanA par3egA ? so aisI AzaMkA bhI ThIka nahIM hai kyoM ki yahAM jo kathana cala rahA hai vaha saMsArI jIvoM kI apekSA lekara cala rahA hai / pRthivI Adika jIva saMsArI jIva hai| jitane bhI saMsArI hote haiM unake yathA saMbhava chaha paryAptiyAM taka hotI haiM / siddha jIva A pramANe mAnavAmAM Ave te zvAsocchuvAsa rUpa vAyune kayAMye paNa antaja nahIM Ave che tene keIpaNa sthAne anta mAnI levAmAM Ave te ema zA mATe mAnavuM ke prathama vAyukAyika jIvane zvAsocchavAsanI AvazyakatAja hotI nathI. samAdhAna-A pramANenuM kathana yogya nathI, kAraNa ke kaI paNa jIvana jIvavA mATe zvAsepzavAsanI jarUra paDe ja che nijIvane paDatI nathI. vAyukAyike paNa jIva ja hoya che tethI temane zvAsa ane ni:zvAsanI AvazyakatA paDe che. paraMtu zvAsozvAsa rUpa vAyune tenI AvazyakatA rahetI nathI kAraNa ke te te acitta jIva rahita hoya che. tethI ahIM anavasthA dezanI saMbhAvanA rahetI nathI. zaMkA-je jIvane ja zvAse jvAsanI jarUra paDatI hoya to je siddha pada ne pAmelAM jIve che temane paNa tenI AvazyakatA hovI ja joIe nahIM te zvAsocchavAsanA vAyunI jema temane paNa nijIvAja mAnavA paDaze ? samAdhAna-A jAtanI zaMkA asthAne che, kAraNa ke ahIM je vAta cAlI rahI che te saMsArI jIvonI apekSAe cAlI rahI che. pRthivI, pANI vagere ja saMsArI gaNAya che. je saMsArI ja hoya che temane 4 thI 6 paryAtio zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saMsArI nahIM haiM, mukta jIva haiM ataH vahAM zvAsocchvAsa kI AvazyakatA nahIM haiM / siddha avasthA karmoM ke bilakula abhAva hone se hI prApta hotI hai| nAma karma kA eka bheda paryApti nAmakarma hai / isake udaya meM jIva paryAptaka hotA hai| siddhoM ke nAma karma kA abhAva ho jAne se isa karma kA bhI abhAva ho jAtA hai / ataH ve paryApta aura aparyApta donoM avasthAoM se rahita ho jAte haiM / sirpha inameM to eka zuddha cetanA hI rahatI hai / zaMkA-yadi saMsArI jIvoM ko hI zvAsocchvAsa kI AvazyakatA hotI hai to phira jo vigraha gati meM jIva rahate haiM unheM to isakI AvazyakatA nahIM kahI gaI hai / ve bhI to saMsArI hI jIva hai / vigrahagati meM rahane vAle jIvoM ke arthAt aparyAptaka jIvoM ke dasa prANoM meM se sAta prANa kahe gaye haiM / manabala, vacanabala aura zvAsocchvAsa ye tIna prANa aparyAptAvasthA meM jIvoM ke nahIM hote haiM aisA kahA hai to jisa prakAra vigrahagati samApanna jIva zvAsocchavAsa ke abhAva meM ajIva nahIM hote usI prakAra vAyukAyikAdi jIva bhI jinakI zvAso. cchvAsa kriyA dekhane jAnane meM nahIM AtI hai zvAsocchvAsa ke abhAva meM bhI jIva rahege inameM (vAyukAya meM ) zvAsocchvAsa mAnane kI kyA saMbhave che. siddha che saMsArI nathI paNa mukta che vaLI zarIrethI rahita che. tethI temane zvAsocchavAsanI AvazyakatA rahetI nathI. karmone bilakula abhAva hoya tyAre ja siddha avasthAnI prApti thAya che. nAma karmane eka bheda paryApti nAma karma che. tene udaya thAya tyAre ja jIva paryAptaka kahevAya che. siddhone nAma kamano ja abhAva hovAthI paryApti nAma karmane paNa abhAva ja hoya che. tethI teo paryApta ane aparyApta avasthAothI rahita thaI jAya che, temanAmAM te ekalI zuddha cetanA ja rahe che. zaMkA-je saMsArI jIne ja zvAsocchavAsanI AvazyakatA rahetI hoya te vigrahagatimAM rahelA jIvone AvazyakatA kahI nathI. teo paNa saMsArI jIvo ja che. vigrahagatimAM rahelA jIvone eTale ke aparyAmaka jIvamAM dasa prANomAMthI sAta prANonuM astitva kahyuM che. manabala, vacanabala ane zvAsocchavAsa e traNe prANa aparyAptAvasthAmAM jIne hotA nathI evuM kahela che. te je rIte vigrahagati samApanna jIva zvAsecchavAsane abhAve ajIva kahevAtuM nathI eja pramANe jemanI dhAQvAsanI kriyA jovAmAM AvatI nathI evA vAyukAyikAdi jene zvAse chUvA sanA abhAve paNa che ja kahevAya che chatAM paNa temanAmAM (vAyukAyikAmAM) zvAsocchavAsana sabhAva mAnavAnI AvazyakatA zI che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU03 vAyukAya-Ana-pAnasvarUpanirUpaNam 41 mAnaprANAdivAyuH sa vAyutve'pi vAyusaMbhAvyaudArikavaikriyazarIrarUpo na, AnaprANasajJitAnAM tadIyapudgalAnAmaudArikavaikriyazarIrapudgalebhyo'nantaguNapradezacavena sUkSmatayA vAyuzarIravyapadezyasyAsadbhAvAt , tathA sati noktadoSa iti / AvazyakatA hai ? so aisA kahanA bhI ThIka nahIM-kAraNa ki aparyAptAvasthA jIva kI tIna samayataka hI rahatI hai bAda meM vaha paryAptaka ho jAtA hai| samaya kAla kA sabase choTA meM choTA-sUkSma se sUkSma aMza hai / vyavahAra meM bhI sAdhAraNa se sAdhAraNa prANI apanI zvAsocchavAsa kriyA ko kucha samayataka sAdha lete haiM-etAvatA ve nirjIva to ho nahIM jaate| yahAM to yaha kahA jA rahA hai ki zvAsocchavAsa kriyA yadi paryAptaka jIva hai to usake avazya 2 hai| isake binA vaha paryAptaka jIva nahIM mAnA jA sktaa| ___athavA--jo yaha zvAsocchvAsarUpa vAyu hai / vaha vAyurUpa hone para bhI vAyu kAyika jIva ke saMbhAvya jo audArika vaikriya zarIra haiM una rUpa nahIM hai / kyoM ki AnaprANa nAma ke jo vAyu ke pudgala haiM ve audArika vaikriya zarIra ke pudgalo kI apekSA anaMtaguNapradezavAle hone ke kAraNa sUkSma haiM isaliye unameM caitanya vAle vAyu ke zarIra kA vyapadeza nahIM ho sakatA hai| isa taraha anavasthA doSa yahAM nahIM AtA hai| tAtparya kahanekA yaha hai ki zvAsa niHzvAsarUpa vAyu acetana hai-isaliye use zvAsa samAdhAna-AvI zaMkA paNa ucita nathI. kAraNa ke jIvanI aparyAptAvasthA paNa traNa samaya paryata ja rahe che. tyAra bAda te paryAptaka avasthA ja banI jAya che. kALanA sUkamamAM sUkSama aMzane samaya kahe che. vyavahAramAM paNa evuM jovAmAM Ave che ke sAmAnyamAM sAmAnya prANI paNa potAnI zvAsozUvAsanI kriyAne keTalAka samaya sudhI rUMdhI zake che- tethI karIne teo nijIva banI jatAM nathI ahIM to ema kahevAmAM AvyuM che ke paryAptaka avasthAvALA zvAsocchavAsanI kriyAne avazya sadbhAva hoya che. tene abhAva hoya te te jIvane paryAptaka ja mAnI zakAya nahIM athavA-- A je zvAse chUvAsa rUpa vAyu che te vAyurUpa hovA chatAM paNa vAyukAyika jIvanA je audArika, vikriya zarIre hoya che te rUpe te hete nathI. kAraNa ke AnA prANa nAmanA vAyunA je pule che teo dArika vaikriya zarIranAM pudgale karatAM aneka gaNA pradezavALA hovAne kAraNe sUkSma hoya che. tethI temAM caitanyavALA vAyunA zarIrane samAveza thaI zakato nathI. A rIte ahIM anavasthA doSa lAgatuM nathI kahevAno Azaya e che ke zvAsa nizvAsa rU5 vAyu acetana hoya che. tethI tene dhAsa nizvAsanI jarUra paDatI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - -- 472 bhagavatIstre 'vAukAeNaM bhaMte ' vAyukAyaH khalu bhadanta ! 'vAukAe ceva aNegasayasahassa khutto udAittA uddAittA tattheva bhujjo bhujjo paccAyAi ? ' vAyukAyaH khalu bha. danta ! vAyukAye eva anekazatasahasrakRtvo'padrutyApadrutya tatraiva bhUyo bhUyaH pratyAyAti / he bhadanta ! vAyukAyaH vAyukAye evaM anekazatasahasrakRyA aneka lakSavArAn apadrutyApadrutya-mRtvA mRtvA tatraiva yatra kAye mRtastatraivakAye bhUyobhUyaH vAraM vAraM punaH punarityarthaH pratyAyAti Agacchati janmagalAti kimiti prshnH| ayaM ca prazno vAyukAyAdhikArAt vAyukAyamadhikRtya kRtaH / parantu pRthivyaptejovanaspatikAyikAmapi mRtvA mRtvA pRthivIkAyikAdAvutpattirbhavatyeva, sarveSAmeSAM pRthi. vIkAyikAdInAM kAsthiterasaMkhyAtatayA, vanaspatimAzrityAnantatayA ca zAstre pratipAdanAt , uktazca " asaMkhosappiNI ussappaNIo egidiyANa u cauNhaM / tA ceva U aNaMtA vaNassaIe u voddhavyA // 1 // chAyA-asaMkhyeyAvasarpiNyutsapiNya ekendriyAgAM caturNAm / tAzcaiva tu anaMtA vanaspatestu boddhavyA iti // niHzvAsa kI AvazyakatA nahIM hai / ataH anavasthA doSa nahIM AtA hai| (bAukAe paM bhaMte ! ) he bhadanta ! vAyukAya (vAukAe ceva aNegasayasahassa khutto uddAittA uddAittA tattheva bhujjo 2 paJcAyAi ?) vAyukAya meM hI aneka lAkha bAra mara mara kara ke kyA vahIM para bAra2 janma grahaNa karatA hai ? aisA yaha prazna hai| yaha prazna vAyukAya kA adhikAra hone se vAyukAya ko lekara kiyA gayA hai / nahIM to yaha prazna pRthivIkAyika AdikoM meM bhI lAgU par3atA hai| kyoM ki pRthivIkAyika AdikoMko mara mara karake pRthivIkAyika AdikoMmeM utpatti hotI hI hai| ina saba pRthi. vIkAyika Adi koM kI kAyasthiti asaMkhyAtakAla se tathA vanaspati kI apekSA anaMtakAla kI kahI hai / kahA bhI hainathI ahIM anavasthA deSane saMbhava rahetuM nathI. "vAukAe NaM bhaMte !" u mAvan ! vAyuvi "vAukAe ceva aNegasayasahassa khuttouddAittA uddAittA tattheva bhujora paJcAyAi ? " vAyuyabho / lAkho vakhata marIne tyAM ja zuM vAra vAre janma le che ? vAyukAyanuM vakatavya cAlatuM hovAthI vAyukAyikanA viSayamAMja A prazna pUchavAmAM Avyo che. nahitara te A prazna pRthivIkAdhika vagere ne paNa lAgu pADI zakAya che. kAraNa ke prathivIkAvika vagere nI paNa marI marIne pRthivIkAyika vageremAM ja utpatti thAya che. te tamAma pRthivIkAcikanI kAyasthati asaMkhyAta rUpe tathA vanaspatinI apekSAe anaMta rUpe pratipAdita karavAmAM AvI che. kahyuM paNa che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU03 vAyukAya-Ana-pAnasvarUpanirUpaNam 473 ___ bhagavAnAha-'haMta' ityAdi, ' iMtA goyamA ' inta gautama ! ' jAvapaccAyAi ' yAvat pratyAyAti, atra yAvatyadena--" vAukAe vAukAe cevaaNegasayasahassakhutto uddAittA udAittA tattheva bhujjo bhujjo " iti saMgrahaH / punaH praznayati gautamaH-'se bhaMte kiM puDhe uddAi ' sa madanta kiM spRSTa apadravati, spRSTaH svakAyazastraNa, parakAyazastreNa tadubhayazastreNa vA hato'padravati-mriyate, athavA ' apuDhe uddAi' aspRSTaH apadravati svakAya zastrAdinA aspRSTaH ahata " asaMkhosappiNIo egidiyANa u cauNhaM / tA caiva aNaMtA vaNassaIe u boddhacyA / / " arthAt-cAra ekendriya jIvoM kI kAyasthiti asaMkhyAta avasarpiNI utsarpiNIkAla pramANa hotI hai| tathA vanaspati kAyika jIvoM kI kAyasthiti anaMta avasarpiNI utmarpiNIkAlarUpa hotI hai| isa prazna kA uttara dete hue bhagavAn gautama se kahate haiM ki (haMtA goyamA ! jAva paccAyAi ) hAM gautama ! yAvat vaha janma letA hai| yahAM ( yAvat ) pada se (vAukAe vAukAe ceva aNegasayasahassa khutto uddAittA uddAittA tattheva bhujo 2 isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| (se bhaMte ! kiM puDhe uddAi ) he bhadanta ! vaha kAyika jIva kyA spRSTa apane zarIrarUpazastra se, parakAyarUpa zastra se athavA tadubhayakAya. rUpa zastra se hata hokara maratA hai ? ki (apuDhe uddAi ) svakAyAdi zastra se Ahata huA (lagakara ) hI maratA hai ? bhagavAna bhAvArtha-pRthvI, pANI agni ane vAyukAyanA jIvonI kAyasthiti asaMkhyAta avasarpiNI utsarpiNI kALa pramANa hoya che. tathA vanaspatikAyanA jInI kAyathiti anaMta avasarpiNI kALa pramANe hoya che. gautama svAmInA te praznane mahAvIra prabhu A pramANe uttara Ape che. "hatA goyamA ! jAva paccAyAi" , gautama! pAyuyA 7 vAma vakhata marIne vAyukAryamAM ja pharI pharIne janma le che. ahIM (yAvata) padathI "vAukAe vAukAe ceva aNegasayasahassa khutto uddAitto uddAittA tatthetra bhujjora" pATha grahaNa karAya che. prazna-" se bhaMte ! kiM puDhe uddAi" san te vAyuyi / zu. potAnA zarIra rUpa zastrathI, parakAya rUpa zastrathI athavA banne kAya rUpa zastrathI haNAIne bhare cha! 'apuDhe uddAi" 214Aya vagere zAthI sAdhAta pAbhIne bhare che ? bha 60 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre eva kimapadravati -- mriyate ? bhagavAnAha - ' goyamA' ityAdi / 'goyamA ! ' he gautama! 'puDhe uddAi' spRSTaH- apadravati, 'no puTThe uddAi' no aspRSTa apadravati / sajAtIyavijAtIya zastrasaMparkAdeva mriyate iti kathanaM sopakramAbhiprAyeNa, freekramAbhiprAye tu anyathApi maraNasaMbhavAd ' se bhaMte kiM sasarIrI nikkhamaDaasarIrI nikkhamaDa ?' sa bhadanta ki sazarIrI niSkrAmati azarIrI niSkrAmati ? he bhadanta ! yadA sa vAyukAyiko jIvo mRtvA gatyantaraM gacchati tadA kiM zarIrasahito yAti athavA zarIrarahito yAtIti praznAzayaH / bhagavAnAha - , goyamA' ityAdi, 'goyamA ' he gautama! ' siya sasarIrI nikkhama, siya asarI nikkhamai ' syAt sazarIrI niSkrAmati syAdazarIrI niSkrAmati, he gautama ! sa vAyukAyo mRtvA kadAcit zarIraviziSTo gatyantaraM gacchati kadAcit zarIrarahito gacchati / ' se kedvegaM bhaMte evaM buccaha ' tat kenArthena he bhadanta ! " 858 isa prazna kA uttara dete hue gautama se kahate haiM ki - ( goyamA ! puDhe uddAha, no apuDhe uddAi ) he gautama! vAyukAdhika jIva svakAyAdi zastra se Ahata hone para hI maratA hai kintu anAhata nahIM / voyukAyika jIva svakAya parakAya tadubhaya kAyarUpa zastra ke saMparka se AdhAtita hokara hI maratA hai| yaha jo kathana hai vaha sopakrama kI apekSA se hai / nirupakrama kI apekSA se to anya prakAra se bhI usakA maraNa saMbhabatA hai| (se bhaMte ! kiM sasarIrI nikkhamai asarIrI nikkhamai ) he bhadanta ! jaba vaha vAyukAyika jIva mara kara dUsarI gati meM jAtA hai to kyA vaha zarIra sahita jAtA hai ki zarIrarahita ? bhagavAna kahate haiM( siya sasarIrI nikkhamaha siya asarIrI nikkhama) kisI apekSA " uttara- ' goyamA ! puDhe uddAi, no apuDhe uddAi" he gautama ! vAyuprAyi jIvA svakAya vagere zastranA AghAta pAmavAthI ja mare che AghAta pAmyA vinA maratA nathI. " vAyukAyika jIvA svakAya, parakAya athavA banne kAyarUpa zasranA sa Mpaka thI AghAta pAmIne ja mare che" A kathana seApakramaAyuSyanI apekSAe karAyuM che. paraMtu nirupakrama AyuSyanI apekSAe te anya prakAre paNa tenu maraNu saMbhave che. prazna- " se bhaMte ! kiM sasarIrI nikkhamai asarIrI nikkhamai ?" he bhagavan te vAyukAyika jIva jyAre marIne khIjI gatimAM jAya che tyAre zuM te zarIra sahita jAya che ke zarIra rahita jAya che ? uttara - siya sasarIrI nikkhamai " siya asarIrI nikkhamai " De gautama kAi apekSAe te zarIrane sAthe paNu lai jAya che, ane kaI apekSAe te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za01 102 sU03 vAyukAya-Ana-pAnasvarUpanirUpaNam 475 evamucyate-'siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai' syAt sazarIrI niSkrAmati syAt azarIrI niSkrAmati / bhagavAnAha--'goyamA ' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'vAukAyassa NaM cattAri sarIrA pannattA' vAyukAyasya khalu catvAri zarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA' tadyathA 'orAlie ' audArikam 'veuvie' vaikriyam ' teyae ' taijsm| 'kammae ' kArmaNam / 'orAliya veubdhiyAI vippajahA ya' audArikavaikriye zarIre viprahAya ca, audArikavaikriyazarIradvayaM parityajyetyarthaH, 'teyayakammaehiM nikkhamai' taijasakArmaNAbhyAM niSkAmati, audArikavaikriyazarIradvayaM parityajya gacchati ataH zarIrarahito niSkAmatIti kathyate, taijasakArmaNarUpazarIradvayena sahito yAtItyataH sazarIrI niSkrAmavaha zarIra ko sAtha bhI le jAtA hai / ( se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha vAyukAyika jIva zarIra sahita bhI paragati meM jAtA hai aura zarIrarahita hokara bhI jAtA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama svAmI se kahate haiM-(goyamA! vAukAyassa NaM cattAri sarIrA pannattA ) he gautama ! vAyukAyika jIva ke cAra zarIra kahe gaye haiM jo isa prakAra se haiM-(orAlie) audArika, (veuvvie ) vaikriya, (teyae) taijasa (kammae) aura kArmaNa so vaha jIva (orAliya veubliyAI vippajahAya) audArika vaikriya zarIra ko chor3akara hI anyagati meM jAtA hai| sAtha meM usa samaya usake (teyaya kammaehiM nikkhamai ) taijasa aura kArmANa zarIra rahate haiM / kyoM ki ye donoM hI zarIra (apratighAte ) ke anusAra pratighAta se rahita hote haiN| zarIrane sAthe nathI paNa laI jatA prazna-" se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai" he mAvan ! 15 // 4 // 2 evuM kahe che ke vAyukAyika jIvo zarIra sahita paNa paragatimAM jAya che ane zarIra rahita paNa paragatimAM jAya che? utta2-" goyamA ! vAukAyassa NaM cattArisarIrA pannattA" gItama! vAyuAyi jImAM cAra zarIra kahyAM che. je A pramANe che. " orAlie" mohA2i4, " veubvie" vaiThiya, "teyae" tesa, bhane "kammae" bhaya vAyuAyi / " orAliyaveubviyAiM vippajahAya " mohori bhane vaiThiya zarIrane choDIna 4 manyatimaionya cha 52 "teyaya kammaehiM nikkha mai" tesa mane maya zarI2, anya gatimA cha. 41295 te manne zarIra pratyApAtathI 2hita ya che. "se teNaDhaNaM goyamA! evaM uccai siya sasarIrI nikkha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tIti kathyate / ' se teNaTeNaM goyamA' tat tenArthena gautama ! ' evaM vuccai evamucyate ' siya sasarIrI' syAt sazarIrI 'siya azarIrI' syAt asarIrI 'nikkhamai' niSkrAmati // sU0 3 // atha mRtAdhanagAraprakaraNamvAyukAyikajIvasya bhUyo bhUyo'pi vAyukAye evotpattirbhavatoti pUrva varNitam / atha kasyacinmRtAderapi saMsAracakrApekSayA punaH punastatraivotpattiH syAditi darzayannAha-'maMDAI NaM bhaMte ' ityaadi| mUlam-maDAI NaM bhaMte! niyaMThe no niruddhabhave no niruddhabhavapavaMce No pahINasaMsAraveyaNijje, No vocchinnasaMsAre No vocchinnasaMsAraveyaNijje, no niTriyaTThe, no niTriyaTTha karaNijje, punaravi itthatthaM havvaM Agacchai? haMtA goyamA! maDAI NaM niyaMThe jAva puNaravi itthathaMhavvaM Agacchai ||suu04|| ( se teNaTeNaM goyamA evaM puccai siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai ) isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki vAyu. kAyika jIva kisI apekSA taijasa aura kArmaNa ina do zarIroM kI apekSA zarIra sahita aura kisI apekSA-audArika vaikriya ina do kI apekSA zarIra rahita jAtA hai / suu-3|| mRtAdyanagAra prakaraNavAyukAyika jIva kI punaH punaH bhI vAyukAya meM hI utpatti hotI hai aisA pahile varNana kiyA jA cukA hai| aba yaha kahA jAtA hai ki kisI kisI muni ko bhI saMsArapramaNa kI apekSA se phira phira vahIM mai siya asarIrI nikkhamai" he gautama ! mArIta vAyuyi / tesa bhane kAmaNa zarIranI apekSAe zarIra sahita anya gatimAM jAya che ane dArika ane vaikiya zarIranI apekSAe zarIra rahita thaIne anya gatimAM jAya che sUvA mRtAdI aNagAranuM prakaraNa vAyukAyika jInI pharI pharIne vAyukAyikamAM ja utpatti thAya che evuM AgaLanAM prakaraNamAM kahevAmAM AvyuM che. have A prakaraNamAM e batAvavAmAM Ave che ke kaI kaI muni paNa saMsArabhramaNanI apekSAe pharI pharIne tyAMne kA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU04 mRtAdyanagArasvarUpanirUpaNam 477 chAyA-mRtAdI khalu bhadaMta ! nirgrantho no niruddhabhavo no niruddhabhavaprapaMco no mahINasaMsAro no prakSINasaMsAravedanIyo no vyavacchinnasaMsAro no vyavacchinasaMsAravedanIyo no niSThitArthaH no niSThitArthakaraNIyaH punarapi atrasthaM havvaM Agacchati ? inta gautama ! mRtAdI nirgrantho yAvat punarapi atrasthaM havvaM Agacchati // para utpatti ho sakatI hai so dikhalAte haiM-'maDAI NaM bhaMte ! niyaMThe' i0 sUtrArtha-(maDAI NaM bhaMte ) he bhadanta ! prAsuka bhojI (niyaMThe) nirgra nya, ki jisane (no niruddhabhave ) apane bhava kA nirodha nahIM kiyA hai, ( No pahINasaMsAre ) jisakA saMsAra kSINa nahIM huA hai (No pahI. NasaMsAraveyaNijje ) jisakA saMsAra vedanIya naSTa nahIM huA hai ( no vocchinna saMsAre) jisakA saMsAra vyucchinna nahIM huA hai (jo vocchi. bhasaMsAraveyaNijje ) jisakA saMsAra vedanIya vyucchinna nahIM huA hai ( No niTTiya? ) jo kRtArtha nahIM huA hai (No niTThiyahakaraNijje) jisakA kAma samApta hue kArya kI taraha pUrNa nahIM huA hai vaha kyA ( punaravi) phira se bhI (itthatthaM havvaM Agacchai) isa tiryazca manuSyAdi gatirUpa saMsAra ko prApta karatA hai ? (haMtA goyamA) he gautama ! (maDAI NaM niyaMThe jAva punaravi itthasthaM havvaM Agacchai) pUrvokta vizeSaNoM vAlA mRtAdI nirghandha anagAra tiryazca manuSyAdi gatirUpa saMsAra ko vAraMvAra prApta karatA hai| tyA4 Sur- thAya che. "maDAI NaM bhaMte ! niyaM The" tyA" sUtrAtha-(maDAINaM bhaMte ! 7 mApana ! prAsu 22 benA2 (niya The) nintha, 30 (no niruddhabhave ) pAtAnA sapanA nirAdha zyoM nathI. ( noniruddhabhavapavaMce) saMsAranA apayanI nirodha ryA nathI, ( No pahINasaMsAre) no sasA2 kSAra thayo nathI, ( No pahINasaMsAraveyaNijje ) nA sasA2 vhniiyn| nAza thayo nathI, ( No vocchinnasaMsAraveyaNijje ) na sasA2nuM cheDna thayu nathI. (No niTThiyaTe) 2 kRtArtha thayA nathI, No niThThiyadu kara binne jenuM kArya samApta thayelA kAryanI jema pUruM thayela nathI, eTale ke je tatya thayA nathI zu (punaravi ) 3zathI 5y ( itthaMttha havva Agacchai) mA tiyaya, manuSya vagere gati35 saMsArane prAsa 42 cha. 1 (hatA goyamA!) DA, gautama! (maDAI NaM niyaThe jAva punaravi itthastha havva Agacchada) pUrvokata vizeSaNe vALo prAsuka AhAra lenAra nigraMtha aNagAra tiryaMca, manuSya gatirUpa saMsArane vAraMvAra prApta kare che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 bhagavatIstra TIkA-' maDAI NaM bhaMte' mRtAdI khalu bhadanta ! mRtam acittaM vastu attIti mRtAdI, prAmukabhojItyarthaH, upalakSaNatvAt eSaNIyAdItyapi jJAtavyam , 'niyaMThe' nirgranthaH, 'no niruddhabhave 'no niruddhabhavaH, naiva niruddhaH bhavaH agretanajanma yena sa tathA aniruddhabhavaH caramabhavamamApta ityarthaH / etAdRzazca bhavadvaya. TIkArtha-( maDAI NaM bhaMte ) acitta vastu kA nAma mRta hai| isa mRtarUpa acitta vastu ko jo apane AhAra ke upayoga meM lAtA hai-vaha (mRtAdI ) kahalAtA hai / isakA artha jo prAsuka bhojI hai aisA vaha mRtAdI tathA upalakSaNa se eSaNIya vastu kA jo AhAra karatA hai aisA vaha (eSaNIyAdI) bhI (niyaMThe) nigrantha anagAra tiryazca manuSyAdigatirUpa saMsAra ko phira bhI prApta karatA hai / so yaha kisa sthiti meM rahakara saMsAra ko punaHprApta karatA hai to isako spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ( no niruddhabhave ) ityAdi yahAM ye jitane bhI mRtAdI zravaNa nirgrantha ke vizeSaNa hai-una vizeSaNoM se viziSTa yadi vaha zramaNa nigrantha hai to usake saMsAra kA aMta nahIM hotA hai arthAt vaha saMsAra meM hI paribhramaNa karatA rahatA hai / aba unhIM vizeSaNoM ko kahate haiM-(no niruddhabhave ) vaha mRtAdI zramaNa nirgrantha yadi aniruddhabhavavAlA hai-caramabhavavAlA nahIM hai arthAt agretana janma jisane apanA niruddha nahIM kiyA hai to vaha niyamataH punaHmarakara saMsAra meM hI janma dhAraNa kregaa| sUtrArtha-" maDAI NaM bhaMte ! mathitta paratunebhRta 4 cha te bhRta35 acitta vastune AhAra lenArane mRtAdI kahe che. eTale ke prAsuka bhejI tathA sakSathI aSaNIya vastunI mADA2 42 // 2 te ' eSaNIyAdI niyaThe" nigraMtha aNagAra paNa zuM tiya ca manuSyAdi vagere gatirUpa saMsArane pharI karIne prApta kare che? eTale ke kaI paristhitimAM te nigraMtha saMsArane pharI zana prAta 42 che te sUtra42 nAyanA sUtrI 2578 42 cha " no niruddhabhave" tyAhi re bhRtAhI zrama nithanAM vishessnne| 2 // sUtramA matAvyAM che, te vizeSaNathI yukata zramaNa nigraMthanA saMsArane aMta Ava nathI. kahevAnuM tAtparya e che ke te vizeSaNo vALe zramaNa nirca tha prAsuka AhArano upabhega karavA chatAM paNa saMsAramAM paribhramaNa kare che. have te vizeSaNanuM spaSTIkaraNa 42vAmAM Ave che. "no niruddhabhave" te bhRtI zrama niyane mniruddha bhava vALo hAya caramabhava vALe na hoya eTale ke jeNe pitAnA AgAmI bhavano aMta karyo hoya te avazya maraNa pAmIne A saMsAramAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 4 mRtAdhanagArasvarUpanirUpaNam 479 prAptavyamokSopi saMbhavedityata Aha-'no niruddhabhavapavaMce' no nirudabhavaprapaJcaH aniruddhabhava vistAra ityarthaH / etAdRzazca devamanuSyabhavaprapaMcApekSayApi saMbhavettatrAha'No pahINasaMsAre' no prakSINasaMsAraH, akSINacaturgatigamana ityarthaH, yatazcApra. kSINa caturgatigamano'taeva 'no pahINasaMsAraveyaNijje ' no prakSINasaMsAravedanIyaH saMsAra se chUTegA nahIM / yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAve ki jisa mRtAdI zramaNa nirgrantha ne apane agretana janma kA nirodha nahIM kiyA hai vaha do bhava ke bAda bhI mukti prApta karane vAlA ho sakatA hai-to phira use saMsAra meM janma lene vAlA kaise mAnA jA sakatA hai ? to isa AzaMkA ke vyavaccheda ke liye sUtrakAra kahate haiM ki ( no niruddhabhavapavaMce ) yahA~ do bhava se mokSa jAne vAlA vivakSita nahIM hai / yahAM to vahI mRtAdI zramaNa nirgrantha vivakSita hai ki jise do bhava ke bAda bhI aura aneka bhava karanA bAkI hai / kyoM ki abhItaka usane apanA bhavaprapaMca bhava - vistAra-niruddha nahIM kiyA hai| mRtAdI zramaNa nirgrantha anagAra aniruddha bhavaprapaMca vAlA devamanuSya bhavoM kI apekSA se bhI ho sakatA haiso aisA vaha yahAM vivakSita nahIM huA hai kintu ( no pahINasaMsAre) jisakA caturgatirUpa saMsAra meM paribhramaNa karanA nahINa nahIM huA hai, aisA hI mRtAdI zramaNa nirgrantha saMsAra meM punaH 2 janma maraNa karatA hai / isake kahane kA tAtparya yaha hai ki jo zramaNa nirgrantha hokara bhI pharI janma dhAraNa kare che, te saMsArane taraze nahiM ahI je evI zaMkA sevavAmAM Ave ke je mRtAdI zramaNa nigraMtha pitAnA AgAmI bhavane nirodha karyo nathI. te be bhava karIne paNa mukita prApta karI zake che, te tene kevI rIte saMsAramAM janma lenAra mAnI zakAya! te zaMkAnuM nivAraNa karavA mATe suutr||2 4 cha hai "no niruddhabhavapavaMce" maprapaMyanI bhavistAranA nirodha karyo nathI e zramaNa nigraMtha vAraMvAra saMsAramAM janma dhAraNa kare che ahIM be bhava karIne mekSa janAranuM varNana karyuM nathI. ahIM te evA mRtAdI zramaNa nigraMthane ullekha karyo che ke jene be bhava karyA pachI paNa aneka bhava karavAnA bAkI che. mRtAdI aNagAra deva ane manuSyabhavanI apekSAe paNa aniruddha bhava vistAra vALA hoI zake che. paNa ahIM evA zramaNa nigraMtha nI vAta 42vAmA bhAvI nayI pANu mADI te "no pahINasaMsAre "renu yatu tirUpa saMsAramAM paribhramaNa karavAnuM prahaNa (kSINa) thayuM nathI e mRtAdI zramaNa nigraMtha saMsAramAM vAraMvAra bhramaNa kare che ema kahevAmAM AvyuM che tenuM tAtparya e che ke je zramaNa nigraMtha hovA chatA dravyaliMgI che bhAva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 bhagavatIsUtre aprakSINasaMsAravedakarmA ityarthaH, ayaM ca sakRt caturgatigamanatopi syAdityata Aha-'no vocchinnasaMsAre' no vyavacchinnasaMsAraH, atruTitacaturgatigamanAnubandha ityarthaH, ata eva 'no vocchinnasaMsAraveyaNijje ' no vyucchinnasaMsAravedanIyaH vyavacchinnaM vyapagatam anuvandhavyavacchedena caturgatigamanavedyakarma yasya sa tathA, yo na tathA sa no vyucchinnasaMsAravedanIyaH, ataeva 'no nihiyaTTe' no niSThitArthaH niSThitaH niSpAditaH arthaH mokSarUpaM prayojanaM yena sa niSThitArthaH yo na tathA sa aniSThinaprayojanaka ityarthaH, ataeva-'no niTThayaTakaraNijje' no niSThitArthakaraNIyaH no naiva niSThitArthAnAM saMpAditaprayojanAnAmiva karaNIyAni kRtyAni yasya sa no niSThitArthakaraNIyaH, yasmAdayamevaMvidho'ta eva 'puNaravi' punarapi, 'itthatthaM' atrastham-atra-saMsAre tiSThatIti atrasthaM bhavaM tiyanarAmaranAdravyaliGgI hI hai bhAvaliGgI nahIM hai| isI kAraNa (no pahINasaMsAraveyaNijje) jisakA saMsAra vedanIya karma prahINa nahIM huA hai| aisA saMsAra vedyakarmA sAdhu eka 2 bAra cAroM gati meM jAne se bhI ho sakatA hai ataH isakI nivRtti ke liye ( no vocchi. nasaMsAre) aisA pada diyA hai isase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki cAroM gatiyoM meM aneka bAra paribhramaNa jise karanA abhI avaziSTa hai-baMdha nahIM huA hai| isI kAraNa (no vocchinnasaMsAraveyaNijje) jisakA cAroM gatiyoM meM aneka bAra bhramaNa karAne meM kAraNabhUta karma abhI TUTA nahIM hai isI kAraNa (no nihiyaThe) mokSarUpa prayojana jisakA abhItaka pUrA nahIM ho pAyA hai, aura isI liye ( no niTTiyaTTakaraNijje ) jo ( no niSThitArtha karaNIya) banA huA hai arthAt-jisake kArya pUrNa hue kAryoM kI taraha pUre nahIM hue haiM aisA vaha mRtAdI nirgrantha anagAra isa taraha kI paristhiti vAlA banA huA hai to kyA ( puNaravi) phira se vaha isa anAdi saMsAra meM ( itthatthaM) nArakAdi gatirUpa bhava ko prApta karatA lijA nathI mene 2 4thana sA 5cha. merI // 22 no pahINasaMsAraveyaNijje" reno sasA2 vahanIya bhakSI nathI se zrama niyane uparanuM kathana lAgu paDe che, saMsAra vidharmI vALe sAdhu gatimAM eka eka pA2 55 // zata! DAya cha t| tenu ni2|4261 42vA mATe "no vojchinna saMsAre " viSezaNa bhUyu cha. meTale ne yAre gatimA bhane pA2 parizra bhaya 42vAnu mAlI cha. mana te 12 no voccinnasaMsAraveyaNijje" jenA cAre gatimAM bhramaNa karAvanAra karmono hajI kSaya thaye nathI, ane 24 22 'no nidviyaDhe "bhAkSa35 prayAna 7 sudhI 5 4 zayunathI, mane tethI, 2 "no nidriya karaNijje" richata saya nI mokSanI prApti karI zake nathI eTale ke je kRtArtha thayo nathI, evA mRtAdI nigraMtha aNu||2 . " puNaravi" 52 3rIna / mana saMsAramA 'itthatthaM" na24 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u. 1 sU. 4 mRtAdyanagArasvarUpanirUpaNam 481 rakagatirUpam , ' havvaM ' iti vAkyAlaGkAre zIghraM vA 'Agacchai' Agacchati mApnoti kimiti praznaH / bhagarAnAha-'haMta' ityAdi / 'haMtA goyamA' hanta he gautama ! 'hanta' iti svIkAre / ' maDAI gaM niyaMThe' mRtAdI khalu nigranthaH 'jAva puNaravi' yAvat punarapi, iha yAvatpadena-'no nirudabhavaH-no niruddhabhavaprapazcaH no prakSINasaMsAraH no prakSINasaMsAravedanIyaH no vyavacchinnasaMsAraH no vyavacchinna saMsAravedanIyaH no niSThitArthaH no niSThitArthakaraNIyaH' eteSAM sarveSAM saMgrahaH kartavyaH, ' itthatthaM ' atrastham narAmaranArakatiryaggatigamanalakSaNam , 'puNaravi' punarapi bhUyo'pi havyam 'Agacchai' Agacchati prApnotItyarthaH, aniruddhabhavAdivizeSaNayukto nirgranthaH punaH punarapi caturgatisaMsAramAgacchatIti bhAvaH // 904 // hai| isa prakAra se yaha prazna gautama ne prabhu se kiyaa| isa prazna kA ni. karSArtha yahI hai ki acitta athavA eSaNIya AhAra ko apane upayoga meM lAne vAlA bhI zramaNa nirgrantha yadi vaha pUrvokta vizeSaNoM vAlA hai to kyA saMsAra meM hI janma maraNa ke duHkhoM ko bhogane vAlA banegA yA unase usakA chuTakArA ho jAvegA ? isakA uttara dete hue bhagavAna gautama se kahate haiM ki (haMtA goyamA ) hAM gautama! (hata ) pada yahAM svIkAra artha meM prayukta huA hai / (maDAI NaM niyaMThe ) mRtAdI nigraMtha (jAva) yAvat jo niruddhabhava nahIM hai, niruddhabhavamapaMca vAlA nahIM hai, pahINa saMsAra nahIM hai, prahINa saMsAra vedanIya nahIM hai, vyucchinna saMsAra nahIM hai, vyucchinna saMsAra vedanIya nahIM hai, niSThitArtha nahIM hai, niSThitArtha karaNIya nahIM hai isaliye vaha ( puNaravi ) phira bhI vAraMvAra ( itthatthaM ) narakAdi gatirUpa saMsAra ko ( havaM Agacchai) prApta karatA gatirUpa bhavane prApta kare che? gautamasvAmInA A praznane bhAvArtha e che ke acitta athavA eSaNaya AhArane upabhoga karanAra zramaNa nigraMtha je pUrvokta vizeSaNothI yukata hoya to te saMsAramAM vAraM vAra jama laIne janmamaraNanA duHkha bhogavaze ke tene saMsAramAMthI chuTakAre thaI jaze ? gautama 2vAbhAnA se prshnne| 2035 mAtA maDAvIra prabhu 43 cha OM "haMtA goyamA !" 81, gautama! mahI "haMtA" 54 svI42nA sabhA 15yu cha "maDAI NaM niyaMThe" mRtAdI nigraMtha ke je nirUddhabhava vALa nathI, nirUddhabhava prapaMca vALa nathI, prahaNa saMsAravALe nathI, prahINa saMsAra vedanIya karma vALa nathI, saMsAra nA aMta vALo nathI, aMta karelA saMsAra vedanIya karma vALA nathI, je kRtArtha thayela nathI, je kRta kRtya thayela nathI. jenuM kArya samApta thayelA kAryanI jema pUruM thayela nathI te "puNaravi" 32thI 59] pA2 vA2 "itthatthaM" na24hati35 sasArane 'havvaM aagcch|' bha61 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 - - - bhagavatIsUtre saMsAracakramadhyagato munijIvaH prANabhUtAdinAmapaTkena kAlabhedena, yugapat ca vaktavyaH syAt iti vivakSuH praznabannAha --' se NaM bhaMte ' ityAdi / mUlam-se NaM bhaMte ! kiMti vattavaM siyA goyamA! pANetti vattavvaMsiyA, bhUetti vattavvaMsiyA, jIvetti vattavaM siyA,sa. tetti vattavvaM siyA, viSNutti vattavvaM siyA, vedetti vattavaMsiyA, pANe, bhUe, jove, satte, viNNU, vedetti vattavvaM siyA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai se NaM pANeti vattavvaM siyA jAva vedetti vattavvaM siyA, goyamA ! jamhA ANamai vA pANamai ussasai vA gosasai vA tamhA pANetti vattaSvaM siyA jamhA bhUe bhavai bhavissai ya tamhA bhRetti vattavvaM siyA jamhA jIvai jIvattaM AuyaM ca kammaM uvajIvai tamhA jIvetti vattavvaM siyA, jamhA satte suhAsuhehi kammehiM tamhA sattetti vattavyaM siyA, jamhA tittakaDukasAyaM aMvilamahure rase jANai tamhA viNNutti vattavvaM siyA jamhA vedati va suhadukkhaM tamhA vedetti vattavvaM siyA, se teNaTeNaM goyamA ! pANetti vattavaM siyA jAva vedetti vattavvaM siyA // sU0 5 // hai| tAtparya yaha hai ki aniruddha bhavAdi vizeSaNa vAlA nirgrantha punaH 2 caturgatirUpa meM janma maraNa karatA rahatA hai / suu-4|| saMsAracakra ke madhya meM rahA huA muni kA jIva prANa bhUtAdi chaha nAma se bhinna 2 samaya meM ki eka hI samaya meM vaktavya ho sakatA hai prApta kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke aniruddha bhavAdi vizeSaNothI yukata nigraMtha vAraMvAra catutirUpa saMsAramAM janma maraNa pAmyA kare che sUko saMsAra cakranI madhyamAM rahelA muninA jIvane prANa, bhUta vagera che nAme judA judA samaye ke eka ja samaye zuM varNavI zakAya che? A zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u01 sU05 prANabhUtAdisvarUpanirUpaNam 483 chAyA- tat khala bhadanta ! kimiti vaktavyaM syAt, gautama ! prANa iti vaktavyaM syAt , bhUta iti vaktavyaM syAt , jIva iti vaktavyaM syAt , satva iti vaktavyaM syAt , vijJa iti vaktavyaM syAt , veda iti vaktavyaM syAt , prANo bhUto jIvaH sattvo vijJo veda iti vaktavyaM syAt , tatkenArthena bhadanta ! sa khalu prANa iti vaktavyaM syAt , yAvat veda iti vaktavyaM syAt gautama ! yasmAt Aniti kyA ? isa prazna ko pUchane kI icchA se gautamasvAmI prabhuse prazna karate haiM-' se NaM bhaMte' ityAdi / sUtrArtha-( se NaM bhaMte ! kiM ti vattavvaM siyA) he bhadaMta ! yaha nimranya muni jIva kisa zabda se vaktavya ho sakatA hai ? ( goyamA ! pANe tti vattavvaM siyA) vaha nirgrantha muni jIva "prANa" isa zabda se kahA jA sakatA hai| (bhUetti vattavvaM siyA) "bhUta" isa zabda se kahA jA sakatA hai| (sattetti vattavvaM siyA) "satva" isa zabdase kahA jA sakatA hai| (viNhu tti vatavvaM ) "vijJa" isa zabda se kahA jA sakatA hai veyo. ti vattavvaM siyA) "veda" isa zabda se kahA jA sakatA hai ( pANe, bhUe jove, satte viSNU vedetti vattavvaM siyA) prANa, bhUta, jIva, sattva vijJa, aura veda ina saba zabdoM se vaha kahA jA sakatA hai / (se keNaTeNaM bhaMte! evaM dhuccai) he bhadaMta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki ( se Na pANetti vatavvaM siyA jAva veyo ti vattavvaM siyA) vaha muni jIva (prANa ) isa zabda se kahA jA sakatA hai yAvat ( veda ) isa zabda prazna uttara 0negpAne bhATe gautama svAmI mahAvIra prabhune " se NaM bhaMte " ityAdi padathI pUche che. sUtrAya-(seNaM bhaMte ki ti vattavvaM siyA ) mApana niya bhuninA apane 4yA za54thI vacI zaya cha ! ( goyamA ! pANetti vattavvaM siyA ) niya bhanine 'prA" sahAthI parIkI zAya cha, (bhUe ti vattavva siyA) "bhUta" 54thI 55 sabhI rAya cha, ( satte tti vattavvaM siyA) 'satva" zapathI 555 mAmI 4ya che. (viSNu tti vattavvaM siyA ) "vijJa' zav4thI 54 sabhI zaya cha, (veyotti vattavya siyA ) " veda" zapathI sabhI zaya che. (pANe bhUe, jIve, satte, viSNU vedetti vattavvaM siyA " tana prANa, bhUta jIva, satva, vijJa ane veda, e badhA zabdothI oLakhI zakAya che (se keNaTUTheNaM bhaMte ! evaM vuccai) 3 mAvan ! 25 // 2 sayu 4o ch| ( se NaM pANetti vattavvaM siyA jAva veyo tti vattavyaM siyA ) te munine "" bhUta, 71, satya vagaireyI sabhI zAya cha, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 bhagavatI sUtre mANiti vA ucchyasati vA niHzvasati vA tasmAt prANa iti vaktavyaM syAt / yasmAd bhUto bhavati bhaviSyati ca tasmAt bhUta iti vaktavyaM syAt , yasmAt a. jIcata jIvati jIvatvam AyuSkaM ca karma upajIvati tasmAt jIva iti vaktavya syAt yasmAt saktaH zubhAzubhaiH karmabhiH tasmAt sattva iti vaktavyaM syAt , yasmAt tiktakaTukaSAyAmlamadhurAn rasAn jAnAti tasmAt vijJa iti vaktavyaM syAt , se kahA jA sakatA hai ? (goyamA! jamhA ANamaha vA pANamaha vA ussasai vA NIsasaha vA tamhA pANetti vattavvaM siyA) he gautama ! jisa kAraNa se vaha muni jIva Abhyantara zvAsa ko letA hai, Abhyantara zvAsa ko chor3atA hai, bAhya zvAsa ko grahaNa karatA hai aura bAhyazvAsa ko chor3atA haiM isa kAraNa vaha (prANa ) isa zabda se kahA jA sakatA hai / ( jamhA bhUe, bhavai, bhavissai ya tamhA bhUe tti vattavyaM siyA) jisa kAraNa vaha huA hai, hotA hai, hogA, isa kAraNa vaha (bhUta) isa zabda se kahA jA sakatA hai / ( jamhA jIve jIvaha jIvattaM AuyaM ca kammaM uvajIvaha tamhA jIvetti vattavvaM siyA) jisa kAraNa se yaha bhUtakAla meM jIva ke dharma ko prApta huA vartamAna meM jItA hai, jIvatva aura AyuSka karma kA yaha anubhava karatA hai aura bhaviSyat meM bhI jIvagA isa kAraNa yaha (jIva) isa zabda se kahA jA sakatA hai| (jamhA satte subhAsubhehi kammahi tamhA sattetti vattavvaM siyA) jisa kAraNa yaha zubha aura azubha karmoM ke dvArA baddha huAhai isa kAraNa yaha (satva) isa zabda se kahA jA sakatA hai / (jamhA ttittakaDu kasAya aMvilamahure ( goyamA ! jamhA ANamai vA pANamai vA ussasai vA NIsasai vA tamhA pANetti vattavvaM siyA) le 12 te muninA 75 pAdyAnyanta2 zvAsa ane ni:zvAsane grahaNa kare che ane cheDe che te kAraNe tene "prANa" zabdathI oLakhI zAya cha (jamhA bhUe, bhavai, bhavissai ya tamhA bhUe tti vattavyaM siyA) 2 4122 tenI utpatti th| utI, thAya cha bhane thaze te 420 tene "bhUta " zathI sabhI zaya che. ( jamhA jIve jIvai jIvattaM AuyaM ca kamma uva. jIvai tamhA jIvetti vattavvaM siyA ) 2 raNe tethe bhUtabhA banA dharmane prApta karyA hatA, vartamAnamAM jIve che jIvatva AyuSya karmane te anubhava kare che, ane bhaviSyamAM paNa Avaze, te kAraNe tene mATe "jIva" zaNTa vAparI zAya che. (jamhA satte subhAsubhehiM kammehiM tamhA satte tti vattavvaM siyA) 2 pAraNe te zula mate mazula bhI 43 paddha cha te 22 "q" v4thI sabhI zaya che. (jamhA ttitta kaDu kasAya aMvilamahure rase zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za0 2 u0 1 sU0 5 prANabhUtAdisvarUpanirUpaNam 485 yasmAt vedayati ca sukhaduHkhaM tasmAt vedayitA iti vaktavyaM syAt tattenArthena mANa iti vaktavyaM syAt , yAvat vedayitA iti vaktavyaM syAditi / / sU0 5 // TIkA--'se NaM bhaMte' tat khalu bhadanta ! 'kiMti vaktavyaM siyA' kimiti vaktavyaM syAt , tatra sa nirgrantho jIvaH kimiti vaktavyaM syAt ? bhagavAnAha 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'pANeti vattavyaM siyA' prANa iti vaktavyaM syAt, tatra yadA ucchvAsAdimattvasya vivakSA kriyate tadA nirgranthajIvaM prati mANa ityevaMrUpo vyapadezaH kartuM zakyate eva, prANanakriyAdimattvena prANetyanvarthanAmasaMbhavAt / 'bhUetti vattavvaM siyA' bhUta iti vaktavyaM rase jANai, tamhA viSNutti vattavvaM siyA) jisa kAraNa yaha tikta, kaTuka, kaSAya, Amla, madhura rasoM ko jAnatA hai isa kAraNa ( vijJa) isa zabda dvArA yaha kahA jA sakatA hai| ( jamhA vedanIya suhadukkhaM tamhA vedetti vattavvaM siyA) jisa kAraNa sukha duHkha kA vedana karatA hai isa kAraNa yaha ( veda ) isa zabda se kahA jA sakatA hai| TIkArtha-( se NaM bhaMte ! ) he bhadanta ! vaha muni jIva (kiM ti vattavvaM siyA ) (kimiti ) kisa zabda se kahA jA sakatA hai ? bhagavAna isakA uttara dete hue kahate haiM ki-( goyamA ) he gautama ! vaha (pANetti vattavvaM siyA ) prANa isa rUpa se kahA jA sakatA hai| jisa samaya ucchvAsa Adi se yuktatA kI vivakSA kI jAtI hai taba usa samaya-nigrantha jIva ke prati (prANa ) isa rUpa se vyapadeza kiyA jA sakatA hai / kyo ki prANana kriyA Adi vAlA vaha hai-isase (prANa) aisA anvartha nAma usakA ho jAtA hai / (bhUe tti vattavvaM siyA) jisa jANai, tamhA viSNU tti vattavya siyA) 2 4420 to, 443, turI khATe, ane mIThe rasa jANe che te kAraNe tene "vijJa" kahevAmAM Ave che. (jamhA vedanIya suhadukkhaM tamhA vede tti vattavvaM siyA ) ? 2Ne sugama vahana 42 cha. te 12 tene "va" uvAmAM mAve che. TItha-"se NaM bhaMte !" magavan ! te bhunine (kiM tti vattavvaM siyA) kyA zabdathI oLakhAvI zakAya che. "goyamA !" he gautama! " pANetti vattavvaM siyA" tene "prA" kahI zakAya che. jyAre zvAsocchavAsa vagere yukta parNanI vAta kahevAmAM AvatI hoya tyAre nircathajIvane mATe "prANa" zabdano prayoga karI zakAya che kAraNa ke te prANanakriyA vagere yukta hevAne kAraNe "prANa" nAma tene mATe arthayuddht 4ya che. "bhUetti vattavyaM siyA" tene "bhUta" 55 hI aya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 bhagavatIne syAt , yadA tu bhavanAdi dharmavatvasya vivakSA kriyate tadA bhUta ityanvarthanAma saMbhavena bhUta iti vyavahArasya saMbhavAt / 'jIvetti vattavvaM siyA' jIva iti ktavyaM syAt , yadA tu upayogAdimattvadharmasya vivakSA kriyate tadA jIva iti vyavahArasyApyaduSTatvAt , 'sattetti battavvaM siyA' sattva iti vaktavyaM syAt , yadA tu zubhAzubhayuktatvarUpadharmasya vivakSA kriyate tadA sattva iti nAmatopi vyavahArasya kartu zakyatvAditi, 'viSNutti vattavvaM siyA' vijJa iti vaktavyaM syAt , kaTukaSAyAdi rasAsvAdanakartRtvarUpadharmavivakSAyAM vijJa iti vyavahArasya saMbhavAditi / 'pedetti vattavaM siyA' veda iti baktavyaM syAt, sukhaduHkhAdimatvAnubhavakartRtvAtmakadharmavi. vakSAyAM veda iti vyavahArasya saMpAdanasaMbhavAditi / 'pANe bhUe jIve satte viSNU samaya bhavana (honA) Adi dharmase yuktatAkI vivakSA karane meM AtI hai usa samaya usameM ( bhUta ) isa anvartha sArthaka nAma kI saMbhavatA se ( bhUta) aisA vyavahAra ho sakatA hai / (jIve tti vattavvaM siyA) jisa samaya upayoga Adi dharma se yuktatA kI vivakSA kI jAtI hai usa samaya usameM (jIva) aisA vyavahAra bhI ho sakatA hai| isameM koI doSa.kI bAta nahIM hai| (sattetti vattavvaM siyA) jisa samaya zubha azubha karma se yuktatA kI vivakSA kI jAtI hai usa samaya ( sattva) isa nAma se usakA vyavahAra kiyA jA sakatA hai| (viNNu tti vattavvaM siyA) jisa samaya kaTuka, (kaDavA) kaSAya Adi rasoMke AsvAdanakartRtvarUpa dharmako vivakSA kIjAtI hai usa samaya (vijJa) isa zabdase bhI vaha kahA jA sakatA hai| (veyotti vattavvaM siyA) jisa samaya sukha duHkha Adiko anubhava karane rUpa dharma kI vivakSA kI jAtI hai usa samaya usameM ( veda ) isa zabda jyAre thavuM vagere dharmathI yukta paNAnI vivakSA karavAmAM AvatI hoya tyAre "bhUta" nAma arthayuta ( sAtha 8 ) sANe cha bhATate samaye "bhUta" shhne| upayo 41 zaya che. "jIve tti vattavva siyA" tene " 55 DI zakAya che. jyAre upaga Adi dharmathI yukta virakSA karavAmAM AvatI hoya tyAre tene bhATa "0" zahane594 upyo| 421 zaya che. "satte ttiH pattavvaM siyA" tene "satya" 55] vAya cha, nyAre zubha mazuma bhathI yukta paNAnI vivaphA karAtI hoya tyAre "sa" nAmathI paNa tene oLakhI zAya che. "viNNu tti vattavvaM siyA" nyAre 44vI, mATo, madhu2 pa2 rasanA AsvAdana karavArUpa dharmanI vivakSA karavAmAM AvatI hoya tyAre tene bhATa "vijJa" zanna prayoga 56 rIzAya che. "veyotti vattavaM siyA" jyAre sukhaduHkha vagerenA anubhava karavArUpa dharmanI vivakSA karavAmAM AvatI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za02 u* 1 sU0 5 prANabhUtAdisvarUpanirUpaNam 487 vedetti battavvaMsiyA' prANo bhUto jIvaH sattvo vijJo veda iti vaktavyaM syAt , yadA tu ucchvAsAdi dharmayugapadeva vivakSA kriyate tadA'sau nimrantho jIvaH prANa iti jIva iti sattva iti vijJa iti veda iti sarvaireva padairvyavahatuM zakyate eveti bhAvaH, nigamanavAkyamidam / nirgrantho jIvaH prANAdipadena vyavahiyate tatra kiM kAraNamityAzayena pRcchati-' se keNaTeNaM' ityAdi, 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai se gaM' tat kenArthena he bhadanta ! evamucyate sa khalu-nigrantho jIvaH 'pANeti vattavyaM siyA' prANa iti vaktavyaM syAt 'jAva vedetti vattavyaM siyA' yAvat veda iti vaktavyaM syAt , nigranthajIvasya prANAdi zabdavyavahAre kiM kAraNamiti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jamhA ANamai vA' yasmAt kAraNAt nirgranthajIva Aniti-AnanakriyAM karoti dvArA bhI vyavahAra ho sakatA hai / ( pANe, bhUe, jIve, satte viSNU, vede tti vatsavvaM siyA) aura jisa samaya ucchvAsa Adi dharmoM se yuktatA kI yugapata ( ekasAtha ) vivakSA kI jAtI hai usa samaya vaha nirgrantha jIva prANa, bhUta, jIva, sattva, vijJa, aura veda, ina saba hI zabdoM dvArA kahA jA sakatA hai / yaha nirgamana ( samApti ) vAkya haiN| isameM kyA kAraNa hai-isI Azaya se prerita hokara gautama svAmI prabhu se pUchate haiM(se kegaDeNaM bhaMte ! evaM puccaha se NaM pANetti vattavvaM siyA, jAva veyo tti vattavvaM siyA ) he bhadanta ! yaha Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha muni jIva prANa isa zabda se kahA jA sakatA hai yAvat vaha ( veda) isa zabda se kahA jA sakatA hai ? tAtparya yaha ki niya'ndha jIva prANAdi zabdoM dvArA kahane meM kyA kAraNa hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ( goyamA ! ) he gautama ! ( jamhA) jisa kAraNa (ANamai) nirgrantha DAya tyAre tara bhATe "34" Av4aa prayoga 55] 422 2414 cha. " pANe, bhae, jIye, satte, viSNU vedetti vattavvaM siyA" bhane lyAre zvAsozvAsa vagere dharmothI yukta pazunI eka sAthe vivakSA karAtI hoya che tyAre te zramaNa nigraMtha chavane mATe prANu, bhUta, jIva, satva, vijJa ane veda e chae zabdano prAga thaI zake che. A nirgamana (samApti) vAkya che. tenuM kAraNa jANavAnA mbhAzayathA gautama svAmI mahAvIra prabhuna pUche cha"se keNadeNaM bhaMte ! evaM. vuccai se gaM pANetti vattavva siyA, jAva vegotti vattavaM siyA " - vana! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke te zramaNa nigrathane prANa, bhUta, jIva, sava, viza, ane veda kahI zakAya che? tene uttara mahAvIra prabhu A pramANe mApe cha " goyamA ! '' gautama! "jamhA" 2 4.2 " ANamaha vA pANa. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 bhagavatIstre AbhyantaravAsaM gRhNAti, 'pANamai vA' mANiti vA, prAganakriyAM karoti, AbhyantaraM vAsaM muJcati ' ussasai vA' ucchvasiti vA, bAhya zvAsaM gRhNAti, 'NIsasaivA' niHzvasiti vA, bAhyaM zvAsaM tyajati, 'tamhA pANetti vattavvaM siyA' tasmAta mANa iti vaktavyaM syAt , yasmAt kAraNAt AnanaprANanocchvAsa-nizvAsa kriyAM saMpAdayati tasmAt kAraNAt asau nirgrantha jIvaH prANa ityAkhyayA AkhyAyate tatathAnvarthamAdAyaira tathA vyavahAra iti bhAvaH / 'jamhA bhUe bhavai bhavissai ya' yasmAt bhUto bhavati bhaviSyati ca ' tamhA bhUetti vattavvaM siyA' tasmAt bhUta iti vaktavyaM syAt , pUrvakAle'bhUt vartamAnakAle etasyotpattirasti zarIrasaMbandhAt , anAgatakAlepyutpano bhaviSpati tasmAdutpattimattvadharmamAdAya bhUta iti vyavahAraM labhate iti bhAvaH / 'jamhA jIve' yasmAta kAraNAta ajIvata-atItakAle jIvadharbha prApto'bhUt jIvasyAnAdikAlikatvAt , 'jIvaI' jIvati prANAn dhArayati vartamAnakAle jIyattva dharmavAnasti 'jIvattaM AuyaM ca kammaM uvajIvai' jIva abhyantara zvAsa ko grahaNa karatA hai ( pANamai ) Abhyantara zvAsa ko choDatA hai (ussasaha ) bAhyazvAsa ko grahaNa karatA hai, (nI. sasai ) bAhyazvAsa ko choDatA hai (tamhA pANetti vattavvaM siyA) isa kAraNa vaha (prANa) zabda se kahA jA sakatA hai / (jamhA bhUe bhavai bhavissai ya tamhA bhUetti vattavyaM siyA) jisa kAraNa se bhUtakAla meM zarIra ke saMbaMdha se utpanna huA vartamAna kAla meM yaha utpanna hotA hai aura anAgata bhaviSyat kAla meM bhI yaha utpanna hogA isa kAraNa se utpattimatva dharma ko lekara ( bhUta ) isa zabda se kahA jA sakatA hai| ( jamhA jIve ) anAdI kAlika hone ke kAraNa atIta kAlameM jisa kAraNa se isane jIva ke dharma ko prApta kiyA hai, tathA vartamAnakAla meM bhI (jIvai ) yaha prAgoM ko dhAraNa kara rahA hai-jIvatvarUpa dharmavAlA banA huA hai-(jIvataM AuyaM ca kamma uvajImai vA" zrama nitha 71 bhAsya-tara vAsane aDa 42 cha bhane ch| cha "ussasai vA nIsasai vA" yA zvAsane aY 42 cha bhane ch| cha, "tamhA pANe tti vAvyaM siyA " te 4AraNe tene bhATa "prANu" za54 4Ama mAve che "jamhA bhUe bhAi bhavissai ya tamhA bhUetti vattavvaM siyA" // 2 // bhUtakALamAM tenuM zarIra utpanna thayuM vartamAna kALe utpanna thAya che. ane bhaviSya kALe paNa te utpanna thaze, te kAraNe utpattirUpa dharmAnI apekSAe tene "bhuta" pAsa hI zaya cha "jamhA jIve " manAhi DAvAne 420 bhUtamA taya 2 // 2Patl dhana prAta ryA hutA, patabhAna ANe 5 te "jIvai" na dharma vA - "jIvattaM AuyaM ca kamma' upajIvaha" tathA prayoga zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 71 sU. 5 "maDAI" anagArasvarUpanirUpaNam 489 jIvatvamAyuSkaM ca karma upajIvati, jIvasvam-upayogalakSaNam pUrvabaddham AyuSkaM ca dehAvasthAnakAraNam karma upajIvati-anubhavati, ' tamhA jIvetti vattavvaM siyA' tasmAt jIva iti vaktavyaM syAt , ataeva kAraNAt sa nirgrandhaH jIvazabdena vyapadezyaH syAditi bhAvaH / jamhA satte-suhAsuhehiM kammehi' yasmAt saktaH= AsaktaH zubhAzubheSu karmasu, yasmAt kAraNAt zubhAzubheSu karmasu vyApUtaH ' tamhA satteti vattavvaM siyA' tasmAt sattva iti vaktavyaM syAt 'jamhA tittakaDukasAyaMbila mahure rase jANai' yasmAt tikta kaTu kaSAyAmlamadhurAn rasAn jAnAti, eteSAM rasAnAmAsvAdaM karoti, tamhA vinnutti vattavvaMsiyA' tasmAdvijJa iti vaktavyaM syAt, tiktAdi paMcavidharasAsvAdakatatvena nirgranthajIvasya vijJatvamapi bhavatIti bhAvaH / ' jamhA vedetti ya suhadukkhaM ' yasmAt vedayati ca sukhaduHkham , yasmAt kAraNAt sukhaduHkhamanubhavati 'tamhA vedotti vattavvaM siyA' tasmAt veda iti vai) tathA upayoga lakSaNarUpa jIvatva kA aura jo vartamAna deha meM isake avasthAna kA kAraNa banA huA hai usa pUrvabaddha AyuSka karma kA anubhava kara rahA hai ( tamhA jIve tti vattavvaM siyA) isa kAraNa yaha (jIva) isa zabda se kahA jA sakatA hai / ( jamhA satte suhAsuhakammehiM ) jisa kAraNa se yaha zubha aura azubha karmoM meM Asakta hotA rahatA hai (tamhA satteti vattavvaM siyA) isa kAraNa yaha sattva zabda se kahA jA sakatA hai| (jamhA tittakaDukasAyaM'bilamahure rase jANai ) jisa kAraNa yaha tikta, kaTu, kaSAya, Amla, madhura rasoM ko jAnatA hai-arthAt yaha ina rasoMkA AsvAdana karatA hai (tamhA viSNu tti vattavvaM siyA) isa kAraNa yaha (vijJa ) isa zabda se kahA jA sakatA hai / ( jamhA vedetti suhadukkhaM) jisa kAraNa se yaha sukha duHkha kA vedana karatA hai-anubhava karatA hai (tamhA vedotti vattavyaM siyA) isa kAraNa yaha veda isa zabda se kahA lakSaNa rUpa jIvatvane tathA je vartamAna dehamAM jIvane rahevAnuM kAraNa bane che te pUmamAyu04 bhanI manubhava 42rI 2wo cha " tamhA jIvetti vattavya siyA" te 42 tene " pA hI 24ya che. "jamhA satte suhAsuhakamme hiM" 2 20 te zubhAzubha mAM sAsarata 27 che. " tamhA satte tti vaktavya siyA" te 20 tene "satva" 5 4AmA bhAva cha "jamhA tittakA kasAya'vilamahure rase jANai 2 // 2 te tImA, 473, ture, mATo bhane bhIDA 2 na che seTa se 3 tenuM mAsvAhana 42 cha " tamhA viSNu tti vattaThavaMsiyA" te 12 tena "vijJa" 4DI zAyache. "jamhA vedetti suhadukkhaM" 2 120 te suma mate manuM vana 42 cha tamhA vedotti vattavvaM siyA " te bha62 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vaktavyaM syAt , sukhaduHkhayoranubhavakartRtvena nirgranthajIvasya vedatvamapi bhavatIti bhAvaH / 'se teNaTeNaM ' tat tenArthena, ebhiH kAraNaiH he gautama ! 'pANetti vattavvaMsiyA' prANa iti vaktavyaM syAt , 'jAva vedottivattavvaM siyA' yAvat veda iti baktavyaM syAt , arthAt he gautama ! prANadhAraNopayogavattvotpattyAdimattvazubhAdi karmAnubhavanakarmasaMsaktatvAdidhamairupetatvAt nigraMthajIvaH prANAdivedaparyantapadaivyavahartu zakyate eveti bhAvaH ! atra yAvatpadena bhUtajIvasattvavijJAnAM grahaNaM bhavatIti // 5 // pUrva prAsukAhArabhojino'niruddhabhavaprapaJcAdivizeSaNayuktasya sAdhorapi saMsAracakre punaH punarapi AgamanaM bhavatIti pratipAditam , adhunA prAsukAhArabhojino niruddhabhavaprapazcAdivizeSaNaviziSTasya sAdhoH punaH kA gatirbhavatIti pratipAdanAyAha-' maDAI NaM bhaMte ' ityAdi / mUlam -maDAI NaM bhaMte! niyaMThe niruddhabhave, niruddhabhavapavaMce, jAva niThiyaTTakaraNijje, No puNaravi itthatthaM havaM Agacchai ? haMtA goyamA ! maDAI NaM NiyaMThe jAva puNaravi itthatthaM havaM Agacchai, seNaM bhaMte kiM vattavvaM siyA? goyamA ! siddhetti vattavvaM siyA buddhetti vattatvaM siyA, muttetti vattavvaMsiyA, pAragaetti vattavvaM siyA, paraMparagaetti vattavvaM siyA, siddhe buddhe mutte parinivvuDe aMtakaDe savvadukkhapahINetti vattavvaMsiyA, sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai, vaMdittA namaMsittA, saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai // sU0 6 // jA sakatA hai / ( teNaTeNaM pANe tti vattavvaM siyA ) isaliye he gautama ! ina kAraNoMko lekara (pANe tti vattavvaM siyA jAva vedotti vattavvaM siyo) nirgrantha jIva prANase lekara vedatakake zabdoMdvArA kahA jA sakatA hai|suu.5|| 4126 "ar" 5 4ii zaya che. " se teNaTeNaM pANetti vattavvaM siyAjAva vedotti vattavvaM siyA" 8 gautama ! te 442 mitha ne prAthI sAdhana veda sudhInA zabdo vaDe oLakhAvI zakAya che. e sUpA zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 401 sU06 'maDAI' anagArasvarUpanirUpaNam 491 chAyA-mRtAdI khalu bhadanta ! nirgrantho niruddhabhavo niruddhabhavaprapaJco yAvat niSThitArthakaraNIyo no punarapi atrasthaM havvaM Agacchati, hanta gautama ! mRtAdI nirgrantho yAvat no punarapi atrasthaM havvaM Agacchati / sa khalu bhadanta ! kiM vaktavyaM ___ abhI pahile aisA pratipAdana kiyA jA cukA hai ki jo zramaNa nigrantha prAsuka bhojI to hai, parantu yadi vaha aniruddhabhavaprapaMca Adi vizeSaNavAle hai to usakA bhI caturgatirUpa saMsAra sAgara meM hI bAra 2 bhramaNa hotA rahatA hai / aba sUtrakAra yaha kahate haiM ki jo zramaNa niyaM. nya prAsuka AhAra bhojI hai aura sAtha meM niruddhabhavaprapaMca Adi vizeSaNavAlA bhI hai to usakI kyA gati hotI hai so kahate haiM 'maDAI NaM bhaMte' i. sUtrArtha-(bhaMte ! niruddhabhave niruddhabhavapavaMce jAva nihiyaTTakaraNijje maDAI NaM niyaMThe ) he bhadanta ! jisane apanA agretana janma niruddha kara diyA hai, apane bhavaprapaMca ko roka diyA hai yAvat jisakA kArya pUrNa hue kArya kI taraha pUrNa samApta ho cukA hai aisA vaha mRtAdI zramaNa nirgrantha kyA ( puNaravi itthatthaM havvaM No Agacchai ) phira se bhI manuSya Adi gatirUpa saMsAra ko prApta nahIM karatA hai ? (haMtA goyamA ) hAM gautama ! (maDAI NaM NiyaMThe jAva puNaravi itthatthaM havvaM no Agacchada) niruddhabhava Adi vizeSaNa vAlA mRtAdI zramaNa nirgrantha yAvat phira se bhI manuSya AgaLa evuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che ke je zramaNa nigraMtha prAsuka AhAra grahaNa karanAra che, paNa aniruddha bhavapracaMca Adi vizeSa vALo heya che tene paNa caturgatirUpa saMsAramAM vAraMvAra bhramaNa karavuM paDe che. have e batAvAmAM Ave che ke je zramaNa nigraMtha prAsuka AhArane upayoga karate hoya ane niruddha bhavaprapaMcavagere vizeSaNa vALo hoya tenI kevI gati thAya che! "maDAI NaM bhaMte ! " sUtrAtha:- ( bhaMte ! niruddhabhave niruddhabhavapace jAva nidviyaTukaraNijje maDAINaM niyaMThe) umApana ! 20 potAnA bhAbhI sapanA nirAdha 42nAnye cha, pAtAnA bhavavistArane nirAdha karyo che, yAvat jenuM kArya saMpUrNa thayelA kAryanI jema pUrNa thaI gayeluM che (eTale e ke je kRtakRtya thaI gayela che) e mRtAdI zrama nitha zu (puNaravi itthanthaM havvaM No Agacchai 1) zathI manuSya vagere yAra gati va sasArane pAsa 42tenathI ? (haMtA goyamA !) / gautama ! ( maDAI NaM NiyaMThe jAva puNaravi itthatthaM havvaM no Agacchai) nirukSa bhava vagere vizeSaNa vALe mRtAdI zramaNa nigraMtha manuSya vagere caturgatirUpa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre syAt, gautama siddha iti vaktavyaM syAt buddha iti vaktavya syAt mukta iti vaktavyaM syAt, pAragata iti vaktavyaM syAt, paraMparAgata iti vaktavyaM syAt, siddhaH buddhaH muktaH parinirvRtaH antakRtaH sarvaduHkhamahINa iti vaktavyaM syAt, tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta ! iti bhagavAn gautamaH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati // 06 // 492 Adi gatirUpa saMsAra ko prApta nahIM karatA hai / ( se NaM bhaMte! kiM vattao siyA ? he bhadanta ! AtmakalyANa karane vAlA vaha zramaNanirgrantha amagAra kisa nAma se kahA jA sakatA hai ? ( goyamA ) he gautama ! ( siddheti vaktavyaM siyA) pUrvokta vizeSaNa vAlA vaha zramaNa nirgrantha anagAra (siddha ) isa nAma se kahA jA sakatA hai / (buddhetti vattavvaM siyA ) buddha isa nAma se kahA jA sakatA hai| (muttetti vattavvaM siyA) (mukta) isa nAma se kahA jA sakatA hai| (pAragae ti vaktavvaM siyA) ( pAragata ) isa nAma se kahA jA sakatA hai / ( paraMparagae tti vaktavvaM siyA ) ( paraMparAgata ) isa nAma se kahA jA sakatA hai / (siddhe buddhe mutte, parinibbuDe aMtakaDe, savvadukkhapahINe vittavaM siyA) siddha, buddha, mukta, parinirvRta, antakRta, sarvadukkhaprahINa isa taraha ina zabdoM dvArA vaha kahA jA sakatA hai / ( sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA narmasittA saMjameNaM tavasA appANaM bhovemANe viharai ) he bhadanta ! Apane jo kahA hai vaha aisA saMsAramA irI janma letA nathI. ( se bhaMte ! kiM vattavaM siyA ? ) he lajavan AtmakalyANa karanAra te zramaNa nigraMthane kayAM kayAM nAme eLakhI zakAya ! ( goyamA ! ) De gautama! ( siddhetti vattavvaM siyA) pUrvosta vizeSazeovANA te zramaSu nirtha thane "siddha" nAbhathI uhI zAya che, ( buddhetti vattavtraM khiyA) "ye" yg kel aku 3, (gafa qas feren) mukta paNa kahI zAya che, ( pAragae tti vattavvaM siyA ) pAraMgata 66 " 66 paNa kahI zakAya che ( para paragae vitavvaM siyA ) "52 parAgata" pazu uhI zAya che, ( siddhe, buddhe,mutte, parinivvuDe, aMtakaDe, savvadukkhapahINetti vattavvaM siyA) siddha, yuddha, bhukta parinirvRta, taTTata bhane sarva duHkha praDIe, pazu uhI zAya che. (sevaM bhate ! sevaM bhaMte ! bhagavaM goyame samaNaM bhagava mahAvIra vaMdai namasai vadittA namasittA saMjameNa tavasA appANaM bhAvemANe viharai ) he bhagavan ! mAye ne udhuM te yathAya ja che he bhagavan! ApanI vAta sAcI che. A pramANe kahIne bhagavan zrI bhagavatI sUtra : 2 d' Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavadrikA TIkA za02 101 sU0 6 'maDAI' anagArasvarUpanirUpaNam 493 ___TIkA-'maDAI NaM bhaMte ' mRtAdI khalu bhadanta ! ' niyaMThe' nirgranthaH 'nirudabhave ' niruddhabhavaH niruddhaH bhavaH agretanaM janma yena sa niruddhabhavaH caramabhavaprApta ityarthaH, 'niruddhabhavapavaMce' niruddhabhavaprapazcaH aprAptabhavavistAra ityarthaH, 'jAva niTriyaTThakaraNijje' yAvat niSThitArthakaraNIyaH yAvatpadena-'pahINasaMsAre, pahINasaMsAraveyaNijje, vocchinnasaMsAraveyaNijje, niTiya?' eteSAM vizeSaNAnAm grahaNaM kartavyam , tatra 'pahINasaMsAre ' pahINasaMsAraH dUrIkRtacaturgatigamana ityarthaH, ' pahINasaMsAraveyaNijje / prahINasaMsAravedanIyaH, prahINasaMsAravedhakarmA, 'vocchinnasaMsAre / vyavacchinnasaMsAraH, truTitacaturgatigamanAnubandhaH, ataeva'vocchinnasaMsAraveyaNijje' vyavacchinnasaMsAravedanIyaH, vyavacchinnam anubandha hI hai arthAt satya hai isa prakAra kaha kara bhagavAn gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdana kiyA, namaskAra kiyaa| vaMdana namaskAra karake phira ve saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lage // suu-6|| TIkArtha-(maDAI NaM bhaMte niyaMThe ) he bhadanta ! mRtAdI nirgrantha ki jisane apanA (niruddhabhave ) agretana janma niruddha kara diyA hai, arthAt jo caramabhava ko prApta huA hai (niruddhabhavapavaMce ) jise aba bhava kA vistAra prApta karanA bAkI nahIM rahA hai (jAva niTriyaTTakaraNijje) yAvat niSThitArtha karaNIya (pahINasaMsAre ) jisane caturgati meM bhramaNa karane rUpa apane saMsAra ko dUra kara diyA hai' (pahINasaMsAra veyaNijje) saMsA ravedyakarma jisakA naSTa ho cukA hai ( vocchinna saMsAre) jisakA catugati gamanAnubaMdha TUTa cukA hai ataeva ( vocchinnasaMsAraveyaNijje ) gautame bhagavAna mahAvIrane vaMdaNa karI namaskAra karyA vaMdaNA namaskAra karIne teo saMyama ane tapathI pitAnA AtmAne bhavita karatA vicAravA lAgyA, eTale ke pitAne sthAne gayA. e sU. 6 sAtha-"maDAI NaM bhaMte ! niyaMThe" ke mazavan ? bhRtAhI nitha mathita paratuna mA2 32nA2 zrama nitha hai rI ( niruddhabhave ) pitAnA AgAmI bhavane nirodha karyo che eTale ke je caramabhavane pAmelA che, (niruddhabhavapavaMce) ne sapane vistAra prAta 42vAnu mAjhI. 27 nathI, (pahINasaMsAre ) 0 yati35 saMsAramA pramANu 42vAna 2 4za nAya cha. (pahINasaMsAraveyaNijje) nA sasAravedha ma naSTa 25 yUyAM cha, (vocchinnasaMsAre) yatugati35 sasAramA gamana banA2 bhanI bharane tara gayo cha, "vocchinnasaMsAraveyaNijje "rena saMsAra vahanIya bhanI sayA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 bhagavatIsUtre vyavacchedena vinAzitaM caturgatigamanavedyaM karma yena sa vyavacchinnasaMsAravedanIya iti, 'niTTiya?' niSThitArthaH saMpAditaprayojanaH 'nihiyaTTakaraNijje' niSThitArthakaraNIyaH, niSThitaH sampannaH arthaH prayojanaM yatra saH, etAdRzaH karaNIya kartavyo yasya sa tathA kRtakRtya ityarthaH, etAdRzaH sa mRtAdI anagAraH 'No puNaravi ' no punarapi ' itthatthaM ' atrasthaM-bhavaMtiyaGnarAmaranArakarUpacatugatibhramaNalakSaNaM saMsAraM ' havvaM ' iti vAkyAlaGkAre 'Agacchai ' Agacchati, na saMsAre samAyAtItyarthaH, he bhadanta ! yena saMsArasya nirodhaH kRtaH saMsAraprapaJcopi dUrIkRtaH tathA vyavacchinnasaMsArAdivizeSaNayutaH saMpAditaprayojanAdiH muniH sa kiM punaH puna ne saMsAracakramAgacchatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'maDAI NaM niyaMThe' mRtAdI khalu nirgranthaH, 'jAva no puNaravi ' yAvat no punarapi ' itthatthaM ' atrasthaM-tiryanarAmaranArakagatigamanalakSaNaM saMsAram ' havaM Agacchai ' havyaM Agacchati, na punaH saMsAramAgacchatItyarthaH saMsAra vedanIyakarma jisakA vyavacchinna ho gayA hai, arthAt anubaMdha ke vyavaccheda se jisane caturgatigamana vedya karma naSTa kara diyA hai (niTThiyaDhe) jisane apanA kArya siddha kara liyA hai (niTTiyaThukaraNijje) tathA-jisakA kArya pUrNa hue kArya kI taraha pUrNa samApta ho cukA haiarthAt jo kRtakRtya ho cukA hai aisA vaha munAdI anagAra ( itthatthaM ) avasthabhava ko-arthAt caturgatibhramaNa rUpa saMsAra ko kyA (No puNaravi Agacchai ) phira se nahIM prApta karatA hai ? arthAt aisA zramaNa anagAra phira se saMsArameM janmamaraNa nahIM karatA hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-( goyamA ) he gautama! (maDAI NaM niyaMThe ) mRtAdI nirgrantha (jAva no puNaravi itthatthaM havvaM Agacchai) yAvat phira ke vaha caturgati bhramaNarUpa saMsAra meM nahIM AtA hai| arthAt siddha ho nAza thaI gayuM che eTale ke anubaMdhanA chedanane lIdhe jeNe cAragatirUpa saMsA2bhaa abhaya 42vanA2 vedha bhani nAzarI nAya cha, (niTriyaTre) 20 pAtAnu ya siddha 30 sAdhu che, (niTThiyadRkaraNijje) tathA 2 kRtakRtya 26 bhayena cha ma ta bhRtAhI mraa||2 ( itthatthaM) yatugata bhramaNa35 sasArane zu. (No puNaravi Agacchai) zathI prAta 42 / nathI? meTale hai vo zrama nitha za saMsAramAM pharIthI janma maraNa pAmate nathI; tene uttara prabhu A pramANa mApe cha "goyamA!" gautama ! "maDAI NaM niyaMThe" mevo bhRtAhI nitha (jAva no puNaravi itthatthaM havva Agacchai) NthI yA yA2 gatimA ssaaramAM janma letuM nathI. eTale ke te siddhapada pAme che. te zramaNa nircathane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU06 'maDAI' anagArasvarUpanirUpaNam 495 atra yAvatpadena niruddhasaMsAre niruddhasaMsArapavaMce vocchinnasaMsAre ityAdi praznaprakaraNoktasarvavizeSaNAnAM saMgrahaH karaNIyaH, he gautama ! pUrvakathitaniruddhasaMsArAdi vizeSaNaviziSTo mRtAdI nigranthaH na punaH saMsAraM prApnotIti bhAvaH / etAdRzo nigranthajIvaH kena kena zabdena vyavaharaNIya ityAzayenAha-' se gaM bhaMte' ityaadi| ' se NaM bhaMte ' sa khalu bhadanta ! 'kiM vattavyaM siyA' kiM vaktavyaM syAt , kena zabdena vyavaharaNIya ityarthaH / bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / ' goyamA' he gautama ! 'siddhetti vattavyaM siyA' siddha iti vaktavyaM syAt , siddha iti zabdena vyavaharaNIyaH kRtasakalakAryavAt / 'buddhetti vattavvaM siyA' buddha iti vaktavya syAt , vimalakevalAlokena sakalalokAlokayordarzakatvAt , 'muttetti vattavyaM siyA' mukta iti vaktavyaM syAt , naSTasakalakarmatvAt ' pAragaetti vattavvaM siyA' pArajAtA hai / aisA zramaNa nirgrantha jIva kisa kisa zabda ke dvArA vyavahAraNIya hotA hai ? aisA pUchane ke abhiprAya se aba gautama svAmI prabhu mahAvIra se prazna karate haiM-(se NaM bhaMte ! kiM vattavvaM siyA) he bhadanta ! vaha pUrvokta vizeSaNa vAlA zramaNa nirgrantha kina 2 nAmoM se kahA jAtA hai ? taba prabhu kahate haiM-(goyamA) he gautama ! (siddhe tti vattavvaM siyA) vaha (siddha) isa zabdase vyavahAra karaneke yogya bana jAtA hai-kyoM ki vaha apane sakala kAryoM ko kara cukA hai| (buddhe tti vattavvaM siyA) vimala kevalarUpa aloka se vaha sakala loka aura aloka kA sAkSAt jJAtA draSTA ho jAne ke kAraNa (buddha) isa zabda se vyavahAra karane yogya ho jAtA hai| (mutte tti vattavvaM siyA) jJAnAvaraNa Adi ATho karmanaSTa ho jAne ke kAraNa vaha (mukta) isa zabda se kahane yogya ho jAtA hai / (pAragae tti vattavvaM siyA) saMsAra se pAragAmI bana jAne kayAM kyAM nAme oLakhavAmAM Ave che te jANavAne mATe gautama svAmI mahAviir prasune pache cha ( se NaM bhaMte ! ki vattavya siyA) 3 mAvan! pUvAta vizeSaNovALA te zramaNa nigrathane kyAM kyAM nAme oLakhavAmAM Ave che ! uttara- (goyamA ! ) 3 gautama ! (siddhe,tti vattavya siyA) tamane bhATe. siddha padane pravega karI zakAya che kAraNa ke temaNe temanAM tamAma kAryo siddha karI sIdhA DAya che. (buddhatti vattavva siyA) vibhA vijJAna tathA samasta leka ane alakanA jJAtA ane draSTA banI jAya che tethI temane "buddha paNa &DI zaya che. (muttetti vattavya siyA) jJAnA120Iya vagere mADe bhni| kSaya pAna 420 tabhane "bhuta" 5 DI zaya che. "pAragae tti vattavya siyA) tebhare sasArane pA2 dhyAya cha- saMsAra sAgarane te| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIso gata iti vaktavyaM syAt, saMsArapAragAmitvAt yadyapi etAdRzo munirnedAnIM saMsArasAgarasya pAragataH kintu kAlAntare pAraM gamiSyamANatvAt bhAvini bhUtavadupacArAt pAragata iti kathyate, 'paraMparAgaetti vattavvaM siyA' paraMparAgata iti vaktavyaM syAt , paraMparayA mithyAtvAdiguNasthAnakAnAM manuSyAdigatInAM vA pAraM paryeNa gataH prApta iti paraMparAgataH athavA paraMparayA muktapuruSANAM yA paraMparA tayA paraMparayA gataH karmajAlaM vyatikrAnta iti / paraMparAgataH iti atha nigamayannAha'siddhe' ityAdi / 'siddha buddhe mutte parinivvuDe aMtakaDe sabadukkhappahINetti vattavvaM siyA' siddho buddho muktaH parinirvRtaH, aMtakRtaH sarvaduHkhapahINa iti vaktavyaM ke kAraNa vaha (pAragata ) isa zabda se kahA jAtA hai| yadyapi aisA muni abhI saMsAra sAgara ke pAragata nahIM huA hai Age vaha usake pAra ko prApta karane vAlA banegA-parantu abhI jo use (pAragata ) isa zabda se vyavahAra kA viSayabhUta kaha diyA gayA hai so usako hone vAlI avasthA ko yahAM ho cukI avasthA mAnakara (pAragata ) kahA gayA hai| ( paraMparagaesi vattavaM siyA) paraMparAgata isa zabda se jo use vaktavya kahA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki usane jo saMsArarUpa samudra kI pAra ko prApta kiyA, vaha mithyAtva Adi guNasthAnoM kI athavA manuSya Adi sugati kI paraMparA se prApta kiyA hai / athavA mukta puruSoM kI jo paramparA karma jAla se dUra hone kI hai usI paraMparA ke anusAra yaha bhI karma jAla se dUra huA hai ataH yaha (paraMparAgata) isa zabda se bhI vyavahAra kA viSaya bana sakatA hai / aba kathita artha ko nigamana karate hue sUtrakAra kahate haiM ki-(siddhe, buddhe, mutte, parinivyuDe, antakaDe, tarI gayA hoya che tethI temane mATe "pAragata" zabdano prayoga paNa karI zakAya che. jo ke te muni hajI saMsAra sAgarane tarI gayA nathI, chatAM paNa temane mATe "pAragata" zabdane je prayoga karavAmAM AvyuM che te AgaLa pAsa thanArI siddha avasthA prApta thaI cUkI evuM mAnIne karavAmAM Avela che. (paraMparagaetti vattavya siyA) tebhane "52521gata" uvAtuM // 26 me cha / temaNe je saMsArarUpI samudrane pAra karIne mekSanI prApti karI che te mithyAtva vagere guNasthAnanI athavA manuSya vagere sugatinI paraMparAthI prApta karela che athavA karma jALathI dUra rahevAnI mukta puruSonI je paraMparA che te paraMparAne anusarIne ja teo karma jALathI dUra rahyA che. tethI temane "mATe paraMparAgata zabdano paNa prayoga karI zakAya che. have kathita arthanI samApti karavAne mATe sUtrA2 4 cha ( siddhe, buddhe, mutte, parinivvuDe, aMtakaDe, savvadukkha. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za02. u01 sU06 "maDAI" anagArasvarUpanirUpaNam 497 syAt , niruddhasaMsArAdivizeSaNa yukto nirgranthanIvaH siddhaH buddhaH muktaH parinivRto'ntakRtasarvaduHkhaprakSINa ityAdizabdaivyavahA~ yogyo bhavatIti bhAvaH / idAnIM prakaraNamupasaMharannAha-' sevaM bhaMte ' ityAdi / ' sevaM bhaMte sevaM bhaMte' tadevaM bhadanta ! he bhagavan yad devAnupriyeNa mRtAdinirganthaviSaye kathitaM tat evameva sarvathA satyameva, AptavAkyasya satyatvAt , 'tti' iti evaMrUpeNa 'bhagavaM goyame ' bhagavAn gautamaH 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM' zramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'vaMdai namasai' vandate namasyati vanditvA namasyitvA 'saMjameNa tavasA ' saMyamena tapasA 'appANaM' AtmAnaM 'bhAve mANe' bhAvayan 'viharai' viharatIti bhaavH||6|| sadhvadukkhapahINe tti vattavvaM siyA) niruddha saMsAra Adi vizeSaNavAlA vaha nirgrantha jIva siddha, buddha, mukta, parinirvRta, antakRta, sarvaduHkhaprahINa ityAdi zabdoM dvArA vyavahAra karane ke yogya ho jAtA hai| aba prakaraNa ke artha kA upasaMhAra karate hue gautama svAmI kahate haiM (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte!) he bhadanta ! Apa devAnupriya ne jo bhUta-pRthivyAdika ekendriya se lekara nirgrantha zramaNa taka ke viSaya meM kahA hai vaha saba aisA hI hai-sarvathA satya hI hai| aisA kaha kara (bhagavaM goyame) bhagavAna gautama ne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zramaNa bhagavAna mahAvIra kI vaMdanA kI unheM namaskAra kiyaa| vaMdanA namaskAra karake phira ve (saMjameNaM tavasA) saMyama aura tapa se ( appANaM bhAvemANe ) apanI AtmA ko bhAvita karate hue (viharaha ) vicarane lage arthAt apane Asana para virAjamAna ho gaye // suu06|| pahINetti vattavya siyA) niruddha ma bore vizeSayuvANe te zrama nitha jIva, siddha, buddha, mukta, parinivRta, annakRta ane sarva duHkha pahaNa vagere zabda ne prayoga paNa temane mATe karI zakAya che. have prakaraNane upasaMhAra 421AnA mAzayathI gautama svAmI 4 cha (seva bhaMte sevaM bhate!) asAvan! Apa devAnupriye pRthivyAdika ekendriyathI laInezramaNa nigraMtha sudhInA jInA viSayamAM je kahyuM te yathArtha ja che. te sarvathA satya ja che. e pramANe kahIne (bhagava goyame) bhagavAna gautame (samaNaM bhagavauM mahAvIra vadai namasai) zrabhA bhAvAna mahAvIrane 4542, nama2412 4yo / nbh24|2 4zana ( saMjame NaM tavasA ) sayama bhane tapathI (appANa bhAvemANe ) potAnA mitmAne bhAvita 2 // (viharai) viyA sAdhyA saTa pAtAne bhAsane dhana mesI gayA. sUda bha63 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra __ atha zrIskandakaprakaraNampUrva saMyatajIvaviSaye saMsArasya vRddhihAnizceti dvayaM siddhatvaM ca kathitam , sAmpataM tu teSAM taditareSAM cArthAnAM pratipAdanArthaM skandakacaritramAha'teNaM kAleNaM' ityaadi| mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre rAyagihAo nayarAo guNasIlAo ceiAo paDinikkhamai, paDinikkhamittA vahiyA jANavayavihAraM viharai / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM kayaMgalA nAma nagarI hotthA vaNNao tIse NaM kayaMgalAe nagarIe bahiyA uttarapurasthime disibhAe chattapalAsae NAmaM ceie hotthA vaNNao, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre uppannanANadaMsaNadhare jAva samosaraNaM parisA niggyaa| tIse NaM kayaMgalAe nagarIe adUrasAmaMte sAvatthI nAmaM nayarI hotthA vaNNao, tattha NaMsAvatthIe nayarAe gadabhAlassa aMtevAsI khaMdae NAmaM kaccAyaNassa gotte parivAyage parivasai,riuveyajajjuvveya sAmaveya,ahavvaNaveyANaM, itihAsa paMcamANaM nighaMTu chahANaM, cauNhaM veyANaM saMgovaMgANaM sarahassANaM, sArae. vArae, dhArae, pArae, saDaMgavI sadvitaMtavisArae saMkhANe sikkhAkappe vAgaraNe chaMdai nirutte joisAmayaNe annesu ya bahUsu baMbhaNNaesu parivAyAesu nayesu supariniTTie yAvi hotthA, tattha NaM sAvatthIe nayarIe piMgalae NAmaM niyaMThe vesAliya sAvae parivasai, taeNaM se piMgalae NAmaM niyaMThe vesAliya sAvae annayA kayAiM jeNeva khaMdae kaccAyaNassa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 7 skandakacaritanirUpaNam 499 gotte teNeva uvAgacchada, uvAgacchittA khaMdagaM kaccAyaNassagottaM iNamakkhevaM pucchai mAgahA ki sa aMte loe aNaMteloe sa aMte jIve,aNaMte jIve, sa aMtA siddhI,aNaMtA siddhI, sa aMte siddhe aNaMte siddha keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaha vA hAyai vA etAvaM tAva AyakkhAhi vuccamANe evaM / taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte piMgalaeNaM NiyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhe pucchie samANe saMkie kaMkhie vitigicchie bhedasamAvanne kalusasamAvanne No saMcAei piMgalayassa niyaMThassa vesAliyasAvayassa kiMci vi pAmokkhaM akkhAiuM tusiNIe saMciTTai / taeNaM se piMgalae niyaMThe vesAlIsAvae khaMdayaM kaccAyaNassagottaM doccapi taccapi iNamakkhevaM pucche mAgahA kiM sa aMteloe jAva keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDDai vA hAyai vA etAvaM tAva AikkhAhi vuccamANe evaM / taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte piMgalaeNaM NiyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM docchapi taccaMpiiNamakkhevaM pucchie samANe saMkie kAMkhae vitigicchie bhedasamAvanne kalusasamAvanne No saMcAei piMgalassa NiyaMThassa besAliya sAvayassa kiMcivi pamokkhaM akkhAiuM tusaNIe saMciTui // suu07|| Arya zrI skandaka prakaraNa pahile prakaraNa meM saMyata jIva ko lekara saMsAra kI vRddhi, hAni tathA Arya zrI skandakanuM prakaraNa AgaLanA prakaraNamAM saMyata jIvanI apekSAe saMsAranI vRddhi, hAni tathA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 500 bhagavatIsUtre chAyA-tasmin kAle tasgin samaye zramaNo bhagavAna mahAvIro rAjagRhAagarAt guNazilakAt caityAt pratiniSkrAmati pratiniSkramya bahirjanapadavihAra viharati, tasmin kAle tasmin samaye kRtaMgalA nAma nagarI AsIt , varNakA tasyAH khalu kRtaMgalAyAH nagaryAH bahiruttarapaurastye digbhAge chatrapalAzakaM nAma caityamAsIt varNakaH tataH zramaNo bhagavAna mahAvIra utpannajJAnadarzanadharaH yAvatsasiddhatva-saMsAra kA sarvathA kSaya-ye saba kahA hai aba unhIM viSayoM ko tathA bhinna viSayoM ko pratipAdana karane ke nimitta skaMdaka muni ke caritra ko sUtrakAra kahate haiM-'teNaM kAleNaM' ityAdi / sUtrArtha-( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (samaNe bhagavaM mahAvIre ) zramaNa bhagavAna mahAvIra (rAyagihAo nayarAo) rAjagRha nagara ke (guNasilAo ceiyAo) guNazila caitya se (paDinikkhamai ) nikle| (paDinikkhamittA) nikala kara (bahiyA ) bAhara ke ( jaNavayavihAraM viharai ) dezoM meM unhoM ne vihAra kiyaa| (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM ( kayaMgalA nAma nagarI hotthA) kRtaMgalA nAma kI nagarI thI (vaNNao) yahAM isakA varNana caMpA nagarI ke samAna jAnanA caahiye| (tIse NaM kayaMgalAe nayarIe ) usa kRtaMgalA nagarI ke ( bahiyA) bAhara ( uttarapurathime disibhAe ) uttarapUrvadizA ke kone meM-IzAnakone meM (chattapalAsae NAmaM cehae hotthA) chatrapalAzaka nAmakA caitya thA (vaNNao) siddhatva- saMsArane sarvathA kSaya- e viSayanuM kathana karavAmAM AvyuM che. have eja viSayanuM tathA temanA karatAM bhinna viSayanuM pratipAdana karavA mATe sUtrakAra skandamuninuM caritra kahe che " teNaM kAleNaM" tyAdi sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM)te ANe mana ta samaye (samaNebhagava mahAvIre) zrama mAvAna bhAvI2 ( rAyagihAo nayarAo) 2004 nagaranA (guNasilAo ceiyAo) pazisa yaityamAthI (dhAnamAthI) paDini. kkhamai) nIvyA. (paDinikkhamittA) tyAMthI nIjIne (bahiyA) mAranA ( jaNavayavihAra viharai) pradezamA tasA viya2 sAzyA. (teNaM kAleNateNaM samaeNaM) te ANe bhane te samaye (kayaMgalA nAma nayarI hotthA) nAmanI nagarI tI. ( vaNNao) varNana yAnagarI pramANe 4 samanyu (tIse gaM kayaMgalAe nayarIe)teta sA nagarAnI ( bahiyA) mA2 (uttara. purathime disibhAe) zAna muAmA ( chattapalAsae NAma cehae hotthA ) chatra patA: nAmarnu caitya dhAna tuM (vaNNao) tenuM varNana pUladranA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u. 1 sU. 7 skandakacaritanirUpaNam 501 mavasaraNaM parSad nirgacchati / tasyAH khalu kRtaMgalAyAH nagaryAH adUrasAmante zrAvastI nAma nagarI abhavat, varNakaH tatra khalu zrAvastyAM nagaryAM gardabhAlasyAMtevAsI skandako nAma kAtyAyana gotraH parivrAjakaH parivasati, Rgveda, yajurveda, sAmavedAtharvaNa vedAnAmitihAsapaMcamAnAM nighaNTuSaSThAnAM catuNIM vedAnAM sAMgopAgAnAM sarahasyAnAM smArako vArakaH dhArakaH pArakaH SaDaMgavit SaSTitaMtravizAradaH saMkhyAnaH zikSAkalpe vyAkaraNe chandasi nirukte jyautiSAyane anyeSu brAhmaNyakeSu varNa isakA varNana aupapAtikasUtra meM pUrNabhadra caityake varNana samAna yahAM samajhanA cAhiye / (taeNaM samaNaM bhagavaM mahAvIre utpannanANadaMsaNaghare jAva samosaraNaM parisA niggayA ) isake bAda kevalajJAna kevaladarzanake dhArI zramaNa bhagavAn mahAvIra vahA~ padhAre yAvat samavasaraNa huA, sabhA nikalI (tIse NaM kathaMgalAe NayarIe adUrasAmaMte sAvatthI nAmaM nayarI hosthA ) usa kRtaMgalA nagarIke adUrasAmanta na ati nikaTa aura na atidUra kintu pAsa meM hI zrAvastI nAmakI nagarI thI ( baNNao) varNaka varNana campA nagarI jaisA samajhanA (tattha NaM sAvatthIe nayarIe gaddabhAlassa aMtevAsI khaMdae NAmaM kaccAyaNassa gote paribbAyage parivasaI ) usa zrAvastI nagarI meM gardabhAla nAma ke parivrAjaka kA ziSya skaMdaka nAma kA eka parivrAjaka ki jisakA gotra kAtyAyana thA rahatA thA / (riGabeya, jajuvveya, sAmaveya, ahavvaNaveyANaM itihAsapaMcamANaM nighaMTu chuTThANaM caunhaM veyANaM saMgovagANaM sarahassANaM sArae, vArae, dhArae, pArae, saDaMgavI, saMhitatavisArae saMkhANe sikkhAkappe, vAgaraNe chaMde, bhaitya pramANe samanvu ( taraNaM samaNaM bhagava' mahAvIre utpannanANaM khaNadharejAva samosaraNa parisA niggayA) vihAra kuztI uratA ThevaNajJAna bhane ThevaNa darzana yukta zramaNu bhagavAna mahAvIra te chatrapalAzaka caityamAM ( udyAnamAM) padhAryAM. (yAvata ) samavasaraNa racAyuM, temanA upadeza sAMbhaLavA mATe pariSada nIkaLI vagere sUtrapATha thaDA uravA ( tIse NaM kayaMgalAe NayarIe adUrasAma se ) te kRtagalA nagarIthI bahu dUra paNa nahIM ane najIka paNa nahI eve sthAne ( sAvasthI nAma nayarI hotthA ) zrAvastI nAmanI nagarI hutI. ( vaNNao ) tenuM varSAna pazu yauMpAnagarI nevu 4 samannvu ( tattha NaM sAvatthIe nayarIe gaddabhAlassa atevAsI khaMda NAma kaccAyaNassa gotte paribvAyage parivasai ) te zrAvastI nagarImAM gadya bhAga nAmanA parivrAjakanA ziSya kaIMka nAmanA pari 4 rahetA to te atyAyana gotro to. (riuvveya, jajjuveya, sAmaveya, ahaThavaNaveyANaM itihAsapaMcamANa nighaMTu chaTThANa' cauNha' veyANa' sa'govaMgANa sarahassA NaM sArae, vArae, dhArae, pArae, saDaMgavI, sadvitaMta visArae, saMkhANe sikkhAkappe, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 bhagavatIsUtre pArivrAjakeSu nayeSu supariniSThitazcApyabhavat, tatra khalu zrAvastyAM nagayIM piMgalako nAma nirgrantho vaizAlika zrAvakaH parivasati, tataH piMgalako nAma nirgrantho vaizAlika zrAvako'nyadA kadAcit yatraiva skandakaH kAtyAyana gotrastatraivopAganirutte joisAmayaNe annesu bahusu baMbhaNNaesu parivvAyAesu nayesu supariniTThie yAni hotthA) vaha Rgveda, yajurveda, samAveda, atharvaveda ina cAra vedoM kA jAnane vAlA thA / sAtha meM itihAsa purANoM kA bhI vaha jJAtA thA / nighaMTu ko bhI vaha jAnatA thA / kevala itihAsa nighaMTu sahita hI vaha cAroM bedoM kA jJAtA thA so bAta nahIM hai kintu aGgo pAGga sahita evaM rahasya yukta cAroM vedoM kA vaha vizeSarUpa se jJAtA thA smAraka thA vAraka thA dhAraka thA, etAvatA aisA jJAta hotA thA ki mAnoM cAroM hI veda ise kaNThastha haiM / isa taraha vaha vedasaMbaMdhI sampUrNa jJAna se paripUrNa thA / vedoM ke chahoM aMgoM kA vettA thaa| SaSThi taMtra meM vizArada thA / gaNita zAstra meM paNDita thA / zikSA zAstra meM, AcAra zAstra meM, vyAkaraNa zAstra meM chaMdaH zAstra meM vyutpatti zAstra meM, jyotiSa zAstra meM tathA aura bhI aneka brAhmaNa zAstroM meM evaM parivrAjaka saMbaMdhI nIti meM bahuta adhika catura thaa| (tastha NaM sAvasthIe NayarIe piMgalae niyaMThe besA foreray parivaes ) usI zrAvastI nagarI meM vaizAlika ke zrAvaka eka forms nAma ke nirgrantha rahate the / (taeNa se piMgalae NAmaM niyaMThe vAgaraNe chade, nirutte joisAmayaNe annesu bahUsu baMbhaNNaesu parivvAyAesu nayesu supariniTThie yAvi hotthA) te Rgveda, samAveha, ane yanturvedda bhane atharvaveda me cAre vedonA jANakAra hatA. sAthe sAthe itihAsa purANenA paNa te jANukAra hatA. te nighaMTune paNa jANakAra hatA. ItihAsa nighaMTu sahita cAre vedanA te jANakAra hatA eTaluM ja nahIM paNa te aMga upAMga sahita ane rahasya sahita cAre vedonA viziSTarUpe jJAtA hatA, smAraka hatA vAraka hatA, ane dhAraka hatA. tethI evuM lAgatuM ke teNe jANe ke cAre vedone kaMThastha karI lIdhA che. A rIte veDhAnA viSayamAM te sapUrNa jJAna dharAvatA hatA, veDhAnAM chae agAnA te vettA (jJAna) to. te SaSThitatrano pazu niSNAta to gaNita zAstra, zikSAya zAstra, AcAra zAstra, vyAkaraNa zAstra, chaMda zAstra, vyutpatti zAstra, yeAtiSa zAstra tathA khIjA paNa aneka brAhmaNa zAstronA te vizArada hatA parivrAjaka saMbaMdha nItimAM te dhoyatura to ( tattha NaM sAvatthIe NayarIe piMgalae niya' hai besAlie sAvae) have mena zrAvastI nagarImA vaizAsika zrAva, ciMgala nAbhanA U nirthatha rakheto to, (taraNa se piMgalae NAmaM niyaMThe vesAlie sAbae ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za0 2 u0 1 sU0 7 skandakacaritanirUpaNam 503 cchati, upAgatya skandakaM kAtyAyanagotramimamAkSepamanAkSIt-mAgadha ! kiM sAnto lokaH, anaMto lokaH sAnto jIvaH anaMto jIvaH sAntA siddhiH anaMtA siddhiH, sAntaH siddhaH, anaMtaH siddhaH kena vA maraNena mriyamANo jIvaH varddhate vA hIyate vA, etAvat tAvadAkhyAhi ucyamAne evam , tataH sa skandakaH kAtyAyanavesAlie sAvae) vaizAlika zrAvaka vizAlA bhagavAna kI mAtA kA nAma thA, unakA putra hone se bhagavAna mahAvIra vaizAlika khlaaye| vaizAlika bhagavAna mahAvIra, unakA zrAvaka arthAta bhagavAna mahAvIra ke vacana sunane meM rasika ve piMgalaka nirgrantha ( annayA kayAiM) kisI eka dina (jeNeva kaccAyaNassagote khaMdae teNeva uvAgacchai ) jahAM kAtyAyana gotrI skandaka thA vahA~ gye| uvAgacchittA vahAM jAkara kaccAyaNassagotaM khaMdagaM ) unhoMne usa kAtyAyana gotravAle skandaka se (iNamakkhevaM pucchai) isa praznako pUchA (mAgahA ! kiM sa aMte loe aNaMte loe ) he mAgadha ! loka sAnta hai ki anaMta hai ? (sa aMte jIve aNaMte jIve) jIvasAnta hai ki ananta hai ? (saantA siddhI aNaMtAsiddhI) siddhi anta sahita hai ki anta rahita hai ? (keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDA vA hAyai vA) athavA kisa maraNase marA huA jIva baDhatA hai aura ghaTatA hai ? ( evaM puccamANe etAvaM tAva AyakkhA hi ) isa prakAra se mere dvArA prazna ke viSayabhUta banAye gaye tuma ina mere praznoMkA uttara do (taeNaM bhagavAnanI mAtAnuM nAma vizAlA hatuM. vizAlAnA putra hovAthI temane mATe ahIM vaizAlika zabdano prayoga thaye che. "zAlika zrAvaka" eTale bhagavAna mahAvIrana vayanAmA zraddhA rAmanA2 te pi nitha (annayA kayAI) me hivasa ( jaNeva kaccAyaNassagotte khaMdae teNeva uvAgacchai ) jyAM tyAyana gotrIya 2444 parivA4 vi24 tA tyAM gayA. ( uvAgacchittA) tyAne ( kaccAyaNassa gotta khaMdagaM iNamakkheva pucchai ) tamo to atyayana satrIya 2744ne 2mA pramANe prazna pUchayA ( mAgahA! kiM sa ate loe aNate loe) u mAdha! so anta sahita cha , anta 2Dita cha. (sa ate jIve aNa'tejIve) 01 anta yunta cha mata sahita cha. (sa aMtA siddhi, aNatA siddhi) siddhi mata sahita cha mata 2hita cha. ( keNa vA maraNe NaM maramANe jIvevaDDhai vA hAyai vA ) 4yA bha24thI bharatA panI sasA2 1dhe cha, bhane 4 // jyA bharathI bharatAM banA sasAra ghaTe cha. ( eva vuccamANe etAvaM tAva AyakkhAhi) meM mApana 2 // prazno pUchyA cha tena tame vA mApo. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavatIsUtre gotraH piMgalakena nirgranthena vaizAlikazrAvakeNemamAkSepaM pRSTaH san zaMkitaH kAMkSito vicikitsito bhedasamApannaH kaluSasamApanno na zaknoti piMgalakAya nirgranthAya vaizAlikazrAvakAya kiMcidapi pramokSamAkhyAtum tUSNIkaH saMtiSThate / tataH sa piMgalako nirgranthaH vaizAlikazrAvakaH skandakaM kAtyAyanagotraM dvistrirapi imamAkSepamapAkSIt-mAgadha ! sAMto loko yAvat kena vA maraNena mriyamANo jIvo parddhate se khadae kaccAyaNassa gotte) kAtyAyana gotra vAlA vaha skandaka vesAliya sAvaeNaM) bhagavAna mahAvIrake vacana sunane meM rasika yane hue (piMgalaeNaM niyaMTheNaM) piMgalaNa nirgrantha ke dvArA ( iNamakkhevaM pucchie samANe) jaba isa prakAra ke praznoM kA viSayabhUna banAyA gayA taba ( saMkie kaMkhi e vitigicchie, bhedasamAvanne kalusasamAvanne ) zaMkAyukta ho gayA kAMkSA yukta ho gayA, vicikitsAyukta ho gyaa| aura (vesAliya sAvayassa piMgalasma niyaMThassa pamokkhaM kiMcivi AkkhAiuM No saMcAei) vaizAlika zrAvaka piMgalaka nirgrantha ke praznoM kA kucha bhI uttara dene ke liye samartha nahiM hoskaa| (tusiNoe saMciDhai ) kevala cupa hI rahA / (taeNaM se vesAliyAnAvae piMgalae niyaMThe kaccAyaNassa gotaM khaMdayaM doccaMpi taccavi iNamakkhevaM pucche ) cupacApa rahA dekhakara vaizAlika zrAvaka piMgalaka nigraMtha ne kAtyAyana gotrI usa skandaka se dubArA bhI tibArA bhI inhI praznoM ko pUchA (mAgahA ki sa ante loe jAva keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDi vA hAyai vA) he mAgadha ! loka anta ( taeNa' se khaMdae kaccAyaNassagotte vesAliyasAdhaeNa' piMgalaeNaM niya TheNaiNamakkhevaM pucchie samANe ) kyAre bhagavAna mahAvIranA kyanAmA zraddhA rAmanAra piMgalaka nigna thavaDe kAtyAyana trIya sakaMdakane A prakAranA prazno pUchavAmAM sAvyA tyAre (saMkie kaMkhie vitigicchie, bhedasamAvanne, kalusasamAvanne) te skandaka parivrAjaka zaMkAyukta, kAMkSAyukta, ane vicikitsAyukta thaI gayA sanatesAleha tathA suSamAvane pAbhyA. (vesAliyasAvayassa piMgalassa niyaMThassa pAmokkhaM kiM ci vi akkhAiu No saMcAei) tasA maDAvIranA pAsa pi. * niyanA praznona utta2 mAthI 14 naDI ( tusiNIe saMciTThai) tathA tamA yu5 24 2dyA. ( taeNa se vesAliyasAvae piMgalae niyaThe kaccAyassa gotta khaMdaya docca itaccaMpi iNamakkhevaM pucche) tebhane yupayA5 2sA nidhana vizAlika zrAvaka piMgalaka niJthe kAtyAyana gotrIya te skandaka ne bIjI vAra 55 me prazno pUcyA anetrI vA2 54 pUnI pUchayAM (mAgahA! ki ta ate loe jAva keNa vA maraNeNa maramANe jIve vaDhai vA hAyai vA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 7 skandakakharitanirUpaNam 505 vA hIyate vA etAvattAvadAkhyAhi ucyamAne evam / tataH khalu sa skandakaH kAtyAyana gotra : piMgalakena nirgranthena vaizAlikathAvakeNa dvirapi trirapi imamAkSepaM pRSTaH san zaMkitaH kAMkSito vicikitsito bhedasamApannaH kaluSasamApanno na zaknoti piMgalakasya nirgranthasya vaizAlika zrAvakasya kiMcidapi pramokSam AkhyAtuM tuSNIkaH saMtiSThate // sU0 7 // ' TIkA' teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM tasmin kAle tasmin samaye 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH, ' rAyagihAo nayarAo ' rAjagRhAt sahita hai ki vinA antakA hai yAvat jIva kisa maraNa se mara kara apane ko baDhAtA hai yA ghaTatA hai ( evaM buccamANe etAvaM tAva AyakkhAhi) isa prakAra se mere dvArA pUche gaye tuma mere ina praznoM kA uttara do / taraNaM se kaccAyaNassa gote khaMdae vesAliyasAvaraNaM piMgaleNaM niyaMTheNaM doccapi taccapi iNamakkhevaM pucchie saMkie, kaMkhie vitigicchae, bhedasamA banne kalusasamAvanne, No vesAliyasAvayasva piMgalassa NiyaMtrassa fifafa pAmokkhaM akvADa No saMcAee tusaNIe saMciTThaha ) isa prakAra kAtyAyana gotrI vaha skandaka vaizAlika piMgalaka nirgandha ke dvArA do bAra bhI tIna bAra bhI pUche jAne para uttara dene ke liye samartha nahIM ho sakA parantu zaMkita kAMkSita vicikitsAyukta hI banA rahA aura bheda ko samApanna hotA huA kaluSabhAva ko prApta ho gayA / tathA cupacApa hI rahA / TIkArtha - ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) usa kAla aura usa samaya meM (samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra ( rAyagihAo naya huM mAgadha ! leka anta sahita che ke aMtarahita che. tyAMthI zarU karIne kayA maraNathI marIne jIva saMsAra vadhAre che ane kayA maraNathI marIne sa'sAra ghaTAuche, tyAM sudhInA prazno pUchayA ( evaM vuccamANe etAva tAva AyaklAhi ) he 4n ! bhAga mA praznInA tabhe uttara Aye. ( taeNa se kaccAyaNamsa gotte khaMdae vesAliyasa vaeNa piMgaleNa niyaMTheNa doccapi taccapi iNamakkhevaM pucchie mANe saMkie, kaMkhie vitigicchie, bhedasamAvanne, No vesAliyasAvayassa piMgalassa Niya Thassa kiMci vi pAmokkhaM akkhAiu No saMcAi tusaNIe saMcidRi ) A rIte vaizAlika zrAvaka nigraMtha vaDe e vAra ane traNa vAra pUchatrA chatAM paNa kAtyAyana geAtrIya skaMdaka temanA praznonA uttara ApI zakI nahI. paNa zakita, kAMkSita, vicikitsAyukta ja khanI gayAM, ane bhesamApanna thaIne kaluSabhAva yukta thayA. tathA cupacApaja besI rahyA. (TI.rtha - - teNa kAlena teNa samaeNa ) te ANe ane te samaye samaNe bhagavaM mahAvIre ) zrabhathu bhagavAna mahAvIra ( rAyagihAA nayarAo ) zanagRha bha 64 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 bhagavatIsUtre nagarAt ' guNasilAo cehayAo ' guNazilakAt caityAt - udyAnAt 'paDi nikkhamai' pratiniSkrAmati = nirgacchati / 'paDinikkhamittA' pratiniSkramya ' bahiyA jANavayavahAraM viharas ' bahi: janapadavihAra' viharati / ' teNaM kALeNaM teNaM samaraNaM ' tasminkAle tasmin samaye 'kayaMgalA nAmanayarI hotthA kRtaMgalA nAma nagarI AsIt, vaNNao ' varNakaH ' varNanaprakAra: aupapAtikasUtrokta caMpAnagarIvarNanatrat vijJeyaH / ' tIse gaM kayaMgalAe 'nayarIe bahiyA / tasyAH kRtaMgalAyA nagaryA vahiH brAhma madeze 'uttarapaurastye uttara pUrvadizorantakAle ' disibhAe digbhAge - IzAnakoNe 'chattapalAsae nAmaM ceie hotthA ' chatrapalAzakaM nAma caityamAsIt / 'vaNNao ' varNakaH - varNanaprakAraH, ihApi aupapAtikasUtrokta pUrNa bhadracaityavarNanavad vijJeyaH / ' taraNaM samaNe bhagavaM mahAvIre uppannanANadaMsaNadhare jAva samosaraNaM ' rAo ) rAjagRha nagara se ( guNasilAo cehayAo ) guNazilaka caitya sure se ( Dinikkhamai ) nikale / ( paDitikkhamittA) nikala kara (bahiyA jaNavayavihAraM viharaha) ve bAhara ke dezameM bihAra karane lage / teNaM kAle teNaM samaeNaM ) usa kAla aura usa samaya meM ( kathaMgalA nAmaM nayarI hosthA ) kayaMgalA nAma kI eka nagarI thI / ( vaNNao ) isakA varNana prakAra aupapAtikasUtra meM varNita caMpA nagarI ke samAna jAnanA cAhiye / (tIse NaM kathaMgalAe nayarIe bahiyA uttarapuritthame disibhAe chantapalAsara NAmaM cehae hotthA ) usa kayaMgalA nagarI ke bAhira uttara paurastyadigvibhAga meM IzAnakoNa meM - chatrapalAzaka nAma kA caitya thA / ( vaNNao) isa kA varNana aupapAtika sUtra meM varNita pUrNabhadracaitya kI taraha jAnanA cAhiye / (taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre uppaNNaNANadaMsaNadhare jAva samosaraNaM ) isa viSaya kA prathama zataka meM nagaranA ( guNakhilAo ceiyAo ) guNuzivaH bhaityamAMthI ( udyAnamAMthI ) ( pi kikhamai ) nIDalyA. ( paDinikkhamittA ) tyAMthI nIjIne ( bahiyA jaNavayavihAra biharai ) tetheo mahAranA pradezamAM vihAra 12vA vAjyA. (teNa kAlena teNa samaraNa) te ThANe ane te samaye ( kayaM galA nAmaM nayarI hotthA ) dhRtaMgA nAmanI nagarI hutI. ( vaNNao ) aupapAti sUtramAM varSAvesI yAMpA nagarInA bhevu 4 tenuM vArjuna samanvu ( tIse NaM kathaMgalAe nayarIe bahiyA uttarapura sthime disibhAe chattapalAsae NAmaM ceie hotthA ) te mRtaMgalA nagarInI mahAra IzAna AzubhAM chatrapalAzaH nAbhanaM yaitya (udyAna) utu . ( vaNNao) aupapAtiH sUtramAM valuH vedyA pUrNa bhadra caityanA (udyAna) nevu 4 tenuM varSAna samaya (taeNa samaNe bhagava mahAvIre uppaNNaNANadaMsaNadhare jAva samosaraNa ) mA viSayanuM vArjuna paDesA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 " , prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 7 skandakacaritanirUpaNam tataH khalu zramaNo bhagavAn mahAvIra utpannajJAnadarzanadharo yAvat samavasaraNam, etadvarNanaM prathamazatake prathamoddezakasya pazcamasUtre vilokanIyam / 'parisA niggacchara' pariSad nirgacchati, 'tIse NaM ' tasyAH khalu ' kayaMgalAe nayarIe ' kRtaMgalAyA nagaryAH, 'adUrasAmaMte sAvatthI nAmaM nayarI hotthA ' adUrasAmante nAtyAsanne nAtidUre zrAvastI nAma nagarI AsIt ' vaNNao ' varNakaH - varNanaprakAraH campAvad vijJeyaH / ' tattha NaM sAvatthIe nayarIe gaddabhAlassa aMtevAsI khaMdae gAmaM kaccAyaNasta gote parivvAyae parivasai ' tatra khalu zrAvastyAM nagaryAM garchabhAlasyAntebAsI = ziSyaH skandakaH kAtyAyanagotraH parivrAjakaH parivasati, saMprati tasya vidvattAM varNayannAha riuvveya' ityAdi / 'riubveya- jajuvveya - sAmaveca- ahavvaNa veyANaM ' Rgvedayajurveda sAmavedAtharvaNavedAnAm, tatra - RgvedaH = RcA pradhAno prathamauddezaka ke pAMcaveM sUtra meM dekhanA cAhiye / ( parisA niggaccha ) sabhA nikalI ( tIse NaM kathaMgalAe nayarIe ) usa kayaMgalA nagarI ke ( adUrasAmaMte ) na atidUra para aura na ati nikaTa meM ( sAvatthI nAmaM nayarI hotthA ) zrAvastI nAma kI nagarI thI / ( vaNNao) isa nagarI kA varNana caMpA nagarI ke varNana ke jaisA jAnanA cAhiye / (tastha of sAvasthIe nayarIe gaddabhAlassa antevAsI khaMdae NAmaM kaccAyaNassa gote parivvAyae parivasai) usa zrAvastI nagarI meM gardabhAla kA ziSya kAtyAyanagotra vAlA skandaka nAma kA eka parivrAjaka rahatA thA / yaha parivrAjaka kaisA kyA vidvAn thA- sUtrakAra aba isakA varNana karate haiM - vaha parivrAjaka (riubveya, jajuvveya, sAmaveya, ahavvaNaveyANaM RcA pradhAnavAle veda kA - Rgveda kA, maMtrapradhAnavAle veda kA - yajurveda zatakanA pahelA uddezakanA pAMcamAM sUtramAMthI vAMcI levuM vihAra karatAM karatAM kevaLajJAna ane kevaLa darzanathI yukta zramaNu bhagavAna mahAvIra te caityamAM (udyAnamAM) padharyAM temanA upadeza sAMbhaLavA pariSada nIkaLI ityAdi vaNaeNna ahIM sama se (tIse NaM kayaMgalAe nayarIe ) te drutagalA nagarIthI ( adUrasAmaMte ) atizaya dUra pazu nahIM bhane atizaya na pazu nahIM sevA sthaNe ( sAvasthI nAmaM nayarI hotthA ) zrAvastI nAmanI nagarI hutI. (vaNNao) tenuM varNuna pazu yauMpAnagarInA vArjuna pramANe 4 samabhavu ( tastha NaM sAvasthIe nayarIe gaddabhAlassa aMtevAsI khaMdaNAma kaccAyaNassagotte parivvAyae parivasai ) te zrAvastI nagarIbhAM gaI bhAlanA ziSya, kAtyAyana geAtrI skandaka nAmanA parivrAjaka rahetA hatA. have sUtra42 24ndvanI vidvatAnI vAta ure che te 2464 parivAra (riuvveya, jajubveya, sAmaveya, ahabvaNaveyANa ) RyA pradhAna pehanA, maMtra pradhAna manu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 bhagavatI sUtre " , 9 9 veda, yajurvedaH = maMtrapradhAno vedaH, sAmavedaH = gAnapradhAno vedaH, atharvaNavedaH kriyApradhAno veda:, teSAm kIdRzAnAmityAha -' itihAsapaMcamANaM ' itihAsapaMcamAnAm, itihAso - mahAbhAratAdiH sa paJcamo yeSAM te itihAsapaJcamAH, teSAm, 'nighaMTu chaTTA ' nighaNTuSaSThAnAm, nighaNTuH vaidikazabdAnAM kozaH, sa SaSTho vidyate yeSAM te nighaNTupaSThAH teSAm etAdRzAnAM ' cauNhaM veyANaM ' catuNIM vedAnAm, kathaMbhUtAnAM vedAnAm ? tatrAha - ' saMgovaMgANaM ' sAGgopAGgAnAm, tatraaMgAni SaT zikSAkalpa - vyAkaraNa - jyautiSacchando - niruktarUpANi, upAGgAni = dharmazAstra nyAyapurANamImAMsA zAstrarUpANi taiH sahitAnAm ' sarahassANaM ' sarahasyAnAm, rahasyena = gUDhAbhiprAyeNa yuktAnAm caturNAmapi vedAnAm 'sArae ' smArakaH - vismRtasya smaraNakArakatvAt ' vArae' vAraka:- azuddhapAThoccAraNAdi nirAkaraNAt, 'dhAra' dhAraka :- adhItavedAnAM dhAraNAt etAvatA adhItAH / sarve'pi vedAH skandakasya kaNThasthA eva santi iti dhvanyate 'pArae' pAragaH, kaoN, gAnapradhAnavAle veda kA sAmaveda kA, kriyApradhAnavAle veda kA - atharvaNa veda kA, ina cAra vedoM kA jJAtA thA ( itihAsapaMcamANaM ) pAMcaveM itihAsa kA vettA thA ( nighaMTu chaTTANaM ) chaThaveM nighaMTu - vaidika zabdakoza kA vettA thA / isa prakAra vaha ( saMgovaMgANaM sarahassANaM) zikSA, kalpa, vyAkaraNa, jyautiSa, chanda, niruktarUpa chaha aGgavAle tathA aGgoM ke artha kA vistAra rUpa upAMgoM bAle ( sarahassANaM ) tathA gUDha abhiprAyavAle ( caunhaM veyANaM ) ina cAroM hI vedoM kA ( sAraNa ) smAraka thA - arthAt bhUle hue ko smaraNa karAne vAlA thA / ( vArae) azuddha pATha Adi ke uccAraNa karane se dUsaroM ko rokane vAlA hone se vAraka thA / (dhAra) adhItavedoM kA dhAraNa karane vAlA hone se dhAraka thA, etAvatA isa pad se yaha dhvanita hotA hai ki samasta hI veda skandaka parivrAjaka ke kaNTha vedanA, gIta pradhAna sAmavedanA ane kriyA pradhAna athavavedanA jJAtA hatA. yA rIte te yAre vehanA lAguara hato ( itihAsapaMcamANa ) pAMyabhI itihAsa ane ( nighaMTuchaTTA ) nidhaTu - hi zabdameza pazu te laghuto hato. mA zete te ( saMgovaMgANa' sarahassANaM ) zikSA, udaya, vyADara, chaDa, nyotiSa, ane vyutpatti rUpa cha aMgavALA, tathA agAnA anA vistAra rUpa upAMgAvaajaa ( saraharasANa ) tathA gUDha rahasyavAjA, (caunhaM veyANa ) te yAre vehonA ( sArae ) bhAU to meTale meM lUsI gayevAne ternu smaraNa azavanAra to. ( vArae) azuddha pATha vagerenu ubhyA uztA anya bhanAne vAranAra ( roDanAra ) DA. (dhAra) gelA vehone dhAraNa uznAra hovAthI teneo dhAra to bhA padane evA atha ghaTAvI zakAya ke khayA vedo skandraka parivrAjake jANe ke kaThasthaja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 4 skandakacaritanirUpaNam 509 pAragAmI akhilavedArtha viSayakajJAnavAnityarthaH, ' saDaMgavI'' SaDaMgavit , SaNNAmapi vedAGgAnAM vakSyamANAnAM vizeSarUpeNa jJAnavAnityarthaH, 'sahitatavisArae' SaSThItaMtravizAradaH SaSThItaMtra-kApilaM darzanam tatra vizAradaH tadviSayakajJAnavAnityarthaH, 'saMkhANe' saMkhyAnaH saMkhyAna saMkhyApradhAnakaM gaNitazAstram, tatra paMDita iti / aGganAmAni darzayati-'sikkhA' ityAdi / 'sikkhAkappe' zikSAkalpe zikSA ca kalpazcetyanayoH samAhAre zikSAkalpaM, tasmin , tatra zikSAzikSyate vedArtho'nayeti zikSA, akSarasvarUpanirUpakaM zAstramityarthaH, kalpaH-vedavihitAcAranirUpakaM zAstram , tasmin , 'vAgaraNe' vyAkaraNe, zabdazAstre 'chaMde chandati padyalakSaNazAstre, 'nirutte' nirukte, zabdAnAM vyutpattinirUpaNaparakazAstre, 'joisAmayaNe ' jyotiSAmayane, jyotiHzAstre, punarapi 'annesu ya bahUsu vamhaNNaema' anyeSu ca bahuSu brAhmaNyakeSu, brAhmaNasaMbandhiSu anyeSvapi ca bahuSu zAstreSu manusmRstha hI the / ( pArae ) samasta vedArtha viSayaka jJAna se yaha yukta thaa| ( saDaMgavI) veda ke jo chaha aGga hote haiM unakA yaha vizeSarUpa se jJAtA thaa| (sahitaMtavisArae ) kApila darzana-sAMkhyadarzana meM vaha vizArada thaa| sAMkhyadarzana ke siddhAnta se bhI yaha vizeSarUpa se paricita thaa| ( saMkhANe ) saMkhyAna zabda kA artha saMkhyApradhAna gaNitazAstra hai-isameM vaha paNDita thA / (sikkhAkappe ) veda kA artha jisake dvArA sIkhA jAtA hai vaha zikSA hai, tathA vedavihita AcAra kA nirUpaka jo zAstra hai vaha kalpa hai / zikSA aura kalpa ina donoM meM tathA ( vAgaraNe ) vyAkaraNa-zabda zAstra meM (chaMde ) chaMdaH zAstra meM (nirutte) zabdoM kI vyutpatti nirUpaNa paraka zAstra meM vyutpatti zAstra meM (joisAmayaNe) jyotiSazAstra meM, tathA ( annesu bahUsu vaNNaesu ) aura bhI dUsare aneka brAhmaNasambandhI manusmRti-yAjJavalkyAdi smRti Adi zAstroM meM, athavA azIcA utA. "pArae" : viSaya jJAnamAta pAta to (saDaMgavI) vanA 7. maga te vizeSa 35 jJAtA to. (sadvitatavisArae) pisAzana-sAMsya zanAta vizA24 tA. (saMkhANe) sadhyA pradhAna gaNitazAkhane 5 tanidhyAta Data (sikkhA kappe) rana 43 hon| matha zApAmA cha ta "zikSA " ane vedakathita AcAranuM nirUpaka je kapa zAstra che temAM paNa te vizArada haste (vAgaraNe) vyA42 zAsabhA, (chade ) 74 zAstramA, (nirute) vyutpatti zAsabhA, (joisAmayaNe) jyotiSa zAsabhA tathA (annesu bahUsu bamhaNNaesu) ilan 55] bhne| brAhmaNa zAstromAM (manusmRti,) yAjJavalkayAdi smRti, AraNyaka vagere brAhmaNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre tiSu yAjJavalkyAdismRtiSu athavA brAhmaNazAstrANi AraNyAdikAni upaniSadAdIni teSu, punaH-' parivAyaemu nayesu' pArivAja keSu nayeSu 'suparinihie yAvi hotyA' supariniSThitazcApyAsIt , tatra 'parivvAesu' pArivrAjakeSu-parivrAjakasaMbandhiSu 'naesu' nayeSu saMnyAsapatipAdakAnekataMtreSu 'supariniTThie' supariniSThitaH =nipuNaH tadviSayasamIcInajJAnavAnAsIditi / 'tattha NaM sAvatthIe nayarIe piMgalae NAmaM niyaMThe vesAliyasAvae parivavasai' tatra khalu zrAvastyAM nagayIM pigalako nAma nirgrantho vaizAlikazrAvakaH parivasati, vizAlAyA apatyamiti vaizAlikaH, bhagavAn mahAvIraH vaizAlikasya zrAvaka iti vaizAlikazrAvakaH zRNoti jinavAkyaM yaH sa zrAvakaH tathA ca vaizAli kasya mahAvIrasya vacanaM zRNoti karNAbhyAmiti yaH sa vaizAlikazrAvakaH mahAvIraAraNyaka Adi brAhmaNa zAstroM meM, tathA-(parinivyAyaesu nayesu) paribrAjaka sambandhI zAstroM meM bhI (supariniTThie yAvi hotthA ) vaha bahuta adhika catura thA, arthAt tadviSayaka jJAna se yukta thaa| (tattha NaM sAvatthIe nayarIe ) usI zrAvastI nagarI meM (piMgalae NAmaM niyaMThe ) piMgala nAma kA eka nirgrantha rahatA thaa| yaha nirgrantha( vesAliyasAvae ) vaizAlika kA zrAvaka thA-arthAt vaizAlika mahAvIra prabhukA-zrAvaka-upadeza zrotA thaa| vizAlA bhagavAn mahAvIra prabhukI mAtAkA nAma thaa| vizAlAkA jo apatya vaha vaizAlika arthAt bhagavAna mahAvIra prabhu inakA zrAvaka thA arthAt (zRNoti jinavAkyaM yaH saH zrAvakaH) isa vyutpatti ke anusAra vaha bhagavAna mahAvIra prabhu ke upadeza kA pAna karane vAlA thaa| tAtparya kahane kA yaha thaa| zAlomA tathA ( parinivvAyaesu nayesu) parivAra samadhI zAstromA 55 ( supariniTThie yAvi hotthA ) te gha! niogia sal. (tattha Na sAvatthIMe nayarIe) ve se zrAvastI nArImA (piMgalae NAmaM niyaThe) piMsa nAbhana me m||2 2kheto to. te mAra (vesAliya sAvae) vaishaalikanA zrAvaka hatA eTale ke bhagavAna mahAvIra prabhunA zrAvaka-upadeza zravaNa karanAra hatA. vizAlA, mahAvIra svAmInI mAtAnuM nAma hatuM tethI vizAlAnA putra hovAthI teo vaizAlika kahevAtA piMgalaka nigraMtha bhagavAna mahAvIranA upAsaka hatA temane mahAvIra prabhune upadeza sAMbhaLo gamatuM hatuM tethI temane vaizAlika zrAvaka kaheHimaaves cha zrA14 154nI vyutpatti ! pramANe thAya che zRNoti jinavAkyaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 7 skandakacaritanirUpaNam 511 vacanAmRtapAnarasikaH iti, yatra zrAvastyAmanekaprakArakavedavedAGgAdiviSayakasamastajJAnavAn skando'bhUttauva zrAvastyAM tatsamaye jinamatAnuyAyI kazcit piMgalakanAmako nigrantha AsIditi samuditArthaH / 'taeNaM se piMgalae NAmaM niyaMThe-vesAliya sAvae annayA kayAiM jeNeva khaMdae kaccAyaNassagote teNeva uvAgacchai ' tataH khalu sa piMgalako nAma nirgrantho vaizAlikazrAvakaH anyadA kadAcit anyasmin kasmiMzcitsamaye yacaiva skandakaH kAtyAyanagotrastatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA khaMdagaM kAccAyaNassagottaM iNamakkhevaM pucche' upAgatya skandakaM kAtyAyanagotra imamAkSepam praznam apAkSIt / kiM pRSTavAnityata Aha'mAgahA' ityAdi / 'mAgahA' he mAgadha ? magadho magadhadezastatra bhavo mAgadhaH tatsaMbodhane he mAgadha!-he magadhadezodbhava skandaka ! 'kiM sa aMte loe aNaMte loe' kiM sAntaH lokaH anaMtaH lokaH, he skandaka ! kimayaM lokaH sAMtaH etasya kadA. jisa zrAvastI nagarI meM veda, vedAGga Adi ke samasta viSayoM ke jJAna se parizIlita mativAlA aisA vizeSa niSNAta skandaka nAma kA parivrAjaka rahatA thA usI samaya meM usa zrAvastI nagarI meM piMgalaka nAma kA eka nirgrantha-bAhyAbhyaMtara parigraha se varjita jainadharmAnuyAyI nirgrantha bhI rahatA thaa| (taeNaM se piMgalae NAmaM niyaMThe vesAliya sAvae annayA kayAI jeNeva khaMdae kaccAyaNassagote teNeva uvAgacchai ) eka dina kI bAta hai ki vaizAliya zrAvaka vaha piMgalaka anagAra jahAM kAtyAyanagotrI skandaka parivrAjana rahatA thA vahAM gayA (uvAgacchittA) vahAM jAkara usane (iNamakkhevaM) unako isa prakAra pUchA he skandaka ! "kiM sa ante loe aNaMte loe" kaho yaha loka sAnta haianta sahita hai-isakA kabhI sarvathA nAza hotA hai ? athavA anaMta hai ? yaH saH zrAvakaH jinendra bhvaann| 5heza zravA 42nArane zrA144 che. pArnu tAtparya e che ke je zrAvastI nagarImAM te samaye veda, vedAMga vagere viSayanuM jJAna dharAvanAra aMdaka nAmane eka parivrAjaka rahetuM hatuM, eja nagaramAM te samaye piMgalaka nAmano eka zramaNa nigraMtha paNa raheto hato. bAhyAbhyantara parigrahathI 2hita na dharmAnuyAyI bhunine zrama nitha 4 cha. ( tae Na se piMgalaeNAmaM niyaThe vesAliyasAvae annayA kayAI jeNeva khadae kaccAyaNassa gotte teNeva svAgacchai ) : hivasa te vaizAli zrAva (mahAvIranA upAsa) (Anas aNagAra jyAM kAtyAyana gotrIya skandaka parivrAjaka raheto hato tyAM gayA ( uvAgacchittA) tyAM na temaNe tene (iNamakkheva) 2 pramANe prazno 5cyA (mAgahA ) 3 bhAgadha! bhAva dezamA sameta 2144 (kiM sa a loe aNate loe) mA sAmanta saDita cha bhanta 2Dita cha. meTamA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 bhagavatIsUtre cit sarvathA vinAzo bhavati athavA anaMtaH pravAharUpeNa sarvadA sthitimattvena anaMtaH ? // 1 // ' sa aMte jIve aNaMte jIve ' sAntaH kim aMtasahitaH jIvaH athavA anaMtaH-aMtarahitaH jIvaH? // 2 // ' sa atA siddhI aNaMtAsiddhI' sAntA -antasahitA siddhiH-siddhikSetram , anaMtA-antarahitA siddhiH? // 3 // 'sa aMte siddhe aNaMte siddhe ' sAntaH kim aMtasahitaH siddhaH athavA anaMtaH aMtarahitaH siddhaH 1 // 4 // 'keNa vA maraNeNaM-maramANe jIve vaDai vA hAyai vA' kena vA maraNena mriyamANo jIvo vardhate vA hIyate vA, saMsArasya varddhanAt jIvo varddhate saMsArasya hAnyA vA hoyate jIvaH kIdRzaM maraNaM prApya jIvaH saMsAre paribhramati kIdRzaM ca maraNaM prApya saMsAraM kSapayatIti pazca praznAH // 5 // ' evaM buccamANe' pravAharUpa se sarvadA sthiti vAlA hone se binAza rahita hai ? tathA sa ante jIve aNaMte jIve" jIva anta sahita hai athavA ananta hai anta rahita hai ? sa antA sidvI agaMtA sidvI " siddhIkSetra anta sahita hai yA anta rahita hai ? " sa ante middhe aNaMte siddhe siddha anta sahita haiM ki anta rahita haiM ? kega vA maraNegaM maramANe jIve paTTaI vA hAyai vA " jIva kisa maraNase maratA huA apane saMsAra ke baMdhana se baDhatA hai aura apane saMsAra kI hAni se ghaTatA hai tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva meM na hAsa hotA hai aura na baDhatI hotI hai, parantu saMsAra ke vardhana se jIva kA vardhana aura saMsAra ne hAsa se jIva kI hAni mAnalI jAtI hai| isI Azaya se yaha hAni vRddhi viSayaka prazna kiyA gayA hai tAtparya isa prazna kA yahI hai ki kaise maraNa ko prAptakara jIva saMsAra meM ghUmatA rahatA hai aura kaise maraNa ko prApta kara jIva apane saMsAra ko naSTa kara detA hai ? isa prakAra se ye pAMca prazna haiN| evaM bucca. sonA hI nAza thAya cha OM nathI tho tathA ( sa aMte jIve aNate jIve ) 01 mata sahita cha manta 2Dita che. ( sa aMtA siddhi aNatA siddhi ?) siddhi-siddhi matasahita cha ? mata 2Dita che. (sa a te siddhe aNate si.) siddha saMtasahita cha ? OM mata2Dita che ? ( keNa vA maraNeNa maramANe jIve bai vA hAyai vA) 01 yA bha24thI pAtAnA saMsAranA qdhArAthI vadhe che ane kyA maraNathI pitAnA saMsAranI hAnithI ghaTe che. kahevAnuM prayajana e che ke jIvamAM te vRddhi paNa thatI nathI ane hAni hUAsa paNa thatI nathI. paNa saMsAranA vadhanathI jIvanI vRddhi ene saMsAranI hAnithI jIvanI hAni ahIM mAnI levAmAM AvI che. tethI A praznone A pramANe bhAvArtha ghaTAvI zakAya kevA prakAranA maraNathI jIva saMsAramAM vAraM vAra paribraNa kare che. ane kevA prakAranA maraNathI jIva pitAnA saMsAramAM paribhramaNanI sthitine zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 301 sU07 skandakacaritanirUpaNam niyama 513 evamucyamAnaH, evam anena prakAreNa ucyamAnaH-pRcchayamAnaH san tvam 'etAvaM tAva AikvAhi ' etAvattAvadAkhyAhi, ye ye praznAH mayA pRSTAsteSAmuttaraM tAvat prathamaM dehi tataH punarahamanyaM praznaM kariSyAmIti hRdayam / ____ 'taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte' tataH khalu sa skandakaH kAtyAyanagotraH, tatastadanantaraM piMgalakasya praznazravaNAnantaram , 'piMgalae NaM NiyaMTheNaM' piGgalakena nigranthena 'vesAliyasAvaeNaM' vaizAlikazrAvakeNa 'iNamakkhevaM ' imam AkSepaM praznamityarthaH, 'pucchie samANe' pRSTaH san 'saMkie' zaMkitaH, zaMkA saMjAtA'syeti zaMkitaH, kimetasya piGgalakanigraMthapraznasyedamuttaramida vA uttaramityAkArayA zaMkayA saMjAtazaMkitaH 'kaMkhie ' kAMkSitaH, kAGkSA saMjAtA'syeti kAkSitaH, etasya praznasyedamuttaraM na samyaka , idamapi na samyak ataH mANe " isa prakAra se jaba vaizAlika zrAvaka ne pUchA aura kahA ki tuma " etAvaM tAva akkhAhi" ina mere praznoM kA pahile uttara do taba poche maiM aura prazna pUchaMgA / "taeNaM se khadae kaccAyaNassa gotte" isa prakAra se kAtyAyana gotrI vaha skandaka parivrAjaka " piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie samANe" jo ki vaizAlikazrAvaka piMgalaka nigrantha dvArA ina praznoM ke pUche jAne para vaha 'sakie' zaMkita ho gayA usake cita meM yaha vicAra bAra2 uThane lagA ki piMgalaka nirgrantha ne jo ye prazna pUche haiM so unakA uttara yaha hai ki isa taraha se usakA mana DAvADola hone lagA vaha yaha nizcaya nahIM kara sakA ki ina praznoM kA uttara nizcaya rUpa se kyA hai ? " kaMkhie" kAMkSAyukta ho gayA na 42rI nANe cha? 241 2pAMya prazno cha ( evaM vuccamANe) nyAre vaizAli zrA14 pisa 41 pramANe 57 bhane 4hyu , (etAvaM tAvaakkhAhi ) mArA A praznonA tame pahelAM javAba Ape pachI huM bIjAM prazno paNa pUchIza. (tae Na se khadae kaccAyaNassa gotte) nyAre atyAyana gotrIya te 24 pari. mAne ( piMgalae Na niyaTeNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkheva pucchie samANe ) vizAlika zrAvaka piMgalaka nigraMtha vaDe A prazno pUchavAmAM AvyA tyAre ( saMkie) tenA manana / navI pisa bhuniye re prazna pUchayA cha tene amuka rIte javAba ApI zakAya ke bIjI koI rIte javAba ApI zakAya ? tenA mananI sthiti DAmADoLa thaI gaI AthI te praznone karyo javAba mAtene niya te 421 14yA naDI (kaMkhie ) te kSAyukta 25 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kimatrottara bhaviSyatItyAkAGkSAvAnityarthaH / 'vitigicchie ' vicikitsitaH, vicikitsA saMjAtA'syeti vicikitsitaH, asminnuttare datte'sya nirgranthasya zraddhA bhaviSyati na vetyAkArakavicikitsAyuktaH, 'bhedasamAvanne' bhedasamApanna: bhedaM matebhaGgaM kiM kartavyatA vyAkulatvalakSaNaM samApanaH prApta iti bhedasamApana: 'kalusa samAvannae' kaluSasamApannaH, nAhaM kimapi jAnAmItyevaMrUpeNa svaviSaye kAluSyaM daumanasyaM prApta iti kaluSasamApannaH san 'No saMcAei' na zaknoti, na samarthoM bhavati uttaramAkhyAtumityagreNa sambandhaH / kasmai ? ityAha- piMgalayassa' ityAdi / 'piMgalayassa niyaMThassa-vesAliyasAvayassa ' piGgalakAya nirgranthAya ina praznoM kA yadi isa prakAra se uttara detA hUM to vaha bhI ThIka nahIM hai aura yadi isa prakArase uttara detA hUM to vaha bhI ThIka nahIM hai ataH isa praznoM kA asalI uttara kyA honA cAhiye isa prakAra kI AkAMkSA usake citta meM jaga gii| "vitigicchie bicikitsAse yukta ho gayA isa piMgalaka nirgrantha ko ina praznoM kA yadi maiM yaha uttara detA hUM to isa para usakI zraddhA hogI ki nahIM hogI isa prakAra kI vicikitsA usako utpanna ho gaI / "bhedasamAvanne vaha bheda samApana ho gayA arthAt aba maiM kyA karUM isa prakArase vaha kucha bhI nirNaya nahI kara sakA usakI buddhi kiMkartavyatA se vibhUDhabana gaI / " kalusasamAvanne maiM aba isa viSaya meM kucha nahIM jAna rahA hUM, isa taraha se jaba vaha kucha bhI nirNaya nahIM kara sakA taba vaha apane ApameM jhuMjhalA gayA khisiyA gayA mana meM usake kaluSatA AgAI / ata eva vaha (vesAliya sAvayassa piMgala gayA temane manamAM evuM thayuM ke A rIte te praznonA javAba ApuM te paNa ThIka nahIM lAge ane te sivAyanI kaI bIjI rIte paNa gya javAba ApI zakAya tema nathI te praznonA sAce sAcA uttara kyA haze te jANavAnI Alia tamanA manamA bhI. (vitigicchie ) tebharnu bhana viyitsAthI yukta thaIgayuM huM A piMgalaka nigraMthane A prakArane uttara ApIza te tene temAM zraddhA raheze ke nahIM rahe evA prakAranI AzaMkA temanA manamAM utpanna 57. (bhedasamAvanne) tamanA bhati bhUdha 4 te praznonI vAma maa5ve| tanI samAna 5vAtha tasA vibhAsamA 51 gayA. ( kalusasamAvanne) tyAre te praznone nirNaya teo karI zakyA nahIM tyAre teo pitAnA manamAM zarama anubhavavA lAgyA temanA manamAM kaSatA AvI gaI tethI teo (besAliyasAvayassa pigalayassa niyaMThassa kiMci vi pamokkhaM akkhAi uNo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU07 skandakacaritanirUpaNam vaizAlikazrAvakAya caturthyarthe SaSThI 'kiMci vi pamokkhaM akkhAi' kizcidapi pramokSam =uttaram AkhyAtum kathayitum / ataeva ' tusiNIe ' tUSNIkaH maunamAsAditaH san 'saMciTai' saMtiSThate / / 'taeNaM se piMgalae NiyaMThe besAliyasAvae' tataH khalu sa piMgalako nirgranthaH vaizAlikazrAvakaH, khaMdayaM kaccAyaNassa gotaM ' skandakaM kAtyAyanagotram 'doccaMpi' dvirapi-dvitIyavAramapi ' taccaMpi' trirapi-tRtIyavAramapi ' iNamakkhe' imamApekSam=praznaM 'pucche' aprAkSIt-' mAgahA' he mAgadha ! he skandaka ! 'kiM sa aMte loe' kiM sAMto lokaH 'jAva keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDai vA hAyai vA etAvaM tAva AikvAhi' yAvat kena maraNena mriyamANo jIvo vartate pA hIyate vA etAvattAvadAkhyAhi, iha yAvat karaNAt jIvasidi. siddhAnAM grahaNaM bhavati / 'vuccamANe evam' ucyamAnaH kathyamAnaH evam-patapeNa pUrvoktaprakAreNeti / kiM sAntaH lokaH, anantaH lokaH? sAntaH jIvaH ananto jIvaH?,sAntA siddhiH anantA siddhiH ? sAntaH siddhaH anantaH sidaH ?, tathA kena yassa niyaMThassa kiMcivi pamokkhaM akkhAiuM No saMcAei "vaizAlika zrAvaka piMgalaka nirgrantha ke ina praznoM kA thoDA sA bhI uttara dene ke liye samartha nahIM ho skaa| kevala vaha tusiNIe saMcii cupacApa hIrahA ___ "taeNaM se piMgalae giyaMThe vesAliya sAvae" jaba nirgrantha vaizAlika zrAvaka ne use cupa cApa hI baiThA huA dekhA taba kaccAyaNassa gotta khadayaM " unhoM ne usa kAtyAyana gotrI skandaka parivrAjaka se" doccaMpi dubArA bhI aura taccapi tivArA bhI iNamakkhevaM inhIM praznoMko pucche " pUchA kahA " mAgahA" he mAgadha he skandaka kiM sa aMte loe jAba keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDAi vA hAyai vA etAvaM tAva Ai. kkhAhi " loka anta sahita" hai ki anta vinA kA hai yAvat isI prakAra jIva siddhi aura siddha anta sahita hai ki anta rahita tathA saMcAie) Qules zrA14 ( mddaavii2n| upAsa) pisa mithanA meM praznona mila pAma mAthI za4yA naDI bhane tethI tes| (tusiNIe saMcidui) yupayA5 Rat on 26. (taeNa se pigalae Niya'The vesAlie sAvae ) nyAre te mahAvIranA upAsa siniya tabhane yupayA5 meTe yA tyAre tamAzu ( kaccAyaNassa gotta khaMdayaM ) tyAyana gotrIya 2444 parivAne (doccapi ) bhIla bhane (tacca pi) zrI mata 55 (iNamakkheva) me prazna ( pUcche )57yA hai (mAgahA ! ) 3 bhAgadha! (3 -444) (kiM sa ate loe jAva keNa vA maraNeNa maramANe jIve va vA hAyai vA etAvatAva AikkhAhi) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre maraNena mriyamANo jIvaH vardhate vA hIyate vA ? ityeSAmuttaraM dehi mayA pUrvokta prakAreNa pRcchayamAnastvamiti bhAvaH / ' taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte' khalu sa skandakaH kAtyAyanagotraH 'piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAliya sAvaeNaM' piMgalakena nirgranthena vaizAlikazrAvakeNa 'doccaMpi taccaMpi' dvirapi trirapi-dvitIyavAramapi tRtIyavAramapi 'iNamakkhevaM pucchie samANe' imamAkSepaM pRSTaH san 'saMkie' zaMkitaH kaMkhie ' kAMkSitaH 'vitigicchie' 'vicikitsitaH 'bhedasamAvanne' bhedasamApannaH 'kalusasamAvanne' kaluSasamApannaH 'No saMcAei' no zaknoti, 'piMgalagassa NiyaMThassa vesAliyasAvassa' piGgalakAya nigranthAya vaizAlikazrAvakAya 'kiMcivi' kiMcidapi 'pamokkha' pramokSam-uttaram, 'akkhAiuM' AkhyA tum' punaH piMgalakena pRSTopi skandakaH piMgalakasya uttaraM dAtuM na samartho'bhUditi bhAvaH, ataeva-'tusiNIe saMciThThai ' tUSNokaH saMtiSThate uttaramajAnan na kiMcidapyuktavAnityarthaH // muu07|| tataH kim ? ityAha-' taeNaM ' ityAdi / mUlam-taeNaM sAvatthIe nayarAe siMghADaga jAva pahesu mahayA jaNasaMmadei vA jaNavUhei vA jAva parisA niggacchai taeNaM tassa khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa bahujaNassa aMtie eyamae soccA nisamma ime eyArUve ajjhathie kisa maraNa se marakara jIva baDhatA hai aura ghaTatA hai tuma pahile mere ina praznoM kA uttara do ? isa taraha pUrvokta rUpa se praznoM kA duharA kara tiharA kara nirgrantha piMgalaka ke dvArA kRta praznoM kA uttara dene ke liye pUchA gayA vaha kAtyAyana gotrI skandaka parivrAjaka zaMkita kAMkSita Adi avasthA vAlA banakara praznoM kA uttara dene meM asamartha hI rahA aura isake phala svarUpa vaha kevala cupa cApa hI rahA / / suu07|| anta sahita che ke anta rahita che, tyAMthI zarU karIne kevA prakAranA maraNathI marIne jIva saMsAra vadhAre che ane kevA prakAranA maraNathI marIne jIva saMsAra ghaTADe che. tyAM sudhInA mArA praznonA tame uttara Apo.bIjI vAra tathA trIjI vAra e praznonA javAba ApavAnuM jyAre piMgalaka nigraMtha vaDe kAtyAyana getrI skandaka parivrAjakane kahevAmAM AvyuM tyAre te skandaka parivrAjaka zakita, kAMkSita, vagere sthitivALA thaI javAne kAraNe te praznonA uttara ApI zakavAne asamartha banyA. tene pariNAme praznonA uttara nahIM ApatAM mauna ja rahevAnuM temane gya lAgyuM. tethI teo cupa cApa besI ja rahyA. sU. 7 zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 517 ciMtie kappie patthie maNogae saMkappa samuppajjhittho evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe bahiyA chattapalAsae ceie saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANe viharai, taM gacchAmi NaM samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmi nmsaami| seyaM khalu me samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA namaMsittA sakAritA sammANittA kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsittA, imAiM caNaM eyArUvAiM aTThAI heUiM pasiNAI kAraNAI vAgaraNAI pucchittae tikaTTa evaM saMpehei saMpehitA jeNeva parivvAyagAvasahe, teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA tidaMDa ca kaMcaNiyaM ca karoDiyaM ca bhisiyaM ca kesariyaM ca chaNNAlayaM ca aMkusayaM ca pavittayaM ca gaNettiyaM ca chattayaM ca uvAhaNao ya pAuyAo ya dhAurattAo ya geNhai geNhittA parivvAyagAvasahAo paDinikkhamai parinikkhamittA tidaMDaM kuMDiyakaMcaNiya-karoDiya-misiya-kesariya-chaNNAlaya- aMkusaya pavittaya-gaNettiya-hatthagae chattovANahasaMjutte dhAurattavasthaparihie sAvatthIe nayarIe majjhaM majjheNaM niggacchai, niggacchittA jeNeva chattapalAsae ceie, jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNAe // sU0 8 // " taeNaM sAvatthIe " ityAdi / sUtrArtha-(taeNaM) isake bAda (sAvatthIe nayarIe) usa zrAvastInagarI meM " tae Na sAvatthIe " tyAhi. sUtrAtha-(taeNa') tyA2 mA ( sAvatthIe nayarIe) zrAvastI nagarImA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre chAyA-tataH khalu zrAvastyAM nagaryA zRMgATaka0 yAvat pathesu mahAjanasaMmarda iti vA janavyUha iti vA yAvat parSad nirgacchati / tataH khalu tasya skandakasya kAtyAyanagotrasya bahujanasyAntike etamartha zrutvA nizamya ayametadrUpa AdhyAtmikaH cintitaH kalpitaH prArthitaH manogataH saMkalpaH samudapadyata / evaM khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH kRtaMgalAyA nagaryAH bahiH chatrapalAzake caitye saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati, tad gacchAmi khalu zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM (siMghADaga jAva pahesu) jo zRGgATaka-trikoNamArga jahAM tIna mArgamilate hoM jahAM cAra mArga milate hoM aise aneka prakArake mArgoM meM (mahayA jaNasaMmaddei vA jaNa cUhei vA) logoMkI bahuta bar3I bhIr3a ikaTThI ho gaI aura loka bhagavAna ke padhArane kI bAteM karane lage (jAva parisA niggacchada) yAvat sabhA nikalI (taeNaM) isake pazcAt (kaccAyaNassa gottassa tassa khaMdayassa ) kAtyAyana gotra vAle usa skandaka ke mana meM (bahujaNassa antie eyamaDhe soccA nisamma ) aneka manuSyoM ke pAsa se isa artha ko bhagavAna mahAvIra ke Agamana rUpa samAcAra ko suna karake aura use apane hRdaya meM nizcita karake (ime) yaha ( eyArUve ) isarUpa ( ajjhathie ) AdhyAtmika ( ciMtie ) cintita (kappie ) kalpita (pasthie) prArthita (maNogae ) manogata (saMkappe ) saMkalpa (samuppajhisthA utpanna huaa| ki (evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe) zramaNa bhagavAna mahAvIra kRtaMgalA nagarI ke bahiyA ( chattapalAsae) ceie ) jo chatrapalAzaka nAma kA caitya hai usa meM (saMjameNaM tavasA (siMghADaga jAva pahesu ) Su0mA- nyo RY bhAI bhatai ya, yAra bhAgo mamA DAya, mevI rIte mane 54.2nA mAgomA ( mahayA jaNasaMmaddei. pA jaNavUheivA) sonA mATI samudAya se 5 gayo bhane samasapAnanA mAgamAnanI pAto 421 // yA. (jAva parisA niggaccha i) sonI pariSada prabhuno upadeza sAMbhaLavAne nIkaLI ItyAdi tamAma sUtrapATha ahIM grahaNa 423 / (taeNa) tyA2 mA4 ( kaccAyaNassa gottassa tassa khaMdayassa bahujaNassa atie eyama8 socA nisamma ) mane bhANuse pAse thI mAna bhAvI2nA mArAmananA samAcAra sAMbhaLIne ane tene pitAnA hRdayamAM dhAraNa karIne te kAtyAyana gotrIya 2464 parivAnA manamA ( ime ) / (eyArUve ) rA ( ajjhathie) mAdhyAtmi, ( ciMtie) yantita, ( kappie) pita, (pasthie) prArthita, (maNogae) manogata (saMkappe ) 465 (samuppajjitthA ) utpanna thA(evaM khalu samaNe bhagavauM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe bahiyA chattapalAsae ceie zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 8 skandakavaritanirUpaNam 519 vande namasyAmi zreyaH khalu mama zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vanditvA namasyitvA satkRtya saMmAnya kalyANaM maMgalaM daivataM caityaM paryupAsya imAn ca khalu etadrUpAn arthAn hetUna praznAna karaNAni vyAkaraNAni praSTumiti kRtvA evaM saMprekSate, saMprekSya yatraiva parivrAjakAvasathaH tatraivopAgacchati, upAgatya tridaNDaM ca kuNDikAM ca kAMcaappANaM bhAve mANe viharai) saMyama aura tapa se apanI AtmAko bhAvita karate hue virAjate haiM (taM gacchAmi NaM bhagavaM mahAvIraM vadAmi namasAmi isaliye meM unake pAsa jAU~ aura unheM vaMdanA karU~ aura namaskAra karU~ (seyaM khalu meM ) isI meM merA kalyANa haiM ki maiM (samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdittA namaMsittA ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA namaskA karake (sakArittA) unakA satkAra karake (sammANittA) unakA sanmAna karake tathA (kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsittA) kalyANasvarUpa maMga lasvarUpa, dharmadeva svarUpa caitya jJAna svarUpa unakI paryupAsanA karake (imAI caNaM eyArUvAiM heUI pasiNAI aTThAI) ina ina rUpa artho ko hetuoM ko, praznoMko ( kAraNAI vAgaraNaiM ) kAraNoMko vyAkaraNoMkA (pucchittae) pUrcha / (ttika1) aisA manameM vicAra karake ( evaM saMpehei ) aisA usane vicAra kiyA (saMpehitA) aisA vicAra karake phira vaha (jeNeva parivAyagAvasahe ) jahA~ parivrAjakoM kA maTha thA ( teNeva uvAgacchai) vahA~ para gayA / (uvAgacchittA) vahAM jAkara ke (tidaMDaM ca kuMDiyaM kaMcaNiyaM ca saMjameNa tavasA appANaM bhAve mANe viharai) zrama samapAna maDAvI2, pRtamA nagarInI bahAra chatrapalAzaka nAmanuM je citya (udyAna) che temAM saMyama ane tapathI pAtAnA mAtmAne savita 42tA mirA cha, ( ta gacchAmi Na samaNabhagavaM mahAvIra vadAmi, namasAmi) tamanI pAse 6 mana temane bahana nbh24|2 43 (seya khalu me ) sema bhAra zreya cha ( samaNa bhagavamahAvIra' vadittA nama sittA) zramaNa bhagavAna mahAvIrane bahana nbh24|2 4zana (sakAritA sammANittA) tamanA sat42 tathA sanmAna 42rIna tathA ( kallANamaMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsittA ) 4kSyA 2135, ma 2135, 31 2135, zaitya (jJAna) 135, mahAvIra prabhunI paryupAsanA 4zana ( imAiM ca eyArUvAI aTTAI heUI pasiNAI) mA 42n| , tume, prazno (kAraNAI vAgaraNAI ) 4201, mane vyaa42|, viSe (pucchittae) tebhane 57. (tti ka ) bhA prabhArI manamA viyA2 yo, ( evaM saMpehei ) ko pramANe sa485 dhya. ( saMpehittA ) meve (vaya 4zana (jeNeva parivAyagAvasahe teNeva ubAgacchai ) jyA prinaa| 22tA tA temamA tamo gayA. (uvAgacchittA) tyAM ne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 bhagavatIpatre nikAM ca karoTikAM ca kezarikAMca SaNNAlakAM ca aMkuzaM ca pavitrakaM ca gaNetrikAM ca chatrakaM ca upAnahau ca pAduke ca dhAturaktAzca gRhNAti, gRhItvA parivrAjakAva sathAt pratiniSkrAmati, pratiniSkramya tridaNDa-kuNDikA-kAMcanikA-karoTikA vRSikA-kezarikA-SaNNAlakAMkuzaka-pavitraka-gaNetrikA-hastagataH chatropAnat saMyukto dhAturaktavastraparihitaH zrAvastyA nagaryA madhyaM madhyena nirgacchati, nirgatya misiyaM ca karoDiyaM ca kesariyaM ca ) usane vahAM se tridaMDa kuMDI, rudrAkSa mAlA, karoTikA, vRSikA Asana, kezarikA (chaNNAlayaM ca) SaNa nAlakaM trikASThikA, (aMkusayaM ca) aMkuzaka-vRkSoM ke Uparase pattoM Adi ko ekatrita kara ne ke nimitta aMkuza ke jaisA eka prakArakA (pavittiyaM ca) pavitraka aMgulIyaka (gaNettiyaca) gaNetrikA ( chattayaM ca chatraka (uvAhaNAoya) pagarakhe (pAuyAoya ) kASTakI khaDAU~ (dhAurattAo) aura gairika Adi dhAtuoMse rakta zATikAko liyA (geNhai) geNhittA aura lekara (parivvAyagAvasahAo) parivrAjakAvasatha maThase (paDinikkhamai ) bahAra nikalA ( paDinikkhamittA) bAhara nikala kara (tidaMDakuM. Diya kaMcaNiyakaroDiyamisiya kesariya-chaNNAlaya-aMkusaya-pavittaya gaNettiya hatthagae) tridaNDi, kuNDikA kAMcanikA, karoTikA, kezarikA, SanAlakA, aMkuzaka, pavitraka, gaNetrika, ina saba ko hAtha meM rakhakara (chattovAhaNasaMjutte ) chatra ko tAnakara aura upAnaha pagarakhe pahana (tidaMDa ca kuMDiyaca kaMcaNiyaM ca karoDiyaM ca bhisiya ca kesariya pa) tabhAra tyAMthI tridaMDa, kamaMDaLa, rudrAkSanI mALA, kaTikA (mATInuM pAtra vizeSa) vRSi-mAsana 1i, ( moTu sA3 421 // bhaattene3|3) ( chaNNAlayaM ca ) 19,nAsa-tri40441, ( aMkusayaM ca) maza: vRkSo 52thI pAyAne 1381 42vA mATernu mazana 2012sAdhana, (pavittiya ca) pavitra mahI, (gaNettiya' ca ) gaNetri, (chattaya ca ) chatra ( uvAhaNAo ya) 512 ( pAuyAo ya ) pAhuse, dhAurattAo ) ma gai2i4 pore dhaatum| 13 zekhai vaso (geNi ) bIghai. (geNhittA) te 4thI vastu na ( parivvA yagavasahAo) parivAnA mamAthI ( paDinikkhamai ) tse| 572 nIvyA, (paDiniyamittA) 1982 nANIne (tidaMDa, kuMDiya, kaMcaNiya, kageDiya, bhisiya, kesariya, chaNNAlaya, akusaya, pavittaya, gaNettiya hatthagae) tri, bha31, rudrAkSanI mALA kaTikA, vRSikA, kezArikA, trikASThikA, aMkuzaka, aMgUThI ane zanizAne DAyamA aDa 4zana (chattovAhaNasaMjutte ) chatrI udhAna mane paga zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 521 yauva kRtaMgalA nagarI yauva chatrapalAzakaM caityam yauva zramaNo bhagavAna mahAvIrastatraiva prAdhArayat gamanAya // mU0 8 // TIkA-'taeNaM sAvatthIe nayarIe' tataH khalu zrAvastyAM nagaryo 'siMghADagajAva pahesu' zRGgATaka yAvat pathesu, iha yAvatpadena-tricatuSka catvaramahApathAnAM saMgrahaH karaNIyaH / tathA ca-trikoNamArge, mArgatrayasaMmilanasthAne, caturmArgasamikara (dhAuratta parihie ) tathA gairika dhAtuse raMge hue vastroko pahinakara vaha skandaka (sAvatthIe nayarIe ) zrAvastI nagarI ke (majjhaM majjheNaM) ThIka bIca ke mArga se ( nigacchai ) nikalA (nigacchittA) nikala kara (jeNeva kayaMgalA nayarI ) jahA~ kRtaMgalA nagarI thI ( jeNeva chattapalAsae cehae ) aura jahAM vaha chatra palAzaka nAma kA caitya thA ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre ) tathA usameM jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the (teNeva pahArettha gamaNAe ) usa tarapha jAneko ravAnA huaa| TIkArtha-(taeNaM sAvatthIe nayarIe ) jaya skandaka parivrAjaka se vaizAlika zrAvaka nirgrantha piMgalaka ne pAMca prazna pUche aura kaI bAra duharAne para bhI jaba skandaka ko unake uttara dene meM sarvathA maunAvalambana karanA par3A-usa samaya svayaM skandaka kI AtmA meM ina praznoM kA yathArtha uttara pAne ke liye jijJAsu bhAva huaa| ThIka isI samaya usa zrAvastI nagarI meM zramaNa bhagavAna mahAvIra kA padArpaNa huaa| logoMke mukha se skandaka ne prabhu kA Agamana sunakara apane ahobhAgya kI sarAhanA kI 2mA parIne (dhAura parihie ) a~2i4 dhAtuthI 2i Ro paDazana te 2444 ( sAvatthIe nayarIe majjhamajjheNa nigacchai ) zrAvastI nagarIna madhyanA bhAge thI nIjyaI. (nigacchittA) tyAMthI nIjAne (jeNeva kayagalA nayarI, jeNeva chattapalAsapa ceie, jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre tereva pahArettha gamaNAe ) yAM kRdaMgalA nagarI hatI ane jyAM chatrapalAzaka nAmanuM citya hatuM te tyamAM (udyAnamAM) zramaNa bhagavAna mahAvIra bIrAjatA hatA, te tarapha javAne mATe ravAnA thayA. 11- ( tae Na sAvatthIe nayarI! ) nyAre 2444 parivAne vaishaalika zrAvaka mahAvIranA upAsaka piMgalaka nigraMthe pAMca prazno pUchyA ane te prazno traNa vakhata pUchavA chatAM paNa teo tene uttara ApI zakyA nahIM tyAre te praznonA yathArtha uttara jANavAnI jijJAsA temanA skandakanA manamAM jAgI ane te samaye yoga paNa e banyo ke zramaNa bhagavAna mahAvIranuM eja samaye zrAvastI nagarImAM zubhAgamana thayuM. lekene mukhethI prabhunA AgamananA samAcAra sAMbhaLIne skandake pitanA saubhAgyanI prazaMsA karI ane te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 bhagavatIsUtre lanasthAne, anekamArgasaMmilanasthAne rAjamArge sAmAnyamArge ca 'mahayA janasaMmaddei vA' mahAjanasaMmarda iti vA-janAnAmatyantasaMgharSaH ' bhIDa' iti bhApApasiddhaH, 'jaNavahei vA ' janavyUha iti vAvRndarUpeNa janasamUhaH, ityAdi 'jAva parisA niggacchai ' yAvat pariSabhirgacchati / vizeSavyAkhyAnaM tu-aupapAtikamUtrasya pUrvArdhe'STatriMzattamasUtre matkRtapIyUSavarSiNI TIkAyAmavalokanIyam / 'taeNaM ' tataH khalu tadanantaraM pariSado nirgamanAnantaram , khalu iti vAkyAlaGkAre, 'tassa khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa' tasya skandakasya kAtyAyana aura ina prazno ke yathArtha uttara pAne kI abholASA se vaha unake samIpa pahU~cA isI bAta ko sUtrakAra kahate haiM ki pAMca praznoM ko sunakara jaba skandaka zaMkita kAMkSita Adi vizeSaNa saMpanna banacukA taba ThIka isI avasara para zrAvastI nagarI ke zrRGgATaka Adi aneka mArgo para arthAt siMghADA ke AkAra ke mArga meM trikoNa mArga meM-tIna rAstoM se saMmilita sthAnameM, cAra mArga vAle sthAna meM aneka mArgoM se saMmilita sthAna meM, rAjamArga meM aura sAmAnya mArga meM, " mahayA janasaMmaddei " manuSyoM kI bahuta bar3I bhArI bhIr3a athavA "jaNavUheivA" janavyUha-prabhu ke Agamana kI Apasa meM bAteM karane vAle janasamUha 'jAva' yAvat-pariSat-sabhA niklii| isa viSaya kA vizeSa varNana aupapAtika sUtra ke pUrvArdha meM aDatIsaveM sUtra ko mere dvArA viracita pIyUSavarSiNI TIkAmeM dekha lenA caahiye| (taeNaM) sabhAke nikalane ke bAda "kaccAyaNassa gottpraznonA yathArtha uttara jANavAnI IcchAthI te skandaka parivrAjaka bhagavAna mahAvIranI pAse jAya che. A prasaMganuM A sUtramAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. piMgalaka nigrathanA pAMca praznothI zakita kAMkSita vagere manabhAvathI yukta banelA te kabdakane mahAvIra prabhunA AgamanamAM samAcAra kevI rIte maLyAM te sUtrakAra batAve che. "siMgADaga jAva pahesu" zrAvastI nArInA zrRMgATa zigAnA bhaa2n| vagere aneka mArgo para traNa mArgo maLatA hoya te sthAne, cAra mArgo maLatA hoya te sthAne, aneka mArgo maLatA hoya te sthAne, rAjabhaag 52 mane sAmAnya bhAga 52 ''mahAjana saMma i" bhArAsAnI 44 tabhI DatI, sane " jaNavUhei vA " te na samUDa mAvAna mahAvIranA AgamananI vAta karI rahyo hate "jJAva padathI ahIM pariSada nIkaLI. bhagavAne dharmopadeza dIdhe ItyAdi pATha grahaNa karavo A viSayanuM vizeSa varNana aupapAtika sUtranA pUrvArdhanAM 38 mAM sUtranI mArA vaDe lakhAyelI pIyUSavarSiNI TIkAmAMthI vAMcI se " tae Na" pariSada visana thayA 5chI 'bahujaNAsa aMtie eyama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 30 1 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 523 gotrasya 'bahujaNassa aMtie ' bahujanasyAntike 'eyamahaM ' etamartha = bhagavadAgamana tanmahimArUpaM 'soccA' zrutvA 'nisamma ' nizamya = hRdyavadhArya ' ime eyArUve ajjhathie ciMtie kappie patthie maNoga saMkappe samupajjitthA ' ayametadrapa AdhyAtmikazcintitaH kalpitaH prArthitaH manogataH saMkalpaH samudapadyata, tatra - 'imeyArUve' ayametadrUpaH = vakSyamANaprakAraka : ' ajjhatthie ' AdhyAtmikaH = Atmagato vicAraH aGkara iva 1, tadanu ' ciMtie ' cintitaH kiM sAnto lokaH, ananto lokaH ? ' ityAdi praznottararUpo vicAraH dvipatrita va 2, 'kappie ' kalpitaH= sa eva vyavasthAyuktaH 'imamevaM lokAdInAM sAntAnantatvajJAnarUpaM viSayaM prakSyAmI ' -ti kAryAkAreNa pariNato vicAraH pallavita iva 3 / 'patthie' prArthitaH =sa ssa tassa khaMdayassa " usakAtyAna gotravAle skandaka parivrAjaka ke manameM (ime eAruve) yaha isa prakAra kA (saMkappe ) saMkalpa vicAra utpanna huA / yaha saMkalpa kaba huA to usake liye sUtrakAra kahate haiM ki ( bahujaNassa aMtie eyama soccA) jaba usane aneka janoM ke pAsa se yaha bhagavAna mahAvIra ke Agamana rUpa athavA unakI mahimArUpa arthako samAcAra ko sunA aura hRdayameM use dhAraNa kara liyA sunane aura hRdaya meM dhAraNa karane ke bAda aisA saMkalpa vicAra ( samupapajjitthA ) utpanna huaa| vaha saMkalpa kaisA thA isI bAta ko ina vakSyamANa vizeSaNoM se vizeSita karate hue sUtrakAra kahate haiM (ajjhatthie ) vaha saMkalpa aGkura kI taraha Atmagata vicArarUpa hone se AdhyAtmika thA citie " ( kiM sAnto lokaH anaMto lokaH) ityAdi praznottararUpa hone ke kAraNa dvipatrita kI taraha cintita thA / ( kappie) kalpita thA maiM prabhu se loka alokAdikoM ke sAnta ananta hone kI bAta ko pUchUMgA isa 66 soccA " nyAre tethe dhaNA sobhane bhuSethI lagavAna mahAvIratA AgamananA sabhAyAra sAMlajyA bhane nyAre tene hRdayamAM dhAraNa ardhyA tyAre kaccAyaNassa gotrasa tassa khaMdyassa kAtyAyana gotrIya te skandakanA manamAM A prakono "samupajjitthA " utpanna thayA te sa'kalpa kevA prakAraneA hateA te sUtrakAre nIcenA vizeSaNA dvArA batAvyuM che. ajjhathie " bheTale za nI mAphaka Atmagata vicArarUpa hAvAthI te sakalpa AdhyAtmika hatA ciMtita eTale ke leka antasahita che ke rahita che ItyAdi praznottara rUpa hAvAne kAraNe dvipatranI jema (aMkuramAMthI je e kumaLI pAMdaDIe phUTe che tene dvipatra he che) cintita to " kappie " usthita huto. bheTakheDe hu lagavAnane so antasahita che ke anta rahita che e vAta pUchIza ityAdi kalpanA rUpa vicA 22 zrI bhagavatI sUtra : 2 "" Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre eva vicAra iSTarUpeNa manasi svIkRtaH puSpita iva 4, 'maNogae saMkappe ' manogataH saMkalpa: manasi dRDharUpeNa nizcayaH ' itthameva bhagavAn mayA praSTavyaH' ityevaM rUpo vicAraH phalita iva 5 ' samuppajjitthA' samudapadyata-samutpannaH / tadevAha'evaM khalu samaNe' ityAdi, 'evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe bahiyA chattapalAsa ceie saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai' evaM khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH kRtaMgalAyAH nagaryA bahiH chatrapalAzake caitye saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati, ' taM gacchAmi NaM' tat-tasmAtkArarUpa se vaha kalpanArUpa vicAra meM pariNata hone ke kAraNa pallavita kI taraha kalpita thaa| (patthie) abhilASa rUpa thA kyoM ki isa vicAra ko mana meM iSTarUpase svIkRta kiyA thA isa liye vaha puSpita vaha saMkalpa kI taraha prArthita thaa| vaha saMkalpa manogata thA kyoM ki abhItaka vaha bAhara meM kisI se prakaTa karane meM nahIM AyA thaa| kevala mana meM hI vaha isa rUpa meM draDharUpa se thA ki maiM bhagavAna ke pAsa jAkara ina praznoM kA yathArtha uttara pUchU aisA phalita kI taraha manogata thaa| " evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe bahiyA chattapalAsae ceie saMjameNaM tavasA appANaM bhAve mANe viharai" kyoM kI isa samaya zramaNa bhagavAna mahAvIra kRtaMgalA nagarI ke bahira chatrapalAzaka udyAna meM tapa aura saMyama se apanI AtmAko bhAvita karate hue virAjamAna haiM / ataH saubhAgya se yaha bar3A sundara avasara milA hai / " taM mA te saMkalpa pariNata thayela hovAthI palavita thayo hoya tema kalpita Dato "patthIe" anitaa| 35 Dato meTa te vidyArane manamA 4083the sviikAryo hato tethI puSyayukta latAnI jema prArthita hato tathA te saMka95 hajI sudhI keInI pAse paNa prakaTa karyo na hato. te kAraNe te mane gata hate. pachI temaNe manamAM e dRDha nizcaya karyo ke bhagavAnanI pAse jaIne A praznonA yathArtha uttara pUchIza. jema latAne phaLa Ave che tema te praznonA uttara jANavArUpa phaLanI prApti mATe teo Atura thayA hatA. 2444 parivAna! bhanabhA l pramANe viyA2 thayo-" evaM khalu samaNebhagavauM mahAvIre kayaM galAe nayarIe bahiyA chattapalAsara ceie saMjameNaM tavasA appANa bhAvemANe viharai " satyAre zrama lagavAna mahAvIra kRtAsA nagarInI mAra AvelA chatrapalAzaka udyAnamAM tapa ane saMyamathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA birAjamAna che. te khare khara mArA sadbhAgye A suMdara avasara prApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 55 NAt gacchAmi khalu 'samaNaM bhagavaM vandAmi namasAmi ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vande namasyAmi / seyaM khalu me ' zreyaH khalu me, 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIram ' vaMdittA namaMsittA sakAritA saMmANittA' vanditvA namasyitvA satkRtya sammAnya 'kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsittA' kalyANaMkalyANasvarUpaM, maMgalasvarUpam , daivatam dharmadevasvarUpaM, caityaM-jJAnasvarUpaM bhagavantam payupAsya ' imAiM ca NaM eyAkhvAI' imAn khalu etadrUpAn imAn = mama manasi sthitAn etadrUpAn lokAdInAM sAntatvAnantatvarUpAn arthAn bhAvAn lokAdisAntatvAnaMtatvAdIn -- heUi ' hetUna - anvayavyatirekasvarUpahetu gacchAmi NaM " isaliye maiM aba vahoMpara jAU, vahAM jAkara maiM pahale "samaga bhagavaM mahAvIraM vaMdAmi namasAmi" zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdana karU~-unheM namaskAra karU~ / "samaNaM bhagavaM mahavIraM vaMdittA namasittA" zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdana namaskAra karake " sakkArittA sammANittA" unakA satkAra karake sanmAna karake tathA "kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsitA" kalyANa svarUpa, maMgala svarUpa, dharmadeva svarUpa, caitya-jJAnasvarUpa zrI bhagavAna mahAvIra prabhukI paryupAsanA karake ( imAiM ca NaM ethArUvAi) unase ina isa prakAra ke arthAt mere mana meM sthita loka AdikoM kI sAnta anantarUpa (aTThAI ) arthoM ko (heUyAiM) anvaya vyatireka rUpa hetu se gamya hone ke kAraNa! lokAdikoM kI ina thayo cha " ta gacchAmi" to temanI pAse 4 tyai 44 5i al "samaNa bhagava mahAvIraM vadAmi namasAmi" zrama lagavAna paDAvIrane bahana nbh24||2 43. " samaNa bhagava mahAvIra vadittA nama sittA " zrama bhagavAna mahAvIrane bahana nabha242 rIne, sakAritA sammANittA " tmn| sat42 4zana tathA sanmAna rIne, tathA " kallANa magalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsittA" 48yaae| 2135 maga s135 dhanya 2135 thaitya jJAna 2135 zrI bhaDAvIra prabhunI 5yupAsanA (sevA) 4rIne " imAiM ca Na eyArUvAiM" bhane mA prA2nA saTase sonI sAnta anantatA pore 35 " aDhAI "mathI, " heUyAI" tume, " pAsiNAI" prazno, " kAraNAi" // 2 // " vAgaraNAi" bhane vyaa42the| vagere " pucchittae" pUchu " seyaM khalu me" samAM 4 bhA3 zreya che. me pAtamai ne sthAna nathI, ve " ahoI" porenA patha samakatAmA mAve cha " aTThAi" anI santa saGitatA manta 2DitatA vagere 35 sAmAnya artha " heUyAI" manvaya, vyati24 35 hitAthI samajI zakAya tema hovAthI te lekAdikanI sAntatA ke anantatA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 bhagavatIsUtre gamyatvAt hetavo lokasya sAMtatvAnantatvAdaya eva tAn ' pasiNAI' praznAn praznaviSayakhAt praznA ete eva lokasAMtatvAnantatvAdayastAn ' kAraNAI' kAraNAni, upapattimAtra kAraNAm , upapatti viSayatvAdetAnyeva lokasAntatvAnankatvAdIni kAraNAni 'vAgaraNAI ' vyAkaraNAni-vyAkriyamANatvAt-nirNIyamAnatvAt vyAkaraNAni lokasAMtatvA nantatvAdIni 'pucchittae' praSTum , praSTuM zreya iti pUrveNAnvayaH, 'tti kaTu' iti kRtvA, iti manasi vicintya, ' evaM saMpehei' evaM saMprekSate, evaM-yathoktaprakAraM bhagavadvandanAdikaraNaM saMprekSate-paryAlocayati, * saMpehittA' saMprekSya paryAlocya -- jeNeva parivAyagAvasahe ' yauva pari sAntatA anantatA rUpa hetuoM ko (pasiNAI ) praznoM ke viSaya bhUta hone ke kAraNa lokodikoM kI ina sAntatA anantatA rUpa praznoM ko (kAraNAiM) upapattike viSaya bhUta honese ina lokakI sAntatA anantatArUpa kAraNoM ko, (vAgaraNAiM) evaM vyakriyamANa honese lokakI sAntatA anantatArUpa nirNaya karaneyogya vyAkaraNoM ko (pucchittae) pUchUto (seyaM khalumeM) merA kalyANa hai| yaha bAta nizcita hai / (ttikaddu evaM saMpehei) isa kAraNako lekara usane bhagavAnako vaMdanA Adi karanekA vicAra kiyA 'saMhitA' vicArakarake phira vaha (jeNeva parivyAyagAvasahe)jahAM parivrAja koM kAmaTha thA (teNeva uvAgacchaI) vahAM gayA (uvAgacchitA) vahA~ jAkara ke vahAMse usane (tidaMDaM) tridaNDako paritrAjakoM ke daNDa vizeSa ko kuMDIya' kamaNDalu ko 'kaMcaNiyaM rudrAkSa mAlAko (karoDiyaM ca) miTTIke bhAjana vizeSa ko (misiyaM ca) Asana vizeSa ko (kesariyaM ca) mukhAdika ko 35 tumI. ' pAsiNAI" praznona viSayabhUta jApAna 2 sApa poranI sAnta mth| mananta 35 te prazno. " kAraNAI" utpattinA viSaya 35 hApAthI ta so vagairenI sAntatA athavA manantatA 35 4 / 2 / . ' vAgaraNAI" ane vyAkiyamANa hovAthI lekanI sAntatA rUpa vyAkaraNe tAtparya e che ke te pAMce praznonA uttara. bhagavAna mahAvIra svAmI pAsethI ja mAre samajavA naye ava viyA2 2444 // manamA manyo " tti kaTu evaM saMpehei " A kAraNe teNe bhagavAna mahAvIrane vaMdana vagere karavAno saMkalpa karyo. "saMpehitA" mev| sa485 4zana tasA "jeNeva parivvAyagAvasahe teNeva uvAgacchaI" jyA parivAnA ma to tyAM gayA. "uvAgacchittA" tyAM na tebhare tyAMthI "tidaMDa' hi parivAne (pA29 42vAnAmA 2 ) " kuDiya" bha, kaMdhaNiya" rudrAkSanI mAta, " karoDiyaM ca" bhATIne pAtra, " bhisi yaMca" mAsana, "kesariyaM ca" mAda vagerene sA6 421 // mATene 454aane| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za. 2 u0 1 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 527 vrAjakAvasathaH, parivrAjakAnAM maThaH, 'teNeva uvAgacchai ' tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' uSAgatya 'tidaMDaM ca ' tridaNDaM ca, parivrAjakAnAM daNDavizeSaH, taM ' kuMDiyaM ca ' kuNDikAM ca, kuNDikA-kamaNDaluH, tAm , ' kaMcaNiyaM ca' kAcanikAM ca, kAMcanikA rudrAkSamAlA, tAm , 'karoDiyaM ca karoTikAM ca, karo TikA mRttikAbhAjanavizeSaH tAm , 'bhisiyaM ca dRSikAM ca, vRSikA nAma AsanavizeSaH, 'kesariyaM ca ' kezarikAM ca, kezarikA nAma mukhAdipramArjanArtha vastrakhaNDam , tAm , 'chaNNAlayaM ca ' SaNnAlakaM ca, paNanAlakaM trikASThikA tat , 'aMku - sayaM ca' aGkuzakaM ca, aGkuzakaM tarupallavagrahaNAthamaMkuzAkRtikopakaraNavizeSaH, tam , 'pavittayaM ca' pavitrakaM ca, aGgulIyakam 'gaNettiyaM ca' gaNetrikAM ca, gaNetrikA kalacikopakaraNavizeSaH, tAm , 'chattayaM ca chatrakaM ca ' uvAhaNAo ya' upAnahau ca 'pAuyAo ya' pAduke ca kASThapAduke 'dhAurattAo ya' dhAturaktAzca zATikAH 'geNhai' gRhNAti 'geShitto' gRhItvA 'parivvAyAvasahAo' sApha karane ke liye vastrakhaNDa ko chaNNAlayaM ca trikASTikA ko, (aMku. sayaMca) vRkSoM ke pattoMko girAne ke liye aMkuzakI AkRtivAle upakaraNa vizeSa ko, (pavittayaM ca) aMgUThI ko (gaNettiyaMca) ekajAta ke kalAI ke upakaraNako, (chattayaM ca) chAteko (uvAhaNAo) pagarakhoMko (pAuyAo) pAdukAoM ko, ( dhAurattAo ya ) gairika Adi dhAtu oM se raMge hue pahirane ke kapaDoMko (geNhai ) liyaa| (geNhittA ) lekara phira vaha parivvAyAvasahAo) parivrAjakoke maTha se ( paDinikkhamai ) bAhara nikalA / (paDinikkhamittA) bAhara nikala kara (tidaMDakuMDiya kaMcaNiya karoDiya misiya kesariya chaNNAlaya aMkusaya pavittaya gaNettiya hatthagae) usane tridaMDa ko kAMcanikA ko, karoTikAko vRSikA ko kezarikA ko. SanAlaka ko, aMkuzako, pavitrika ko gaNetrika ko hAtha meM lekara tathA 31, " chaNNAlayaM ca " !i , "aMkusayaM ca " vRkSona pa31 nIya pAu bhATenuM mazana mA2nu sAdhana, 'pavittayaM ca" 25 gUThI, "gaNettiya ca" gaNetri paravAnu 54211, "chattayaM ca" chatra, "uvAhaNao" 512mA, " pAuyAo" pAhuAsI, "dhAurattAo ya" 24 kare dhAtumAthI gelI patrI vagere vstus| "geNhai" sIdhI. " gemihattA " te 12tu sahana parivvAyAvasahAo paDinikkhamai " temA parinA nA bha4mAMthI mahA2 nIcyA. "paDinikkhamittA" te mamAthI 52 nIjIna tabho " tidaDa kuDiyA kaMcaNiya karoDiya bhisiya kesariya chaNNAlaya, aMkusaya pavittaya gaNettiya hatthagae" tridaMDa, kamaMDaLa, rudrAkSanI mALA, karoTikA, vRSikA, kezarIka SaNanAlaka vikASThakA aMkuza, pavitrika (aMgUThI) ane gaNetrikane hAthamAM grahaNa karyA. tathA chatra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagavatIsUtre parivrAjakA vasathAt parivrAjakAzramAt 'paDinikkhamai ' pratiniSkrAmati nissarati, 'paDinikkhamittA' pratiniSkramya nissRtya 'tidaMDa-kuMDiya-kaMcaNiya-karoDiya-bhisiya-kesariya-chagNAlaya-aGkusaya-pavittaya-gaNettiya-hatthagae' tridaNDakuNDikA-kAMcanikA-karoTikA-RSikA-kezarikA-paNnAlakAMkuzakapavitrakagaNe. trikAhastagataH tridaNDa kAdIni vastUni haste gatAni sthitAni yasya sa tathA gRhIta sarvopakaraNa ityarthaH, 'chattovAhaNasaMjutte' chatropAnatsaMyuktaH 'dhAurattavatthaparihie' dhAturaktavastraparihitaH, parihitadhAturaktavasaH dhAtunA gairikeNa raktaM vastraM paridhAyetyarthaH, skandakaH 'sAvatthIe nayarIe' zrAvastyAH nagaryAH 'majjhaM majjheNaM' madhyaM madhyena 'niggacchai ' nirgacchati 'niggacchittA' nirgatya 'jeNeva kayaMgalA nayarI' yatrai kRtaMgalA nagarI, 'jeNeva chattapalAsae ceie' yatraiva chatrapalAzakaM caityam-udyAnam 'jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre' yauva zramaNo bhagavAn mahAvIraH virAjate / teNeva ' tauva 'pahArettha gamaNAya ' pradhAritavAn gamanAya, bhagavatsamope gantuM prasthita ityarthaH / / sU0 8 // itazca bhagavatsamIpe yajjAtaM tadAha-'goyamA ' ityAdi / chAte ko tAnakara aura pagarakhoMko pairoM meM pahina kara (dhAurattavatthaparihie) evaM dhAturakta vastroM ko zarIra para dhAraNa kara vaha skandaka parivrAjaka (sAvatthIe) nayarIe zrAvastI nagarIke (majjhaM majjheNaM) bIcoM bIcake rAste se hokara (niggacchai) nikalA aura (niggacchittA) nikalakara (jeNeva kayaMgalA nayarI ) jahAM kRtaMgalA nagarI thI (jeNeva chattapalAsae ceie ) usameM jisa tarapha chatra palAzaka caitya thA usameM bhI (jeNeva samaNe bhaMgavaM mahAvIre) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the (teNeva pahArettha gamaNAya ) usa aura usane calanekA nizcaya kiyA arthAt bhagavAna ke pAsa jAne ke liye vaha prasthita huA // suu08|| bhAthe maDhIna mane parAmA ! 53.77 dhAurattavatyaparihie" bhane dhAtu24tathI raMgelAM vastrone (bhagavA vastrone) zarIra para dhAraNa karIne skandaka parivrAjaka " sAvatthIe nayarIe" zrAvastI nagarI " majjhaM majheNaM " mdhyn| bhAge dhana "nigAcchA" nIjyo. "niggacchittA" tyAMthI nIjIne "jeNeva kayaMgalA nayarI" yA tasA nagarI tI, " jeNeva chattapalAsae ceie' te nagarInI pAra chatra 56054 nAmanu caitya (dhAna) tu, "jeNeva samaNaM bhagavauM mahAvIre" bhane ta thaityamA yo zrama magavAna mahAvIra misatA ta, " teNeva pahA rettha gamaNAya " te 26vAnI bho nizcaya yA meTale te ta26 pAne bhAdavAnA thayA. // suu8|| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 9 skandakacaritanirUpaNam 529 mUlam-goyamA ! ii samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI-dacchasi NaM goyamA ! putvasaMgaiyaM / ke NaM bhaMte ! khaMdayaM nAma / se kAhe vA, kahaM vA kevaccireNa vA / evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAvatthI nAma nayarI hotthA, vaNNao, tattha NaM sAvatthIe nayarIe gaddabhAlassa aMtevAsI khaMdae nAmaM kaccAyaNassa gotte parivvAyae parivasai, taM ceva jeNeva mamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe, se NaM adUrAgae bahusaMpatte addhANapaDivanne aMtarApahe vaTTai ajeva NaM Dhacchasi goyamA ! bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vadai namasai; vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-pahaNaM bhaMte ! khaMdae kaccAyaNassa gotte devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pvvitte| haMtA pabhU ! jAvaM ca NaM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaogoyamassa eyamaha parikahei, tAvaM ca NaM se khaMdae kaccAyaNasta gotte taM desaM havvaM Agae ||suu0 9 // chAyA-gautama ! iti zramaNo bhagavAn mahAvIro bhagavantaM gautamamevamavAdIdrakSyasi gautama ! pUrva sAMgatikam / kaM khalu bhadanta ! skandakaM nAma / sa kutra vA aba isa tarapha bhagavAna ke samIpa jo huA usakA varNana sUtrakAra karate haiM- (goyamA ) ityaadi| sUtrArtha- (goyamAi ) he gautama isa prakAra se saMbodhita karake (samaNebhaMgavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra ne (bhagavaM goyamaM ) bhagavAna gautama se ( evaM vadhAsI) isa prakAra kahA (gauyamA) he gautama ! (puvvasaMgaiyaM Na dacchasi ) tuma apane pUrva ke saMbaMdhI ko Aja dekhoge / (bhaMte kaM NaM) he bhadanta ! kisa pUrvake sambandhIko ? taba prabhune kahA (khaMdayaM nAma) have A tarapha bhagavAnanI pAse zuM banyuM tenuM sUtrakAra varNana kare che. sUtrAtha-( goyamAi) 3 gautama ! 2 // pramANe samAdhana rIne (samaNe bhagava mahAvIre) zrama lagavAna mahAvIre ( bhagava goyama evaM vayAsI ) magavAna gautamane 2 // prabhANe 4hyu-(goyamA !) gautama ! (puvvasaMgaiyaM NaM dacchasi) tumA tArA bhUtajana samAdhIna neza. (bhaMte ! kaM gaM) bhagavan ! dhyA bhArA pUrva samadhAna hune ? prabhume -(khaMda nAma) 2444netu bha67 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 bhagavatIsUtre kathaM vA kiyacireNa vA ? / evaM khalu gautama ! tasmin kAle tasmin samaye zrAvastI nAma nagarI AsIt varNakaH / tatra khalu zrAvastyAM nagaryAM gardabhAlasyAnte. vAsI skandako nAma kAtyAyanagotraH parivrAjakaH parivasati, tadeva yAvat yatraiva mamAntikaM tatraiva prAdhArayat gamanAya sa khalu arAgato bahusaMprAptaH adhvapratipanno'ntarApathi vartate adyaiva drakSyasi gautama ! / bhadaMta ! iti bhagavAn gautamaH zramaNaM skandakako (se kAhe vA, kahaM vA kevaccireNa vA) he prabho !maiM use kahAMpara kisa taraha se aura kitane samaya ke bAda dekhUgA ? (evaM khalu goyamA) taba prabhu ne kahA hai gautama ! ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAvatthI nAma nayarI hotthA ) usa kAla meM aura usa samaya meM zrAvastI nAma kI nagarI thiiN| (vaNNao ) varNaka (tastha NaM sAvasthIe nayarIe ) usa zrAvastI nagarI meM (gaddabhAlassa ate vAsI) gardabhAlakA ziSya (khaMdae nAma ) skandaka nAmakA ki jisakA (kaccAyaNassa gotte) gotra kAtyAyana hai (parivvAyae parivasai) parivrAjaka rahatA hai (taMcevajAva jeNevamamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe) isa viSaya kA samasta varNana pahile kahA jaisA hI jAnanA cAhiye,yAvat vaha skandaka parivrAjaka. jahAM maiM hUM usa tarapha Ane ke liye prasthita huA hai| ( se NaM adurAgae bahusaMpatte advANapaDibanne aMtarAvahe vaTTai ) aba vaha jisa sthAna para apana saba hai vahAMse lagabhaga vaha bahuta dUra nahIM hai-yahata najadIka A cukA hai-bIca rAste meM hI hai (goyamA) he gautama ! (ajjeva NaM daccha. A. ( se kAhe vA kahaM vA, kevaccireNa vA ) 3 prala ! dutene yAM, vI rIta mana sA samaya pachI neza ? ( eva khalu goyamA ! ) tyAre pramukha yuM gautama ! ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAvatthI nAma nayarI hotthA) te Age mane te sabhaye zrAvastI nAmanI nagarI tA. (vaNNa o ) tenuM vana 25 pAnA prabhArI sabhA ( tattha sAvatthIe nayarIe ) te zrAvastI nagarImA ( gahabhAlassa aMtevAsI kAccAyaNassagotte ) mAsana ziSya AtyAyana patrI (khadae nAma parivvAyae parivasai) 2444 nAmanA parivA44 29 che. (taM cetra jAva jeNeva mamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe) 2. viSayatuM samasta pani AgaLa kahyA pramANe ja samajavuM. te skanDaka parivrAjaka mArI pAse AvavA bhATa 2vAnA 4 yUthyo che. ( se NaM adRrAgae bahusaMpatte addhANapaDivanne aMtarAvahe vaTTai) ve te 21 sthAnathI gaDa 62 nathI. dhnne| 1 na bhAvI gye| cha-2-tAnI 12ye 1 che. ( goyamA!) 3 gautama ! ( ajjetra NaM dacchasi) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 9 skandakacaritanirUpaNam 531 bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati, vanditA namasyitvA evamavAdIt, prabhuH khalu bhadanta ! skandakaH kAtyAyanagotro devAnupiyANAmaMnti ke muMDo bhUkhA khalu agArAdanagAritAM pravrajitum ? haMta prabhuH yAvacca zramaNo bhagavAn mahAvIro bhagavaMtaM gautama metamartha parikathayati tApaca khalu sa skandakaH kAtyAyanagotrastaM dezaM havyamAgataH // TIkA-'goyamA ii samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyama evaM vayAsI' gautama! iti zramaNo bhagavAna mahAvIro bhagavantaM gautamam evam-vakSyamANaprakAreNa avAsi) tuma use abhI hI dekhoge| (bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai) he bhagavaMta isa prakAra se saMbodhita karake bhagavAna gautama ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI (namaMsaha) unheM namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskara kara ke (evaM vayAsI) phira unhoMne aisA kahA-(pahaNaM bhaMte ! khaMdae kaccAyaNassa gotte devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaittae) he bhadanta ! kyA vaha kAtyAyanagotravAlA skaMdaka Apa devAnupriya ke pAsa muMDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthA dhAraNa karane ke liye zaktizAlI hai? (haMtA pabhU ) hAM gautama vaha samartha-zaktizAlI hai (jAvaM ca NaM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavao goyamassa eyamae parikaheha, tAvaM ca NaM se khaM. dae kaccAyaNassa gotte taM desaM havvaM Agae) jaba zramaNa bhagavAna mahAvIra gautama svAmI se isa bAta ko kaha rahe the ki itane hI meM kAtyAyanagopravAlA vaha skandaka uma sthAna para zIghra A pahU~cA // TIkArtha- goyamAi" he gautama ! isa prakAra saMbodhita karake tu mA 1 tene neza (bhaMte tti bhagava' goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vadai namaMsai) 8 mAvan ! sa mAdhana 4zana mAna maDAvIrane pahana nabha. 24 / 2 4aa. (vaditA namaMsittA evaM vayAsI ) vana nabha24.2 4Ine tabha mahAvIra prabhune 24 // pramANe 4thu-(pahUNaM bhaMte ! khaMdae kaccAyaNassa gotte devANudipayANaM atie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaittae 1) maapn| zu. te kAtyAyana getrIya kanDaka Apa devAnupriyanI pAse dIkSA grahaNa karIne, mArAvasthAne tyA 42 m2||1sthaa ghA21 42vAne samaya cha ? (haMtA pabha), gautama ! te samartha cha. (jAva ca NaM samaNe bhagava mahAvIre bhagavao goyamassa eyamadraM parikahei,tAvaM ca NaM se khadae kaccAyaNassa gote taM desaM havaM Agae ) zrama bhagavAna mahAvIra prabhu gautama svAmIna / pAta 42 // hatA tyAre ja kAtyAyana gotrI skandaka parivrAjaka tyAM AvI pahoMce. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 bhagavatI sUtre , dIt kathitavAn yasmin samaye sa skandakaH sarvAmeva sAmAgrImAdAya kRtaMgalA nagarItaH prasthAnaM kRtavAn tasminneva samaye bhagavAn mahAvIrI gautamaM he gautama iti saMbodhya provAceti samuditArthaH / kimuvAcetyAha-- 'dacchasi' ityAdi / 'dacchasi NaM goyamA ' drakSyasi khalu gautama ! ' pubvasaMgaiyaM pUrvasaMgatikam - gRhasthAvasthAparicitaM pUrvabhava mitraM vA kamapi puruSam / atarkitamAkasmikaM bhagavadvAkyaM zrutvA Azcaryayukto gautamo bhagavantaM pRcchati - ' kaM NaM bhaMte ' kaM khalu bhadanta 1, he bhadanta ! kaM pUrvaparicitaM drakSyAmItyarthaH, bhagavAn kathayati - ' khaMdayaM - nAma ' skandakaM nAma, skandakaM drakSyasItyarthaH / punagaitimaH pRcchati' se kAhe vA " " samaNebhagavaM mahAvIre " zramaNa bhagavAna mahAvIra ne "bhagavaM goyama " bhagavAna gautama se ( evaM vayAsI ) aisA kahA jisa samaya meM vaha skandaka samasta sAmagrI ko sAtha meM lekara kRtaMgalA nagarI se prasthita huA thA usI samaya meM bhagavAna mahAvIra ne gautama se he gautama | aisA saMbodhita karake kahA kyA kahA ? isake liye sUtrakAra kahate haiM ki (dacchasi NaM goyamA) he gautama! tuma dekhoge (puNvasaMgaiyaM) gRhasthAvasthA meM paricita hue athavA pUrvabhava ke mitra, kisI puruSa ko atarkita evaM Akasmika bhagavAna ke vacana sunakara Azcarya se cakita hue gautama ne bhagavAna se pUchA 'kaM NaM bhaMte! he bhadanta ! maiM kisa pUrva paricita ko dekhUMgA taba bhagavAna ne unase kahA (vadayaM nAma) skandaka ko TIartha - - " goyamAi " he gautama! bheSu sabhodhana urIne " samaNaM bhagava' mahAvIre " zramaNa bhagavAna mahAvIre "bhagava goyamaM " bhagavAna gautabhane " evaM vayAsI " mA pramANe ahyaM --- ( jyAre te skandraka parivrAjaka peAtAnI badhI sAmagrIone sAthe laine kRtagalA nagarImAMthI bhagavAna mahAvIra pAse AvavA mATe upaDayo tyAre) bhagavAna mahAvIre gautamane " he gautama !'' evuM sakhAdhana karIne zuM kahyuM te sUtraara matAve che- "dacchasi NaM goyamA ! puvvasaMgaiyaM" he gautama! tuM tArA a pUrvI paricita sa'kha'dhIne joiza-gRhasthAvasthAmAM jenI sAthe paricaya ke mitratA thai hAya evI vyaktine joIza. A prakAranA akita ane Akasmika vacanA mahAvIrasvAmIne mukhethI sAMbhaLIne Azcaya cakti thayelA gautamasvAmIe mahAvIra prabhune pUchayu -" kaM NaM bhaMte " he bhagavAn hu~' jyA pUrva parithitane leza tyAre lagavAne u " khaMdayaM nAma" 244ne lezo tyAre irIzrI prabhune gautamasvAbhIbhe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU00 skandakacaritanirUpaNam 533 " " hi vA kevaccareNa vA ' atha kutra vA kathaM vA kriyaccireNa vA se atha taM 'kAhe ' iti vA kutra sthAne drakSyAmi' kahaM vA 'iti kathaM vA, kena vA prakAreNa sAkSAdarzanataH zravaNato vA, drakSyAmi ? 'kevaccireNa vA' iti, kiyaccireNa vA kiyatA kAlena drakSyAmi ? bhagavAnAha - ' evaM khalu goyamA' evaM khalu he gautama ! ' teNaM kAle teNaM samaeNaM ' tasmin kAle tasmin samaye, AvayorvArttAlApasamaye sAvatthInAma nayarI' zrAvastI nAma nagarI ' hotthA ' asti, atra ' hotyA ' ityasya ' astI - tyartho bhavati / ' vaNNao ' - varNakaH, caMpAvat varNako vijJeyaH, campAnagarIzI astItyarthaH / ' tattha NaM sAvRtthIe nayarIe ' tatra khalu zrAvasyAM nagaryAm ' gaddabhAlassa ' gardabhAlasya, gardabhAlanAmakaparivrAjakasya 'aMtevAsI ' antevAsI ziSyaH ' khaMdae nAma ' skandako nAma kaccAyanassa gotte ' kAtyAyana gotraH ' parivvAyae' parivrAjakaH parivasai' parivasati ' taM ceva ' ' 6 dekhoge taba prabhu se gautamane punaH pUchA ( se kAhe vA kahaM vA kevaccireNa vA he bhadanta ! maiM use kAhe kahAM para dekhUMgA kaise dekhUMgA apanI AkhoM se dekhUMgA yA use apane kAnoM se sunU gA? tathA kitane kAla ke bAda use dekhUMgA? taba bhagavAna ne kahA ( evaM khalu goyamA !) he gautama! suno bAta isa prakAra se hai " teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" usa kAla meM aura usa samaya meM "sAvatthI nAma nayarI hotthA" zravastI nAmakI prasiddha nagarI hai| yahAM para " hotthA" isa kriyA pada kA artha "asti" hai - aisA hotA hai| 'vaNNao' isa nagarI kA varNaka caMpAnagarI ke varNana kI taraha jAnanA caahiiye| yaha kI nagarI caMpA nagarI ke jaisI hai / yaha tattha NaM sAvasthI gaddabhAlassa gardabhAla nAma " khaMdae nAma" skandaka nAmakA 66 e nayarIe " usa zrAvastI nagarI meM 46 ke parivrAjaka kA " aMtevAsI " ziSya dd dhuM " se kAhe vA kahaM vA kevaccireNa vA " he lagavAna ! huM tene kayAM joiza kevI rIte joiza ? mArI AMkheAthI joIza--athavA te mArA kAne sAMbhaLIza? huM tene keTalA samaya pachI joiza ? tyAre bhagavAne dhuM " evaM khalu goyamA !" he gautama ! sAMja vAta yA pramANe che-" teNaM kANaM teNaM samaeNaM " te aNe ane te samaye " sAvatthI nAma nayarI hotthA zrAvastI nAme nagarI hatI. ( ahIM bhUtakALanA prayAga thayA hAvA chatAM va vartamAnakALa grahaNa karavAnA che eTale ke A kALe ane A samaye zrAvastI nAmanI nagarI che. " vaNNao " tenuM vArjuna yAnagarInA varNana pramANe 4 samanyu bheTale } zrAvastI nagarI nyauMpAnagarInA devI che, "tatthaNaM sAvatthIe nayarIe " te zrAvastI nagarImAM " " gaddabhAlassa " gabhAla nAmanA parivrAjakanA " aMtevAsI " ziSya " khaMdae nAma parivvAyae kaccAyaNassa gote parivasai " zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 bhagavatIsUtre tadeva-pUrvoktameva skandakavarNanaM sarvamatra vAcyam 'jAva' yAvat , atra yAvatpadena'riuvveya jajuvveya0 ' ityArabhya 'jeNeva chattapalAsae ceie' ityantaH sarvo'pi pATho'tra saMgrAhyaH / 'jeNeva mamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe' yatraiva mamAntikaM tatraiva prAdhArayad gamanAya, mama samIpe-samAgantuM tApasAzramAt prasthAnaM kRtavAn / ' se NaM adUrAgae bahusaMpatte addhANapaDibanne aMtarApahe vaTTai ' sa khalu adUrA dAgato bahusaMprApto'dhvapratipanno'ntarApathi vartate, sa skandakaH khalu ' adUrAgae' are AgataH samIpaM prApta ityarthaH, adUratvaM cAvadhisthAnApekSayAvi syAt , athavA dUrataramArgApekSayA dvikrozAdikamapi adUraM syAt ityata Aha-'bahusaMpatte' " parivvAyae" parivrAjaka jo ki " kaccAyaNassa gotte " kAtyAyana gotra kA hai " parivasaI" rahatA hai / "taM ceva" yahAM para skandaka saMbadhI pUrvokta samasta varNana karalenA caahiye| " jAva" pada yahAM yaha samajhAtA hai ki riuvveya, jajuvveya, yahAM se lekara " jeNeva chattapalAsae ceie" yahAM takakA samasta pATha yahAM grahaNa kara lenA caahiye| "jeNeva mamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe" isa taraha vaha parivrAjaka vahAM se arthAt tApasAzrama se mere pAsa Ane ke liye prasthita ho cukA hai| (se NaM adUrAgae, bahusaMpatte addhANapaDivanne aMtarApahe vai) ina padoM ke viSaya meM khulAzA artha isa prakAra se hai ki vaha skandaka parivrAjaka "adUre AgataH" samIpa meM A cukA hai / yaha adUratA avadhisthAna kI apekSA se bhI ho sakatA hai athavA dUratara mArga kI apekSA se do koza Adi bhI adUra ho sakate haiM to isa ke liye kahA hai ki kAtyAyana getrane skaMdaka nAmane parivrAjaka rahe che te kAtyAyana gotra che mana tenu nAma. 24-64 . te 2444 parivA44 cha. " taM ceva" 48 24-44 parivAnuM vana sUtra 7 pramANe 42yu cha tama samA. "jAva" 54 se matAva cha ? "riuvveya, jajuvve ya" thI 23 4Ine "jeNeva chatapalAsae cehae" sudhAnA samasta sUtrA mADI aDana 4231. "jeNeva mamaM atie teNeva pahArettha gamaNAe " ! rIte te 2444 52. 4 tenA bha3bhAMthI bhArI pAse mAvA mATe 5 yudhyo che. "se NaM adUrAgae bahusaMpatte, addhANapaDivanne aMtarApahe vahaha" mA pahornu spaSTI4255 mA pramANe cha-" adUre AgataH" te nabha mAvI pddaay| cha. te addharatA avadhisthAnanI apekSAe paNa saMbhavI zake che athavA dUranA mArganI apekSAe be gAuM vagerenuM aMtara paNa saMbhavI zake che. te tenuM nirAkaraNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 9 skandakacaritanirUpaNam 535 bahusaMpAptaH, atyantasamIpamArgasamAgataH, bahusaMprAptatA ca vizrAmAdikAraNataH ArAmAdigatopi saMbhavati, ata ucyate ' addhANapaDibanne' adhvapatipannaH, adhvAnaM pratipannaH mArge calannityarthaH 'aMtarApaheM vaTTai ' aMtarApathi vartate, atyanta samIpe vartate, atastvaM 'ajjevaNaM dacchasi goyamA' adyaiva khalu drakSyasi gautama ! he gautama ! yaH khalu tava pUrvaparicitaH skandakastaM tvamacaiva-adhunaiva svalpenaiva kAlena tava dRSTipathe samAgamiSyatIti bhAvaH 'bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai' bhadaMta ! iti sambodhya bhagavAna gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vandate namasyati, vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI' vaMditvA namasyitvA evaM vakSyamANaprakAreNAvAdIt-pRSTavAn-' pahUNaM bhaMte ' prabhuH samarthaH khalu bhadaMta ! ( bahu saMpatte) ki vaha atyanta samIpa ke mArga meM AcukA hai| yaha bahu saMprAptatA vizrAma Adi kAraNa kI vajaha se bagIcA Adi meM bhI gaye hue meM ho sakatI hai so isake liye kahA gayA hai ki (addhANapaDivanne) vaha abhI mArga me hI cala rahA hai| vizrAmAdi ke nimitta bagIcA Adi meM nahIM gayA hai / ataH vaha "aMtarApahe vaTTai" bIca rAste meM hI hai| bila kula samIpa AcukA hai| isaliye tuma use (ajjeva NaM dacchasi ) abhI hI dekhoge| tAtparya yaha hai ki he gautama ! tuma apane pUrvaparicita skandaka ko abhI hI bahuta thoDe hI samaya ke bAda dRSTipatha meM AyA huA dekha loge| (bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namaMsaha ) he bhadanta / aisA kaha kara bhagavAna mahAvIra ko vaMdanI kI aura unhe namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI vadanA namaskAra karake phira unhoMne unase aisA pUchA ( bhaMte ! khaMie kccaay421|| bhATe 4hyu cha , " bahusaMpatte" te atyanta na72 bhAge mApI gayo che, ahIM ema mAnavAne kAraNa na rahe ke te kaI najIkanA udyAna vageremAM vizrAma sa rahyo che, te mata mATedhuM, "addhANa paDivanne" te 7 22 // para cAlI rahela che-vizrAma vagere mATe kaI bAga vageremAM gayela nathI ane tethI te "aMtarApahe vai" 2stAmA cha. upArnu prayoga se chata 444 niraMtara paMtha kApIne A jagyAnI samIpe AvI cUkyo che. tethI he gautama! tuM tene "ajjevaNaM dacchasi " bha ne zIza. meTa gautama! tu taa|| dhUpa paziithata ne thoDI 04 pAramA pratyakSa niDAjIza. " bhaMte ti bhagava goyame samaNaM bhagava mahAvIra vadai namasai" bhagavan ! saj samAdhana zana lagavAna gautama zrama samapAna mApIrane vAhana 42, nama24.2 4vadittA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 536 'khaMdae kaccAyaNassa gotte devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA' skandakaH kAtyAyanagotro devAnupiyANAmaMtike muMDo bhUtvA ' agArAo aNagAriyaM pavvaittae' AgArAdanagAritAM pratrajituM, anagAritAM sAdhutAM pravajituM prAptum athavA vibhakti vipariNAmAt anagAritayA pravajituM, pravajyAM pratipattuM kim samarthaH ? bhagavan yo'yaM skandako bhavatsamIpamAgacchati tasya kiM tAdRza yogyatA zaktizca vidyate yad gRhaM parityajya bhavatsamIpe dIkSito bhaviSyati ? iti gautamasya jijJAsA prAdurabhUt / bhagavAnAha-haMta ' ityAdi / 'haMtApabhU' hanta prabhuH, he gautama ! sa skandako matsamIpe cAritragrahaNe samartho'stIti / 'jAvaM ca paM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavao goyamassa eyamadaM parikahei ' yAvacca khalu zramaNo bhagavAn ! mahAvIro bhagavate gautamAya etamartha parikathayati, ' tAvaM ca NaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte taM desaM havaM Agae' tAvat ca khalu sa skandakaH kAtyAyanagotrastaM Nassa gotte devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaittae pahUrNa) he bhadaMta ! kAtyAyana gotravAlA vaha skandaka Apa devAnupriya ke pAsa muMDita hokara kyA gRhasthAvasthA se anagArAvasthA ko dhAraNa karane ke liye kyA samartha haiM ? he bhagavan ! jo yaha skaMndaka Apa ke samIpa ArahA hai usameM kyA aisI yogyatA hai ki vaha dhara ko choDa kara Apa ke pAsa meM dIkSita ho jAve ? isa prakAra se gautama ko jAna ne kI icchA prakaTa huI-taba prabhu ne isakA unhe uttara diyA (haMtA pabhU hAM gautama! vaha skandaka mere pAsa cAritra ke grahaNa karane meM samartha hai| (jAvaMca gaM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavao gauyamassa eyamaDhe parikahei ) jaba zramaNa bhagavAna mahAvIra gautama se isa bAta ko kaha rahe the ki nama sittA eva vayAsI" bahana nama24.2 4Ine tebhara tabhane 2 pramANe 57yu " bhaMte ! khaMdae kaccAyaNassa gota devANuppiyANaM atie muMDe bhavittA agArAo aNagAriya pavvaittae pahUNaM" hai magavan ! atyAyana gotrI 2444 parivAra zuM Apa devAnupriyanI pAse muMDita thaIne, ( dIkSA aMgIkAra karIne) gRhasthA vasthAno tyAga karIne aNagArAvasthA dhAraNa karavAne mATe zaktimAna che? he bhagavAna ! ApanI samakSa je skaMdaka AvI rahyo che tenAmAM ghara choDIne ApanI pAse dIkSA aMgIkAra karavAnI cogyatA che kharI? gautamanI e prakAranI jijJAsA zIne makAna maDAvIre 21 pramANe pAya mAya-" haMtA pabhU" DI, gautama! te 2444 bhArI pAse dIkSA sevAne samartha cha. "jAva ca NaM samaNe bhagana mahAvIre bhagavao goyamassa eyama parikahei' nyAre zramaNa bhagavAna mahAvIra gautama svAmIna m|| pramANe hI 2chA to "tAva ca NaM" - zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 537 prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 10 skandakacaritanirUpaNam deza zIghramAgataH, yo'sau skandako bhagavatsamIpamAgacchati sa kimatra pratrajito bhaviSyatIti gautama bhagavantaM pRcchati - bhagavAMzca sa skandako dIkSAM grahISyatItyuttaraM dadAti tAvatyeva kAle sa skandaka Agacchan dRSTa iti bhAvaH // 09 // tataH kimityAha - ' taraNaM ' ityAdi / mUlam - taraNaM bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassa gottaM adUrAgayaM jANittA khippAmeva abbhuTTei abbhuTThittA khi ppAmeva paccuvagacchai paccuvagacchittA jeNeva khaMdae kaccAyaNassa gote teNeva uvAgacchai uvAgacchittA khaMdayaM kaccAyaNassa gottaM evaM vayAsI khaMdyA ! sAgayaM, khaMdyA ! susAgayaM, khaMdayA ! aNurAgayaM, khaMdayA ! sAgayamaNurAgayaM, khaMdadyA ! se NU tumaM khaMdA sAvatthIe nayarIe piMgalaeNaM niyaMThegaM vesAliya sAvayeNaM iNamakkhevaM pucchie-mAgahA ! kiM sa aMte loge ? anaMte loge ? taM ceva jeNetra ihaM teNeva havtra mAgae se NaNaM khaMdyA aTThe samaTThe ? haMtA asthi ! taraNaM ( tAvaMca NaM ) itane meM hI ( se khaMdae kaccAyaNassagote ) kAtyAyana gotra vAlA vaha skandaka taM desa havvaM Agacchai ) usa sthAna para zIghra A pahu~cA / tAtparya yaha hai ki jo skandaka Apake pAsa ArahA hai vaha kyA yahAM prabrajita ho jAvegA isa prakAra gautama bhagavAna se jisa sama meM pUcha rahe the aura bhagavAna jaba aisA kaha rahe the ki hAM dIkSita ho jAvegA ThIka usI samaya meM AtA huA skandaka dIkhalAI diyA || sU09 || 66 samaye 4 " se khaMe kaccAyaNassa gote " atyAyana zAtravANI te 2464 taM desaM havvaM Agacchai " me sthAne zIghra bhAvI yogyo tAtparya se che jyAre gautamasvamI bhagavAna mahAvIrane skandraka parivrAjakamAM dIkSA levAnuM sAmarthya che ke nahIM evuM pUchI rahyA hatA ane jyAre mahAvIra prabhu gautamane evA javAkha ApI rahyA hatA ke 'hA, tenAmAM dIkSA levAnuM sAmarthya raheluM che." kharAkhara eja vakhata skandake bhagavAna birAjatA hatA te sthAnamAM praveza karyo ! sU.phA bha 68 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 bhagavatIsa se khaMdae kaccAyaNassa gotte bhagavaM goyame evaM vayAsIse ke se NaM goyamA! tahArUve NANI vA-tavassI vA, je gaM tava esa ahe mama tAva rahassakaDe havvaM akkhAe jaoNaM tumaM jANasi / taeNaM se bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassa gotaM evaM vayAsI-evaM khalu khaMdayA ! mama dhammAyarie dhammovaesae samaNe bhagavaM mahAvIre uppannanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI tIyapaDuppannamaNAgayaviyANae savaNNU savvadarisI je NaM mama esa aDhe tava tAva rahassa kaDe havvaM akkhAe jaoNaM ahaM jANAmi khaMdayA !! taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte bhagavaM goyamaM evaM vayAsI gacchAmo NaMgoyamAi tavadhammAyariyaM dhammovadesayaM samaNaM bhagavaM mahAvIraMvaMdAmo namaMsAmojAva pjjuvaasaamo| ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibaMdhaM kareha, taeNaM se bhagavaM goyame khaMdaeNaM kaccAyaNassa gotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNAe // suu010|| chAyA-tataH khalu bhagavAn gautamaH skandakaM kAtyAyanagonaM adUrAgata jJAtvA kSiprameva abhyuttiSThati, abhyutthAya kSiprameva pratyupagacchati, pratyupagatya isa ke bAda kyA huA-so sUtrakAra kahate haiM-'taeNaM bhagavaM goyame' ityaadi| sUtrArtha - (taeNaM ) taba ( bhagavaM goyame ) bhagavAna gautama (kaccAyaNassa gottaM khaMdayaM ) kAtyAyana gotravAle usa skandakako ( adurAgayaM jANittA ) pAsa meM AyA huA jAnakara (khippAmeva abbhuTei ) bahuta tyA2mA zu. manyuM te sUtrA2 4 cha-"taeNaM bhagavaM goyame ' tyA: sUtrAtha-(taeNaM) tyA25chI ( bhagavaM goyame ) bhagavAna gautama ( kaccAyaNassa gotaM khaMda) tyAyana gotrANa te 244ne ( adUrA gayaM jaNitA) nabha mApI payasA oneIne (khippAmeba abbhui) pAtAne mAsaneyI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 10 skandakacaritanirUpaNam 539 yatraiva skandakaH kAtyAyanagotrastatraivopAgacchati upAgatya skandakaM kAtyAyanagotramevamavAdI-he skandaka ! svAgataM skandaka ! susvAgataM, skandaka ! anvAgataM, skandaka ! svAgatamanvAgataM, tada nUnaM tvaM skandaka! zrAvastyAM nagayoM pigalakena nigraMthena vaizAlikazrAvakeNedamAkSepaM pRSTaH-mAgadha ! kiM sAMto loko'. hI zIghra apane Asana se UThe haiM aura ( anbhuSThittA ) aura UThakara (khippAmeva ) zIghra hI (paccuvagacchai) usake sAmane jAte hai / (paccuvagacchittA ) sAmane jAkara phira ve ( jeNeva khaMdae kaccAyaNassagotte teNeva uvAgacchaha ) jahAM kAtyAyana gotravAlA vaha skandaka thA vahAM para gaye / (uvAgacchittA kaccAyaNassa gottaM khaMdayaM evaM vayAsI) vahAM Akara ke unhoM ne kAtyAyana gotra vAle usa skandaka se aisA kahA (khaMdayA. sAgayaM ) he skandaka tumhArA svAgata hai ( khaMdyA susAgayaM) he skandaka tumhArA susvAgata hai / (khaMdayA aNurAgayaM ) he skandaka ! tumhArA anvAgata hai ( khaMdayA sAgayamaNurAgayaM) he skanda ka ? tumhArA svAgata anvA gata hai / (khaMdayA ) he skandaka ! ( se gUNaM tumaM khaMdyA sAvatthIe nayarIe piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkheva pucchie tuma se zrAvastI nagarI meM vaizAlika zrAvaka piMgalaka nigrantha ne ina praznoM ko isa prakAra pUchA ki (mAgahA) mAgadha ! ( kiM sa aMte loe aNaMte loe ? ) loka anta sahita hai athavA anta vinA turata // 4yA ( abbhudvittA) hIna (khippAmeba ) turata ( paccuvagacchada) tenI sAme gayA. ( paccuvaga cchitA jeNeba khadae kaccAyaNassagotte teNeva uvA. gacchai) jyA tyAyana gotrIya 2444 parivA44 hato tyA sudhA teso gayA (uvAgacchittA kaccAyaNasta gotaM hRdayaM evaM vayAsI) tyAM na tabhI atyAyana yAtrI 2444ne 2mA pramANe dhuM (khadayA sAgaya) 2464 tabhAra svAgata OM (khadayA susAgayaM) De 2744 tA3 sutrAta (khadayA ! aNurAgaye ) he skandaka tamAruM Agamana anvAgata ho tamArUM ahIM Agamana thavAnuM athita " thayu cha tethI 432 48yA thaa| (khadayA sAgayaM aNurAgayaM ) 3 2444 tamA3 svAgata mana A nd 3 ( khadayA ! ) 3 24-44 (se NaM tuma khaMdayA sAvatthIe nayarIe piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAliya sAvaeNaM iNamakkhevapucchie ) tamane zrAvastI nagarImA paizAli zrApa pisa nithe / 2 prazna pUchayA // (mAgahA ) 3 bhAgadha (ki sate loe, aNate loe 1) as anta sahita che. 3 anta 2hita che. (taM ceva jeNeva iI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 bhagavatIsUtre naMto lokaH, tadeva yatraiveha tatraiva havyamAgataH tannUnaM skandaka ! ayamarthaH samarthaH ? hanta asti / tataH khalu sa skandakaH kAtyAyanagotro bhagavantaM gautamamevamavAdIta tad eSaH kaH khalu gautama ! tathA rUpo jJAnI vA tapasvI vA yena khalu tava eSo'rthoM mama tAvad rahasyakRtaH havyamAkhyAtaH yataH khalu tvaM jAnAsi ? / tataH sa bhagavAn gautamaH skandakaM kAtyAyanagotramevamavAdI-evaM khalu skandaka ! mama kA hai ? (taMceva jeNeva ihaM teNava havyamAgae ) ityAdi prazna pUche gaye, unake uttara na jAnane ke kAraNa tuma zaMkita Adi avasthAvAle banakara yahAM jaldI se jaldI Aye ho| (se gUNaM khaMdayA! aDhe samajhe ) kaho khaMdaka! yaha bAta satya hai na ? (haMtA atthi) hAM gautama ! yaha bAta satya hai| (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte bhagavaM goyama evaM vayAsI) isa ke bAda kAtyAyana gotra vAle usa skandaka parivrAjaka ne gautama se aisA kahA-(se ke seNaM goyamA!) he gautama! vaha aisA kauna (tahArUve) tathArUpa (NANI) jJAnI athavA ( tavassI) tapasvI puruSa hai (je NaM tava esa aDhe mama tAva rahassakaDe havaM akravA. e) jisane mere isa rahasyakRta-gupta-artha ko tumase bilakula spaSTarUpa se usI samaya jAnakara kahadiyA hai / (jao NaM tuma jANAsi ) jisase tuma isa bAta ko jAna sake ho / (taeNaM se bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassa gotaM evaM kyAsI) isa prakAra se skandaka ke kahane ke bAda bhaga. vAn gautama ne kAtyAyana gotrIya skandaka se aisA kahA-( evaM khalu teNeva havvamAgae ) tyAhi prazno tabhane puuch| utA, te 4 nahI jANavAne kAraNe tame zuM ti vagere manabhAvathI yukta banIne ahIM bane teTalI atAvaNathI mAvyA ch|, (se guNaM khadayA ! aThe samaThe ?) 2744 ! 4 te pAta sAthI chane ? (hatA atthi) , gautama ! se vAta 5252 sAthI cha (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagote bhagavaM goyama evaM vayAsI) tyA2 mA jAtyAyana gotrA te 546 mAvAna gautamane mA pramANe pUchyu ( se ke se gaM goyamA! tahArUbe NANI tavassI ) gautama ! mATo / jJAnI athavA tapasvI puruSa ra cha hai (je NaM tava esa aTUThe mama tAva rahassakaDe havaM akkhAe) garI bhaa2| gula mathana (vicArAne) satyAre ne satyAre atta tabhArI samakSa bheTalI madhI 25STatA pUrva 548 4ye| che (jao NaM tumajANAsi ) thI tabhe te pAtane mArA manogata vidyArane 24yA cha ? (taeNaM se bhagavaM goyame khaMdae kacAyaNassa gottaM evaM vayAsI) tyAre bhagavAna gautame atyAyana gotrI te 24442 mA pramANe hyu ( evaM khalu khaMdayA ! ) 3 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za. 2 u. 1 sU. 10 skandakacaritanirUpaNam 541 dharmAcAryo dharmopadezakaH zramaNo bhagavAn mahAvIra utpanna jJAnadarzanadharaH arhan jinaH kevalI atItapratyutpannAnAgata vijJAyakaH sarvadarzI yena mama eSo'rthastava tAvat rahasyakRtaH havyamAkhyAtaH yato'haM jAnAmi skandaka ! tataH sa skandaka: kAtyAyanagotro bhagavantaM gautamamevamavAdIt-gacchAmaH khalu gautama ! tava dharmAcArya dharmopadezakaM zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandAmahe namasyAmo yAvat pryupaasmhe| khaMdayA ) skandaka! suno bAta isa prakAra se hai-(mama dhammAyarie dhammo vaesae samaNe 'bhagavaM mahAvIre uppaNNanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI tIyapaTuppannamaNAgayaviyANae savvaNNU savvadarisI) mere dharmAcArya dharmopadezaka zramaNa bhagavAna mahAvIra haiN| ve utpanna jJAna darzana ke dhArI haiM arihaMta haiN| jina haiN| kevalI haiN| atIta vartamAna aura anAgata ina saba viSayoMko ve hastAmalakavat jAnate haiM / sarvadarzi haiM (jeNaM mama esa ahe tava tAva rahassakaDe havvaM akkhAe ) unhoM ne hI tumhArA rahasyakRta manogatarUpa artha mujha se yathAvat kahA hai(jayANaM ahaM jANAmi khaMdayA) isIse maiM he skandaka! isa tumhAre rahasyakRta artha ko jAnatA huuN| (taeNaM se khaMdae kaccAyaNasta gotte bhagavaM goyamaM evaM vayAsI) gautama ke dvArA isa bAta ko sunane ke bAda kAtyAyana gotrI skandaka ne una bhagavAna gautama se aisA kahA (gacchAmo NaM goyamA! tava dhammAyariyaM dhammo vaesayaM samaNaM bhagayaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva pajjuvAsAmo) he gautama ? calo Apake dharmAcArya dharmopadezaka zramaNa bhagavAna mahAvIra 2444 ! sAmanA, pAta - pramANe cha (mama dhammAyarie dhammovaesae samaNebhagavaM mahAvIre uppaNNanANa dasaNadhare araho jiNe kevalI tIyapaDuppannamaNAgaya biyA. Nae savvaNNU sabvadarisI) bhaa2| ya yAya bhane dhapiza zrama samapAna mahAvIra che. teo utpanna kevalajJAnadarzananA dhAraka che, arihaMta che, jina che, kevalI che. teo bhUta vartamAna ane bhaviSyakALanA viSayone hastAmalakanI rema (DAyama 27sA mAmAnI bha) nayI za cha, bhane sazI che ( jeNaM. mama esa aTUThe tava tAva raharasakaDe havvaM akkhAe') tebhaNe / tmaa| magUDha, bhanAgata matha (viyaa| prazno) bhane yathArtha 35 4aa cha. ( jayANaM aha. jANAmi khaMdayA ) 3 2444! tethI dutabhAra te zuta prazno chu (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte bhagava goyame eva vayAsI) gautamanI pAMsethI te vAta jANIne kAtyAyana getrIya kaMdake bhagavAna gautamane A pramANe kahyuM (gacchAmo NaM goyamA ! tava dhammAyariya samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdAmo namasAmo jAva pajjuyAsAmo) 3 gautama ! yo. tmaa2|| ya yAya , zrama sagavAna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 bhagavatI sUtre yathAsukhaM devAnupriya ! mA pratibandhaM kuru / tataH khalu sa bhagavAn gautamaH skandakena kAtyAyanagotreNa sArdhaM yacaiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraiva prAdhArayadgamanAya // 10 // " , TIkA - taNaM bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassagotaM adUrAgayaM jANittA khippAmeva abhuTThe ' tataH khalu bhagavAn gautamaH skandakaM kAtyAyanagotramadUrAgataM = samIpamAgataM jJAtvA kSipramevAbhyuttiSThati yadyapi bhagavAn gautamaH saMyataH skandakazcAsaMyatastatazcAsaMyatAya saMyatasyAbhyutthAnAdikaM na yuktamiti na vaktavyam, gautamasyAgamavyavahAritvAditi / ' advittA khippAmemapajjubagaccha ' abhyuko vaMdana kareM, namaskAra kare yAvat unakI paryupAsanA kreN| (ahAsu devANupiyA) taba gautama ne kahA he devAnupriya Apa ko jaise sukha ho vaisA karo / ( mA paribaMdha kareha ) vilamba mata karo / ( taeNaM se bhagavaM goyame khaMdaNaM kaccAyaNassagotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNAe ) isa prakAra kahane ke bAda ve bhagavAna gautama kAtyAyana gotrI skandaka ke sAtha jahAM zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the - usI ora cala diye / TIkArtha - " taraNaM bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassagottaM adUrAgayaM jANitA khippAmeva anbhuTThei " isa sUtra pATha kA artha sUtrartha meM hI likha diyA gayA hai / vizeSa yahAM para koI aisI AzaMkA kara sakatA hai ki bhagavAna gautama to saMyata the aura vaha skandaka parivrAjaka asaMyata thA / ataH asaMyata ke liye isa taraha se saMyata ko abhyutthAna Adi karanA ucita nahIM hai| isameM samyagdarzana meM aticAra AtA hai mahAvIrane ApaNe vaMdana karIe namaskAra karIe ane yAvatA temanI paryu pAsanA . ( ahAsu devANuppiyA ) tyAre gautabhe vA AdhyA he devAnupriya ! mApane prema subha upanetebha re ( mA paDibaMdhaM kareha) paraMtu visaMga na (taeNa se bhagava goyame khaMdaNaM kaccAyaNassa gotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNAe ) tyAra mAha bhagavAna gautamakAtyAyana gotramA 246 ne sAthe laIne jyAM zramaNu bhagavAna mahAvIra birAjatA hatA te tarapha javA lAgyA. TIDArtha -" taraNaM bhagavaM goyame khaMdarya kaccAyaNassa gotta' adUrAgayaM jANistA atha sUtrAmAM ja khatAvI dIdheA che. gautamasvAmI te sayata hatA ane A rIte asa yatanuM sanmAna karavAtesayatane ubhA thaIne sAme javu' paDe te vAta ucita lAgatI nathI ema karavAthI samyagdarzanamAM aticAra (mithyAtvanA doSa) lAge che. paNa ahIM te prakAranI "" viSAmeva abbhuTThei A sUtrapAThane ahIM koine kadAca evI za`kA thAya ke annaka parivrAjaka te asayata hatA te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriTIkA za0 2 0 1 sU0 10 skandakacaritanirUpaNam 543 tyAya zipameva pratyupagacchati, 'pajjuvagacchittA' pratyupagatya 'jeNeva khaMdae kaccAyaNassa gotte teNeva uvAgacchai ' yazaiva skandakaH kAtyAyanagotrasauvopAgacchati 'uvAgacchittA khaMdayaM kaccAyanassa gotaM evaM vayAsI' upAgamya skandakaM kAtyAyanagotramevavAdIt 'he khaMdayA' he skandaka ! AgamyatAm , bhagavatsamIpe samAgamanasya kalyANahetutvAt , 'sAgayaM khaMdayA' svAgataM skandaka ! he skandaka ! AvAgamanamatrasuzobhanam , bhagavatsaMparkasya kalyANakArakatvAditi 'susAgayaM so isa prakAra kI AzaMkA yahAM ThIka nahIM hai| kAraNa ki gautama ne jo aisA kiyA vaha Agama vyavahArI hone ke kAraNa se kiyA tAtparya kahane kA yaha hai ki bhagavAna ke mukha se gautama ko yaha jJAta ho hI cukA thA ki skandaka agAra se anagAra avasthAvAlA bana jAvegA-ataH svayaM rAgavAle hone ke kAraNa usakI usa sthiti ke prati pakSapAta ho jAne se, tathA mahAvIra prabhu ke jJAnAtizaya ko prakaTa karane ke nimita prabhu dvArA pratipAdita yAta ko skandaka se kaha kara unake prati usakA bahumAna ho isa abhiprAya se gautama kA skandaka ke sAmane jAnA doSAvaha nahIM hai ! isaliye ( abbhudvittA ) gautama uThakara (paccuvagacchai) skandaka ke samakSa gaye / (paccuvagacchittA) skandaka ke samakSa jAkara phira ve (jeNeva khaMdae kaccAyaNassa gote teNeva uvAgacchada) jahAM para kAtyAyana gotrI skandaka the vahAM gaye / ( uvAgacchittA ) vahAM jAkara unhoM ne khaMdayaM kaccAyaNassa gAttaM evaM vayAsI ) una kAtyAyana gotrI skandaka se aisA kahA (khaMdayA) he skandaka Ao (sAga) tumhArA svAga hai kAraNa AzaMkA asthAne che kAraNa ke gautamasvAmIe evuM je karyuM te AgamavyavahArI hevAne kAraNe karyuM che kahevAne bhAvArtha e che ke gautamasvAmIe bhagavAna mahAvIrane mukhe e vAta sAMbhaLI hatI ke skandaka AgAra avasthAne tyAga karIne aNagAra avasthA aMgIkAra karaze. tethI temanA pratye prema utpanna thavAthI ane tenI te avasthA tarapha prada uddabhavavAthI. tathA mahAvIra prabhunA jJAnA tizayane prakaTa karavAnA uddezathI, prabhu vaDe kaMdakanA viSe je gupta vAta pitAnI pAse prakaTa karavAmAM AvI hatI te vAta skandakane kahIne prabhu pratye tenAmAM mAnanI lAgaNI jAgRta karavA mATe gautamasvAmI skandakanI sAme jAya temAM deSa 44Agatu nathI. tethI "abbhudvittA" hIna "paccuvagaccha" gautamasvAmI 2444ii pAse gayA, "paccuvagacchittA" 2444nI pAse 44ne tebho " khadayaM kaccAyaNassagotta evaM vayAsI" AtyAyana gotra te 2444 2 mA prabhArI chu "khadayA " 244 pdhaare| " sAgayaM" tamA svAgata hai| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI khadayA ' susvAgataM skandaka ! he skandaka! atizayena zobhanamAgamanaM tava praznanirNayahetukatvAt / 'aNurAgayaM khaMdayA' anvAgataM skandaka ! he skandaka ! anurUpaM te Agamanam kalyANasya cirakAla bhAvitvAt , sAgayamaNurAgayaM khaMdayA' svAgatAnvAgataM skandakaH he skandaka ! zobhanatyAnurUpatvayuktaM tavAgamanaM, akSayazivasukhaprApakatvAt / ' se zRNaM tuma khaMdayA sAvatthIe nayarIe piMgalaeNa NAmaM niyaMTheNaM vesAliya sAvaeNa iNamakkhevaM pucchie ' tannUnaM tvaM skandaka zrAvastyAM ki bhagavAna ke pAsa meM tumhArA AnA tumhAre kalyANa kA kAraNa huA hai isaliye tuma bahuta acche Aye / (susAgayaM khaMdyA) he skandaka ! tumhArA yaha Agamana bahuta hI adhika badhAI ke yogya banA hai kyoM ki yahAM Ane se tumhAre praznoM kA nirNaya ho jAyagA ataH praznoM ke nirNaya kA hetu hone se tumhArA yaha Agamana bahuta adhika zobhAspada huA hai (aNurAga khadayA ) he skndk| yaha tumhArA Agamana ucita huA hai kyoM ki yahAM Ane se tumhArA kalyANa bahuta jaldI ho jAvegA / (sAgaya maNurAgayaM khadayA ) he skandaka / yaha tumhArA Agamana zobhanatva aura anurUpatva ina donoM se yukta hai / kyoM ki yaha tumheM zivamukha kA prApaka hai / aba gautama (skandaka ke prati jo piMgalaka nirgranthaka ne prazna kiye haiM aura yaha unake uttara dene meM sarvathA asamartha rahA hai ( isa viSayakA usase varNana karate haiM se gRNaM khadayA sAvatthIe nayaroe piMgalae NAmaM niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie ) he skandaka ? kAraNa ke bhagavAna mahAvIranI pAsenuM tamAruM Agamana tamAre mATe kalyANakArI 1 nAvatame 2mahI pathAryA te cAra sA3 yu. " susAgaya svaMdayA" he skandaka ! tamArUM ahIM je Agamana thayuM che te ghaNuM ja khuza thavA jevuM banyuM che kAraNa ke tame ahIM AvyA tethI tamArA praznonA yathArtha javAba tamane maLaze. praznono nirNaya karavAnA hetu rUpa hovAthI tamAruM Agamana mAra54 manyuM cha. " aNurAgayaM khaMdayA" 8 2444 ! tame mahI' mAvyA te ThIka ja thayuM che. kAraNa ke ahIM AvavAthI tamAruM kalyANa ghaNI ja jhaDapathI thavAnu cha. " sAgayamaNurAgayaM khaMdayA !" 2444 ! tabhA3sAgamana zAkhA rUpa ane anurUpa (ucita) banyuM che. kAraNa ke te Agamana tamane zAzvata sukha apAvanAra nIvaDavAnuM che. have gautamasvAmI skandakane piMgalaka nigraMthe pUchelA prazno ane temanA javAba ApavAnI temanI asamarthatA" nA viSayamAM A pramANe pUche cha " se NUNaM tuma khaMdayA! sAvatthoe nayarIe piMgalaeNaM NAma niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie " 3 2444 ! zrAvastI nArImA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 301 sU010 skandakacaritanirUpaNam 545 nagayIM piMgalakena nAma nigraMthakena vaizAlikazrAvakeNemamAkSepaM pRSTaH, kiM pRSTavA nityAha-'mAgahA' ityAdi / 'mAgahA ' he mAgadha ! skandaka ! ' kiM sa aMte loe aNe te loe' kiM sAntaH lokaH, anaMto vA lokaH, 'taM ceva' tadeva =piGgalakanigranthaskandakaviSayakaH sarvo'pi pAThaH saMgrAhyaH / tathAhi-kim-sAntaH jIvaH anantaH jIvaH ?, sAntA siddhiH ?, anantA siddhiH sAntaH siddhaH, anantaH siddhaH? ke na vA maraNena mriyamANo jIvo vardhate vA hIyate vA?" ityaadi| 'jeNeva ihaM ' yauva iha yaudaM bhagavato mahAvIrasya samavasaraNam ' teNeva' tauva 'handhamAgae' zIghramAgata iti / ' se NUNaM khaMdayA' tad nUnaM skandaka -- aTTha samaDhe ' zrAvastI nagarI meM piMgala nirgrantha ne jo ki bhagavAna mahAvIra prabhu kA bhakta hai-unake vacanoMpara hI jisake hRdayameM agAdhazraddhA hai-tumase isa prakAra ke prazna pUche haiM na, ki " mAgahA ,, he mAgadha skandaka ! " kiM sa ante loe aNaMte loe" loka sAnta hai athavA loka ananta hai ? "taM ceva" yaha pada yaha prakaTa karatA hai ki piMgalaka nirgrantha aura skandaka ke viSaya kA samasta hI pATha yahAM grahaNa kara lenA cAhiye-jo isa prakAra se hai- kyA jIva sAnta hai athavA jIva ananta hai ? siddhi sAnta hai athavA siddhi ananta hai ? siddha sAnta hai athava siddha ananta hai, kisa maraNa se mara kara jIva baDhatA hai tathA ghaTatA hai? ityaadi| jeNeva ihaM" jahAM bhagavAna mahAvIra kA yaha samavasaraNa hai teNeva" vahIM para " havaM Agae" tuma Aye ho| ' se gUNaM khaMdayA! aDhe sama?" rahetA mahAvIranA anuyAyI piMgalaka nirca the tamane A pramANe prazno pUchyA hatA 'mAgahA!" ubhAzaya! (magadha deza nivAsI 72414!) "kiM sa ate loe aNate loe ?" sAnta (manta saDita-antavANe) che ananta (mata2Dita-manta rana) cha ! "taceva" 21 // 5453 amamatAvAmAM mAvyu che ke piMgalaka nigraMtha vaDe skandakane pUchAyelA saghaLA prazno ahIM grahaNa karavA joIe je pATha A pramANe che zuM jIva antasahita che ke antarahita che? siddhi sAnta che ke siddhi ananta che? siddha sAnta che ? ke siddha ananta che? kayA maraNethI mAravAthI jIva saMsAra vadhAre che ane kayA maraNathI maravAthI jIva saMsAra ghaTADe che? A praznonA uttara viSe tamArA manamAM zaMkA, kaMkhA vagere GAqAthI tenA yathAya uttara napAne bhATe " jeNeva iha' yA nAvAna bhaDAvIra svAbhAnu samaksa2 cha "teNeva" tyA mA7104 habvaM Agae" tame sAvyA ch|. " se gUNaM khadayA ! aTUThe sama " 2464 ! 4 bhArI bAta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- 546 ___bhagavatIsUtra arthaH samarthaH kiM yanmayA kathyate sa arthaH samarthaH yuktaH kim ? evaM gautama kathanAnantaraM skandakaH kathayati-'haMtA atthi' ti 'haMtA asthi ' haMta asti iMteti svIkAre, yatvayA kathitaM tatsarva satyamiti bhAvaH / 'taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte bhagavaM goyama evaM vayAsI'-tataH khalu sa skandakaH kAtyAyanagAtro bhagavantaM gautamamevamavAdIt kathitavAn-'se ke se gaM goyamA ' he gautama ! sa ka eSaH 'tahArUve gANI vA tavassI vA ' tathArUpo jJAnI vA tapasvI vA asti 'je NaM tava esa aDhe mama tAva rahassakaDe havvaM akkhAe' yena tubhyameSo'rtho mama tAvat rahasya kRtaH zIghramAkhyAtaH, rahasye ekAnte kRta iti rahasya kRtaH pracchanna saMpAdito hRdaye evAvadhAritatvAt , 'jao NaM tumaM jAnAsi' yataH khalu tvaM kaho skandaka ! jo maiM kaha rahA hUM vaha yukta hai na ? isa prakAra gautama ke kahane paha skandaka ne unase kahA-"haMtA asthi " hAM yukta hai| arthAt jaisA Apa kaha rahe haiM vaha sarvathA satya hai-hAM aisI hI bAta hai| "haMtA,, yaha zabda svIkAra artha meM AyA hai| ataH jo tuma kahate ho yaha saba satya hai| gautama dvArA isa prakArakI parokSArtha kI bAta sunakara skandaka ke hRdaya meM baDA Azcarya huA aura vaha turata bole ki (se ke se NaM goyamA tahArUve NANI vA ) he gautama] vaha kauna aisA tathArUpa jJAnI ) (vA) athavA ( tavassI) tapasvI hai (jeNaM tava esa aTThe mama tAva rahassakaDe havvaM akkhAe) jisane tumase isa mere gupta arthako zIghra kaha dIyA hai / (rahasya kRtaHrahasye kRtaH) iti rahasya kRtaHgupta pracchanna saMpAdita kayoM ki abhItaka yaha artha hRdaya meM dhArita hotA hai| vAhara prakAzita nahIM kiyA gayA hai / (jao NaM tumaM jaNAsi ) ki jisase sAthI cha ? nahI ? tyAre 24-4 tebhane 4yuM, "hatA anthi" ra gautama ! tamAza pAta tadana sAthI cha. "hatA " 54 mA svii2|| mamA 152che. tethI e vAta nakakI thAya che ke gautamanI vAta sAcI che tema skandaka svIkAre che A rIte gautama vaDe pitAnI hRdayagata vAta sAMbhaLIne skandakanA Azcaryane pAra na rahyo. tasA mAsI 4yA "se ke se NaM goyamA ! tahArUve NANI vAtabassI" gautama ! me| jJAnI ma241 ta52vI cha , "je NaM tava esa aTaThe mama tAva rahassakaDe havva akkhAe" bhaNe tamArI pAMse bhaa2| m| gusa atha (praznI) 2 mATI madhI 15thI 548 cha ? rahasye kRtaH iti rahasya kRtaH (gama eTale ke chupA) skandake potAnA vicAre koInI pAse prakaTa karyA na hatA. hajI te vicAre ne temaNe manamAM ja rAkhelAM hatAM, skandakanA praznAne bhAvArtha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacindrakA TIkA za0 2 u0 1 sU. 10 skandakacaritanirUpaNam 547 jAnAsi, he gautama kAsti etAdRzo jJAnI tapasvI vA yo hi mama hRdayAntani. hitamapyartha jJAtvA tubhyaM prakAzitavAn yena tvamapi mamAntarvicAritaM samyagavagatya mAM kathayasIti bhAvaH / 'taeNaM se bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassagottaM evaM vayAsI' tataH khalu sa bhagavAn gautamaH skandakaM kAtyAyanagotramevamavAdIt 'evaM khalu khadayA ' evaM khalu he skandaka ? ' mama dhammAyarie ' mama dharmAcAryaH, 'samaNe bhagavaM mahAvore' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'uppannanANadaMsaNadhare' utpannajJAnadarzanadharaH * arahA' arhan kevalajJAnakevaladarzanAItvAt , 'jiNe' jinaH rAgAdInAM jetRtvAt kevalI' kevalI asahAya jJAnavatvAt , yato yaM tuma jAnate ho / tAtparya kahane kA yaha hai ki gautama se skandaka kaha rahA hai ki he gautama! aisA jJAnI athavA tapasvI kauna hai ki jisane mere hRdyasthita artha ko bhI jAna kara tuma se prakAzita kiyA hai ki jisase tuma bhI mere antarvicArita arthako acchI taraha jAnakara mujha se kaha rahe ho / skandaka kI isa prakAra se bAta ko suna kara gautama ne usa kAtyAyana gotrI skandaka se kahA suno skandaka maiM tumheM batAtA hUM yahAM (mama dhammAyarie ) mere dharmAcArya (samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna haiM ve (uppannanANadaMsaNadhare) utpanna hue jJAna aura darzana ke dhArI haiM (arahA) arhana haiM arthAt uptanna kevala jJAna aura kevala darzaka kedhArI ve isa liye haiM ki ve unake yogya haiM (jiNe) unake yogya ve isa liye haiM ki unhoMne apanI AtmA se rAga dveSa Adiko jIta liyA hai| rAgadveSa Adi unhoMne jIta liye haiM isa kAraNa ve kevalI, asahAya jJAnavAle hone se kevalI hai-kevalajJAna zAlI haiM ' isI liye A pramANe che he gautama! e jJAnI athavA tapasvI keNu che ke jeNe mArA mane gata vicArene jANIne tamArI pAse prakaTa karyA che. jethI tame paNa mArA manogata vicArone barAbara jANI gayA che? skandakane A prakArane prazna sAmajIna gautamasvAmI tene 4hyu, 2444 ! " mama dhammAyarie" bhaa| ghAyAya, 'samaNe bhagavaM mahAvIre" zramAya bhagavAna mahAvIra sahI mirAbhAna cha. " uppannanANadasaNadhare" te atpanna thayesA sajJAna bhane zananA thA24 cha ( arahA) te! 256 cha. se 2 te atpanna kevaLajJAna ane kevaLadarzananA dhAraka e mATe che ke teo tene mATe egya che "jiNe " teso lina cha. 4 / 295 tebhare rAgadveSa vagerene tI bAyAM che. " kevalI " to vajI cha avazAnI che. tethI tme| tIya paccuppagramaNAga zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kevala jJAnavAn ataeva 'tIya paccuppannamaNAgayaviyANae ' atIta pratyutpannAnAgatavijJAyakaH atItA nAgatavartamAnapadArthavipayajJAtetyarthaH, dezataH trikAla jJAnavAnapi etAdRzaH saMbhavettatrAha -- savaNNU ' sarvajJaH kAlikasarvapadArthaviSayaka jJAnavatvAta 'sambadarisI' sarvadarzI sakalapadArthAnAM karatalagatamuktAphalavatsAkSA darzakatvAt / 'je NaM mama esa aTe tava tAva rahassakaDe havvaM akkhAe 'yena mA " tIyapaccuppannamaNAgayaviyANae ,, bhUta, vartamAna aura bhaviSyat kAlakI saba bAtoM ko jAnate haiM / ekadeza kI apekSA se trikAla jJanavAlA bhI aisA ho sakatA hai ataH ve aise nahIM haiM kintu " savvaNNU" sarvajJa haiM-traikAlika sarva padArthoM ko jAnanevAle jJAna se yukta haiM / tathA " savvadarisI ,, sakalapadArthoM ke karatalagata muktAphala kI taraha sAkSAt darzaka hone se ve sarvadarzI haiM / "jeNaM mama esa aTTe tava rahassakaDe hanchAM akkhAe ,, aise bhagavAna ne mujha se ApakA yaha rahasyakRtta artha spaSTa zIdhra kahA hai, arthAt jisa samaya piMgalaka nirgranthane tumase prazna kiye aura tumane apane mana meM jo aisA vicAra kiyA vaha saba usI samaya unake jJAna meM darpaNa meM pratibimba kI taraha spaSTa jhalaka gayA hai yaha bAta (havva ) yaha pada batalAtA hai / ataH isIse he skandaka maiM ise jAna sakAhUM / tAtparya yaha ki he skandaka / mere dharmAcArya dharmopadezaka ahaMn jina kevalI bhagavAna mahAvIra haiM ve samutpanna kevala jJAna Adi se yaviyANae " bhUta, vartamAna mate bhaviSyanI cI pAto only cha. (atLajJAnI paNa eka dRSTie te evA ja hoya che paNa ahI trikALajJAnanI vAta nathI se mata mATe "savaNNU" tathA "sabvadarisI" vizeSaNAnA pryo| 4 " savvaNNU" tse| sajJa cha tri samadhI tamAma 35ii bhane sabhI pAtu yathArtha jJAna dharAve cha. tathA "savvadarisI" sI che DAyamA rahelAM muktA phaLanI jema tamAma padArthone joI zakatA hovAthI teo sarvadazI che. "jeNaM mama esa aTaThe tavatAva rahassakaDe habbaM akkhAe" sevA te mAvAne ApanA te rahasyakRta (gupta) vicAre mArI pAse turata ja prakaTa karyA che eTale ke piMgalaka nirgathe tamane jyAre prazno karyA, ane tame tamArA manamAM je vicAra karyo che tyAre ja darpaNamAM jema pratibiMba dekhAya tema temanA jJAnabhA 25STa rIte mAyA me04 pAta " havvaM" 54 matAve che. 72444 ! temanI pAsethI huM te jANI zako chuM tAtparya e che ke he skandaka ! mArA dharmAcArya, dharmopadezaka, ahaMta, jina, kevalI bhagavAna mahAvIra che. teo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 10 sU0 8 skandakacaritanirUpaNam 549 eSo'rthastava tAvat rahasyakRtaH zIghramAkhyAtaH, 'jao NaM ahaM jANAmi khaMdayA' yataH khalu ahaM jAnAmi skandaka ! he skandaka ! astime dharmAcAryo dharmopadezako'hana jinaH kevalI bhagavAn mahAvIraH samutpannakevalajJAnAdimAna yastavAntaHkaraNavicAritamapyartha jAnAti tena mahyameSo'rthaH kathitastasmAtkAraNAdahaM jAnAmIti bhAvaH / 'taeNaM se khadae kaccAyaNassa gotte bhagavaM goyama evaM vayAsI' tataH khalu sa skandakaH kAtyAyanagotro bhagavaMtaM gautamamevamavAdIt / gacchAmo NaM goyamA' gacchAmaH khalu he gautama ! ' tava dhammAyariyaM dhammovadesagaM' dharmAcArya dharmopadezakam ' samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namaMsAmo jAva pajjuvAsAmo zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vaMdAmo namasyAmo yAvatparyupAsyAmaH, yAvatpadena-tivihAe kAiyAe vAiyAe mANasiyAe - pajjuvAsaNAe' trividhayA kAyikyA vAcikyA yukta haiM / ve tumhAre mana meM vicArI huI bAta ko bhI jAnate haiN| unhoMne mujha se yaha saba kahA hai isa kAraNa maiM isa artha ko jAna gayA huuN| (taeNaM ) gautama kI isa prakAra kI bAta ko sunane ke bAda meM ( se khaMdae) usa skandaka ne jo ki ( kaccANayassa gotte ) kAtyAyana gotrI the ( bhagavaM goyama evaM vayAsI) bhagavAna gautama se isa prakAra kahA(gacchAmo NaM goyamA) he gautama ? calo cale (tava ghammAyariyaM dhammovae saMyaM samaNaM bhagava mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva panjuvAsAmo) ( tumhAre dharmAcArya dharmopadezaka zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pAsa unheM baMdanA kareM namaskAra kareM yAvat unakI paryupAsanA kreN| yahAM (yAvat ) padase (tivihAe kAiyAe, mANasiyAe pajjuvAsaNAe) isa pATha kevaLa jJAna ane kevaLadarzanathI yukta che. teo tamArA mananI vAta paNa jANI zake che, temaNe mane e badhI vAta kahI che. tethI ja huM tamArA manogata praznI natAzI 24yechu.. " taeNaM " gautamanI te 42nI bAta sAmanIne " se khaMdae kaccAyaNassa gotte pratyAyana gotrI 24 " bhagavaM goyama eva vayAsI " bhagavAna gautamane mA pramANe sayuM " gacchAmo NaM goyamA !" gautama yAsa " tabba dhammAyariya dhammovaesaya samaNaM bhagava mahAvIra vadAmo namaMsAmo jAva pajjuvAsAmo" tmaa| gharbhAyAya ghapaheza, zrama lagAna maDAvI2 pAse ApaNe jaIe ane temane vaMdana namaskAra karie ane traNa prakAre (kAyika, vAcika ane mAnasika) e traNa prakAre temanI payuM pAsanA karie. ahIM jAva (yAvata) 54thI "tivihAe-kAiyAe, vAiyAe, mANasiyAe pajjuvAsaNAe " mA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 bhagavatImatra mAnasikyA paryupAsanayA iti saMgrAhyam / gautamena kathitam-' ahAmuhaM devANuppiyA' yathAsukhaM devAnupriya ! he skandaka ! yathA bhavadbhiH rocate / 'mA par3ibaMdhaM kareha' mA pratibandhaM kuruta etadarthe vilaMbaM mA kuruta, 'taeNaM se bhagavaM goyame khadae NaM kaccAyaNassa gotte paM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahAretya gamaNAe' tataH khalu sa bhagavAn gautama skandakena kAtyAyanagogeNa sAI yauva zramaNo bhagavAn mahAvIraH tatraiva prAdhArayat gamanAya gantuM pravRttaH // sU0 10 // ___ mUlam teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre viyadRbhoI yAvi hotthA / taeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyadRbhoissa sarIrayaM orAlaM siMgAraM kallANaM sivaM ghanaM maMgalaM sassirIyaM aNalaMkiyavibhUsiyaM, lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM sirIe aIva aIva uvasobhemANe citttti| taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao kA saMgraha huA hai arthAt tIna prakAra kI kAyika vAcika mAnasika paryupAsanA se / skandaka kA aisA hArdika abhiprAya jAnakara gautama ne unase kahA (ahAsuhaM devANuppiyA) jaisA Apako ruce vaisA karo (mA paDibaMdhaM kareha ) parantu acche kAma meM DhIla karanA ucita nahIM hai| (taeNaM se bhagavaMta goyame khadaeNaM kaccAyaNassa gotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNAe) isa prakAra jaba gautama kaha cuke taba ve bhagavAna gautama svayaM kAtyAyana gotra vAle skandaka ke sAtha jahAM zramaNabhagavAna mahAvIra virAjamAna the usa tarapha prasthita hue ||suu10|| sUtra pATha grahaNa karavAnuM che eTale ke mana, vacana ane kAyAthI ApaNe bhagavAna mahAvIranI paryApAsanAM (sevA) karIe e skadakane Azaya prakaTa thayo cha 24-44nI kI 4i 42chat anjIna gautame tebhane yuM "ahAsura devANuppiyA" devAnupriya ! mApane ma suma 752 tema 421. " mA paDibaMdha kareha " saa2| mamA visa 423 naDI. "tapaNaM se bhagava goyame khaMdaeNaM kaccAghaNassa gotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavauM mahAvIre teNeva pahArettha gemaNApa" ! pramANe kahIne, bhagavAna gautama pite ja kAtyAyana getrIya skandakane sAthe laIne zramaNa bhagavAna mahAvIra jyAM virAjatA hatA tyAM javA upaDayA sU. 10 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 551 heefer TIkA za0 2 0 1 sU0 11 skandakacaritanirUpaNam mahAvIrassa viTTabhoissa sarIrayaM orAlaM jAva aI aIva uvasobhemANaM pAsa pAsittA haTTatuTTha cittamANaMdie pIimaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahiyae jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIraM teNeva uvAgacchai uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei jAva pajjuvAsai | khaMdayAi samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM kaccAyaNassa gotaM evaM vayAsI | sU0 11 // chAyA - tasmin kAle tasmin samaye zramaNo bhagavAn mahAvIro vyAvRttabhojI cApyAsIt / tataH khalu zramaNasya bhagavato mahAvIrasya vyAvRttabhojinaH zarIramudAram zRGgAram zivaM dhanyaM mAgalyaM sazrIkam analaMkRtabhUSitaM lakSaNa vyaJjanaguNopetaM zriyA'tIvAtIvopazobhamAnaM tiSThati / tataH khalu sa skandakaH sUtrArtha - ( teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM ) usa kAla meM aura umasa' maya meM (samaNe bhagavaM mahAvIre vigrahabhoI yAvi hotthA ) zramaNa bhagavAna mahAvIra vyAvRttabhojI prAsuka nirdoSa AhAra karane vAle the / (taerNa samaNassa bhagavao mahAvIrassa viTTa bhoissa sarIrayaMta orAla siMgAraM kallANaM sivaM dhannaM maMgalaM sarassirIya aNalaMkiyavibhUsiyaM lakkhaNarvajaNa - guNovaveyaM sirIe aI aIva ucaso bhemANaM ciTThaha) vyAvRtabhojI una zrama bhagavaMta mahAvIrakA zarIra udAra, zRGgAra se yukta kiyA jaisA, kalyANa rUpa, ziva rUpa, dhanya, maMgalarUpa, alaMkAroMke vinA bhI zobhita, samasta " teNaM kAleNaM " hatyAhi. sUtrArtha - - ( teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM ) te aNe ane te sabhaye ( samaNe bhagavaM mahAvIre viTTabhoI yAvi hotthA ) zramaNa lagavAna mahAvIra, vyAvRtta loka utA - zeSazIya AhAra-vizudhdha bhADAra - 12nAra hutA. ( taNaM samaNassa bhagavao mahAvIrarasa viyaTTabhoissa sarorayaM orAlaM siMgAraM kalyANaM sivaM dhannaM maMgala sasmirIyaM aNalaM kiyabhUsiyaM lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM sirIe aI aIva uvasomemANe ciTThai) vyAvRtta loka te zramaNa bhagavAna mahAvIranu zarIra dvAra AbhUSaNa vagere zRMgArathI rahita haiAvA chatAM paNa zRMgArathI yukta heAya tevuM, uyAe! stra3ya, ziva3ya, bhaMgagaiya, atizaya suMdara, samasta lakSaNothI, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 bhagavatIsUtre kAtyAyanagotraH zramaNasya bhagavato mahAvIrasya vyAvRttabhojinaH zarIrakam udAraM yAvadatIvAtIvopazobhamAnaM pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH prItamanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpad hRdayo yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati upAgatya zramagaM bhagavantaM mahAvIraM triH-kRtva AdakSiga pradakSiNaM karoti yAvatparyupAste / skandaka ! iti zramaNo bhagavAn mahAvIraH skandakaM kAtyAyana gotramevamavAdIt // mU-11 // lakSaNoM se, vyaJjanoM se evaM guNoM se yukta thA / usa samaya unakA vaha zarIra apanI zobhA se bahuta adhikazobhita ho rahA thA / (taeNa se khaMdae kaccANassa gote samaNassa viyabhoissa sarIrayaM orAlaM jAva aIva aIva uvasobhemANaM pAsai) kAtyAyana gotrIya skandaka ne vyAvatabhojI zramaNa bhagavAna mahAvIra ke usa udAra Adi vizeSaNoM se yukta zarIra ko jyoM hI dekhA / to " pAsittA" dekhakara haTTatuTThacittamANadie vaha bahuta harSita huA, bahuta saMtuSTa huA aura atyaMta AnaMdayukta manavAlA huA !( pIimaNe paramasomaNassiye, harisa vasavisappamANahiyae jeNeca samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ) tathA usake mana meM bahuta gaharA unake prati prema jaga uThA / usakA mana atyaMta sundara bana gyaa| harSa ke vaza se usakA hRdaya uchalane lgaa| isa taraha kI sthiti vAlA banA huA vaha jahAM zramaNa bhagavaMta mahAvIra virAjamAna the vahAM pahu~cA / ( uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa vyaMjanAvI ane guNothI yukta hatuM. bhagavAnanuM zarIra kudaratI sauMdaryathI atishy zobhAyamAna sAtu tuM (taraNaM se khadae kaccAyaNassa gote samaNasma bhagavao mahAvIrassa viyahabhoissa sarIrayaM orAlaM jAva aIva aIva uyasobhemANaM. pAsai) tyAra mAha tyAyana gotranA te 44 vyAvRtta mA zrama mApAna mahAvIranu hA2 yAvata matI zobhAyamAna zarIra layu. ( pAsittA) te zarI2 2 (hatuda cittamANaMdie ) tenA manamA dha pa thayo, tene saMtoSa thayo bhane tena mAnanI pAra na 2wo (pIimaNe, paramasobhaNAssiye) harisavasavisappamANahiyae jeNeva samaNe bhagavaMmahAvIre teNeva uvAgacchai ) tenA manamAM temanA pratye ghaNo ja utkaTa prema jAgyuM. tenuM mana ghaNuM ja suMdara banI gayuM. AnaMdathI tenuM hRdaya nAcI uThayuM. A rIte atyaMta harSa sAthe te sAsana mahAvIra yA vi2204 mAna tA tyA pakSAMcyA. (uvAgacchittA. samaNaM bhagavaM mahAbIra tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei) tyAMnatama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 11 skandakacaritanirUpaNam 553 TIkA- teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre viyaTTabhoI yAvi hotyA' tasmin kAle tasmin samaye zramaNo bhagavAn mahAvIro vyAvRttabhojI cApyabhavat -- viyadRbhoI ' vyAvRttabhojI-vyAvRttam-aneSaNIyAnivRttam eSaNIyam AhAraM bhuGkte yaH sa vyAvRttabhojI-vizuddhAhArakAraka ityarthaH / 'taeNaM samaNassa bhagavao mahAkIrasya viyaTTabhoissa ' tataH khalu zramaNasya bhagavato mahAvIrasya vyAvRttabhojinaH vizuddhAhAriNaH 'sarIrayaM oralaM' zarIrakamudAram , udAraM pradhAnamityarthaH / siMgAraM' zaGgAram zRGgAro'laMkArAdikRtA zobhA tat sambapayAhiNa karei ) vahAM jAkara usane zramaNa bhagavAna mahAvIra kI tIna bAra pradakSiNA pUrvaka vandana namaskAra kiyA (jAvapajjuvAsai )yAvat paryupAsanA kI / (khaMdayAi samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM kaccAyaNassa gotaM evaM vayAsI) he skandaka ! aisA kahakara zramaNa bhagavAna mahAvIra ne kAtyAyana gotrIya una skandaka se aisA kahA // TIkArtha--'teNaM kAleNaM ityAdi / 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAlameM aura usa samaya meM (samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra 'viyadRbhoI yAvi hotthA' vyAvRtta bhojI the| vyAvRttaM bhuGkteiti vyAvRta bhojI' isa vyutpatti ke anusAra aneSaNIya se nivRtta jo bhojana hai arthAt eSaNIya nirdoSa jo AhAra hai vaha vyAvRtta bhojana hai| isa vyAvRtta bhojanako karane vAlA vyAvRtta bhojI hai arthAt vizuddha AhAra lene vAlA vyAvRtta bhojI hai| (naeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyadRbhoissa) vizuddhAhAra karane vAle una zramaNa bhagavAna mahAvIra kA " sarIrayaM" mApAna maDApArane pA2 prahasi pU na nbh24|2 4o, (jAvapajjuvAsai) mane yAvatU payupAsanA 3rI. ( khaMdayAi samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaMkaccAyaNassagottaM evaM vayAsI) 2464 ! me samAdhana 4rIna zrama laga. vAna mahAvIre kAtyAnagotrI te skandakane A pramANe kahyuM t-" teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" te ANe bhane te samaye " samaNe bhagavaM mahAvIre " zrama mAvAna mahAvI2 "viyabhoIyAvi hosthA" vyA. ttA tA. vyavRttamAlanI vyutpatti 2 // pramANe thAya cha " vyAvRttaM. bhuGkte iti vyAvRttabhojI " meSIya (meSa samiti yuta) mAhArane vyAvRtta AhAra kahevAya che. te vyAvRtta yAne nirdoSa AhAranuM grahaNa karanArane vyAvRttabhejI kahe che eTale ke prAsuka ( vizuddha) AhAra senA2ne vyAvRttamA cha. "taeNaM bhagavao mahAbIrassa viya. bhoissa" vizuddha mADAra 42nAra te zrama lagavAna mahAvIranuM " sarIrayaM " bha70 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra ndhAt zaMgAramiva zRMgAram atizayitazobhAsampannamityarthaH AbharaNAdi zRMgAraM vinaiva bhagavataH zarIraM svAbhAvikazobhAsampannameva bhavatIti bhAvaH / 'kallANaM' kalyANam kalyANasvarUpam 'sivaM' zivam zivamanupadravaM nirupadravasvarUm , 'dhannaM' dhanyam prazaMsAyuktam 'maMgallaM ' maMgalyam maMgalasvarUpam ' sassirIyaM' sazrIlokottarazobhAyuktam ' aNalaMkiyavibhUsiyaM' analaMkRtavibhUSitam mukuTAdibhiH alaMkriyate vastrAdibhirvibhUSya te prakRte cobhayoniSedhAt analaMkRtavibhUSitam , yadvA-analaGkRte alaGkAravajite'pi vibhUSitaM-vibhUSAsampannam atizayasundarazarIra orAlaM udAra pradhAna thaa| siMgAraM' alaMkAra Adi se kRta jo zobhA usa zobhA ke saMbaMdha se zRMgAra kI taraha vaha zarIra zRMgAra vAlA jaisA thaa| arthAta zRMgAra se yukta hone para jo zobhA hotI hai vaisI zobhA bhagavAn ke zarIra kI thii| tAtparya yaha ki AbharaNa Adi zRMgAra ke vinA bhagavAna kA zarIra svAbhAvika zobhA se saMpanna thaa| kyoM ki bhagavAna kA zarIra svabhAvataH prAraMbha se hI zobhA saMpanna hotA hai / (kallANa ) bhagavAna kA vaha zarIra kalyANa svarUpa thaa| kAraNa ki bhagavAna svayaM kalyANasvarUpa hote haiN| 'sivaM' bhagavAna kA vaha zarIra chakAya rakSaka hone ke kAraNa nirupadrava svarUpa thaa| (dhannaM ) prazaMsA yukta hone ke kAraNa bhagavAn kA zarIra dhanyarUpa thaa| (maMgalaM) zivasukhadAtA hone se athavA pApoM kA nAzaka hone se bhagavAna kA zarIra maMgalarUpa thaa| ( sassirIyaM) alaukika zobhA se saMpanna hone ke kAraNa bhagavAna kA zarIra lokottara (apAthiva) zobhAvAlA thaa| (aNalaMkiyavibhUsiyaM) zarIra kI zobhA alaMkAroM se vizeSa ho jAtI hai parantu bhagavAna ke zarIra "orAlaM" (GER sauthA su2) tu. " siMgAraM " zumAthI yuta zarIra jevuM suMdara lAge che tevuM suMdara bhagavAnanuM zarIra lAgatuM hatuM. eTale bhagavAnanuM zarIra eTaluM badhuM zobhAyamAna hatuM ke AbhUSaNe vagere // 2 vinA 5 te atizaya suM42 tu, "kallANaM " mAvAna pAte 1 yA 2135 DAya che. tethI tebhanu zI2 4kSyA 1135 tu. " sivaM" bhagavAna chakAyanA jIvonI rakSA karanAra hatA. tethI temanuM zarIra dareka jIvana bhATa nirupadrava 35 tu. "dhannaM "prazasta DAvAne sIdhe te zarIra dhanya35 heta. " maMgalaM" zisumahAta pAthI athavA pAponu nAzatI pAthI lagavAnanu zarI2 mA 35 hetu " sassirIyaM " mI zAlApANu pAthI bhagavAnanu 22 sottara ( mAthi) zamA-pANu tu. " aNalaMkiya vibhU. siya" zarIranI zamA mAthI 1dhe cha. 5 sagavAnanA zarIranI zAlA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 11 skandakacaritanirUpaNam 555 mityarthaH / 'lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM ' lakSaNavyaMjanaguNopapetam tatra lakSaNAni sAmudrikazAstroktaraktahastapAdatalAdirUpANi, vyaJjanAni tiLamapakAdIni, guNAH-audAryagAmbhIryAdayaH, tairupapetaM yuktaM yat tat tathA / 'sirIe aIvaaIva upasobhemANe ' zriyA zobhayA atIvAtIvopazobhamAnaM ciTThai' tiSThati varttate / 'taeNaM se khadae kaccAyaNassa gotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyadRbhoissa' tataH khalu sa skandakaH kAtyAyanagotraH zramaNasya bhagavato mahAvIrasya vyAvRttabhojinaH, ' sarIrayaM orAlaM jAba aIva aIva uvasobhemANaM pAsai' zarIram udAram yAvat atIvAtIvopazobhamAnaM pazyati, iha yAvat padena zagArakalyANa-zivadhanyamaMgalya-sazrIkAnalaMkRtavibhUSitalakSaNavyaJjanaguNopapetatvAdInAM zarIra kI jo zobhA thI vaha vinA alaMkAroM se hI adhika thI ataH vaha analaMkRta vibhUSita thA, athavA analaMkRta hone para bhI vibhUSita saMpanna thA arthAt atizaya sundara thaa| (lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM) sAmudrika zAstrokta rakta hAtha, pAdatala AdirUpa lakSaNoM se, tila maSA AdirUpa vyaJjanoM se, evaM audarya gAMbhIrya Adi guNoM se yukta bhagavAna kA zarIra thaa| (sirie aIva aIva uvasobhemANe ciTaI ) isa kAraNa bhagavAna kA zarIra zobhAse atIva-atyaMta-zobhita ho rahA thaa| (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyaha bhoissa ) kAtyAyana gotrIya skandaka ne viyabhojI zramaNa bhagavAna mahAvIra ke (sarIrayaM) zarIra ko ( orAlaM jAva aIva aIva uvasobhemANaM pAsaI ) udAra yAvat atyaMta zobhAsaMpanna dekhA / isa taraha skandaka ne udAra, zRMgArarUpa, kalyANarUva, zivarUpa, to maare| ghA295 4aa vinA5 matizaya su42 sAtI tI. " lakSaNa vaMjaNaguNovaveya " sAmudri lakSaNethI (DAya 50 mAhinai zAsrota zubha lakSaNethI ( tala maSA vagere rUpa zubha vyaMjane tathA audArya ane lIya vagere guNothI yu| magavAnanuM zarI2 utuM. sirIe aIva aIba ubasebhemANe cii tero nagavAnanuM zarIra atizaya zAlAyamAna sAta tu. taeNaM se khadae kaccAyaNassa gotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyadR bhoissa kAtyAyana getranA skandake vizuddha AhAra lenAra zramaNa bhagavAna mahAvIranA " orAlaM jAva aIva aIva ubasobhemANaM pAsaI" // 2 kore pUrvAdhata matyAta suMdara zarIranAM darzana karyA kahevAnuM prajana e che ke skandake bhagavAna mahAvIranA udAra, zRMgAra rUpa, kalyANa rUpa, zivasvarUpa, dhanya rUpa, maMgala rUpa, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre sarveSAM grahaNaM bhavati / tathA ca zRMgAraM kalyANaM zivaM dhanyaM maMgalyaM sazrIkamanalaMkRta. vibhUSitaM lakSaNavyaMjanaguNopetaM zriyA'tIvopazobhamAnaM bhagavataH zarIraM pazyatIti bhAvaH / 'pAsittA' dRSTvA 'haTTatuTThacittamANadie ' hRSTatuSTacittamAnanditaH, hRSTatuSTam atizayena tuSTam athavA hRSTam vismitam tuSTaM ca toSavat cittam mano yasya sa tathA, tat hRSTatuSTacittaM yathA bhavati tathA aannditH-aanndyuktH| tathA 'die ' nanditaH mukhasaumyAdibhAvaiH samRddhataratAmupagataH, "pIimaNe 'prItimanAH pItiprema manasi yasya sa prItamanA iti prItamanAH, prItamAnandAtizayena manoyasya prItamanAH bhagavataH zarIrasaMbandhinaM guNAdikaM dRSTvA'tizayena muditaH / tathA 'paramasomaNassie ' parama saumanasthitaH paramaM saumanasyaM saMjAtaM yasya sa paramasaumanasthitaH, athavA paramaM saumanasyaM sumanaskatAvidyate yasya sa paramasaumanasthitaH utkRSTasaumyabhAvayuktaH, 'harisavasavisappamANahiyae' harSavazavisarpad dhanyarUpa, maMgalarUpa, sazrIka, analaMkRtavibhUSita, vyaJcana evaM guNoM se yukta bhagavAna ke zarIra ko dekhaa| (pAsittA ) dekha karake (hahatuTTha cittamANadie ) vaha hRSTatuSTa-atyanta tuSTa-saMtuSTacittavAlA, athavA hRSTa-vismita evaM tuSTa-toSa yukta cittavAlA huaa| aura vizeSarUpa se Ananda vAlA huaa| ( Nadie ) mukha saundarya Adi bhAvoM dvArA vaha bahuta adhika prasanna huaa| (pIimaNe) usakA mana atyanta AnaMda ke kAraNa bhagavAna kI aura bahuta adhika prItiyukta bana gyaa| arthAt bhagavAna ke zarIra saMbaMdhI guNAdika ko dekhakara vaha atyanta harSita ho gayA / ( parama somaNassie ) usakA mana apane Apa meM bilakula nizcita ho jAne ke kAraNa apanI caJcalatA kA parityAga kara bhagavAna kI tarapha hI laga gyaa| isose vaha saumyabhAva se yukta ho gyaa| sazrIka, analaMkRtavibhUti ( vinA alaMkAre paNa alaMkArothI zobhAyamAna hoya tevuM) tathA zubha lakSaNa, vyaMjane ane guNethI yukta zarIrane joyuM. "pAsittA" mAnanuM sauya yuddhata zI nene 24442 "haTTha tuTTha cittamANadie" ghaNe harSa thaye, atizaya saMtoSa thaye ane tenA AnaMdano pAra na rahyo. (mathAiTa mero vismita mana tuSTa theTase saMtuSTa cittapANI "die" bhagavAnanI mukhAkRtika sauMdarya vagere joIne te ghaNo ja AnaMdita thaye "pIimaNe " tene sApAna mahAvIra pratye atyata prIti atil . Ta ma. gavAnanuM zArIrika sauMdarya tathA guNa vagere joIne te ghaNuM ja khuzI thayo. "parama somaNassie " tenu bhana yasatAno parityA 42rIna mAnanI 2042 ja lIna thaI gayuM. tethI te saumyabhAvathI yukata banI gayo. tene te vakhate zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 11 skandakacaritanirUpaNam 557 hRdayaH, harSavazena pramodAtirekeNa visarpa-vistAraM gacchad hRdayaM mano yasya sa harSavazavisarpad hRdayaH apUrva harSollasitahRdayaH san 'jeNeva samaNe bhagavaM mahA. vIre' yauva zramaNo bhagavAn mahAvIraH virAjate ' teNeva uvAgacchai ' tauva upAgacchati ' uvAgacchittA' upAgatya ' samaNaM bhagavaM mahAvIra 'zramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei ' trikRtvaH AdakSiNapradakSiNAM karoti trikRtvaH trivAram 'AyAhiNaM' AdakSiNataH dakSiNakrameNa pradakSiNAM karoti 'jAva pajjuvAsai ' yAvat paryupAste atra yAvat padena vandananamaskArA. dikaM kRtvA trividhayA manovAkAyarUpayA paryupAsanayA iti saMgrAhyam / 'khaMdayAi' he skandaka ! iti 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAna mahAvIraH 'khaMdayaMkaccAyaNassagottaM evaM vayAsI' skandakaM kAtyAyanagotramevamavAdIt ||muu011|| use kisI bhI prakAra kI cintA nahIM rhii| 'harisavasavisapamANahiyae ) pramoda ke atireka se vaha usa samaya itanA adhika Ananda magna ho gayA ki usakA hRdaya uchalane lgaa| isa taraha vaha apUrva harSa ke utkarSa se ullasita hotA huA (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the (teNeva uvAgacchai) vahAM pahu~cA ( uvAgacchittA) vahAM jAkara ke usane (samaNaM bhagavaM mahAvIraM) zramaNa bhagavAna mahAvIra kI (tikkhutto) tIna bAra (AyAhiNa payA. hiNaM karei jAva pajjuvAsai ) pradakSiNA pUrvaka vandana namaskAra karake mana vacana kAyarUpa tIna prakAra kI paryupAsanA se paryupAsanA karane lgaa| phira (khaMdayAi ) he skandaka ! aisA kaha kara (samaNe bhagavaM mahAvIre ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ne (khaMdayaM kaccAyaNassa gottaM evaM vayAsI ) kAtyAyana gotrIya skandaka se aisA kahane lage ||suu011|| 45 42nI yI-ta. 27ii nahI 'harisavasavisappamANahiyae" tenAya. mAM eTale badhe AnaMda thaye ke AnaMdathI tenuM hRdaya nAcI uThayuM. A rIte bhanamA atizaya mAna sane sAsa sAthe (jeNeba samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgajchai) yAM zramaNa mAvAna mahAvI2 mIrAtA DA tyAMta pAMyI gayI. ( uvAgacchittA) tyAM na taNe "samaNaM bhagava mahAvIra) zrama bhavAna mahAvIranI (tikakhutto) 3] pA2 AyAhiNa payAhiNa karei jAva pajjuvAsai) pradakSiNapUrva vahanamaH42 rIne yAvata bhana kyana mane ya35 RNe mAre 5yupAsanA (sevA) 42rI tyA2 mAI (khadayAi) 8 24-64 ! me samAdhana 4rIna ( samaNe bhagava mahAvIre )zrama samAna mahA. vIra (khaMdaya kacAyaNassagotaM evaM vayAsI "AtyAyana gAtrI 24 parivrAjakane ApramANe kahyuM ke sU-11 | zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 bhagavatIstre mUlam-se guNaM tuma khaMdayA ! sAvatthIe nayarIe piMgalae NaM niyaMTheNaM vesAliya sAvaeNaM iNaM akkhevaM pucchiemAgahA ! kiM sa aMte loe agaMte loe evaM taM ceva jAva jeNeva mamaM aMtie teNeva havvaM Agae, se NaNaM khaMdayA ! ayamaDhe samaTe ? / haMtA asthi / je vi ya te khaMdayA ayameyArUve ajjhathie ciMtie patthie kapie maNogae saM kappe samuppajitthA-kiM sa aMte loe aNaMte loe tassa vi ya NaM ayaM aTe evaM khalu mae khaMdayA cauvihe loe pannatte taM jahA-davvao khattao kAlao bhAvao / davao NaM ege loesa aMte1, khettao gaM loe asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhabheNaM, asaMkhejAo joyaNa koDAkoDIo parikkheveNaM pnnnnttaao| asthipuNa sa aMte2, kAlao NaM loe Na kayAi na AsI, na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai bhaviMsuya bhavaI ya bhavissai ya dhuveNiyae sAsae akkhae avvae avahie Nicce nasthi puNa se aMte 3 / bhAvao NaM loe aNatA vaNNapajavA, aNaMtA gaMdha pajavA, aNaMtA rasapajjavA, aNaMtA phAsapajjavA, aNaMtA saMThANapajjavA,aNaMtA garuyalahuyapajavA, aNaMtA aguruyalahuyapajjavA, natthi puNa se aMte 4, se taM khaMdagA davvao loe sa aMte khettao loe sa aMte kAlao loe aNate bhAvao loe aNaMte ? // 1 // je vi ya te khaMdayA jAva sa aMte jIve zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 559 prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam anaMte jIve tassa vi ya NaM ayaM aTThe-evaM khalu jAva davvao NaM ege jIve sa aMte ?, khettao NaM jIve asaMkhejapa esie, asaMkhejapaesogADhe asthi puNa se aMte 2, kAlao NaM jIve na kayAi na AsI jIve nicce natthi puNa se aMte 3, bhAvao NaMjIve aNaMtA NANapajavA, anaMtA daMsaNa pajavA, anaMtA cAritapajavA, arNatA agurulahuya pajjavA, natthi puNa se aMte4, se taM davvao jIve sa aMte / khettao jIve sa aMte, kAlao jIve anaMte // 2 // jeviya te khaMdyA pucchA jAva kiM sa aMtA siddhi anaMtA siddhI tassa viya N ayama- mae khaMdayA evaM khalu caunvihA siddhI paNNattA taM jahA - davvao khettao kAlao bhAvao, davvao gAsiddhIsa aMtA, khettao NaM siddhI paNayAlIsaM joyaNasaya sahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca joyaNasayasahassAiM tasaM va joyaNasahassAIM doNi ya auNA pannajoyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNattA, asthi puNa se aMte kAlao rNa siddhI na kayAi na AsI jAva NiccA bhAvao ya jahA loyassa tahA bhANiyavvA, tattha davvao siddhI sa aMtA, khettao siddhI sa aMtA, kAlao siddhI anaMtA, bhAvao siddhI anaMtA // 3 // je viya te khaMdyA jAva kiM aNaMne siddhe taM ceva jAva davvao NaM ege siddhe sa aMte / khettao NaM siddhe asaMkheja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 560 bhagavatIsUtre paesie, asaMkhajapaesogADhe, atthi puNa se aNte| kAlao NaM siddha sAdie apajjavie natthi puNa se aNte| bhAvao NaM siddhe aNaMtA NANapajavA, aNaMtA daMsaNa pajavA, aNaMtA agurulahuyapajavA, natthi puNa se aMte / se taM davvao NaM siddhe sa aMte, khettao NaM siddhe sa aMte kAlao NaM siddhe aNate, bhAvao NaM siddhe aNaMte // 4 // je vi ya te khaMdayA imeyArUve ajjhasthie ciMtie jAva samupajjitthA keNa vA maraNeNaM maramANe jove baDDai vA hAyai vA tassa vi ya gaM ayamaDhe evaM khalu khaMdayA! mae duvihe maraNe pannatte, taM jahA -bAlamaraNe ya paMDiyamaraNe ya / se kiM bAlamaraNe bAlamaraNe duvAlasavihe pannate, taM jahA-balayamaraNe 1, vasaTTamaraNe 2, aMto sallamaraNe3, tabbhavamaraNe 4, giripaDaNe 5, tarupaDaNe6, jalappavese7, jalagappavese8, visabhakkhaNe9, satthovADaNe10, vehANase 11, ,giddhapiTTe 12 / icceteNaM khaMdayA duvAlasavihe NaM bAlamaraNeNaM maramANe jove aNaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM saMjoehii tiriya-maNuya deva bhavaggahaNehi appANaM saMjoei aNAiyaM ca NaM aNavadaggaM dIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraM aNupariyaTTai, se taM bAlamaraNeNa maramANe jIve vaDA se taM bAlamaraNe / se kiM taM paMDiyamaraNe paMDiyamaraNe duvihe pannatte, taM jahA-pAovagamaNe ya bhattapaccakkhANe ya / se kiM taM pAovagamaNe pAovagamaNe duvihe paNNattetaM jahA-nIhA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- - - - prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 561 rime ya anihArime ya, niyamA appaDikamme se taM pAova. gmnnmrnne| se kiM taM bhattapaccakkhANe ? bhattapaccakkhANe duvihe pannatte taM jahA--nIhArime ya anIhArime ya niyamA sappaDikkame se taM bhattapaccakkhANe / iccetteNaM khaMdayA duvi. heNaM paMDiyamaraNeNaM maramANe jIve aNaMtehiM neraiyabhavaggaha hiMappANaM visaMjoei jAva vIivayai se taM paMDiyamaraNeNa maramANe jIve hAyai se taM pNddiymrnne| icceeNaM khadayA duviheNaM maraNeNaM maramANe jIve vaDDai vA hAyai vA ||suu012|| chAyA-tad nUnaM tvaM skandaka ! zrAvastyAM nagaryo piMgalakena nigraMthena vaizAlikazrAvakeNa ayamAkSepaH pRSTaH-mAgadha ! ki sAMto loko'nanto kaH / evaM ' se gUNaM tumaM khaMdayA!' ityaadi| sUtrArtha-( se gUNaM tumaM khaMdayA ! ) he skandaka! tuma (sAvatthIe nayarIe) zrAvastI nagarI meM (niyaMTheNaM pigalaeNaM ) nirgrantha piMgalaka ne ( vesAlipa sAvaeNaM ) jo ki vaizAlika-bhagavAna mahAvIra kA-zrAvaka hai arthAt bhagavAna mahAvIra ke upadezagAna karane meM raptika hai (iNaM akkheva pucchie ) isa prazna ko pUchA hai-(mAgahA) he magadha-magadhade. dezodbhava he skandaka ! (kiM sa aMte loe aNaMte loe) loka kyA sAnta hai athavA ananta hai ityAdi ? ( evaM taM ceva jAva jeNeva mamaM aMtie teNeva havvaMmAgae ) isa prakAra pUche jAne para usake prazno se ___ " se NUNaM tuma khaMdayA " tyAdi / sUtrA--( se gUNaM tuma khaMdayA ! ) 3 2444 ! (sAvatthIe nayarIe niyaM Na piMgalaeNaM vesAliyasAvaraNaM) zrAvastI nArImA vaizAli zrAvamApAna mahAvIra pAsa-kisa ninthe tabhane ( iNaM akkheva pucchie ) mA pramANe prazno pUchayA :-( mAgahA) bhAga ! " magadhadeza 5i sADe 24.44!" (kiM sa ante loe arNate loe ? ) al4 mata sahita cha hai manta 2Dita cha ? tyAdi prazno tabho pUchayA al. ( evaM ta ceva jAva jeNeva mamaM Atie teNeva havvamAgae ) te prazno sAmAna tmaa| manamA bha 71 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - 562 bhagavatIsUtre tadeva yAvat yauva mamAMtikaM tava havvamAgataH / tad nUnaM skaMndaka ! ayamarthaH samarthaH / hanta asti yopi ca te skandaka ! ayametadrUpa AdhyAtmikazcintitaH mArthito kalpito manogataH saMkalpaH samudapadyata kiM sAnto loko'naMto lokaH ( ityAdi ) tasyApi cAyamarthaH-evaM khalu mayA skandaka! caturvidho lokaH prajJaptaH / tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH / dravyataH khalu eko lokaH sAMtaH1, kSetrataH khalu loko'saMkhyAtAH yojanakoTikoTayaAyAmaviSkaMbheNa asaMkhyeyA yojanakoTikoTayaH parikSepeNa prajJaptAH, asti punastasyAntaH // 2 // kAlato zaMkita Adi vRttivAle banakara tuma yahAM mere pAsa Aye ho / ( se NUNaM khaMdayA ! ayamaDhe samaDhe) so kaho skandaka yaha satya bAta hai na ? (haMtA asthi ) taba skandaka ne kahA hAM satya bAta hai| (je vi ya te khaMdayA? ayameyArUbe ajjhathie, ciMtie, patthie, kappie, magogae saMkappe samuppajjitthA ) tathA-he skandaka ! jo tujhe yaha isarUpa AdhyAtmika, cintita, prArthita, kalpita, bhanogata saMkalpa utpanna huA hai ki (kiM sa ante loe aNate loe0 tassa viya gaM ayamahe) loka antasahita hai ki anta vinA kA hai ityaadi| so inakA yaha artha hai-(evaM khalu mae khaMdayA ! caubdhihe loe pannatte) hai skandaka ! maiMne loka cAra prakAra kA prajJapta kiyA hai, (taMjahA ) vaha isa prakAra se hai-(davyao khettao kAla o bhAvao) dravya kI apekSA se, kSetra kI apekSA se, kAla kI apekSA aura bhAva kI apekSA se / ( davvao NaM ege loe sa aMte, khettao NaM loe asaMkhejjAo joyaNa koddaakozaMkA kAMkSA vagere utpanna thavAthI tame tenA uttara jANavA mATe mArI pAse mAyA ch| . ( se gUNaM khadayA ! ayamaTe samaThTha) 244 ! 4 te pAta sAyI cha ? (hatA asthi) 24.4 415 mAyA, "25nI vAta sAthI che. (je vi ya te khadayA ! ayameyArUve ajjhathie, ciMtie, patthie, kampie, maNogae, saMkappe samuppajjitthA ) tathA 2444 ! tabhane 2mA prasAra mAdhyAmi yintita, prArthita, pita. manogata sa465 utpanna thayo cha, (kiM sa te loe aNate loe0 tassa vi ya NaM ayama) so antasaDita cha / manta 2Dita cha ? chatyAhi. to te praznona mA pramANe patha thAya cha-( evaM khalu mae khaMdayA ! caubihe loe pannatte ) 246 ! meM yA2 prazna soDa varNavyA cha-(ta jahA) te yAra 4 // 2 // 2 // pramANe-davyao, khettao, kAlao, bhAvao) (1) dravyanI apekSA, kSetranI apekSA. (3) 4ii mapekSA mana (4) mAvanI apekSA. (davao NaM ege loe sa aMte, khettao NaM loe asaMkhejjAo joyaNa koDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNa, asaMkhejjAo joyaNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 563 loko na kadAcit nAsIt na kadAcinnabhavati, kadAcinna bhaviSyati abhUta ca bhavati ca bhaviSyati ca, dhruvo niyataH zAzvato'kSayo'vyayo'vasthito nityaH, nAsti punastasyAntaH // 3 // bhAvato lokaH anaMtA varNaparyavAH, anatAH gaMdhaparyavAH, DIo AyAma vizvaM me NaM, asaMkhejjAo jAyaNako DAkoDIo parikkheveNaM paNNattAo) dravya ko apekSA se loka eka hai aura vaha anta sahita hai / kSetra kI apekSA se laMbAI cauDAI ko lekara vaha loka asaM. khyAta koDAkoDI yojana taka laMbA cauDA hai aura parikSepa paridhi kI apekSA se vaha kSetra loka asaMkhyAta koDA koDI yojana kI paridhi vAlA kahA gayA hai / (atthi ghuga sa aMte ) isa taraha se usakA aMta hai / ( kAla o loe na kayAi na AsI, na kayAi na bhavai na bhavissai) tathA kAla kI apekSA se vaha bhUtakAla meM kabhI nahI thA aisA nahI vartamAna meM yaha nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura bhaviSyakAla meM vaha kabhI koi dina nahIM hogA aisA bhI nahIM hai / ( bhaviMsu ya bhavai ya, bhapissa i ) kintu vaha loka bhUtakAla meM thA, vartamAna meM vaha hai aura bhaviSyat kAla meM vaha rahegA / ( dhuve, Niyara, sAsae akkhae, avvae abaDhie,Nicce, natthi puNa se aMte) isa taraha yaha kAla se loka dhruva hai, niyata hai, zAzvata hai / akSaya hai, avyaya hai, nitya hai, isaliye isakA aMta nahIM hai / (bhAvaA NaM loe aNaMtA vaNNapajjavA, aNaMtA koDAkoDIo parikkheveNaM paNNattAo) dravyanI apekSA so me cha bhane te aMta sahita che. kSetranI dRSTie te loka laMbAI ane pahoLAInI ape- kSAe asaMkhyAta koDA kaDI yojana lAMbe pahALe che. ane paridhinI ape kSA te sadhyAta ye 131131 paridhiyANa . (asthi puNa sa aMte ) bhane vajI te anta sahita cha. ( kAlo NaM loe na kayAi na AsI, na kayAi na bhavissai) 0nI -mapekSA viyA2 42vAma mA ta bhUtAmA kaI paNa e samaya na hato ke jyAre tenuM astitva na hoya, vartamAna kALamAM paNa koI e samaya jovAmAM AvatuM nathI ke jyAre tenuM astitva na hoya, ane bhaviSyamAM paNa tenuM astitva na hoya eve samaya Avaze nahI. ( bhaviMsu ya, bhavai ya, bhavissai ya ) 52tu te sonu masti bhUta bhAM tu. vatamAnANe cha bhane bhaviSyamA 55 2AtuM che. (dhuve, Niyae, sAsae, akkhae, avvae, avadvie, Nicce, natthi puNa se aMte) 2 rIte kALanI apekSAe vicAravAmAM Ave te leka prava che, niyata che, zAzvata che, akSaya cha, ma0yaya cha bhane nitya che. tethI nA mata nathI. (bhAvao gaM zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 bhagavatIsUtre anaMtA rasaparyavAH anantAH sparzaparyavAH, anaMtAH saMsthAnaparyavAH, anaMtAgurukalaghukaparyavAH, anaMtA agurulaghukaparyavAH nAsti punastasyAntaH // 4 // tadetat skandaka ! dravyato lokaH sAMtaH, kSetrato lovaH sAMtaH kAlato loko'naMtaH, bhAvato loko'naMtaH // 1 // yo pi ca sa skandaka ! yAvat sAMto jIvaH anaMto jIvaH tasyApi cAyamarthaH- evaM khalu yAvat dravyataH khalu eko jIvaH sAMtaH / kSetrato gaMdhapajjavA, aNaMtA rasa pajjavA aNaMtA phAsapajjavA agaMtA saMThANa - pajjavA, aNaMtA garuyalahuyapajjavA, aNaMnA, agurulahuyapajjavA natthi puNa sa aMte ) bhAva kI apekSA se loka anaMta varNa paryAyarUpa hai, anaMta gaMdha paryAya rUpa, anaMta rasa paryAya rUpa, anaMta sparza paryAya rUpa, anaMta saMsthAna paryAyarUpa, anaMta guru laghu paryAya rUpa, tathA anaMta aguru laghu paryAya rUpa hai| bhAva se loka kA aMta nahIM hai| isa taraha se (se taM khaMdagA ! davyao loe sa aMte, khetao loe sa aMte, kAlao loe aNaMte, bhAvao loe aNate ) he skandaka dravya kI apekSA loka aMta sahita hai, kSetra kI apekSA loka sAnta-anta sahita hai / para loka kI apekSA se loka ananta-anta rahita hai, bhAva kI apekSA se loka ananta-anta rahita hai 1 / / (je vi ya te khaMdayA ! jAva saaMte jIve, agaMte jIve, tassa viya gaM ayaM aTTe ) tathA he skandaka ! jo tumheM yAvat jIva ke viSaya meM vikalpa utpanna huA thA ki jIva anta sahita hai ki ala rahita hai, usakA bhI isa taraha se samAdhAna hai ko ( evaM khalu jAva davyao NaM ege jIve sa loe aNaMtA vaNNapajjavA, aNatA gaMdha pajjavA, aNaMtA rasapajjavA, aNaMtA phAsa pajjavA, aNatA garuyala huya pajjavA, aNaMtA agurulahuya pajjavA, nasthi puNa se ate) mane mAvanI apekSA so bhanata va paryAya35 cha, sanata gadha paryAyarUpa che, anaMta rasaparyAyarUpa che, anaMta sparzaparyAyarUpa che, anaMta saMsthAnaparyAyarUpa che, anaMta gurulaghu paryAyarUpa che, tathA anaMta agurulaghu paryAya35 cha. tathA mataDita che. mArIta (se ttaM khaMdagA ! dabao loe sa ate, kAlao loe, aNaMte, bhAvao loe aNaMte ) 2464! dravyanI apekSAe leka sAnta (antayukta) che, kSetranI apekSAe leka sAnta ( atasahita) che. paNa kALanI apekSAe leka anaMta (aMta rahita) che ane bhAvanI apekSAe paNa leka aMta rahita che, (je vi ya te khaMdayA! jAva sa ate jIve, aNate jIve, tassavi ya NaM ayaM aTUTe) 3246 ! tabhane banA viSayamA "71 mata sahita cha OM mata rahita che !evI je zaMkA udbhavI che tenuM samAdhAna A pramANe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za2 0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 565 jIvo'saMkhyeyapradezikaH asaMkhyeyapradezAvagADhaH, asti punastasyAntaH / kAlato jIvo na kadAcit nAsIt nityo nAsti punstsyaantH| bhAvato jIvo'naMtA jJAnaparyavA, anaMtA daI,naparyavAH, anaMtA cAritraparyavAH, anaMtA agurulaghuparyavAH nAsti punastasyAntaH / tadetad dravyato jIvaH sAMtaH kSetrato jIvaH sAMtaH kAlato ate khetao NaM jIve asaMkhejja paesie asaMkhejjapaesogADhe, asthi puNa se aMte ) yAvat dravya ko apekSA se jIva eka hai aura vaha anta sahita hai / kSetra kI apekSA se jIva asaMkhyAta pradezI hai tathA asaMkhyata pradezo meM vaha avagADha hai / ataH vaha anta sahita hai| ( kAloNaM jIve na kyAi na AsI jAva nicce natthi puNa se aMte) kAla kI apekSA jIva bhUtakAla meM kabhI koI samaya nahIM thA aisA nahIM hai yAvat vaha nitya hai-vaha anta sahita nahIM hai / ( bhAvao NaM jIve aNaMtA NANapajjavA aNaMtA sagapajjavA, aNatA carittapajjavA, aNaMtA agurUlahuyapajjavA, natthi puNa se aMte ) bhAva kI apekSA jIvaM anaMta jJAnaparyAyarUpa hai, ananta darzanaparyAya rUpa hai,ananta cAritraparyAya rUpa hai, anaMta aguru laghu paryAyarUpa hai / isa apekSA vaha anta sahita nahIM hai| (settaM davvao jIve sa aMte, khettao jIve sa aMte kAlao jIve ( evaM khalu jAva davvao NaM ege jIve sa ate, khettao NaM jIve asaMkhejja paesie, asaMkhejjapaesogADhe, atthi puNa se aMte) dayanI apekSA eka che ane te antasahita (sAnta) che, kSetranI apekSAe jIva asaM. khyAta pradeza che ane asaMkhyAta pradezamAM avagADha che. tethI te kSetranI apekSA 55 matasahita cha. ( kolao NaM jIve na kayAi na AsI jAya nicce nathi puNa se ate) nI. sapekSA viyA2 421AmA mAtA bhUtakALamAM kaI eve samaya na hato ke jyAre jIvanuM astitva na hoya tyAMthI zarU karIne te nitya che te aMtarahita che tyAM sudhI sUtrapATha grahaNa kare. "AgaLa lekane kALanI apekSAe aMtarahita pratipAdita karavA mATe ne sUtra54 nyAya! che te mI aDa 42vo." bhAvao NaM jIve aNaMtA NANapajjavA, aNaMtAdasaNapajjavA, aNaMtA cAstipajjavA, aNaMtA agurulahuyapajjavA, nasthi puNa se aMte ) sAvanI apekSA 71 mata zAna553ye cha, manata darzanaparyAyarUpa che, anaMta cAritraparyAyarUpa che, anaMta agurulaghuparyAyarUpa che. ane tethI bhAvanI apekSAe te aMtasahita nathI paNa aMtarahita ja che. ( se taM davvao jIve sa ate, khettabho jIve sa ate, kAlao jIve aNate, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jIvo'naMtaH bhAvato jIvo'naMtaH // 2 // yo pi ca te skandaka! pRcchA yAvat kiM sAMtA siddhiranaMtA sidiH tasyApi cAyamartha:-mayA skandaka ! evaM khalu catu. vidhA siddhiH prajJaptA, tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH dravyataH khalu ekAsiddhiH sAntA / kSetrataH siddhiH paMcacatvAriMzad yojanazatasahasrANi AyAmavi. kaMbheNa, ekA yojanakoTiH dvicatvAriMzat ca yojanazatasahasrANi dve ca ekona paMcAzat yojanazate kiMcidvizeSAdhike parikSepeNa prajJaptA, asti punastasyA antaH / aNaMte, bhAvao jIve arNate ) isa taraha dravya se jItra sAnta-anta sahita hai, kSetra se jIva sAnta-anta sahita hai| parantu kAla se jIva ananta-antarahita hai, bhAva se jIva ananta-anta rahita hai| (je vi ya te khaMdayA ! pucchA jAva kiM sa aMtA siddhi, aNaMtA siddhi tassa vi ya NaM ayaM aTe) he skandaka! tumheM jo siddhi, ke viSaya meM vikalpa uThA hai-ki siddhi sAnta-anta sahita hai-ki ananta hai usakA samAdhAna isa prakAra se hai-(mae khaMdayA evaM khalu caucihAsiddhI paNNattA ) he skandaka ! maile siddhi cAra prakAra kI kahI hai (taMjahA) jaise ( davya o kheto kAlo bhAvao) dravya se, kSetrase, kAla se aura bhAva se / (davyao egA siddhIsa aMtA) dravya se siddhi eka hai aura vaha anta sahita hai| (khettopaM siddhI paNayAlosaM joyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbhegaM, egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca joyaNasayasahasptAI tIsaMca joyaNasahassAiM dogi ya auNANabhASao jI aNaMte ) mA rIte dravyanI apekSA 71 sAnta ( anta sahita che, kSetranI apekSAe paNa jIva sAnta (anta sahita) che. paNa kALanI apekSAe jIva anaMta che ane bhAvanI apekSAe paNa jIva anaMta "aMta 2Dita" che. (2) (je vi ya te khaMdayA ! pucchA jAva kiM sa aMtA siddhi, agaMtA siddhI, tassa vi ya NaM aTTe 244! siddhinA viyamA tamane sevA zaMkA uddabhavI che ke "siddhi sAnta che ke anaMta che tenuM samAdhAna A pramANe che (mae khaMdayA ! evaM khalu cauvvihA siddhI paNNatA) 2464 ! meM siddhi yA2 12nI hI cha. " tajahA"te / // pramANe cha - ( davao, khenao, kAlao, bhAvao) (1) dravyanI apekSA (2) kSetranI apekSA (3) janI apekSA bhane (4) bhAvanI apekSAye (davyao egA siddhI sa aMtA ) dravyanI apekSA siddhi me cha bhane te mata sahita cha. ( khettao gaM siddhI paNa. yAlIsaM joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca joyaNasayasahassAI tIsaM ca joyaNasahassAI doNNi ya auNApaNajoyaNasae kiMdhi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramercandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 567 kAltaH khalu siddhirna kadAcinnAsIt yAvat nityA | bhAratazca yathA lokasya tathA bhaNitavyA tatra dravyataH siddhiH sAMtA, kSetrataH siddhi sAMtA, kAlataH siddhinetA, bhAvataH siddhiranantA ||3|| yo'pi ca te skandaka ! yAvat kimanantaH siddhaH tadeva yAvat dravyataH khalu ekaH siddhaH sAMtaH, kSetrataH siddho'saMkhyeyapradeziko joyaNasae kiMci visesAhie parivakheveNaM paNNattA) kSetra se siddhi kI laMbAI aura cauDAI 45 paitAlIsa lAkha yojana kI hai| aura isakI paridhi eka karor3a 42 bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do so gunacAsa 49 yojana se bhI kucha adhika hai ( atthi puNa se aMte ) isa apekSA vaha siddhi anta sahita hai / ( kAlao NaM siddhI na kayAi na AsI jAva NiccA) kAla se siddhi bhUtakAla meM kabhI nahIM huI aisI bAta nahIM hai, yAvat vaha nitya hai ( bhAvao ya jahA loyassa tahA bhANiyavvA ) bhAva se siddhi loka kI taraha jAnanI cAhiye / isa taraha ( davvaA siddhisa aMtA, kheptaA siddhI sa aMtA kAlaA siddhI anaMtA, bhAvao siddhI anaMtA ) dravya se siddhi anta sahita hai, kSetra se bhI siddhi anta sahita hai / para kAla se siddhi anta rahita hai-ananta hai aura bhAva se bhI siddhi anta rahita hai - ananta hai 3 | (je vi ya te khaMdayA jAva kiM aNaMte siddhe-taM caiva jAva davvao ege siddhe sa aMte, khetao NaM siddhe asaMkhejapae sie, asaMkhejjapae visesAhie parikkheveNaM paNNattA ) kSetranI apekSA me siddhinI saMmA bhane mahopAdha 45 lAkha ceAjananI che, ane tenI parigha (parimiti) eka karoDa khetALIsa sAtha trIsa hunnara jaso yogApayAsa yeonnAthI 4 vadhAre che. (atthi puNa se ate ) mA dRSTime viyAravAmAM Ave to siddhi mata sahita che. ( kAlao NaM siddhI na kayAi na AsI jAva NiccA ) " ajanI apekSAo bhUtakALamAM kadI paNa siddhinuM astitva na hoya evuM anyuM nathI'' tyAMthI zarU urIne te nitya he" tyAM sudhIno pATha zraDa 42ve. ( bhAvao jahA loyarasa tahA bhANivvA ) lAvanI apekSAo siddhinA viSayabhAM bounI nema na samanvu. mArIte ( davvao siddhi saaMtA, khettao siddhI saatA, kAlao siddhIaNaMtA, bhAvao siddhI anaMtA ) dravyanI apekSAoM siddhi saMta sahita che. kSetranI apekSAe paNa siddhi aMta sahita che ane bhAvanI apekSAe paNa siddhi aMta rahita che. ( jetriya te khaMDyA jAva kiM agaMte siddhe taM cevajAba dabvao NaM ege siddhe saate, khettaoNaM siddhe asaMkhejjapaesie, asaMkhe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 bhagavatIstre 'saMkhyeyapradezAvagADhaH, asti punastasyAntaH, kAlataH siddhaH sAdikaH aparyavasitA, nAsti punastasyAntaH / bhAvataH siddhaH anaMtA jJAnaparyavAH, anaMtA darzana paryavA, anaMtA agurulaghupayavA nAsti punastasyAMtaH tadetad dravyataH khalu siddhaH sAMtaH, kSetrataH khalu siddhaH sAMtaH, kAlataH khalu siddho'naMtaH, bhAvataH khalu siddho'naMtaH / yo'pi ca te skandaka ! ayametadrUpa AdhyAtmikazcintito yAvat samudapaghata-kena vA maraNena mriyamANo jIvo vardhate vA hIyate vA tasyApi cAyamarthaH-- sogADhe, asthi puNa se aMte ) tathA- he skandaka ! jo tumhe aisA vika lpa uThA hai ki siddha sAnta-anta sahita hai ki ananta hai, usakA samAdhAna isa prakAra se hai yahA~ saba pahile jaisA kahanA cAhiye-yAvat dravya se siddha eka hai, vaha anta sahita hai, kSetra se siddha asaMkhyAta pradeza vAle haiM aura asaMkhyAta pradezoM meM unakA avagAha hai| isa apekSA se bhI ve anta sahita haiM / (kAlao NaM siddha sAhie apajaghasie nasthipuNa se aMte ) kAla se siddha hote to sAdi haiM para ve phira avasAna rahita ho jAte haiN| isa taraha ve anta rahita haiN| (bhAvao NaM siddha aNaMtANANapajjavA, aNaMtA dasaNapajjavA, atA aNaMgurulahuya. pajjavA, nasthipuNa se ate ) bhAva se siddha anaMta jJAna paryAyarUpa haiM, ananta darzana paryAyarUpa haiN| unakA anta nahIM hai / / __ (je vi ya te khaMdayA ! imeyArUve ajjhathie, citie jAva samuppa. jjitthA-keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDAi vA hAyaha vA tassa vi ya jjapaesogADhe, atthi puNa sa aMte ) tathA De 2444 tabhane siddha sAnta (anta sahita) che ke anaMta (aMta rahita) evI je zaMkA che. tenuM samAdhAna A pramANe che-ahIM badhuM AgaLa kahyA pramANe ja samajavAnuM che dravyanI apekSAe siddha eka che te aMta sahita che. kSetranI apekSAe siddha asaM khyAta pradezavALA che ane asaMkhyAta pradezAvagAhI che e rIte kSetranI apekSAe paNa tase mata sahita cha. (kAlao Na siddha sAhie natthi puNa se ate) kALanI apekSAe siddha sAdi (Adi yukta) hoya che paNa tyAra bAda teo avasAna rahita thaI jAya che. A rIte teo anta rahita che tAtparya e che ke sAhaanata cha ( bhAva o NaM siddhe aNaMtANANapajjayA, aNaMtA daMsaNapajjavA, aNaMtA agurulahuya pajjavA, nanthi puNa se aMte) mane bhAvanI mapekSA siddha anaMta jJAna paryAya rUpa che. anaMta darzana paryAya rUpa che. anaMta agurulaghu paryAya rUpa che. tathA temano aMta hoto nathI (je vi ya te khaMdayo ! imeyArUve ajjhathie, ciMtie jAva samuppajjitthA keNa vA maraNeNa maramANe jove vaDei vA hAyai vA tassa vi ya NaM ayamad ) 3 2434 ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 569 evaM khalu skandaka ! mayA dvividhaM maraNaM prajJaptam tadyathA-bAlamaraNaM ca paMDitamaraNaM ca / atha kiM tad bAlamaraNam ! bAlamaraNaM dvAdazavidha prajJaptam , tadyathA-valayamaraNaM 1, vazAmaraNam , aMtaH zalyamaraNam 3, tadbhavamaraNaM 4, giripatanam 5, tarupata nam 6, jalapravezaH 7, jalanapravezaH 8, viSabhakSaNam 9, zastrApATanam 10, vaihAyasaM 11, gRdhraspRSTam 12 / ityetena skandaka ! dvAdazavidhena bAlamaraNena mriyamANoNaM ayamadve) tathA-he skandaka ! jo tumhe yaha isa prakAra kA AdhyAtmika, cintita yAvat manogata saMkalpa utpanna huA hai ki jIva kisa maraNa se marakara apane saMsAra kI vRddhi se bar3hatA hai aura kisa maraNase mara kara vaha apane saMsAra ko hAni se ghaTatA hai-so usakA bhI yaha samAdhAna hai kI-(evaM khalu khadayA ) he skandaka ! (mae duvihe maraNe panatte ) maine maraNa do prakAra kA kahA hai-(taMjahA ) ve usake do prakAra ye haiM-(bAlamaraNe ya paMDiyaNe ya) 1 bAlamaraNa aura dUsarA paNDitamaraNa / (se ki taM bAlamaraNe ) bAla maraNakyA hai ? uttara (bAlamaraNe duvAlasavihe pannatte ) pAlamaraNa bAraha prakAra kA kahA gayA hai| (tajahA) jaise-(yalayamaraNe, vasaTTamaraNe, aMtosallamaraNe, tambhamaraNe, giripaDaNe, tarupaDaNe jalappavese, jalaNappavese, visabhakkhaNe, sattho vADaNe, vehANase, giddhapiDhe) balayamaraNa 1-taDapha taDapha kara maranA, vazArtamaraNa 2-parAdhInatA pUrvaka jhUra 2 kara maranA, antaHzalyamaraNa 3 tamArA manamAM A prakArane AdhyAtmika, ciMtita (yAvatu) manogata saMkalpa utpanna thayo che ke kyA prakAranA maraNathI marIne jIva pitAne saMsAra vadhAre che. ane kyA prakAranA maraNathI marIne jIva pitAne saMsAra ghaTADe ?-tenuM 4] pramANe samAdhAna cha-( evaM khalu khaMdayA) 7 2464 ! ( mae duvihe maraNe pannatte ) meM 2 prA2nAM bha2 cha, ( taMjahA ) te 543 // 2 // pramANe cha-( bAlamaraNe ya paMDiyamaraNe ya) (1) pAsama25] bhane (2) pArita bha25 (se kiM taM bAlamaraNe 1) zAsabhara saTase zu.? 6ttara-( bAlamaraNe dubAlasavihe pannata) mAtabhara pA2 2i xii cha-(tauM jahA) te 4 // 2 // 24. prabhA cha ( balayamaraNe, vasahamaraNe, atosallamaraNe, tabbhavamaraNe, giripaDaNe, tarupaDaNe, jalappavese, jalaNApavese, visabhakkhaNe, satthobADaNe, vehANase,giddhapiTTe ) (1) valayamaraNa-taraphaDI taraphaDIne thatuM maraNa (2) vazArtAmaraNa-parAdhInatA pUrvaka thatuM maraNa, (3) antaHzalya viNa zarIramAM zastrAdi pesI javAthI bha72 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 bhagavatosUtre jIvo'nantai rayikabhavagrahaNairAtmAnaM saMyojayati, tiryagmanuSyadeva avagrahaNairAtmAnaM saMyojayati anAdikaM ca khalu anavadagraM dIrghAdhvaM cAturaMtasaMsArakAMtAramanuparyaTati, tadetad vAlamaNena mriyanANo jIvo vardhate, tadetat bAlamaraNam / atha kiM tat zarIra ke bhItara zastrAdika ke praveza honepara maranA, tadbhavamaraNa 4jisa bhava meM hai usa bhava se paryAyAntarita hokara phira usI bhava meM janmalenA, giripatana 2-pahADa se girakara maranA, tarupatana 6vRkSa se gira kara maranA, 7 jalapraveza 8-jala meM DUba kara maranA, jvalanapraveza -agni meM praveza karake maranA 8 viSabhakSaNa 9viSa khAkara maranA, zastropapAta 10-zastra kI coTa khAkara maranA, vaihAyasa 11-vRkSa Adi kI DAla Adi para kapaDA Adi kI phAMsa banA usameM apanA galA pha~sA kara maranA, gRdhraspRSTha 12-gRdhra Adi jAnavaroM ke dvArA apane ko khuvA kara maranA (icce teNaM khaMdayA ! duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM maramANe jIve aNaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM saMjoei ) isa prakAra ina bAraha prakAra ke pAlamaraNa se maratA huA jIva apane Apako ananta nairayika bhavoM se yukta karatA hai| (tiriyamaNuya deva bhavaggahaNehiM appANaM saMjoei (tiryaJca, manuSya aura devoM ke bhava -grahaNoM se apane Apako yukta karatA hai| (aNAiyaM ca NaMaNavadaggaM dIhamaddha cAuraMta saMsArakaMtAraM aNupariyaTTai) anAdi, anaMta, dIrgharAstAvAle, cAragatirUpa saMsArakAntAra meM bAraMbAra bhaTakatA thatuM maraNa (4) tabhavamaraNa-je paryAyamAM rahelA hoya te paryayane cheDIne pharIthI e ja paryAyamAM janma dhAraNa kare paDe tevuM maraNa. (5) giripatanapahADa parathI paDI javAthI thatuM maraNa (6) tarupatana-vRkSaparathI paDI javAthI thatuM maraNa, (7) jaLapraveza-pANImAM DUbI javAthI thatuM maraNa (8) javalana maraNa-AgathI baLIne thatuM maraNa, (9) viSabhakSaNathI maraNa-chera khAvAthI thatuM maraNa, (10) zastro pAta-zastrane ghA vAgavAthI thatuM maraNa, (11) vaihAyasagaLe phAMso khAIne thatuM maraNa ane (12) gRdhrapRSTa maraNa-gIdha vagere pakSIo ke jnvriidvaa2| 15 AvAthI thatu bharaNa. (icce teNaM khaMDyA ! duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM maramANe jIve aNaMtehiM neraiyabhavagahaNehi aNpANaM saMjoei) A rIte bAra prakAranA bAla maraNathI marato jIva pitAne anaMta nAraka bhAthI yuta 42 cha, (tiriya manuya deva bhavaggaNehiM appANaM saMjoei) tiya ya, manuSya bhane hevanA aDathI pAtAne yukta 42 cha (aNAiyaM ca NaM aNavadaggaM dIhamaddha cAutasaMsArakaMtAra' aNupariyaTTai) te manA. sanata, dIya' mArgavALA, cAra gatirUpa saMsAra kAMtAramAM (saMsAra rUpI vanamAM) vAraMvAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - meyacindrakA TIkA 20 2 u0 1 sU 12 skandakacaritanirUpaNam 571 paMDitamaraNam ? paMDitamaraNaM dvividhaM prajJaptam tadyathA-pAdapopagamanaM ca bhaktapratyAkhyAnaM ca / atha kiM tatpAdapopagamanam ? pAdapopagamanaM dvividhaM prajJaptam , tadyathAnihArimaM ca anihArimaM ca niyamAt apratikarmaH tadetatpAdapopagamam / atha kiM tat bhaktapratyAkhyAnam ? bhaktapratyAkhyAnaM dvividhaM prajJaptaM, tadyathA-nirdArimaM ca anihArimaM ca niyamAt sa pratikarma, tadetad bhaktapratyAkhyAnam / ityetena skandaka ! rahatA hai / ( settaM bAlamaraNeNa maramANe jIve vaha ) isa taraha bAlamaraNa se marA huA jIva apane saMsAra ke baDha jAne ke kAraNa baDhatA hai (se taM bAlamaraNe) yaha bAlamaraNa hai-arthAta-yaha bAlamaraNa kA svarUpa hai| (se kiM taM paMDiyamaraNe ) vaha paNDita maraNa kyA hai ? (paMDiyamaraNe duvi he paNNatte ) paNDita maraNa do prakAra kA kahA hai (taMjahA-pAovagamaNe ya bhattapaccakkhANe ya) vaha isa taraha se pAdapopagamana aura bhakta pratyAkhyAna (se kiM taM pAovagamaNe) pAdapopagamana kise kahate haiM ? (pAova. gamaNe duvihe paNNatte) pAdapopagamana do prakArakA hotA hai-(taMjahA) jaise (nIhArime ya anihArime ya) nirhArima aura anirjharima ) niyamA appaDikamme ) niyama se ye dAnoM pAdapopagamana ke prakAra pratikarma (sevAzrUSA ) se rahita hote haiM / (se kiM taM bhattaghaccakkhANe?) bhakta pratyAkhyAna kA kyA svarUpa hai (bhattapaccakkhANe duvihe paNNate ) bhakta pratyAkhyAna do prakAra kA kahA gayA hai (taMjahA ) jaise-(nIhArime ya anIhArime ya ) nIrdArima aura anirhArima (niyamA sappaDikkame ) bhakta pratyAkhyAna ke ye donoM prakAra pratikarma sahita hote haiM / ( se taM parizrama 42 cha. ( se taM bAlamaraNeNa maramANe jIve vaDDhai) mA zata pAsa maraNathI marate jIva pitAne saMsAra vadhavAthI vadhe che. eTale ke bAlamaraNathI bharatA apane sasA2mA pAra pA2 parizrama 42 5 . (settaM bAlamaraNe ) bAlamaraNanuM upara kahyA pramANenuM svarUpa che. (se kiM taM paMDiyamaraNe) pati bha26rnu bu sva35 cha! uttara-(paMDiyamaraNeduvihe paNata) pati mana me prA2 Hai cha. (ta jahA) te praa| yA pramANe cha ( pAovagamaNe ya bhattapaccakhANe ya) (1) pApAgamana bhane (2) mata pratyAbhayAna (se ki ta pAovagamaNe) pApAgamana meTale zu ? (pAovagamaNe duvihe paNNate) yAgamana bhara meM prA2 che. (ta jahA) te // 2 // 2 // pramANe cha (nIhArime ya anihArime ya ) (1) niribha bhane (2) maniharibha. (niyamA apaDikamme ) niyamayI 4 54||5||maannaa yA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatIstre dvividhena paNDitamaraNena mriyamANo jIvo'nantai yika bhavagrahaNairAtmAnaM visaMyojayati, yAvadvayativrajati tadetad paMDitamaraNena niyamAgo jIvo hIyate tadetatpaNDitamaraNam / ityetena skandaka ! dvividhena maraNena mriyamANo jIvo varddhate vA hIyate vA // 5 // sU0 12 // bhattapaccakkhANe ) isa prakAra yaha bhaktapratyAkhyAna kA svarUpa hai| (iccetteNaM khaMdayA ! duviheNaM paMDiyamaraNegaM maramANe jIve arNatehi neraiyabhavaggahaNehiM appANaM visaMjoei, jAva vIivayai ) isa prakAra he skandaka ! ina donoM prakAra ke paNDita maraga se marA huA jIva anantanAraka AdijIvoM ke bhava grahaNoM se apane Apako yukta nahIM karatA hai, yAvat vaha saMsArarUpa kAntAra ko pAra kara denA hai / (se taM paMDiyamaraNeNa maramANe jIve hAyai, settaM paMDiyamaraNe ) isa paNDitamaraNa se marA huA jIva apane saMsAra kI hAni hone ke kAraNa ghaTatA hai / isa prakAra se yaha paNDitamaraNa kA svarUpa hai / ( icceeNaM khaMda yA dudhiheNaM maraNeNaM maramANe jIve vaDAi vA hAyai vA) isa taraha he skandaka! ina do prakAra ke maragoM se maraNa karatA huA jI Ane saMsAra ke bajAne se baDhatA hai aura apane saMsAra ke ghaTa jAne se ghaTatA hai / bhanne prAranA pratibhathI 2Dita jAya cha, ( se kiM taM bhatapaccakkhANe 1) matapratyAbhyAnanu vu 2135 cha ? uttara (bha-tapaccakkhANe duvihe paNNatte ) saxtpratyAbhyAnanA 2 hyA cha (taM jahA) te mA pramANe che. (nIhArimeya anohArime ya ) (1) niribha mane (2) aniribha. ( niyamA sappaDikambhe ) satapratyAjyAnanA bhAme 42 55 pratima thI sahita DAya che. (se taM bhattapaccakkhANe) mata pratyAdhyAnatuM 2 // prA2nuM sva35 DAya cha, ( icceteNa khaMdayA ! duviheNaM paMDiyamaraNeNaM maramANe jIve aNaMtehiM ne rayai bhavaggahaNehiM appANa visaMjo rai, jAva vIivayai ) 24.44 ! se manne 2 // paMDita maraNathI marate jIva anaMta nAraka, manuSya, tiryaMca, ane deva bhavagraha thI pitAnI jAtane yuddha karatuM nathI. ane anAdi, anaMta dIrdhamArgavALA yAra gati35 saMsA24itArane te sAya che. (se taM paMDiyamaraNeNa maramANe jIve hAyai, se tta paMDiyamaraNe) mA rIte 5tima24thI bhrt| 1 potaane| sasA2 ghAu cha yati bha24nuM 24 tatanuM 2135 cha. (icceeNaM khaMdayA duviheNaM maraNeNaM maramANe jIve vaDUDhai vA hAyai vA) 2464 ! mA rIte be prakAranAM maraNathI maraNa pAmate jIva pitAne saMsAra vadhI javAthI vadhe che ane pitAne saMsAra ghaTI javAthI ghaTe che. eTale ke paMDita maraNathI maranAra jIvane saMsAra ghaTe che paNa bAla maraNathI maranAra jIvane saMsAra vadhe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 12 skandakaccaritanirUpaNam 573 , TIkA- ' se pUrNa tumaM khaMdayA' tad nUnaM tvaM skandaka ! 'sAvatthIya - nayarIe ' zrAvastyAM nagaryAm ' piMgalae NaM niyaMTheNaM piMgalakena nirgranthena 'desAliya sAvayeNaM' vaizAlika zrAvakeNa ' iNaM akkhevaM pucchie imamAkSepaM pRSTa:tadevAha - ' mAgahA ' he mAgadha ! he skandaka : kiM sa aMte loe anaMte loe ' kiM sAntaH lokaH anaMtaH lokaH ? ' evaM taM caiva jAva jeNeva mamaM aMtie teNeva havtraMAgae ' evaM tadeva yAvat yatraiva mamAntikaM tatraiva zIghramAgataH iha yAvatpadenapUrvoktaM sarva varNanaM saMgrAhyam / se NUNaM khaMdayA ' tad nUnaM skandaka ! ' ayamadve samaTThe ' ayamarthaH samarthaH ? / idaM sabai satyaM kim ? skandakamAha - ' haMtA atthi ' inta asti he bhadanta / devAnupriyeNa kathitaM tatsarvaM satyameva / bhagavAnAha - ' je 6 TIkArtha- 'se pUrNa tumaM khaMyA' he skandaka! tuma 'sAvatthIe nayarIe " zrAvastI nagarI meM 'vesAliyasAvaraNaM' vaizAlika zrAvaka hai arthAt jina pravacana ke sunane meM rasika aise "piMgalaeNaM niyaMThe " piMgalaka nirgrantha dvArA ' iNaM akkhevaM pucchIe' isa AkSepa praznako pUche gaye hA ki - " mAgahA " he magadha dezotpanna skandaka !' kiM saate loe anaMte loe ' loka sAnta-antasahita hai ki ananta antarahita hai ? ' evaM taM caiva jAva jeNeva mamaM aMtie havyamAgae' isI prakAra jIva siddhi siddha aura maraNa ke viSaya meM pUche jAne para tuma zaGkita kAGkSita Adi ho gaye, ' se NUrNa khaMdayA ! ayamaDe samaTThe' he skandaka ! kaho yaha bAta satya hai na ? 'haMtA asthi' hAM prabho satya hai / aura unhIM ke TIartha - " se NUM tumaM khaMdayA " De 24-64 ! tamane " sAvatthIe nayarIe " zrAvastI nagarImAM " vesAliya sAvayeNaM " bhArA anuyAyI ( lagavAna nI mAtAnuM nAma vizAlA hatuM. ) vizAlAnA putra vaizAlika kahevAya. ahI mahAvIra svAmI mATe vaizAli zabda vAparyo che. ane piMgalaka temane anu yAyI hovAthI tene bhATe vaizAsi zrAva vizeSaNa vAryu che ) " piMgalaeNaM niyaMThaNa " piMgA nirbhathe " iNa akkhevaM pucchie " yA pramANe prazno pUchayA che " mogA " he bhAgadha ! ( bhagadha dezotpanna 2464 ! ) " kiMsa ate loe anaMte hoe " bIu sAnta ( matasahita ) che ! ananta anta rahita che ? " evaM taM caiva jAva jeNeva mamaM aMtie havtramAgae " mena prabhAva, siddhi, siddha, ane maraNanA viSayamAM tamane prazno pUchavAmAM AvyA. tyAre tabhArA bhanamAM zA, aMkSA vagere utpanna thayAM " se NUNa khaMdayA ! ayamaTThe samaThe " 24-44 | muDo, bhArI vAta sAthI che ? " haMtA asthi " zrI bhagavatI sUtra : 2 ny Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vi ya te khaMdayA' yo pi ca te skandaka ! 'ayameyArUve' ayam etadrapaH 'ajjha. thie-ciMtie kappie patthie maNomae saMkappe samuppajjitthA ' AdhyAtmikaH, cintitaH kalpitaH prArthito manogataH saMkalpaH samudapadyata-'kiM sa aMte loe aNaM te loe ' kiM sAntaH lokaH anaMtaH lokaH, he skandaka ! piGgalakena pRSTasya taba manasi evaMvidho vicAraH samutpannaH yadayaM lokaH sAMtaH anaMto veti tassa vi ya NaM ayaM aTe' tasyApi ca khalu ayamarthaH 'evaM khalu mae khaMdayA caubihe loe pannatte ' evaM khalu mayA skandaka ! caturvidho lokaH prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA -'dabao khettao kAlo bhAvao' dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazva, tatra yathArtha samAdhAna nimitta maiM Apake pAsa AyA huuN| skandaka kI isa bAta ko sunakara prabhune kahA ki "khaMdayA!" he skandaka suno "te" tumhe "je vi" jo bhI piMgalaka nirgrantha ke pUchane para ayameyArUve yaha isa prakAra kA " Ajjhathie" AdhyAtmika, 'ciMtie' cintita, 'pathie ' prArthita, 'kAppie' kalpita 'manogae ' manogata 'saMkappe' saMkalpa 'samuppajitthA utpanna huA hai ki " kiM sa aMte loe agaMte loe' loka kyA anta sahita hai ki antarahita hai ? so " tassa vi ya NaM ayaM ahe paNNatte " isakA vicAra saiddhAntika dRSTi se isa prakAra kiyA gayA hai, suno-"khaMdayA" he skandaka ! 'mae caubdhihe loe paNNate" maiMne loka kI cAra prakAra se prarUpa gA kI hai-"taMjahA" jo isa prakAra se hai-"davva o khettao kalao bhAvao" dravya se, kSetra prabho apanI vAta sAcI che. ane tene yathArtha uttara jANavAne mATe ja huM ApanI pAse Avyo chuM. skandakanI te vAta sAMbhaLIne mahAvIra prabhue tene dhuM- "khaMdayA !" 2444! "te" tabhane "je vi" piMsa mithe 2 prazna pUchayAM che tene sIdhe " ayameyArUve " mA prA2nI " ajjhasthie " bhAdhyAbhi, "ciMtie " yintita, " patthie " prathita, "kappie " pita "maNogara " manAta " saMkappe" sa485 " samuppajjitthA " atpanna thayo cha kiM sa ate loe aNate loe ?" a4 matasahita cha , antaraDita cha ? to " tassa vi ya Na ayaMaDhe paNNate" tenI 2 te matha 42vAmA ma vyo -"khadayA !" ! "mae cauvihe loe paNNate" meM sonI thAra 5442 535 / 7rI che. (ta' jahA) te ! prabhArI che "davvao khetao kolao bhAvao" (1) dravyAnI (2) kSetranI, (3) nI bhane (4) sAnI apekSA meM bhArIte yA2 re nI 5354||che. " davyao NaM ege zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 12 skandakaca ritanirUpaNam 575 dravyato lokaM darzayati- ' davao NaM ege loe sa aMte ' dravyataH khalu eko lokaH sAntaH lokasya paMcAstikAyarUpaikadravyatvAt asau lokaH sAntaH lokAnte virAmAt ' khettao NaM loe asaMkhejjAo - joyaNakor3AkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM ' kSetrataH khalu lokaH asaMkhyAtAyojanakoTAkoTaya AyAmaviSkaMbheNa, tatrAyAmo dairghyam viSkaMbho vistAraH, caturvidhalokeSu yo dravyalokaH sa ekos se, kAla se aura bhAva se, unameM " dravvao NaM ege loge sa aMte " dravya se loka eka hai aura vaha anta sahita hai| isakA tatparya yaha hai ki jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ke bheda se dravya chaha prakAra kA kahA gayA hai| inameM kAladravya ko chor3akara bAkI ke pAMca dravya bahu pradezI hone ke kAraNa astikAya kahe gaye haiN| jitane AkAza meM ina dravyoMkA sadbhAva hai vaha loka hai| isake bAda aloka hai| loka paMcAstikAyarUpa ekadravya hai / ataH paMcAstikAyarUpa eka dravyatva kI vivakSA se loka eka hai aisA kahA gayA hai| tathA yaha sAnta hai - anta sahita hai, isakA tAtparya yaha hai ki paMcAstikAyarUpa eka dravyatA lokAnta taka hai Age nahIM hai| kyoM ki Age AkAzadravya ke sivAya aura kAIdravya nahIM hai isa apekSA lokAnta meM isa paMcAstikAyarUpa lokakA virAma honeke kAraNa vaha loka sAnta-anta sahita hai 1 / kSetra kI apekSA loka ko AyAma - viSkambha - laMbAI caur3AI asaMkhAna koDA koDI yojanoM kI kahI gaI loesa aMte " dravyanI dRSTie vicAra karavAmAM ave te leAka eka che ane te matasahita che. uDevAnuM prayojanamevu che lava, yuddhasa, dharma, adharbha, AkAza, ane kALa, e cha bhedanI apekSAe dravyanA cha prakAra kahyA che temAMzrI kALadravya sivAyanA pAMcadrabyA bahu pradezI hAvAne karaNe temane astikAya kahevAmAM Avela che. jeTalA AkAzamAM tedrabyAnA sadbhAva (astitva) che teTalA bhAgane leAka kahe che. jyAM mAtra AkAzadravyaja che tene alAka kahevAmAM AvelA che. lAka paMcAstikAyarUpa eka dravya che. tethI pa McAstikAyarUpa eka dravyattvanI dRSTie leAka eka che, ema kahyuM che. tathA te sAnta (antasahita) che tenuM tAtpa A pramANe che-pa'cAstikAyarUpa eka dravyapaNu* leAkAnta sudhIja che-tenAthI AgaLa nathI, kAraNa ke AgaLa AkAza dravya sivAya bIjuM kAIpaNu dravya nathI A rIte leAka ne ante A paMcAstikAya rUpa leAkanA virAma heAvAthI te leAka sAnta (anta sahita) che kSetranI apekSAe leAkanI lakhAi tathA paheALAI asabhyAta DoDA, aDI, yonjananI uDDI che. tathA tenI paridhi ( gheraave| ) pazu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ntavAMzca, yazca kSetralokaH sa cAsaMkhyeya koTAkoTI yojanaparyanto daiyavistArAbhyAmityarthaH / 'asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM paNNattA' asaMkhyeyA yojanakoTo koTayaH parikSepeNa prAptAH, tathA tasya kSetralokasya parighirasaMkhyeyayojanakoTokoTi parimitaH kathitaH * asthi puNa se aMte ' asti punastasyAntaH dravyalokasya yathoktalakSaNakasyAnto vidyate / sa cAntabAnityarthaH / ' kAlao NaM na kayAi na AsI na kayAi na bhavai na kayAi na bhavissai ' kAlataH khalu loko na kadAcit nAsIt na kadAcit na bhavati na kadAcit na bhaviSyati, api hai / tathA isakI jo paridhi kahI gaI hai vaha asaMkhyAta koDA koDI yojanoM kI kahI gaI hai| isa taraha cAra prakAra ke lokoM meM se jo dravya se loka eka hai aura sAnta hai| kSetra se loka asaMkhyAta koTA koTI yojana taka laMbAI caur3AI vAlA hai, tathA isakI paridhi-ghirAva bhI asaMkhyAta koTAkoTI yojana kI hai Isaliye ' asthi puNa se aMne isa prAkAra loka dravya se aura kSetra se sAnta-anta sahita hai| kSetra kI apekSA lokakA vaha sthAna liyA gayA hai jo asaMkhyAta koDAkoDI yojana taka laMbA caur3A hai| kyoM ki isI meM jIvAdika dravya rahate haiM paridhi bhI isa kI itanI hI hai / ataHhatanA saba kucha hone para bhI vaha samaryAdita bana jAne ke kAraNa sAnta-antasahita kahA gayA hai| "kAla o NaM loe na kayAi na Aso na kayAi na bhavai na kayAi na bhavi. ssai" kAla se loka-bhUtakAla meM kabhI kisi samaya nahIM thA aisA nahIM, vartamAna meM vaha kabhI kisI samaya nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura bhaviSyakAla meM vaha kabhI kisI samaya nahIM hogA aisA bhI nahIM asaMkhyAta keDA, kaDI jananI kahI che. A rIte vicAra karatAM te vAta siddha thAya che ke dravyanI tathA kSetranI apekSAe leka sAta ( aMta sahita) che. kSetranI apekSAe lekane asaMkhyAta keDA, keDI jana lo tathA paheLe kahyo che. ane temAM ja jIvAdika dravya rahe che. tene paridhi (gherAvo) paNa eTale ja che. A badhuM hovA chatAM paNa te maryAdA sahita hovAthI tene sAnta (mata yuta) hyo che. "kAlao NaM loe na kayAi na AsI na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai" nI apekSA liyA2 42vAmAM mAtA bhUtakALamAM koI e samaya na hatuM ke jyAre tenuM astitva na hoya, vartana mAna kALe paNa koI eve samaya hotuM nathI ke jyAre lekanuM astitva na hAya, bhaviSyamAM paNa kaI evo samaya nahIM hoya ke jyAre lekanuM astitvaja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ----- prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakaparitanirUpaNam 577 tu AsIdeva bhavatyeva bhaviSyati ca naJ dvayasya astitvarUpapakRtArthabodhakatva niyamAt tathA ca sarvathaivAsIt bhavati bhaviSyati cetyarthaH, etadarthameva vidhimukhena spaSTayati- bhavisu ya bhavissai ya' abhUt cAyalokaH pUrvamapi, bhavati cedAnIm , bhaviSyati cAnAgatakAlepi, yataH pUrvamapi loka AsIdinAnomapi vartate'nAgata kAle'pi sthAsyati ata eva 'dhuve dhruvaH acalakhot , sa cAniyatarUpopi kadAcit syAt ata Aha-Niyae' niyataH eka svarUpatvAt niyatarUpaH kAdAcitkopi padArthaH syAdata Aha-'sAsae ' zAzvataH pratikSaNaM sadbhAvAt sa ca niyatakAlApekSayApi syAdata Aha-' akkhae ' akSayaH kSayarahitaH avinAzikhAt akSayazca hai kintu bhUtakAla meM loka thA vartamAnameM vaha hai, aura bhaviSyat meM vaha rhegaa| tInoM kAlo meM loka kA astitva hai / yaha loka thA hai aura rhegaa| isI bAta ko sUtrakAra vidhimukha se pratipAdana karate hue kahate haiM ki-'bhavisu bhavai, bhaghissai' yaha loka kAlakI apekSA pahile thA isa samaya hai aura bhaviSyat kAla meM rhegaa| isaliye yaha loka-'dhuve' acalahone ke kAraNa dhruvhai| dhruva hokara bhI vaha kadAcit aniyatarUpavAlA bhI ho sakatA hai to isa AzaMkA kI nivRtti ke lie sUtrakAra kahate hai ki vaha aisA nahIM hai kintu-"niyae" vaha loka ekasvarUpa. vAlA hone ke kAraNa niyata hai| niyatarUpavAlA bhI koI eka padArtha kAdAcitsabhI ho sakatA hai so aisA vaha loka nahIM hai ki niyata svarUpavAlA hokara bhI kAdAcitkatA usameM ho-vaha to "sAsae" zAzvata hai-pratikSaNa meM usakA sadbhAva rahatA hai| pratikSaNa meM padArtha kA sadbhAva niyatakAlakI apekSAse bhI mAnA jA sakatA hai ataH vaha loka na heya. paNa bhUtakALamAM lekanuM astitva hatuM, vartamAna kALe che ane bhavi. SyamAM paNa raheze ja traNe kALamAM lekanuM astitva hoya che. eTale ke leka hate, leka che ane leka haze. eja vAtanuM sUtrakAra have hakAra vAcaka vAkya 14 pratipAdana 42 cha " bhaviMsu, bhavai, bhavissaha " nI apekSA sonA astitvane vicAra karavAmAM Ave to te pahelAM hato, hAlamAM che, ane bhavi. dhyamAM 552rI. tethI so "dhuve" maya DAvAne 42Ne dhruva cha dhruva hovA chatAM paNa te kadAca aniyata svarUpa vALA saMbhavI zake che te mAsAnu nivAraNa 42 // bhATe sUtradhAre tene "niyara" niyata usa cha / me 2135 vANI DAvAthI niyata cha. " sAsae" te zAvata cha sahA tenuM astitva rahe che. koI paNa kSaNa evI nathI hotI ke jyAre tenuM astitva na hoya. pratikSaNe padArthane saddabhAva (astitva) niyata kALanI apekSAe paNa bha73 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bahutarapradezApekSayApi syAdata Aha-' avvae ' avyayaH tatmadezAnAm vyayarahitatvAt / tatpradezAnAmavyayatvaM ca dravyarUpeNApi saMbhavatItyata Aha--' avahie' avasthitaH paryAyANAmanantatayA avasthitatvAt / etAvatA kimuktaM bhavati ? tatrAha -' Nicce ' nityaH AghantarahitaH sarvadaikarUpeNa sthitimAn kAlato loka iti 'nathi puNa se aMte ' nAsti punastatyAntaH yataH kAlatoyaM lokaH pUrvamapyAsIt idAnIM vartate bhaviSyati cAnAgatakAlepi tathA dhruvo niyataH zAzvato'kSayo'vyayo'vaaisA nahIM hai kintu "akkhae" akSaya hai-avinAzI hai-kisI bhI kAlameM isakA kSaya nahIM hai / bahutara pradezoM kI apekSA se bhI padArtha akSaya mAnA jA sakatA hai-so aisA yaha loka nahIM hai, kintu avyaya haiisake samasta pradeza vyaya se rahita hai| isa meM ghaTatI baDhatI nahIM hotI hai| usake pradezoM meM avyayatA dravyarUpa se bhI saMbhavatI hai so isa rUpa se hI avyayatA loka meM nahIM hai kintu loka kI jo anantaparyAyeM haiM ve sadAkAla usameM anantarUpa se avasthita rahatI haiM ataH isa rUpa se-paryAyakI avasthiti kI apekSA se loka " avaTThie" avasthita hai| isase yaha sArAMza nikalA ki kAla se loka " Nicce" nitya hai sarvadA eka sI sthiti vAlA hai " natthi puNa se aMte" ataH isa apekSA yaha loka anta sahita hai-ananta hai| kyoM ki kAla kI apekSA yaha loka pahile bhUtakAla meM bhI thA, isa samaya bhI hai aura Age bhaviSyakAla meM bhI rahegA, tathA yaha loka dhruva hai, nitya hai, zAzvata hai, akSaya bhAnI ya cha. 5YanI matama me nathI. te to " akkhae " akSaya ( avinAzI) che. AI 55 Ne teno kSaya thato nathI. mata2 () pradezonI apekSAe paNa padArthane akSaya mAnI zakAya che, paNa A leka e nathI paNa A leka te avyaya che. eTale ke tenA tamAma pradeze vyaya rahita hoya che. temAM vadhAro ke ghaTADo thatuM nathI tenA pradezamAM paNa dravyarUpe avyaya paNuM saMbhavI zake che. paNa mAM te prakAranuM avyaya paNuM nathI paNa lekanI je anaMta paryAye che te sadA kALa temAM anaMta rUpe avasthita mojuda 29 che. tethI paryAyanI manasthitinI apekSA so " avadie " bhavasthita che. upArnu tAtpaya , tI apekSA so " Nicce" nitya cha, umeza se sabhI sthiti vA che. "nathi puNa se ate" nI apekSA so sAnta (aMta sahita) nathI paNa anaMta (aMta rahita) che. kAraNa ke kALanI apekSAe A loka bhUta kALamAM hatuM, vartamAna kALe paNa che ane bhaviSyakALe paNa raheze, tathA A leka dhruva che, zAzvata che, nitya che, akSaya che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TIkA za. 2 u. 1sU. 12 skandakacaritanirUpaNam 579 sthito nityazca tasmAdeva kAraNAdasya lokasya kAlato'to vinAzo naiva bhvtiityrthH| 'bhAvo NaM loe aNaMtA vaNNapajjavA' bhAvataH khalu lokaH anaMtA varNaparyavAH varNavizeSAH ekaguNakAlatvAdayaH, bhAvato lokaH anaMtavarNaparyavarUpa iti, tathA 'aNaMtA gaMdhapajjavA' anantA gandhaparyavAH, ' anaMtA rasapajjavA ' anantA rasaparyavAH 'anaMtAphAsapajjavA' anantAH sparzaparyavAH, anantagandharasasparzaparyAyarUpo bhAvato loka iti tathA ' aNaMtA saMThANapajjavA' anaMtAH saMsthAnaparyavAH, anantasaMsthAnarUpo loko bhAvata iti, tathA ' aNaMtA guruyalahuyapajjavA ' anaMtA gurulaghukaparyavAH anaMtagurulaghuparyavarUpo lokaH bAdaraskaMdheSu tatsadbhAvAt 'arNatA aguruyalahuya pajjavA' anaMtA agurukalaghukaparyavAH-anantAgurulaghuparyAyarUpo hai, avyaya hai, avasthita hai aura nitya hai isI kAraNa isa loka kA kAla kI apekSA kabhI bhI vinAza nahIM hotA hai|" bhAvaoNaM loe aNaMtA vaNNapajjavA" bhAva se loka-anaMta varNaparyAyarUpa hai- eka guNakAlatvAdi varNa vizeSa hai arthAt varNaparyAya haiM aisI eka guNa kAlatva Adi paryAya se lekara anaMta varNa paryAyarUpa yaha loka bhAva kI apekSA se hai / tathA "aNaMtAgaMdhapajjavA, aNaMtA rasapajjavA aNaMtA phAsapajjavA" isI taraha se bhAva kI apekSA yaha loka anaMta gaMdhapa; yarUpa anaMta rasa paryAyarUpa aura ananta sparzaparyAyarU pahai / " aNaMtA saMThANapajjavA" bhAva kI apekSA yaha loka saMsthAna kI anaMta paryAyoM rUpa hai " agaMtA guruyala huyapajjavA" guru laghu gugoM kI anaMna paryAya rUpa hai| guru laghu guNa bAdaraskaMdhoM meM rahatA hai| " agaMtA aguruyala huya pajjavA" tathA bhAvako apekSA se yaha loka aguru laghuguNa kI anaMta avyaya che avasthita che. A daSTie vicAravAmAM Ave te kALanI apekSAe A leke ne kadI paNa nAza thatuM nathI evuM siddha thAya che. "bhAvAo Na loe aNaMtA vaNNapajjavA" yAnI apekSA yA manAta varNaparyAya rUpa che eka guNa kALatva vagere varNa vizeSa che. eTale ke varNaparyAya che. bhAvanI apekSAe eka guNa kALatva vagere paryAthI laIne anaMta vaNapa ryAya 35 2als cha. tathA " aNaMtA gaMdhapajjavA aNaMtA rasapajjavA aNaMtA phAsamajjavA " merA pramANe mApanI apekSA 21 as sana 2saparyAya 35 mata 55ryAya35 mane manAta 25 paryAya 35 cha. " aNaMtA saMThANapajjavA, aNaMtA guruyalahuya pajjavA, aNaMtA aguruyalahuya pajjavA" bhAvanI apekSAe A leka saMsthAnanI aneka paryAye rUpa che, guru laghu guNonI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre paryAyarUpa hai / yaha agurulaghu guNa paramANuoMmeM, sUkSmaskaMdhoM meM aura amUrta dravyoM meM pAyA jAtA hai| tAtparya isa kA yaha hai ki bhAva meM dravya gata rUpa, rasa, gaMdha, sparza, saMsthAna Adi liye jAte hai| ataH jahAM kahIM para bhI bhAvako lekara vicAra kiyA jAtA hai vahAM inhIM rUpa rasAdikoM ko lekara hI vicAra kiyA gayA hai, aisA jAnanA caahiye| rUpa guNa eka hI paryAyavAlA nahIM hotA hai-kintu jisa prakAra dravya meM anaMta paryAyeM hotI haiM usI prakAra guNoM meM bhI anaMtaparyAyeM huA karatI haiM / guNoM meM jo hInAdhikatA hotI hai vahIgugaparyAya haiM / vyaMjanaparyAya dravya meM hotI hai aura arthaparyAya guga meM hotI hai| isI artha paryAya ko lekara SaTsthA napatita hAni vRddhi hotI rahatI hai / AgamagranthoM meM isa viSaya ko bahuta hI acchI tarahase spaSTarUpa meM samajhAyA gayA hai| guNa paryAya kA nAma dUsare zabdoM meM guNAMza kahA gayA hai / ataHbhAvase loka rUpa, rasa, gaMdha, sparza kI anaMta paryAyarUpa hotA hai| isI taraha se vahasaMsthAna jo dravyagata hotA hai vaha bhI eka 2 prakAra meM ananta paryAya vAlA hotA hai ataHbhAva se loka saMsthAna kI apekSA ananta hai| aguru laghu guNa amUrtadravyoM meM paramANuoM meM evaM sUkSmaskaMdhoM meM pAyA anaMta paryAye rUpa che ane aguru laghu guNanI anaMta paryAya rUpa paNa che. guru laghu guNa bAdara (dhULa) skaMdhamAM rahe che. ane aguru laghu guNa paramANuomAM, sUphama skaMdhomAM, ane amUrta dravyamAM rahelo hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke bhAvamAM dravyamAM rahelAM rUpa, rasa gaMdha, sparza, saMsthAna vagerene samAveza thAya che. tethI jyAre bhAvanI apekSAe vicAra karavAmAM Ave tyAre te rUpa, rasa vagerenI dRSTieja vicAra karavAmAM Ave che, ema samajavuM. rUpa, rasa vagere guNa ekaja paryAyavALA hotA nathI, paNa jema dravyamAM anaMta paryAya hoya che tema gaNemAM paNa anaMta paryAyo hoya che. guNomAM je vRddhi athavA te hAni thAya che tene ja guNaparyAya kahe che. vyaMjana paryAya dravyamAM hoya che. ane artha paryAya guNamAM heya che. eja artha paryAyanI apekSAe SaTa, (cha) sthAna patita hAnivRddhi thatI rahe che. Agama graMthamAM A viSayane ghaNuM sArI rIte spaSTatA pUrvaka samajAvAmAM AvyA che. guNa paryAyanuM bIjuM nAma guNAMza kaheluM che. A rIte bhAvanI apekSAe loka rUpa rasa gaMdha sparza vagere anaMta paryAya rUpa hoya che. eja pramANe dravyagata saMsthAna paNa pratyeka dravyamAM anaMta paryAyavALu heya che. tethI bhAvanI apekSAe joIe te saMsthAnanI dRSTie paNa leka anaMta che. agurulaghu guNa amUrta (arUpI) dravyomAM, paramANuomAM ane sUkSama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriTIkA za0 2 0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 581 lokaH, paramANuSu mUkSmaskandheSu amUrteSu ca tatsadbhAvAt ' natthi puNa se aMte' nAsti punastasyAntaH, bhAvApekSayA lokasyAnto naastotyrthH| upasaMharanAha'se taM ' ityAdi / ' se taM khaMdayA davyao loe sa aMte khettao loe sa aMte kAlabho loe aNaMte bhAvao loe aNaMte ' tadetat skandaka ! dravyato lokaH sAMtA kSetrato lokaH sAMtaH kAlato loko'naMto bhAvato loko'nNtH| he skandaka pUrvoktayuktibhiH pratipAditacaturvidhalokeSu drabyakSetrAbhyAmantavatvaM lokasya, kAlabhAvAbhyAM cAnaMtatvameva punlloksyeti bhAvaH / iti prathamapraznasyottaram / 1 / lokaviSayakamanasyottara datvA jIvaviSayakapraznasyottaramAha-je vi' ityAdi jAtA haiN| yaha agurulaghuguNa bhI ananta paryAya vAlA hotA hai| isI taraha gurulaghuguNa bAdara skaMdhoMmeM pAyA jAtA hai, isa apekSA gurulaghuguNa bhI ananta paryAyavAlA hotA hai| isa taraha bhAvase loka kA kabhI bhI aMta nahIM hotA hai| ataHvaha bhAva se loka ananta kahA gayA hai| yahI bAta " natthi puNa se aMte" isa sUtra pATha dvArA vyakta kI gaI hai| aba isa viSaya kA upasaMhAra karate hue bhagavAn skandaka se kahate haiM ki ' se taM khaMdayA! vo loe sa aMte, khettao loe saaMte, kAlao loe aNaMte, bhAvao loe aNate' he skandaka! isa taraha vicAra karane para dravya se loka sAnta-antasahita hai, kSetra se loka sAnta-anta sahita hai, kAla se loka ananta hai aura bhAva se loka ananta hai| isa prakAra se yaha prathama prazna kA uttara hai| __ lokaviSayaka prathamaprazna kA uttara dekara aba zramaNa bhagavAn mhaaskaMdhamAM hoya che. te agurulaghuguNa paNa anaMta paryAye vALo hoya che. gurulaghuguNa bAdara (sthULa) ka dhamAM hoya che. gurulaghuguNa paNa anaMta paryA vALo hoya che. A rIte bhAvanI apekSAe lekane kadI paNa nAza thato nathI. tethI bhAvanI apekSAe lekane anaMta (aMta rahita ) kahyo che. eja vAta " natthi puNa se aMte" mA sUtrapA4 19 vyarata 42vAmI mAvI cha. 3 mA vissyn| 5saDA2 42di bhagavAna mahAvI2 244ne 4 cha -"se tta khaMdayA! dadhao loe sa aMte, khettao loe sa aMte, kAlao loe aNaMte, bhAvao loe aNate " , 24.64 ! mAzate viyA2 42tAM dravyanI apekSA loka sAnta (aMtayukta) che, kSetranI apekSAe paNa leka sAnta che. paNa kALanI apekSAe leka anaMta (aMtarahita) che, ane bhAvanI apekSAe paNa leka anaMta che. A prakArane tamArA pahelA praznano uttara che. loka viSenA pahelA praznane uttara ApIne have zramaNa bhagavAna mahA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5.2 bhagavatIsUtre je vi ya te khaMdayA jAva sa aMte jIve aNaMte jIve ye pi ca te skandaka ! yAvat sAnto jIvo'naMto jIvaH yAvatpadena-tava manasi ayametadrUpa AdhyAtmikazcintitaH kalpitaH prArthitaH manogataH saMkalpaH samudapadyata kim ityasya saMgrahaH / 'tassa vi ya NaM ayama?' tasyApi ca khalu ayamarthaH jIvaviSayaka praznasyedamuttaram 'evaM khalu yAvat-atra yAvatpadena 'mayA skandaka ! caturvidho jIvaH prajJaptaH, tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH' iti / saMgrahaH, 'dabao NaM ege jIve sa aMte ' dravyataH khalu eko jIvaH sAMtaH dravyApekSayA eka jIvamAzritya sAnto jIva iti / vIra jIvaviSayaka dvitIyaprazna kA uttara skandaka ko dete hue kahate haiM-"je vi ya te khaMdayA ! jAva sa aMte jIve aNaMte jIve"he skandaka! jo tumhAre citta meM yaha vikalpa uThA jIva sAnta-anta sahita hai ? yA ananta-anta rahita hai ? 'tassa vi ya NaM ayamaDhe' so usakA bhI yaha artha-uttara hai, arthAt-he skandaka ! jo tumheM aisA mana meM saMkalpa huA hai ki kyA jIva sAnta-anta sahita hai yA ananta -anta rahita hai ? so usakA uttara isa prakAra hai-' evaM khalu jAva' isa prakAra he skandaka ! maiMne jIva cAra prakAra kA prarUpita kiyA hai vaha isa prakAra se-eka dravya kI apekSA dUsarA kSetrakI apekSA se tIsarA kAla kI apekSA se aura cauthA bhAva kI apekSA se / " vyao NaM ege jIve sa aMte" dravya kI apekSAse eka jIva sAnta-anta sahita hai| tAtparya kahane kA yaha ki yahAM dravya kI apekSA se eka jIva ko lekara jIva sAnta hai aisA kahA gayA hai| kyoMki eka ke bAda do jaba Ate haiM to eka saMkhyA sAnta-anta mahita ho jAtI hai| vaise siddhAnta meM pI2 244 5che| 05 viSenA mI prazna uttare mAthe cha ,, je vi ya te khaMdayA ! ja va sa aMte jIve aNate jIve" 2464 ! tmaa| manamA javanA viSayamAM A prakAranI za kA udbhavela che ke "jIva anta sahita che ke manta sahita 1" " tassa vi ya Na ayamaTUThe" to tene uttara 2 // pramANe cha-" evaM khalu jAba" 24.64 ! meM nA yA2 2 13.yA cha. (ta jahA) te pramANa cha-(1) dravya (2) kSetra (3) Na bhane (4) sAva A cArenI apekSAe jIvanI sAntatA ane anaMtatAne vicAra kare naye. "davyao ege jIve sa aMte" dravyanI apekSAme me 71 saantanta sahitache. kahevAnuM tAtparya e che ke ahIM dravyanI apekSAe tathA eka jIvanI apekSAe jIvane sAnta (anta sahita) kahe che. kAraNa ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 'khettao NaM jIve asaMkhejjapaesie' kSetrataH khalu jIvo'saMkhyeyapradezikaH, kSetrApekSayA asaMkhyeyapradezavAn eko jIva ityarthaH, tathA 'asaMkhejja parasogADhe' 'asaMkhyeyapradezAvagADhaH lokAkAzasya asaMkhyeyapradezeSu avagAhanAvAnityarthaH, 'asthipuNa se aMte ' asti punaH ' se ' tasyAntaH jIvaH - dravyata eka jIvA 583 jIva rAzi akSaya ananta mAnI gaI hai so usa apekSA yaha vicAra nahIM hai / yaha vicAra to eka jIva kI apekSA se kiyA jA rahA hai| ki eka jIva svataMtra dravya hai / ataH dravya kI apekSA eka jIva ko lekara sAnta kahA hai / ( khettao gaM jIve asaMkhejjapaesie) kSetrakI apekSA se jaba jIva sAntatva anantatva kA vicAra kiyA jAtA hai taba bhI jIva sAnta hI phalita hotA hai| jIva asaMkhyAta pradezavAlA haiarthAt eka jIva ke asaMkhyAta pradeza hote haiM ataH vaha lokAkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagAhanAbAlA hai| yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAve ki labdhyaparyAtaka nigodiyA jIva ki jo asaMkhyAta pradezI hI hotA hai usa kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai / ataH vaha kaise lokAkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagAhanA vAlA ho sakatA hai ? to isakA uttara yaha hai ki " eka jIva lokAkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagAhanA vAlA hotA hai ' 66 "" eka pachI jyAre eneA vicAra karavAmAM Ave che tyAre eka sakhyA sAnta ( anta sahita ) manI laya che. sAma to siddhAMtAmAM va rAzine akSaya, anaMta mAnavAmAM Avela che. paratu ahI e rIte vicAra karavAmAM Avye nathI. ahI' te| eka jIvanI apekSAe ja vicAra karavAmAM AvyA che, kAraNa ke eka jIva svataMtra dravya che. tethI dravyanI apekSAe eka jIvane sAnta ( aMta yukta ) uDela che. kSetranI apekSAe paNa jIva sAnta ( anta sahita) che evuM pratipAdana kara vAmAM AvyuM che. jIva asaMkhyAta pradeza vALeA che eTale ke eka jIvanA asaMkhyAta pradeza hAya che. tethI te leAkAkAzanA asa`khyAta pradezeAmAM avagAhunA vALA che. ahIM kadAca evI AzakA sevavAmAM Ave ke labdha paryAM. saka nikriyA jIva, ke je asakhyAta pradezI hAya che, tenI jaghanya (ochAmAM ochI) avagAhanA aMgulanA asa`khyAtamAM bhAga pramANu ja hAya che teA te kevI rIte leAkAkAzanA asaMkhyAta pradezeAmAM avagAhanA vALA hAi zake ? tenuM samAdhAna A pramANe che eka jIva leAkAkAzanA asa`khyAta pradezamA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 bhagavatIsUtre aisA jo kahA gayA hai vaha sAmAnya jIva kI apekSA ko lekara kahA hai| tAtparya kahane kA yaha hai kI AtmA kA parimANa AkAza kI taraha na vyApaka mAnA gayA hai aura na paramANu kI taraha aNurUpa mAnA gayA hai kintu jisa jIva ko jo zarIra prApta hotA hai AtmA usI pramANa bana jAtA hai / isa pramANa meM pradeza saMkhyA kI na hAni hotI hai aura na vRddhi hotI hai vaha to saba jIvoM kI barAbara hI rahatI hai| parantu avagAhanA meM laMbAI cauDAI Adi meM antara A jAtA hai / ataH siddhA. ntakAroMne aisA kahA hai ki eka jIva kA AdhAra kSetra lokAkAza ke asaMkhyAtaveM bhAga se lekara sampUrNa lokAkAza taka ho sakatA hai| lokAkAza ke pradezoM kA parimANa asaMkhyAta hai-aura asaMkhyAta ke bhI asaMkhyAta bheda kahe gaye haiM / ataH lokAkAza ke aise asaMkhyAta bhAgoM kI kalpanA kI jAsakatI hai jo aMgulAsaMkhyeyabhAgaparimANa hoN| itanA choTA eka bhAga bhI asaMkhyAta pradezAtmaka hI hotA hai / usa eka bhAga meM koI eka jIva raha sakatA hai utane 2 do bhAgoM meM bhI raha sakatA hai| isI taraha eka 2 bhAga baDhate 2 AkhirakAra sarva loka meM bhI eka jIva raha sakatA hai| kahane kA abhiprAya ye hai ki eka jIva dravya avagAhanA vALa hoya che" A kathana sAmAnya jIvane anulakSIne karAyuM che. kahevAno bhAvArtha e che ke AtmAnuM parimANa AkAzanI jema vyApaka paNa mAnavAmAM AvyuM nathI, ane paramANunI jema aNu rUpa paNa mAnavAmAM AvyuM nathI. paNa je jIvane tenA karma anusAra je zarIranI prApti thAya che te zarIra pramANu AtmA banI jAya che eTale ke madhyama parimANa mAnavAmAM Ave che. te pramANamAM pradezonI saMkhyA nyUna adhika thatI nathI- te te saghaLA jIvomAM barAbara ja rahe che paNa avagAhanA (laMbAI pahoLAI vagere mAM phera paDe che tethI siddhAMtakAroe evuM kahyuM che ke eka jIvanuM AdhAra kSetra lokAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAgathI laIne saMpUrNa kAkAza sudhInuM hoI zake che. lekAkAzanA pradezanuM parimANa asaMkhyAta che ane te asaMkhyAtanA paNa asaMkhyAta bheda kahelA che. tethI kAkAzanA evA asaMkhyAta bhAgonI kalpanA karI zakAya che ke je aMgUlanA asaMkhyaya bhAga pramANa hoya. evaDe nA eka bhAga paNa asaMkhyAta pradezAtmaka ja hoya che tevA eka bhAgamAM paNa keI eka jIva rahI zake che, ene evA be bhAgomAM paNa eka jIva rahI zake che A rIte eka eka bhAga vadhatAM vadhatAM chevaTe sarvalekamAM paNa eka jIva rahI zake che. kahevAnuM tAtparya e che ke eka jIva dravyanuM ochAmAM ochuM AdhAra kSetra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyasandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandakavaritanirUpaNam 585 pekSayA sAntaH / kSetrato'pi ekajIvApekSayA sAntaH / kAlao NaM jIve na kayAi nAsI jAva nicce' kAlataH khalu jIvaH kadAcit nAsIt yAvat nityaH, iha yAvatkaraNAt-na kadAcina bhavati na kadAcina bhaviSyati api tu AsIdeva bhavakA choTe se choTA kama se kama AdhAra kSetra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai jo asaMkhyAna pradezI lokAkAza kA eka asaMkhyA. tavAM bhAgarUpa hotA hai| tathA adhika se adhika sampUrNa lokAkAza bhI eka jIvadravya kA AdhAra kSetra hotA hai| isa kathana se yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki lavaparyAya taka nigodiyA jI kI jayanya ava gAhanA ke anusAra jitanA usakA AdhAra kSetra hogA-vaha bhI asaM. khyAtapradezAtmaka hI hogaa| parantu vaha asaMkhyAta pradezI lokAkAza kA asaMkhyAtavAM bhAgarUpa hI kahalAyegA / isa taraha jIva loka ke asaMkhyAtapradezoM meM avagAhanAvAlA hai yaha kathana nirdoSa hai| " asthi puNa se aMte" kSetra kI apekSA jIva antasahita hai| isa taraha dravya kI apekSA se eka jIvadravya sAnta hai aura kSetra kI apekSA se bhI eka jIvadravya sAnta hai / " kAlao jIve na kayAha nAsI jAva nicce" kAla kI apekSA se jaba jIva dravya kI sAmatA aura anaMtatA kA vicAra kiyA jAtA hai to vaha anaMta siddha hotA hai| kyoM ki tInoM kAloM meM se aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hoya che ane te AdhAra kSetra asaMkhyAta pradezI kAkAzanA eka asaMkhyAtamAM bhAga rUpa paNa hoya che. tathA eka jIva dravyanuM vadhAremAM vadhAre AdhArakSetra saMpUrNa leAkAkAza paNa hoya che. A kathanathI e vAta spaSTa thAya che ke labdha paryApaka nigodiyA jIvanI jaghanya (ochAmAM ochI) avagAhanA pramANe ja je tenuM AdhArakSetra haze te paNa asaMkhyAta pradezAtmaka ja haze. paraMtuM te asaMkhyAta pradezI kAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAga rUpa ja kahevAze. A rIte jIva lekanA asaMkhyAta pradezomAM avagAhanA vALe che, e kathanamAM kaI paNa prakArane deSa jaNAto nathI. asthi puNa se ate kSetranI apekSA 0 sAnta (santa yuTata ) che. A rIte dravyanI apekSAe eka jIvadravya sAnta (anta sahita che, ane kSetranI apekSAe paNa eka jIdravya anna yukta che. "kAlao Na jIve na kayAi nAsI jAva nicce " nI apakSAse jIvanI sAntatA anaMtatAne jyAre vicAra karavAmAM Ave che tyAre jIva anaMta (aMta rahita) che avuM siddha thAya che, kAraNa ke traNe kALamAMthI e zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tyeva, bhaviSyatye ca, ataeva dhruvo niyataH zAzvato'kSayo'vyayo'vasthitaH ityantaM saMnAhyam / yato dhruvAdisvabhAvako'ta eva 'nasthipuNa se aMte' nAsti punastasya jIvasyAntaH / 'bhAvao NaM jIve aNaMtA NANapajjavA' bhAvataH khalu jIva anaMtA jJAnaparyavAH jJAnaparyAyAH kevalibuddhikRtA'vibhAgaparicchedAH bhAvato jIvo'. netajJAnaparyAyAtmako bhattIti bhAvaH / " aNaMtA dasaNapajjavA ' anaMtA darzana aisA koI sA bhI kAla nahIM hai ki jisameM isakA sadbhAva na rahA hobhUtakAla meM jIva nahIM thA, aisA nahIM kahA jA sakatA vartamAnakAlameM jIva nahI hai aisA bhI nahIM kahA jA sakatA aura bhaviSyat kAla meM jIva nahIM hogA-aisA bhI nahIM mAnA jA sakatA / isaliye aisA hI mAnanA cAhiye ki bhUnakAla meM jIva thA vartamAna meM bhI usakA sadbhAva hai, aura bhaviSyatkAla meM bhI usakA astitva rhegaa| kyoM ki yaha jIva dhruva Adi svabhAvavAlA hai / ata eva "nathi puNa se aMte" isaliye kAla kI apekSA se jIvakA anta nahIM hai| " bhAvaoNe jIve aNaMtANANa pajjavA" bhAvakI apekSA jaba jIva kI sAntatA aura anantatA kA vicAra kiyA jAtAhai to usa samaya yaha jIva anaMta siddha hotA hai kyoM ki jIva dravya anaMta jJAna paryAyarUpa hai| jJAna kI paryAyeM kevalI kI buddhi se hI kalpita kI jA sakatI hai ye jJAnaparyAyeM avibhAga pariccheda rUpa hotI haiM ataH bhAva kI apekSA jIva anaMta jJAna paryAyarUpa hai, " aNaMtA daMsaNa pajjavA " anaMta darzanaguNaparyAya rUpa kaI paNa kALa nathI ke jyAre tenuM astitva na hoya-bhUtakALamAM jIva na hatA evuM kahI zakAya tema nathI, vartamAna kALamAM jIva nathI evuM paNa kahI zakAtuM nathI, ane bhaviSya kALamAM jIva nahIM hoya evuM paNa mAnI zakAtuM nathI. tethI emaja mAnavuM paDaze ke bhUtakALamAM jIva hato, vartamAnamAM che ane bhaviSyamAM paNa raheze traNe kALamAM jIvanuM astitva hoya che. kAraNa ke jIva prava, zAzvata, nitya vagere 91mA vA che ( natthi puNa se ate) tathA siddha thAya cha , nI apekSA 71 sAnta mata 2Dita-cha. " bhAvao paM. aNaMtA NANapajjavA ' mAvanI apekSA nI mata sahitatA taDitatA no vicAra karavAmAM Ave to jIvane ananta aMtarahita sAbita karI zakAya che. kAraNa ke jIvadravya anaMta jJAna paryAya rUpa che. jJAnanI paryAnI kalpanA kevalI bhagavAnanA kevaLa zAna thI ja thaI zake che. te jJAna paryAye avibhAga pariccheda rUpa hoya che tethI bhAvanI apekSAe jIvane anaMta jJAna paryAya ho cha. . aNaMtA dasaNapajjavA" dravya sanata zana guNa paryAya 35 che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 su0 12 skandakacaritanirUpaNam 587 paryavAH darzana paryAyA ityarthaH bhAvato'naMtadarzanaparyAyAtmakatvaM jIvasyeti / 'aNaMtA cArittapajjavA ' anaMtA cAritraparyAyAH, 'aNaMtA agurulahuyapajjavA ' anaMtA agurulaghuparyavAH audArikazarIrANi pratItyAnaMtAgurulaghuparyAyAH kArmaNAdi dravyANi jovasvarUpaM cAzrityAnaMtA agurulaghuparyAyA iti, 'nathi puga se aMte' nAsti punastasyAMtaH bhAvato jIvasyAMto nAsti anaMtajJAnadarzanAdi paryAyAtmaka tvAditibhAvaH / ' se taM dabao jIve sa aMte ' tadetat dravyato jIvaH sAntaH, 'khettao jIve sa aMte ' kSetrato jIvaH sAntaH, 'kAlao jIve aNaMte ' kAlato jIvo'naMtaH, 'bhAvao jIve aNaMte ' bhAvato jIvo'nantaH anaMtajJAnadarzanaparyAyAhai, kyoM ki darzana guNa kI bhI paryAyeM anaMta hotI haiM / " aNaMtA caritta pajjavA" ananta cAritraparyAya rUpa hai kyoM ki cAritra guNakI bhI anaMta paryAyeM hotI haiM / " aNatA aguru ya lahuya pajjavA" anaMta agurulaghu paryAyarUpa hai / audArika zarIra ko lekara anaMta gurulaghuparyAya. rUpa hai tathA kArmANa zarIra, aura jIva ke svarUpa ko Azrita karake a. naMta agurU laghu paryAyarUpa hai| " natyi puNa se aMte" isa taraha bhAva kI apekSA se jIva ananta-antarahita hai| " se taM davyo jIve sa aMte, kheto jIve sa aMte, kAla bho jIve arNate bhAvao jIve agate" isa saba kathanakA aba upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM ki dravyase eka jIva sAnta hai, kSetra se bhI vaha sAnta hai / para kAla aura bhAva kI apekSA se vaha ananta hai-sAnta nahIM hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva ke jJAna, darzana aura cAritraparyAya anaMta rUpa hai-inakA kisI 42114zana zuzunI 55] mana ta paryAya DAya che " aNatA carittapajjavA" jIva anaMta cAritra paryAya rUpa che, kAraNa ke cAritra guNanI paNa anaMta paryAya hAya che. " aNaMtA agurula huya pajjavA" 71 manAta maguru sadhu paryA. yarUpa che. audArika zarIranI apekSAe anaMta guru laghu paryAya rUpa che tathA kArmaNa zarIra ane jIvanA svarUpanI apekSAe anaMta aguru laghu paryAya rU5 che. "nathi puNa se aMte" 2 // zate mApanI mapekSAye 71 mata 2Dita cha, - have jIvanI sAntatA ane anaMtatA vizenA samasta kathanane upasaMhAra 42tA sUtrA2 4 che , ' se taM davvao jIve sa aMte, khetao jIve sa o, kAlao jIve aNaMte bhAvo jIve aNate " dravyanI apekSAe eka jIva sAnta aMtayukta che, kSetranI apekSAe paNa te sAta che, paNa kALa ane bhAvanI apekSAe jIva anaMta " aMtarahita" che kahevAnuM prayojana e che ke jIvanI jJAna, darzana ane cAritraparyAya ane tarUpa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne tmakatvAt / iti dvitIya praznasyottaram // 2 // je vi ya te khaMdayA puccha ' yo pi ca sa skandaka ! pRcchA, pRcchApadena piMgalakasya siddhiviSayaka sarvopi prazno vAcyaH, kiyatparyantamityAha-'jAva' ityAdi / 'jAva' yAvat-yAvatpadena 'ayametadrUpaH AdhyAtmikAdivicAraH samupadya ' iti saMgrahaH, 'kiM sa aMtA siddhI aNaMtA siddhI' kiM sAMtA siddhiranaMtAsiddhiH 'tassa vi ya NaM ayama?' tasyApi ca khalvayamarthaH 'evaM khalu mae khaMdayA ! caucihA siddhi paNNattA' evaM khalu mayA skandaka ! caturvidhA siddhiH prajJaptAH, ' taM jahA' tadyathA 'davyo khetto kAlo bhAvao' dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH 'dabao NaM egA siddhI sa aMtA' dravyataH khalu ekA siddhiH sAMtA ekatvena sAMtatvAt 'khettao NaM siddhI paNa bhI avasthA meM anta nahIM A sakatA hai, ataH jaba jIva bhAva kI apekSA anaMta jJAna darzana Adi paryAyarUpa hai-to isakA artha yahI hotA hai ki bhAva kI apekSA jIva ananta hai| isa prakAra yaha dvitIya prazna nA uttara hai| __ 'je vi ya te khaMdayA pucchA' he skandaka ! terA tIsarA prazna yaha hai ki siddhi sAnta hai ki ananta ? isakA artha isa prakAra se hai-' evaM khalu mae khaMdayA! caubihA siddhI paNNattA' he skandaka ! maiMne siddhi cAra prakAra kI kahI hai-' taMjahA' jo isa prakAra se hai-' davao, khettao, kAlao bhAvao' dravya se, kSetra se, kAlase aura bhAva se ! 'davvao NaM egA siddhI sa aMtA' dravya se eka siddhi hai ! aura vaha eka hone ke kAraNa hI sAnta-anta sahita hai / kSetra kI apekSA siddhi che-temane koI paNa avasthAmAM aMta saMbhavano nathI, tethI je bhAvanI apekSAe jIva anaMta jJAna, darzana vagere paryAyarUpa hoya te tene artha ja e thAya che ke bhAvanI apekSAe jIva anaMta e ta rahita che A rIte bIjA praznanuM samAdhAna karavAmAM AvyuM che. "je vi ya te khaMdayA pucchA" hai 244! tmaa| trIne prazna yA pramANe cha-" siddhi sAnta (anta saGita) cha hai manAta (matasahita) cha ?" tenu samAna 2 // prabhArI cha-" evaM khalu mae khaMdayA ! cauvvihA siddhI paNNattA" u 444 ! meM siddhi yA2 prA2nI hI cha. ( ta jahA) te yAra praa2| 2mA pramANe -" ivvao khetta zro, kAlao. bhAvao" (1) dravyanI, (2) kSetranI, (3) kALanI ane (4) bhAvanI apekSAe siddhinI aMtasahitanA mane mata2DitatAnI piyAra 42 me. "davvao Na egA siddhI sa aMtA dravyanI apekSA saddhi se che. mane te me DAvAne ho / aMta sahita che. kSetranI apekSAe siddhinI laMbAI pahoLAI 45 lAkha ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramendrakA TIkA za020 1 sU0 12 skandavarita nirUpaNam 589 yAlIsa joyaNasayasahassAI AyAmaviSkaMbheNaM' kSetrataH khalu siddhiH paMcacatvAriMzazatasahasrANi AyAmaviSkaMbheNa, tatrAyAmo dairghyam viSkaMbho vistArastathA ca dairghyavistArAbhyAM kSetrataH siddhiH paMcacatvAriMzadyojanazatasahasraparimitA / atha pari dhimAha - ' egA joyaNakor3I bAyAlisaM ca joyaNasayasahassAI tIsaM ca joyaNasahassAI doNi ya auNA pannanoyaNasae kiMci visesAhie parikkhevegaM ' ekA yojanakoTiH dvicatvAriMzat ca yojanazatasahasrANi triMzat ca yojana sahasrANi dve ca ekonapaMcAzayojanazate kiMcita vizeSAdhike parikSepeNa / yadyapi iha siddhi: paramArthataH sakalakarmakSayarUpA siddhAdhArA AkAzapradezarUpA vA / tathApi siddhAnAmAdhArabhUtA AkAzapratyAsannatvena ISat prAgbhArA pRthivyeveha siddhizabdena prokteti / ' asthi puNa se aMte ' asti punastasyA aMtaH / dravyakSetrAbhyAM siddhiM vivicya kAlatastAmAha-' kAlao NaM siddhI na kayAi na AsI ' kAlataH siddhi paiMtAlIsa 45 lAkha yojana laMbI cauDI hai ! isakI paridhi eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau gunacAsa yojana se kucha adhika hai, yadi siddhi kA vicAra vAstAvika dRSTi se kiyA jAye to vaha saphala karma kSayarUpa hI hai, athavA siddha jitane AkAza rUpa sthAna meM vasate haiM vaha siddhi hai / parantu phira bhI siddhi zabda se yahA~ ISatprAgbhArA- siddhazilA - pRthivI hI lI gaI hai| kyoMki vaha siddhoM ke AdhArabhUta AkAzarUpa sthAna ke pAsa AI huI hai / ' asthipuga se aMte ' isa taraha usakA anta hai| ataH dravyasiddhi aura kSetrasiddhi ye donoM anta sahita haiM / 'kAlao NaM siddhI na kayAi na Aso' kAlale jaba siddhi ke sAntatva aura anantatva kA vicAra kiyA jAtA hai taba usakA ananta (4 na pramANa che. tenI paridhi ( gherAveA ) eka karoDa be tALIza lAkha trIsa hajAra khase egaNuSacAza (14230249) ceAjanathI paNa thoDI vadhAre che. jo vAstavika dRSTie siddhinA vicAra karavAmAM Ave te te sakaLa karmInA kSayarUpa ja che, athavA jeTalA AkAzarUpa sthAnamAM siddha bhagavaMtA vase che te sthAnane siddhi kahe che. paNa ahI siddhi " pada vaDe iSatmAgbhArA siddha zilA--pRthvI ja grahaNa karavAmAM avela che; kAraNa ke te siddhonA adhArabhUta bhADAza35 sthAnanI pAse AvelI che. " asthi puNa se aMte " tethI te sNtvALI ( sAnta) che. A rIte dravyathIsiddhi ane kSetrathIsiddhi anta yukta che. " kAlao NaM siddhI na kayAi na AsI " ajanI apekSAkhe siddhinI sAtatA ane anaMtatAnA vicAra karavamAM Ave te tenI ana tatA ja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 bhagavatIsUtre ne kadAcinnAsIt , 'jAva NiccA' yAvanityA A yAvatpadena ' na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai, bhaviMsu ya, bhavai ya, bhavissai ya, dhuvA, NiiyA, sAsayA, akkhayA, adhayA, avaDiyA' iti saMgrAhyam / kAlataH pUrvamapyAsIt siddhiridAnI vidyate bhaviSyati cAnAgatakAlepi ato dhruvAdhArabhya nityA ceti bhAvaH / 'bhAvao ya jahA loyassa tahA bhANiyavyA' bhAvatazca yathA lokasya tathA bhaNitavyA, bhAvatazca siddhevaktavyatA lokaradeva jJAtavyeti bhAvaH / tathA cabhAvataH siddhiranantavarNa gandharasasparzaparyAyarUpA, anantasaMsthAnaparyAyAnantaguru. ghulaparyAyAnantAguruparyAyarUpA, nAsti tasyA anta iti / 'tatya davyo siddhI sa aMtA' tatra dravyataH siddhiH sAMtA -- khetao siddhI sa aMtA' kSetrataH siddhiH sva hI siddha hotA hai| kyoM ki bhUtakAla meM kabhI bhI koI dina aisA nahIM huA ki jaya siddhikA sadbhAva na rahA ho| 'jAva na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai, bhavisu ya, bhavai ya, bhavissai ya, dhuvA, giiyA, mAsayA, akkhayA, avvayA, avaTThiyA, NicA' kAla se siddhi pahile bhI thI aba bhI hai, aura Age bhI rhegii| isa kAraNa baha dhruva hai niyata hai zAzvata hai akSaya hai avyaya hai avasthita hai aura nila hai / 'bhAvao jahA loyasta tahA bhANiyanyA' bhAva kI apekSA se siddhi viSayaka vaktavyatA bhAva se loka kI vaktavyatA ke samAna jAnanI cAhiye / isa taraha bhAva se siddhi anantavarga, gaMdha, rasa, sparza paryAyarUpa hai, anaMtasaMsthAna paryAyarUpa hai| ananta gurulaghuparyAyarUpa anaMta agurulaghuparyAyarUpa hai| isakA kabhI anta nahIM AtA hai| isa taraha 'davyao siddhi sa aMtA khettao siddhI sa aMtA' dravya aura kSetrase siddhi sAnta hai tathA sAbita thAya che kAraNa ke bhUtakALamAM e kaI paNa samaya na hato ke nyAre tanuM mastitva na DAya 'jAva na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai, bhAsu ya, bhavai ya, bhavissai ya, dhuvA, NiiyA, sAsayA, akkhayA, avvayA, avaTTiyA NicA " nI apekSAya bhUtamA sidinu mastitva hatuM, vartamAna kALamAM paNa che ane bhaviSyamAM paNa raheze. kAraNa ke te dhruva niyata zAzvata, akSaya, bhavyaya, avasthita mane nitya che. "bhAvao ya jahA loyasa tahA bhANiyavyA bhAvanA apekSA nI manatAta sAmita karavAmAM AvI che, eja rIte siddhinI paNa anaMtatAnuM pratipAdana karI zakAya che. A rIte bhAvanI apekSAe siddhi anaMta varNa, gaMdha, rasa, sparza ane saMsthAnA paryAyarUpa che; te anaMta gurulaghu paryAyarUpa che, anaMta agurulaghu paryAya35 che. tenA hI mata nathI. mAzate " dadhao siddhI sa aMtA, kheto siddhIsa aMtA" 0yanI bhane kSetranI apekSA siddhi santayata zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandaracaritanirUpaNam 591 sAMtA ' kAlo siddhi aNaMtA' kAlataH siddhiranaMtA, 'bhAvao siddhI aNaMtA' bhAvataH siddhiranaMtA he skandaka taba manasi yoyaM saMkalpo'bhUt kimiyaM siddhiH sAMtA anaMtA veti tasya saMkSepata idamutaram dravyakSetrAbhyAM siddhiH sAMtA kAlamA. vAbhyAM cAnaMtA / iti tRtIyapraznosyottaram // 3 // je vi ya te khaMdayA' yopi ca te skandaka ! ' jAva' yAvat-yAvatpadena-' te manasi etAdRza AdhyAtmikAdivicAraH samudapadyata kiM sAMtaH siddhaH ' iti saMgrAhyam / ' kiM agaMte siddhe' kiM anantaH siddhaH : taM ceva ' tadeva lokavaktavyatAvadevAtrApi vAcyat kiyatpayantamityAha- jAva' yAvat-yAvatpadena dravyakSetrakAlabhAvataH siddhazcaturvidho mayA prajJaptastatra-' davyao NaM ege siddhe sa aMte' dravyataH khalu ekaH siddhaH sAMtaH, 'kAlao siddhI aNaMtA, bhAvaosiddhI aNatA' kAlase siddhi ananta hai aura bhAvase bhI vaha siddhi anaMta hai / he skandaka ! tumhAre mana meM jo yaha saMkalpa huA hai ki siddhi sAnta-anta sahita yA ananta anta rahita hai usakA saMkSepa se yaha uttara hai ki dravya aura kSetra kI apekSA siddhi sAnta anta sahita hai aura kAla aura bhAva kI apekSA siddhi-anantaanta rahita hai| isa prakAra yaha tRtIya prazna kA uttara hai| je vi ya te khaMdayA ! jAva kiM aNaMte siddha ' isa taraha he skandaka! jo tumhAre mana meM utpanna huA hai ki siddha sAnta-aMta sahita haiM ki siddha ananta-anta rahita haiM so isa viSaya meM suno he skandaka ! dravya se, kSetra se, kAla se aura bhAva se maiMne middha cAra prakAra ke prarUpita kiye haiM-inameM 'davvao NaM ege siddhe sa ate , dravya se eka siddha sAnta-anta sahita haiN| arthAt-eka (sAnta) che. 55 "kAlao siddhI aNaMtA, bhAvao siddho aNatA" m ane bhAvanI apekSAe siddhi anaMta che. te skandaka ! tamArA trIjA praznono saMkSepamAM A pramANe uttara che. -dravya ane kALanI apekSAe siddhi sAnta che, paNa kALa ane bhAvanI apekSAe siddhi anaMta (antarahita) che. A rIte trIjA praznanuM samAdhAna karavAmAM AvyuM che. ___ "je vi ya te khaMdayA ! jAva ki aNa te siddha" 3 2444 ! tamA21 bhanamA sevI ! BikSA vagere mana cha hai " siddha" sAnta (anta yuta) cha / sanata (mata 2Dita) cha ?" to tenuM samAdhAna mA pramANe che-De 24.6 ! dravyanI apekSAe, kSetranI apekSAe, kALanI apekSAe ane bhAvanI ape. kSA abhayA2 prAre meM siddhanI pr35|| 4rI che. "davva o Na ege siddhesa aMte' dravyanI apekSA se siddha sAnta santa sahita cha. meTale zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 bhagavatIsUtre , 'khettao NaM middhe asaMkhejjapae sie' kSetrataH khalu siddho'saMkhyeyamadezavAn bhavati / tadA-' asaMkhejja esogADhe ' asaMkhyeyapradezAvagADhaH asaMkhyeyeSu gaganapradezeSu avagAhanA vidyate yasya sa asaMkhyeyapradezAvagADhaH / ' asthi puNa sa aMte' asti punastasyAntaH kSetrataH khalu antavAn siddho bhavatItyarthaH / kAlo NaM siddhe sAdIe apajjavasie' kAlataH khalu siddhaH sAdikaH aparyavasitaH, sAdikaH ekamAzritya AdimAn aparyavasitaH / azeSakarmakSayarUpAdi siddhiH, sA ca jJAnadarzana cAritrAdirUpakAraNenotpAdyate iti siddhi viziSTajIvasyApi sAditvaM bhavatyevetibhAvaH, 'nasthi puga se aMte nAsti punastasyAMtaH kAlApekSayA siddhasiddha kI apekSA siddha sAnta hai 'khettao NaM siddhe asaMkheja parasie ' kSetra se siddha asaMkhyAta pradezavAlA hai tathA ' asaMkhejapaesogADhe, AkAza ke asaMkhyAtapradezoM meM vaha avagAhanAvAlA hai| AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM jisakI avagAhanA hotI hai vaha asaMkhyAtapradezAvagADha kahalAtA hai ' asthi puNamaante kSetra kI apekSA siddha sAntaantasahita hai / 'kAlao NaM siddhe sAie apajjavasie' kAla se siddha sAdika - Adisahita aura avaryavasitaanta rahita hai / eka ko Azrita kara ke sAdika hai tathA aneka siddhoM ko Atrita kara ke vaha aparyavasita- ananta hai / samasta karmoM ke kSayarUpa siddhi hotI hai / yaha siddhi jJAna, darzana evaM cAritra AdirUpa kAraNoM kI pUrNatA se utpana hotI hai / ataH isa siddhi se viziSTa jo jIva hai vaha bhI eka kI apekSA sAdi hai aisA mAnA jAtA hai 'nasthi puNa se ante ' isa meDa siddhanI apekSAo piyAra uravAmAM Ave to siddha sAnta che. " khetaoNa siddhe asaMkhejjaparasie " kSetranI apekSA me siddha asaMkhyAta pradezabAjA che. tathA " asaMkhejjapaesonADhe " te mAjhazanA asaMkhyAta pradezeAmAM avagAhanA vALA che. jenI avagAhanA AkAzanA asAta pradezeAmAM DAya che tene asaMkhyAta pradezAnragADha vAmAM Ave che. " asthi puNa sa ate " tethI kSetranI apekSa me siddha sAnta anta sahita che. " kAlao Na' siddhe mAie apajjava sie kALanI apekSAe siddha sAdi anata che. eTale ke Adi sahita che ane ata rahita che. eka siddhanI apekSAe siddhanA jIva Adi sahita che tathA aneka siddhonI apekSAe siddha nA jIvA aparyavasita anAdi anaMta che. siddhi sapUrNa karmAMtA kSaya rUpa hAya che. te siddhinI utpatti jJAna, dana, cAritra vagere rUpa kAraNeAnI pUrNatAthI thAya che. tethI te siddhithI yukta je jIva che te siddha kahevAya che siddha jIvanI apekSAe sAdi (AdithI yukta) ane anaMta manAya che, paraMtu ghaNA jIveAnI apekSAe anAdi anaMta che. 1 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 593 syAMto na bhavati sadaivavidyamAnatvAt / ' bhAvo NaM siddhe aNaMtA NANapajjavA' bhAvataH khalu siddhaH-anatA jJAnaparyayAH jJAnaparyAyANAmanaMtatvena jJAnasya ca jIvasvarUpatayA jJAnAtmakabhAvena siddha jIvopyanaMto bhavatItyarthaH, 'aNaMtA daMsaNapajjavA' anaMtAdarzanaparyavAH yathA jJAnaparyAyA anaMtAstathA darzanaparyAyA anaMtaHstathA darzanaparyAyA apIti, 'aNaMtA agurulahupajjavA' anaMtA aguru laghuparyAyAH, anaMtA agurulaghuparyAyAH jIvasvarUpamAzrityAgurulaghutvaparyAyatvaM bodhyamiti / 'natthi puNa se aMte ' nAsti punastasyAMtaH tasya siddhasya bhAvataH kadAcidapi anto na bhavati sadaiva vidyamAnatvAditi bhAvaH / 'se taM davyao NaM siddhe sa aMte' tadetat dravyataH khalu siddhaH sAMtaH 'khettao NaM siddhe sa aMte ' kSetrataH khalu siddhaH sAMtA, siddha jIva kA kAla ko apekSA se aMta nahI hotA hai kyoM ki vaha sadA vidyamAna rahatA hai / 'bhAvo NaM siddhe aNaMtA NANapanjavA' bhAva se siddha anantajJAnaparyAyarUpa haiM / tAtparya yaha hai ki-jJAna kI paryAyeM ananta hotI haiM aura jJAna lIva kAnijasvarUpa hai isaliye jJAnarUpa hone ke kAraNa siddha jIva bhI anta rahita hai-ananta haiM, ( aNaMtA saNa pajjavA) jisa prakAra se jJAna kI paryAyeM ananta hai / usI taraha se darzana ko bhI paryAyeM ananta haiN| aNaMtA agurulahuyapajjavA ' agurUlaghu guNa kI paryAyeM bhI ananta haiM-jIva ke svarUpa kA Azrita kara yahAM agurulaghuparyAyatA jAnanI cAhiye / isaliye ( natdhipuNa se aMte ) siddha jIva kA kabhI bhI bhAva kI apekSA se anta nahIM hotA haiN| kyoM ki isa apekSA vaha sadA vidyamAna mAnA gayA hai / isa kathana kA aba upasaM" natthi puNa se ate " 59 te siddha sapane mata to nathI. 4126 tenuM mastitva sahI 12 cha. bhATe mana cha (mata 2hita) cha "bhAvao NaM siddhe aNatA NANapajjavA" bhAvanA apekSA 9 manAta jJAna paryAya 35 hoya che-tAtparya e che ke jJAnanI paryAyo anaMta hoya che-ane jJAna jIvanuM nijasvarUpa che. tethI jJAna rUpa hovAne kAraNe siddha jIva paNa anaMta (aMta. 2Dita) DAya cha aNaMtA daMsaNapajjavA" ma zAnanI paryAyI manAta DAya cha tema siddhane zananI paryAya 595 mana ya che. " aNaMtA agurulahuyapajjavA" mane zuru sadhu gunI paryAyo 57 mana ta ya cha- vana 2135ne manusakSIna mahI zuru sadhu paryAya samacI. tethI " natthi puNa se ate" mAvanI apekSA siddhapanI hI 59 mata to nathI te atarahita hoya che. have A kathanane upasaMhAra karatAM sUtrakAra kahe che ke bha 74 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'kAlo NaM siddhe aNate ' kAlata: khalu siddho'naMtaH 'bhAvao NaM siddhe aNaMte' bhAvataH khalu siddho'nantaH, dracyakSetrApekSayA siddhasyAntattvaM kAlabhAvApekSayA cAnantatvam bhAvato jJAnadarzanA'gurulaghuparyAyasvarUpeNa cAntasyAbhAvAditi tasmAt he skandaka lokAdi padArthaH dravyakSetrAbhyAM sAMta eva kAlabhAvAbhyAM tvananta eva bhavatIti / iti caturthapraznasyottaram // 4 // lokAdArabhya siddhaparyantavastuSu sAMtatvAnaMtatvaviSayakasaMzayasya nirAkaraNaM kRtvA sAmprataM maraNaviSayakapanaM spaSTayati-'je vi ya' ityAdi / 'je vi ya te khaMdayA' yopi ca te skandaka ! 'imeyArUve anjhathie ciMtie jAva samuppajji sthA ' ayametadrUpa AdhyAtmikazciMtito yAvat samudapadyata, iha yAvatkaraNAt 'kahAra karate haiM (se taM vyaoNa siddhe sa aMte, khettaoNaM siddhe sa aMte) sAntadravya se siddha antasahita hai tathA kSetra se bhI siddha antasahita hai parantu ( kAlAo NaM siddhe aNaMte bhAvao NaM siddhe aNaMte ) kAla se siddha antarahita hai aura bhAva se bhI siddha antarahita hai| isaliye he skandaka ! lokAdi padArtha dravya aura kSetra kI apekSA se sAMta haiM aura kAla evaM bhAva kI apekSA se ve anaMta haiM / isa prakAra kA yaha caturthaprazna kA uttara hai| isa taraha loka se lekara siddhataka kI vastuoM meM sAntatAanantatA viSayaka saMdeha kA nivAraNa karake aba bhagavAn maraNa viSayaka prazna kA spaSTIkaraNa karate haiM-'je vi ya te khaMdayA imeyArUve ajjhathie citie jAva samuppajjitthA" he skandaka ! jo tumheM yaha isa prakAra kA AdhyAtmika, cintita yAvat manogata saMkalpa utpanna huA hai, ki "se taM vyao Na siddhe sa ate, khettao Na siddha sa aMte " dravya ane kSetranI apekSA siddha mata sahita cha, 54 " kAlao Na siddhe aNate, bhAvaoNa siddhe aNate " mane sAvanI apekSAye siddha matasaDita che. A pramANe cethA pra.nuM spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che, te skandaka ! leka vagere padArtho dravya ane kSetranI apekSAe sAnta (aMta sahita) che, paNa kALa ane bhAvanI apekSAe anaMta (aMta rahita) che. A rIte lekathI zarU karIne siddha sudhInI sAntatA ane anaMtatAnI bAbatanA praznonuM samAdhAna karIne have bhagavAna maraNa viSayanA praznanuM samAdhAna kare che. ____"je vi ya te khaMdayA! imeyArUve ajjhathie ciMtie jAva samuppajjitthA " he skandaka! tamane A prakArane AdhyAtmika, citita, (yAvatu) manogata zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 595 lpitaH prArthito manogataH saMkalpaH' ityAdInAM grahaNaM kartavyam / yat-'keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDai vA hAyai vA ' kena vA maraNena mriyamANo jIvo varddhate vA hIyate vA, kIdRzaM hi maraNaM jIvasya saMsAraM varddhayati kIdRzaM ca maraNaM saMsAraM hAsayatIti praznaH / ' tassa viya NaM ayama?' tasyApi ca khalu ayamarthaH 'evaM khalu khaMdayA' evaM khalu skandaka ! 'mae duvihe maraNe panatte' mayA dvividhaM maraNaM prajJaptam , ' taM jahA ' tadyathA 'bAlamaraNe ya paMDiyamaraNe ya' bAlamaraNaM ca paNDitamaraNaM ca / maraNasya bAlapaMDitabhedadvayaM zrutvA kimidaM bAla maraNamiti bAlamaraNaviSayakajijJAsAvAnAha-' se kiM taM ' ityAdi / ' se kiM taM bAlamaraNe ' atha kiM tad bAlamaraNam ? he bhagavan yadidaM devAnupriyeNa bAlapAMDityabhedena maraNasya dvaividdhayaM pradarzitaM tatra kimidaM bAlamaraNaM nAmeti praznaH " jIve " jIva ' keNa vA maraNeNaM maramANe vaDai vA hAyai vA' kisa maraNa se marakara baDhatA hai aura kisa maraNa se marakara ghaTatA hai| tAtparya isakA yaha hai ki kaisA maraNa jIva ke saMsAra kA vardhaka hotA hai aura kaisA maraNa jIva ke saMsAra kA hAsa karane vAlA hotA hai / ' tasta viya NaM ayama?' so isa praznakA bhI yaha uttara hai " evaM khalu khaMdayA ! mae duvihe maraNe paNNatte' ki he skandaka maiMne maraNa do prakAra kA kahA hai / ' taMjahA' jo isa prakAra se hai-'bAla maraNe ya paMDiya maraNe ya' eka bAla maraNa aura dUsarA paMNDita maraNa / skandaka ne jaba maraNa ke ye do prakAra suneM-taba use pAlamaraNa kA kyA svarUpa hai aisI jijJAsA huI ataH usane prabhu se pUchA ki ' se kiM taM bAlamaraNe' he bhagavAn ! Apa devAnupriya ne bAlamaraNa aura paMDita maraNa ke bheda se maraNa do prakAra kA kahA hai-so inameM bAlamaraNa kyA hai ? isa prakAra skandana kI bAlamaraNa kI jijJAsA jAnakara prabhune use kahA ki 'bAla 485 utpanna thAle " jove keNa vA maraNeNaM maramANe vaDDhai vA hAyai vo" vA prAranA bharaNe bharavAyI 71 potaan| sasA2 padhAre cha, bhane vA 2 // bharaNe bha2pAthI 75 potAnA sa sA2 ghAu cha? " tassa vi yaNa ayama" to tamAta prazna utta2 mA pramANe che. ' evaM khala khaMdayA! mae duvihe maraNe paNNatte" 2464 ! meM meM praznAM bha293 4i cha. (ta jahA) te me 2 mA pramANe cha.-"balamaraNe ya paMDiyamaraNe ya" (1) mAtabharaNa sane (2) 5tima25 tyAre 24nho maDAvIra prasune 5cyu "se kiM ta bAlamaraNe ?" mApan ? pAsamatuM 2135 j DAya cha 1 mA pramANe 246nI jijJAsA tIna prabhutene "bAla zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhagavAnAha-bAlamaraNe' ityAdi, 'bAlamaraNe duvAlasavihe pannatte ' bAlamaraNaM dvAdazavidhaM prajJaptam / 'taM jahA' tadyathA-' balayamaraNe ' valanmaraNam , valataH bubhukSApipAsAdi parigatatvena balavalAyamAnasya yad maraNaM tadvalanmaraNam athavA saMyamAt patito jovasya yanmaraNaM tad vasanmaraNamiti ? ' vasahamaraNe' vArtamaraNam , vazenendriyayAyadhInena Rtasya pIDitasya pradIptapadIptagAkSipta cakSuSaH pataMgasyeva yanmaraNaM tadvazAmirakSagam vizayAdhInagRttikamaraNamiti yAvat 2 / ' aMto sallamaraNe' antaH zalyamaraNam antaH zarIramadhye praviSTasya mAyAdirUpazalyasyAnuddharaNena yanmaraNam tadantaH zalyamaraNam 3 / tathA ' tabbhavamaraNe ' tadbhamaraNe dubAlasavihe paNNatte' he skandaka ! bAlamaraNa 12 prakAra kA hotA hai| ' taMjahA' usa ke ve prakAra ye haiM- 'balayamaraNe ' balanmaraNa / jaba bahuta adhika bhUkha pyAsa Adi se jIva taDaphaDAne lagatA hai taba vaha taDaphaDAtA huA maraNa ko prApta ho jAtA hai-isa maraNa kA nApna balaya maraNa -balanmaraNa hai / athavA-saMyama se bhraSTa hue jIva kA jo maraNa hai vaha balayamaraNa hai 1 / ' vasaTTamaraNa-vazAtamaraNe-pradIpta dIpaka ke prakAza se AkRSTa hue netravAle pataMgiye kI taraha indriyoM kI AdhInatA se duHkhita hue jIva kA jo maraNa hotA hai vaha vazArtamaraNa hai 2 / ' aMtosallamaraNe' antaH zalya maraNa-zarIra ke bhItara praviSTa mAyAdizalya ke anuddharaga se jo maraNa hotA hai vaha antaHzalyamaraNa hai 3 / 'tambhavamaraNe' tadbhavamaraNa-manuSyAdi paryAya meM rahate hue jIva kA maraNe duvAlasavihe paNNatte" 2444 ! samaraznAM // 2 2 4 che. (ta jahA) te mAre 2 // pramANe che. 1 " valayamaraNa " mAsabha25 ( balanmaraNa) nyAre ghaNI bhUsa, tarasa vagerethI taraphaDIne jIva maraNa pAme che tyAre te maraNane valayamaraNa kahe che. athavA saMyamathI bhraSTa thayelA mANasanA maraNane paNa valayamaraNa kahe che. 2 " vasahamaraNa" pazAta bharaNa-satahIvAthI mAdhina nevI rIte pataMgiyAM mare che tevI rIte IndriyanA gulAma banIne du:khita thayelA jIvanuM je maraNa thAya che tene "vazArUMmaraNa" kahe che. 3 " aMtosallamaraNa" manta:zasya bha21 mAtmAmA praveza mAyA pore zalya na nIkaLavAne kAraNe je maraNa thAya che-eTale ke mAyA vagere zalyane parityAga karyA vinA je maraNa thAya che tene antaH zalya maraNa kahe che. 4 " tabbhavamaraNe " talava bha26 - manuSya pare paryAyamA utpanna thayeparnu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 597 vamaraNam , tasmaibhavAya manuSyAdeH sato manuSyAdAveva baddhAyuSkasya yanmaraNaM tat tadbhavamaraNam manuSyadehaM parityajya punarapi manuSye eva prAdurbhAvaH evaM tiryag zarIraM parityajya punastatraiva janmagrahaNamiti, idaM ca tadbhavamaraNaM manuSyatirazcoreva saMbhavati na tu devanArakayoH devodevazarIraM parityajya naiva deveSu samutpadyate na vA nArako narakaM parityajya punarnarake eva samutpadyate iti 4 / 'giripaDaNe' giripatanam , parvatAnAt patitvA maraNaM giripatanamiti 5 / tathA ' tarupar3aNe' usI paryAya kA Ayu baMdha kara jo maraNa hotA hai vaha tadbhava maraNa hai 4 / tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva jisa paryAya meM hai-usa paryAya ko chor3akara punaH usI paryAya meM janma dhAraNa karanA yaha tadbhava maraNa hai jaise koI manuSya manuSyaparyAya ko choDakara punaH manuSyaparyAya meM janma karatA hai to yaha usakA tadbhava maraNa hai-(tasmai bhavAya maraNaM) tadbhavamaraNaM aisI isakI vyutpatti hai isI taraha tiryaka zarIra kA parityAga kara koI tiryazca jIva punaH umI paryAya meM janma dhAraNa karatA hai to yaha usakA tadbhava maraNa hai / yaha tadbhava maraNa manuSyagati aura tiryazcagati ke jIvoM meM hI saMbhavatA hai| deva aura nArakagati ke jIvoM meM nahIM, kyoM ki yaha saiddhAntika niyama hai ki deva mara kara deva nahIM hotA aura nAraka mara kara nAraka nahIM hotA hai| tathA 'giripaDaNe' giripatana-parvata ke Upara se girakara ke maranA-yaha giripatana maraNa hai 5 / 'tarupaDaNe' vRkSa se bIje bhave teja paryAyane AyuSya baMdha bAMdhIne je maraNa thAya che te maraNa ne tadubhava maraNa kahe che. eTale ke je paryAyamAM jIva janma pAmyuM hoya te paryAyamAMthI marIne pharIthI pAche te ja paryAyamAM utpanna thato hoya te tenA para Nane taddabhava maraNa kahe che. jema ke kaI jIva manuSya paryAyane choDIne pharIthI pAcho manuSya paryAyamAM ja janma dhAraNa kare to tenA maraNane taddabhava maraNa kahe che talava bharanI vyutpatti 2mA pramANe thAya cha- " tasmai bhavAya maraNa"sara pramANe koI jIva tirthaM ca nimAM janma dhAraNa karIne tyAMthI marIne pharIthI tiryaMca nimAM janma dhAraNa kare to tenA maraNane taddabhava maraNa kahe che. te taddabhava maraNa manuSya gatine jemAM ja saMbhave che-deva ane nAraka gatinA jImAM te maraNa saMbhavatuM nathI, kAraNa ke siddhAMtamAM, evuM kahyuM che ke deva marIne deva thato nathI ane nAraka jIva marIne nAraka bhavamAM janma lete nathI. __5 "giripaDaNe "napatana- parvata 52thI nIye 57vAthI yatA bhane giripatana bha25 4 cha. 6 "tarupaDaNe" vRkSa 52thI 5ii thI 2 bhara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhgvtii| tarupatanam vRkSAgrAta patato yanmaraNaM tat tarUpatanamaraNam 6 / tathA ' jalappavese' jalapravezaH, jalaM pravizya yanmaraNaM tajjalapavezamaraNamiti 7 / tathA 'jalaNappavese' jvalanapravezaH jvalate agnau pravizya yanmaraNat tajjvalanapravezamaraNam 8 / tathA 'viSabhakkhaNe' viSabhakSaNam , viSaM pItvA yanmaraNaM tadviSabhakSaNamaraNam 9 / tathA 'satthovAr3aNe' zastrAvapATanam zastreNa karavAlAdinA apATanaM vidAraNaM yasmin maraNe tat zastrAvapATanamaraNam 10 / ' vehANa se ' vaihAyasam , vihAyasi AkAze bhavam vRkSAdi zAkhAdhundandhanena yat maraNaM tat vaihAyasamaraNam 11 / 'giddhapaDhe' gRddhaspRSTam gRdherAmamAMsabhakSakaiH pakSivizeSaH, athavA gRtraiH mAMsalubdhakaiH zagAlAdibhiH spRSTasya=vidAritasya athavA karikarabharAsamAdizarIrAntargatatvena yanmaraNaM gira kara maranA yaha tarupatana maraNa hai 6 / ' jalapavese' jala meM DUba kara jo maraNa hotA hai vaha jalapraveza maraNa hai 7 / 'jalaNappavese' agni meM kUda kara jala jAnA yaha jvalana praveza maraNa hai 8 / 'visabhakkhaNe' viSabhakSaNa-viSa pAna kara maranA yaha viSabhakSaNa maraNa hai 9 / 'satthovADaNe' talavAra Adi zastroM se apane zarIra ko vidAraNa kara maranA yaha zastrAvapATana maraNa hai 10 / 'vehAyase' vRkSa Adi kI zAkhA para phAMsI laTakA kara jo maraNa hotA hai vaha vaihAyasamaraNa hai 11 / giddhapaDhe' mAMsa khAne vAle pakSivizeSoM ke dvArA vidArita kiye jAne para jA maraNa hotA hai vaha gRddhaspRSTa maraNa hai| athavA-hAthI, U~Ta Adi ke pairoM ke nIce A jAne para arthAt unake pAMu ke nIce daba jAne para jo maraNa ho jAtA hai vaha gRddhaspRSTa maraNa hai / athavA-mA~sa lubdhaka thAya che tena vRkSa patana bha25 4 cha. 7 " jalappavese" 55mA mI pAthI 2 bharaNa thAya chetena // praveza bhara 4 cha. 8 " jalaNappavese" agnimAM kUdI paDI ne baLI maravAthI je maraNa thAya che tene javalana praveza bha21 4. cha. "viSabhakkhaNe"-viSa pApAthI re bha295 thAya cha tene viSa lakSaNa bha295 4cha. 10 " satyovADaNe" tasAra pore zasInA dhAthIra bha261 thAya cha tena zakhApATana bha261 4 cha. 11 " vehAyase " gaNezaMsa khAIne je maraNa upajAvavAmAM Ave che tene vaihAyasa maraNa kahe che. 12 " giddhapi?" 14 vagere mAMsAhArI pkssii| 43 1 mavAvAthI re bhavya thAya che tene gRddhaskRSTa maraNa kahe che. athavA- hAthI, uMTa, vagere prANI enA paga taLe cagadAI javAthI je maraNa thAya che tene pRddhaskRSTa maraNa kahe che, athavA mAMsAhArI ziyALa vagere jAnavare vaDe bhakSita thavAne kAraNe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 70 1 sU012 skandakacaritanirUpaNam 599 tat gRdhraspRSTaM vA athavA garbhakSitapRSThasya yanmaraNaM tad gRdhraspRSTamaraNamiti 12 / ' icceteNaM khaMdayA duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM maramANe jIve aNaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM saMjoei' ityetenaskandaka dvAdazavidhena vAlamaraNena mrijIvo'naMtairayikabhavagrahaNairAtmAnaM saMyojayati, dvAdazavidhavAlamaraNena mriyamANasya jIvasyAnantanArakabhavaprAptirbhavatIti bhAvaH / 'tiriyamaNuyadeva. aNAiyaM ca NaM aNavadaggaM dIhamaddhaM cAurataMsaMsArakaMtAra aNupariyaTTai' tiryagmanuSyazRgAla adi jAnavaroM dvArA bhakSita kiye jAne para jo maraNa hotA hai vaha gRddha spRSTa maraNa hai / athavA giddhapakSiyoM dvArA pRSTabhAga khA jAne para jo maraNa hotA hai vaha gRddhaspRSTa maraNa hai| 'varikarabharAsabhAdi zarIrAntargatatvena' isa pada kA yaha artha hotA hai ki hAthI ke bhava meM U~Ta ke bhava meM athavA rAsabha-gadhA Adi ke bhava meM vartamAna jIva kA gRddhapakSiyoM ke dvArA zarIra vidArita kiye jAne para jo maraNa ho jAtA hai vaha gRhaspRSTa maraNa hai 12 / 'icceteNaM khaMdayA ! duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM maramANe jIve agaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM saMjoei' he skandaka ! ina bAraha prakAra ke bAlamaraNo se maratA huA jIva ananta nAraka jIvoM ke bhavagraha goM se apane ko yukta karatA hai arthAt bAraha prakAra ke bAlamaraNa se marate hue jIva ko ananta nAraka bhavoM kI prApti hotI hai yahI usake saMsAra baDha jAne se usakI vRddhi hai| 'tiriyamaNuya deva0 aNAyaM NaM aNavadaggaM dIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraM aNupariyaDa' isI taraha se ina bAraha prakAra ke bAlamaraNoM se je maraNa thAya che tene pRddhaskRSTa marazuM kahe che. athavA gIdha vagere pakSIo vaDe pRSTa bhAganuM bhakSaNa thaI javAne kAraNe je maraNa thAya che tene gRddhaskRSTa bha265 4 cha. "karikarabharAsabhAdi zarIrAntargatatvena' / pahonA mA pramANe artha thAya che- hAthInA bhavamAM, UMTanA bhavamAM, athavA gadheDA vagerenA bhavamAM vidyamAna jIvanA zarIrane gIdhe vaDe phADI khAvAmAM AvyuM hoya te temanA te maraNane paNa gRddhaskRSTa maraNa kahe che. " icce teNaM khaMdayA ! duvAlasaviheNa bAlamaraNeNaM maramANe jIve aNatehiM neraiyabhavaggahaNehi appANa saMjoei" u 2444 ! 2 // // 2 542nAM maasmaraNathI marato jIva pitAnI jAtane anaMta nAraka jInA bhavagrahaNathI yukta kare che. eTale ke evA jIvone anaMta nAraka bhavanI prApti thAya che. A rIte tene saMsAra vadhI javAthI te jIvanI vRddhi thAya che ema kahevAmAM mAvyuM che. " tiriya-maNuya-deva-aNAiyaM Na aNadaggaM dIhamaddhaM cAuraMta-saMsArakatAraM aNupariyaTTai " . pramANe // 2 12i mA bha24thI bharate41 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 bhagavatosUtre deva bhavagrahaNairAtmAnaM saMyojayati AnAdikaM ca khalu anavadanaM dIrghAvaM cAturantasaMsArakAntAramanuparyaTati, 'se taM maramANe bai' tadetat niyamANo varddhate anena prakAreNa mriyamANo jIvo darddhate saMsAra dIrghAkarotItyarthaH, ' se taM bAlamaraNe' tadetad bAlamaraNam , bAlamaraNaM nirUpya paMDitamaraNaM nirUpayitumAha-'se kiM taM paMDiyamaraNe' ityAdi / atha kiM tat paMDitamaraNam , bhagavAnAha- 'paMDiya maraNe' ityAdi / ' paMDiyamaraNe duvihe paNNatte' paMDitamaraNaM dvividhaM prajJaptam , tatvAtatvavivekavikalasya jIvasya yanmaraNaM tadvAlamaraNam , tathA tatyAtatvaviveka marA jIva ananta tithaMca saMbaMdhI anaMta manuSya saMbaMdhI aura anaMta deva saMbaMdhI bhavoM meM janma maraNa karatA rahatA hai isa taraha vaha anAdi anaMta isadIrgha mArgavAle caturgatirUpa saMsAra meM hI bAra 2 janma maraNa ke cakkara meM par3akara apane liye saMsAra baDhAtArahatA hai| 'se taM maramANe vaha ' isa prakAra se saMsAra kA jo bar3hanA hai vaha jIva kA baDhanA hai| kahane kA tAtparya yahI hai ki bAlamaraNa se marA huA jIva apane saMsAra ko dIrgha karatA hai / ' se taM bAlamaraNe' isa prakAra se yaha bAlamaraNa ke viSayameM spaSTIkaraNa hai| 'se kiM taM paMDiyamaraNe' he bhadanta ! paNDita maraNa kyA hai ? 'paMDiyamaraNe duvihe paNNatte' paNDita maraNa do prakAra kA kahA gayA hai tattva aura atatva ke viveka se vikala bane hue prAgI kA jo maraNa hotA hai vaha to bAla maraga kahalAtA hai-aura tattva evaM atattva ke viveka se yukta hue prANI kA jo maraNa hotA hai vaha paMDita maraNa kahalAtA hai| yaha podapopagamana aura bhaktapratyAkhyAna ke bheda se tiryaca, manuSya ane devanA anaMta bhavomAM janma maraNa karate rahe che, eTale ke te anAdi, anaMta ane dIrdha mAga vALA cAra gati rUpa saMsAra kAMtAramAM vAraM vAra paribhramaNa karyA kare che. A rIte te jIvane saMsAra vadhatuM rahe che. " se tta maramANe vadRi " mArIta sasAnA pacAne panu va uvAmA AvyuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke bAra prakAranAM bAlamaraNathI marate pAtAnA sasAranI vRddhi 42 cha. se taM bAlamaraNe" pramANe bhaasmaraNanuM varNana karavAmAM AvyuM che. prazna- "se ki ta paMDiyamaraNe pArita bha265 saTase zu.? utta2- paDiyamaraNe duvihe paNNatte" 5 Thita bha25 me pra42i i cha. tatva ane atatvanA vivekathI rahita jIvanuM je maraNa hoya che tene bAlamaraNa kahe che, ane tatva ane atatvanA vivekathI yukta jIvanuM je maraNa hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 601 vatomaraNaM tat paMDitaNaraNaM tacca paMDitamaraNaM dvividham dvividhaprakArakaM prajJatam , 'taM jahA' tadyathA 'pAovagamaNe ya bhattapaccakkhANe ya' pAdapopagamanaM ca bhakta pratyAkhyAnaM ceti / ' se kiM tapAovagamaNe' atha kiM tat pAdapopagamanam ? bhagavAnAha-'pAovagamaNe' ityAdi / 'pAovagamaNe duvihe paNNatte' pAdapopagamanaM dvividhaM prajJaptam 'taM jahA tadyathA-'nIhArime ya anIhArimeya niyamA appaDikamme nirhArimaM ca anihArimaM ca niyamAt apratikarma pAdapo vRkSastasyevopagamanaM niSkriyatayA'vasthAnam iti pAdapopaganam , yathA chinnamUlo vRkSaHsame viSame vA sthAne patitaH san tathArUpeNaivAvatiSThate tathaiva same viSame vA'vasthitaH san yAvajjIvamavasthito bhaved yatra maraNe tat pAdapopagamanamaraNamityarthaH / iha pAdapopagamananAmakaM maraNaM caturvidhAhAraparityAgena bhavatIti, tAtpAdapopagamananAmakaM maraNaM dvividham nihIMdo prakAra kA hotA hai| pAdapopagamana ke nirdArima aura anirdArima aise do bheda kiye gaye haiM ina donoM bhedoM meM pratikarma nahIM hotA hai / isa kathana kA spaSTa artha isa prakAra se jAnanA cAhiye-pAdapa nAma vRkSa kA hai so isa maraNa meM muni kaTe hue vRkSa kI taraha kevala niSkriya rUpa se hI rahatA hai / jisa prakAra chinna mUla vAlA vRkSa jisa kisI sthAna meM cAhe vaha sama ho athavA viSama ho jisarUpa meM giratA hai usI rUpa meM ghahIM par3A rahatA hai usI prakAra se sama athavA viSama sthAna meM rahatA huA muni yAvajjIva niSkriyarUpa sthiti meM jisa maraNa meM rahatA hai vaha pAdapopagamana paNDita maraNa hai| yaha pAdapopagamana nAmakA maraNa cAroM prakAra ke AhAra parityAga kara dene se hotA hai / isameM vaiyAvRtya karAnA tene paMDita maraNa kahe che. pati maraNanA A pramANe be prakAra che- (1) pAdapapagamana ane (2) bhaktapratyAkhyAna pAdapapagamana maraNanA be bheda che(1) niribha mane (2) aniribha te bhanne homa prati yatu nathI. te kathananuM spaSTIkaraNa nIce mujaba che pAdapa eTale vRkSa pAdapapagamana maraNamAM muni tUTI paDelA vRkSanI jema je niSkriya rUpe rahe che. jevI rIte jaDamULamAMthIukhaDI paDeluM vRkSa je sthAne paDayuM hoya te sthAne eka ja sthitimAM paDayuM rahe che-sthAna sama hoya ke viSama hoya chatAM paDatI vakhate je sthitimAM vRkSa paDyuM hoya eja sthitimAM paDayuM rahe che. e ja pramANe sama athavA viSama sthAnamAM rahele muni je maraNamAM jIvane anta Ave tyAM sudhI niSkiya dazAmAMja paDaye rahe che. te maraNane pAdapapagamana paMDitamaraNa kahe che. A pAdapepagamana maraNa cAre prakAranA AhAranA parityAgathI thAya che, temAM sevA karavAmAM AvatI nathI kAraNa ke te niyamathI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 ____ bhagavatIsne rimam anirdArimaM ca niyamataH pratikarmarahitaM vaiyAvRtyarahitamityarthaH / tatra nihIMreNa grAmAdehiniSkAsanena nivRttaM yanmaraNaM tat nihArimaM, yaH upAzraye mriyate tasyai tanmaraNaM bhavati, yaH sAdhurupAzrayAdau zarIra tyajati tasya mRtasya zarIra sAdhubhiHzrAvakAdibhirvA bahiniSkrAzyane tat nirdArimamaraNam / ya araNyAdau mriyate tasya maraNamani rimamaraNam / idaM ca dvividhamapi maraNaM sAdhukRtavaiyAvRttyarahitam bhavatIti / 'se taM pAovagamaNe ' tadetatpAdapopagamanam / atha bhaktamatyAkhyAnamaraNasya svarUpaM darzayitumAha-se kiM taM ' ityAdi se kiMta bhattapaccakkhANe' nahIM hotA hai / kyoM ki yaha niyama se vaiyAvRtya se rahita hotA hai isake jo nirhArima aura anirhArima aise jo do bheda kahe gaye haiM so unameM se nirdArima kA tAtparya yaha hai ki jo maraNa nirhAra se hotA hai yaha nihIMrima maraNa hai arthAt jo sAdhu upAzraya meM maratA hai aura phira usakA mRtaka zarIra sAdhuoM dvArA yA zrAvakoM dvArA jo bAhara nikAlA jAtA hai so vaha nirdArima pAdapopagamanamaraNa hai / nirhAra zabda kA artha bAhara kADhanA hai pUrvokta sAdhukA zaSa bAhara kAr3hA jAtA hai-isaliye usakA aisA maraNa nirjharima kahalAtA hai / tathA jo sAdhu apane zarIra ko aTavI meM hI chor3atA hai usakA zava bAhara kADhane meM nahIM AtA hai-ataHaisA maraNa anihArima maraNa hai / donoM bhI prakAra kA yaha maraNa sAdhuoM dvArA kiye gaye vaiyAghRtya se rahita hotA hai / 'se taM pAovagamaNe' isa prakAra yaha pAdapopagamana kA kathana hai| 'se kiM taM bhattapaccakkhANe' bhaktapratyAkhyAna kA ja sevAthI rahita hoya che. tenA nirdhArima ane aniharima evA je be bheda kahyA che te bhedanuM spaSTIkaraNa A pramANe che- je maraNa nirdhArathI thAya che tene niharima maraNa kahe che" nira" eTale bahAra kADhavuM te je sAdhu upAzraya vageremAM maraNa pAme che, ane pachI tenA mRtazarIrane zrAvake vaDe bahAra kADhavAmAM Ave che, te sAdhunA maraNane niharima pAdapapagamana maraNa kahe che. A rIte maraNa pAmatAM sAdhunA zabane bahAra kADhavAmAM Ave che tethI tenA maraNane niharima kahe che. paNa je sAdhu prathama thI ja upAzrama vagere choDI ne vanamAM pahADa upara jaIne pAdapepagamana maraNathI vanamAM ke pahADa upara maraNa pAme che tenA zabane bahAra kADhavAnI jarUra rahetI nathI. e prakAranA maraNane " aniharima maraNa" kahe che. A banne prakAranAM bharaNa sAdhumA dvA21 42vAmA mAtI sevAthI 2Dita DAya cha. "seta pAovagamaNe" pApAyAbhana bha24tuM sa prA2nuM 135 che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 sU0 12 skandakacaritanirUpaNam 603 atha kiM tad bhaktapratyAkhyAnam bhagavAnAha - ' bhattapaccakkhANe duvihe' pannatte bhaktapratyAkhyAnaM dvividhaM prajJamam ' taM jahA , tadyathA - ' nIhArimeya anIhArime ya niyamAsappakame nirdhArimaM ca anirdhArimaM ca niyamAt sapratikarma se taM bhattapaccakrakhANe ' tadetat bhaktapratyAkhyAnam ' icceteNaM khadayA' ityetena skandaka 'duviNaM paMDiyamaraNeNaM maramANe jIve ' dvividhena paMDitamaraNena mriyamANo jIva: ' anaMtehiM neraiyabhavaggahaNehi appANaM visaMjoei ' anantai nairayikabhavagrahaNaiH AtmAnaM visaMyojayati = pRthakkaroti narakeSu naiva gacchatIti bhAvaH / ' jAva' yAvat - yAvatpadena ' tiriyamaNupadeva bhavaggaNehiM appAnaM visaMjoei, svarUpa kyA hai ? so isakA svarUpa prakaTa kiyA jAtA hai- bhaktapratyAkhyAna bhI do prakAra kA kahA gayA hai- eka nirdhArima ora dUsarA anirdhArima, yaha bhaktapratyAkhyAna maraNa pAdapopagamana maraNa kI taraha pratikarmase rahita nahIM hotA hai kintu 'niyamA sappaDikkame, yaha niyama se pratikarma se sahita hotA hai| 'se taM bhattapaccakkhANe' isa tarahase yaha bhaktapratyAkhyAnakA svarUpa hai / 'icceteNaM khaMdayA ! duviheNaM maraNeNaM maramANe jIve anaMtehi neraiyabhavaggahaNehiM appANaM visaMjoeDa' isa prakAra se he skandaka ! jo jIva bhakta pratyAkhyAna aura pAdapopagamana ina do prakArake maraNoMse yukta hokara maratA hai arthAt ina do prakArake maraNako svIkAra kara apane zarIra kA tyAga karatA haiM, vaha jIva ananta nairaika bhavasaMbaMdhI bhavagrahaNa se apane Apako rahita banA letA hai, arthAt - mara kara aisA sAdhujIva narakoM meM janma nahIM letA hai / ' tiriya maNuya deva bhavaggahaNehi appANaM visaMjoei' phira vaha ananta tiryaMca bhava " prazna - " se kiM ta' bhattapaJcakkhANe" laDatapratyAbhyAna bharaNUnuM vuM sva35 che ? uttara--bhaktapratyAkhyAnanAM paNa e prakAra kahyAM che. (1) nirama ane (2) anirhArama te bhaktapratyAkhyAna maraNa pAdApagamana maraNanI jema pratibhathI rahita hotuM nathI. 51 " niyamA sappaDikkame " te niyamathI pratiubhathI yukta hoya che. " se ttaM bhattapaJcakkhANe " mA praaranuM ttyaakhyAnanuM svarUpa che. " icceteNaM khaMdyA ! duviddeNaM maraNeNaM maramANe jIve anaMtehiM neraiyabhaaraNehiM appA visaMjoei " De 250 ! ne bayA me aAranA paMDita maraNuthI peAtAnA zarIranA parityAga kare che te anata nAraka bhavAthI peAtAnI jAtane rahita banAve che. eTale ke te prakAranA sAdhu maraNa pAmIne naraka gatimAM utpanna thato nathI. " tiriyamaNuyadevabhavaggahaNehiM appANaM visaMjoei ' "9 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 bhagavatI sUtre , aNAiyaM caNaM aNavadaggaM dIhamaddhaM cAuraMta saMsArakAMtAraM ' iti saMgrahaH, ' vIIvayaha' vyativrajati, ayaM bhAvaH - anantaistiryaGmanuja deva bhavagrahaNairAtmAnaM visaMyojayati = pRthakkaroti narakatiryagAdibhavAn na prApnoti ityarthaH, tarhi kiM karotItyAhaAnAdikaM ca khalu anavatAgram - anantaM saMsArakAntAraM = saMsArATavI vyativrajati= ullaGghayati - na punaH saMsAraM prApnotIti bhAvaH / ' se taM maramANe hAyai ' tadetantriyamANo hIyate paMDitamaraNena mriyamANo jIvaH saMsAra samullaGghayatIti bhAvaH / saMbaMdhI, anaMta manuSya saMbaMdhI, anaMta devasaMbaMdhI bhavoM se apane ko dUra karatA hai / isa taraha yaha 'aNAiyaM ca NaM aNavadaggaM dIhamaddhaM cAuraMta saMsArakaMtAraM ' anAdi anaMtarUpa isa saMsAra aTavI ko ki jisakA mArga bahuta bar3A laMbA hai aura jo caturgatirUpa hai 'vIvayai' bilakula pAra kara detA hai, arthAt mokSapada ko prApta kara letA hai / 'se ttaM maraH mANe hAyaha ' isa taraha se marane vAlA jIva ghaTatA hai-arthAta- apane saMsAra kA aMta kara detA hai-yahI jIva kA ghaTanA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki saMsAra dazA meM jIva kA par3A rahanA binA karma ke saMbaMdha ke hotA nahIM hai ataH karma ke sambandha kA honA mAno yahI jIva kA vajanadAra bananA hai aura jo cIja bajanadAra hotI hai vaha nahIM bajana - dAra vastu kI apekSA bar3I hI mAnI jAtI hai - isaliye saMsAra se pAra hone vAle jIva kI apekSA jo saMsAra meM hI par3A huA hai aisA vaLI te anaMta tiryaMca bhavAthI, ananta manuSya bhavAthI ane ananta deva bhavAthI paNa peAtAnI jAtane rahita banAve che. eTale ke tene tiya "ca manuSya zmane devesAM pAzu janma sevA paDatAM nathI. mA rIte te " aNAiyaM ca aNava darga dIhamaddhaM cAuraMta saMsArakaMtAraM " anAdi, anaMta, dImAga vALA ane cAragativALA sa'sArarUpI vanane " vIivayai " bheojagI laya che, bheTale bhAkSapahane prApta ure che. " se taM maramANe hoya " mA prabhA bharatAM va sa'sArane ghaTADavAthI ghaTe che. eTale ke paMDita maraNathI maraNa pAmanAra jIvanA kSusAra ghaTe che-saMsAramAM paribhramaNa karavAnA anta AvI jAya che. kahevAnuM tAtpaya evuM che ke karmIne kAraNe ja jIvane sa'sAramAM bhramaNa karavuM paDe che. karmInA saMbaMdha vinA jIvane saMsAramAM rahevu' paDatuM nathI. kanA sabadhathI jIva bhArekI ane che. jevI rIte vajanadAra tema kama'nA saMbaMdhathI bhArekI khalA DUbelA rahevuM paDe che. vajanadAra cIjane vastu pANImAM DUbelI rahe che jIvane saMsArasAgaramAM lAMkhA kALa halakI cIja karatAM bhAre mAnavAmAM Ave che-te kAraNe saMsArane pAra pAmanArA jIva karatAM sa MsAramAM paDelA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 40 1 sU012 skandakacaritanirUpaNam 605 'se taM paMDiyamaraNe ' tadetat paMDitamaraNam 'icceeNa khaMdayA duviheNaM maraNeNaM maramANe jIve vaDDai vA hAyai vA' ityetena he skandaka ! dvividhena maraNena mriyamANo jIvo varddhate vA hIyate vA, etayo dvividhamaraNayomadhye bAlamaraNena mriyamANo jIvaH anantArakAdibhavagrahaNairanAdikamanantaM dIrghamArga saMsArakAntAra bhramati, paNDitamaraNena ca mriyamANo jIvaH saMsArakAntAraM samullaca-yatIti bhAvaH / anena prakAreNa skandaka praznAnAM bhagavAnuttara dattavAniti // mU0 12 // jIva karma baMdha ke kAraNa bajanadAra hone se bar3hA huA hai aura jo karma baMdha se rahita ho gayA hai vaha vinA vajana ke hone ke kAraNa usakI apekSA halkA hai isa prakAra hRdya dhAraNa kara sUtrakAra ne jIva kA saMsAra kA bar3hanA hai aura jIva kA saMsAra kA aMta honA ghaTanA hai aisA kahA hai saMsAra kaise bar3hatA hai aura kaise vaha ghaTatA hai yaha saba viSaya hI isa sUtra dvArA prakaTa kiyA gayA hai / ' se taM paMDita maraNe' isa prakAra se yaha paMDita maraNa kA svarUpa hai / isa kathana kA upasaMhAra karate hue prabhu aMta meM skandaka se kahate haiM ki-'icceeNa khaMdayA ! duvihe gaM maraNeNaM maramANe jIve baDai vA hAyai vA ' he skandaka ! ina do prakAra ke maraNoM meM se bAlamaraNa se maratA huA jIva anaMta nAraka Adi ke bhavagrahaNoM se anAdi anaMta dIrgha mArga vAle isa saMsAra kAMtAra meM bhramaNa karatA rahatA hai yahI jIva kA baDhanA hai aura paNDita maraNa se maratA huA jIva isa pUrvokta vizeSaNa vAle saMsAra jIvane karmabaMdhane kAraNe bhAre kama mAnavAmAM Ave che, paNa kamabaMdhathI rahita thayelA jIvane vajana vinAne hovAthI haLukama mAnavAmAM Ave che. A prakAre sUtrakAre jIvanA saMsAranI vRddhine jIvanI vRddhi kahI che ane jIvanA saMsAranI hAnine jIvane ghaTADe kahyuM che jIvanA saMsAranI vRddhi kevI rIte thAya che ane ghaTADe kevI rIte thAya che, te A sUtramAM sUtrakAre samajAvyuM che. " se taM paMDiyamaraNe" 5DitabharanuM / prA2- 2135 cha. ma thananA upasa DA2 42tAM maDAvI2 prabhu 2444ne 4 cha - " icceeNa khaMDyA ! dAvi heNa maraNeNa maramANe jIve vaDDhai vA hAyai vA" u 2464 ! te me 2i maraNemAMthI bAlamaraNathI marate jIva anAdi, anaMta, dIrdha mArgavALA A saMsArarUpI vanamAM anaMta vAra naraka vagere cAre gatimAM bhramaNa kare che. enuM nAma ja jIvanuM (athavA jIvanA saMsAranuM) vadhavuM che. paNa paMDitamaraNathI marate jIva pUrvokata vizeSaNavALA saMsArarUpI vanane oLaMgI jAya che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 bhagavatIsUtre mUlam-"ettha NaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte saMvuddhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI icchAmi NaM bhaMte tubbhaM aMtie kevalipannattaM dhamma nisAmittae, ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibandhaM kareha, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIraM khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa tIse ya mahai mahAlayAe parisAe dhamma parikahei dhammakahAo bhANiyavvA taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhamma soccA Nisamma-hatuTTha jAva hiyae uhAe uThi-uhittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei karittA vaMdai namasai, vaMdittAnamaMsittA evaM vayAsI sadahAmiNaM bhaMte ! NiggathaM pAvayaNaM pattiyAmiNaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM roemi NaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM abbhuTemiNaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM evameyaM bhaMte! tahameyaM bhaMte ! avitahameyaM bhaMte ! asaMdiddhameyaM bhaMte ! icchiyameyaM bhaMte ! paDicchiyameyaM bhaMte ! icchiyapaDicchiyameyaM bhaMte ! se jaheyaM tubbhe vayaitti kaTu samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai, vaMdittA namaMsittA, uttarapurasthimaM disibhAgaM avakamaiavakkamittA tidaMDaM ca kuDiyaM ca jAva dhAurattAo ya egate eDeDa-eDittA jeNeva samaNebhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai kAntAra ko pAra kara detA hai / yahI jIva kA ghaTanA hai, isa prakAra se bhagavAna ne skandaka ke praznoM kA uttara diyA // 12 // enuM nAma ja jIvanuM "athavA jIvanA saMsAranuM " ghaTavuM che. A pramANe bhagavAne skandaka parivrAjakanA pAMce praznanA uttara ApyA che sU. 12 / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakavaritanirUpaNam 107 uvAgacchittA samaNa bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei-karittA vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI, AlitteNaM bhaMte !loe palitteNaM bhaMte! loe AlittapalitteNaM bhaMte ! loe jarAe maraNeNa ya se jahANAmae kei gAhAvaI AgAraMsi, jjhiyAyamANaMsi, je se tattha bhaMDe bhavai appabhAre mollagurue taM gahAyaAyAe egaMtamaMtaM avakamai-esa. nitthArie samANe pacchApurAya hiyAe suhAe khemAe-nisseya sAe aNugAmiyattAebhavissai evAmeva devANuppiyA majjhavi AyA ege bhaMDe ihe kaMte pie aNuNNe maNAme thejje vessAsie samae aNumae bahumae bhaMDakaraMDagasamANe mANaM soyaM mANaM uNhaM mANaM khuhAmANaM pivAsA mANaM corA mANaM vAlA mANaM daMsA mANaM masayA mANaM vAiya pittiyasemiya santivAiya vivihA rogAyaMkA parIsahovasaggAphusaMtu tikaTu esa me nitthArie samANe paraloyassa hiyAe suhAe khamAe nIsseyasAeM aNugAmiyattAe bhavissai taM icchAmi NaM devANuppiyA sayameva pabvAviuM sayameva muMDAviuM sayameva sehAviuM sayameva sikkhAviuM sayameva AyAragoyaraM viNaya veNaiya caraNakaraNajAyA mAyAvattiyaM dhmmmaaikkhiuN| taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIraM khaMdayaM kaccAyaNassagottaM sayameva pavAvei jAva dhammamAikkhai evaM devANuppiyA gaMtavvaM evaM ciTThiyavvaM evaM nisIiyatvaM evaM tuyaTTiyavvaM evaM bhuMjiyavvaM evaM bhAsiyatvaM evaM uTTAe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tor bhagavatIsUtre uhAya pANehiM bhUehiM jIvahiM sattehiM saMjameNaM saMjamiyatvaM assi ca NaM aTreNo kiM ci vipa mAiyavvaM / taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gottesamaNasabhagavao mahAvIrassa imaM eyAruvaMdhammiyaM uvaesaM sammaM saMpaDivajjai tamANAe taha gacchai taha ciTai taha nisIyai taha tuyadRi taha bhuMjai taha bhAsai taha uTThAe uTrAya pANehiM bhUehiM jIvahiM sattehiM saMjameNaM saMjamei assi caNaM ahe No pamAyai taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte aNagAre jAe iriyAsamie bhAsAsamie esaNAsamie AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamie uccArapAsavaNakhelajallasiMghANapAriTThAvaNiyAsamie maNasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutte, vayagutte, kAyagutte, gutte, guttidie, guttabaMbhayArI, cAI, lajju dhanne, khatikhame, jiiM. die, sohie, aNiyANe, aNussue, avahillese susAmamaNNarae daMte iNameva NiggaMthaM pAvayaNaM purao kAuMviharai // 13 // chAyA- atra khalu sa skandakaH kAtyAyanagotraH saMvuddhaH zramaNaM bhagavantaMmahAvIraM vaMdate namasyati vanditvA namasyitvA evamAdIt icchAmi khalu bhadaMta, ___ 'ettha NaM se khaMdae ' ityaadi| sUtrArtha-( ettha NaM se khaMdae kaccAyaNassagotte saMyuddhe ) isa viSaya meM arthAt apane kiye hue praznoM kA yathArtha uttara pAlane para ve kAtyAyana gotrIya skandaka saMbuddha hogaye-bodha prApta hogaye, ataH unhoMne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI, " ettha NaM se khadae " tyAdi sUtrAtha-( ettha Na se khaMdae kaccAyaNassa gotte saMbuddhe) pote puuched| praznane yathArtha uttara maLavAthI tyAyana gotrI skandaka saMbuddha thayA, temane mAdhanI prApti tha6. tethI tabhaNe (samaNa bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zrabhay zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 609 tavAntike kevalamajJaptaM dharma nizamayitum yathA sukhaM devAnupriya ! mA pratibandhaM kuru / tatra khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH skandakAya kAtyAyanagotrAya tasyai ca mahAtimahAlayAyai pariSade dharme parikathayati / dharmakathA bhaNitavyA tataH sa skandakaH kAtyAyanagotraH zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAntike dharma zrutvA nizamya hRSTa tuSTa yAvat hRdaya utthAnenottiSThati utthAya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM unheM namaskAra kiyA / ( vaMdittA namasittA evaM vayAsI) vaMdanA namaskAra kara phira unhoMne prabhu se isa prakAra kahA - ( icchAmi NaM bhaMte ! tubbhaM atie kevalipanataM dhammaM nisAmittae) he bhadaMta ! maiM Apa se hafe prajJapta dharma sunane kI icchA karatA hUM ( ahAsuhaM devANuppiyAmA paribaMdha kareha) he devAnupriya ! tumheM jaisA acchA lage vaisA karo isa zubha kArya meM DhIla mata karo / ( taraNaM samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa tIse ya mahai mahAlayAe parisAe dhammaM parikats ) isake bAda zramaNa bhagavAna mahAvIra ne kAtyAyana - gotrIya skandaka ko aura upasthita usa bahuta bar3I bhArI sabhA ko dharma kA upadeza diyaa| ( dhammakA bhANiyavvA ) yahI dharmakathA kahanI cAhiye / isa dharmakathA kA varNana aupapAtikasUtra ke pUrvArdha meM chappanaveM sUtra meM dekha lenA cAhiye / ( taraNaM se kha~dae kaccAyaNassa gote samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie soccA Nisamma haTThatuTTha jAva hiyae uTThAe uDei zramaNa bhagavAna mahAvIra bhagavAna mahAvIrane vahana urI, namasra uyA. ( baMditA namaMsittA evaM vayAsI ) vahana nabhasDara rIne tebhANe mahAvIra prabhune yA pramANe 'dhuM - ( icchAmi NaM bhaMte ! tubbhaM atie kevalipannattaM dhammaM nisAmittAe ) he bhagavAna ! hu ApanI huM yAsethI Thevasipra3pita dharmanuM zravaNu uravAnI cchA rA 4 ( ahAsuhaM devANupiyA mA paribaMdha kareha ) he devAnupriya ! Apane prema suma apane tema 1re| paraMtu zula arthabhAM dIsa uzzo nahIM ( taeNa samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayasa kaccAyaNassa gottassa tose ya mahai mahAlayAe parisAe dhammaM parikahei ) tyAra khAda zramaNa bhagavAna mahAvIre kAtyAyana geAtrI skandakane tathA tyAM upasthita ghANI 4 bhoTI pariSahane dharmanA upadeza madhye ( dhammakA bhANiyavvA ) ahI' dha kathA kahevI joie te dha kathAnuM varNana aupapAtika sUtranA pUrvAMdhnaa chappanabhAM sUtramAMthI vAMgI bevu. ( taeNa se khaMdae kaccAyaNassa gotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa atie dhammaM soccA Nisamma haTTatuTTa jAva hiyae uTThAe uTThei ) zrama lagavAna mahAvIra alune bhuSethI dharmasthA solajIne tathA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 ___bhagavatIsUtre trikRtvaH AdakSiNapradakSiNAM karoti, kRtvA vandate namasyati, vanditvA namasyisvaivamavAdIt-zraddhe khalu bhadanta ! naigraMthaM pravacanam pratyemi khalu bhadaMta ! nairgranthaM pravacanam rocayAmi khalu bhadanta ! nairgranthaM pravacanam abhyuttiSThAmi khalu bhadaMta ! nairgranthaM pravacanam , evametad bhadaMta ! tathyametad bhadaMta ! avitathametad bhadaMta ! prabhu ke mukha se dharmakathA sunakara use hRdayameM avadhAraNa kara ve kAtyAyana gotrIya skandaka bahuta harSita hue, bahuta tuSTa hue yAvat vikasita hRdayavAle, hue aura apanI utthAna zakti se uThe (udvittAsamaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayahiNaM karei karittA vaMdaha namasai vaMdittA namaMsittA) uThakara unhoM ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vidhi pUrvaka vaMdanA kI namaskAra kiyA vaMdanA namaskAra kara ke ( evaM bayAsI) prabhu se iva prakAra kahA-(sadahAmi NaM bhaMte! NiggaMthaM pAvayaNaM pattiyAmi NaM bhaMte NiggaMthaM pAvayaNaM) he bhadaMta maiM isa nirgrantha pravacana meM zraddhA karatA hUM he bhadanta ! maiM isa nirgrantha prava. cana meM pratIti-prIti-rakhatA hUM (roemiNaM bhaMte ! NiggaMtha pAvayaNaM ) he bhadaMta ! maiM isa nirgrantha pravacana meM ruci rakhatA hUM arthAt yaha nirgrantha pravacana mujhe rucatA hai ! (abbhuTemi NaM bhaMte ! jiggaMnthaM pAvayaNaM ) he bhadanta ! maiM isa nirgrantha pravacana ko svIkAra karatA hUM ! (evameyaM bhaMte ! tahameyaM bhaMte ! avitahameyaM bhaMte) he bhadanta ! yaha nirgranya pravacana isI tarahase hai| he bhadanta ! yaha nirgrantha pravacana isI rItise hai / he bhadanta ! tene hadayamAM dhAraNa karIne kAtyAyana getrI skandakane ghaNe ja harSa thaze, ghaNe ja saMtoSa thaye, (yAvatu) tenuM mana AnaMdathI nAcI uThayuM, ane te potAnI utthAnazatithI ! thayA. ( udvittA samaNa bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karittA vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA) hInatama zramaNa bhagavAna mahAvIrane vidhipUrvaka vaMdana namaskAra karyA. vaMdana namaskAra 4zana ( evaM vayAsI) bho bhagavAnane / prabhArI udyu.-(sadahAmi Na bhaMte ! jiggaMthaM pAvayaNaM pattiyAmi NaM bhaMte ! NiggaMtha pAvayaNaM) lagavana ! humA nigraMtha pravacanamAM zraddhA rAkhuM chuM, he bhagavAna ! huM A nigraMthapravacana pratye prIti dharA chu, (roemi NaM bhaMte ! niggaMthaM pAvayaNa) meM bhagavAna ! bhane mA ni prayana ruye cha, ( abbuTemi NaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM ) u masavana ma nitha avynne| svI42 43 chu'. 'evameyaM bhaMte ! tahameyaM bhaMte ! avi tahameyaM bhaMte' 3 bhagavan ! ma nitha ya avayana sAyuche, bhagavan 1 // nigraMtha pravacana yathArtha che, he bhagavan! A nigraMtha pravacana avitatha (satya) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 611 tad bhadaMta) asaMdigdhametad bhadaMta ! Ipsitametad bhadaMta! pratIpsitametad bhadaMta ! IpsitapratIpsitametad bhadaMta ! tad yathaitad yUyaM vadatha, iti kRtvA zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA uttarapaurastyaM diga vibhAgamavakrAmati avakramya tridaMDaM ca kuNDikAM ca yAvat dhAturaktAMzcaikAnte eDayati eDayitvA yauva yaha nirgrantha pravacana avitatha-satya hai| (asaMdiddhameyaM bhaMte !) he bhadanta ! yaha nirgrantha pravacana sarvathA asaMdigdha hai| (icchiyameyaM bhate!) he bhadanta ! yaha nirgrantha pravacana Ipsita-vAMchanIya hai| (paDicchiyameyaM bhaMte!) he bhadanta yaha nirgrantha pravacana pratIpsita-atyanta vAMchanIya hai! (icchiyapaDicchiyameyaM bhaMte !) he bhadaMta ! yaha nirgrantha pravacana Ipsita pratIpsita-ekAMtavAMchanIya hai| (se jaheyaM tumbhaM vayaha tti) yaha nirgrantha pravacana jaisA Apane kahA hai vaha vaisA hI hai ! isa prakAra (kaTu) kaha kara skandaka ne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vandanA kI, unheM namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake phira ve (uttarapurathima disibhAgaM avakkamai) uttara paurastya digvibhAga meM uttara pUrvadizA ke kone meM-arthAt IzAnakoNa meM gaye (avakkamittA tidaMDaMca, kuMDiya ca, jAva dhAurattAo egate eDei ) vahAM jAkara unhoM ne apane tridaNDa ko, kamaNDalu ko yAvat gairika Adi dhAtu se ra~ge hue vastroM ko ekAnta meM-rakha diyaa| (eDittA) unhe ekAnta meM cha. tamA 4 Ane sthAna 1 nathI 'asaMdiddhameyaM bhaMte ! 3 lApAna / niya prayayana savathA masahigya 258 cha. "icchiyameyaM bhaMte !" u mApana ma nitha apayana 201 // yogya cha, 'paDicchiyameyaM bhaMte' 3 mApan ! ! nitha apayana matyata 201 // yogya che. 'icchiyapaDicchiyameya bhaMte ! 8 mApana A ninya pravacana sita pratIsita Icchita tathA vizeSa Icchita che. ( se jaheyaM tubbhaM vayahatti ) mApana! 4aa pramANe 4 te nitha prayana che. mA pramANe ( ka1) 4DIne 243 (samaNa bhagavaM mahAvIra vaMdai namasai) zrama magavAna mahAvIrane na 421, nama24.2 4aa. ( vaMdittA namaMsittA) pahana nbh27|2 teyA (uttarapurasthimaM disibhAgaM avakkamai) uttara bhane hizA 12yenA bhUpyuAmAM-zAna bhUmI-gayA. ( avakkamittA tidaMDaMca, kuDiyaM pa, jAva dhAurattAo egaMte eDei) tyA 44 tebhae tamanA tri, bha31 ane AgaLa jaNAvelI bhagavA vastro sudhInI badhI vastuo ekAMtamAM mUkI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 622 bhagavatIsUtre zramaNA bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM trikRtva AdakSiNapradakSiNAM karoti kRtvA vandate namasyati vanditvA namasyitvA evamavAdIt AdIptaH khalu bhadaMta ! lokaH, pradIptaH khalu bhadaMta ! lokaH, AdIptapradIptaH khalu bhadaMta ! lokaH, jarayA maraNena ca / tad yathA nAma kazcidgRhapatiragAre dhmAyamAne yat tatra bhANDaM bhavati alpabhAramUlyagurukaM tad gRhItvA AtmanA rakhakara ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva- uvAgacchada) phira ve jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye ( uvAgacchittA samaNaM bhagavaMta mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei karittA vaMdai namasai) vahA~ jAkara unhoMne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vidhipUrvaka vaMdana namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA ) vaMdanA namaskAra karake ( evaM vayAsI) phira unhoM ne zramaNa, bhagavAn mahAvIra se isa prakAra kahA-(AlitteNaM bhaMte ! loe palitteNaM bhaMte ! loe, AlittapalittaNaM bhaMte ! loe ) he bhadanta ! jarA aura maraNa se yaha loka jalA huA hai / he bhadanta yaha loka una donoM se bahuta adhika jalA huA hai / he bhadanta ! yaha loka jarA aura maraNa se cAroM tarapha se AdIpta pradIpta-jvalita-prajvalita ho rahA hai, yahAM daSTAnta kahate haiM ( se jahANAmae kei gAhAvaI AgAraMsi jhiyAyamANaM si) jaise koI gRhastha apane makAna ke jalane para arthAt makAna meM Aga lagane para (je te tattha appabhAre mollagurue bhaMDe bhavai ) jo sIdhI, (eDittA ) te 12tumAne meitamA bhUTIna ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai) temA nyai zramA bhagavAna mahAvIra svAmI bhii|taa // tyAM gayA. ( uvAgacchittA samaNa bhagavauM mahAvIra tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karittA vaMdai namasai) tyAM na temaNe zrama lagavAna mahAvIrane vidhipU bahana nama:42 4aa (vaMdittA namaMsittA) vahana nmH||2 4zana ( evaM vayAsI) temANe zrama lagavAna mahAvIrane 2mA pramANe dhuM (Ali. teNa bhaMte ! loe, palittaNa bhaMte loe, AlitapaliteNa bhaMte ! loe) mAvAna ! A leka jarA ane maraNathI baLI rahyo che-saLagI rahyo che. he bhagavAna! A loka te banethI prajavalita thaI rahyo che-eTale ke atyaMta baLI rahyo che he bhagavana ! A leka cemerathI jarA maraNathI AdIta pradIpta (javalita prajavamit 27 rahyo cha. maha me haSTAMta mApe cha-(se jahANAmae kei gAhAvaIAgAsi jjhiyAyamANaMsiM) ravI rIta sthanA bhAnamA mAsa mAge tyAre te (je te tattha appabhAre mollagurue bhaMDe bhavai ta gahAya AyAe zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayandrikA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 613 ekAntamaMtamavakrAmati etanme nistAritaM saptacAt purAca hitAya sukhAya kSemAya niHzreyasAyAnugAmikatAyai bhaviSyati, evameva, devAnupriya ! mamApyAtmA eka bhANDamiSTakAntapriyo manojJo mano'maH sthairyaH, vaizvAsikaH, samato'numato bahumato bhANDakaraNDakasamAnaH mA khalu taM zItaM mAtamuSNaM mAtaM kSudhA mAtaM pipAsA mAvaM caurAH sAmAna vajana meM halkA aura kImata meM adhika hotA hai ( taM gahAya AyAe egaMtamata avakkamai ) use lekara svayaM ekAnta sthAna meM calA jAtA hai kAraNa ki vaha isa prakAra se sAmAna ke basAne ke nimitta vicAra karatA hai - ki ( esa me nittharie samANe pacchApurAe hiyAe suhAe khemAe niraseyasAe, ANugAmiyattAe bhavissai ) jo maiM isa jalate hue gharameM se alpa vajanavAlI kImatI vastu ko nikAla lUMgA to vaha mere liye Age pIche hitakAraka hogI, sukhakAraka hogI kSema kAraka hogI abhyudaya ( bhAgyodaya ) ke nimitta hogI aura bhAvivaMza paraMparA ke upabhoga ke kimitta hogI isaliye vaha aise vicAra se aise sAmAna ko jaise bhI banatA hai-nikAla letA hai ( evAmeva devANupiyA ! majjha vi AyA ege bhaMDe iTThe, kaMte, pie maNuNNe, maNa me, thejje, vessA sie samae aNumae, bahumae, bhaMDakaraMDagasamANe ) isI taraha se he devAnupriya ! merA bhI AtmA eka bhAMDa hai, vaha mujhe iSTa hai, kAMta hai, priya hai, manojJa hai, manoma hai, sthira : rUpa hai, vaizvAsika hai samata hai, anumata hai, bahumata hai aura AbhUSaNoM se bhare hue karaMDiye ke samAna etamaMta avakamai ) potAnA gharabhAMthI gochA vanoM yA zrImati sAmAna laIne kAi surakSita-sthAnamAM cAlyA jAya che. kAraNa ke tenA manamAM vicAra Ave che (esa me nittharie samANe pacchA purAe hiyAe suhAe khemAe nisseyasAe, ANugAmi yattAe bhavissai) le AA sajagatAM dharamAMthI hu khochA vannavANI pa bhAre kImatI vastu khahAra kADhIza, teA te vastuo, bhaviSyamAM mAre mATe hitakAraka, subhA24. kSebhAra, bhane alyudhya ( lAgyodaya ) (24 thA paDaze tathA bhArI bhAvI peDhI mATe te upayAgI thaI paDaze. A jAtanA vicAra karIne te manatA prayatna urIne DIMmatI vastumAne maNatA dharabhAMthI mahAra aDhI se che. ( evameva. devANupiyA ! majjhavi AyA ege bhaMDe iTThe, kaMte, pie, maNuNNe, maNAme, thejje, sAlie, saMmae, aNumae, bahumae, bhaMDakara 'DagasamANe ) 4 pramANe he bhagavana mArA AtmA paNa eka evI vastu che ke je mane iSTa (gamatI vastu ) che, aMta che. priya che, bhanojJa che, bhanobha che, sthi235 che. vizvAsa yukta che, sabhata che, anubhata che, bahumata che, ane AbhUSaNothI bharapUra 42DiyA samAna che. (mANaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra mAtaM vyAlA mAtaM mazakAH mAtaM vAtikapaittikazlaiSmikasAMnipAtikA vividhA rogAsaMkA pariSahopasargAH spRzantu iti kRtA eSa me nistAritaH san paralokasya hitAya sukhAya kSemAya niHzreyasAya AnugAmikatAyai bhaviSyati,tadicchAmi khalu devAnupriya svayameva pravAjayitum svayameva muNDayitum svayameva sedhituM svayameva zikSayitum hai| (mANaM sIyaM, mANaM uNhaM, mANaM khuhA, mANe pivAsA,mANaM corA, mANa vAlA, mANaM daMsA, mANaM masayA, mANaM vAiya pittiyaseM bhiya sanniyavAiya vivihArogAyaMkA parIsahovasaggA phusaMtu) isaliye ise zItajanyabAdhA uSNajanya bAdhA kSudhA janyabAdhA, pyAsa janyabAdhA na ho cora ise duHkhita na kare vyAla-sarpa ise kaSTa na paha~cAve daMzamazaka ise na kATe bAta saMbaMdhI, pittasaMbaMdhI, zleSma saMbaMdhI sannipAta saMbaMdhI aneka prakAra ke roga aura AtaMka ise pIDita na kare, tathA parISaha evaM upasarga isa ke pAsa taka na Ave (tti kaTu) isa prakAra vicAra karake maiM (esa nittharie samANe) ise yadi ina pUrvokta vighnoM se bacAkara jarAmaraNAdi se jalate hue isa saMsArarUpa gRha se nikAla lUM to yaha mujhe (paraloyassa hiyAe) paraloka meM hitakAraka (suhAe) sukhakAraka (khemAe ) kSemakAraka, (nIsseyasAe ) kalyANa kAraka, tathA (aNugAmiyattAe ) paramparA ke liye bhI kalyANakAraka (bhavissai) hogA (taM icchAmi NaM devANuppiyA) isaliye he devAnupiya ! maiM cAhatA hUM sIyaM, mANa uNha, mANaM khuho, mANa pivAsA, mANaM corA, moNa vAlA, mANa daMsA, mANa masayA, mANa vAiyapittiyasebhiya-sannivAiya-vivihA rogAyakA parIsahovasaggA phusaMtu) tathA tene 31, 2bhI, bhUma, ta2sa pore bhuzsImA sahana karavI na paDe te mATe cera tene duHkha na kare te mATe, vyAla-sarpa tene kaSTa na pahoMcADe te mATe, DAMsa tathA macchara tene karaDe nahIM te mATe, vAta, pitta, kapha ane sannipAtanA rogo ane ataMka tene paDI zake nahIM te mATe, tathA parISaha ane upasarga tenI pAse AvI paNa na zake te mATe (tti kaTu esa nittharie samANe) bhA2bhanamA sevA viyA2 maa0ye| cha hai tene pUrvokta vidanemAMthI bacAvIne janma, jarA ane maraNa rUpI duHkhanA agnimAM baLatA saMsArarUpI gharamAMthI bahAra kADhI lauM. te te mAre mATe ( paraloyassa hiyAe) 52sobhA ti4|24, ( suhAe ) sumA24, (khemAe ) m4|24, ( nisseyasAe ) hyANa // 24 nivaDaze mana ( aNugAmittAe) 5252 // 5 4kSyA 124 ( bhavissai) tharI (ta icchAmi NaM devANuppiyA! sayameva pavAvi) tahevAnupriya ! mA5 pote 1 bhana dIkSA mApAsavI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 615 svayamevAcAragocaraM vinayavainayikacaraNakaraNayAtrAmAtrApratyayaM dharmamAkhyAtum / tataH khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH skaMdakaM kAtyAyanagotraM svayameva pravrAjayati yAvat dharmamAkhyAti evaM devAnupriya ! gaMtavyam , evaM sthAtavyam , evaM niSatta. ki Apa (sayameva ) svayaM hI (pavvAviu ) mujhe dIkSA pradAna kreN| (sayameva muMDAviuM) Apa svayaM hI apane hAtha se mujhe muMDita kareM (sayameva sehAviu ) Apa svayaM hI mujhe pratilekhanAdi kriyA sikhAveM, (sayameva sikkhAviuM) Apa svayaM ho mujhe sUtra aura unakA artha paDhAveM, tathA (sayameva AyAragoyaraM viNayaveNaya caraNakaraNajAyA mAyAvattiyaM dhammamAikviuM ) Apa svayaM hI mere liye AcAra jJAnAdi pAMca AcAra aura gocara-bhikSAcaryA kA upadeza kareM tathA vinayavAle aura vinayajanya phala vAle caraNa-vratAdicaraNasattarI, aura karaNa-piNDavizuddhayAdi karaNa sattarI, yAtrA-saMyamayAtrAvAle aura mAtrA-AhArAdi kI mAtrA vAle aise dharma kA upadeza deveM / (taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre ) isake bAda zramaNa bhagavAna mahAvIra ne (khaMdayaM kaccAyaNasagottaM sayameva pavAvei jAva dhammamAikkhai ) kAtyAyanagotrIya skandaka ko apane hAtha se hI dIkSita kiyA yAvat apane Apa hI unheM dharma kA upadeza diyA-isameM unhoMne unheM samajhAyA ki ( evaM devANuppiyA ! gaMtavvaM ) he devAnupriya ! isa prakAra bhArI 4-4! che. (sayameva muMDAviu) bhA5 1 mApanA thathI bhane bhujita 43|-diikssaa pradAna 42, ( sayameva sehAviu) mA5 te 1 bhane pratikhemanA vagere ghama liyaa| zimA, (sayameva sikkhAviu ) mA5 paate| bhane sUtrI mane tamanA lo , tan (sayameva AyAragoyara viNayaveNaiya caraNakaraNa jAyAmAyA vattiya dhammamAikkhi) 2 / 5 pote 8 bhane AcAra (jJAnAdi pAMca AcAra) ane gocara (bhikSAcaryA) tathA vinayavALA ane vinaya thI prApta thatAM phaLavALAM caraNa-tratAdi (caraNasittarI,) ane 4295 (piMDavizuddhi), bore 422 (sittarI) mane yAtrA ( sayama yAtra)mane bhAtrA (2mAhinI mAtrA) u bhne| paheza mApI (taeNa samaNebhagava mahAvIre) tyAre zramANa mAvAna mahAvI2 (khaMdayaM kaccAyaNasma gottaMsayameva pavvAvei jAva dhammamAikkhai) tyAyana gotrI 2444ne pAtAne the ja dIkSA ApI ane (skaMdake uparokta jevI, IcchA darzAvI hatI te prakArane ) paheza mAcyA. te pazi bhagavAna mahAvIre tena samanyu ( evaM devANuppiyA! gaMtavvaM ) 3 vAnupriya ! ! pramANe yAsa na . ( evaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vyam , evaM tvam vartitavyam , evaM bhoktavyam , evaM bhASitavyam , evamutthayo tthAya prANeSu bhUteSu jIveSu, sattveSu. saMyamena saMyamitavyam , asmiMzvArthena kiMcidapi pramAdayitavyam , tataH khalu sa skandakaH kAtyAyana gotraH zramaNasya bhagavato mahA vIrasya mamaitadUpaM dhArmikamupadezaM samyak saMpratipadyate / tadAjJayA tathA gacchati,tathA se calanA cAhiye-( evaM ciTThiyavvaM ) isa prakAra se ThaharanA cAhiye ( evaM nisiiyavvaM ) isa prakAra se baiThanA cAhiye ( evaM tuyaTiyavvaM ) isa taraha se karavaTa badalanA cAhiye / ( evaM bhujiyavvaM ) isa prakAra se AhAra karanA cAhiye ( evaM bhAsiyavvaM ) isa prakAra se bolanA cAhiye ( evaM uTThAe uTThAya ) ApanI Atmazakti se uThakara-pramAda nidrA kA parityAga kara soca samajhakara (pANehiM ) prANiyoM meM, (bhUehiM ) bhUtoM meM (jIvehiM) jIvoM meM (sattehiM ) satvoM meM ( saMjameNaM saMjamiyavvaM ) saMyama se pravRtti karanI cAhiye (assica NaM aDhe No kiMci vi pamAiyavvaM ) isa viSaya meM thor3A sA bhI pramAda nahIM karanA cAhiye / (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa imaM eyAkhvaM dhammiyaM uvaesaM sammaM saMpaDivajjai ) isake bAda kAtyAyana gotrIya skandaka ne zramaNabhagavAna mahAvIra kA yaha isa prakAra kA dhArmika upadeza acchI taraha se svIkAra kara liyA ( tamANAe ) zramaNa bhagavAna mahAvIra kI AjJA ke anusAra aba ve skandaka muni cidviyavva) 2t pramANe SAL 2 no , ( evaM nisIiyavva) // rIte mesaneme, ( evaM tuyaTThiyavvaM ) mA rIte 579 325 nema, ( evaM bhujiyavva) 2 rIte mADA2 42vana , ( evaM bhAsiyavvaM ) mA pramANe mAsa naye, ( evaM uThAe udrAya ) bhAvI zata pAtAnI mAmazatithI hIna-pramAha nidraan| parityArIne sama viyArIne (pANehiM ) prme| pratye, (bhUehiM ) bhUto, pratye, ( jIvehiM) / pratye ane (sattehi ) satyA pratye (saMjameNaMsaMjamiyavvaM ) sayamapUrva4 vata' naye. tamArI pravRttithI tabhanI enel nahumAya, temanI DisA na thAya vagere dhyAnamA rAmana, ( asi ca NaM aTe No kaMci vi pamAiyavva) 40 pAsatamA 242 // 57 prabhAra 42v| nahI. taraNa se khadae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa imaM eyArUvaM dhammiyaM uvaesaM sammaM saMpaDivajjai) tyAre te atyAyana gotrI 24 zramaNa bhagavAna mahAvIrane te prakArane dharmopadeza sArI rIte grahaNa karyo. (tamANAe) zrama bhagavAna mahAvIranI mAtra pramANe have te 2444 muni zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiyacindrakA TIkA za0 2 u0 1 sU. 13 skandakacaritanirUpaNam 617 tiSThati tathA nipIdati tathA tvag vartayati tathA bhuMkte, tathA bhASate tathotthAyo sthAya prANeSu bhUteSu jIveSu, sattveSu, saMyamena saMyamayati, asmiMzca khalu arthe na pramAdhati / tataH khalu sa skaMdakaH kAtyAyanagotro'nagAro jAtaH IryAsamito bhASA samita epaNAsamitaH AdAnabhANDAmantranikSepaNAsamitaH uccAraprasravaNakhela(taha gacchai, taha ciTThai, taha nisIyai, taha tuyadRi, taha muMjai, taha bhAsai, taha uTThAe uTThAya pANehiM bhuehiM jIveTiM, sattehiM saMjameNaM saMjama i ) usa prakAra se calane laga gaye, usa prakAra se Thaharane laga gaye usa prakAra se baiThane laga gaye, usa prakAra se karavaTa badalane laga gaye, usa prakAra se AhAra karane laga gaye, usa prakAra se bolane laga gaye, aura usa prakAra se pramAda nidrA ko parityAga pUrvaka soca samajha kara prANiyoM meM, bhUtoM meM, jIvoM meM, satvoM meM, saMyama se pravRtti karane laga gaye / ( assi ca NaM aTe No pamAyai ) isa viSaya meM unhoM ne thor3A sA bhI pramAda nahIM kiyA / (taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gote aNagAre jAe ) isa taraha ve kAtyAyanagotrIya skandaka anagAra ho gaye / ( IriyAsamie, bhAsAsamie, esaNAsamie, AyANabhaMDamatta nikkhevaNAsamie uccArapAsavaNakhelajallasiMdhANaparidvAvaNiyAsamie) isa avasthA meM unhoM ne IryAsamiti, bhASAsamiti eSaNA samiti, AdAnabhAMDamAtra nikSepaNAsamiti, uccAra-prasravaNa-khela( taha gacchai ) te pramANe yAsA sAyA, (taha ciTThai) te pramANe 4 // sAyA, ( taha nisIyai) pramANe savA sAyA, ( taha tuyaTTai, taha bhujai,taha bhAsai) te pramANe 543211sAyA, te pramANe bhADA2 421 // sAyA te pramANe mosavA sAyA, ( taha udAe ur3Aya pANehiM, bhUehiM, jIbehiM, sattehisaMjameNa sajamai) mane te pramANe prabhA 2Dita manIna sabha viyAzana bhUta pratye prANIo pratye, je pratye ane sarve pratye saMyama pUrvakanuM vartana rAkhavA lAgyA. eTale ke e jIvene duHkha na thAya e rIte yatanApUrvaka saMyamI na 711sAyA (ariMsa ca Na aTe No pamAyai ) 2 matamA tamA mila prabhAha 42tA nahIM, (taeNa se khaMdae kaccAyaNassa gotte aNagAre jAe) // zate tyAyana gotrI ta 2444 2magAra sanI yA. (IriyA samie, bhAsa'samie esaNAsamie, AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamie, uccArapAsavaNa khelajallasiMghANapariTThAvaNiyAsamie) te (1) simiti (2) bhaassaasamiti (3) eSaNA samiti (4) AdAna bhAMDa-mAtra nikSepaNa samiti zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra ziMghANajallapariSThApanikA samitaH manassamitaH vacaH samitaH kAyasamitaH manogupto vacoguptaH kAyagupto gupto guptendriyo guptaH brahmacArI tyAgI lajjAvAn RjuH dhanyaH kSAMti kSamojitendriyaH zodhito'nidAno'nutsuko'bahirlezyaH suzrAmaNyarato dAntaH, idameva naigranthaM pravacanaM purataH kRtvA viharati / / mU0 13 // jalla ziMghAnaka pariSThApanikAsamiti, ina pAMca samitiyoM kA acchI taraha se pAlana karane lage, isaliye ve ( manasamie, vayasamie, kAya. samie, maNagutte, vayagutte kAyagutte ) ve mana kI kriyA meM sAvadhAna hone se manaH samita, vacana kI kriyA meM sAvadhAna hone se vacaH samita, koya kI kriyA meM sAvadhAna hone se kAyasamita, tathA mana ko vaza meM karane se manogupti se yukta, vacana ko vaza meM karane se vacanagupti se yukta aura kAya ko vaza meM karane se kAyagupti se yukta ho gaye, (gutte guttidie, guttabhayArI, cAI, lajjU, dhanne, khaMtikhame, jiiMdie, sohie, aNiyANe appustue, abahillese susomaNNarae daMte iNameva ggiMthaM pAvayaNaM purao kAuM viharai ) tabA jIvoM kI rakSA karane vAlA hone se gupta, apanI pAMcoM hI indriyoM ko apane vaza meM karane se guptendriya, nava vADasahita brahmacaryake pAlane se gupta brahmacArI ho gye| cAI-sacce tyAgI bana gaye / lajjU-sarala prakRti se saMpanna ho gye| dhanna-unhoM ne apane jIvana ko dhanya banA liyaa| khaMtikhame-ve zAnti (5) uccAra-ela-jalla siMghAnaka pariSThApanikA samiti nuM yathArtha pAlana 421 // sAyA. ( manasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutte, vayagutte kAyagutte) teo mananI kriyAmAM sAvadhAna hovAthI manaH samiti thaI gayA, vacananI kriyAmAM sAvadhAna hovAthI vacana samita thaI gayA, ane kAyAnI kriyAmAM sAvadhAna hovAthI kAya samiti thaI gayA. mana, vacana ane kAyA para kAbU rAkhavAne kAraNe teo managupti, vacana gupti ane kAya guNithI yukta banI gayA. (gutte, guttidie, guttabaMbhayArI, cAI, lajjU , dhanne, khaMti, khame, jiiMdie, sohie, aNiyANe, appussue, abahillese susAmaNNarae daMte iNameva NigaMthaM pAvayaNaM purao kapu viharai) tathA tes| vAnI 2kSA 42 // 2 // hAvAthI guta, pitAnI pAMce Indriyone kAbUmAM rAkhatA hovAthI gutendriya ane nava vADa sahita brahmacaryanuM pAlana karatA hovAthI gusabrahmacArI banyA. teo "cAI"-sAyA tyA anyA. (lajjU) sa21 svabhAvanA manyA tabhI tamanA panane "dhanya" sAtha manAvyu " khatikhame" temA kSamA bhane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TIkA za. 2 u. 1 sU. 13 skandakacaritanirUpaNam 619 TIkA-" ettha NaM se khadae kaccAyaNassagotte " atra khalu sa skaMdakaH kAtyAyana gotraH " saMyuddha" saMbuddhaH samyaga rUpeNa bodhaM prAptaH lokajIvasiddhisiddhamaraNaviSayakottaraM bhagavataH sakAzAt saMprApya yathArthaviSayakajJAnavAn bhavati tataH saMjAtabodho bhagavati samutpannazraddho bhUtvA " samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai namaMsai" zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati " vaMdittA namaMsittA evaM kSama, jitendriya, zodhita-Atmazuddhi vAle aura aniyANe-nidAna baMdha se vihIna bana gye| appussue- utkaMThAbhAva unake bhItara bilakula nahIM rahA / abahillese-asaMyama saMbaMdhI manovRtti se pahirbhUta ho gaye susAmaNNarae-zramaNadharma meM tIna yogoM se yukta bana gaye / daMte-krodhA di kaSAyoM para unhoM ne vijaya prApta kara liyaa| isa prakAra nirdoSa nigrantha anagAra banakara ve skandaka muni isa jinokta nairgrantha pravacana ko Age karake vicarane lage // sU-13 // ____TIkArtha-" ettha NaM se khaMdae kaccAyaNasagotte" loka, jIva, siddhi, siddha evaM maraNa ina padArthoM kI sAntatA anaMtatA ke viSaya meM ve kAtyAyanagotrIya skandaka bhagavAna se yathArtha uttara prApta kara jaba acchI taraha se bodha ko prApta ho gaye-yathArtha viSayaka jJAna saMpanna bana gaye-taba bhagavAna ke Upara unheM saccI zraddhA utpanna ho gii| isa taraha saccI zraddhA se yukta bana kara unhoMne "samaNaM bhagavaM mahAviraM vaMdai" zAntithI yuta tendriya "zodhita " yAtma zuddhi pANA, "bhane maniyA" niyAthI 2Dita manyA. " appussue" te tuDasavRtti thI hita manyA. " abahillese to masayabhI vRttithI taina hita thayA. " susAmaNNarae" bhana, kyana mane AyA yogayI temmA zrama dharmamA dIna yA, "date" temaNe krodhAdi kaSA para vijya meLavI lIdhe, A rIte nirdoSa nigraMthaaNagAra banIne, skadaka muni jinezvara bhagavAne kahela virjhanya pravacananuM pAlana karatA karatA viharavA lAgyA. ___ -ettha Na se khaMdae kaccAyaNassa gotte" 4, 7, siddhi, siddha, ane maraNanI sAntatA (ata yuktatA) ane anaMtatAnA viSayamAM kAtyAyana gotrI skaMika bhagavAna mahAvIra vaDe yathArtha uttara maLavAthI bhagavAna mahAvIra upara temane sAcI zraddhA utpanna thaI, ane teo te viSayanA yathArtha jJAnI banyA. A rIte bhagavAna mahAvIramAM temane zraddhA utpanna thavAthI tebho " samaNa bhagava' mahAvIra vaMdai" zrama lApAna mahAvIrane bahana / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 bhagavatIsUtre vayAsI" vanditvA namasyitvA evamavAdIt vandanAdi karaNAnantaramevamuktavAn, kimuktavAn tatrAha-" icchAmiNa bhaMte " ityAdi "icchAmiNaM bhaMte" icchAmi khalu bhadaMta ! " tumbhaM aMtie kevalipannattaM dhammaM nisAmittae' yuSmAkamaMtike kevaliprAptaM dharma nizamayitum " tumbhaM " yuSmAkam aMtie " aMtike-samIpe ityarthaH " kevalipannattaM " kevaliprajJaptaM kevalinA samutpanna kevalajJAnavatA puruSeNa prajJaptam prakAzitam " dhammaM " dharmam " nisAmittae " nizamayitum zrotumhe bhagavan ! ahaM bhavanmukhAt kevalipratipAditaM dharma zrotumicchAmi iti bhaavH| bhagavAnAha-"ahAmuhaM devANuppiyA" yathA sukha devAnupriya ! he devAnupriya ! te rocate tathA kuru kintu " mA paDibandhaM kareha " mA pratibandhaM kuru vilamba mA kuru"taeNaM samaNe bhagava mahAvIre" tataH khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa" skandakAya kAtyAyanagotrAya " tIseya mahai zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI unheM namaskAra kiyaa| "vaMdittA namaMsittA" vaMdanA namaskAra karake unhoM ne prabhu se " evaM vayAsI" isa prakAra kahA-" icchAmi NaM bhaMte ! tumbhaM aMtie kevalipannatta dhamma nisAmittae" he bhadanta ! maiM Apase-arthAt Apa ke mukha se kevaliprajJapta-samutpanna kevalajJAnazAlI bhagavAna dvArA prarUpita prakAzita-dharmazrutacAritrarUpa dharma-sunanA cAhatA huuN| isa prakAra kevaliprajJapta dharma sunane kI skandaka kI tIvra jijJAsA jAnakara bhagavAna ne usase kahA-"ahAsuhaM devANuppiyA!" he devAnupriya ! jaisA tumheM ruce-vaisA karo parantu 'mA paDibaMdhaM kareha' bilamba mata kro| 'taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre isake bAda zramaNa bhagavAna mahAvIra ne 'khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa' kAtyAyanagotrIya skandaka ke liye tathA (tIse ya mahai mahAlayAe) nmH||2 4yA. "vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI" bahana nabha42 zana tabhaNe prabhune mA pramANe vinati rI. " icchAmi Na bhaMte ! tumbhaMtie kevalipannattaM dhambhaM nisAmittae" bhagavan humAyane bhumethI upasina3pita dharma sAMbhaLavA mAguM chuM A prakAranI kevali prarUpita dharma sAMbhaLavAnI temanI zAsana ne mapAna maDAvI2 tamane ghu- "ahAsuhaM devANuppiyA !" devAnupriya ! tabhane ma suma 5 tema 42 / " mA paDibaMdhakareha" zuma mama visa 42va ne naDI- "taraNa samaNe bhagava mahAvIre " tyA2 mA zrama lagavAna mahAvIre " khaMdayassa kaccAyaNassa gottassa " tyAyana gotrI 2444 tathA " tIse ya mahA mahAlayAe" tyAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 621 mahAlayAe parisAe " tasyai ca mahAtimahAlayAyai paripade "dhamma parikahe " dharma parikathayati " dhammakahA bhANiavvA" karmakathA bhaNitavyA " asthi loe atthi aloe " ityAdi rUpA dharmakathA aupapAtikasUtrasya pUrvArdhe SaTpaJcAzattame sUtre vilokanIyA, "taeNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte" tataH khalu sa skandakaH kAtyAyana gotraH " samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhammaM" zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAMtike dharma " soccA" zrutvA" Nisamma " nizamya hRdi avadhArya " haTTha tuTTa jAva hiyae" atra yAvatpadena " cittamANadie pIimaNe paramasousa AI huI baDI bhArI pariSada ko (dhamma pari kahei) cAritra rUpa dharma kA upadeza diyaa| (dhammakahA bhANiyavvA ) dharmakathA kahanI cAhiye-(asthi loe asthi aloe ) ityAdirUpa dharmakathA aupapAtika ke pUrvArdha meM chappanaveMsUtra ke aMdara hai, so vahAM se dekha lenI caahiye| (taeNaM se khadae kaccAyaNasagote samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhamma soccA Nisamma haTTa tu jAva hiyae) skandaka parivrAjaka ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ke mukha se jaba dharmakathA sAvadhAna hokara sunI to sunakara aura use hRdaya meM avadhAraNa kara usakA citta bahuta harSita hue, atituSTa hue, draSTa tuSTa kA tAtparya atituSTa hai| athavA -hRSTa zabda kA artha harSita aura tuSTa zabda kA artha-dharmakathA ke zravaNa se prApta saMtoSavAlA aisA hai citta jisakA-vaha hRSTa tuSTa citta hai| isI liye AnaMda ko prApta hue-mAnasika ullAsavAle hue (pIhamaNe) mana meM tRpti se yukta hue arthAt bhagavAn kI amRta jaisI 0ii thI upll at bhATI samAne " dhamma parikahei " zruta yAritra 35 dharmanA dIpo. "dhammakahA bhANiyavvA " mI yama thA kI 2. te 4thA 41 " asthi loe atthi aloe" tyAdi 35 dharmakathA papAtika sUcanA pUrvArdhamAM chappanamAM sUtrathI jijJAsuoe ta thA vAMya sevI. " taeNa se khadae kaccAyaNassa gote samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhamma soccA Nisamma tuTTha jAva hiyae" kAtyAyana getrIya skaMda parivrAjake jyAre te dharmakathA zramaNa bhagavAna mahAvIrane mukhethI ekacitte sAMbhaLI ane hadayamAM avadhAraNa karI tyAre temane ghaNe harSa thaye, ane temane ghaNe saMtoSa thayo. ( haSTa tuSTa eTale atizaya duSTa athavA haTa eTale haSita ane tuSTa eTale dharmakathA sAMbhaLIne satoSa pAmerA ) tamanA GersanI pAra na 2hyo, "pIimaNe " bhagavAnanI amRta pI pANI salagIna tebharnu mana prasanna thayu, tebharnu bhana " paramaso zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 bhagavatIstre maNassie harisavasavisappamANa" iti saMgrahaH " haTTatuTTacittamANadie " hRSTatuSTacittAnanditaH-hRSTatuSTam=atituSTam , yadvA hRSTaM harSitam , tuSTam dharmakathA zravaNena prAptasantoSam , tAdRzaM cittaM yasya sa hRSTatuSTacittaH, ataeva AnanditaH= Ananda prAptaH saMjAtamAnasollAsa ityarthaH "pIimaNe" prItimanAH-prIti: tRptimanasi yasya sa prItimanAH amRtopamavANIzravaNena tRptamAnasaH ataeca " parama somaNassie " paramasaumanasthitaH-paramam-utkRSTazca tat saumanasya prasannacittatA ceti paramasaumanasya, tadasya saMjAta paramasaumasyitaH paramAnurAgapUrNamanaskaH / " harisavasavisappamANahiyae " harSavaza visarpad hRdayaH harSavazena visarpat=paritaH ucchavat hRdayaM yasya tathA bhagavaduktadharmazravaNAdamandAnandataraGgasamucchAlitacitta ityarthaH "uhAe uTTei" utthayA utthAnakriyayA uttiSThati, " udvittA" utthAya "samaNaM bhagava mahAvIra" zramaNaM bhagAvantaM mhaaviirm| tikkhuto vikRtvaH trivAramityarthaH " AyAhiNapayAhiNaM karei ' AdakSiNapradakSiNAM karoti " karittA" 'vaMdai namasai' vandate namasyati 'vaMdittA namaMsittA" vanditvA namasyitvA' "evaM vayAsI" evam vakSyamANa vacanam-abAdIt uktavAn " saddahAmi gaM vANI ke sunane se tRpta mana vAle hue isI se (paramasomaNassie ) jinakA citta parama prasannatA se bhara gayA hai-arthAt parama anurAga se pUrNa mana vAle aise ve skandaka parivrAjaka usa samaya apAra harSa ke mAre praphullita hue unakA hRdaya (harisavasavisappamANahiyae) bhagavAna dvArA kathita dharma ke zravaNa se hone vAle harSollAsa ke uktarSa se phUla gyaa| vaha usI samaya (udyAe uTTei ) apanI utthAnazakti se uThe 'udvittA' aura uThakara (samaNaM bhagavaM mahAvIraM ) unhoM na bhagavAna mahAvIra ko (tikkhutto) tIna bAra (AyAhINapayAhINaM karei karIttA baMdai namasai) AdakSiNapradakSiNApUrvaka vandanA namaskAra karate hai (vaMdittA namaMsittA) vandanA namaskAra karake ( evaM vayAsi ) phira zramaga maNassie" prasannatAthI marAgayu- meTale mati mAthI pUrNa manavANa 24.64 paritrAnuM Dya " harisavasavisappamANahiyae' mAnanA dhiipadeza sAMbhaLIne harSollAsathI nAcI uThayuM. me sabhaye " uDAe uThei " te ghotAnI utthAnazatithI 4yA. " udvittA" mana hIna samaNa bhagava' mahAvIra" mA zrama mAvAna mahAvIrane "tikkhatto" a vara "AyAhiNapayAhiNa karei karittA vaMdai namasaha" mAkSi pradakSiNapU14 pana nm||2 ghyA. " vaMdittA namaMsittA eba vapAsI" na nama2 4zana temaNe gavAna mahAvIrane yA pramANe dhu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 621 bhaMte " zraddhe idaM yathArthamevAstIti vizvasimi0 khalu bhadaMta ! "NiggaMyaM pAva. yaNaM" nigraMtha pravacanam nigraMthasaMbandhizAstre me zraddhA samutpannA yasya zAstrasyAnugAmI bhavatsadRzaH kevalI tat zAstramavazyamevopAdeyamityAkArikA me zraddhA samutpannA'tohaM zraddhe pravacana mitibhAvaH / " pattiyAmi NaM bhaMte niggaMthaM pAvayaNaM " pratyemi khalu bhadanta ! nigraMthaM pravacanam , lokAdi svarUpamitthameveti prIti pratyayaM vizvAsa vA karomi "roemi NaM bhaMte NiggaMthaM pAvayaNaM " roce khalu bhadaMta / nairgrathaM pravacanam roce pIyUSadhArAvat vAMchAmi nigraMthapravacanam " abbhuTemi NaM bhate NiggaMthaM pAvayaNaM " abhyuttiSThAmi khalu bhadaMta ! nairmathaM pravacanam abhyuttiSThAmi / aGgIkabhagavAna mahAvIra se isa prakAra kahA-(sadahAmi NaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM ) he bhadanta ! yaha nirgrantha pravacana hI yathArtha hai-isa kAraNa maiM isa para zraddhA karatA huuN| zraddhA karane kA kAraNa yaha hai ki Apa jaise kevalI isakI prarUpaNA karane vAle haiM ataH yaha avazya hI upAdeya hai, isa prakAra kI zraddhA mujhe utpanna ho gaI hai ataH maiM isa nigrantha pravacana ke Upara aTUTa zraddhA vAlA bana gayA huuN| (pattiyAmi NaM bhaMte ! nigrantha pAvayaNaM) he bhadanta ! lokAdika kA svarUpa jaisA opane pratipAdita kiyA hai vaha aisA hI hai isa prakAra maiM isa nirgrantha pravacana para prIti-pratyaya -vizvAsa karatA huuN| (roemi NaM bhaMte ! NiggaMthaM pAvayaNaM) jisa prakAra amRta haraeka prANI kI ruci kA ekAntatAviSayabhUta banatA hai usI prakAra se he bhadanta ! yaha nirgrantha pratipAdita pravacana bhI merI ruci kA viSayabhUta bana gayA hai| (abbhuTemiNa bhaMte ! NiggaMthe pAvayaNaM) isaliye he bhadanta !maiM Aja se isa nirgrantha pravacana ko aMgIkAra karatA hUM, (evameyaM bhaMte!) he bhadanta ! Apane jo upadeza diyA hai vaha aisA hI " sahAmiNa bhaMte ! NiggaMthaM povayaNa" mAvAn ! ma nitha prvcana ja yathArtha che, te kAraNe mane temAM zraddhA utpanna thaI che. zraddhA utpanna thavAnuM mukhya kAraNa e che ke Apa jevA kevalI bhagavAna tenI prarUpaNa karanAra che tethI te avazya grahaNa karavA egya che evI zraddhA mArA manamAM utpanna thaI che tethI 21 ni prayayanamA humatUTa zraddhA yuta manI gye| chu. " pattiyAmiNa bhaMte ! niggiMthaM pAvayaNaM" hai bhagavAn ! so vagairenuM 2135 mAghe pratipAdita karyA pramANe ja che evI pratIti mane thaI gaI che. tethI nigraMtha avayana 52 bhArI prIti-vizvAsa vyata 43 chu "roemi NaM bhaMte! NiggaMdhapAvayaNaM " ma mabhRta 424 sapane ruthi 4 / 24 tha6 53 cha tema 2mA niya avayana zravaNa 32vAnI bhArI sathi 565 pacatI on taya cha. " abbhademi gaM bhate ! NiggaMthaM pAvayaNaM" tethI 3 lagavAna ! mAthI hu ma nitha prava zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 624 bhagavatIsUtra romItyarthaH "evameyaM bhate " evametat bhadaMta ! he bhagavan ! yad bhavAnupadizati tad evamevAsti " tahameyaM bhaMte " tathaitad bhadaMta ! he bhagavan ! bhavatA yadupadiSTaM tattathaiva / " avitahameyaM te ' avitathametad bhadaMta ! he bhagavan ! bhavaduktametat sarva satyameva / " asaMdiddhameya bhate' asaMdigdhametat bhadaMta ! he bhagavan ! etat sandeharahitaM-dezazaMkA sarvazaGkA varjitam / " icchiyameyaM bhaMte " iSTametad bhadaMta ! = he bhagavan ! etad bhavadvacanaM sarva mayA vAJchitameva paDicchiyameyaM bhaMte " pratISTametad bhadanta ! = he bhagavan ! punaH punariSTametad bhavadvacanam ' icchiyapaDicchiyameyaM bhaMte ' iSTapatISTametad bhadaMta he bhagavan ! etad bhagavadya vacanam iSTapratISTobhayarUpaM vartate ' se jaheyaM tubhaM badaha' tat yathaitad yUyaM vadatha = tadetad yathA bhavAn kathayati tattathaiva 'ttika? ' iti kRtvA-ityuktvA 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai' zramaNaM hai, (tahameyaM bhaMte) he bhadanta ! jaisA Apane pratipAdita kiyA hai vaha akSara zAbilakula vaisA hI hai| (avitahameyaM bhaMte ! he bhadanta ! Apake dvArA kahA huA yaha saba satya hI hai| (asaMdiddhameyaM bhaMte ! ) he bhadanta ! isa Apake pravacana meM na dezazaMkA kA sthAna hai aura na sarvazaMkA kA hI sthAna yaha sarva prakAra se zaMkA rahita hai ' icchiyameyaM bhaMte !' he bhadanta ! ye Apake vacana mere liye vAMchita hI hai / 'paDicchiyameyaM bhaMte' he bhadanta Apake ye vacana punaH punaH iSTa haiM / / icchiyapaDiyacchiyameyaM bhaMte! ' he bhadanta ! ye Apake vacana iSTa haiM pratISTa donoM rUpa haiN| 'se jaheyaM tumbhaM vadaha ' Apane jaisA kahA hai vaha sarvaprakAra se yanane mI12 43 chu " evameyaM bhaMte ! " bhagavAn sA tattvAnA apaheza sApya cha ta yathArtha cha, tahameyaM bhaMte ! mAghe tatvAnuM prati pAdana karyuM che, te akSara akSara satya che. temAM koI paNa prakAranI zaMkAne sthAna nathI. " avitahameya bhaMte ! " bhagavan ! mAghe 2 dhuM che. te satya 1 cha " asaMdiddhameya bhaMte ! " 3 lAvan ! mApanI vAta sa 2Dita cha temAM zaMkAne mATe bilakula avakAzaja nathI te sarva prakAre zaMkA rahita ja che " icchiyameya bhaMte !" mAvan ! mApana yana 4271 / yogya cha-mApana kyana sAnapAnI manilASA bhane thAya 42 cha. " paDicchiyameyaM bhaMte ! " bhagavan mApana kyane matizaya chaTa cha. " icchipaDicchiyameya bhaMte !" 3 bhagavAna ! mApana yana 2 ane pratI che. " se jaheya tubbha vadaha " mAghe 2 4yuM te sa Are yathAtha che, " iti kaTTa" 2 // pramANe 4hIna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU. 53 skandakacaritanirUpaNam 625 bhagavantaM mahAvIra vandane namasyati "vaMdittA namaMsittA" vanditvA namasyitvA " uttarapurathimaM disibhAyaM avakkamai" uttarapaurastyaM digbhAgam avakrAmati " uttarapurathimaM " uttarapaurastyam uttarapUrvayorantarAlaM " disibhAyaM " digabhA. gam IzAnakoNam " avakkamai" abakrAmati gacchati "avakamittA" avakramya sa skandaka IzAnakoNe gatvetyarthaH, "tidaMDaM ca kuMDiyaM ca jAva dhAurattAoya egaMte eDei " tridaNDaM ca kuMDikAM ca yAvat dhAturaktAzcaikAnte eDayati, tridaNDAdikaM saMnyAsi sambandhisarvamupakaraNaM dhAturaktAH zATikAzca ekAnte eDayati -muzcati, tApasasya yAni cinhAni Asan tAni sarvANyeva skandakaH parityajati " eDittA" eDayitvA parityajya, sadorakamukhavatrikA-rajoharaNa-colapaTTaka " caddarAdi " rUpaM muniveSaM dhRtvA ca " jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre" yatraiva vaisA hI hai 'inikaTu' isa prakAra kahakara una skandaka ne 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai ' zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI, unheM namaskAra kiyaa| 'vaMdittA namaMsittA' vaMdanA namaskAra kara cukane bAda phira vaha 'uttarapurasthimaM disi bhAyaM avakkamaha ' uttara aura pUrva dizA ke aMtarAlavI dizA meM-arthAt IzAnakoNa meM gaye / ' avakkamittA' vahAM jAkara unhoM ne 'tidaMDaM ca, kuMDiyaM ca, jAva dhAurattAo egaMte eDei' apane tridaNDa ko, kamaNDalu ko, yAvat gairika Adi dhAtu se raMge vastroM ko ekAnta meM rakha diyaa| tAtparya kahane kA yaha hai ki skandaka ne apane tApasa saMbaMdhI jitane bhI cihnathe aura upakaraNathe una sabakA parityAga kara diyA / ' eDittA' unheM ekAntasthAna meM rakhakara " sado. rakamukhavastrikA rajoharaNa, caulapaTTaka, caddara AdirUpa muniveSa ko dhAraNa kara 'jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre ' jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra 244 " samaNaM bhagava mahAvIra vaMdai namasai" zrama sapAna mahAvIrane na nabha242 ghyA. "vaMdittA namaMsittA" na nabha2412 4zana tayA " uttarapurasthimaM disibhAya avakamai " uttara bhane pUrva zinI pryn| bhUgAmA (zAna bhUmA) AyA. ( avakkAmittA ) tyo bhane bho "tidaMDa ca, kuMDiyaM ca, jAva dhAurattoo egate eDei " tamanA tri, bhasa garika vagere dhAtuthI raMgelAM vastro (bhagavAM kapaDAM) vagere vastuo ekAntamAM mUkI dIdhI. kahevAno bhAvArtha e che ke skandake parivrAjaka tarIkenA je je thihI utA. tenA parityAga thI. " eDittA" te ||dhii 12tumAna anta sthAnamAM mUkIne derA sahita mukhavastrikA (muhapattI,) rajoharaNa, colapaTTaka, pachI, vagaire bhaniveSa dhA21 3zana " jeNeva samaNe bhagava mahAvIre" yAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa bhagavatI sUtre zramaNo bhagavAn mahAvIraH ' teNeva uvAgaccha ' tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgamya ' samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIram ' tikkhutto ' tri. kRtvaH 'AyAhiNaM payAhiNaM kare3 ' AdakSiNapradakSiNAM karoti ' karitA ' kRtvA ' baMdara namasara' vandate namasyati vaMdittA narmasittA ' vanditvA namasyitvA 'evaM vayAsI' evamavAdIt ' Alitte NaM bhaMte loe' AdIptaH khalu bhadaMta ! lokaH AdIptaH - AsamantAt - dIptaH jvalitaH loko jIvalokaH he bhagavan ! paridRzyamAno jIvalokaH sarvataH pradIpta ivAbhAtItyarthaH, 'Alittapalite NaM bhaMte loe ' A 6 , virAjamAna the ' teNeva uvAgaccha ' vahAM para Aye ' uvAgacchittA ' vahAM Akara unhoM ne 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNa bhagavAna mahAvIra ko ' tikkhutto' tIna bAra ' AyAhiNaM payAhiNaM ' AdakSiNa pradakSiNA ( karei ) kI ( karitA ) tIna bAra AdakSiNa pradakSiNA karake 'baMdara namasai ' phira unhoM ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA / ( vaMdittA narmasittA evaM vayAsI ) vaMdanA namaskAra karake phira vaha bhagavAna mahAvIra se isa prakAra kahane lagA( AlitteNaM bhaMte loe ) he bhadanta ! yaha jIvaloka cAroM tarapha se jala rahA hai arthAt jitanA bhI yaha jIvaloka dikhalAI par3a rahA hai vaha saba ora se pradIsa kI taraha mAlUma hotA hai (palittegaM bhaMte / loe ) he bhadanta ! yaha jIvaloka sAmAnya rUpa se hI jala rahA ho so bAta nahIM hai kintu yaha to bahuta hI adhika vizeSa rUpa se prajvalita jaisA ho rahA hai (AlittapAlitteNaM bhaMte ! loe ) he bhadanta ! jahAM para bhI dekho zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmI virAjamAna hatA teNeva uvAgacchai " tyAM " uvAgacchittA yAvyA. tyAM bhAvIne temANe ' samaNa bhagava mahAvIra zramAyu bhagavAna mahAvIranI " tikkhutto " yuvAra AyAhiNaM payAhiNa " AdakSiNa pradakSiNA karei " . ( karitA ) trazu vAra mAkSiSya grahakSiNA urIne ( vadai namaMsai ) tebho lagavAna mahAvIrane bahana rI namaskAra " vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI " vahana namaskAra arIne temAge zrama bhagavAna mahAvIrane A pramANe kahyu " AlittenaM bhaMte loe' he bhagavan ! bhA lAka cAre taraphathI saLagI rahyo che. eTale ke A AkhAya jIva leAka cAme rathI jaNI rahyo che " palitteNaM bhate / loe " he bhagavan ! A jIvaleAka sAmAnya rUpe ja saLagI rahyo che evuM nathI paNa te te khUbaja adhika abhANubhA antakSita hoya mevu lAge che. " AlittapalittenaM bhaMve ! loe " 66 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 (L " " Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 627 dIptapradIptaH khalu bhadaMta ! lokaH, he bhadaMta ! sarvapakAreNAyaM lokaH jvalati ceti bhaavH| kena kAraNenetyAha-'jarAe ' ityAdi ' jarAe maraNeNa ya' jarayA maraNena ca jarA vAkyam maraNaM prANaparityAga rUpam etadrUpeNa vanhinA jarAmaraNayo ratizaya kaSTakArakatvAd vahnisAdRzyaM kathitam , yathA vahninA gRhAdirdahyate tathA jarAmaraNAbhyAM jIvaloko'hanizamatizayena jvalatIvetibhAvaH tathA yathA vahipradIptagRhasya trANAya vIrasya kasyacid rakSakasya jalAdihastasyAvazyakatA bhavati isa jIvaloka meM aisA koI sA bhI sthAna nahIM bacA hai ki jahAM yaha AdIpta na ho rahA ho| ise jalAne vAle ye haiM (jarAe maraNeNa ya ) jarA aura maraNa / buDhApe kA nAma jarA aura paryAya se paryAyAntarita honA isakA nAma maraNa-arthAt-bhujyamAna Ayu ke samApta hone para prANatyAgarUpa avasthA hotI hai vaha maraNa hai| jarA aura maraNa ye donoM eka prakAra kI agni haiM / agni se jale hue vyakti ko mAraNAntika kaSTa hotA hai-usI prakAra se jarA aura maraNa se ghire hue prANI ko mahAduHkha hotA hai / isI atizaya kaSTa kArakatA rUpa sAdRzya ko lekara jarA maraNa ko agni kI upamA se upamita kiyA gayA hai| jisa prakAra agni ke saMbaMdha se gRhAdika jala jAte haiM, usI prakAra jarA aura maraNa ina donoM se yaha jIvaloka rAta dina atizayarUpa se jalatA sA rahatA hai / vahni se jalate hue ghara kI rakSA he bhagavanaA jIvalokamAM evuM keI paNa sthAna nathI ke je AdIta tha6 2yuM na DAya. tene sAnA2 mA vastumA cha- "jarAe maraNeNa ya" tenuM kAraNa jarA ane maraNa che. vRddhAvasthAne jarA kahe che. ane eka paryA yamAMthI bIjI paryAyamAM utpanna thavuM tenuM nAma maraNa che. eTale ke je gatimAM janma thayo hoya te gatinuM AyuSya pUruM thatA prANatyAga rUpa je avasthA Ave che tene maraNa kahe che. jarA ane maraNa e baMne pradIpta agnisamAna che. jevI rIte agnithI baLI gayelI vyaktine atyaMta kaSTa thAya che evI ja rIte jarA ane maraNa paNa jIvane mahAduHkha rUpa thaI paDe che. A rIte agni jevI rIte atizaya kaSTa kAraka che tevI ja rIte jarA, maraNa paNa atizaya kaSTa kAraka che. bannemAM kaSTakArakatAnI samAnatA hovAthI jarAmaraNane pradIpta agninI upamA ApavAmAM AvI che. jevI rIte agnithI ghara vagere baLI jAya che, eja rIte jarA ane maraNathI A jIvaloka rAta divasa atizaya rUpe baLatuM rahe che. jevI rIte agnithI saLagatA gharanuM rakSaNa karavAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 bhagavatI tathA he bhagavan ! yadi ahaM vicArya pazyAmi tadA'yaM jIvaloko jarAmaraNAbhyAM dahyate tasya sAMtvane bhavatsadazavIra eka vIra iti kRtvA bhavatAM zaraNAgato'hamato mAM sadupadezadvArA saMsArakAntArAdrakSeti bhAvArthaH / etadeva dRSTAntena spaSTayati-'se jahANAmae kei gAhAvaI' tadyathA nAma kazcit gAthApatiH kazcid gRhasvAmI 'agAraMsi' agAre gRhe 'jhiyAyamANaMsi' mAyamAne dahyamAne prajvalati sati 'je se tattha bhaMDe bhavai' yat tat tatra bhAMDam upakaraNaM bhavati sthitaM bhavatItyarthaH / kIdRzamityAha 'appabhAre' alpabhAram alpo bhAro yasya tat alpabhAkarane ke liye jaise kisI hAtha meM pAnI liye hue rakSaka vIra kI AvazyatA hotI hai usI taraha he bhagavan yaha to nizcita rUpa se dikha. lAI hI par3a rahA hai ki yaha samasta jIvaloka rAtadina isa jarA maraNa rUpa agni se bhasmasAt sA ho rahA hai, ataH isakI rakSA karane ke liye maiM dekha rahA hUM ki he nAtha ! Apake sivAya aura koI vIra nahIM hai Apa hI eka aise vIra haiM-jo isa jarA maraNa se bacA sakate haiM-isa liye maiM isa agni se bacane ke liye Apake caraNoM kI zaraNa meM AyA huA hUM-Apa merI sadupadeza pradAna dvArA isa saMsAra kAntAra se rakSA kareM / isI bAta ko skandaka dRSTAnta dvArA puSTa karatA hai-(se jahANAmae keI gAhAvaI ) jaise koI gAthApati-dhanika gRhastha ho, ( agAraMsi jhiyAyamArNasi) aura usake ghara meM Aga laga jAve to vaha usa sthiti meM (je se tattha bhaMDe bhavaI ) jo usa makAna meM upakaraNa hotA hai- kaisA upakaraNa-ki ( appabhAre mollagurue ) jisakA bhAra to ho mATe hAthamAM pANI laIne agnine bujhAvanAra kaI vIra puruSanI jarUra paDe che tevI ja rIte jarAmaraNa rUpa agnithI aviratapaNe saLagI rahelA jIvanI rakSA mATe ApanA sivAya kaI paNa evo vara nathI ke je samartha hoya Apaja evA vIra che ke je jarAmaraNa rUpa agnithI amAruM rakSaNa karavAne samartha che. tethI he nAtha ! jarA ane maraNarUpa agnithI bacavAne mATe huM Apane zaraNe Avyo chuM Apa ApanA sadupadeza rUpa vacanAmRtanuM pAna karAvIne A saMsAra rUpI vanamAMthI mane pAra utAre eja vAtanI puSTi bhATa 244 me 1STAMta mA cha-(se jahANAmae keI gAhAvaI ) ma ye mAthApati pani (25) cha. ( agAra si jhiyAyamANaMsi) tenA gharamA mA mAge cha. to (je se tattha bhaMDe bhavai appabhAre mollagurue) tenA gharamAM je upakaraNe vajanamAM halakAM paNa mUlyavAna hoya che te upakara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 629 ram-yasmin vastuni bhArAtizayo na bhavedapitu utthApane yat saralaM laghu bhavati tat tathA 'mollagurue ' mUlyagurukam yasya vastuno mUlyamadhikaM bhavati tat maNiratnAdikam 'taM gahAya' tad gRhItvA, 'AyAe egaMtamataM avakamai ' AtmanA ekAntamantamavakrAmati, tad tAdRzamalpabhAraM bahumUlyakaM ca vastu gRhItvA AtmanA svayameva ekAntaM janarahitam antaM bhUbhAgam avakrAmati-gacchati gRhe dahyamAne sati gRhapatirgahe yadadhikamUlyakamalpabhAraMca vastu bhavati tatsvayameva gRhItvA surakSitasthAnaM gacchatItyarthaH kiMvicArya ekAntasthAnaM gacchatItyAha 'esa me' ityAdi 'esa me nitthArie samANe, etanme nistAritaM sat-etat alpabhArakamatimUlyakamidameva vastu halkA aura kImata ho bahuta bar3I aise maNiratnAdirUpa upakaraNa ko lekara ( AyAe egaMtamaMtaM avakkamai ) apane Apa kisI ekAnta nirUpadrava sthAna meM jAtA hai makAna meM Aga lagane para vajanadAra bhI kImatI vastu kA uThAnA ( uThAne meM kaThinatA par3a ne ke kAraNa) nahIM ho sakatA hai / isaliye buddhimAn gRhastha yahI karatA hai ki jo alpabhAra vAlI sArabhUta kImatI vastu hotI hai usako jitanI jaldI banatA hai uThA letA hai kyoM ki isI meM kuzalatA aura AnaMda hai dera karane para to phira uThAnA hI bar3A kaThina hotA hai aura uThAne vAle kA bhI vaha nAza kAraka ho jAtA hai / vaha gRhastha alpa vajanavAlI sArabhUta vastu ratnAdi ko uThAkara jo ekAnta nirUpadrava sthAna meM jAtA hai usakA kAraNa yaha haiM ki vaha vicAratA hai ki-"esa me nitthArie samANe" jalate None (maNi ratnAdi rUpa vajanamAM halakAM paNa bhAre mUlyavALAM) laIne (AyAe egaMtamaMta avakkamai) ta surakSita sthAne yAyo naya che. makAnane Aga lAge tyAre vajanadAra, kImatI vastuone bahAra kADhavAmAM ghaNI muzkelI paDe che. tethI DAhyo mANasa vajanadAra kImatI vastuone bahAra kADhavAne badale vajanamAM halakI paNa ghaNI mUlyavAna hoya evI vastuone ja banI zake teTalI jhaDapathI upADI ne baLatAM gharamAMthI bahAra nIkaLI jAya che. kAraNa ke temAM ja tenuM zreya raheluM che. je Ama karavAmAM te meDuM kare te te mUlyavAna vastuone bacAvavAnuM paNa muzkela thaI paDe che, ane kayAreka te te vastu bahAra kADhavA janArane pitAnA prANa paNa gumAvavA paDe che. tethI buddhimAna mANasa; halakA vajananI, sArabhUta, ane mUlyavAna ratnAdika vastuo ne ja taddana surakSita sthAne laI jAya che. kAraNa ke te e vicAra kare che ke (esa me nitthArie samANe) yatA 52mAthI mAra davAmA sApatI // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 bhagavatI sUtre prajvalad gRhAnniSkAsitaM sat 'pacchApurAyae' pazcAt purA ca tatra pazcAt AgAmini kAle purA ca = pUrvamidAnImeva "hiyAe" hitAya = upakArAya " suhAe" sukhAya sukhotpAdanAya ' khemAe' kSemAya kalyANAya ' nisseyasAe ' niHzreyasAya = abhyudayAya ' ANugAmiyattAe' AnugAmikatAyai bhAvivaMzaparamparopayogAya 'bhavissa ' bhaviSyati evaM vicArya gRhapatiH prajvaladgRhAt svalpabhAraM bahumUlyaM maNigaNAdivastujAtamAdAya surakSitasthAne gatvA nivasatIti bhAvaH / dRSTAntaM mada dAntikamAha ' evAmeva ' ityAdi evAmeva devANupiyA evameva devAnumiyaH he devAnupriya ! bhagavan ! yathA tasya gRhapatestAdRzamalpabhAraM bahumUlya vastu rakSitaM sat ditAdyarthaM bhaviSyatIti vicAro bhavati, vicAryyaM tadrahue ghara se nikAlI gaI yaha alpabhAravAlI kImatI vastu (pacchApurAe) AgAmI kAla meM aura isa samaya meM "hiyAe" yaha upakAraka ho rahI hai, isI taraha se ( suhAe) sukha ke liye, (khemAe) kalyANa ke liye ( nisseyasAe) bhAgyodaya ke liye ( ANugAmiyattAe ) bhAvI vaMza paramparA ke upabhoga ke liye (bhavissai ) hogI isa prakAra vicAra kara vaha gRhastha jalate hue apane ghara se svalpabhAravAlI kImatI vastu - ratna maNikyAdi ko lekara ke surakSita sthAna meM jAkara rahane lagatA hai| isa prakAra dRSTAnta pradarzita kara isa kA samanvaya aba vaha dASTanti ke sAtha karate hue kahate haiM ki - ( evAmeva ) isI taraha se ( devANupiyA) he devAnupriya ! bhagavan- jisa prakAra se usa gRhapati kA yaha alpabhAravAlI kImatI vastu rakSita hotI huI hitAdika ke sAdhana ke liye hai (aisA vicAra hotA hai aura aisA vicAra kara hI vaha usake the|chaa vajananI yAgu lAre bhUyanI vastuo ( pacchA purAe ) have pachInA anuni na (feug) (gakles, (yerg) yuzles, (amg) KEULY 424, ( nisse sAe ) bhane lAgyodaya (24 manaze, ( ANugAmiyattAe ) bhane bhArI lAvI peDhIne bhATe pazu upayogI ( bhavissai ) thardha paDaze. yA rIte vicAra karIne, te gRhastha peAtAnA saLagatA makAnamAMthI ghaNA ochA vajananI paNa kImatI vastue ( ratna, maNi vagere ) laite surakSita sthAnamAM jaIne rahe che. A pramANe dRSTAMta ApIne have skandaka potAnI sarakhAmaNI paNa te gRhasthanI sAthai ratAM uDe che u ( evAmeva ) 04 pramANe ( devANupiyA ) he devANapriya mArI pAse paNa AtmArUpI ratna meAjuda che. jevI rIte pelA gRhasthe evA vicAra karyo ke AchA bhAra vALI paNa kImatI vastune je saLagatA gharamAMthI bahAra kADhI levAmAM Avaze te te peAtAne mATe upayAgI, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 631 kSaNAya prayatate tathA mamApi ekaM ratnaM vidyate yat pradIptagRhAdrakSaNayogyamiva vidyate iti bhAvaH majjhavi AyA ege bhaMDe iTThe' mamApi AtmA eka bhAMDam = bhANDarUpa eka AtmA iSTaH vAJchitArthapUrakatvAt, 'kaMte / ' kAntaH kamanIyaH hitaprAyakatvAt 'pie' priyaH - sukhotpAdakatvAt 'maNuNNe' manojJaH zubhagatidAyakatvAt "maNAme" mano'maH akSaya sukhadAyakatvAt 'thejje' sthairyam sthirasvarUpaH, avinAzitvAt 'vessAsie ' vaizvAsikaH mokSa prApta vizvAsapAtratvAt 'saMmae' saMmataH tatkRtakAryANAM saMmatasvAt 'aNumae' anumataH =anu pazcAt mataH =anumataH viparItakaraNAdanantaramapi mAnanIya - saMrakSaNa ke liye prayatna karatA hai, usI prakAra mere pAsa bhI eka ratna maujUda hai jo pradiza-jalate hue ghara se rakSA karane yogya vastu kI taraha rakSA karane yogya hai - yahI bAta vaha pradarzita karate hue kahate haiM - ( majjha vi AyA ege bhaMDe) ki he bhadanta ! merA AtmA bhI eka bhANDa kImanI vastu hai | ( iTThe ) vaha mujhe vAMchina manoratharUpa artha kA pUraka hone se iSTarUpa hai | ( kaMte) hitakI prApti karAne vAlA hone se - kAnta hai / (pie) avyAbAdha sukha kA utpAdaka hone se priya hai / (maNuNNe) zubhagati kA dAtA hone se manojJa hai / ( maNAme) akSaya sukhakA dAtA hone se manoma hai| (thejje) avinAzI hone se sthirarUpa hai| (vessAsie) mokSa kI prApti meM vizvAsa pAtra hone se vaizvAsika hai / ( saMmae) tatkRta kAryoM ko saMmata hone se saMmata hai / ( aNumae) viparIta AcaraNa karane para bhI mAnanIya hone se - anukUla pravRtti nahIM karane para bhI mAnya ja tathA kalyANakArI thai paDaze, evI ja rIte mArI pAse paNa eka ratna meAjUda che ke jenI paNa khaLatA gharamAMthI rakSA karavA lAyaka vastunI jema-rakSA karavAnI 0432 che. zetra bAta A rIte pragaTa uravAmAM bhAvI che - ( majjha vi AyAege bhaMDe ) he bhagavAn bhAro AtmA pazu zeDa atizaya DImatI vastu che. te zor3a lAMDa ( yAtra ) nA samAna che. ( iTThe ) te bhAre bhATe vAMchita arthanI 24 hovAthI chaSTa 35 che, ( kaMte ) te hitanI prApti 42nAra hovAthI anta che, (pie) te avyAjAdha sukha henAra hovAthI bhane priya che, ( maNuNNe ) te zubhagati bhayAvanAra hovAthI bhanojJa che, (maNA me ) akSaya sumano hAtA hovAthI bhanAbha che, ( thejje ) avinAzI hovAthI sthi235 che, ( vessAsie ) bhokSanI prApti bhATe vizvAsa pAtra hovAthI vaizvAsi che. ( samae ) tenI bhAraita azayesAM aryo sAthai sabhAMta hovAthI sabhata che, ( aNumae ) ( viparIta AcaraNu karavA chatAM paNa mAnanIya heAvAthI-anukUla pravRtti na karavA chatAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 bhagavatIsUtre " svAt, 'bahumae' bahumataH - sarvairapi mAnanIyatvAt 'bhaMDakaraMDagasamANe' bhANDakaraNDakasamAnaH bhANDakaraNDakam AbharaNabhAjanaM tatsamAnastatulya AdeyaccAditi / bhANDasAdRzyamAtmani kathitam bhANDAnAJcAnityatvaM pratyakSadRSTamiti tattulya tvAdAtmApyanityo bhaviSyati tatazca kasya mokSaH syAditi zaMkAM nirAkartumAtmano nityatvapratipAdanAyAha 'mANaM siyaM ' ityAdi ' mANaM siyaM mAnaM zItam = mamAtmAnaM zItaM mA spRzyatu = mA pIDayatu evamagre'pi spRz dhAtoryathAyogaM sambandhaH karaNIya: ' mANaM unheM ' mAtam - uSNam ' mANaM khuhA ' mAtaM kSudhA 'mANaM pivAsA' hone se anumata hai| (bahumae) samasta AtmavAdI siddhAntakAroM dvArA svIkRta kiyA gayA hone se bahumata hai / (bhaMDakaraMDaka samANe) AbharaNoM se bhare hue karaMDaka samAna Adeya hone se yaha bhANDa karaNDaka ke jaisA hai| ( yahAM koI aisI AzaMkA kara sakatA hai ki AtmA meM jo bhANDa sAiyatA kahI gaI hai vaha ThIka nahIM hai, kyoM ki isa prakAra ke kathana se to aniSTApatti hotI hai, kAraNa-AtmA nitya vastu mAnA gayA hai aura bhaNDa anitya, bhANDa kI anityatA pratyakSa dRSTa hone se gora ThIka nahIM baiThatA hai / ataH yadi AtmA meM bhaNDasAdRzya prakaTa kiyA jAtA hai to AtmA bhI anitya ho jAvegA phira mokSa kisako prApta hogA so aisI AzaMkA kI nivRtti ke liye AtmA meM nityatva kA pratipAdana karane ke nimitta kahA jAtA hai ki - ( mANaM sIyaM ) merI isa AtmA ko zIta pIDA na kare, (mANaM unhaM ) uSNa pIDA na kare, ( mANaM khuhA) kSudhA pIDA na kareM, (mANaM pivAsA) pyAsa pIDA na kare pazu mAnya hovAthI anubhata che. ) ( bahumae) tamAma AtmavAdI siddhAMta aza vaDe svIkRta azayesa hovAthI mahumata che. ( bhaMDakara DakasamANe ) mAlaro ( ghareNAM ) thI bharelA karaMDiyA samAna athavA kImatI vastuthI bharelI peTI jevA che. ahIM kAi evI zaMkA kare ke AtmAne bhAMDa ( vAsaNa) sAthe sarakhAvavA te cagya nathI, uparokta kathanamAM doSa jaNAya che kAraNa ke AtmAne nitya mAnavAmAM Avela che, jyAre bhAMDa (vAsaNa) nI anityatA te pratyakSa anubhavI zakAya che. mATe A upamA kharAkhara jaNAtI nathI. A rIte je AtmAne bhAMDa-pAtranI sAthe sarakhAvavAmAM Ave te AtmAne paNa anitya mAnavA paDaze. te pachI meAkSanI prApti kAne thaze ? A jAtanI zakAnuM nivAraNa karavA mATe AtmAmAM nityapaNAnu' pratipAdana karavA mATe kahyuM che ke ( mANaM sIyaM ) bhArA yA AtmAne uDI uSTa na pahADe ( mANaM uNha' ) tene garamI iSTa na hogADe, ( mANaM khuhA ) tene kSudhA sana 12vI na paDe, zrI bhagavatI sUtra : 2 - Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 633 mAtaM pipAsA -- mANaM corA' mAtaM caurAH 'mANaM vAlA' mAtaM vyAlAH, zvApada. bhujaMgAdayaH 'mANaM daMsA' mAta daMzAH dazo nAma kSudrajantuvizepo bRhadAkAro mazakavat rktpaankrtaa| 'mANaM masayA' mAtaM mazakaH 'mANaM' mAtam 'vAiya pittiya seMbhiya sanivAiya' atra prathamA bahuvacanalopo bodhyaH tena vAtikapaittikazleSmikAnipAtikAH iti, vAtikAzca paittikAzca zlaiSmikAca sAMnipAtikAzceti tathA, atra vAtikAH vAtavikArajanitAH, paittikAH pittavikArajanitAH, zlaiSmikA zleSmA kaphaH, tajjanitAH kaphavikArajanitAH, sAMnipAtikA saMnipAtaH vAtapittakaphavikArarUpastridoSaH, tajjanitA tridoSajanitAH 'vivihA' vividhA nanAprakArAH ' rogAyaMkA' rogAtaGkAH tatra rogAH-ciraghAtino jvarAdayaH, Ata. kA sathoghAtino hRdayazUlAdayaH, tathA 'parisahovasaggA' pariSahopasargA:pariSahAH dvAviMzatibhedabhinnAH upasargA devAdikRtAH-athavA pariSahA eva upasargAH vighnakArakA iti pariSahopasargAH phusaMtu' spRzantu atra 'mA' itipadamanu vartanIya (mANaM corA ) cora pIDA na kareM, (mANaM vAlA) zvApada bhujaga Adi pIDA na kareM, 'mANaM daMsA' daMza (DAMsa) pIDA na kareM, 'mANaM masayA' mazaka-macchara pIDA na kareM 'mANaM vAiya pittiya seMbhiya sannivAiya' vAta vikAra janita roga, pitta vikArajanita roga aura pAtapittakapha ina tInoM ke eka sAtha vikAra se tridoSa se utpanna roga ityAdi vivihArogAyaMkA' aneka prakAra ke cirakAla meM ghAtakarane vAle jvarAdika roga aura zIdhratA se ghAta karane vAle hRdayazUla Adi AtaMka ise pIDA na kareM 'parIsaho vasaggA' bAIsa prakAra ke parISaha aura devAdikRta upadravarUpa upasarga athavA-vighnakAraka hone se parISaharUpa upasarga 'mANaM phusaMtu' ise pIDA na kareM, ye zItAdika merI AtmA ko pIDA na ( mANaM pipAsA) tene tRSA saDana 423 - 53, (mANaM corA) tena thaa| 43 pI31 sar3ana 42vI na 5, (mArNa vAlA) tene 21156, sapa vagere pii| na pAMyADe, (mANaM dasA ) tene isa pI. na yA3, (mANaM masayA ) bh272| tene pI na paDayA, (mANaM vAiya pittiya se miya sannivAiya) tene vAta, pitta ke kaphanA vikArathI utpanna thatA rege tathA vAta, pitta ane kapha e traNano eka sAthe vikAra thavAthI thatA sannipAta vagere roga sahana 421 / na 53, (vivihA rogAyaMkA) aid samaya prA 2 / 2 / mane prazna tAva vagere roga tathA TUMkA samayamAM ja prANa haranArA hadayazUla vagere tene saDana 421 // na 5, (parIsahosavaggA ) bhAvIsa 42nA parISaDa mana vA manuSya vagere kRta upadrava rUpa upasarga athavA viM kAraka hovAthI parISaharUpa 5 - (mANaM phusaMtu) tena pIr3A na paDAyA-31 vorenA att| bhaa| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 bhagavatosUtra tena mA spRzantu' ityanvayaH, ete zItAdayaH mamAtmAnaM mA pIDayantu, itibhAvaH / 'ttikaTu' iti kRtvA-iti samyaga vicAryA'yamAtmA mayA suSTutayA rakSita itibhAvaH / sa kimarthaM rakSita ityata Aha 'esa me' ityAdi ' esa me nitthArie samANe' eSa me nistAritaH san eSaH me mama AtmA nistAritaH san jarAmaraNAdi vahninA jvalataH saMsAragRhAta niSkAsitaH san ' paraloyasapa' paralokasya 'hiyAe ' hitAya ' suhAe ' suvAya ' khemAe ' kSemAya 'nisseyasAe' niHzreyasAya ' ANugAmiyattAe' AnugAmikatAyai 'bhavissaI' bhaviSyati 'taM icchAmi NaM devAnupiyA' tadicchAmi khalu devAnupriyaH, tasmAt kAraNAt he devAnupriya ! bhagavan ! icchAmyahaM 'sayameva pavyAviuM' svayameva pravAjayitum svayameva bhagavato haste naiva pavAjayituM pravrajyAM grAhayitum , sadorakamukhavatrikArajohapahu~cAyeM-'tti kaTu' aisA acchI taraha se vicAra karake maiMne yaha AtmA acchI taraha se rakSita kiyA hai / yaha kisa prayojana ke liye maiMne rakSita kiyA hai ? ise vaha spaSTa karate hue kahate haiM ki-'esa me nitthArie samANe' jarA aura maraNa Adi rUpa agni se jalate hue isa saMsArarUpa gRha se nikAlA gayA yaha AtmA mujhe 'paraloyarasa' paraloka meM 'hiyAe' hita ke liye 'suhAe' sukha ke liye, 'khemAe' kalyANa ke liye 'nisleyasAe' abhyudya ke liye aura 'ANugAmiyattAe' anu. gamikatA ke liye arthAt parabhava meM sukha ke liye 'bhavissai' hogA 'taM icchAmi NaM devANuppiyA' isaliye he devAnupriya ! bhagavan ! maiM cAhatA hUM arthAt maiM prArthanA karatA hUM ki-(sayameva pavAviuM) maiM Apake hAtha se hI dIkSita houM-Apa svayaM hI mujhe sadorakamukhavastrikA, mAtmAne pI3 na paDAyA3- (tikaMTTa) se samajhane meM bhArI mAtmAnu ghaNI sArI rIte rakSaNa karyuM che. zA mATe tenuM rakSaNa karyuM che? to tenuM 250TI4261 32vAne mATe 2444 43 cha (esa me nitthArie samANe ) jarA, maraNa vagere rUpa agnithI saLagatA A saMsAra rUpI gharamAMthI bahAra vAmAM Ave mAmA (paraloyassa) 52mA (hiyAe ) bhaa| hitane bhATe, (suhAe ) sumane mATe, (khemAe ) tyAne mATe ( nisseyasAe ) mahayane mATe mane (ANugamiyattAe ) mAnubhitAne mATe-seTa 52 savamA sumane bhATa (bhavissai) upayogI 25 5ze. (taM icchAmi NaMdevANuppiyA) tethI 3 bAnupriya ! bhArI savA 427cha , mApana vinAti 43 chu ( sayameva pavvAvi) sA5 pote // bhane dIkSA Ayo Apa jAte ja mane derA sahita muhapatti rajoharaNa vagere rUpa muniveSa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 635 " , " raNAdi muniveSadAne sayameva muMDAviraM svayameva muNDayitum kezaluMcanena ' sayameva sehAviu~ ' svayameva sedhayitum, pratyupekSaNAdi kriyAkalApagrAhaNena ' sayameva sikkhAviu~ svameya zikSayitum grahaNAsevanA zikSAgrahaNena ' sayameva ' svayameva = svAtmanaiva ' AyAragoyaraM ' AcAragocaram tatra AcAra:= zrutajJAnAdi viSayakamanuSThAnaM kAlAdhyayanAdiH govaro bhikSATanam - tathAcAcAragocarayoH samAhAradvandvaH tathAcAcAragocaraM svayamevAkhyApayitumicchAmIti kriyayA sambandhaH / tathA f vinaya veNaiyacaraNakaraNa jAyAmAyApattIyaM ' vinaya vainayikacaraNa karaNayAtrAmAtrApatyayikam tatra vinayo guruzrUSArUpaH, vainAyika vinayajanitaM tatphalaM karmakSayAdikam kIdRzena vinayena zIghraM karmakSayo bhavatotyAdirUpam, caraNaM vratAdi, karaNaM piNDavizuddhayAdi, yAtrA = saMyamayAtrA mAtrA=saMyama nirvAhArthamevAhAramAtrA, atra vinayAdInAM dvandvaH tatazca vinayAdInAM rajoharaNa AdirUpa muniveSa pradAna kareM ' sayameva muMDAviraM ' Apa svayaM hI mujhe muNDita kareM - arthAt- Apase hI maiM kezoM kA luMcana karAuM, 'sayameva sehAviDaM, Apa se hI pratilekhana Adi kriyAkalApa ko grahaNa karU~ 'sayameva sikkhAviDaM ' grahaNazikSA aura AsevanAzikSA Apa svayaM hI mujhe sikhAve / tathA 'sayameva AdhAragoyaraM ' zrutajJAnAdi saMbaMdhI anuSThAna - kAlAdhyayana Adi AcAra ko tathA bhikSATa narUpa gocara ko inheM Apa svayaM mujhe samajhAveM aisA maiM cAhatA hUM / tathA - 'viNayaveNaiyacaraNakaraNajAyAmAyavattiyaM dhammamAikkhiuM ' vinaya - guruzuzrUSArUpa vinaya, vainayika karmakSayAdi rUpa vinayajanya phala, vrata vagairaha caraNa, piNDa vizuddhi Adi karaNa, saMyama saMbaMdhI yAtrA - saMyamayAtrA, tathA saMyama ke nirvAha nimitta hI jo grahaNa karanA vaha mAtrA - AhAra mAtrA, ina saba vinayAdi viSaya kA jisameM samAdhAra urAve. ( sayameva muDAviu ) mApa pote bhane bhuMDita puro bhArA dezano boya 4 ( sayameva sehAviu ) sAya pratiseyenA vagere DiyA me zIvADI ( sayameva sikkhAviu ) mAya potena bhane zraNuzikSA tathA aasevanA zikSA pradAna 12. tathA ( sayametra AyAragoyara' zrutajJAnAhi saMbaMdhI anuSThAna- kAlAdhyayana vagere AcAra, tathA bhikSATana rUpa gAcarI vagere A panI pAse ja huM' zIkhavA mAguM chu tathA vijayaveNaiya caraNakaraNajAyAmAyA battiyaM dhammama ikkhi ) vinaya- guru zuzrUSA 35 vinaya, vainayi- arbhakSayAhi rUpa vinayajanya phaLa, vrata vagere caraNa, piDavizuddhi vagere karaNa, sayamanA nirvAhane mATe ja grahaNa karavAnA AhAranI mAtra vagere viSayanA jemAM zrI bhagavatI sUtra : 2 , d - Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre 636 vRttivartanaM yatrAsau vinayavainayikacaraNakaraNayAtrAmAtrAvRttikaH, tam etAdRzam dhamma' dharmam ' AikkhiLa ' AkhyApayitum bhavatsakAzAdeva vijJAtumicchAmIti bhaavH| skandakasya pravrajyAviSayakamutsAhaM tadvahanasAmarthya ca kevalAlokena vilokya bhagavAn svayameva skandakaM pravAjayatItyAzayenAha-' taeNaM samaNe' ityAdi / 'taeNaM' tataH khalu tatastadanantaram skandakasya prArthanAnantaram 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAn mahAvIraH 'khaMdayaM kaccAyaNassagotaM ' skandakaM kAtyAyanagotram ' sayameva pavAvei ' svayameva pravAjayati jAva-dhamma mAikkhai , yAvat dharmamAkhyAti' iha yAvatpadena 'muMDAviuM' ityArabhya 'mAyAvattiyaM' ityantaM sarvameva padaM bodhyam ! dharmAkhyAnaprakArameva darzayati ' evaM devANuppiyA, gaMtavvaM ' evaM devAnupriya ! gantavyam , evaMmaduktaprakAreNa yugaveza ho aise dharma kA Apa svayaM mujhe upadeza kareM aisA maiM cAhatA huuN| " isa taraha prabhu ne jaba skandaka kA pravrajyA grahaNa karane kAutsAha aura pravrajyA vahana karane kA sAmarthya apane kevalajJAnarUpa Aloka (prakAza) se dekhaliyA taba unhoM ne unako svayaM apane hAthoM se dIkSA dI" / aba sUtrakAra isI bAta ko spaSTa karane ke liye kahate hai ki (taeNaM) skandaka kI prArthanA ke bAda (samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra ne 'khaMdayaM kaccAyaNasagottaM' kAtyAyanagotrIya skandaka ko (sayameva pavAvei ) svayaM apane hAtha se hI dIkSA pradAna kI / (jAva dhamma Ai. kkhai) yAvat unako munidharmakA upadeza diyaa| prabhu ne munidharma use kisa rUpa se samajAyA ? yahI bAta aba sUtrakAra prakaTa karate haiM- (evaM devANu ppiyA gaMtavvaM ) he devAnupriya ! skandaka ! isa prakAra se calanA cAhiye, samAveza thato hoya evA dharmane Apa pote ja mane upadeza Ape evI mArI icchA che. A rIte jyAre bhagavAna mahAvIre skandakane pravajyA dIkSA grahaNa karavAne utsAha ane tenuM pAlana karavAnuM temanuM sAmartha pitAnA kevaLajJAnarUpa prakAzathI jANuM lIdhuM, tyAre bhagavAne pote ja tene dIkSA ApI. se vAtaveM 250TI4211 42vAne bhATa sUtrA2 cha (taeNa) 24. nhI 52rAta vinati sAmanIna (samaNe bhagavaM mahAvIre ) zramaya bhagavAna mahAvI2 (khadaya kaccAyaNassagottaM ) atyAyana gotrIya 24442 (sayamevapavvAvei ) potanA ithe 24 dIkSA mApI (jAva yamma Aikkhai) mane a52|t je prakAranI IcchA temaNe prakaTa karI hatI te rIte muni dharma temane samajAvyuM, have sUtrakAra e batAve che ke bhagavAna mahAvIre skandakane munidharma kevI rIte samajAvyo. ( evaM devANuppiyA gaMtavya) 9 vAnupriya, 2444 2 // pramANe yAvaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU013 skandakacaritanirUpaNam 637 mAtra bhUnyastadRSTirUpayA IryAsamityA, he devAnupiya ! tvayA gantavyam gamanaM kartavyam ' evaM ciTThiyavyaM ' evaM sthAtavyam janAnAM gamanAgamanavarjite sthAne saMyamAtmapravacana-virAdhanAparihArapUrvakamUlasthAne sthAtavyam ' evaM nisIiya. dhvaM ' evaM niSattavyam-bhUmibhAgaM pramAya' upaveSTavyam ' evaM tuyaTThiyavvaM ' evaM prabhu ne skandaka anagAra ko samajhAyA-ki he devAnupriya ! isa muni dharma ko nirdoSa rUpa se pAlana karane ke liye tumheM cAhiye ki tuma yuga mAtra bhUmi ko Age dekhate hue calo / isase yaha lAbha hotA hai ki apanI asAvadhAnI se jIva kI virAdhanA nahIM hove / isa taraha se cala ne kI pravRtti karane vAlA sAdhu IryAsamiti kA ArAdhaka kahalAtA hai / munidharma ko nirdoSa rUpa se nirvAha karane ke liye isa samiti kA pAlana Avazyaka hai| isameM para ke prANoM kI rakSA karane ke sAtha 2 apane ahiMsArUpa mahAvrata kA rakSaNa acchI taraha se hotA hai / ( evaM ciTThiyavvaM) tathA he devAnupriya ! jisa jagaha aneka logoM kA gamanAgamana ho aisI jagaha meM, saMyama meM bAdhA na ho, apanI nija kI koI bAdhA na hoya, tathA pravacana meM koI bAdhA na Ave, isa taraha khar3A rahanA para caahiye| (evaM nisIiyavvaM) tathA muni kA yaha bhI kartavya hai ki jahAM vaha baiThanA cAhate haiM to pahile vaha usa ko apane pramAjikA se pramA. joIe tAtparya e che ke munie, munidharmanuM pAlana karavAne mATe je mArge cAlavAnuM hoya te mAge barAbara sAme najara nAkhIne cAlavuM joIe A pramANe sAvadhAnI rAkhavAthI jIvanI hiMsA thatI nathI A pramANe cAlanAra sAdhu IryAsamitinuM pAlana karanAra gaNAya che. muni dharmanuM nirdoSapaNe pAlana karavA mATe IryAsamitinuM pAlana karavuM Avazyaka gaNAya che. ema karavAthI anya jInA prANanuM rakSaNa thAya che eTaluM ja nahIM paNa ahiMsArUpa mahAvatanuM paNa sArI rIte pAlana thAya che ( evaM cidriyavva) devAnupriya ! 2 yA ghA bhAyasonI bhara javara thatI hoya evI jagyAmAM, saMyamanuM pAlanamAM koI muzkelI na paDe, tathA pitAnA taraphathI anya jIvone kaI jAtanI muzkelI na paDe, e rIte Gal 22 me. (evaM nisIiyavva) muninA se 1204 cha OM nyo ta savA bhAtA heya te jagyAne pahelAM rajoharaNathI sApha karavI joIe, tyArapachI tyAM besavuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 bhagavatIsUtre svagvartitavyam-pramArjanapUrvakameva pArzvaparivartanaM kartavyam / evaM bhuMjiyavaM ' evaM bhoktavyam aGgAradhUmAdidoSavarjitamAhArAdi bhoktavyamiti bhAvaH 'evaM bhAsiyavvaM ' evaM bhASitavyam-sAvadyabhASA parivajanena bhASAsamityA vaktavyam / 'evaM uThAe uhAya' evamutthayotthAya evam pramAdanidrAnirAkaraNena utthayA AtmazaktyA utthAya 'pANehiM bhUehiM jIvehi sattehiM ' prANeSu bhUteSu jIveSu sattveSu ekendriyAdArabhya paJcendriyaparyanteSu tatra prANAH dvi tri caturindviyAsteSu tathA bhUtAH vanaspatayasteSu, jIvAH paJcendriyAsteSu sattvAH pRthivyapUtejo vAyava. steSu ' saMjameNaM ' saMyamena tadrakSaNena saMjamiyavyaM' saMyantavyam=yatitavyam yathA rjita karale, pazcAt vahAM baiThe / ( evaM tuyaTTiyavvaM ) sote samaya use isa bAta kI sAvadhAnI rakhanI cAhiye ki yadi vaha karavaTa badalatA hai to use pahile usa sthAna ko aura apane pArzvabhAga ko pramArjikA Adi se pramArjita kara lenA cAhiye, taba jAkara vaha karavaTa badale / (evaM bhuMjiyavvaM ) isa prakAra se bhojana karanA cAhiye arthAt AhAra saMbaMdhI doSoM ko TAlakara evaM aMgAra dhUma vagairaha doSoM ko dUra kara muni ko zuddha AhAra karanA cAhiye / (evaM bhAsiyavaM) bolate samaya bhASA samiti ke anusAra hI bolanA caahiye| sAdhu ko sAvadyabhASA kA parihAra sadA karanA cAhiye-hita, mita, vacana hI bolanA caahiye| (evaM uThAe uThAya) apanI AtmAzakti se uThakara-arthAtpramAda, nidrA kA tyAga pUrvaka sAvadhAna hokara-viveka yukta hokara (pANehiM, bhUehi, jIveTiM, sattehiM) zramaNa nimrantha kA kartavya hai ki vaha prANa, bhUta, jIva aura satvoM kI yatanA se sadA rakSA karatA rhe| yahI bAta ( saMjameNaM saMjamiyavvaM ) sUtrapATha sa, ( evaM tuyaTTiyavva) 574 masatI mate 55bhuniye sAvadhAnI rAkhavI joIe-sUtI vakhate paDakhuM badalavAnI jarUra paDe tyAre munie je bAju paDakhuM badalavuM hoya te bhAgane rajoharaNathI sApha karIne paDakhuM pheravavuM sa, ( evaM bhujiyavva) pramANe mAna 42 no bhUniye niSa AhAra grahaNa karavo joIe-AhAra saMbadhI deze rAkhIne AhAra le nasa (evaM bhAsiya) mAratA 1te bhASA samiti, pAsa 42j joIe. sAdhue sAvadya (deSa yukta) bhASAne sadA parityAga kare jaIe hita, mita vacane ja bolavA joIe. ( evaM udAe udAya ) potAnI mAtma zatithI hIna-meTale prabhAha tathA nidrAnA tyAga 4zana, sAkyetI pUrva-viveyukta ne (pANehi, bhaehi, jovehi, sattehiM) muniye prANa, bhUta, 1 mane sattvAnI ytn| ya' 2kSA 42vI sa. se vAta (saMjameNaM saMjamiyavva) // sUtra 4 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadrikA TIkA za0 2401 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 639 prANAdinAM virAdhanA na bhavettathA karttavyamityarthaH / assiva NaM aTThe No kiM ci vi pamAin ' asmitha khalu artha prANAdi rakSaNarUpe prayojane na kiJcidapi pramAdayitavyam he skandaka ! yo'rthaH cAritrapAlanarUpo dharmaH pratipAditastasmi - narthe tvayA kathamapi pramAdo na vidheya iti, 'tae NaM se khaMdae kaccAyaNasagote ' tataH khalu sa skandakaH kAtyayanagotra: ' samaNassa bhagavao, mahAvIrassa ' zramadvArA samajhAI gaI hai / dvIndriyajIva, aura cauindriyajIva ye prANa zabda se, vanaspatikAyika jIva bhUtazabda se, paMcendriya jIva jIvazabda se aura pRthivIkAyika apakAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika ye ekendriya jIva satvazabda se grahaNa kiye haiM tAtparya kahane kA yaha hai ki saMyamI sAdhu ko apanI haraeka prakAra kI pravRtti aisI karanI cAhiye ki jisase kisI bhI jIvakA virAdhanA na ho / ( assi caNaM aDDe No kiMci vi pamAiyavvaM ) isa prANAdi rakSaNa rUpa prayojana - saMyama meM thor3A sA bhI pramAda nahIM karanA cAhiye / prabhu skandaka anagAra ko samajhAte hue unase kaha rahe haiM ki he skandaka ! jo cAritra pAlanarUpa arthadharma - tumheM maiMne pAlana nimitta pratipAdita kiyA hai usa artha maiM - kartavya meM kathamapi pramAda kA sevana nahIM karanA cAhiye / (taNaM se khaMdara kaccAyaNasagotte ) isa prakAra jaba zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhune unako anagAra dharma kA svarUpa samajhAyA - taba una kAtyAyana gotrIya skandaka ne ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa imaM vaDe samajAvavAmAM AvI che. ( prANa ) padathI dvIndriya, trIndriya ane caturindriya jIve grahaNu karavAmAM AvyA che. ( bhUta ) padmathI vanaspatikAyanA jIvA grahaNa karAyA che. ( jIva ) padathI paMcendriya jIvA ane ( sa ) padathI pRthivIkAya, akAya, tejaskAya ane vAyukAyanA jIvA grahaNa karavAmAM AvyA che. kahevAnuM tAtpa e che ke sayamI sAdhunI pratyeka pravRtti evI hAvI joIe ke jenAthI jIveAnI virAdhanA na thAya. ( assiM caNaM aTThe No kiMci vi pamAiyavvaM ) A Azu vagerenA rakSaNa rUpa prayeAjanamAM ( sacamamAM ) bilakula pramAda karavA joie nahIM. bhagavAna mahAvIra skandaka aNugArane samajAve che ke he skandUka !je zrutacAritra rUpa dharmanuM pAlana karavAne me' tamane upadeza ApyA che, tenA pAlanamAM tamAre jisasa pramAha sevaveo nahIM. ( taeNa se khaMdae kaccAyaNassa gote ! A rIte jyAre bhagavAna mahAvIre kAtyAyana geAtrI ska'kane aNugAra-dhamanuM 1135 samannavyu tyAre tebhANe ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa ima eyArUvaM ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 bhagavatI sUtre Nasya bhagavato mahAvIrasya ' imaM eyArUvaM ' imametadrUpam ' dhammiyaM dhArmikam dharmapradhAnakaM cAritrapAlanarUpam ' ubaesa upadezaM ' sammaM saMpaDivajjai' samyakra saMpratipadyate saMyamaM svIkarotItyarthaH / athAsau skandakaH tataH kiMkarotItyAha4 tamANAe ' ityAdi / ' tamAgAe ' tadAjJayA = bhagavadAjJayA 'taha gaccha3 ' tathA gacchati tathA = IryAsamityA gacchati = gamanAgamanaM karoti, 'taha cihna ' tathA tiSThati, saMyamAtmamavacanavirAdhanAparihAreNa tiSThati ' taha nisIyaI ' tathA niSIdati bhUmipramArjanapUrvakamupavizati ' taha tuyahar3a ' tathA tvagvarttayati= eyArUvaM ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke isa prakAra ke (dhammiyaM ) dhArmika - dharmapradhAna - caritra pAlanarUpa ( uvaesa) upadeza ko (sammaM paDivajjai) acchI taraha se svIkAra kara liyA arthAt saMyama ko dhAraNa kara liyA / aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki saMyama ko aMgIkAra karane ke yAda skandaka ne kyA kiyA - ( tamANAe taha gacchai ) aba ve skandaka anagAra prabhu kI AjJA ke anusAra ( taha gaccha ) IryAsamiti se gamanAgamana karane lage / (taha ciThThai ) saMyama meM apane meM tathA pravacana meM jisa taraha virAdhanA na ho isa prakAra se ve khaDe rahane lage / ( taha nisIyaI ) prabhu ne baiThane ke liye jaisA unheM samajhAyA thA usa mAphika aba ve baiThane lage arthAt baiTha ne kI bhUmikA pahile pramArjana kara lete bAda meM vahAM baiThate ( taha tuyahaha ) svagvartana - karabaTa ke badala ne ke samaya meM sAdhu ko kyA karake karavaTa badalanA cAhiye isa viSaya meM jaisA prabhu ne skandaka ko upadeza diyA thA ve usa mArga ke anusAra yatanApUrvaka apanA pArzvaparivartana - karavaTa badalanA karane lage arthAt zramaNa bhagavAna bhaDDAvIranA te ahAranA ( dhammiyaM ) dhArmi- yAritra pAvana35 ( uvaesaM ) upadezanA ( samma paDivajjai ) dhaNI sArI rIte svImarI sIdhe eTale ke sayama dhAraNa karyAM ane niya tha dharmanuM yatheAkta rIte pAlana karavA mAMDayuM. have sUtrakAra e batAve che ke sayama aMgIkAra karyA pachI *ndaka aNugAre zu yu ? ( tamANAe taha gacchai ) have te 2464 prabhunI AjJAnusAra dharyAsabhitinuM pAsana urIne avara 412 12vA sAjyA ( taha ciTThai ) sayabhabhAM tathA pravayanamA virAdhanA na thAya te rIte ulA rahevA sAgyA. ( taha nisIyaI ) mesatI vakhate kevI rIte besavuM, e khAmatamAM prabhue je AjJA ApI hatI te pramANe have pramAnA karIne (rajoharaNathI besavAnI jagyA sAk murIne) yatanA dhUrva4 mesavA lAgyA (tahatuyaTTai) alunI AjJAnusAra yatanApUrva paDakhuM pheravavA lAgya eTale ke paDakhu pheravatAM pahelAM te jagyAnuM tathA te zrI bhagavatI sUtra : 2 9 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shraft TIkA za02 30 1 sU0 13 skandakacarita nirUpaNam , pramArjanapUrvakaM pArzvaparivarttanaM karoti 'taha bhuMjai' tathA bhuGkte = aGgAradhUmAdidoSa varjanenAhArAdi karoti / ' taha bhAsa tathA bhAvate sAvadyaparivarjanena bhASA samityA vadati, ' taha uTThAe uTThAya ' tathotthAyotthAya = tathA = nidrApramAdavarjanena utthayA utthAya AtmazaktyA pUrNarUpeNa sAvadhAnIbhUyetyarthaH 'pANehiM bhUehiM jIveDiM sattehi ' prANeSu bhUteSu jIveSu satveSu = prANAdiSu ' saMjameNaM ' saMyamena = rakSaNarUpeNa ' saMjame saMyamayati yatate jIvarakSAyAM yatanAvAn bhavati ityarthaH 'assi caNaM aTThe No pamAyai ' asmitha khalu arthe saMyamapAlanarUpe no pramAdyati = pramAdaM na karotIti / ' taraNaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte' tataH khalu sa rukandakaH kAtyAyanagotra: 'aNagAre jAe' anagAro jAtaH bhagavata upadezaM zrutvA bhagavatpratipAdita zrutacAritrAdi dharmamAcaran dravyato bhAvatazvAnagAro'bhavaditi bhAvaH / karavaTa badala ne pahile ve usa karabaTa aura sthAna kA pramArjana kara lete taba kahIM ve karavaTa badalate - ( taha bhuMjai ) aGgAradoSa aura dhUmAdidoSa se varjita ve AhAra Adi kara ne lageM / ' taha bhAsaha' sAvadha - vacana kA parihAra karake aba ve bhASA samiti ke anusAra bola ne lage 'taha uTThAe udvAya' tathA apanI Atmazakti se uTha kara pramAda nidrAkA tyAga karake soca samajha kara arthAt pUrNarUpa se sAvadhAna hokara - 'pANehiM, bhUehiM jIvehiM, sattehiM prANoM meM, bhUtoM meM, jIvoM meM aura satvoM meM 'saMjameNaM' unake rakSaNa rUpa saMyama se pravRtti karane lage arthAt jIvoM kI rakSA karane meM ve yatanAvAn bana gaye / ' assi caNaM aNo pamAya' isa artha meM-saMyama pAlana rUpa jina kartavya meM ve thoDA sA bhI pramAda nahIM karate / 'taraNaM se khaMdae- kaccAyaNasa gote' isa ghaDayAnu' prabhArthana ( cUka sevAnI DiyA ) uratA hatA. ( taha bhuMjai ) bhgvAnanI AjJAnusAra nirdoSa-prAsuka-ahAra grahaNa karavA lAgyA eTale ke magAra hoSa bhane dhUmAhi hoSathI rahita AhAra thaDalu 42vA sAgyA. ( taha bhAsai) sAvadha vayanano tyAga purIne nirbaMdha ( doSa rahita ) vayana mosavA sAgyA.-bhASAsamitinuM pAsUna 42vA sAgyA ( taha uThAe uTThAya ) tathA potAnI gyAtmazastithI chIne-prabhA nidrAno tyAga rIne, sAvadhAnI pUrva ( pANehiM, bhUpahiM jIvehi, sattehi, saMjameNaM ) Ayu, bhUta, va ane satvAnI rakSA thAya vI rIte vavA lAgyA. eTale ke tee yatanA pUrNAMka jIvAnI rakSA karavA lAgyA. assi caNaM aTThe No pamAyai ) mA arthamA ( sayabhanu pAlana 42vA 35 potAnA kartavyamAM) tee bilakula pramAda uratA nahIM. (taeNa se khaMdae kaccAyaNassa gote ) mA rIte atyAyana gotrI 24 sAyA arthamA bhAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 642 bhagavatIsUtra kIdRzo jAta ityAha=' iriyA samie ' IryA samitA IraNamIryA, IryA-rAgadveSa rAhityena yatanayA gamanam = prakharatarasahasrakarakaranikaraprakAzitAsu dizAsu padArthavIkSaNakSame cakSudvaye manuSyarathacakraturagakhurakSuNNatuSArAdau mAsukamArge tadekatAnamanaso muneH zanairvinyastacaraNasya saGkucitanijapUrvAparagAtrasya puratobhUnyastayugamAtradRSTayA ceSTanam , tayA samitaH samyakaprakAreNa yuktaH, IryAsamitimAnitaraha ve kAtyAyanagotrIya skandaka anagAra ho gaye / arthAt bhagavAn kA upadeza sunakara ve bhagavatpratipAdita dharmakA AcaraNa karate hue dravya aura bhAva se anagAra ho gye| ve kaise anagAra hue 1 isake liye kahate haiM ki (IriyAsamie ) rAga aura veSa se rahita hokara yatanA pUrvaka gamana karanA isakA nAma IryA hai / arthAt-jaba sUryakI prakhara kiraNoM se mArga acchI taraha se prakAzita ho cukA ho saba dizA oM meM prakAza phaila gayA ho-AMkhoM se kisI bhI prakAra kI dekhane meM bAdhA na ho, donoM AMkhoM se padArthakA nirIkSaNa acchI taraha se ho sake aise AcukI ho tathA tuSAra Adi se yukta mArga manuSyoM ke saMcAra se, rathacakra ke saMcAra se, turaga Adi ke khuroM se kSuNNa-zastra pariNata arthAt acitta ho cukA ho aise prAsuka mArga para calane meM upayoga sahita hote hue munikA jo dhIre 2 Age2 kI jusarA pramANabhUmi dekhakara zarIrako idhara udhara hilAye DulAye vinA gamana hai isakA nAma banyA eTale ke bhagavAnane upadeza sAMbhaLIne temaNe prarUpela dharmanuM AcaraNa karatAM karatAM dravya ane bhAve aNagAra thaI gayA. teo kevA aNagAra thaI gayA? te matAvAne mATe sUtra.2 4 cha hai-( IriyAsamie ) tamA IryAsamiti yukta banyA. rAga dveSathI rahita banIne yatanA pUrvaka gamana karavuM, tenuM nAma (IryA) che. eTale ke jyAre sUryanAM tejasvI kiraNothI mAga sArI rIte prakAzika thaI gaye haya, cAre dizAomAM prakAza phelA hoya kaI paNa vastune AMkhe vaDe jovAmAM kaI paNa prakAranI muzkelI naDatI na hoya, ane AMkhothI vastunuM barAbara nirIkSaNa karI zakAtuM hoya, tathA jhAkaLa vagerethI rahita evo mArga che je manuSyanA avara javarathI, ratha cakanA saMcArathI, ane azva vagere prANIonA paganI kharIthI ceka (acitta) thaI cukyA hoya, evA prAsuka (deSa rahita) mArga para gADAnI dUsarI pramANa bhUmine joIne, dhIme dhIme, zarIrane Ama tema DolAvyA vinA muninuM je gamana thAya che tene IryA kahe che. te IryAthI je samiti(yukta) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 643 , tyarthaH 1 / ' bhAsAsamie - bhASAsamitaH- bhASaNa bhASA = kArkazyAdirahita hitamitasphItamRdubhASaNarUpA, tayA samitaH = yuktaH 2 / bhASAsamitimAnityarthaH ' saNAsamie ' eSaNA samitaH eSaNA navakoTivizuddha bhikSAgrahaNarUpA, sA cagaveSaNA grahaNaiSaNA - paribhogepaNAdibhedena trividhA bhavati tathA samitaH =samyagupayogayuktaH, eSaNA samitimAn ityarthaH / ' AyANabhaMDamatta nikkhevaNAsamie' AdAnabhANDamAtra nikSepaNA samitaH, tatra - AdAnena - grahaNena saha bhA - NDamAtrAyAH = upakaraNasamUharUpAyAH yadvA bhANDasya pAtrasya mAtrasya = vastrAdirUpopakaraNasya, yadvA bhANDamAtra yoH - iticchAyA pakSe bhANDasya yA nikSepaNA= - I hai| isa IrSyA se jo samita haiM- acchI taraha se yukta haiM - ve IrSyA samita haiM / arthAt IryAsamiti vAle haiM / isa prakAra kI IrSyA samiti vAle ve skandaka anagAra ho gaye / bhAsAsamie' karkazatA Adi se rahita hita, mita, mRdu bhASaNa karanA isa kA nAma bhASA samiti hai isa bhASA samiti se jo yukta hote haiM ve bhASAsamita kahalAte haiM / skandaka anagAra isa bhASA samiti se yukta bana gye| esaNAsamie' navakoTi se vizuddha bhikSA kA grahaNa karanA isakA nAma eSaNA hai| yaha eSaNA - gaveSaNA, grahaNaiSaNA aura paribhogeSaNA Adi ke bheda se tIna prakAra kI hai| isa eSaNA se jo yukta hote haiM arthAt jo isa meM acchI taraha se upayoga rakhate haiM ve eSaNA samita haiN| ve skandaka muni isa eSaNA samiti se yukta bana gaye / ' AyANa bhaMDamattanikkhevaNAsamie' upakaraNa samUha rUpa bhAMDa mAtrA ke grahaNa karane meM aura uThAne meM athavA bhAMDa pAtra evaM mAtra vastrAdirUpa upakaraNoM ke dharane meM, uThAne hoya che, tene iryAsamita athavA iryAsamita vALA kahe che. te skandaka aNugAra te prakAranI irSyAsamiti vALA thaI gayA. bhAsAsamie) za pazu vagere rahita, hita, mita, mRdu vANI khelanArane bhASAsamitithI yukta ahevAmAM Ave che. 24n64 AzugAra bhASAsamitithI pazu yukta manyA ( esaNAsamie) vizuddha likSAne "oSaNA " he che. te zeSaNAnA yA pramANe trazu aAra che - ( 1 ) gareSAyA, (2) zranuSA, bhane ( 3 ) parikSeogeSathA. A eSaNAthI je yukta hAya che eTale ke tenuM je kharAkhara pAlana kare che tene eSaNA samita kahe che. kantaka 'aNugAra eSaNA samitithI yukta khanI gayA - ( AyANabhaMGamatta nikkhevaNAsamie ) lAMDa bheTale yAtra mane mAtra eTale vastrAdi rUpa upakaraNA, pAtra ane vastrAdi rUpa upakaraNAne mUkatI vakhate zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nyAsaH, tasyAM bhANDopakaraNAnAM grahaNe sthApane cetyarthaH samita-yatanAvAn supra. tilekhita supramArjitAdi krameNa pravartaka ityarthaH / 'uccArapAsavaNakhelajalla. siMghANaparihAvaNiyAsamie ' uccAraprasravaNakhelajallazivANapariSThApanikA samitaH ' tatra-uccAra:=purISaM, prasravaNaM-mUtraM, khelaH zleSmA, jallaH dehamalaM, zivANa-nAsikAmalam , eteSAM pariSThApanikA vyutsarjanaM, tatra samitaH yatanAvAn meM jo yatanA pUrvaka pravRtti kI jAtI hai arthAt jisa sthAnapara-unheM dharanA ho so pahile usa sthAna kI pramArjanA kara lenI aura jo upakaraNa uThAnA ho usakI uThAnese pahile pratilekhanA pramAjanA karalenI isakA nAma AdAna bhAMDamAtranikSepaNasamiti hai| isa samiti se jo yukta hote haiM ve AdAnabhAMDamAtranikSepaNA samiti vAle kahalAte haiM / skandaka anagAra isa samiti se yukta bana gaye / arthAt jaba ve dharmopakaraNoMko dharate uThAte the taba usakI ve pahile acchI taraha pratilekhanA kara lete aura acchI taraha se usakI pramAjanA kara lete-taba kahIM ve use dharate aura uThAte the / uccArapAsavaNakhela jallasiMghANaparihAvaNiyAsamie, uccAra nAma baDI nIta kA hai, prasravaNa nAma-ladhunIta kA hai, khela nAma khaMkAra-zleSmAkA hai, jalla nAma zarIra ke maila kA hai, zikSA Na nAma nAka ke mailakA hai| ina saba kI pariSThApanikA kriyA meM arthAt inake paraThane meM yatanAkaranA isakA nAma uccAraprasravaNa khela jalla tathA letI vakhate yatanA pUrvaka je pravRtti karavAmAM Ave che-eTale ke temane je sthAne mUkavA hoya te sthAnane pahelAM rajoharaNathI paMjavAnI ane je upakaraNane uThAvavAnuM hoya tene uThAvatAM pahelAM tenI pramAnA karavAnI kriyAne AdAnabhAMDamAtra nikSepaNuM samiti kahe che. te samitithI je yukta hoya che tene AdAnabhAMDamAtra nikSepaNa samiti kahe che, skandaka aNagAra AdAnabhaMDamAtra nikSepaNa samitithI yukta banyA. tAtparya e che ke skandaka muni keI paNa dharmopakaraNane mUkatAM ke upADatAM pahelAM tenI sArI rIte pratilekhanA ane pramArjanA karI khetAta (uccArapAsavaNakhelajallasiMghANapariTrAvaNiyAsamie) (uccAra) bheTale bhaNa, ADe. (prasravaNa) meTa bhUtra (pezA,) (khela) 43, (jalla) meTale shriirn| mesa, (ziMghANa ) meTa namAthI nIta! thI! pAtha (zeDA,) e badhI vastuo paraDavAnI kriyA yatanApUrvaka karavI tenuM nAma uccAra prasavaNa khela jallA ziMghANa-pariSThApanikA samiti che te samitithI yukta munine uccArapraveNu khela jala zidhANu pariSTAnikA samita kahe che. skandaka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 645 'maNasamie' manaHsamitaH-mana: antaHkaraNaM, tatra samitaH niravadyamanaHpravRttimAn kuzalamanoyogavAnityarthaH / 'vayasamie' vacaH samitaH vacasi anRta kaTutvasAvadyAdi doSarahitavacane samitaH = upayogavAn , hitamitapriyasatyavaco yogavAnityarthaH 'kAyasamie' kAyasamitaH kAyaH= zarIra, tatra samitaH prANyupaghAtAdidoSaparihArapUrvakamAkuzcanaprasAraNAdi kriyAkArakaH / 'maNagutte' manoguptaH, manasA-manovyApAreNa guptaH rakSitaH saMyamitamanobyApAraH manojanyA ziMdhANapariSThApanikA samiti hai| isa samiti se jo yukta hote haiM ve uccAra prasravaNa khela jalla siMdhANapariSThAnanikAsamitivAle kahalAte haiM / ye skandaka anagAra isa samiti se yukta bana gaye / 'maNasamie' ve manaH samita vAle ho gaye mana nAma antaH karaNa kA hai / isa anta:karaNa meM ve samita yatanA zAlI ho gaye arthAt niravadyamanaH pravRtti se yukta ho gaye-akuzala manoyogako tyAga kara ve kuzala manoyoga vAle bana gye| 'vaya samie' vacana meM samita ho gaye, arthAt asatya, kaTuka, sAvadya Adi doSoM se rahita aise vacana meM upayoga vAle ho gaye, hita, mita, priya aise satyavacana rUpa yoga se yukta ho gaye / 'kAyasamie' kAya nAma zarIra kA hai, isameM samita ho gaye, arthAt jIvoM kA upaghAta apaghAta hone rUpa doSa kA parityAga karate hue ve skandaka ana. gAra apane zarIra kI AkaMcana, prasAraNa Adi kriyA karane lage (maNa. gutte ) saMyamita manovyApAravAle ho gaye, arthAt apane mana ko unhoM ne vaza meM kara liyaa| manoyoga se jo karmarUpa kacarA AtA thA usakA maa||2 te sabhitithI 5 yusta manI gayA. ( maNasamie ) tyAra mAha tamA manaHsamita banI gayA. eTale ke niravadya (doSa rahita) mananI pravRttivALA banI gayA-azubha manAyegane parityAga karIne teo zubhamane gavALA manI gayA. ( vayasamie) tegA payana samita mAnI gayA. meTale , asatya, karkaza sAvadya (deSa yukata) vagere dethI rahita vacane bolavA lAgyA. Dita, bhita, mane priya satyayana 35 yogathI yukta panI gayA. ( kAyasamie) kAya eTale zarIra, teo kAyasamita banI gayA. eTale ke pitAnA zarIranI kriyAo athavA potAnAM aMgenA hilanacalana evI rIte karavA lAgyA ke thI 4 5Y virAdhanA na thAya tenuM dhyAna rAmatA gayA. ( maNagutte) temaNe potAnA manane pUre pUrUM vaza karI lIdhuM. teo mananA saMyamathI yukta thaI gayA mane gathI je karma rUpa rajane praveza thato hato tene zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 9 gantukakarmakacacaranirodhakaH, akuzalamanoyoganirodhako vA / yadvA manoguptaH = mano guptimAn tatra manoguptistridhA yathA - ArttaraudradhyAnAnubandhikalpanA jAlaviyogalakSaNA prathamA 1, zAstrAnugAminI paralokasAghinI dharmadhyAnAnubandhinI mAdhyasthyapariNAmarUpA dvitIyA 2, kuzalAkuzalamanovRttinirodhena cirAbhyastayogasampAditAvasthA vizeSajanyA - AtmasvarUparamaNarUpA tRtIyA 3 / uktaJca - " vimuktakalpanAjAlaM, samatvaM supratiSThitam / 646 AtmArAmaM manastajjaimanoguptirudAhRtA // 1 // " iti // unhoMne nirodha kara diyA / athavA akuzala manoyoga ko akuzala mAnasika vyApAra ko unhoMne roka diyaa| arthAt ve manogupti se yukta ho gaye / manogupti tIna prakAra kI hotI hai-jaise Ate raudra dhyAna saMbaMdhI kalpanAjAla kA tyAga karanA yaha prathama manogupti hai / zAstra mArgakA anusaraNa karane vAlI evaM paraloka ko sudhArane vAlI tathA dharmadhyAna ke anubaMdhavAlI aisI jo mAdhyasthya pariNati rUpa vRtti (madhyastha bhAva vAlI vRtti) hotI hai vaha dUsarI manogupti hai / kuzala evaM akrUzala manovRttike nirodha pUrvaka cirAbhyasta yoga dvArA saMpAdita avasthAvizeSa se janita hotI hai aisI AtmasvarUpa meM ramaNarUpa tIsarI manogupti hai / kahA bhI hai- " vimukta kalpanAjAlaM, samatve supratiSThitam / AtmArAmaM manastajjJai - manoguptirudAhRtA " // 1 // manogupti isa taraha se tIna prakAra kI kahI gaI hai - eka manogupsi vaha ki jisameM kalpanAoM kA sarvathA abhAva rahe - kisI bhI prakAra kI temaNe nirodha karI lIdhe. eTale ke azubha maneyAgane (mAnasika pravRttine) temaNe rokI dIdhA e rIte tee maneguptithI yukata banI gayA. maneDyusinA A pramANe traNa prakAra che- Atta raudradhyAna vALI tamAma IcchAone tyAga karavA te pahelI manegupti che. zAstramALa anusaranArI ane paraleAkane sudhAra nArI tathA dharma dhyAnanA anubaMdhavALI, evI je madhyastha bhAvavALI vRtti hAya tene khIjI maneAgupti kahe che. kuzala ane akuzala manevRttinA nirAdha pUrNAMka, lAMkhA abhyAsathI ane yAga vaDe prApta thayelI avasthA vizeSathI Atma svarUpamAM jema ramaNatA thAya che te manegupti che, kahyuM paNa che ke~ (vimukta kalpanAjAla, samatve supratiSThitam ) AtmArAmaM manastajjJai, manoguptirudAhRtA ) // 1 // manAgupti A pramANe traNa prakAranI kahI che-eka manegupti evI che ke jemAM kalpanAAnA taddana abhAva rahe che-koI paNa prakAranI kalpanA manama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyandriA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 647 ___etAdRzamanoguptimAnityarthaH 'vayagutte' vacoguptaH, niruddhavAka prasaraH vaco guptima nityarthaH 'kAyagutte' kAyaguptaH, kAyenakAyakriyayA gamanAgamanapracalanaspandAdirUpayA guptaH rakSitaH kAyakriyayA upayogavAn / kAyaguptimAnityarthaH, kAyaguptirdvidhA-ceSTAnivRttirUpA 1, yathAgamaM ceSTAniyamanalakSaNA 2 ceti tatra / tatra prathamA kAyotsargAdinA parIpahasahanapUrvakakAyanizcalatAkaraNarUpA kalpanA mana meM na uThe 1, dvitIya manogupti vaha ki jisameM mana mAdhya. sthyapariNati meM banA rahe 2 tIsarI vaha ki jisameM mana AtmArUpI bagIce meM ramaNa karane vAlA bana jAya, arthAt AtmasvarUpa ke cintana meM lIna ho jAya 3 / 'vayagutte' apanI vANI kA prasAra roka dene ke kAraNa ve vacoguptavacanagupti se yukta-tathA ' kAyagutte' kAyasaMbaMdhI gamana Agamana, pracalana, spandana, AdirUpa kriyA se rakSita hone ke kAraNa arthAt kAyikI kriyA meM upayoga vAle hone ke kAraNa kAyagupti se yukta ho gye| kAyagupti do prakArakI hotI hai-eka prakAra kAyagupti kA vaha hai dUsarA kI jisameM kAyasaMbaMdhI ceSTA kI nivRtti kara dI jAtI hai| aura prakAra kAyagupti kA vaha hai ki jisameM Agama ke anusAra kriyA ceSTA kA niyamana kiyA jAtA hai| prathama prakAra meM sAdhu kAyotsarga karate samaya parISaha aura upasarga AjAne para bhI apane zarIra meM nizcalatA rakhatA hai| usa samaya vaha kAyasaMbaMdhI kisI bhI prakAra kI kriyA nahIM uddabhavatI ja nathI. jemAM mana madhyasthavRttivALuM banI jAya che evI bIjA prakAranI mane gupti che. trIjI managupti evA prakAranI che ke jemAM mana; AtmArUpI bagIcAmAM ramaNa karyA kare che eTale ke AtmasvarUpanA cintanamAM lIna thaI jAya che. (vayagutte ) pAnI pInA sayabhane 2 tethe| vayanayuta ( kyana. zutithI yuta) manI gayA. tathA ( kAyagutte) yA samadhI a52 412, pracalana, spandana vagere rUpa kriyAthI rakSita hovAne kAraNe eTale ke kAyikI kriyA yatanApUrvaka karatA hovAthI-teo kAyaguptithI yukata banI gayA. kAyagupti be prakAranI hoya che tene eka prakAra evo che ke jemAM kAyAnI ceSTA (pravRtti) ne nirodha karavAmAM Ave che, ane bIjo prakAra e che ke jemAM agama anusAra pravRtti karavAne niyama karavAmAM Ave che. eTale ke bhuni ayosa (kAusagga ) 42tI mate parISa mane pasaga mAvI 573 // chatAM paNa pitAnA zarIrane nizcala rAkhe che te vakhate teo kAyAthI koI paNa prakAranI kriyA karatA nathI. A kAyaDumine pahele prakAra thaye, kAyaguNine zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 bhagavatIsUtre dvitIyA-gurumApRcchaya zarIrasaMstArakapratilekhanapramArjanAdi samayocitakriyAsamUhasampAdanapUrvakaM zayanAsanAdi vidheyam , tato gurunirdezena zayanAsananikSepAdAnAdiSu svatantra ceSTAtyAgena niytkaaycessttaaruupaa| uktazca-" upasargaprasaGge'pi kaayotsrgjussomuneH| sthirIbhAvaH zarIrasya, kAyaguptirnigadyate // 1 // zayanAsananikSepA''dAnasaMkramaNeSu ca / sthAneSu ceSTA niyamaH, kAyaguptistu sA'parA " // 2 / iti / karatA hai| dvitIya prakAra meM-gurukI AjJA ke anusAra zArIrika kriyA: oM kA karanA hotA hai| apanI icchA ke anusAra kAyikI kriyA kI svataMtra pravRtti sAdhu nahIM karatA hai| jaise zAstra kI yaha AjJA hai ki sAdhu jaba zayana Asana Adi kArya kare to use pUchakara hI vaha kArya, apane zarIra kI aura saMstAraka kI pratilekhanA pramArjanA Adi karate hue (tatsamayocitakriyosamUhasampAdana ) pUrvaka hI karanA caahiiye| isa taraha vaha isa dvitIya prakAra meM guru ke Adeza se hI zayana, Asana, nikSepa, AdAna Adi kriyAoM meM pravRtti karatA hai aura apanI vaha svataMtra ceSTA kA tyAga karatA hai| isa prakAra se yaha niyata kAyaceSTArUpa dvitIya prakAra kAyagupti kA jAnanA caahiye| kahA bhI hai ___ "upasargaprasaGge'pI, kAyotsargajuSo mune|| sthirIbhAvaH zarIrasya, kAyaguptinirgadyate // 1 // bIje prakAra A pramANe che-temAM siddhAMta pramANe AjJAnusAra zArIrika kriyAo karavAnI hoya che. pitAnI IcchA mujaba kAyakI kriyAnI svataMtra pravRtti muni karatA nathI. jema ke jyAre sAdhu gaucarI mATe nIkaLe, zayana vagere kriyA kare tyAre teNe gurunI AjJA levI paDe che, evI zAstrajJA che. ane kaI paNa upakaraNa grahaNa karatI vakhate athavA koI jagyAe besatI vakhate te jagyAnuM ane upakaraNanuM palevaNa (pratilekhanA) tathA pramArjana karavuM paDe che. A rIte bIjA prakAranI kAmaguptanA pAlana mATe sAdhu pitAnA gurunI ke vaDila muninI AjJAnusAra zayana, Asana, nikSepa, AdAna vagere kriyAo kare che ane pitAnI svataMtra pravRttione parityAga kare che. A rIte kAyaguNine bIjo prakAra niyama sahitanI kAyAnI pravRttine samaja kahyuM paNa che- upasargaprasaGge'pi, kAyotsargajuSo muneH| sthirIbhAvaH zarIrasya, kAyaguptirniMgayate // 1 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandriA TIkA za. 2 u0 1 sU0 13 skandakAritanirUpaNam 659 ataeva 'gutte ' guptaH pUrvoktamanoguptyAdi yuktaH, gulidie' guptendriyaH guptAni=svasvaviSayAnnittAni indriyANi yasya sa tathA -- guptavaMbhayArI ' guptabrahma cArI-guptaH rakSitaH brahmaNaH kuzalAnuSThAnasya cAcaraNaM yAvajjIvanaM maithunaviramaNalakSaNaH, sa yasyAstIti tathA 'cAI' tyAgI-samyakatyAgavAn 'lajjU' zayanosananikSepAdAnasaMkramaNeSu ca / sthAneSu ceSTA niyamaHkAyagumistu sA'parA // 2 // " tAtparya isakA yahI hai ki kAyotsarga karate samaya muni ko yadi kisI bhI prakAra ke upasarga kA prasaGga AjAtA hai to vaha usa samaya jo apane zarIra meM anizcalatA na karAta, huA-arthAt samAdhi se vicalita na hotA huA-sthiratA kAraNa karatA hai eka to vaha kAyagupti hai, aura dUsarI kAyagupti vaha hai, ki jisameM zayana, Asana, nikSepa Adi kriyAoM meM zarIra kI ceSTA kA saMyamana kiyA jAtA hai isa prakAra ve skandaka anagAra pUrvokta ina manogupti AdI se saMpanna bana kara (gutte) gupta bana gaye / ( guttidie ) unhoM ne apanI pratyeka indriya ko apane grAhya viSaya se nivRta kara liyaa| (guptabhayArI yAvajjIva ve maithuna ke parityAga kara denese gupta brahmavArI bana gaye / (cAI ) sarvathA niHsaMga-asaMga ho gaye / vakratApUrvaka vyavahAra karane kA unho ne bilakula parityAga kara diyA, isaliye 'lajjU' rassI kI taraha sarala ho zayanAsananikSepAdAnasaMkramaNeSu ca / sthAneSu ceSTA niyamaH kAyaguptistu sA'parA // 2 // bhAvArtha-kAryotsarga karatI vakhate koIpaNa prakAranA upasarga AvavA chatAM paNa je muni pitAnA zarIrane sthira rAkhe kAusagamAM sthiratA rAkhe, te te pahelA prakAranI kAyaguptithI yukta gaNAya che. bIjA prakAranI kAmagupti e che ke jemAM zayana, Asana nikSepa vagere kriyAomAM zarIranI pravRttio niyamana karavAmAM Ave che-pratilekhanA, pramAjanA, guru AjJA vagere rUpa niyamana karavAmAM Ave che. skandaka aNagAra paNa pUrvokata mane gupti vagerethI yukta thAthI ( gutte ) zusimAthI yuta manI gayA. ( guttidira ) tezA guptendriya banI gayA. eTale ke temaNe pitAnI badhI Indrione pita pitAnA viSayothii nivRtta 42 vadhI. (guttabhayArI) vana paryanta mAnI parityAga 42vAthI te / shubhpraayaa| manI jayA. ( cAI ) misa ARA1-21 24 gayA, ( lajjU ) hozana pA sa21 27 gayA. saTa bhANe lavana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 bhagavatIsUtre rajjuH rajjuriva rajjuH saralatvAt , cakravyavahArarahita ityarthaH yadvA 'lajjU' iti lajjAvAna , lajjeti saMyamaH, tadvAn / 'dhaNNe' dhanyaH labdhadharmadhanaH / khatikhame ' zAntikSamaH kSAntyA kSamayA kSamate natvasamarthatayeti zAntikSamA= svAbhAvikakSamAzIla ityarthaH, yat pAk 'guptendriyaH' ityuktaM tat tu indriyavi. kAragopanamAtreNApi syAdata Aha-'niiMdie' jitendriyaH indriyajanyavikArAbhAvAt-vazIkRtendriyaH / 'sohie ' zodhitaHzuddhisampannaH nirAkRtAticAragaye / athavA-lajjA nAma saMyama kA hai, usase yukta arthAt saMyamavAn ho gaye / 'dhanne' dharmarUpa dhana ko unhoM ne pA liyaa| 'khaMtikhame' kA tAtparya hai-svayaM zaktisaMpanna hote hue bhI sahanazIla bnnaa| isaprakAra ve skandaka anagAra svayaM meM viziSTa zaktizAlI hote hue bhI Aye duHkho ko zAMti pUrvaka sahana karate the-isaliye / (kSAntyA kSamate iti kSAMtikSama ) isa vyutpatti ke anusAra jo vyakti asamartha hone ke kAraNa dUsaroM ke aparadhoMko kSamA kara detA hai vaha kSAMtikSama nahIM hai| jo pahile ( guptendriya) aisA vizeSaNa skandaka anagAra kA kahA hai-so yaha guptendriyatA indriyoM ke vikAroM ko chupAne mAtra se bhI ho sakatI hai-ataH koI aisA yahAM na samajhale isake liye ( jiiMdie ) yaha pada prayukta kiyA gayA hai| yaha pada yaha prakaTa karatA hai ki indriya janya vikAra ke abhAva se unameM vazIkRtendriyatA thI arthAt indriyoM ko vaza mAMthI vaktAne bilakula parityAga karI dIdhuM. athavA saMyamane lajajA kahe che. tamA sayabhI manI yA meve| artha 55 57 za cha. "dhanne" tabhI yama35 dhana prAta 421 dAdhu, (khaMtikhame) zahita zaNI DAvA chatoM para kSamAzIla banyA. pite zakitasaMpanna hovA chatAM paNa sahanazIla banavuM, tenuM nAma kSAMtikSama che. skandaka aNagAra pite viziSTa zakti zALI hovA chatAM paNa AvI paDatAM duHkha ane upasargone zAMti pUrvaka sahana karatA hatA. tethI tabhana kSatikSama dyA cha. (kSAntyA kSamate iti kSAMtikSamaH) mA vyutpatti pramANe nirbaLatAne kAraNe bIjA lekenA aparAdhane mApha karanAra vyakitane kSAMtikSama kahI zakAya nahIM. AgaLa skandakane "guptendriya " kahevAmAM AvyA che. IndrinA vikArone chupAvavAthI paNa guptendriya paNuM saMbhavI zake che. paNa skandakanA gutendriyapaNAnA viSayamAM evI AzaMkA koIne paNa na thAya te bhATa tamane ( jiiMdie ) tandriya 4hyA cha / 54 me yatA cha / IndriyathI utpanna thatA vikAranA abhAvane kAraNe temanAmAM Indriyone vaza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2701 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 651 tvAt , yadvA 'zobhitaH' iticchAyApakSe zobhAsampannaH tyAgavairAgyavaccAt , 'aniyANe' 'anidAna:-ni=nitarAM dIyate-chidyate-AtmabhUmijAta-samyaktvAkurita-vividha vimalabhAvanAsalila saMvarddhita-dhyAnakriyApallavitA'khaNDa tapaH saMyamAdyanuSThAnapuSpita-mokSaphala subhUpika kuzalakalpavRkSo yena-aihika cakravartyAdi pAralaukika devaddharyAdi padamAptijanyaviSayasukhAbhilASarUpanizitadhArakuThAreNa meM rakhane vAle the / ( sohie ) pada yaha prakaTa karatA hai ki skandaka anagAra apane mahAvratoM meM nirdASa the, aticAroM se rahita the / athavAzobhita the / arthAt tyAga aura vairAgyazAlI hone se zobhAsampanna the| ( aNiyANe) mahAvratoM kI ArAdhanA karate hue bhI unheM isaloka saMbaMdhI yA paraloka saMbaMdhI kisI bhI prakAra ke sukhoM ko cAhanA nahIM thii| arthAt ye nidAna baMdha rahita the ! ( nitarAM dIyate chidyate ) (iti nidAnam ) isa vyutpatti ke anusAra yaha nidAna, AtmA rUpa bhUmi meM utpanna hue kuzala karmarUpa kalpavRkSa ko ki samyaktvarUpa aGkura vAlA hotA hai, tathA aneka prakAra kI nirmala bhAvanA rUpa jala se siMcita hokara jo AtmArUpa bhUmi meM vRddhiMgata hotA hai, dhyAna rUpa kriyA hI jisake pallava hote haiM, akhaNDa tapa evaM saMyama Adi rUpa anuSThAnahI jisake jIvana meM sundara 2 vikAsita puSpa hote haiM, aura mokSa rUpa phala se jo acchI taraha se zobhita hotA hai vaha isaloka saMbaMdhI cakravartI Adi pada kI prApti janya tathA paraloka saMbaMdhI devaAdi pada kI prApti janya viSayasukha kI abhilASArUpa nizita-tIkSNadhAra 2mAnuM sAmathrya tu. ( sohie ) 2464 aNu // 2 bhAratamA niSi utA eTale ke aticArothI rahita mahAvratonuM pAlana karanAra hatA. athavA tyAga bhane vaizyanA guNethI suzAmita utA. ( aNiyANe ) bhAratAnI mArAdhanA karavA chatAM paNa teo Aleka ke paralekanA sukhanI IcchA vagaranA hatA. meTa hai to niyAthI 2Dita tA. (nitarAM dIyate chidyate iti nidAnam ) nidAnanI A pramANe vyutpatti thAya che. eTaleke-AtmArUpI bhUmimAM utpanna thayela kuzala karma rUpa kalpavRkSa ke je samyakatva rUpa aMkura vALuM hoya che, tathA je aneka prakAranI nirmaLa bhAvanAo rUpI jaLa vaDe siMcita thaIne AtmArUpI bhUmimAM vRddhi pAmatuM hoya che tathA dhyAnarUpI kriyA ja jenAM vAdaLAM che tathA akhaMDa tapa ane saMyama rUpa anuSThAna ja jenAM suMdara puSpo hoya che, ane mokSa rUpI phaLathI je atyaMta zobhAyamAna hoya che, tevA kuzala karmarUpa kalpavRkSane, cakavati vagere padavInI prApti rUpa AlekanA sukha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 bhagavatIsUtre tannidAnam , tat avidyamAnaM yasya sa tathA-aihika pAralaukika sukhalAlasArahita ityarthaH / 'appussue' alpautsukyaH utkaNThAvarjitaH / 'abahillese' avahirlezyaH avidyamAnAvahiH lezyA manovRttiyasyAsau tathA asaMyamamanovRttirahita ityarthaH / 'musAmaNNarae' suzrAmaNyarata:-su-suSThutayA zrAmaNye zramaNadharme rataH tatparaHzuddhasAdhudharmapAlaka ityarthaH / 'daMte' dAntaH krodhAdidamanAt , yadvA 'dvayantaH ' iticchAyApakSe dvayoH rAgadveSayoH antaH-vinAzo yatra sa tathA rAgadveSavarjita vAle kuThAra se usa kuzala karmarUpa kalpavRkSa ko kATa detA hai| aisA yaha nidAna hotA hai| isa nidAna se-isa loka saMbadhI aura paralokasaMbaMdhI sukha kI lAlasA se ye rahita the (appussue) inake citta meM kisI padArtha Adi ke sevana karane kI yA usake avalokana karane kI bilakula kisI taraha se bhI utkaMThA nahIM rahI thii| (apahillese ) aura inakI manovRtti saMyama Adi anuSThAna ke paripAlana karane meM itanI ekAgra dhanagai thI ki vaha eka kSaNa bhI usase bAhira nahIM jAtI thI arthAt asaMyamabhAvakI taraha inakI cittavRti svama meM nahIM jAtI thii| 'susAmaNNarae' ye acchI taraha se zuddha sAdhudharma ke pAlana karane meM jI jAna se tatpara rahate the| (daMte) krodhAdikaSAya kA unhoM ne ekAntataHdamana kara diyA thaa| arthAt-(daMte) pada kI chAyA dvayanta bhI hotI hai| isa pakSa meM ( unhoMne rAga dveSa ina dono kA anta-vinAza-kara diyA ane IMdra vagere padavInI prAptirUpa paralokanA sukhanI abhilASArUpa tIkSaNa dhAravALI niyANA rUpI kuhADIthI chedI nAkhavAmAM Ave che. tAtparya e che ke nimaNuM karavAthI mokSaprApti dUra ThelAya che ane jIvane saMsAramAM vAraMvAra paribhramaNa karavuM paDe che skandaka aNagAra A prakAranA niyANAthI rahita hatA. teo Aleka ane 52sonA sumanI sAsasAthI 2Dita utA (appussue) 354 pAtharnu sevana 42vAnI OM asona 42vAnI 38thI tes|2ddit tA. "abahillese" sayabha. kore anuSThAnanA paripAlanamAM atyaMta lIna banI javAthI eka kSaNamAtra paNa temanI cittavRtti asaMyama bhAva tarapha vaLatI na hatI eTale ke temanI mane vRtti asaMyama mA ta26 21mA 51 satI natI . " susAmaNNarae" teyA zuddha sAdhu dharmanuM pAlana karavAmAM sadA tatpara rahetA hatA. tAtparya ke pitAnA prANanI paNa paravA karyA vagara teo sAdhudharmanuM utkaTa rIte pAlana karatA hatA. "date' dhAdi SAyana bhaNe misasa 4AvI hI utA. 2521 / - (daMte) padanI chAyA ( utta) paNa thAya che tethI e artha paNa ghaTAvI zakAya-ke temaNe raMgadveSa banene anta nAza karI nAkhyo hato. A rIte sAdhunA tamAma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 14 skandakagharitanirUpaNam 153 ityarthaH, sa etAdRzaH san skandakaH 'iNameva ' idameva-jinoktameva 'niggaMthaM pAvayaNaM' graMthaM pravacanaM 'purao kAuM' purataH kRtvA=agre kRtvA mArgAnabhijJo mArgajJajanamiva purataH kRtvA pradhAnIkRtya -- viharai ' viharati tiSThatIti / / sU0 13 // ___ skandakasya dIkSAgrahaNAnantaraM bhagavato jinapadaviharaNaM skandakasya tapazcaraNAdikaJca darzayannAha ' taeNaM samaNe ityAdi / mUlam-taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre kayaMgalAo nayaraoi chattapalAsayAo ceiyAopaDinikakhamai paDinikkhamittA vahiyA jaNavayavihAraM viharai taeNaM se khaMdae aNagAre samaNasta bhagavao mahAvIrassa tahAruvANaM therANaM aMtie sAmAiya mAiyAI aMgAiM ahijai ahijittA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM kyAsI icchAmiNa bhaMte tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe mAsiyaM bhikkhupaDimaM upasaMpajittANaM viharittae ahAsuhaM devANuppiyA mA paribaMdhaM kareha taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunAe samANe haTe jAva namaMsittA mAsiyaM bhikkhupaDimaM upasaMpa. jittANaM viharai / taerNa se khaMdae aNagAre mAsiyaM bhikkhu thaa| aisA artha hotA hai| isa prakAra kI sthiti sampanna bane hue be skandaka anagAra (iNameva) isa jinota ho NiggaMthaM pAvayaNaM) nairgranya pravacana ko 'purao kAuM' mArga ko nahIM jAnane vAle ko Age kara ke calatA hai usI prakAra ye skandaka anagAra (viharaha) bhagavAna ke sAtha nirgrantha pravacana ko Age kara ke vicarane lage // sU0 13 // zuNethI yuta panesA vAthI 2464 ma2 'iNameva" zinAta "NiggathaM pAvayaNaM purao kAu' viharai" (2vI zata bhAga yI 250 vyati bhAnarte nA2ne AgaLa rAkhIne tenI pAchaLa jAya che tevI rIte nigraMtha pravacanane AgaLa karIne (nigraMtha pravacanane) anusarIne bhagavAnanI sAthe vicAravA lAgyA. sU. 13 che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre paDimaM ahAsutaM ahAkappaM ahAmaggaM ahAtacaM ahAsammaM kAraNa phAsei pAlei sohei tIrei purei kiTTei aNupAlei AgAe ArAhei / sammaM kAraNa phAsittA jAva ArAhettA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva ubAgacchai uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAlI icchAmi NaM bhNte| tubbhe hiM abbhaNunnAe samANe domAsiyaM bhikkhupaDimaM uvasaMpajittANaM vihritte| ahAsuhaM devANuppiyA !mA paribaMdhaM kareha taM ceva / evaM te mAsiyaM ca ummAsiyaM / pNcmaasiyN| chammAsiyaM / sattamAsiyaM / paDhamaM sattarAiMdiyaM doccaM sattarAiMdiyaM / taccaM sattarAiMdiyaM / ahoraaiNdiyN| egarAiyaM / taeNaM se khaMdae aNagAre egarAiyaM bhikkhupaDimaM ahAsuttaM jAva ArAhettA jeNeva sanaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahA. vIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-icchAmi NaM bhaMte ! tubbhehiM abbhaNunnAe samANe gugarayagaM saMbaccharaM tavo kammaM uvasaMpajittANaM viharinae, ahAsuhaM devANupiyA ! mA paDibaMdha karei / taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunAe samANe guNarayaNasaMvaccharaM tavokamma uvasaMpajittANaM viharai / taM jahA-paDhamaM mAsaM cautthaM ca utthe NaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuDue sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvemANe ratiM vIrAsageNaM avAuDeNaya / evaM doccaM mAsaM chaTuM chadreNaM aNikkhitteNaM diyA ThANukkuDDie zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 655 prameyacandrikA TIkA za0 2001 60 14 skandakacaritanirUpaNam 1 sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvemANe rattiM vIrAsaNeNaM avAuDeNa ya / evaM taccaM mAsaM aTTamaM ahameNaM / cautthaM mAsaM dasamaM dasa meNaM / paMcamaM mAsaM bArasamaM bArasameNaM / chaTTaM mAsaM caudasamaM caudasameNaM / sattamaM mAsaM solasamaM solasameNa) / aTTamaM mAsaM aTThArasamaM aTThArasameNaM / navamaM mAsaM vIsaimaM vIsaimeNaM / dasamaM mAsaM bAvIsaimaM bAvIsaimeNaM / ekkArasamaM mAsaM cauvIsaimaM cauvIsaimeNaM / bArasamaM mAsaM chavvIsa imaM chabvIsaimeNaM terasamaM mAsaM aTThAvIsa imeNaM aTThAvIsaimeNaM / caudasamaM mAsaM tIsaimaM tIsaimeNaM / paNNarasamaM mAsaM battIsa imaM battIsaimeNaM solasaM mAsaM cottIsaimaM cottIsaimeNaM / aNivikhattaNaM tavo kamme diyA ThANukkuDie sUrAbhimudde AyAvaNabhUmIe AyAvemANe ratiM vIrAsaNeNaM AvAuDeNaM, taeNaM se khaMdae aNagAre guNarayaNasaMvaccharaM tavokammaM ahAsutaM ahAkappaM jAva ArAhettA, jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namaMsai, vaMdittA namasittA bahUhiM cautthachaTTaTumada samaduvAlasehiM mAsaddhamAsakhamaNehiM vicittehiM tavo kammehiM appANaM bhAve mANe viharai / taraNaM se khaMdara aNagAre teNaM urAleNaM, viuleNaM, payatteNaM, paggahieNaM, kallANeNaM, siveNaM, dhanneNaM maMgalleNaM, sassirieNaM, udaggeNaM, udatteNaM, uttameNaM, udAreNaM, mahANubhAgeNaM, tavokammeNaM sukke, lukkhe, nimmaMse, aTTicammAvaNa kiDakiDiyAbhUe, kise dhamaNisaMtara jAe yAvihotthA / jIvaM jIveNa gacchai / jIvaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 bhagavatIsUtre jIveNa ciTai / bhAsaM bhAsittA vigilAi, bhAsaM bhAsamANe gilAi, bhAsaM bhAsissAmAtiM gilAi / se jahAnAmae kaTThasagaDiyAivA pattasagaDiyAivA, tilasagaDiyAivA bhaMDagasa. gaDiyAivA, eraMDakaTThasagaDiyAivA, iMgAlasagaDiyAivA0 uNhe diNNA sukkA samANo sasadaM gacchai, sasa ciTThai evAmeva khaMdae vi aNagAresasahaM gacchai, sasadaM ciTThai, uvacie taveNaM avacie maMsasoNieNaM yAsaNe viva bhAsarAsipaDicchaNe tave NaM, teeNaM, tavateyasirIe aIva aIva uvasobhemANe citttti||14|| chAyA-tataH khalu zramaNo bhagavAn mahAvIraH kRtaMgalAto nagarItaH chatrapalAzatazcaityAt pratiniSkAmati, pratiniSkramya bahirjanapadavihAraM viharati / tataH khalu sa skandako'nagAraH zramaNasya bhagavato mahAvIrasya tathArUpANAM sthavirANAM skandaka kI dIkSA ho jAne ke bAda bhagavAna bAhara janapada meM vihAra kiyA aura kandaka ne tapazcaraNa Adi kArya kiye, ina bAta ko pradarzita karane ke liye sUtrakAra kahate haiM-'taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre' ityAdi sUtrArtha-(taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre) isake bAda zramaNa bhagavAn mahAvIra ( kayaMgalAo nayarIo) kRtaMgalA nagarI se (chattapalAsayAo ceiyAo) chatrapalAzaka caitya se (paDinivamai) nikale (paDinikkhami ttA) nikalakara (bahiyA jaNavayavihAraM visarai) ve janapada meM vihAra skandakanI dIkSA thaI gayA pachI bhagavAna mahAvIre dezavidezamAM vihAra zarU karyo ane skandake tapasyA karavA mAMDI, e vAta sUtrakAra nIcenA sUtra 48 tAve cha-taraNaM samaNe bhagavaM 'mahAvIre tyAdi sUtrArtha-( taeNaM samaNe bhagava' mahAvIre) tyA2 mA zramA sAmAna maDAvI3 ( kayaMgalAo nayarIo) tasA nasarInA ( chattapalAsayAo ceiyAo) chatrapakSAza nAmAnA yaulyamAthI ( dhAna mAMthI) (paDinikkhamai) mahA2 nIjya (viDA2 yo ) ( paDinikkhamittA) tyAthI nIjI (bahiyA jaNayavihAraviharaha) tese nayama viDA2 4211 sAzyA. (taeNaM se khaMdae anagAre) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 0 15 skandakacaritanirUpaNam 657 manti ke sAmAyikAdIni ekAdazAMgAni adhIte adhItya yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati, upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA evamavAdIt icchAmi khala bhadaMta ! yuSmAbhirabhyanujJAtaH san mAsikI bhikSupratimAmupasaMpadya vihartum / yathAsukhaM devAnupiya ! mA pratibandhaM karane lge| (taeNaM se khadae aNagAre ) isake pazcAt ve skandaka anagAra ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke (tahArUvANaM therANaM aMtie ) tathArUpa sthaviroM ke pAsa (sAmAiyamAjhyAI ekkArasaaMgAI ahijjai ) sAmAyika Adi gyAraha aGgoM kA adhyayana karane lge| ( ahijijattA) adhyayana kara ke phira ve (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvire teNeva uvAgacchai ) jahA~ zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye ( uvAgacchittA) A karake (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) usane amaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI aura namaskAra kiyA ( vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI ) vaMdanA namaskAra karake ve unase isa prakAra kahane lage (icchA mi NaM bhaMte ! tumbhehiM abhaNuNNAe samANe mAsiyaM bhikkhupaDima uvasaM pajjittA NaM viharittae ) he bhadanta ! jo Apa AjJA pradAna kareM to maiM mAsika bhikSu pratimA ko svIkAra karake-vicarU / ( ahAsuhaM devANuppiyA) bhagavAna mahAvIrane taba unase kahA he devAnupriya ! tumheM jisa prakAra se sukha ho vaisA kro| ( mA paDibaMdha kareha ) vilamba mata kro| tyAre 2442 mAre ( samaNasa bhagavao mahAvIrassa ) zrama samapAna maDAvI2nA (tahArUvANaM theroNaM atira ) tathA prA2nA sthavizanI pAse (sAmAiyamAiyAiM ekkArasa aMgaI ahijjai) sAmAyi vagere bhagiyA2 bhAnu madhyayana 4yu ( ahi jjittA) adhyayana rIne (jeNeva samaNa bhagava mahAvIre teNeva uvAgaccha) <Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsne kuru / tataH khalu sa skandako'nagAro mAsikI bhikSupatimAM yathA sUtraM yathAkalpa yathAmArga yathA tathyaM yathA samyak kAyena sparzayati pAlayati, zodhayati tIrayati pUrayati kIrtayati anupAlayati, AjJayA ArAdhayati, samyak kAyena sparzayitvA yAvadArAdhya yauva zramaNo bhagavAna mahAvIrastatraivopAgacchati, upAgatya zramaNaM (taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM anbhaNunnoe samANe haDhe jAva namaMsittA mAsiyaM bhikkhupaDimaM upasaMpajjittANaM viharaha ) isake bAda una skandaka anagAra ne zramaNa bhagavAna zrI mahAvIra svAmI se AjJA lekara mAsika bhikSupratimA ko dhAraNa kiyA / (taeNaM se khadae aNagAre mAsiyaM bhikkhupaDimaM ahAsuttaM ahAkappaM,ahAmaggaM, ahAtaccaM, ahAsammaM kAraNa phAsei ) isake bAda una skandaka anagAra ne usa mAsika bhikSupatimA kA sUtra ke anusAra, kalpa ke anusAra, mArga ke anusAra, satyatA pUrvaka bahuta hI acchI taraha kAya se sparza-AcaraNa kiyA (pAlei ) usakA pAlana kiyA ( soheha) use zodhita kiyA (tIrei, pUrei. kiTTeha, aNupAlei, ANAe ArAhei) use samApta kiyA, use pUrNa kiyA, usakA kIrtana kiyA, anupAlana kiyA aura AjJA ke anusAra use ArAdhita kiyaa| (sammaM kAeNa pAsittA jAva ArAhettA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ) acchI taraha kAya se sparza-AcaraNa kara yAvat use ArAdhita kara phira ve jahAM zramaNa ze. ( mA paDibadha kareha) 52'tu visa 42 / nahIM ( taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunAe samANe haDhe jAva namasittA mAsiya bhikkhupaDima uvasaMpajjittANaM viharai ) tyA2mA 2444 2mAre sgvAna mahAvIranI AjJA laIne mAsika bhikSupratimA aMgIkAra karI ane prabhune bahana nabha2412 rIne viy21| dAyA. ( taeNaM se khadae anngaare| mAsiya bhikkhupaDima ahAsutaM, ahAkappa, ahAmagga ahAtacca, ahAsamma kAraNa phAsei ) tyA26 te 2444 2mAre bhAsi bhikSupratibhAnu sUtronusAra, kalpAnusAra, mArgAnusAra ane satyatApUrvaka ghaNuM ja sArI rIte ayAthI mArAdhana thu"," pAlei" tenu pAdana yu", ( sohei) zodhana :yu, ( tIrei, pUre i, kiTTe i, aNupAlei, ANAe ArAhei ) tene samA yu tene pUrNa karyuM, tenuM kIrtana karyuM, tenuM anupAlana karyuM ane AjJAnusAra tenI mArAdhanA 42rI. (samma kAraNa pAsittA jAva ArAhettA jeNeva samaNe bhagava mahAvIre teNeva uvAgacchai) tyA2 mA mAsi4 bhikSupratibhAnu yAthI sArI rIte AcaraNa karIne yAvat uparokata ArAdhanA sudhInI vidhi pUrI karIne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrakA TIkA za02 0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 659 bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati, vanditvA namasthitvA evamAdIt , icchAmi khalu bhadaMta ! yuSmAbhiranujJAtaH san dvaimAsikI bhikSupratimAmupasaMpadya vihartum / yathAsukha devAnupriya ! mA pratibandhaM kuru tadeva, evaM zaimAsikI, cAturmAsikoM, paMcamAsikI, paNmAsikI, saptamAsikIma , prathamAM saptarAtri divAM, dvitIyAM sapta bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye ( uvAgacchittA) vahAM A kara ke ( samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva namaMsittA evaM bayAsI ) unhoM ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko yAvat namaskAra karake unase isa prakAra kahA-(icchAmi NaM bhaMte ! tumbhe hiM anbhaNuNNAe samANe do mAsiyaM bhikkhupaDimaM uvasaMpajjittA NaM viharittae) he bhadanta ! jo Apa AjJA pradAna kareM to maiM dvimAsikabhikSupratimA ko dhAraNa karane ko icchA karatA huuN| ( ahAsuha devANuppiyA mA paDibaMdhaM kareha ) he devAnupriya ! tumheM jaise sukha ho vaisA karo vilamna mata karo / (taM ceva evaM te mAsiyaM) isake bAda una skandaka anagAra ne dvimAsika bhikSupratimA ko bhagavAna se AjJA prApta kara ityAdi samasta kathana yahAM pahilI bhikSupratimA ke viSaya meM jaisA kahA gayA hai vaisA akSarazaH samajha lenA cAhiye / isI taraha se trimAsika ( caummAsiyaM ) caturmAsika ( paMcamAsiyaM) paMcamAsika (chammAsiyaM) chahamAsika (sattamAsiyaM ) saptamAsika tathA (paDhamaM sattarAI diyaM ) prathama arthAt AThavoM sAta rAtri divasa kI tesAlyAM zrama sAvAna mahAvIra bhirAmAna utA tyA mAvyA. ( uvAgacchittA ) tyA mAvIne "samaNaM bhagavauM mahAvIra jAva namaMsittA evaM vayAsI" zramaNa bhagavAna mahAvIrane vidhi pUrvaka vaMdana namaskAra karIne A pramANe 4hyu-5 icchAmi NaM bhaMte ! tubbhehiM abmaNuNNAe samANe do mAsiya bhikkhupaDima uvasaMpajjittA Na viha rittae" lagavan ! le mAyanI mAjJA DAya te huM dvimAsika (be mAsanI) bhikSupratimA aMgIkAra karavAnI IcchA rAmu cha. " ahAsuI devANuppiyA ! mA paDibadha kareha " he vAnupriya ! tamane sukha upaje tema kare paraMtu AvA zubha kAryamAM vilaMba karaze nahIM. "ta ceva eva temAsiya" tyA2 mA mAnanI mAjhA sana 2464 aNagAre dvimAsika bhikSupratimA aMgIkrara karI. mAsika bhikSu pratimAnA pAlanamAM je varNana upara karavAmAM AvyuM che tevuM varNana dvimAsika bhikSa pratimAnA pAlanamAM paNa akSarazaH samajI levuM. eja rIte skandaka aNagAre trimasi "caummAsiya " yA2 bhAsira, paMcamAsiya pAya mAsi"chammA. siya" chamAsi " sattamAsiya" sAta mAsi, tathA " padama sattarAI diya" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre 660 rAtri divAM, tRtIyAM saptarAtri 'divAM, ahorAtri divAM, ekarAtrikIm / tataH khalu sa skandako'nagAra ekarAtrikI bhikSupatimAM yathAmatraM yAvadArAdhya yauva zramaNo bhagavAn mahAvIrastokopAgacchati upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vandate namasyati, vanditvA namasyitvA evamavAdIt , icchAmi khalu bhadaMta, yuSmAbhirabhyanujJAtaH san guNaratnaM saMvatsaraM tapaH karmopasaMpadya vihartum / yathAsukhaM devA(docca satsarAiM diyaM ) dUsarI arthAt nauvIM sAta dinarAta kI (taccaM. sattarAiMdiyaM) tIsarI arthAt-dasavIM sAta rAta dina kI (ahorAiMdiyaM) cauthI arthAt gyArahavIM eka ahorAtrakI ( egarAiyaM ) pAMcavI arthAt pArahavIM eka rAta kI, isa prakAra ina bAraha bhikSupratimAokA una skandaka anagAra ne ArAdhana kiyaa| (taeNaM se khadae aNagAre) isake bAda ve skandaka anagAra (egaroiyaM bhikkhupaDimaM AhAsutaM jAva ArA hettA ) eka rAtavAlI bArahavI bhikSupratimA kI yathAsUtra yAvat ArAdhanA karake ( jeNeva samage bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchada) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM aaye| (uvAmacchittA) vahAM Akara unhoMne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI namaskAra kiyA ( vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake ( evaM vayAsI ) aisA kahA (icchAmi gaM bhaMte / ) tumbhehi-abhaNunAe samANe zugarayaNaM saMbaccharaM tavo kamnaM upasaMpajji paDatI-meTI mAmI sAta trihivasanI, dova sattarAI diya" mIla meTase 3 navamI sAta divasa rAtanI, tacca sattarAI diya" trI bheTa sabhI sAta trihivasanI, " ahorAiM diya" yAthI-seTa maniyArabhI me hivasa rAtrinI, " egarAiya " pAyabhI meTa 3 ||2bhii me trinI, mA pramANe mAre bhikSu pratibhAnu mA2dhana yu. 'taraNaM se khaMdae aNagAre egarAiya " bhikkhuDima ahAsutaM jAva ArAhettA" tyA2 4 25 2rAtrinI bhAbhI linupratimAnubhUtrAnusAra 2mArAthana 4zane 2444 25 2 "jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAganchai" yA zrama lagavAna mApI2 mi21samAna // tyo mAya" uvAgacchittA" tyA bhAvAne tebho " samaNaM bhagava mahAvIra caMdai namasai" zrama lagavAna mahAvIrane bahana nabha2412 4aa. "vaditto nama sittA eva vayAso' 14 nmH||2 4Ine temaNe mAvI2 prabhune 21 // prabhArI pradhu-( icchAmi Na bhaMte ! tuTabhehiM abhaNunnAe samANe guNarayaNa saMvacchara tokamma' upasaMpajittA paM viharittae) 3 mAvAn ! ne A5 zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 14 skandaka caritanirUpaNam 661 nupriya mA prativandhaM kuru, tataH khalu sa skandako'nagAraH zramaNena bhagavatA mahAvIreNa abhyanujJAtaH san guNaratnasaMvatsara tapaHkarmopasaMpadya viharati tadyathA prathamaM mAsaM caturthacaturthenAnikSiptena tapa0 karmaNA diyA sthAnotkuTukaH sUryAbhimukhaH AtApanabhUmau AtApayan , rAtri vIrAsanenAprAvRtazca / evaM dvitIyaM mAsaM tANaM viharittae ) he bhadanta ! maiM cAhatA hUM ki Apa se AjJA prApta kara maiM guNa ratna saMvatsara nAmaka tapa dhAraNa karU~ / prabhune kahA (ahAsuhaM devANuppiyA) he devAnupriya ! tumhe jaisA sukha ho vaisA kro| (mA paDibaMdhaM kareha ) isa zubhakArya meM vilamba mata kro| (taeNaM se khaMdae anagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abhaNuNNAe samANe guNarayaNaM saMvaccharaM tavokammaM uvasaMpajjittA NaM viharai) isa prakAra se zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhu ko AjJA prAta kara una skandaka anagAra ne guNaratna saMvatsara nAmaka tapa dhAraNa kiyaa| (taMjahA) isa tapa kI vidhi isa prakAra se hai- paDhama mAsaM ca utthaM ca utthegaM aNikkhiteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuTue sUrAbhihe, AyAvaNabhUmIe AyavemANe ratti vIrAsaNeNaM avAuDega ya) pahile mAsa meM nirantara vyavadhAna rahita ekAntara upavAsa kare tathA divasa meM ukaDA Asana se baiThe aura sUryakI tarapha muMha karake AtApanA bhUmi meM AtApanA leve / tathA rAtri AjJA Ape te have guNaratna saMvatsara nAmanuM tapa karavAnI mArI IcchA cha. mApAne adhu-( aha suhaM devAgupiyA) 3 priya ! 2||5ne su5 pare tema 42 (mA paDibadha kareha ) paraMtu zubhAyamA virAma 42vo nahI. ( taeNa se khaMdae aNagAre samaNeNa bhagavayA mahAvIreNa' abmaNuNNAe sama NegaNarayaNa saMvacchara tavokamma uvasaMjjittA Na' viharai) 2zata zrama laga. vAna mahAvIranI AjJA laIne skandaka aNagAre guNaratna saMvatsara tapanI mArAdhanA 421 // bhaisI ( ta jahA ) te tapana vidhi An pramANe che-( paDhama mAsaM causthaM ca uttheNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuDue sUgabhimuhe, AyAvaNabhUmIe AyAvemANe gati vIrAsaNeNaM aghAuDeNa ya ) 59sA mahinAmA niraMtara (eka paNa divasa cheDyA sivAya) ekAntara upavAsa karavA. divase ubhaDaka Asane besIne. sUryanI tarapha mukharAkhIne taDakAvALI jamInamAM AtApanA levI. tApa sahana kare ane rAtre vastra oDhayA vinA vIrAsane mesa. (eva docca mAsa chadRchaTTeNaM aNikkhitteNaM diyA ThANukkuDae sUrAbhimudde zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 bhagavatIsUtre SaSThaSaSThenAnikSiptena divAsthAnotkuTukaH sUryAbhimukha AtApanabhUmau AtApayan rAtri vIrAsanenA prAvRtazca / evaM tRtIyaM mAsamaSTamASTamena / caturthe mAsaM dazamadazamena / paMcamaM mAsaM dvAdazadvAdazena / SaSThaM mAsaM caturdazacatudazena / saptamaM meM vastra oDhe vinA vIrAsana kare / ( evaM doccaM mAsaM chaTuM chaTTeNaM agikkhitteNaM diyA ThANukkuDae sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvei rati vIrAsaNeNaM avAuDeNa ya) isI prakAra se dUsare mahIne meM nirantara do do upavAsa-bele bele pAraNA kareM / dina meM ukuDAsana kare sUrya ke sAmane AtApana bhUmi meM AtApanA leve / evaM rAtri meM vastra oDhe vinA vIrAsana kareM / ( evaM taccaM mAsaM) aTTamaM aTTameNaM, cautthaM mAsaM dasamaM dasamegaM, paMcamaM mAsaM bArasamaM-bArasameNaM, chaTuM mAsaM cauddasama-cauddasameNaM, sattamaM mAsaM solasamaM-sola. sameNaM) isI taraha se tIsarA mahinA bhI vyatIta karanA cAhiye arthAt jaise prathamamAsa aura dvitIyamAsa ke dina aura rAtri meM rahane kI vidhi kahI gaI hai usI prakAra kI vidhipUrvaka isa mAsa meM rahanA cAhiye parantu isa tIsare mAsa meM nirantara aTThama kI tIna upavAsa karane kI tapasyA kre| caturthamAsa meM aura sabavidhi pahile kI taraha se jAnanI cAhiye parantu upavAsa cAra cAra kreN| pAMcave mAsameM aura saba vidhI pahile jaisI hI hai parantu upavAsa pAMca pAMca kreN| chaThaveM mahinA meM bhI aura saba vidhi pahile jaisI ho jAnanI cAhIye parantu upavAsa chaha-chaha kareM / sAtaveM mahinA meM bhI dina rAtako saba vidhi pahile jaisI hI hai AyAvaNabhUmIe AyAvei rattiM vIrAsaNeNaM avA uDeNa ya ) merA pramANe bhIta mahinAmAM niraMtara chaTTane pAraNe jIda kare. divase ubhaDaka Asane sUryanI tarapha bhu zamIna tI veDe mane rAtre mAyA vinA vIrAsana 42 (eva tacca mAsa aTrameNa', ca uttha mAsa dasama dasameNa', paMcama mAsa bArasama bArasameNa, cha? mAsa' ca uddasama cauddasameNa, sattama mAsa solasama-solasameNa ) trIna mahinAmAM niraMtara aThThama (traNa upavAsane) pAraNe adRma karavA joIe. ane bAkInI tamAma vidhi pahelA ane bIjA mAsanAM vidhi pramANe ja samajavI thA mahinAmAM niraMtara cAra upavAsane pAraNe cAra upavAsa karavA joIe ane bAkInI vidhi pahelA mAsa pramANe ja samajavI. pAMcame mahine pAMca upavAsane pAraNe pAMca upavAsa karavA ane bAkInI saghaLI vidhi AgaLa pramANe ja samajavI. chaThuM mahine cha upavAne pAraNe che upavAsa karavA ane bAkInI tamAma vidhi pahelA mAsa pramANe ja samajavI sAtame mahine sAta upavAsane pAraNe sAta upavAsa karavA, divasa ane rAtre karavAnI bIjI vidhi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 30 160 14 skandaSacaritanirUpaNam 663 mAsaM SoDazaSoDazena / aSTamaM mAsamaSTAdazASTAdazena / navamaM mAsaM viMzatitama viMzatitamena / dazamaM mAsaM dvAviMzatitamadvAvizatitamena / ekAdazaM mAsaM catuviMzatitamacaturviMzatitamamena / dvAdazaM mAsaM SaDUviMzatitamapairviMzatitamena / trayodazaM mAsam aSTAviMzatitamASTAviMzatitamena / caturdazatamaM mAsaM triMzattamatriMzattaparantu upavAsa sAta-sAta kare / ( aTThamaM mAsaM aTThAramamaM aTThArasa meNaM ) AThaveM mAsa meM bhI aura saba vidhi pahile jaisI hI hai- parantu yahAM upavAsa ATha-ATha kare / ( navamaM mAsaM vIsaimaM vIsaimeNa ) naume mahine meM bhI vidhi aura saba pahile jaisI hI hai parantu upavAsa isa meM nau-nau kare / (dasamaM mAsaM bAvIsaimaM - bAvIsaimeNaM) dazaveM mahine kI vidhi bhI aura saba pahile jaisI hI hai parantu upavAsa isameM dasa dasa kare / ( ekArasamaM mAMsa caDavI sahamaM - cauvIsaha meNaM) gyArahaveM mahine meM bhI aura saba vidhi pUrvokta rUpa se hI hai parantu upavAsa isameM gyAraha gyAraha kre| (bArasamaM mAsaM chabbIsamaM - chabbIsaimeNaM ) bArahaveM mahine meM bhI dina rAta kI jaisI vidhi pahile kahI gaI hai-vaisI hI hai parantu upavAsa yahA~ bAraha-bAraha kare / ( terasamaM mAsaM aTThAva saimaM aTThAvIsa meNaM) terahaveM mahine meM bhI aura saba vidhi pahile jaimI hI hai - parantu yahAM upavAsa teraha-teraha kare / ( caudasamaM mAsaM tIsaimaM tIsaha meNa ) caudahaveM mahine meM bhI aura saba vidhi pahile jaisI hI hai mAgaNa bhulna sabhavI (aTTama mAsaM aTThArasamaM aTThArasameNa ) Abhe mahine ATha upavAsane pAraNe ATha upavAsa karavA. bAkInI vidhi AgaLa bhuNa samabhavI. ( navamaM mAsa vIsaima vIsaimeNaM ) navame mahine natra upa vAsane pAraNe nava upavAsa karavA. bAkInI vidhi AgaLa mujaba ja karavI ( dasa mAsa' bAbIsaima - bAbIsaimeNa ) isame bhahine isa upavAsane pAraNe isa upavAsa 42vA jADInI vidhi bhAga bhuraNa 4 samabhavI. ( ekkArasama mAsa cauvIsaimaM cauvIsaimeNa ) agiyArame mahine agiyAra upavAsane pAraNe agiyAra upavAsa karavA. bAkInI badhI vidhi AgaLa mujaba samajI, (bArasamaM mAsa chavIsaima chavvIsaimeNa ) mArabhe mahine mAra upavAsane pAraNe khAra upavAsa karavA. khAkInI badhI vidhi AgaLa pramANe ja karavI. (terasam' mAsaM aTThAvIsaima' - aTThAvIsa meNa ) terabhe bhAse tera upavAsane pAraNe tera upavAsa karavA, bAkInI badhI vidhi pahelA mAsa pramANe ja karavI. ( caudasama' mAsa tIsaima' tIsaimeNa ) yaume mahine yauha upavAsane pAraNe cauda upavAsa karavA. bAkInI tamAma vidhi pahelA mAsa mujabaja samajavI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra mena / paMcadazaM mAsaM dvAtriMzattamadvAtriMzattamena / poDazaM mAsaM catustriMzattamacatusliMzattamenAnikSiptena tapaH karmaNA divAsthAnotkuTukaH sUryAbhimukha AtApanabhUmau AtApayan rAtri vIrAsanenAprAtaH / tataH khalu sa skaMdako'nagAro guNaratnasaMvatsaraM tapaH karma yathAsUtraM yathAkalpaM yAvadArAdhya yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrasta. parantu upavAsa caudaha caudaha kare / (paNNarasamaM mAsa battIsaimaMvattIsaimeNaM) pandrahaveM mahine meM bhI aura saba vidhi pahile jaisI hI hai parantu upavAsa yahAM pandraha pandraha kareM / ( solasaM mAsaM cottIsaima-cottIsaimeNaM) solahaveM mahine meM bhI aura saba vidhi pahile jaisI hI hai, parantu isameM solaha solaha upavAsa kreN| ( aNikkhitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuDie sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmie AyAvemANe rattiM vIrAsaNeNaM avAuDeNaM ) tIsare cauthe pAMcaveM Adi mAsa se lekara solahaveM mahinA taka dina aura rAtri saMbaMdhI kartavya vidhi prathama mAsa tathA dvitIya mAsa meM kathita vidhi jaisI hI hai-isI bAta ko isa sUtra pATha dvArA pradarzita kiyA hai| arthAt tIsare cauthe Adi mahine se lekara solahaveM mahine taka divasa meM utkuTuka Asana se baiThe sUrya kI tarapha dRSTi rakha kara AtApana bhUmi meM AtApanA leve tathA rAtri meM vastra oDhe vinA vorAsana se rahe / (taeNaM se khadae aNagAre guNarayaNaM saMvaccharaM tavokammaM ahAsutaM, ahAkappaM, jAva ArAhettA ) isa prakAra (paNNAsama mAsa battIsaima battIsaimeNa) 542 mahine 542 75pAsa ne pAraNe paMdara upavAsa karavA bAkInI vidhi AgaLa kahyA pramANe samajavI. ( solasa mAsa cottIsaima-cottIsaimeNa) soNa mahine so Saln pA2Ne so 65pAsa 421 / mAlInI vidhi bhAga 4 pramANe 1 42vI. ( aNikkhittega tabokammeNa diyA ThANuka kuDie sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmie AyAvemANe gatiM vara saNeNa avAuDeNa ) latthI bane sabhA bhAsa sudhI hasa bhane rAtri saMbaMdha kartavya vidhi pahelA ane bIjA mAsanI je vidhi batAvI che te pramANe ja che. eja vAta sUtrakAre A sUtrapATha vaDe batAvI che. kahevAnuM tAtparya e che ke trIjA mahinAthI seLamA mahinA sudhI divase sUryanI sAme mukha rAkhIne ubhaDaka Asane taDakAmAM besIne taDake sahana karavuM ane rAtre para sADhayA vinA vIrAsane mesI ne 30 31 42vI. (taeNa se khaMdae aNagAre guNarayaNa saMvaccharaM tavokamma ahAsutta, ahAkappaM jAva ArAhetto) A rIte skandaka aNagAre guNaratna saMvatsara nAmanA tapanI sUtrAnusAra, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % ANCE prameyacandriA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 165 traivopAgacchati, upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA bahubhizcaturthaSaSThASTamadazamadvAdazairmAsAdhamAsakSapaNairvicitrastapaHkarmabhirAtmAnaM bhAvayan viharati / tataH khalu sa skandako'nagArastenodAreNa vipulena prayatnena pragRhItena kalyANena zivena dhanyena mAMgalyena satrIkeNa, udagraNa, skandaka anagAra ne guNaratna saMvatsara nAma kA tapa ko yathAsUtra yathAkalpa yAvat ArAdhanA karake phira ve ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahA~ para aaye| ( uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai namasaDa vahAM Akara unhoMne zramaga bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI aura namaH skAra kiyA ! (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra kara (bahahiM ca utthachaTThama dasama duvAla sehi mAsaddha mAsakhamaNehiM vicitahi tavokammehi appANaM bhAvemANe viharai) aneka upavAsa, chaTTa aTThama dazama tathA dvAdazama rUpa tapasyA se evaM mAsakhamaga tathA ardhamAsa khamaNa rUpa vicitra tapasyA se apanI AtmA ko bhAvita karate hae vicarane lge| (taeNaM se khaMdae aNagAre teNaM urAleNaM, viulaNaM payattaNaM, pagga hieNaM, kalloNeNaM, siveNaM, dhanneNaM, maMgalleNaM, sassirIeNaM, udaggeNaM, dautteNaM, uttameNaM udAreNaM, mahANubhAveNaM tabokammeNaM ) isake bAda ve skandaka anagAra usa udAra, vipula, pragRhIta, kalyANarUpa, zivarUpa, dhanya. 46pAnusA2 ( yAvat ) mArAdhanA 42rI ( mADI ) ( yAktU) 54 5De paDatI bhikSu pratimAmAM AvatA tamAma pATha ArAdhanA karI tyAM sudhI pATha grahaNa 42vAno che. mA2rAdhanA 4zana tebho ( jeNeva samaNe bhagavauM mahAvIre teNetra uvAgacchai) yAM zramaNa nagarAna mahAvIra vimAna utA tyA mAvyA ( uvAgacchittA samaNa bhagavauM mahAvIra vaMdai namasai) tyA bhAvAne temANe zrabhASya bhagavAna mahAvIranevahana namaH4.2 4aa. "vaMdittA namaMsittA " hai nm|2 rIne "bahUhiM cauttha chaTThama-dasama-duvAlase hiM, mausaddhamAsakhamaNehiM vici-tehiM. tavokammehi appANa' bhAvemANe viharaha) mane pAsa, chaTTa, 48ma, zama (yAra upavAsa,) mana vAhazama (pAya BAsa) 35 tapasyAthI mana bhAsa khamaNa tathA ardhamAsa khamaNa vagere vividha prakAranI tapasyAothI pitAnA mAtmAne bhAdita 42tA viya20 sAya( taeNaM se khadae aNagAre teNa urAleNa', viuleNa', payatteNaM, pAhieNa, kallANeNa', siveNa, dhanneNa', maMgalleNa, sassirIpaNa, udagoNa, udatteNa', uttameNa, udAreNa', mahANubhAveNa tavokammeNa ) tyA2 mAha te S2, viTA, prahatta, pragaDIta, tyA35, zi135 dhanya35, 35, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 bhagavatI sUtre udAsena, usamena udAreNa mahAnubhAvena tapaH karmaNA zuSko rUkSo nirmAsaH asthicarmAdinaddhaH kiTikaTikAbhRtaH kRzaH dharmAnasaMtato jAtazcApyabhUt / jIvaM jIvena gacchati, jIvaM jIvena tiSThati, bhASAM bhASitvA'pi glAyati bhASAM bhASamANo glAyati bhASAM bhAsiSye iti glAyati / tad yathA nAmakASThazakaTikA iti vA / rUpa, maMgala rUpa, zobhAyukta, udagra udAtta ujvala, uttama, udAra, mahApra bhAvazAlI tapaHkarma se tapasyA se (sukke, lakkhe, nimmaMse, aTThicammAvaNadve kiDiki DiyAbhUe, kise, dhamaNisaMtapa jAe yAvihotyA) sUkha gaye, bilakula rUkhe ho gaye sarvathA mAMsa rahita bana gaye sirpha unakI haDDiyAM camaDI se baMdhI raha gaI arthAt DhakI raha gaI calate samaya unakI haDDiyAM Apasa meM khaTakhaTAkara kiTa kiTa zabda kara bajane lagatI itane ve kRza ho gaye / dharmAniyoM kA samudAya unake usa kRza zarIra meM ikadama dikhalAI paDane lagA / ( jIvaM jIveNa gaccha ) ve kevala apane Atmabala se hI calate / zarIra bala se nhiiN| ( jIvaM jIveNa ciTThA) Atmabala se hI ve baiThatezarIrabala se nhiiN| (bhAsaM bhAsitA vigilAha) bolakara thakajAte / ( bhAsaM bhAsamANe gilAi bhAsaM bhAsissAmiti gilAi ) bolate bolate bhI thaka jAte / mujhe bolanA hogA- aisA khyAla Ane para bhI ve thaka jAte / tathA ( se jahAnAmae kaTThasagaDiyAi vA, phlasagaDiyAi vA tilasagaDiyAi vA eraMDaka sagaDiyAha vA ) zAbhAyukta, ugra udAtta, ujjavala, uttama, udAra ane mahAprabhAvazALI tapa thIs4n44 maNugAranuM (sukke, lukkhe, nimmaMse, aThThicammAvaNaddhe kiTikiDiyA bhUe.kise, dhamaNisaMtara jAe yAvi hotthA ) zarIra suArdha gayuM, 3kSa thA gayuM ( lUkhu` sukuM thai gayuM ) temanuM zarIra sathA mAMsa rahita banI gayu, zarIramAM phakta hAMDakAM ane cAmaDI ja rahI. cAlatI vakhate temanA zarIranAM hADakA eka khIjA sAthe ghasAIne ( kaTa kaTa ) avAja karavA lAgyAM tenuM zarIra ghaNuM ja kRza thaI gayuM. temanA te kRza zarIranI nase paNa dekhAvA lAgI. ( jIvaM jIveNa gacchai ) tethe potAnA AtmamaNathI 4 yAsatA hatI, zarIra ajathI nahIM. ( jIvaM jIveNa ciTThai ) tethe potAnA AtmamAthI 4 mesatA, utA ( bhAsaM bhAsittA vigilAi ) bhASA mobIne pazu thADI tA. ( bhAsaM - bhAsamANe gilAi bhAsa bhAsissAmi tti gilAi ) bhASA mosatAM mosatAM pazu thAkI jatA. mAre khelavuM paDaze evA vicAra AvavAthI paNa teo thAkI tA tathA ( se jahAnAmae kaTusagaDiyAivA, pattasagaDiyAi vA tilasagaDiyA ivA, era DakaTusagaDiyAi vo ) levI rIte lAuDAMcI, cAMDAMzI tasanI siMgothI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 667 patrazakaTikA iti vA tilazakaTikA iti vA bhAMDakazakaTikA iti vA, eraMDakASThazakaTikA ivi vA, aMgArazakaTikA iti vA, uSNe dattA zuSkA satI sazabdaM gacchati, sazabda tiSThati / evameva skaMdako'pi anagAraH sazabdaM gacchati sazabdaM tiSThati upacitastapasA, apacito mAMsazoNitena hutAzana iva bhasmarAzi praticchanastapasA tejasA tapastejaH zriyA atIvopazobhamAnastiSThati // jaise koI lakar3iyoM se bharI huI gAr3I ho, pattoM se bharI huI gAr3I ho, tiloM ko phaliyoM se bharI huI gAr3I ho, eraMDa ke kASThoM se bharI huI gAr3I ho, (bhaMDagasagaDiyAi vA ) bartanoM se bharI huI gADI ho / (iMgAlasagaDiyAi vA) athavA aMgArA-koyaloM se bharI huI koI gADI ho ( uNhe diNNA sukkA samANI sasadaM gacchai, sasadaM ciTThai ) aura jaba vaha dhUpa meM khUba sUka jAtI hai-taba vaha khar3a khar3a zabda karatI huI calatI hai, Thaharane para bhI usameM se khar3a khar3a zabda nikalatA hai ( evAmeva ) isI taraha se (khaMdae vi aNagAre sasadaM gacchai, sasadaM ciTThai) skandaka anagAra bhI jaba calate taba unake zarIra meM se haDDiyoM kA Dhera avaziSTa mAtra raha jAne ke kAraNa unake paraspara ke saMgharSaNa se khaDa khar3a zabda nikalatA / ( uvacie taveNaM avacie maMsasoNieNaM huyAsaNeviva bhAsarAsipaDicchapaNe ) isa taraha ve yadyapi zarIra se kRzatA kI parAkASThA ko pahu~ca cuke the-arthAt mAMsa aura zoNita se ve bilakala vihIna bana cuke the para phira bhI ve tapa se upacita the / arthAt tapasyA se saistthI, (bhaMDAsa gaDiyAi vA) pAsazathI, ( iMgAulagaDiyAi vA ) authI mAre gAIDAya. (uNhe digNA sukkA sanAgI sasaI gaccha, sasaI cidui ) bhane lyAre 352141 12tume ghan tapane sIdhe 54 zu4 taya cha tevI paratu mAthI mAresu // yatI mate (Ta, maTa) avAja karatuM cAle che, ane jyAre te gADuM ubhuM rahe che tyAre paNa (paTa, maTa sapA thAya che. ( evAmeva) se pramANe ( khaMdae vi aNagAresasaha gacchai, sasa ciTThai) nyAre 2444 2magAra yAsatA tyAre temanA hADakAM eka bIjA sAthe ghasAvAthI temAMthI (khaTa, khaTa) evo avAja thata hate temanuM zarIra hADakAnA mALakhA jevuM banI javAne kAraNe evuM banatuM utuM ( uvacie taveNa avacie maMsasoNidaNaM huyAsaNeviva bhAsarAsipaDicchaNNe) A rIte jo ke temanuM zarIra kRzatAne parAkASThAe pahoMcI gayuM hatuMeTale ke mAMsa ane zeNita (lehI) thI bilakula vihIna banI gayuM hatuM te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 bhagavatIsare TIkA-'taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre' tataH khalu zramago bhagavAn mahAvIraH " kayaMgalAo" kRtaMgalAtaH nagarItaH " chattapalApayAo cezyAo" chatra palAzakAt caityAt chatrapaLAzakanAmakodhAnAt "paDinikAyamai" pratiniSkrAmati "paDinivagvamittA bahiyA jaNavayanihAraM viharai" pratiniSkramya bahirjanapadavihAraM viharati / " taeNaM se khaMdae aNagAre " tataH khalu sa skandako'nagAraH" tadanantara bhagavato mahAvIrasya viharaNAnantaram skandakanAmAnagAraH " samaNassa bhagavao mahAvIrassa" zramaNasya bhagavato mahAvIrasya " tahArU pANaM therANaM aMtie" tathArUpANAM sthavirANAmati ke samIpe "sAmAiyamAiyAI ekArasaaMgAI ahijjai" janya prabhAva se unakA Atmabala vizeSarUpa se uddIpta thaa| ataH ve bhasma se DhakI huI agni kI taraha se prakAzita the / ( taveNaM teeNaM tavateyasirie aIva aIva uvasobhemANe ciTThaI ) isa sUtrapATha dvArA yahI bAta prakaTa kI gaI hai| arthAt ve tapa se teja se aura tapa tathA teja kI zobhA se bahuta bahuta zobhita the| sU0 14 / / TIkArtha-(taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre) isake bAda zramaga bhagavAna mahAvIra (kayaMgalAo nayarIo) kRtaMgalA nagarI se (chattapalAsayAo ceDyAo) chatrapalAzaka caitya-udyAna se (paDinikkhamaI) nikle| (paDinikkhamittA) nikalakara ( bahiyA jaNavayavihAraM viharai ) yAhara ghe janapada meM vihAra karane lage / (taraNa se khadae aNagAre ) bhagavAna mahAvIra ke vihAra ke anannara ve skandaka ana gAra (samagassa bhagavao mahAvIrassa ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke (tahArUvANaM therANa aMtie) paNa tapanA prabhAvathI temanuM AtmabaLa vadhAre pradIpta thayuM hatuM. tethI teo zamanI nIye yetA manivAsIpyamAna utA. (taveNa teeNa tavateyasiMrIe aIva aIya uvasobhemoNe cidrai) ma sUtra 3 43 752rIta pAta prakaTa karavAmAM AvI che. eTale ke teo tapathI ane tejathI tathA tapanA tejathI atizaya bhAyamAna lAgatA hatA. che sU- 14 TI---'' taeNa samaNe bhagavaM mahAvIre" tyA2 mA zrama samAna bhApI3 " kayaMgala o nayarIo " tasA nAnA " chattapalAsayAo cei yAo" 7353 / 14 caityabhAthI (40041) bhAMthI ( paDinika khamai ) vi.2 4o. " paDinikhamitA " tyAMthI viDA2 4Ine "vahiyA jaNavayavihAra viharai" sahAranA pradezamA viy21|| sAyA. "taeNa se khaMdae aNagAre" tyA2 mAha 24.64 mA2 " tahArUvANa rANa' aMtie" tathA saranA sthavizanI pAse zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 669 sAmAyikAdIni ekAdazAMgAni adhIte " ahijjittA " adhItya "jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre " yaura zramago bhagavAn mahAvIraH / " teNeva uAgacchada" tatraivopAgacchati " uvAgacchittA" upAgatya " samaNaM bhagavaM mahAvIraM " zramaNaM bhagAntaM mahAvIram "vaMdai namasai" vandate namasyati " vaMdittA namaMsittA" vanditvA namasyitvA " evaM vayAsI" evaM vakSyamANaprakA reNAvAdIt uktavAn aaukAdazAGgaviSaye kazcidevaM zaGkate-nanu anena skandaka caritAt pUrvakAle eva ekAdazAGgAnAM niSpattiH paryavasyati, paJcamAGga zrI bhagavatImatrasyAntarbhUtamidaM skandakacaritamupalabhyate tataH kathaM na virodho bhavati / tathArUpa sthavIroM ke samIpa ( sAmAiya mAiyAiM ekArasaaMgAI) sAmA thika Adi gyAraha aGgoM ko ( ahijjaha ) paDhane lge| (ahijjittA) par3hakara ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre ) ve jahAM zramaNa bhagavAna mahA vIra the ( teNeva uvAgacchai ) vahAM para Aye / ( uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai ) vahAM Akara ke unhoMne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA ko-namaskAra kiyA aura ( vNditt| namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake (evaM vayAsI) phira unhoMne prabhu se isa prakAra kahA__ yahAM ekAdazAGga ke viSaya meM koI aisI AzaMkA karatA hai-(skandaka anagAra ne gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA ) so isa kathana se to yaho pAta sAbita hotI hai ki gyAraha aMga skandaka anagAra ke pahile ho vana cuke the, yadi yaha ghAta na hotI to phira ve unheM par3hate kaise ? tathA jaba yaha bAta nizcita ho jAtI hai to phira isa paMcama aMga bhaga " sAmAiyamAjhyAiM ekArasaaMgAI" sAmAthi mAvi maniyAra mAnA " ahijjai" yAsa 421 / sAyA. " ahijjittA" tenI sanyAsa azana " jeNeva samaNe bhagava mahAvIre" yAM zrama lagavAna mahAvIra vimAna utA " teNeva uvAgacchada "tyo mAyA. ( uvAgacchittA) tyAM mAbIna " samaNabhagavaM mahAvIra vaMdai namasai" tebhara zrama lagavAna mahAvIrane bahana nabha. 2412 4yA. "vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI"mane hananamaH412 412 mApramANe hya zaMkA-ahIM kaIne A prakAranI zaMkA urdUbhave ke skandaka aNuzare agiyAra aMgone abhyAsa karyo. " A kathana mujaba te ema ja mAnavuM paDe ke agiyAra aMganI racanA kadaka aNagAranI pahelAM ja thaI gaI haze. je evuM na banyuM hota to temaNe kevI rIte te aMgone abhyAsa karyo hita ? je e vAta siddha thAya te A pAMcamAM aMgarUpa bhagavatIsUtramAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 bhagavatI sUtre yadi skandasya pravrajyAgrahaNAt pUrvakAle eva ekAdazaGgAni Asan, tarhi tatra skandakasya varNanaM kathamabhUt, tadA skandasyAnagArasyaivAsasyAditi cedatrocyatemahAvArasya bhagavatasvArthe natra vAcanAH santi tatra sarvavAcanAsu skandakacaritAt pUrvakAle ye kanvarivaniveyA avaste caritAntaradvAreNa prajJApyante / skandaka cAratoyayanatvaca bhagavatA sunAyAminA jambUnAmAnaM svakiya ziSyamadhikRtya prastutavAcanAyAmasyAM skandavanigA kRteti na ko'pi virAdha iti / atha skandakaH kimuktavAnityAha- 'icchAmi NaM bhaMte ! ityAdi / "icchAmi gaM bhaMte " icchAmi khalu bhadanta ! " tubhehiM anbhaNuSNAe samANe " yuSmAbhirabhyanuvatIsUtra meM jo unakA caritra kahane meM AyA hai vaha saMgata nahIM baiThatA hai, kyoMki pahale bane hue gyAraha aMgo meM jaba yaha caritra kahA gayA hai to usa samaya meM skandaka anagAra the hI nhiiN| kyoM ki ve to anagArA vasthApana aba hue haiM / ataH yaha bAta paraspara virovavAlo bana jAtI hai sA isa kA samAdhAna isa prakAra se hai- bhagavAna mahAvIra ke tortha meM nau vAcanAe~ thIM / una saba vAcanAoM meM skandaka caritra se pahile jo skandaka caritra - abhidheya kA artha thA vaha dUsare caritra dvArA prajJApita kiyA gayA thA / skandakacaritra kA utpatti ke anantara bhagavAna sudharmA svAmI ne apane ziSya jaMbUsvAmI ko lekara isa prastuta vAcanA meM skandaka ke caritra kI prarUpaNA kA hai| isa taraha se isameM virodha Ane jaisI koI bAta nahIM hai / bhagavAna se skandaka ne kyA kahA ? so kahate haiM- icchAmi NaM bhaMte ) tumbhe hi amaNuNNAe samANe mAsiyaM bhikkhupaDimaM uvsptemanuM je jIvana ciratravarNavyuM che te susaMgata lAgatu nathI kAraNa ke pahelAM anelAM agiyAra aMgeAnI racanA vakhate tA skandvaka aNugAra hatA ja nahIMtee aNugAra teA tyArapachIja khanyA hatA. tethI A vAtamAM virodhAbhAsa jaNAya che. te te zaMkAnuM A pramANe samAdhAna karI zakAya che-bhagavAna mahAvIranA zAsanamAM nava vAcatA hatI. te badhI vAcanAonAM DhakacaritratA pahelAM je skandakacaritra abhidheya a hatu te khIjA caritra vaDe pragaTa karavAmAM AvyuM hatuM. skandakacaritranI utpatti pachI bhagavAna sudharmAsvAmIe pe.tAnA ziSya ja bhUsvAmIne samAdhIne A prastuta vAcanAmAM skaakanA caritranI prarUpaNA karI che. A rIte temAM vireAdhAbhAsa jevuM kaMi rahetu nathI. skandake bhagavAnane zuM kahyuM ? sUtrakAra te matAve che -" icchamiNa bhaMte! tumbhehiM abbhaNuNNAe samANe mAsi bhikkhupaDima uvasaMjittANa' viharittara" De lagavan ! le ApanI AjJA hoya to bhAsiGa likSu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2501 sU0 14 skanda caritanirUpaNam jJAtaH san mAsiyaM bhivakhupaDimaM " mAsikIM bhikSupratimAm ' uvasaMpajji tANaM viharittae " upasaMpadya khalu vihartum / he bhagavan yadi devAnupriyANAmAjJA bhavedAhaM mAsika bhikSu pratimAM svIkartu micchAmIti bhAvaH, bhagavAn kathayati 'ahAsuhaM devANupiyA mA paDibaMdhaM kareha " yathAsukhaM devAnupriya ? yathA te rocate tathA kuru kintu mA pratibandhaM kuru = vilambaM mA kuru iti bhAvaH / ' taraNaM se khaMdae aNagAre " tataH khalu sa skandakosnagAra: "samaNeNa bhagavayA mahAvIreNa " zramaNena bhagavatA mahAvIreNa " anbhaNunnAe samANe " abhyanujJAtaH prAptAjJaH san 66 haTThe jAva namasittA " hRSTo yAvat namasthitvA, atra yAvatpadena tuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpitahRdayaH bhramaNaM bhagavantaM mahAbIra vandate namasyati vanditvA ' ityasya grahaNaM karttavyam / etAdRzaH skandako bhagavantaM namaskRtya 'mAsiyaM bhikkhupaDimaM ubasaMpajjittANaM viharar3a " mAsikIM bhikSupratimAmupasaMpadya khalu viharati, ' mAsiyaM ' iti ekamAsasaMpAdyAm ' bhikkhu paDimaM ' bhikSupratimAm -samArAdhanIyamabhigraha vizeSaM svIkRtya tiSThati, iya jjittANaM viharitae) he bhadanta ! yadi Apa devAnupriya ! AjJA pradAna kareM to maiM mAsika bhikSupatimA kI ArAdhanA karanA cAhatA hUM / tatra prabhu ne kahA ( ahAsuraM devANupiyA mA paDibaMdhaM kareha ) jaisA vicAra kiyA hai vaisA sukhapUrvaka karo parantu zubha kAma meM vilamba mata kro| (taraNa se khaMe aNagAre ) taba una skandaka anagAra ne ( samaNegaM bhagavayA mahAvIreNa ) zramaNa bhagavAna mahAvIra se ( abbhaNunnAe samANe ) AjJA prAptakara (haTThe jAva namasittA ) hRSTa yAvat tuSTa Anandita citta hokara namaskAra kara ( mAsiyaM bhikkhupaDimaM uvasaMpajjittA NaM viharas ) mAsika bhikSu pratimA dhAraNa karalI / yaha prathama bhikSupratimA 66 "" 671 88 pratimAnI ArAdhanA karavAnI mArI icchA che. tyAre bhagavAna mahAvIre temane navA Ayo- ' ahAsuha devANuppiyA ! mA paribaMdha kareha " tabhArI chA pramANe sukhethI kare. paraMtu zubha kArya mAM vila`kha karavA nahIM. taNa se khaMie aNagAre " tyAre te sunha: agugArane " abbhaNunnAe samANe "" samaNeNa - bhagavayA mahAvIreNa " zrama bhagavAna mahAvIranI AjJA bhagavAthI " haTThe jAva namaMsittA " / hurSa tathA saMtoSa pAbhyA bhane tetheome lagavAna bhaDAvIra ne vAhana nabhasDAra yo vana namasra urIne " mAsiya bhikkhupaDimaM uvasaMpajjittANaM biharai" tebhANe bhAsiya likSupratimAnI ArAdhanA vA bhAMDI mA pahelI bhikSupratimA eka mAsamAM pUrNa thAya che. tenI ArAdhanA karanAra bhikSu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __bhagavatIsUtre mAsikI bhikSupatimA gacchAnirgatya svIkriyate ! asyAmekamAsaparyantaM pratidina mekaadttibhojnsy, ekaiva ca pAnakasya gRhyate / uktazca-"gacchA viNikravamittA, paDivajjai mAsiyaM mahApaDimaM / - dattega bhoyaNassa, pANassa vi egajA mAsaM " // 1 // chAyA-gacchAdviniSkramya pratipadyate mAsikI mahApratimAm / dattimekAM bhojanasya, pAnasyApi ekA yAvanmAsam / / ityAdi / __ asyAH svarUpaM savistaraM dazAzrutaskandhakamUne saptamAdhyayane tRtIyamUtrAdorabhya dvAviMzatitamamUtraparyantaM vilokanIyam / vyAkhyApi tava matkRtAyAM muniharSiNITIkAyAmavalokanIyA iti / eka mAsa meM pUrNa hotI hai / isameM bhikSu abhigrahavizeSoM kA pAlana karatA hai-yaha gaccha se bAhara rahakara ArAdhita kI jAtI hai| isameM eka mAsa taka pratidina eka datti AhAra kI lI jAtI hai aura eka datti pAnI kI lI jAtI hai| kahA bhI hai "gacchA viNikvamittA, pativajjada mAsiyaM mahApaDimaM / dattegabhoyaNassa ya, pANassa vi ega jAmAsaM" // 1 // isa gAthA dvArA yahI bAta samajhAI gaI hai isakA vistAra sahita svarUpa dazAzruta skaMdhasUtra meM saptama adhyayana meM tRtIya sUtra se lekara bAIsaveM sUtra taka likhA gayA hai mo vahAM se jAna lenA cAhiye / ina sUtroM kI vyAkhyA so vahIM muniharSiNI nAma TIkA meM dekha lenA cAhiye / koI yahA~ para isa prakAra kI zaMkA karatA hai ki skandaka anagAra to gyAraha aMga ke hI pAThI-dhAraka the aura pratimAoM kI bhI ArAdhanA inhoM ne kI hai so aisA jo kahA gayA hai vaha samajha meM nahIM amuka prakAranA abhigrahanuM pAlana kare che.tenI ArAdhanA gacchanI bahAra rahIne karAya che. tenI ArAdhanA karanAra eka mAsa sudhI dararoja eka datti AhAranI ane datta pANInI le che. dakti eTale dhArAvalI tUTayA vinA jeTaluM vaherAvavAmA Ave teTalA bhAgane eka datti kahevAya che. kahyuM paNa che "gacchA vi NikvamittA, paDivajjai mAsiyaM mhaapddimN|| dattega bhoyaNassa ya, pANassa vi ega jA mAsaM // 1 // A gAthA vaDe uparokta vAta ja samajAvavAmAM AvI che. dazAzrutaska dha sUtranA sAtamAM adhyayananA trIjA sUtrathI laIne bAvIsamAM sUtra sudhImAM tenuM svarUpa vistArathI samajAvyuM che. te jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levuM. te sUtronI vyAkhyA paNa temAMja ApelI muniharSiNI nAmanI TIkAmAMthI vAMcI levI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2301 sU0 14 skandakaparitanirUpaNam 171 athAyamekAdazAMgadhArIkathitaH, pratimAca viziSya zrutavAne karoti taduktam "gacche cciya nimmAo, jA pugyo dasa bhave asaMpuNNA / navamarasa taiya vatthU hoi jahanno suyAhigamo // 1 // " chAyA---gacche eva kuzalaH nirmAto yAvat pUrvANi daza bhavaMtyasaMpUrgAni / niyamasya tRtIya vastu bhavati jaghanya zrutAdhigamaH // 1 // iti / / ityAdi zAstrAdevamatragataM bhavati yat yo hi utkRSTena kiJcidana daza pUrvadharaH, jaghanyena navamapUrvamya tRtIya vastu pAThako bhavet sa eva bhikSupatimAM kaDe zaknuyAt skandakastu na pUrvadhArI tatkathametasyaitAdRza tapo vizeSe'dhikAraH kathitaH iti ceducyate-prakRtathunaniyamaH puruSAntaraviSayaH / sandakasya tu sarvavinmahAAtA kAraNa ki pratimAoM kI ArAdhanA to jo viziSTa zrutajJAna vAlA hotA hai vahI kara sakatA hai aisA hI siddhAnta meM kahA gayA hai ko " gacche cciya nimmAo, jA punyA dasa bhave asNpussgaa| navamassa taiya vatyU, hoi jahaNgo suyaahigmo"||1|| jo gaccha meM kuzala aura utkRSTa se kucha kama daza pUrvakA dhArI ho tathA jaghanya se nauveM pUrvako tRtIya vastu kA jJAtA ho, vahI bhikSu pratimAoM kI ArAdhanA kara sakatA hai skandaka anagAra to pUrva ke dhArI the nahIM to phira inakA isa prakAra ke tapovizeSa meM adhikAra kaise kahA ? / uttara-zAstra meM jo aisA kahA gayA hai so aisA yaha niyama damare puruSoM ke liye haiM-skandaka anagAra ke liye yaha niyama lAgu nahIM par3atA hai kyoM ki ve jo bhikSu pratimA pAlana karane meM pravRtta hue so sAkSAt sarvajJa bhagavAna mahAvIra tIrthaMkara ke upadeza se hI hue haiN| zaMkA-bhikSu pratimAonuM ArAdhana te viziSTa kRtajJAna vALA ja karI zake che. evuM siddhAMtamAM kahyuM che jema ke - "gacche cciya nimmAo, jA pudhA dasabhave asaMpuNNA / navamassa taiya vatthU , hoi jahaNNo suyAhigamo" // 1 // bhikSapratimAnI ArAdhanA eja muni karI zake che ke je ga7mAM kuzala hoya, je vadhAremAM vadhAre dasa pUrvathI kaMIka ochA jJAnane dhArI hoya ane ochAmAM ocho navamAM pUrvanI trIjI vastune (valthane) jJAtA hoya. jyAre skandaka aNagAra to pUrvanA dhAraka na hatA teo te agiyAra aMganA ja pAThI (dhAraka) hatA. to A prakAranA viziSTa tapanI ArAdhanA karavAne adhikAra temane kevI rIte hoI zake? uttara-zAstrano e niyama bIjI vyaktione mATe che paNa skandaka aNagArane te niyama lAgu pADI zakAya nahIM, kAraNa ke temaNe sAkSAt sarvajJa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ bhagavatIso vIra tIrthakaropadezena pravRttatvAnna ko'pi doSaH sarvajJA hi dravya-kSetra-kAlabhAvaM jJAtvaiva yatkiJcit kathayanti iti / __ " taeNaM se khaMdae aNagAre " tataH khalu sa skandako'nagAraH " mAsiyaM bhikkhupaDima" mAsikI bhikSupatimAm " ahAmuttaM " yathAmatram-mUtranirdiSTavidhyanusAram / " ahAkappaM " yathA kalpam kalpaM sthviraadiklpmntikrmyklpaanusaarmityrthH| 'ahAmaggaM' yathAmArgam jJAnadarzanacAritrarUpamokSamArgAnatikrameNa, kSayopazamabhAvAnatikrameNa vA / 'aAvaccaM' yathA tatvam=tattvAnatikrameNa, yadvA ' yathA tathyam' iticchAyApakSe satyAnusAram 'ahA samma' yathA sAmyaM = samabhAvamanatikramya - suSTuprakAreNa karmanirjaraNabhAvanayetyarthaH 'kAeNa' kAyena=zarIreNa na punarabhilASamAtreNa 'phAsaI' spRzati-samucitakAle. savidhigrahaNAt 'pAlei' pAlayati = vAraMvAramupayogena tasyAM tatparatvAt / isa liye isa kathana meM koI virodha nahIM hai / kyoM ki sarvajJa bhagavAna jo kucha kahate haiM vaha dravya kSetra kAlabhAva ko dekhakara hI kahate haiN| (taeNaM se khadae aNagAre ) mAsikI prathama bhikSu pratimA dhAraNa kara. lene ke bAda una skandaka anagAra ne usa ( mAsiyaM bhikkhupaDimaM ) mAsika bhikSu pratimA ko ( ahAtta) sUtrakathita vidhi ke anusAra (ahAkappaM ) sthAvirAdi kalpa ke anusAra ( ahAmaggaM) samyagadarzana samyagjJAna aura samyaka cAritra rUpa mokSamArga ke anusAra athavA yathAtathya-satya ke anusAra, (ahAsammaM ) samabhAva ke anumAra athavA karma nirjarA kI bhAvanA ke anusAra, ( koeNaM) apane zarIra se kintu abhilASA mAtra se nahIM (phAseha) sparza phiyA arthAt-samucita kAla meM vidhi sahita use grahaNa kiyaa| ataH ( pAlei ) bAraMbAra mahAvIra prabhunI AjJA laIne bhikSapratimAnuM ArAdhana karyuM hatuM. tethI te kathanamAM kaI zaMkA rahetI nathI. kAraNa ke sarvajJa bhagavAna je kaMi kahe che te dravya kSetra kALa ane bhAvane joIne ja kahe che. "taeNa se khaMdae aNagAre" tyA2 mA 2444 255||re " mAsiyabhikkhapaDimaM " bhAsira bhikSupratibhAnu * ahAsutaM" sUtrama tAsI vidhi pramA, "ahAmaggaM" sabhya darzana sabhya jJAna gane sabhyara yAtri 35 mokSamArgAnusAra athavA pAtAnA kSayopazama bhAvamanusAra " ahA taccaM" tatva anusAra athavA satyane manusarIne, " ahAsamma'" samamA anusAra mayA bhaninI bhAvanA anusAra, "kAeNa" potAnA zarIrathI- nahIM hai mAtra malidApAthI- ' phAsei" 25 dhyA-meTale 3 se bhAsa sudhI vidhi sahita tenI mArAdhanA 4rI. pAlei ytn| 54 mArAdhanA 42vAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyavandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 675 'sohei' zodhayati-aticArapaGkaprakSAlanAt , yadvA ' zobhayati' iti-chAyAyAM pAraNadine gurvA didattAvaziSTa monanAt / 'tIrei' tIrayati-pUrNe'pi tadavadhau svalpakAlovasthAnAt -- pUrei' pUrayati-pUrNe'pi tadavadhau tatkRtaparimANapUraNAt / 'kiTTa' kota pati-pAraNAdine "ayamayaM cAbhigrahavizeSaH kRta AsIt , asyAM pratimAyAM sa cArAdhita eva, adhunA pAritapratimo'ham , iti gurusamakSaM kIrtanAt / upayoga pUrvaka usameM tatpara rahane ke kAraNa unho ne usakA acchI taraha se pAlana kiyA / (sohei) isameM kisI bhI prakAra se aticAra rUpa paGka maila na laga jAya isa bAta kA sadA dhyAna rakhane ke kAraNa athavA lage hue aticArarUpa paGka (kIcaDa) ke prakSAlana karane ke kAraNa unhoM ne use zodhita kiyaa| athavA (sohei ) kI chAyA (zobhayati ) aisI bhI ho sakatI hai so isa pakSa meM isakA artha aisA hotA hai ki pAraNA ke dina guru Adi dvArA diye gaye avaziSTa bhojana karane se usako unhoMne zobhAyukta kiyaa| 'tIrei' usakI avadhi samApta ho jAne para bhI ve use thoDe samaya taka aura bhI pAlana karate rahate isa kAraNa mAnoM ve use unhoMne torayukta kiyA arthAt samApta kiyaa| 'pUrei' usakI avadhi samApta ho jAne para bhI usa saMbaMdhI kAryoM ke parimANa kI ve pUrti karate rahate isa kAraNa unhoM use pUrA kiyaa| 'kiTei' jaba pAraNA karane kA dina AtA taba ve guru ke samakSa jAkara aisA kahate ki maiMne aisA abhipraha liyA thA aura vaha merA abhigraha isa 4 / 2 temaNe sArI zate tenuM pAlana yu. " soheya " te 4 5 prA2nA aticAra (deSa) rUpa mela lAgI na jAya tenI kALajI rAkhavAne kAraNe athavA je aticArarUpa mela lAgyuM hoya tene sApha karavAne kAraNe temaNe tene zApita yu-zuddha yu:. mathA-" sohei "nI chAyA "zomayati" 55 thaI zake che. je e dRSTie tenA arthane vicAra karavAmAM Ave te tene artha A pramANe paNa ghaTAvI zakAya ke pAraNane divase guru vagere mAraphata apAyeluM vadheluM bhajana karavAthI temaNe tapasyAnI zobhAmAM abhivRddhi karI. " tIrei " tapanI smymaa| pUrI thayA pachI 54 thaa| samaya sudhI temaNe tenuM pAlana karyA karyuM. te kAraNe jANe ke teo tene tarI gayA eTale tebho bhikSupratibhAne samAsa 421. ( pUrei) ta5nI avadhi pU 54 // chatAM paNa tapasyA saMbaMdhI kAryonA parimANanI teo pati karatA rahyA, te 4 // 22 tebhara te pUrI 41, (kiTei ) yAre pA2yAne divasa mAvyo tyAre temaNe gurunI pAse jaIne evuM kahyuM ke meM A prakArane abhigraha lIdhe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 bhagavatIsUtre "aNupAlei" anupAlayati-patimAsamAptau tadanumoda'nAt / kimuktaM bhavati ? " ANAe ArAhei" AjJayA bhAvadAjJAnusAreNa ArAdhayati / "sammaM kAraNa phAsittA" samyak kAyena spRSTvA 'jAva ArAhettA" yAvat ArAdhya, atra yAvatpadena-" pAlittA sohittA tIrittA pUrittA kiTTittA aNupAlittA ANAe" iti chAyA-pAlayitvA zodhayitvA ( zobhayitvo torayitvA pUrayitvA kIrtayitvA anupAlayitA AjJayA ) iti saMgrahaH / skandako'nagAro mAsikI bhikSupatimAM savidhi samAgadhya "jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre " yauva zramago bhagavAn mahAvIraH " teNeva uvAgacchai " tau. pratimA meM acchI taraha se ArAdhita huA hai ataH maiM pratimA ko acchI taraha se pAlita kara cukA hUM isa prakAra se usakA kIrtana karate / (aNupAlei ) pratimA kI samApti hone para bhI ve usakI anumodanA kiyA karate / isa taraha una skandaka anagArane usa pahilI bhikSu pratimA kA (ANAe ArAhei) prabhu kI AjJA ke anusAra ArAdhana kiyaa| ( sammaM kAraNa pAsittA) isa prakAra ve skandaka anagAra prathama bhikSu pratimA kA apane zarIra se sparza karake (jAva ArahettA) yAvan usakA savidhi ArAdhana karake yAvatzabda se " pAlittA, sohittA, tIrittA, pUrittA, kiTTittA aNupAlittA ANAe" isa pATha kA yahAM saMgraha kiyA gayA hai-ina padoM kA artha-pAlana karake, zodhita yA zobhita karake, torita karake, pUrita karake, kIrtita karake, aNupAlIta karake, AjJA se ArAdhita karake (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre) jahA~ zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the ( teNeva uvAgacchai) vahAM para aaye| hatA, ane meM A bhikSupratimAmAM te abhimahanuM sArI rIte pAlana karyuM che, te kAraNe bhikSupratimAnuM barAbara pAlana karyuM che, e pramANe tenuM kIrtana rAzana : " aNupAleha" bhikSupratibhAnI samAti yayA pachI 5 tes| tenI anumodanA karyA karatA. A pramANe skandaka aNagAre pahelI bhikSu pratimAna " ANAe ArAhei' pramunI mAjJA anusAra 2|2|5n yu. " sammaM kAraNa pAsittA " 2 te 57sI bhikSupratimAna pAtAnI mAthI 52 / 12 mArAdhana rIne " jAtra ArAhettA" tenuM pAsana rIna, tene zodhita athavA zobhita karIne, tarita karIne, pUrita karIne, kIrtita karIne, anu pAlita uzana mana lagavAnanI mAjJAnusA2 mArAdhana rIne " jeNeva samaNe. bhagava' mahAvIre " wii zrama lagavAna mahAvIra bhirAbhAna utA, " teNeva. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 270 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 677 vopAgacchati " uvAgacchittA" upAgatya "samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA " zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA " evaM vayAsI" evaM vakSyamANaprakAreNAvAdIt-'icchAmi NaM bhaMte " icchAmi khalu he bhadaMta ! " tubbhehiM abbhaNuNAe samANe" yuSmAbhirabhyanujJAtaH san " domAsiyaM bhikkhupaDimaM upasaMpajjittA viharittae" dvaimAsikI bhikSupatimAmupasaMpadya khalu vihartum bhavadAjJayA dvaimAsikI bhikSupatimAM svIkartumicchAmIti bhAvaH, tato bhagavAn-aAdIt "ahAsuhaM devANuppiyA " yathAsukhaM devAnupiya ! " mA paDivaMdhaM kareha " mA prativandhaM kuru zubhakArye vilambo na karaNIya iti bhAvaH "taM ceva" tadeva-mAsikI bhikSupatimAvadeva-sarvo'vipATho'dhyetavyaH / (uvAgacchittA) vahAM Akara unhoM ne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdara namaMsai) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdana kiyA unheM namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake phira unhoM ne prabhu se ( evaM vayAsI) isa prakAra kahA-(icchAmi NaM bhaMte !) he bhadanta ! maiM cAhatA hUM ki (tumbhehiM abhaNuNNAe samANe) maiM Apa se AjJA prApta kara (do mAsIyaM bhikkhupaDimaM upasaMpajittA NaM viharittae) do mAsa kI avadhivAlI bhikSupratimA kA pAlana kruuN| taba bhagavAna ne unase kahA-( ahAsuhaM devANu ppiyA mA paDiyaMdhaM kareha ) he devAnupriya! tumheM jaisA ruce vaisA karo-zumakArya meM vilamba mata kro| (taMceva ) isa dvitIya bhikSupratimA ke saMbaMdha meM bhI prathama bhikSu pratimA kI taraha samasta pATha lagA lenA cAhiye / yahA~ para jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-ki jisa prakAra se prathama bhikSu pratimA meM anna-AhAra uvAgacchai" tyA yA. " uvAgacchitA" tyo bhane tamANe " samaNa bhagavaM mahAvIra vaMdai namasai" zrama lagavAna mahAvIrane bahana nm||2 ayA. "vaMdittA namaMsittA" vahana nabha2412 rIne tebho tabhane " evaM vayAsI') mA pramANe 4hyu-" icchAmi Na bhaMte !" 3 bhagavan! bhArI kI ch| cha / " hamehi abhaNuNNAe samANe " mAyanI mAjJA DAya to do mAsiyaMbhikkhupaDimaM upasaMpajjittANa viharittae" meM bhAsanI madhivAjI lipati. bhAnI mArAdhanA 43. tyAre mApAne 2444 2mArane dhu-'' ahAsuhaM deva. NuppiyA mA paDibadha kareha " haivAnupriya ! tamanarebha su5 pa tema ze zubha yobhA ni 423 nahI. "ta ceva " 241 bhI bhikSupatimAnA viSayamAM paNa tamAma sUtra pATha pahelI bhikSupratimA pramANe ja samajI le. paNa temAM A pramANe vizeSatA che-pahelI bhikSupratimAmAM dararoja AhAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 bhagavatosUtre vizeSastvetAvAneva-atra dvaimAsikyAM bhikSupratimAyAM dve dattI bhojanasya dve pAnasya pratidinaM mAsadvayaparyantaM grahotavye bhavataH / zeSaM sarva mAsikI bhikSupatimAvadeva vijJeyamiti 'evaM' evam-anenaiva prakAreNa " temAsi yaM, cAumAsiyaM, paMcamAsiyaM, chamAsiyaM, sattamAsiyaM, " zaimAsikI, cAta motikI, paJcapAsikoM, pANmAsikI, saptamAsikI, bhikSupratimA svIkRtya sandakA vihI yathAvidhi samArAdhayati / vizeSaH kevalamayam yat-aumAsikyAM bhojanapAnayostistrastisro datayaH, cAturmAsikyAM catasraH2, paJca mAsikyAM paJca2, pANmAsikyAM SaT 2, saptamAsikyA saptasaptadattayo grahItavyA bhavanti, zeSaM aura pAna-pAnI kI eka-eka datti hotI hai-yahAM ve do do hotI haiM arthAt AhAra kI do dattiyAM aura pAnI ko do dattiyAM do mahine taka pratidina lI jAtI haiN| bAko kA aura saba kathana prathama bhikSupatimA kI taraha se hI jAnanA cAhiye / isI prakAra se (te mAsiyaM, cAumAsIyaM, paMcamAsiyaM, chammAsiyaM, sattamAsiyaM) tInamAsavAlI tIsarI bhikSu pratimA, cAramAsavAlI cauthI bhikSupratimA, pAMcamasavAlI pAMcavIM bhikSu pratimA, chahamAsavAlI chaThI bhikSupratimA, sAtamAsavAlI sAtavIM bhikSu. pratimA ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| vizeSatA kevala inameM itanI hI hai ki tInamAsavAlI bhikSupatimA meM AhAra aura pAnI kI tInatona dattiyAM hotI haiM, cAramAsavAlI cauthI bhikSupatimA meM AhAra aura pAnI kI cAra-cAra dattiyAM hotI haiM / pA~camAsa kI avadhi vAlI pAMcamI bhikSupatimA meM AhAra aura pAnI kI pAMca-pAMca dattiyAM hotI haiN| chahamAsavAlI chaTThI bhikSupratimA meM AhAra aura pAnI kI chaha chaha dattiyAM hotI haiM / sAtamAsavAlI sAtavIM bhikSupatimA meM AhAra ane pANInI eka eka dAta grahaNa karAya che jyAre bIjI bhikSu pratimAmAM AhAra ane pANInI be be dAta prahaNa karavAmAM Ave che AhAranI be datti be mAsa sudhI dararoja levAmAM Ave che. bAkInuM samasta kathana pahelI bhikSupratimA pramANe 1 sabhA. me 4 pramANe "temAsiyaM, cAumAsiyaM, paMcamAsiyaM, chammAsiyaM, sattamAsiyaM" traimAsiyatamAsiDa, paMyamAsira, chmaasika, ane sapramAsika pratimAonA viSayamAM paNa samajavuM. temAM viziSTatA A pramANe che-vaimAsika bhikSupratimAmAM AhAra ane pANInI traNa traNa dariye levAya che, caturmAsika bhikSu pratimAmAM AhAra ane pANInI cAra cAra dariye levAya che. pAMca mAsa cAlatI pAMcamI bhikSu pratimAmAM AhAra ane pANInI pAMca pAMca dariye levAya che, cha mAsanI avadhivALI chaThThI bhikSa pratimAmAM AhAra ane pANInI cha cha dariye levAya che, sAta mAsanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - prameyacandrikA TokA za0 2 u0 1 sU. 14 skandakacaritanirUpaNam 179 sarva pUrvavadeva / etAstisraH prathamA dvitIyA tRtIyeti zabdena kathyante / tA evAhaaSTamI navamI dazamI etAstisro'pi sapta sapta rAtrindivA saMpAdhA bhavanti / " padamaM sattarAIdiyaM " ityAdi / 'paha maM' prathamAm tatrASTamyAM bhikSumatimAyAM catuvidhAhAraparityAgapUrvaka = aSTamyAdiSu timaSu prathamAm = aSTamImityarthaH " sattarAIdiyaM " saptavAtrindivAM = saptahorAtrasampAdyAM bhikSu-pratimAmupasampadya skandako viharatIti sambandhaH / ' evam 'docca' dvitIyAM = navamI mityarthaH / " sattarAiMdiyaM" saptarAtrindivAM = saptAhorAtrasampAcAm / . taccaM " tRtIyAM dazamImityarthaH 'saptarAiMdiyaM ' saptarAtrindivAM saptAhorAtrasampAdyAM aura pAnI kI sAta-sAta dattiyAM hotI haiN| bAkI kA saba kathana pahilI pratimA kI taraha se ina pratimAoM meM bhI jAnanA cAhiye ! inake bAda AThavoM bhikSu pratimA AtI hai so yaha (prathamA) isa zabda se aura navamI pratimA (dvitIyA ) zabda se aura dasavIM pratimA (tRtI. yA) zabda se kahI jAtI hai| ye tInoM hI pratimAe~ sAta-sAta ditagata ke pramANavAlI hotI haiM-arthAt inake pAlana karane kA pramANa sAtasAta dinarAta kA hai| yahI bAta (paDhama sattarAIdiyaM ) isa pUtrapATha dvArA samajhAI gaI hai| aSTamI-navamIM aura dazavIM inameM se jo pahilI bhikSu pratimA hai arthAt-AThavIM bhikSu pratimA hai vaha sAta dinarAta meM ArAdhita hotI hai / isa sAta dina rAta kI maryAdAvAlI bhikSu pratimA ko una skandaka anagAra ne dhAraNa kiyaa| isI taraha dvitIya pratimA ko arthAt navamI bhikSu pratimA ko ki jo sAta dinarAta meM ArAdhita avadhivALI sAtamI bhikSu pratimAmAM AhAra ane pANInI sAta sAta dakti levAya che. bAkInuM samasta kathana A pratimAomAM paNa pahelI pratimA pramANeja sabhA. tyA2 mA mAmI bhikSupratibhA mAve cha. tane "prathamA " vthI somavAma mAre cha. navabhI pratimAne " dvitIyA" za54thI mane sabhI pratimAna " tRtIyA " zapathI mANamAmA mAtra cha te 3 pratimAmAnI sArAdhanA 42vAnI mayi sAta sAta nizatanI cha. me04 pAta 'paDhamaM sattarAiMdiyaM " sUtra dvArA sabhAmA mAyesa cha. sabhI navamI mane sabhI pratimAomAMthI je pahelI bhikSupratimA che tenuM, eTale ke AThamI pratimAnuM sAta dinarAta ArAdhana karavuM paDe che. te sAta dinarAtanI avadhivALI bhikSu pratimAnuM paNa skandaka aNagAre ArAdhana karyuM. e ja pramANe bIjI pratimA, eTale ke navamI bhikSu pratimA ke jenI ArAdhanA sAta dinarAta karavI paDe che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 680 bhikSupratimAmupasampaca skandako viharati, vidhipUrvakaM samArAdhya AjJAyA ArAdhako bhavati iti / tatrASTamyAM bhikSupratimAyAM caturvidhAhAraparityAgapUrvakamekAntaropavAsasevanam , grAmAdvahiH kAyotsargakaraNam , uttAnaka-pAzcikanaSadhiketi triSu AsaneSu ekasyAsanasya svIkaraNam / tatra yadi zayIta tadA uttAna ekapAzyoM vA shyiit| yadi AsIta tadA naiSadhikenAsanena AsIt / niSadhayA jAtaM naiSadhikam / niSadhAnAma-upavezanaprakAraH sA paJcavidhA-samapAdaputA-1, goni. padhikA-2, dRstizuNDikA 3, paryaGkA-4, adhaparyaGkA5, ceti / tatra yasyAM samo hotI hai, tathA tRtIya bhikSu pratimA ko arthAt dazavI bhikSu pratimA ko ki jo sAta dinarAta meM Arodhita hotI hai una skandaka anagAra ne savidhi ArAdhina kara ve (AjJayA ArAdhako bhavati ) AjJA se inakA ArAdhana karane vAle bana gye| ina prathamA, dvitIyA aura tRtIyA pratimAoM ke bIca meM jo prathamA-AThavIM-bhikSupratimA hai-usameM catu vidha AhAra kA parityAga karate hue ekAntarogvAsa karanA caahiye| gAMva se bAhara koyotsarga karanA caahiye| uttAnaka, pAzcika , evaM naiSadhika ina tIna AmanoM meM se kisI eka Asana ko svIkAra karanA cAhiye / yadi move to usa samaya uttAnaka yA eka pAcahokara sove yadi baiThe to usa samaya naiSadhika Asana se baitthe| (niSadyA ) yaha baiThane kA eka prakAra hotA hai. isase hone vAlA naidhika kahalAtA hai| niSadyA pAMca prakAra kI kahI gaI hai-1 samapAdaputA, 2 goniSadyikA 3 harita zuNDikA, 4 eryakSA aura 5 ardhaparyakA / jima Asana meM donoM paira aura puta-baiThaka bhUmi kA sparza ane trIjI pratimA, eTale ke dasamI bhikSu pratimA ke jenI ArAdhanA paNa sAta hinarAta 42vA 5 cha, tenU 55 2464 sAre vidhi pUrva "AjJayA ArAdha ko bhavati " zAkhAjJA pramANe mArAdhana prayu. mAtra pratibhAsamAnI pahelI (AThamI bhikSupratimA ) nuM ArAdhana karanAre cAra prakAranA ahArano tyAga karIne ekAntara upavAsa karavA joIe. gAmanI bahAra kAnsarga kare joIe. uttAnaka, pArSika ane niSadhika, e traNamAMnA keI paNa eka Asane besavuM joIe sUve tyAre cattA athavA eka paDakhe sUve. bese tyAre nadhika sAsana se " niSadyA" ye savAnI se zata cha. te 21 manadi mAsa nane naiSadhika kahe che. te niSadyA pAMca prakAranI kahI che-(1) samapAdaputa, (2) gAniSadhi, ( 3) stizu31, ( 4 ) 54 / mane (5) 4 4 1. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 169 pAdau putau ca bhUmi spRzataH sA samapAdapunA 1, yasyAM gorivopavezanaM sA goniSadhikA 2, yasyAM ca samapAdAbhyAM samaputAbhyAM copavizyaikasya pAdasya hastizuNDAkAreNa prasAraNaM bhavati sA hastizuNDikA 3 / paryaGkA-pamAsanarUpA 4, yasyAmekaM jAnumutpAdayati sA-ardhaparyaGkA 5, iti / / navamyAM bhikSupatimAyAmapi caturvidhAhAraparihArapUrvakamekAntaropavAsaseva. nam / vizeSastvAsanaviSayaka eva / atra daNDAsanaM, lagaNDAsanam , utkuTukAsanaM ceti / tatra-daNDAsanaM nAma pAdAgrAdiprasAraNena daNDavatpatanarUpam / 1 lagaNDa vakrakASTham , tadvat mastaka pArSyAdi bhAgAnAM bhUmisambandhena, pRSTasya ca sambakarate haiM vaha samapAdapunAniSadyA hai| jisa meM gAya ke jaisA baiThanA hotA yaha goniSadhikA hai / jisa niSadyA meM donoM pairoM se aura donoM putoM se samAna baiTha kara phira hAthI kImuMDa ke samAna eka paira phailAkara jo baiThanA hotA hai vaha hastizaNDi kA hai| padmAptana mADakara baiThanA yaha paryA niSadyA hai / jisameM eka paira ko dUsare paira para baiThanA hotA hai vaha ardhaparyaGkA niSayA hai| naumI bhikSupratimA meM bhI caturavidha AhAra kA parityAga karake ekAntaropavAsa kiyA jAtA hai / inameM vizeSatA kevala Asana ko lekara hotI hai / isameM daNDAsana 1, lagaNDAsana 2 utkuTukAsana 3 ye tIna Asana hote haiM / pAvoM ke agrabhAga Adi ke phailA ne se daNDa kI taraha par3ajAnA yaha daNDAsana hai 1 / vakra kASTha kA nAma lagaNDa hai isa Asana meM mastaka eva pANi aiDi Adi bhAga bhUmi se je AsanamAM banne paga ane puta ( kulA) besavAnI bhUmine sparza che, te Asanane (samapAdaputa niSadyA) kahe che. je AsanamAM gAyanI jema mesa' 57 cha te zAsanane " goniSadhikA " 4 cha. 2 niSadhAmA bhanne paga ane bane putathI samAna besIne eka pagane hAthInI sUMDhanI jema laMbAvIne besavAmAM Ave che te Asanane (hasti zuMDikA) kahe che padmAsane besavAnI rItane (parya kAniSadyA) kahe che. je AsanamAM eka pagane bIjA paga para rAkhIne besavAmAM Ave che te Asanane "ardhaparyakA niSadyA" kahe che. navamI bhikSu pratimAmAM paNa cAra prakAranA AhArano parityAga karIne ekAntara upavAsa karavA paDe che jemAM AsananI ja viziSTatA hoya che. temAM (1) sana, (2) sAsana mane (3) sana satra mAsanA hoya che. je AsanamAM paganA agrabhAga Adine phelAvIne daMDanI jema paDI javAya che te Asanane daMDAsana kahe che. "lagaMDa" eTale vakakASTha lagaMDA sanamAM mastaka ane eDI Adi bhAga bhUmine sparze che paNa pIThano bhAga zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 683 bhagavatIsUtra ndhena yadAsanaM tat-lagaNDAsanam / 2 utkuTukAsanaM nAma-putasya (zroNibhAgasya) bhUmAvalaganenopavezanamiti 3 / dazamyAM pratimAyAM tapazcaraNaM pUrvavadeva / atremAni trINi AsanAni vIrAsanaM godohikAsanaM, AmrakubjAsanaM ceti / tatra vIrAsanam-nirAlambe'pi siMhAsanopaviSTavad bhUnyastacaraNamuktajAnukmupavezanam / siMhAsanopaviSTasya siMhAsane'pasArite yAhagavasthAnaM bhavati tadAkAreNAvasthAnaM bIrAsanamucyate vIrapuruSAcaraNI yatvenAtiduSkaravAdasyeti / godohikAsanam - godohikA-godohanaM, tadvad yadAsanaM tadgodohikAsanam , yathA godohako godohanavelAyAmAste tadvad pAdAsaMbaMdha rakhate haiM aura pITha-pRSTabhAga-jamIna se saMbaMdha nahIM rakhanA, arthAt vaha usase adhara-aspRSTa rahatA hai ata:aisA jo Asana hotA hai vaha lagaNDAsana hai 2 / jisa Asana meM baiThane meM puta-baiThaka jamIna se na lage-adhara hI raheM vaha Asana utkuTuka Asana hai 3 / dazavIM pratimA meM tapasyA pahile kI taraha hI sAta dina rAta taka kI hotI hai| isameM ye tIna Asana hote haiM-vIrAsana 1, godohikAmana 2, AmrakubjAsana 3 / vIrAsana vaha hai ki kisI AdamI ko kursI para baiThA do aura phira usake nIce se vaha kursI nIkAla do-isa sthiti meM vaha vyakti jaise pahile kursI para baiThA thA kursI ke nikAlane para yadi usI sthiti meM baiThA rahatA hai to vaha vIrAsana hai| isako vIrAsana isaliye kahate haiM ki yaha Asana vIrapuruSoM dvArA hI AcaraNIya hotA hai / / jisa prakAra gAya kA dUdha nikAlane vAlA vyakti gAya ko duhate samaya baiThatA hai-aise Asana se jo baiThanA hotA hai vaha godohikAsana hai| bhUmine sparzatuM nathI. je AsanamAM besatI vakhate puta "kulA " jamInathI addhara ja rahe che te Asanane utkaTukAsana kahe che. dasamI bhikSupratimAmAM paNa pahelI be-AThamI ane navamI-pratimA pramANe ja sAta dinarAtanI tapasyA karAya che. paNa dasamI pratimAmAM A traya mAsanA thAya cha-(1) vIrAsana, (2) gohoAisana mane ( 3 )saamrkunzAsana. khurazI para beThelA mANasanI nIcethI khurazIne khaseDI levAmAM Ave chatAM paNa khurazI para beTho hoya eja rIte je AsanamAM besavAmAM Ave che te Asanane vIrAsana kahe che. tene vIrAsana kahevAnuM kAraNa e che ke te Asana vIra puruSa dvArA AcaraNIya che. gAyane dehatI vakhate je rIte deha zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za02 u01 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 183 pratalAbhyAmavasthAnam / AmrakubjAsanam Amravat kubjAsanam , sarva zarIraM saMkocyopavezana miti / Asu-aSTamI-navamI-dazamIrUpAsu tisRSu pratimAsu pratyeka pratimAyAmuktAnAmAsanAnAmanyatamAsanAvalambanenAvasthAnamiti samuditArthaH / athaikAdazI bhikSupratimAmAha-'ahorAiMdiyaM ' ityAdi / ahorAiMdiyaM / ahorAtrindivAm , ekAdazI bhikSupatimA ' ahorAtrindivA' iti nAmnA kathyate / tAm ekAhorAtrasaMpAdyAM bhikSupratimAmupasaMpaca skandako vihrti| enAM vidhipUrvaka isa Asana meM donoM pairoM ke agrabhAga se baiThatA hotA hai 2 / samasta zarIra ko saMkucita karake jisa Asana se baiThA jAtA hai vaha Amraku. bjAsana hai 3 / ina AThavIM nauvIM dasavIM bhikSupratimAoM meM jo ye Asana kahe gaye haiM unameM se kisI eka Asana kA avalambana kara baiThanA cAhiye (10) aba gyArahavoM bhikSupratimA ko sUtrakAra kahate haiM (ahorAiMdie ) gyArahavoM jo bhisupatimA hai vaha ( ahoratrindivA) isa nAma se kahI jAtI hai / isa (ahorAtrindivA) dinarAta) bhikSupatimA ko vidhipUrvaka pAlana karake ve skandaka AjJA ke ArAdhaka bneN| isa pratimA meM grAma se bAhara kAyotsarga kiyA jAtA hai / caturvidhAhAratyA gapUrvaka SaSThamaka ko tapasyA ko jAtI hai / isa pratimA meM donoM paira kucha saMkova kara aura donoM hAtha jAnu paryanta laTakAkara khaDerahanAhotA hai| arthAt isa rUpa se kAyotsarga kiyA jAtA hai 11 / aba bArahavIM bhikSu pratimA kA kathana karate hue sUtrakAra kahate hai ki (egarAiyaM) nAra vyakti bese che tevI rIte je AsanamAM besavuM paDe che te Asajhana dehikAsana kahe che. te AsanamAM banane paganA agrabhAga para besavuM paDe che. samasta zarIrane saMkucita karIne je AsanamAM besAya che te Asanane ane kunzAsana kahe che. AThamI, navamI, ane dasamI bhikSapratimAmAM je Asano darzAvyA che temAMnA keI paNa eka Asane ArAdhake besavuM. joIe, have satrA2 magiyAbhI bhikSupratimAna 4thana 42 cha-" ahorAidie " maniyArabhI mithupratibhAne '' ahorAtrindivA" nAmathI somavAmAM Ave che. 2444 aNagAre te agiyAramI bhikSupratimAnuM vidhipUrvaka ArAdhana karyuM. A prati. mAnI ArAdhanA karanAre gAmanI bahAra jaIne kAryotsarga karavo paDe che ane cAra prakAranA AhAranA parityAga pUrvaka SaSThabhaktanI tapasyA karavI paDe che. eTale ke chaThTha karavo paDe che kAyotsarga karatI vakhate baMne paga eka bIjA sAthe spaze tema ubhA rahevuM paDe che. ane baMne hAtha laTakatAM rahe che. have sAra bhAbhI lipatimAtuM na 42ta 4 cha-( egarAiya) me zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra samArAdhya AjJAyA ArAdhako bhavati / asyAM pratimAyAM grAmArvadehiH kAyotsarga karaNam / apAnakaM paSTha bhaktam-upavAsadvayaM karaNIyaM bhavati / UrdhvasthAnena sthitasya dvau pAdau kiJcitsaMkocya pralambita hastasya jAnuparyanta prasAritabhujasyAvasthAnam / ___ atha dvAdazI pratimAmAha-" egarAiyaM " ityAdi / 'egarAiyaM'- ekarAtri kIm ekarAtrisaMpAdyAM dvAdazI bhikSupatimAmupasaMpadya skandako viharatIti / eSA caturvidhAhAraparityAgapUrvakamupavAsatrayeNa samArAdhyate / grAmAdevahiH kAyotsargakaraNam / asyAmIpadagrato namrIbhUtena kAyena, ekapudgalasthitayA'nimeSayA dRSTayA sthirIkRtazarIrAvayavaiH pAdadvayasaMmelanena, avalambitabhujAbhyAmavasthAnaM bhavati / etAdRzAvasthAyAM ye kecit devamanupyatiyakRtA upasargAH samupasthitA bhavanti te supaNihitamanovAkAyaiH samyaksor3hayA ityevaM rUpAM dvAdazI bhikSupatimAM skandako eka rAtri se ArAdhita hone vAlI bArahavIM bhikSupratimA ko savidhi ArAdhita kara ve skandaka anagAra AjJA ke ArAdhaka bane / yaha bAra havIM pratimA gyArahavIM pratimA ke yAda telA karake usarAta ko gAma se bAhara zmasAna Adi zUnyasthAna meM jAkara vahA~ eka rAtribhara kAyotsarga karake ArAdhana kI jAtI hai, isameM jo avasthAna hotA hai-Age kA zarIra kucha jhukA sA hotA hai| AMkheM TimakAre rahita hoto hai arthAt AkheM palakamAre vinA kI rakhI jAtI haiM, donoM paira Apasa meM juDe hue rakhe jAte haiN| hAtha donoM laTakate rahate haiN| dRSTi eka kiso pudgala para lagAI jAtI haiM / isa avasthA meM jo kucha bhI deva, manuSya, tithaMca kRta upasarga upasthita hote haiM ve mana vacana aura kAyakI ekAgratA karate hue sahana karate haiM / isa prakAra skandaka anagAra ne isa bArahavIM bhikSu. rAtrimAM jenI ArAdhanA thAya che te bAramI bhikSupratimAnu skandaka aNagAra vidhipUrvaka ArAdhanA karavA lAgyA bAramI bhikSupratimAnI vidhi A pramANe che. agiyAramI pratimAnuM ArAdhana karyA pachI akuma karIne-traNa upavAsa karIne gAmanI bahAra, smazAna Adi nirjana jagyAmAM jaIne rAtribhara kAryotsarga karIne A pratimAnI ArAdhanA karAya che te pratimAnA ArAdhake nIce darzAvyA pramANe ubhA rahIne kAryotsarga kare paDe che-zarIrane Agale bhAga saheja mukela hoya che, AMkha animiSa (apalaka) rahe che, banne paga eka bIjA sAthe joDAyelA ane banne hAtha laTakatAM rahe che. nejara koI eka pudgala para sthira karAya che. A avasthAmAM manuSya deva ane tiryakaro dvArA je upage thAya che tana mana, vacana ane kAyAnI ekAgratA rAkhIne sahana kare che. skandaka zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 685 vidhipUrvakaM samarAdhayatIti / tataH kimityAha-' taeNaM se ' ityAdi / 'taraNaM se khaMdae aNagAre' tataH khalu sa skandako'nagAraH ' egarAiyaM bhikkhupaDimaM / ekarAtrikI bhikSupratimAm ' ahAsutaM' yathAsUtram mUtramanatikramya sUtrapradarzita mArgAnusAreNa 'jAva-ArAhettA' yAvat-ArAdhya atra yAvatpadena 'yathAkalpam , ityArabhya, AjJayA iti paryantAnAM mAsikI bhikSupatimoktAnAM sarvapadAnAM saMgrahaH kAryaH tena ArAdhyeti, AjJayA ArAdhya 'jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pratimAyaMtra pratimA samayaH vizeSavidhiH 1 prathamA ekamAsikI bhojanapAnayorekaikA dattiyA / 2 dvitIyA dvaimAsikI bhojanapAnayoddhedve dattirgrAhye / 3 tRtIyA traimAsikI bhojanapAnayostisrastisro dattayo grAhyAH / 4 caturthI cAturmAsikI mojanapAnayozcatasravatasro dattayo grAhyAH / 5 paJcamI paJcamAsikI bhojanapAnayoH paJca paJcadattayo grAhyAH / 6 SaSThI pANmAsikI bhojanapAnayoH SaT paT dattayo grAhyAH / 7 saptamI saptamAsikI bhojanapAnayoH sapta sapta dattayo grAhyAH / 8 aSTamI saptarAnindivA apAnakai kAntaropavAsapAraNake AcAmAmle tapaH ) grAmAdevahiH kAyotsargaH, uttAnakemekapAcikenaiSadhikamiti viSvekasyAsanasya sevanam tatrAgata paripahopasargasahanaM ca / 9 navamI saptarAtrindivA anyatsarvamaSTamI pratimAvatkaraNam / vizeSa Asane daNDAsana-lagaNDAsanotkuTukAsaneSvekasya sevnm| 10 dazamI saptarAnindivA vIrAsana godohikAsananAma kubjAsanamiti / __ anyatsarva pUrvavat sthaatvym|| 11 ekAdazI ekAhorAmA apAnakapaNThaM tapaH. grAmAdervahiH pralambitabhujAbhyAM kAyotsargakaraNam / 12 dvAdazI ekarAtrikI apAnakamaSTamaM tapaH grAmAderbahiH eka pudgalasthApita / nirmepa dRSTayA IpadavanatakAryena pralambitabhujAbhyAM kAyotsargaH tatrAgata paripahopasargasahanazca zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 ' bhagavatI sUtre uvAgacchan ' yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati 'unAgacchittA ' upAgatya ' samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdara namasara vaMdittA, namasittA ' zramaNa bhagatrantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasthitvA evaM vayAso' evamavAdItaicchAmi NaM bhaMte ! ' icchAmi khalu he bhadanta ! ' tumbhehiM abhbhaNunnAe samANe yuSmAbhirabhyanujJAtaH san ' guNarayaNaM saMvaccharaM tavokammaM ' guNaratnaM saMvatsaraM tapaH karma ' upasaMpajjitA NaM viharitae' upasaMpadya khalu vihartum, guNaratnasaMvatsaratapa:pratimA kA vidhipUrvaka ArAdhana kiyA / isa taraha ve skandaka anagAra ( egarAiyaM bhikkhupaDimaM ) eka rAta kI avadhivAlI isa bArahavIM bhikSupratImA ko ' ahAsutaM ' sUtra meM isake ArAdhana karane kI jaisI vidhi kahI gaI hai usake anusAra 'jAva ArAhettA' yAvata ArAdhita karake ' jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchadda ' jahAM zramaNa bhagabAn mahAvIra virAjamAna the vahAM para Aye / ( uvAgacchittA ) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa A karake unhoM ne ( samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdanamaMsai ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI naraskAra kiyA ( vaMdittA namasittA ) vandanA namaskAra karake phira unhoM ne unase isa prakAra prArthanA kI (icchAmi NaM bhaMte ! ) he bhadanta ! maiM cAhatA hUM ki ' tumbhehiM agbhaguNNAe samANe ' Apa se AjJA prApta kara guNarayaNaM saMvaccharaM tavokrammaM guNaratna saMvatsara nAmaka tapa svIkAra karUM / arthAt maiM gugaratna saMvatsara nAmakA tapa svIkAra karanA cAhata huuN| 'guNarayaNaM saMvaccharaM ' isakI saMskRta chAyA aNugAre te khAramI bhikSupratimAnuM vidhipUrvaka ArAdhana karyuM. A rIte 2444 guNAre ( egarAiyaM bhikkhupaDima ) bhe: zatanI avadhivAjI mArabhI likSupratibhAnuM ( ahAsuttaM ) sUtramA tenI mArAdhanAnI ne vidhi jArI che te pramANe (jova AhettA) yAvat ArAdhana urIne (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNetra utrAgacchai ) tyA2pachI nayAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjatA hutA tyAM tethe nu. ( zainfsgar) cui vya (azoi una' aegdic' azz adeg ) Aug zrama lagavAna mahAvIrane vahA namasAra ryA, ( vaMdittA namasittA ) vahA namaskAra purIne temANe temane A pramANe vinati urI - ( icchami NaM bhaMte ) Delahanta ! bhArI sevI rachA che ( tukramehiM agbhaNuSNAe sanANe ) ApanI mAjJA prApta purIne ( guNaraNa saMtracchara tavokamma) guguratna saMvatsara nAmanA tapanI ArAdhanA karUM. eTale ke huM guNuratna saMvatsara tapanI ArAdhanA karavA bhAguM chu. ( guNarayaNaM saMvacchara ) nI saMskRta chAyA ( guNaravata saMvatsara ) , zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mecidrakA TIkA 20 2 10 1sa 14 skandakacaritanirUpaNama 187 karmasvIkartumicchAmItyarthaH ' gaNara yaNa saMvaccharaM ' ityasya guNaracanasaMvatsaramiticchAyA, tatra guNAnAM karmanirAvizeSANAM racanaM saMvatsareNa satribhAgavarSeNa yasmin tapovizeSe bhavati tad guNaracanaM savansaram-athavA ' guNarayaNa saMvaccharaM' ityasya guNaratnasaMvatsaramiticchAyApakSe guNA nirjarA vizeSA eva ratnAni yasmin sa guNarasnaH guNaratnazcAsau saMvatsarazceti guNaratnasaMvatsaraH guNaratnasaMvatsaro vidyate yatra tapovizeSa tat guNaratnasaMvatsaram / tadevaM guNaranatnasaMvatsaratapovipaye skandakena pRSTo bhagavAn kathayati -- ahAsuhaM devANuppiyA' yathAsukhaM devAnupiya ? mA 'guNaracanaM saMvatsaraM ' aisI hotI hai isakA artha-( guNAnAM karmanirja rAvizeSANA racanaM saMvatsareNa satribhAgavarSeNa yasmin tapovizeSe bhavati tat guNaracanaM saMvatmaraM ) apane tIsare bhAgasahita eka varSa taka arthAt-solaha mahine taka jisa tapavizeSa meM eka jAna kI karmanirjarA vizeSa rUpa guNoM kI racanA-utpatti hotI hai vaha tapa guNaracana saMvatsara hai / athavA japa ( guNaratnaM saMvatsaraM ) esI chAyA rakhate haiM taba isa pakSa meM isakA artha aimA hotA hai ki- " guNA nirjaga vizeSA eva ratnAni yasmin sa guNaratnaH, guNaratnazcAsau saMvatsarazceti gugarasnasaMvatmaraH, guNarasnasaMvatmaro vidyate yatra tapovizeSe tat guNaratna saMvatsaram ) arthAt nirjarAvizeSa guNarUpa ratna jisameM hoM vaha guNaratna hai, guNaratna rUpa jo saMvatsara hai vaha guNaratna saMvatsara hai| yaha guNaratna saMvatsara jisa tapavizeSa meM maujUda rahatA hai vaha tapa guNaratna saMvatsara hai| tAtparya-ima kathana kA yaha hai ki-pUrA eka varSa jisa tapa meM karmI kI nirjarA vizeSa guNarUpa ratnoM se yukta huA vyatIta kiyA jAtA hai thAya che. ten| matha / pramANe thAya cha-(guNAnAM karmanirjaga vizeSANAM racana saMvatsareNa satribhAgavarSaNa yasmin tapA vizeSa bhavati tat guNaracana maMvatsaraM me pUrNAka eka tRtyAMza varSa sudhI-eTale ke 16 mAsa sudhI je tapanI ArAdhanA karIne karmanirjarA rUpa guNonI racanA ( utpatti ) thAya che, te tapanuM nAma zu12yanA savatsa2 cha. (guNaratna saMvatsara) se chAyA 25vAmA mAve to ten| ma mA prabhArI thAya cha-guNA nirjarA vizeSA eva ra nAni yasminsa guNaratnaH ) nivizeSa zubha 35 2tna bhAMDAya tene guNaratna . (guNaratnazcAsau saMvatsarazcati guNaratnasaMvatsaraH guNaratnasaMvatsaro vidyate yatra tapovizeSe tat guNa ratnasaMvaramaram) te guNaratna 352 saMvatsara che tane guNaratna savatsara kahe che. je tapamAM guNaratna saMvatsaranuM astitva hoya che te tapane guNaratna saMvatsara tapa kahe che kahevAnuM tAtparya e che ke je tapanI ArAdhanAmAM AkhuM varSa karmonI nirjarA rUpa guNaratnathI yukta vyatIta thAya che, te tapanuM nAma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre patibaMdhaM kareha ' mA pratibandhaM vilamba kuru, atha skandako guNaratnakasaMvatsaratapaH svIkarotItyAha ' taeNaM se ' ityAdi / 'taeNa se khedae agagAre ' sataH khalu sa skandako'nagAraH 'samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM' zramaNena bhagavatA mahAvIreNa * abbhaNunAe samANe ' abhyanujJAtaH san 'jAva namaMsittA' yAvat namasyitA atra, 'haTTha' ityagre 'jAva' padena 'tuTTacittamANadie pIimaNe pIisomaNassie harisavasavisappamANahiyae samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA' iti padAnAM saMgrahaH / vyAkhyAtvatraiva prakaraNe pUrva kRtA tato'vaseyeti / 'guNarayaNasaMvacchara tavokammaM upasaMpajjittANaM viharai' guNaratnasaMvatsaraMtapaH karma upasa. vaha tapa guNaratna saMvatsara hai| isa guNaratna saMvatsara tapa ke viSaya meM skandaka ne jaya prabhu se pUchA taba prabhu ne unase kahA- ahAmuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM kareha ) he devAnupriya ! tumheM jisa prakAra se sukha ho vaisA karo-para zubhakArya meM vilamba mata karo / isa taraha prabhu kI AjJA prApta kara skandaka ne isa guNaratna saMvatsara tapa ko svIkAra kara liyA-imI bAta ko aba sUtrakAra samajhAne ke liye kahate haiM-(taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNa bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe jAva namaMsittA guNarayaNasaMvaccharatavokamma uyasapajjittA NaM viharaha) jaya skandaka anagAra ke liye zramaga bhagagana mahAvIra ne gugaratna saMvatsara tapako ArAdhita karane kI AjJA pradAna kara dI tara ve hRSTa nuSTa citta meM Anandita hote hue mana kI prasannatA ke mAthaharSita hRdaya ho ra usa tapa ko zramaga bhagavAna mahAvIra ko vaMdana namaskAra kara guNaratna saMvatsara che. A guNana saMvatsara tapanI ArAdhanA karavA mATe jyAre 2414 mAre maDAvI2 pramunI mAjJA bhAbhI tyAre pramukha 4thu (ahAsuha devANuppiyA mA paDibaMdha kareha ) 3 vAnupriya ! tabhane supa 52 tema 42 / paNa zubhakAryamAM vilaMba karavo joIe nahI A rIte mahAvIra prabhunI anujJA meLavIne skandaka aNagAre te guNaratna saMvatsara tapane aMgIkAra karyuM. se pAta sUtrA2 Da 5chiin| sUtramA 4 cha-(taeNa se khaMdae aNagAre samaga bhagavayA mahAboreNa abbhaguNNAe samANe jAva namaMsittA guNarayaNasaMvaccharatatrokamma' upasaMpajjittA Na viharai) nyAre zrama mAvAne 2444 aNagArane te guNaratna saMvatsara tapanI ArAdhanA karavAnI rajA ApI tyAre skandakane ghaNe saMtoSa thayA. cittanI prasannatA ane mananA AnaMda sahita te tapane svIkAra karyo. bhagavAna mahAvIrane vaMdaNA namaskAra karIne teo tyAMthI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - --- - - prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakaratanirUpaNam 19 mpadha khalu viharati / guNaratnatapasA vidhiM darzayannAha-taM jahA' ityAdi / taM jahA tadyathA 'paDhamaM mAsaM ca utthaM cautthe NaM' prathamaM mAsaM caturtha caturtheNa, ekAntaropavAsena ' aNikvitteNaM ' anikSiptena nirantareNa vyavadhAnavarjitena ' tavo kammeNaM' tapaH karmaNA -- diyA' divA-divase 'ThANukkuDue ' sthAnotkuTukaH sthAnena-Asanena utkuTukaH utkuTukAsanasthita ityarthaH ' mUrAbhimuhe ' murAbhimukhaH sUrya sammukhasthitaH san -- AyAvaNabhUmIe ' AtApanabhUmau-AtApanArtha meva niyatIkRtapramArjitapratyupekSitasthAne ' AyAvemANe ' AtApayan sUryAtapena aMgIkAra kiyA isa guNaratnasaMvatsara tapa kI vidhi kyA hai isa bAta ko pradarzita karane ke nimitta sUtrakAra kahate haiM-taM jahA-vaha vidhi isa prakAra se hai--(paDhamaM mAsaM ca utthaM cauttheNaM ANikvitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuDue mUrAbhimuhe AyAtraNabhUmie AyAvemANe, ratiM vIrAsaNeNaM avAuDega ya) prathama mahinoM meM ekAntara upavAsa-eka dina upavAsa eka dina pAraNA aise niraMtara arthAt vyavadhAna rahita karanA cAhiye / isa taraha prathama mahino meM nirantara ekAntara upavAsa karanA cAhiye-isa kathana ke anusAra yaha bAta samajha meM A jAtI hai ki prathama mahine meM pandraha upavAsa aura pandraha pAraNA ho jAte haiN| isa tapasyA vAle sAdhu ko divasa meM 'ThANukkuDae' utkuTuka Asana se baiThanA cAhiye aura sUryakI tarapha muMha karake AtApanA bhUmi meM AtApanA lenA cAhiye / yaha AtApanabhUmi pahile se hI niyata kI huI hotI hai / isa bhUmi kI pratyupekSaNA pramArjanA karake AtApanA lI vidAya thayA ane guNaratna saMvatsara tapanI ArAdhanA karavA lAgyA have te asana saksa2 tapana vidhi sUtrA2 matAva ( taMjahA) tenI vidhi // pramANe che. ( paDhama mAsa ca uttha cauttheNa ANi kvitteNa tavokammeNa diyA ThANukkuDue sUrAbhimuhe Aya vaNabhUmie AyAvemANe, ratti vIrAsaNeNa abAuDeNa ya) pahele mahine niraMtara ekAntara upavAsa karavA joIe-eTale ke upavAsane pAraNe upavAsa karavA joIe. A rIte paDele mahine paMdara upavAsa ane paMdara pAraNAM thAya che. upavAsa ane pAraNAne divase ArAdhaka sAdhue " ThANukkuDue" asane (mAsane-pAnI abhAgane mAdhAre) sUryanI tarapha mukha rAkhIne taDakA vALI bhUmimAM sUryane tApa sahana kare joIe te taDakAvALI jagyA pahelethI ja niyata karavAmAM AvelI hoya che. te bhUminI pratyupekSaNa pramArjanA karIne ja tyAM tApamAM besavAmAM Ave che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre svazarIraM tApayan , tathA ' ratti' rAtrI-rAtrisamaye 'vIrAsaNeNaM ' vIrAsanen= pUrvoktaprakAreNa, tathA ' avAuDeNa' apAvRtena=sadorakamukhavastrikArajoharaNacolapaTTakAtiriktavastrarahitena zarIreNa tiSThatIti / / 'evaM doccaM mAsa' evaM dvitIyaM mAsam evam=anenaiva vidhinA dvitIyamAsam 'chaTuM chaTeNaM ' SaSTha SaSThena, vikadvikopavAsena / zeSaM sarve prathamamAsavadeva vijJeyam ' evaM taccaM mAsaM aTTamaM aTThame gaM' evaM tRtIyaM mAsam triNyupavAsena aSTamASTamena jAtI hai / AtApanA kA artha hai sUrya kI dhUpa se apane zarIra ko tapAnA isa tarahakI sthiti saMpanna banakara ye divasa ko vyatIta kare aura rAtri meM zarIra ko khulA karake vIrAsana se rahe / "avAuDeNa" jo aisA pada diyA hai-so isase yaha bAta prakaTa kI gaI hai ki usa sAdhu ko sadorakamukhavastrikA, rajoharaNa aura gholapaTTaka inake atirikta aura vastra apane zarIra para nahIM rakhanA cAhiye / " evaM doccaM mAsaM" isI taraha se dvitIya mAsa ko bhI isI pUrvokta vidhi ke anusAra use vyatIta karanA cAhiye-para isa mahine meM use do do upavAsa karanA cAhiyebAda meM pAraNA karanA cAhiye-phira do upavAsa karanA cAhiye bAda meM pAraNA karanA cAhiye / isa taraha vIsa dina tapasyA ke hote haiN| aura dasa dina paraNA ke hote haiN| " evaM taccaM" isI vidhi ke anusAra tRtIya mAsa ko bhI samApta karanA cAhiye / para yahAM " aTThamaM aTThame NaM" tIna 2 upavAsa karake pAraNA karanA caahiye| isa taraha isa mAsa meM cauvIsa dina tapasyA ke hote hai aura ATha dina pAraNA ke hote hai| A rIte te A divasa vyatIta kare che ane rAtre zarIra khUlluM rAkhIne vAsana se cha. " avAuDeNa" 54 dvAra se zAma mAvyu ArAdhaka muni dorA sahitanI muhapatti, rajoharaNa ane calapaTTaka sivAya ke 55 va 45 potAnA zarI252 2jI sht| nathI. "evaM doccaM mAsa" bhAle mAsa paNa pUrvokta vidhi pramANe ja teNe vyatIta karavo paDe che. paNa bIjA mAsa daramiyAna teNe chaTha (be upavAsa) ne pAraNe chaTha karavA joIe. A zate pAsa hivasa 5pAsanA mane isa hisa pA2NAMnA Ave che. " evaM taccaM" A vidhi pramANeja trIje mAsa paNa vyatIta karavuM joIe. paNa trIjA mAsa daramiyAna aThThamane pAraNe aThThama (traNa upavAsane pAraNe traNa upavAsa) karavA joIe, A rIte trIje mahine vIsa divasa tapasyAnA ane ATha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u01 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 691 tripyupavAsena 'cautthaM mAsaM dasamaM dasameNaM' caturtha mAsaM dazamadazamena, catuzcaturupavAsena 'paMcamaM mAsaM:bArasamaM bArasameNa ' paMcamaM mAsaM dvAdazadvAdazena, paMca paMcopavA sena "chaThe mAsaM cauddasamaM cauddasameNa " SaSThaM mAsaM caturdazacaturdazena, SaSThamAse SaDupavAsena " sattamaM mAsaM solasamaM solasameNa" saptama mAsaM SoDazaSoDazena saptasaptopavAsena " aTThamaM mAsaM aTThAdasamaM aTThAdasameNaM " aSTamaM mAsam / aSTA"cautthaM mAsaM dasamaM dasameNaM" caturthamAsako bhI isI prakArako vidhika anusAra vyatIta karanA cAhiye / para isa meM cAra cAra upavAsa karake pAraNA karanA cAhiye / isa taraha dasa mAsa meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA cauvIsa 24 AtI hai aura chaha dina pAraNAke Ate haiN| "paMcamaM mAsaM bArasamaM bArasameNaM" pAMcaveM mahine meM pAMca pAMca upavAsa ke bAda pAraNA kiyA jAtA hai| bAkI saba vidhi pahilo jaisI hI hai| isameM tapasyA ke dina paccIsa hote haiM aura pAraNA ke pAMca dina hote haiN| "chaTuM mAsaM cauddasamaM cauddasameNaM " chaThe mahine meM chaha-chaha upapAsa karane ke bAda pAraNA kiyA jAtA hai / isa taraha isa mahine meM tapasyA ke dina cauvIsa Ate hai aura pAraNA ke dina cAra hAte haiN| " sattamaM mAsaM solasamaM solasameNaM" sAtaveM mahIne meM sAta-sAta upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| bAkI sabavidhi pahile jaisI hI hai| isa mahine meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA ikkIsa AtI hai aura tIna pAraNA ke dina hote haiM / " aTThamaM mAsaM aTThAdasamaM aTTAdasameNaM" hisa pAnA Ave cha. ( cauttha mAsa dasameNa) yA mahine 55 pUrvokta vidhi pramANe ja vyatIta kare joIe. paNa cothA mahinAmAM cAra upavAsane pAraNe cAra upavAsa karavA joIe cothA mahinAmAM upavAsanA 24 hivasa mane pAyAMnA 6 hisa Ave che. (paMcama mAsa bArasama bArasa ne pAMcamAM mahinAmAM pAMca upavAsane pAraNe pAMca upavAsa karavA joIe, bAkInI badhI vidhi AgaLa kahyA pramANe samajavI. temAM tapasyAnA divasa pacAsa bhane pA294AnA divasa pAya mAva cha. (cha, mAsa cauddasama cauddasameNa ) chaTTha mahine cha upavAsane pAraNe cha upavAsa karavA joIe. A rIte tapasyAnA yovAsa hivasa mane pAyAMnA yA hivasa mAve cha. ( sattama mAsa solasamasolasameNa) sAtamA mahinA 42bhiyAna sAta 64vAsane pAraNe sAta pAsa karavA paDe che. bAkInI badhI vidhi AgaLa kahyA pramANe ja samajavI sAtamAM mahinAmAM tapasyAnA divase 21 Ave che ane pAraNanA divase 3 Ave che. ( aTTama mAsa aTThArasama advArasameNa') 243mA mahinA 42bhiyAna 213 5. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 bhagavatIsUtre dazASTAdazena, aSTASTopavAsena " navamaM mAsaM vIsaimaM vIsaimeNa" navamaM mAsaM viMzatitamaviMzatitamena, navanavopavAsena " dasamaM mAsaM bAvIsaimaM vIsaimeNaM " dazamaM mAsaM dvAviMzatitamadvAviMzatitamena, dazadazopavAsena ' ekkArasamaM mAsaM cauvIsaimaM cauvIsaimeNa" ekAdazaM mAsaM caturviMzatitamacaturviMzatitamena, ekAdazaikAdazopavAsena / "bArasamaMmAsaM chabbIsaima chabbIsaimeNa" dvAdazaM mAsaMpaviMzatitamaAThave mahine meM ATha-ATha upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| bAkI aura sayavidhi pahile kI taraha se hI hai| isameM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA cauvIsa AtI hai aura pAraNA ke dina tIna hote haiN| " navamaM mAsaM vIsaimaM vIsaimeNaM" naume mahine meM nau upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA haiM, bAkI avaziSTa vidhi pahile jaise hI hai| isa mAsa meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA sattAisa AtI hai aura pAraNA ke dina tIna hote haiN| "dasamaM mAsaM bAvIsaima bAvIsaimeNaM" dasaveM mAsameM dasa-dasa upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| isameM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA tIsa AtI hai aura pAraNA ke dina tIna hote hai| " ekkArasamaM mAsaM ca uvIsahamaM cauvIsahameNa" gyArahaveM mahine meM gyAraha-gyAraha upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| isameM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA tetIsa AtI hai, aura pAraNA ke dina tIna hote haiM / (bArasamaM. mAsaM chabbIsaimeNaM chabbIsaimeNa" bArahaveM mahine meM bAraha-bAraha upavAsa karake pAraNA kiyA jAnA hai| isa mAsa meM tapasyA ke dinoM vAsane pAraNe ATha upavAsa karavA paDe che. A mahinAmAM tapasyAnA 24 divasa Ave che ane pAraNanA traNa divasa Ave che. bAkInI badhI vidhi paDasA bhAsa pramANe che, (navama mAsa vIsaima vIsa imeNa) navamA bhaDina napa upavAsane pAraNe nava upavAsa karavA paDe che. bAkInI samasta vidhi pahelA mahinA jevI ja che. A mAsamAM tapasyAnA 27 satyAvIza divaso ane pAraNanA a his| Ave che, ( dasama mAsa bAvIsaima bAvIsaimega) samAM mddin| daramiyAna dasa upavAsane pAraNe dasa upavAsa karavA paDe che. bAkInI vidhi AgaLa mujaba hoya che. A mAsamAM tapasyAnA divasa 30 tIsa ane pAraNAnA hisa na Ave che. ( ekkArasama mAsa cavIsaima cauvIsaMimeNa) magiyAmA mahine agiyAra upavAsane pAraNe agiyAra upavAsa karAya che. te mAsamAM apavAsanA hivase tetrIsa bhane pAyAMnA misa tra bhAva cha.( bArasama mAsa chabbIsaimaM chabbIsaimeNa) mAramA bhAsa 62bhayAna // 2 64vAsane pAra bAra upavAsa karavA paDe che. te mAsa mAM tapasyAnA divasa covIsa ane pAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU. 15 skandakacaritanirUpaNam 693 paiviMzatitamena dvAdazadvAdazopavAsena "terasamaM mAsa aTThAvIsaimaM aTThAvIsaimeNa" trayodazaM mAsamaSTAviMzatitamASTAviMzatitamena, trayodazatrayodazopavAsena " cauddasamaM mAsaM tIsaimaM tIsaimeNa " caturdazaM mAsaM triMzattamatriMzattamena, caturdazacaturdazopavAsena " paNNarasamaM mAsaM battIsaimaM battIsaimeNa " paMcadazamAsaM dvAtriMzattama dvAtriMzattamena paMcadazapaMcadazopavAsena / " solasamaM mAsa cottIsaimaM cottosaimeNaM" SoDazaM mAsaM catustriMzattamacatustriMzattamena, SoDazaSoDazopAsena, "aNirikhatteNaM " anikSiptena nirantarakRtena " tavokammeNaM " tapaH karmaNA kI saMkhyA covIsa AtI hai, pAraNA ke dina do hote haiN| "terasamaM mAsaM aTThAvIsaimaM aTThAvIsaimeNaM" terahave mAsa meM teraha-teraha upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| isa mahine meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA chAIsa AtI hai, aura do dina pAraNA ke hote haiN| '' cauddasamaM mAsaM tIsaimaM tIsaimeNa" caudahaveM mahine me caudaha-caudaha upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| isa mahine meM tapasyA ke dInoM kI saMkhyA aTThA. Isa AtI hai, aura pAraNA ke do dina hote haiM / " paNNarasamaM mAsaM SattIsaimaM battIsaimeNaM " pandrahaveM mahIne meM pandraha-pandraha upavAsa kara ke pAraNA kiyA jAtA hai| isa mAsa meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA tIsa 30 AtI hai, aura pAraNA ke do dina hote haiN| " solasamaM mAsaM cottIsaimaM cottIsa imeNaM" solahaveM mAsa meM solaha-solaha upavAsa karake pAraNA kiyA jAtA hai| isa mAsa meM tapasyA ke dinoM kI saMkhyA pattIsa AtI hai, aura pAraNA ke dina do hote haiN| ina saba upavAsoM ko " aNikkhitteNaM" nirantara-vyavadhAna-rahita karanA caahiye| aise zAMnA hivasa me mA cha, ( terasama mAsa aTThAvIsaima aTTAvIsaimeNa) teramAM mahinAmAM tera upavAsane pAraNe tera upavAsa karavA joIe A mAsamAM tapasyAnA hivse| 26 70pIsa mane pA24AMnA divasa meM bhAva 2. ( cauhasama' mAsa'tIsaima tIsaimeNa') yauhamA bhaDine yo vAsane pAraNe yo upavAsa 12vA paDe che. A mahinAmAM tapasyAnA 28aThayAvIsa ane pAraNAMnA 2 be divasa Ave che, (paNNarasama mAsa battIsaima battIsa imeNa ) 542mA bhaDine 542 upAsane pAraNe paMdara upavAsa karavA paDe che, te mAsamAM tapasyAnA 30 tIsa ane pAraNAnA 2 me hivase Ave che, ( solasama mAsa cottIsaimaM cottIsaimeNa) soga mahine soLa uparAne pAraNe seLa upavAsa karavA paDe che, te mahinAmAM tapasyaan| 32matrIsa bhane pAraNAMnI 2 hivasa mAve che. te yA vAsa ( aNidikhattaNa) nirNtr-maaNtre| paay|| vinA 4211 na. mA prAranI zudharana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 bhagavatI sUtre 66 66 pUrvoktatapasA " diyA ThANukkuDue " divA sthAnorakuTukaH divase utkuTukAsanaH sUrAbhimuhe " sUryAbhimukhaH " AyAtraNabhUmIe AyAvemANe " AtApanabhUmau AtApayan rati vIrAsaNeNaM " rAtrau vIrAsanena " avAuDeNa " apAvRtena viharatIti pUrveNa sambandhaH " taraNaM se khaMdae aNagAre " tataH khalu sa skandakoSnagAraH "guNarayaNasaM varaccharaM tavokammaM " guNaratnasaMvatsaraM tapaH karma, ahAsuttaM " yathAsUtraM sUtrAnatikrameNa 'ahAkappaM " yathAkalpaM kalpAnatikrameNa 'jAva ArAhettA " yovadArAdhya, atra yAvatpadena ahAmaggaM ahAtaccaM ahA nammaM kAraNa phAsera, pAlei sohera, tIrei, pUre, kiDe, aNupAle, ANAe " ityeta spadasamUhasya grahaNa kartavyam / tathA ca yathA sUtrAdikam AjJAyA ArAdhanaM kRtvetyarthaH / guNaratnasaMvatsaraM tapo yathA " "" tapaHkarma se ve skanda muni apanA samaya vyatIta karate / divasa meM ve utkuTa Asana se sthira hokara sUrya kI ora mukha karake AtApana bhUmi meM AtApanA lete tathA rAtri meM vIrAsana se sthita rahate aura sadora kamu~hapatti, rajoharaNa evaM colapaTTaka ke sivAya aura vastra nahIM rakhate / isa taraha "taeNa se khaMdae aNagAre " ve skandaka anagAra gugarayapaNa saMvaccharaM tavokammaM " guNaratna saMvatasara tapa karma kI " ahAsutaM sUtra ke anusAra " ahAkappaM " kalpa ke anusAra 'jAva ArAhettA ' yAvat ArAdhanA karake 'jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvagacchai' jahAM zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the vahAM para aaye| kahane kA tAtparya yaha hai ki skandaka anagAra ne guNaratna saMvatsara tapakI ArA dhanA prabhu kI AjJA ke anusAra yathAsUtra Adi maryAdA se kii| aura karake phira be prabhu mahAvIra ke pAsa Aye / " savatsara. tapanI ArAdhanA karavA skandaka muni petAne samaya pasAra karatA hatA. divase tee ubhaDaka Asane besIne sUryanI tarapha mukha rAkhIte AtApana bhUmimAM ( taDakA vALI jagyAmAM ) AtApanA letA hatA ane rAtre vIrAsane besatA hatA. sadAra muhapatti, rajoharaNa ane cAlapaTTaka sivAya bIju kAI cakSu vastra rAmatA nahIM, yA rIte ( tAraNa se khaMdara aNagAre ) te unha aNugAra ( guNarayaNasaMvaccharaM tavokammaM ) guguratna saMvatsara tapanI ( ahAsutta ) sUtranI AjJAnusAra ( ahAkappaM ) upa pramANe ( jAva AhArettA ) ArAdhanA arIne ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchara ) nayAM zrama lagavAna mahAvIra birAjatA hatA tyAM AvyA. kahevAnuM tAtparya e che ke skandraka aNugAre guNaratnasaMvatsara. tapanI ArAdhanA bhagavAnanI AjJAnusAra, sUtrAnusAra Adi maryAdAnuM pAlana karIne karI. ane ArAdhanA pUrI karIne teo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 195 ___prathame mAse ekAntaropavAsena paJcadaza tapodinAni paJcadazaiva pAraNakadinAni bhavanti // 1 // dvitIye mAse-paSTha SaSThatapasA viMzatistapodinAni daza ca pAraNakadinAni // 2 // hatIye mAse-aSTamASTamatapasA caturviMzatistapodinAni, aSTapAraNakadinAni // 3 // caturthamAse-catuzcaturupavAsena caturviMzatistapodinAni SaT ca pAraNakadinAni // 4 // paJcame mAse paJcapaJcopavAsena paJcaviMzatistapodinAni paJca ca paarnnkdinaani||5|| yaha guNaratna saMvatsara isa prakAra se ArAdhita karane para tapasyA aura pAraNA ke dinoM kI saMkhyA isa prakAra se hai| (1) prathama mAsa meM ekAntaropavAsa ke dina 15 paMdara hahote haiM aura pAraNA ke dina bhI pandaraha 15 hI hote haiN| (2) dvitIyamAsameM 2-2 do-do upavAsa kI tapasyA se vIsa 20 bIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura dasa 10 dina pAraNA ke hote haiN| ___(3) tRtIya mAsa meM 3-3 tIna-tIna upavAsa kI tapasyA se 24 caubIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura ATha 8 dina pAraNA ke hote haiN| (4) cauthe mAsameM cAra-cAra 4-4 upavAsakI tapasyAse 24 caubIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura chaha 6 pAraNA ke dina hote haiN| (5) pAMcave mahine meM pAMca-pAMva 5-5 upavAsa kI tapasyA se 25 pacIsa dina to tapasyAke hote haiM aura pAMca 5 dina pAraNA ke hote haiN| mahAvIra prabhunI pAse AvyA. A guNaratna saMvatsara tapanI ArAdhanA uparakta vidhithI karavAmAM Ave che. temAM pratyeka mAsanA upavAsa ane pAraNAnA divasanI saMkhyA nIce pramANe che (1) pahelA mAsamAM ekAntara upavAsanA divase 15 paMdara hoya che ane pAraNAnA divasa paNa 15 paMdara hoya che. (2) bIjA mAsamAM 2-2 be-be upavAsanI tapasyAnA 20 vIsa divasa, ane 10 dasa divasa pAraNanA hoya che. (3) trIjA mAsamAM 3-3 traNa-traNa upavAsanI tapasyAnA 24 vIsa divasa ane pAraNAnA ATha 8 divasa hoya che. (4) cothA mAsamAM 4-4 cAra-cAra upavAsanI tapasyAnA 24 covIsa divasa, ane pAraNAnA 6 cha divasa hoya che. (5) pAMcamAM mAsamAM 5-5 pAMca-pAMca upavAsanI tapasyA thavAthI 25 pacIsa divaso tapasyAnA ane pAMca divasa pAraNA nA hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre SaSThe mAse-paTpaDupavAsena caturviMzatistapodinAni catvAri ca paarnnkdinaani||6|| saptame mAse-saptasaptopavAsena-ekaviMzatistapodinAni trINi ca paarnnkdinaani|| aSTame mAse-aSTASTopavAsena-caturviMzatistapodinAni trINi ca paarnnkdinaani|| navame mAse-navatapopavAsena saptaviMzatistapodinAni trINi ca pAraNakadinAnie dazame mAse-dazadazopavA sena triMzattapodinAni trINi ca pAraNakadinAni // 10 // ekAdaze mAse-ekAdazaikAdazopavAsena trayastriMzattapodinAni trINi ca pAra NakadinAni // 11 // ____ (6) chaThe mahInemeM 6-6 chaha-chaha upavAsakI tapasyAse 24 caubIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 4 cAra dina pAraNA ke hote haiN| (7) sAtave mahine meM 7-7 sAta sAta upavAsa kI tapasyA se 21 ikkIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 3 dina pAraNA ke hote haiN| (8) AThave mahine meM 8-8 ATha-ATha upavAsa kI tapasyA se 24 cauvIza dina to tapasyA ke hote haiM aura 3 tInadina pAraNA ke hote haiN| (9) navameM mahinemeM nau-nau 9-9 upavAsakI tapasyAse 27 satAIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 3 tIna dina pAraNA ke hote hai| (10) dazave mahine meM 10-10 dasa-dasa upavAsakI tapasyAse 30 tIsa dina to tapasyAke hote haiM aura 3 tina dina pAraNA ke hote haiN| (11) gyArahave mahinemeM 11- 1 gyAraha-gyAraha upavAsakI tapasyA se 33 tettIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 3 tina dina pAraNA ke hote haiN| (6) chaThThA mAsamAM 6-6 cha-cha upavAsanI tapasyAnA 24 vIsa divasa ane pAraNAnA 4 cAradivasa hoya che. (7) sAtabhA mAsamA 7-7 sAta-sAta hasanA 6vAsanI tapasyAnA 21 ekavIsa divasa ane pAraNAnA 3 traNa divasa hoya che. (8) AThamAM mAsamAM 8-8 ATha-ATha divasanA upavAsanI tapasyAnA 24 covIza divasa ane pAraNunA 3 divasa hoya che. (9) navamAM mAsamAM 9-9 nava-nava divasanA upavAsanI tapasyAnA 27 satyAvIsa divasa ane pAraNAnA 3 traNa divasa hoya che. (10) dasamAM mAsamAM 10-10 dasa-dasa upavAsanI tapasyAnA 30 tIsa divasa ane pAraNAnA 3 traNa disa hoya che. ( 11 ) agiyAramAM mAsamAM 11-1 agyAra-agyAra divanA upavAsanI tapasyAnA 33 tetrIsa divase ane pAraNanA 3 traNa divasahAya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 197 dvAdaze mAse-dvAdaza dvAdazopavAsena caturviMzatistapodinAni dve ca pAraNakadine / trayodaze mAse-trayodazatrayodazopavAsena-SaDviMzatistapodinAni dve ca pAraNakadine // 13 // caturdaze mAse - caturdazacaturdazopavAsena - aSTAvizatistapodinAni dve ca pAraNakadine // 14 // paJcadaze mAse-paJcadaza paJcadazopavAsena-triMzatapodinAni dve ca paarnnkdine|| SoDaze mAse-poDazaSoDazopavAsena-dvAtriMzattapodinAni dve ca pAraNakadine / guNaratnasaMvatsaratapaH mUca kayantramidam - (12) bArahaveM mahinA meM 12-12 bAraha-bAraha upavAsakI tapasyAse 24 caubIsa dina to tapasyAke hote hai aura do 2 dina pAraNAke hote haiN| (13) terahave mahinAmeM 13-13 teraha-teraha upavAsa kI tapasyAse 26 chabbIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 2 do dina pAraNake hote haiN| (14) caudahaveM mahine meM 14-14 caudaha-caudaha upavAsakI tapasyA se 28 aThAIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura 2 do dIna pAraNAke hote haiN| (15) pandrahave mahine meM 15-15 paMdaraha-paMdaraha upavAsakI tapasyA se 30 tIsa dIna totapasyAke hote haiM aura 2 do dina pAraNA ke hote haiN| (16) solahave mahinemeM 16-16 solaha-solaha upavAsakI tapasyA se 32 battIsa dina to tapasyA ke hote haiM aura2 do dina pAraNA ke hote haiN| isa prakAra tapasyA ke dina 407 aura pAraNA ke dina 73 milAne (12) bAramAM mAsamAM 12-12 bAra bAra divasanA upavAsanI tapasthAnA 24 vIsa divasa ane pAraNAnA 2 be divasa hoya che (13) terame mahine 13-13 tera-tera divasanA upavAsanI tapasyAnA 26 chavvIsa divasa ane pAraNAnA 2 be divasa hoya che. ( 14 ) yobhA bhAsamA 14-14 yo-yo| hisana 64sanI ta5. syAnA 28 aThyAvIza divasa ane pAraNAnA 2 be divasa hoya che. ( 15 ) paMdaramAM mAsamAM 15-15 paMdara-paMdara divasanA upavAsanI tapasyAnA 30 tIsa divasa ane pAraNAnA 2 be divasa hoya che, (16) seLamAM mAsamAM 16-16 seLa-seLa divanA upavAsanI tapasyAnA 32 batrIsa divasa ane pAraNAnA 2 be divasa hoya che, A rIte tapasyAnA 407 cAraso sAta divase ane pAraNAnA 73 tera divase ma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tapodinAni saptottaraM catuzzatam ( 407 ) m m bhagavatIsUtre pAraNakadinAni tryuttarasaptatiH (73) 16-16 15-15 14-14 13-12 12-12 11-11-11 10-10-10 m m m s s sh sd s h m m h h 8-8-8 7-7-7 6-6-6-6 5-5-5-5-5 4-4-4-4-4-4 3-3-3-3-3-3-3-3 2-2-2-2-2-2-2-2-2-2 15 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 15 407 73 tapodinAni (407) pAraNakadinAni ( 73 ) ca militvA sarvadinAniazotyuttaraM catuzzatam ( 480 ) triMzadinairbhAge hRte jAtAH SoDazamAsAH ( 16) etatpaH SoDazamAsaiH saMpannaM bhavati, atra yatra mAse aSTamAdi tapaso gAvanti se kula dina 480 hote haiN| inameM 30 dinoM kA bhAga karane se 16 mAsa Ate haiN| isa taraha yaha tapa solaha mahinoM meM saMpanna hotA hai| yahAM para koI aisI AzaMkA karasakatA hai ki mahine ke dina to kula 30 hI hote haiM-para 32 battIsa aura tetIsa dina bhI batalAye gaye haiNLIne kula 480cAra eMsI divaso thAya che, tene 30trIsa vaDe bhAgavAthI 16 soLa mAsa Ave che A ta5 seLa mAsamAM pUruM thAya cheahIM-ke evI zaMkA uThAve ke mahinAnA divaso 30 ja hoya che chatAM ahIM 3ra ane tetrIsa divasa paNa batAvyA che tathA keI kaI mAsamAM tapasyAnA divase 30 thI ochA paNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 699 dinAni na pUryante tAvanti dinAni-agretanamAsAdAkRSya pUraNIyAni adhikAni cAgretanamAse kSeptavyAnIti vijJeyam // iti guNaratnasaMvatsaranAmakaM tpH|| __ evaM guNaratnasaMvatsaraM tapaH kRtvA skandako'nagAra:-"jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre" yauva zramaNo bhagavAna mahAvIraH "teNeva uvAgacchai" tauvopAgacchati "uvAgacchittA" upAgatya " samaNaM bhagavaM mahAbIraM vaMdai namasai" zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati " vaMdittA namaMsittA" banditvA namasyitvA bahUhiM cautthachaTTamadasamadubAlasehiM " bahubhizcaturthaSaSTASTamadazamadvAdazaiH " mAsatatho tapasyA ke 30 tIsa dinoM meM se kahIM do kama bhI batalAye gaye haiM to phira eka eka mAsa kI tapasyA ke dinoM kA pramANa kaise mAnA jA sakatA hai ? to isakA uttara yaha hai ki isa tapa meM jisa mahine meM aSTa. mAditapasyA ke dinoM kA pramANa pUrA na hotA ho-dhaTatA ho to-utane dinoM ko Age ke mAsa meM se lekara usa pramANa ko pUrA karanA cAhiye, tathA jisa mAsa meM adhika dina hote hoM unako Age ke mAsa meM zAmila kara denA cAhiye / isa prakAra se guNaratnasaMvatsara nAma kA tapa hotA hai| isa guNaratnasaMvatsaratapa ko samApta kara ve skandaka anagAra zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pAsa aaye| (uvAgacchiptA) vahAM Akara unhoM ne (samaNa bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai ) zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA aura namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsitto) vandanA namaskAra karake (bahahiM cautthachaTTaTumadasamaduvAlasehiM) ve aneka caturtha-upavAsoM se aneka belAoM se aneka telAoM se, aneka colA. batAvyA che te te pramANane eka eka mAsanI tapasyAnuM pramANa kevI rIte gaNI zakAya ! te te zaMkAno khulAse A pramANe ApI zakAya-je mAsamAM aThama AditapasyAnA dinenuM pramANa pUrUM thatuM na hoya, te mahinAmAM pachInA mAsanA khUTatA divaso laIne te pramANa pUruM karavuM joIe. je mAsamAM tapasyAnA adhika divase AvatA hoya te mAsanA eTalA divasene pachInA mAsamAM zAmila karI levA joIe. A prakAranuM guNaratna saMvatsara tapa heya che. te guNaratna saMvatsara tapa pUruM karIne skandaka aNagAra zramaNa bhagavAna maDAvI2 pAse mA0yA. (uvAgacchittA) tyA bhAvAne tebhare (samaNa bhagava mahAvIra vaMdai namasai) zrama lagavAna ! mahAvIrane 4 nama22 ryA. (vaditA namaMsittA) // zane te ( bahuhiM cautthachaTThamadasamaduvAlasehi aneka upavAsothI, aneka chaThathI, aneka aThamethI, aneka celAethI (cAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 bhagavatIsUtra ddhamAsakhamaNehiM " mAsArddhamAsakSapaNaiH " vicittehiM tavokammehiM " viciauna nAmakArakaiH tapaH karmabhiH "appANaM bhAve mANe viharaha" AtmAnaM bhAvayan viharati tadanantaraMsa skandako'nekamakArakatapasaH svarUpaM jJAtvA bhagavato namaskArAdikaM kRtvA nAnAvidhaistapaH karmabhirAtmAnaM bhAvayan viharatismetyarthaH // pUrvoktatapaH karaNAt skandakasya kIdRzI sthitirabhUditi pradarzayitumAha'taeNaM se khaMdae ' ityAdi 'taeNaM se khaMdae aNagAre' tataH khalu sa skandako'nagAraH / teNaM urAleNaM' teNaM udAreNa pradhAnena-ihalokaparalokAzaMsArAhi. syAt pradhAnazca svalpamapi syAdata Aha-' viuleNaM' vipulena vistIrNena bahuvarSa se vitatmAt (vipulazca.) gurvAjJAmantareNa prayatnarAhityenApi vA bhavedata Aha-'pa. yatteNaM ' pradattena gurubhirvitIrNatvAt athavA ' payatteNaM' ityasya 'prayatnena' iticchAyAyAM prayatnena prayatnavatA pramAdarahitatvAt evaMvidhaM sAmAnyato'GkIkRtamapi syAdityata Aha ' paggahieNaM' pragRhItena bahumAnena svIkRtatvAt svIkRtaM tu ihalokaparalokAzaMsA nimittamapisyAdata Aha 'kallANeNaM' kalyANena nerujyakAragAtvAt, nairujyaM tu aihikapAralaukikamapi syAdata Aha-'siveNaM' zivena sarvaduHkhAntakArakatvAt / evaM vidhaMtu sAmAnyenA pisyAdata Aha-'dhanneNaM' dhanyena zrutacAritrarUpadhanamApakatvAt / __etAvadeva netyAha-' maMgalleNaM' maMgalyena duritopazamanakArakatvAt / ataeva 'sassirIeNaM' sazrIkeNa samyagArAdhanena zobhAsaMpannatvAt , sazrIkaMtu sAmAnyarUpeNA pi syAdata Aha-'udaggeNaM ' udagreNa vardhamAnapariNAmAduttarottaravRddhiM gatatvAt upavAsethI) aneka paMcelA (pAMca upavAso) thI, aneka mAsa khamaNethI tathA aneka ardhamAsakhamaNathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA rahyA. A prakAranAM tapa karatAM karatAM skandaka aNagAranI zArIrika sthiti kevI thaI gaI te have sUtrakAra batAve che (taeNa se khaMdae aNagAre teNa urAlega', viuleNa', payatteNa, pagahieNa', kallANeNa', siveNa', dhanneNa', maMgalleNa', sassirIeNa, udaggeNa', udatteNa', uttameNa', oM se aneka paMcoMlAoM se tathA aneka mAsa khamaNoM se evaM aneka ardhamAsakhamaNoM se apanI AtmA ko bhAvita karate rhe| - isa taraha pUrvokta ina aneka tapoM ke tapate 2 skandaka anagAra kI zArIrika sthiti kaisI ho gaI aba sUtrakAra isa bAta ko prakaTa karane ke liye kahate haiM (taeNaM se khaMdae aNagAre teNaM urAleNaM viuleNaM payaseNaM paggahieNaM kallANeNaM, siveNaM, dhanneNaM, maMgalleNaM, sassirIeNaM, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 701 udaggeNaM, udatteNaM uttameNaM, udAreNaM mahANubhAveNaM tavokammeNaM ) ve skandaka anagAra usa udAra, vipula, pradatta, pragRhIta, kalyANarUpa, zivarUpa, dhanyarUpa, maMgalarUpa, zobhAyukta, uttama, udAttasuMdara, udAra baDe prabhAvazAlI tapa se (sukke) zuSka ho gaye (luvakhe ) rUkSa ho gye| (nimmaMse ) mAMsa vihIna ho gaye, sirpha (aDicammAvaNaddhe ) hADa camaDI se hI Dhake rhe| tapa ke yahAM jo udAra Adi aneka vizeSaNa diye haiM-unakI sArthakatA isa prakAra se hai-skandaka anagAra ne isa tapa ko kisI bhI prakAra kI isa loka paraloka khaMbaMdhI AzaMsA-icchA se prerita hokara nahIM kiyA thA ataHAzaMsA se rahita hone ke kAraNa yaha tapAkarma (urAleNaM ) pradhAna thaa| pradhAna hokara bhI koI 2 alpa bhI hotA hai-ataHyaha tapAkarma aisA nahIM thA-kintu aneka varSAMtaka lagA. tAra sevita hone ke kAraNa (viuleNaM) vipula-vistRta thA / koi 2 vipula aisA bhI hotA hai ki jisameM gurumahArAja kI anumatI nahIM hotI, athavA-jisake prAraMbha karane meM vizeSa prayatna kI AvazyakatA nahIM hotI hai-to isake liye sUtrakAra kahate haiM ki yaha tapa karma aisA nahIM thA kintu (payatteNaM) guru mahArAja dvArA diyA huA aura vizeSa prayatna dvArA sAdhya thaa| athavo ( payattaNa) kI saMskRta chAyA (prayatnena) udAreNa mahANubhAveNa tavokammeNa ) 2464 mA2 te 2, vipula, prahatta prathahIta 48yArI, ziva35, dhanya35, bhAga35, zamAyukta, uttama, hAtta, su2, 12 bhane atizaya prasANI tapathI ( sukke lukkhe ) zarIre zu4 tathA rukSa tha-5 gayA (nimmaMse) tamanu zarI2 mAMsa ta tha yu. (advicammAvaNaddhe ) mana (3 ane yAmIna bhAmA 2 hemA sayuM. have (udAra) Adi vizeSaNanI sArthakatA batAvavAmAM Ave che skandaka aNagAre Aleka ke paralokanI kaI paNa prakAranI AkAMkSAthI prerAIne te tapa karyuM na hatuM A rIte niHsvArtha bhAve thayeluM hovAne kAraNe tene mATe javAmAM AveluM (udAra ) vizeSaNa sArthaka che. te tapa sAmAnya na hatuM. sagAtAra Ane varSA sudhA tenI mArAdhanA 42 tI te 12 te ( viuleNa) vipula-vistRta hatuM. kaI kaI vipula tapa evuM hoya che ke jemAM gurumahArAjanI anumati maLI hatI nathI, athavA jene prAraMbha karavAmAM vizeSa prayatnanI jarUra rahetI nathI. paNa skandaka aNagAranuM tapa evuM na hatuM. te ta5 te (payattaNa) gurumaDA2dvArA havAmAM mAvatu mana vizeSa prayatna vA sAdhya tu mayA ( payatteNa) nI saMskRta chAyA (prayatlena) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 bhagavatIsUtre aisI bhI hotI hai-so isakA tAtparya aisA hotA hai ki pramAda se rahita hokara hI prayatna pUrvaka yaha tapAkarma Acarita kiyA thaa| guru dvArA diye gaye jAne para bhI yaha tapAkarma sAmAnyarUpa se bhI gRhIta aGgIkRta ho sakatA hai-so yaha tapaHkarma aisA nahIM thA kintu anagAra skandaka ne isa tapaHkarma ko (paggahieNaM) bahumAna ke sAtha gurumahArAja ke samIpa svIkAra kiyA huvA thaa| guru mahArAja ke samIpa svIkRta kiyA gayA tapAkarma isaloka tathA para paraloka kI AzaMsA ke nimitta bhI ho sakatA hai so yaha tapAkarma skandaka anagAra ke dvArA isa nimitta se svIkAra nahIM kiyA gayA hone se yaha (kallAleNaM ) kalyANarUpa thA arthAt yaha tapa nirogitA kA kAraNa thA isaliye kalyANasvarUpa thaa| nirogitA kA jo kAraNa hotA hai vaha isa loka saMbaMdhI bhI nirogitA kA kAraNa ho sakatA hai paraloka saMbaMdhI bhI nirogitA kA kAraNa ho sakatA hai so yaha tapaHkarma aisA nahIM thA-yaha to sarva duHkho kA anta kAraNa hone se (siveNaM) zivasvarUpa thaa| sarvaduHkho kA anta karane vAlA yaha sAmAnyarUpa se bhI ho sakatA hai to isake liye kahA gayA hai ki sAmAnyarUpa se aisA nahIM thA-kintu (dhanneNaM ) zrutacAritrarUpa dhanakI prApti karAne ke kArANa yaha dhanya thaa| duritoM-pApoM ke paNa thAya che. te tapa pramAdathI rahita thaIne prayatna pUrvaka karavAmAM AvyuM hatuM, evuM tenuM tAtparya che. te tapa gurudvArA devAmAM AveluM hovA chatAM sAmAnya rIte gRhIta thayeluM paNa hoI zake che, paNa skandaka aNagAranuM tapa sana tu. 2444 mAre / tapana ( paggahieNa) ma bhAna sahita gurumahArAja pAse svIkAra karela hatuM. gurumahArAjanI samakSa aMgIkRta karAyeluM tapa Aleka tathA paralakanI AkAMkSA paripUrNa karavAne mATe paNa karAyuM hoya che, paNa skandaka aNagAre evAM koI nimittathI A tapanI mArAdhanA 42 // na utI, tethI tebharnu ta5 ( kallANeNa' ) 4cyA35-nArAjI tAnA kAraNarUpa hatuM, mATe ja tene kalyANakArI kahyuM che je vastu nI regItAnA kAraNarUpa hoya che te Aleka saMbaMdhI nI gItA ane pAralaukika nIrogItAnA kAraNa rUpa hoya che, paNa skandakanuM tapa kama e prakAranuM na hatuM, te te samasta mArnu snt||24 pAthI (siveNa) zi1:135 tu, ta sAmAnya rUpe samasta duHkhanuM aMtakAraka paNa hoI zake che, paNa skandaka aNagAranuM ta5 te 2nu na tu paNa te ( dhanneNa) zrutayAritra35 dhananI prApti 42 // vanAra hovAthI (anya) hatuM, pApanuM upazamana karavAnA kAraNabhUta hevAthI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 u0 1 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 703 ataeva ' udatteNaM' udAttena uccapariNAmasya sthairyAt / evaM tu sAmAnyenApi syAdata Aha 'uttameNaM ' uttamena malinamAvarAhityAt etattu saspRhamapisyAdatamAha udAreNa" audAryeNa, nispRhatvAtizayAt / etAdRzaM sambhAvyapi bhavedata Aha'mahANubhAveNa ' mahAnubhAvena lokAtizAyiprabhAvajanakatvAt / etAdRzena tapaH karmaNA " sukke " zuSkaH zoNitarahitatvAt " lukkhe" rUkSaH kSudhAvazena rUkSI bhUtakhAt " nimmaMse" nirmAsaH yatheSTAhArAbhAvena zuSkamAMsatvAt , ataeva upazamana kA kAraNa hone se yaha (maMgalaleNaM ) svayaM maMgalarUpa thaa| tathA samyaka ArAdhanA se zobhAsaMpanna hone ke kAraNa yaha tapa karma (sassi. rIeNaM) sazrIka thaa| isa tapa karma ko Acarita karate samaya skandaka anagAra ke pariNAma isakI ArAdhanA karane meM uttarotara vRddhisaMpanna hote rahate the isaliye yaha tapa karma (udaggeNaM ) udAunnata thaa| isakI ArAdhanA meM uccapariNAmoM kI sthiratA hone se ( udatteNaM) udAtta thaa| isa napa ke karane meM kisI bhI prakAra se pariNAmoM meM malinatA nahIM Ane se yaha ( uttameNaM) uttama thaa| isa tapa karma meM nispRhatA kI parAkASThA hone ke kAraNa yaha (urAleNaM) udAra thaa| yaha skandaka dvArA Acarita tapAkarma sAmAnyaprabhAvavAlA nahIM thA kintu (mahANubhAveNaM) lokAtizAyI prabhAva kA janaka thaa| aise tapakarma ke nirantara karane se skandaka anagAra kA zarIra khUna rahita hone ke kAraNa kASTha ke jaisA zuSka ho gayA thaa| bhUkha ke prabhAva se vaha bilakula rUkhA ho gayA thaa| (nimmaMse ) yatheSTa AhAra ke abhAva ke kAraNa vaha mAMsa rahita ho gayA te (maMgalleNa) 'bha72135' tu, sabhya sAdhanAthA zAmAyabhAna pAthI te ta5:bha (sassirIeNa) (sI) utu, yA ta5: 4 42tI mate 2464 aNugAranAM pariNAma tenI ArAdhanA karavAmAM uttarottara vRddhi pAmatAM rahetAM hatA, tathA te tapa:ma (udggeNa) 6-unnata tu, tenI mArAdhanAmA zya pariNAbhAnI sthiratA pAthI te ( udatteNa ) hAtta hetu mA tapanI ArAdhanA karatAM pariNAmamAM kaI paNa prakAranI malinatA pravezavAthI te ( uttameNa) uttama tu. te tapamA nispRDatAnI 52|418taa pAthI te (urAleNa) SE2 tu. te ta5 sAmAnya prabhAvAmu nAtu 5 ( mahANuH mavi alaukika prabhAvanuM janaka hatuM A prakAranI tapasyA niraMtara karyA karavAthI skandaka aNagAranuM zarIra lehIthI rahita thaI gayuM hatuM tethI te kASTha jevuM zuSka lAgatuM hatuM. bhUkhanA prabhAvathI te taddana rukSa thaI gayuM hatuM (nimmase) mAvazyA mADAne samAva temanu zarI2 mAMsahita 25 gayu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre advicammAvaNaddha" asthicavinadvaH asthIni carmamANa avanadAni AvRtAni yasya sa asthivarmAvanadvaH prAyo mAMsazoNitarAhityAt / ataeva "kiDa kiDiyAbhUe " kiTikiTikAbhUtaH kiTikiTikAnAma utthAnopavezanAdi kriyAjanitaH zabdavizeSaH tAdRzIM kiTikiTikAM bhUtaH prApto yaH sa kiTi kiTikAbhUtaH, yasyo. sthAnAdi kriyAsu kiTikiTikAzabdaH saMjAyate, "kise" kRzaH durbala:-zaktirahitaH thaa| jaba manuSya ke zarIra meM mAMsa aura khUna nahIM rahatA hai-taba kevala hADoM kA eka piMjara mAtra hI zeSa raha jAtA hai| vaha jaba uThatA hai yA baiThatA hai athavA calatA hai-taba usa samaya hADakoM ke khokhAvAle zarIra meM se jo AvAja nikalatI hai usakA nAma kiTi kiTikA hai| una skandaka anagAra kI haDDiyAM uThate baiThate phirate samaya kiTa :kiTa AvAja karatI thiiN| prAyaHmAMsa aura zoNita se rahita jaba skandaka kA zarIra ho gayA taba ( advicammAvaNaddhe) unake zarIra kI haDDiyAM usa samaya carmamAtra se avanaddha-maDhI huI thIM-isase unake baMdhana khula nahIM pAye aura na ve Apasa meM vikhara hI pAI / jaise paTTI se koI vastu kasa dI jAto hai usI prakAra se ve sabakI saba Apasa meM camar3I se kasI rhiiN| yahI bAta (aTicammAvaNaddhe ) isa pada se sUtrakAra ne prakaTa kI hai| isI kAraNa se skandaka anagAra ke zArIrika gatikriyA karate samaya zarIra meM se kaTa kaTa-khaTa khaTa isa taraha kI AvAja nikalane laga gii| (kise ) unakI zArIrika zakti kA bilakula eka taraha se hAsa hatuM. jyAre mANasanA zarIramAM mAMsa ane rakta rahetAM nathI tyAre te zarIra hADacAmanA mALakhAM jevuM thaI jAya che. A mANasa jyAre halanacalana kare che tyAre tenA hADakAMnA gharSaNathI je avAja thAya che tene "kiTikiTikA kahe che. skandaka muninAM hADakAM paNa uThatAM, besatAM tathA cAlatAM kiTakiTane avAja karatAM hatAM. jyAre skandaka aNagAranuM zarIra lagabhaga mAMsa ane raktathI rahita tha6 AyuM tyAre " advicammAvaNaddhe " te zarI2 54 yAmIthI matyu DAya meQ lAgatuM hatuM. tethI te asthinAM baMdhana chUTAM paDI gayAM nahIM, ane te eka bIjAthI alaga paDI gayAM nahIM, jema paTTInI madadathI kaI vastune bIjI vastu sAthe bAMdhI rAkhavAmAM Ave che tema skandaka muninAM asthi cAmaDIrUpI 5hI 43 leDayeai 2ai. me pAta sUtrAre ( aTThicammAvaNaddhe ) 54 vaa| batAvI che. A kAraNe zarIranuM halana calana karatI vakhate temanA hADakAMnA dharSayI 58-58 2004 nItA to (kise ) temanI zArIR: shaantin| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TIkA za0 2701 sU0 14 skandakacaritanirUpaNam 705 " dhamaNisaMtae" dharmanIsaMtataH dhamanIsaMtato nADIvyAptaH mAMsakSayeNa paridRzyamAna nADIka ityarthaH " jAe yAvi hotthA" jAtathApyabhUt pUrvoktarUpo jAtaH, ghorAtighoratapazcaraNAt / nanu yadi tapaH karaNena zarIrametAdRzaM jAtaM tadA utthAnAdi kriyA tasya kathaM bhavatItyAha-'jIvaM ja veNaM' ityAdi / 'jIvaM jIveNaM' jIvajIvena atra prathamo jIvazabdaH AtmavAcakaH dvitIya nIvazabdo balavAcakastena jIvajIvena jIvabalena 'gacchai' gacchati gamanAdikriyAM karoti, Atmabalenaiva calanAdi kriyAM karoti, na tu zarIravale neti bhAvaH "jIvaM jIveNa ciTThai" jIvaM jIvena ho cukA thA-ataeva-ve durbala ho gaye the| (dhamaNisaMtae) mAMsarahita ho jAne ke kAraNa unake zarIra meM nADiyAM spaSTa najara par3ane lagI thiiN| so yaha saba unake zarIra kI hAlata ghorAtighoratapasyA ke karane se huI / arthAt-ghorAtIghora tapasyA ke karane se unakA zarIra pUrvokta sthitivAlA bana gayA para utthAnAdi kriyA ve kaise karate the, to isa AzaMkA ke parihAra nimitta sUtrakAra kahate haiM-"jIvaM jIveNaM gacchaha" jIva jIvena gacchati-ve zarIra ke bala se nahIM calate the, api tu Atmabala se hI calate the| yahAM prathama jIva zabda AtmA kA vAcaka hai aura dvitIya jIva zabda bala kA vAcaka hai / Atmabala se hI gamanAdi kriyA karate the zarIra ke bala se nhiiN| isa taraha skandaka anagAra zArIrika balakI kSINatA hone para bhI Atmabala se hI calanAdi rUpa kriyA karate the-zarIra ke bala se nhiiN| (jIvaM jIveNa ciTThai ) isI bilakula hAsa thaI gayo hato tethI teo atizaya durbaLa thaI gayA hatA. ( dhamaNisatae ) tamanA mAMsa 2Dita zamAMthA temanI nase! 25 mAtI hatI kaThinamAM kaThina tapasyAne kAraNe temanA zarIranI je evI hAlata thaI gaI hatI, te evA zarIre teo utthAna Adi kiyAo kevI rIte karatA Daze ? to 24 sAnA nivA29 bhATe sUtrA2 4 cha -( jIvaM jIveNa gacchai ) jIva jIvena gacchati ! teso zarInA thI yAsatA nahIM 555 temanA AtmabaLathI ja cAlatA hatA ahIM pahele (jIva) zabda AtmAne vAcaka che ane bIje (jIva) zabda zArIrika baLane vAcaka che. kahevAnuM tAtparya e che ke teo AtmabaLathI ja gamanAdi kriyA karatA hatA, zArIrika baLathI nahI. zArIrika baLa na hovA chatAM teo AtmabaLathI ja calanAdi jiyA 42tA tA. (jIvaM jIveNa ciTTai ) se pramANe teso mAmayI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 bhagatIsare tiSThati, Atmabalenaiva sthityAdi kriyAM karoti na tu zarIrabalena punazca "bhAsa bhAsitA vigilAi" bhASAM bhASitvA'pi glAyati / "bhAsaM bhAsamANe gilAi" bhASAM bhASamANo glAyati " bhAsaM bhAsissAmIti gilAyati " bhASAM bhASiSye iti glAyati, anena kAlatraye'pi bhASamANe glAni mRcitaa| __ sa skandako'nagAraH punaH kIdRzo jAtaH, iti dRSTAntena vizadayati 'se jahANAmae' ityAdi, ' se jahAnAmae' tad yathA nAma yathA 'kaTThasagaDiyAi vA' kASTazakaTikA iti vA kASThena bhRtA paripUritA zakaTikA kASThazakaTikA, zuSka kASThaparipUritazakaTiketyarthaH "pattasagaDiyAi vA" patrazakaTikA iti vA zuSka patra bhRtazakaTikA tilasagaDiyAi vA / tilazakaTikA iti vA tilaphalIsaMbhRtA zakaTikA "bhaMDasagaDiyAi vA" bhAMDazakaTikA iti vA, bhANDAnAM mRnmayabhAjanAnAM bhRtA zaka TikA "eraMDakaTThasagaDiyAi vA" eraNDakASThazakaTikA iti vA, eraNDakASThabhRtA vA taraha ve Atmabala se hI khaDe rahate the zarIra bala se nahIM / punaH (bhAsa bhAsittA vigilAi, bhAsaM bhAsamANe gilAi, bhAsaM bhAsissAmitti gilAi ) ina padoM se kAlatraya meM bhI bolane meM unheM rUci nahIM hotI thI, api tu glAni hI hotI thI yaha bAta sUcita kI hai| skandaka anagAra kI sthiti-zArIrikadazA-aba sUtrakAra dRSTAnta dvArA spaSTa prakaTa karate hue kahate haiM-( se jahANAmae kaTTasagaDiyAivA ) jaise mAnoM koI kASTa samUha se-lakar3iyoM se bharIhuI gAr3I ho-( pattasagaDiyAivA) patroM ke samUha se labAlaba bharI huI koI gADI ho, (tilasagaDi. yAivA) tilaphalI se bharI hui koha gAr3I ho, (bhaMDagasaDiyAivA) bhANDa-miTTI ke bane hue vartanoM se bharI huI koI gADI ho (eraMDasaga. DiyAivA eraMDa ke kASTase bharI huI koi gADI ho, (iMgAlasagaDiyAi. SAn 2utA utA, zarIrathI nahI ( bhAsa' bhAsittA vigilAi, bhAsa bhAsa mANe gilAi, bhosa bhAnissAmitti gilAi ) ma po dvArA sUtradhAra se shiivavA mAge che ke traNe kALamAM temane besavAnI ruci thatI nahIM, paNa bola vane prasaMga Ave te glAni ja thatI hatI. skandaka aNagAranI zArIrika hAlata kevI thaI gaI hatI tenuM sUtrakAra daSTAnta dvArA 25STIkaraNa kare che (se jahANAmae kaTusagaDiyAivA) ansithI maresI gADI hAya, (pattasagaDiyAi vA ) pahanA samUDathI jIyA mAya maresI ||ddii DAya, (tilasagaDiyAi vA ) tasanI ziMgAthA marekI chaDI DAya, (bhaDagasagaDiyAi vA ) bhATIna pAsaNethI maresI DI DAya, (iMgAlasagaDiyAi vA) sasA thI naredI 5 gADI DAya, ( eraMDasagaDiyAi vA ) merAna TathI marevI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU014 skandakacaritanirUpaNam 707 zakaTikA " iMgAlasagaDiyAi vA " aGgArazakaTikA iti vA / azoraparipUritA koyalA iti bhASA prasiddha vastujAta saMbhRtA zakaTikA "uNhe diNNA" uSNe dattA uSNe AtapAdau dattAH prasAritA ata eva 'mukkA samANI ' zuSkAsatI " sasaI gacchai " sazabdaM gacchati "sasadaM ciTai" sazabdaM tiSThati, yathA zuSkakASThAdi paripUritA zakaTikA yadi calati tiSThati vA tadA kASThapatrAdInAM zuSkatvena zabdaM karotye vetyarthaH "evAmeva khadae vi aNagAre " evameva skandakopyanagAraH " sasaI gacchai" sazabdaM gacchati "sasaI ciTTha" sazabdaM tiSThati upavizatItyarthaH gatisthitisamaye'sthisaMgharSeNa zarIrasya zabdAyamAnatvAt / sa skandako'nagAraH "uvacietaveNa' upacitastapasA "avacie masasoNieNaM" apacito mAMsazoNitena, mAMsazoNitarAhityenApacitaH kSINatAM praaptH| "huyAsaNeviva bhAsarAzipaDicchaNNe" hutAzana iva bhasmarAzipraticchannaH 'taveNaM teeNaM" tapasA tejasA " tavateyasirIe" tapastejaHzriyA " atIva atIva upasobhemANe ciTThai " atIvAtIvopazobhamAnastiSThati / vA) koyaloM se bharI huI koi gAr3I ho, (uNNe diNNA) aura vaha ghAma-dhUpa meM sUkhAI gaI ho, isa prakAra (sukkA samANI) sUkha jAne para jaise vaha (samadaM gacchai) khaTa khaTa zabda karatI huI calatI hai (sasaI ciTThA ) khaTa-khaTa zabda karatI hui ThaharatI hai, usI taraha skandaka anagAra kA zarIra bhI gati, aura sthiti ke samaya meM Apasa meM asthiyoM ke saMgharSa se zabdAyamAna hotA thA ve skandaka anagAra ( uvacie taveNa ) tapa se upacita puSTa the parantu ( avacie maMsasoNieNaM ) mAMsa aura zoNita se apacita-kSINa the, (huyAsaNe viva bhAsarAsipaDicchapaNe ) parantu phira ve skandaka anagAra bhasmarAzi se pracchanna agni kI taraha (taveNaM teeNa) tapa aura teja kI zrI-zobhA 00 DAya, ( uNhe diNNA) mane te sUrya nA 5thI sU4 gayesI chAya, (sukkA samANI ) se zate sU pAne sIdhe gema te (sasahaM gacchada) -savArI 42tI yAve che. ( sasadaM ciMi) mane tene yAsatI 121 vIe tyAre khaTa khaTa avAja karatI ubhI rahe che, e ja pramANe halana calana karatI vakhate skandaka aNagAranAM hADakAM paNa eka bIjA sAthe ghasAvAthI bhaTa bhaTa savAla thatA (tA. 244 magAra (uvacie taveNa) ta5 5. thita (puTa) utA, 5 (avacie masasoNi raNa) paNa bhAMsa bhane 24tathI 55thita (kSI) tA. ( huyAsaNe viva bhAsarAsipaDicchaNNe ) 5 te rAmanI nIye Aye minI ma (teveNa taeNa) ta5 ane tenI zrIyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ayamAzayaH yathA bhasmapraticchanno bahirvAhyavRtyA tejorahitaiva lakSyate antatyAtu tejasA jvalatyeva tathA skandako'pi apagatamAMsazoNitatvAt bahistejorahitaH antastu zubhadhyAnatapasA jAjvalyamAno'styeveti / / mU014 // ___ ati vilakSaNAnekatapaHkarmakaraNAnantara skandakaH ki karotItyAha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagRhe nayare samo. saraNaM jAva-parisA paDigayA taeNaM tassa khaMdayassa aNagArasta aNNayA kayAiM-puvvarattAvarattakAlasamayasi dhammajAgariyaM jAgaramANasta imeyArUve agjhatthiMe ciMtie jAva samuppajjitthA evaM khalu ahaM imaNaM eyArUveNaM orAleNaM jAva kise dhamaNisaMtae jAe jIvaM jIveNa gcchaami| jIvaM jIveNa ciTTAbhi jAva gilaami| jAva evAmeva ahaMpi sasadaM gacchAmi sasadaM ciTThAmi taM asthi tAme uhANe kamme bale vIrie purisakAraparakkame taM jAva / tAme asthi uTANe kamme bale vIrie purisakAraparakame jAva ya me dhammAyarie se (aIva aIva uvasobhemANe ciTTai ) bahuta-bahuta zobhAyamAna ho rahe the| tAtparya kahane kA yaha hai ki jisa prakAra se bhasma se DhakI huI agni bAhara meM to teja rahita jaisI pratIta hotI hai, parantu bhItara meM vaha teja se prajvalita hI rahatI hai, usI prakAra se skandaka anagAra bhI mAMsa aura zoNita se rahita hone ke kAraNa bAhara meM teja se rahita the-parantu phira bhI bhItara meM zubhadhyAna aura tapa se jAjvalyamAna hI the // sU0 14 // (tithI) (aIva aIva uvasobhemANe ciTTaI) atizaya zamitA utA. pArnu tAtparya e che ke jema rAkhathI agni bahArathI jotAM te tejahIna lAge che paNa aMdarathI te tejathI saLagate rahe che, tema sakandaka aNagAranuM zarIra mAMsa ane zeNitathI rahita hevAne kAraNe bahArathI te nisteja lAgatuM hatuM paNa temane AtmA te zubha dhyAna ane tapathI dedIpyamAna hatuM ! sU 14 in zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 15 skandakacaritanirUpaNam 709 dhammovadesae samaNe bhagavaM mahAvIre jiNe suhatthI viharai tAvatA me seyaM kallaM pAuppabhAyAe rayaNIe phulluppalakamalakomalummiliyammi ahApaMDure pannAe, rattAsoyappagAse kiMsuyasuyamuhagujaddharAgasarisa kamalAgarasaMDavohae, uhiyammi sUre sahassarassimmi diNayare teyasA jalaMte samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA namaMsittA jAva pajjuvAsittA, samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe sayameva paMcamahavvayAiM ArovettA samaNAya samaNIo ya khAmettA tahArUvehiM therehi kar3AIhiM saddhiM viulaM pavvayaM saNiyaM saNiyaM duruhittA mehaghaNasaMnigAsaM devasannivAyaM puDhavIsilApaTTayaM parilehittA dabbhasaMthAraMga saMtharittA dabbhasaMthArovagayarasa saMlehaNA jhosaNA jhUsiyassa bhattapANapaDiyAikkhiyassa, pAo. vagayassa, kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittae tikaDu evaM saMpehei saMpehittA kallaM pAuppabhAyAe rayaNIe jAva jalaMte jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva jAva pajjuvAsai khaMdayAi samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM aNagAraM evaM vayAso se NaNaM khaMdayA, pu0barattAvarattakAlasamayaMsi, dhammajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjitthA, evaM khala ahaM imeNaM eyArUveNaM tavaNaM orAlaNaM viuleNaM taM caiva jAva kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittae tikaTu evaM saMpehei saMpehittA kallaM pAuppabhAyAe jAvajalaMte jeNeva mama aMtie teNeva havvamAgae se NUNaM khaMdayA ahe samaTe ? hatA asthi ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibandhaM kareha ||suu015|| chAyA-tasminkAle tasmin samaye rAjagRhe nagare samavasaraNam yAvat pari zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatIsUkSe pat patigatA tataH khalu tasya skandasyAnagArasyAnyadA kadAcit pUrvarAtrApara rAtrakAlasamaye dharmajAgarikAM jAgrataH ayametadrUpa AdhyAtmikazcitito yAvat samudapadyata0 ahaM khalu ahamanena etadrUpeNodAreNa yAvat kRzo dhamanIsaMtato jAtaH ativilakSaNa aneka tapa karane ke bAda skandaka anagAra ne kyA kiyA so kahate haiM-(teNaM kAleNaM) ityAdi / sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (rAyagihe nayare) rAjagRha nagara thA vahAM (samosaraNaM) bhagavAna kA Agamana huA (jAva parisA paDigayA) yAvat-dharmakathA sunakara sabhA visarjita ho gaI (taeNaM tassa khaMdayassa aNagArassa) isake bAda usa skandaka anagAra kA (aNNayA kayAI) kisI samaya (putvarattA. varattakAla samayaMsi ) rAtrIke pichale prahara meM (dhammajAriyaM jAgaramANassa) dharma jAgaraNa karate samaya (imeyArave ajjhathie, ciMtie, jAva, samuppa jitthA) isa prakAra kA AdhyAtmika, ciMtita yAvat manogata saMkalpa utpanna huA, (evaM khalu ahaM imeNaM eyAraveNaM orAleNaM jAva kise dhamaNisaMta e jAe )maiM isa prakAra ke udAra tapa ke ArAdhana karane se yAvat durbala ho gayA hUM-tathA mere zarIra kI samasta dhamaniyAM-nADiyAM bAhara spaSTa A prakAranA aneka ati vilakSaNa tapa karyA pachI skaka aNagAre zuM yu te have sUtrA2 49 cha ' teNaM kAleNaM ityAdi / / / sUtrArtha: ( teNa kAleNaM teNaM samaeNaM ) te Ne mane te sabhaye ( rAyagihe nayare ) 24 nobhe nA2 tu. ( samosaraNaM ) tyAM mahAvIra prabhu pracAryA tyA sabhAsa26 sthAyu. (jAva parisA paDigayA ) ( pariSada yama thA najI tyAMthI zarU karIne (dharmakathA sAMbhaLIne sabhA visarjana thaI ) tyAM sudhInuM 4thana mA pramANe samA. (taeNaM tassa khaMdayassa aNagArassa" tyA2 mAha te 24 mArane "aNNayA kayoI " se quta " pUvvarattAvarattakAlasamayaMsi" binA chedA prahare "dhammajAgariyaM jAgaramANassa" 295 42tI mate ( imeyArUve ajjhathie, ciMtie jAva samuppajjitthA ) A! prazna AdhyAtmi, ciMtita manogata saMkalpa thaye -( ahIM mane gata paryantanA vizeSa mA pramANe sm045|) (evaM khalu ahaM imeNa eyArUveNa orAleNa jAva kise dhamaNisaMtae jAe ) prAnuM 2 ta5 421AthI hu hu 45 gayo cha, bhaa2| zarI2nI naso mA2 858 hepAya che. (jIvaM jIveNa. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pramaiyacandriA TIkA 20 2 u0 1 sU0 15 skannakacaritanirUpaNam 711 jIvaM jIvena gacchAmi jIvaM jIvena tiSThAmi yAvat glAyAmi yAvadevamevAhamapi sazabdaM gacchAmi sazabdaM tiSThAmi, tadasti tAvanmamotthAnaM karmabalaM vIrya puruSakAra parAkramastad yAvattAvanmamAsti utthAnaM karmabalaM vIryam puruSakAraparAkramo yAvacca mama dharmAcAryoM dharmopadezakaH zramaNo bhagavAn mahAvIro jinaH suhastI viharatI tAvatA mama zreyaH kalyaM prAduSprabhAtAyAM rajanyAM phulotpalakamalakomalonmIlite rUpa se dIkha rahI haiM (jIvaM jIveNa gacchAmi )maiM zarIra bala se nahIM, kintu Atmabala se calatA hUM, (jIvaM jIveNa ciTThAmi) Atmapala se hI ThaharatA hUM (jAva gilAmi ) yAvat bolate 2 bhI glAniyukta ho jAtA hUM (jAva evAmeva ahaMpi sasadaM gacchAmi, sasadaM ciTThAmi ) yavat isI taraha se maiM bhI caTa-caTa zabda karate hue calatA hUM aura caTa-caTa zabda karate hue hI baiThatA hUM (taM asthi tA me uTThANe) phira bhI mujha meM abhI utthAna zakti hai ( kamme, bale, borie, purisakAraparakkame ) karma hai pala hai, vIrya hai, puruSakAra parAkrama hai (taM jAva tA me asthi uThANe, kamme, bale, vIrie, purisakkAraparakkame ) to jabataka mujha meM utthAna karma, vala, vIrya, aura puruSArtha parAkrama he aura (jAva ya me dhammAyariedhammovadesae suhatthI samaNe bhagavaM mahAvIre ) jabataka mere gharmAcArya dharmopadezaka zramaNa bhagavAna mahAvIra (jiNe) jina (suhatthI) puruSoM meM gandhahastI jaise (vIharai) vicarate haiM arthAt vidyamAna haiM ( tAvatA-me seyaM kallaM pAupabhAyAe rayaNIe ) nabataka arthAt bhagavAn mahAvIra gacchAmi ) zarIramayI naDI 5 mAmayI yA chu. (jIva jIveNa ciTThAmi ) mAmAthI 4 sthi2 29 chu, ( jAva gilAmi) mAratA 55 ani bhanuma chu. (jAva evAmeva api sasadaM gacchAmi sasahaciTThAmi) hu~ jyAre cAluM chuM tyAre mArA hADakAMnA gharSaNathI khaTa-khaTa avAja thAya che, mesatI mate 58 paTa vAsa thAya che. ( ta asthi tA me uTThANe) chatai 59 97 mArAmAM matthAna zati cha. ( kamme' bale, vIrie purisakkAra* parakkame ) ma che, paNa pAya cha bhane puru54|2 52 // cha (ta jAvatA me atthi uDhANe, kamme, bale, vIrie, purisakkAraparakkame ) to nyAM sudhA bhArAmA utthAna zanti, pIya bhane puruSArtha 52||bh bhAnu cha, ( jAva ya me dhammAyarie dhammovadesae suhatthI samaNe bhagavauM mahAvIre jiNe viharai) jyAM sudhI puruSomAM gandhahastI samAna mArA dharmAcArya dharmopadezaka, jine 12 zrama lagavAna mahAvIra vidyamAna che, (tAvatA me seya' kalla' pAuppabhAyAe rayaNIe ) tyA sudhA bhAi zreya che. to AtI . rAtri pUrI thAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 713 bhagavatIsUtre yathA pAMDure prabhAte raktAzokaprakAze kiMzukazukamukhaguMjarddharAgasadRze kamalAkarapaMDa bodhake utthite sUrye sahasrarazmau dinakare tejasA alati sati bhagavaMtaM mahAvIra vanditvA namasyitvA yAvat paryupAsya zramaNena bhagavatA mahAvIreNAbhyanujJAtaH san svayameva paMcamahAvratAnyAropya zramaNAMzca zramaNIMzca kSamayitvA tathArUpaiH sthaviraiH prabhu ke samakSa " me zreyaH, mere liye zreyaskAra hai AgAmI divasa jaya rAtri prakAzavAlI ho jAyagI tathA (phulluppalakamalakomalummiliyammi ahApaMDure pabhAe ) jaba aisA prabhAta ho jAvegA ki jisameM sAmAnyatathA vikasita hue kamala ke daloM kA aura hariNavizeSa ke netroM kA unmIlana-khilanA ho jAve arthAt dhavala prakAza phaila jAve, tathA ( rattA soyappagAse) rakta azoka vRkSa ke jaise prakAzavAlA, (kiMsurasuhaTa haguMjaddharAgasarise) kiMzuka-palAza puSpa, zukamukha-tote kA mukha evaM gujArdha-rattikA ke ardhabhAga jaisA (kamalAgarasaMDayohae ) sarovara Adi meM kamala samUha ko vikasita karane vAlA ( sahassarassimmi) eka hajAra kiraNoM vAlA, (dinayare ) divasa karane vAlA (teyasA jalate. sUre udviyantri) tejase pradipta aisA sUrya jaba udita ho jAvegA taba maiM (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA namaMsittA jAva pajjuvAsittA) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pAsa jAkara unako vaMdanA karU~gA aura namaskAra kruuNgaa| vaMdanA namaskAra karake yAvat unakI paryupAsanA kara ke (samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunnAe samANe) una zramaNa bhagavAna mahAvIra kI AjJA prApta karUMgA, AjJAprApta kara phira maiM (sayameva) apane Apa (paMca. phulluppalakamala komalummiliyammi ahA paDure pabhAe ) mane bhagAne tathA rizAnAM netrAne visAvanA2 sUryanA praza 3 laya, (ratta soyappagAse) sAta bharI 4vRkSanA va za vANI, ( kiMsuyasuhamuhaguMjaddharAgasa rise ) kizuka -palAza khAkharAnuM puSTa, popaA mukha samAna, ane coThInA ardhamaag samAna sAsa ganA, (kamalAgarasaMDavohae ) sava2 mahimA bhasa vRnhone visita 42 / 2 / , ( sahAsarassimmi) 24 22pAnI, (dina. yara) hivasa 42naare| ( teyasA jalaMte sUre udviyami) tethI dIpyamAna sUrya syAre 65 pAbharI tyAre ( samaNa bhagavaM mahAvIra vaMdittA jAva pajjuvAsittA) huM zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jaIne temane vaMdaNA namaskAra karIza. / nama24.2 4zana tamanI pathupAsanA paryantanI vidhi 4Ina (samaNeNa bhagavayA mahAvIreNAM abhaNunAe samANe) hu zramaNa bhagavAna mahAvIranI mAjJA saza. mAjJA dhana (sayameva ) bhArI te 1 (paMcamahavvayAiM ArovettA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramerefront TIkA za02 u0 1 sU0 15 skandakacaritanirUpaNam 713 kRtAdibhiH sArdhaM vipulaM parvataM zanaiH zanairduruhya meghasaMnikAzaM devasannipAtaM pRthivI - zilApaTTakaM pratilekhya darbhasaMstArakaM saMstIrya, darbhasaMstArakopagatasya saMlekhanAjoSaNAjuSitasya bhaktapAnapratyAkhyAtasya pAdapopagatasya kAlamanavakAMkSataH vihartu - mahAI ArovettA) pAMca mahAvratI ko svIkAra karake (samaNAya samaNIo ya khAmettA) zramaNa tathA zramaNIoM se (kSamApanA ) khamatakhAmaNA karU~gA, khamata khAmaNA karake karAke ( tahAkhavehi therehiM kaDAIhiM saddhiM ) tathArUpa sthaviroM ke sAtha ki jo saMthAre meM sthita sAdhu ke saMrakSaka hote haiM arthAt sahAyatA karate haiM (biulaM pavvayaM) vipula parvata para vipulAcala para (saNiyaM saNiyaM ) dhIre 2 ( duruhittA ) caDhakara ( mehaghaNasaMnigAsaM) megha ke samUha jaise varga vAle ( devasanivArya ) devoM ke sannipAta vAle aise ( puDhavIsilApaTTayaM ) pRthvI zilApaTTaka kI pratilekhanA karU~gA ( paDile hittA ) pratilekhanA karake usa para ( dagbha saMthAriyaM saMtharitA) darbhakA saMdhArA bichAU~gA - bichAkara (dagbhasaMdhArova yassa) usa darbha ke saMdhAre para sthita huA maiM ( saMlehaNA jhosaNA jhUsiyasa ) saMllekhanA ko baDe hI Adara bhAva se dhAraNa karatA huA (bhaktapANa paDiyAikviyassa) caturvidha AhAra kA parityAga karU~gA aura ( pAovagayasma ) pAdapopagamana saMthAre meM rahatA huvA ( kAlaM aNavakhamANassa viharittae) isa sthiti meM rahA huA yAMga mhaavrte| magara urIza (samaNA ya samaNIo ya khAmettA ) bhane sAdhu sAdhvIone khamata-khamAsaNAM karIza. khamata khamAsaNAM karIne tathA karAvIne ( tahArUvehi therehiM kaDAIhiM saddhi) saare| nArA sAdhubhAne va sahAyatA 1re che tevA sthavironI sAthai ( viulaM pavvayaM ) viyusa parvata para visAyasa 2 (saNiyaM saniyaM) dhIre dhIre ( durudittA ) yaDhIza. tyAM thaMDIne ( mehaghaNa saMnigAsaM ) bhedhanA samUha nevA vAgu vAjA, ( devasabhitrA ) hevAnA nivAsa sthAna vAjA ( puDhavI silApaTTyaM ) pRthvI zivApaTTanI pratisenA urIza. ( paDile hittA ) tenI pratijJeNanA urIne tenA 352 ( damasaMthAriyaM saMtharittA ) hln| saMthAro bhichAvIza ( dabbhasaMthArotragayassa ) te harlanA saMthArA para ulA raDIne (saMleiNA jhosaNA jhUsiyassa ) hu ghaNA yAhara lAva sahita sahasenA ( saMthAro ) bhagIara harIza (bhattapANapaDiyAi kkhiyarasa ) thAra prAranA ADArano tyAga urIza ( pAovayagassa ) hupayogabhana sauNdhaare| arIza. ( kAlaM aNatrakaMkha mANassa viharittAe ) me sthitimA rahelo hu bhArAva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 bhagavatIsUtre mitikRtvA evaM saMprekSate saMprekSya kalyaM prAduSprabhAtAyAM rajanyAM yAvat jvalati yauva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraiva yAvatparyupAste / skandaka iti zramaNo bhagavAn mahAvIraH skandakamanagAramevamavAdIt tad nUnaM tava skandaka ! pUrvarAtrApararAtra kAlasamaye dharmajAgarikAM jAgrato'yametadrapaAdhyAtmiko yAvat samudapadyata, evaM khalvahamane naitadrUpeNa tapasodAreNa vipulena tadeva yAvatkAlamanavakAMkSato " mai apane maraNa kI AzaMkA- icchA nahIM karU~gA / ( tikaTTu ) isa prakAra kI bhAvanA se prerita hokara una skandaka anagAra ne ( evaM saMpeheha ) aisA vicAra kiyA / ( saMpehittA ) isa prakAra vicAra kara ke kallaM pApabhASAe rayaNI jAva jalate ) jaya prAtaHkAla huA yAvat sUrya kA prakAza phaila cukA taba ve skandaka anagAra ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre ) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the ( teNeva jAva pajjuvAsaha ) vahAM Aye / yAvat unakI ve paryupAsanA karane lage / (khaMdyAi samaNe bhagava mahAvIre khaMdayaM aNagAraM evaM vyAsI) he skandaka ! isa prakAra saMbodhita karate hue zramaNa bhagavAna mahAvIra ne skandaka anagAra se aisA kahA - ( se pUrNa khaMdayA puvvarastAva raktakAla samayaMsi ) heskandaka rAtrI ke pichale prahara meM ( dhammajAgarithaM jAgaramANassa ) dharmajAgaraNA karate hue tumheM (imeyArUve ajjhathie jAva samupajjitthA ) yaha isa prakAra kA AdhyAtmika yAvat manogata saMkalpa utpanna huA ki ( evaM bharaNunI mAAMkSA nahIM 43 ( tti ka) AA aAranI lAvanAthI prerArdha 2464 gugAre ( evaM saMpaddei ) 52 bhAvyA pramAye samudaya 5. ( saMpehittA ) thA aArane saMpa urIne ( kallaM pAulamAyAe ramaNIe jAva jalate ) jyAre prAHtakALa thayA, jyAre sUryane prakAza phelAyA-ahIM sUryanA prakAza phelAyA tyAM sudhInuM kathana upara mujaba grahaNa karavAnuM che-tyAre skandvaka aNu2 ( jeNeva samaNe bhagava mahAvIre ) nayAM zrabhakSu bhagavAna mahAvIra virAntA hatA (te jAva pajjuvAsaha ) tyAM yAvyA. tyAM bhAvIne vahAthI paryupAsanA paryantanI DiyA rI ( khaMDyAi bhramaNe bhagavaM mahAvIre khadayaM aNagAra evaM vayAsI) tyAre zramaya lagavAna mahAvIre 2444 agugArane yA pramANe dhuM 64 ! ( se NUNaM khaMdyA putrarattAvarata kA samayaMsi ) rAtrinA chedanA aDure ( dhammajAgariya jAgaramANassa ) dharmanagara AratI vAte tamane ( imeyArUve ajjhathie java samujjitthA ) mA prahArano AdhyAtmika, manogata sahaya utpanna thayo che ( evaM khalu aha imeNaM payAruveNaM taveNaM orAleNaM viule zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 40 1 sU0 15 skandaka baritanirUpaNam 715 vihartumiti kRtvA evaM saMprekSase saMprekSya kalyaM prAduSprabhAtAyAM yAvat jvalati yatraiva mamAntikaM tatraiva zIghramAgataH tannUnaM skandaka ! arthaH samarthaH ? hanta asti yathA sukhaM devAnupriya ! mA pratibandhaM kuru || sU0 15 // , TIkA' teNaM kALeNam' ityAdi " teNaM kAleNaM " tasmin kAle " teNaM samaeNaM " tasmin samaye " rAyagihe nayare " rAjagRhe nagare " samosaraNaM " khalu aham imeNaM eyArUveNaM taveNaM orAleNaM viuleNaM taMceva jAva kAlaM traiamANassa viharita ) maiM isa prakAra ke pUrvokta udAra vipula Adi vizeSaNa vAle tapa se bahuta durbala ho gayA hUM (yahAM saba pahile jaisA kahA gayA hai - vaisA kaha lenA cAhiye ) ataH yAvat kAla kI AkAMkSA kiye binA maiM pAdapopagamana saMvArA karU~ isI meM merA kalyANa hai ( ti kaTTu evaM saMpehai - saMpehittA kallaM pAuppabhAyAe jAva jalate jeNeva mamaM aMtie teNeva havvamAgae) isa prakAra vicAra kara tuma prAtaHkAla hote hI yAvat sUrya kA prakAza phailate hI jaldI mere pAsa Aye ho ( se NUrNa khaMdyA ! aTThe samaTThe / ) kaho he skandaka ! yaha bAta satya hai na ? taba skandaka kahate haiM ( haMtA asthi ) hAM bhadanta ! yaha bAta saca hai ( ahAsuhaM devANuppiA mA paDibaMdha kareha ) he devAnupriya ! tumheM jaise sukha ho vaisA kro| zubha kArya meM vilamba mata || sU0 14 // TIkArtha- 'terNa kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAla aura usa samaya meM ( rAyagihe navare ) rAjagRha nagara thA vahAM (samosaraNaM) bhagavAn mahAvIra ta' ceva jAva kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittae ) huM yA prAranA pUrvosta hAra, vipula Adi vizeSaNe vALA tapathI ghaNA ja duLa thaI gayA ....ahI" samagra AgaLa kahyA pramANe skandakanA saMkalpa'' varSoMna karavAnuM che-maraNanI apekSA rAkhyA vinA huM pAdapApagamana saMthArA karUM tyAM sudhInuM pUrvokta kathana ahI sama sevutemAM bhAI hayA che, (tti kaTu evaM saMpehei - saMpehittA kalla pAupabhAgAe jAva jalaMte jeNeva mamaM aMtie teNeva havvamAgae) mA praaranA samudaya karIne prAtaHkALa thatAM ja ane sUryanA prakAza phelAtAMja tame jaldI mArI pAse bhAvyA cho- ( se NUNaM khaMdayA ! aTThe sama e ) De sun64 ! bhArI bAta sAthI che ne ? tyAre sunchu - ( haMtA asthi ) De lahanta ! ApanI bAta sAthI che. ( ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibaMdha kareha ) lagavAna mahAvIre tebhane dhuMDe devAnupriya ! tamane ruce tema karo. zubha kArya mAM vila kha karavA joie nahIM ||su1pappA TIartha - vivezana - " teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM" te aNe yane te samaye " rAyagidde nayare " rAmaguDa nagaramA " samosaraNaM " lagavAna mahAvIranuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre samavasaraNam " jAva parisA paDigayA" yAvata parSata pratigatA "taeNaM tassa khaMdayassa aNagArassa" tataH khalu tasya skandasya tannAmakAnagArasya " aNNayA kayAI " anyadA kadAcit , anyasmin kasmiMzcit kAle ityartha:-" puvvarattAvarattakAlasamayaMsi" pUrvarAtrApararAtrakAlasamaye pUrvarAtrazca rAo pUrvobhAgaH apararAtrazcApakRSTA rAtriH pazcimastad bhAga ityarthaH pUrvarAtrAtmako yaH kAlasamayaH kAla svarUpaH samayaH sa pUrvarAtrApararAtrakAlasamayastasmin pUrvarAtrApararAtrakAlasamaye, rAtremadhyabhAge pazcimabhAge vo " dhammajAgariyaM jAgaramANassa" dharmajAgarikAM jAgrataH dharmajAgarikAM kurvata ityarthaH "imeyArUve" ayametadrUpaH "ajjha. thie" AdhyAtmikaH AtmagataH manasisthita ityarthaH "ciMtie' cintitaH "jAva prabhukA Agamana huaa| (jAva parisA paDigayA) yAvat sabhA visarjita huI / (taeNaM) taba ( tassa khadayassa aNagArassa) una skandaka anagAra ko ( aNNayA kayAiM ) kisI samaya meM ( pundharattAvarattakAlasamayaMsi ) rAtri ke madhyabhAga meM athavA rAtri ke pazcima bhAga meM jaba ki ve (dhamma nAgariyaM jAgaramANasta ) dharmajAgaraNA kara rahe the taba isa prakAra kA manogata saMkalpa-vicAra utpanna huA, ( rAtri kA pUrva bhAga pUrvarAtra aura rAtri kA aparabhAga apararAtra hai / pUrvarAtra aura apararAtra rUpa jo kAlasamaya-kAlasvarUpa samaya vaha pUrvarAtrApararAtra kAlasamaya hai-usameM arthAt rAtri ke madhya bhAga meM athavA rAtri ke pazcima bhAga meM dharma ke nimitta jo kI jAtI hai vaha dharmajAgaraNA hai / dharma jAgaraNa karate samaya skandaka anagAra ke ( imevArUve ajjhasthie citie jAva samuppajjitthA ) isa prakAra ke AdhyAtmika, cintita, bhAzamana thayu, tyAMthI 23 OMzana "jAva parisA paDigayA " samA visarjita tha,-tyAM sudhArnu 4thana mI mAga bhu45 a] 427 "taeNaM " nyAre samA visarzita tha tyA2 mA " tassa khaMdayassa aNagArassa" te 2455 mArane 'aNNayA kayAI" 7 me4 samaye "puvvarattAvarattakAlasama. yasi " rAtrina pAsA mAge ( madhya rAtri pachI ) "dhammajAgariya jAgaramANarasa" ya 29, 42tA 20 rano bhanAgata viyA2 panna thayo. (2rAtrinA AgalA bhAgane pUrvarAtri ane pAchalA bhAgane aparAtri kahe che. pUrvarAtra bhane 25522 // 35 // samaya cha tene 'pUrvarAtrApararAtra kALa samaya " kahe che. te samaye-eTale ke madhyarAtre athavA pAchalI rAtre dharmane nimitte je jAgaraNa karAya che tene dharma jAgaraNa kahe che) A prakAranuM dharma jAgaraNa 42tA 2444 mArane " imeyArUve ajjhathie ciMtie jAva samupajisthA" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU015 skandakacanirUritapaNam 717 samupajjitthA " yAvat samudapadyata, atra yAvatpadena kalpitaH prArthito manogataH saMkalpaH ityasya grahaNaM bhavati tena AdhyAtmikaH, cintitaH, kalpitaH, prArthitaH, manogataH saMkalpaH, iti saMgraho bhavati / tatra AdhyAtmikaH, ahaM bhaktapratyAkhyAnaM karomIti-Atmagata:- aGkura iva samutpannaH / 'citie' cintitaH sa eva punaH punaH vicAraH smaraNarUpo vicAraH dvipatrita iva / 'kappie ' kalpitaH-bhagavadAjJA purassarabhaktapratyAkhyAnakaraNecchArUpo vicAraH pallavita iva / 'pasthie' prArthitaH bhaktapratyAkhyAnArtha bhagavadagre prArthanArUpo vicAraH puSpita iva "maNogae saMkappe" manogataH saMkalpaH / idameva bhaktamatyAkhyAnaM zAzvatasiddhipadadAyakam / iti dRDha kalpita prArthita aura matogata saMkalpa utpanna hue / AdhyAtmika Adi vizeSaNoM kI sArthakatA yahAM isa prakAra se jAnanA cAhiye-skandaka anagAra ne jaba aisA vicAra kiyA ki maiM " bhakta pratyAkhyAna karU~gA" taba isa prakAra kA yaha vicAra aMkura kI taraha unakI AtmA meM utpanna huA, isa liye vaha Atmagata hone ke kAraNa AdhyAtmika kahA gyaa| pIche yahI vicAra bAraMbAra hone lagA ataH dvipatrita kI taraha yahI vicAra, ciMtita-smaraNarUpa kahA gyaa| "bhagavAn kI AjJApUrvaka hI maiM bhaktapratyAkhyAna karU~gA" isa prakAra se vahI vicAra bhagavadAjJApurassara bhaktapratyAkhyAna karaNecchArUpa vizeSatA vAlA hone se pallavita hue kI taraha kalpita kahA gayA "bhaktapratyAkhyAna ke liye maiM bhagavAna ke Age prArthanA karU~gA" isa prakAra vahI vicAra adhika vizeSatA bolA hone se puSpita kI taraha prArthitarUpa se kahA gyaa| tathA yaha 'bhktmtyaaA prakArane AdhyAtmika, citita, kalpita, prArthita ane manogata saMkalpa utpanna thaye. have AdhyAtmika Adi vizeSaNonI sArthakatA batAvavAmAM Ave che-skandaka aNagAre jyAre evo vicAra karyo ke huM upavAsanA pratyAkhyAna laIza" tyAre te vicAra aMkuranI jema temanA AtmAmAM utpanna thayuM hatuM, te vicAra Atmagata hovAthI tene mATe AdhyAtmika vizeSaNa egya che. pAchA LathI te vicAra vAraMvAra AvavA lAgyo. tethI dvipatritanI jema eja vicAra ciMtita-maraNarUpa kahevAya. bhagavAnanI AjJA pUrvaka huM upAsanA pratyAkhyAna karIza" A rIte te vicAra bhagavAnanI AjJA laIne pratyAkhyAna karavAnI IcchArUpa vizeSatA vALo banI javAthI palavita thaye hoya e banAvathI tene kalpita vizeSaNa lagADayuM che "upavAsanA pratyAkhyAna mATe huM bhagavAnanI samakSa prArthanA karIza" A prakArano vicAra vadhAre viziSTatAvALa banavAthI tene prArthita vizeSaNa lagADavAmAM AvyuM che. tathA " A upavAsanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 bhagavatIsUtre rUpeNa vicAraH samudapadyata, "ahaM imeNaM eyArUveNaM orAleNaM" ahamanenaitadrUpeNa udAreNa 'jAva kise dhamaNi saMtae jAe' yAvat kRzo dhamanIsaMtato jAto'smi, atra yAvatpadena vipulena prayatnena pragRhItena kalyANena zivena dhanyena maMgalyena sazrIkeNodagreNodAttenottamenodAreNa mahAnubhAvena tapaH karmaNA zuSko rUkSo nimAMso'sthicavinaddhaH kiTikiTikA bhUtaH iti paryantavizeSaNAnAM grahaNaM bhavati / "jIvaM jIveNa gacchAmi " jIvo jIvena gacchAmi / jIvabalena gamanAdi kriyAM karomi na tu zarIrabaleneti " jIvaM jIveNa ciTThAmi " jIvo jIvena tiSThAmi "jAva gilAmi yAvat glAyAmi / yatra yAvatpadena bhASAM bhASitvA'pi glAyAmi khyAna hI zAzvatasiddhipada kA dAyaka hai) isa taraha kI daDhatArUpa se yukta hone ke kAraNa tathA bAhira abhItaka prakAzita na karane ke kAraNa vaha manogata kahA gayA hai| isa prakAra ke vicAra utpanna hone ke kAraNa kyA thA-so sUtrakAra isa bAta ko spaSTa karate hue kahate haiM-una skandaka anagAra ne jaba dekhA ki "ahaM imeNaM eyArUveNaM orAleNaM jAya kise dhamaNisaMtae jAe' maiM isa 2 prakAra ke udAra Adi pUrvokti vizeSaNoM bAle tapa se kRza ho gayA hUM, zarIra kI samasta dhamanikoM-nADiyoM kA samUha bAhara meM bilakula spaSTa najara lagA hai| (jIvaM jIveNa gacchAmi) zArIrika bala to kSINa ho gayA hai maiM AtmA ke hI bala se calatA hUM aura (jIvaM jIveNaM ciTThAmi) AtmA ke hI bala se ThaharatA hUM, zarIra pala se na calatA hUM aura na ThaharatA hUM (jAva gilAmi) yAvat jaba maiM bolate 2 bhI glAniyukta ho jAtA hUM (bolanA par3egA) aisA samajhakara bhI glAniyukta ho jAtA hUM aura jaise sUkhe kASTa se mUkhe pattoM se sUkhI tilpratyAkhyAna zAzvata siddhipada apAvanAra che" te prakAranI daDha zraddhAthI yukta hovAne kAraNe tathA te vicAra hajI kenI samakSa prakaTa karavAmAM Avyo na hato tethI tene mane gata kahevAmAM Avela che. A prakArane vicAra AvavAnuM 1255 zu tuM ? sUtrA2 ve tenuM 4 / 261 matAva cha-" aha imeNaM eyArUveNaM orAleNaM jAva kiMse dhamaNisaMtae jAe" 2444 257||yaare nayu 3 mA prakAranA udAra Adi pUrvokta vizeSaNa vALA tapathI mAruM zarIra durbaLa thaI payuM che. zarIranI badhI nasone samUha bahArathI pUre pUro dekhAvA sAyo che. "jIvaM jIveNa gacchAmi ' mA3 zArI2i4 55 kSI 54 Ayu cha 54 humAtmAnA thI yAdu chu.. " jIvaM jIveNaM cidrAmi " AtmAnA baLathI ja sthira rahI zakuM chuM. eTale ke zArIrika baLathI zarIranuM dAnayana sA tuM nathI. "jAva gilAmi" Radi Rati 55 sAni zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02.30 1 sU0 15 skandakacarita nirUpaNam 719 46 bhASAM bhASamANo glAyAmi bhASAM bhASiSye iti glAyAmi iti " jAva evAmetra api " yAvadevamevAhamapi atra yAvatpadena tad yathA nAma kASThazakaTikA tilazakaTikA bhANDa TikA eraNDakASThazakaTikA aMgArazaTikA uSNa dattAzuSkAsavI sazabdaM gacchati sazabdaM tiSThati ityetasya padajAtasya grahaNaM bhavati tadvadahamaSi " sasaddaM gacchAmi " sazabdaM gcchaami| kASThAdipUritazakaTAdivat ahamapi sazabdaM gacchAmi ityarthaH " sasadaM ciTThAmi " sazabdaM tiSThAmi asthi saMgharSajanyazabdayutastiSThAmItyarthaH " taM atthitAme " tadastitAvanme ' uhANe ' utthAnam tadevamapi sarvathA zArIrika balarahitasyApi tAvanme utthAnAdi na sarvathA kSINamitI " kamme bale vIrie purisakAra parakame" karma valam vIryam puruSakAraparAkramo'sti taM tAvatA me atthi " tat yAvat tAvat me asti " uTThANe kamme bale vIrie phaliyoM se miTTI ke bhoMDoM se bharI huI gADI khaDa khaDa AvAja karatI huI calatI hai aura ThaharatI hai ( evAmeva api) usI prakAra se maiM bhI asthimAtrAvaziSTa hone ke kAraNa ( sasaddaM gacchAmi ) unake saMgharSa se hone vAle zabda se yukta hokara calatA hUM aura ( sasaddaM ciTThAmi ) zabda se yukta hokara ThaharatA hUM isa prakAra se yaha mere zarIra kI dazA ho rahI hai arthAt - maiM zArIrika bala se isa samaya sarvathA rahita ho rahA hUM " phira bhI mujha meM utthAnAdika karma sarvathA kSINa nahIM hue haiM" yahI bAta dikhAne ke liye sUtrakAra kahate haiM ki ve skandaka anagAra vicArate haiM ki isa sthiti meM bhI abhItaka mujha meM " taM asthi tA me uTThANe " utthAna hai " kamme, bale, vIrie, purisakkAraparakkame " karma hai, bala hai, yukta thaI jAuM chuM. " khelavuM paDaze " evA vicArathI paNa manamAM glAni anubhavuM chuM. ane sUkAM kAi, sUkAM pAna, sUkI tala ziMgA, ke mATInAM vAsaNAthI bharelI gADI jema khaTa--khaTa avAja karatI cAle che ke khaTa-khaTa avAja 42tI ulI rahe che " evametra ahaMpi " mena pramANe bhArA zarIramA pazu mAtra DAuna hovAne Aro' sasaddaM gacchAmi' hu~' bhaTa-jaTa vAna ro yAtuM chu - ( DADAMnA gharSa zuthI te AvAja thato hoya che. ) " sasaha ciTThAmi " ate uThatAM tathA besatAM paNa khaTa-khaTa avAja thAya che. A rIte huM zArI rika rIte nikhaLa thaI gayA che, mArAmAM zArIrika zakti te bilakula rahI ja nathI. chatAM paNa utthAna Adi karma karavA jeTalI zakti te hajI paNa bhADI rahI DatI te tAvavAne sUtraara uDe che - " ta atthi tAme u 26-4 azugAra vicAra 427 utthAna che, " kamme, 19 bhArAmAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 bhagavatIsatre purisakkAraparakame' utthAnaM karma balaM vIrya puruSakAraparAkramaH tathA 'jAva ya me dhammA. yarie dhammovadesae' yAvacca me dharmAcAryaH dharmopadezakaH 'samaNe bhagavaM mahAvIre' zramaNo bhagavAna mahAvIraH - jiNe' jinaH 'muhatthI' suhastI puruSavaragandhahastI 'viharai' viharati / etacintanaM bhagavatsAkSiko vidhirmahAphalo bhaviSyati ityabhimAyeNa kRta maneneti / athavA bhagavanirvANe zokaduHkhabhAjanaM mA bhUvamaham ityabhiprAyeNa cintitamaneneti / tAvatA me seyaM' tAvatA mama zreyaH tAvadeva mama zreyarakaraM hitakaramityarthaH yat 'kallaM' kalyam-AgAminidine 'pAuppamAyAe ' prAduSpabhAtAyAm prAdurbhaviSyatprabhAtAyAm ' rayaNie' rajanyAM prAtaH kAle ityarthaH 'phulluppala kamala komalummiliyanmi' phullotpalakamalakomalonmIlite phullaM sAmAnyatayA vikasitaM taccatat utpalaMceti phulotpalam tacca tathA kamalazvavIrya hai, puruSakAra hai, parAkrama hai| isaliye "taM jAva tA me asthi uhANe, kamme bale, vIrie, purisakkAraparakkame" jabataka mujha meM ye saba utthAna, karma, bala vIrya, puruSakAra, parAkrama bane hue haiM, aura 'jAva ya me dhammAyariye dhammovaemae " jabataka mere dharmAcArya dharmopadezaka "samaNe bhagavaM mahAvIre " zramaNa bhagavAna mahAvIra jina hastI -gandhahastI ke samAna vicara rahe haiM "tAvatA me seyaM " tabataka mere liye zreyaskara hai ki maiM "kallaM' AgAmI dina jaba ki "pAupabhAyAe rayaNIe" gatri prabhAta ke prakAza se yukta ho jAyegI arthAt prAtaH kAla ho jAvegA tathA "phulluppalakamalakomalummiliyAmmi" jaba vaha prabhAta kamala ke patra khila jAya aura kamala nAmaka bale, vIrie, purisakkAraparakkame " ma che, ma cha, pIya cha bhane puruSArtha 5 / 594 cha. ' ta jAva tAme asthi uTThANe, kamme, bale, vIrie, purisakkAra parakkame" yA sudhI bhAsamA utthAna , ma vAya ane puruSAya 521ma bhA cha bhane " jAva ya me dhammAyariye dhammovaesae" jyAM sudhI bhaa| pAyAya, dhopadeza4, " samaNe bhagava' mahAvIre " jinendra bhagavAna, gandhaDa. stI samAna, zrama samavAna mahAvI2 vidyamAna cha. 'tAvatA me seyaM " tyAM sudhImA mA pramANe 42vAmA bhA3 4zyA cha-" kallaM" tI se, nyAre 'pAuppabhAyAe raNIe' prAta: tNa thAya (trin| mA2nI yA prAza sAya) " phulluppalakamala komalummiliya mmi" nyAre bhaya patra visI jAya ane kamala nAmanA haraNanA bane kemala nayane jayAre vikasita thAya, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 1 sU0 15 skandakacaritanirUpaNam 721 hariNavizeSa itiphullotpalakamalI tayoH komalamakaThoram unmIlitam-utpala dalAnAM mRganayanayozva unmIlanaM yasmin tat tathA tasmin phullotpalakamalakomalo nmIlite ' ahA' atheti rajanIvibhAtAnantaraM ' paMDure' pANDure-dhavale prakAzayukte etAdRze 'pabhAe' prabhAte sati tathA- rattAsoyappagAse' raktAzoka prakAze raktAzokasadRzaprakAzasaMpanne punaH -- kiMsuya-suyamuhaguMjaddharAgasarise ' kiMzukazukamukhaguMjhArddharAgasadRze kiMzukasya palAzapuSpasya zukamukhasya guMjArddhasya ca rAgeNa sadRzaH tulyastasmin kiMzukazukamukhaguMjAIrAgasadRze punaH * kamalAgarasaMDavohae' kamalAkarapaNDabodhake kamalAkarAH sarovarAdayasteSu ye SaNDA:= kamalasamUhAH teSAM bodhako vikAzako yaH sa kamalAkarapaNDabodhakastasmin kamalAkarapaNDabodhake / uTTiyammi ' utthite udite 'mare' mUrye kathaMbhUte sUrye ta trAha- sahassarassimmi' sahasrazmau sahasrakiraNadhArake 'diNayare dinaM karoti yaH sa dinakarastasmin dinakare punazca ' teyasA jalaMte ' tejasA jvalatisati yadA rAtrirapagatA bhaviSyati atha ca tejasA sUryaH prakAzakaro bhaviSyati tadanantaraM, hariNa vizeSa ke komala donoM nayana khula jAyegA aura "ahA paMDure" rAtri ke samApta hojAne ke bAda jaba vaha prakAza se yukta ho jAvegA tathA -" rattAloyappagAse" lAla azoka ke jaise prakAzase yukta,(kiMsuyasuyamuha-guMjadvarAgasarise' kiMzuka-palAzapuSpa, zukamukhatote kA muMha aura guMjA ke Adhe bhAga ke rAga jaise lAla ' kamalAgarasaMDabohae " sarovara Adi meM rahe hue kamaloM ko vikasita karane vAle 'sahassarassi. mmi' hajArakira goMvAle 'diNayare' tathA divasa ko karane vAle, evaM , 'teyasA jalaMte teja se prakAzita aise 'sUre' sUrya ke ( utthie ) udita ho jAne para arthAt jaba rAtri vyatIta ho jAyegI aura sUrya apane teja se jaba camakane lagegA taba usake bAda 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA' " ahApaMDure" 2||tri pUrI thadhane nyAre te zayuta tharI tathA " rattAsoyappagAse" ale azana vA prazathI yukta, " kiMsuya-suyamuha-guMjaddharAgasa. rise" zi4-5sAkSya, zubhuja (po58nu bhuja) mane yahI - mAnava dAsa, "kamalAgarasaMDabohae" sarIramA 2i bhasavRnhone visAvanA2 " sahassararisammi" M2 2 // pAyo, " diNayare" hivasa 42. nAre, "teyase jalaMte " tethI pAzita savA "sare utthira " sUrya nyAre udaya pAmaze tyAre-eTale ke rAtri vyatIta thaI gayA pachI jyAre sUrya prakAshv dArI tyAre 'samaNa' bhagava mahAvIra vaMdittA " zramAya sagavAna mahA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 bhagavatosatra 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM, vaMdittA namaMsitto jAva pajjuvAsittA' vanditvA namasyitvA yAvat zuzrUSayA vinayena paryupAsya ' samaNe NaM bhagavayA mahAvIre NaM ' zramaNena bhagavatA mahAvIreNa ' abbhaNunAe ' abhyanujJAtaH AjJaptaH san 'sayameva paMcamahanvayANi ArovettA' svayameva paMcamahAvratAni Aropya bhagavaMto mahAvIrasyAjJAmAdAya punaH svayameva paMcamahAvatAni svIkR. svetyarthaH 'samaNA ya samaNIo ya khAmettA' zramaNAMzca zramaNIzca kSamayitvA 'tahArUvehiM therehiM kaDAihiM saddhi' tathArUpaiH sthaviraiH kRtAdibhiH saMstAraka saMsthitasya rakSakaiH sArdham -- vipulaM pavvayaM saNiyaM saNiyaM duruhittA' vipulaM tadAkhyaM parvataM zanaiH zanai mandagatyA dUruhya adhiruhya * meghaghaNasaMnigAsaM' meghadhana saMnikAzaM ghanameghasadRzaM sAndrajaladasamAnaM kRSNavarNamityarthaH / devasaMnivArya' zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdana karake 'namaMsittA namaskAra karake 'jAva pajjuvAsittA' yAvat zuzrUSAdvArA-vinayadvArA unakI paryupAsanA karake 'samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM 'una zramaNa bhagavAna mahAvIra se pAdapopagamana saMthArA dhAraNa karane kI anumati mAMgU 'anbhaNunAe' jaba ve ise dharaNa karane kI mujhe apano anumati de deMge taba maiM 'sayameva paMca mahavvayAiM ArovettA" apane Apa pAMca mahAvratoM ko svIkAra karake (samaNAya samaNIo ya khAmettA) zramaNa aura zramaNIoM se kSamApana (khamatakhAmANA) karake (tahArUvehiM therehiM saddhiM ) phira maiM tathArUpa stha. viroM ke sAtha ki jo (kaDAihiM ) saMstAraka meM sthita muni ke sahAyaka hote haiM, unake sAtha (viulaM pavvayaM) vipulAcala-parvata para ( saNiyaMsaNiyaM) dhIre 2 cahUM (duruhittA) caDhakara phira maiM (puDhavIsilApaTTayaM) aise pRthivisilApaTTaka ki jo (mehaghaNasaMNigAsaM ) kAle megha ke pArane vaya! 4zana " namasittA" nabha24.2 4zane " jAva pajjuvAsittA " bhane sevA zuzrUSA bArA-vinaya dvArA temanI 5yupAsanA 4zane " samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM" ta zrama bhagavAna mahAvIra pAse pAhapozamana sathA 32vAnI. 20 bhA0. " abbhaNunAe" tema te bhATa anumati mApe to "sayameva paMca mahavvayAiM ArovettA" mArIna pAMya mahAvato mI zana "samaNA ya samaNIoya khAmettA" sAdhu tathA sAnAsAnA sAthe kssmaapn| zana " sahArUvehiM therehiM saddhi kaDAihiM " sthaa| 42naa2| sAdhune sAya35 thAya mevA sthavizanI sAthe " viulaM pavvaya" viYsAya parvata 52 " saNiya saNiya duruhitA" dhIme dhIme yaDhI23. " puDhImilApaTTaya meghaNasaMNigAsaM devasaMni zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za. 2 u0 1 sU0 15 skandakacaritanirUpaNam 723 devasaMnipAtam-devAnAM saMnipAtaH samAgamo ramaNIyatvAt yatra sa devasaMnipAta stam 'puDhavosilApaTTayaM' pRthivIzilApaTTakaM pRthivIzilArUpamAsanaM 'paDilehittA' pratilekhya 'dabbhasaMthAraMga saMtharittA' darbhasaMstArakaM saMstIrya 'dabbhasaMthAro yagayassa ' darbhasaMstArakopagatasya 'saMlehaNAjhosaNAjhUsiyassa' saMlekhanAjoSaNAjuSitasya saMlikhyate kRzIkriyate zarIraM kaSAyazcAnayA iti saMlekhanatapovizeSaH tasyAstaporUpAyAH joSaNA=sevanaM tayA juSTaH yuktastasya 'bhattapANapaDiyAikkhiyassa' bhaktapAnapratyAkhyAtasya pratyAkhyAtabhaktapAnakasya 'pAo. vagayassa' pAdapopagatasya svIkRtapAdapopagamanasaMstArakasya ' kAlaM aNavakaMkhamANassa' kAlamanavakAkSataH upalakSaNAt jIvitamapyanicchataH 'vihArittae' vihartum-zreyaiti pUrveNa sambandhaH 'ttikaddu ' iti kRtvA-iti manasi nizcitya jaisA kRSNavarNavAlA hai aura (devasaMnivArya) sundaratA ke kAraNa jisapara devoM kA samAgama hotA hai usakI 'paDilehittA' pratilekhanA karake 'dabbhasaMthAragaM' usa para darbhake saMstArakako vichAU 'saMtharittA' bichAkara ' dambha saMthArovagayassa saMlehaNA jhAsaNA jhusiyasa' maiM usa para baiTha jAU aura rAgadveSa se rahita bana kara maiM kAya evaM kaSAya ko kRza karanevAlI saMllekhanA ko Adara ke sAtha svIkAra karUM usa samaya meM 'bhattapANapaDiyAikkhiyassa' cAroM prakAra ke AhAra kA yAvajjIva pratyAkhyAna kruuN| isa taraha 'kAlaM aNavakhamANassa' maiM apane maraNa aura jIvana kI AzaMsA se rahita ho kara pAovagayassa' pAdapopagamana saMthArA dhAraNa karaM-to isI meM merA kalyANa hai / 'tikaTTu' isa prakAra se skandaka anagAra ne dharmajAgaraNA karate samaya apane manameM vAya" tyAM yahIna // meghanA 15 zyAma 14 mane nA 52 vaan| samAgama thAya che sevA suMdara pRthvIzivApaTTanI " paDilehittA' prativemanA zana "dabbha saMthAragaM" tenA 52 harmanI saratA24 mAvIza. " saMthArittA" sastA24 michAvAne " dabbhasaMthAro gayasa saMlehaNA jhosaNA jhUsiyassa" tanA para besIza. ane rAgadveSathI rahita banIne zarIra ane kaSAyane kSINa karanArI salemana (sNthaa|) mA42 sahita 40042 4322. " bhattapANapaDiyAikkhiyassa" yAre prA2nA mAhArI vana paryanta tyA 42vAnA pratyAdhyAna 4rIza. // za " kAlaM aNavakaMkhamANasa" hu~ bhane bhaa| na mane bharazunI mAsA rAbhyA vinA " pAovagayassa" pApopagamana sthaa| mI. 12 43 ta tamA bhA3 5syA cha. " tika? " 5 / 295 42tI mate zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 bhagavatI sUtre ' evaM saMpehe ' evaM saMprekSate evaM pUrvoktaprakAreNa saMprekSate vicArayati 'saMpe hittA ' saMprekSya pUrvoktaprakAreNa vicArya ' kallaM pAuppabhAe rayagIe ' kalyaM prAduSprabhAtAyAM rajanyAm - prakAzayuktaprabhAtamAyAyAM rAtrau jAva jalate ' yAvat jvalita atra yAvat padena raktAzokapakAze kiMzukazukamukhaguMjadhirAgasadRze kamalAkaraSaNDa bodha utthite sUrye sahasrarazmau dinakare ' jeNetra samaNe bhagavaM mahAvIre ' yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIraH ' teNeva ' tatraiva 'jAva pajjuvAsaha ' atra yAvat padena vandate namasyati vanditvA namasthitvA zuzrUpayA vinayena prAJjalipuTaH trividhayA paryupAsanayA paryupAste / skandakaparyupAsanAkAle bhagavAn yatkathayati tadAha - khaMdayAi ' ityAdiyA ' skanda iti he skandaka iti evaM rUpeNa saMbodhya 'samaNe bhagavaM mahAvIre ' zramaNo bhagavAn mahAvIraH ' khaMdayaM aNagAraM evaM vayAsI ' skandakanizcaya karake (saMpe ) aisA pUrvokta rUpa se vicAra kiyA ( saMpehittA ) aisA vicAra karake ( kallaM pAuppabhAyAe rayaNIe ) ve AgAmI divasa meM jaba ki rajanI prabhAta prAya ho rahI thI ( jAva jalate ) yAvat sUrya apane teja se camaka ne laga gayAthA usa samaya ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIreteNeva jAva pajjuvAsaha) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye vahAM Akara unhoM ne yAbada unakI paryupAsanA kI / skandaka anagAra jaba bhagavAn kI paryupAsanA karane meM lage hue the usa samaya bhagavAna ne jo unase kahA use prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM - (samaNe bhagavaM mahAvIre ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ne usa samaya unako (khaMdayAi ) he skandaka ! isa rUpa se saMbodhita karate hue ( khaMdayaM aNagAraM ) una skandaka anagAra ko ( evaM vayAsI ) isa prakAra kahA " 24-44 aNugAre bhanabhAM me pramANe nizcaya urIne " saMbahei " yUrveti sa - 95 karyAM 8 saMpehittA " yevo sadaya urIne " kalle pAupabhAyAe rayaNIe " khIje divase jyAre rAtri pasAra thai ane prAtaH kALa thayA, jAva jalaMte " nyAre sUrya potAnA aAza sAvavA sAgyo tyAre " jeNeva bhagatra mahAvIre teNeva jAva pajjuvAsai " teo tyAM bhagavAna mahAvIra prabhu virAjamAna hatA tyAM gayA. ane tyAM jaine namaskArathI paryuM`pAsanA pantanI vidhi karI. skandvaka aNugAra jyAre bhagavAnanI pa`pAsanA karI rahyA hatA tyAre bhagavAne temane je vacane udyA te sUtrAra pra8 ure che- " samaNe bhagavaM mahAvIre " zramaNa bhagavAna mahAvIre tyAre khaMdavAi ' " he suncha ! me seM khAdhana karIne khaMdaya aNagAra 24-64 aNugArane " eva' bayAsI " "" " zrI bhagavatI sUtra : 2 "( Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 15 skandakacaritanirUpaNam 725 managAramevamavAdIt-' se NUNaM tava khaMdayA' tannUnaM tava he skandaka ! ' pubattAvarattakAlasamayaMsi' pUrvarAtrApararAtrakAlasamaye 'dhammajAgariyaM jAgaramAgassa' dharma jAgrikAM jAgrataH "imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjhitthA" ayametadrUpoM AdhyAtmiko yAvat samudapadyata iha yAvat padena cintitaH prArthitaH kalpito manogataH saMkalpaH, itigrahaNam tadeva darzayati ' evaM khalu ahaM imeNaM eyAraveNaM taveNaM orAleNaM vipuleNaM taM ceva jAva kAlaM aNavakaMvamANassa viharittae ' evaM khalu ahamanenaitadrUpeNa tapasodAgNa vipulena tadeva yAvatkAlamanavakAMkSato vihartum / yAvata padena payategaM' ityArabhya 'pAogayassa' ityantaM pUrNAktaMsa grAhyama 'ttika?' iti kRtvA 'evaM saMpehesi' evaM saMprekSase 'saMpehittA' saMprekSya 'kallaMpAuppabhAyAe jAva jalaMte jeNeva mama aMtie teNeva havyamAgae' kalye ( se gUNaM tava khaMdayA) he skandaka ! tumheM ( punvarattAvarattakAlasamayaMsi ) pUrvarAtra aura apararAtra ke samaya meM-jaba tuma ( dhammajAgariyaM jAgaramANassa ) dharmajAgaraNA kara rahe the taba (imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjitthA) yaha isa prakAra kA AdhyAtmika yAvat manogata saMkalpa utpanna huA thA ki-(evaM khalu ahaM imeNaM eyAraveNaM taveNaM orAleNaM viuleNaM taMceva jAva kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittae) meM isa prakAra ke tapa se ki jo udAra, vipula Adi vizeSaNoM vAlA hai usase bahuta durbala ho gayA huuN| ataH yAvat maraNAzaMsA se rahita hokara maiM pAdapopagamana saMthArA karU~ to isI meM merA kalyANa hai| (ttika1) so tumane apane mana meM aisA nizcaya kara (evaM saMpehesi ) aisA vicAra kiyA hai aura aisA ( saMpehittA) vicAra karake ( kallaM pAuppabhAyAe jAva jalate jeNeva mama aMtie teNeva havvamAgae ) tuma prAtaHkAla hote mA pramANe 4hyu-" se gUNaM tava khaMdayA !" u 2964 ! tabhane "puvvaratA. varattakAlasamayaMsi" pUrva mane a522|trinaa samaye " dhammajAgariya jAgaramANasa" 5 // 261 42tI mate " imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjitthA" e Adhyatmika, citita, kalpita. prArthita, mane gata vicAra thaye hatuM ke " eva' khalu aha eyArUveNaM taveNaM orAleNaM viuleNaM ta ceca jAva kAlaM aNavakakhamANassa viharittae" // 2 // 2, vidhura mAha vizeSathI yuta tapathI durbaLa thaI gaye chuM. tyAMthI zarU karIne je huM maraNanI AkAMkSA rAkhyA vinA pAdapapagamana saMthAra karUM te tethI mAruM kalyANa thaze sudhIno sUtrapAmANa pramANe sabha7 sevA. " tikaTu" to tame tmaa| manamA mevA nizcaya 4rIne "evaM saMpehesi" se mArane sa465 yo cha, (saMpehisA mevasa485 4zana " kallaM pAuppabhAyAe jAva jalate jeNeva mama aMtie zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 bhagavatIsUtre prAduSprabhAtAyAM yAvat jvalati yatraiva mamAntikaM tatraiva zoghramAgataH iha yAvat padena ' rayaNIe phulluppalakamalakomalummiliyammi ahApAMDure pabhAe rattAsoya ppagAse kiMsuyasuyamuhaguMjaddharAgasarise kamalAgarasarise kamalAgarasaMDavohae uTi. yammi sUre sahassarassimmi diNayare tejasA' ityeteSAM mahaNaM bhavati / 'se gUNaM khaMdayA ' tannUnaM he skandaka ! ' aDhe samaDhe' arthaH samarthaH he skandaka ! tat kimayamarthaH samarthaH satyaH ? skandakaH kathayati 'haMtA asthi-haMta asti yad devAnupiyarucyate tatsarva satyamiti / tato bhagavAn kathayati ' ahAsuhaM devANupiyA' yathA mukhaM devAnupriya ! he devAnupriya ! yathA sukhaM yathA tava sukhaM bhavet tathA kuru ' mA paDibaMdha kareha' mA pratibandhaM kuru atra zubhakArye vilamba mA kuru tvayA saMstArakaviSaye yadavadhArita tat zIghra samAcareti bhAvaH // m-15 / / bhagavatA tIrthakareNa tapoviSaye'nujJAtaH skandako'nagAraH kiM kRtavAn ityAha 'taeNaM se khaMdae ' ityAdi / mUlam-"taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe hadvatuTa jAva hiyae uThAe udvei hI yAvat sUryakA prakAza phailane para mere pAsa zIghra Aye ho / ( se gUNaM khaMdayA ! aDhe samaDhe) to kaho he skandaka ! yaha bAta saca hai na ? jaba prabhu kA isa prakAra kA kathana skandaka anagAra ne sunA-taba ve bole(haMtA atthi ) hAM bhadanta ! yaha ApakA kathana sarvathA satya hai / taba prabhu ne skandaka anagAra se kahA- (ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM kareha ) he devAnupriya ! tumheM jisa prakAra se sukhaho-tuma vaisA hI karo kintu isa zubhakArya meM vilamba mata kro| arthAt-saMthAre ke viSaya meM jaisA tumane nizcaya kiyA hai vaisA hI pAdapopagamanasaMthArA karake apanA kalyANa karo // 15 // teNeva habamAgae" prAta: thadi ane sUrya ne praza sAvatA 4 tame zIghra bhArI pAse mAyA cha.. "se NUNaM khaMdayA! aTUThe samaraThe" to DI, hai skandaka! te vAta sAcI che ne ? prabhunuM evuM kathana sAMbhaLIne skandaka aNabhaare , " haMtA asthi" , mahanta ! parnu 4thana savathA satya cha. tyAre prabhume 2444 mA zArane 4hyu, "ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM kareha " devAnupriya! tamane je rIte sukha upaje tema kare. A zubha kAryamAM vilaMba karavo joIe nahIM. eTale ke tame pAdapapagamana saMthAre karavAne je nirNaya karyo che te nirNaya amalamAM mUkIne tamAruM kalyANa kare che sU, 15 che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 16 skandhakacaritanirUpaNam 727 udvittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM karei--karittA vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA sayameva paMca mahatvayAI Arovei, ArovittA samaNA ya samaNI oya khAmei, khAmittA tahArUvehi therehi kaDAihiM saddhiM viulaM pavvayaM saNiyaM saNiya duruhei duruhittA mehaghaNasaMnigAsaM devasaMnivArya puDhavIsilAvaTTayaM paDilehei paDilehitA uccArapAsavaNabhUmi paDilehei paDilahitA, dabbhasaMthAragaM saMtharai, saMtharittA puratthAbhimuhe saMpaliyaMkAnasanne karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTu evaM vayAsI, namotthuNaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAvasaMpattANaM namotthuNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva saMpAviukAmasta vaMdAmiNaMbhagavaMtaM tatthagayaM ihagae pAsau me bhagavaM tatthagae iha gayaM ti kaTu vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI puTiva pi mae samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie savve pANAivAe paJcakkhAe jAvajjIvAe, jAva micchAdaMsaNasalle paccakkhAe jAvajjIvAe, iyANiM pi ya NaM samaNassa bhaga vao mahAvIrassa aMtie savvaM pANAivAyaM paccakkhAmi jAvajIvAe jAva micchAdasaNasalaM paccakkhAmi jAvajjIvAe evaM savvaM asaNapANaM khAimaM sAimaM cauvvihaM pi AhAraM paccakkhAmi, jAvajIvAe jaM pi ya NaM imaM sarIraM idaM kaMtaM piyaM jAba mA phusaMtu tti kaTu eyaM piNaM caramahiM ussAsanIsAse hiM vosirAmi tti kahu saMlehaNA jhUsaNA jhUsie, bhattapANapaDiyAikkhie, pAovagaye kAlaM aNavakaMkhamANe viharai, taeNaM se khaMdae aNagAre samaNassa bhagavao mahA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 bhagavatI sUtre vIrassa tahAruvANaM therANaM aMtie samAiyamAiyAI ekkArasaaMgAI ahijittA bahupuDipuNNAI duvAlasavAlAI sAmaNNapariyAgaM pAuNittA mAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUsittA sahiM bhattAiM aNasaNAe chedittA, Aloiya paDikkaMte samAhipatte ANupuvvI kAlaM gae // sU0 16 // chAyA-tataH khalu sa skandako nagAraH zramaNena bhagavatA mahAvIreNAbhyanujJAtaH san hRSTastuSTa yAvahRdaya utthayA uttiSThati utthAya zramaNa bhagavantaM mahAvIraM tritva AdakSiNapradakSiNaM karoti ( kRtvA vandate namasyati vanditvA namasthitvA svayameva paJca mahAvratAnyAropayati) Aropa zramaNAMtha zramaNIzca kSamayati kSamayitvA tathArUpaiH bhagavAn tathaMkara ke dvaaraa| saMdhArA ke viSaya meM AjJA prApta kara skandaka anagAra ne kyA kiyA-so kahate haiM- (taraNaM se) ityAdi / sUtrArtha - (taNaM) isa ke bAda ( se khaMdae anagAre ) ve skandaka anagAra ( bhagavA mahAvIreNaM) bhagavAn mahavIra se ( abbhaNunnAe samANe) anumati prApta kara (haTTanudu jAva hiyae) bahuta adhika harSita hue, bahuta adhika saMtoSa saMpanna hue yAvat bahuta adhika vikasita hRdayavAle hue ( uTThAe uDei) bAda meM ve apanI utthAnazakti se uThe ( utA samaNa bhagavaM mahAvIraM ) uThakara unhoM ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko ( tikkhutto AgrAhiNapayAhiNaM karei karitA vaMda - namasaha ) pradakSiNA pUrvaka vaMdana kiyA namaskAra kiyA ( vaMditA namaMsi tA) vaMdanA namaskAra karake (sayameva) apane Apa phira unhoM ne ( paMca tIrthaMkara bhagavAna pAsethI saMthArA karavAnI anujJA prApta karIne skandaka aNugaare zuM te sUtrAra De che-" taraNaM se" ityAdi / sUtrArtha - ( taNaM ) tyAra mAha ( se khaMdara aNagAre " te 2444 - gAra ( bhagavayA mahAvIreNaM) bhagavAna mahAvIranI ( ambhaNunnAe samANe ) anu bhati bhejavIne ( haTTa tuTTha jAba hiyae) atizaya durSa pAbhyA, atizaya saMtuSTa thayA ane temanuM hRdaya pramudita thayuM ( uTThAe uTTei) pachI tethe temanI utthAna zaktithI uuyA. ( udvittA samaNaM bhagava' mahAvIra ) ThIne tebhaNe zrabhAzu bhagavAna bhaDAvIrane ( tikkhuto AyAhiNapayAhiNa karei karitA vaMdai namasai ) pradakSiNA pUrNAMka vaMdyaNA karI namaskAra arthA ( vaMdittA namasittA ) namaskAra irIne ( sayametra ) potAnI late 4 ( paMcamahavva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 729 pramerefront TIkA za02 u0 1 sU0 16 skandakacaritanirUpaNam sthaviraiH kRtAdibhiH sArddhaM vipulaM parvataM zanaiH zanairduro hati duru meghaghanasaMnikAzaM devasaMnipAtaM pRthivIzilApaTTakaM pratilekhayati pratilekhyoccArapratravaNabhUmiM pratilekhayati pratilekhya darbhasaMstArakaM saMstRNoti saMratIya paurastyAbhimukhaH saMpalyeka niSaSNaH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvattaM mastake'jaliMkRtvA mahavvayAI Arovei) pAMca mahAvratoM ko svIkAra kiyA (ArovittA) pAMca mahAvratoM ko svIkAra karake (samaNA ya samaNIo ya khAmei) zramaNa evaM zramaNiyoM Adise kSamAranA (khamatakhAmaNA) kiyA (khAmittA) khamA kara tahArUvehi therehiM kaDAihiM saddhi ) bAda meM tathArUpa sthaviroM ke sAtha, ki jo saMthArA karane vAle ke sahAyaka hote haiM unake sAtha (viulaM panca(i) vipulAcala parvata para (saNiyaM saniyaM) dhIre 2 (duruheDa) baDhe (duruhitA) vahAM caDha kara ( mehagha saMnigAsaM devasaMnivArya puDhavI silAvayaM paDilehei ) unhoM ne sAndra megha ke samAna vAle tathA devoM ke sannipAta vAle pRthivIzilApaTTakakI pratilekhanA kI ( paDilehitA uccAra pAsavaNabhUmiM paDilehei) usakI pratilekhanA karake phira unhoM ne uccAraprasravaNa bhUmi kI pratilekhanA kI ( paDile hittA) usakI pratilekhanA karake phira unhoMne ( dambhasaMdhAragaM saMtharaha) pRthivi zilApaTTaka para apanA darbhakA saMdhArA bichaayaa| (saMdharitA purasthAbhimudde saMpaliyaMka nisanne ) saMvArA bichAkara phira ve usa para pUrva dizA kI tarapha mu~ha yA Arovei ) pAMya mahAvrato gaM gIara . ( ArovittA) pAMca mahAvrato bhagIra ne (samaNA ya samaNIo ya khAmei ) tebhANe sAdhu bhane sAdhvIone abhataNAbhAM . ( khAmitA tahArUvedi therehiM kaDAihiM sarddhi ) tyAra khAi saMthArA karanAra sAdhuone sahAyarUpa thAya evA sthavirAnI sAthe( vitjha' pavyaya ) viyuvAyasa parvata para (saNiyaM saNiyaM duruhei ) dhIme dhIme Are(duruhitA ) tenA upara Aroha arIne ( mA haghaNasaMnigAsaM devasaMnivAya puDhavIsilAvaTTaya paDilehei ) tebhANe bhedhanA nevA bhejA vavAjA tathA hebAnA sabhAgabha bAjA pRthvIzilApaTTanI pratijanA rI ( paDilehittA uccArapAla vaNabhUmiM paDilehei ) tenI pratisenA ya pachI tethe ubhyAra anavANu bhUmitI pratikSemanA purI. ( paDile hittA ) tenI pratisenA ne tebhale (dabbhasaMdhAragaM saMtharai) pRthvIzilApaTTa para harlano sadhAro michAnyo ( saMtharitA purasthAbhimujheM saMpaliyaMka nimanne ) sathAro michAvIne tethe tenA para pUrvaM hizAbhAM mukha rAkhIne pakAsane esI gayA. ( karayalaparigahiya dasanaha sirasA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 bhagavatIsUtre evamavAdIt namo'stu khalu ahebhyo yAvat bhagavadbhayo saMprAptebhyaH namostu zramaNAya bhagavate mahAvIrAya yAvat saptAptukAmAya vande khalu bhagavantaM tatra gatam ihagataH pazyatu mAM bhagavAn tatragata ihagatamitikavA vandate namasyati panditvA namasyitvA evamavAdIt pUrvamapi mayA zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAMti ke sarvaH karake paryakAsana se virAjamAna ho gye| (karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvatiyaM matthae aMjali kaDu evaM vayAsI) paryakAsana se virAjamAna hokara dazanakha sahita donoM hAthoM ko aMjali ke rUpa meM jor3akara unheM mastaka para lagAyA aura lagA kara phira isa prakAra kahA (namotthuNaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM) ahaMta bhagavaMtoM ko merA namaskAra ho jo Adikara yAvat siddhigati nAma ke sthAna ko prApta ho cuke haiM tathA ( namotthuNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva saMpAviukAmassa ) siddhigati ko prApta karane vAle zramaNa bhagavAna mahAvIra ko merA namaskAra ho / (caMdAmi NaM bhagavaMtaM tatthagayaM iha gae ) yahAM para rahA huA maiM vahAM para virAjamAna bhagavAn mahAvIra ko maiM namaskAra karatA hUM (pAsau me bhagavaM tatthagae ihagayaMti) vahAM virAjamAna zramaNa bhagavAna mahAvIra vahAM rahe hue mujhe dekheM / (ttikaTu vaMdai namasai) aisA kahakara unhoM ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI-unheM namaskAra kiyA ( vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake ( evaM vayAsI) phira una skandaka anagAra ne aisA pattiya-matthae aMjaliM kaTu eva vayAsI ) paryasane mesIna 42 nama sahita bane hAthane aMjalirUpe joDIne, temane mastaka para beThavIne teo A prabhArI mAyA-( namotthuNaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM) siddha gati prApta karanAra ahaMta bhagavaMtane mArA namaskAra he. (ahI siddhigati paryantanA samaya 54 aDa 42ve naye ) " namosthuNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva saMpAviukAbhassa " sidvizatine bhaviSyamA praa2naa2| zrama bhagavAna mahAvIrane mArA namA2 DI." vaMdAmi NaM bhagavata tatthagaya ihagae" maDI 2DesI hu tyA vita mAna maDAvIrane namaH42 43 :( pAsau me bhagavaM tasthagae iha gayaMti) tyA vi2tA maDAvI2 lagavAna yA 2 // 26 // bhane niDANe. (tti kaTu vaMdai namasai) 0 prabhArI DIna tama zrama sagavAna mahAvIrane ! 421, nama242 4aa. (vaMdittA namaMsittA ) ! nama23.2 4zana ( evaM vayAsI ) l pramANe mAyA (pubi pi mae samaNassa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pramaiyacandriA TIkA za0 2 301 sU0 16 skandakacaritanirUpaNam 731 prANAtipAtaH pratyAkhyAtaH yAvajjIvaM yAvana mithyAdarzanazalyaM pratyAkhyAtaM yAvajjIvam idAnImapica zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAMtike sarva prANAtipAta pratyAkhyAmi yAvajjIvam yAvan mithyAdarzanazalyaM pratyAkhyAmi yAvajjIvam evaM sarvamazanapAnakhAdimasvAdimaM caturvidhamapyAhAraM pratyAkhyAmi yAvajjIvam yadapi ca khalvidaM zarIram iSTaM kAntaM priyaM yAvat mA spRzantu iti kRtvA etadapi carakahA- (puddhipi mae samaNasta bhagavao mahAvIrassa aMtie jAvajjI vAe savvaM pANAivAe paccakkhAe ) maiM pahile bhI zramaNa bhagavAn mahAvIra ke samIpa yAvajjIva-jIvanaparyanta samasta prANAtipAta kA pratyAkhyAna kara cukA hUM, ( jAva ) yAvat (micchAdasaNasalle pacca kkhAe jAvajjIvAe ) mRSAvAda se lekara mithyAdarzana zalyataka kA bhI jIvanaparyanta pratyAkhyAna kara cukA hUM ( iyANi pi ya NaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie savvaM pANAivAe paccakkhAmi ) aba bhI maiM zramaNa bhagavann mahAvIra ke samIpa samasta prANAtipAta kA pratyA khyAna karatA hUM ( jAvajjIvAe ) jIvana paryanta aura ( jAvajjIvAe ) jIvanaparyanta hI ( jAva ) yAvat-mRSAvAda se lekara (micchA dasaNa sallaM paccakkhAmi ) mithyAdarzana zalyataka kA pratyAkhyAna karatA hU~ ( evaM savvaM asaNaM-pANaM-khAimaM-sAimaM caunvihaM pi AhAraM jAva jjIvAe paccakkhAmi ) isI prakAra se samasta azana, pAna khAdya jo cAra prakAra kA AhAra hai usakA bhI jIvana paryanta pratyAkhyAna karatA bhagavao mahAvIrassa aMtie jAvajjIvAe saba pANAivAe pazcakravAe) me pahelAM paNa zramaNa bhagavAna mahAvIranI samakSa jIvanaparyanta samasta prANAtipaatnaa pratyAbhyAna 4resA che. (jAva micchAdasaNasalle paccakkhAe jAvajjIvAe) mithyAvAdathI laIne mithyAdarzana zalya parvatanA paNa jIvanaparyantanA me pratyAbhyAna 42i cha. (iyANi pi ya Na samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie savva pANAivAe paJcakkhAmi ) satyAre 55] zrama samapAna maDAvIranI samakSa samarata AyAtipAtanA pratyAbhyAna 3 yu.-( jAvajjIvAe ) panapantata pratyAbhyAna 43 chu. ( jAvajjIvAe jA micchAdasaNasallaM paJcakkhAmi ) bhRSA vAdathI laIne mithyA darzana zalya paryantanA jIvana paryanta pratyAkhyAna karuM chuM (evaM savva asaNaM-pANaM-khAima-sAiyaM cauvvihaMpi AhAra jAvajjovAe paccakkhAmi ) se pramANe samasta mazana, pAna, mAdha ane svAdha, ye sAre mA2nA mAhAnu 5 nanta pratyAbhyAna 43 chu. (jaM pa ya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 bhagavatIsUtre mairucchvAsaniHzvAsaiH vyutsRjAmi iti kRtvA saMlekhanA joSaNA juSitaH bhaktapAnapratyAkhyAtaH pAdapopagataH kAlamanavakAMkSan viharati / tataH khalu sa skandako'nagAraH zramaNasya bhagavato mahAvIrasya tathArUpANAM sthAvirANAmaMtike sAmAyikAdIni ekAdazAMgAnyadhItya bahu pratipUrNAni dvAdaza varSANi zrAmaNya hUM / (ja pi ya NaM imaM sarIraM i8 kaMtaM piyaM jAva phusaMtu tikaDu evaM pi NaM caramehiM UsAsa nIsAsehiM vosirAmi ) tathA jo yaha merA zarIra ki jo mujhe pahile iSTa thA kAnta thA priya thA-yAvata ise kisI bhI prakAra ke upasarga aura parISaha pIDita na kareM isa bhAvanA se maiMne isa ko surakSita rakhA thA so aba carama ucchvAsa niHzvAsoM searthAt marane ke samaya meM isako bhI chor3atA hUM (ttikaTu ) isa prakAra vicAra karake una skandaka anagAra ne ( saMlehaNA asaNA jhUsie) kAya aura kaSAyako kRza karane vAlI saMlekhanA ko Adara pUrvaka dhAraNa kara liyaa| (bhattapANapaDiyAikkhie ) bhaktagana kA pratyAkhyAna kara diyA ( pAovagayaM kAlaM aNavakaMkhamANe viharai ) pAdapopagamana saMthAre meM sthira bana gaye aura maraNAzaMsA aura jIvitAzaMsA se bilakula rahita ho gye| - (taeNaM se khaMdae aNagAre samaNassa bhagavao mahAvIrassa tahArUvANaM therANaM atie sAmAjhyanAiyAiM ekkArasaaMgAI ahinjittA bahupaDi puNNAI duvAlasavAsAiM sAmaNNapariyAgaM pAuNittA ) isa prakAra una NaM imaM sarIraM i8 kaMtaM piya jAva mA phusaMtu tti kaTu eyapi NaM caramehi UsAsa nIsAsehiM vosirAmi ) A1 bhAi zarI2 2 paData bhane iSTa hatu, kAnta hatuM priya hatuM. ane koI prakAranA parISaha ane upasarga tene pIDA pahoMcADI na zake evI bhAvanAthI huM je zarIranI rakSA karatuM hatuM have carama ucchavAsa niHzvAsa letI vakhate eTale ke maraNa kALe tene paNa Du tyA 43 chu.. (tti kaTu) pramANu viyA2 4rIne 246, mAre ( saMlehaNA jhumaNA jhUsie) yA mane pAyAne kSI 42nArI sasemanA (sthaa| ) mAha25 dhAraNa 4yo. ( bhattapANapaDiyAikkhie) matAna gyAre 42nA mAhAnA pratyAbhyAna yA. ( pAovagaya kAlaM aNavakaMkhamANe viharai) pAyomana sathAmA sthi2 24 gayA. ane bh2||nii mAkSA vananI 24tsikSAthI 2Dita panI gayA. ( taeNaM se khaMdae aNagAre samaNassa bhagavao mahAvIrassa tahArUvANaM theroNaM atie samAiyamAiyAI ekkArasa aMgAI ahijjittA bahupaDipuNNAI duvAlasavAsAiM sAmaNNapariyAgaM pAuNittA) mA rIta te 2744 sAre zramAya magavAna mhaaviirn| mevA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 16 skandakacaritanirUpaNam 733 paryAyaM pAlayitvA mAsikyA saMnalekhamayA''tmAnaM joSayitvA SaSTibhaktAni anazanena chittvA AlocitapratikrAntaH samAdhimAptaH AnuA kAlaM gtH|muu016|| ___TIkA-" taeNaM se khaMdae aNagAre" tataH khalu sa skandako nagAraH " samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM " zramaNena bhagavatA mahAvIreNa " abmaNubhAe samANe" abhyanujJAtaH san " hatuDhe jAva hiyae " hRSTatuSTa yAvad hRdaya iha yAvat padena hRSTatuSTacittAnanditaH prItamanAH paramasaumanasthitaH harSevaza skandaka anagAra ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ke tathArUpa sthaviroM ke pAsa sAmAyika Adi gyAraha aMgoM kA acchI taraha se adhyayana karake' pUre bAraha varSataka zrAmaNya paryAya kA pAlana karake (mAsighAe saMlehaNAe) eka mAsa kI saMlekhanA se (attANaM jhUsittA) apane Apa ko yukta kara ke' (saDhi bhattAI aNasaNAe chedettA) sATha bhaktoM kA anazana dvArA chedana karake ' (AloiyapaDikkate) evaM AlocanA tathA pratikramaNa karake (samAhitte ) samAdhi prAptakara (ANupuvIe kAladhammagae ) kramaza kAla. dharma ko (maraNako) prApta kiyA // sU0 16 // ___TIkArtha-(taeNaM se khadae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAdhIreNaM anbhaNunAe samANe ) isake bAda arthAt saMthArA karanekI AjJojaya skandaka anagAra ne zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhu se prApta karalI taba ve skandaka anagAra bhagavAna kI usa AjJA kI prApti seapane Apa bahuta hI adhika harSita hue ' unheM citta meM itanA adhika saMtoSa prApta huA ki kucha kahA nahIM jA sakatA unakA hRdaya AnaMdollAsa se atyanta viranI pAse sAmAyika Adi agiyAra aMgenuM sArI rIte adhyayana karyuM bhane pUrA mA2 varSa sudhA zrama paryAyarnu pAna 4Ina (mAsiyAe saMlehaNAe ) se bhAsana saMthArAthI ( attANaM jhUsittA ) pAtAne yu4|| 4zana (saddhi bhattAi aNasaNAe chedetA) sA8 matotuM manazana dvArA chetuna 4zana-seTa 28 75vAsa! puu2|| 42zana ( AloiyapaDiko ) mAsoyanA tathA pratimA parIne ( samAhipatte ) samAdhi prAta 42rIne (ANupuvvIe kAladhammagae ) maza: 7. yama pAbhyA-bha26] pAyA // sU-16 // 2 -" taeNaM se khaMdae aNagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM anna. gunnAe samANe " nyAre 244 mArane zrama samAna bhAvI2 sthaa| karavAnI anujJA ApI tyAre temane manamAM ghaNuM ja harSa thaye, temanA cittamAM avarNanIya saMtoSa thaye, ane temanuM hRdaya AnaMdelavAsathI paripUrNa thaI gayuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 bhagavatIsUtre visarpada hRdayaH ityantapadajAtasya grahaNaM bhavati "uThAe uThei" utthayA uttiSThati " uhitA" utthAya " samaNaM bhagavam mahAvIram " zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM "tikkhutto" trikRtvaH trivAram "AyAhiNapayAhiNaM karei " AdakSiNapradakSiNaM karoti "karittA vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA" kRtvA vandate namasyati vanditvA namasyitvA "sayameva paMcamahabbayAI Arovei" svayameva paJcamahAvratAnyAropayati svIkaroti ArovittA Aropya "samaNAya samaNIoya khAmei" zramaNAMzca zramaNIzva kSamayati 'khAmittA' kSamayitvA tahArUvehi therehiM karAihiM saddhiM tathArUpaiH sthaviraiH kRtAdibhiH sArddham 'viulaM' vipulam 'pavvayaM' parvatam 'saNiyaM saNiyaM' zanaiH zanaiH 'duruhei' darohati vipulagirinAmakaM parvataM kRtAdisthaviraiH saha mandagatyA samA. rohati ityarthaH 'mehaghaNasaMnigAsa' meghadhanasaMnikAzam ghanameghasadRzaM kRSNavarNam 'devabhara gayA ' taba ve usI samaya 'udvAe uThei ' apanI hI utthAna zakti se uThe aura 'uTTittA' uThakara unhoM ne 'samaga bhagavaM mahAvora tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei' zrI zramaNa bhagavAn mahAvIra prabhu ko tIna bAra pradakSiNA pUrvaka 'vaMdai namasai' vaMdanA kI namaskAra kiyA vadittA namasittA' vaMdanA namaskAra kara 'sayameva paMcamahatvayAI Arovei ' apane Apa hI unhoM ne pAMca mahAvratoM ko svIkAra kara liyaa| ArovittA' pAMca mahAvratoM ko svIkAra karane ke bAda phira unhoM ne 'samaNA ya samaNIo ya khAmei ' zramaNa aura zramaNoyoM se khamatakhAmaNA kiyaa| 'khAmittA' khamatakhAmaNA karake phira ve 'tahArUvehi therehiM kaDAihiM saddhiM viulaM pavvayaM saNiyaM saNiyaM duruheha' vipulAcala parvata para una tathArUpa kaDAi-sthavoroM ke sAtha se mata " uDhAe uThei" tegA temanI utthAnazatithI yA, ane " uTritA " jIne " samaNaM bhagaya mahAbIra tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei " tema 3 pA2 pradakSiNa pUrva zrama bhagavAna mahAvIrane " vaMdai namasaha" yA nabhA2 4aa. " vaMdittA namaMsittA" ! namaH42 4rIne " sayameva paMcamahavvayAiM Arovei" pAnI te 4 tamanA pAMya bhAvato // 2 yA " ArovittA " pAya mAnatAno vA 4.2 4rIne tebhae " samaNA ya samaNIo ya khAmei " zrama mane zramaNiyothI ( sAdhu sAdhvIna ) mamatamAbhayAM yA. "khAmittA" mamatamAbhaNa 4zana "tahArUvehi there ikaDAihiM saddhiM viulaM pavvayaM saNiyaM saNiya duruhei" 2 sthvire| samanA (sthaa|) nI vidhi karAvavAmAM kuzaLa hatA evA sthavirone sAthe laIne dhIme dhIme zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u01 sU016 skandakacaritanirUpaNam 735 saMnivArya' devasannipAtaM devAgamanasthAnaM ramaNIyatvAt 'puDhavIsilApaTTayaM 'pRthivIzilApaTTakam "paDilehei" pratilekhayati "paDilehittA" pratilekhya pratilekhanaM kRtvA 'uccArapAsavaNabhUmi paDilehei ' uccAraprasravaNabhUmi pratilekhayati "paDilehitA" pratilekhya" dabbhasaMthAragaM saMtharai " darbhasaMstArakaM saMstRNoti "tharittA" saMstIrya 'purasthAbhimuhe" porastyAbhimukhaH pUrvAbhimukhaH " saMpaliyaMkanisanne" saMpalyaka niSaNNaH palyaGkAsanenopaviSTaH "karayalapariggahiyaM " karatalaparigRhItam karata. lAbhyAM parigRhItam " dasanahaM " dazanakhama saMyojitahamtadvayasya dazanakhaM bhavati " sirasAvattaM " zirasyAvarttam / zirasi AvataH dakSiNAvartenAvartanaM paribhramaNaM mandagatI se yatanApUrvaka caDhe ki jo kaDAi sthavira saMlekha nA kI vidhi saMpAdana karAne meM kuzalamati the / vahAM jAkara unhoM ne 'mehaghaNasannigAsaM devasanivArya puDhavIsilAvaTTayaM paDilehei ' kAle megha ke jaise varNavAle-kAle pRthavI zilA paTTa kI jisakI sundaratA se AkRSTa hokara jisa para deva Ate rahate the pratilekhanA kI / (paDilehittA ( usakI pratilekhanA karane ke bAda phira unhoM ne ( uccAra pAsavaNabhUmi paDilehei ) uccAra prasravaNa yogya bhUmi kI pratilekhanA kI / (paDilehitA ) isa taraha jaba unakA pratilekhanA kA kArya samApta ho cukA-taba usake bAda unhoMne ( dabasaMthAragaM saMtharai ) darbha kA khaMthArA bichAyA (saMdhArittA) bichAkara phira ve usa para (puratyAbhimuhe) pUrvadizA kI ora mu~ha karake ( saMpaliyaMkanisanne ) padmAsana se dhaiTha gaye / baiThakara ( karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTUTu evaM vagasI) unhoM ne apane dono hAthoM ko isa prakAra se aMjali yatanApU, tebha vikSAyada pata 52 roDa yu". tyAMne " mehaghaNasannigAyaM devasannivAyaM puDhavIsilAvaTTayaM paDilehei " / meghanA 24 zyAma varNavALA, ane jenI suMdaratAne kAraNe deve paNa AkarSAIne tyAM AvatA DatA mevA pRthvI zisA5584nI tebho pratimanA 42. " paDilehitA" tenI prativeganA zana " uccArapAsavaNabhUmi paDilehei" yA2 prakhavAne yogya bhUminI pratimanA 421. " paDilehittA" tenI pratimanA 4zana ' danbhasaMthAragaM saMtharai " hamanI sthaa| mivyA . " saMthArittA' sthaa| mi!vIna tanA 52 " puratthAbhimuhe " pUrva hizA ta bhuma parIne " saraliyaMka nisanne" padmAsana 4zana mesI Aya se mAsane sIne "karayasapariggahiya sanahaM sirasAvataM matthae aMjali kaTu evaM vayAsI " tamaNe tamanA mana hAtha evI rIte joDayA ke eka hAthanA nakha bIjA hAthanA nakhanA sparza kare zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 bhagavatIsUtre yasyAsau sirasyAvataH tam zirasi paribhramaNayuktam " matthae aMjaliM ? " mastake aJjaliM kRtvA pUktimaprakAreNAJjaliM mastake kRtvetyarthaH " evaM vayAsI" evaM vakSyamANaprakAreNAvAdIt uktavAn / kimuktavAn tatrAha 'namotthuNaM" ityAdi / " namotthuNaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM " namo'stu khalu arhadbhyo bhagavadbhyo yAvatsaM prAptebhyaH siddhigatinAmakasthAnaM gatebhyo yAvatpadena "namotthuNaM " ityasya sarvo'pi pAThaH saMgrAhyaH " namotthuNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa" namo'stu khalu zramaNAya bhagavate mahAvIrAya 'jAva saMpAviukAmassa' yAvat saprAptukAmAya siddhitinAmadheyasthAna prAptaye prayatamAnAya " vaMdAmi NaM bhagavaMtaM tattha gayaM ihagae" vande khalu bhagavantaM tatragataM samavasaraNesthitamihagataH ihaiva sthito'hamityarthaH " pAsau me bhagavaM natthagaye ihagayaM" pazyatu mAM bhagake rUpa meM jAr3A ki jisase dazoM ho nakha Apasa meM eka dUsare nakhoM ke sAtha mila jAveM-phira usa aMjali ko unhoM ne mastaka ke pAsa se dakSiNa kI ora se lekara nIna bAra ghumAyA, ghumAkara phira unhoM ne usa aMjali ko apane mamtaka-lalATa ke pAsa rakhA-aura isa prakAra se uccAraNa kiyA-unhoMne kyA kahA -so kahA jAtA hai--(namotthugaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM) yAvat siddhigati nAmaka sthAna ko prApta hue arhana bhagavaMtoM ko merA namaskAra ho / ( namotyurNa samaNassa bhagavao mahAvIrassa ) zramaNa bhagavAn mahAbora ko merA namaskAra ho / (jAva saMpAvi ukAmasla ) kyoM ki ve yAvat siddhigati nAmaka sthAna kI prApti karane vAle haiN| ( vadAmi gaM bhagavaMtaM tatthagayaM iha gae) yahAM para rahA huA maiM samavasaraNa meM sthita una zrozramaNa bhagavAna mahAvIraprabhu ko vaMdanA karatA hUM ( pAsa ra me bhagava tatthagae iha gayaM) tyAra pachI temaNe pitAnA aMjalibaddha hasta mastakanI pAsethI jamaNuM bAjathI zarU karIne vaMdaNuM karavA mATe traNa vAra ghumAvyA ane tyAra bAda bhasta (sA)nI pAse mata rAjIna // pramANe motyA-" namotthuNaM amhitANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM " siddhi ti nAmanA sthAnamA vimAna mata gavatAne bhAtaM namaH2 , " namotthuNaM samaNasa bhagavao mahAvIramsa " zrama bhagavAna mahAvIrane bhArI nabha22 1. "jAva saMpAviu kAmAsa" mAvAna mArane nama2412 / bhATe 421 teso siddhigati prAsa pAnA DAvAthI tamane namaH412 42 che. "vaMdAmi gaMbhagavaMtaM tatthagaya iha gae " mA sthAne 2sAhu sabhAsaramA virAbhAna zrI zrama nAvAna mahAvIraprasune ! 43 chu. (pAsau bhe bhagava tatthagae igaya) samAsamA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1 sU0 16 skandakacaritanirUpaNam 737 vAn tatra gata iha gatam jJAnadRSTayA "tti kaTu" iti kRtvA " vaMdai namasaha" candate namasyati " baMdittA namaMsittA evaM vayAtI" vanditvA namasyitvA evamavAdIta " puci pimae" pUrvamapi mayA " samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie" zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAntike = samIpe " savve pANAivAe paccakkhAe jAvajjIyAe" sarveH prANAtipAtaH pratyAkhyAto yAvajjIyam "jAvamicchAdaMsaNasalle paccakkhAe jAvajjIvAe " yAvat mithyAdarzanazalyaM pratyAkhyAtaM yAvajjIvam / atra yAvatpadena ' musAkarAe paccakkhAe " ityArabhya "mAyAmosA pacca. khAe" ityantAnAM aSTAdazAnAM pApAnAM grahaNaM kAryam 'iyANi piyaNaM" idAnImapi ca khalu "samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie zramaNasya bhagavato mahAvIra syAntike " savve pANAivAe paccakkhAmi jAvajjIvAe " sarva prANAtipAtaM samavasaraNa meM sthita hue ve bhagavAna apanI jJAnadRSTidvArA yahAM rahe hue mujhe dekheM / (ttikaTTu ) aisA kahakara una skandaka anagAra ne ( vadaha namaMsaha ) zrapraNa bhagavAna mahAvIra ko vahAM se vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA (vadittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra kara phira unhoMne ( evaM vayAsI) isa prakAra se kahA-( pudiva pi mae samaNassa bhaga vo mahAvIramsa aMtie) maiMne pahile bhI zramaNa bhagavana mahAvIra ke samIpa ( sambe pAyAivAe paccaravAe jAvajjIvAe ) samasta prANAtipAtoM kA jIvana paryanta tyAga kara diyA thA (jAra micchA dasaNa marale paccaravAe jAvajjIvAe ) yAvat mRpAvAda se lekara mithyAdarzana zalya taka ke aThAraha pApoM kA bhI jIvana paryanta tyAga kara diyA thaa| ( iyANi pi ya gaM samassa bhagavao mahAvIrassa aMtie savve pANAivAe paccakkhAmi jAvajjIvAe ) aba isa samaya virAjatA bhagavAna mahAvIra temanI jJAnadaSTi dvArA ahIM rahelA mane je " ti kaTa" se prabhArI DIna te 2464 mAre " vadaha namasaha " zrama bhagavAna mahAvIrane tyAMthI 1 ! nama24.2 4aa, "vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI " ! nabha24.2 4zana 241 pramANe motyA. " puvi pi mae samaNassa bhagavao mahAvorassa atie" meM paDasA lagavAna mahAvIranI samakSa " savve pANAivAe paccakkhAe jAvajjIvAe " samasta prANAtipAtAnA na 5-1 tyAga yA hato. "jAva micchAdasaNasalle paJcakhAe jAvajjIvAe " tathA mRSAvAdathI laIne mithyAdarzana zalya paryantanA aDhAre pApone meM nayata tyA ye Dato. " iyANi pi ya NaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa atie sabve pANAivAe paccakkhomi jAvajjIvAe " matyAre 5 bhagavAna mI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - magavatIsUtre pratyAkhyAmi yAvajjIvam " jAva micchAdasaNasalla paccakvAmi" yAvat mithyAdarzanazalyaM pratyAkhyAmi "evaM savvaM asaNapANakhAimasAimaM caunihaM pi AhAraM paccakkhAmi jAvajjIvAe " evaM sarvamazanapAnakhAdimaM caturvidhamapyAhAraM pratyAkhyAmi yAvajjIvam " jaM pi ya NaM imaM sarIraM iTai kaMtaM piyaM jAva phusaMtu" yada pi ca khalu idaM zarIramiSTaM kAntaM priyaM yAvat spRzantu, iha yAvatpadena "maNunna" manojJam ityArabhya 'parIsahovasaggA' parIpahopasargAH, ityantAnAM padAnAM grahaNaM kartavyam ' phusaMtu ' iti mA spRzantu iti sambandhaH, 'tti kaDu' iti kRtvA iti vicArya prayatnena paripoSitam " eNaM piNaM ' etadapi khalu zarIramapi "caramehi ussAsanisAsehiM ' caramairaMtimaiH ucchvAsa-niHzvAsaiH "vosirAmi" vyutsRjAmi bhI maiM unhIM zramaNa bhagavAna mahAvIra kI sAkSI pUrvaka mamasta prANAnipAta kA yAvajjIva-jaba taka jIvana hai taba taka-parityAga karatA hUM (jAva micchAdasaNasallaM paccakkhAmi) yAvat-mRSAvAda se lekara mithyA darzana zalya taka ke aThAraha pApoM kA bhI parityAga karatA hUM / ( evaM ) isI taraha se savvaM asaNaM, pANaM, khAimaM sAimaM caranvihaM pi AhAraM paccakkhAmi jAvajjIvAe ) samasta azana kA, pAna kA, khAdyakA, aura svAdyakA ina cAroM prakAra ke AhAra kA jIvana paryanta ke liye tyAga karatA hUM / tathA-'jaM pi yaM NaM imaM sarIraM i8 kaMtaM piyaM jAva phusaMtu' jo yaha merA zarIra hai ki jise maiMne pahile iSTa 'kAna' priya Adi rUpa meM mAna rakhA thA tathA ise kisI bhI parISaha Adi kA sparza na ho isa vicAra se jise maiMne paripAlita kiyA thA so 'eyaM piyaNaM caramehiM ussAsanissAsehiM aba isa zarIra ko bhI maiM carama ucchvAsa ni: vIranI sAkSIe huM samasta prANAtipAtane jIvanaparyanta tyAga karUM chuM. " jAva micchAdasaNasalla paccakakhAmi" mithyAzana zasya paya-tanA aDhAre pApasthAnAnI 55 vanaparyanta parityAga 43 chu. " evaM" mA zata "savva asaNaM, pANaM khAimaM sAimaM cauvi pi AhAra paccakakhAmi jAva jjIvAe " samasta mazana, pAna, mAya bhane sAdhase sAre prAranA mAhA. snAna -ta tyAsa 43 chu. tathA "jaM piya gaM imaM sarIraiTakaMtaM piyaM jAva phusaMtu" bhA3 mA zarI2 rene meM paDeTa, Anta, priya Adi mAnyuM hatuM ane tene koI paNa prakAranI pIDA saDana karavI na paDe te mATe huM dhyAna rAkhatuM hatuM ane te prakAre tenuM paripAlana karate hato. se zarIrane " epi ya NaM caramehiM utsAsa nissAsehi " ya2bha - zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 101 sU. 16 skanda kavaritanirUpaNam 739 -parityajAmi zarIraviSayaM mohamapi parityajAmIti bhAvaH "tikaDu" iti kRtvA iti paricintya " saMlehaNA jhUmaNA jhUsie" saMlekhanA joSaNA juSTaH bhattapANapar3iyAikkhie " bhaktapAnapratyAkhyAtaH pratyAkhyAtabhaktapAnaH "pAovagae " pAdapopagataH pAdapopagamananAmakaM saMstArakaM saMprAptaH "kAlaM aNavakaMkhamANe viharai" kAla mRtyum anavakAMkSan anicchan viharati tisstthtiiti| "taeNaM se khaMdae aNagAre" tataH khalu sa skandako'nagAraH "samaNassa bhagavao mahAvIrassa" zramaNasya bhagavato mahAvIrasya " tahArUvANAM therANamaMtie" tathArUpANAM sthavirANAmaMtike " sAmAiyamAjhyAiM " sAmAyikAdIni " ekkArasaaMgAI ahizvAsa taka chor3atA huuN| arthAt maiM zarIraviSayaka moha kA bhI parityAga krtaahuuN| 'ttikaTTu' isaprakAra mana meM vicAra kara 'salehaNA jhUsaNAbhUtie' kAya aura kaSAya kI kRza karanevAlI saMlekhanA ko svIkAra liyA 'bhattapANapaDiyAikkhie' una skandaka anagAra ne bhakta pAna kA pratyA. khyAna kara diyAaura 'pAovagae' pAdapopagamana nAmaka saMthAre meM sthita ho gye| usa sthiti meM unhoM ne 'kAlaM agavakhamANe viharai ' apane maraNa kI cAhanA nahIM kI, tAtparya kahane kA yaha hai ki saMlekhanA meM sthita huA muni yadi apane maraNa kI yA jIvana kI AzaMkA karatA hai-to usameM usako aticAra kA pAtra honA par3atA hai| isaliye yahAM kahA gayA hai ki skandaka anagAra ne pAdapopagamana saMthArA dhAraNa kara apane maraNa kI AkAMkSA nahIM kI arthAt-vaha pAdapopagamana saMthArA unakA bilakula niraticAra thA / (taeNaM se khaMdae aNagAre) isa taraha una skandaka anagAra ne (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa vAsa nivAsa paryanta tyAga karUM chuM-eTale ke e zarIrano meha paNa choDuM chu: "ttika? " bhanamA sevA viyA2 4zana "saMlehaNA asaNA jhasie" jy|| mane pAyAne kSINa 42nA2 sthaa| dhyA. " bhattapANapaDiyAikkhie" tabho yAre prA2nA mAhArA tyAga 4 " pAovagae " pAhapopazamana nAmanI sthaare| dhyA. me sthitimA temANe " kAlaM aNavakaMkhaMmANaM viharaha" pitAnA maraNanI paNa AkAMkSA rAkhI nahIM. kAraNa ke saMthArI karanAra muni je pitAnA maraNanI ke jIvananI AkAMkSA rAkhe te tene aticAra deSa lAge che. tethI ja ahIM kahyuM che ke skandaka aNagAre pAdapapagamana saMthAre karIne pitAnA maraNanI AkAMkSA karI nahIM. e rIte temane pAdapapagamana sthaa| matiya52 haSayI 2Dita to. "taeNa se khaMDae aNagAre " / rIta te 24.63 27 // " samaNalsa bhagavao mahAvIrassa tahAsvANaM gherANaM atie zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 bhagavatIstre jjittA" ekAdazAGgAnyadhItya " bahupaDipuNNAI" bahupratipUrNAni "duvAlasavAsAI" dvAdazavarSANi "samaNNapariyAgaM pAuNittA " zrAmaNyaparyAya pAlayitvA " mAsiyAe salehaNAe " mAsikyA saMlekhanayA " attANaM jhUsittA' AtmAnaM joSayitvA " sardvi bhattAiM aNasaNAe chedittA" paSTiM bhaktAni anazanena chittvA " Aloiya paDikkate" AlocitapratikrAntaH AlocitaM gurave niveditaM yadaticArajAtaM tatpatikrAntam akaraNaviSayIkRtaM yenAsau AlocitapratikrAntaH athavA AlocitazcAsau AlocanA pApaprakAzenAlocanAgrahaNAt pratikrAntazcamithyAduSkRtadAnAt / iti AlocitapratikrAntaH / " samAhipatte' samAdhiprAptaH zAnta cittaH "aNupuvie" AnupUrvyA krameNa "kAlaMgae" kAlaMgataH maraNaM prAptaH // 16 // bhagavAn mahAvIra ke (tahArUvANaM therANaM aMtie) tathA rUpavAle sthaviroM ke samIpa (sAmAiyamAjhyAI) sAmAika Adi (ekkArasa aMgAI) gyAraha aMgoM kA ( ahijitA ) acchI taraha se adhyayana karake ( bahupaDipuNNAiM) ThIka (duvAlasavAsAiM) bAraha varSataka (sAmaNNapariyAgaM pAuNittA) zrAmaNyaparyAya kA pAlana kiyA-use pAlana karake (mAsiyAe saMlehaNAe) eka mAsa kI saMlekhanA dvArA unhoM ne ' asANaM jhUsi. ttA' apanI AtmA ko yukta karate hue arthAt-lagAtAra eka mahine taka saMlekhanA kA pAlana karate hue 'sahi bhattAI aNasaNAe chedittA' anazana dvArA sATha bhaktoM kA chedana karake 'AlopaDikkate' guru ke samakSa apane aticAroM ke nivedana karane se, unase phira nahIM karane ke kAraNa pratikrAnta bana athavA apane pApoM ke prakAzana dvArA gRhIta mithyAduSkRta se Alocita hokara pratikrAnta bana 'samAhipatte ' zAnta citta hokara 'ANupuvIe' kramazaH 'kAla gae' kAladharmako praaptkiyaa|suu016|| bhagavAna mahAvIranA te 42nA sthvire| pAse / sAmAiyamAiyAiM" sAmAyi mAha " ekorasaaMgAI " bhaniyAra mauna "ahi jittA" sArI zate madhyayana rIne " bahupaDipuNNAI' pUrA " duvAlasavAsAI" mA2 varSa sudhI " sAmaNNapaDiyAgaM pAuNittA " zramazya paryAyatuM pAlana jyu tenu pAsana 42 " mAsiyAe saMlehaNAe" me bhAsanA sayArAthI " attANaM jhUsittA" pAtAnI gatane yuddhata rIna-" sarvhi bhattAI aNasaNAe chedittA" manazana dvArA sA mahatonu chaina rIna ( 28 51sa puu2|| 4zane ) " Aloiya paDikkate " gurUnI samakSa potAnA aticAre ( de ) nuM nivedana karIne ane e rIte tenI mAloyana dvArA pratinti manAne " samAhipatte" zAnta yitte "ANu. pubIe" maza: "kAla gae" dharma pAbhyA // sU0 16 / / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za0 2 u01 sU0 13 skandakacaritanirUpaNam 741 mUlam -taeNaM te therA bhagavaMto khaMdayaM aNagAraM kAlagayaM jANittA parinivvANavattiyaM kAusagaM kareMti karittA pattacIvarAiM giNhaMti giNhittA viulAo pavayAo saNiyaM saNiyaM paccoruhaMti, paccoruhitA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchati uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdaMti namasaMti vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI, evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae nAma aNagAre pagai bhadae pagai viNIe pagai uvasaMte pagai payaNu kohamANamAyAlobhe miumadavasaMpanne allINe bhadae viNIe se NaM devANuppie NaM abbhaNunnAe samANe sayameva paMcamahatvayAiM ArovittA samaNAya samaNIoya khAmettA, amhahiM saddhiM viulaM pavvayaM taM ceva niravasesaM jAva aNupubIe kAlaMgae imeyase AyAra bhaMDae bhaMte, tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdada namaMsai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI evaM khalu devANuppithANaM aMtevAsI khaMdae nAmaM aNagAre kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae kahiM uvavanne goyamAi samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI evaM khallu goyamAmama aMtevAsI khaMdae NAmaM aNagAre pagaibhadae jAva se NaM mae abbhaNunAe samANe sayameva paMcamahavvayAiM taM ceva savvaM avasesi neyavyaM jAva AloiapaDikaMte samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe devattAe uvavanne tattha NaM atthe gaiyANaM devANaM bAvIsa sAgarovamAiM ThiI paNNattA tassa NaM khaMdayassa vi devassa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhagatIsatre bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA se NaM bhaMte khaMdae devatAo devaloyAo AukkhaeNaM bhavakkhaeNaM ThiikkhaeNaM aNaMtaraM ca NaM caittA kahiM gacchihii kahiM uvavajihii goyamA mahA videhe vAse sijjhihii vujjhihii muccihii pariNivvAhii savvadukkhANaM aMtaM karohii // sU017 // // vitiyasayassa paDhamo uddeso samatto // 2 // chAyA-tataH khalu te sthavirA bhagavantaH skandamanagAraM kAlagataM jJAtvA parinirvANavRttikaM kAyotsaMga kurvanti kRtvA pAtracIvarAgi gRhNanti gRhItvA vipu. lAt parvatAt zanaiH zanaiH pratyavarohanti pratyavaruhya yauva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchanti upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandante namasyanti vanditvA 'taeNase' ityaadi| sUtrArtha-(taeNaM) isa ke bAda (te therA bhagavaMto) una sthavIra bhagavaMtoM ne (khaMdae aNagAraM) skandaka anagAra ko (kAlagayaM jANittA) kAlagata jAna kara ( parinivAgavattiyaM kAusaggaM kareMti ) unake parinirvANa nimitta kAyotsarga kiyA (karittA pattacIvarAiM giNhaMti) kAyotsarga karake phira unhoM ne pAtra aura cIvaroM ko-vastroM ko liyA (giNhittA) lekara phira ve (viulAo pancayAo) usa vipula parvata se (saNiyaM saNiyaM ) dhIre 2-Ipithazo dhana karate hue mandagati se (pacorahaMti ) nIce utare / (paccoruhitA) nIce utara kara (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchaMti) __" taeNaM se " ityAdi / sUtrA- (taeNaM ) tyA2 mA (te therA bhagavaMto) te sthavira masavatAme oney, (khaMdaya aNagAra) 24.64 aNumAra (kAlagayaM jANitA) garbha pAbhyA cha. te tazIne (parinivvANavattiya kAusaggaM kareM ti ) tabhI tamanA parinirvANa nimitta yotsaga yo. ( karittA pattacIvarAI giNhaMti ) yo. sagarIne temaNe temanA pAtra bhane pakho ali. (giNhittA ) te ne tegA (viulAo pavvayAo )vidhudAya pati 52 thI (saNiyasaNiya) bhanTha atithI ( yatanA pUrva ) ( pazcoruhaMti ) nIya tayA pacoruhittA ) nAye utarIna jeNeva samaNe bhagavauM mahAvIre teNeva ubAgacchaMti) yo zrama lagavAna mahAvIra zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 17 skandakacaritanirUpaNam 743 namasyitvA evamAdiSuH / evaM khalu devAnupriyANAmantevAsI skandako nAmAgAraH prakRtibhadrakA prakRtivinItaH prakRtyupazAntaH prakRti pratanu krodhamAnamAyAlobho mRdumAdevasaMpanna AlIno bhadrako vinItaH sa khalu devAnupriyairabhyanujJAtaH san svayameva paJcamahAvatAnyAropya zramaNAMzca zramaNIzca kSamayitvA asmAbhiH sAdhaM vipulaM parvataM jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM para ve aaye| (uvA. gacchittA) vahAM Akara (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) unhoM ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI-namaskAra kiyA ( vaMdittA namasittA) vaMdanA namaskAra kara (evaM vayAsI) phira ve isa prakAra se kahane lage-( evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae NAma aNagAre pagaibhaddae pagaiviNIe' pagaiuvasaMte' pagaipayaNukohamANamAyAlobhe) he bhadanta ! Apa devAnupriya ke ziSya skandaka nAma ke anagAra ki jo prakRti se vinIta the' prakRti se upazAnta the' prAkRti se pratanu krodha mAna, mAyA aura lobha vAlethe ( miumaddavasaMpanne ) prakRti se atyanta nirabhimAnI the (allINe bhaddae viNIe) tathA tapa saMyama Adi anuSThA. noM ke karane meM jo sadA tatpara rahate the' bhadraka the' aura vinIta the (se NaM devANupieNaM anbhaNunAe samANe ) ve Apa devAnupriya se AjJA prApta kara (mayameva paMca mahavvayAI arovittA) apane Apa pAMca mahAvratoM ko Aropitakarake (samaNA ya samaNIo khAmettA) tathA zramaNa aura zramaNiyAMse (kSamApanA) khamatakhAmaNA karake (amhehi saddhi) hamalonoMke mAtha vizatA tA tyA mA0yA. ( uvAgacchittA ) tyAM mApIna ( samaNaM bhagava mahAvIra vadai namasai) zrama sAvAna mahAvIrane vA nabha242 4aa. (baMdittA namaMsittA )vaDA nama242 rIna ( evaM vayAsI ) // pramANe 4thu- ( evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae NAma aNagAre pagai bhaie, pagai viNIe, pagai uvasaMte, pagaipayaNukohamANamAyAlobhe) mahanta ! mA5 vAnapriya nA ziSya, skandaka nAmanA aNagAra ke je bhadra, vinIta ane upazAnta prakRtivALA hatA jenAmAM svAbhAvika rIte ja krodha, mAna, mAyA a85 pramANa mAtA , (mimahavasaMpanne ) so matyaMta nirabhimAnI tA, (allINe bhadae viNIe) se ta5, saMyama mAhi anuhAnA 423 / mATe sahA tat52 2tA utA, sadra ane vinIta prativANA utA, (se gaM devANuppieNaM amaNunAe samANe) te mA5 hepAnupriyAnI manujJA sana (sayameva paMcamahavvayAI ArovittA) pAtAnI te pAMya bhAvate! mI 2 4zana (samaNA ya samaNIo khAmettA ) sAdhu bhane sAnomAne sabhApIna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 744 bhagavatosUtra tadeva niravazeSaM yAvadAnupUrvyA kAlaM gataH idazca tasyAcArabhANDakam 1 bhadaMta iti bhagavAn gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namastitvA evamavAdI-evaM khalu devAnupriyANAmantevAsI skandako nAmAnagAraH kAlamAse kAlaM kRtvA kutra gataH kutrotpannaH gautama iti zramaNo bhagavAna mahAvIro bhagavantaM gauta. mamevamavAdIt evaM khalu gautama ! mamAntevAsI skaMdako nAmAnagAraH prakRtibhadrakA (viulaM pavvayaM taM ceva niravasesaM jAva ANupuvvIe kAlaM gae ) vipula parvatapara gaye the-(yahA~ saba avaziSTa kathana jaisA pahile likhA jAcukA hai samajha lenA cAhiye ) aba ve skandaka anagAra kramazaHkAladharma ko prApta ho cuke haiM ( imeya se AyArabhaMDae ) ye unake AcArabhANDaka -upakaraNa haiM / itane meM (bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vadaha namasai) he bhadanta ! aisA kahakara bhagavAn gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI, namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA) vandanA namaskAra kara ( evaM vayAsI) phira prabhu se unhoM ne isa prakAra pUchA evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae NAmaM aNagAre kAlamAse kAlaM kiccA kahiMgae, kahiM uvavanne ) he bhadanta ! Apa devAnupiya ke ziSya skandaka nAmake anagAra kAla avasara meM kAla karake kahAM gaye haiM ? kahAM utpanna hue haiM ? (goyamA) he gautama ! isa prakAra saMbodhita karake (samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAn mahAvIra ne ( bhagavaM goyama evaM vasI) bhagavAna gautama se isa prakAra kahA (amhehiM saddhi ) samArI sAye / viula pavyaya ta ceva niravasesa jAva ANupuvIe kAla gae ) vidhumAyA parvata 52 gayA tA. ( ma samasta 4thana AgaLa lakhyA pramANe samajavuM ) te skandaka aNagAra kramazaH kALadharma pAmyA cha ( ime ya se AyArabhaMDae ) mA temanai pAtra, 12 mA 75424o che. tyAre (bhaMte ti bhagavaM goyame samaNaM bhagavauM mahAvIra vaMdai namasara) bhagavAna gautame zramaNa bhagavAna mahAvIra ne "he bhadanta !" evuM saMbodhana karIne paNa nabha42 . (vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI ) |nbh2||2 4zana tebho maDAvI2 prabhune 2 pramANe prazna 57ye| (eva khalu devANupiyANaM aMtevAsI khaMdae NAma aNagAre kAlamAse kAla kiccA kahiM gae, kahiM ubavanne ?) he bhadanta ! Apa devAnupriyanA ziSya skadaka nAmanA aNagAra kALa avasare kALadharma pAmIne kayAM gayA che ? kayAM utpanna thayA che ? ( eTale ke kaI AtibhA yA cha ) ( goyamA ! ) " gautama !" se prabhArI sAdhana prazana (samaNe bhagava mahAvIre ) zrama sagavAna mahAvIre (bhagava goyamaM evaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za0 2 u0 1 sU. 17 skandakacaritanirUpaNam 745 yAvat sa khalu mayAbhyanujJAtaH san svayame pazcamahAvatAnyaropya tadeva sarvamavaziSTaM netavyaM yAvadAlocitapratikrAntaH samAdhiprAptaH kAlamAse kAlaM kRtvA acyute kalpe devatayotpannaH tatrAstyekeSAM devAnAM dvAviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / tasya skandakasyApi devasya dvAviMzatiH sAgaropANi sthitiH prajJaptA / sa bhadanta ! skandako devastasmAt devalokAdAyuH kSayeNa bhavakSayeNa sthitikSayeNAna-( evaM khalu goyamA ) he gautama ! (mama aMtevAsI khadae NAma aNagAre pagai bhadae jAva se NaM mae abbhaNunAe samANe sayameva paMdha mahavyayAiM taM ceva sava avasesiyaM neyavya jAva Aloiya paDikate samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe devattAe uvavanne ) merA aMtevAlI skandaka anagAra ki jo prakRti bhadra Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle the yAvat ve mujha se AjJA lekara svayaM pAMca, mahAvratoM ko aMgIkAra karake yAvat Alocita pratikrAnta hokara samAdhi prApta kara, kAla avatAmeM kAlakara acyuta nAma ke bArahaveM deva. loka meM deva kI paryAya se utpanna hue haiN| (tattha NaM atthegaiyANaM devANaM yAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA ) vahAM para kitaneka devoM kI bAIsa sAgaropama pramANa sthiti kahI gaI hai / ( tassa NaM khaMdayassa vi devassa bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA ) vahAM usa skandaka deva kI bhI bAIsa sAgaropama pramANa sthiti hai / ( se gaM bhate ! khadae deve tAo devaloyAo AukAvaeNaM bhavakkhaeNaM Thi ikkhaeNaM aNaMtaraM cayaM caittA vayAsI ) lagavAna gautamane 2mA pramANe 4hyu, ( evaM khalu goyamA ! ) 8 gautama ! ( mama aMtevAsI khaMdae NAma aNagAre pagaha bhadae jAva se gaM mae abbhaNunAe samANe sayameva pacamahabbayAi ta ceva savva avase siya neyavya jAva AloiyapaDikkane samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe deva ttAe uvavanne ) bhAsa ziSya 2444 mAra / prakRti bhadra mAha pUrvarita vizeSaNavALAM hatAM, jemaNe mArI anujJA meLavIne svayaM pAMca mahAvrata dhAraNa karIe ( ahIM pUrvokta samasta kathana grahaNa karavAnuM che. te kathana kayAM sudhI grahaNa karavuM joIe ? ) Alecana dvArA pratikAnta thaIne, zAnta citte, kALadharma pAmIne azruta nAmanA bAramAM devalekamAM devanI paryAye utpanna thayA che. (tatthaNa atthegaiyANa devANa yAtrIsa sAgarezmAI ThiI paNNatto) te vasamA hevAnI sthiti bhAvIsa sAgarA5manI DI che (sassa Na khaMdayassa vi devassa bAvIsa sAgaramAI ThiI paNa ttA )tyAM // 24-64 sA2nI - sthitI 5 yAvIsa sAga15manI cha (se Na bhaMte ! khadae deve tAo devaloyAo AukkhaeNa bhavakkhaeNa' ThiikkhaeNa aNaMtara cayaM caittA kahiM gacchihii, kahi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- bhagavatIsUtre ntaraJca khalu cyutvA kutra gamiSyati kutra upapatsyate gautama ! mahAvidehe varSe setsyati bhotsyate mokSyate parinirvAsyati sarvaduHkhAnAmantaM kariSyati // mU0 17 // TokA-"taeNaM te therA bhagavaMto" tataH skandakasya kAlagamanAnantaram khalu te sthavirAH bhagavantaH " khaMdayaM aNagAraM kAlagayaM jANittA" skandakam anagAraM kAlagataM jJAtvA " parinivvANavattiyaM kAusagaM kareMti" parinirvANapratyayaM kAyotsarga kurvanti / parinirvANaM maraNaM tatra maraNe yat zarIrasya pariSThApanaM tadapi parinirvANameva tadeva pratyayo heturyasya sa parinirvANapratyayastam parinirvANapratyayam kahiM gacchihii, kahiM uvavajjihii ) he bhadanta ! ve skandaka deva deva loka se apanI Ayu ke kSaya hone para, bhava ke kSaya hone para, sthiti ke kSaya hone para cyavakara kahAM jAveMge, kahAM utpanna hoMge ? ( goyamA) he gautama ! (mahAvidehe vAse sijjhihii, bujjhihii, muccihii, pariNivAhiha, savvadukkhANaM ataM karehii) ve skandaka deva acyuta devaloka secyava kara mahAvideha kSetra meM siddha hoMge, buddha hoMge mukta hoMge parinivRta hoMge aura samasta duHkhoM kA anta kareMge // sU0 17 // TIkArtha-(taeNaM te therA) skandaka ke kAlagata ho jAne keSAda una sthavira bhagavantoM ne (khaMdayaM aNagAraM kAlagayaM jANittA) skandaka anagAra ko kalagata jAnakara (parinivvAgavattiya kAusaggaM kareMti ) pari nirvANipratyayavAlA koyotsarga kiyA / parinirvANa zabda kA artha maraNa hai| isa maraNa meM jo zarIra kA pariSThApana honA hai vaha bhI parinirvANa hI hai / yaha parinirvANa jise kAyotsarga karane meM kAraNa hotA hai, vaha uvavanjihii) 3 mahanta ' te 244435 hekTamAthI tamanA maayun| kSaya yatA, bhavane kSaya thatA, sthitine kSaya thatA, tyAMthI avine kayAM jaze? kayAM utpanna thaze ? ( goyamA !) gautama ! ( ( mahAvidehe vose simihii, bujjhihii, muccihii, pariNivAhii, sadhadukkhaNa aMta karehii) te 24.44 35 atyuta devalokamAMthI cyavane mahAvideha kSetramAM siddha thaze, buddha thaze, mukta thaze, parinivRta tharI bhane samasta mono mata 42nA2 tharI // sU0 17 // TI-( taeNa te therA khaMdaya aNagAra kAlagaya jANittA) te sthavile jyAre eyu 2444 2mA2 yama pAbhyA che, tyAre temaNe (pari. nivvANavattiya kAusaggaM kareM ti ) 53nirmANa pratyayavANe ayosa yo pari. nirvANa eTale maraNa A maraNamAM je zarIranuM pariSThApana thAya che tenuM nAma paNa parinirvANu ja che A parinirvANa je kAryotsarga karavAmAM kAraNarUpa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramairefore ThIkA za02 30 1 sU0 17 skandakaca nirUritapaNam 727 kAyotsargam maraNanimittaM maraNAnantaraM kriyamANaM kAyotsargaM kurvanti, athavA maraNani mittakaM dhyAnavizeSaM kurvantItyartha : 'karitA' kAyotsargaM kRtvA 'pattacIvarAhaM giNhati' pAtracIvarANi gRhNanti tadIyapAtravastrAdInAM grahaNaM kurvanti " geNhittA " gRhItvA "cilAo pAo samiyaM saniyaM paccoruhanti " vipulAt parvatAt zanaiH zanaiH pratyavarohanti - adho'vataranti vipulanAmakaparvate skandakasya maraNamabhUt / mRtaM tadIyaM zarIraM pariSThApya tadIyopakaraNAni - upAdAya te sthavirAstataH parvatAt nivRttA babhUvu iti bhAvaH / " paccoru hittA " pratyavaruhya " jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgaccha " yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchanti - kAyotsarga parinirvANa pratyaya kAyotsarga kahalAtA hai isa kayotsarga kA kAraNa maraNa hotA hai aura yaha maraNa ke anantara kiyA jAtA hai / athavA(parinivvANavattiya kAusaragaM) kA tAtparya aisA bhI hotA hai, ki maraNa hai nimitta jisakA aisA jo dhyAna vizeSa kiyA jAtA hai vaha parini pratyaya kAyotsarga hai / ( karitA ) isa kAyotsarga ko karake ' pattaratari ' skandaka anagAra ke jo pAtra vastra Adi the ve saba unhoM ne le liye 'gehitA ' uThAkara ( viulAo pabvayAo saNiyaM saniyaM paccoruhaMti ) ve usa vipula parvata se dhIre 2 manda cAla se yatanApUrvaka nIce utare / arthAtbapula parvata para skandaka kA maraNa ho gayA sounake mRta zarIra kI pariSThApanA karake ve unake ' upakaraNoM ko lekara vahAM se vApisa lauTa Aye / ' paccoruhitA vApasa lauTakara ve ' jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchaha ' hAya che, te kAceTsane ( parinirvANa pratyaya kAryeAtsaga kahe che te kAcAsanu kAraNa maraNu hAya che, ane te maraNa pachI karavAmAM Ave che athavA ( parininaNavattiya kA usaggaM ) nuM menuM tAtparya thAya che hai menuM nimitta bharaNya che mevAM viziSTa dhyAnane ( parinirvANu pratyaya Aayotsarga ) 4 che. ( karitA ) mev| ayotsarga marIne, (pattacIvarAI) 24-44 agugAranAM pAtra, vastra mAhi pazutemA saI sIdhAM. ( ( gevhintA ) te uparAne sahane ( viuThAo pavyayAo saNiyaM saNiyaM paccoruhati ) teyo visAyasa parvata parathI dhIre dhIra-maMda gatiye--yatanA pUrNAMka nIce utaryo. eTale ke vipulAcala parvata para kendra aNugAra maraNa pAmyA pachI temanA mRta zarIranI parioApanA kurIne, tethe temanAM upArazAne bahane tyAMthI pAchAM ya ( paccoruhitA) tyAMthI nIce pAchA irIne tethe. ( jeNeva samaNe bhagava mahAvIre teNeva uvAgacchai ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 bhagavatIsUtre 'uvAgacchittA' upAgatya " samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdati namasaMti " zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vandante namasyanti "vaMdittA nabhaMsittA" vanditvA namasyitvA " evaM vayAsI" evaM vakSyamANaprakAreNAvAdiSuH / kimavAdiSurityAha "evaM khalu devAnupriyANAmantevAsI / " khaMdae nAmaM aNagAre pagai bhaddae " skandaka nAmAnagAraH prakRtibhadrakaH prakRtyA svabhAvena bhadraka iti prakRtibhadrakaH "pagai viNIe " prakRti vinItaH svabhAvenaiva vinayavAn " pagai upasaMte " prakRtyupazAntaH prakRtyA svabhAvenaivopazamavRttimAnityarthaH / "pagaipayaNukohamANamAyAlobhe' prakRti pratanukrodhamAnamAyAlobhaH svabhAvata eva pratanukrodhamAnamAyAlobhaH " miumaddavasaMpanne" mRdumArdavasaMpannaH pariNAmasukhamAdevayuktaH " allINe" jahAM zrI zramaNa bhagavAn mahAvIraprabhu virAjamAna the vahAM para Aye / 'u. vAgacchittA' vahAM Akara unhoMne samaNaM bhagavaM magahAvIraM vaMdai namasai' zramaNa bhanavAn mahAvIra ko vaMdanA kI namaskAra kiyA vaMdittA namaMsittA' vaMdanA namaskAra karake ' evaM vayAsI' phira unhoM ne unase isa prakAra kahA, kyA kahA-so sUtrakAra isI bAta ko prakaTa karate haiM- 'evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae nAmaM aNagAre pagaibhaddae' he bhadanta ! Apa devAnupriya ke antevAsI skandaka nAma ke anagAra jo svabhAva se bhadra the' 'pagaiviNIe ' svabhAva se hI vinIta the' ' uvasaMte ' svabhAva se hI jo upazAnta vRtti vAle the 'pagaipayaNukomANamAyAlobhe' svabhAva se hI jinameM krodha' mAna 'mAyA aura lobha atizaya alpa mAtrA meM the 'miumadavasaMpanne ' svabhAva se hI sukhada pariNAmavAle mArdava dharma se jo yukta the'' allINe ' tapa aura saMyama Adi kI nyAM zrIzrama mAvAna maDAvI25 vitatA, tyo mAyA. "uvAgacchittA" tyA bhAvAne tamo samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai namasaha" zrama sarAvAna mahAvIrane 14 nama24.2 4aa. " vaMdittA namaMsittA " ! nama242 4zana "evaM kyAsI " 20 pramANe 4ghu-" evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khadae nAmaM aNagAre pagaibhaddae " 3 mahanta ! 2 // vAnupriyanA ziSya, 2444 nAmanA mA2 2 svabhAve bhadra hutA, " pagaiviNIe" ra svabhAva vinIta tA, " uvasaMte" me svabhAva 65idvRttitA ' " pagai payaNu kohamANamAyA lohe) svAlAvizatabhanAbhAMzodha, bhAna, bhaay| mane sola atizaya 2565 prabhAmA to, " miumaddavasaMpanne" svamAthI 04 sumaha pariNAmAmA mA65 yama thA resA yukta khatA, " allINe" ta5, sayama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 17 skandakacaritanirUpaNam 749 AlInaH tapaH saMyamAditatparaH "bhaddae " bhadrakA kalyANasvarUpaH " viNIe" vinItaH-vinayasaMpannaH "seNaM devANuppiehiM abbhaNunAe samANe " sa khalu devAnupiyairabhyanujJAtaH san " sayameva paMcamahavvayAI ArovittA" svayameva paJcamahA vratAnyAropya "samaNAya samaNIoya khAmettA" zramaNAMzca zramaNozca kSamayitvA " amhehiM saddhi " asmAbhiH sArdham " viulaM pavvayaM" vipulaM parvatam "taM ceva niravasesaM " tadeva niravazeSam=pUrvoktameva sarvam atra vAcyam / kiyatparyanta mityAha=" jAva ANupuvvIe kAlaM gae " yAvadAnupUrvyA kAlaM gataH, atra yAvatpadena " saNiyaM saNiyaM durudai " ityArabhya "samAhipatte " ityantasya grahaNaM karttavyam / AnupUA maraNaM prAptaH / " imeyase AyAraMbhaMDae" idazca bhavadane sthApitaM tasyAcArabhaNDakamastIti sthavirANAmetAdRzaM vAkyamAkarNya gautamaH ArAdhanA meM hI jinhoM ne apanA zeSa jIvana vyatIta kiyA ''bhde| ataeva kalyANa svarUpa viNIe' vinIta aise ' seNa' ve skandaka anagAra ' devANuppiehiM abbhaNunAe samANe' Apa devAnupriya se AjJA prApta kara 'sayameva paMcamahatvayAiM / apane Apa pAMca mahAvratoM ko Aropita karake 'samaNAya samaNIo ya' zramaNa evaM zramaNiyoM se kSamA yAcanA kara 'amhehiM saddhi' hamalogoM ke sAtha viulaM pavvayaM' vipula parvata para 'saNiyaM saNiyaM' dhIre 2 caDhe yahAM para 'taM ceva niravasesa jAva ANupuvIe kAlaM gae' bAkI kA aura saba pUrvokta kathana ' jAva ANupuvIe kAlaM gae' yahAM taka lagA lenA cAhiye / 'ime ya se AyArabhaMDae' ye jo hama logoM ne lAkara Apa ke samakSa sthApita kiye haiN| unhIM skandaka anagAra ke AcAra bhANDaka -upakaraNa hai / sthaviroM AdinI ArAdhanAmAM ja jemaNe pitAnuM bAkInuM jIvana vyatIta karyuM hatuM, " bhahae "2 mA bhatizaya madira prakRtikA utA, " viNoe" asA vinIta utA, mevA "seNaM" 2463 mA2 " devANu ppiehiM abbhaNunAe samoNe" mA5 hevAnupriyanI mAjJA ne " sayameva paMcamahabbayAI" potAnI te pAMya mahAnato ma2 4zana "samaNA ya samaNIo ya" zrama sane zramalina (sAvIsa) bhAvI " amhehiM saddhiM " samArI sAthai " viulaM. pavvayaM " vidhudAya 56 52 saNiya saNiyaM " dhIre dhIre mA 4Ine " taM ceva niravasesaM jAva ANupuvIe kAlaM gae " " jAva a NuputvIe kAla gae " sudhI sUtramA mAtu samasta thana a 42. " ime ya se AyAramaMDae" A temanAM pAtra vastra Adi upakaraNa che. tema sthavirenA mukhathI A prakAranAM kyane sAmanIna " bhagava goyame " bhagavAna gautama 2447 pAsI vRttAMta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 bhagavatI sUtre 66 66 skandakasya pAralaukikaM vRttAntaM jJAtuM bhagavantaM pRcchati bhaMte ityAdi / " bhate tti bhagavaM goyame " bhadaMta iti saMbodhya bhagavAn gautamaH " samaNaM bhagavaM mahAvIra baMda narmasa " zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati "vaMdittA namasittA evaM vayAsI " vanditvA namasthitvA evaM vakSyamANaprakAreNAvAdIt kimavAdIt tatrAha ' evaM khalu' ityAdi evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdara nAma aNagAre kAla mAse kAlaM kiccA kahigae kahiM uvavanne " evaM khalu devAnupriyANAmaMtevAsI skandako nAmAnagAraH kAlamAse kAlaM kRtvA / kutragataH kutrotpannaH ? bhagavAn kathayati " goyamA " he gautama iti saMbodhya " samaNe bhagavaM mahAvIre " zramaNo bhagavAn mahAvIraH " bhagavaM goyamaM evaM vayAsI " bhagavantaM gautamamevamavAdIt evaM khalu goyamA " evaM khalu he gotama ! mama aMtevAsI khaMdae NAmaM aNagAre " mamAntevAsI skandako nAma nagAraH "pagai bhahae" prakRti bhadrakaH 'jAva' ke mukha se aise vacanoM ko sunakara ' bhagavaM goyame' bhagavAn gautama ne skandaka ke pAralaukika vRttAnta ko jAnane ke liye 'bhatte tti' he bhadanta ! isa prakAra saMbodhita karake 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM baMdaha, namasaI' pahile zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI, namaskAra kiyA / ' vaMdittA namasittA ' vaMdanA namaskAra kara ' evaM vayAsI' phira unhoM ne prabhu se isa prakAra pUchA - ' evaMkhalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae nAma aNagAre ' he bhar3aMta ! Apa devAnupriya ke aMtevAsI skandaka anagAra' kAlamAse kAlaM kiccA kAlamAsa meM kAlake avasara kAla karake ( kAlaM gae ) mare aura ( kahiM gae ) kahAM gaye haiM ' karhi uvavanne 'aura kahAM para utpanna hue haiM ? uttara dete hue taba prabhu ne unase kahA 6 goyamA ' he gautama! ' mama aMtevAsI khaMdae NAmaM agagAre ' merA aMtevAsI skandaka anagAra jo 'pagaibhaddae' prakRti se bhadra the ' se NaM laghuvAnI bhijJAsAthI " bhaMtetti " he lahanta ! bhevu sodhana purIne, "samaNaM bhagavaM mahAvIra N vadai, nama'sai" zrabhaNu bhagavAna bhaDAvIne paDela to bahalA jharI, namaskAra karyAM. " va dittA namasi evaM vayAsI " vahalA namasra purIne tebhA mahAvIra alune bhA pramANe pUchayu - " evaM khalu devANupiyANaM atevAsI khaMdara NAma aNagAre " he lahanta ! Apa hevAnupriyatA aMtevAsI ( ziSya ) keMndraka aNugAra " kAlamAse kAlaM kiccA " ajamAse-aja avasare aja bhAbhIne-" kAlaM'gae " ajadharma (bharaNa) yAmIne "kahiM gae" yAM gayA che ? ( kahiMuvanne" yAM tanna thayA che ? tyAre alukhe temane yA pramANe bhavAJa mAyyo- " goyamA ! " he gautama! aNagAre "bhArA bharatevAsI sun ayugAra, 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 mama aMtevAsI khaMdae NAmaM bheo pagai bhahae" bhadra 66 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za02 u0 1 0 17 skandakacaritanirUpaNam 751 yAvat atra yAvatpadena 'pigai vigIe' ityArabhya -- viNIe' ityanta skandaka vizeSaNAnAM grahaNaM kartavyam " seNaM mae abbhaNunAe samANe" sa skandakaH khalu mayA'bhyanujJAtaH san " sayameva paMcamahandhayAiM ArovittA" svayameva paJcamahAvratAnyAropya "taM ceva savvaM avasesiya neyavyaM" tadeva sarvamavaziSTaM netavyam samaNA ya samaNIo ya khamittA" ityArabhya " sadvibhattAI aNasaNAe chedittA" iti paryantaM sarva jJAtavyam ' Aloiya paDikaMte " Alocita pratikrAntaH "samA. hipatte " samAdhimApta. "kAlamAse kAlaM kiccA" kAlamAse kAlaM kRtA " accue kappe devattAe uvavanne " acyute kalpe dvAdazadevaloke devatayA upapannaH devo bhUtvA samutpannaH vilakSaNa tapazcaraNayuktaM saMyama samArAdhya mRtvA skandakaH mae abhaNunAe samANe sayameva paMca mahavvayAI ArohettA taM ceva savvaM avasesiyaM neyavvaM jAva oloiyapaDikkate samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe devattAe uvavanne ' yAvat merI anumati se svayaM paMca mahAvratoM ko Aropita karake ( yahAM para bAkI kA samasta kathana pahile kahe hue kathana kI taraha hI samajha lenA cAhiye ) yAva-Alo. cita pratikrAnta bana samAdhi prApta kara kAlamApta meM kAlakarake acyuta devaloka meM gaye haiM aura vahAM deva kI paryAya se utpanna hue haiM / ' taM cetra savvaM aMvasesiya neyavvaM ) aisA jo kahA hai , so usase ( samaNAya samaNIo ya khAmettA ) yahAM se lagAkara ( sahi bhattAI aNasaNAe chedittA ) yahAM taka kA sapa pATha grahaNa karalenA cAhiye / tAtparya kahane kA yaha hai ki-vilakSaNa tapazcANa se yukta saMyama ko ArAdhina karake pratinA tA. " se NaM mae abbhaNunnAe samANe sayameva pacamaivva pAI ArohettA ta ceva savva avasesiya neyavva jAva AloiyapaDikaMte samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe devattoe ubavanne" bhArI manuzA sAdhane pitAnI jAte ja pAMca mahAvrata aMgIkAra karIne (ahIM bAkInuM samasta kathana pUrvokta kathana pramANe ja grahaNa karavAnuM che ) kayAM sudhI te kathana grahaNa karavAnuM che ? te sUtrakAra kahe che ke " AlecanA dvArA pratikAnta banIne zAntacitta kALadharma pAmyA, tyAMsUdhI pUrvokta kathana grahaNa karavuM kALadharma pAbhI to acyutapasamA hevanI paryAya utpanna 24 // cha "taM ceva savva avasesiya neyavva " mI pramANe le ukhu cha tethI "samaNAya samaNIo ya khAmettA "thI 13 arIne saddhi bhattAiM aNasaNAe chedittA " patana pATha grahaNa kare joIe, kahevAnuM tAtparya e che ke vilakSaNa tapasyAthI yukata saMyamanI ArAdhanA karIne skandapha aNagAra karIne amyuta devaloka nAmanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 752 bhagavatIsUtra acyutakalpe devo jAta iti bhAvaH " tattha NaM atthegaiyANaM devANaM bovIsaM sAgarovamAI ThiI paNattA " tatra khalu astye keSAM devAnAM dvAvizatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptA "tassa Na khaMdayassa vi devassa bAvIsaM sAgarovamAiM ThiI paNattA" tasya khalu skandakasyApi devasya dvAviMzatiH sAgaropamANi sthitiH prajJaptAH gautamaH pRcchati " se NaM bhaMte" sa khalu bhadaMta ! " khaMdae deve " skandako devaH "tAo devaloyAo" tasmAt devalokAt "AukkhaeNaM bhavakravaeNaM ThiikkhaeNaM' AyuH kSayeNa bhavakSayeNa, sthitikSayeNa, tatra AyuH kSayeNAyuSkarmadalika nirjaraNena bhavakSayeNa, devabhavanivandhanakarmaNAM gatyAdInAM nirjaraNena sthitikSa peNa AyuSka karmaNaH sthitivedanena " aNaMtara " anantagat " cayaM " devabhavasambandhinaM zarIra " cAttA" cyutvA tyaktyA kahiM gacchahii" kutra gamiSyati " kahiM uvavajjiskandaka anagAra mara kara acyuta kalpa meM deva kI paryAya se utpanna hue haiM / (tatya NaM atyAiyANaM devANaM bAvIsa mAgarotramaI ThiI paNNatA) vahAM para kaI eka devoM kI bAI ma mAgaropamatamANa sthiti kahI gaI hai so (nasmaNaM khaMdayasma vi devasma bAvIsa mAgarovamAiM ThiI paNNattA) usa skandaka deva kI bhI bAIma sAgaropama pramANa sthitti hai| aba bhagavAna gautamasvAmI usa deva ke viSaya meM punaH prabhu se pUchate haiM-(se NaM bhaMte ! khaMdae deve tAo devaloyAo AukkhaeNaM, bhavakhaeNaM, ThiikkhaeNaM, aNataraM capaMcaittA kahiM gacchahiDa ) he bhadanta ! vaha skandaka deva usa devaloka se AyuSkarma ke dalikoM kI nirjarA honese, devabhava ke kAraNabhUta gatyAdika koM kI nirjarA hone se tathA AyuSkarma kI sthiti kA vedana kara lene se deva bhavasaMbaMdhI zarIra kA parityAga kara kahAM jAvegA , kahAM utpanna hogA ? / isakA uttara dete hue prabhu kahate haiMbhAramA vasomA hevanI paryAya utpanna thayA. ' tatthaNaM atthegaiyANaM devANaM bAvIsa mAgagevamAI ThiI paNNattA" te devasabhA yetA devenu sAyuSya yAvIsa saag|5mnu DAya che. "tasma NaM khadayassa vi devassa bAvosa sAgage. vamAiM ThiI paNNattA" me04 pramANe tyAMnu 2464 sAnumAyuSya 55 ||iis saag3|5bhrnu sabhA'. gautabhasvAmI te vanA viSayamA bhI prazna pUche cha-"se NaM bhate! khadae deve tAo devaloyAo AukhaeNaM bhavakkhaeNaM, ThiikkhaeNaM aNe. tara cayaM caittA kahi gachahii" u mahanta ! te 2444 he., te vasabhA Ayu karmanA dalikenI nirjarA thatAM, devabhavanA kAraNarUpa gatyAdika karmonI nirjarA thatAM, tathA AyuSka karmanI sthitinuM vedana karI lIdhA pachI devabhava saMbaMdhI zarIrane parityAga karIne kyAM jaze, kayAM utpanna thaze? teno uttara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 1 sU0 17 skandakacaritanirUpaNam 753 hii" kutrotpatsyate bhagavAnAha' goyamA ' he gautama ! " mahAvidehevAse sijjhihiti" mahAvidehe varSe mahAvidehakSetro setsyati siddho bhaviSyati 'bujhihii' bhotsyate kevalAlokena lokAlokaM jJAsyati " muccihii" mokSyate karma bandhanAt pRthak bhaviSyati " pariNivAhii" parinirvAsyati karmasaMtApAbhAvena zItalI bhaviSyati "savvadukkhANaM antaM karihii " sarvaduHkhAnAm-zArIramAnasa duHkhAnAm antaM nAzaM karISyatIti / sU0 17 // iti zrIvizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrIzAhUchatrapa. tikolhApurarAjamadatta- jainazAstrAcArya ' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla prativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyazatake prathamoddezakaH samAptaH // 2-1 // (goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihitti, bujjhahii, muccihii, pariNivAhii savvadukkhANamaMtaM karihii) he gautama ! vaha skandaka deva vahAM se cyuta hokara mahAvideha kSetra se (sijjhahii ) siddha hoge, (bujhihii ) kevala jJAnarUpa Aloka se lokAlokake jAnane vAle hoMge, (muccihii ) karmabandhana sesarvathA pRthakbhUta hojAyeMge ( parinivAhii ) zArIrika , mAnasika samasta duHkhoM kA ant-abhaav-krdeNge||17|| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatImUtrakI prameyacandrikA vyAkhyA ke dUsare zatakakA pahalA uddezaka samApta // 2-1 // sApatai prabhu he cha-" goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihitti, vujhihiza, muccihii, parinivvAhii, savvadukmANamaMta karihii" he gautama! te 2444 15 tyAMthI kyavAna mahAvita kSetramAthI " sijjhihiha" siddha 56 pAbharI, "bujjhi hiha" am jJAna35 mAsAthI sone zunAra thaze, "muccihiDa" bhama dhanathI savathA bhusta tha 4, "parinivAhii " bha35 saMtApana samApane sIdhe va zIda is ad, mAne ( sampadukkhANamata karihiha" zArI24, mAnasi samasta mAne manta ( mamA ) 422. // sU16 // ItizrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane pahele uddezaka samApta ra-1 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake dvitIyodezakaH prArabhyate // dvitIya zatakIya dvitIyoddezakasya saMkSepeNa vicAraNIyA viSayAH, tathAhi samudghAtAH kiyanta iti gautamasya praznaH / vedanAsamudghAta-kaSAyasamudghAtamaraNasamudghAta vaikriyasamudghAta - taijasasamudghAta-AhArakasamudghAta-kevalisamu dghAtabhedAt saptasamudghAtAH iti bhagavataH uttaram bhAvitAtmAnagArasya vrnnnmiti|| kena maraNena mRtasya jIvasya saMsAro varddhate iti asyaiva zatakasya prathamoddezake kathitam maraNazca samudghAtasamavahatasya bhavati prakArAntareNApi bhavatIti dvAra dUsare zataka kA dvitIya uddezaka prAraMbha dvitIya zataka saMbaMdhI dvitIya uddezaka meM jina 2 viSayoM kA vicAra kiyA gayA hai, ve saMkSepa se isa prakAra haiN| prazna-samudghAta kitane hote haiM-aisA gautama kA prazna uttara-samudghAta sAta hote haiM-eka vedanA samudghAta, dUsarI kaSAya samudghAta, tIsarA maraNa samudghAta,cauthA vaikriya samudghAta, pAMcavAM tejasa samudghAta, chaTThA AhAraka samudghAta, aura sAtavAM kevalI samudghAta, isa prakAra se ye sAta samudghAta hote haiM-aisA prabhu kA uttara, bhAvitAtmA anagArakA varNana (kisa maraNa se mare hue jIva kA saMsAra baDhatA hai) aisA prazna dvitIya zataka ke prathama uddezaka meM kiyA gayA aura usakA uttara bhI vahIM para de diyA gyaa| isI prazna se yaha bAta bhI saMbaMdha rakhatI hai ki maraNa do prakArase ho sakatA hai-eka mAraNAMtikasamudghAtapUrvaka aura dUsarA mAraNAMtikasamudghAta ke binA, isaliye dvAra gAthA bIjA zatakanA bIjA uddezakano prAraMbha bIjA zataka nA bIjA uddezakamAM je je viSayonuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che, te viSayo saMkSepamAM A pramANe che - gautamane prazna samudughAta keTalA heya che ? uttara-samudughAta sAta hoya che (1) vedanA samuddaghAta, (2) kaSAya samuddaghAta (8) bha275 samuddhAta (4)vaiThiya samudhAta 5) tesa samudhAta (6) bhADA24 samUhaghAta ane (7) kevali samuddaghAta A prakArane prabhu ne uttara. bhAvitAtmA anagAranuM varNana. kayA maraNathI maratA jIvane saMsAra vadhe che ?" A prazna pahelA zatakamAM pUchavAmAM AvyuM che ane tene uttara ApavAmAM Avyo che. te prazna sAthe A vAtane paNa saMbaMdha che ke maraNa be prakAranA che-(1) mAraNAMtika zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 2 0 1 samudghAtasvarUpanirUritapaNam 755 gAthokta samudghAtasvarUpaM nirUpayati " kaiNaM bhante samudgyAyA " ityAdi / mUlam - kaiNaM bhaMte ! samugdhAyA pannattA goyamA ! satta samugdhAyA pannattA taM jahA veyaNAsamugdhAe evaM samugdhAya padaM chAu matthiyasa mugdhAyavajjaM bhANiyavvaM jAva vaimANiyANaM kasAyasamugdhAyA appAbahuyaM / aNagArassa NaM bhaMte! bhAviyappaNo kevalisamugdhAye jAva sAsayaM, aNAgayaddhaM kAlaM ciTThanti, samugdhAyapadaM neyavvaM // 1 // chAyA - kati khalu bhadanta ! samudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! sapta samudghAtAH prajJaptAH tadyathA vedanAsamudghAtaH evaM samudghAtapadaM chAna sthikasamudghAtavarja bhaNitavyam yAvadvaimAnikAnAm kaSAyasamudghAtAH alpabahutvam / anagArasya khalu bhadanta ! meM kahe hue samudghAta kA svarUpa sUtrakAra nirUpita karate haiM - (kaiNaM bhaMte samugdhAyA) ityAdi / sUtrArtha - (kaiNaM bhaMte samugdhAyA paNNattA ) he bhadanta ! samudghAtakitane prakAra ke haiM ? | ( goyamA ) he gautama ! (satta samugdhAyA paNNattA ) samudghAta sAta prakAra se kahe gaye haiM / ( taM jahA ) jo isa prakAra se haiM (veNAsamugdhAe) vedanA samudghAta, ( evaM samugdhAyapadaM chAumatthiyasa mugdhAyavajjaM bhANiyanvaM) isa taraha samudghAta pada jAnanA cAhiye / paraMtu isameM Ae hue chAdmasthika-chadmastha sambandhI samudghAta nahIM kahanA cAhiye / ( jAva vaimANiyANaM kasAyasamugdhAyA appA bahuye ) isa taraha yAvat vaimAnika taka jAnanA cAhiye / kaSAyasamudghAta tathA alpabahutva kahanA samuddhAtapUka ane (2) mAraNAMtika samuddAta vagara, tethI dvAragAthAmAM kahelA sabhuddadhAtanuM sUtrAra nizcaya are che - " kaiNaM bhaMte! samugdhAyA " hatyAhi sUtrArtha -- (kaiNaM bhaMte ! samugdhAyA paNNattA ?) he bhagavan sabhuddadhAta DeMTalA aAranA che ? ( goyamA ! ) De gautama ! ( sattasamugvAyA paNNattA ) sabhuddadhAta sAta aThAranA uhyA che. (taMjahA) te prAze sA pramANe che (veyaNA samugdhAe ) vehanA sabhuddhAta ( evaM samugdhAyapadaM chAumatthiyasa mugghayavajjaM bhANiyavva ) AdinA bhedathI je pramANe prajJApanA sUtramAM darzAvyA che te pramANe sAta samuddhAta samajavA. paNa temAM AvatA chAjJasthika samuddhAtane ahIM samAveza azvo leho nahIM. ( jAva vaimANiyANa kasAyasamugdhAyA appA bahuyaM ) 04 pramANe vaimAnika panta jANavuM. kaSAya samuddhAta tathA alpa ahetva kahevuM. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 bhagavatIsUtre bhAvitAtmanaH kevalisamudghAtaH yAvat zAzvatam anAgatAddhaM kAlaM tiSThati samudghAtapadaM netavyam // TIkA-'kaiNaM bhante ! samudghAyA pannattA' kati khalu bhadanta ! samudghAtAH prajJAptAH tatra handhAtoH samutpUrvakAt ktapratyaye kRte sati samudghAta itipadaM sidhyati han ghAtoInana mitirUpaM bhavati tatra hananaM nirjaraNam . samupasargasya ekIbhAvo'rthaH 'ut' ityupasargasya prAbalyamarthaH tathA caikIbhAvena prAbalyena ca ghAtonirjaraNaM samudghAtaH athaikIbhAvaH kena saha kasthAtra vivakSitaH? iticedatrocyate. yadA khalu AtmA vedanAdisamudghAtagato bhavati tadA vedanAdi viSayakAnubhavajJAnAkAreNa parigato bhavatItivedanAdyanubhavajJAnena sahAtmana ekIbhAvo bhavati / athAyaM ghAtaH prAba(aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviappaNo kevalisamugghAe jAva sAsayaM aNAgayadaM kAlaM ciTuMti ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra ke kevalisamu. dghAta hotA hai| yAvat ve siddha zAzvata anAgataddhAkAlataka rahate haiM kyA ? (samugghAyapadaM neyavvaM ) samudghAta pada jAnanA cAhiye // TIkArtha--(kaiNaM bhaMte ! samugghAyA paNNattA) he bhadanta ! samudghAta kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? / ekIbhAva se prabalatApUrvaka hanana karanA yAne AtmapradezoM kA bahAra nikAlanA samudghAta kahalAtA hai| zaMkA-Apane jo samudghAta kA aisA zabdArtha kiyA hai-so vaha ekI bhAva kisakA kisake sAtha yahAM vivakSita huA haiM ? uttara-jaya AtmA vedanA Adi samudghAtavAlA hotA hai usa samaya vaha vedanAdi ke viSaya karane vAlA anubhavarUpa jJAnake AkAra se pariNata ho jAtA hai| tAtparya-isa kathana (aNagArasa Na bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisamugghAe jAva sAsayaM aNAgayaddhaM kAla ciTThati ?) mahanna ! mAvitAtmA BA2 vali samughar3Ata 42 cha ? ( tyAMthI zarU karIne ) te siddha zAzvata, anAgatAddhAkAla sudhI rahe che ? (paryantanuM 4thana ghaDa 42 ) . ( samugdhAyapadaM neyavya) mA praznA javAba prajJApanA sUtranA samuddaghAta padamAM darzAvyA pramANe samaja. Atha-"kaiNaM bhaMte ! samugdhAyA paNattA ?" 3 mahanta ! samuddhAta keTalA prakAranA kahyA che ? ekaja bhAvathI prabaLatApUrvaka ghAta nirjaraNa karavuM tenuM nAma samudughAta che. zakA-Apa samaghAtane artha samajAvatA je eka ja bhavanI vAta kare che te kene kenI sAthe ekaja bhAva ahIM samajo ? uttara- jyAre AtmA vedanA Adi samudughAta vALA thAya che tyAre te vedanAdine viSaya karanAra anubhava rUpa jJAnanA AkAre pariName che. kahevAnuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 2 0 1 samudghAtasvarUpanirUpaNam 757 lyena kathaM bhavatItidatra kathyate yasmAtkAraNAt vedanAdisamudghAte pariNata AtmA bahUn vedanIyAdikarmapradezAn kAlAntare'nubhavayogyAn udIraNAkaraNenAkRSyodaye prakSipya anubhUyaca nirjarayati AtmapradezaiH saha zliSTAn zAtayati tataH prAbalyena vAtaiti kathyate bhagavAnAha - ' goyamA' ityAdi " goyamA " he gautama! kA yaha hai ki jisa prakAra ghaTa ko jAnane vAlA AtmA ghaTa ko jAnate samaya tAdviSayaka jJAna ke AkAra se pariNata ho jAtA hai-tabhI vaha ghaTa ko jAnatA hai - isI prakAra vedanA Adi samudghAta karane vAlA AtmA bhI jaba taka vedanA Adi samudghAta ko viSaya karanevAle jJAna se yukta nahIM hogA, tabataka vaha vedanAdi samudghAta ko nahIM jAna sakegA, ataH jaba vaha unheM jAnegA to yaha bAta nizcita hai ki vaha tadviSayaka jJAna ke AkAra meM pariNata ho gayA hai| tabhI vaha unheM jAna sakA hai| isa taraha se jo vedanAAdi ke anubhava - jJAna kesAtha AtmA kA tadA kArarUpa se pariNamana hotA hai vahI AtmA aura vedanA Adi anubhava jJAna kA ekIbhAva hai| tAtparya kahane kA yahI hai ki jisa samudghAta meM AtmA kI pravRtti ho rahI ho usake anubhava jJAna ke sAtha vaha AtmA ekameka hokara una saMbaMdhI karmoM ko AtmapradezoMse bahAra nikAlanA yahI samudghAta kA zabdArtha hai / aura jaba AtmA vedanA Adi samudghAta ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai-taba vaha vedanIya Adi karma ke pradezoM ko ki jo kAlAntara meM anubhava karane ke yogya hoM unheM udIraNA ke dvArA khIMcakara udaya meM lAtA hai - udaya meM tAtpa e che ke jema ghaTa ( ghaDA ) ne jANanArA AtmA ghaDAne jANatI vakhate te ghaTane jANe che eja pramANe vedanA Adi samughAta karanArA AtmA paNa jyAM sudhI vedanA Adi samuddAta viSayaka jJAna vALA nahIM thAya, tyAM sudhI te vedanAdi samudghAtane jANI zakaze nahIM. jo te tene jANaze tA te vAta nizcita che ke te tenA viSenA jJAnanA AkAramAM pariNata thai garcA che. tyAre ja te tene jANI zake che. eja pramANe vedanA AdinA anubhava-jJAnanI sAthe AtmAnuM je tadAkAra rUpe pariNamana thAya che tene ja AtmA ane vedanA Adi anubhava jJAnanA ekIbhAva kahe che. kahevAnuM tAtparyaM e che ke je samuddhAtamAM AtmA ekaeka thaine tenI sAthe saMbaMdha rAkhanArA karmAne AtmapradezeAthI alaga kare che, enuM nAmaja samuddhAtache-eja samudghAtanA zabdArtha che, ane jayAre AtmA vedanA ati samughAtarUpe pariName che tyAre te kAlAntare anubhavavAne cAgya kama pradezAne udIraNA dvArA kheMcIne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 bhagavatIsUtre 'sattasamugdhAyA pannattA' saptasamudghAtAH prajJaptAH 'taMjahA' tadyathA vedanA samugdhAye' vedanAsamuddhAtaH ete ca vedanA samudghAtAdayaH yathA prajJApanAsUtre kathitAstathaiva ihApi jJAtavyA ityAzayenAha ' evaM' ityAdi " evaM samugdhAtapayaM chAumatthiyasamu. gdhAyavajjaM bhANiyavvaM' evaM samudghAtapadaM chadmasthikasamudghAtavarja bhaNitavyam 'chAulAkara unakA vedana karatA hai-phira unakI nirjarA karatA hai / arthAtAtmapradezoM ke sAthasaMzliSTa hue una vedanIya Adi karma pradezoM kI vaha AtmA parizATanA karatA hai , yahI prabalatA pUrvaka ghAta hai| tAtparya yaha hai ki jo vedanIya Adi karmoM ke pradeza kAlAntara meM udaya Ane keyogya the unheM vedanIyAdi samudghAtavAlA huA AtmA udIraNA kara. NarUpa prabalatA ke bala se udaya meM lAkara khapA detA-dUra kara detA haiso isa prakAra se yaha khapA denA-dUra karanA hI prabalatA pUrvaka ghAta hai| isa taraha samudghAta kA artha spaSTa karake bhagavAna gautama svAmI ke prazna kA uttara dete hue kahate haiM ki-(goyamA ) he gautama ! (satta samu. gdhAyApannattA) ve samudghAta sAta kahe gaye haiN| ye vedanA samudghAta Adi ke bheda se sAta ho jAte haiN| aura jisa prakAra se ye prajJApanA. sUtra meM kahe gaye haiM usI prakAra se yahAM para bhI jAnanA cAhiye, isI Azaya se sUtrakAra ne ( evaM sapugdhAyapayaM chAumatthiya samugdhAyavajja bhANiyavvaM ) aisA kahA hai ( chAmasthika samudghAtako choDakara ) isakA udayamAM lAve che-udayamAM lAvIne temanuM vedana kare che, ane tyAra bAda tenI nirbhara kare che. eTale ke AtmapradezonI sAthe saMkilaSTa ( lAgelAM) te vedanIya Adi karma pradezonI te AtmA paricAhanA kare che, enuM nAma ja prabaLatA pUrvaka ghAta (nirdhAraNa) -che. kahevAnuM tAtparya e che ke vedanIya Adi karmanA je pradeze kALAntare udayamAM AvavA lAgyA hatA, temane vedanIya Adi samuddaghAta yukta thayele AtmA udIraNAkaraNa rUpa prabaLatA dvArA udayamAM lAvIne khapAvI nAkhe che dUra karI nAkhe che- e pramANe tene dUra karavAnI athavA khapAvavAnI kriyAne ja " prabaLatA pUrvaka ghAta" kare che. A pramANe samuddaghAtane artha spaSTa karIne have sUtrakAra gautamasvAmInA praznona lagavAna mahAvIre / utta2 maathye| te sabhagave cha ( goyamA !) gautama! ( sattasamugdhAyA paNNacA) samudhAta sAta hyA cha. vedanA sbhudUghAta AdinA bhedathI tenA sAta prakAra paDe che. tenuM prajJApanA sUtramAM je varNana karyuM che te ahIM grahaNa karavAnuM che, ema samajAvavA mATe sUtrakAre kahyuM che hai (evaM samugghAyapaya chAumatthiyasamugghAyavajja bhANiyavva) asthi samuddhAta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za0 2 0 2 sU. 1 samudghAtasvarUpanirUpaNam 759 masthiya samugdhAyavajja' iti yathA ' kaiNaM bhaMte ! chAumatthiasamudghAyApannattA' ityAdi prakaraNamatra na vAcyam teSAM SaTaktvAt , atratu saptasamudaghAtAnAM prakaraNa miti| " samugdhAyapayaM" itiprajJApanAyAH SaTtriMzattamaM samudghAtapadamihanetavyam taccestham ' kaiNaM bhante ! samugdhAyA paNNattA' 'goyamA ! satta samugdhA paNNattA' " te jahA" "veyaNA samugdhAe ityAdi samudghAtaviSaye bhavati iyaM gAthA-- ___ "veyaNakasAyamaraNe veubdhiyateue AhAre // kevalie cevabhave, jiivmnnussaannsttev"|| tAtparya isa prakAra se hai-(kaiNaM bhaMte ! chAumatthiya samugdhAyA pannattA) he bhadanta ! chAnasthika samudghAta kitane kahegaye haiM ? so isa prakaraNako yahAM choDa denA-arthAt-yaha prakaraNa yahAM grahaNa nahIM karanA cAhiye, kyoM ki chAnasthika samudghAta chaha hote haiM aura yahAM prakaraNa cala rahA hai sAta samudghAtakA so prajJApanA sUtra meM jo sAta samudghAta kA prakaraNa AyA hai use hI yahAM samudghAta prakaraNa samajhane ke liye grahaNa karanA cAhiye, chaha samudaghAta kA varNana karanevAlA prakaraNa yahAM grahaNa nahIM karanA cAhiye ! zeSa saba grahaNa kara lenA cAhiye / (samugyAyapayaM) yaha prajJApanA kA chattIsavAM pada hai isameM samudghAta saMbaMdhI vivecana huA hai so isa pada ko yahAM lenA cAhiye, yaha pada isa prakAra se hai (kaiNaM bhaMte / samudghAyA paNNattA goyamA satta samudghAyA paNNattA, te jahA veyaNA samudghAe, kasAyasamudghAe ) ityAdi / samudghAtake viSayameM yaha gAthA bhI hai choDI mA thananu tAtyaya naye prabhArI cha-( kaiNaM bhaMte ! chAumatthiya samugghAyA pannattA ?) De mahanta ! chAsthi: samuddhAta TA cha ? to tene lagatA prakaraNane ahIM choDI devAnuM che te prakaraNa ahIM grahaNa karavAnuM nathI, kAraNa ke chAghasthika samudUghAta cha hoya che ane ahIM sAta samuddaghAtanuM prakaraNuM cAlI rahyuM che prajJApanA sUtramAM sAta samudughAtanuM je prakaraNa che te prakaraNa ja ahIM samudaghAta padathI grahaNa karavAnuM che, cha samudughAtanuM varNana karanAra prakaraNa ahIM grahaNa karavAnuM nathI. kAraNa ke samuhUvAta to sAta che. (samugghAyapaya) te prajJApana sUtranuM chatrIsabhu 54 che. tebhA samuddhAtAnuM vana karyuM che. to te chatrIsamuM pada ahIM grahaNa karavAnuM che. te pada A pramANe che ( kaiNa bhaMte ! samugghAyA paNNattA! goyamA ! sattasamugdhAyA paNNattA, taM jahAveyaNAsamugyAe, kasAyasamugghAe) ityAdi ! sabhudhAta viSa A 54 cha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 bhagavatIsane chAyA-vedanAkaSAyamaraNaM vaikriytaijsshcaahaarkH|| kevalicevabhaved jIvamanuSyANAM saptava // tatra jIvapade manuSyapade ca saptApi samudghAtAH bhavanti bArakAdiSu yathA yogamityarthaH tatra vedanAsamudghAtena samabahataAtmA vedanIyakarmapudgalAnAM zAtanaM vinAza karoti / 1 / kAyasamudghAtena samavahata AtmA kaSAyapudgalAnAM zAtanaM karoti / 2 / maraNAMtikasamudghAtena samavahata AtmA AyuSyakarmapudgalAnAMzAtanaM karoti / 3 / vaikridhasamudghAtena samavahata AtmA svapradezAn zarIrAda bahiniSkAsya zarIraviSkaMbhabAhalyamAtram , AyAmatazca saMkhyeyayojanaparimitaM daNDaM nisRjati nisRjya "veyaNakasAyamaraNe, ve uvvi ya teue ya aahaare| kevalie ceva bhave, jIvamaNussANa satteva // 1 // isa gAthA ke anusAra jIva pada aura manuSyapada meM ye sAta samudghAta hote haiM / nAraka Adi jIvoM meM to ina sAtameM se yathAyogya samudrAta hI hote hai / sAta nahIM hote hai / vedanA samudrAta vAlA jIva vedanIya karmake pudgaloM kA nAza karatA hai 1 / kaSAya samudghAtavAlA jIva kaSAyake pudgaloMkA nAza karatAhai / mAraNAntika samudghAta se yukta huA AtmA AyuSka karma ke pudgaloMkA nAza karatA hai 3 / vaikriyasamudghAta se yukta huA jIva apane Atma pradezoM ko zarIra se bAhara nikAla kara unakA eka moTA saMkhyAta yojanataka laMgA daMDa banAtA hai, isa daMDa kI cADAI daMDa banAne vAle vyakti ke zarIra ke jitanI hI hotI hai| daMDa karane ke bAda vaha AtmA yathAsthUla vaikriyazarIra nAma karmake pudgaloMko ki jinheM isane pahilese veyaNa kasAya maraNe veubviyateuyaAhAre / kevalie ceva bhave, jIvamaNussANa satteva // 1 // A gAthAmAM jaNAvyA pramANe jIvapada ane manuSyapadamAM sAta samuhUghAta hoya che. nArakAdi jIvamAM te te sAtamAMthI cagyatA anusAra samuddaghAte ja thAya che, sAte samudyAta thatA nathI, vedanA samudAghatavALe jIva vedanIya karmonAM pulane nAza kare che. kaSAya samudUdhAta vALA jIva kaSAyanAM muddalone nAza kare che. mAraNAntika samuddhAtavALe jIva AyuSkakarmonA pudgalene nAza kare che. vaikiya-samudraghAtavALA jIva pitAnA Atmapradezane zarIranI bahAra kADhIne teno eka meTa, saMkhyAta yojana pramANa lAMbe daMDa banAve che, te daMDanI pahoLAI te daMDa banAvanAra vyaktinA zarIra jeTalI ja hoya che. daMDa banAvyA pachI te AtmA yathAsthUla vaikiya zarIra nAma karmanAM putale ke jemane teNe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 2 sU01 samudghAtasvarUpanirUpaNam 761 ca yathAsthUlAn vaikriyazarIranAmakarmapudgalAn mAgbaddhAna zAtayati = vinAzayati, yathA sUkSmAMzcAdatte / "veundhiyasamugdhAraNa samohannai saMkhejjAiMjoyaNAiM daMDa nisirai ahAvAyarepoggale parisADei ahAsuhume poggale Ainti" vaikriyasamudghAtena samavahaMti. saMkhyeyAni yojanAni daNDaM nisRjati yathA bAdarAn pudgalAn parizAtayati yathA sUkSmAn pudgalAnAdadAtIti / chAyA--- evaM taijasAhArakasamuddhAtAvapi vyAkhyeyo kevalisamudghAtena samavahataH kevali vedanIyAdikarma pudgalAn zAtayati iti / eteSu sarveSu samudghAteSu zarIrAt jIvapradezAnAM bahinigamanaM bhavati.sarve caitesamudghAtA antarmuhUrttamAnA bhavanti / kevalaM kevlismudghaato'ssttsaamyikH| eteca bAMdha rakkhA hai naSTa karatA hai aura unake naSTa karaneke bAda vaha AtmA yathAsUkSma vaikriyazarIranAmakarmake pudgaloMko grahaNa karatA hai| kahA bhI hai| "veuvviyasamugghAeNaM samohannai, saMkhejAiM joyaNAI daMDaM nisiraha, bhahAyAyare poggale parisADei, ahAsuhume poggale AiyaMti " jIva vaikriyasamudghAta karatA hai| isa samudghAta meM vaha saMkhyAta yojanataka apane AtmapradezoM ko daNDAkAra rUpa meM laMbA karatA hai, yathA bAdara pudgaloM kI vaha parizATanA karatA hai aura yathAmUkSma pugaloM ko vaha grahaNa karatA hai| isI taraha se taijasa samudghAta aura AhAraka samu. dghAta ina do samudghAtoM ko bhI jAnanA caahiye| ina samasta samudghAtoM meM zarIra se jIva ke pradezoM kA bAhara nikalanA hotA hai / ina saba samudghAtoM kA kAla antarmuhUrta kA hotA hai| pahelethI bAMdhI rAkhyAM hoya che, temane naSTa kare che. ane temane nAza karyA pachI te AtmA yathAsUphama vaikriya zarIra nAmakarmanAM pulane grahaNa kare che. Bthu cha- ( veuvvaya samugyAeNa samohannai, saMkhejjAI joyaNAI daMDa nisirai, ahAvAyare poggale parisADei ahAsuhume pAggale Aiyati ) 71 yi samuddhAta kare che. te samudraghAtamAM te potAnA Atmapradezane daMDAkAre saMkhyAta jana sudhI laMbAve che, yathA bAdara pudgalenI te parizATana kare che ane yathAsUma putalene te grahaNa kare che e ja pramANe tajasa samudra ghAta ane AhAraka samuddaghAta viSe paNa samajavuM. te badhA samuddaghAtamAM AtmapradezanuM zarIramAMthI bahAra nirgamana ( nIkaLavAnI kriyA) thAya che. te badhA samudyAne samaya antarmuhUrtane hoya che. phakta kevali samuhUghAtane kALa ATha samayane kahyo che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 bhagavatIsUtre samudghAtA ekendriya vikalendriyANA mAdyAsraya eva bhavanti / vAyunArakANAMtu catvAraH smudghaataaH| devAnAM paJcendrizatirazvAM ca pshc| manuSyANAM tu sapta samudghAtA bhvntiiti| ekendriyAdArabhya manuSyaparyantaM samudghAteSu alpatvabahutvAdidarzayitumAha 'jIva ityAdi " jAva vemANiyANAM ' yAvat vaimAnikAnAm ekendriyAdArabhya vaimAnikaparyantaM samudghAtaprakaraNaM prajJApanAto vijJeyamiti. "kasAyasamugyAyo appAbahuyaM " kaSAyasamudghAtAH alpabahutvaM ca vaktavyam / saptasamu dhAtA bhavanti / tatra vedanAsamudghAtaH pUrva kathitaH, anye ca SaT kaSAyasamudghAsirpha eka kevali samudghAta hI aisA hai ki jisa kA kAla ATha samaya kA kahA gayA hai / ekendriya aura vikalendriya jIvoM ke Adi ke tIna arthAt-vedanIya , kaSAya aura mAraNAntika samudghAta hote haiM / vAyukAyika jIvoM ke aura nAraka jIvoM ke Adike cAra arthAt-pUrvokta tIna aura cauthA baikriya samudghAta hote haiM / deva aura paMcendriya tiryaMca ina ke pAMca arthAt pUrvokta cAra aura pAMcavA taijasa samudghAta hote hai| manuSyoM ke sAtoM hI samudghAta hote hai| ekendriya se lekara manuSyaparyanta jo samudghAta kahe gaye hai unameM sUtrakAra alpabahutva kahane ke liye ( jAva vemANiyANaM) aisA kahate haiMisakA tAtparya yaha hai ki ekendriyase lekara vaimAnika devoM taka samudghAta kA prakaraNa prajJApanA sUtra meM kahA gayA hai so vahAMse yaha prakaraNa jAna lenA cAhiye / ' kasAyasamugghAyA appAbahuyaM kaSAya samudghAta tathA alpa bahutva kahanA cAhiye samudghAta sAta hote haiM / inameM vedanA ekendriya ane vikalendriya chezarUAtanA traNa-eTale ke vedanIya, kaSAya ane mArAntika-samughAta kare che. vAyukAyika jIva tathA nAraka che zarUAtanA cAra samughAta kare che-eTale ke pUrvokta traNa samudughAta ane the vikriyasamudraghAta kare che. deva ane paMcendriya tiryaMca zarUAtanA pAMca-parvokta cAra ane taijasa-samuddaghAta kare che. manuSya sAte sAta samudraghAta kare che. ekendriyathI laIne manuSya paryantanA je samudradhAne kahyA che temAM a5 matva mA mATe sUtrA24 che-( jAva vemANiyANa ) tenuM tAtparya me cha ke ekendriyathI laIne vaimAnika deva sudhInA jIvanuM samudughAtanuM prakaraNa prajJApanA sUtramAM ApeluM che. te ahIM te prakaraNamAM ApyA pramANe kathana samajavuM. (kasAya samugnAyA appAbahuya) 4Aya samudhAta tathA 2565matva pu joIe. samughAta sAta che. temAMthI vedanA samudughAtanA viSayamAM AgaLa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 2 sU0 1 samudghAtasvarUpanirUpaNam 763 tamAraNAntikasamudghAta-vaikriyasamudghAta-taijasasamudghAtAhArakasamudghAtakevalisamudghAtabhedAt. atra prajJApanAsUtre SaTtriMzattamaM caramaM samudghAtapadaM jJAtavyaM kevalaMchAnasthikasamudaghAto nAdhyetavyaH anenaiva prakAreNa yAvadvaimAnikAnAM vaimAnika paryantaM jJAtavyam tathA alpabahutvazcApi tatratyameva vijJeyamiti samuditArtha iti. ___ gautamaH punaH pRcchatiH 'aNagArassa ityAdi " aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo' anagArasya khalu bhadanta ! bhAvitAtmanaH " kevalisamugdhAe " kevali samudghAto bhavati / asya varNanaM kevalisamudghAtagataM prajJApanAmUtrasya SaTtriMzattamasamudghAtapadoktaM sarva saMgrAhyam kipatparyantamityAha 'jAva' iti yAvat-tathAhisamudghAta pahile kahA gayA haiM ) anya aura chaha ( kaSAyasamudghAta, mAraNAntika samudghAta, vaikriyasamudghAta taijasa-samudghAta AhAra kasamudghAta aura kevalisamudghAta ) ye samudghAta haiM / prajJApanA - sUtra meM antima chattIsavAM samudghAta pada haiM-so kevala chadmAsthika samudghAta yahAM nahIM lenA cAhiye / isI taraha se vaimAnika paryanta jAnanA caahiye| tathA alpa bahutva bhI prajJApanA sUtra se hI jAna lenA cAhiye / gautama svAmI bhagavAnase punaH pUchate haiM ki (aNagArassa NaM bhaMte bhAviyappaNo kevalisamugghAe) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra ke kevali samudghAta hotA haiM / isakA varNana kevali samudghAta prakaraNagata prajJApanA sUtra ke chattIsaveM samudghAta padameM kiyA gayA haiM / so vaha saba varNana yahAM grahaNa kara lenA cAhiye / yaha varNana kahAM taka kA grahaNa karanA cAhiye isake liye kahA gayA hai ki (jAva ) tAtparya yaha hai ki (tatthasiddho bhavai-teNaM tattha siddhA bhavaMti, asarIrA jIvaghaNA NANadaM kahevAmAM AvyuM che. bAkInA cha samughAta nIce pramANe che-kaSAya sumuddaghAta, mArAntika samuddaghAta, vaikiyasamughAta, taijasasamughAta, AhArakasamuddaghAta ane kevalisamuddaghAta, prajJApanA sUtramAM chelluM samudraghAtapada che-paNa chAghasthikasamuddaghAta ahI grahaNa karavAno nathI eja pramANe vaimAnika paryanta samajI levuM, tathA alpabadutva paNa prajJApanA sUtramAMthI jANI levuM. gautamasvAmI mahAvIra prabhune pache che ( aNagArassa Na bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisamugyAe) 3 mahanta ! bhAvitAtmA aNagArane kevali samuddaghAta thAya che? tenuM varNana kevalisamuddaghAta prakaraNamAM prajJApanA sUtranA chatrIsamAM samudraghAta padamAM karyuM che. to te samasta varNana ahIM grahaNa karavu joIe te varNana kayAM sudhI grahaNa karavuM joIe te matAvA bhATe 4AmA vyu cha , (tatthasiddho bhavai-teNa tattha siddhA bhavati zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 bhagatIsUtre "tatthasiddho bhavai teNaM tattha siddhA bhavaMti asarIrAjIvaghaNAdasaNaNANovauttA NiTriyaTThANIrayA NireyaNA vitimirA visuddhA' iti saMgrAhyaM 'sAsaya maNAgayadaM kAlaM citi' ityanena saMyojanIyam / te siddhAHzAzvatA'nAgatAddhA kAlaparyantaM tatra tiSThanti iti bhaavH| prajJApanAsUtrasya patriMzattamasamudaghAtaviSayasya savistaraM vivecanaM kRtaM tadiha saMkSepeNa pradazyate-" iha saptasamudghAtAH tathAhi vedanAkaSAyamaraNavaikriya tejasAhArakakevalisamudghAtabhedAt / vedanAsamudaghAtaH asdvedhkrmaashryH| kaSAyasamudghAtaH kaSAyAkhyacAritramohanIya krmaashryH| mAraNAntikasamudaghAto'ntarmuhUrtazeSAyu krmaashryH3| vaikriyatejasAhArasaNovattA NiDiyaTThA, NIrayA, NireyaNo, vitimirA visuddhA) isa pATha ko lekara ( sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTuMti ) isa pATha ke sAtha joDa lenA cAhiye / isase yaha artha hotA hai ki ve siddha zAzvata anAgatAddhakAla paryanta rahate haiN| prajJApanAsUtra ke chattIsaveM samudghAta pada meM samudghAta viSaya kA vistArapUrvaka vivecana kiyA gayA hai so vaha saMkSepa se yahAM prakaTakiyA jAtA hai-yahAM samuddhAta sAta kahe gaye haiM-eka vedanA samudghAta,dUsarA kaSAya samuddhAta, tIsarA maraNa samudghAta, caturtha vaikriya samudghAta, pAMcavA tejasa samudghAta, chaTThA AhArakasamudghAta aura sAtavAM kevlismudghaat| inameM jo bedanAsamudghAta hai vaha AzAtAvedanIya karma ke Azraya ko lekara hotA hai 1 / kaSAyasamudaghAta kaSAyanAmaka cAritra mohanIya karma ke Azraya ko lekara hotA hai 2 / maraNAntikasamudghAta aMtarmuhUrta asarIrAjIvaghaNA NANadasaNovauttA NiTriyaTrA, jirayA, jireyaNA vitimirA visaddhA) mA 54thI sadhane (sAsayamaNAgayaddhaM kAla ciThThati ) mA 58nI sAthI devuM joIe. tethI e artha thAya che ke teo siddha zAzvata anAgatA dvAkAla paryanta rahe che. prajJApanA sUtranA chatrIsamAM samuddaghAta padamAM samughAto viSenuM varNana vistArathI karavAmAM AvyuM che te tenuM ahIM saMkSipta varNana karavAmAM Ave che ahIM samughAta sAta kahyA che (1) vedanA samuddaghAta, (2) kaSAyasamu idhAta, (3) bha2zusabhudhAta, (4) vaiThiyasabhudhAta, (5) tesa samuddhAta. AhAraka samuddaghAta ane (7) kevali samuddaghAta (1) vedanA samudraghAta asatAvedanIya karmane AdhAra laIne thAya che (2) kavAya samudUghAta kaSAya nAmanA cAritra mohanIya karmane AdhAre thAya che. (3) mAra sunitaka samudughAta aMtarmuhUrta pramANa Ayu bAkI rahe tyAre karAya che. tethI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u02 sU0 6 samudghAtasvarUpanirUpaNam 765 kAH samudghAtAH yathAsaMkhyaM vaikriyazarorataijasazarIrAhArakazarIranAmakarmAzrayAH 6 / kevalisamudaghAtaH sadasadvedhazubhAzubhanAmoccanIcaiautrikarmAzrayaH / tatra vedanAsamu dghAtagataAtmA asAtAvedanIyakarmapudgalAnAM parizATaM karoti, tathAhi vedanApI Dito jIvaH svapradezAt anantAnantakarmaskandhaveSTitAna zarIrAdvahirapi nikSipati / taizca maurvadanajaTharAdiraMdhraNi karmaskandhAdhavAntarAlA nicApUryAyAmato viSkambhapramANa Ayu zeSa rahane para kiyAjAtA hai ataHyaha antarmuhUrta zeSAyukarma ke Azraya ko lekara kiyA jAtA hai3 / vaikriyasamudghAta4, taijasamudghAta5, AhArakasamudghAta6 yathAkrama se vaikriya zarIra,tejasazarIra aura AhAraka zarIra nAmakarma ke Azraya ko lekara kiye jAte haiN| kevali samudghAta sAtA vedanIya,aura asAtA vedanIya zubhanAma azubhanAma,uccagotra tathA nIcagotra ina tIna aghAtiyA karmoM ke Azraya ko lekara kiyA jAtA hai / tAtparya isa kathana kA yaha hai ki vedanA samudghAta meM rahA huA AtmA asAtA vedanIya karma ke pudgaloM kA nAza karatA hai-arthAt-jaba koI jIva vedanA se atyaMta pIDita ho rahA ho aisI sthiti meM vaha apane AtmA ke pradezoM ko ki jinapara anaMtAnaMta karmapudgala cipake rahate haiM apane zarIra se bAhara nikAlatA hai-unheM phailAtA hai / ve pradeza, mukha, jaThara Adi ke randhroM chindroM ko aura karmaskandha Adi ke aMtarAla ko bharakara, arthAt-ina saba ke chindroM meM antarAla meM bharakara-vyApta ho kara-AyAma aura viSkaMbha kI apekSA zarIramAtrakSetra meM vyApta ho jAte te anAtamuhUrtazeSa Ayukarmane AdhAre karAya che. (4) vaikriya samudughAta, (5) taijasa samudughAta ane (6) AhAraka samughAta anukrame vaikriya zarIra taijasa zarIra ane AhAraka zarIra nAmakarmane AdhAre karAya che. (7) kevali samudyAta sAtavedanIya ane asatAvedanIya, zubhanAma ane azu bhanAma, uccagetra ane nIcagetra, e traNa aghAtiyA karmonA AdhAre karAya che, kahevAnuM tAtparya e che ke vedanA samadughAtamAM rahele Ama asAtA vedanIya karmanAM pudgalene nAza kare che. eTale ke vedanA samudraghAta karatI vakhate vedanAthI atyaMta pIDAte jIva, jenA para anaMtAnaMta karmapadrale ceTI rahelAM hoya che evA pitAnA Atmapradezane bahAra kADhe che temane phelAve che. te Atmapradeza, mukha, jaThara AdinAM chidrone ane kamarakaMdha AdinA aMtarAlane bharI daIne eTale ke te saunA chidromAM ane aMtarAlemAM vyApIne laMbAI ane pahoLAInI apekSAe zarIramAtra vyApI jAya che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 bhagavatIsUtre tazcazarIramAtraM kSetramabhivyApyAntamuhUrtaM yAvadavatiSThate / tasminnantarmuhUrta prabhUtAsAtAvedanIyakarmapudgalAnAM parizATaM kroti1| kaSAyasamudghAta samavahata AtmA kaSAya nAmakacAritramohanIyakarmapudgalanAM parizATaM karoti, tathAhi-kaSAyodaya samAkulojIvaH svapradezAn zarIrAbahinikSipati, taiH pradezaiH vadanodarAdiraMdhrANi karmaskandhAdyapAntarAlAnicApUryAyAmato vistAratazcadehamAnaM kSetramabhivyApyAvasthito bhavati tathAbhUtazca prabhUtAn kaSAyakarmapudgalAn. parizATayati 2 / evaM maraNasamudghAta gato jIvaH AyuH karmapudgalAn zATayati vizepaH kevalaM maraNasamudghAtagato vikSiptahaiM aura vahAM para ve eka antarmuhUrtasamaya taka Thahare rahate haiN| isa anta muhUrta kAla meM ve prabhUta asAtAvedanIya karmapudgaloM kI nirjarA kara DAlatA hai| isa kriyA ke karane kA nAma hI vedanAsamudghAta hai 1 / kaSAyasamudghAta meM rahA huA AtmA kaSAyanAmaka cAritramohanIya karmapudgaloM kA nAza karatA hai, arthAt-jaba jIva kaSAya ke udaya se atyanta Akula vyAkula ho uThatA hai, taba vaha apane pradezoM ko zarIra se bAhara nikAla kara unheM phailAtA hai / vaha una pradezoM se vadana, udara Adi ke chindroM ko aura karmaskandha Adi ke antarAla ko pUrNakara (bharakara) AyAma aura vistAra kI apekSA dehamAtra kSetra ko vyApta kara ThaharatA hai| yaha isa sthiti meM eka antarmuhUrta taka hI rahatA hai| itane samaya meM yaha kaSAyavedanIya karma ke pudgaloM ko apane Upara me vikhera det| hai-naSTa kara detA hai 2 / isa taraha maraNasamudghAta meM rahA huA AsmA Ayukarma ke pudgaloM ko naSTa karatA hai / arthAt-apane bhujyamAna ane tyAM teo eka aMtarmuhUrta samaya sudhI rahe che. te antamuhUtakALamAM teo ghaNA ja asAtavedanIya karmapulanI nirjarA karI nAkhe cheA kriyAnuM nAmaja vedanA samudyAta che. kaSAya samuddaghAtamAM rahele AtmA kaSAya nAmanA cAritramohanIya karma padralene nAza kare che. eTale ke jyAre kaSAyanA udayathI jIva atyaMta AkuLa-vyAkuLa thatuM hoya che, tyAre te potAnA pradezane zarIranI bahAra kADhIne phelAve che. te vadana udara AdinA chidrone tathA karmaskaMdhanA aMtarAlane te AtmapradezathI bharI daIne laMbAI ane pahoLAInI apekSAe zarIra pramANa kSetramAM vyApI jAya che e sthitimAM te eka aMtarmuhUrtakALa sudhI ja rahe che. eTalA kALamAM te kaSAyavedanIya karmanA pulanI nirjarA karI nAkhe che. eja rIte maraNa muddaghAtamAM rahele AtmA AyukamanA pudgalene nAza kare che. eTale ke te samuddhAta karate jIva pote jeTaluM AyuSya bhegavavAnuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 2 sU0 1 samudghAta svarUpanirUpaNam 767 svapradezo vadanodarAdiraMdhrANi skandhAdyapAntarAlAni cApUrya viSkambhabAhalyAbhyAM svazarIramamANamAyAmataH svazarIravyatirekatojadhanyatolAsaMkhyeyabhAgam utkarSato. 'saMkhyeyAni yojanAni ekadizi kSetramabhivyApya vartate iti3| vaikriyasamudghAtagatojIvastu AtmapradezAn zarIrAdvahiniSkAsya zarIraviSkaMbhavAhalyamAnam AyAmataH saMkhyeyayojanapramANa daNDaM nisRjati nisRjya ca yathAsthUlAn vaikriyazarIranAmakarmaAyukarma ko bhogate hue kisI jIvakA Ayukarma eka antarmuhUrta pramANa jaba bAkI rahatA hai taba vaha apane Atma pradezoM ko zarIra se bAhara nikAlatA hai| bAhara nikAla kara vaha vadana, udara Adi ke chidroM ko aura karmaskandhAdika ke aMtarAla ko unase pUrita kara phira vaha apane zarIra kI apekSA kama se kama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa laMbI aura adhika se adhika asaMkhyAtayojana laMbI aisI eka dizA saMbaMdhI jagaha meM vyApta hokara eka antarmuhUrtataka ThaharA rahatA hai / itane samaya meM vaha AyuSya karma ke aneka pudgaloM ko naSTa kara detA hai| isakA nAma maraNa samudghAta hai 3 / vaikriyasamudghAta meM rahA huvA jIva vaikriya zarIra nAma karma ke pudgaloM kA nAza karatA hai, arthAtvaikriyasamudghAta vAlA jIva apane AtmapradezoM ko zarIra se bAhira nikAla kara unheM zarIra kA jitanA viSkaMbha aura bAhalya hotA hai utane pramANa vAle aura AyAma kI apekSA se saMkhyAta yojana pramA. NavAle daNDa ke rUpa meM banAtA hai / banAkara phira vaha yathAsthUla vaikriya hoya che teTalA aThukarmane bhegavatA bhogavatA jyAre eka aMtarmuhUrta pramANa Ayukarma bAkI rahe tyAre pitAnA Atmapradezane zarIranI bahAra kADhe che. ane te AtmapradezothI mukha, udara AdinAM chidrone, tathA karmAska AdinA aMtarAlane bharI daIne potAnA zarIranI apekSAe ochAmAM ochA aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANu lAMbI ane vadhAremAM vadhAre asaMkhyAta jana lAMbI evI eka dizA saMbaMdhI jagyAmAM vyApIne eka aMtamuhUrta kALa sudhI te sthiti rahe che. eTalA samayamAM te AyukarmanA aneka pudgalene nAza karI nAkhe che. te kriyAnuM nAma maraNasamudyAta che. vaikriyasamudraghAta karato jIva vaikiya zarIranAmakarmanA pudgalene nAza kare che. eTale ke vaikriyasamudraghAta vALe jIva pitAnA Atmapradezone zarIranI bahAra kADhIne, temane zarIra pramANa viSThabha (paheLAI) ane bAhalyavALA ane sAkhyAtajana pramANa lAMbA daMDarUpa banAvIne kriya zarIra nAmakarmanA pudgalene nAza kare che. eja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 bhagavatosatre pudgalAn pUrvavadeva zATayati 4. evameva taijasAhArakasamudghAtAvapi cintanIyo. navaraM taijasasamudghAtaH tejolezyAvinirgamanakale bhavati, sa ca taijasanAmakarmapudgalAzAtane kAraNat 5 / AhArasamudghAtagatastu. AhArakazarIranAmakarmapudgalAn parizATayati 6 / kevalisamudghAtagato jIvaH sadasavadyAdikarmapudgalAnAM parizATanaM karoti 7 / nArakajIvAnAmAdyAzcatvAraH samudghAtA bhavanti / asurakumArAdonAM sarveSAmapi devAnAmAdyAH paJcasamudghAtAH bhavanti / vAyukAyavarjitaikendriya. vikalendriyANAmAyAstrayaH samudghAtA bhavanti / vAyukAyikAnAmAyAstrayaH samu dghAtAH, vaikriyasamudghAtasahitAzcatvAraH samudghAtA bhvnti| paMcendriyatiryagzarIra nAma karma ke pudgaloM kI nirjarA karatA hai 4 / isI taraha se taijasa-samudghAta 5 aura AhArakasamudghAta 3 bhI jAnanA cAhiye parantu vizeSatA yaha hai, ki taijasa samudghAta tejolezyA ke vinirgamanikalane ke kAla meM hotA hai, aura isake bala se jIva taijasa nAmakarma ke pudgaloM kA vinAza karatA hai ataH yaha taijasa nAmakarma ke vinAza karane meM kAraNa hotA hai 6 / AhAraka samudghAtameM rahA huAjIva AhAraka zarIra nAmakarmake pudgaloM kI parizAtanA karatA hai 7 nAraka jIvoM ke Adi ke cAra samudghAta hote haiM asurakumAra Adi saba devoM ke Adi ke pAMca samudghAta hote haiM / vAyukAyika ko choDakara ekendriya jIvo ke aura vikalendriya jIvoM ke Adi ke tIna samudghAta hote haiN| vAyukAyika jIvoM ke pahile ke tIna samudghAta aura cauthA vaikriya samudghAta isa taraha cAra samudghAta hote haiM / paMcendriyatiryacoM ke Adi pramANe taijasa samuddaghAta ane AhAraka samudraghAtanA viSayamAM paNa samajavuM. paNa temAM nIce pramANe vizeSatA che-taijasa samuddaghAta tejalezyA nikaLavAnA samaye thAya che ane tenA prabhAvathI jIva taijasa nAmakarmanAM pulane nAza kare che. tethI te samuddaghAta taijasa nAmakarmanA vinAzamAM kAraNa bhUta bane che (6) AhAraka samudraghAta karato jIva AhAraka zarIra-nAmakarmanI nirjarA kare che. nAka cha zarUAtanA cAra samudaghAta kare che. asurakumAra Adi saghaLA deve zarUAtanA pAMca samudaghAta kare che. vAyukAyika sivAyanA ekendriya jIvo ane vikalendriya chezarUAtanA traNa samuddaghAta kare che. vAyukAyika jIve zarUAtanA traNa ane cothe vikiya ema cAra samuddaghAta kare che. paMcendriya tiryaMce zarUAtanA pAMca samuddaghAta kare che manuSya sata zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI bhagavatI sUtra : 2 samudghAtanAma keSAM bhavati kiyAn samaya: kena kamaNA pAraNAmaH 1 vedanAsamudghAtaH sarvachamastha jIvAnAm antamuhUrtam asAtAdanIya karmataH asAtAvedanIyakarmANUnAM vinAzaH 2 kaSAyasamudghAtaH kaSAyanAmakacAritra kaSAyakANUnAM vinAzaH mohanIya karmataH 3 maraNasamudghAtaH AyuSya karmataH AyuSyakarmANanAM vinAzaH 4 vaikriyasamudghAtaH nairayika bhavanapati vaikriyanAmakarmataH vaikriyazarIra nAmakarmaNAM prAcIna vyantara0 jyotiSka pudgalAnAM vinAzastathA navInavaimAnikapaJcandriyaNAm pudgalAnA grahaNam tiryag chaasthamanuSyANAm 5 tainasasamudghAtaH bhavanapatityaMtara jyotika , taijasa zArIranAma karmata. taijasa zarAranAmakarmapuhalAnAM vaimAnikapazcandriyatiryaka vinAzaH chamasthamanuSyANAm 6 AhArakasamudghAtaH manuSyANAM catudeza , AhAraka zarIra nAma AhArakavArImAyakapudagalAnAM pUrva dharANAm karmatA vinAza. 7 kevalisamudghAtaH manuSyANA kevalajJAna- naTau samayAH AyuSyanita tribhyo' AyuSyabaje prayANAmaghAtikarma vatAm ghAtakarmabhya pudgalAnA vinAzaH prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 1sU01 samudghAtasvarUpanirUpaNam 769 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 bhagapatIsne yonikAnAmAdyAH paJcasamudghAtA bhavanti / manuSyANAM tu saptaitra samudghAtA bhavantIti prajJApanAsUtrasya saMkSipto vicAraH iti // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagayapadhanaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardakazrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta * jainazAstrAcArya' padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya- jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlabativiracitA zrI bhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM ___ vyAkhyAyAM dvitIyazatakasya dvitIyoddezakaH samAptaH ke pAMca samudghAta hote haiN| manuSyoM ke sAta samudghAta hote haiMaisA prajJApanA mUtra kA yaha saMkSipta vicAra prastuta kiyA hai| isa taraha uparyukta yaMtrase yaha spaSTa ho jAtA hai ki kisa samudghAtako kauna jIva karatA hai, samudghAta kA kola kitanA hai, kisa karma se samudayAta hotA hai aura kisa samudghAta karane kA kyA pariNAma-phala hai // 1 // jainAcArya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI sUtra "kI priyadarzinI ___ vyAkhyA ke dvitIya zataka ke dUsarA uddezaka samApta samudRghAta kare che prajJApanA sUtramAM darzAvela mAhitI ahIM saMkSiptamAM ApavAmAM AvI che e uparathI e spaSTa thAya che ke kaye samuddaghAta karyo jIva kare che, tene kALa keTaluM hoya che, kayA karmathI samuddaghAta thAya che, ane kayA samudaghAtanuM zuM phaLa maLe che ke 1 che jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtra nI priyadazinI vyAkhyAnA bIjA zatakane bIje uddeza samApta thaye. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake tRtIyodezakaH prArabhyate // tRtIyoddezakasya saMkSiptaviSayavicAraH katipRthivyaH santi? itiprshnH| saptapRthivyaH ratnapabhA. zarkarAmabhA. vAlukA-prabhA. paMkaprabhA. dhUmaprabhA. tamAmabhA. tamastamaHmamA ityuttrm| sarve jIvAH pUrva narake'nekavAraM samutpannAH kimiti gautamasya praznaH, sarve anekavAraM narake samutpannA ityuttara bhagavataH / jIvAjIvAbhigamasUtrIya dvitIyoddeza ksyaatideshH| uddezakaparisamAptizceti // dvitIyazatake dvitIyoddezakaM samApya tRtIyoddezakaH prArabhyate / asya tRtIyoddezakasya dvitIyoddezakena sahAyamabhisaMbandhaH dvitIyoddezake samudghAtAH nirU // dUsare zataka ke tIsare uddezaka kA prAraMbha // tRtIya uddezaka ke viSayoM kA vivaraNa saMkSepame isa prakAra se haipRthivI kitanI haiM aisA prazna / pRthivI sAta haiM-ratnaprabhApRthivI 1, zarkarAmabhApRthivI 2, bAlukAprabhApRthivI 3, paMkaprabhApRthivI 4, dhUmaprabhApRthivI 5, tamaHprabhApRthivI 6, tamastamaHprabhApRthivI 7, aisA uttara / samasta jIva kyA pahile aneka bAra narakoM meM utpanna hue haiM aisA gautama kA prazna / hAM, samasta jIva pahile aneka bAra narakoM meM utpanna hue haiM aisA bhagavAna kA uttara / jIvAjIvAbhigamasUtra saMbaMdhI dvitIya uddezaka kA atideza, uddezaka kI parisamApti / dvitIya zataka meM dvitIya uddezaka ko samApta karake sUtrakAra aba tIsare uddezaka ko prAraMbha karate haiN| isa tRtIya uddezaka kA dvitIya bIjA zatakanA trIjA uddezakano prAraMbha- trIjA uddezakanA viSayonuM saMkSipta varNana A pramANe che. prazna-pRthvI kI cha? uttara-pRthvI sAta cha-(1) 2tnaprabhAvI (2) 24zamA (3) algital (4) 54mA (5) dhUmaprabhA (6) tamAmA (7) tamatamAmA pRthvI gautamane prazna-zuM samasta ja pahelAM anekavAra narakamAM utpanna thayA hoya che? uttara-hA samasta jI anekavAra narakamAM utpanna thAya hoya che. jIvAjIvAbhigama sUtranA bIjA uddezakano atideza-udezakanI samApti. bIjA zatakanA bIjA uddezakanI pUrNAhuti karIne have sUtrakAra trIjA uddezakane prAraMbha kare che. A trIjA uddezakane bIjA uddezaka sAthe A prakAranA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 bhagavatIstre pitaaH| teSu ca samudghAteSu mAraNAntika samudghAto'pi vidyte| mAraNAntika samudayAtena ca samavahatAH kecana pRthivISu ca samutpadyante itijIvotpattikAraNabhUtAH pRthivyaH itipRthivIpatipAdanaM tathA dvitIyazatakasya dvAragAthAyAM "puDhavI" iti kathitaM tatpatipAdanaJca bhavatItyanena saMbandhenAyAtasyAsya tRtIyoddezakasyedamAdima sUtram " kaiNaM bhaMte puDhavIo" ityAdi // mU01 // mUlam-kahaNaM bhaMte puDhavIo paNNattAo, jIvAbhigame neraiyANaM jo vitio uddeso so Neyavo puDhavI ogAhittA, nirayA saMThANameva bAhalaM " vikkhaMbhaparikkhevo vaNNo gaMdhoya phAsoya // 1 // jAva kiM savve pANA4 uvavannapuvvA, haMtA goyamA ! asaI aduvA aNaMtakkhutto puDhavI uddeso ||suu01|| uddezaka ke sAtha isa prakAra se sambandha hai-dvitIya uddezaka meM samudghAtoM kI nirUpaNA huI hai| ina samudghAtoM meM eka mAraNAntika samudghAta bhI hai| mAraNAntika samudghAta karane vAle kitaneka jIva pRthivIyoM meM utpanna ho jAte haiM / isaliye jIvoM kI utpatti ke sthAnabhUta una pRthiviyoM kA pratipAdana karanA tathA dvitIyazataka kI dvAragAthA meM pratipAdita pRthivI kA nirUpaNa karanA yaha prasaGgopAtta hI hai ataH isa sambandha ko lekara isa tRtIya uddezaka kA prAraMbha huA hai| isakA sarvaprathama yaha sUtra hai--(kaiNaM bhaMte ) ityAdi / saMbaMdha che-bIjA uddezakamAM samudraghAtanI nirUpaNa karavAmAM AvI che. te samuddaghAtamAM eka mAraNAnika samuddaghAta paNa che mArAntika samudaghAta karanAra keTalAka che narakamAM (pRthvIemAM) utpanna thAya che. tethI jIvonI uttinA sthAna rUpa te pRthvIonuM pratipAdana karavAnuM tathA bIjA zatakanI dvAragAthAmAM pratipAdita pRthvInuM nirUpaNa karavAnuM prasaMgocita lAge che. te e prakArano saMbaMdha hovAthI A trIjA uddezakane prAraMbha karavAmAM AvyuM che. tanu bhauthI paDedu sUtra mA prabhAle cha-" kaiNaM bhaMte !" yA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 3 sU0 1 pRthivyAdisvarUpanirUpaNam 743 chAyA-kati bhadaMta ! pRthivyaH prAptAH,1jIvAbhigame nairayikANAM yo dvitIya udezakaH sa netanyaH pRthivImavagAha nirayAH saMsthAnameva vAhalyaviSphammaparikSepI varNo gandhazca spazazca // 1 // yAvat. kiM sarve prANA utpannapUrvAH : hanta gautama! asakRt athavA anantakRtvaH pRthivyudezakaH) 6 suu01|| dvitIyazakasya tRtIyauddezaH samAptaH sUtrArtha-(kaiNaM bhaMte ! puDhavIo papaNattAo ) he bhadanta ! pRthi viyAM kitanI kahIgaI haiM ? (jIvAbhigame neraiyANaM jo vitio uddeso so Neyavyo ) jIvAbhigama sUtra meM kahA gayA jo nAraka saMbaMdhI dUsarA uddezaka hai vaha yahAM jAnanA caahiye| yahAM dvAragAthA hai " puDhavI ogAhittA nirayA saMThANameva bAhallaM / vikkhaMbha parikkhevo vaNNo gaMdho ya phAso ya // 1 // isa uddezaka meM pRthivI saMbaMdhI, (pRthivI ko avagAhana karake kitanI dara nAraka rahate haiM ) isa saMbaMdhI, saMsthAna saMbaMdhI, pRthiviyoM kI moTAI saMbaMdhI, viSkaMbha parikSepa saMbaMdhI, varNa, gaMdha aura sparza saMbaMdhI kathana hai| (jAva kiM savve pANA uvavannapuvvA) he bhadanta / vahAM kyA samasta jIva upapannapUrva-pahale-utpanna hoye hue haiM kyA ? / (haMtA goyamA ! asaiM, aduvA aNaMtakkhutto puDhacI uddeso) hAM, gautama ! anekavAra athavA anantavAra unapRthiviyoM meM samasta jIva upapannapUrva haiM / isa prakAra yaha pRthinI uddezaka hai // sU0 1 // sUtrAtha-( kaiNaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo ) 3 mahanta ! pRthviime| (12) eeii hI cha ? (jIvAbhigame neraiyANa jo bitio uddeso soNeyavvo) jIvAbhigamasUtranA nAraka viSenA bIjA uddezakamAMthI A viSaya jANI le. tenA viSe A dvAra gAthA che- " puDhavI ogAhisA nirayA saMTha Nameva bAhalla / vikkhabhaparikkhevo vaNNo gaMdho ya phAso ya // 1 // A uddezakamAM pRthvI viSe "pRthvInI avagAhanA karIne keTale dUra sudhI nAraka rahe che" te viSe, saMsthAna viSe, pRthvIonA viratAra viSe, pRthvIonA vidhvaMbha ane parikSepa viSe, varNa gaMdha ane sparza viSe varNana karyuM che (jApa kiM savve pANA uvavannapuvvA ) 3 mahanta ! samasta 7 zu. tyAM paDalA tpanna 24 gayA DAya cha ? (hatA goyamA ! asaI, aduvA, aNata. kkhato puDhavI uddeso), gautama ! ane4vAra athavA manata pA2 samasta te pRthvIomAM utpanna thaI cukyA hoya che. pRthvI uddezaka A prakAra che sU01 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 bhagavatIle ____TokA-"kaiNaM bhaMte puDhavIo paNNattAo" kati khalu bhadaMta ! pRthivyaH nAraka pRthivyaH prajJAptAH ? he bhadaMta ! nArakajIvAnAmAdhArabhUtAH pRthivyaH katisaMkhyakAH santItipraznaH / bhagavAnAha-"jIvAbhigame' ityAdi "jajIvAbhigame nerayiyANaM jo vitio uddeso so neyadho' jIvAbhigame nairayikANAM yo dvitIyauddezakaH saH netavyaH jJAtavyaH atrArtha saMgrahagAtheyam- 'puDhavI' ityAdi tasmin dvitIyoddezake pRthivI saMbandhivicAraH, nArakaviSayo vicAraH, nArakANAM saMsthAnasaMvandhI vicaarH| tathA narakapRthivyAH svarUpAdisaMkIrtanaMcetisarva jIvAbhigama dvitIyoddezakata eca ___TIkArtha-(kaiNaM bhaMte ! puDhacIopaNNattAo) he bhadanta nArakapRthiviyAM kitanI kahI gaI haiM ? isa prazna kA sArAMza yaha hai ki gautama mahAvIra prabhuse yaha pUcha rahe haiM ki nAraka jIva jina pRthiviyoM meM rahate haiM ye pRthiviyAM kitanI haiM ? isa prazna ke uttara meM sUtrakAra jIvAbhigama sUtra kA nirdeza karate haiM-" jIvAbhigame nerayiyANaM jo vitio uddeso so neyadhvo" jIvAbhigama sUtra meM jo dvitIya uddezaka hai-vaha isa prazna ke uttara meM jAnalenA cAhiye, isaviSaya ko spaSTa karanevAlI saMgrahagAthA isa prakAra se hai- ( puDhavI ogAhettA ityAdi saMgraha gAthA dvArA yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jIvAbhigamasUtra ke dvitIya uddezaka meM pRthivI saMbaMdhI vicAra kiyA gayA hai, una pRthiviyoM meM rahe hue narakAghAsoM kA vicAra kiyA gayA hai, narakAvAsoM ke saMsthAna kA vicAra kiyA gayA hai / tathA- narakapRthiviyoM ke svarUpa Adi kA vicAra kiyA 10-(kaiNa bhaMte ! puDhavIo paNNattAo ) he mahanta ! n2| (pRthvI-1) keTalI che? kahevAnuM tAtparya e che ke je pRthvIo (narake) mAM nAraka jIvo rahe che e pRthvIe keTalI che? A praznano uttara jANavA mATe sUtrakAra vAmimasUtrana ni / 42 cha. ( jIvAbhigame nerayiyANaM jo bitio uddeso so neyamvo) ligamasUtramA mIna dezamAthI prazna uttara njii levuM joIe. A viSayane spaSTa karanArI saMgrahagAthA A pramANe che - puDhavI ogAhettA tyAhi. A saMgrahagAthAmAM e vAtanuM spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che ke jIvAbhigamasUtranA bIjA uddezakamAM pRthvIo viSe vicAra karavAmAM AvyA che, te pRthvIomAM rahenArA nAraka jIvane vicAra karavAmAM Avyo che, nAraka jIvonAM saMsthAnene vicAra karavAmAM Avyo che, tathA te narake (pRthvIe ) nA svarUpa AdinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. tethI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 u0 3 sU0 1 pRthivyAdisvarUpanirUpaNam 775 jJAtavyam / tatra (puDhanIo) pRthivyo vaacyaaH| tAzcaivam "kaiNaM bhaMte puDhavIo panattAo' kati khalu bhadaMta ! pRthivyaH prajJaptAH ? itipRthivIsaMkhyAviSayako gautamasya paznaH bhagavAnAha-'goyamA sattapuDhavIo pannattAo' he gautama ! sapta pRthivyaH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA 'rayaNappabhA zarkarAmabhA vAlukAprabhA paMkaprabhA dhUmapamA tamaHprabhA tamastamaHmamA imAH sapta nArakapRthivyAH prajJaptA kathitAH " ogAhittA nirayA" iti avagAhya nirayAH, pRthivImavagAya kiyahare nArakAvasantItivaktavyam tatra saptam pRthivISu madhye yA prathamA ratnaprabhApRthivItasyAm-azItisahasrottarayojanalakSabAhalyAyAma. uparyeka yojanasahasramavagAyAdhopyekaM yojanasahasraM varjagayA hai| isaliye jIvAbhigama sUtra ke dvitIya uddezaka se hI saba kucha narakasaMbaMdhi Adi vicAra jAnanA cahiye / pRthivI saMbaMdha meM vahAM aisA pUchA gayA hai ki- (bhaMte ) he bhadaMta ! ( kahaNaM puDhavIo pannattAo) pRthiviyAM kitanI kahI gaI haiM ? isa prakAra se gautama ne jaba pRthivI kI saMkhyA ke viSaya meM prabhu se pUchA-taba prabhu ne unheM kahA -(goyamA satta puDhavIo pannattAo ) he gautama ! pRthivI sAta kahI gaI haiM-(taM jahA) ve isa prakAra se haiM-(rayaNappabhA ) ityAdi-ratnaprabhA 1, zarkarAprabhA 2, bAlukAprabhA 6, paMkaprabhA 4, dhUmaprabhA5, tamaprabhA6, aura sAtavIM tamastamaHprabhA 7 / ( ogAhittA nirayA) pRthivI ko avagAhita karake kitanI dUra jAne para nAraka jIva rahate haiM ? isa prazna kA bhAva isa prakAra se hai-ki-kitanI pRthivI ko choDakara nAraka jIvapRthivI avaziSTa bhAga meM rahate haiM ? to isakA uttara isa prakAra se hai-jaise sAta pRthivIyoM meM se jo pahilI pRthivI ratnaprabhAhai vaha eka lAkha assI hajAra yojana kI moTI hai, ja jIvAbhigama sUtranA bIjA uddezakamAMthI narake viSe samasta varNana vAMcavAnuM apAmA mAvyu che. pRthvI viSe mahI se pUchavAmA mAyuM che (bhaMte !) 3 mahanta, ( kaiNa puDhavIo paNNattAo?) pRthvI kI hI cha ? tyAre bhagavAna mahAvIra gautabhasvAmIna utta2 mA cha (goyamA) 8 gautama! (satta puDhavIo pannatAo) pRthvI sAta 4. che. (taM jahA ) tamanA nAma / prabhA cha-( rayaNappabhA ) tyAdi. 2tnamA, rAmA, pAbumA, 54malA, dhUmapramA, tabhapramA, mane tamastamA prasA. ( ogAhittA nirayA ) keTalI pRthvIne choDIne nAraka che pRthvInA avaziSTa (bAkInA) bhAgamAM rahe che ? tene uttara A pramANe che-sAta narake (pRthavIo) mAMthI pahelI ratnaprabhA nAmanI pRthvI eka lAkha eMzI hajAra yojanAnA vistAra vALI che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____bhagapatIsUtre yitvA tatratriMzallakSanarakAvAsAH santi 12. evamevazarkarA prabhAdi pRthivISu yathAyogaM vaktavyamiti tathAhi-dvitIyAyAM zarkarAprabhAyAM pRthivyAM dvAtriMzatsahasrottarayojanalakSayAhalyAyAmuparyekaM yojanasahasramavagAthA'dho'pyekaM yojanasahasraM barjapityA tatra paJcaviMzatilakSanarakavAsAH santi 2 / tRtIyavAlukAprabhAyAM pRthivyAmaSTaviMzatisahasrottarayojanalakSavAhalyAyAmuparyeka yojanasahasramavagAyAdho'pyeka yojanasahasaM varjayitvA tatra paJcadazalakSanarakAvAsAH santi3 // caturthapaGkaprabhAyAM pRyiSyAM viMzatisahasrottarayojana lakSavAhalyAyAmuparyekaM yojanasahasramavagAhyA'dho'pyekaM yojanasahasraM varjayitvA tatra dazalakSanarakAvAsAH santi 4 // pazcamadhUmamabhAyAM pRthivyA isameM se eka hajAra yojana Upara ke bhAga ko tathA eka hajAra yojana nIce ke bhAgako choDakara avaziSTa sthAna meM tIsa lAkha narakAvAsa haiN| isI taraha se zarkarA AdI pRthivIyoM meM bhI nimnokta prakAra se samajha lenA cAhiye / jaise- zarkarAprabhA nAmakI jo dUsarI pRthivI hai-usakI moTAI eka lAkha battIsa hajAra yojana kI hai- so isameM bhI Upara nIce kA eka-ekahajAra yojana pramANa bhAga choDakara bAkI ke sthAna meM paccIsa lAkha narakAvAsa haiM / tIsarI pRthivI jo vAlukAprabhA hai usakI moTAI eka lAkha aTThAIsa hajAra yojana kI hai so isameM Upara nIce ke eka-eka hajAra yojana pramANa bhAga ko choDakara bAkI ke bIca ke bhAgoM meM pandraha lAkha narakAvAsa-nAraka jIvoM ke rahane ke sthAna haiN| cauthI pRthivI jo paGkaprabhAhai usakI moTAI eka lAkha bIsa hajAra yojana kI hai so usakA bhI eka-eka hajAra yojana pramANa bhAga Upara nIce kA chor3a kara bAkI ke bhAgoM meM dasa lAkha nara temane uparano eka hajAra ejana pramANu bhAga cheDIne ane eka hajAra pramANu nIcenA bhAga ne choDIne bAkInI jagyAmAM trIsa lAkha narakAvAsa che. eja pramANe zarkarAmabhA Adi pRthvIomAM paNa nIce pramANe samajavuM- zarkarA nAmanI bIjI pRthvIne vistAra eka lAkha batrIsa hajAra janane che tene uparane eka hajAra yojana pramANa bhAga ane nIcene eka hajAra jana pramANa bhAga cheDIne bAkInI jagyAmAM pacIsa lAkha narakAvAsa che. trIjI vAlukAprabhA pRthvI nI UMcAI eka lAkha aThayAvIsa hajAra jananI che. temAM upara tathA nIcene eka eka hajAra yojana pramANa bhAga choDIne bAkInA paMdara lAkha narakAvAsa che. jethI paMkaprabhA nAmanI pRthvInI UMcAI eka lAkha vIsa hajAra ejananI che. tene paNa uparane tathA nIcene zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za0 2 70 3 sU0 1 pRthivyAdikasvarUpanirUpaNam 777 maSTAdazasahasrottarayojanalakSavAhalyAyAmupaye yojanasaha samavagAthA'dho'pyekaM. yojanasahastraM varjayitvA tatra trilakSanarakAbAsAH santi 5 / / SaSThatamaH prabhAyAM pRthivyAM SoDazasahasrottaralakSavAhalyAyAmuparyeka yojanasahasramavagAhyA'dho'pyekaM yojana sahasraM varjayitvA tatra paJcanyUnakalakSanarakAvAsAH snti6|| saptamatamastamaH prabhAyAM pRthivyAmaSTasahasrottaralakSavAhalyAyAmupari sArdhadvipaJcAzadyojanasahasramavagAhyA' dho'pi sArdhadvipaJcAzayojanasahasraM varjayitvA tatra paJcasaMkhyakA narakAvAsAH santIti 7" saMThANameva" iti-saMsthAnameva tatra ye AvalikApraviSTAH paMktipraviSTAH narakavAsAste vRttAH jyAsrAH caturasrAzca, itaretu nAnAsaMsthAnAH narakavAsA bhavanti / kAvAsa haiM / pAMcavI pRthivI jo dhUmaprabhA hai usakI moTAI eka lAkha aThAraha hajAra yojana ko hai so usameM bhI Upara nIce ke eka-eka hajAra yojana ke bhAga ko chor3akara bAkI ke bhAgoM meM tIna lAkha narakAvAsa haiM / chaTThI pRthivI jo tama prabhA hai usakI moTAI eka lAkha solaha hajAra yojana kI hai-so usake Upara nIce ke eka-eka hajAra yojana pramANa bhAgako chor3akara avaziSTa bhAgoM meM nArakajIvoM ke rahane ke pAMcakama eka lAkha narakAvAsa hai| tathA sAtavIM pRthivI jo tamastamAprabhA hai usakI moTAI eka lAkha ATha hajAra yojana kI hai-so Upara nIce ke sADhebAvana-sADhevAvana (52 // -52 // ) hajAra yojana pramANa bhAgoM ko chor3akara avaziSTa bhAgoM meM kevala pAMca hI narakAvAsa haiN| (saMThANameva) saMsthAna nAma AkAra kA hai-so jo nAraka jIvoM ke AvAsa AvalikA meM praviSTa haiM-paMkti meM praviSTa haiM-unakA AkAra eka eka hajAra yojana pramANa bhAga choDIne bAkInA bhAgamAM dasa lAkha narakAvAsa che. pAMcamI dhUmaprabhA nAmanI pRthvInI uMcAI eka lAkha aDhAra hajAra ejananI che. tenA paNa upara tathA nIcenA eka eka hajAra cajana pramANa bhAgone cheDIne bAkInA bhAgamAM traNa lAkha narakavAsa che. chaThThI tamaprabhA pRthvInI UMcAI ekalAkha seLahajAra yAjananI che. tene paNa upara tathA nIce eka eka hajAra ejanapramANa bhAga choDIne bAkInI jagyAmAM 9999 navaguhajAra nava navANu narakAvAsa che. sAtamI tamastamaprabhA nAmanI pRthvInI UMcAI eka lAkha ATha hajAra jananI che. tenA upara sADA bAvana hajAra (parA hajAra) ane nIcenA sADA bAvana hajAra pramANa bhAgane choDIne mAhInA mAmA 54ta pAMya 4 na24vAsa cha, ( saMThANameva ) sasthAna rakhe AkAra je nAraka chanA avAsa AvalikA (paMkti) mAM Avela che, temane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 bhagavatIsUtre 'vAhallaM ' itinarakAvAsAnAM bAhalyamApe vaktavyam tacca bAhalyaM trINiyojanasahasrANi / tatkatham ? adha ekam yojanasahasram madhye eka yojanasahasraM zuSirama upari ca yojanasahasraM saMkoco vidyate iti='vikhabhaparikkhevo' viSkaMbhaparikSepo vaktavyau tatra saMkhyAtavistAravatAM narakavAsanAm AyAmo viSkaMbhaHparikSepazca pratyeka saMkhyAtayojanapramANo'sti / tadanyeSAM tu aayaamvisskNbhprikssepaavibhinnruupaaevbhvntiiti.| " vaNNo gaMdho ya phAso ya" varNo gandhazca narakAvAsanAM varNagandharasasparzAH vaktavyAH te ca varNAdayo'tyantamaniSTaH / ityAdibahuvaktavyaM vidyate tatsarvamuddezakAnta mihavaktavyam ! "kiMsane pANAuvavannapUrvA" kiM sarve prANA upapannapUrvAH sarvenIvAH gola hotA hai, tikhUTA hotA hai aura caukhUTA hotA hai tathA inake sivAya jo narakAvAsa haiM ve aneka AkAra vAle hote haiM (bAhallaM) bAhAlya nAma moTAI kA hai so narakAvAsoM kA bAhalya-jADAI-tIna hajAra yojana kI hai| yaha kisa prakAra se haiM ? so kahate haiM-nIce eka hajAra yojana, madhya meM eka hajAra yojana zuSira (pola) Upara meM eka hajAra yojana saMkucita hai| (vikkhaMbhaparikkhevo) saMkhyAtavistAra vAle jo narakAvAsa haiM unakA AyAma, viSkaMbha aura parikSepa ye pratyeka saMkhyAta yojana pramANa haiN| inase atirikta jo narakAvAsa haiM unakA AyAma, viSkaMbha aura parikSepa ye saba bhinna 2 pramANa meM haiN| (vaNNo, gaMdhoya phAsA ya ) narakAvAsoM ke varNa, gaMdha, sparza, ye saba atyanta aniSTa hote haiM ityAdi saba isa uddezaka ke aMtataka samajha lenA hai| (kiM savve pANA0 4 uvavanapuvvA ) yahAM prazna isa prakAra se karanA AkAra goLa, trikeNIo ke cekhUNIo hoya che. te sivAyanA je narakA pAsa cha te mane 2213 // jaya che. ( bAhalla) sAkSya meTa kA narakAvAsanuM bAhalya traNa hajAra jananuM hoya che. te kevI rIte hoya che ? te tenA javAbamAM kahe che ke-nIce eka hajAra yojana. madhyamAM eka hajAra jana ane upara eka hajAra ejana. (vikkhaMbhaparikkhevo) sacyAta vistAravANA 2 124pAsa cha tamanA mAyAma (Ans) Aest ( 435) mane pari25 ( paribhiti) sadhyAta jana pramANa che. te sivAyanA je narakAvAse che temane AyAma, viSkabha ane parikSa5 bhinna bhinna prabhAzubhAM cha-( vaNNo. gaMdho ya phAso ya) n241vAsonA varNa, rasa, gaMdha ane sparza atyaMta aniSTa hoya che. ItyAdi. samasta A uddezakanA aMtabhAga sudhImAM samajAvavAmAM AvyuM che. (kiM savve pANA uvavannapuvvA) mahA mA prAraka prazna samAvA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 sU0 1 pRthivyAdisvarUpanirUpaNam 779 kiM ratnaprabhAdipRthiSu pUrva samutpannAH asya caivaM prayogaH - asyAM ratnaprabhA pRthivyAm triMzadantara lakSeSu kiM sarve prANAdayaH utpannapUrvAH, itipraznaH / bhagavAnAha - " inta goyamA " inta gautana ! " asaI " asakRt anekazo'nekavAram anekavArantu dvivArApekSayA'pi syAdataAha - " ahavA athavA. " aNaMtakkhutto" anantakRtva anaMtavAram / sarve jIvA ratnamabhAdiSu sarvAsu pRthivISu pUrvvaM samutpannAti || iti zrI vizvavikhyAta - jagadUvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita lalitakalApAlApaka - pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI zAhU chatrapa tikolhApurarAjapradatta - jainazAstrAcArya padabhUSita - kolhApurarAjaguru- bAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharmadivAkarapUjya zrI - ghAsIlAlaprativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyazatake tRtIyodezakaH samAptaH // 2- 1 // " d cAhiye - ratnaprabhA pRthivI meM jo tIsa lAkha narakAvAsa haiM unameM samasta prANI pahile utpanna hue haiM kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki - ( haMtA goyamA ! ) hAM, gautama ! samasta prANI ( asaI ) aneka bAra (aduvA ) athavA (anaMtakkhutto) anaMtavAra ina pUrvokta ratnaprabhA Adi pRthiviyoM meM pahile utpanna hue haiM | sU0 1 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatI sUtrakI prameyacandrikA vyAkhyA ke dUsare zatakakA tIsarA uddezaka samApta // 2- 1 // ratnaprabhApRthvImAM je trIsa lAkha narakAvAsa che temAM samasta jIvA zu pUrve utpanna thayelA hAya che ? tenA uttara detA prabhu gautamasvAmIne kahe che ( haMtA goyamA ! ) DA, gautama ! samasta / (asaI) ne vAra ( aduvA ) athavA - anaMtakhuto) anaMta vAra ratnapralA mAhisAte pRthvIsabhAM paDelAM utpanna thayA hoya che // sU. 1 // uitizrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatIsUtranI priyadarzinIvyAkhyAnA bIjA zatakanA trIjo uddezaka samApta "ra-1A zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake caturthodezakaH prArabhyate // caturtho dezakoktAH saMkSiptaviSayA ime. kati indriyANIti gautamasya prshnH| paJcendri yANi. zronendriya-cakSurindriya-ghrANendriya-rasanendriya-sparzanendriya bhedAdityu. taram / prajJApanAsUtrasyendriyasaMvandhipathamoddezakasyoddharaNam ? indriyANAM bhedapradarzanam indriyANAM saMsthAnam indriyANAM dIrghatvam / indriyaviSayAdInAM vicaarH| uddezaka parisamAptizca / atha dvitIyazatakIyatRtIyoddezakaM parisamApya caturthoddezakaH prArabhyate tRtIyoddezakanirUpaNAnantaraM caturtho dezakanirUpaNe'yamabhisaMbandhaH tRtIyoddezake nArakANAM nirUpaNaM dvitIya zataka kA caturtha uddezaka prAraMbhaisa caturtha uddezaka meM jo viSaya pratipAdita kiyA haiM unakA vivaraNa isa prakAra se hai pra0-indriyAM kitanI haiM-aisA gautama kA prazna / u0-indriyAM pAMca haiM-zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, rasanA indriya aura sparzana indriya aisA uttara / prajJApanA sUtra meM indriyoM ke saMbaMdha ko lekara jo prathama uddezaka kahA gayA hai usakA uddharaNa; indriyoM ke bhedoM kA pradarzana, indriyoM kA AkAra, indriyoM kI dIrghatA, indriyoM ke viSaya Adi kA vicAra, uddezaka kI prismaapti| dvitIya zataka ke tRtIya uddezaka ko samApta kara aba sUtrakAra cauthe uddezaka ko prAraMbha karate haiN| tRtIya uddezaka ke nirUpaNa ke bAda caturtha uddezaka ke nirUpaNa karane meM saMbaMdha isa prakAra se hai-tRtIya - bIjA zatakano cotho uddezaka prAraMbha A cothA uddezakamAM je viSayanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che te viSayanuM saMkSipta vivecana A pramANe che gautamasvAmIne prazna-Indriya keTalI hoya che ? prabhune uttara Indriye pAMca che-zrotrendriya, cakSurindriya dhrANendriya, rasanendriya ane sparzendriya. prajJApanA sUtramAM IndriyenA viSayamAM je pahele uddezaka kahyo che tene ulalekha IndriyenA bheda, IndriyenA AkAra, IndriyanI dIrghatA, IndriyonA viSaye AdinuM nirUpaNa-uddezakanI samApti. bIjA zatakane trIjo uddezaka pUro karIne have sUtrakAra cethA uddezakano prAraMbha kare che. trIjA udde zaka sAthe cothA uddezakane A prakArane saMbaMdha che-trIjA udezakamAM nAraka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 10 4 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 781 kRtam , te ca nArakAH pazcendriyA bhavantIti-indriyaprarUpaNAya tathA dvitIya zatakAdau dvAragAthAyAm 'iMdiya' ityuktamitIndriyapratipAdanAya ca caturthoMdezakaH prArabhyate, tadanena saMbandhenAyAtasya caturthoddezakasyedamAdimaM sUtram " kaiNaM bhaMte ! iMdiyA pannattA" ityAdi // ___ mUlam-" kaiNaM bhaMte ! iMdiyA pannattA ? goyamA ! paMca iMdiyA pannattA / taM jahA-paDhamillo iMdiyauddesao neya vo, saMThANaM, bahallaM, pohattaM, jAva alogo, iMdiya uddeso // // suu01|| // dvitiyasae cauttho uddeso samatto // 2-4 // chAyA-kati khalu bhadaMta ! indriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJcendriyANi prajJaptAni / tadyathA-prathamaH indriyoddezako jJAtavyaH saMsthAnaM bAhulyaM pRthutvaM yAvat alokaH indriyodezakaH // sU0 1 // ||dvitiiyshtke caturtha uddezaH samAptaH // 2-4 // uddezaka meM nAraka jIvoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai, ve nAraka jIva pAMca indriyoM vAle hote haiM ataH indriyoM kI prarUpaNA ke liye tathA dvitIya zataka kI Adi meM dvAra gAthA meM abhihita indriya pada ke pratipAdana ke liye isa caturtha uddezaka ko prAraMbha kiyA gayA haiN| isa saMbaMdha se Aye hue isa caturthe uddezaka kA yaha pahilA sUtra hai-'karNa bhNte)dd| sUtrArtha-(bhaMte ) he bhadanta ! (kaiNaM iMdiyA pannattA) indriyAM kitanI kahI gaI haiM ? (goyamA) he gautama ! paMca iMdiyA pannattA ) indriyAM pAMca kahI gaI haiM / (taMjahA ) ve isa prakAra se haiM- (paDhamillo iMdiya uddesao neyavyo) prajJApanA sUtra ke paMdrahaveM indriya pada ke prathama uddezaka jInuM nirUpaNa karyuM che, te nArake pAMca Indriya vALA hoya che, tethI indriyanI prarUpaNAne mATe tathA bIjA zatakanI zarUAtamAM AvatI dvAra gAthAmAM AvatA Indriya padanuM pratipAdana karavA mATe A ceze uddezaka zarU dhya che. tenuM paDe sUtra mA pramANe cha ( kaiNa bhAte ! tyAdi ! sUtrAtha-(bhaMte ) mahanta ! ( kaiNa iMdiyA paNNattA !) dhandriyo DesI 4ii cha 1 (goyamA) he gautama ! (paMca iMdiyA paNNattA) dhandriya pAMya 44ii che. ( taMjaho) te 2mA pramANe cha-( paDhamillo iMdiya uddesao neyavvA ) prjnyaapn| sUtranA pahelA uddezakanA paMdaramAM IndriyapadanuM ahIM kathana karavuM joIe. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78ra bhagavatIstre TIkA--" kaiNa bhaMte iMdiyA pannattA" kati khalu bhadanta ! indriyANi majJaptAni / bhagavAnAha-goyamA' ityAdi "goyamA" he gautama ! paMca maMdiyA panattA" paJcendriyANi prajJaptAni. "taM jahA" tadyathA. " paDhamillo iMdiyauddesao neyacyo" prathama indriyoddezako netavyaH prajJApanAyAmindriyapadAbhidhAnasya paJcadazapadasya prathamauddezako'tra netavyo jJAtavya iti / tatra gAthA pradarzitAnImAni dvArANi-" saMThANaM " ityAdi "saMThANaM" bAhallaM pohattaM jAva alogo iMdiya uddeso" saMsthAnaM bAilya pRthutvaM yAvat kA yahAM kathana karanA cAhiye (saMThANavAhallaM pohattaM jAva alogo) tathA usameM kahe anusAra indriyoM kA AkAra, bAhalya-pRthutva bhI kahanAM cAhiye yAvat aloka taka kA vivecana vAlA samasta indriya uddezaka yahAM kaha denA caahiye| TIkArtha-(kaiNaM bhaMte ! iMdiyA pannattA) he bhadanta ! indriyAM kitanI kahI gaI haiM ? tAtparya isa prazna kA yaha hai ki jinake dvArAjIva kI pahicAna kI jAtI hai ve jIva kI liGgarUpa indriyAM kitanI hotI hai ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu mahAvIra gautama se kahate haiM ki (goyamA ) he gautama ! (iMdiyA) ve indriyAM (paMca panattA) pAMca kahI gaI haiM / (taMjahA) ve isa prakAra se haiM-(paDhamillo iMdiya uddesao neyanvo) prajJApanAsUtrameM indriya pada nAma kA pandrahavAM pada hai, usa pada kA prathama uddezaka yahAM jAnanA cAhiye / vaha uddezaka kahA~ taka lenA cAhiye ? isake liye kahate haiM (saMThANavAhallaM pohattaM jAva alogo iMdiya uddeso) saMsthAna bAhalya pRthutvase lekara ( aloka) paryanta paccIsa dvAroM se yukta do gAthAe~ grahaNa karanI cAhiye ve do gAthAe~ isa prakArase haiM(saMThANa bAhalla' pohatta jAva alogo) tathA tewist pramANe dhandriyAnI AkAra, dIrghatA AdinuM paNa varNana karavuM joIe. aleka parvatanA vivecana vALo samasta indriya uddezaka ahIM kahevo joIe. TI -(kaiNa bhaMte ! iMdiyA pannattA ) 3 mahanta ! indriyo TI DI che ? praznanuM tAtparya e che ke jemanA dvArA jIvane oLakhavAmAM Ave che, te jIvanI nizAnI rUpa Indriyo keTalI che? A praznane mahAvIra prabhu A pramANe vAma mA cha-(goyamA ! iMdiyA paMca pannattA ) 3 gautama ! ndriyo pAMca hI . ( tajahA ) te 4aa / 21 pramANe cha- ( paDhamillo iMdiyauddesao neyamvo) prajJApana sUtramA (chandriya) nAmarnu 542956 cha, te phne| pahele uddezaka vAMcavAthI A viSe jANavA maLaze te uddezaka kayAM sudhI qie 1 (saMThANa bAhalla pohattaM jAva alogo iMdiya uddeso) saMsthAna mAItya pRthu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 70 4 sU01 indriyasvarUpanirUpaNam 783 alokaH indriyoddezaH / mUle gAthAkhaNDamuktvA ' jAva' ityuktamiti yAvatpadena saMpUrNa paJcaviMzati dvArayuktaM gAthAdvayaM saMgrAhyam / atra kiyatparyantamityAha-'alogo' alokaH alokazabdaparyantamiti / gAthAdvayaM cedam-- "saMThANaM bAhallaM pohattaM kaipadesa ogADhe / appAbahupuTTaviTTha, visaya aNagAra AhAre // 1 // adAya asIyamaNI, duddhapANe tella phANiya vasAya, kaMbala thUNA thiggala, dIvodahi loga'loya // 2 // chAyA-saMsthAnaM 1, bAhalyaM 2, pRthutvaM 3, katipadezAH 4, avagADhAni 5, alpabahutvaM 6, spRSTAni 7, praviSTAni 8, viSayAH 9, anagAraH10, AhAraH11 // 1 // Adarzazca 12, asizca 13, maNiH 14 dugdhaM 15, pAnaM 16, tailaM:17, phANitaM 18, vasA ca 19, kambalaM 20, sthUNA 21, thiggalaM ( dezI bhitti dvArama 22, dvIpodadhiH 23, lokaH 24, alokaH 25 / / 2 // iti / "iMdiya uddeso' indriyoddezaH gAthAdvayokta paJcaviMzati viSayayukta indriya prati ( saMThANaM pAhallaM pohattaM kaha paesa ogADhe / appAbahu puTThapaviTTha, visaya aNagAra AhAre // 1 // ahA ya asI ya maNI, duddhapANe tella phANiya vasAya / kaMvala, thUNA thiggala dIvodahi logaa'loy||2|| ( iti iMdiyauddeso ) ina do gAthAoM dvArA yaha kahA gayA hai ki ina pacIsa dvAroM se yukta indriyoM ke pratipAdana karane vAle indriyanAmaka prajJApanA sUtra ke pandrahaveM pada kA prathama uddezaka hai-so vaha uddezaka yahAM sampUrNa rUpa se kaha lenA cAhiye / tAki indriya saMbaMdhI samasta kathana (AthA 23 4rIne (aloka ) sudhInI payAsa dvArAthI yuta 2 thaa| a5 karavI joIe te be gAthAo nIce pramANe che. (saMThANaM bAhallaM pohattaM kaipaesa ogADhe ) ( appAbahu puTThapaviThTha, visaya aNagAra AhAre // 1 // (adAya asIya maNI, duddhapANe tella phANiya vasA ya / (kaMbala thUNA thiggala dIvodahi loga ' loya // 2 // ( iti iMdiya3 so) me AyAma dvArA se avAma mAvyu cha ke A pacIza dvAro vALI, IndriyonuM pratipAdana karanAra, prajJApanA sUtranA Indriya nAmanA padano pahele uddezaka che, te uddezaka ahIM pUre pUre kahe joIe. tema karavAthI indriya viSenuM samasta varNana samajI zakAze. te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pAdaka indriyAbhidhapazcadazapadasya prathamauddezaH sarvo'tra vAcya iti bhaavH| tatra" saMThANaM" iti saMsthAnam zrogendriyAdInAM vaktavyam. saMsthAnamAkAravizeSaH tacca saMsthAnamidam. zronendriyaM kadambapuSpasaMsthitam / cakSurindriyaM masUrakacandrasaMsthitam. masUradAlikAvat , candravacca golAkAra cakSurindriyamiti,ghANendriyamatimuktakacandrakasaMsthitam. atimuktakacandrakaiti puSpavizeSadalam. tathA cAti muktakacandrakapuSpavizeSadalasaMnibhaM ghrANendriyamiti / rasanendriyaM kSurapasaMsthitam. kSuramaM ghAsotpATanAya prayujyamAnaH zastravizeSaH 'khurapA' iti bhASAmasiddhaH' kSurAkAravat rasanendriyamiti / sparzanendriyaM nAnAkAraM bhavatIti saMsthAnavicAraH? "bAhallaM" iti-indriyANAM zrotrAdInAM bAhalyaM vaktavyam. taccettham-sarvANIndriyANi aMgulA'saMkhyeyabhAgavAhalyAni 2 // "pohattaM" pRthutvam indriyANAm , acchI taraha se samaja meM A jAve / ina donoM gAthAoM kA artha isa prakAra se hai - (saMThANa) dvAra meM indriyoM kA AkAra kaisA hotA hai yaha prakaTa kiyA hai-jaise-zrotrendriya kA AkAra kadaMba puSpa ke samAna, cakSu indriya kA AkAra masUra kI dAla ke samAna, aura candramA ke samAna gola hai / ghANendriya kA AkAra ati muktaka puSpa ke samAna hai| rasanendriya kA AkAra kSurapra - khurapA ke jaisA hai / sparzana indriya kA AkAra niyata nahIM hai| yaha aniyata AkAra vAlI hotI hai| bAhalla dvAra meM zrotrAdika indriyoMkA bAhalya-jADApanA prakaTa kiyA gayA hai jo isa prakAra se hai - jitanI bhI indriyAM haiM ve saba aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa moTI haiM / pohattadvAra meM indriyoM kA pRthutva- laMbApanA kahA gayA hai jo isa prakAra se hai-zrotra, cakSu aura ghrANa ina kA pRthutva aMgula ke asaMkhyAtave bhAga pramANa hai / jihvA indriya kA pRthutva nau bhanne thaa-maan| ma mA pramANe thAya cha-( saMThANa ) vAma chandriyAnA AkAra kevA hoya che te batAvyuM che. jemake zrotrendriya ne AkAra kadaMbanA puSpa je, cakSu Indriyane AkAra masUranI dALa je ane candramAM je gaLa hoya che. dhrANendriyane AkAra muktaka puSpa je, rasanA Indriyane AkAra pUrapI je che ane sparzendriyane kaI cokakasa AkAra hote nathI ( bAhulya dvAramAM ) IndriyanI jADAInuM varNana karavAmAM AvyuM che, te varNana A pramANe che- jeTalI indriye che te badhI AgaLanA asaMkhyAta bhAga prabhA nii che. (pohattadvAra ) Hi chandrayAnA hAtAnuM vana athu che. te varNana A pramANe che-zrotra, cakSu ane dhrANendriyanI dIrghatA eka AMgaLanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 4 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 785 taccedam-zrotracakSurghANAnAm aGgulAsaMkhyeyabhAgaparimitaM pRthutvam. jihavendriyasya navAGgulaparimitaM pRthutvam / sparzanendriyasya zarIramAnam . yasya yAdRzaM zarIramalpaM vA bahu vA bhavati tAvadeva pRthutvam tadIya sparzendrisya bhavati 3 / "kaipaesa" katipradezam, ananta pradezikAni pazcApIndriyANi arthAt pratyekendriyeNa asaMkhyAtA''saMkhyAtA''kAzapradezA avagAhAH pratyekamindriye anantA'nanta pudgalAH santi / ata eva pazcApIndriyANi anantapradezakAni santi4 ||'ogaaddhe tti' avagADham. asaMkhyeya-pradezAvagADhAni paJcApIndriyANi 5 // " appAbahu" iti alpa bahutvam . sarvastokaM cakSurindriyamavagAhanAtaH, tataH zrotrendriyaM saMkhyAtaguNam / ghrANendriyaM saMkhyAra.guNam / tato rasanendriyamasaMkhyeyaguNam. tataH sparzaneaMgula pramANa hai / sparzana indriya kA pRthutva-apane 2 zarIra ke pramANa tulya hotA hai jisakA zarIra jaisA choTA bar3A hotA hai usakI sparzana indriya kI pRthutA vaisI hI hotI hai / " kaipaesa" dvAra meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki pAMcoM hI indriyAM anaMta pradezoM se niSpanna huI haiN| arthAt pratyeka indriyane asaMkhyAtara AkAzapradezoMkA avagADha kiyA haiM, aura eka eka indriyameM anaMta anaMta pudgala lage hue haiN| ogADha dvAra meM yaha kahA gayA hai ki ye samasta indriyAM asaMkhyAta pradezoM meM avagADha haiM / appA bahuta dvAra meM yaha samajhAyA gayA hai ki avagAhanA kI apekSA saba se stoka cakSu indriya hai / cakSu indriya se saMkhyAtaguNI avagAhanA vAlI zrotrendriya hai| zrotrendriya se saMkhyAta. guNI avagAhanAvAlI ghrANendriya hai| ghrANendriya se asaMkhyAtaguNI asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che, jIbhanI dIrghatA nava AMgaLa pramANa che, spaze. ndriyanI dIrghatA pita pitAnA zarIranA pramANa jeTalI hoya che. zarIra jevuM nAnuM ke meTuM hoya che te pramANe ja sparzendriya paNa nAnI moTI dIrghatA pANI DAya che. ( kaipaese ) nAmanA bAramA se 250Ta 42vAmAM mAvyu. che. ke pAMce Indriye anaMta pradezathI niSpanna che. eTale ke pratyeka Idriyane asaM. khyAta asaMkhyAta AkAza pradeza avagADyA che ane dareka IdriyamAM sanata pusa mAgesA cha. ( ogoDha) dvA2mAM se matAvyu cha OM madhI chandrayo asanyAta pradezamA mAda cha. ( appAbahuya ) dvArabhAM se batAvyuM che ke avagAhanAnI apekSAe sauthI sUma cakSuIndriya che cakSu IndriyathI saMkhyAtagaNI avagAhanA zrotrendriyanI hoya che. zrotrendriyathI saMkhyAtagaNI avagAhanA dhrANendriyanI hoya che. dhrANendriyathI asaMkhyAta gaNI avagAhanA bha 99 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra ndriyaM saMkhyeyaguNamiti 6 // " puTTa" spRSTam. zrotrAdInIndriyANi cakSuvyatiri. tAni spRSTamartha gRhNanti. cakSurindriyamaprApyakAri. itarANi sarvANyapIndriyANi mApyakArINi. cakSurviSayamamApyaiva viSayaM prakAzayati itarANi tu indriyANi viSaya prApyaiva viSayaprakAzakAni bhavantIti bhAvaH 7 // evameva " paviThTha" praviSTam. cakSurindriyaM varjayitvA sarvendriyeSu pudgalAH samAgatya pravizanti / __cakSurindriye tu pudgalA na pravizanti, apApyakAritvAt 8 // ' viSaye' viSayaH sarveSAmindriyANAM sAmAnyena jaghanyato'GgulAsaMkhyeyabhAgo viSayaH / utkaavagAhanAvAlI rasanAindriya hai| rasanAindriyakI apekSA saMkhyAtaguNI avagAhanA vAlI sparzana indriya hai / (puTTha dvAra meM yaha kahA gayA hai ki zrotrAdika indriyAM kevala cakSu indriya ke sivAya spRSTa hue apane viSaya ko prakAzita karatI haiN| cakSu indriya viSaya ko sparzakara apane grAhya viSaya ko prakAzita nahIM karatI hai kyoM kianya indriyoM kI taraha vaha prApyakArI siddhAnta meM nahIM kahI gaI hai| jo apane viSaya ko sparzakara use prakAzita karatI haiM ve indriyAM prApyakArI mAnI gaI haiM aura aisI sparzana rasanA ghrANa aura karNa ye cAra indriyAM haiM / (paviTaM) isa dvAra meM yaha samajAyA gayA hai ki cakSu indriya kA choDakara bAkI cAra indriyoM meM pudgala AkAra praviSTa hote haiM tabhI jAkara ve apane2 viSayoM ko grahaNa kara sakatI haiM / cakSu indriya meM pudgala praviSTa nahIM hote haiM-kyoM ki vaha aprApyakArI hai (visaya) dvAra meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki samasta indriyoM kA viSaya sAmAnya se vALI rasanAIndriya che. ane rasanA Indriya karatAM saMkhyAta gaNuM avagAhanA 25NndriyanI DAya che. (puTa) dvA2mAM matAvAma mAvyu cAIndriya sivAyanI zrotrAdika indriya spaSTa thayelA (sparza pAmelA) pitAnA viSayane prakAzita kare che. cakSuIndriya viSayane sparza karIne pitAnA grAhA viSayane prakAzita karatI nathI kAraNa ke bIjI IndriyanI jema tene prApyakArI kahela nathI. je Indriyo pitAnA viSayane sparza karIne tene prakA. zita kare che, te Indriyene prApyakArI gaNavAmAM Ave che. sparzendriya, ghaNendriy, 2sandriya bhane zrotrandriya prApyArI che. (paviTTha) mA dvArA me batAvavAmAM AvyuM che cakSuIndriya sivAyanI cAre IndrimAM jyAre pula AvIne praveza kare che tyAre ja teo pita pitAnA viSayane grahaNa karI zacha.yakSudhandriyabhA purs| pravezatA nathI / 25 te aprApyArI cha. (visaya) A dvAramAM e batAvavAmAM AvyuM che ke badhI Indriyone viSaya sAmAnya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 4 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 787 patastu zrogendriyaM zabdAntararvAtAdibhizcApatihataM zabdaM dvAdazayojanaparyanta zRNoti / cakSuSastu sAtirekaM yojanalakSaM viSayaH / zeSANAM ghrANarasanasparzAnAM nava yojanAni viSayaH 9 / "aNagAra" anagAra iti / anagArasya samudghAtayuktasya ye nirjarAH pudgalAH tAn chadmastho manuSyo na pazyatIti 10 // " AhAre" AhAraH-nirjarAn pudgalAn nArakAdayo na jAnanti na pazyanti na AhArayanti ca // atra--dvAragAthoktAdarzAkhyadvAdazadvArAdArabhya caturviMzatitamalokadvAraparyantaM bahuvaktavyamasti tattu sarva prajJApanAsUtra indriyapade prathamoddezake vilokanIyam jadhanyarUpa meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / aura utkRSTarUpa meM zrotra indriya kA viSaya bAraha yojanatakakA hai ! yadi isakA vaha zabdarUpa viSaya zabdAntaroM dvArA yA pratikUla vAyu dvArA pratihata na kiyA gayA ho to zrotrendriya bAraha yojanaparyanta ke zabda ko viSaya kara lenI hai aura cakSu kA viSaya kucha adhika eka lAkha yojanataka kA hai bAkI ghANa, rasanA aura sparzana ina tIna indriyoM kA apanA 2 viSaya naunau yojana taka kA hai / (anagAra ) isa dvAra meM yaha samajhAyA gayA hai ki samudghAta yukta anagAra ke jo nirjarA saMbaMdhI pudgala hai unheM chadmastha manuSya nahIM dekha sakatA hai / ( AhAre ) isa dvAra meM yaha vyakta kiyA gayA hai ki nirjarA saMbaMdhI pudgaloM ko nAraka jIva na jAna sakate haiM, na dekha sakate haiM kintu unakA AhAra kara sakate haiN| ina dvAra pradarzaka gAthAoM meM kahe gaye dvAroM meM se gyAraha dvAroM taka rIte ochAmAM ochA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa che. ane vadhAremAM vadhAre zrotrendriyane viSaya bAra jana sudhIne che. je teno te zabda viSaya zabdAntare dvArA ke pratikULa pavana dvArA pratihata thaye na hoya te zrotrendriya bAra ejana parvatanA zabdane grahaNa karI zake che. cakSuIndriya eka lAkha ejana karatA paNa dUranA viSayane grahaNa karI zake che. bAkInI Indri- dhrANendriya, rasanendriya ane sparzendriya nava nava jana paryantanA viSayAne aDa 42rI za cha. (anagAra ) mA dvAramA se pAta samantavI cha ke samudughAtathI yukata aNagAranA nirjarA saMbaMdhI je pule hoya che temane chamastha manuSyo na 24tA nathI. (AhAre ) mA vAmAM se matAmA AvyuM che ke nirjarA saMbaMdhI pudgalene nAraka che jANI zakatA nathI, joI zakatA nathI ane temane AhAra paNa karI zakatA nathI. e dvArapradarzana gAthAomAM kahelAM agiyAra dvArenuM vivecana upara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 bhagavatIsUtre vistarabhayAdatranocyate atha 'jAva alogo iti padena paJcaviMzatitamalokadvAramAha--'alogeNaM bhaMte ' ityAdi / "alogeNaM bhaMte ! kiNNAphuDe kaihiM vA kAehi pucchA, goyamA ! no dhammatthikAraNaM phuDe jAva no AgAsatthikAraNaM phuDeAgAsatthikAyassadeseNaM phuDe. AgAsatthikAyassa paesehiM phuDe, no puDhavIkAraNaM phuDe jAva no addhAsamaeNaM phuDe. ege ajIvadavvadese. agurulahuehi aNaMtehiM. agurulahuyaguNehiM saMjutte savvAgAsaaNaMtabhAgUNe" __ chAyA-alokaH khalu bhadaMta! kena spRSTaH katibhirvA kAyaiH " pRcchA " gautama ! no dharmAstikAyena spRSTaH yAvat no AkAzAstikAyena spRSTaH AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH AkAzAstikAyasya pradezaHspRSTaH no pRthivIkAyena spRSTaH yAvat no addhAsamayena spaSTaH ekaH ajIvapradezaH agurulaghukairanantaiH agurulaghukaguNaiH saMyuktaH sarvAkAzA'nantabhAgonaH " iti"| kA to vivecana isa prakAra se hai bAkI ke bArahaveM Adarza dvAra se caubIsa ye lokadArataka jo aura dvAra haiM unake viSaya meM vaktavya bahuta hai so yaha saba prajJApanA sUtra meM, indriyapada meM, prathama uddezaka meM dekha lenA cAhiye, vistAra ho jAne ke bhaya se yahAM nahIM kahA jAtA hai / ( jAva alogo) isa pada dvArA sUtrakAra ne pacIsavAM dvAra kahA hai, isa dvAra meM gautamasvAmI ne prabhu se aisA prazna kiyA hai ki-(aloge NaM bhaMte ! kiNNA phuDe, kaihiM vA kAehiM pucchA ?" uttara-( goyamA ! no dhammatthikAraNaM phuDe, jAva no AgAsatthikAeNaM phuDe, AgAsasthi kAyassa deseNaM phuDe, AgAsasthikAyassa paesehiM phuDe, no puDhavI kAraNaM phuDe, jAva no advA samaeNaM phuDe ege ajIvadavvadese agurulahuehiM aNaMtehiM agurulahuya guNehiM saMjutte savvAgAsa aNaMtabhAgUNe) pramANe che. bAkInAM bArathI laIne cAvIsamAM dvAra sudhInuM eTale ke (Adarza dvAra) thI laIne (lekadvAra) sudhInuM vivecana vadhAre lAMbuM che. vistAra thaI javAnA bhayathI te dvArenuM vivecana ahIM ApyuM nathI. te vivecana prjnyaapn| sUtranA pdde| dezanA (dhandriya56) bhAMthIvAMyA se (jAva alogo) A pada dvArA sUtrakAre pacIsamAM dvArano ullekha karyo che. A dvAramAM gautama svAmI mahAvIra prabhune pUchayu cha :-( aloge Na bhaMte ! kiNNA phuDe, kahi vA kAehiM pucchA) uttara- ( goyamA ! no dhammasthikAraNa phuDe, jAva no AgAsatthikAraNa phuDe, AgAsasthikAyassa deseNa phuDe, AgAsatthikAyassa paesehiM phuDe, no puDhavIkAraNa phuDe, jAva no addhAsamae Na phuDe, ege ajIghadavvadese agurulahuehi aNaMtehiM. agurulahuyaguNehi sajutte savvAgAsa aNaMta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 4 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 789 "alogeNa bhaMte kiNNA phuDe " alokaH khalu bhadaMta / kena spRSTaH ? " kaihiM kAhiM pucchA " katibhirvAkAyaiH pRcchA he bhagavan ! alokaM kaH spRzati kiyantaH kAyAH alokaM spRzantIti alokasparzaviSayakaH prazno gautamasya ! bhagavAnAha - ' goyamA ' ityAdi " goyamA" he gautama! 'no dhammatthikAraNaM phuDhe jAva no AgAsatthikAraNaM phuDe " no dharmAstikAyena spRSTo yAvanno AkAzAstikAyena spRSTaH iha yAvatpadena adharmAstikAya - jIvAstikAya - pudgalAstikAyAnAM saMgraho bhavati kintu " AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe. AgAsatthikAyarasa para sehiM phuDe " AkAzAstikAyasya pradezaiH spRSTaH AkAzAstikAyasya dezapradezAbhyAM spRSTo bhavatyaloka ityarthaH / * "no puDhavIkAraNaM phuDe, jAva no addhAsamaeNaM phuDe " no pRthivIkAyena isakA artha isa prakAra se hai - gautamasvAmI prabhu se prazna karate haiN| ki he bhadanta / alokAkAza kisa dravyase athavA kitane kAryoM se spaSTa hai ? taba gautama svAmI ko samajhAte hue prabhu kahate haiM ki he gautama ! alokAkAza kisI bhI dravya se kisI astikAya se spRSTa nahIM hai, na vaha dharmAstikAya se spRSTa hai, aura na vaha yAvat - AkAzAstikAya se spRSTa hai / yahA~ jo ( jAva ) pada AyA hai usase (adharmAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya) ina tIna asti kAryoM kA grahaNa kiyA gayA hai| tAtparya yaha ki alokAkAza meM na koI dravya hai aura na koi astikAya hI hai kintu vaha alokAkAza (AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe) AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai, ( AgAsatthikAyassa paesehiM phuDe) AkAzAsti kAya pradezoM se spRSTa hai / (no puDhavI kAraNaM phuDe, jAva no addhAsamaeNaM phuDe) pRthivIkAya bhAgUNe ) tenA artha yA pramANe che gautama svAbhI pUche che - he lahanta ! AleAkAkAza kayA dravyathI athavA keTalA astikAyAthI pRSTa che? uttara- he gautama ! AleAkAkAza kAi paNa dravyathI, ke kAi paNu astikAyathI pRSTa nathI. te dharmAstikAyathI laIne AkAzAstikAya paryantanA koi paNa astikAyathI spRSTa nathI. sahIM ? ( jAva ) paryanta yaha sAcyu che tenA dvArA adhArbhA stikAya, jIvAstikAya ane pudgalAstikAyane grahaNa karavAmAM AvyA che. kahe. vAnuM tAsa e che ke aleAkAkAzamAM kei dravya paNa nathI ane koI asti kAya pazu nathI. paNa te aso aza ( agAsatthikAyassa deseNaM phuDe ) mA zAstiAyanA herAthI spRSTa che, ( AgAsatthikAyarasa parasehiM phuDe ) AzAstiDAyanA pradezathI spRSTa che. (no puDhavIkAraNaM phuDe, jAva no addhAsama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 bhagavatIsUtre spaSTaH yAvat no addhAsamayena spRSTaH ayamalAko na pRthivIkAyena spRzyate na vA yAvat addhAsamayena spRSTo bhavatIti / yadi na ko'pi tamalokaM spRzati tadA kIdRzo'sau padArthastatrAha " ege ajIvadavvadese azurulahuehi aNaMtehi agurulahuyamuNehiM saMjutte " ekaH ajIvadravyapradezaH agurulaghukairanantaiH agurulaghukaguNaiH saMyuktaH " savvAgAsa aNatabhAgUNe" sarvAkAzA'nantabhAgonaH aymlokH| yo dharmAstikAyAdibhinaspRSTo bhavati sa ca na, kharaviSANavat atyantamasat kintu se yaha alokAkAza spRSTa nahIM hai yAvat-addhAsamaya se yaha alokAkAza spRSTa nahIM hai-isa prakAra prabhu kA kathana sunakara prabhu se gautama svAmI ne pUchA-he bhadanta ! jaba alokAkAza ko koI dravya yA koI astikAya sparza nahIM karatA hai to yaha alokAkAzarUpa padArthe kaisA hai ? isa viSaya ko gautamasvAmI ko liye samajhAte hue prabhu unase kahate haiM-(ege ajIvavvadese agurulahuehiM aNaMtehiM agurulahuyA. NehiM saMjutte ) yaha alokAkAzarUpa padArtha eka ajIva dravya kA dezarUpa padArtha hai aura yaha anaMta agurulaghuguNoM se saMyukta hai| (savvAgAsa aNaMtabhAgUNe) tathA anaMtabhAga se nyUna huA sarvAkAzarUpa hai| yahAM para koI aisI AzaMkA na kara sake ki (japa alokAkAza dharmAstikAyAdikoM se spRSTa nahIM hai to phira yaha kharavISANa kI taraha atyanta asat hI huA-kyoM ki yaha ajIva dravya pradezarUpa hai, tathA anaMta eNaM phuDe) te ma . pRthvIyathA pRSTa nathI, madhAsamaya paryantanA paNa AstikAthI pRSTa nathI. bhagavAnanuM A prakAranuM kathana sAMbhaLIne gautama svAmIe pUchayuM-he bhadanta ! je alakAkAzane kaI paNa dravya ke astikAya sparzatA nathI te te alakAkAzarUpa padArtha ke che ? te viSayanuM spaSTIkaraNa karavA mATe prabhu tamana 4 cha ( ege ajIvadavvadese agurulahuehiM aNaMtehiM agurUlaiya guNehi saMjutte) te 42035 5hAtha me4 2505 dravyanA heza 35 pahAtha cha bhane te manAta azurumadhu guNethI yuta cha. ( savyAgAsa aNaMtabhAgUNe ) tathA anaMta bhAgathI nyUna thayelA sarvAkAza rUpa che. ahIM keI evA prakAra nI zaMkA na karI zake ke (je alakAkAza dharmAstikAya AdithI pRSTa nathI te te kalpanAnA ghaDAnA jevuM atyaMta asatu ja mAnavuM paDe- kAraNa ke te ajIva dravya pradezarUpa che, tathA anaMta agurulaghu guNethI te yukta che. ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 4 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 791 agurulaghurUpaH ajIvadravyapradezastathA'nantAgurulaghukaguNaviziSTaH sarvAkAzAntabhAganyUnaH, lokAkAza virahAt ' yato'yamAkAzasya svarUpabhUto'nantA gurulaghukaguNaiH spRSTo'ta eva nAyamaloko'tyaMtamasat bhavati kintu sadrUpa eva kevalaM pRthivyAdikAyaH dharmAstikAyAdinA samayena ca aspRSTaH na vyApta ityarthaH / kuto'lokamAkAzAstikAyAdayo na spRzanti iti cedatrocyate, yadi pRthivyAdayaH aloke bhaveyustadA prathivyAdaya eva lokapadavAcyAH pRthivyAdi kAyAdinA Alokasya spo bhaveta kintu natvevam tatrAloke pRthivyAdi kAyAdInAmavatemAnatvAdevAlokasyAlokatvam yat tatra lokasyAbhAvo vidyate / tatazca lokAmAvasyAagurulaghuguNoM se yaha viziSTa hai| evaM lokAkAza ke isameM viraha hone se yaha anaMtabhAganyUna sarvAMkAzarUpa hai| ataH jaba yaha alokAkAza AkAza kA svarUpa bhUta hai aura anata agurulaghuguNoM se yukta hai taba yaha kharaviSANa kI taraha atyanta asat rUpa nahIM ho sakatA hai| kintu yaha eka sabUpa padArthabhUta hI hai| lokAkAza kI taraha yaha kevala pRthivyAdika kAyo dvArA, dharmAstikayAdika dvArA aura samayadvArA spRSTa nahIM huA hai-vyApta nahIM huA hai / yaha alokAkAza AkAzAstikAyAdikoM dvArA spRSTa kyoM nahIM hotA hai ? to isakA uttara yaha hai ki yadi pRthivyAdika kAya alokAkAza meM hote to ve use sparza karate vahAM to pRthivyAdika kAya haiM hI nahIM-tatha ise sparza kauna kare / aloka meM alokatA isI kAraNa se to hai ki vahAM para pRthivyAdika kAyarUpa loka nahIM hai| jisa kAraNa vahAM loka kA abhAva hai isI kAraNa aloka maiM lokAbhAva kA satva hai, ata:lokAbhAva ke virodha loka kA vahAM temAM kAkAzane viraha (abhAva hovAthI te anaMta bhAga nyUna sarvAkAza rUpa che. ) te mATe nIce pramANe khulAse karyo che-A alekAkAza AkAza nA savarUpa bhUta che ane anaMta agurulaghu guNothI yukta che. tethI te kapanAnA ghoDA jevuM asat rUpa hoI zake nahIM paNa te eka sakUpa (astitva dharAvanAra) padArtha rUpa che. kAkAzanI jema te phakta pRthvI Adi kAyA tArA, dharmAstikAya Adi dvArA ane samaya dvArA pRSTa nathI--vyA nathI. te ala kAkAza AkAzAstikAya Adi dvArA pRSTa kema nathI ? uttaraH--je pRthvIkAya Adi alakAkAzamAM hatA te teo tene sparza karatA hota. paNa tyAM to pRthvIkAya Adi che ja nahIM-te tene sparza koNa kare! alekamAM alaktA e kAraNe ja rahelI che ke tyAM pRthvIkAya Adi kAya rUpa leka nathI. je kAraNe tyAM lekane abhAva che te ja kAraNe alokamAM lokAbhAvanuM satva che, tethI lekAbhAvathI virodhI lekanuM tyAM avasthAna-astitva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 bhagavatIsUtre loke sattvena lokAbhAvavirodhino lokasya kathamavasthAnam . anavasthAne kathaM lokasyAloke sparzaH na hi avidyamAnasya sparzaH kvacid dRSTaH zrutaH saMbhavativeti AkAzAstikAyasya dezapradezAbhyAmalokasya sparza bhavati AkAzAstikAya dezapradezayoralokAgrasaMlagnakhAt ekazcAsau alokaH ajIvadravyapradezaH AkAzadravyadezarUpatvAditi / / suu01|| iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardakazrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta jainazAstrAcArya' padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya- jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlabativiracitA zrI bhagavatImatrasya prameyacandrikAkhyAyAM ___ vyAkhyAyAM dvitIyazatakasya caturtho dezakaH samAptaH avasthAna kaise mAnA jA sakatA hai| isa liye jaba vahAM loka kA avasthAna (anta)hI nahIM hai to phira loka kA aloka meM sprshsaa| jo vastu jahAM avidyamAna hotI hai usakA sparza vahAM nahIM hotA hai| avidyamAna vastu kA sparza na kahIM sunA gayA hai aura na kahIM dekhA bhI gayA hai| AkAzAstikAya ke deza pradezoM dvArA aloka kA sparza hotA hai aisA jo kahA gayA hai so usakA kAraNa yaha hai ki AkAzAstikAya ke deza aura pradeza meM aloka kA agrabhAga saMlagna hai| yaha alokAkAza eka hai aura AkAzadravya dezarUpa hone ke kAraNa yaha ajIva dravya kA deza aura pradezarUpa hai / / sU0 1 // janAcArya zrIghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI sUtra" kI priyadarzinI vyAkhyA ke dvitIya zataka ke cauthA uddezaka samApta kevI rIte mAnI zakAya ? tethI ja tyAM je lekanuM avasthAna ja nathI te lokane alakane sparza paNa kevI rIte saMbhavI zake? je vastu jyAM mAda ja na hoya tyAM tene sparzI ja saMbhavI zake nahIM. avidyamAna vastune sparza kaI paNa ThekANe dekhyo nathI ke sAMbhaLyA nathI, AkAzAstikAyanA deza ane pradezo dvArA alakane sparza thAya che ema je kahevAmAM AvyuM che tenuM kAraNa e che ke AkAzAstikAyanA deza ane pradezomAM alakano agrabhAga saMlagna che. te alakAkAza eka che ane AkAzadravya dezarUpa hovAne lIdhe te achavadravyanA pradezarUpa che ke 1 | jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane cothe uddeza samApta thaye. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // dvitIyazatake paJcamodezakaH prArabhyate // dvitIyazatake caturthamuddezakaM nirUpya tadanantaram paJcamoddezako nirUpyate. caturthapaJcamoddazakayorayaM saMbandhaH caturtho dezake indriyANi uktAni. indriyavalAdeva viSayabhogarUpA paricAraNAsaMbhavedityatastannirUpaNAya tathA dvitIyazatakAdau dvAra gAthAyam " annAthaya " iti kathitamityanyayUthikavaktavyatA pratipAdanAya ca paJcamoddezakaH prArabhyate, tadanena saMbandhenAyAtasya paJcamoddezakasyedamAdima sUtram-" aNNautthiyA" ityAdi mUlam-aNNautthiyANaM bhaMte ! evaM AikkhaMti bhAsaMti pannaventi, parUveMti, taM jahA-evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe devabbhUeNaM appANeNaM se NaM tattha No anne deve. no dUsare zatakakA pAMcavAM uddezaka prArambhadvitIyazataka meM cauthe uddezaka kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra paMcama uddezaka nirUpaNa karate haiM / caturtha uddezaka kA aura isa paMcama uddezaka kA saMbaMdha isa prakAra se hai - caturtha uddezaka meM indriyAM kahI gaI haiM - so una indriyoM ke bala se hI viSaya bhogarUpa paricAraNA ho sakatI hai| isaliye usa viSaya bhogarUpa paricAraNA ko nirUpaNa karane ke liye tathA dvitIya - zataka kI Adi meM dvAra gAthA meM ( anna utthiya) isa rUpa se kathita anya - yUthikoM kI vaktavyatA ko pratipAdana karane ke liye sUtrakAra ne isa paMcama uddezaka kA prAraMbha kiyA hai| isa saMbaMdha se Aye hue isa paMcama uddezaka kA yaha Adi sUtra hai-(aNNa utthiyA NaM bhaMte !' ityaadi| bIjA zatakano pAMcamo uddezaka prAraMbha bIjA zatakanA cothA uddezakanuM nirUpaNa pUruM karIne have sUtrakAra pAMcamA uddezakanuM nirUpaNa kare che. cothA uddezaka sAthe pAMcamA uddezakane saMbaMdha A pramANe che-cothA uddezakamAM IndriyanuM nirUpaNa karyuM che. te Indri dvArA ja viSaya bhegarUpa paricAraNA thaI zake che tethI te viSaya bhegarUpa pavicAraNAnuM nirUpaNa karavA mATe tathA bIjA zatakanI zarUAtamAM AvatI dvAragAthAmAM (anna utthiya ) anya yuuthi| ( anya bhatavAdI ) nuM pratipAhana 42vA bhATe sUtrakAre A pAMcame uddezaka zarU karyo che. A prakAranA saMbaMdhathI zarU thatA yA pAyabhA uddezanu paDe sUtra mA pramANe cha- (aNNa utthiyA NaM bhaMte!). ma 100 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 bhagavatIsUtre aNNesiM devANaM devIo AhiMjujiya ahijaMjiya pariyArei. No appaNicciyAo devIo ahijuMjiya ahijuMjiya pariyArei appaNAmeva appANaM viuvviya viuvviya pariyArei, ege viyaNaM jIve egeNaM samaeNaM do veyaM veei. taM jahA itthiveyaM purisaveyaM ca evaM parautthiyavattavvayA neyavA. jAca isthiveyaM ca purisaveyaM ca se kahameyaM bhaMte evaM ? goyamA jaM NaM te annautthiyA evaM AikkhaMti. jAva ithiveyaM ca purisaveyaM ca je te evaM AIsu. micchaMte evaM AhaMsu ahaM puNa goyamA! evaM AikkhAmi bhAsAmi pannavemi parUvemi. evaM khaluNiyaMThe kAlagae samANe annayaresu devaloesu. devattAe uvavattAro bhavai. mahaDDiesu jAva ma. hANubhAvesu, dUragaiesu ciraTiiesu, se NaM tattha deve bhavai mahaDDie. jAva dasadisAo ujjovemANe, pabhAse mANe jAva paDirUve seNaM tastha annedeve annosi devANaM devIo abhijaMjiya abhijujiya pariyArei, appaNiciyAo devIo abhijaMjiya abhimuMjiya pariyArei. no appaNAmeva appANaM viuvviya, viuvviya pariyArei, egevi ya NaM jAva egeNaM samaeNaM egaM veyaM veei / taM jahA itthiveyaM vA purisaveyaM vA jaM samayaM itthiyaveyaM veei No ta samayaM purisaveyaM veei jaM samayaM purisaveyaM veei, no taM samayaM itthiyaveyaM veei. itthiyaveyassa udaeNaM no purisaveyaM veei, purisaveyassa udayeNaM no itthiyaveyaM veei evaM khalu ege jIve zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TokA za02u05sU.1 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 715 egeNaM samaeNaM egaM vayaM veei taM jahA isthiveyaM vA purisaveyaM vA itthA isthiveeNaM udiNNeNaM purisaM patthei, puriso purisaveeNaM udiNNeNaM itthiM vetthai, do vi taM aNNamaNNaM pattheti taM jahA itthI vA purisaM, purise vA itithaM ||suu01|| chAyA-anya yUthikAH khalu bhadaMta ! evamAkhyAti bhASante prajJApayanti prarUpayanti / tad yathA evaM khalu nigraMthaH kAlagataH san devabhUtenAtmanA sa khalu tatra no'nyAn devAn , no'nyeSAM devAnAM devIrabhiyujyAbhiyujya paricArayati, no AtmIyA devIrabhiyujyAbhiyujya paricArayati / AtmanaivAtmAnaM vikur2yA vikurvya sUtrArtha-(bhaMte ? annautthiyANaM evaM AikkhaMti, bhAsaMti, pannati paruti ) he bhadanta ! anyatIrthikajana aisA kahate haiM, aisA bhASaNa karate haiM, aisI prajJApanA karate haiM aisI prarUpaNA karate haiM (taMjahA ) ki ( evaM khalu niyaMThaM kAlagae samANe ) jaba nirgrantha kAlagata ho jAtA hai taba vaha ( devabhUeNaM tu appANeNaM ) deva kI paryAya se devaloka meM utpanna ho jAtA hai| usa paryAya se (se NaM ) vaha (no anne deve ) na anyadevoM ko, tathA ( no annesi devANaM devIo) na anya devoM kI deviyoM ko ( ahijujiya ahijujiya ) apane vaza meM kara karake (pariyArei) viSayabhoga karatA hai (No appaNicciyAo devIo ahijujiya ahijaMjiya pariyArei ) aura na apanI devioM ko vaza meM karake unake sAtha viSaya bhoga karatA hai kintu (appaNAmeva appANaM viundhi sUtrAtha- ( bhaMte ! annautthikANaM evaM Aikkha ti bhAsaM ti, panaveti, parUveMti ) mahanta ! manya mtvaahii| medu / cha, me lApa re che, mevI prjnyaapn| 42 cha, savI 5359 // 42 cha (taMjahA) hai ( eva khalu niya The kAlagae samANe ) nyAre nitha pAme che tyAre (devabhUeNaM tu appANeNaM ) te pakSamA devanI paryAya pina thAya che. te paryAyamA utpanna thayesa (se NaM) te ( no annedeve, no annesiM devANaM devIo) anya vona athavA anya vAnI havAmAne ( ahijujiya ahijujiya) pAtAne vaza zana (pariyArei) viSayalA laagvt| nathI, (No apaNicciyAo devIoahijujiya ahijujiya pariyArei) athavA to potAnI havAmAna 12 zana tamanA sAthai viSayatA 42tenathI. 5 ( ApaNAmeva apANaM viuvviya viuvviya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 bhagavatI sUtre paricArayati. eko'pi ca khalu jIvaH ekena samayena dvau vedau vedayati / tad yathA strIvedaM ca puruSavedaM ca evaM parayUthika vaktavyatA netavyA, yAvat strIvedaM ca puruSavedaM ca tatkathametad bhadaMta ! evam gautama ! yat khalu te anyayUthikA evamAkhyAnti yAvat strIvedaM ca puruSavedaM ca yatte evamAhurmithyA te evamAhuH ahaM puna gaitima ! evamAkhyAmi bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi, evaM khalu nirgrathaH kAlagataH san anya pariyAreha ) vaha deva apane Apa se arthAt-apanI vikriyAzakti se apane do rUpa banAtA hai inameM eka rUpa deva kA hotA hai aura dUsarArUpa devI kA hotA hai / isa taraha do rUpa meM vibhakta huA vaha deva svayaM hI devIrUpameM vibhakta hue apane hI dUsare rUpa ke sAtha viSayabhoga karatA hai| isa taraha ( ege vi ya NaM jIve egeNaM samaeNaM do vee veei) eka hI jIva eka hI samaya meM do vedoM kA anubhava karatA hai / ( taM jahA ) ve do veda isa prakAra se haiM (isthiveyaM ca purisaveyaMca) eka strIvedakA aura dUsare purUSavedakA / ( evaM para utthiya vaktavvayA neyavvA) isa prakAra se paratIrthikajanoMkI vaktavyatA jAnanI cAhiye (jAva itthiya veyaM ca purisaveyaM ca) yAvat strI veda aura purUSaveda taka ( se kahameyaM bhaMte evaM ) to kyA he bhadanta ! yaha paratIrthika janoM kI mAnyatA ThIka hai ? ( goyamA ) he gautama ! ( jaM NaM te annautthiyAevaM AikvaMti jAva isthiveyaM ca purisaveyaM ca) he gautama! jo ve anyatIrthika jana aisA kahate haiM yAvat eka jIva eka samaya meM do vedoM ko - strI vedako aura puruSa veda-anubhavatA hai (je ja pariyArei ) te va potAnI vaiDiya zaktithI potAnA e rUpa banAve che. temAnuM eka rUpa devanuM ane khIjU devInuM hAya che. A rIte e svarUpamAM vibhakta thayelA te deva, devIrUpe vibhakta thayelA peAtAnAja bIjA rUpanI sAthe viSayabhAga seve che. A rIte ( ege vi ya NaM jIve egeNaM samaeNa do ve veei ) jIva eka ja samaye e vedonA anubhava kare che (tajahA) te meveha yA pramANe che - ( itthiveyaM ca purisaveyaM ca ) (1) strIvedRmane ( 2 ) puruSaveha. ( eva N parautthiyavakttavvayA neyavvA ) yA pramANenu anya bhatavAhImonuM vaktavya che tebha sabhavu' (jAva itthiyaveyaM ca purisaveyaM ca ) strIveH puruSaveha paryantanu (se kahameya bhaMte evaM ) De lahanta ! anyabhatavAhIgonI te mAnyatA zu sAthI che ? De ( goyamA ! ) De gautama ! ( jaM NaM te annautthiyA evaM Aikkhati jAva itthaveyaM ca purisaveyaM ca ) anyabhatavAhiyo zovu ne use cheDe ekaja jIva eka ja samaye strIveda ane puruSavedanA anubhava kare che ( ahIM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02305sU01 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 797 tareSu devalokeSu devatayA upapanno bhavati mahardikeSu, yAvanmahAnubhAveSu dUragati keSu cirasthitikeSu sa khalu tatra devo bhavati maharddhiko yAvat dazadiza udyotayan prabhAsayan yAvat pratirUpaH / sa khalu tatra anyAn devAn anyeSAM devAnAM devIrabhiyujyate evaM Ahesu) so jo unhoM ne aisA kahA hai (micchaM te evaM Ahesu) so aisA vaha unhoM ne mithyA kahA hai / ( ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi bhAsAmi, pannavemi parUvemi ) maiM to he gautama ! aisA kahatA hUM -aimA hI bhASaNa karatA hUM aisI hI prajJApanA karatA hUM aisI hI prarUpaNA karatA hUM ki ( evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe ) koI nirmantha - kAlagata hokara annayaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhavai ) kisI eka devaloka meM devakI paryAya se utpanna ho jAtA hai ( mahaDiessu jAva mahANubhAvelu dUragaiessu ciraTiiesu ) so bhI vaha sAmAnya devalokoM meM utpanna nahIM hotA kintu jo devaloka thaDI baDI RddhiyoM se saMpanna hote haiM-yAvat mahAvabhAvazAlI hAte haiM, dUrataka jAne kI zakti se yukta aise devoM se sahita hote haiM tathA jinameM Ayu bahuta laMbI hotI hai aise devalokoM meM se kisI eka devaloka meM vaha utpanna hotA hai / ( se NaM tattha deve bhavai mahaDie jAva dasa disAo ujjovemANe pabhAsemANe jAva paDirUve ) vahAM utpanna hokara vaha niyaMnya aisA deva hotA hai ki jisakI mahAn Rddhi hotI hai yAvat jodazoM praznamAMnu samasta 4thana aDa) 42vAnu) (je te evaM Ahesu ) temaNe re che te (miccha te evaM Ahesu) temaNu mithyA (moTU) dhuM che. (ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi, bhAsAmi, pannavemi, parUvemi ) 3 gautama ! huM te evuM kahuM chuM, evuM bhASaNa karuM chuM, evI prajJApanA karuM chuM ane mevI 535443 chu ( evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe ) nitha / pAmIra ( annayaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhavai ) se va. avi hevanI paryAye na ya ya cha, ( mahaDDhiesu jAva mahANubhAvasu dUragaiesu ciradiiesu) save te sAmAnya sabhA spanna thye| na DAya, paNa aneka RddhithI bharapUra devakamAM utpanna thaye haya, mahA prabhAvazALI devalekamAM utpanna thayo hoya, lAMbA AyuSyavALA ane ghaNe dUra sudhI javAnI zatithI yuta pasabhA te anna thayo Deya, ( se NaM tattha deve bhavai mahaDiDhae jAva dasa disAo ujjovemANe pabhAsemANe jAva paDirUve ) tyAM apanna thayelA te devanI mahAna Rddhi hoya, evuM dedIpyamAna svarUpa hoya ke je dase zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 bhagavatIne paricArayati AtmIyAdevIrabhiyujyAbhiyujya paricArayati. no AtmanaivAtmAnaM vikuLa vikuLa paricArayati / eko'pi ca khalu jIva ekasmin samaye ekaM vedaM vedayati. tad yathA strIvedaM vA puruSavedaM vA yasmin samaye strIvedaM vedayati no tasmin samaye puruSavedaM vedayati, yasmin samaye puruSavedaM vedayati no tasmin dizaoM ko prakAzita karatA hai dedIpyamAna karatA hai / yAvat pratyeka dekhane vAle ko jisake rUpa meM navInatA hI navInatA dikhalAI par3atI hai| (se Na tattha anne deve annesiM devANaM devIo) vaha vahAMpara anya dUsare devoM ko tathA devoM ki deviyAM ko (abhijuMjiya abhimuMjiya ) apane vaza meM karake ( pariyArei ) unake sAtha vaiSayika sukha bhogatA hai| ( no appaNAmeva appANaM viuviyapariyAreha ) apane Apake vikriyAzakti se devI aura deva ke do rUpa banA kara vaiSayika sukhoM kA bhoga nahIM karatA hai / (ege vi ya NaM jIve egeNaM samaeNaM egaM veyaM veei) isI taraha eka jIva eka samaya meM eka hI vedakA anubhava karatA hai / (taM jahA) jo isa prakArase haiM (itthiveyaM vA purisaveyaM vA) strIveda kA athavA puruSaveda kA donoM vedoM kA eka hI samaya meM eka jIva anubhava nahIM karatA kyoM ki (jaM samayaM isthiya veyaM veei No taM samayaM purisaveyaM veei ) jisa samaya meM vaha strI veda kA vedana karatA hai usa samaya meM vaha purUSaveda kA vedana nahIM karatA hai (jaM samayaM purisaveyaM veei, no taM samayaM itthiyaveyaM veei) aura jisa dizAone prakAzita karatuM hoya, tathA pratyeka jonArane tenA rUpamAM navInatAnAM 4zana thatai hAya ( se NaM tattha anne deve annesiM devANaM devIo) mevo te he tyAM manya hevAne tathA anya vAnI hevAsAne (abhijujiya abhiju jiya) ghAtAne 14zane ( pariyArei ) temanI sAthai viSayamA lAgave che. ( no appaNAmeva appANaM viuvviya viuvviya pariyArei ) potAnA zarIranA paJyi zaktithI deva ane devInA be rUpa banAvIne te viSayabhega bhegavate nathI. ( ege vi ya NaM jIve egeNaM samaeNaM ega veyaM veyai ) 2! te me 75 me samaye me 4 vhn| manuma5 42 cha-( taMjahA) te veda mA pramANe cha ( ithiveyaM vA purisaveyaM vA ) sIva athavA puruSave me 4 71 // samaye zrIva mane purussvedn| manula 42tenathI // 28 (jaM samayaM isthi yaveyaM veei No taM samayaM purisaveyaM veei) 2 samaye te shriivhn| anubhava 72 cha te samaye te puruSavedano manumapa 42te. nathI, (jaM samayaM purisaveyaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02u050 1 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 729 samaye strIvedaM vedayati. strIvedasyodayena no puruSavedaM vedayati puruSavedasyodayena no strIvedaM vedayati. evaM khalu eko jIva ekena samayenaikaM vedaM vedayati tad yathA strIvedaM vA puruSavedaM vA. strI strIvedenodIrNana puruSaM mArthayate. puruSaH puruSavedenodIrNena striyaM prArthayate dvAvapi tau anyonyaM prArthayate. tad yathA strI vA puruSaM puruSo vA striyam // muu01|| samaya meM vaha purUSa veda kA vedana karatA hai-usa samaya meM strI veda kA vedana nahIM karatA / ( itthiyaveyassa udaeNa no purisaveyaM veei, purisaveyassa udaeNa no isthiyaveeM veei ) tathA strIveda ke udaya se puruSavedakA vedana nahIM karatA aura na purUSavedake udayase strIvedakA vedana nahIM karatA hai / ( evaM khalu ege jIve egeNa samaeNaM ega veyaM veei) isa taraha eka jIva eka samaya meM eka veda kA vedana karatA hai| (taMjahA-itthiyaveyaM vA purisaveyaM vA) yA to strIvedakA vedana karatA hai yA puruSaveda kA vedana karatA hai / ( itthI itthIveeNaM udiNNeNaM purisaM patthei, puriso purisaveeNaM udiNNeNaM itthiM patthei) strI strIveda ke udaya hone para puruSa kI abhilASA karatI hai aura puruSaveda ke udaya meM puruSa strI kI abhilASA karatA hai| isa taraha ( do vi te aNNamaNNaM pattheti-taMjahA-itthIvA purisaM purise vA itthi) strI aura puruSa donoM hI strIveda aura puruSaveda ke udaya meM eka dUsare kI cAhanA kiyA karate haiM-strI puruSa kI aura puruSa strI kI // sU0 1 // veei, no samayaM itthiyaveyaM veei ) ma nyAre te puruSavenu vehana 42te| DAya che tyAre te strIvahana vahana 42to nathI, (itthiyaveyassa udaeNa no purisaveya' veei, purisaveyassa udaeNa no itthiyaveya veei) tathA sIvahanA udayathI puruSavedanuM vedana karatA nathI ane puruSavedanA udayathI strIvedanuM vahana 4ratI nayI. (evaM khalu ege jIve egeNa samaeNa ega ceya veei mAte me 71 me samaya meM venu vahana 4re cha-( tajahA isthiyaveyaM vA purisaveya' vA ) itA zrIvahana vahana 42 cha to puruSavenu behana 42 cha. ( itthI isthIveeNa udiNNeNa purisa patthei ) shriivhn| jaya thadi zrI puruSanI malitA! 42 cha (puriso purisaveeNaM udiNNeNa ithi patthei ) ane puruSavedane udaya thatAM puruSa strIne samAgama Icche che. A rIte ( vi te aNNamaNNa pattheti-tajahA-itthI vA purisa purise vA itthI) zrI mana puruSa bane ja strIveda ane puruSavedanA udayamAM eka bIjAnI abhilASA karatA hoya che-strI puruSanI ane puruSa strInI abhilASA karatA hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 - - -- bhagavatIsUtre TIkA-" annautthiyANaM bhaMte !" anyayUthikAH khalu bhadaMta ! " evaM AikkhaMti" evaM vakSyamANapakAreNa. AkhyAnti-he bhagavan ! paradarzanAnu yAyino vakSyamANaprakAreNa kathayanti / 'bhAsaMti ' bhASante " panaveM ti" prajJApayanti "parUveM ti" prarUpayati / kimAkhyAnti-ityAha- taM jahA" tad yathA-tadeva darzayati-"evaM khalu ' ityAdi "evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe" evaM khalu nigraMthaH kAlagataH san nigraMthA-sAdhuH " kAlagae " kAlagataH " devabhUeNaM appANeNaM " devabhUtenAtmanA kAraNabhUtena no paricArayati-iti agrimeNa saMbandhaH devabhUtena devabhAvaM prAptena devobhUtdetyarthaH " se NaM tattha No anne deve" sa khalu-nigraMtha jIvadevaH 'tattha ' tatra-devaloke "No anne deve" no anyAn devAn svavyatiriktAn " go aNNesi devANaM devIo" no anyeSAM devAnAM devIH anyeSAmAtmavyatiriktadevAnAM devIH anyadevasaMbandhinI devIH " ahijuMjiya ahijuMjiya pariyArei" abhiyujyAbhiyujya svavazaM kRtvA no paricArayati na paribhuMkte TIkArtha- (anna utthiyA NaM bhaMte ) prabhu se prazna karate hue gautama pUchate haiM ki he bhadanta ! anyatorthikajana ( evaM AikkhaMti ) jo aisA kahate haiM-vakSyamANarUpa se isa prakAra se kathana karate haiM (bhAsaMti) janasamudAya ke bIca meM aisA hI bhASaNa karate haiM (panaveMti ) hetu dRSTAnta Adi dvArA aisA hI jatAte haiM (paruti ) zAstroM meM ve aisI hI prarUpaNA karate haiM-(taM jahA) ki-(evaM khalu niyaMThe) koi bhI nigrantha sAdhu (kAlagae ) jaba mRtyu ko prApta ho jAtA hai taba vaha parabhava meM devagati ko prApta karatA hai arthAt-devagati meM jAkara janma letA hai vaha vahAM para (devabhUeNaM appANeNeM ) devarUpa hue apane zarIra se (seNaM tattha) vaha deva vahAM para apane zarIra se (No anne deve No annesiM devANaM devIo ahijaMjiya ahijaMjiya pariyArei ) vaha nirgrantha sAdhu TIkAIgautamasvAmI mahAvIrasavAmIne A prakArane prazna pUche che ( annautthiyANa bhate !) mahanta ! anya bhatavAhI! ( evaM Aikkha ti) me 4 cha, ( evaM bhAsate ) nasabhaDanI 12ye me bhASA 42 cha,( evaM panaveti ) dRSTAMta dvArA abu matA cha, ( eva parUveM ti) sImA mevI 5353 // 42 cha ( tajahA ) ( evaM khalu niya'The ) 7 55 nitha sAtha ( kAlagae ) bhRtyu pAbhAna nAma ti prAta 42 che. tyAMnate (devabhUeNa appANNa) 135 cyA potAnA zarIrathI. ( seNa tattha No deve jo annesiM devANa devIo ahijujiya ahijujiya pariyArei) anya devane ane anya devIone pitAne vaza karIne temanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za12u05901 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 801 ityarthaH " appaNicciyAo devIo ahijuMjiya ahijuMjiya pariyArei" no AtmIyAdevIrabhiyujyAbhiyujya paricArayati. na parakIyAdevIH vazIkRtya paribhuMkte na vA svakIyAdevI vazIkRtya paribhukte, kintu " appaNAmeva appANaM viuvviya pariyArei" AtmanaivAtmAnaM vikuLa vikuLa paricArayati svAtmanaiva svAtmAnaM devIrUpeNa devarUpeNa vA vikurya paricArayati. tatra devalokagatasya nigraMthajIvakA jIva jo devaloka meM deva kI paryAya se utpanna ho gayA hai vaha anya devoM ko aura anyadevoM kI deviyoM ko (ahijaMjiya ahijaMjiya) vaza meM kara kara ke unake sAtha viSayasukha nahIM bhogatA hai yahAM para jo (anne deve, annesiM devANaM devIo) aisA pATha kahA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki vaha apane se bhinna devoM ke sAtha aura apane se bhinna devoM kI deviyoM ke sAtha vaiSayika sukha nahIM bhogatA hai| aura ( No appaNicciyAo devIo ahijuMjiya ahijaMjiya pariyArei) nahIM vaha apanI nija deviyoM ke sAtha bhI unheM vazIbhUta kara vaiSayika sukha bhogatA hai yadi aisA hai to phira vaha kisa taraha se vahAM vaiSayika sukha bhogatA hai ? isa bAta ko spaSTa karate hue kahate haiM ki-(appA. Nameva appArNa viuvviya pariyArei) vaha deva apanI vaikriya zakti ke dvArA apane nija ke hI do rUpa banAtA hai aura unake sAtha hI vaiSayika sukha bhogatA hai-tAtparya yaha ki devaloka meM gaye hue usa nirgrantha jIva deva ke pAsa anya sAmagrI to hotI nahI hai-isaliye vaha (appaNAmeva ) apane Apa hI-arthAt-apanI vaikriya zakti se hI-apane sAthai viSayasu to nathI. maha (anne deve, annesi devANa devIo) e je pATha Ave che tenuM tAtparya nIce pramANe che-te pitAnAthI bhinna devonI sAthe ane pitAnAthI bhinna devenI devIo sAthe viSayasukha bhogavata nathI. ane ( No appaNicciyAo devIo ahijujiya ahijujiya pariyArei) te pitAnI devIone vaza karIne temanI sAthe paNa viSayasukha bhagavate nathI to te tyAMcI rIta viSayasuma mAga cha ? te 4 cha-( appANameva apANa viubviya viubdhiya pariyArei ) te potAnI vaiThiyazasti dvArA potAnA ra be rUpa banAve che-eka devanuM rUpa ane bIju devInuM rUpa ane tenI sAthe ja viSayasukha bhogave chekahevAnuM tAtparya e che ke devalekamAM gayelA te niya hevanI pAse anya sAmagrI to hAtI nathI. tethI te ( ampaNAmeva ) potAnI jAte ja-eTale ke pitAnI kriyazaktithI pitAnA zarIranAM be rUpa ma 101 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 bhagavatI sUtre devasya nAnyAsAmagrI bhavati apitu svAtmanaiva devyAdikaM saMpAdya paribhuMkte iti / athavA - idaM pratipAdayati - ege vi ya ityAdi "ege tri ya NaM jIve" eko'pi ca svala jIvaH "egeNaM samaeNaM " ekasmin samaye " do veyaM beei " dvau vedau vedayati " taM jahA " tad yathA " itthiveyaM ca purisaveyaM ca " strIvedaM ca puruSa vedaM ca " evaM parausthiyayattatvayA neyavtrA " evaM parayUthikavaktavyatA netavyA jJAtavyA " jAva itthiveyaM ca purisaveyaM ca " yAvat strIvedaM ca puruSavedaM ca para yUthika vaktavyatA ca ittham / yAvatpadena idaM dRzyam - " jaM samayaM itthiveyaM ve i taM samayaM purisaveyaM vei jaM samayaM purisaveyaM veei taM samayaM isthiveyaM veei itthIarea veyaNAe purisaveyaM vedaha, purisaveyassa vepaNare ithivevaM veei evaM khalu ege viyaNaM jIve . egeNaM samaeNaM do veyaM veei. itthiyeyaM ca purisaveyaM ca " zarIra ke do rUpa banAtA hai| eka deva kA rUpa aura dUsarA devIkA rUpa / so deva kA rUpa devI ke sAtha vaiSayika sukha kA anubhava karatA hai / isa taraha se apane hI do rUpa hone ke kAraNa vahI eka hI samaya meM do vedoM kA anubhava karatA hai- eka purUSa veda kA dUsare strIveda kA / isa taraha se eka hI jIva eka hI kAla meM do vedoM kA anubhava karatA hai yaha kathana bana jAtA hai / ( evaM parautthiyabattavvayA neyavvA ) isa prakAra se anyatIrthikoM kI vaktavyatA jAnanI cAhiye ( jAba itthaveyaM ca purisaveyaM ca ) isa pATha ko lagAne ke liye ( jAva ) pada se sUcita pATha isa prakAra se hai - " jaM samayaM itthiyaveyaM beei, taM samayaM purinabeyaM veei, jaM samayaM purisaveyaM veei, taM samayaM itthiaveyaM veei, itthidura daNAe purisaveeM veei, purisaveyassa vepaNAe itthiyaveyaM ve ei, evaM khalu eNe bighaNaM jIve egeNaM samaeNaM do veyaM veeha, itthaveSaM ca anAve che--eka detranuM rUpa ane khIju` devInuM rUpa, te devanuM svarUpa devIrUpanI sAthe viSayasukha bhAgave che. A rIte peAtAnAM ja be rUpa anAvavAne kAraNe te jIva eka sAthe puruSaveda ane strIvedanA anubhava kare che. A rIte eka ja jIva eka samaye e vedanu vedana kare che. A prakAranI mAnyatA anya tI ikA dharAve che. ( evaM parausthiyava vvayA neyavvA ) mA prAznI manyatIrthinI mAnyatA samanvI ( jAva itthiveyaM ca purisaveyaM ca ) mA pAune bleDavA bhATe ( jAba ) pahathI sUcita thatI pAha yApramANe che - ( ja samaya itthiyaveya' beei, ta samaya purisaveya' veei, jaM samaya purisaveyaM beei, taM samayaM isthidr des, itthavesa beyaNAe purisaveda veei, purisaveyassa veyaNAe itthiyave ya der, evaM khalu ege viyaNa jIve egeNa samaraNa do veya vees, itthi - zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02305sU01 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 80 iti / yasmin samaye strIvedaM vedayati tasmin samaye puruSavedaM bedayati yasmin samaye puruSavedaM vedayati tasmin samaye strIvedaM vedayati strIvedasya vedanayA puruSavedaM vedayati puruSavedasya vedanayA strIvedaM vedayati evam eko'pi ca khalu jIva ekasmin samaye dvau vedau vedayati strIvedazca puruSavedazceti evaM hi paratIthikAH migraMthamIvadevaviSaye kathayanti tatra gautamo bhagavantaM pRcchati "se kahameyaM bhaMte evaM" tat katham etat bhadaMta ! evam / he bhagavan ! tat ukta prakAreNa paratIthikopanyastaM kimevaM yathA kathayati tathA samavediti prshnH| bhagavAnAha'goyamA' ityAdi " goyamA " he gautama ! "jaM NaM saM annautthiyA evaM AikrAMti" yat khalu te anya yUthikA ekmAkhyAnti evaM pUrvoktarUpeNa kathayanti. purisaveyaM ca " jisa samaya jIva strIveda ko vedatAhai usI samaya vaha puruSaveda ko bhI vedatA hai, aura jisa samaya jIva puruSa veda ko vedatA hai usI samaya vaha strIveda ko bhI vedatA hai| puruSaveda ke vedana se jIva strIveda ko vedatA hai, (1) aura strIveda ke vedana se jIva puruSaveda ko vedatA hai (2) isa prakAra se eka jIva eka samaya meM do vedoM ko vedatA hai / eka strIveda ko aura dUsare puruSavedako / isa taraha se paratIthika jana nirgrantha jIva deva ke viSaya meM kahate haiM-so gautama svAmI bhagavAna se pUchate haiM ki-' se kahameyaM bhaMte evaM ' he bhadaMta ! aisA anyatIrthikajanoM kA kahanA jaisA ve kahate haiM usa prakAra se vaha saMbhavita hotA hai kyA ? isakA uttara dete hue bhagavAna gautama svAmI se kahate haiM (goyamA) he gautama! (jaMNaM taM annautthiyA evaM AikkhaMti ) jo ve anyatIrthika jana aisA kahate haiM (jAva veya ca purisaveya' ca ) 2 samaye 71 sIvaha vahana 42t| DAya che te samaye te puruSavedanuM paNa vedana karato hoya che. je samaye jIva puruSavedanuM vedana karate hoya che te samaye te strIvedanuM paNa vedana karato hoya che. (1) puruSa vedanA vedanathI jIva strIvedanuM vedana kare che ane (2) strIvedanA vedanathI jIva puruSavedanuM vedana kare che. A rIte jIva eka samaye be vedanuM vedana kare che-(1) sIvahana mana (2) puruSavenu nitha bharIne gatimA pani yye| hoya, tene viSe paratIrthike uparokta je maMtavya dharAve che te viSe gautama svAmI bhagavAna mahAvIraprabhune pUche cha-(se kahameya bhate evaM) mahanta ! anya tIthikanuM temanA viSenuM te kathana zuM saMbhavita che? tene mahAvIra prabhu A pramANe uttara mAcha-( goyamA !) gItama! ( ja Na ta annausthiyA evaM AikvaMti) te manya taarthi| mere 4 cha (jAba isthiyavya ca purisayeya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 bhagavatIsUtre "jAva isthivedaM ca purisavedaM ca" yAvat strIveda ca puruSavedaM ca / iha yAvat karaNAt bhASante prajJApayanti, prarUpayanti asau nigraMthadevo na parakIyAM devImAsAdya svakIyAmbA AsAdya paricArayanti kintu svAtmAnameva vikuyaM devI rUpatayA vA paribhuMkte tathA ekojIva ekasmin samaye strIvedaM puruSavedamubhayamapi vedayatItyAdInAM grahaNaM kartavyamiti "je te evaM Ahesu" yat te paratIthikA ehamAhuH "micchaM te evaM Ahesu" mithyA te evamAhuH, yato hi-strIrUpakaraNe'pi tasya nigrantha jIvadevasya puruSarUpatvAt puruSavedasyaiva ekasmin samaye udayaH saMbhavet na tu strI vedasya strIvedaparivarttane strIvedasyaivodayaH syAt na puruSavedasyodayaH kathamapi saMbha. vati strIvedapuruSavedayoH parasparaviruddha ttvenaikatra ekasamaye udayasyAsaMbhavAt yayoH itthiyaveyaM ca purisaveyaM ca ) ki yAvat eka samaya meM strIveda aura puruSaveda ina do vedoM kA vedana karatA hai, (je te evaM AhaMsu) so anyatIrthika janoM ne jo aisA kahA hai ( miccha te evaM AhaMsu ) vaha unhoM ne mithyA kahA hai| kyoMki vaha deva jaba strI kA rUpa karatA hai taba bhI svayaM purUSa hone ke kAraNa usake puruSa veda kA hI usa samaya meM udaya saMbhavatA hai strIveda kA nahIM / strIveda ke parivartana hone para strI veda kA hI udaya hotA hai puruSa veda kA nahIM / kyoM ki puruSa veda aura strI veda ye donoM veda Apasa meM eka dUsare se viruddha hote haiN| tAtparya kahane kA yaha hai ki deva apane mUla zarIra meM rahatA huA bhI eka samaya meM anekarUpa banA sakatA hai / eka hI samaya meM vaha strI aura puruSa donoM rUpoM meM bana jAyA karatA hai parantu jaba usakA strI aura puruSa donoM kA rUpa hogA-taba bhI usa samaya usa rUpa ke-kRtrima strI ke eka puruSa 2) ke eka ja jIva eka ja samaye strIveda ane puruSavedanuM vadana kare che. (maDI gautamanA praznamA mAtu samaya 4thana aDa 42 ) ( je te evaM Ahesu) anya bhatavAhIsA mere 4hyu chete (micchate evaM Asu) temaNe mithyA kaheluM che. eTale ke temanuM kathana sAcuM nathI. kAraNake te deva jyAre strInuM rUpa dhAraNa kare che tyAre paNa pote puruSa hovAthI te samaye tenA puruSavedane ja udaya saMbhavI zake che-strIvedane nahIM. strIvedanuM parivartana karavAmAM Ave tyAre strIvedane ja udaya rahe che, puruSavedane nahIM, kAraNake strIveda ane puruSaveda eka bIjAthI virUddha ja hoya che kahevAnuM tAtparya e che ke deva pitAnA mULa zarIramAM rahevA chatAM paNa eka samaye aneka rUpa banAvI zake che. eka ja samaye te strI ane puruSa banI jaI zake che. paNa jyAre teNe puruSa ane strI banenuM rUpa dhAraNa karyuM hoya tyAre paNa te kRtrima strI rUpamAM ekalA puruSavedane ja udaya hAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02705sU01 anyamatakirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 805 paraspara virodho na tayorekaukadA'vasthAnaM dRzyate yathA tamaH prakAzayoH tathaiva prakRte'pi strIvedapuruSavedayoH parasparaviruddhatayA naikasminnadhikaraNe sahAvasthAnaM saMbhavatyataH parayUthikamataM mithyeti / etadeva bhagavAn savistara pratipAdayati-'ahaM puNa' ityAdi / 'ahaM puNa goyamA' ahaM puna rautama ! 'evaM AikkhAmi' evamAkhyAmi 'bhAsAmi panavemi parUvemi' bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi. kiM tat tatrAha 'evaM khalu udaya mAnA jAvegA-kyoM ki yaha rUpa mUla meM jisake puruSaveda kA udaya hai-usI veda vAle kA eka rUpAntara haiN| isaliye eka samaya meM do vedoM kA udaya mAnanA nyAyasaMgata nahIM hai / kyoM ki eka hI samaya meM eka jagaha do vedoM kA udaya honA viruddha hai| jinakA Apasa meM virodha hotA hai-unakA eka hI jagaha eka samaya meM avasthAna honA nahIM dekhA jAtA hai| jaise-andhakAra aura prakAza kaa| usI prakAra se prakRta meM bhI strIveda aura puruSaveda ye donoM Apasa meM viruddha hone ke kAraNa eka hI samaya meM eka sAtha eka hI jagaha kisI taraha se udita nahIM ho sakate haiN| ataHparayUthikoM kA eka hI jagaha eka hI kAla meM donoM strIveda aura puruSaveda kA udaya mAnanA mithyA hai aisA jAnanA caahiye| isI viSaya ko vistAra pUrvaka samajhAne ke liye bhagavAn kahate haiM--(ahaM puNa) ityAdi / (ahaM puNa goyamA! evaM AikkhAmi bhAsAmi panavemi parUvemi ) he gautama ! maiM to aisA kahatA hUM aisA bhASaNa karatA hUM aisI prajJApanA karatA hUM aura aisI prarUpaNA che, kAraNake puruSavedane jenAmAM udaya che evA jIvanuM te eka rUpAMtara ja hoya che. tethI eka ja samaye be vedane udaya mAnavo te nyAyasaMgata lAgatuM nathI. kAraNa ke eka ja samaye eka ja jagyAe be vedane udaya thavo zakaya nathI. jemanI vacce paraspara vireAdha hoya che temanuM eka ja jagyAe eka ja samaye astitva jovAmAM AvatuM nathI. jemake jyAM prakAza hoya tyAM aMdhakAra na hoya. kudaratI rIte ja. strIveda ane puruSaveda eka bIjAnA virodhI hovAthI eka ja samaye ane eka ja jagyAe te banenuM astitva saMbhavI zakatuM nathI. tethI "eka ja jagyAe eka ja samaye strIveda ane puruSaveda e baMnene udaya thAya che," evI paratIrthikenI mAnyatA mithyA che. A viSayane vistArathI samajAvavA mATe bhagavAna mahAvIra svAmI gautama svAmIne kahe che ke ( puNa goyamA ! evaM AikkhAmi, bhAsAmi, pannavemi, parUvebhi ) he gautama ! to evuM kahuM chuM, evuM bhASaNa karuM chuM, evI prajJApanA karuM chuM, ane evI prarUpaNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 bhagavati sUtre - 16 niyaMThe kAlagae samANe " evaM khalu nirgrathaH kAlagata: san " abhayaresu devalo. e devatA uvabatAze bhavaha " anyatareSu devalokeSu devatayA ubavattA bhavati / kIdRzeSu devalokeSu tatrAha - " mahaDiesa jAva mahANubhAvesu " maharddhikeSu yAvat mahAnubhAveSu " mahaDiesa " maharddhikeSu - viziSTa vimAnaparivArAdiyukteSu 'jAbamahANubhAveSu' yAvat mahAnubhAveSu = acintyamabhAvayukteSu atra yAvat padena 'mahajjuisa mahabbalesu mahAja se su mahAsokkhesu' chAyA-mahAdyutikeSu mahAbaleSu mahAyazassu mahAsaukhyeSu iti saMgrahaH kAryaH " mahajjuharasu " mahAdyutikeSu viziSTapramA bhAsvareSu ' mahambalesu " mahAbaleSu = viziSTabalasaMpanneSu ' mahAjasesu' mahAyazassu - vizAla kIrttiyukteSu ' mahAsokkhesu ' mahAsaukhyeSu = viziSTasukhasaMkuleSu dUragaiesa " dUragatikeSu = dUragamanazaktisaMpanna devayukteSu ' ciradviiesa' cirasthitikeSuciraM =mabhUtakAlaM sthitiH = avasthAnaM yatra, teSu ekadvayAdi sAgaropamakaratA hUM ki ( evaM khalu niyaMTe kAlagae samANe ) nirgrantha - sAdhu kAlagata hokara sAmAnya devalokoM meM utpanna nahIM hotA hai-kintu vaha to (mahaDiesa jAva mahANubhAvesu dUragaiesa ciraTThiesa devaloesa ana resu devalo ubavattAro bhavai ) una devalokoM meM se kisI eka devaloka meM utpanna hotA hai ki jina devalokoM meM viziSTa vimAna pari vAra AdirUpa Rddhi hotI hai, yAvat jo apane acintya prabhAva se sadA yukta bane hue rahate haiM tathA (jAva ) zabda gRhIta ( mahajjuIesa, mahabbalesu, mahAjasesu mahAsokkhesu ) ina padoM ke arthAnusAra jo apanI viziSTaprabhA se sadA camakate rahate haiM, jo viziSTa bala se saMpanna hote haiM, vizAlakIrti ke jA bhaMDAra hote haiM, aura jo viziSTasukhoM ke vidhAna hote haiM tathA dUra dUra taka gamana karane vAle devoM se jo sarvadA 33 4 OM ( evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe) niyatha sAdhu asadharma yAmIne sAmAnya dvessse|abhaaN utpanna thato nathI, pazu te to (mahaDhiesu jAva mahANubhAvesu dUragaie ciraTThiesa devalopasu anna resu devaloesa uvavattAro bhavai sevA ardha devasoubhAM utpanna thAya che ke jyAM viziSTa vimAna parivAra Adi rUpa ruddhi hoya che. je devaso / potAnA abhintya prabhAvadhI sahA yukta hoya che sahIM ( yAvat ) ( paryanta ) yaha dvArA ( mahajjuiesu, mahabbalesu, mahAjasesu, mahAsokkhesa ) paDho grahaNa karAyAM che. temanA artha A pramANe che--je devaleAkeA peAtAnI viziSTa prabhAthI sadA camakatA rahe che, je viziSTa khaLathI sukta hoya che. je vizALa kIrtinA bhaDAra hAya che, je viziSTa sukhAnA bhaDAra hoya che, tathA dUra dUra gamana karanArA devAthI je sadA bharelA rahe che ane jyAM rahenArA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za. (u05 sU01 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 807 sthitikeSu ityarthaH / etAdRzeSu devalokeSu nimrantho devatayA uvavattA bhavati iti saMbandhaH / tatra sa kIdRzo bhavatItyAha-' se Na ' ityAdi ' se NaM tattha ' sa khalu tatra-devalokeSu kasmiMzcidevalo ke 'deve bhavai' devo bhavati devatayotpadyate / sadeva statra kIdRzo bhavatItyAha-'mahaDie' maharddhikaH vimAnaparivArAdi RddhiyuktaH 'jAva ' yAvat , yAvatpadena ' mahajjuie mahAbale mahAjase mahAsokkhe mahANubhAve hAravirAiyavacche kaDayaturiyathaMbhiyabhue aMgayakuMDalamaTTagaMDayalakaNNapIThadhArI vicitavatthAbharaNe vicittamAlAmaulimauDe kallANagapavaravatthaparihie kallANagapavara mallANulevaNe bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladhare divveNaM vaNNeNaM divveNaM gaMdheNaM diveNaM rUveNaM evaM phAseNaM saMghAeNaM saMThANeNaM divyAe iDIe juIe pabhAe chAyAe divvAe accIe divveNaM teeNaM divvAe lessAe // ___ chAyA- mahAdyutikaH mahAbalaH mahAyazAH mahAsaukhyaH mahAnubhAvaH hAravirAjitavakSAH kaTakatruTitastambhitabhujaH aGgadakuNDala mRSTa gaNDatalakarNapIThadhArI vicitravastrAbharaNaH vicitra mAlAmaulimukuTaH kalyANakAraravastraparihitaH kalyANakapravaramAlyAnulepanaH bhAsvarabondiH pralambavanamAlAdharaH divyena varNena divyena gandhena divyena rUpeNa evaM sparzena saMghAtena, saMsthAnena divyayA RddhayA dhutyA prabhayA chAyayA divyena arciSA divyena tejasA divyayA lezyayA' iti saMgrahaH " mahajnuhae " mahAdyatikA viziSTazarIrAbharaNAdi prabhAbhAsvaraH, 'mahAbale ' mahAbalaH bhare hue rahate haiM evaM jahAM para rahane vAle devoM kI sthiti eka do Adi sAgaropama kI hotI hai / aise devalokoM meM se kisI eka devaloka meM vaha nimrantha sAdhu kA jIva deva kI paryAya se utpanna hotA hai| vahAM para vaha kaisA deva hotA hai to isake liye samajhAte hue prabhu kahate haiM ki (se gaM tastha deve bhavai mahiDie jAva mahajjuie ) vaha vahAM para aisA deva hotA hai ki jisa kI vimAnaparivArAdirUpa Rddhi bahuta acchI hotI hai-jisakI dyuti bahuta adhika hotI hai, jo viziSTa balazAlI hotA hai, vizAla kIrti se jo saMpanna hotA hai, viziSTa sukhazAlI hotA hai, devanI bhasthiti eka be Adi sAgaropamanI hoya che. evA devakomAMnA keI eka devalekamAM te nigraMtha sAdhune jIva devanI paryAye utpanna thAya che. te devanI addhi kevI hoya che te batAvavAne mATe prabhu gautamane kahe che ke (se NaM tattha deve bhavai mahiDiDhae jAba mahajjuie ) tyAM te mevA hamane cha ke jenI vimAna parivAra Adi rUpa Rddhi ghaNI ja sArI hoya che, jenI ghati ghaNI ja vadhAre hoya che, je viziSTa baLasaMpanna hoya che, je viziSTa kIrti ane viziSTa sukhasaMpanna hoya che, ane je acinya prabhAvavALo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 bhagavatIsUtre vizeSa balazAlI 'mahAjase ' mahAyazAH = vizAlakIrtisaMpannaH, ' mahAsokkhe' mahAsaukhyaH viziSTa sukhazAlo * mahANubhAvaM' mahAnubhAvaH acintyaprabhAvayuktaH, " hAravirAiyavacche" hAravirAjitavakSAH hArazobhitavakSasthalaH "kaDayatuDiyathaM bhiyabhue " kaTakatruTitastambhitabhujaH, tatra kaTakaiH valayaiH, truTitaiH = bAhurakSakabhUSaNavizeSaiH stambhitAnstabdhIbhUtA sajjitetyarthaH bhujA yasya sa tathA valayabAhu. rakSikAbhidhAlaGkArayukta ityrthH| " aMgayaDalamaTThagaMDayalakaNNapIThadhArI" aGgada kuNDalamRSTagaNDatalakarNapIThadhArI-aGgadAni bAhvAbharaNAni, kuNDalAbhyAM mRSTe gharSite gaNDatale kapolayugale, karNapIThaM-karNAbharaNazca, teSAM dharaH tacchIlo yaH sa tathA bAhvAbharaNakuNDalakarNapIThAbhidhabhUSaNabhUSita ityarthaH 'vicittavatthAbharaNe' vicitravastrAbharaNaH-vicitrANi nAnAprakArANi vastrANi AbharaNAni ca yasya sa tathA " vicittamAlAmaulimauDe " vicitramAlAmaulimukuTaH atra prAkRtatvAt maulizabdasya paranipAtastena maulizabdo vicitrazabdAtpUrva saMyojyaH / ataHmaulivicitramAlAmukuTa iti, tathA ca maulau = mastake vicitrAH = nAnAprakArAH mAlA-puSpasajaH mukuTazca yasya sa tathA " kallANagapavaravatthaparihie" kalyANaka pravaravastraparihitaH, atrA pi 'parihita' zabdasya vyatyayastena parihita kalyANakamaacintya prabhAva se jo yukta hotA hai, jisakA vakSaHsthala sadA hArase suzobhita rahA karatA hai jisakI donoM bhujAe~ valaya aura truTita-bAhurakSaka bhUSaNavizeSoM se sajita rahatI haiM, aMgadoM ko, bhujAoM ke bhUSaNoM se, kuMDalI se mRSTa donoM kapoloM ko, tathA karNapITha-karNa ke AbhUSaNA vizeSa ko jo sadA dhAraNa kiye rahatA hai-arthAda-jisake donoM bhujA aMgadoM se sadA maMDita rahate haiM, gola kapolapAlI jisakI kuMDaloM kI kAMti se sadA camakatI rahatI hai aura kAbharaNavizeSoM se jisake donoM kAna vizeSarUpa se vibhUSita rahate haiM, vastra aura AbharaNa jisake vividha prakAra ke hote haiM, jisake mastaka Upara nAnA prakAra kI puSpa hoya che. jenuM vakSasthaLa sadA hArathI zobhatuM hoya che. jenI bane bhujAo valaya ane truTita ( bAha rakSaka AbhUSaNo ) thI vibhUSita hoya che, jenA bane hAtha aMgade (abhUSaNa vizeSa) thI sadA vibhUSita hoya che, jemanA gAla kuMDaLonI kAntithI sadA camakatA rahe che, ane karNapITha ( kaNanA AbhU SaNa) thI jemanA banne karNa sadA vibhUSita rahe che, jenAM vastra ane abhUSaNe vividha prakAranA hoya che, jemanA mastaka para vividha prakAranI puSpamALAo ane mugaTa rahe che, mAMgalika ane zreSTha vastrone je sadA dhAraNa kare che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05sU01 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpaNam 801 varavastraH-parihitAni = yathAsthAnaM dhRtAni kalyANakAni = mAGgalikAni pravarANi zreSThAni vastrANi yena sa tathA - samIcInadhRtazreSThavastra ityarthaH, " kallANa gapavaramallANulevaNe" kalyANakAvaramAlyAnulepanaH kalyANakAni-kalyANakArINi pravarANi=sundarANi mAlyAni = puSpamAlAH anulepanAni candanAdivilepanAni ca yasya sa tathA / sundarAti sundarapuSpamAlA candanAdi vilepana yukta ityarthaH / "bhAsura boMdI" bhAsvarabondiH bhAsvArA=dedIpyamAnA bondiH zarIraM yasya sa tathA bhAsamAnadehadhArItyarthaH / " palaMmbavagamAladhare " pralambavanamAlAdharaH, pralambA-jhumbanakaM tad yuktA vanamAlA pAdaparyantalambamAnA mAlA tasyAH dharaH-dhArakaH-jhumbanakayuktapAdaparyantalambamAnamAlAyukta ityarthaH / etAdRzaH sa devaH "divveNaM vaNNeNaM " divyena varNena devasambandhivarNena, "dicceNaM gaMgheNaM" divyena gandhena-devasambandhi surabhigandhena " divvaNaM rUveNaM " divyena rUpeNa-divyAkAraNa, evam-anena pUrvokteka divyavizeSaNayuktaprakAraNa " phAseNaM " sparzena-divyena sparzana sukumArAdi rUpeNa, "saMghAeNaM" saMghAtena divyena saMghAtena divyena devayogyena saMhananena = zarIraracanArUpeNa "saMThANeNaM " saMsthAnena divyena saMsthAnena = zarIrAkAreNa, tathA 'divvAe iDie' divyayA RddhayA vimAnaparivArAdirUpayA, 'juIe' dhutyA 'divyayA' iti vizeSaNamagre'pi yojyam , tena divyayA dhutyA zarIradIptyA, mAlae~ aura mukuTa rahatA hai, mAMgalika evaM zreSTha aise vastroM kojosadA pahine rahatA haiM,kalyANakArI puSpamAlAoM se evaM candana Adi ke sugaMdhivAle lepoMse jo hamezA virAjita rahatA hai, zarIra jisakA sarvadA camakAlA banA rahatA hai, (palaMyavaNamAladhare) aura jhumbanayukta aisI pairotaka laTakatI hui vanamAlA se jo yukta rahatA hai| aisA vaha deva apanedivyavarNase, divyagandha se-devasaMbandhi surabhigaMdha se-divya AkAra se, divya sparza se,-sukumAra Adi rUpa sparza se-divyasaMghAta se, divyasaMhanana se, divya saMsthAna se, vimAnaparivAra AdirUpa divya Rddhi se, divyAti sekalyANakArI puSpamALAothI tathA candana AdinA sugaMdhita lepathI je sadA zamitA DAya cha, nuM zarI2 sahA vIpyamAna hAya cha, (palaMbavaNamAladhare ) paga sudhI laTakatI ane jholA letI vanamALAthI je yukta hoya che, evuM te deva pitAnA divya varNathI divyagaMdhathI-devasaMbaMdhI surabhigaMdhathI, divya AkArathI, divya sparzathI-sukumAra AdirUpa sparzathI divya saMghAtathI, divya saMhananathI, divya saMsthAnathI, vimAna parivAra AdirUpa divya RddhithI, divya dhatithI-zArIrika dItithI, divya vimAnanA prabhAvathI divya zarIra sauMdaryathI, bha 102 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 bhagavatIsatra 'pamAe ' prabhayA-divyayA prabhayA-vimAnadIptyA 'chAyAe' chAyayA-divyayA chAyayA zarIrazobhayA " divvAe accIe" divyena arciSA zarIrastharatnAdi samudbhUta tejasA, 'divveNaM teeNaM' divyena tejasA = zarIrasambandhikAntyA "divAe lessAe" divyayA lezyayA dehasauMndaryeNa, iti saMgrahaH // 'daza disAo' dazadizaH dividigU*dhorUpAH dazApidizaH "ujjovemANe" udhotayan prakAzayan 'pabhAsemANe' prabhAsamAnaH dedIpyamAnaH 'jAva paDirUve' yAvat pratirUpaH-draSTAra draSTAra pratirUpaM nAnArUpaM yasya sa tathA, atra yAvatpadena "pAsAIe darisaNijje amirUve " iti saMgrahaH, tatra 'pAsAie' prAsAdIyaH darzakAnAM citta prasAdajanakaH ' darisaNijje ' darzanIyaH yadarzane cakSuH zramo na jAyate / ' abhirUve ' abhirUpa manojJarUpaH iti // " seNaM tattha anne deve annesiM devANaM devIo amiz2ujiya abhimuMjiya pariyAre" sa khalu tatra anyAna devAn anyeSAM devAnAM devIrabhiyujyAbhiyujya paricArayati "seNaM" sa khalu nigraMtha jIvadevaH " tattha ' tatra-devaloke "anne deve" anyAn devAn AtmavyatiriktAn devAn " annesiM devANaM devIo" zarIra meM pahine hue ratnAdi kI divyakAnti se, tathA zarIra saMbaMdhI kAMti se eva deha ke saundarya se ( dasadisAo ) daza dizAoM kocAra pUrvAdidizAoM ko, tathA cAra pUrvAdidizAoM ke cAra konoM ko evaM Upara aura nIce ko-( ujjovemANe ) udyotita karatA huA (pabhAse mANe) prakAzita karatA huA, (jAva paDirUve) yAvat-vaha dekhane vAloM ke citta meM prasannatA kA janaka hotA hai, dekhane vAloMkI AkheM use dekhate 2 kabhI aghAtI nahIM haiM vaha manojJa rUpa vAlA hotA hai aura pratirUpa dekhanevAloM ke liye kSaNa 2 meM navIna 2 rUpa se yukta huA jJAta hotA hai / ( se Na tatva anne deve annesi devANaM devIo abhijujiya, abhijujiya pariyArei) isa prakArake devalokoM meM se kisI eka devaloka zarIra paherelAM ratnAdinI divya kAntithI, tathA zarIranI kAMti ane deha sauthI (dasa disAo) se hizAmAne (pUrvAha 2 hiza, mani mAhi yAra mUlA, tathA 52nI mane nIyanI hizAsI) ( ujjovemANe ) zita 42tA (pamAsemANe) pramAyuta 42tA, (jAva paDirUve) nArana cittane prasanna karatA-temanuM rUpa eTaluM badhuM mane hoya che ke temane jonAranI AMkhe temanuM rUpa jotAM tUTeja anubhavatI nathI. teo jenAranI najare kSaNe so navIna 35 dhA25 42tA DAya me sANe cha. ( se NaM tattha anne deve annesiM devANa devIo abhijujiya abhijujiya pariyArei) parAta samRddhi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2305sU. 1 anyamatanirAsapUrvakasvamatanirUpamNa 811 anyeSAM svAtmavyatiriktAnAM devAnAM sambandhinIH devIH " abhimuMjiya amijujiya" abhiyujyAbhiyujya vazIkRtya vazIkRtya paricArayati, taiH saha vaiSayikaM bhogaM paribhuMkte ityarthaH 2 / " appaNiciyAo devIo abhimuMjiya abhimuMjiya pariyArei" AtmIyAdevIH svasambandhinIH devIH abhiyujyAbhiyujya paricArayati 2 / "appaNAmeva appANaM viuviya viubdhiya paricAgei " Atmanaiba sve naiva AtmAnaM svaM devatvena devItvena vA vikuLa vikuya' no paricArayati / 3 / " ege vi ya NaM jIve" eko'pi ca khalu jIvaH "egeNaM samaeNaM egaM vedaM ei" " ekasmin samaye ekameva vedaM vedayati." taM jahA itthiveyaM vA purisaveyaM vA" strIvedaM vA puruSavedaM vA " jaM samayaM itthiveyaM veei No taM samayaM purisavayaM eI" meM utpanna huA vaha deva anyadevoM ko tathA anya devoM kI deviyoM ko bAra bAra apane vaza meM karake unake sAtha paricAraNA karatA hai|tthaa(appnnicciyaao devIo abhimuMjiya abhimuMjiya pariyAreha) apanI deviyoM ko bAra bAra apane vazameM karake unake sAtha paricAraNA karatA hai / (appaNAmeva appANaM) apane Apa se apane Apako (biubviya viubviya ) vaikriyazakti dvArA deva aura devI ke rUpa meM utpanna kara ke (no pariyArei) paricAraNA nahIM karatA hai / ataHisa kathana se yahI niSkarSa nikalatA hai ki (ege vi ya NaM jove ) ekajIva ( egeNaM samae. Na) ekasamaya meM ( egaM veyaM veei) eka hI veda kA vedana karatA hai| (taM jahAM ) jaise ( itthiyaveyaM vA purisakyaM vA ) yA to vaha eka samaya meM strI veda kA vedana karegA yA puruSaveda kA -do vedoM kA yugapat eka samaya meM vaha vedana nahIM kregaa| kyoM AdithI yukta devalemAMnA keI paNa eka devakamAM utpanna thayele te deva, anya devone tathA anya devonI devIone vAraM vAra pitAne vaza karIne tebhanI sAthe viSayasuma mAgave che. tathA (appaNicciyAo devIo abhiju. jiya abhija jiya pariyArei) pAtAnI havAmAne zarIne pAra pA2 tebhanI sAtha viSayasuNa sAgavacha. ( appaNAmeva appANaM ) pote pAtAnI nata ( viuvviya viubbiya ) vaiThiya zatithI heva bhane hevI 35 utpanna zana ( no pariyArei ) viSayasuma lAgata nathI. 20 ananu tApa ye cha hai( eye vi ya NaM jIve ) me 71 ( egeNa samaeNaM) me sabhaye ( pagaM veyaM veei ) me 21 vahana vahana 42 cha. (tajahA-inthiyaveyaM vA purisaveya vA) kAMte te strIvedanuM vedana kare che, kAMte puruSavedanuM vedana kare che ane vedanuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre yasmin samaye strIvedaM vedayati no tasmin samaye puruSavedaM vedayati / 'jaM samayaM' ityatra dvitIyA saptamyarthe "jaM samayaM purisaveyaM veei no taM samayaM ithiveyaM veei" yasmin samaye puruSavedaM vedayati no tasmin samaye strIvedaM vedayati. "itthiyaveyassa udaeNaM no purisaveyaM veei" strI vedasyodayena no puruSavedaM vedayati. " purisaveyassa udayeNaM no itthiveyaM veei" puruSavedasyodayena no strIvedaM vedayati " evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM veyaM veei" evaM khalu eko jIvaH ekasmin samaye ekaM vedaM vedayati. "taM jahA " tad yathA. 'itthIveyaM vA' "purisaveyaM vA" strIvedamvA puruSavedambA. ekena jIvena ekadA eka eva vedo vedyate na tu vedAntara mityatra kAraNamAha-" itthIithiveeNaM " ityAdi / " itthI ki (jaM samaya itthiyaveyaM veei) jisa samaya meM vaha strI vedakA vedana karatA hai ( No taM samayaM purisaveyaM veei ) usa samaya meM vaha puruSaveda kA vedana nahIM karatA hai (jaM samayaM purisa veyaM veei) aura jisa samaya meM vaha puruSa- veda kA vedana karatA hai (taM samayaM itthiyaveyaM no veei) usa samaya meM vaha strIveda kA vedana nahIM karatA hai / ( itthiya veyassa udaeNaM no purisaveyaM veei ) strIveda ke udaya se puruSaveda kA vedana vaha nahIM karatA hai aura ( purisaveyassa udaeNaM no itthiyaveyaM veei ) puruSaveda ke udaya se strIveda kA bedana vaha nahIM karatA hai| ( evaM khalu ege jIve ) isa taraha eka jIva (egeNaM samaeNaM ) eka samaya meM ( egaM veyaM veei ) eka hI veda kA vedana karatA hai / (taM jahA ithiveyaM vA purisaveyaMvA ) jaise - yA to vaha strI veda kA vedana karatA hai yA puruSaveda kA vedana karatA hai / eka jIva eka samaya meM eka hI veda kA vedana karatA hai- dUsare veda kA nahIM isameM kyA kAraNa hai ? so sa 01 sabhaye sAtha vahana 42t| nathI. 4 // 265 OM ( jaM samaya itthiyaveyaM beei) 2 samaye te khIvanu vehana 42te| DAya (No ta samaya purisaveya veei) te samaye te 525venu vehana 42 nathI, (jauM samaya purisaveya vaei ta samaya No itthiyaveya veei ) nyAre te pu25vehernu vehana 42 DAya cha tyAre te strIvarnu vehana 42te| nathI. (itthiyaveyassa udaeNaM no purisaveeM veei) zrIvahana yathI te puruSavarnu vehana 42 nathI mane (purisaveyassa udaeNaM no itthiyaveya veei) purussven| yathA te khIvaharnu 42to nathI. ( evaM khalu ege jIve egeNa samaeNa ega veya veei) 2 // zate the 71 me samaye me 4 vernu vahana 3re che. (tajahA-itthIyaveya vA purisaveya vA) to strIvahana vahana 42 cha, sial puruSavedanuM vedana kare che. eka jIva eka ja samaye eka ja vedanuM vedana kare che, zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameya candrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 2 garbhasvarUpanirUpaNam 813 ithiveeNaM udiNNeNaM purisaM patthei " strI strIvedena udIrNena udayabhAvamAsAdi - tena puruSaM prArthayate 'puriso purisaveeNaM udiNNeNaM itthi patthei" puruSaH puruSavedenodIrNena striyaM prArthayate "do vi te aNNamaNaM patthe ti" dvAvapi tau anyonyaM mArthayete. "taM jahA-itthI vA purisaM puriso vA itthi" tad yathA strI vA puruSa puruSo vA striyaM prArthayate // 1 // // iti anyayUthikaprastAvaH / / anyayUthika prastAve paricAraNA uktA, tatprastAvAd garbhaprakaraNamAha-' udaga ganbheNaM' ityaadi| mUlam-udagagabbheNaM bhaMte! udagagabbhe tti kAlao kevaccira hoi / goyamA jahaNaNeNaM eka samayaM. ukkoseNaM chammAsA / tirikkhajoNiyagabbheNaM bhaMte ! tirikkhajoNiyagabbhatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMto muhattaM ise prakaTa karate hue bhagavAna kahate haiM ( itthi ithiveeNaM udiNNeNaM purisaM patthei ) ki jaba strI ke strIveda kA udaya hotA hai- taba vaha puruSa kA abhilASA karatI hai aura ( puriso purisaveeNa udiNNeNa itthiM patthei ) jaba puruSa ke puruSaveda kA udaya hotA hai taba vaha strI kI abhilASA karatA hai / ( do vi te aNNamaNNaM pattheti) isa taraha apane2 veda ke udaya meM donoM hI Apasa meM eka dUsare kI abhilASA karate haiN| (taM jahA ) jaise- ( itthI vA purisa ) strI puruSa kI abhilASA karatI hai (puruso vA itthi) aura puruSa strI kI abhilASA karatA hai / sU 01 // isa prakAra anyayUthika prastAva meM paricAraNA kahI usake prastAva se tenuM // 27 zu? to tene mukhAsI 24 pramANe che-( itthI itthIveeNa udiNNeNa purisa patthei) nyAre zrIma. striivhn| ya thAya cha tyAre te strI puruSanI maniTApA 42 cha, mane (puriso purisraveeNa uiNNeNa isthi patthei ) nyAre puruSamA puruSavahana haya thAya tyAre te sInI manitASA 42 cha. (do vi te aNNamaNNaM patthe ti ) mA rIte potAnA vehne| ya thAya tyA3 teso bhanne se bhIganI manilASA 42 cha-( ta jahA-itthI vA purisaM ) strI puruSanI maniSA 42 cha, (puriso vA itya) bhane puruSa strInI manilASA 42 che sU01 A pramANe anyatIthiM kenA matanuM khaMDana karIne have sUtrakAra garbha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 bhagavatIsUtre ukkoseNaM aTra sNvcchraaiN| maNussI ganbheNaM bhaMte ! maNustI ganbhetti kAlao kevacciraM hoi. goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhRttaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAiM // sU0 2 // chAyA-udakagarbhaH khalu bhadanta ! udakagarbha iti kAlataH kiyaccira' bhavati ! gautama ! jaghanyena eka samayam utkRSTena paNmAsAn / tiryagyonigarbhaH khalu bhadaMta ! tiryagyonika garbha iti kAlataH kiccira bhavati ? jaghanyena antarmuhUttam utkRSTenASTasaMvatsarANi / mAnuSIgarbhaH khalu bhadanta ! mAnuSIgarbha iti kAlataH kiya. ciraM bhavati ? goyamA jaghanyenAntarmuhUrtam utkRrSeNa dvAdazasaMvatsarANi // suu02|| aba sUtrakAra garbha saMbaMdhI prakaraNa ko prAraMbha karate haiM- ( udagagambheNa ) ityAdi / sUtrArtha-(udgagambheNaM bhaMte ! udagaganbhe tti kAlao kevacciraM hoi he bhadaMta! udakagarbha yaha kitane samayataka udaka garbharUpa meM rahatA hai) (goyamA! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA ) he gautama! vaha ? udakagarbha jaghanyarUpa meM eka samayataka aura utkRSTarUpa meM chaha mahinA taka udakagarbharUpa meM rahatA hai / (tirikkhajoNiyagambhe NaM bhante ! tirikkhajoNiyaganbhe tti kAlao kevacciraM hoi ) he bhadanta / tiryagyonika garbha kitane samayataka tiryagyonikagarbha rUpa meM rahatA hai (jahaNNeNaM antomuhuttaM ukkoseNaM asaMbaccharAI ) he gautama tiryagyo nikagarbha kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika AThavarSataka tiryagyonika gabharUpa meM rahatA hai| (maNussI gabbheNaM bhaMte ! maNussI gambhe tti kAlao kevacciraM hoi) he bhadanta ! mAnuSIgarbha kitane samaya viSatuM 54265 23 42 cha-(udagagabbheNa ) tyAdi sUtrAtha-( udagagammeNa bhaMte ! udayagagabbhe ti kAlao kevaccira' hoi ? ) mahanta ! garbha sA samaya sudhA ma 3 2 cha ? (goyamA jahaNNaNa ekkaM samaya ukkoseNa chammAsA) gautama ! te memAM cheeka samaya ane vadhAremAM vadhAre cha mAsa sudhI udakagarbharUpe rahe che, (tirikkhajoNiyagabbheNa bhate tirikkhajoNiyagabbhe ti kAlao kevaccira hoi) he bhadata! tiyacanika garbha keTalA samaya sudhI tiryacanika garbharUpe 29 cha ? (jahaNNeNa aMto muhuttaM ukkoseNa aTusaMvaccharAiM) gautama! tiya canika garbha ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta ane vadhAremAM vadhAre ATha varSa sudhA tiya yayAni 35 27 cha (magussI gaThabheNa bhaMte ! maNussI panbhe tti kAlao kevaccira hoi ! ) sata! bhAnuSImA samaya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05 sU0 2 garbhasvarUpanirUpaNam __TIkA- " udagagabbheNaM maMte " udakagarbhaH khalu bhadanta ! " udagagabmettikAlao kevaccira hoi" udakagarbha iti kAlataH kiccira bhavati / tiSThatItyarthaH tatrodakagarbhaH kAlAntareNa jalapravarSaNaheturudaka pudgala pariNAmaH, tasya kiyAn kAlaH ? iti praznaH / bhagavAnAha-' goyamA' ityAdi 'goyamA ' he gautama ! "jahaNNeNaM ekkaM samaya ukkoseNaM chammAsA" jaghanyena eka samayam utkRSTena taka mAnuSIgarbharUpa meM rahatA hai ? ( goyamA ! jahaNNeNaM antomuhuttaM ukkoseNaM bArasasaMvaccharAI ) he gautama ! mAnuSIgabha kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika bAraha varSa taka mAnuSIgarbharUpa meM rahatA hai| TIkArtha-(udgagambheNaM bhaMte) kAlAntara meM pAnI barasane meM heturUpa jo jalasambandhI pudgala kA pariNAma hai vaha udakagarbha kahalAtA hai| so isa bAta ko lakSya meM rakhakara gautamasvAmI ne prabhu se yaha prazna kiyA hai ki he bhadaMta ! isa udakagarbha kA kitanA kAla hai ? arthAtyaha udaka garbha apane rUpa meM adhika se adhika kitane samaya taka rahatA hai ? aura kama se kama kitane samaya taka rahatA hai ? tAtparya isa prazna kA yaha hai ki jina jala sambandhI pudgaloM ke pariNamana se jala barasatA hai ve jala sambandhI pudala yadi varSArUpa meM na gharase to kama se kama kabataka na baraseM aura jyAdA se jyAdAkapataka na baraseM? gautama ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki (goyamA) he gautama! udaka garbha kA kAla (jahaNaNeNaM) jaghanya se ( eka samayaM) eka samaya kA hai aura sudhI bhAnuSI gama 3the 23 cha. ( goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutta dhakkoseNaM bArasasaMbaccharAiM) gautama ! mAnuSIrAma mAchAmA saach| matabhuta bhane vadhAremAM vadhAre bAra varSa sudhI mAnuSI garbha rUpe rahe che. ___ -(udgagambheNa bhaMte !) ANAntare na pusa 12sAhanA paa||3 pariNAme che, te pulane udakagarbha kahe che. te te vAtane anulakSIne gautama svAmI bhagavAna mahAvIrane pUche che ke he bhadanta! te udakagabharanI kAlasthiti keTalI che? eTale ke te udakagarbha vadhAremAM vadhAre keTalA samaya sudhI ane ochAmAM ochA keTalAka samaya sudhI udakagarbha rUpe rahe che ? praznanuM tAtparya nIce pramANe che-je jaLanAM pulanA pariNamanathI varasAda varase che te jaLanAM pule je varasAda rUpe varase nahIM te ochAmAM ochA keTalA samaya sudhI varasatA nathI ane vadhAremAM vadhAre keTalAka samaya sudhI varasatAM nathI ! gautamanA te praznane mahAvIra prabhu A pramANe uttara Ape che (goyamA!) gautama ! (jahaNe Na ekkaM samaya) AnA mAchAmA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre SaNmAsAn / SaNmAsAnantarameva pravarSaNAt ayamudakagarbho mArgazIrSapauSAdi vaizA. khAntamAseSu sandhyArAgameghotpAdAdi lakSaNavAn bhavati / uktazca-pauSe sa mArgazIrSe, sandhyArAgo'mbudAH sapariveSAH // nAtyartha mArgazIrSe, zItaM pauSe'ti himapAtaH // 1 // ityAdi / samArgazIrSa pauSe mArgazIrSasahite pauSe = pauSamAse mArgazIrSa pauSe cetyarthaH sandhyArAga =sandhyAsamayaraktimA ( lAlimArUpaH ) tathA sapariveSAH pariveSa sahitAH ambudAH meghAH, pariveSonAma sUryacandrayoH paritomegheSu aGkito golA. kAro rekhAvizeSaH / tathA mArgazIrSe atyartham atyantaM zItaM na atizaya-zItAbhAvaH / tathA pauSe pauSamAse atihimapAtA=himabAhulyam / ete udakagarbhAH procyante / ete garbhAyadi kAraNavizeSeNA pratihatAH syustadA utkarSeNa SaNmAsAnantaramavazyaM vrssntiityaadi| ( ukkoseNaM) utkRSTa se chaha mAhakA hai| chaha mAha ke bAda hI udakagarbha udakagarbharUpa meM nahIM rahatA hai| vaha vRSTi ke rUpa meM pariNama jAtA hai, yaha udakagarbha mArga zIrSa, pauSa aura vaizAkha taka ke mahinoM meM sandhyArAga tathA meghotpAda Adi lakSaNoMvAlA hotA hai / kahA bhI hai - "pauSe samArgazIrSe sandhyArAgo-'mbudAH sprivessaaH| nAtyartha mArgazIrSa zItaM, pausse'tihimpaatH||1||" isa kA artha isa prakAra se hai-mArgazIrSa-agahana mAsa meM aura poSamAsa meM saMdhyA ke samaya jo AkAza meM lalAI dikhalAI par3atI hai, tathA sUrya aura candramA ke cAroM ora jo meghoM meM aGkita kunDalAkAra rekhArUpa pariveSa mAlUma hotA hai, agahana mAsa meM jo adhika ThaMDa nahIM par3atI hai, tathA pauSa mAsa meM jo atihima kA pAta hotA hai ye saba sauch| sa samayanI mane ( ukkoseNa ) dhArebhA padhAre 7 bhAsanA che. cha mahinA pachI udakagarbha rUpe raheto nathI, paNa te vRSTirUpe pariName che. te udakagarbha mAgazara, piSa ane vaizAkha paryaMtanA mahinAomAM saMdhyArAga tathA meghAda Adi lakSaNa vALo hoya che. kahyuM paNa che (pauSe samArgazIrSe sandhyArAgo'mbudAH sapariveSAH) (nAtyartha mArgazIrSe zIta, pauSe'tihimapAtaH // 1 // ) teno A pramANe artha thAya che- mAgazara mAsamAM ane poSa mAsamAM saMdhyA kALe AkAzamAM je ratAza dekhAya che, tathA candramAnI cAre kera je meghothI aMkita kaMDalAkAra jaLacakarUpa pariveSa dekhAya che, mAgazara mAsamAM je vadhAre ThaMDI paDatI nathI ane piSamAM je atizaya ThaMDI paDe che, te badhAne udakagabha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 2 garbhasvarUpanirUpaNam 817 ___ udakagarbhasya vizeSavivaraNaM sthAnAGgo draSTavyam / "tirikkhanoNiyaganbheNaM bhaMte " tiryagyonikaH garbhaH khalu bhadaMta ! "tirikkhajoNiyaganbhetti kAlao kevaccira hoi" tiyagyoni garbha iti kAlataH kiyaccira bhavati / he bhadanta ! tiryagyonikAnAM garbhaH kiyatkAlaparyantaM tiryagyonirUpeNa tiSThati-ityarthaH bhagavAnAha- 'goyamA ' he gautama ! " jahaNNeNaM aMtomuhuttaM " jaghanyenAntarmuhU. tam "ukoseNaM aTTha saMvaccharAiM" utkRSTenASTasaMvatsarAn tiryaggarbharUpeNa tiSThatI. tibhAvaH , " maNussI gambheNaM bhaMte " mAnuSI garbhaH khalu bhadanta ! " maNussI gambhetti kAlao kevaccira hoi " mAnuSI iti mAnuSI garbharUpeNa kiyatkAlaparyantaM tiSThatIti praznaH / bhagavAnAha-goyamA ' ityAdi / " goyamA" he gautama ! "jahaNNeNaM aMto muhuttaM " jaghanyenAntarmuhUrtam / " ukkoseNaM bArasasaMvaccharAiM" utkRSTato dvAdazasaMvatsarAn manuSyagarbharUpeNa tiSThatIti bhAvaH // 2 // udakagarbha kahalAte haiN| ye udakagarbha yadi kisI kAraNa se pratihata nahIM hue hoM to chaha mahIne ke bAda avazya hI barasate haiN| udakagarma kA vizeSavivaraNa sthAnAGga sUtra meM AyA hai-so vahAM se dekhalenA caahiye| (tirikkhajoNiyaganbheNaM bhaMte tirikkhajoNiyaganbhetti kAlao kevaciraM hoi) he bhadanta ! tiryagyonika jIvoM kA garbha kitane kAlataka tiryagyonirUpa se rahanA hai ?-uttara meM prabhu kahate haiM ki (goyamA ) he gautama ! tiryagyonika jIvoM kA garbha kama se kama antarmuhUrtataka aura adhika se adhika ATha varSataka tiryaggarbharUpa se rahatA hai| bAda meM niyama se vaha janma letA hai, avaziSTa kathana mUtrArtha ke hI anusAra jAnanA cAhiye // sU0 2 // kahe che. je te udakagarbha koI paNa kAraNe pratihata na thayA hoya te che mahinA pachI avazya varasAda rUpe varase che. udakagarbhanuM vizeSa vivecana sthAnAMgasUtramAM karavAmAM AvyuM che. te jijJAsuoe tyAMthI te vAMcI levuM. (tirikkha joNiyagambheNa bhaMte tirikkhajoNiyagabbhetti kAlao kevaccira' hoi!) mahanta ! timyAni vAnI ma / samaya sudhI tiyazyAni 3the 23 cha ? ten| utta2 mApatA prabhu ke ( goyamA ) tyahi he gautama! tiryanika jIvone garbha ochAmAM ochA aMtamuhUrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre ATha varSa sudhI tiryagU garbha rUpe rahe che. tyAra bAda te avazya se che. mAhItuM 4thana sUtrA pramANe / sabhAbu ||suu. 2 // bha 103 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ea bhagavatI sUtre yadi mAnuSIragarbho niyatakAle janma na gRhNAti tadA sa mAturudare kiyantaM kAlaM tiSThatItyAha mUlam - kAyabhavattheNaM bhaMte! kAyabhavatthe tti kAlao kevacciraM hoI / goyamA ! jahaNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM caubIsaM saMbaccharAI || sU0 3 // I chAyA - kAyabhavasthaH khalu bhadanta ? kAyabhavastha iti kAlataH kiyaccira bhavati gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam utkRSTena caturviMzatiH saMvatsarANi / TIkA - " kAyabhavattheNaM bhaMte " kAyabhavasthaH khalu bhadanta ! kAye - mAtu rudaravyavasthitasvakIyazarIre eva yo bhavo janma sa kAyabhavaH tatra kAyabhave tiSThati yaH sa kAya bhavasthaH ( choDa ) iti prasiddhaH " kAyabhavatthetti kAlao kevacciraM hoI kAyabhavastha iti kAlataH " kiyaccira " kiyatkAlaparyantaM 9" mAnuSI garbha agara niyata kAla meM janma nahIM lete to vaha mAtA ke udara meM kitane kAla taka rahatA hai so kahate haiM - ( kAyabhavatyeNaM bhaMte ) ityAdi / sUtrArtha - ( kAyabhavatthe NaM bhaMte! kAya bhavatthetti kAlao kevacciraM hoi ) he bhadanta ! kAyabhavastha yaha kitane samaya taka kAyabhavastharUpa meM rahatA hai ? ( goyamA ) he gautama! ( jahaNeNaM antomuhutaM ukoseNaM cavIsa saMvaccharAI ) kAyabhavastha kama se kama antarmuhUrttataka aura adhika se adhika 24 varSataka kAyabhavastha rUpa meM rahatA hai / 1 TIkArtha- mAtA ke udara meM vyavasthita garbha kA jo zarIra hai vaha kAya kahA gayA hai / isa kAyarUpa zarIra meM hI jo bhava-janma hotA hai niyata kALe janma na le te te mAtAnA udaramAM keTalA Aja sucI rahe che te sUtrAra matAve che - ( kAyabhavattheNa bhaMte ! ) ityAdi ) sUtrArtha - (kAyabhavastheNa bhate ! kAyabhavatthe tti kAlao mAnuSI garbha kevaccira hoi ! ) he lahanta ! DAyalavastha DeMTalA samaya sudhI Ayalavastha 3ye rahe che ? (goyamA !) he gautama! ( jaiNNeNa atomuhuttaM ukkoseNaM cavIsa saMtraccharAI ) DAyalavastha ochAmAM oche. aMtarmuhUta sudhI ane vadhAremAM vadhAre cAvIsa varSa sudhI kAyalavastha rUpe rahe che, TIkA-mAtAnA udaramAM rahelA garbhanuM je zarIra che tene kAya kahevAmAM Ave che. te kAyarUpa zarIramAM ja je bhava (janma) thAya che tene kAyabhava kahe che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05 sU0 4 manuSyAdigarbhasya kAlanirUpaNam 819 tiSThatIti praznaH bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! " jahaNNeNaM aMtomuhuttaM" jaghanyenAntarmuhUrttam " ukkoseNaM cauvIsaM saMvaccharAI" utkRSTatazcaturvizati saMvatsarAn kAyabhavastharUpeNa tiSThati / strokAye dvAdazavarSANi sthitvA. punarmUlA tasminnevAtmazarIre utpadyate dvAdazavarSasthitikatayA ityevaM rUpeNa caturviMzati varSANi bhavanti ||muu0 3 // mUlam-maNussa paMceMdiyatirikkhajoNiyavIeNaM bhaMte ! joNiyabbhUe kevatiyaMkAlaM saciTThai / goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bArasamuhuttA // sU0 4 // chAyA--manuSya paJcendriya tiryagyonikabIjaM khalu bhadanta ! yonikabhUtaM kiyantaM kAlaM saMtiSThate ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrttam utkRSTena dvAdaza muhUrtAn // vaha kAyabhava kahalAtA hai| kAyabhava meM jo rahatA hai vaha kAyabhavastha (chor3a) kahalAtA haiN| yaha kAyabhavastha he bhadanta ! kabataka kAyabhavastha rUpa meM rahatA hai ? uttara-he gautama ! yaha kAyabhavastha jaghanya se eka antamuharta taka aura utkRSTa se caubIsa varSataka kAyabhavastharUpa meM rahatA hai| cauvIsa varSa isa prakAra se kahe gaye haiM-jaise koI eka jIva ho aura usakA zarIra garbha meM niSpanna ho gayA ho, pIche vaha jIva usa zarIra meM mAtA ke peTa meM bAraha varSataka rahe aura phira marakara usI apane zarIra meM utpanna ho jAve aura vahAM phira bAraha varSataka rahe isa taraha kAyabhavastharUpa meM rahane kA yaha adhika se adhika cauvIsa varSa kA samaya kahA gayA hai // sU03 // kAyabhavamAM je rahe che te kAryabhavasthane "choDa" kahe che. gautamasvAmInA A praznanuM tAtparya e che ke te kArabhavastha (choDa) keTalA samaya sudhI kAyabhavastha rUpe rahe che. uttara--he gautama ! te kAyabhavastha ochAmAM ocho aMtarmuharta sudhI ane vadhAremAM vadhAre covIza varSa sudhI kAyabhavastha rUpe rahe che vIsa varSa A rIte kahevAmAM AvyA che-jema ke koI eka jIvanuM zarIra mAtAnA udaramAM garbha rUpe raheluM hoya tyAra pachI te jIva te zarIra rUpe mAtAnA udaramAM bAra varSa sudhI rahe ane tyAra bAda marIne pitAnA eja zarIramAM pharIthI utpanna thaI jAya ane tyAM bIjAM bAra varSa sudhI rahe A rIte kAya bhavastha (choDa) rUpe kahevAnuM vadhAremAM vadhAre kALa 24 varSane kahyo che. sU. 3 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 bhagavatIsUtre ___TIkA-"maNussa paMceMdiya tirikkhajoNiyavIe NaM bhaMte " manuSyapaJcendriya tiryagyonikabIjaM khalu bhadanta ! " joNiyanbhUe kevaiyaM kAlaM saMciTThai" yonika bhUtaM kiyantaM kAlaM saMtiSThate ? manuSyANAM paJcandriyatirazcAzca sambandhibIja yonigataM kiyatkAla paryantaM yonibhUtaM sat tiSThatIti praznaH bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / ' goyamA' he gautama ! 'jahaNNe NaM aMto muhuttaM' jaghanyenAntarmuhUrtam ukkoseNaM bArasamuhuttA" utkRSTena dvAdazamuharttAn yonisthitbiijruupenntiisstthtiiti||suu-4 'maNussa paMcendiya ' ityaadi| sUtrArtha-( maNussa paMcendiyatirikkhajoNiyabIe NaM bhaMte joNiyambhUe kevaiyaM kAlaM saMciMTai ) hebhadanta ! manuSya kI strI kI yoni meM manuSyakA aura paMcendriyatithaMca kI strI kI yoni meM paMcendriya tiryaca kA prakSipta huA vIrya kitane kAlataka yonibhUta rahatA hai ? ( goyamA! jahaNNeNaM anto muhUttaM ukkoseNaM bArasamuhuttA) he gautama ! manuSya kA manuSya strI kI yoni meM aura paMcendriya tiryaMca kA paMcendriyatithaMca strI yoni meM prakSipta huA vIrya kama se kama antarmuhUrtataka aura adhika se adhika bAraha muhUrtataka yonibhUta rahatA hai| ___TIkArtha-spaSTa hai / isakA tAtparya yaha hai-ki gAya Adi paMcendriyatiryaMcaniyoM kI tathA manuSyastrI kI yoni meM prakSipta huA vIrya kama se kama antarmuhUrtataka aura adhikase adhika bAraha muhUrtataka jIva kI utpatti karane vAlA ho sakatA hai // 4 // 'maNussa paMcediya ' tyA sUtrArtha- ( maNussapaMcediyatirikkhajoNiyavIe NaM bhaMte joNiyabbhUe Na kevaiyaM kAlaM saMcidai) mahanta! manuSyanI strInI yonimA gaye puruSarnu, ane pacendriya tiryanI strI (mAdA)nI yonimAM gayeluM paMcendriya tiryaMcanuM vIya 20 17 // sudhI tebhanI yonibhA 2 cha ? ( goyamA ! jahaNNeNaM aMto. muhUtta ukoseNaM bAramuhuttA) 3 gautama ! manuSya strInI yonimA gaye manuSyanuM vIrya tathA paMcendriya tiryaMca strInI nimAM gayeluM paMcendriya tiyacanuM vIrya ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre bAra muhUrta sudhI enimAM rahe che. TIkArya-artha spaSTa che. tAtparya e che ke gAya Adi paMcedritiyaca jAtinI mAdAnI nimAM gayeluM vIrya tathA manuSya strInI yonimAM gayeluM virya ochAmAM ochA eka aMtamahRrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre bAra muhUrta sudhI jIvanI utpatti karI zake che. 4 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0za02705sU05 ekasminbhavejIvAH kati pitRNaputrobhavati? 821 mUlam-ege jIveNaM bhaMte ! ega bhavaggahaNeNaM kevaiyANaM puttattAe havvaM Agacchai ? goyamA ! jaghanneNaM ikkassa vA doNhaM vA ukkoseNaM sayapuhattassa jIvANaM puttattAe havaM Agacchaha // sU0 5 // chAyA-eka jIvaH khalu bhadanta ! ekabhavagrahaNena kiyatA putratayA havyamA. gacchati ? gautama jaghanyena ekasya vA dvayorvA trayANAM vA, utkarSeNa zatapRthaktvasya jIvAnAM putratayA havyamAgacchati // sU0 5 // " ege jIveNaM bhaMte " eko jIvaH khalu bhandata ! " ega bhavaggahaNeNaM " eka bhavagrahaNena " kevaiyANaM " kiyatAM " puttattAe havvaM Agacchai" putratayA putra (ege jIveNaM bhaMte ) ityaadi| sUtrArtha-(ege jIveNaM bhaMte ) he bhadanta ! eka jIva ( ekabhavaggahaNeNaM ) eka bAra janma lene kI apekSA se (kevaiyaNaM puttattAe havvaM Aga. cchaha ) kitane janoMkA putra ho sakatA hai ? ( goyamA ! ) he gautama ! ( jahaNNeNaM) eka jIva eka bhava meM kama se kama ( ikkassa vA doNhaM vA) eka vyakti kA yA do vyaktiyoM kA (tiNi vA ) athavA tIna vyaktiyoM kA aura ( ukkoseNaM ) utkRSTa se ( sayapuhuttassa jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai ) zata pRthaktva jIvoM kA putra ho sakatA hai // 5 // TIkArtha-prabhu se gautama svAmI pUchate haiM ki (ege jIve NaM bhaMte) he bhadanta ! eka jIva ( ekabhavaggahaNeNaM) eka bhavagrahaNa se (kevaiyANaM) (ege jIveNaM bhaMte " tyaadi| sUtrAtha-(ege jIveNaM bhaMte ! ) 3 mahanta ! 4 01 (eka bhavaggahaNeNaM ) me pA2 bha. devAnI apekSAme (kevaiyANaM puttattAe havvaM Agacchaha ) TamA vAno putra 26 za3 cha ? ( goyamA ! ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM) me 1 me samA mAchAmA mAchI ( ekkassa vA doNhaM vA) meM vyatana me vyaThitI (tiNNivA) RNa vytimaane| ( ukkose NaM) padhAremA padhAre ( sayapuhuttassa jIvANaM puttattAe habvaM Agacchada) zata pRtha40 vona putra thaI zake che ke 5 che -gautama svAmI bhagavAna mahAvIra ne pUche che-" ege joveNaM bhaMte ! mahanta ! 0 " ega bhavagahaNeNaM" se bhAva aDa 42vAthI " kevai zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre rUpeNa havyam Agacchati ? havyamiti vAkyAlaMkAre sarvatra bodhyam / bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! " jahaNNeNaM ikkassa vA doNhaM vA tiNhaM vA " jaghanyena ekasya vA dvayo vA trayANAM vA putro bhavati " ukkoseNaM sayapuhuttassa jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai" utkRSTena zatapRthaktvasya nava zatasya jIvAnAM putratayA putrasvarUpeNa havyamAgacchati / manuSyANAM tirazcAzca vIjaM dvAdazamuhUrtAn yAvat yonibhUtaM sacittaM sat tiSThati, tatra tirazcAM gavAdInAM zata pRthaktvasyApi navazatAnAM gavAdInAmapi yadi saMyogaH syAttadA tadbIjaM gavAdi yonipraviSTaM bIjameva kitane jIvoM taka kA (puttattAe havaM Agacchada) putrarUpa se ho sakatA hai| yahAM (havva) jo pada AyA hai vaha vAkyAlaMkAra meM AyA hai| isI taraha se uttara mUtra meM bhI jAnA cAhiye / uttara dete hue prabhu gautama svAmI se kahate haiM ki (goyamA) he gautama ! eka jIva eka hI bhavagrahaNa se (ikkassa vA doNhaM vA tiNhaM vA) eka jIva kA, do jIvoM kA, athavA tIna jIvoM taka kA ( jahanneNaM ) kama se kama meM putra bana sakatA hai aura (sayapuhuttassa jIvANaM puttattAe) do sau se lekara nau so jIvoM taka kA vaha adhika se adhika meM putra bana sakatA hai| yaha abhI prakaTa kiyA jA cukA hai ki manuSyoM kA athavA tiyaM coM kA vIrya bAraha muhUrtataka yonibhUta-saMcita raha sakatA hai aisI sthiti meM yadi eka gAya Adi ke sAtha do sau se lekara nau sau taka sA~Da Adi prasaMga kareM to una saba kA vaha vIrya utane samaya taka yoni meM sacittarUpa yANa" 88 // yAnA " puttattAe habvaM Agacchai " putra3the za che ! mahI 2 (habba ) 54 mAvyuM che te pAyA2mA mAvyu cha. uttara sUtramA paNa ema ja samajavuM. have gautamanA praznane je uttara maLe te sUtrakAra samAna cha- "goyamA !" gautama ! me 4 1 me samA " ika. ssa vA doNhaM vo tiha vA jahanneNaM " mAchAmA soch| merA sapanA, athavA meM vana mathavA ] panA putra manI rA cha bhane " sayapuTuttassa jIvANaM puttattAe " vadhAramA vadhAre masAthI npse| sudhInA vAna putra yaza che. hamaNA ja e vAta batAvavAmAM AvI che ke yonimAM praviSTa manuSyanuM tathA tiryaMcAnuM vIrya vadhAremAM vadhAre bhAra muhUrta paryata sacitta rahI zake che, A prakAranI paristhitimAM eka gAya AdinI sAthe basothI navaso sAMDha saMga kare che te saunuM vIrya eTalA samaya sudhI enimAM sacitta ja paDyuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za:24.5sU.6 ekasamimbhavejIyaH katipitRNAMputrobhavati ? 123 tatra ca bIjasamudAye eko jIvaH samutpadyate sa ca teSAM bIjasvAminAM sarveSAmeva putro bhavati / ityataH uktam-" ukka seNaM saya-puhuttassa" iti / / sU0 5 // mUlam-ega jIvassa NaM bhaMte, egajIvabhavaggahaNeNaM kevaiyA puttattAe havvaM Agacchati / goyamA jaghannaNaM eko vA, do vA, tiNNi vA, ukkoseNaM sayasahassapuhattaM jIvANaM puttattAe, havaM Agacchai / se keNaTreNaM bhaMte, evaM vuccai jAva havvaM Agacchai goyamA ithie purisassa ya kammakaDAe joNIe mehuNavattie nAmaM saMjoe samupajjai te duhao siNehaM saMciNaMti, tattha NaM jahaNaNeNaM eko vA, do vA, tiNi vA, ukkoseNaM sayasahassa puhattaM jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai, se teNaDheNaM jAva havaM Agacchai // sU0 6 // chAyA-eka jIvasya khalu bhadanta ! ekajIvabhavagrahaNena kiyanto jIvAH me banA rahegA-so usa vIryasamudAya meM koI eka jIva utpanna ho saka tA hai, isa taraha utpanna huI vaha santAna una sarva hI jIvoM kI santAna hovegI isaliye ( ukkoseNaM sayapuhuttassa ) aisA kahA gayA hai| athavA -do sau se lekara nau so taka sAMDoM kA vIrya bAraha muhUrta ke bhItara 2 kisI eka nalikA meM ekatrita kara gAya kI yoni meM prakSipta kara diyA jAve-to isa sthiti meM bhI utpanna huI vaha santAna una saba kI hI saMtAna kahalAvegI / / sU0 5 // (ega jIvassa NaM bhaMte) ityAdi / sUtrArtha-(egajIvassa NaM bhaMte ! ekajIvabhavaggahaNeNaM kevaiyA jIvA raheze. te vIryasamudAyamAM kaI jIva utpanna thaI zake che. A rIte utpanna thayelA saMtAnane te saghaLA jIvonuM saMtAna mAnavuM paDaze. tethI ja kahyuM che ke vadhAremAM vadhAre basethI navaso jIvanuM te saMtAna banI zake che. athavAbasothI navase sudhInI saMkhyAnA sAMDhanuM vIrya bAra muhUrtathI ochA samayamAM eka nalikAmAM ekatra karIne gAyanI yonimAM nAkhavAmAM Ave che te sthitimAM utpanna thayela te saMtAna te uparokta badhA sAMDhanuM saMtAna gaNAya che. sU. pA " ega jIvassa Na maMte !" tyaadi| sUtrA-(ega jIvassa Na bhaMte ! eka jIva bhavaggANeNa kevaiyA jIvA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 825 bhagavatIsUtre putratayA havyamAgacchanti ? gautama ! jaghanyena eko vA, dvau vA, trayo vA, utkarSeNa zatasahasrapRthaktvaM jIvAH putratayA havyamAgacchanti / tatkenArthena bhadanta! evamucyate-yAvata havya mAgacchanti ? gautama ! striyAH puruSasya ca karmakRtAyAM yonyAM maithunavRttiko nAma saMyogaH samutpadyate tau dvidhA snehaM saMcinutaH / tatra puttattAe havvaM AgacchaMti) he bhadanta ! eka jIva ke, eka bAra janma lene kI apekSA se kitane putra utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (jahanneNaM) jaghanya se ( ekkovA, do vA, tiNivA ) eka jIva ke eka bAra janma lene kI apekSA se kama se kama eka do athavA tIna taka tathA ( ukkoseNaM ) utkRSTa se ( sayasahassa puhattaM jIvA NaM puttattAe havvaM Aga chai ) do lAkha se lekara nau lAkha taka jIva putrarUpa se utpanna hote haiN| (se keNaDegaM bhaMte ! evaM buccai jAva havvaM AgacchaMti ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki eka jIva ke eka bAra janma lene kI apekSA se eka, do athavA tIna jIva taka tathA utkRSTa se do lAkha se lekara nau lAkha taka jIva putra rUpa se utpanna ho sakate haiN| (goyamA) he gautama ! (itthIe purisassa ya kammakaDAe joNIe mehuNa vattIe nAma saMjoe samupajjai) strI aura puruSa kI karmakRta yoni meM maithunavRttika nAmaka saMyoga utpanna hotA hai ( te duhao siNehaM saMciNaM. ti) isa kAraNa ve donoM zukra zroNitarUpa sneha ko sambandhita karate haiM puttattAe havva Agacchanti ) 3 mahanta ! 24 71 me 12 bha sevAnI apekSA sA putra utpanna thAya cha ? (goyamA !) 3 gautama! ( jahanneNa) mAchAmA mAchA (ekko vA, dovA tiNi vA) se pana me pAra ganma sevAnI apekSA se athavA me athavA ane ( ukkoseNa) padhArebhAM padhAre (sayasahassa puhatta' jIvANaM puttattAe havva Agacchaha ) me sAmathI nau sAtha sudhIna o putra3ce utpanna yatA DAya che. ( se keNaTeNa bhaMte evaM bana jAva havya AgacchaMti ) 3 mahanta ! bhA5 me // 4 // 20 4 ch| eka jIvana eka vAra janma levAnI apekSAe ochAmAM ochA eka be athavA traNa ane vadhAremAM vadhAre be lAkhathI nava lAkha jI putra rUpe utpanna thAya che? (goyamA ! ) 0 gautama ! ( itthIe purisassa ya kammakaDAe joNIe mehuNavattIe nAma saMjoe samuppajjai) strI mane puruSanI bhakRta yonimA bhaithunavRtti nAminA syaa|| satpanna yAya cha. ( te duhao siNeha saMciNa ti) tathI to bhanne zu zrolita 35 snehana samAdhita 42 cha. (tastha Na jahaNNeNa ekko zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02u05sU06 ekasminbhavejIvaH katipitRNAMputrobhavati 825 jaghanyena eko vA, dvau vA trayo vA, utkRSTena zatasahasrapRthaktvaM jIvAnAM putratayA havyamAgacchanti, tattenArthena yAvat havyamAgacchanti / / muu06|| TIkA--" egajIvassa NaM bhaMte " ekajIvasya khalu bhadanta " ega jIva bhavagrahaNeNaM kevaiyANaM puttattAe havyaM Agacchai" eka bhavagrahaNena kiyantaH jIvAH putratayA havyamAgacchanti / ekasya jIvasyaikavArotpattimAzritya kiyantaH putrAH bhavanti ? iti praznaH bhagavAnAha- goyamA' ityAdi " goyamA" he gautama ! " jaghanneNaM eko vA do vA tiNi vA" jaghanyena eko bA dvau vA trayo vA. (tattha NaM jahaNNeNaM eko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM sayasahassa puhattaM jIvANaM puttattAe havaM Agacchai ) usa sambandhita hue raja aura vIrya meM jaghanya se eka athavA do yA tIna jIva aura utkRSTa se do lAkha se lekara nau lAkha taka jIva putra rUpa se utpanna ho sakate haiM (se teNaSTeNaM jAva havvaM Agacchaha ) isa kAraNa maiMne aisA kahA hai // 6 // TIkArtha-(ega jIvassa NaM bhaMte ! ) he bhadanta ! eka jIva ke(ega jIvabhavaggahaNeNaM) eka jIvarUpa mAta ke garbhameM bhayagRhaNa karane se-eka hI bAra janma dhAraNa se (kevaiyANaM puttattAe havvamAgacchaMti) kitane jIva putra rUpa utpanna hote haiM ? isa prazna kA sArAMza yaha hai ki eka jIva ke eka bhava grahaNa meM kitane jIva putrarUpa se utpanna hote haiM ? isakA uttara dete hue prabhu gautama khAmI se kahate haiM ki-(goyamA ) he gautama! (jahaNNeNaM eko vA do vA tipiNa vA) jayanya se-kama se kama-eka jIva, athavA do jIva yA tIna jIva eka jIvake eka sAtha putrarUpa se utpa vA do vA tiNi vA, ukkoseNa sayasahAsapuhatta jIvANa puttacAe havva Agacchai) te sayoga pAmelA 204 ane vIyamA mAchAmA mAchA se, me athavA traNa che ane vadhAremAM vadhAre be lAkha cha putrarUpe utpanna thaI zacha. (se teNaTreNa jAva havva Agacchai) ro meM se jhucha. 12--(ege jIvassa Na' bhaMte ! ) 3 mahanta ! me 71 ( ega jIva bhavaggahaNeNa) 47135 mAtAnA gamabhA mavaya 42te| arthAta 41 pa2 nbha dhAraNa 42 t| (kevaiyANa puttattAra havaM AgacchaMti) 261 va putra 3 utpanna thAya che? A praznano bhAvArtha nIce pramANe cheeka jIvanA eka bhavagrahaNamAM keTalA ja putrarUpe utpanna thAya che? mahAvIra prabhu tene javAba bhApata 43 cha-( goyamA ! ) 3 gautama !( jahaNNeNa ekako vA do vA tiNNivA) eka jIvanA bhavagrahaNamAM ochAmAM ochA eka athavA be, athavA traNa jIva bha 104 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre putrAH bhavanti "ukoseNaM sayasahassapuhattaM jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai" utkRSTena zatasahasrapRthaktvaM jIvAnAM putratayA havyamAgacchanti utkRSTata ekasya byAdita Arabhya nava lakSaparyantaM jIvAH putratayA bhavanti, matsyAdInAmekasaMyoge'pi zatasahasrapRthaktvaM garbhe utpadyate niSpadyate ceti ekasya ekabhavagrahaNena ekavArotpattimAzrityetyarthaH lakSapRthaktvaM putrANAM bhavatIti / manuSyayonau punarvahUnAmutpattAvapi na bahavo niSpadhante iti / ekasya jIvasya ekabhavagrahaNe aneke jIvAH putratayA utpadyante tatra kAraNaM kimiti jJAtuM gautamaH praznayati-" se keNaTeNaM bhaMte " tatkenArthena bhadanta ! " evaM vuccai jAva havvaM Agacchai" evamucyate yAvat havyamAgacchati, atra yAvat kAraNAt "jahanneNaM ekkovA, do vA tiNNi bha ho sakate hai aura (ukoseNaM ( jyAdA meM (sayasahassapuhattaM jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai ) jIvoM kA zata sahasra pRthaktva eka jIva ke eka sAtha putrarUpa meM utpanna ho sakate haiM ! do se lekara nau taka kI saMkhyA kA nAma pRthaktva saiddhAntika paribhASA ke anusAra kahA hai / so eka jIva ke eka bhava grahaNa meM do lAkha se lekara nau lAkha taka jIva eka sAtha meM putrarUpa utpanna ho sakate haiM / yaha bAta matsyAdika jIvoM meM dekhI jAtI hai-eka hI bAra ke saMyoga meM unake jIvoM kA zatasahasra pRthaktva garbha meM utpanna hotA hai aura utanA hI janmatA hai / isaliye eka jIva ke eka hI bAra ke bhavagrahaNa meM putroM kA lakSapRthaktva utpanna hotA hai aisA kahA gayA hai / manuSyastrI kI yoni meM yadyapi eka bAra ke saMyoga karane para do so nau lAkha taka jIva usa ke garbha meM eka sAtha utpanna me sAthe putra3pe utpanna 24 cha, ( ukkoseNa) ane padhAremA dhAre (sayasassa puhatta jIvANaputtattAe havva Agacchai) me sAmathA navA eka sAthe putrarUpe utpanna thaI zake che. saiddhAMtika paribhASA anusAra be thI nava. sudhInI sadhyAna (545) 4 cha. tethI suutrn| ma satAvatai ( sayasahassa puhatta) 54 bhUpAmA mAvasa cha, mATe methI na4 am sadhyA cha. mAzate meM jIva eka bhavagrahaNa kare tyAre be lAkhathI nava lAkha sudhInA ja eka sAthe putrarUpe utpanna thaI zake che. A vAta masyAdika jemAM jevA maLe che-eka ja vAranA saMyogathI bethI nava lAkha jIve garbhamAM utpanna thAya che ane eTalAM ja janma pAme che. tethI ja evuM kahyuM che ke "eka ja jIvanA ekvAra nA bhavagrahaNathI lakSa pRthakatva (be thI navalAkha) putro utpanna thAya che, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za.2u.5sU.6 ekasminbhavenIvaH katipitRRNAputrobhavati 1827 vA ukkoseNaM sayasahassa puhattaM jIvANaM puttattAe" etatparyantaM jJAtavyam / bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / " goyamA" he gautama ! "itthIe purisassa ya kamma hote haiM-parantu ve saba janmate nahIM haiM / taba ki machalI Adi jIvoM meM jitane utsake garbha meM eka sAtha utpanna hote haiM aura janma bhI lete haiM / he bhadanta ! eka jIva ke aneka jIva eka hI bAra ke bhavagrahaNa karane para putrarUpa se utpanna hote haiM isameM kyA kAraNa hai-isa bAta ko jAnane ke liye gautamasvAmI prabhu se pUchate haiM-(sekeNaTeNaMbhaMte ! evaM bucai, jAva havvaM Agacchai) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki eka jIva ke kama se kama eka, do yA tIna jIva putrarUpa meM eka bAra meM utpanna ho sakate haiM aura jyAdA se jyAdA lakSapRthaktva utpanna ho sakatA hai, isa prazna kA uttara dete hue prabhu gautama svAmI se kahate haiM (goyamA) he gautama ! itthIe purusassa ya kammakaDAe joNIe mehuNavattie nAmaM saMjoe samuppajjai ) strI aura puruSa kA karmakRta yoni meM maithunavRttika nAma kA saMyoga utpanna hotA hai- tAtparya yaha hai ki maithuna kriyA meM pravRtti karAne vAlA athavA maithunakriyA kA hetubhUta strI aura puruSa kA jaba saMyoga karmakRta yonimeM hotA hai taba hI jAkara utkRSTa evaM jaghanyarUpa se pUrvokta pramANopeta saMtAna utpanna hotI hai ( itthIe purisassa ya ) isakA ( mehuNavattie nAma saMjoe eka vAranA saMyoga thI manuSya strInI penImAM joke be lAkhathI navalAkha ja tenA garbhamAM utpanna thAya che paNa te badhAM janma letAM nathI. paraMtu masyAdi jImAM jeTalA che eka sAthe garbhamAM utpanna thAya che teTalA tamAma jIvo janma le che. have tenuM kAraNa jANapaane bhoTa gItabharavAbhI lagavAna mahAvIrane prazna pUche cha-" ( se keNaTeNa bhate! evaM vuccai, jAva havva Agacchai?" mahanta ! 25 me 2 // 12 kahe che ke eka jIvanA eka vAranA bhavagrahaNathI ochAmAM ochA eka, be, athavA traNa jIva putra rUpe utpanna thaI zake che ane vadhAremAM vadhAre lakSa-pRthakRtva jI putra rUpe utpanna thaI zake ? A praznano uttara mApatA mahAvIra prabhu cha -(goyamA) gautama! (itthIe purisassa ya kammakaDAe mehuNavattie nAma saMjoe samuppajjai) khA bhane puruSanA mata yonimAM maithunavRttika nAmano saMga utpanna thAya che. teno bhAvArtha A pramANe che-maithuna kriyAmAM pravRtti karAvanAra athavA mithuna kiyAnA heturUpa ramI ane puruSane soga jayAre karmakRta yonimAM thAya che, tyAre ja jaghanya ane utkRSTa nI apekSAe pUrvokta pramANamAM darzAvyA mujaba saMtAna utpanna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 bhagavatIsUtre kaDAe joNIe mehuNavattie nAma saMjoe samupajjai" striyAH puruSasya ca karma kRtAyAM yonyAM maithunadRttiko nAma saMyogaH samutpadyate " itthIe purisassa ya" ityasya khalu 'mehuNavattie nAmaM saMjoe samupajjai" ityanena sambandhaH / kasyA masau maithunavRttikaH saMyogaH striyAH puruSasya ca samutpadyate tatrAha-" kammakar3Ae joNIe' ti karmakRtAyo yonyAm nAmakarmanirvatitAyAM yonau yonyAm " mehuNavattie nAma saMjoe" maithunavRttiko nAma saMyogaH maithunasya vRttiH pravRttiryasmin asau maithunavRttikaH athavA maithunaM pratyayo heturyasmin asau svArthikakAtyaye kRte sati maithunamatyayikaH nAmetinAma nAmavatorabhedAt / etannAmakaH saMyogaH saMparkaH " samupajjai" samutpadyate "te duhao siNehaM saMcagaMti " tau dvidhA snehaM saMcinutaH " te iti " tau strI puruSau " duhao" dvidhA ubhayataH " siNehaM " snehaM zukrazoNitalakSaNam "saMciNaMti" saMcinutaH saMbandhayataH " tattha NaM " tatra khalu "jahanneNaM eko vA do vA tiNNi vA " jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA "ukko. samupajjai) isake sAtha saMbaMdha hai ! arthAt strI aura puruSa kA maithunavRttika nAma kA saMyoga utpanna hotA hai / unakA yaha saMyoga kisameM utpanna hotA hai to isake liye kahA gayA hai ki ( kammakaDAe joNIe) karmakRta yonimeM utpanna hotA hai| karmakRta kA tAtparya hai nAmakarma ke dvArA nirvatita niSpanna jo yoni hai vaha karmakRta yoni hai nirmANa nAmakarma ke udaya se hotI hai| isa maithuna vRttika nAmakA saMyoga utpanna hone ke kAraNa ( te duhao siNehaM saMciNaMti ) ve donoM Apasa meM milakara apane zukra aura zoNitarUpa snehako paraspara meM saMmilita karate haiM / ( tattha NaM jahanneNaM eko vA do vA tiNi vA, usameM eka yA do athavA tIna putra santAna eka sAtha utpanna ho sakate haiM / yaha kathana thAya che. ( itthIe purisassa ) na ( mehuNavattie nAma saMjoe samuppajjai) sAthe saMbaMdha che. eTale ke strI ane puruSamAM maithuna vRttika nAmano saMga utpanna thAya che. temane te saMyoga kayAM utpanna thAya che te batAvavA mATe kahyuM che (kammakaDAe joNie ) te sayo ta yonima utpanna thAya che. nAmakarma dvArA nirmita je yoni che tene karmakRta yoni kahe che. te maithuna vRtti nAmanI sayA utpanna yatA (duhao siNeha saMciNaMti ) te bhanne sbhegA karIne pitAnA zuka ane zeNita rUpa snehane paraspara ekatra kare che. (tattha NaM jahanneNa eko vA do vA tiNNi vA) temA mAchAmA mAchA me, athavA be athavA traNa saMtAna eka sAthe utpanna thAya che. ane vadhAremAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za0 2705 sU07 maithunasevane asaMyamanirUpaNam (29 seNaM sayasahasrapuhattaM jIvANaM puttattAe havvaM Agacchai" utkRSTena zatasahasrapRthaktvaM dvirArabhya navalakSaM jIvAnAM putratayA havyamAgacchati " se teNaTeNaM jAva havvaM Agacchai " tat tenArthena yAvat havyamAgacchati iha yAvatpadena evamucyate jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH zatasahasrapRthaktvaM jIvAnAM putratayA' ityasya grahaNaM bhavati / maithunavRttikonAma saMyogaH samutpadyate ityuktam / / mU0 6 // ___ atha maithunasyaivAsaMyamakAraNatva pradarzanAya praznayannAha-' mehuNeNaM' ityAdi mUlam-" mehaNe NaM bhaMte sevamANassa kerisae asaMjame kajjai, goyamA ! se jahAnAmae kei purise rUyanAliyaM vA brara nAliyaM vA tatteNaM kaNaeNaM samabhiddhaMsejA erisaeNaM goyamA ! mehaNaM sevamANassa asaMjame kajai, sevaM bhaMte jAva viharai // 7 // chAyA-maithunaM khalu bhadanta ! sevamAnasya kIdRzo'saMyamaH kriyate ? gautama ! tad yathA nAmakaH ko'pi puruSaH rUtanAlikAM vA bUranAlikA vA taptena kanakena jaghanya kI apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye / tathA jaba isI bAta kA ( ukkoseNaM ) utkRSTarUpa se vicAra kiyA jAtA hai-taba to (sayasahassapuhattaM jIvANaM puttattAe havaM. Agacchai ) do lAkha se lekara nau lAkha taka jIva eka sAtha putrarUpa se utpanna ho sakate haiN| ( se teNaTeNaM jAva havyaM Agacchai ) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki kama se kama eka sAtha eka do athavA tIna putrataka utpanna ho sakate haiM aura utkRSTa se do lAkha se lekara nau lAkhataka jIva eka sAtha putrarUpa se utpanna ho sakate haiM / sU06 // ___ maithuna asaMyama kA hI kAraNa hai isa bAta ko dikhAne ke lie sUtrakAra dhAre ( sayasahassapuhattaM jIvANa puttattAe havaM Agacchai ) me sAmathI na sAyo 24 sAthai satAna35 tpanna yaza . (se teNaTre NaM jAva havva Agacchai) gautama ! te 2Ne I me hu~ chu me sAthe mAchAmAM eAchA eka, be athavA traNa jIvo ane vadhAremAM vadhAre be lAkhathI nava sAma vo putra3pe utpanna 25 za cha. // sU. 1 // mathuna asaMyamanuM ja kAraNa che, e vAta darzAvavA mATe sUtrakAra kahe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 bhagavatI sUtre samabhidhvaMseta. IdRzaH khalu gautama ! maithunaM sevamAnasyAsaMyamaH kriyate tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! yAvat viharati / / sU0 7 // TIkA- 'mehuNe NaM sevamANassa ke risae asaMjame kajjai' maithunaM khalu bhadanta ! sevamAnasya kIdRzo'saMyamaH pApaM kriyate = bhavati - iti praznaH bhagavAnAha - sUtra kahate haiM - ( mehuNeNaM ) ityAdi sUtrArtha - ( bhaMte! mehaNeNaM sevamANassa ke risae asaMjame kajjai ) he bhadanta ! maithuna karma sevana karane vAle vyakti ke kisa prakAra kA asaMyama hotA hai ? | isako dRSTAntadvArA spaSTa karate haiM. (goyamA) ityAdi ( goyamA ! se jahAnAmae kehapurise) he gautama! jaise koi puruSa, ( tattaNaM) tapta ( kaNaeNaM ) zalAkA dvArA ( rUyanAliyaM vA bUranAliyaM vA ) ruI kI nalikA ko athavA bUra kI nalikA ko ( samabhisejjA ) naSTa karadetA hai ( goyamA ) he gautama ! (erisaraNaM asaMjame ) aisA hI asaMyama ( mehuNaM sevamANassa ) maithunakarma sevana karane vAle vyakti ko ( kajjaha ) hotA hai| (sevaM bhaMte sevaM bhaMte jAva viharai ) he bhadanta ! jaisA Apa devAnupriya ne kahA hai - vaha vaisA hI hai hai bhadanta ! vaha vaisA hI hai| aisA kaha kara yAvat ve gautama! apane sthAna para baiTha gaye // 7 // TIkArtha - (mehuNaM bhaMte ! sevamANassa kerisae asaMjame kajjai ) gautamasvAmI ne prabhu se aisA jo yaha prazna kiyA hai usakA kAraNa yaha 3 - ( mehuNe bhaMte ) ityAdi / ) 3nI nasiAno atha sUtrArtha - ( bhaMte ! mehuNeNaM sevamANassa kerisae asaMjame kajjai ! ) De bhadanta ! maithunakama nuM sevana karanAra vyaktinA asayama kevA prakArane hAya che? yA vAtanA spaSTI42 bhATe me dRSTAMta Aye che - ( goyamA ! ) he gautama! ( se jahAnAmae keipuri se) nevI rIte ardha puruSa ( tatteNaM kaNaeNa) tat suvarNunI sajI vaDe ( rUyanAliyAM vA bUranA liyaM vA vA lUsAnI navinA ( samabhivarddhasejjA ) nAza urI he gautama! marAmara ( erisaeNa asaM jame ) bhebhe mANassa kajjai ) bhaithuna urbha sevana ranAra vyaktine thAya che. ( seva bhaMte ! jAva viharai ) he lahanta ! Aya devAnupriye udyA pramANe mane che, Apa kathana tadna satya che. evuM kahIne gautamasvAmI potAne sthAne jaine besI gayA. artha - ( mehuNeNa bhaMte ! sevamANassa kerisae asaMjame kajjai ) De prabhu ! je vyakti A maithunakama'mAM pravRtta thAya che temane kevA prakArane nAthe che, ( goyamA ) asaMyama ( meNa seva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 5 0 7 maithunasevane asaMyamanirUpaNam 831 " "" ' goyamA ' ityAdi ' goyamA ' he gautama ! ' se jahAnAmae kei purise ' tad yathA nAma kazcid eko'pi puruSo 'rUyanAliyaM vA bUranAliyaM vA' rutanAlikAM vA vUranAlikAM vA 'tatte NaM kaNaeNaM samabhiddhaMsejjA' taptena kanakena taptayA zalAkayA samabhidhvaMsayeta - vinAzayet kanakasya zalAkArthI labhyate ' erisae NaM goyamA IdRzaH khalu he gautama ! ' mehuNaM sevamANassa maithunaM sevamAnasya 'asaMyame kajjaha' asaMyamaH kriyate = bhavati " rUyanAliyaMveti rutaM kAryAsavikAraH tad bhRtA nAlikA zuSivaMzAdirUpA rutanAlikA tAM rutanAlikAm evameva bUranAAlikAmapi. bUraM vanaspativizeSasyAvayava vizeSaH tadbhRtA nAlikA bUranAlikA tAm / samabhirddha sejjA " samabhidhvaMsayeta vinAzayet. nAlikAgataM rutaM bUraM vA tapta zalAkayA vinAzayet tathA maithunaM sevamAnaH puruSaH yonigatasattvAn svapuruSa cinhenAbhidhvaMsayediti / ete ca yonau vinazyanto jIvAH paJcendriyA bhavantIti hai ki maithunakarma bhI asaMyama kA hetu hotA hai ataH maithunakarma saMbaMdhI asaMyama ko jAnane ke liye prabhu se gautama svAmI pUchate haiM ki he bhadanta jo vyakti strI puruSa isa maithuna karma meM pravRtti karate haiM unake kaisA asaMyama pApa hotA hai ? isakA uttara dete hue bhagavAna samajAte haiM ki he gautama! jo vyakti isa maithuna karma meM pravRtti karate haiM unake prANAtipAtarUpa asaMyama hotA hai / isI bAta ko prabhu dRSTAnta dvArA spaSTa karate haiM - ( se jahAnamae kei purise rUyanAliyaM vA buranAliyaM vA tatteNaM kaNaeNaM samabhiddhaMsejjA) ki jaise koI puruSa ruI se athavA bUra se bharI huI bAMsa kI nalI meM atyanta garama kI huI zalAkA-salI DAle to vaha jaise usa nalI ke bhItara rahI huI ruI ko athavA bUra ko bilakula naSTa kara detI hai, isI dRSTAnta se yonigata jIvoMkA nAza hotA hai / yonigata je asayama doSa lAge che ? gautamasvAmInA AvA praznanu` kAraNa e che kemaithunakama paNa asaMyamanA kAraNarUpa hAya che. tethI maithunakama sabaMdhI asacamane jANavAne mATe uparane prazna pUchavAmAM AvyA che. tene javAba Apa tA mahAvIra prabhu gautamane samajAve che ke he gautama ! je vyakti maithuna kanuM sevana kare che temane prANAtipAta rUpa asayama 'pApa' lAge che. eja bAtane spaSTa 42vA bhATe bhagavAna nIthenuM dRSTAnta khAye che - ( se jahA nAmae kei purise rUyanAliyAM bUranAliyaM vA tatteNa kaNaeNa samabhiddha sejjA ) bha koI puruSa rU athavA bhUMsAthI bharelI vAMsanI peAlI naLImAM atyaMta tapAvelI saLI nAkhe te jema naLImAM rahela rU athavA bhUsAneA bilakula nAza thaI jAya che, eja pramANe ceAnimAM rahelAM jIvone maithuna sevana karanAra nAza karI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 bhagavatIsUtre zAstre zrUyante " erisaeNaM goyamA" IdRzaH khalu he gautama ! " mehuNaM sevamANassa" maithuna sevamAnasya " asaMjame kajjai" asaMyamaH pApaM kriyate bhavatIti "sevaM bhaMte sevaM bhaMte " tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! yat devAnupriyeNa kathitaM tadevaM satyameva bhavadvAkyasya AptavAkyatvenAvitathatvAt. "jAva viharaI" yAvadviharati iti kathayitvA bhagavantaM namaskRtya saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti / / mU0 7 // ___ pUrva manuSyANAM tiryaka paJcandriyANAJcotpattiH kathitA tatprasaGgAdevAnAmutpatti pratipAdayituM tuGgikAnagarI zrAvakavarNanamAha " taeNaM " ityAdi / / ___ mUlam-taeNaM samaNaM bhagavaM mahAvIre rAyagihAo nayarAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai, paDinikkhamittA bahiyA jaNavayavihAra vihri| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM tugiyAnAma nayarI hotthA vapaNao tIseNaM tuMgiyAe nayarIe bahiyA uttarapurasthime disImAe pupphavatIe nAmaM ceie hotthA / tattha tuMgiyAe nayarIe bahave samANovAsayA parivasaMti aDDA dittA vitthinnA vipulabhavaNasayagAsaNajANavAhaNAiNNA bahudhaNabahujAyasvarayayA, AyogapayogasaMpauttA vicchaDDiya jIva hote haiM ve paMcendriya hote haiM ( erisaeNaM goyamA! mehuNaM sevamA. Nassa asaMjame kajjai) ataHmaithunakarma meM Asakta hue vyakti ko isa prakAra kA asaMyama hotA hai / (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! he bhadaMta! Apa devAnupriya ! ne jo kahA hai vaha saba satya hI hai| isa prakAra kahakara ve gautama svAmI bhagavAna ko namaskAra kara (jAva virahai) saMyama aura tapase apanI AtmA ko bhAvita karate hue rahane lge| mU0 7 // nA cha. yonita yo payandriya khAya che. ( erisaeNa goyamA ! mehuNa sevamANassa asaMjame kajjai ) hai gautama! bhaithunamA mAsa4to ta prAranA masayabha se che. (seva bhaMte ! seva bhaMte!) vAnapriya mApanA vAta taddana sAcI che. ema kahIne bhagavAna mahAvIrane vaMdaNa nama2412 4zana (jAvaviharai ) gautama svAmI ta5 mane sayamayI pAtAnA mAtmA2 mAlita 42i viDa2 saya // suu7|| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yaca ndrikA TIkA za0 2 305 sU0 8 tujhikAnagaristha zrAvakavarNanam 833 vipulabhattapANA, bahadAsIdAsagomahilagavelayappabhUyA bahujaNassa aparibhUyA abhigayajIvArjAvA upaladdhapuNNapAvA, AsavasaMvaranijarakiriyA, ahigaraNabaMdhamovakhakusalA asahejjA devA suranAgajavakharakkhasakinnara-kiMpurisagarulagaMdhavvamahoragAiehiM devagaNehiM niggaMthAo pAvayaNAo aNatikamaNijA NiggaMthe pAvayaNe nissaMkiyA nikaMkkhiyA nivvitigicchiyA laTThA gahiyahA pucchiyaTThA abhigayaTTA viNicchiyaTThA advimiMja pemANurAgarattA ayamAuso NiggaMthe pAvayaNe aTe ayaM paramahe sese aNaTe, Usiya phalihA avaguyadupArA ciyattaMte uragharappavesA bahahiM sIlavvayaguNaberamaNapaJcaklANa posahovavAsehiM cAuddasaTumudiTThapuNNamAsiNIsu paDipuNNaM posahaM samma aNupAlemANA samaNe niggaMthe phAsuesaNijeNaM asaNapANakhAimasAimeNaM vatthapaDiggahakaMvalapAyapucchaNeNaM pIThaphalagasejA saMthAraeNaM osahabhesajjeNaM paDilAbhemANA ahApaDiggahiehiM tavokammehi appANaM bhAvamANAvihati // sU0 8 // chAyA-tataH khalu zramaNo bhagavAn mahAvIro rAjagRhAnagarAt guNazIlakAt caityAt pratiniSkrAmati, pratiniSkramya vahirjanapadavihAra viharati. tasmin kAle pahile--manuSyoM kI aura tiryaka paMcendriya jIvoM kI utpatti kahI jA cukI hai so isI prasaMga ko lekara aba sUtrakAra devoM kI utpatti pratipAdana karane ke liye tuGgikA nagarI ke zrAvakoM kA varNana karate haiM-(taeNaM samaNe ) ityaadi| pahelAM mANasonI ane tiryaka paMcendriya jIvonI utpattinuM varNana karavAmAM AvI gayuM che have sUtrakAra devonI utpattinuM pratipAdana karavA mATe tuja nagarI zrAdInu vA na 42 cha-( taeNaM samaNe ) tyA / bha 105 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare 834 tasmin samaye tuGgikAnAma nagarI AsIt varNakaH tasyAH khalu tuGgikAyAH nagAH bahiruttarapaurastye digbhAge puSpavatInAma caityamabhavat varNakaH tatra khalu tunikAyAM naga- bahavaH zramaNopAsakAH parivasanti ADhyA dIptAH vistIrNa vipulabhavanazayanAsanayAnavAhanAkIrNA bahudhanabahujAtarUparajatAH Ayogaprayoga sUtrArtha- (taeNaM) isake bAda (samaNe bhagavaM mahAvIre ) zramaNa bhagavAna mahAvIra (rAyagihAo nayarAo) rAjagRha nagara se (guNasilAo cejhyAo) guNazila caitya se (paDinikkhamai) nikale (paDinikkhamittA) nikala kara (bahiyA jaNavayavihAraM viharai) ve phira yahAM se janapadoM meM vihAra karane lge| (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla aura usa samayameM (tuMgiyAnAmaM nayarI hotthA) tuMgikA nAma kI nagarI thI (vaNNao) varNaka (tIseNaM tuMgiyAe nayarI bahiyA) usa tuMgikA nagarI ke bAhara (uttarapurathime disIbhAe) IzAna koNa meM ( pupphavaie nAmaM ceie hotthA ) puSpavatIka nAmaka caitya thA (vaNNao) varNaka ( tatthaNaM tuMgiyAe nayarIe) usa tuMgikA nagarI meM ( bahave samaNovAsayA parivasaMti ) aneka zramaNopAsaka rahate the ( aTTA ditsA) ye saba zramaNopAsaka bahuta adhika ADhaya-Rddhi Adi se paripUrNa the, audArya Adi guNoM se dIpta the, (vitthinna viulabhavaNasayaNAsaNajANa sUtrAtha-( taeNaM' tyA2 mAha (samaNe bhagava' mahAvIre ) zrama mApAna maDAvIre ( rAyagihAo nayarAo ) 28 nagInA (guNasilAo ceiyAo) zuzuzI nAbhanA caityamAthI (paDinikkhamai) vihA2 4o. (paDinikkhamittA) tyAMthI nIjAna. ( bahiyA jaNavayavihAra viharai) te nobhA vikAra 421 // sAyA. (teNa kAleNa teNa samaeNa) te 4ANe mane te sabhaye (tugiyA nAma nayarI hotthA ) tuma nAme se nArI tI. (vaNNao) tenu vaena yA nagarI pramANe samA. (tIseNaM tugiyAe nayarIe bahiyA) te tuma nArInI mahA2 ( uttarapurasthime disIbhAe ) 4Ana mai ( puSphavaie nAma ceie hotthA ) bhupati nAmarnu caitya hetu. (vaNNao) tenu qNuna bhUbhadra zaitya pramANe sabhA. (tattha Na tugiyAe nayarIe) te tuma nArImA ( bahave samaNovAsayA parivasati ) mane zramapAsa zrApa? ' 2utA utA. ( aTTA,dittA ) te| saddhithI paripUrNa bhane mohAya ALE YthI hI utA. ( vitthinnaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAiNNA ) bhane 22vAnAM ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05 sU08 tuGgikAnagaristha zrAvakavarNanam 835 saMprayuktAH vicchaditavipulabhaktapAnAH bahudAsIdAsagomahisagavelakamabhUtA bahujanasyAparibhUtA abhigatajIvAjIvAH upalabdhapuNyapApAH AsravasaMvaranirjarAH kriyAdhikaraNabandhamokSakuzalAH asAhAyyA devAsuranAgayakSarAkSasakinnarakivAhaNAiNNA ) inake rahane ke makAna vistRta aura bahuta the| palaMga AdirUpa zayanoM se, pIThaka AdirUpa AsanoM se rathAdirUpa yAnoM se, gaja azva AdirUpa bAhano se, ye saba ke saba zramaNopAsaka bharapUra the (bahudhaNabahujAyarUvarayayA) dhana kI inake pAsa kamI nahIM thI arthAt ye saba bahuta dhana se paripUrNa the, sone aura cAMdI se inake bhaMDAra bhare hue the ( AogapaogasaMpauttA ) Ayoga prayoga se ye yukta the / (vicchaDDiya viulabhattapANA ) inake bhojanAlayameM parijanoM ke bhojana karalene ke bAda bhI bhakta aura pAna bahuta adhika mAtrA meM bAkI bacA rahatA thA ( bahu dAsIdAsa go mahisagavelayappabhUyA) inake yahAM aneka dAsI dAsa the, gAyeM, bhaisa thIM pADe aura meDhe the / ( bahujaNassa aparibhUyA aneka manuSyoM ke dvArA bhI ye aparibhUta the / (abhigayajIvAjIvA) jIva aura ajIva ke ye acchI taraha se jJAtA the / (ubaladdhapuNNapAvA) puNya aura pApa kA inheM bahuta hI adhika dhyAna rahatA thA ( Asava saMvaranijjarakiriyA ahigaragabaMdhamokkhakusalA ) Asrava, saMvara, nirjarA, kriyA adhikaraNa baMdha tathA mokSa inakA svarUpa jAnane meM ye saba kuzala the ( asaheje ) kisI bhI kArya meM ye devAdikoM kI shaavistRta makAne hatAM, palaMga AdirUpa zayananI sAmagrIothI, paThaka Adi rUpa AsanathI, rathAdi rUpa yAnethI ane gaja, azva AdirUpa vAhanathI te zrAvo yuddhata tA. (bahudhaNabahujAyarUbarayayA ) temanI pAse dhananI nyUnatA natI, sonA yahIthI tamanA / maresA tA. (AogapaogasaMpauttA) te| Ayoga prayogathI yuddhata al. (viccar3iyaviulabhattapANA) temanA kuMTuMbanA mANasoe jamI lIdhA pachI paNa temanA bhejanAlayamAM khAdya ane peya padArtho / moTA pramANumA 57 // 2utAM tai. (bahu dAsIdAsagomahisagavelayappabhUyA) tebhane tyo bhane hAsa, hAsI, Aya, mesa, pA bhane dheTA tai. (bahujaNassa aparibhUyA ) bhane manuSyA 5 tebhanI parAya 42 zatanaDI. (abhigaya jIvo jIvA) 01 ane 250 2135nA tem| ghal onY2 tA. ( uvaladdhapuNNapAvA" yuthya mane pArnu teso matizaya dhyAna zamatA tA. ( Asava, saMvara, nijjara, kiriyA, ahigaraNa, baMdha mokkha kusalA) mAnava, madha, sa12, nisa, yA, madhi425, tathA mokSa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre kiMpuruSagaruDagandharva mahorAgAdibhirdevagaNai naigraMthAt pravacanAdanatikramaNIyAH nairgrathe pravacane niHzaMkitAH niSkAMkSitAH nirvicikitsitAH labdhArthAH gRhItArthAH pRSTArthA abhigatArthAH vinizcitArthAH asthimajjApremAnurAgaraktAH idamAyuSman | nairgrathaM yatA kI AkAMkSA nahIM rakhate the devAsuranAga suvaNNa jakkharakakhasa kiMnara kiMpurisa garula gaMdhava mahoragAiehiM devagaNehiM niggaMthAo pAvayaNAo atikamaNijjA ) nirgrantha pravacana se inheM vicalita karane ke liye na deva samartha the, na asura samartha the, na nAga kumArazakya the, na suvarNa jyotiSka samartha the, na yakSa samartha the, na rAkSasa samartha the, na kinnara zakya the, na kiMpuruSa zakya the, garuDa-na garuDake cihnavAle suvarNakumAra zakya the, na gaMdharva zakya the, aura na mahoraga Adi devagaNa hI zakya the / ( NiggaMthe pAvayaNe nissaMkiyA, nikkaMkhiyA, nivvitigicchiyA, lakhaTThA, gahiyaTThA, pucchiyaTThA, abhigayaTThA, viNicchiyaTTA' aTThimiMjapemArAgarasA ) mirgrantha pravacana meM ye saba zaMkA rahita the, kAMkSA rahita the, vicikitsA rahita the zAstra ke artha se ye saba bhalIbhAMti paricita ye zAstra pratipAdita artha inake antaHkaraNa meM sadA jamA rahatA thA / zAstrakathita mArga meM inheM jahAM saMdeha hotA thA, use ye loga jJAnI janoM se pUcha kara nizcita kara liyA karate the, ataHzAstra ke artha ko svarUpa te kharAkhara jANatA utA ( asahejjA devAsuranAgajakkharakkhasakinnarakiMpuri sagarugaMdhayamahoragAiehiM devagaNehi nimAMthAo pAvayaNAo aNatikamaNijjA ) hA pAzu artha sAdhavA bhATe teo devAnI sahAyatA IcchatA nahI' nigraMtha pravacanathI temane calAyamAna karavAne devA samartha na hatA, asuro, nAgakumAro paNa samartha na hatA, garuDAsamatha na hatA, rAkSase samatha na hatA, kinnaro samatha na hatA, kipurUSa sama na hatA, gadhava samartha na hatA, ane mahoraga Adi devagaNa paNa samartha na hatA. (Niggathe pAvayaNe nissa kiyA, nikkaMkhyA, nivvitigicchiyA laTThA, gahiyaTTA, pucchiyaTThA, abhigayaTThA, viNicchiyaTThA, aTTibhaMjape mANurAgaratA ) niyantha pravacanamAM te zaMkA rahita hatA, kAMkSA rahita hatA, ane vicikitsA rahita hatA. teo zAstrArthathI sArI rIte paricita hatA. zAstro dvArA pratipAdita atha temanA aMtaHkaraNamAM sadA dRDhatAthI vasatA hatA. jo zAstra pratipAti aMmAM temane samruha utpanna thatA te teo jJAnI lokone pUchIne peAtAnA sadehanuM nivAraNa karatA, tethI temaNe zAsrAne sArI rIte samajI lIdhe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 8 tuGgikAnagaristha zrAvakavarNanam 837 pravacanam arthaH idaM paramArthaH zeSamanarthaH ucchritaparighA amAvRtadvArA tyaktAnta:puragRhapravezAH bahubhiH zIlavataguNaviramaNapratyAkhyAnapauSadhopavAsaizcaturdazyaSTamyuddiSTA ( amAvAsyA) pUrNamAsISu pratipUrNa pauSadhaM samyaganupAlayantaH zramaNAn ina logoM ne acchI taraha se jAnaliyA thaa| zAstrapratipAdita arthoM kA rahasya kyA hai ? yaha saba nirNaya karake inhoM ne acchI taraha se unheM vinA kisI saMdeha ke nizcaya kara liyA thaa| nigrentha pravacana sambandhI inakA prema evaM anurAga inakI asthi aura majjAtaka meM samAyA huA thA / ayamAuso NiggaMthe pAvayaNe aDhe ayaM paramaDhe, sese aNahe ) ye kahA karate the-ki he AyuSmAno ! yaha nirgrantha pravacana hI mokSa kA kAraNa hai. isaliye yaha sArabhUta hai| isase atirikta aura jitane bhI pravacana haiM ve saba kupravacana haiM aura asArabhUta haiM / (Usiya phalihA ) inake aMtaH karaNa sphaTika maNiyoM kI taraha zuddha yAne nirmala arthAt pApa rahita the (avaMguya duvArA) inake makAnoM ke dvAra dAna puNya Adike liye sadA khule rahate the| (ciyattaMte uradharappavesA) hara eka ke ghara meM tathA antaH pura meM inakA praveza varjita nahIM thaa| (pahUhiM sIlavvayaguNaveramaNapaccakkhANaposahovavAsehiM) bahuta prakAra ke zolavata, guNavata, viramaNa, pratyAkhyAna pauSadhopavAsoM dvArA (cAuddasaha-mudiTThapuNNamAsiNIsu paDipuNNaM posahaM sammaM aNupAlemANA) ye caudaza, aSTamI hato. zAstrapratipAdita arthanuM zuM rahasya che te temaNe kaI paNa jAtane saMdeha rAkhyA vinA nizcita karI lIdhuM hatuM. temanA hADe hADamAM tathA nase nasabhA ni prayana pratyeka mnu2|21 vyApeTo Dato. ( ayamAuso NigaMthe pAvayaNe aTe, aya' parama sese aNadve) temA 4 42tA mAya mAne ! A nigraMtha pravacana ja mekSa apAvanAra che. tethI teja sArabhUta che, te sivAyanAM mAM apayanaprakyA cha bhane masArabhUta-sA22hita-cha.( usiya phalihA ) tebhAnA mata:4255 25Ti4 maNiyAnI bhA34 zuddha 2utA utA meTa tamA 552Dita mata:42vAya utA " avaguyaduvArA " tebhAnA mAnAnAM bAra hona puNya bhATe saha GdhAsi raDatAta. "ciyattate uradharappavesA" 424 ghamAM tathA ata:puramA 6 55 tanI / 21 vinA tebhane praveza 321 // vAma bhApato to. ( bahuhiM sIlavvayaguNaveramaNapaccakkhANaposahovavAsehi) te 5 // 2 // zItavrata, zunata, vi2bhaya, atyAcyAnI bhane pauSadhIyavAse 42tA utA. (cAuddasadramudipuNNa mAsiNIsu paDipuNNa posaha samma aNupAlemANA ) temA yauhaza, mAima, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 838 nigraMthAn mAsukaiSaNIyenAzanapAna vAdimasvAdimena vastraparigrahakaMvalapAdanAMchanapITha phalakazayyAsaMstArakeNa auSadhabhaiSajyena pratilAbhayanto yathA pratigRhItaistapaH karmabhirAtmAnaM bhAvayanto viharanti / / 08 // ___TIkA-"taeNaM "tataH khalu "samaNe bhagavaM mahAvIre" zramaNo bhagavAn mahAvIraH " rAyagihAo nayarAo" rAjagRhAt nagarAt "guNasilAo cei. Ao " guNazIlakAt caityAt " paDi nikkhamai" pratiniSkAmati " par3inikvamittA" pratiniSkramya "bahiyA jaNavayavihAra viharai' bahirjanapadaamAvasyA aura pUnama ina tithiyoM meM paripUrNa pauSadha ko acchI taraha se pAlana karate the| (samaNe giggaMthe phAsuesaNijjeNaM asaNapAgakhAima sAhameNaM vatthapaDiggahakambalapAyapucchaNeNaM pIThaphalagasejjAsaMthAraeNaM osahabhesajjeNa paDilAbhemANA ahApaDiggahiehiM tavokammehiM appANaM bhAvemANA viharaMti ) tathA zramaNanirgrantha ko prApsuka eSaNIya azana pAna khAdima, svAdima, AhAra ko, vastra, pAtra, kambala, pAdaproJchana, pITha, phalaka, zayyA, saMstAraka ko auSadha bhaiSajya ko pradAna karate the| tathA. yathA pratihita tapaH karmadvArA apanI AtmA ko bhAvita karate the| TIkArtha- (taeNaM ) isake yAda ( samaNe bhagavaM mahAvIre) zramaNa bhagavAna mahAvIra (rAyagihAo nayarAo) rAjagRhanagara se (guNasilAo cehayAo) guNazIlaka caitya se (paDinikkhamai ) nikale (paDinikkhamittA ) nikalakara ve ( bahiyA ) bAhara ke ( jaNavayavihAraM viharaha) samAsa bhane dhunamanI tithiyAnA poSadho 42 tA. ( samaNe jithe phAsurasaNijjeNaMasaNapANakhAimasAimeNaM vatyapaDigAhakaMbalapAyapucchaNe gaM pIThaphalagasejjAsaMthAraeNaM osahamesajjeNaM paDilAmemANA ahApaDimAhiehiM tabekammehi appANaM bhAvamANA viharati ) tathA tethe zrama niyAne nizi eSaNIya azana pAna, khAdya, svAdya Adi cAra prakArane ahAra, vastra, pAtra Bra, pochana, pIs, 34, zayyA, sasatA24, moSadhI mane laipaaye| vaherAvatA hatA. ane pite grahaNa karelAM tapAkarma dvArA pitAnA AtmAne bhAvita karatA hatA. TI -(taeNa) tyA2 mA4 (samaNe bhagava' mahAvIre) zrama mApAna mahAvIra (rAyagihAo nayarAo) " rADa nagaranA" (guNasilAo ceiyAo) zuzIya satyamAthI (paDinikkhamai) nInyA (paDinikkhamittA) tyAMthI nIjIne (bahiyA) maa2|| "jaNavayavihAraM viharai" pradezamA vikhAra 421 // sAyA. "teNaM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05 108 tuGgikAna garistha zrAvaka varNanam 89 vihAraM viharati " teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM " tasmin kAle tasmin samaye "tuMgiyA nAma nayarI hotthA " tulikAnAma nagarI AsIt "baSNao" varNakaH campAnagarI varNanavat ihApi nagaryAH varNanaM vijJeyam "tIse NaM tuMgiyAe nayarIe bahiyA" tasyAH khalu tujhikAyAH nagaryAH bahiH " uttarapurasthime disIbhAe" uttara paurastye digvibhAge IzAnakoNe " pupphavatie nAmaM ceie hotthA" puSpavatIkaM nAma caityam AsIt "vaSNao" varNakaH aupapAtikasUtroktapUrNabhadraka caityavad varNanaM vijJeyam 'tattha NaM tuMgiyAe nayarIyAe' tatra khalu tuGgikAyAM nagayAm " bahave samaNovAsayA pariksaMti " bahavaH zramaNopAsakAH parivasanti kIdRzAste ? ityAha-" aDDA" ADhyAH mahAntaH RddhayAdipUrNA vo, " dittA" dezoM meM vihAra karane lge| ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) usa kAla meM aura usa samaya meM (tuMgiyA NAmaM nayarI hotthA) tuMgikA nAmakI nagarI thI ( vaNNa o ) caMpA nagarI ke varNana kI taraha isa nagarI kA bhI varNana jAnanA caahiye| (tIseNaM tuMgiyAe nayarIe bahiyA ) usa tuMgikA nagarI ke bAhira kI ora ( uttarapurasthime disIbhAe ) uttarapaurastyadigvibhAga meM arthAt-IzAna koNa meM ( pupphavaie nAmaM cehae hotthA ) puSyavatika nAmakA caitya yakSAyatana thA ( vaNNao ) isakA varNana aupapAtika sUtrokta pUrNabhadraka catya kI taraha jAnanA cAhiye / (tattha NaM tuMgiyAe nayarIe ) usa tuMgikA nagarI meM ( bahave samaNovAsayA parivasanti ) aneka zramaNopAsaka-( zrAvaka ) rahate the| ve kaise the- isake liye sUtrakAra kahate haiM- ( aDA ) ve zramaNopAsaka mahAn the athavA Rddhi se parIpUrNa the, (dittA ) dIpta the arthAt audArya kAleNa teNaM samaeNaM" te Ne bhane te sabhaye "tugiyA NAma natharI hotthA" tufixt nAmanI 4 nagarI tI "vaNNao" te nagarI nu samaya paNuna pAnagarI re sabhA " tIseNaM tugiyAe nayarie bahiyA " te tumi nAnI pA2 " uttarapurasthime dikhIbhAe" zAna mAM (uttara bhane pUrva vayanA bhUNe ) " pupphavattie nAma ceie hotthA" 05ti nAmanu zaitya (yakSAyatana ) ta "vaNNao" mIpati sUtramA pUladraya atyanu na thucha tevu tenu vana samA. " tattha NaM tugiyAe nayarIe" tetu| nArImA "bahave samaNAvAsayA parivasati" aneka zramaNopAsaka (zrAvake ) rahetA. hatA. te zrAvake kevA hatA te batAvavA sUtrakAra kahe che-teo mahAna hatA athavA dhana, dhAnya Adi ruddhithI yuta tA. " dittA " hI hatA. mohAya mAhi guthI viNyAta utA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre dIptAH, dRptAveti chAyA, tatra dIptAH prasiddhA audAryAdi guNaiH, dRptAH-darpitAH svadharmagauravAt / " vityiSNa viulabhavaNasayaNAsaNavAhaNAiNNA " vistIrNa vipula bhavanazayanAsanavAhanAkIrNAH, tatra vistIrNAni=vistRtAni, vipulAni bahUni, bhavanAni-gRhAH, zayanAnipalyaGkAdIni, AsanAni-pIThikAdIni, yAnAni-rathAdIni, vAhanAni gajAvAdIni, taiH AkIrNA vyAptAH yuktA ityarthaH / " bahudhaNabahujAyasvarayayA" bahudhanabahujAtarUparajatAH, tatra-bahu = vipulaM, dhanaM-gaNimadharimameyaparicchedyarUpam , tathA bahuvipulaM jAtarUpam-suvarNa, rajataM =rUpyaM, yeSAM te tathA / "AogapaogasaMpauttA" AyogaprayogasaMprayuktAH, tatra-A-samantAt yojanaM yogaH-AyogaH-lAbhArtha krayANakAdInAM nItipUrvaka krayaNam . pra-prakarSeNa yogaH prayogaH = lAbhamaragamya nItipUrvakaM teSAM vikrayaNaM, tayo saMprayuktAHsaMlagnAH yadvA-Ayogena-lAbhAdilipsayA prayogaH vastusaMgrahArthe pUrvameva dravyasya vitaraNam AyogaprayogaH saMprayuktaH pravartito yaiste tathA. nItyA dravyopArjanapravRttA ityarthaH, " vicchaDDiyaviula-bhattapANA" vicchaditavipula Adi guNoMse prasiddha- vikhyAta the| athavA ve apane dharma ke bahumAna se garvita gaurava yukta the / (visthiNNaviulabhavaNamayaNAmaNavAhaNAiNNA) inake rahane ke bhavana makAna vistRta, baDe baDe the aura vipula the bahuta se the / palaMga vagairaha zayana, pIThaka Adi Asana, rathAdi yAna, gaja azva Adi vAhana inase ye yukta the| (bahudhaNa bahujAyarUva rayayA) gaNima, dharima meya aura paricchedyarUpa dhana inake pAsa bahuta thA tathA jAtarUpa- suvarNa bhI vipulamAtrA meM thA, evaM rajatarUpya bhI aisA hI thaa| (AogapaogasaMpauttA) Ayoga arthAt lAbhake liye kirAnoM kA nIti pUrvaka kharIdanA, prayoga-lAbhake samaya unhe nIti pUrvaka vecanA, ina donoM meM catura the arthAt ve nItipUrvaka dravyopArjana karate the| (vicchaDiyaviulabhattapANA) isabAta ko yaha padaprakaTa karatA hai ki ye athavA teo pitAnA dharmanA bahumAnathI gati - gaurava yukta-hatA "vitthiNNaviulabhavaNasayaNAsaNavAhaNAiNNA" tamanA 2vAnI mane maane| viratRta, moTA ane vizALa hatAM. te makAne palaMga Adi zayananI sAmagrIthI pIThaka Adi AsanathI, rathAdi yAnethI ane gaja, azva Adi vAhanethI yata tai. " bahudhaNavahajAyarUvarayayA" tebhanI pAse gAlima, paribha, bheya ane paricchedyarUpa bahu ja dhana hatuM. temaja suvarNa tathA rajata paNa moTA prabhAmA tu. " AogapaogasaMpauttA" bhAyoga-sAmane bhATe bhAsanI nItipUrvaka kharIdI karavAmAM ane "praga"--lAbha thAya tyAre tene nItivaka vecavAmAM teo kuzala hatA. eTale ke teo nItipUrvaka dravyapArjana 42tA tA. " vicchadviyaviulabhattapANA" mA 56 2 // abha matApAmA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. prameyacandrikA DIkA za0 2305 sU0 8 tuGgikAmanaristha bhAvakavarNanam 849 bhaktapAnAH, tatra bhaktaM ca pAnaM ca bhaktapAne, vipule ca te bhaktapAne bipulabhaktapAne vi= vizeSeNa chardite = parijanabhojanAnantaraM pAkAlaye'vaziSTe bhaktapAne yeSAM te tathA / teSAM gRhe dInAnAthA dibhyastatparipAlanArthamavaziSTaM vipulamazanAdikaM dIyate iti bhAvaH / " bahudAsIdAsa gomahisaga ve layappabhUyA " bahudAsIdAsa gomahiSagavelakama bhUtAH, tatra - bahavaH = bahusaMkhyAH dAsIdAsAH- dAsyazca dAsAzca 0 tathA gAvaca mahiSAzca gavelakAH = urabhrAzca te prabhUtAH = pracurAH yeSAM tathA, atra gavAdipadaM strIgavAdInAmapyupalakSakam, yadvA gopadasya strIpuMgava - yoravizeSeNa vAcakatvAdavirodha eva / mahiSagavelakazabdayozca 'pumAn striyAm' iti ekazeSAnmahiSyAdInAmapi grahaNam bahujaNassa " bahujanasya, atra jAti vivakSayaikavacanaM sambandhasAmAnye ca SaSThI, tena ' bahujanaiH' ityartho bodhyaH, ana apatyasya gamyamAnatvAt - bahujanairapi " aparibhUyA " aparibhUtAH = atiraskRtAH, yadvA-'kta' pratyayArthasyAvikSitatvAt aparibhavanIyAH bahujanairapi parAbhavitumabahuta dayAlu the kyoMki unake bhojanAlaya meM jo bhojanasAmagrI banatI rahatI thI vaha itanI adhika mAtrA meM banatI thI ki parijanoM ke bhojana kara lene para bhI vaha bahuta adhika bacI rahatI thI / ataH avaziSTa vaha bhojana sAmagrI dIna, anAtha Adi janoM ke liye unakI paripAlanA ke nimitta vitarita hotI rahatI thI / (bahudAsI dAsa gomahisaga velayappa bhUyA ) ve aneka gAyeM aura bhaiMsoM ko rakhate the| tAtparya yaha ki inake gharoM meM bahusaMkhyaka dAsI dAsa the, bahusaMkhyaka gAyeM, bhaiMsa meDhA aura meDhI ye saba jAnavara the / ye zramaNopAsaka itane adhika bhAgyazAlI the ki ( bahujaNassa aparibhUyA ) ekajana kI to kyA bAta aneka manuSya bhI milakara inakA parAbhava tiraskAra nahIM kara sakate the| arthAtve zrAvaka baDe zakti zAlI aura mAnanIya the| aneka janoM dvArA bhI ye apari AvyuM che ke te atizaya dayALu hatA. kAraNa ke temanA leAjanAlayamAM eTalI badhI leAjanasAmagrI radhAtI hatI ke temanA parijanAe leAjana karyA pachI paNa ghaNI ja khAdya sAmagrI paDI rahetI. te vadheluM anna dIna, anAtha mAhi bhanAne vahethI devAtAM yAvatuM tuM. " bahudAsIdAsa goma hisagavelayaSpabhUyA " tebhane tyo bhane hAsa, hAsI, gAya, lesa, gheTAM ne beTI itAM. te zramaNeApAsake eTalA badhA bhAgyazALI hatA ke " bahujaNassa aparibhUyA ekatA zuM paNa aneka mANaso maLIne paNa temane parAbhava karI zakatA nahI. -kAi temane tiraskAra karI zakatuM nathI. eTale ke teo zaktizALI ane bhAnanIya hutA. ane' bhANuso dvArA pazu aparibhUta ( aneya ) tA. upabha 106 zrI bhagavatI sUtra : 2 " Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 __ bhagavatI zakyA ityarthaH / eSUktavizeSaNeSu " aDA, dittA aparibhUyA" ebhistribhirvizeSaNaireSu zramaNopAsakeSu pradIpadRSTAnto'bhipretastathAhi - yathA pradIpastailavattibhyAM zikhayA ca saMpano nirvAte sthAne surakSitaH prakAzamAsAdayati, evamete zramaNopAsakA api tailavattisthAnIyayA ADhyatAparaparyAyayA RddhayA, zikhAsthAnIyayA udAratA gambhIratAdirUpayA dIpayA ca saMpannAH, nirvAtasthAnasthAnIyayA sadAcAramaryAdA pAlanAdirUpayA aparibhUtatayA ca saMpannAH samujjvalantIti hetutAvacchedakadharmasya AnyatAdIptyaparibhUtatai tat tritayaniSThasyaikasya satvAnna tRNAraNimaNinyAyena pratyakSAnumAnAgamanazabdeSu mAmANyamiva pratyekaM hetutA pradIpavadeveti / bhUta the / ina zramaNopAsakoM ke ina ukta vizeSaNoM meM se jo ( aDA dittA, aparibhUyA ) ye tIna vizeSaNa haiM ye unameM pradIpa ke daSTAntakI sArthakatA prakaTa karate haiM jaise tela, battI aura lau se yukta huA dIpaka kisI nirvAta pradeza meM surakSitarUpa se rakha diyA jAtA hai to vaha vahAM para acchI taraha se prakAzayukta banA rahatA hai isI taraha ye zramaNo pAsaka bhI taila evaM battI kI sthAnApanna jo apanI Rddhi hai usase, tathA zikhA kI sthAnApanna jo udAratA gaMbhIratA AdirUpa dIpti hai usa se saMpanna the, aura nirvAtasthAta kI pratinidhi rUpa jo sadAcAra kI maryAdA kA pAlanA thA vaha inakI aparibhUtatA thI, usase bhI ye saMpanna bane hue the| ataH ADhayatA dIpti aura aparibhUtatA, ina tInoM meM rahane vAlA hetutAvacchedaka dharma eka hai isa kAraNa (tRNAraNimaNi ) nyAya se pratyakSa anumAna aura Agama zabdoM meM pramANatA kI taraha pratyeka ADhayatA Adi eka to hetu nahIM mAnanA cAhiye, jisa taraha dIpaka tela pattI ta-" aTThA, dittA, aparibhUyA-tra vizeSa tamanAmA prahIyanA yAtanA sArthakatA batAve che jema tela, vATa ane tithI yukta dI keI nirvAta jagyAe surakSita rAkhavAmAM Ave to tyAM te sArI rIte prakAza ApyA kare che, eja rIte zramaNopAsaka paNa pitAnI tela ane vATa samAna ruddhi vaDe tathA dIvAnI jyotI samAna udAratA, gaMbhIratA AdirUpa dIpti vaDe yukta hatA. tathA teo nivRtasthAnanA pratinidhirUpa sadAcArathI maryAdAnuM sadA pAlana karatA hatA. eja temanI aparibhUtatA (ajeyatA) hatI. tenAthI paNa teo yukta hatA. tethI ADhayatA, (Rddhi) dIpti ane aparibhUtatA, e traNe mA 2nAra " tutArache ma me cha" tethI "tRNAraNimaNi" nyAye pratyakSa anumAna ane AgamazabdamAM pramANutAnI jema pratyeka AvatA Adine hetu mAna joIe nahIM. jevI rIte tela, vATa ane tithI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU. 8 tuGgikAnagaristha zrAvakavarNanam 843 (6 zramaNopAsakAH dharmaviSaye kIdRzA: ? ityAha 'abhigayajIvAjIvA' ityAdi / " abhigayajIvAjIvA " abhigatajIvAjIvAH - abhigatAH = yathAvasthita svarUpeNa jJAtAH jIvA ajIvAzca yaiste tathA jIvAjIva svarUpajJAnavanta ityarthaH " uvaladdha puNNapAvA upalabdha puNyapApAH upalabdhe = yathAvasthitasvarUpeNa vijJAte puNyapApe yaiste tathA tattvato - vijJAtapuNyapApasvarUpA ityarthaH " AsavasaMvaranijjara kiriyA higaraNavaMdhamokkhakusalA " Asrava-saMvara - nirjarA- kriyAdhikaraNa - bandhamokSakuzalAH, tatra - AsravaH - AsravatI = pravizati aSTavidhakarmasalilaM aura apanI lauM se nirvAta sthAnameM surakSita jalatA huA camakatA rahatA hai usI prakAra se ye zramaNopAsaka bhI ADhaya, dIpta aura aparibhUta baneraha kara khUba camakate the / ye zramaNopAsaka jisa taraha laukika vyavahAra meM dakSa the usI prakAra se ye dharma ke viSaya meM bhI dakSa the isI bAta ko aba prakaTa kiyA jAtA hai ( abhigayajIvAjIvA) jIva aura ajIva padArtha apane 2 svarUpa se jaise avasthita haiM usI prakAra se ye unheM jAnate the- nyUnAdhika rUpameM nahIM / ( uvaladdha puNNapAvA) puNya kA svarUpa kyA hai aura pApa kA svarUpa kyA hai isa viSaya ko bhI ye acchI taraha se jAnate the / ( AsavasaMvaranijjara kiriyAhigaraNabaMdha mokkhakusalA) Asrava, saMvara, nirjarA, kriyA adhikaraNa, baMdha aura mokSa, ina tatvoM ke viSaya meM ye kuzala the- arthAt inameM heya kauna hai aura upAdeya kauna hai - isa bAta ke ye acchI taraha se jJAtA the / jisa prakAra se tAlAba Adi meM jala srotoM dvArA AtA hai usI prakAra se AtmArUpa 66 yukta dIvA nirvAMta sthAnamA surakSita maLyA kare che ane prakAza Ape che eja rIte zramaNeApAsake paNa ADhaca, dIpta ane aparibhUta hAvAthI khUba zelatA hatA. te zramaNeApAsakA laukika vahevAramAM jevA dakSa hatA evA ja dhArmika viSayAmAM paNa tetheo dRkSa hatA, me nIcenAM sUtro dvArA atAvavAmAM bhAvyu che - " abhigaya jIvAjIvA " va mane salavanA yathArtha sva3panA tetheo jJAtA tA. laddhapuNNapAvA puNya tathA pApanu svarUpa paNa teo sArI rIte samajatA. tA. Asava-saMvara- nijjara-kiriyA - higaraNa-baMdha - mokkha - kusalA " bhAstrava' savara, nirbharA, hiyA, adhira, madha, bhane bhokSa, me tattvonA viSayabhAM teo nipuNa hatA. eTale ke te tattvAmAM ya kayAM kayAM tattvo che ane upAdeya taravAM kayAM kayAM che te teo samantA hatA. jevI rIte taLAva Aphri mAM jharaNAMo dvArA pANI Ave che, eja pramANe AtmArUpI taLAvamAM ATha prakAranAM karma rUpI jaLanA praveza mithyA darzana Adizya lAvA vaDe "" d www.m zrI bhagavatI sUtra : 2 uba Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre yena Atmasarasi sa Asrava mithyAlAviratipramAdakaSAyayogarUpaH, saMvara:-saMviyate-nirudhyate AsravAt karma yena pariNAmena sa saMvaraH samiti guptiprabhRtibhirAtmasarasi Asravat karmasalilAnAM sthgnmityrthH| nijarA-nirjaraNaM karmaNAM jIva pradezebhyodezataH parizaTanaM-vizaraNaM nirjarA-dezataH karmakSayarUpA, kriyA kAyikyA dikA, adhikaraNam-adhikrayate-narakagati yogyatAM prApyate AtmA'neneti-adhikaraNam-dravyato gantrI yantrAdi, bhAvataH krodhAdikam , vandhaH-jIvasya karmapudgalaiH saha sambandhaH, mokSaH sakalakarmakSaye sati jIvasya karmasaMyogApAditarUparahitasya sAdyaparyavasAnam avyAvAdhamavasthAnam / tAlAba meM aSTavidha karmarUpI jala mithyAdarzana AdirUpa bhAvoM se nirantara AtA rahatA hai / isI kA nAma Asrava hai / isa Asrava ke kAraNa mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga hote haiM / Ate hue karma jisa upAyase rukate haiM usakA nAma saMvara hai| saMvara samiti gupti aura parISaha jaya Adi kAraNoM se hotA hai / karmoM kA jIva ke pradezoM se ekadeza se jhara jAnA-naSTa honA-isakA nAma nirjarA hai / kAyikI Adi kriyAe~ yahAM kriyAzabda se lI gaI hai| jisake dvArA AtmA narakagati kI yogyatA ko pAtA hai vaha adhikaraNa hai| dravya aura bhAvakI apekSA yaha adhikaraNa do prakAra kA kahA gayA hai| gantrI-gADI aura yaMtra Adi ye dravyAdhikaraNa haiN| krodhAdika kaSAyeM bhAvAdhikaraNa haiM / jIva kA karmapudgaloM ke sAtha jo sambandha hai usakA nAma bandha hai / samasta karmoM kA AtmA se kSaya honA isakA nAma mokSa hai| tAtparya yaha hai niraMtara thayA kare che. tenuM nAma ja Asava che. tene kAraNe ja mithyAdarzana, avirata, pramAda, kaSAya ane ega udubhave che. karmane je upAthI pravezatA aTakAvavAmAM Ave che te upAyenuM nAma saMvara che. samiti, gupti, pariSaho para vijaya Adi kAraNethI saMvara thAya che. jIvanA pradezamAMthI karmo nirjarI javAnI-naSTa thaI javAnI-kriyAnuM nAma nirjarA che. kriyA zabda dvArA kAyikI Adi kriyAo grahaNa karavAmAM Avela che. jenA dvArA AtmA narakagatimAM javAnI cegyatA meLave che tenuM nAma adhikaraNa che. dravya ane bhAvanI apekSAe te adhikaraNa nA be prakAra kahyA che. gADI, yaMtraAdi dravyAdhikaraNe che krodhAdika kaSAye bhAvAdhikaraNe che. jIvane kamapadronI sAthe je saMbaMdha che tenuM nAma "baMdha " che. samasta kamene AtmAmAMthI kSaya tenuM nAma mekSa che. kahevAnuM tAtparya e che ke karmonA astitvamAM jIvanI je avasthA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA u0 2 0 5 sU08 tuGgikAnagaristha zrAvakavarNanam 845 uktazca-" nissesakammavigamo, mokkho jIvassa muddharUpassa // sAia pajjavasANaM, avvAvAhaM avatthANaM " // 1 // chAyA-nizzeSa kamavigamo mokSo jIvasya zuddharUpasya / sAdyaparyavasAnam avyAvAdham avasthAnam // 1 // teSAM dvandvaH, tatra kuzalAH AsravAdInAM heyopAdeyatAM svarUpajJAtAra ityarthaH ki karmoM ke sambandha meM jo avasthA jIva kI rahatI hai vaha avasthA karmoM ke sarvathA abhAva ho jAne para nahIM rahatI hai karmoM ke sarvathA a. bhAva ho jAne para jIva kI avasthA bilakula zuddha suvarNa ke samAna nirmala ho jAtI hai / ataHjIva kI yaha avasthA sAdi hone para bhI aparyavasita rahatI hai / kyoM ki phira isa sthiti meM usameM azuddhatA utpanna karane vAlI koI zakti hI nahIM rahatI hai / isI liye isa avasthA ko sAdyaparyavasAnarUpa kahA hai| eka siddha meM anaMta siddhoM kA a. vagAha vinA kisI bAdhA ke rahatA hai-isaliye ise avyAvAdharUpa kahA gayA hai| aisI jo jIva kI avasthA hai vahI mokSa hai| kahA bhI hai samasta karmoM kA vipramokSa honA yahI jIva kA mokSa hai / isa avasthA meM jIva zuddha rahatA hai / yaha avasthA jIva kI sAyaparyavasita hotI hai| aura isa avasthA meM jIva avyAyAdharUpa se sadA avasthita rahatA hai| isa Asrava AdikoM kI heyopAdeyatA ke ye jJAtA the| (asahejA) inake rahe che, te avasthA karmone sadaMtara abhAva thayA pachI rahetI nathI. karmone sarvathA kSaya thaI gayA pachI jIvanI avasthA zuddha suvarNanA jevI nirmaLa banI jAya che. tethI jIvanI te avasthA sAdi (Adi sahita ) hovA chatAM paNa aparyavasita rahe che. kAraNa ke e sthitimAM tenI aMdara azuddhatA utpanna karanAra keI paNa zakti ja rahetI nathI. tethI ja te avasthAne sAdyaparyavasAna rUpa kahela che. eka siddhamAM anaMta siMddhone avagAha kaI paNa muzkelI vagara rahe chetethI tene avyAbAdha rUpa kahela che. jIvanI evI je avasthA che tenuM ja nAma mekSa che. kahyuM paNa che samasta karmone viprAkSa (nAza) the enuM nAma ja jIvane mokSa che. e avasthAmAM jIva zuddha rahe che. jIvanI te avasthA sAdi hovA chatA aparyavasita hoya che-AdithI yukta hatA chatAM aMta rahita hoya che. te avasthAmAM jIva AvyAbAdha rUpe (keI paNa jAtanI bAdhA vinA) rahe che te zrAvake e Asava Adi taronI heye pAdeyatAnA (grAhya agrAhyatAnA ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ne bhagavatI sUtre " asahejjA" asahAyyAH - avidyamAnaM sAhAyyaM devAdisAhAyyaM svasyaiva dharmaja - nita sAmarthyAtizayAt yeSAM te tathA / yadvA 'svayaM kRtaM karmasvayameva bhoktavyam' iti jJAtvA manodaurbalyAbhAvAt parasAhAyyAnapekSA ityarthaH / " devA - sura-nAga - jakkha- rakkhasa- kiMnara kiM purisa - garula - gaMdhavtra - mahoragA - iehiM devagaNehiM " devA - sura-nAga - suvarNa - yakSa-rAkSasa - kinnara - kiMpuruSa - garur3a - gandharva - mahoragA - dibhirdevagaNaiH, tatra - devAH = vaimAnikAH, asurAH =asurakumArAH, nAgAH=nAgakumArAH, asurAnAgAH ' ime ubhaye bhavanapatayaH, yakSAH rAkSasAH kinnarAH kiMpuruSAH, ete catvAro vyantaravizeSAH, garuDAH = garuhacihnayuktAH suvarNakumArAH bhavanapatiantaHkaraNa meM yaha pUrNarUpa se vizvAsa thA ki apane hI dharma ke sevana se janita sAmarthyarUpa atizaya ke sivAya jIva kA sahAyaka aura koI nahIM hai, yadi sahAyaka koI hai to vaha eka apane dvArA sevita dharma hai, ataH ye devAdikoM kI sahAyatA kI cAhanA nahIM rakhate the / athavA- svayaM kRta karma jIva svayaM hI bhogatA hai aisA jAnakara apane kRta karma ke phala bhogane meM unake mana meM durbalatA nahIM AtI thI aura aisI durbalatA ke na Ane se ve kRtakarma ke phala ke bhogane meM para kI sahAyatA kI AkAMkSA bhI nahIM rakhate the, nirgrantha pravacana meM ye zramaNopAsaka itane adhika dRDha the ki inheM usa ( nigaMthAo pAvayaNAo ) nirmanthapravacana se (devAsura nAgajakkha rakkhassa kiMnara kiM purisa garula gaMdhavvamahoragAiehi devagaNehiM ) deva- vaimAnika deva tathA asura kumAra, nAgakumAra, yakSa rAkSasa, kinnara kiMpuruSa ye yakSa Adi cAra vyantavizeSa garuDaresh cihnavAle suparNakumAra, gaMdharva, aura mahorAga ye vyantara vizeSa << 6 jJAtA hutA. asahejjA " temanA hRdhyamAM se bAta para hRDha zraddhA tI dharmAMnA sevanathI utpanna thayela sAmarthya sivAya jIvanA koi paNu anya sahA thaka nathI. tethI te devAdikanI sahAyatAnI icchA rAkhatA nahIM te samajatA hatA ke dharma sivAya jIvano koI paNa bIjo sahAyaka hAtA nathI athavA teo samajatA hatA ke pote karelAM karmonA phaLa jIve bhAgavavA paDe che. tethI pAte karelAM karmonA vipAka bhAgavatA temanA manamAM dukhalatA avatI nahI', ane dukhalatA nahIM AvavAthI kRtAMnuM phaLa bhogavavAmAM anya kAinI paNa madadanI AkAMkSA rAkhatA nahIM. nigraMtha pravacanamAM e zrAvakAne eTalI haDha zraddhA hatI ke " nimagaMthAo pAvayaNAo " nigraMtha pravacanathI (devAsuranAgajakha rakkha sakiMnarakiMpurisa garula gaMdhavvamahoragAi rahi devagaNehi) vaimAni ahi devA, masurasusArI, nAgaDubhArI, yakSa, rAkSasa, Dinara, DiyuruSa yA yakSa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 u05 0 8 tuGgikAnagaristhaApakavarNanam 847 vizeSAH, gandharvA mahoragAzca vyantaravizeSAH, tadAdibhiH = tatprabhRtibhirdevagaNaiH " niggaMthAo pAvayaNAo" naigraMthAt pravacanAt " aNaikamaNijjA" anatikramaNIyA:-ati krAmayitumazakyAH nirgranthapravacanAt-cAlayituM devAdayo'pi na samarthA bhavantIti bhAvaH / punazcate zramaNopAsakAH kIdRzAH ? ityAha-"niggaMthe pAvayaNe " nairgranthe-pravacane " nissaMkiyA" nizzaGkitAH zaGkArahitAH nainthe pravacane idamitthaM netthaMvetirUpA na kA'pi teSAM zaGkAvarttate iti bhAvaH / "nikkaM. khiyA " niSkAMkSitAH, kAsA=paramatAbhilApaH, tadrahitAH paramatAnabhilASiNa ityarthaH 'nibitinicchiyA' nirvicikitsitAH-vicikitsA-phalaM pratisandehaH tena barjitAH-phalasandeharahitA ityrthH| 'lahA' labdhArthAH artha zravaNAt , ' gahIyahA" ityAdi devagaNa bhI ( aNaikamaNijA ) raMcamAtra calAne ke liye samartha nahIM ho sakate the| ye zramaNopAsaka (niggaMthe pAvayaNe ) usa nirgrantha. pravacana meM (nissaMkiyA ) zaMkArahita the yaha isa prakAra se hai ki nahIM hai isa prakAra ke saMdeha se rahita the| (nikkaMkhiyA ) paramata ko apanAne kI bhAvanA inake antaH karaNa meM svapna meM bhI nahIM hotI thii| nidhitigichiyA) jainadharma pratipAdita mArga kA anuSThAna niSphala hotA hai isa prakAra phala meM saMdeha inake citta meM nahIM thA ( laTThA) artha ke zravaNa se ye labdhArtha the / (gahiyaTThA ) artha ke avadhAraNa se ye gRhItArtha the| ( pucchiyaTThA) jisa artha meM inheM saMdeha hotA thA usa artha ko ye pUchakara nizcaya kara lete the / ataH ye pRSTa artha kA inheM acchI taraha se vigere cAre vyantara vizeSa che. garuDa-garuDanAcihnavALA suvarNakumAra, gaMdharva bhane bhA23 se 54 vya-tavizeSa cha tyAha vA 55 (aNaikamaNijjA) tebhane 204mAtra 55 yasAyamAna 42vAne samartha nahatA. te zrama! pAsI (nigaMthe pAvayaNe) nitha pravayanamA ( nissaMkiyA ) A2hita tA -te dvArA pratipAdita tattvomAM temane kaI paNa prakArane saMdeha te nahIM. ( nikkaMkhiyA ) 52 matane mApanAvapAnI 4-ch| tabhane 21mamA 55] thatI nahI. (nivvitigicchiyA) "nayamamA pratipAhita bhAganu anuSThAna ni naya cha," me 3 // vizanI haDa tamanA vittamA 4ii mata nalI (ladAdA ) manA zravaNune sIdhe ta evdhArtha utA. ( gahiyaTThA) manA avadhArathI te| gRhAtA tA. (pucchiyaTo) 2 arthamA temane saTeDa thata ta martha jJAnIne pUchIne pitAnA saMdehanuM teo nirvANa karatA hatA. tethI teo pRSArtha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ha bhagavatIsUtre gRhItArthAH arthAvadhAraNAt, "pucchiyahA" pRSTArthAH sandhigdhArthasya praznakaraNAt "abhigayadvA" abhigatArthAH = pRSTArthasyAvabodhAt, 'viNicchiyaTThA' vinizcitArthAH arthAvadhAraNena padArthAnAM vinizvayAt, " ahimiMja pemANurAgaratA" asthimajjA premAnurAgaraktAH - asthIni = ' haDDI ' iti prasiddhAni, majjA = asthanAM madhyagato dhAtuvizeSaH tAsu asthimajjAsu premAnurAgeNa pravacanasya premarUpAnurAgeNa raktAH raJjitAH pravacanasya premNA'nurAgeNa ca teSAmAtmapradezAstanmayAjAtA ityarthaH / etAdRzAH santo'nyAn putrAdIn vA prati evamakathayan " ayamAuso " idamAyumantaH' he AyuSmantaH idaM ' niggaMthe pAvayaNe ' nairgranthaM pravacanam " aTThe " arthaHmokSasya kAraNam, ata eva " ayaM paramaDe" idaM paramArtha :- mokSakAraNabhRtatvAdidaM nairgranthaM pravacanaM paramArthaH sArabhUtamityarthaH, " se se aNaDDe " zeSamanartham zeSaM nairgrantha pravacanabhinnaM kupravacanam anartham = mokSabAdhakatvAnniSprayojanamiti ! punastAneva bodha ho jAtA thA isaliye ye abhigatArtha the / (viNicchiyaTThA) artha kI avadhAraNA se padArthoM kA ye nizcaya karate the isaliye vinicitArtha the / (aTThimiMja pemANurAgarasA) asthi nAma haDDI kA aura majjA haDDiyoM ke madhyagata dhAtu vizeSa kA hai inakI haDDI majjA dharma ke anurAga se raMgI huI thI, pravacana ke prati inake AtmapradezoM meM prema aura anurAga thA / arthAt inakI AtmA ke pradeza pravacana maya hI the| jaba ye zramaNopAsaka aise the taba hI ye apane-apane putradi koM se samaya 2 para aisA kahA karane the ki - ( athamAuso niggaMthe pAvaNe) he ciraMjIvo ! yaha nigraMtha pravacana (aTThe ) mokSarUpa arthakA kAraNa hai| ataeva (ayaM paramaTThe ) yaha sArabhUta hai| (sese aNaTThe ) isa nirgranthapravacana se bhinna jo kupravacana haiM ve mokSa ke bAdhaka hone se niSprayojana haiN| utA ( abhigayaTTA ) pUchelA arthn| tebhane sArI rIte mogha thateo hato tethI teyAne abhigatArthaM vizeSa sagAuyuM che. (vinicchiyaTThA) arthAMnI avadhA raNathI teo padArthanA nizcaya karatA hatA, tethI teo vinizcitArtha hatA. (aTThami japemANurAgaratA ) asthi meTale hAu bhane asthinI varaye rahelI dhAtu vizeSanuM nama majA che. temanA asthimajjA dharmanA raMge raMgAyelA hatA. nizcaya pravacana pratye temanA Atma pradezamAM prema ane anurAga hatA eTale temanA Atmapradeze pravacanamaya ja hatA. tethI ja te tebhanA putrAne vAraMvAra bhevu hyA uratA hai (ayamAuso nigathe pAvayaNe ) he AyuSmAna!! yA niyatha avayana ( aTThe ) bhokSa35 arthAne Apta purAvanA che. tethI 4 ( ayaM paramaTThe ) tesArabhUta che. ( se se aNaTTe) nigraMtha pravacana sivAyanA khIjA je pravacanA che te yupravacaneA che. te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 8 tuGgikAnanaristha zrAvakavarNanam 849 varNayati-" usiya phalihA " ucchritasphaTikA sphaTikavanirmalAntaH karaNAH __yadvA- ucchUitaH = gRhadvArAdapagataH paridho yeSAM te tathA - audAyAtizayAdAnadAyitvena bhikSukANAM gRhapravezanArthamanargalitadvArA ityarthaH / etAvadeva na kintu " avaMguyaduvArA " aprAvRtadvArAH kapATAdibhirasthagitadvArAH dAnArthaH mudghATitagRhadvArA ityarthaH / "ciyattaMte uragharappavesA " tyaktA ntaHpuragRhapravezAH-tyaktaH-prItyA pradattaH antaHpure gRhe vA pravezo yeSAM te tathAatidhArmikatayA sarvatrAnAzaGkanIyA ityrthH| atha dharmArAdhane te kIdRzA iti darzayati-" bahuhiM " bahubhiH = anekaprakArakaiH " sIlavyayaguNaveramaNapuccakakhAyA posahovavAsehiM" zIlavataguNaviramaNapratyAkhyAnapoSadhopavAsaH, tatra zIlAni sAmayika-dezAvakAzika-poSadha-tithi saMvibhAgAkhyAni= vratAni-pazcANuvratAni, guNa: trINi guNavratAti, viramaNaM - mithyAtvAnnivartanam, aba sUtrakAra inake audArya Adi guNoM kA kathana karate hue kahate haiM -( usiya phalihA ) inake aMtaHkaraNa hamezAM sphaTika maNikI taraha nirmala arthAt pAparahita the ( avaMguyaduvArA ) ina zramaNopAsakoM ke makAnoM pUnya dAna ke nimitta sadA khule hue hI rahA karate the / (ciyasaMteuradharappavesA) una ke Ane jAne meM kisIko kisI prakAra kA avizvAsa nahIM thA / usa kAraNa ve rAjAke aMtaH purameM bhI vinA rokaToka jA sakate the| __ ava sUtrakAra isa bAtako prakaTa karate haiM ki ye zramaNopAsaka (bahuhiM) aneka prakAra ke ( sIlavdhayaguNaveramaNa-paccakkhANaposahovavAsehiM ) zIla mAna sadAcAra AdidharmAnuSThAnoM kI ArAdhanA karane meM dattacitta rahA karate the, jaise- sAmAyika, dezAvakAzika, pauSadha, atithisaMvibhagarUpa ko ye pAlate the| vrata- pAMca aNuvratoM ko ye pAlate mokSane prApta karAvatA nathI mATe sArarahita che. have sUtrakAra te zramaNa pAsanA mohAya mAhi guNenuM vana 42di 4 cha. 3 (UsiyaphalihA) temanA ata: karaNo sphaTika maNinI mAphaka zuddha yAne nirmaLa eTale ke pApa 2Dita tai 'avaMguyaduvArA' tamanA bhano puSyahAna bhATe DamezA dhA 29 tA. ( ciyattaMte uggharappavesA) tebhane mAvA pAmA chana / paNa prakArano saMdeha na hatuM tethI rAjAnA aMtaH puramAM paNa teo vinA rokaToka teo jaI zakatA hatA. teo kevI rIte dharmanuM ArAdhana karatA, te have sUtrakAra prakaTa kare che. (bahuhiM) mane praa2n| ( sIlavvayaguNaveramaNapaccAkkhaNaposahAvavAsehiM ) dharmAnuSThAnanI ArAdhanA karatA hatA. sAmAyika, dezAvakAzika, pauSadha,ane atithi saMvibhAga rUpa zIlanuM teo pAlana karatA hatA, pAMca aNuvratanuM teo pAlana karatA bha 107 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pratyAkhyAna-parvadineSu tyAjyAnAM parityAgaHpoSadhopavAsaH poSaM-puSTi-dharmasya vRddhi dhatte iti poSadhaH parvadinAnuSTheyo vratavizeSaH, tatropavAsaH = nivasanaM poSadhopavAsaH, eSAM dvandvaH, taiH yuktA iti gamyate, atra poSadhopavAsa ityuktam , saca poSadhaH kadA kriyate ! ityAha-" cAuddasamuchiTapuNNamAsiNIsu " caturdazyaSTamyuddiSTapaurNamAsISu, caturdazyAmaSTamyAm uddiSTAyAm = amAvAsyAyAM paurNa-mAsyAzca " paDipuNNaM " pratipUrNam-ahorAtraniSpAcaM 'posahaM' poSadham 'samma' samyak zAstroktavidhipUrvakam 'aNupAlemANA' anupAlayantaH = the| guNa-tInaguNavratoM ko ye pAlate the| viramaNa- mithyAtva ke sevana se ye sadA dUra rahate the / pratyAkhyAna tyAjya vastuoM kA ye parityAga karate the| poSadha poSa nAma puSTi kA hai- zarIra kI puSTi meM yahAM puSTi zabda kA artha nahIM liyA gayA hai kintu dharma kI puSTi hone meM puSTi zabda kA artha liyA gayA hai poSadha karane se zarIra kI puSTi bhale hI na ho para dharma kI puSTi- vRddhi avazya hotI hai / ataH jisase dharma kI puSTi hotI hai vaha poSadha hai / yaha poSadha parva ke dinoM meM jo anuSTheya vratavizeSa hotA hai tadrUpa hotA- isa vratavizeSa meM jo upavAsa mAne rahanA vaha poSadhopavAsa hai / aisA poSadhopavAsa zabda kA vAcyArtha hai / isa poSadhopavAsa ko ye karate the| yaha poSadhopavAsa ve kaba karate the isake liye sUtrakAra prakaTa karate haiM- ( cAuddasamudiTTapuNNamAsiNIsu ) caturdazoM ke dina, aSTamI ke dina, amAvasyA ke dina aura paurNamAsI ke dina ye zramaNopAsaka isa (posaha) poSadha ko ina tithiyoM meM ( samma ) zAstrokta hatA, traNa guNavratanuM teo pAlana karatAhatA, mithyAtvanA sevanathI teo sadA dUra rahetA hatA, tyAjya vastuone teo pratyAkhyAna laIne tyAga karatA hatA. (paSa) eTale puSTi. ahIM puSTi zabda zarIranI puSTinA arthamAM vaparAye nathI paNa dharmanI pRSTi arthamAM tene pravega karAya che. piSadha karavAthI zarIranI puSTi bhale thatI na hoya, paNa dharmanI puSTi te avazya thAya che. tethI jenA dvArA dharmanI puSTi thAya tene piSadha kahe che. parvanA divase cAre prakAranA AhAranA tyAga pUrvaka pauSadhazALAmAM rahIne A vrata karAya che. A vratavizeSamAM je upavAsa-rahevAnuM thAya che tene piSadhApavAsa kahe che. piSadhopavAsane e pramANe vAcyArtha thAya che. e piSa5paas 4thAre 42rAya cha ? " cAuddasaTTamuTThipuNNamAsiNIsu" yo61, mAma, amAsa ane pUname pauSadhapavAsa karavAmAM Ave che. te zramaNopAsake " posaha" se poSadhavatana ta tithimAmA " sammaM " zAstrAta vidhipUrva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA u0 2 0 5 sU08 tuGgikAnagaristha zrAvakavarNanam 851 nirantara sevamAnAHsanta 'samaNe niggaMthe' zramaNAn nirgranthAn "phAmuesaNIjjeNa" prAsukaiSaNIyena-prAmukazcAsau eSaNIyazceti-prAsukaiSaNIyaH, prAsukam-acittam, eSaNIyam = nirdoSam , tena tathAvidhana " asaNapANakhAimasAimeNaM" azana pAnakhAdyasvAdyena tathA " vatthapaDiggahakaMbalapAyapucchaNeNa " bastrapatadgraha kambalapAdaprogchanena, tatra vastraM-kArpAsanirmitam patadgrahaH pAtram , kambalaH = prasiddhaH, pAdaproJchanaM-rajoharaNam teSAM samAhArastena vastrAdinA tathA " pIThaphalagasejjAsaMthAraeNa pIThaphalakazayyAsaMstArakeNa tatra pITham Asanam , phalakam paTTakaM, pATaiti prasiddham zayyA vasatiH, yadvA sAdhe hastadvayapramANaAsanavizeSaH, saMstArakA-zarIrapramANA zayyA eSAM samAhAradvandvaH, tatastena tathA " osahabhesajjeNa" auSadhabhaiSajyena, tatra-auSadham = ekadravyaniSpannaM, bhaiSajyam = anekadravyaniSpanna mauSadhameva, tenaca " paDilAbhe mANA " pratilambhayantaH =pratilAbhayantaH zramaNanigranthebhyaH mAsukaiSaNIyAhArAdIn vastrapatadgrahAdIna pIThaphalakAdIn auSadhabhaiSajyazca vitarantaH / " ahApaDiggahiehiM " yathAprati gRhItaiH yathAvidhisvIkRtaiH " tavokammehiM " tapaHkarmabhiH = paSThASTamAdi tapo vidhipUrvaka (paDipuNNaM ) pUrNarUpa se ( aNupAlemANA ) karate the (samaNe niggaMthe phAsuesaNijje ) tathA zramaNa nirgranthoM ko ye hamezA prAsuka eSaNIya acitta nirdoSa ( asaNapANakhAimasAimeNaM ) azana, pAna, khAdya, svAdya se tathA ( vatthapaDiggahakaMbalapAyapucchaNeNaM ) vastra, pAtra, kambala, pAdaprocchana rajoharaNa se, tathA-(pIDhaphalagasejjAsaMthAraeNaM) pITha Asana, phalaka-paTaka pATa, zayyA vasati, athavA DhAIhAthapramANa Asana vizeSa, saMstAraka-zarIrapramANa zalpA se, tathA-(osahabhesajjeNaM) auSadha se-eka dravya niSpanna davA se, bhaiSajya se-aneka dravya niSpanna davA se, (paDilAbhemANA) lAbhAnvita karate rahate the| tathA (ahApa. DiggahiehiM ) yathA pratigRhIta-yathAvidhisvIkRta ( tavokammehiM ) tapaH " paDipuNNa" pU3 " aNupAlemANA" pAsana 42tA utA. "samaNe niMggaMthe phAsuesaNijeNa" teso zrama ni yAne sa! prAsu4 meSIya (mayitta, niSi) "asaNapANakhAimasAimeNa" azana, pAna, mAdha mane svAya tathA "vatthapaDiggahakaMbalapAyapucchaNeNa" pakha, pAtra, bha, 34-pATa, zacyA-pAtharaNuM athavA aDhI hAthanI laMbAInuM Asana vizeSa, saMstAraka-zarIra pramANa zalyA, tathA " osahabhesajjeNa" moSadha (me dravyamAMthI manAvI 41) naiSamya ( mane dravyomAthI nAvahI pA) " paDilAbhemANA " 181rAvatA tA. tathA " ahApaDiggahiehiM " vipi pU4 25gii||2 428i " tavo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 bhagavatIsUtre vidhAnaH "appANa bhAvemANA" AtmAnaM bhAvayantaH tapAkarmabhiH saha saMyojayantaste zramaNopAsakAH viharaMti, viharanti tiSThantItyarthaH // sU-8 // __mUlam-" teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pAsAvaccijjA therA bhagavaMto jAisaMpannA, kulasaMpannA, balasaMpannA, rUvasaMpannA, viNayasaMpannA, NANasaMpannA, dasaNasaMpannA, cArittasaMpannA, lajjAsaMpannA, lAghavasaMpannA, oyaMsI teyaMsI vacaMsI jayaMsI jiyakohA jihamANA jiyamAyA jiyalohA jiyaniddA jiyaiMdiyA jiyaparisahA jIviAsA, maraNabhayavimukkA jAva kuttiyAvaNabhUyA, bahussuyA, bahuparivArA, paMcahiM aNagArasaehiM saddhiM saMparibuDA ahANupurdivaM caramANA gAmANugAma dUijjamANA, suhaM suheNaM viharamANA jeNeva tuMgiyAnayarI jeNeva puSphavaIe ceie teNeva uvAgacchaMti, uvAgacchittA, ahApaDirUvaM oggahaM ogiNihattA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANA viharAMti // 9 // chAyA--tasmin kAle tasmin samaye pApityIyAH sthavirA bhagavanto jAtisaMpannAH kulasaMpannA, vinayasaMpannA, jJAnasaMpannA, darzanasaMpannAzcAritrasaMpannAH karma dvArA-SaSTha, aSTama Adi tapasyAoM dvArA (appANaM bhAvemANA) apanI AtmA ko saMyojita karate hue (viharaMti) rahate the // sU0 8 // (teNaM kAleNaM ) ityaadi| sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usakAla meM aura usa samayameM (pAsAvacinjA ) pArzvanAtha bhagavAna ke ziSya ke ziSya (therA kammehi " tapobha / / (74, 4 mA tapasyAyo / 21) " appANa bhAvamANA" potAnA mAmAne bhAvita 42tA " viharati " 2utA utA // 28 // " teNa kAleNa" tyaadi| sUtrArtha-( teNaM kAleNaM teNa samapaNa" te je mane te samaye " pAsA. baccijjA" pAzvanAtha bhagavAnanA ziSyAnA ziSya (" therA bhagavato) sthavira zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandriA TIkA za0 2 u05 sU09 pApityIyasthaviravarNam 853 lajjAsaMpannA, lAghavasaMpannA ojasvino yazasvino jitakrodhA jitamAnA jitamAyA jitalomA jitanidrA jitendriyA jitaparISahAH jIvitAzAmaraNa bhayavinamuktA bhagavaMto) sthavira bhagavaMta (paMcahiM aNagArasaehiM saddhiM ) pAMcaso anagAroM ke sAtha (saMparicuDA) yukta hokara ( jeNeva tuMgiyA nayarI) jahAM vaha tuMgikA nagarI thI (jeNeva pupphavaie cehae ) jahAM vaha puSpa. vatika nAmaka caitatya thA ( teNeva uvAgacchaMti ) vahAM para Aye / isa prakArase yahAM sambandha lagAnA cAhiye / ye kyA karate hue vahAM Ayeso ise prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM-(ahANupuvvi caramANA, gAmANugAma dUijjamANA, suhaM suheNaM viharamANA) tIrthakaroM ki paraMparA se vicarate hue, eka grAma se dUsare grAma meM vicarate hue, sukhapUrvaka vihAra karate hue vahAM aaye| ye sthavira bhagavaMta (jAisaMpanna ) jAtisampanna (kulasampannA) kulasampanna (balasampannA) balasampanna (khvasampannA) rUpasampanna (viNayasampannA ) vinayasampanna, (NANasampannA ) jJAnasampanna, (dasaNasampannA ) darzanasampanna (cArittasampannA) cAritrasaMpanna (lajjAsaMpanA) lajjAsaMpanna, (lAghavasaMpannA) lAghavasampanna (oyaMsI) teyasI ojasvI, tejasvI (baccasI) pratApI (jasasI) kIrtiyukta the| (jiyakohA) unhoM ne krodha ko jIta liyA thA (jiyamANA) mAna ko jIta liyA thA (jiyamAyA ) mAyA ko jIta liyA thA ( jiyalohA ) lobhako jIta mata (paMcahi aNagArasaehiM saddhiM) pAMyasa magAzanI sAMtha (saMparighuga) sAdhane (jeNeva tugiyA nayarI jeNeva pupphavaie ceie teNeva uvAgacchaMti) te tulA nagarInI bahAra AvelA puSpatika cetyamAM padhAryA. teo zuM karatAM karatAM tyA mAvyA, te ve suutr||2 548 42 cha-(ahANupuvicaramANA, gAmANugAma ijjamANA, suha suheNa viharamANA) bhe bhe vihA2 42tA, geDa gAmathI bhIta gAma jatA jatA, sukha pUrvaka vihAra karatA karatA teo tyAM padhAryA. te sthavira samata (jAi saMpannA ) jati saMpanna, ( kulasaMpannA,) a sa panna, (balasaMpannA) masa panna, (svasaMvannA ) 354 panna, (viNayasaMpannA) vinayayukta, (NANa. saMpannA) jJAnathI yuddha, ( dasaNasaMpannA ) 4zana sapanna, (cArittasaMpannA) yAra sapanna, (lajjAsaMpannA) eloron sapanna, (lAghava saMpannA) dhasa panna,(oyasI teyaMsI) sAvI, tasvI, (vacca'sI) pratApI mane (jasaMsI) prItiyuta tA. (jiyakohA) tabhaNe dhana latA dii| Dato. (jiyamANA) bhAnane tI sIdhuDatu, (jiyamAyA) bhAyAne tI tI, (jiyalohA) solane temaNe tI dIpo hato (jiyaNidA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 bhagavatIstre yAvat kutrikApaNabhUtA bahuzrutA bahuparivArAH paJcabhiranagArazataiH sArdhaM saMparivRttA yathAnupUrvI caranto grAmAnugrAmaM dravantaH sukhaM sukhena viharanto yatraiva tuGgikAnagarI yatraiva puSpavatIkaM caityam tatraivopAgacchanti upAgatya yathApratirUpamavagrahamavagRha khalu saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharanti // 9 // TIkA- " teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM " tasmin kAle tasmin samaye " pAsAvaccijjA " pAvapatyIyA, bhagavatAH pArzvanAthasya saMtAnIyAH " therA bhagavaMto " sthavirA bhagavantaH saMyamayoge sIdataH sAdhUna aihikAmuSmikApAyAn liyAthA ( jiyaNiddA ) nidrA ko jIta liyA thA (jiyaiMdiyA ) indriyoM ko jIta liyA thA, (jiyaparIsahA ) parISahoM ko jIta liyA thA (jIbiyAsamaraNabhayavimukkA ) jIvana kI AzA se aura maraNa ke bhaya se ye saba rahitathe ( jAva kuttiyAvaNabhUyA ) yAvat ye kutrikApaNarUpaye ( bahussuyA bahuparivArA) bahuzruta the aura bahuta parIvAra vAle the| ( uvAgacchantA ) puSpavartaka udyAna meM Anepara (ahA paDirUvaM oggahaM ogihitA) vahAM ve yathA pratirUpa avagraha grahaNa kara (saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti ) saMyama aura tapa se apanI AtmAka saMyojita karate hue rahane lage // sU - 9 // TIkArtha- ' teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ' usa kAla aura usa samaya meM (pAsAvacijjA ) parzvanAtha ke saMtAnIya 'therA bhagavaMto ' sthavira bhagavanta - sthavira bhagavanta unheM kahate haiM jo saMyama yoga se zithilahote " 88 nidrAne katI sIdhI hatI, ( jiyaiMdiyA ) indriyAne vaza purI sIdhI hutI, ( jiya parIsahA ) aneparISA para vizya bhejavyA Dato, ( jIviyAsamaraNabhayavimukkA ) tethe| sadhA bhuvananI AkSAthI bhane bharagunA layathI rahita tA ( jAva kuttiyAvaNabhUyA) tethe putrikAyAzu "nyAMmadhI upayogI vastuo maLe tevI dukAna samAna hatA. bahussuyA bahuparivArA " tethe| mahuzruta hutA bhane bhoTA parivAra vAjA hatA. ( uvAgacchittA ) puSpavarta' udyAnamA bhAvIne ( ahApaDirUvaM ogAhaM ogihittA ) zAstranI AjJA bhulya vanayAdAnI AjJA sardhane ( saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti ) tethe sayama ane tapathI peAtAnA AtmAne bhAvita karatA rahevA lAgyA. TIartha - ( teNa kAleNaM teNaM samaeNaM, te aNe cicajjA " parzvanAthanA ziSyanA ziSya sthavira bhagatrantu emane kahe che ke jee ." mane te samaye " pAsavatherA bhagavaMte / " sthavira lgvaaNtsayamayAgathI zithila thatA anya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 9 pApityIyasthaviravarNanam 855 padaya saMyamayoge sthirIkurvanti ye te sthavirAH zrutavRddhAH / te kIdRzAH ityAha"jAisaMpannA" jAtisaMpannAH jAtiH mAtRvaMzaH tayA saMpannAH, " kulasaMpannAH, kulaM =zuddhapaitRko vaMzaH, tena saMpannAH "balasaMpannAH balamatra mAnasaM tena yuktA ityarthaH " khvasaMpannA" rUpasaMpannAH zarIrasaundaryasampannAH sadorakamukhavastrikAdi sAdhuveSasaMpannA vA / "viNayasaMpannA" vinayasaMpannAH vinayayuktAH " NANasaMpannA daMsaNasaMpannA cArittasaMpannA" jJAnasaMpannAH darzanasaMpannAH cAritrasaMpannAH jJAnadarzanacAritraiyuktA ityarthaH " lajjAsaMpannA lAghavasaMpannA" lajjAsampannAH lAghavasampannAH lajjAlAghavayuktA ityarthe / tatra lajjA-asaMyamataH saMkucyamAnatA saMyamo vA, lAghavaM dravyato'lpopadhitvam bhAvaRddhayAdi gauravatyAgaH "oyaMsI" ojasvinaH manaHsthairyuktAH ' teyaMsI ' tejasvinaH zarIraprabhAyuktAH 'vaccaMsI ' varcasvino hue anya sAdhujanoM ko ihalokasaMbaMdhI tathA para loka saMbaMdhI apAyaahita prakaTakara usa saMyamayogameM unheM sthira karate haiN| ve sthavira jo ki 'jAisaMpannA' mAtRvaMzarUpa jAti se yukta the , kula saMpannA' pitAsaMbaMdhI zuddhavaMzarUpa kula se yukta the 'balasaMpannA' mAnasika bala se yukta the ' rUvasaMpannA' zarIrasaundarya se, tathA sadorakamukhavastrikAdirUpa sAdhu veSa se yukta the, 'viNayasaMpannA' vinaya se yukta the, 'NANasaMpannA daMsaNasaMpannA carittasaMpannA' samyakajJAna samyak darzana aura samyaka cAritra samyagatapa se yukta the, 'lajjAsaMpannA' asaMyama se saMkoca karanerUpa athavA saMghamarUpa lajjA se yukta the, alpa upadhirUpa dravyalAghava se, tathA RddhayAdi gaurava tyAgarUpa bhAvalAghava se yukta the, ojaMsI' manakI sthiratArUpa oja se yukta the, 'teyaMsI ' zArIrika prabhArUpa teja se yukta sAdhuone Aleka tathA paraleka viSayaka apAya ahita batAvIne te saMyamayogmaa sthi2 42 cha.-te 25vi2 2 jAisaMpannA" bhAtR saMdhI zuddha jatithI yuta , " kulasaMpannA, " mI pitA samadhI zuddha 35 huyI yuta ta' " balasaMpannA, " yA mAnasipathI yuta tA, " svasaMpannA" 2. zarIra sauya thI tathA sahI24 muDapattI mAha 35 sAdhuvaSayI yuta tai, "viNayasaMpannA" vinayathI yukta uta, " NANa paMpannA dasaNasaMpannA carittasaMpannA" / sabhya jJAna ' sabhya zana mana sabhya yAtriyI yuta ' " lajjAsaMpannA lApavasaMpannA" yo sayama 35 lajajA thI yukta hatA, apa upadhirUpa dravya lAghavathI tathA Rddhi Adi gaurava tyAga35 mAvasathI yukta tA, " ojaMsI" bhananI sthiratA 35 sArasathI yuta tA, " teyasI" zArI24 pramA35 tethI yuta tA, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatIkhatre viziSTaprabhAvazAlinaH athavA varcasvinaH prabhAvakavacanayuktAH " jasaMsI " yazasvinaH prasiddhimantaH "jiyakohA" jitakrodhAH "jiyamANA" jitamAnAH "jiyamAyA " jitamAyAH "jiyalohA" jitalomAH "jiyanidA " jitanidrAH "jiyaiMdiyA" jitendriyAH "jiya parisahA" jitaparIpahAH " jIviAsamaraNabhayavippamukkA" jIvitAzAmaraNabhayavipramuktAH yeSAM na vidyate jIvanasyAzA tathA maraNabhayazceti jIvitAzA jIvanecchA, maraNabhayaM-maraNabhItizca, etaddvayena vimuktAH-rahitAH "jAva kuttiyAvaNabhUyA' yAvat kutritApaNabhUtAH iha yAvat karaNAt idaM dRzyam-" tavappahANA guNappahANA karaNappahANA caraNappahANA niggathe, vaccaMtI' viziSTa prabhArUpa varcasvase yukta the, prabhAvaka vacanavAle the, 'jasaMsI ' prasiddhise yukta the-vikhyAta the jiyakohA krodha ko jIte hue the-arthAt-uttamakSamArUpa dharma ke dhArI the 'jiyamAyA' mAyA ko jIte hue the-arthAt-uttama Arjava dharmase yukta the 'jiyalohA' lobha ko jote hue the-arthAt-nirlobhI the 'jiyamANA' mAnakaSAya ko jIte hue the-arthAt-mArdava dharma ke dhArI the, 'jiyaniddA' nidrArUpa pramAda ko apane vaza meM kiye hue the arthAt alpanidro vAle the jiyaiMdiyA' iMdriyoM para pUrNa rUpa se aMkuza rakhe hue the 'jiyaparisahA' kSudhA Adi parISahoM ke Ane para AkulavyAkula nahIM hote the / 'jIviyAsamaraNabhayavippamukkA' jIvana kI AzA aura maraNa ke bhaya se sarvathA rahita the| 'jAva kuttiyAvaNabhUyA' yAvat ye kutrikApaNarUpa the-jisa dukAna se tInaloka sambandhI pratyeka vastu "vasI, viziSTa pramA135 vayasthI yukta tA athavA prabhAvazAlI pANIthI yuta utA, "jasaMsI " prItithI yuta utA, "jiyakohA" bhI jodhana tyA to-saTale, uttama kSamAzuzune pA21 42 // 2 utA, " jiyamAyA" bhAge bhAyAne tI tI-meTale uttama ma dhamathI yukta utA. " jiyalohA"bhare sAmane tyA tA-meTale tasA nilI hutAjiyamANA" bho bhAna4Aya 52 vilya mejye| to-meTale bhAI bhane dhAraNa 32tA to, "jiyanihA" bhaNe prabhA 35 nidrAne 1za urI tI, " jiyaiMdiyA" bhandriyo 52 vikSya bhayo hato, " jiyaparIsahA" kSadhA Adi parISahone jItyA hatA. parISaho AvI paDatA jeo muMjAtA na utA, "jIviyAsamaraNabhayavippamukkA " 2 bharanA ayathI mane pananI mAkSAthI savaya 2hita tA, (jAva kuttiyAvaNabhUyA ) 2mA triI samAna hatA, je dukAnethI traNe leka saMbaMdhI dareka vastu maLI zake che te dukAnane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 5 sU09 pApityIyasthaviravarNanam 857 happahANA nicchayappahANA maddavappahANA ajjavaSpahANA lAghavappahANA khaMtippahANA muttippahANA evaM vijjA-maMtta-veya-baMbha-naya-niyama-sacca-soya-pahANA cAruppaNNA sohippahANA aNiyANA appussuyA abahillessA susAmaNNarayA acchi6pasaNavAgaraNA" eSAM padAnAM saMgrahaH / tatra " tavappahANA" tapaH pradhAnAH tapaH anazanAdikaM dvAdazavidhaM tena pradhAnAH " guNappahANA " guNapradhAnAH guNAsaMyamaguNastaiH pradhAnAH atra guNapadena saMyamagrahaNam / tapaH saMyamagrahaNazca tapaH saMyamayoH pradhAnatayA mokSAGgatAbhidhAnArtham / tathA " karaNappahANA" karaNapradhAnAH, karaNaM -kriyate caraNasya puSTiraneneti karaNam - uttaraguNarUpaM piNDavizuddhayAdisaptati bheda bhinnam tthaahi| milatI hai usa dukAnakA nAma kutrikApaNa hai| isameM ku. trika, ApaNa aise ye tIna zabda haiN| ku-pRthivI, trika-tIna, ApaNa dukAna / so jisa prakAra kutrikApaNa se hareka AvazyakIya vastu mila jAtI hai, usI prakAra se ina sthavira bhagavaMtoM se bhI hareka prakAra kA AtmakalyANa karane kA bodha milatA thaa| yahAM yAvat pada hai, yAvat padase saMgRhIta padoM kA artha isa prakAra se hai-tapapradhAna-anazana Adi bAraha prakAra ke antaraGga bahiraGga tapoM se ye pradhAna the, guNapradhAna-saMyamaguNoM se ye pradhAna the, yahAM guNapada se saMyama kA grahaNa huA hai, tapa aura saMyama kA jo yahAM grahaNa kiyA gayA hai so tapa aura saMyama pradhAnarUpa se mokSa ke kAraNa haiM isa bAta ko prakaTa karane ke liye kiyA gayA hai| karaNapradhAna-cAritra kI puSTi jisase kI jAtI hai usakA nAma karaNa hai| yaha karaNa uttaraguNarUpa hai aura piNDavizuddhi Adi isake sattara (70) bheda hote haiN| jo isa prakAra se haiM'tripay ' 4 cha. 3 + tri: + 54 = tri59. OM = pRthvI, dis = traNa, ApaNu-dukAna. jevI rIte kutrikApaNumAMthI dareka upayogI cIjo maLI zake che eja pramANe e sthavira bhagavaMte pAsethI paNa AtmakalyANa karavAne 134 rana mAya bhagato to. mI " yAvat "( panta) 56 // 2 // nAyanAM paho aY 3zayAM cha-tapapradhAna tethe! manazana mAhi mA2 542i mAtari taya mAhya tapathI yuta utA, "guNapradhAna" sayama zuNethI yuta hatA. ahIM (guNa) padathI ( saMyama) grahaNa karAya che je tapa ane saMyamane ahIM grahaNa karavAmAM Avela che te tapa ane saMyama mokSanA mukhya sAdhane gAya cha. "karaNa pradhAna " yAtrinI puSTi nA dvaa2| 42rAya cha tena 42. Na kahe che. te karaNa uttaraguNarUpa che ane piMDa vizuddhi Adi tenA 70 bheda che. je bhede A pramANe chebh 108 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 bhagavatI sUtre piMDa visohI 4 samii 5, bhAvaNa 12 paDimA 12 ya iMdiyaniroho / 5 paDilehaNa 25 guttIo 3, abhiggahA 4 ceva karaNaM ( 70 ) tu " // 1 // = chAyA - piNDa vizodhiH 4 samitiH 5 bhAvanA : 12 pratimAzca 12 indriya nirodhaH 5 / pratilekhanaM 25 guptayaH 3 abhigrahA 4 caiva karaNa ( 70 ) tu // 1 // = tena pradhAnAH uttaraguNArAdhakA ityarthaH, ataeva " caraNaSpahANA "" caraNa pradhAnAH, caraNam - caryate gamyate matrodadheH paraM kulaM caturdazaguNasthAnAvasthAnarUpamaneneti caraNam = mUlaguNarUpaM vratAdi saptatibhedabhinnam, tathAhivaya 5 samaNadhamma 10 saMjama 17 veyAvacca 10 ca baMbhaguttIo 9, NANA itiyaM 3 tava 12 kohaniggahAI 4 caraNameyaM ( 70 ) // 1 // chAyA - vrata 5 zramaNadharma 10 saMyama 17 vaiyAvRttya 10 ca brahmaguptayaH 9 / jJAnAditrikaM 3 tapaH 12 krodhanigrahAdi 4 caraNametat ( 70 ) // 1 // tena pradhAnAH mUlaguNArAdhakA ityarthaH / 66 " piMDa visohI 4 samii 5, bhAvaNA 12paDimA 12, iMdiyaniroho 5 / paDilehaNa 25, guttIo 3, abhiggaha 4 ceva karaNaMtu // 1 // , isa karaNa se ye pradhAna the arthAt sattaraguNoM ke Aradhaka the / isaliye caraNa pradhAna the| jisake prabhAva se saMsArarUpa samudra kA pAra prApta kiyA jAtA hai - arthAt - caturdaza guNasthAna meM avasthAnarUpa saMsAra kA pAra pAyA jAtA hai vaha caraNa hai, yaha caraNa mUla gugarUpa hotA hai / vratAdi ke bheda se yaha bhI sattara - ( 70 ) prakAra kA kahA gayA hai jaise - vaya 5 samaNadhamma 10, saMjama 17, veyAvaccaM 10 ca vNbhguttiio| NANAitiyaM 3, taba 12, koha niggahAI4 caraNameyaM // 1 // " isa caraNa se ye pradhAna the / arthAt mUlaguNoM ke ArAdhaka the| piMDa visohI 4 sami 5 bhAvaNA 12 paDimA 12 iMdiyaniroho5 / paDilehaNa 25 guttIo3 abhiggaha 4 caiva karaNaMtu // 1 // A karaNathI tee yukta hatA-eTale ke uttaraguNAnA ArAdhaka hatA. te kAraNe teo caraNa saMpanna hatA. jenA prabhAvathI sa`sAra rUpI samudrane eLa'gI zakAya che--eTale ke cauda guNusthAnamAM avasthAnarUpa saMsAranA pAra pAmI zakAya che--tene caraNa kahe che. te caraNu mUlagurUpa heAya che. vratAdinA bhedathI tenA paNa nIce pramANe 70 prakAra kahyA che vaya5 samaNadhamma 10 saMjama 17 veyAvaccaM 10 ca bhaguttIo NANAitiyaM 3, tava 12 kohaniggahAI 4 caraNameyaM // 1 // A caraNathI teo yukta hatA. eTale ke mUlaguNNAnA ArAdhaka hatA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 9 pApityIyasthavirava nim 859 ___"niggahaNahANA" nigrahapradhAnAH, nigrahaH indriyaniyamanam , tena madhAnAH vazIkRtendriyA ityarthaH / NicchayappahANA" nizcayapadhAnAH, nizcayaH avazyakaraNIya pratilekhanAdikriyAsvIkAraH, tattvanirNayo vA, tena pradhAnAH / " maha. vappahANA" mArdavapradhAnAH, mArdavaM = mRdutA, tena pradhAnAH, / vinayabhAvasaMpatrA ityarthaH / " ajjavappahANA" ArjavapradhAnAH, ArjavaM = sAralyaM, tena pradhAnA kauTilyavarjitA ityarthaH / nanu jitakrodhAdi vizeSaNairdivAdipradhAnatvaM samAyAtyeva tato mArdava pradhAnAdi vizeSaNaiH kiM prayojanam ityatrAha jitakrodhAdi vizeSaNeSu krodhAdinAmudayaviphalatA proktA, atra tu teSA mudayAbhAvaeveti na doSaH, (NiggahappahANA ) indriyoM kA niyamana karanA isakA nAma nigraha hai, isa nigraha se ye pradhAna dhe arthAt-indriyoM ko inhoMne apane vaza meM kara liyA thaa| " NicchayappahANA" avazyakaraNIya pratilekhanAdikriyAoM kA karanA athavA tattvoM kA nirNaya-karanA isakA nAma nizcaya hai| isa nizcaya se ye pradhAna the (mahavappahANA) mRdutA se ye pradhAna the, arthAt pinayabhAva se sampanna the| (ajavappahANA ) Arjava se pradhAna the-arthAt kuTilatArUpa pariNati se rahita the| zaMkA-jitakrodhAdivizeSaNoM se hI mArdavAdi dharmoM kI pradhAnatA inameM jJAta ho hI jAtI hai phira mAdevAdi pradhAnavizeSaNoM kA grahaNa karane kA kyA tAtparya hai ? uttara-zaMkA ThIka hai para jo jitakrodhAdivizeSaNa diye gaye haiM una se yaha bodha hotA hai ki ve krodhAdikoM ke udaya ko viphala kara dete the| NiggahappahANA" dhandriyArnu niyamana 427 tenu nAma ni cha. tamA drayAne 12 rI bIdhI. tI. tethI tamane niDa saMpanna 4aa cha. (Niccaya pahANA) pratimanA mAhi mAvasya: liyAmA 42vI athavA tatvAnA niya 42v| tetuM nAma "nizcaya " che. tasA sevA nizcayavANA tA. " mahavappahANA" te| mAthI yuta tA meTale vinayamAvA . " ajjabappahANA" teo AjIvaguNathI yukta hatA eTale ke kuTilatA rUpa pariNatithI rahita hatA. zaMkA- jitakrodha Adi vizeSaNothI temanAmAM mArdava Adi guNenuM astitva hatuM tema jANI zakAya che. te mAdavapradhAna Adi vizeSaNanI zu. upayogitA cha ? uttara-zaMkA barAbara che. paNa jitakrodha Adi vizeSaNe e batAve che ke teo krodhAdinA udayane viphala karI nAkhatA hatA. eTale ke krodhAdikenI mULamAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre tena pradhAnAH, lAghavapANA " lAghavapradhAnAH, lAghavaM kriyAsu dakSatvam, kriyAkaraNakuzalA ityarthaH / " khatippANA " kSAnti pradhAnAH kSAntiH kSamA, tayA pradhAnAH kSamAyuktA ityarthaH, " muttippahANA " muktimadhAnAH, mukti: : nirlobhatA, tayA pradhAnAH, niLebhitAyuktA ityarthaH evaM anena prakAreNa vijjAmaMta ve yabaMbhanayaniyamasaccasoyappahANA " vidyAmantra vedabrahmanayaniyamasatyazauca pradhAnAH, tatra vidyA = rohiNI prajJaptyAdikA, mantraH = devA dhiSThitaH, vedAH, AgamAH, brahma = kuzalAnuSThAnarUpaM brahmacaryam, nayAH = naigamAdayaH, niyamAH = abhigrahAdirUpAH satyaM = jIvAjIvAdipadArthAnAM yathAstisvarUpa arthAt krodhAdikoM kI mUla meM sattA hone para bhI unheM udaya rahita banA dete the| unakI Atmazakti itinI adhika prabala thI jo krodhAdikoM ko bhI roka sakate the / aura jo mArdavAdi pradhAnavizeSa haiM- ve yaha kahate haiM ki unameM krodhAdikoM kA udayAbhAva thA / arthAt unameM krodhAdikoM kA kabhI udaya hI nahIM hotA thA / ' lAghavappahANA' kartavya kriyAoM meM dakSatA honA isakA nAma lAghava hai / isa lAghava se ye pradhAna the, arthAt - kartavya kriyAoM ke anuSThAna karane meM ye kuzala the / ' khaMtippANA' kSamAdharma se ye pradhAna the, arthAta- uttamakSamA se yukta the / ' muttippANA' nirlobhatA kA nAma mukti hai usa mukti se ye pradhAna the, arthAt - nilabhatA se yukta the| isI prakAra se vidyArohINI prajJapti Adi vidyA se, devAdhiSThita maMtroM se, Agama rUpa vedoM se, kuzalAnuSThAnarUpa brahmacarya se, naigamAdirUpa nayoM se, abhigrahAdi - 960 (1 sattA haiAvA chatAM paNa temane udaya rahita banAvI detA hatA, temanI Atmazakti eTale badhI prakhaLa hatI ke teo krodhAdikAne paNa rokI zakatA hatA. ane mA vADhi guNAthI teo yukta hatA, e dvArA sUtrakAra ema batAve che ke temanAmAM krodhAdi kAnA udayane abhAva hatA. eTale ke temanAmAM kadI paNa krodhAdikanA udaya thato nahIM. " lAghavappahANA " je kriyAo karavAnI hAya temAM dakSatA hAvI tenuM nAma lAghava che. tee te lAghava sa Mpanna hatA. eTale ke karavA yogya kriyAe ( anuSThAnA ) karavAmAM teo kuzala hatA. khatippANA " teo kSamA guNathI yukta hatA. muttippahANA " nirlobhatA eTale mukti teo te nibhitAthI yukata hatA. eja pramANe vidyAthI-rAhiNI prApti Adi vidyAthI, devAdhiSThita maMtrathI, AgamarUpa vedothI, kuzalAnuSThAnarUpa brahmacarya'thI, nAgama Adi nayAthI, abhigraha AdirUpa niyamothI jIva ajIva 16 zrI bhagavatI sUtra : 2 * 66 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za. 2 u05 sU0 9 pArzvapatyayasthaviravarNanam 861 66 "" kathanaM bhASAsamitirUpaM vA, zaucam = antaHkaraNazuddhiH, etaiH - vidyAdiguNaiH pradhAnAH pUrvoktavidyAmamantrAdiguNasaMpannA ityarthaH / cArUppahANA cAru pradhAnAH = prazastabhAvayuktAH, zodhipradhAnA= saMyama -zuddhiyuktAH niraticAracAritrArAdhakA ityarthaH, anidAnAH, nidAnaM svargAdi Rddhi prArthanaM, tena rahitAH alpautsukyA:= viSayotkaNThArahitAH, abahilezyAH = avidyamAnA bahiH = saMyamAd bahistAt lezyA = manovRttiryeSAM te tathA vizuddhabhAvalezyAyuktA ityarthaH, suzrAmaNyaratAH = suzrAmaNyaM = niraticAracAritraM = tatra ratAH tatparAH zuddhasaMyamapAlakA ityarthaH, acchidrapraznavyAkaraNAH = acchidrANi nidUSaNAni praznavyAkaraNAni = 6 rUpa niyamoM se jIva ajIva Adi padArthoM ke yathAvasthita svarUpa ke kathanarUpa satya se, athavA bhASAsamitirUpa satya se, antaHkaraNa kI zuddhirUpa zauca se, ye saba sthavira bhagavanta pradhAnathe arthAt - ina pUrvokta vidyAmantra Adi guNoM se ye yukta the tathA cArUpahAgA' prazastabhAvoM se ye yukta the, ' sohippahANA ' zodhipradhAna the- saMyama kI zuddhi se yukta the arthAt niraticAra cAritra ke ArAdhaka the, ' aNiyANA' nidAnabandha se rahita the, tapasyAdi ke phala meM devAdikoM kI Rddhi kI prApti kI cAhanA karanA isakA nAma nidAna hai / isa nidAna se ye rahitathe / ' appusuyA' viSayoM meM utkanThArUpa utsukatA se ye pare the / ' ahilessA' saMyama se bAhara inakI manovRttirUpa leiyA nahIM thI, arthAt ye vizuddhabhAvalezyA se yukta the / 'susAmaNNarathA' niraticAra cAritrarUpa zrAmaNya meM ye rata- tatpara the, arthAt - zuddhasaMyama ko pAlanakarane vAle the| ' acchiddapaNDa vAgaraNA ' niravadya praznottara ke dene Adi padArthonA yathArtha svarUpanA kathanarUpa satyathI, athavA bhASA samitirUpa satyathI, aMtaHkaraNanI zuddhirUpa zaucathI, te sthavira bhagava MtA yukata hatA. cArupahANA " tethe| prazasta lAveothI yukta hatA. " sohippahANI zodhi pradhAna-sayamanI zuddhithI yukata hatA eTale ke niraticAra cAritranA ArAdhaka hatA. " aNiyANA " tethe| nihAna gaMdhathI rahita hatA, tapasyA AdinA phaLarUpe devAdinI Rddhi AdinI prAptinI icchA rAkhavI tenuM nAma nidAna niyANu che. tee evA niyANAthI rahita hatA. asyA viSayobhAM uThA35 AturatAthI tethe rahita hatA. " abahilessA " saMyamanI bahAra temanI manovRtti rUpa lezyA ja na hatI-tee vizuddha bhAvalezyAthI yukta tA. susAmaNNarayA " niraticAra cAritrarUpa zramaNa paryAyamAM te 2ta tA-bheTale teso zuddha saMyamanu pAsUna uratA hutA. " acchiddapaNDa - << "" tathA 66 "" 61 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 22 bhagavatosUce yeSAM te tathA-niravadyamaznottarakArakA ityarthaH, itisaMgrahaH, tathA "kuttiyAvaNasUyA" kutrikApaNabhUtAH kutrikaM = svargamartyapAtAlarUpaM bhUmitrayaM " tAtsthyAttadUdhapadezaH" itikRtvA bhUmitrayagataM vastu api kRtrikaM kathyate. lokatrayasambadhi samastavastujAtamityarthaH, tatsaMpAdaka ApaNo = haTTaH kutrikApaNaH tad bhUtAHtatsadRzAH, sarvasamIhitArtha-sampAdanalabdhiyuktAH sarvaguNopetA vA ityarthaH / " bahussuyA " bahuzrutAH = zrutabahulAH sakalazrutajJAnapAragAmina ityarthaH, "bahuparivArA" bahuparivArAH = ziSyAdi prabhUtaparivArasaMpannAH, " paMcahi aNagArasaehiM saddhiM " paJcabhiranagArazataiH sArdham " saMpaDivuDA " saMparivRtAH yuktAH, " ahANupuci caramANA" yathAnupUrvyA tIrthakaraparaMparayA vicarantaH " gAmANugAmaM dUijjamANA" grAmAnugrAmaM dravantaH ekasmAd grAmAdnAmAntaraM gacchantaH pAdavihAreNa madhyagrAmamatyajantaH " muhaM suheNa viharamANA' sukhaM sukhena viharantaH yojanaparimita vihAreNa viharantaH 'jeNeva tuMgiyA nayarI jeNeva pupphavacAle the|, kuttiyAvaNabhUyA' ye kutrikApaNa bhUta the-arthAt kutrikApaNa ke sadRza ye the arthAt-sarva samIhita arthako saMpAdana karanevAlI laJci se ye saMpanna the / athavA-samasta guNoM se ye yukta the| 'bahussuyA' sakalazrutajJAna ke ye pAragAmI the| 'bahuparivArA' ziSyarUpa bahuta parivAra se yukta the aise ve sthavira bhagavanta 'paJcahiM aNagArasaehiM saddhi' pAMcasau anagAroM ke sAtha se , saMparibuDA' yukta hue aura 'ahANubunvi caramANA ' tIrthakara paraMparA ke anusAra vicaraNa karate hue 'gAmANugAma dUijjamANA ' caraNavihAra se eka gAMva se dUsare gAMva meM vicaraNa karate hue suhaM suheNaM viharamANA / sukhapUrvaka yojana ( cArakoSa parimita vihAra karate hue 'jeNeva bAgaraNA" to ni21 prshnottre| henaa2|| tA. " kuttiyAvaNabhUyA" tasA kubikApaNa samAna hatA. eTale ke upayogI cIjonI dukAna jevA hatAeTale ke samasta ane saMpAdana karanArI labdhithI teo cukata hatA athavA samasta guNAthI yuta . " bahussuyA" sa48 zrutajJAnanA ghA24 tA, "bahuparivArA" ziSya bhane aziSyo 35 bhoTA parivAravANA tA te sthavi2 mata " paMcahi aNagArasaehiM saddhi" pAyase mAnA samUDayA " saMparivuDA" yuta tA. " ahANupuddhi caramANA" tItha 42 5252 / prabhArI viyarata "gAmANugAma dUijjamANA " 55 viDA2 722 me mAmayI bhI mAma viyaratA-vanyanA gAbhAne ch|uyaa vinA "suha suheNaM viharamANA" suma pU yAna (yAra opa) pramANa biDAra 42 / 42tA ', jeNeba tugivA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 9 pApityIyasthaviravarNanam 863 ie cehae teNeva uvAgacchati' yacaiva tulikAnagarI yatraiva puSpavatIkaM caityam tatraivopAgacchanti. 'uvAgacchittA' upAgatya " ahApaDisvaM oggahaM oggiNDittA gaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAve mANA viharaMti" yathApratirUpaM zAstrAnusAram avagrahaM vanapAlAjJAm avagRhya-AdAya saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharanti ||muu-9|| ___ mUlam-taeNaM tuMgiyAe nayarIe siMghADagatigacaukkacaccara mahApahapahesu jAva egadisAbhimuhANijjAyaMti. taeNaM te samaNo. vAsayA imIse kahAe laTThA samANA haTTatuTThA jAva sadAti sadAvittA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA pAsAvaccijjA therA bhagavaMto jAi saMpannA, jAva ahApaDirUvaM oggahaM oggiNhittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANA viharaMti / taM mahA phalaM khalu devANuppiyA tahArUvANaM therANaM bhagavaMtANaM nAma goyassa visavaNayAe, kimaMgapuNaabhigamaNavaMdaNanamaMsaNa paDipucchaNapajjuvAsaNayAe jAva gahaNayAe taM gacchAmo NaM devANuppiyA, there bhagavaMtevaMdAmo namasAmo jAva pajjuvAsAmo eyaMNe iha bhave vA, parabhave vA hiyAe suhAe khemAe nisseyatuMgIyA nayarI jeNeva pupphavaie cehae, teNeva uvAgacchanti ' jahAM vaha tuMgIkA nagarI thI aura usameM bhI jahAM vaha puSpavatika caitya thA vahAM Aye' ( uvAgacchittA) vahAM Akara (ahApaDirUvaM oggahaM oggihittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti) vahAM Akara yathApratirUpa-zAstrAnusAra avagraha ko-vanapAla kI AjJA lekara saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue Thahara gaye / sU0 9 // nayarI, jeNeva pUephavaie ceie teNeva uvAgacchati' lyai tunA nagarI tI, tenA. zanI mahA2 yai y05pati cItya hetu tyA mAvI 5DayA, " uvAgacchittA" tyA bhAvAna " ahApaDirUva oggaha' oggiNDittA Na saMjameNa tavasA apANa bhAvemANA viharati " zAstrAnusAra vanapAkhanI mAzA sa sayama bhane tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA rahevA lAgyA che. sU, 9 mAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne sAe ANugAmiyattAe bhavissaittikaTTha aNNamaNNassa aMtie eyama, paDisuNeti paDisuNittA jeNeva sayAiM gihAiM teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA hAyA kayavalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA suddhappAvesAI, maMgallAiM vatthAI pavaraparihiyA, appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIrA saehito saehito paDinikkhamaMti, paDinikkhamittA egayao milaMti milittA pAyavihAracAreNaM tuMgiyAe nayarIe majhaM majheNaM niggacchati niggacchittA jaNeva pupphavaie ceie teNeva uvAgacchaMti, uvA gacchittA there bhagavaMte paMcaviheNaM abhigameNaM abhigacchati taM jahA saccittANaM davANaM viusaraNayAe1, accittANaM davvANaM aviusaraNayAe 2, egasADieNaM, uttarAsaMgakaraNeNaM 3, cakkhupphAse aMjalippagaheNaM 4, maNasogaettIkaraNeNaM 5, jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchaMti, uvAgacchittA tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM kareMti, karittA jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsaMti // sU0 10 // ___ chAyA-tataH khalu tuGgikAyAH nagAH zRGgATakatrikacatuSkacatvaramahApathapatheSu yAvat ekadizAbhimukhA niryAti. tataHkhalu te zramaNopAsakA asyAH (taeNaM tuMgiyAe nayarIe) ityaadi| sUtrArtha-(taeNaM) isake anantara (tugiyAe nayarie) tuMgikA nagarI meM ( sidhADagatigacaukkacaccaramahApahapahesu ) zRMgATaka-tIna kona vAle sthAna para, trika-tInamArgavAle sthAna para, catuSka-cAramArgavAle sthAna " taraNa tugiyAe nayaroe" tyA sUtrArtha:-" taeNa" tyA2 mA " tugiyAe nayarie " tuja nagarImA " siMghADagatigacaukkacaccaramahApahapahesu" QATa ziAnA 2412-trA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 10 pArvAparayIyasthaviravarNanam 865 kathAyA labdhArthAH santo hRSTatuSTA yAvat zabdAyanti zabdAyitvA evamUcuH, evaM khalu devAnupriyAH pAryapatyIyAH sthavirAH bhagavanto jAtisaMpannA yAvat yathA para, arthAt-caurAhe para, catvara-aneka mArgavAle sthAna para, mahApadharAjamArga para, patha-sAmAnya rAste para, (jAva egadisAbhimuhA NijjAyaMti ) yAvat-ekadizAbhimukha hokara nikale arthAt jaba ve sthavira bhagavaMta puSpavatika udyAna meM Akara virAjamAna ho gaye taba unake Agamana kI bAta tuMgikA nagarI meM zRMgATaka Adi mArgoM para pratyeka vyakti ke mukha se sunane meM Ane lagI, taba loga tuMgikA nagarI se jahAM be sthavira bhagavaMta virAjamAna the usa aura cle| (taeNaM ) isa taraha jagaha jagaha isa carcA ke hone ke bAda (te samaNovAsayA ) ve zramaNo pAsaka (imIse kahAe laTThA samANA) isa bAta ko sunakara (hadvatuThThA jAva sahAveti ) bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa hue| bAda meM unhoM ne eka dUsare ko bulAyA (sadAvittA evaM kyAsI ) aura bulAkara ve isa prakAra se Apasa meM bAta cIta karane lage (eva khalu devANupiyA pAsAvaJcijjA) he devAnupriyo ! pArzvanAtha bhagavAna ke ziSya (therA bhagavaMtA) sthavira bhagavaMta (jAisaMpannA jAva) jo ki jAtisaMpanna yAvat kulasaMpanna Adi vizeSaNoM vAle haiM ve puSpavatika caitya meM vALA bhAgamAM, trika-traNa rastA bhegA thatA hoya tevA sthAnamAM, catuSkacAramArga maLatA hoya tevA sthAnamAM, catvara-aneka mArga maLatA hoya evA sthAnamA, mahA52-220bhAga 52, 5tha-sAmAnya bhAga 52, "jAva egadisA. bhimuhA Nijjayati" yAvat mahizAmA dhAvA sAyA. meTa sthavira bhagavanta puSpatika udyAnamAM padhAryAnA samAcAra jyAre tuMgikA nagarI pagATaka Adi mArgo para pratyeka vyaktinA mukhe sAMbhaLavAmAM AvyA tyAre loko tugija nagarImAthI te sthavira mantonI pAse 41 sAjyA. " taeNa" 21 zate sthaNe sthaNe mA vAtanI 2 sAtA "te samaNovAsayA" tu nagarIna te zrApa / " imIse kahAe ddhavA samANA" mA pAta samajAne " dvandvA jAva saddAve ti " atizaya uSa bhane saMtoSa pAbhyA tere se bhItane mAsAvyA " sahAvittA eva vayAsI" mAsAvAne tesa temanI sAthe mA pramANe vAtayAta 421 // sAyA.-" evaM khalu devANuppiyA ! pAsAvaci jjA" hevAnupriyo ! pAzvanAtha bhagavAna ziSya " the| bhagavaMtA" sthavi2 mata "jAisaMpannA jAva" 2 tisampanna, dukhasampanna mA guNovALA che, (ahIM AgaLanA sUtramAM AvatA sthavira bhagavantanAM badhAM ma 109 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 bhagavatIsUtre pratirUpamavagrahamavagRhya khalu saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharaMti. tatkhalu mahAphalaM devAnupriyAH tathArUpANAM sthavirANAM bhagavatAM-nAmagotrasyApi zravaNatayA, kimaMga punarabhigamana-vandana-namasyana-pratipacchana-paryupAsanatayA, yAvat grahaNatayA tad gacchAmaH - khalu devAnupriyAH sthavirAn bhagavato Akara (ahA paDirUvaM oggahaM oggimihattANaM) yathA pratirUpa avagraha -vanapAla-se kalpanIya vasati kI AjJA ko lekara (saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti) saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue puSpavatika udyAna meM virAjamAna haiN| (taM khalu devAguppiyA) to he devAnupriyo ! (tahArUvANaM therANaM bhagavaMtANaM nAmagoya. ssa vi savaNayAe mahAphalaM ) tathArUpa sthavira bhagavaMtoM ke nAma tathA gotra ke zravaNa se jIvoM ko jaba mahAphala prApta hotA hai to ( kimaMga puNa abhigamaNa vaMdaNa namasaNapaDipucchaNapajjuvAsaNayAe jAva gahaNayAe) to phira he mitro ! unake samakSa jAne se, unakI vandanA karane se, unheM namaskAra karane se, kuzala samAcArarUpa sukhazAtA pUchane se, unakI sevA karane se yAvat unake upadeza ko dhAraNa karane se AtmA kA kalyANa ho jAve to isameM kaunasI Azcarya kI bAta hai| (taM gacchAmoNaM devANuppiyA! there bhagavante vandAmo namaMsAmo jAva pajjuvasAmo) isaliye he devAnupriyo ! calo una sthavira bhagavaMtoM ke vizeSa praDa 421 // ) te pupati caityamA mAvAne " ahA paDirUva ogga oggiNhittA Na '' zAzAnusA2 vanapAsanI mA! bane "saMjameNa tavasA appANa bhAvemANA viharai" sayama bhane tapathI potAnA mAtmAne sAvita 42tA tyAM viyare cha. " ta khalu devANuppiyA" to 3 vAnupriye!! " tahArUvANa therANa bhagavatANa nANagoyassa vi savaNayAe mahAphala' " sthavira bhagavarnonAM nAma ane getranuM zravaNa karavAthI paNa jIvane mahAna janI prApti thAya cha, ta "kimaMga puNa abhigamaNavaMdaNanamaMsaNapaDi pucchaNa pajjuvAsaNayAe jAva gahaNayAe " bhanI pAse thI, tebhane pannA karavAthI, temane namaskAra karavAthI, temane kuzaLa samAcAra pUchavAthI, temanI sevA karavAthI ane temane upadeza sAMbhaLavAthI AtmAnuM kalyA65 yas alya to tamA mAzya pAbhavA re nathI. "tagacchAmo Na devANuppiyA yere bhagavaMte vaMdAmo namaMsAmo jAva panjuvAsAmo" to 3 devAnupriyo ! yAsI, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 10 pApityIyasthaviravarNanam 867 candAmahe namasyAmaH yAvatparyupAsmahe etena asmAkam ihabhave parabhave vA yAvat anugAmitAyai bhaviSyati iti kRtvA'nyonyasyAntike etamartha prati zRNvanti pratizrutya yatraiva svakAHsvakAH gRhAstatraivopAgacchanti upAgatya snAtA kRtavalikarmANaH kRtakotukamaGgalaprAyazcittAH zuddha prAvezyAni mAGgalikAni vastrANi pravaraparihitA alpamahArghAbharaNAlaMkRtazarIrAH svakebhyaH svakebhyo pAsa caleM, unheM vandana kareM, namaskAra kareM yAvat unakI paryupAsanA kreN| ( eyaM Ne iha bhave vA hiyAe suhAe khemAe nisseyasAe ANugAmiya yattAe bhavissai ) yaha kAma apana saSako isa bhavameM aura parabhava meM hita ke liye, sukha ke liye, kSema ke liye, niHzreyasa ke liye aura AnugAmitA ke liye arthAt paralokameM sAtha meM Ane ke liye hogA (ittikaTu aNNamaNNassa antie eyamaDhe paDisuNeti) isa prakAra vicAra karake unhoMne ekadasare kI bAtacIta ko svIkAra kara liyaa| (paDi. suNittA ) svIkAra karake (jeNeva sayAiM sayAI gihAI teNeva uvAgacchanti ) phira ve saba ke saba jahAM apane 2 ghara the vahAM Aye / ( uvAgacchitA ) vahAM Akara unhoMne (hAyA) snAna kiyA (kayavalikammA) balikarma kiyA arthAt kAya Adi pakSiyoM ko annAdi diyA (kayakoumaMgalapAyacchittA ) kautuka, maMgala evaM prAyazcitta kiyA tathA ina saba kAmoM ko karane ke bAda (suddhappAvesAI maMgallAI vatthAI pavaraparihiyA ) zuddha, pravezya-sabhA meM praveza honeke yogyamaMgalakAraka vastroM ko acchi taraha se dhAraNa kiye| ( appamahagdhAbharaNAlaMkiyasarIrA ) thoDe bhAra testhavira bhagavaMte pAse jaIe. temane vaMdaNA namaskAra karIe. (yAvatu) tebhanI 5yupAsanA zaye. eyaM Ne iha vA parabhave vA hiyAe suhAe khemAe nissesayAe ANugAmiyattAe bhavirasai) te ma mA5 saune bhATa sA sapa ane parabhavamAM hitakArI, sukhakArI, kSemakArI, kalyANakArI ane paralokanA mAta35 manaze. ( ittikaThu aNNamaNNassa aMtie eyamaTuM paDisuNeti) mA pramANa viyA2 arIna tebho bhIlanI vAtayAtane mAnI dIdhI. "paDisuNitA" me mInI pAtane mAnya 4zana " jeNeva sayAI gihAI teNeva uvAgacchati" tme| yota pAtAne 32 gayA " uvAgacchittA " 32 44ne " hAyA" tebha snAna thu " kayabalikammA" matima yu-mAhine mannAha mAyA, "kayakouyamaMgalapAyacchittA " kautu, bha71 mane prAyazcitta 4yA se mAM ame| zana " suddhappavesAI maMgallAivatthAI parihiyA" sabhAmA 52vA yogya bhArI vasone ghA26 4aa. " apamahagdhAbharaNAlaMkiyasarIrA" yA 4. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___bhagavatIsUtre gRhebhyaH pratiniSkAmanti pratiniSkramyaikatomilanti. militvA pAdavihAracAreNa tuGgikAyAH nagaryAM madhyamadhyena nirgacchanti. nirgatya yatraiva puSpavatIkaM caitya tatraivopAgacchanti upAgatya sthavirAn bhagavataH paJcavidhenAbhigamenAbhi gacchanti. tadyathA sacittAnAM dravyANAM vyutsarjanatayA ? acittAnAM dravyANAmatyu sajanatayA 2, ekazA TikenottarAsaMgakaraNena 3, cakSuH sparza aJjalipragraheNa 4, vAle aura adhikamUlya vAle AmaraNoM se alaMkRta zarIra vAle hokara phira ve (saehiMto saehiMto gehe hito paDinikkhamanti ) apane apane gharoM meM se bAhara nikale (paDinikkhamittA) bAhara nikala kara (ega yo milaMti ) ve phira eka jagaha ikaTThe hue (milittA ) ekaTe hokara (pAyavihAracAreNaM ) paidala hI (tuMgIyAe nayarIe majjham majjheNam ) tuMgIkA nagarI ke ThIka bIco bIca se hokara (niggacchaMti ) nikale (niggacchittA ) nikalakara (jeNevapupphavahae cehae teNeva uvAgacchaMti) jahAM para puSpavatika udyAna thA vahAM para Aye / (uvAgacchittA ) vahAM Akara (there bhagavaMte) ve una sthavira bhagavaMtoM ke pAsa (paMcaviheNaM abhigameNaM ) pAMca prakAra ke abhigama se ( abhigacchaMti ) gaye (taM jahA ) ve pAMca prakAra ke abhigama isa prakAra se haiM ( saccittANaM davvANaM visaraNayAe ) pAsa meM rahe hue sacitta dravyoM ko dUra rakha denA 1,(acittANaM vvANaM aviusaraNayAe) acitta dravyoM ko pAsa meM rakhanA 2, ( egasADieNaM uttarAsaMgakaraNegaM) vinA siye hue vastra se nanai Y mathi bhUlyavANA mAbhUSaNothI zarIrane zArIne ta "saehito saehito gehehito paDinikkhamaMti" pAta pAtAnA gharamAthI paDA2 ninyAM. "paDinikkhamittA" 5.2 nijIne "egayao milAyati " te me ye 4-yAse satra thayA. "milAyittA" satra ne "pAyavihAracAreNa " yAsIna " tugiyAe nayaroe majjha majjheNa" tu nArInI 422 dhana " niggacchatti " nIcyA. " niggacchittA" tyAMthI nIjIna 'jeNeva pupphavaie ceie teNeva uvAgacchati " yA pu053ti autya utuM tyA mAvyA. " uvAgacittA" tyAM mAvAna "there bhagavate paMcaviheNa abhigameNa abhigacchati " pAMce abhigamathI yukta thaIne teo badhA te sthavira bhagavate pAse gayA. "taMjahA" te pAMya 42n| nigama nIce pramANe cha-" saJcittANa davvANa visaraNayAe" (1) pAtAnI pAsenA sacitta dravyane 2 42j " acittA Na datrANa avisaraNayAe " (2) mayitta dravyAne pAse 21. " egasADi eNa uttarAsaMgakaraNeNa" (3) sivyA vinAnA 45thI uttarAsa 423 // - zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 10 pApityIyasthaviravarNanam 869 manasa ekatvI-karaNena5, yatraiva sthavirA bhagavantastatraivopAgacchanti upAgatya trikRtva AdakSiNapradakSiNa kurvanti. kRtvA yAvat trividhayA paryupAsanayA paryupAsate ||suu.8 / / TIkA-'taeNaM tuMgiyAe nayarIe' tataH khalu tuGgikAyAH nagAH siMghADaga tiyacaukkacaccara caummuhamahApahapahesu 'zagATakatrikacatuSkacatvaracaturmukha mahApathapatheSu / tatra zRGgATaka-'siMghADA iti bhASAprasiddha jalajaM phalaM, tadAkArasthAnaM trikoNa mityarthaH, trikaM-militatrimArgA sthAnam , catuSka=yatra catvAro mArgAmilitAH uttarAsaMga karanA arthAt yatanA ke liye vastra ko mukhapara rakhanA3, (cakkhuphAse aMjalippaggaheNaM ) sthavira bhagavaMto ke dikhate hI donoM hAthoM ko joDanA 4 (maNaso egattIkaraNeNaM ) tathA manako ekAgra krnaa| isa prakAra pAMca abhigamoM se yukta hokara ve saba (jeNevarA bhagavaMto teNeva uvAgacchaMti ) jahAM sthavira bhagavaMta the vahAM aaye| (uvAgacchittA) vahAM Akara unhoMne ( tikkhutto) tIna vAra (AyAhiNapayAhiNaM kareikarittA) unako pradakSiNA pUrvaka yAvat vandanA namaskAra kiyA, vandanA namaskAra karake (jAva tivihAe pajjuvAsaNAra pajjuvAsaMti ) trividha paryupAsanA se paryupAsanA karane lage / / 10 / / TIkArtha - (naeNaM tugiyAe nayarIe) isake bAda tuMgikA nagarI ke (siMghADagatiga-caukka-caccara-caummuha-mahApahapahesu) siMghADe ke AkAra vAle mArga meM arthAt-trikoNa vAle mArga meM, trika-jahAM para tIna mArga milate haiM vahAM, catuSka-jahAM para cAra mArga milate haiM vahAM, corAhe iyatanA 5 bhATe bhu552 12 rAma. " cakkhuphAse aMjalippaggahaNe " (4) sthavira matAna netAta mannAtha 341, bhane "maNaso egattI karaNeNa) (5) bhanana mA 42. 2mA pramANe pAMya malizamAthI yuta dhana tayA sadhA " jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchati " yAM sthavira magata u tyA mAvyA. " uvAgacchittA " tyA mApAna tebho "tikkhuto" trazu pA2 " AyohiNa payAhiNa karei karicA" prakSiA pU' bhane vaDA namaH412 4aa. vayA nabhA2 4rIne "jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsaMti" trividha pathupAsanAthI 5yupAsanA 421 // sAyA // sU01 // ___ -(taeNa) tyA2 mA (tugiyAe nayarIe ) tu nArInA (siMbaDagatiya-ca ukka-caccara-caumuha-mahApahapahesu ) zinA mAranA bhAga bhAM-meTale liyA bhAgamA ( trika) nyai a] mArgA bhagatA DAya tevA sthAnamA, yatu4- yAM yA2 bhArga bhajatA DAya ta yobha, ( catvara) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra santi tat0-corAhA ' itibhASApasiddhasthAnam , catvaraM bahumArgasaMmelana-sthAnam, caturmukha caturiM sthAnam-AgantukAdInAM vizrAmasthAnam-mahApathaH rAjamArgaH, panthAH, panthAH= rathyAmAtram, teSu sarveSu sthAneSu, " jAva egadisAbhimuhA NijjAyaMti" yAvat eka dizAbhimukhAH niryAnti, iha yAvatkaraNAt "mahayA jaNasaddei vA jaNavUhei vA jaNabolei vA jaNakalakalei vA jaNummIivA jaNukkaliyAi vA jaNasaNNiyavAeivA bahujaNo aNNamaNNassa evamAikkhai evaM bhAsai evaM paNNavei evaM parUvei evaM khalu devANuppiyA pAsAvacijjA therA bhagavaMto pubvANupuci caramANA gAmANugAmaM dRijjamANA iha mAgayA iha saMpattA iha samosaDhA iheva tuMgiyAe nayarIe bahiM pupphavaie ceie ahApaDirUvaM uggahaM uggiNhittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti tikaDu" ityeteSAM grahaNam / tatra mahAn janazaddhaH mahAn aneka janazabdaH, evaM mahAn , iti sarvatra yo jyam / " jaNabuheivA" janavyUho lokasamUhasya parasparaM pRcchA karaNam jaNabole ivA" janAnAM vyakto dhvaniH / jaNakalakale ivA" janakalakalo janAnAM meM catvara-jahAM aneka mArga milate haiM, caturmukha-cAradvAra vAle sthAna meM, arthAt jahAM para Agantuka jana Akara vizrAma karate haiM aise sthAna meM, mahApadha-rAjamArga meM, patha-sAmAnyamArga meM, (jAva egadimAbhimuhA NijjAyaMti ) yAvat ekadizA kI tarapha muMha karake loga calane lage, arthAt-tuMgikA nagarI ke zRMgATaka Adi mArgoM meM manuSyoM kI bahuta baDI bhIr3a lagI huI thii| paraspara meM bAteM karate the so kahate haiM-(mahayA jaNasai) kahIMpara manuSyoM kI bhIDa thI-usameM paraspara meM meM logoM ne eka dUsare se bolate the| kahIMpara (jaNavUhei vA ) Apasa meM logasamUha jyo bhane bhA bhagatA DAya tyAM, ( caturmukha) yA2 2ri sthAnamA meTa nyAM pathi vizrAma se che mev| sthAnamA, (mahApatha) 2004 mArgamA (patha) sAmAnya bhAbhA (jAva egadisAbhimuhA NijjAyati ) yAvata me hi ta25 bhu5 4zana leke cAlavA mAMDyAM. kahevAnuM tAtparya e che ke tuMgikA nagarInA saMgATaka Adi mArgo para lekenI bhAre bhIDa jAmI hatI. teo parasparaje vAta karatA hatA te suutr||2 cha nIya pramANe sUtra // 2 // 4 cha -(mahayA jaNasa he) yAme kenI bhAre bhIDa hatI ane teo eka bIjA sAthe vAta karatA hatA. (jaNabUheivA) 4 42yAme sAno samUDa me bhItane puuchte| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 10 pArthApatyIyasthaviravarNanam 871 vyaktavarNAtmako nAdaH 'jaNummi'janomiH janasaMbAdhaH taraGgabajjanAnAmuparyupari samAga manam , " jaNukkaliyA " janotkAlikA-janAnAM laghutara samudAyaH / " jaNa saNNivAeivA" janasanipAtaH janAnAM saMgharSarUpeNa saMmilanaM bhavati. tatra " bahujaNo " bahujanaH "aNNamaNNassa " anyonyam " evamAikravai " eva mAkhyAtieko'paraM-sAmAnyarUpeNa vadati, " evaM bhAsai" evaM bhASate-vizeSato vadati, evaM paNNavei" evaM prajJApayati-apRSTaH san kathayati, " evaM parUvei" evaM prarUpayati kazcit pRSTaH san kathayati / kiMkathayati ! ityAha-" evaM khalu " ityaadi| " evaM khalu devANuppiyA" evaM khalu devAnupriyAH, " pAsAvacijjA therA bhagavaMto" pApityIyAH sthavirA bhagavantaH " puvANu puchi caramANA" eka dUsare se pUchate the (jaNayoleivA) kahIMpara manuSyoM kI avyaktadhvani hotI thI, kahIM para (jaNakalakaleivA) manuSyoM kA vyakta nAda hotA thA, kahIM para (jaNummI) taraGgoM kI taraha Upara ke Upara manuSya Ate the, (jaNukkaliyA) kahIM para manuSyoM kA choTA sA samUha dikhAI par3anA thA ( jaNasaNNivAe ) kahIM para manuSyoM kA saMgharSarUpa se sammelana hotA thA, usameM (bahujaNo) aneka manuSyoM (aNNamaNNassa) eka dUsare se (evamAikkhai ) isa prakAra sAmAnyarUpa se kahate the ( evaM bhAsai) koI koI vizeSarUpa se Apasa meM eka dUsare se kahate the ( evaM paNNavei) koI koI Apasa meM eka dUsare se vinA pUche hI kahate the / evaM paravei) koI koI pUchane para kahate the ? so sUtrakAra spaSTa karate haiM (evaM khalu devANuppiyA pAsAvaJcijjA therA bhagavantA ) he devAnupriyo ! pArzvanAtha ! bhagavAna ke praziSya sthavira bhagavanta ( puvvANupuci carahatA (jaNavoleivA) its sthaNe sonI bhavyata pani bhAvato to. AI zyale ( jaNakalakaleivA) bhanuSyAnA vyata nA samajAto te! ( jaNummI) yA pANInAM mAnasAnI ma bhanuSyano samUDa bhArata itA, ( jaNukkaliyA) A yAme mANusonA nAnI samUDa nagare 5 / Dato, yAme (jaNa saNNivAe ) manuSyAno me moTI samUha cAlatuM hatuM ke temane eka bIjA sAthe ghasAIne cAlavuM paDatuM hatuM. temAMnA ( bahugaNo) mane mnussy| ( aNNamaNNassa) me mIlane (evamAikkhai) sAmAnya rIta 2pramANe utA hatA, ( evaM bhApsai) vizeSa prabhAmA me mIne mA pramANe 4DatA tA, ( evaM paNNalei ) adha bhAse se mIlane vinA 57ye se utA utA ( evaM parUvei) bhane / 4 57vAmAM Ave tyAre 4ddt| -(evaM khalu devANuppiyA pAsAvaccijjA therA bhagavaMtA) vAnupriyA! pAva nAtha bhagavAnanA praziSyo, sthAvara mAta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 bhagavatI sUtra 6 "" pUrvAnupUrvyAM vicarantaH guruparamparayA viharantaH, "gAmANugAmaM dRijjamANA grAmAnugrAmaM dravantaH ekagrAmAdanyaM grAmaM gacchantaH kramaprAptagrAmamatyajanta ityarthaH iha mAgayA" ihAgatAH = atrAgatAH, iha saMprAptA = atraiva samAgatAH, iha samosahA' iha samavasRtAH = sAdhukalpanIyAvagrahe sthitAH, iheti kutretyAha -- ' iheba' ityAdi "iheva tuMgiyAe nagarIe barhi " atraiva tuMgikAyA nagaryA bahiH = bahiH pradeze "puSphaaie ceie" puSpavatike caitye= puSpatratikanAmodyAne "ahApaDivaM " yathA pratirUpaM = sAdhukalpAnukUlam "uggahaM avagraham= tranapAlapradatta ghasate rAjJAm " uggihittA" avagRhya = yAcitvA " saMjameNaM " saMyamena saptadazavidhena ' tavasA ' tapasA dvAdazavidhena 'appANaM ' AtmAnaM 'bhAvemANA' bhAvayantaH = bhAvitaM kurvANAH 'ciraMti' viharanti = tiSThanti / "tikaDu" iti kRtvA = iti manasyavadhArya lokA ekadizAbhimukhAH santaH - tuGgikA nagarIto niryAntIti sambandhaH / mANA) guruparamparA ke anusAra vihAra karate hue tathA ( gAmANugAmaM dUijmANA ) eka gAma se dUsare gAma krama se bihAra karate hue ( ihamAyA ) yahAM Aye hue haiM, ( iha saMpattA ) yahAM padhAre haiM ( iha samosahA ) yahAM samavasRta hue haiM arthAt sAdhukalpanIya vasati meM rahe hue hai| yahAM kahAM to isake liye kahate haiM ki ( iheva tuMgIyAe naparIe bahi ) isI tumikA nagarI ke bAhara jo ( puSkaare cehae ) puSpavatika udyAna hai usameM / ( ahApaDirUvaM uggaham uggahantA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANAviharaMti ) vahAM ve yathApratirUpa sAdhukalpake anukUla - vanapAla se vasati ajJA lekara satraha prakAra ke saMyama se aura bAraha prakAra ke tapa se AtmAko bhAvita karate hue virAjate haiM / ( iti kaTTu ) aisA mana meM avadhAraNa kara loka eka dizA kI tarapha mukha karake tuMgikA nagarI se nikalate haiM / "" zrI bhagavatI sUtra : 2 39 ( puvvANupuvi caramANA) guruparaMparA pramANe vihAra 42tA tathA ( gAmANugAma dUijmANA ) me gAmathI jIne gAma anubhe viyaratA viyaratA ( ihamaggayA ) sahIM sAvyA che, ( ii saMpattA ) aDIM yadhArthI che, ( iha samosaDhA ) mahI samavasRta thayA che--eTale ke sAdhune kalpe evA sthAnamAM utaryAM che te atAvanA bhATe he che - ( ihetra tuMgiyAe nayarIe bahiM ) yA tubhA nagarInI mahAra ne (puSkavaie ceie) puNyavati udyAna che tenA (ahApaDirUvaM uggahaM uggahittA saMjameNa tavasA appANa bhAvemANA vihAra ti) zAstrAnusAra vanayAsanI AjJA laI ne sattara prakAranA saMyama ane khAra prakAranAM tapathI AtmAne lAvita ratA virAje che. ( itika ) yethe bhanabhAM nizcaya urIne boo me dizA tarapha mukha karIne tuMbikA nagarImAMthI nIkaLe che-eTale ke temanI pAse Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 5 0 6 darzanotsukajanasvarUpanirUpaNam 873 " taraNaM te samaNovAsayA tataH khalu zramaNopAsakA: " imIse kahAelaTThA samANA haTTA jAva sahAveMti " asyAH kathAyA labdhArthAH santo hRSTatuSTA yAvat zabdAyanti parasparaM vadantItyarthaH iha yAvatpadena " cittamANaMdiyA pIsaNA paramasomaNassiyA harisavasa visappamANahiyayA anonna" ityeteSAM grahaNam / tatra tadveti "cittANaMdiyA " hRSTatuSTacittAnanditAH, tatra hRSTatuSTam = ati tuSTam, yadvA-hRSTaM harSitam, tuSTaM= prAptasantoSaM tAdRzaM cittaM yeSAM te hRSTatuSTacittAH ataeva AnanditAH=Ananda prAptAH saJjAtamAnasollAsA ityarthaH " pIimANA " prItimanasaH, prItiH = tRptiH manasi yeSAM te tathA tRptamanasA ityarthaH " paramasomaNassiyA " paramasaumanasthitAH paramam = utkRSTaJca tatsaumanasyaM = prasannacittatA cetiparamasaumanasyaM tadeSAM saJjAtaM paramasaumanasthitAH paramAnurAgapUrNamanaskA ityarthaH / "harisavasavisamA hiyyA " harSavazavisarpad hRdayAH, tatra harSavazena visarpat= paritaH ucchalada hRdayaM yeSAM te tathA sthaviradarzanArthama mandAnandataraGgasamucchalitacittA ityarthaH / te ' annonnaM ' anyonyaM = parasparaM zabdAyanti kathayanti - iti sambandhaH, " sadAittA " zabdAyitvA " evaM vayAsI " evamavAdiSuH evaM vakSyamANa prakAreNa avAdipuH = akathayan kathitavanta ityarthaH / tadeva darzayati- ' evaM khalu ' ityAdi / " evaM khalu ' devANupiyA " evaM khalu he devAnumiyA: " pAsAcijjA therA bhagavaMto " pArzvapatyIyAH sthavirA bhagavantaH, " jAhasaMpannA " (tapaNaM) isake bAda (te samaNovAsayA) ve zramaNopAsaka imI se kahAe laTThA samANA ) isa kathA ke samAcAra se labdhArtha- paricita hokara ( haTTa jAva sahAveti ) bahuta hI adhika harSita hue aura saMtuSTa hue yAvat ve Ananda magna banakara mana meM atizaya tRpti se yukta hue unakA antaHkaraNa parama anurAga se pUrNa bhara gayA / atyanta Ananda se unakA hRdaya uchalane lagA / unhoM ne zIghra hI eka dUsare ko bulAyA aura ( sadAvittA) bulAkara phira ve ( evaM vayAsI ) isa prakAra Apasa meM kahane lage ( evaM khalu devANupiyA pAsAvaccijjA therA bhagavaMtA jAi 1 , " espos dr zrI bhagavatI sUtra : 2 - javAnA nizcaya karIne tugikA nagarImAMthI puSpatika udyAna tarapha javA mATe khAnA thAya che. (taeNa te samaNovAsayA ) tyAra khAda te zramaNeApAsakA ( imI se kahAe laTThA samANA ) mA sabhAyAra lagIne (haTTa tuTTha jAva sahAve ti) atizaya haSa ane satASa pAmyA. teo AnaMdamagna manIne manamAM atizaya tRpti pAmyA. temanA a MtaH raNu AnadathI ubharAvA lAgyAM, temanA hRdaya nAcI uThayAM. tebhANe turaMta jIlane mosAcyA ane ( sahAvittA ) gosAvIne ( evaM vayAsI) zeDa mIlane yA pramANe uDevA lAgyA evaM khalu devANuppiyA ! bha 110 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIce 22 jAtisampannAH jAtiH = zuddhamAtRkovaMzaH tena saMpannAH = yuktAH 'jAba' yAvat, atra yAvatpadena " kulasaMpaccA " ityArabhya ' ubAgacchittA ' ityantAni padAni atraiva sUtre proktAni tatrato'vaseyAnIti te sthavirA: puSpavatike caitye upAgatya / 44 ahApaDivaM uggahaM uggahittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti' yathA pratirUpamavagrahamacagRNa saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharanti " taM mahamphalaM khalu devAppiyA " tat tasmAtkAraNAt mahAphalaM he devAnumiyA ! " tahA vANaM therANaM bhagavaMtANaM nAmagoyassa vi savaNayAe" tathAvidhAnAM sthavirANAM nAma gotrasyApi zravaNatAyA, eteSAM nAma gotrasyApi zravaNasya mahatphalaM - janmajarAmaraNocchedanarUpaM bhavati tarhi ' kimaMgapuNa abhigamaNavaMdaNanamaMsaNapaDipucchaNasaMpannA jAva ahApaDivaM oggahaM oggiNhittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA virahaMti ) he devAnupriyo ! pArzvApityIya sthavira bhagavaMta jo ki zuddhamAtRvaMzarUpa jAti se yukta haiM yAvat isI sUtra meM pahale kahe gaye kulasaMpanna Adi vizeSaNoM vAle ve puSpavatika caitya meM Akara yathApratirUpa avagraha ko dhAraNa karake saMyama aura tapase apanI AtmA ko bhAvita karate hue virAjamAna haiM / (taM mahaSphalaM khalu devANupiyA) isa liye he devAnupriyo ! jaba mahAphala prApta hotA hai (tahA rUvANaM) tathArUpa (therANaM bhagavaMtANaM ) sthavira bhagavaMto ke (nAmagoyassavi savamory) nAmagotra ke zravaNa se arthAt-zAstroM meM aisA prakaTa kiyA gayA hai ki- tathArUpa sthavira bhagavaMtoM ke nAma aura gotra ke zravaNa karane se bhI jIvoM ko janma jarA aura maraNa kA abhAva hone rUpa phala prApta hotA hai to (aGga) he mitra ! (abhigabhaNa-vandana-namaMsaNa- paDipucchaNa-pajjupAsAvaccijjA therA bhagavatA jAisaMpannA jAva ahApaDirUvaM oggaha ogginhittA NaM sajameNaM tavasA appANa bhAvemANA viharati ) he devAnupriyo ! pArzvanAthanA praziSya, sthavira bhagavaMtA, je zuddhamAtRvaMza rUpa jAtithI yukta che ane kula sapanna Adi guNAthI yukata che ( te guNNA AgaLanA sUtramAM ApyA che)tee puSpavatika caityamAM AvIne zAstrajJA pramANe vanapALanI rajA laIne, sayama bhane tayathI tebhanA AtmAne lAvita uratA thA virAlyA che. ( taM mahAphala khalu devANupiyA) he devAzupriyo ! (tahArUvANaM therANa' bhagavaMtANaM nAma goyassa visvaNA ) bhASAM sthavira lagavatAnA nAbhagotranA zravaNuthI pazu mahAna lanI prApti thAya che eTale ke zAstromAM evuM kahevAmAM Avyu che ke evA sthavira bhagavaMtAnA nAma ane gAtranuM zravaNa karavAthI paNa jIvAne janma, bharayu yAne narAno alAva thavAiya bhahAna janI prati thAya che. to ( aGga ) 802 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU010 darzanotsukajanasvarUpanirUpaNam 175 pajjuvAsaNayAe " kimaMga punarabhigamanabandananamasyanamatipracchana paryupAsanatAyAH tatra " kimaMga" ityatra ' aGgazabdo komalAmantraNe tena he aGga-he mitra !' kiM punasteSAm , abhigamanavandananamasyanapratipacchanaparyupAsanAyAH, abhigamanaM = sammukhagamana, vandanaM-stutikaraNam , namasyanam 'ttikkhutto' iti pAThena paJcAGganamanapUrvakaM namaskArakaraNam , pratipacchanaM = zarIrasamAdhiviSaye punaH punaH pracchanam paryupAsanaM-manovAkAyayogaiH sevAkaraNaM, tena yatphalaM bhavati tat kiM vaktavyam anena yadanuttaraM phalaM bhavati tad vaktuM na zakyate iti bhAvaH, tathA "jAva-gaNayAe" yAvat grahaNatAyA; iha yAvatpadena "egassa vi Ariyassa dhammiyassa suvagayassa savaNayAe kimaMgapuNa viulamsa aTThassa" iti grahaNaM kartavyam tatra ekasyApyAyasya Aryoktasya tIrthakarapratipAditasya dhArmikasya dharmaprayojakasya ataeva suvacanasya sadupadezasya zravaNatAyAH zravaNasya mahAphalaM bhavati / kimaMga punarvipulasya vAsayAe kiMpuNa) unake sAkSAtdarzana karane se yA unake sanmukha jAne se unakI stuti karane se pAMcoM aGgoM ko jhukAkara unheM namaskAra karane se, unakI sukha zAtA pUchane se aura mana vacana evam kAya se-tInoM yogoM se unakI sevA karane se jo phala prApta hotA hai-usa viSaya meM to kyA kahanA / tAtparya yaha hai ki abhigamana Adi dvArA jo jIvoM ko anuttara phala prApta hotA hai vaha vacana dvArA prakaTa nahIM kiyA jA sakatA vaha to anirvacanIya hai tathA (jAva gahaNayAe ) yahAM yAvat pada se (egassa vi Arighassa dhAmmiyassa suvaNayassa savaNayAe kimaGga! puNaviulassa aTThassa) jaba AryatIrtha kara dvArA pratipAdita, dhArmika-dharma prayojaka- aise eka bhI suvacana upadezake zravaNa kA mahAphala hotA hai to phira he mitro ! jo jIva unake dvArA upadiSTa mokSarUpa artha ko u bhitrI ! (abhigamaNa vaMdana namasaNa-paDipucchaNa, pajjubAsaNayAe kiM puNa) temanA sAkSAt darzana karavAthI, temanI pAse jaIne temanI stuti karavAthI, pAMce aMge jhukAvIne temane namaskAra karavAthI, temane sukhazAtA pUchavAthI, ane mana vacana ane kAyAnA gothI temanI sevA karavAthI je phaLa prApta thAya che tenI to vAta ja zI karavI ? kahevAnuM tAtparya e che ke abhigamana Adi dvArA je advitIya phaLa prApta thAya che tenuM te varNana ja thaI zake tema nathI- te to apanIya che. (jAva gahaNayAe) mahI ( yAvat) 54thI (egassa vi Ariyasa dhammiyassa suvaNayassa savaNayAe kimaMga! puNa viulassa adussa Arya- tIrthakara dvArA pratipAdika dhArmika (dharmaprayojaka eka paNa upadezanA zravaNathI mahAna phaLanI prApti thAya che, te he mitra! je che temanA dvArA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prabhUtatarasya arthasya mokSarUpasya grahaNatAyAH grahaNasya yAvadupadiSTasyArthasya grahaNena kiM vaktavyam , yAvatproktArthagrahaNena sarvathA kRtArthoM bhavatIti bhAvaH "taM gacchAmo NaM tat tasmAtkAraNAt vayaM gacchAmaH khalu " devANuppiyA" he devAnupiyAH "there bhagavaMte vaMdAmo namaMsAmo jAva pajjuvAsAmo" atra yAvatpadena " sakAremo sammANemo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM " iti saMgrAhyam / tatra-"there bhagavaMte" sthavirAn bhagavataH 'vaMdAmo' candAmahe-guNagAnena stuti kurmaH " namaMsAmo" namasyAmaH pazcAGganamanena namaskurmaH, 'sakkAremo' satkurmaH abhyutthAnAdinA, 'sammANemo' sammAnayAmaH vastrabhaktAdipradAnena / kIdRzAMstAn ? ityAha-'kallANaM' kalyANaM, kalyo-mokSaH karmajanita sakalopAdhi rahitatvAt , taM A samantAnayati prApayatIti, athavA kalyeNa=jJAnadarzanacAritralakSaNenArogyeNa ANayati-jIvayati grahaNa kara letA hai-usake liye to kahA hI kyA jAmakatA hai| vaha jIva to mokSarUpa artha ke grahaNa se sarvathA kRtArtha ho ho jAtA hai / (taMgacchAmo NaM) isaliye calo (devANuppiyA ) hai devAnupriyo ! (there bhagavaMte vaMdAmo namaMsAmo jAva pajjuvAsAmo) calo apana saba milakara caleM-calakara unako vaMdanA kareM, unheM namaskAra kareM, yAvat unakI paryupAsanA kareM, arthAt-calo unako vandanA kare-guNagAnapUrvaka unakI stutI kareM, unheM namaskAra kareM-pacAGga jhukAkara unheM namana kreN| abhyutthAna Adi dvArA unakA satkAra kareM, sanmAna kareM, kyoM ki ve kalyANasvarUpa haiN| kalya nAma mokSa kA hai kyoM ki vaha kameM janita sakala upAdhiyoM se rahita hotA hai| isa mokSarUpa kalya ko jo acchI taraha se jIvoM ko prApta karAtA hai vaha kalyANa hai, athavA-kalya nAma jJAnadarzana evaM cAritra aura tapa kA hai, isa jJAnadarzana cAritrataparUpa Arogya upadiSTa mekSarUpa arthane grahaNa karI le che, temanI to vAta ja zuM karavI! te jIva te mekSarUpa mahAna phaLanI prApti karIne sarvathA kRtArtha ja thaI naya che. ( taM gacchAmo Na devANuppiyA) to vApriya ! yAtA, (there bhagavate vadAmo namasAmo jAva pajjuvAsAmo ) mApaNe yA sAthe bhajIna temane vaMdaNu karIe, namaskAra karIe yAvatu temanI paryuM pAsanA karIe kahevAnuM tAtparya che ke-cAle temane vaMdaNA karIe, guNagAna pUrvaka temanI stuti karIe, temane pAMce aMgo kAvIne namaskAra karIe, abhyasthAna Adi dvArA temane satkAra karIe, kAraNa ke teo kalyANa svarUpa che, "kalya" eTale mekSa te karmajanita samasta upAdhithI rahita hoya che. e mekSarUpa kalyanA jIne jee prApti karAve che teo kalyANarUpa kahevAya che athavA jJAna, darzana ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za0 2 u0 5 suu| 10 darzanotsukajanasvarUpanirUpaNam 877 saMsAramohajAlAnalajvAlAmAlAvalIDhAn mUDhAn prANinaH prazamayatIti vA kalyANa kalyANa-svarUpavAn , sUtre ArvatvAdekavacanam , evaM sarvatra vijJeyam / 'maMgalaM' maGgalam-ma-bhavasambandhibandhanaM, tannibandhanaM, duHkhaM vA gAlayati-nAzayati vA, yadvA maMgyateprApyate svargo mokSo vA'neneti maGgaH-dharmaH, taM lAtigRhNAtiiti maGgalaH zrutacAritradharmadhArakaH tam-maGgalasvarUpAn " devayaM " daivataM devataiva daivataM dharmadeva-dharmadevasvarUpAn , ' ceiyaM' caityam , cetanaM citiH samyagjJAnam , tadeva caityam "citIsaMjJAne" iti dhAtoH striyAM ktin 'pA. 3-3-94 ' iti bhAvektin ? jJAnasvarUpAnityarthaH / athavA-kalyANaM kalyANakAritvAt , maGgalaM dvArA jo saMsAra saMbaMdhI moha jAlarUpI anala kI jvAlA se atyanta prasta hue jIvoM kI rakSA karatA hai-unheM jIvana dAna detA hai vaha kalyANa hai, aise kalyANa svarUpa ve haiM / bhava sambandhI bandhana kA nAma (ma) hai athavA isa bhavasambandhI baMdhana se janita jo duHkha hai vaha (maM) hai| isa (ma) ko jo (gAlati) naSTa kara detA hai vaha maMgala hai, athavA-svarga mokSa jisake dvArA prApta karAyA jAtA hai vaha 'maGga' hai isa (maGga) ko jo detA hai athavA grahaNa karatA hai vaha maMgala hai, aisA maMgala-zrutacAritrarUpa dharma kA dhAraka jIva hotA hai| aise maMgalarUpa ve sthavirabhagavanta haiM / devatA hI daivata hai-dharmadeva hai| aise dharmadeva svarUpa ve sthavira bhagavanta haiN| ce. tana kA nAma citi hai-yaha citi samyaga jJAnarUpa hotI hai| (citI saMjJAne) dhAtuse (striyAM ktin ) isa paNinIya ke vyakaraNAnusAra ktina cAritrane (kalya) kahe che. te jJAna, darzanatapa ane cAritrarUpa Arogya dvArA jeo saMsAranA meha jALa rUpI agninI javALAthI atyaMta trAsI uThelA jInI rakSA kare che-temane jIvatadAna de che, temanuM kalyANa kare che, evA bane 48yAe-135 4DavAya che. te sthavira gavata bhaNa35 cha. ( maMgala maMgala ) sadhI madhanane (maM) 3 cha, athavA mA sadhananita2 5cha tene (maM) 4 che. te (ma) 2 (gAlati) nArA 42 che matha svAbhAkSa lenA dvArA prAta 42vAmAM bhAva cha tanuM nAma (maGga) che. te (ma)ne ApanAra athavA grahaNa karanArane maMgala kahe che kRtacAritra rUpa dharmane dhAraka jIva e maMgaLa svarUpa hoya che. evA maMgaLasvarUpa te sthavira bhagavate che. devatA ja daivata che dharmadeva che. evA dharmadevasvarUpe te sthavira mato cha yetanane (citi ) 4 che, te thiti sabhyabhUzAna 35 DAyache (citI saMjJAne ) dhAtumAthI ( striyAM ktin ) pANinI vyA32 manusAra ( ktin ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 bhagavatIsUtra duritopazamanakAritvAt, daivataM dharmadevasvarUpatvAt , caityaM suprazastamanohetutvAditi, / " pajjuvAsAmo" paryupAsmahe-vinayena sevAmahe / kimarthaM paryupAsmahe ? ityAha-"eyaM Ne" ityAdi, "eyaM" etat sthavirANAM paryupAsanam ' Ne' asmAkam ' hiyAe suhAe khemAe nisse yasAe aNugAmiyattAra bhavissai" hitAya sukhAya kSemAya niHzreyasAya anugAmikatAyai bhaviSyati, eSAM padAnAM vyAkhyA'jaiva pUrva skandakaprakaraNe vilokanIyeti / " tikaTu' iti kRtvA aNNamaNNassa eyamaYa paDisuNeti" anyonyametamartha pratizRNvanti ? sthaviraparyupAsanarUpAM vAtI te zrAvakAH parasparaM svIkurvantI-iti bhAvaH / pratyaya hone para citi banatA hai| isa citi-jJAna svarUpa jo hote haiM ve caitya haiN| aise caityarUpa ve sthavira bhagavanta haiN| athavA-kalyANakArI hone se ve sthavira bhagavanta kalyANarUpa haiM pApoM ke upazamana karAne vAle hone ke kAraNa ve sthavira bhagavanta maMgalarUpa haiM, dharmadeva svarUpa hone ke kAraNa ve sthavira bhagavanta daivata haiM / prazasta mana ke hone meM hetubhUta hone ke kAraNa ve sthavira bhagavanta caitya haiM / ataHunakI (pajjuvAsAmo) paryuvAsanA kareM-vinayapUrvaka unakI sevA kreN| kyoM ki (eyaM) ina sthaviroM kI yaha paryupAsanA (Ne) hamalogoM ke (hiyAe suhAe, khe. mAe nisseyasAe, ANugAmiyattAe bhavissaha ) hitake liye, sukha ke liye, kSema ke liye, niHzreyasa ke liye aura paraMparA se vizeSakalyANa ke liye hogI / ina padoM kI vyAkhyA yahIM pahile skandaka ke prakaraNa meM likhI jA cukI hai / ata: vahAM se dekha lenI cAhiye / (tti ka1) isa prakAra vicAra karake una zramaNoMpAsako ne ( annnnpratyaya lagADavAthI citi bane che. te citi (jJAna) svarUpa je hoya che tene gautya kahe che, evA zaityarUpa te sthavira bhagavate che. athavA-kalyANakArI hovAthI teo kalyANa svarUpa che, pApanuM upazamana karAvanAra hovAthI teo maMgalarUpa che, dharmadeva svarUpa hovAthI sthavira bhagavaMte daivatarUpa che, ane prazasta mana hevAmAM hetubhUta hevAne kAraNe teo rItyarUpa che tethI temanI ( pajjuvAsAmo) 5yupAsanA za-vinayapUrva tamanI sevA zasa. 1265 hai ( eya) te sthavira matAnI se| mApaNe bhATe ( hiyAe, suhAe, khemAe, nisseyasAe, ANugAmiyattAe bhavissai) tirI, mArI, subhArI, zreyArI ane AgAmI bhavane mATe paNa vizeSa kalyANa kArI thaI paDaze. A padanI vyAkhyA A bhagavatIsUtramAM skandakanA prakaraNamAM ApavAmAM AvI che, te te prakaraNumAMthI vAMcI levI. (tti A pramANe vicAra karIne te zramaNopAsakee zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u0 5 sa010 darzanossukajanasvarUpanirUpaNam 879 "paDimuNittA" pratizrutya-svIkRtya te zrAvakAH "jeNeva sayAI sayAI gihAI " yauva svakAni svakAni gRhANi " teNeva uvAgacchaMti " tatraivopAgacchanti, " uvAgacchittA" uSAgatya " hAyA kayalikammA" snAtAH kRtavali karmANaH, tatra snAtA=kRtasnAnAH kRtavalipharmANaH kAkAdyartha kRtAnabhAgAH "kayakouyamaMgalapAyacchittA " kRtakautukamagalamAyazcittAH-kRtAni = sampAditAni, kautukAni maSItilakAdIni, maGgalAni maGgalakArakANi, dadhyakSatAdIni prAyacittAni = dusvapnAdi phalavighAtArthamavazyakarttavyAniyaiste tathA, " suddhappAve. sAiM maMgallAI vatthAI pacaraparihiyA " zuddhapravezyAni maGgalyAni vastrANi pravaraparihitAH, zuddhAnika svacchAni, pravezyAni-sabhApravezayogyAni maGgalyAni-magalajanakAni-bastrANi mavaraparihitAH samyagrItyA parIdhRtAH-sambaparidhRta mAGgalika svacchavastrA ityarthaH " apamahagyAbharaNAlaMkiyasarIrA" alpamahA_bharaNAlaGkRta maNNassa eyamaTuM paDipsuNeti ) sthaviroM kI paryupAsanA karanerUpa bAta ko Apasa meM svIkAra liyA ( paDisuNittA ) svIkAra kara ke phira ve zramaNopAsaka-zrAvaka (jeNeva sayAiM sayAI gihAI) jahAM apane apane ghara the (teNeva uvAgacchaMti) vahAM para gaye ( ubAgacchittA) jAkara (pahAyA kayapalikammA ) unho ne pahile snAna kiyA bAda meM kAka Adi pakSiyoM ke nimitta anna bhAdi dene rUpa bali karma kiyA, ( kayakouyamaMgalapAyacchittA ) maSItilaka Adi kautukoM ko, maMgala kAraka karmoM ko evaM duHsvapna Adike phala ko vidhAta karane ke nimitta avazya karane yogya prAyazrittoM ko kiyA bAda meM (suddhappAvesAI maMgalAI vatthAI pavaraparihiyA ) unhoM ne zuddha svaccha tathA sabhA meM pahirane ke yogya mAMgalika vastroM ko acche DhaMga se pahirA (appamaha (aNNamaNNassa eyama paDisuNe ti) sthavira sagavatAnI payupAsanA 42v| 4AnI pAtanA 52252 svI12 cyA. (paDisuNitA ) vIra za2 tme| (jeNeva sayAI sayAI gihAI teNeva uvAgacchaMti) pota pAtAne 2 gayA. ( uvAgacchittA ) 32 42 " vhAyA kayabalikammA " temaNe snAna yutyAra mAha pakSImAne manAhi vA35 malibha yu'"kayakojyamaMgalapA yacchittA" tyA2 mA bhaA Hi041 / 35 dhautu| .. ma 114124 yA ane durvAna AdinuM phaLa naSTa karavAne mATe Avazyaka prAyazcitta kya. "suddhapyAvesAI maMgallAI vatthAI pacaraparihiyA" tyA2 mA tabhI salAmA 5221 // yogya 2127 tathA mAMgali 45i sArI te pA21 syA. " apamahAghAbharaNA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 bhagavatIsUtre 64 zarIrAH - alpAni - bhAreNa, mahArghANi-mUlyena tAdRzairAbharaNaiH-alaGkAraiH alaGkatAni = vibhUSitAni - zarIrANi yeSAM te tathA / etAdRzAH santaste zrAvakAH erhito sahiMto gihiMto " svakebhyaH svakebhyo gRhebhyaH " paDiNikkhamaMti " pratiniSkrAmyanti = nissaranti " paDiNivaravamittA" pratiniSkramya " egayao milAyati " ekato milanti = ekatrI bhavanti " egayao milAittA " ekato militvA = ekatrIbhUya "pAyavihAracAreNa - pAdavihAreNa natu yAnAdinA cAro= gamanaM yatra saH, tena " tuMgiyAe nayarIe " tRGgikAyA nagarthyA: "majjhaM majjJeNaM " madhyaM madhyena " Niggacchati " nirgacchanti " NicchittA " nirgatya " jeNeva ghere are " yacaiva puSpavatikaM vaizyaM " teNeva uvAgacchati " tatraivopAgacchanti " uvAgacchittA " upAgatya " there bhagavaMte " sthavirAna bhagavataH " paMca - vAbharaNAlaMki yasarIrA ) tathA sAtha meM aise alaMkAroM ko pahirA ki jo vajana meM kama the kImata meM bahamalya the / isa prakAra se sajadhaja kara ve zramaNopAsaka zrAvaka (sarahito sahiMto mihehiMto ) apane 2 gharoM se ( paDiNikkhamati ) nikale ( paDiNikkhamittA) nikala kara phira ve ( egayaoM milAyaMti ) eka sthAna para ikaTThe hue ( egayao milAitA ) eka sthAna para jaba saba A karake mila cuke taba ve saba ke saba, ( pAyavihAracAreNa ) paidala hI yAna Adi se nahIM ( tuMgiyAe nayarIe ) tuMgikA nagarI ke ( majjhaM majjheNaM) ThIka bIcoM bIca hokara ( Niggacchati ) nikale ( NiggacchitA ) nikla kara ( jeNeva pupphabaie are ) jahAM puSpavatika udyAna thA (teNeva uvAgacchati ) vahAM para Aye / (uvAgacchitA) vahA~ Akarake ( there bhagavaMte paMcaviheNaM abhigameNaM pagapALA laMkiyasarIrA " mane mochAM vanavANA yAzu lAre bhUdayavAjA AbhUSaNo paheryAM. A pramANe sajAvaTa urIne tethe " sahito saehiMto giddehito " pota ghotAne dharethI " paDiNikkhamaMti " nIujyA. " paDiNikkhamittA " dherathI nIDajIne " egayao milati " meDa sthaNe legA thayA. " egayao milittA " eka ja jagyAe ekatra thaI ne te badhA pAyavihAracA reNa 4 ( vADanamA mesIne nahIM ) " tuMgiyAe nayarIe majjha majjheNa " tuMgia nagarInI vasye tharma ne "NiggacchaMti" nIDalyA. "NigacchittA" nagarInI varayethI pasAra thaha ne "jeNeva puSkavaie ceie" nyAM puSyamati udyAna hetu "seNeva uvAgacchati" tyAM bhAvI pahAyyA. "uvAgacchittA" tyAM bhane " there bhagavate paMcabiheNa abhigameNaM abhigacchati " tethe pAMtha ahAranA aligama pUrva' sthavira zrI bhagavatI sUtra : 2 "" dd Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za02 u05 sU010 darzanotsukajanasvarUpanirUpaNam 881 viheNaM abhigameNaM abhigacchati" paJcavidhena paJcabhakAreNa abhigamena, vinayapUrvaka murvAdisamIpe vidhipUrvakaM gamanam-abhigamastena abhigacchanti sammukhaM gacchantIti paJcaprakArakamabhigamameva darzayati-" taM jahA" ityAdi / "taM jahA" tad yathA" sacittANaM davANaM viusaraNayAe " sacittAnAM dravyANAM vyavasarjanatayA saci tAnAM puSpatAmbUlAdInAM vyavasarjanatayA parityAgena 1 / "acittANaM davANaM aviusaraNayAe" acittAnAM dravyANAM vastrAlaGkArAdInAm / avyavasarjanatayA= aparityAgena 2 / " egasADi eNaM " ekzATikena syUtavarjitAkhaNDitabaleNa " uttarAsaMgakaraNeNaM " uttarAsaMgakaraNena bhASAyatanArthamuttarIyavastrasya mukhoparisthApanena 3 / " cavakhupphAse" cakSuH sparze sthavirANAM darzane sati "aMjalippaggaheNaM " aJjalipragraheNa, aJjalibandhanena 4 / tathA "maNaso egattIkaraNeNaM" abhigacchaMti) ve sthavira bhagavaMtoM ke pAsa pAMca prakAra ke abhigama se gaye / vinayapUrvaka guru Adi ke samIpa jAne kI vidhi jaisI zAstra meM kahI gaI hai usake anusAra unake pAsa jAnA isakA nAma abhigama hai| yaha pAMca prakAra kA hotA hai, jaise-( sacittANaM davvANaM viusaraNayAe) sacittadravyoM kA parityAga karanA, arthAta-sAdhuoM ke darzana karane ke liye jAte samaya apane pAsa tAmbUla Adi rUpa sacitta vastuoM ko nahIM rakhanA 1, (acittANaM davvANaM aviusaraNayAe ) acittavastrAdi ko tyAga nahIM karanA 2, ( egasADieNaM uttarAsaMgakaraNeNaM ) bhASA kI yatanA ke liye akhaMDita-vinAsiye hue uttarIya vastra ko mukha ke Upara rakhanA 3 / ( cakkhupphAse aMjalippaggaheNaM ) pUjya sthaviroM ke darzana hote hI donoM hAthoM ko joDanA / / (maNaso egattI karaNeNaM) bhakti bhagavate pAse gayA. vinayapUrvaka guru AdinI pAse javAnI je vidhi zAstra mAM batAvI che te vidhi pramANe gurunI pAse gamana karavuM tenuM nAma abhiaam che. tenA pAMya prArI naye pramANe cha-" sacittANa dabvANa viusaraNayAe" (1) sacitta dravyene parityAga karavo-sAdhuonAM darzana karavA jatI vakhate pAtAnI pAse tamyUa mAhi vastu 22mapI naDI. (2) " acittANadavvANa avisaraNayAra " ayitta vAhinI tyA na 423. (3) "egasADie Na uttarAsaMgakaraNeNa" (3) lApAnI yatanAne nimitta zIvyA vinAne 4157 / 4431 ( bhumalitA) mADhA 52 225 (5) " cakkhupamphAse aMjalippaggaheNa" pUnya bhavizanai zAna thadi ar manne / nepA. (5) (maNaso egattIkaraNeNa) bhanane matimA 15 42. meTa? mane viSayonA bha 111 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 bhagavatI sUtre manasa ekatvIkaraNena - ekatra sthApanena anekaviSayakaM manaH sthitavicAraM parityajya darzanamAtraviSayaka vicAravatA manasetyarthaH / " jeNeva therA bhagavaMto teNevauvAgacchanti " yatraiva sthavirA bhagavantaH tatraivopAgacchanti / uvAgacchittA " upAgatya " tivakhutto AyAhiNapayAhiNaM kareti " trikRtvaH = trivAram AdakSiNapradakSiNaM baddhAJjalipuTaM dakSiNakarNamUlata Arabhya lalATapradezena vAmakarNA ntikena cakrAkAraM vAratrayaM paribhrAmya lalATadeze sthApanarUpaM kurvanti / "karitA " kRtvA jAva" yAvat - vaMdai namasai " vandate namasyati " vaMdittA namasittA vanditvA namasthitvA " tivihAe pajjuvAsaNayAe " trividhayA manovAkkAyarUpayA paryupAsanayA paryupAsate sevante // sU0 10 // "" 95 meM mana ko ekAgra karanA arthAt- aneka viSayoMke vicAra karane meM lavalIna hue mana ko usa samaya una vicAroM se haTAkara use kevala darzana Adi meM sthira rakhanA 5 / isa prakAra ke ina pAMca abhigamoM se yukta ho kara ve zramaNopAsaka (jeNeva therA bhagavato teNeva uvAgacchaMti) jahAM sthavira bhagavaMta virAjamAna the vahAM paraAye (uvAgacchitA) vahAM Akara unhoMne (tikkhuto) tIna bAra (AyAhiNapayAhiNaM kareMti) AdakSiNa pradakSiNa kiyA " ddhAMjali puTa ko dakSiNa karNa mUla se lekara cakrAkArarUpa meM lalATa ke Upara se ghumAte hue vAmakarNAntataka le jAnA - isa prakAra tIna bAra karanA aura aMta meM use mastaka para sthApita karanA isakA nAma AdakSiNapradakSiNa hai / 'karitA ' AdakSiNa pradakSiNa kara ke 'jAva yAvat zabda se ( baMdai namasai vaMdittA namasittA ) phira unhoMne unakA vandanA kI, namaskAra kiyA, vandanA namaskAra karake ' tivihAe pajjuvAsaNyAe ' trividha manovAkkAyarUpa paryupAsanA se unakI ( pajjuvAsaMti) sevA karane lage // sU010 // vicAra karavAmAMthI manane vALI lai tene dana AdimAM sthira karavuM. A pramANe yAMce aligabheo pUrva te shraav| (jeNeva there bhagavato teNeva uvAgacchatti) nyAM sthavira lagavato virAntA tA tyAM yAvyA. 'uvAgacchittA' tyAM yAvIne tebho tikkhutto" yuvAra " AyAhiNapayAhiNa kareMti " yAdRkSiNa pradakSiNa karyAM.( hAtha joDIne jamaNA kAnathI zarU karIne cakrAkAre lalATanI upara thaine DAbA kAna sudhI lai jave. A pramANe traNa vAra karavuM ane pachI tene mAthA para goThavA tenuM nAma dakSiNa pradakSiNa che ) " karitA " mAhakSiNa ahakSiNa rIne ( jAva ) ahIM ( yAvat ) pahathI " vaMdai namasai vaMdittA namasittA" tebho tebhane vA urI, namasra arthA. vahA namassAra urIne " tivihAe bhana, pajjuvA saNayAe vacana ane kAyarUpa trividha prakAre pajjuvAsaMti tebhanI sevA vA sAbhyA // sU. 10 // 66 dd zrI bhagavatI sUtra : 2 "9 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 11 dharmopadezanA nirUpaNam mUlam - taNaM te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM tIseya mahai mahAlayAe parisAe cAujAmaM dhammaM parikarheti jahA kesisAmissa jAva samaNovAsiyattAe viharamANe ANAe ArAhae bhavai jAva dhammo kahio / taraNaM te samaNovAsayA therANaM bhagavaMtANaM aMtie dhammaM soccA, nisamma haDatuDa0 jAva hiyayA tikkhutto AyAhiNa --payAhiNaM kareMti, jAva tivihAe pajjuvAsaNayAe pajjuvAsaMti, pajjuvAsittA evaM vayAsI, saMjameNaM bhaMte! kiM phale ? | taNaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae, evaM vayAsIsaMjameNaM ajjo aNaNyaphale, tave vodANaphale / taeNaM te samaNovAsayA there bhagavaMte evaM vayAsI jaiNaM bhaMte ! saMjame aNaNyaphale tavevodANa phale / kiM pattiyaM NaM bhaMte ! devA devaloesa uvavajjaMti, tattha NaM kAliyaputte nAmaM there te samaNovAsa evaM vayAsI puvvataveNaM ajjo ? devA devaloesu uvavajjaMti, tatthaNaM mehile nAmaM there te samaNovAsae evaM vayAsI puvvaM saMjameNaM ajjo ! devA devaloesu uvavajjaMti / tattha NaM ANaMdara kkhie nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI, kammiyAe ajo devAdevaloesu uvavajjati / tatthaNaM kAsave nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI, saMgiyAe ajjo devAdevalAMsa uvavajati puvvataveNaM putra saMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloesu uvavajaMti / sacceNaM esaaTThe no ceva NaM aaybhaavvttvvyaae| tapUrNa zrI bhagavatI sUtra : 2 81 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre te samaNovAsagA therehi bhagavaMtehiM imAiM eyArUvAiM vAgaraNAiM vAgariyA samANA hadvatuTTA there bhagavaMte vadati namaMsaMti vaMdittA namaMsittApasiNAI pucchanti pasiNAiM pucchittA aTThAI uvAdiyaMti, uvAdiettA uThAe uTThoMta uThittA there bhagavaMte tikkhutto vaMdati namasaMti vaMdittA namaMsittA therANaM bhagavaMtANaM aMtiyAo pupphavaiyAo ceiyAo paDinikkhamittA jAmeva disi pAubbhUyA tAmeva disiNpddigyaa| taeNaM te therA bhagavaMto annayA kayAiM tuMgiyAo nayarIo pupphavaiyAo ceiyAo paDiniggacchaMti paDiniggacchittA bahiyA jaNavayavihAraM viharaMti // sU0 11 // chAkA-tataH khalu te sthavirA bhagavantastebhyaH zramaNopAsakebhyastasyAM mahAtimahAlayAyAM pariSadi cAturyAma dharma parikathayanti yathAkezisvAminaH yAvat 'taeNaM te therA bhagavaMto' ityAdi / sUtrArtha-(taeNaM ) isake bAda (te therA bhagavaMto ) una sthavira bhagavaMto ne (tesi samaNovAsayANa) una zramaNopAsakoM ke liye (tIse ya mahAmahAlayAe parisAe ) usa bar3I bhArI vistRta sabhA meM (cAujjAmaM dhamma ) cAturyAma dharmakA-cAramahAvrata vAle-dharmakA (parikaheMti ) upadeza diyaa| (jahA kesisAmista ) kezisvAmi kI taraha jisa prakAra kezI svAmI ne cAra mahAvratarUpa dharma kahA usI prakAra " taeNa te therA bhagavaMto tyaah| sUtrAtha--"taeNa" tyA2 6 " te therA bhagavaMto" te sthavira masapatA " tesiM samaNovAsayANa " te zramaNAsAne " tIse ya mahai mahAlayAe parisAe" te ghagI mATI sabhAmA " cAujjAma dhamma" yAturyAbha dharmanA-yA2 maDAvatA yamanI "parikahe ti" upaheza vAghI. " jahAkesi sAmissa" te upaheza zisvAmIna apaheza bhu045 samanyA. vI zata kezisvAmIe cAra mahAvata rUpa dharmane upadeza ApyuM hatuM te pramANeja zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 5 0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 885 zramaNopAsakatayA viharanta AjJAyA ArAdhakA bhavanti yAvat dharmakathitaH tataH khalu te zramaNopAsakA sthavirANAM bhagavatAmantike dharmazrutvA. nizamya hRSTatuSTa yAvad hRdayAH trikRtva AdakSiNapradakSiNaM kurvanti. yAvat trividhayA paryupAsanayA paryupAsate paryupAsya. evamUcuH saMyamaH khalu bhadanta ! ki phalaH ? tapaH khalu bhadanta sthavira bhagavanto ne bhI cAra mahAvratarUpa dharmakahA / kahAM taka dharmakathA kahI usake liye kahate haiM (jAva samaNovAsiyattAe viharamANe ANAe ArAhae bhavai ) arthAt-isa cAra mahAvrata aura cAra aNuvratarUpa dharmasvIkAra karake jo sAdhu yA sAdhvIpane se zrAvaka yA zrAvikApana se raheMge ve AjJAke ArAdhaka hoMge yahAM taka khii| (jAva dhammo kahio) isa taraha yAvat dharmakathA pUrI huI (taeNaM te samaNovAsayA therANaM bhagaH vaMtANaM aMtie dhammaM soccA nisamma hatuTTha0 jAva hiyayA tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM kareMti) isake bAda una zramaNopAsakoM ne sthavira bhagavaMtoM ke pAsa dharma kA zravaNa kara aura use apane hRdaya meM dhAraNa kara bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa ho yavat harSavazase visarpitapraphullita hRdya hokara tIna bAra una sthavira bhagavantoM kI AdakSiNa pradakSiNA kii| (jAva ticihAe pajjuvAsaNayAe pajjuvAsaMti ) yAvat trividha paryupAsanA se unakI sevA karane lge| (pajjuvAsittA evaM vayAsI) paryupAsanA karake phira ve unase isa prakAra pUchane lage-(saMja vira bhagavaMtoe paNa upadeza Ape. te dharmakathA kayAM sudhI grahaNa karapaanii che te samatA bhATe sUtrA2 4 cha ?" jAva samaNovAsiyattAe viharamANe ANAe ArAhae bhavai" reme mA yAra maDAbata ane yAra aNuvratarUpa dhamane aMgIkAra karIne sAdhu, sArI, zrAvaka ke zrAvikA rUpe raheze mana mAjJAnu pAlana 42ze tyAM sudhI te 4thA 4.DI. "jAva dhammo kahio " mA zata dhamathA pUrI 54. "taeNa te samaNovAsayA therANa bhagavaMtANa atie dhamma soccA nisamma haTTha tuTTha jAva hiyayA tikkhutto AyAhiNa payAhiNaM kareti" tyAra bAda te zramaNe pAsake sthavira bhagavaMtenI pAse dhamakathAnuM zravaNa karIne tathA tene pitAnA hRdayamAM avadhAraNa karIne atizaya harSa ane saMtoSa pAmyA. AnaMdathI temanAM hRdaya praphullita thayAM temaNe te sthavirabhagavatene tra pA2 ta 554 sAkSi) prakSiA 421. " jAva tivihAe pajjuvAsaNayAe pajjuvAsaMti" bhane trividha (mana, vayana bhane yAthI ) 5yupAsanAthI tabhanI sevA 421 // vAyA.( pajjuvAsittA evaM vayAsI ) 5yupAsanA rIna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre kiM phalam ? tataH khalu te sthavirA bhagavantastAn zramaNopAsakAn evamavocan saMyamaH khalu AryAH ? anAzravaphalaH tapovyavadAnaphalam / tataH khalu te zramaNopAsakAH sthavirAn bhagavata evamavAdiSuH yadi khalu bhadanta ! saMyamo'nAzravaphalaH tapovyatradAnaphalam / kiM pratyayaM khalu bhadanta ! devAdevalokeSu utpadyante ? / tatra khalu kAlikaputro nAma sthaviraH tAn - zramaNopAsakAn evamavAdIt pUrvatapasA AryAH meNaM bhante! kiM phale 1) he bhadanta ! saMyama kI ArAdhanA kA kyA phala hotA hai ? (taveNaM bhaMte kiMphale ) he bhadanta ! tapa kI ArAdhanA kA kyA phala hotA hai ? u0- ( taraNaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae evaM vayAsI ) taba una sthavira bhagavantoM ne una zramaNopAsakoM se aisA kaho - ( saMjameNaM ajjA ) hai Apa saMyama ( agaNyaphale ) anAsravaphala vAlA haiarthAt saMyama ko ArAdhanA se karmoM kA asava (AnA) nahIM hotA hai (tavevodAnaphale) tapa vyavadAna phalavAlA hai / arthAt tapa se AtmA karmarUpa kIcar3a se rahita hokara nirmala bana jAtI hai| (taeNaM te samaNocAsayA there bhagavante evaM vayAsI) taba una zramaNopAsakoM ne sthavirabhagavantoM se isa prakAra punaH pUchA - ( jaiNaM bhaMte / saMjame aNaNhaphale tave vodAnaphale) he bhadanta ! yadi saMyama anAstravaphalavAlA hai aura tapa vyavadAnaphalavAlA hai to ( kiM pattiyaM NaM bhaMte! devA devaloesa uvavajaMti ) he bhadanta ! deva devalokoM meM utpanna hote haiM, isameM kyA kAraNa hai ? tebho tebhane yA pramAye pUchayuM - " sajameNaM bhaMte! kiM phale " De laDhanta ! saMdhyabhanI ArAdhanAnuM zuM ija bhaje che ? " taveNa bhaMte kiM phale ! " De lahanta ! tapanI ArAdhanAnuM zuM phaLa maLe che! vayAsI " tyAre te sAdhyo- " saMjaijavAno che-thoTale uttara -" taeNa te therA bhagavaMto te samaNovAsae eva sthavira lagavatoye te zramaNopAsane yA pramANe navA meNa ajjo aNaNyaphale " he mAryo ! saMyama nAsava } saMyamanI ArAdhanA uravAthI bhenA Astrana thato nathI, "tave vodAnaphale " ttapa vyavadAna phaLavALuM che. eTale ke tapathI AtmA karUpa kAdavathI rahita janIne nirmANa tha laya che." taeNa te samaNAvAsayA there bhagavaMte evaM vayAsI " tyAra khAda te zramaNeApAsakoe te sthavira bhagavAne A pramANe pharIthI pUchayuM - " jaiNaM bhaMte ! saMjame aNaNyaphale tavevodAna kale " he lahanta ! le satyabha anAsravaNavANI hoya mane taya vyavahAna ija vAju hoya to "kiM pattiyAM Na bhaMte ! devA devaloesa uvavajjati" deveo devaloGamA utpanna thAya che tenuM zuMbhAraSyu che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 5 sU0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 887 devAdevalokeSUtpadyante / tatra khalu medhilonAmasthavirastAn evamavAdIta pUrvasaMyamena AryAdevAdevaloke putpadyante / tatra khalu AnandarakSito nAmasthavirastAn zramaNopAsakAn evamavAdIta , karmitayA AryAdevA - devalokeyUtpadhante / tatra khalu kAzyapo nAma sthaviraH tAna zramaNopAsakAn evamavAdIta , saMgitayA AryAH uttara-(tattha NaM kAliyaputte nAma there te samaNovAsae evaM va. yAsI) unameM se kAlika putra nAma ke sthavira ne una zramaNopAsakoM se isa prakAra kahA-(pucataveNaM ajjo devA devaloesu uvavajjati) he Ayau~ ! pUrvakRta tapa ke prabhAva se deva devalokoM meM utanna hote haiN| (tattha NaM mehile nAma there te samANovAsae evaM vayAsI-puccasaMjameNaM ajjo devA devaloesu udhavajjati) una sthavira bhagavanto meM eka medhila nAma ke sthavira the so unhoM ne una zramaNopAsakoM se aisA kahA-he Aryo ! pUrvasaMyamake bala se deva devalokoM meM utpanna hote haiN| (tatthaNaM ANaMdarakkhie nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI ) ina sthaviroM meM eka Ananda rakSita nAmake jo sthavira the unhoM ne una zramaNopAsakoM se aisA kahA-(kammiyAe ajjo devA devaloessu uvavajjati) pUrvakarma kSINa na hone se-arthAt karma avaziSTa hone se deva devalokoM meM utpanna hote haiN| (tatthaNaM kAsave nAma there te samaNovAsae evaM vadyAsI saMgIyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati) una sthaviroM meM jo kA zyapa nAma ke sthavira the, unhoMne zramaNopAsakoM se aisA kahA-he AryA utta2-"tattha Na kAliyaputte there te samaNovAsae evaM vayAsI" tesAmAna eputra nAmanA sthavire mana mA pramANe 4dhuM-" puvvataveNaM ajjo devA deva loesu uvavajjati " AyI! pUrvata tayanA pramAthI hevo vakSamA utpanna thAya che. " tatthaNa mehile nAma there te samaNovAsae evaM vayAsIpuvvasaMjameNa ajjo devA devaloesu ubavajati " te 2thavizamAM se bhavita nAmanA sthavira hatA, temaNe kahyuM, he Aryo pUrvasaMyamanA prabhAvathI deve deva sobhA atpanna thAya che. " tatthaNa Anandarakkhie nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI" temAmAMnA mAnakSita nAmanA sthavire te zramavAsana mApramANe sayuM-"kammiyAe ajjo devA devaloesu uvavajjati" bhanI pUre pUre kSaya na thavAthI eTale ke karma avaziSTa rahevAthI deva devalekamAM utpanna thAya che. " tatthaNa kAsave nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI-saMgiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajaMti " temAmAMnA azya5 nAmAnA sthavira te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 bhagavatIsUrNa devAdevalokeSUtpadyante pUrvatapasA pUrvasaMyamena karmitayA saMgitayA AryAH devAdevalokeSatpadyante ? satyaH khalu epo'rthaH no caivAtmabhAvavaktavyatayA / tataH khalu te zramaNopAsakAH sthavirairbhavadbhiH imAni etadrapANi vyAkaraNAni vyAkRtAH santo hRSTatuSTAH sthavirAn bhagavato vandante namasyanti-vanditvA namasyitvA praznAn pRcchanti / praznAn pRSTvA arthAn upAdadati-upAdAya utthayA uttiSThanti / saMga se yukta hone ke kAraNa deva devalokoM meM utpanna hote haiM / ( punvatave NaM puvvasaMjameNaM,kammiyAe, saGgiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati-sacce NaM esa aTTe, NA ceva NaM AyabhAvavattavvayAe) isa taraha he Aryo ! pUrvatapa ke prabhAva se, pUrva saMyama ke prabhAva se, karma ke avaziSTa hone ke kAraNa se aura saGga se yukta hone ke kAraNa se deva devalokoM meM utpanna hote haiM yaha bAta satya hai-isaliye kahI hai para apane mata se hamane isa bAta ko nahIM kahI hai| (taeNaM te samovAsagA therehiM bhagavaMtehiM imAI eyArUvAiM vAgaraNaiM vAgariyA samANA hatuhA there bhagavate vaMdati, namasaMti, vaMdittA namaMsittA pasiNAI pucchaMti ) jaba sthavira bhagavantoM ne una zramaNopAsakoM ke liye yaha isa prakAra kA uttara diyA-taba-ve bahuta adhika harSita evam santuSTa hue, unhoM ne sthavira bhagavantoM ko vandanA kI aura paJcAGga namana pUrvaka unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara puna: unhoM ne unase aura bhI aneka prazna pUche (pasiNAI pucchittA ) praznoM ko pUchakara zrama pAsakane kahyuM-he Aryo ! saMgathIyukta thavAne kAraNe deva devalekamAM utpanna yAya che " puvataveNa, puvasaMjameNa, kammiyAe, saMgiyAe ajjo ! devA devaloesu upavajjati-sacce Na esa aTe, No cetra Na Aya bhAvavattavyayAe" he Aryo ! A rIte pUrvatapanA prabhAvathI, pUrvasaMyamanA prabhAvathI karmane pUrepUro kSaya na thavAne kAraNe ane saMgathI yukta thavAne kAraNe deva develekamAM utpanna thAya che A vAta satya hovAthI kahI che amAre evo mata hevAne kAraNe kahI nathI. eTale ke e vAta sAcI che mATe kahI che, ka95nAthI kahI nathI. "taeNa te samaNovAsagA therehiM bhagavatehiM imAiM eyArUvAI vAgaraNAI vAgariyA samANA haTu tudrA there bhagavate vadaMti, namasaMti vaMdittA namaMsittA pasiNAI pucchaMti " nyAre te sthavi2 sAvatA te zramAsAna mA prAra! vAma Ave tyAre teo ghaNe harSa ane saMtoSa pAmyA. temaNe sthavira bhagavaMtene vaMdaNA karI ane pAMce ane namAvIne temane namaskAra karIne temaNe temane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za. 2 u0 5 sU0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 89 utthAya sthavirAn bhagavata-strikalo vandante namasyanti-banditvA namasyitvA sthavirANAM bhagavatAmaMtikAt puSpavatikAt caityAt pratiniSkAmanti pratiniSkamya yAmeva dizaM prAdurbhUtAH tAmeva dizaM pratigatAH / tataH khalu te sthavirA anyadA kadAcita tujhikAyAH nagaryAH puSpavatikAt caityAt-pratinirgacchanti, pratinirgatya bahirjanapadavihAraM viharanti / / mU0 11 // ( aTThAI uvAdiyaMti ) unakA artha grahaNa kiyA // ( uvAdittA) artha ko grahaNa kara arthAt-praznoM kA samucita uttara prAptakara phira ve (uThAe iveMti ) apanI utthAna zakti se uThe ( udvittA there bhagavaMte tikkhutto vaMdati namasaMti ) uThakara unhoMne sthavira bhagavantoM ko tIna bAra vandanA kI-stuti kI-namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA ) bandanA namaskAra karake (therANaM bhagavaMtANaM antiyAo) ve una sthavira bhagavantoM ke pAsa se (puSphavazyAo ceiyAo) aura puSpavatika uthA. na se ( paDinikkhamaMti ) bAhara nikale aura (paDinikkhamittA) nikala kara (jAmeva diri pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA) jisa dizA se Aye the vahIM vApisa gye| (taeNaM te therA bhagavaMto abhayAkayAI) isake bAda una sthavira bhagavantoM ne kisI eka samaya (tugiyAonayarIo) tuMgikA nagarI se aura (pupphavaiyAo ceiyAo puSpavatika udyAna se (pADiniggacchaMti ) vihAra kiyA aura vahAMse (paDiniggacchittA) vihAra karake ve ( yahiyA jaNavayavihAraM viharati ) bAhara dezoM meM vicara ne lage // suu-11|| bhIta bhane prazro 554 pUchayA. (pasiNAI pucchittI) praznI pUchIna (advAiM uvAdiyaMti) te prshiin| ma ahae yA ( uvAdittA) matha aDazana-meTale potAnA praznonA sathita uttara bhejavIna ( udAe uddhati) temanI jatthAna zatithI yA. " udvittA there bhagavate tikkhutto vaMdati namasaMti" hIna tabhI sthavira lagatAne trANa pA2 pa , nama242 ryA. (vaMdittA namasittA) 14 nama2412 4zana (theraNa bhagavaMtANaM atiyAo) te stha1i2 bhagavAnanI pAMseyI tathA (puraphatraiyAo ceiyAo) pu053ti caityamAMthI (paDinikkhamaMti) maDA nIjyA. (pahinikamittA) tyAMthI nIjIna (jAmeva disiM pAunbhUyA tAmeva disi paDigayA ) himAMdhI mAyA tA, te hizAmA pAchai zyA. (taeNa te there bhagavaMto annayA kayAI) tyA2 mAha te sthavira sAvatA se samaye (tugiyAo nayariyA o puSphavaiyAo ceiyAo paDiniggacchaMti) tumi nagarI nA te 505pati: yetyamAthI vihA2 yA. mane tyAthI (paDiniggacchittA) vihAra 4rIne temmA (bahiyA jaNayayabihAra viharati) mAranA pradezamA viy21|| vAya! bha 112 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ____TIkA-1eNaM te therA bhagavaMto' tataH khalu te sthavirA bhagavantaH 'tesi samaNovAsayANa' tebhyaH zramaNopAsakebhyaH 'tIse ya mahai mahAlayAe parisAe' tasyAM ca mahAti mahAlayAyAM pariSadi 'cAujjAmaM dhamma parikaheMti' cAturyAmaM caturmahAvratarUpaM dharma parikathayanti 'jahA kesisAmissa' yathA kezisvAminaH cAturyAmadharmakathanarUpA dharmakathA ' tathA vijJeyA ' tatra catvAri mahAvratAni-yathA'savvAo pANAivAyAo veramaNa 1|svvaao musAvAyAo veramaNa 2 / savvAo adinAdANAo veramaNaM 3 / savvAo pariggahAo beramaNaM4 / ityAdi dhrmkthaa| maithunasya parigrahe'ntarbhUtatvAccatvAri mahAvratAni bhavantIti / phiyatparyantaM dharmakathA ___TIkArtha-(taeNaM te therA bhagavaMto ) usake bAda una sthavira bhagavaMtoMne ( tesiM samaNovAsayANaM) una zramaNApAsakoM ke liye (tIse ya mahaimahAlayAe parisAe) una vizAla pariSadA meM (cAujjAmaM dhamma parikaheMti ) cAra mahAvratarUpa dharma kA upadeza diyaa| (jahA kesisAmissa ) jaise kezi svAmI kI cAramahAvrata kathanarUpa dharmakathA hai, usI prakAra ina sthavira bhagavantoM kI bhI vaha dharmakathA jAnanI cAhiye / usa dharmakathA meM cAra mahAvrata isa prakAra se kahe gaye haiM-( savvAo pANAi vAyAo veramaNaM 1, savvAo musAvAyAo veramaNaM 2, savvAo adiNNAdANAo veramaNa 3, savvAo pariggahAo veramaNaM 4 " samasta praNAtipAta se virakta honA, samasta mRSAvAda se virakta honA, samasta adattAdAna se virakta honA, samasta parigraha se virakta honA, yahAM para jo brahmacarya ko mahAvrata meM nahIM kahA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki --(taeNa' te therA bhagavaMto) tyA2 mA6 te 2thavi2 mA tAme (tesiM samaNovAsayANa) te shrmle| pAsone ( tIse ya mahai mahAlayAe pari. sAe) te viNa pariSada (salA) Hi (cAujjAma dhamma parikahati) yAra bhaDA35 yamana paDheza dvIdhe(jahAkesisAmissa ) zisvAmInI yA2 mddaavrata kathanarUpa dharmakathA jevI che evI ja A sthavira bhagavaMtenI paNa dharmakathA samajavI. te dharmakathAmAM nIce pramANe cAra mahAvrata kahyA che- "1 savvAo pANAivAyAo veramaNa , samasta prAtipAtathI vi24ta tha. "2 savvAo musAvAyAo veramaNa "-samasta bhUSApAthI vi24ta tha. "3 savvAo adiNNAdANAo veramaNa' -samasta mahattahAnathI titha: "4 savvAo parigahAo veramaNa "-samasta parithI vi24ta thaSu, ahIM bAcayane mahAvratamAM gaNAvyuM nathI kAraNa ke maithunane parigrahamAM samA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 851 vAcyetyAha-'jAva' ityAdi ' jAva samaNovAsiyattAe viharamANe ' yAvat zramaNopAsakatayA viharan ' ANAe ArAhae bhavai ' AjayA ArAdhako bhavati / 'jAva dhammo kahio' yAvat dharmaH agArAnagArarUpaH kathitaH / atra dharmakathA sarvAvAcyA sA aupapAtikasUtre SaT paJcAzattamasya saptapazcAzattamasya ca sUtrasya matkRtAyAM pIyUSavarpiNI vyAkhyAyAM vilokanIyeti / 'tae NaM te samaNovAsayA therANaM bhagavaMtANaM aMtie dhammaM socA' tataH khalu te zramaNopAsakA sthavirANAM bhagavatAmaMtike dharma zrutvA-'nisamma' nizamya= maithuna ko parigraha meM antarbhUta kara liyA gayA hai / yaha dharmakathA kahAMtaka jAnanI cAhiye so isake liye kahate haiM-(jAva samaNovAsiyatAe viharamANe ANAe ArAhae bhavai ) yaha pATha yahAM taka ki cAra mahAvata yathavA cAra aNuvratoM ko svIkAra kara jo sAdhu yA sAdhvIpane se zrAvaka yA zrAvikApane se raheMge ve AjJA ke ArAdhaka hoMge / (jAvadhammo kahio) yAvat dharmakathA pUrNa huii| isa taraha isa dharmakathA meM anagAra aura agArarUpa dharmakA kathana una sthavira bhagavantoM ne kiyaa| yahAM prakaraNa meM dharmakathA samasta hI kaha lenI cAhiye, yaha dharmakathA aupapAtika sUtra meM chappana (56) tathA sattAvanave (57) sUtra ko mere dvArA kRta pIyUSavarSiNI TIkA kI vyAkhyA meM likhI gaI hai so vahAM se dekha lenI cAhiye / (taeNaM te samaNovAsayA therANaM bhagavaMtANaM aMtie dhamma soccA ) isa prakAra una zramaNopAsakoM ne una sthavira bhagavantoM se dharmakathA sunakara aura use (nisamma ) apane hRdaya meM dhAraNakara veza karavAmAM AvyuM che. uparokata dharmakathA kayAM sudhI grahaNa karavI ! tene bhuvAsa nIyana sUtramA yo cha-" jAva samaNovAsiyattAe viharamANe ANAe ArAhae bhavai" te 54 tyA sudhI aDa 42vAnI cha yAra bhaDAbata athavA cAra aNuvratane aMgIkAra karIne jeo sAdhu athavA sAdhvIpaNe. zrAvaka zrAvi| paNe 22rI, to mAjJAna mArA54 . " jAva dhammo kahio" dharmakathA pUrI thaI. A kathAmAM te sthavira bhagavatee aNagArarUpa dharmanuM tathA agArarUpa dharmanuM varNana karyuM che. ahIM samasta dhamakathA kahevI joIe te dharmakathA aupapAtika sUtramAM chappana tathA saMtAnamAM sUtranI mArA dvArA lakhAyelI pIyUSavarSiNa TIkanI vyAkhyAmAM ApavAmAM Avela che. te te tyAMthI pAMcI vI."taeNa te samaNovAsayA therANa aMtie dhamma soccA mA prabhArI te zramaNopAsakee te sthavira bhagavate pAsethI dharmakathA sAMbhaLIne ane tene zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 bhagavatIsUtre hRdyavadhArya haTTatuTTha jAva hiyayA' hRSTatRSTa yAvad hRdayAH iha yAvatpadena cittAnaMditAH prItimanasaH paramasaumanasthitAH harSavazavisarpad hRdayA iti grAhyam 'tikkhuttoAyAhiNaM payAhINaM kareMti' trikRtva AdakSiNapradakSiNaM-kurvanti. 'jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsaMti' yAvat-trividhayA paryupAsanayA paryupAsate. kAyikavAcikamAnasabhedena paryupAsanAyAstraividhyaM bhavati / yAvatpadena vandana namaskArAdInAM grahaNaM bhavatIti / "pajjuvAsittA evaM vayAsI" paryupAsya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH aDathayana-pRSTavanta ityarthaH 'saMjameNaM bhaMte ! kiM phale' saMyamaH khalu bhadanta ! ki phalaH saMyamasya sarvaviratilakSaNasya kiM phalamityarthaH 'taveNaM bhaMte ! kiM phale' tapaH khalu bhadanta ! kiM phalam saMyamatapasoH kiM phala | miti zramaNopAsakAnAM praznaH / 'tae NaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae evaM (hahatuTTha jAva hiyayA ) harSa aura saMtoSa se yukta aura harSavaza se praphullita hRdaya hote hue (tikkhutto ) tInavAra ( AyAhiNaM payAhiNaM kareMti ) unakA AdakSiNa pradakSiNa kiyaa| (jAvativihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsaMti ) yAvat unhoMne una sthavira bhagavantoM kI vividha paryupAsanA kii| mAnasika vAcanika aura kAyika ke bheda se upAsanA tIna prakAra kI hotI hai| yahAM jo yAvat pada prayukta huA hai usase candana namaskAra Adi kA grahaNa kiyA gayA hai / ( pajjuvAsittA ) paryupAsanA karake ( eva vayAsI) phira una zramaNopAsako ne una sthavira bhagavatoM se isa prakAra kahA, arthAt- unhoM ne unase isa prakAra se pUchA(saMjameNaM bhaMte kiM phale ) he bhadaMta ! sarva viratirUpa jo saMyama hai usakA kyA phala hotA hai ? ( taveNaM bhaMte kiMphale) isI taraha he bhadanta ! tapakA kyA phala hotA hai ? isa taraha saMyama aura tapa ke viSaya meM una zramaNo "nisamma" tene potAnA yamA dhA29 42 (haTTa tuTTa jAva hiyayA) tamanAyamA atizaya harSa ane saMtoSa thaye. harSane kAraNe temanAM hRdaya praphullita thayAM (tikkhuttA) 1 vA2 (AyAhiNa payAhiNa kareMti ) temaNe trazuvAra mAkSiNa 5 tebhane 4 namaH412 4aa. (jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsaMti) ane temaNe te sthavira bhagavatenI traNa prakAre-mana, vacana ane kAyanAM vegathI paryuM pAsanA karI. ahIM je 'yAvat' pada AvyuM che. tenA dvArA vaMdana, nmH||2 mA 7 42zayAM cha. (pajjuvAsittA evaM vayAsI) yupAsanA (sevA) parIne tamadhe te sthavira bhagavAna mAmA prazna pUchayo. (saMjameNa bhaMte kiM phale) he mahanta ! sarva viti35 sayamanu zu DAya cha? (taveNa bhaMte ! ki phale!) santa! tapazu DAya ch| rIte zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 0 3 sU011 dharmopadezanAnirUpaNam 893 vayAsI' tataH khalu te sthavirA bhagavantaH tAn zramaNopAsakAn evamavadan 'saMyame NaM ajjo aNaNhaya phale' saMyamaH khalu AryA ! anAsravaphalaH, AsravaH nava karmopAdAnam , na Asravo'nAsravaH navakarmAnupAdAnAm etadeva saMyamasya phalamityanAsrava phalakaH saMyamaH 'tavocodANaphale' tapovyavadAnaphalam , tapaso vyavadAnameva pUrva phalam. vi. ava. bhavanArthakAddhAtoH, athavA zodhanArthaka daidhAtorvyavadAnamitirUpaM bhavati, tadarthastu pUrvasaMpAditakarmavanagahanasya lavanaM chedanam-athavA bhavAntara sampAdita karmAtmakamalasya saMzodhanam , etadeva phalaM tapasa iti / 'tae NaM te samaNovAsayA there bhagavaMte evaM kyAsI' tataH khalu-saMyama tapasoranAsrava vyavadAnAtmakameva phalamiti zravaNAnantaram. te zramaNopAsakAH sthavi pAsakoM ne ye do prazna kiye-(taeNaM ) zramaNopAsakoM ke isa prakAra se prazna karane ke bAda (te therA bhagavaMto) una sthavira bhagavantoM ne (te samaNo vAsae) una zramaNopAsakoM ko isa prakAra se samajhAyA (saMjameNaM ajo) he Aryo! saMyama kA phala ( aNaNhayaphale ) anAsrava hotA hai| navIna kamoM kA AnA isakA nAma Asrava hai / isa Asrava kA nahIM honA so anAsrava hai| arthAt navIna karmo kA nahIM AnA so anAsrava hai| yahI phala saMyama kA hai / ( tavo vodANaphale ) tapa kA phala vyavadAna hai| isakA artha ( pUrva meM saMpAdita karmarUpa gahanavana kA (lavana ) kATanA, athavA bhavAntara meM sampAdita karmarUpa mala kA saMzodhana karanA aisA hotA hai / yahI tapa kA phala hai| (taeNaM te samaNovAsayA there bhagavaMte evaM vayAsI ) saMyama kA phala kevala anAsrava aura tapa kA phala kevala ta5 bhane sayabhanA viSayamA ta zramAsa me prazna pUchayA. (taeNa' ) tyAre (te the| bhagavato te samaNoyAsae evaM vayAsI) te sthavira lagAye te abhayApAsana mA pramANe pAya mAyA-(saMjameNa ajjo! aNaNhaya phale) mAya ! sayabhanu 35 manAsara DAya che. mAsa meTale navIna karmonuM Agamana. te Asrava na thavo tenuM nAma anAsava che. eTale ke navIna karmonuM Agamana baMdha thavuM tenuM nAma anAsrava che. te saMyamane kAraNe bane cha. mATe sayabhanu // sanAna Desa che. ( tavo vodANaphale) ta5rnu 31 vyavadAna che. pUrve saMpAdita karmarUpa gahana vanane kApavuM tenuM nAma vyavadAna che. athavA anya bhAmAM saMpAdita karmarUpa malanuM saMzodhana karavuM tenuM nAma vyavahAna che. mArIta pUta na nAza35 ta5 3 matAnche. (taeNa te samaNovAsayA there bhagavate evaM vayAsI) sayamanuM 3 // sanAsa bhane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre rAn bhagavataH evamavAdiSuH, 'jANaM bhaMte ! saMjame aNaNhaya phale tavevodANa phale' yadi khalu bhadanta ! saMyamo'nAsrabaphalaH tapo vyavadAnaphalam tadA " kiM pattiyaM NaM bhaMte ! devAdevaloesu uvavajjati ' kiM pratyayaM khalu devA devalokeSUpapadyante ? kaH pratyayaH kAraNaM yatra tat kiM pratyayam-he bhagavan ! yadi saMyamasya tapasacAnAsravaM phalaM vyavadAnamevaphalaM tadArAdhakAnAM tena ca siddhireva bhavet / kaMkAraNavizeSamAsAdha devaloke utpattirbhavati kAraNAbhAvAt / saMyamatapasostu anAzravavyavadAnam pratyevakAraNatvena devaloke utpatti-pratyakAraNatvAt , tatazca devAnAM devaloke akAragikaivotpattiriti siddhamiti prshnaashyH| etAdRzaM praznaM zravaNopAsakAnAM zrutvA 'tatya vyavadAna hai aisI bAta jaba una zramaNopAsakoM ne sthaviroM ke zrImukha se sunI taba phira unhoM ne unase isa prakAra pUchA (jaiNaM bhaMte ! saMjame aNaNhayaphale tave vodANaphale ) he bhadanta ! yadi saMyamakA phala anAva hI hai aura tapa kA phala kevala vyavadAna (karmakA vinAza) hI hai to (kiM pattiyaM NaM bhante! devA devaloesu uvavajjaMti) phira kyA kAraNa hai jo deva devalokoM meM utpanna hote haiM ? prazna karane kA Azaya isa prakAra se hai ki yadi sayama kA phala kevala eka anAstrava hI hai aura tapa kA phala kevala eka vyavadAna hI hai to phira saMyama aura tapa kI ArAdhanA karane vAloM ko sIdhI mukti hI prApti honI cAhiye devaloka kI nahIM kyoM ki devaloka meM utpatti hone ke prati una donoM meM kAraNatA nahIM hai kAraNatA to Apake kathanAnusAra siddhigati ke prati hI AtI hai, parantu aisI bAta ekAntarUpa se banatI nahIM hai-kyoM ki aise jIvoM kA devaloka meM bhI janma tapanuM phaLa vyavadAna hoya che, evo te sthavira bhagavantane javAba sAMbhajiintmo tamana mApramANe prazna --(jAiNa bhaMte ! saMjame aNaNhaphale tave bodANa phaLe) mahanta! sayabhanuM 3 manAsAya bhane tapanu // 05paThAna ya ta (kiM pattiyaNa bhaMte ! devA devaloesu uvavajjati ) // kAraNe deva develekamAM utpanna thAya che? prazna pUchavAne Azaya e che ke saMyamanuM phaLa anAstrava ja hoya ane tapanuM phaLa vyavadAna ja hoya te saMyama ane tapanI ArAdhanA karanArane sIdhI muktinI ja prApti thavI joIe. devalokanI prApti thavI joIe nahIM, kAraNa ke saMyama ane tapanuM ArAdhana karanArane devakamAM utpanna thavAnuM kAraNa ja rahetuM nathI. ApanA kahevA pramANe te saMyama ane tapa siddhigati prApta karAvanAra gaNavA joIe. paratu evuM ja kAyama banatuM nathI. kAraNa ke evA che devakamAM paNa utpanna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 0 4 sU011 dharmopadezanAnirUpaNam 895 NaM kAliyaputte nAma there te samaNovAsae evaM vayAso' tatra khalu kAlikaputronAmasthavirastAn zramaNopAsakAn evamavAdIt / 'puvataveNaM ajjo devAdevaloemu uvavajjaMti' pUrvatapasA he AryAH / devA devalokeSu utpadyante / 'tatya NaM mehile nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI ' tatra khalu medhilo nAmasthavirastAna zramaNopAsakAn evamavAdIt-'puvvasaMjameNaM ajjo devAdevaloesu ubavajjati' hotA hai| so kyA yaha unakA vahAM para janma niSkAraNaka mAnA jAvegA isa taraha kA zramaNopAsakoM kA prazna suna karake ( tatthaNaM kAliyaputte nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI) una sthavira bhagavantoM ke bIca meM jo kAlika putra nAmake sthavira the unhoM ne una zramaNopAsakoM ko isa prakAra se uttara diyA-(puvva taveNaM ajjo devA devaloessu uvavajjati ) he Aryo! pUrvatapasyA ke prabhAva se deva devalokoM meM utpanna hote haiN| tAtparya kahane kA yaha hai ki tapa aura saMyama kisI bhI Ayu ke baMdha ke kAraNa nahIM hote nirjarA ke hI kAraNa hote haiM-parantu phira bhI jo jIva inake prabhAva se devaloka kI Ayu kA baMdha kara vahAM janma lete haiM usakA kAraNa rAga hai-rAga yukta tapa aura saMyama devagati ke prati kAraNa bana jAte haiM / vItarAga ke tapa aura saMyama devagati ke kAraNa na hokara mukti ke hI kAraNa hote haiN| pUrvatapa kA tAtparya yahI hai ki sarAgAvasthA meM jo tapasyA kI jAtI hai vaha kyoM ki yaha vItarAgAvasthA kI ape. kSA pUrvakAlabhAvinI hotI hai / (tattha NaM mehile nAma there te samaNo thAya che. te teo zA kAraNe devakamAM utpanna thAya che? ___AL 2 te zramAsAnA prazna saianta ( tattha Na kAliyaputte nAma there te samaNovAsae evaM kyAsI) te sthavimAna liputra nAmAnA sthavire te zrabhAsane 2pramANe uttara mAlyo- ( puvva taveNa ajjo devA devalo esu uvavajjati ) mAryA ! pUrva tapasyAnA prabhArathI he| sabhA utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke tapa ane saMyama kaI paNa AyubaMdhane mATe kAraNarUpa hatAM nathI, paNa te te nirjarAnAM kAraNarUpa bane che. chatAM paNa je che temanA prabhAvathI devalokanA Ayune baMdha karIne tyAM devapaNe utpanna thAya che, tenuM kAraNa rAga che-rAgayukta tapa ane saMyama devagatinAM kAraNabhUta bane che. vItarAganAM tapa ane saMyama devagatinAM kAraNabhUta nahIM banatAM mukti nAM kAraNarUpa bane che, pUrvatapa eTale sarAgAvasthAmAM karAtI tapasyA kAraNa ke te pItathA 42di pUsalAvinI DAya che. (tatthaNa mehile nAma there zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIkhane pUrva saMyamena he AryAH ! devA devalokeSu utpadyante / pUrva saMyamatapobhyAM devaloke utpattirbhavatIti / tatra pUrvatapaH sarAgAvasthA bhAvinI tapasyA vItarAgApekSayA sarAgAvasthAyAH pUrvakAlikatvAt / evaM saMyamo'pi-ayathAkhyAtacAritram , ayamA. zayaH,yapi tapaH saMyamau mokSaM pati kAraNabhUto na tu devAdhutpattiM pati tayoH kaarnntaa| kintu sarAgakRtau tau tapaH saMyamau devotpattimmati kAraNe bhavata eva / vAsae evaM kyAsI) sthavira bhagavantoM ke bIca meM jo medhilanAma ke jo sthavira the unhoM ne una zramaNoMpAsakoM ko unake prazna ke uttara meM isa prakAra kahA-(puvvasaMjameNaM ajjo devA devaloesu uvavajjati) he Aryo! pUrvasaMyama se deva devalokoM meM utpanna hote haiM / isa taraha pUrvatapa aura saMyama se devalokoM meM inakI ArAdhanA karane vAle manuSyoM kI utpatti hotI hai isa prakAra donoM sthaviroM ke kathana kA sAra jAnanA cAhiye / yahato pahile hI prakaTa kara diyA gayA hai ki sarAgAvasthAbhAghinI jo tapasyA hai vaha vItarAga kI apekSA pUrvakAlabhAvinI hai / ataH use pUrvatapa kahA gayA hai / isI prakAra se yahAM saMyama bhI ayathAkhyAtarUpa lenA cAhiye / ayathAkhyatarUpa yaha saMyama rAgAvasthAbhAvI hotA hai| rAgAvasthA bhAvI jo tapa aura saMyama hote haiM ve devotpatti ke prati kAraNa hote haiM- vItarAgAvasthAbhAvI ve devotpatti ke prati kAraNa nahIM hote haiM / aisA siddhAnta kA kathana hai / isIliye ( saMyama mokSa ke kAraNabhUta hote haiM ) aisA kahA hai / ataH sarAgakRta tapa ora saMyama te samaNovAsae eva vayAsI ) temAmAMnA bhavisa namanA sthavire te shrmnne| pAsahIna // prabhArI adhu-(puvvasaMjameNa ajjo! devA devaloesu uvavajjati) che A ! pUrva saMyamathI deva devalekamAM utpanna thAya che... A rIte pUrva tapa ane saMyamanA prabhAvathI temanI ArAdhanA karanAra manuSyanI utpatti devalokamAM thAya che, e rItane kAlika putra ane medhila nAmanA sthavirenA kathanane sAra samaja. e vAta AgaLa kahI devAmAM AvI che ke sarAgAvasthA bhAvinI je tapasyA che te vItarAganI tapasyAnI apekSAe pUrvakAlabhAvinI che. tethI tene pUrvatapa kahela che. e ja pramANe ahIM saMyama athavA khAtarUpa le joIe. ayathAkhyAtarUpa te saMyama rAgAvasthA, bhAvI hoya che. rAgAvasthA bhAvI je tapa ane saMyama hoya che te devalokamAM devapaNe utpattinA kAraNa rUpa bane che. vItarAgAvasthA bhAvI tapa ane saMyama devagatimAM utpanna karAvavAnA kAraNarUpa banatAM nathI, evuM siddhAMtanuM kathana che. tethI evuM kahyuM che ke " tapa ane saMyama mekSa apAvavAmAM kAraNarUpa hoya che" tethI e vAta spaSTa thAya che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 5 sU0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 897 tatazca sarAgakRtena saMyamena tapasA ca devatvamAptirbhavati rAgAMzasya krmvndhkaarnnsvaaditi| tattha NaM ANaMdarakkhie nAma there te samaNovAMsae evaM vayAsI ' tatra khalu AnandarakSitonAma sthaviraH tAn zramaNopAsakAn ekmavAdIt 'kammiyAe ajo devA devaloesu uvavajjati' karmitayA he AryAH ! devA devalokeSu utpadyante / karman zabdAt = brIhyAderAkRtigaNAtvAt 'brIhyAdibhyazca' itimatvarthe ini pratyaye 'nastaddhite ' ityanena karman zabdasya anlope karmin zabdAt bhAve tal pratyaye talantaM striyAmiti niyamAta strItve karmitA tayA-karmitayA iti / athavA karmaNAM vikAraH kArmikA tayA karmikayA karman zabdAt vikArArthevuJ pratyaye akAdeze strItvATTApi pratyayasthAt kAditi itve kArmikA iti sidhyati / se devatva kI prapti hotI hai| devAyu kA baMdha honA yaha rAgAMza se hotA hai| kyoM ki rAgAMza karmavandha kA kAraNa kahA gayA hai / ( tattha NaM ANaMdarakkhie nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI) una sthavira bhagavantoM meM eka Ananda rakSita nAma ke sthavira the unhoM ne una zramaNo pAsakoM se aisA kahA-( kammiyAe ajo devA devaloesu uvavajjaMti) he aaryo| karmitA se deva devaloMkoM meM utpanna hote haiN| isakA tAtparya yaha hai ki AtmA meM jaba kAryakArI karma zeSa-bAkI raha jAtA hai taba jIvoM ko devatva kI prApti hotI hai| ___ zaMkA-AtmA meM kevala jJAna ke bAda bhI karmoM kA zeSa-adhAtika karma rahatA hai phira usako devatva kI prApti kyoM nahIM hotI hai / ke sarAkRta tapa ane saMyamathI devagati prApta thAya che. devAyune baMdha rAgashthii pAya cha, 41265 3 abhaya dhanu 1261 gAya che. (tatthaNa ANadarakkhie nAma there te samaNovAsae eva vayAsI) te sthavira sAtAmAMnA AnaMdarakSita nAmanA sthavire te zramaNopAsakane A pramANe javAba Ape( kampriyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati) 8 mAryo ! bhni| 52 52 / kSaya na thavAthI deva devakamAM utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke AtmAmAM jyAre jIvakRta karmo bAkI rahI jAya che, tyAre ene devatvanI prApti thAya che. zaMkA-kevaLajJAna thayA pachI paNa AtmAmAM karmo bAkI rahI jAya che, (kevaLajJAnanI prApti pachI paNa aghAtikarmo bAkI rahe che te tene devatvanI prApti kema thatI nathI? bha 113 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 bhagavatIsUtre akSINena karmazeSeNa devatvamAptirbhavatItyarthaH / tattha NaM kAsavenAma there te samaNovAsae evaM vayAsI' tatra khalu kAzyapo nAma sthaviraH-tAn zramaNopAsakAn evamavAdIt 'saMgiyAe ajjo devA devaloesu uvavajjati 'saMgitayA he AryAH! devA devalokeSu utpadyante / saGgaH yasyAstIti sa saGgI saMgino bhAvaH saGgitAtayA saGgitayA dravyAdiSu sa saGgaH saMyamAdiyukto'pi karmabadhnAti-tataH saGgitayA devtvpraaptirbhvtyeveti| uktazca-'puvatavasaMjamAhauti rAgiNo pacchimA arAgassa / rAgo saMgo vutto saMgAkammaM bhavo teNaM // 1 // chAyA-pUrvatapaH saMyamA bhavanti rAgiNaH pazcimA arAgasya / rAgaH saGga uktaH saGgAta karmabhavastena // 1 // uttara-kevalajJAna hone para bhI jo karmoM kA adhAtika karmoM zeSa rahatA hai vaha kAryakArI nahIM hotA / ataHvaha saMsAra vardhaka karma bandha kA kAraNa nahIM hone se unase devaloka kI prApti nahIM hotI hai| siddhi gati kI hI prApti hotI hai| (tasthaNaM kAsave: nAma there ) ina sthavira bhagavantoM meM jo kAzyapa nAmake sthavira the, unhoM ne (te samaNovAsae evaM vayAsI) una zramaNopAsakoM se aisA kahA-( saMgiyAe anjo devA devaloesu uvavajjati) he Aryo / saGgitA ke kAraNa deva devalokoM meM utpanna hote haiN| jo jIva saMgavAlA hotA hai vaha saMgI kahA gayA hai / isa saMgI kA jo bhAva hotA hai vaha saMgitA hai| saMyama Adi se yukta huA bhI jIva yadi dravyAdikoM meM saGga sahita hai to vaha karmoM kA bandha karatA hai| isa kAraNa aise jIva kI utpatti devaloka meM ho jAtI hai| kahA bhI hai uttara-kevaLajJAna thayA pachI paNa je AghAtikarmo bAkI rahI jAya che te kAryakArI hotA nathI. tethI teo saMsAravardhaka karmabaMdhanA kAraNarUpa banatA nathI, tethI devalokanI prApti thatI nathI, paNa siddhigatinI ja prApti thAya che (tatthaNa kAsave nAma there te samaNovAsae evaM vayAsI) te sthavirAmAMnA azya5 nAmanA sthavire tebhane mApramANe 4hyu-(saMgiyAe ajjo ! devA devalo esu uvavajjati ) hai mA! samitAne 420 hevA vasImA utpanna thAya che. je jIva saMgavALo hoya tene saMgI kahe che. te saMgIne je bhAva tenuM nANuM saMgitA che. AdithI yukta banele jIva paNa je dravyAdikamAM saMga sahita hoya che te te karmone baMdha kare che. te kAraNe tenA jIvanI utpatti devalokamAM ja thAya che kahyuM paNa che- zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 2 20 5 sU0 11 dharmopadezanA nirUpaNam 899 sarvamatamupasaMharati-puvataveNaM puvvasaMjameNaM. kimmiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloemu uvavajjaMti' pUrvatapasA-pUrvasaMyamena karmitayA saGgitayA he AryAH devA devalokeSatpadyante. tathA ca devatvaprAptimmati sarAgatapaH saMyamAdireva kAraNaM bhavati-ato na devatvaprAptirakAraNiketyuttaram ' sacceNaM esa aTe' satyaH khalu eSo'rthaH he AryAH ! asmAbhiH pratipAdyamAno'rthaH satya eva nAsatyaH / kasmAt kAraNAt bhavadbhiH pratipAdito'rthaH satyastatrAha-'no ceva NaM' ityAdi 'no ceva NaM " pucatavasaMjamA hoMti rAgiNo pacchimA arAgassa / rAgo saMgo vutto, sagA kammaM bhavo teNaM // 1 // " rAgI puruSa ke jo tapa aura saMyama hote haiM ve pUrvatapa aura pUrvasaM. yama kahalAte hai aura rAgarahita-vItarAga jIva ke jo tapa aura saMyama hote haiM ve pazcAt tapa aura pazcAt saMyama kahalAte haiN| rAga kA tAtparya saMga hai isa saMga se karma kA baMdha hotA hai aura karma baMdha se bhava-saMsAra utpanna hotA hai / aba sUtrakAra pUrvakathita mata kA upasaMhAra karate hue kahate haiM-(pundhataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe, saMgiyAe ajjo devA devaloesu uvavajjaMti ) isa taraha he Aryo! deva pUrvatapa se, pUrva saMyamase karmitA se aura saGgitA se devalokoM meM utpanna hote haiM / isa kAraNa devatva prApti ke prati sarAgasaMyama sarAgatapa Adi hI kAraNa hote haiM, ataHdevatva prApti akAraNaka nahIM hai, kintu sakAraNaka hI hai (sacceNaM esa aTTe ) he Aryo ! hamalogoM ke dvArA pratipAdyamAna jo yaha utta " punvatavasaMjamA hoti rAgiNo pacchimA arAgassa __" rAgo saMgo vutto, saMgA kammaM bhavo teNaM // 1 // rAgI puruSanAM tapa ane saMyamane pUrvatapa ane pUrvasaMyama kahe chepaNa rAgarahita (vItarAga) nAM tapa ane saMyamane pazcAt ta5 (uttaratapa ) ane pazcAt saMyama (uttara saMyama ) kahe che. rAga eTale saMga. te saMgathI karmabaMdha baMdhAya che, ane karmabaMdhathI bhava-saMsAra utpanna thAya che. ve sUtrA2 pUrvarita matanA 5sa 7.2 42di 4 che -(puvvataveNa', puvvasaMjameNa', kammiyAe, saMgiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati) 3 mAya!! pUrvatapathI, pUrva saMyamathI, kamitAthI ane saMgitAthI deva devalekemAM utpanna thAya che. A rIte sarAga tapa, sarAga saMyama Adi devatvanI prAptine mATe 4 / 2435 che, tethI devatvanI prApti 254124 nayI 551 sA294 cha, (sacceNa esa aTTha) 3 mAryo ! smaa2|| dvArA pratipAhita 40 utta235 2 artha cha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 bhagavatI sUtre , Aya mAvavattanvayAe ' no caiva khalu AtmavaktavyatayA naivAtmabhAvavaktavyatayA ayamarthaH, AtmabhAvaH svAbhiprAyaH na khalu vastutantvam, vaktavyaH vAcyaH abhimAnAt yeSAM te AtmabhAvavaktavyAH teSAmAtmabhAvavaktavyAnAM bhAva AtmabhAvavaktayatA abhimAnitA, tayA AtmabhAvavaktavyatayA abhimAnitayA navayamevaM pratipAdayAmaH api tu paramArthaevAyamevaM vidho'rthaH tIrthakaroditatvAt ' tae NaM te samaNovAsayA' tataH khalu te zramaNopAsakAH ' therehiM bhagavaMtehiM ' sthaviramaMga'mAI eyAkhvA vAgaraNAI' imAni etadrUpANi vyAkaraNAni ' vAgariyA samANA ' vyAkRtAH santaH ' haTTatuTThA ' hRSTatuSTA: ' there bhagavaMte ' sthavirAn bhagararUpa artha hai vaha satya hai / yaha isa prakAra kA uttara ( no ceva NaM AyabhAvavattanvayAe ) hamane abhimAna ke vazavartI hokara tumheM nahIM diyA hai kintu tIrthaMkara prabhu dvArA pratipAdita hone ke kAraNa yaha vAsta bika rUpa meM hI tumheM diyA hai ataHyaha pAramArthika hI hai / atmabhAva vaktavyatA kA tAtparya yaha hai ki jisa uttara meM abhimAna ke vaza hokara jIvoM dvArA AtmabhAva - svAbhiprAya svakalpita abhiprAya - kahA jAtA hai vaha, so yaha uttara aisA nahIM hai, yaha to tIrthaGkara prabhukA Adeza hai / usI ke anusAra yaha kahA gayA hai| ( taraNaM te samaNovAsayA ) isa ke bAda ve zramaNopAsaka ( therehiM bhagavaMtehi ) una sthavira bhagavaMtoM dvArA (imAI eyArUvAI vAgaraNAI ) isa prakAra ke ina uttaroM se ( bAgariyA ) pratibodhita kiye jAne para ( haTTha tuTThA) bahuta adhika harSita hue aura saMtuSTa hue (there bhagavaMte baMdai te satya che. yA prahArano uttara ( no ceva NaM AyabhAvavattavvayAe ) abhe abhimAnane adhIna thaine ApyA nathI, paNa tIrthaMkara prabhudvArA pratipAdita hovAthI te uttara vAstavi che, mane tethI te pAramArthiGa che. ( AtmabhAvavaktavyatA ) mA pahanuM tAtparya nIce pramANe che - abhimAnane vaza thAne lA dvArA keTalIka vakhata svAbhiprAya svakalpita abhiprAya ApavAmAM Ave che. tevA abhiprAyane AtmabhAva vaktavyatA kahe che. tA ame ApelA uttara e prakAranA nathI. tetA tIrthaMkarA dvArA pratipAdita che amArI kalpanA zaktithI te uttara apAce nathI tethI te yathAtha che (therehiM bhagava tehiM ) ( taeNa te samaNovAsayA ) tyAre zramaNopAsI te sthavira lagavato dvArA ( imAI eyArUvAI vAgaraNaI' ) te aAranA te uttaro sAMbhaNIne ( vAgariyA ) pratimoSita thayA ( haTTa tuDDA ) tethe atizaya durSa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 11 dharmopadezanAnirUpaNam 901 vataH 'vaMdai namasai ' vandate namasyati 'vaMdittA namaMsittA' vanditvA namasyitvA 'pasiNAI pucchaMti' praznAn pRcchanti 'pasiNAI pucchittA' praznAn-pRSThA 'aTThAI uvAdiyaMti ' arthAn upAdadati 'uvAdittA uThAe uTTeti' upAdAya utthayA utti. SThanti 'udvittA there bhagavaMte tikkhutto vaMdaMti namasaMti ' utthAya sthavirAn magavataH trikRtvo-vandante namasyanti 'vaMdittA namaMsittA' vanditvA namasyitvA 'therANaM bhagavaMtANaM aMtiyAo' sthavirANAM bhagavatAmantikAt samIpAt 'puSphavaiyAo ceiyAo paDinikAkhamaMti' puSpavatikAt caityAt pratiniSkrAmanti 'paDinikkhamittA' pratiniSkramya 'jAmevadisi pAunbhUyA' yAmeva dizamAzrityaprAdurbhUtAH namaMsai) unhoM ne una sthavira bhagavantoM ko vandanA kI namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake (pasiNAI pucchaMti ) phira unhoMne unase aura bhI jo prazna pUchane the ve pUche (pasiNAiM pucchittA) praznoM ko pUchakara (aTThAiM uvAdiyaMti ) unakA unase samucita yathArtha uttara prApta kiyA / (uvAdittA) yathArtha samucita uttara prApta kara ( uThA. e uDeti) apanI hI utthAnazakti dvArA vahA~ se uThe (udvittA there bhagavaMtte tikkhutto vaMdati namasaMti) uThakara sthavira bhagavantoM ko unhoMne tIna vAra vaMdanA kI aura namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsitsA) vaMdanA namaskAra karake (therANaM bhagavantANaM aMtiyAo) sthavira bhagavantoM ke pAsa se aura (pupphavaiyAo ceiyAo) puSpavatika caitya se ve saba ke saba (paDinikkhamaMti) bAhara nikale (paDinikkhamittA) bAhara nikala kara (jAmeva disi pAunbhUyA) jisa dizA se prakaTa hue the arthAt-jisa bhane satoSa pAbhyA. (there bhagavate vaMdai namasai) temaNe te sthavira lasapatAne || 42rI, nmH4|2 4aa. (vaMdittA namaMsittA) ! nbh24||2 4zana (pasiNAI pucchati) bhI prazno 15] pUchyA. (pasiNAI pucchittA) prazrI pUchIne (aTThAI uvAdiyaMti) te praznonA samuthita uttre| temanI pAsethInel sIdhA. ( uvAdittA) yathArtha samuthita uttre| bhagavAna ( udAe 3 ti) tamanI utthAna zatithI 4yA, ( uchittA there bhagavaMte tikkhutto vaMdaMti namasaMti ) mahIne tebho 2thavira mAtIne 14 // OMrI, nama24.2 4aa. (vaMdittA nama sittA) ! nama24.2 4Ine (therANa bhagavaMtANa aMtiyAo) sthavira lagAnI pAsethI, mana (pupphavaiyAo ceiyAo) pavati yatyamAthI te adhA (paDinikkhamaMti ) pA2 nIcyA. (paDinikkhamittA) tyAMthA mahA2 nIjIna (jAmeva disi pAubbhUyA) ke hizAmethI mAyA ta ( tAmeva disi paDigayA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 bhagavatIsUtre 'tAmevadisaM paDigayA' tAmeva dizaM pratigatAH 'tae NaM te therA annayA kayAI' tataH khalu te sthavirAH anyadAkadAcit ' tuMgiyAo NayarIo pupphavaiyAo ceiyAo' tuGgikAyAnagaryAH puSpavatikAt caityAt 'paDiniggacchaMti' pratinirga: cchanti 'paDiNiggacchittA' pratinirgatya -- bahiyA jaNavayavihAraM viharaMti' bahijanapadavihAraM viharantIti // sU011 // pApityIyanirgranthAnAM tuGgikAnagarIto vihArAnantaraM yadabhavat tad darzayitumAha ' teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nayare jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeTre aMtevAsI iMdabhUInAmaMaNagAre jAva, saMkhittaviulateyalesse chaTe chaTTeNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe vihri| taeNaM se bhagavaM goyame chaThakkhamaNapAraNagAMsa paDhamAe porisIe. sajjhAyaM karei, bIyAe porisIe, jhANaM jhiyAi, taiyAe porasIe attariyamacavalamasaMbhatte muhapottiyaM paDilehei. paDilehittA bhAyaNAI vatthAIpaDilehei paDilehittA bhAyaNAI pamAjai, pamajittA bhAyaNAI dizA se Aye the (tAmeva disi paDigayA ) usI dizA kI ora cale gye| (taeNaM ) isake bAda (te therA annayA kayAI ) ve sthavira bhagavanta kisI eka samaya meM (tuMgiyAo gayarIo) usa tuMgikA nagarI se aura (puSphavaiyAo ceiyAo) puSpavatika caitya se (paDiniggacchaMti) nikale (paDiniggachittA) bAhara nikala kara ( bahiyA jaNavayavihAraM viharaMti) vahAM se aura 2 dezoM meM vihAra karane lage // sU011 // me hizamA 7i .. ( taeNaM ) tyA2 mA (te therA annayA kayAI) hai|4 samaye te sthavira mAtA ( tugiyA nayarIo pupphAiyAo cei. yAo) tu nAmAMthI mane ghupati caityamAthI (paDiniggacchati) mA2 nIxNyA (paDinigacchitA) 172 nANIne ( bahiyA jaNavayavihAraviharaMti ) manya pradezamA viya2vA sAyA // sU 11 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u05 sU012 pAzcAMpatyIyavihArottaranirUpaNam 901 uggahei, uggahittA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvA gacchai, uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA-namaMsittA evaM vayAsI icchAmiNaM bhaMte! tubbhehiM abbhaguNNAe samANe chahakkhamaNapAraNagaMsi rAyagihe nayare uccanIya majjhimAiM kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe additte| ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM kareha, taeNaM bhagavaM goyame samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai, paDinikkhamittA aturiyamacavalamasaMbhaMte jugaMtarapalopaNAe diTThIe puraoriyaM sohamANe jeNeva rAyagihe Nayare teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA rAyagihe Nayare uccanIya majjhimAiM kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyaM aDai ||suu0 12 // chAyA-tasmin kAle tasmin samaye rAjagRhaM nAma nagaraM yAvat parSat pratigatA tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato-mahAvIrasya jyeSTho'ntevAsI ___ pApityIya nirgranthoM kA tuGgikA nagarI se vihAra karane ke bAda jo huA so ava sUtrakAra use prakaTa karate haiM--(teNaM kAleNaM) ityAdi sUtrArtha-( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) usakAla aura usa samaya meM (rAyagihe nAmaM nayare ) rAjagRha nAmakA nagara thA ( jAva parisA paDigayo ) yAvat sabhA visarjita ho gaI (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla aura usa samaya meM (samaNassa bhagavao mahAvIrassa jehe pArzvapatyIya nircAe taMgika nagarImAMthI vihAra karyA pachI zuM banyuM te sUtrA2 matAva cha-( teNa kAleNa) ityaadi| sUtrArtha-( teNa kAleNa teNa samaeNaM )te ANe bhane te samaye ( rAyagihe nAma nayare) saDa nAma na12 itu, (jAva parisA paDigayA) samA visa ta , tyAM sudhArnu parjuna aDa 42. ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) te samaye ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeDhe aMtevAsI iMdabhUi nAma aNagAre jAva zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre indrabhUti mAnamAro yAkt saMkSiptavipulatejolezyaH SaSThaM SaSThenAnikSiptena tapaH karmaNA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayana yAvadviharati / tataH khalu sa bhagavAn gautama, SaSThakSapaNakapAraNa ke prathamAyAM pauruSyA svAdhyAyaM karoti dvitIyAyAM pauruSyAM dhyAnaM dhyAyati tRtIyAyAM-pauruSyAm atvaritam acapalam asaMbhrAnto mukhapatrikA pratilekhayati pratilekhya bhAnanAni vastrANi pratilikhati pratilekhya bhAjanAni pramArjayati. pramAjya bhAjanAni udgRhNAti udgRhya yauva zramaNo bhaga aMtevAsI iMdabhUI nAmaM aNagAre jAva saMkhitta viulateyalesse chaThe chaTTeNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharaha ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pradhAna aMtevAsI indrabhUtI nAma ke gaNadhara the ye yAvat saMkSipta vipula tejolezyAvAle-vipula tejalezyA ko apane meM rokane vAle the| nirantara chaTTha cha? kI tapasyA se tathA saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue rahate the| (taeNaM se bhagavaM goyame chaTTakkhamaNapAraNagaMsi paDhamAe porisIe sajjhAyaM karei ) ve bhagavAn indrabhUti gaNadhara jaya cha? ke pAraNa ke dina prathama pauruSI meM svAdhyAya kara (bIyAe porisIe jhANaM jhiyAi ) dvitIya pauruSI meM dhyAna-sUtra artha ko cintana kara (taiyAe porisIe aturiyamacavalamasaMbhaMte muhapottiyaM paDilehei ) tRtIya pauruSI meM zArIrika evaM mAnasika capalatA se rahita hokara asaMbhrAnta jJAnapUrvaka sadoraka muhapatti kI pratilekhanA kii| (paDilehittA) pratilekhanA karake ( bhAyaNoiM vatthAI pahilehei) phira ve bhAjanoM kI evaM vastroM kI pratilekhanA kI (paDi saMkhitta viulateyalesse cha, chaTTaNaM aNikkhittaNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai) zrama lagavAna mahAvIranA bhujya ziSya chandrabhUti nAmanA gaNadhara hatA. teo saMkSipta vipula tejalezyA vALA hatA-eTale ke vipula tejalezyAne potAnI aMdara saMkucita karanArA hatA. teo niraMtara chaThThane pAraNe chaThThanI tapasyAthI tathA saMyama ane tapathI temanA AtmAne bhAvita 42tA 2utA utA. (taeNaM se bhagava goyame chaTukkhamaNe pAraNagaMsi paDhamAe pori sIe sajjhAya karei) te mAvAnandrabhUti dhare ( gautama svAbhI) chn| pArane hasa paDasA pAre svAdhyAya 4zana (bIyAe porisIe jhANaM jhiyAI) bhI0 5DAre dhyAna-sUtra arthanu cintana 42rIna ( taiyAe porisIe aturiyamaca. valamasaMbhaMte muhapottiyaM paDilehei) zrIre pasAre 24 mane mAnasi ya55. tAthI 2hita tha ne masAnta jJAnapU14 bhubhavasidhAnI pratimanA 4 ( pahi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 0 2 u05 sU012 pAzvapityIyavihArottaranirUpaNam 905 vAn mahAvIrastauvopAgacchati / upAgatya zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM bandate namasyati vanditvA-namasthitvA evamavAdIt icchAmi khalu bhadaMta ! yuSmAbhirabhyanujJAtaH san SaSThakSapaNapAraNake rAjagRhe nagare uccanIcamadhyamAni kulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryAyAm aTitum yathAsukhaM devAnupiya ! mA prativandhaM kuru / tataH khalu lehitA bhAyaNAI pamajai ) pratilekhanA karake phira ve pAtroM kI pramArjanA kii| ( pamajittA ) pramArjanA karake ( bhAyaNAiM) pAtroM ko phira ve ( uggahei ) liye ( uggahittA ) pAtroM ko lekara ( jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgaccha i ) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM para Aye (uvAgacchittA) vahAM Akara ve (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasai) zramaNa bhagavAna mahAvIra kI stuti kI unheM apane pAMca aMgoM ko jhukAkara namaskAra kiyaa| (vaMdittA namaMsittA ) vaMdanA namaskAra karake phira ve unase isa prakAra kahA- ( icchAmiNa bhaMte / tumbhehiM abhaNuNNAe samANe chaTTakkhamaNapAraNagaMsi rAyagihe nayare uccanIcamajjhimAiM kulAiM gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDittae) he bhadaMta ! meM Apase AjJA prApta karake Aja cha? ke pAraNA ke dina rAjagRha nagara meM ucca, nica evaM madhyama kuloM meM bhikSAcaryA kI vidhi ke anusAra bhikSAlene ke nimitta jAnA cAhatA hUM, usa para bhagavAna ne kahA-( ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdha kareha ) he devAnupriya! tumheM lehittA ) pratimanA azana ( bhAyaNAI vatthAi paDilehei ) mAnAnI bhane vasonI pratimanA 421. ( paDilehittA bhayaNAI pamajjai ) pratimana zana tebhANe ta pAtronI amaan| 42. ( pamajjittA) prabhA nA 4zana (bhAyaNAI uggahei) pAtrIne hAthamA sIdhA. ( ugAhittA ) pAtrAne sadhane (jeNeva samaNe bhagava mahAvIre teNeva uvAgacchai ) yAM zrama mana maDAvI2 vimAna utA tyA mAvyA. ( uvAgacchitsA) tyA bhAvAne (samaNa bhagava mahAvIra vaMdara namasai) zrama bhagavAna mahAvIrane pshu| 421, pAMye maga nabhAvAne namaH 2412 4aa. (vadittA namaMsittA) 4 namaH452 rIne ( evaM vayAsI) tebhANe tebhane 2L pramANe hyu-(icchAmi Na bhaMte tubbhehi abbhaNuNNAe chaTukkhamaNa pAraNagaMsi rAyagihe nayare uccanIcamajjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDittae) mahanta ! sApanI manujJA bhaNe to mAre 74nA pAyAne hivase huM rAjagRha nagaranA ucca, nIca ane madhyama kulemAM bhikSAcaryAnI vidhi anusAra bhikSA levAne javA mAguM chuM. tyAre bhagavAne A pramANe javAba mAya ( ahAsuha devANuppiyA ! mA paDibaMdha kareha) vAnupriya ! mApane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 bhagavatIsUce bhagavAn gautamaH zramaNena bhagavatA mahAvIreNAbhyanujJAtaH san zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAntikAt guNazilakAt-caityAt pratiniSkrAmati pratiniSkrAmya tvarita macapalamasaMbhrAnto yugAntaramalokanayA dRSTayA puratoritam IyA~ zodhayan zodhayan yasaiva rAjagRhaM nagaraM tavopAgacchati. upAgatya rAjagRhe nagare uccanIca madhyamAni kulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryAmaTati / / mU0 12 // jaise sukha ho vaisA karo, vilamba mata karo / (taeNaM bhagavaM goyame samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe) taba zramaNa bhagavAn mahAvIra ke dvArA AjJA pAkara ve bhagavAn gautama ( samaNessa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai ) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa se aura guNazilaka udyAna se nikale, aura (paDinikkhamittA) nikalakara ( aturiyamacavalamasaMbhaMte jugaMtara paloyaNAe diTThIe puraoriyaM sohamANe jeNeva rAyagihe Nayare teNeva uvAgacchai) zArIrika evaM mAnasika caMcalatA se rahita hokara asaMbhrAnta jJAnapUrvaka juA pramANa sAmane kI bhUmi kA dRSTi se zodhana karate hue rAjagRha nagara kI tarapha gye| (uvAgacchittA ) rAjagRha nagara meM pahuMcakara ( rAyagihe Nayare ) vahAM ( uccanIca majjhimakulAiM gharasamudANassa bhikkhAyariyaM aDai ) U~ca, nIca aura madhyama gharoM meM zAstroktavidhi ke anusAra bhikSA ke liye ghUmane lage // 12 // suma pare tema 42, vien na 421. (taeNa bhagava goyame samaNeNa bhagavayo mahAvIreNa abbhaNuNNAe samANe) tyAre zrama bhagavAna mahAvIranI mAjJA sana gautama svAmI (samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai) zrama bhagavAna mahAvIranI pAsethI, zuzuzila thaitya bhAMthI mA2 nIxNyA. (paDinikkhamittA) 17.2 nIjIna ( aturiyamacavalama saMbhaMte jugatarapaloyaNAe diTThIe puraoriya sohamANe jeNeva rAyagihe Nayare teNeva uvAgacchai ) zArI24 mane mAnasi yatAthI 2hita thana masa prAnta jJAnapUrvaka dhUMsarI pramANa sAmenI bhUminuM dRSTithI zodhana karatAM karatAM rAja. guDa nA2 ta23 yAsan atyA ( uvAgacchittA ) 2047 nagaramA ne ( rAyagihe Nayare uccanIcamajjhimakulAI gharasamudANassa bhikkhAyariya aDai ) UMca, nIca, ane madhyama gharamAM zAstrokta vidhi anusAra gocarI prApta karavA bhATa 32 saya // 12 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u05 sU012 pApityIyavihArottaranirUpaNam 907 TIkA-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ' tasmin kAle tasmin samaye 'rAyagihe nAmaM nayare jAva parisA paDigayA ' rAjagRhaM nAma nagaraM yAvat parSat patigatA atra yAvat padena nagaramabhavadityArabhya dharmakathA paryantaM sarva vAcyam 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye ' samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagayato mahAvIrasya 'jeTe aMtevAsI iMdabhUInAma aNagAre "jyeSTho'ntevAsI indrabhUti nAmAnagAraH 'jAva saMkhicaviulateyalesse' yAvat saMkSiptavipulatejolezyaH iha yAvat karaNAt - jAtisampanna kulAdi sampannAdi vizeSaNAnAM grahaNam / saMkSiptavipulatejolezya: saMkSiptA-saMkocitA zarIrAntargatatvena-vipulA-vistIrNA anekayojanapramANakSetrAzrita vastudahanasamarthatvAt-saMkSiptA tirohitA vipulA tejolezyA tejojyAlA yasya sa tathA-zarIrAntIna tejolezyA TIkArtha-( teNaM kAleNaM terNa samaeNaM ) usa kAla aura usa samaya meM (rAyagihe nAmaM nayare jAva parisA paDigayA ) rAjagRha nAmakA nagara thAyAvat sabhA visarjita ho gii| yahAM (yAvat ) zabda se ( hotthA ) pada se lagAkara dharma kathA paryanta kA samasta pATha grahaNa kiyA gayA hai| ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) usa kAla aura usa samaya meM ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke ( jeTTe aMtevAsI) baDe ziSya ( iMdabhUI nAmaM agagAre ) indrabhUti nAmake anagAra the ve (jAva saMvittaviulateyalesse) yAvat saMkSipta vipula tejolezyAvAle the| yahAM yAvat zabda se jAisaMpanna Adi vizeSaNoM se yukta the| aneka yojana taka ke kSetra meM rahI huI vastuoM ko bhasma karane meM samartha hone se unakI tejolezyA vipula vistIrNa thI, parantu isa tejolezyA kA ve ___ -(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ) te Ne. mane te sabhaye ( rAyagihe nAma nayare jAva parisA paDigayA ) 2047 nAme nA tu. priss| visa nita tha tyAM sudhAtuM tavya aDa 42. mI ( yAvat ) 54thI ma sUyavAbhAM mAyuM che ? (hotthA) 54thI za3 rIne (dharmakathA) paryantanI samasta pATha aY 42vaan| che. (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te ANe bhane te te samaye (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zrama bhagavAna mahAvIrana (jedre aMtevAsI) paTTaziSya ( iMdabhUI nAma aNagAre) chandrabhUti (gautamasvAmI ) nAma na mA2 utA. teyA (jAva sakhittaviulateulesse ) sakSita vipakSa te zyA vALA hatA. ahIM yAvat padathI jAtisaMpannI, kulasaMpanna Adi guNa grahaNa karavA. temanI tejalezyAmAM aneka jana sudhInA kSetramAM rahelI vastune bALI nAkhavAnuM samarthya hatuM. tethI te vezyA ne vipula-vistIrNa kahI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 bhagavatIsUtra vAnityarthaH / chaTha chaTeNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM' SaSThaSaSThena anikSiptena nirantareNa tapaH karmaNA ' saMjameNaM tavasA apSANaM bhAvemANe viharai' saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan yAvat viharati. 'tae NaM se bhagavaM goyame' tataH khalu sa bhaga. vAn gautamaH 'chaTakkhamaNapAraNagaMsi ' SaSThakSapaNapAraNake. 'paDhamAe porisIe sajjhAyaM karei ' prathamAyAM pauruSyAm svAdhyAyaM karoti 'vIyAe porasIe jhANaM jhiyAi' dvitIyAyAM-pauruSyAM dhyAnaM dhyAyati-sUtrArthacintanarUpaM dhyAnaM dhyAyati prayoga nahIM karate the, use unhoM ne apane zarIra ke bhItara hI saMkSiptasaMkucita karake rakhA thaa| (cha? chaTTeNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM ) antara rahita ye chaTTa chaTTa kI tapasyA karate the arthAt- do upavAsa phira eka pAraNA, do upavAsa phira eka pAraNA isa taraha ke tapaH karma se evaM (saMjameNaM tavasA) satraha prakAra ke saMyama aura anazanAdika bAraha prakAra ke bAhya Abhyantara tapa se ye (appANaM bhAve mANo viharai) apanI AtmA ko bhAvita karate vicarate rahate the| (viharai) kriyApada kA artha vihAra karanA hotA hai-jisakA bhAva yahAM para aisA hai ki ye pUrvokta tapaH saMyamAdi se yukta apanI AtmA meM samAye rahate the| (taeNaM se bhagavaM goyame ) bAda meM ve bhagavAn gautama (chaTTakkhamaNapAraNagaMsi ) jaba cha? kI tapasyA ke anantara pAraNA karate the taba usa dina ve (paDhamAe porisIe) prathama pauruSI meM (sajjhAyaM karei) svAdhyAya kiyA (bAyAe porisIe) dvitIya pauruSI meM sUtra artha ke cintanarUpa dhyAna kiyA, che. paNa teo te tejalezyAne prayoga karatA nahIM. temaNe tene pitAnA zarIramA 1 sakSita (sathita) rIne sabhI utI. (chaTu chadreNaM aNi khitteNaM tavokammeNaM) teso nirantara 784ne pA2 cha? 42 // utA. seTale ke vacce AMtare paDyA vinA be upavAsane pAraNe be upavAsa satata karyA 42tA utA. mAmA2nI tapazcaryAthI (saMjameNaM tavasA) bhane sattara mAranA sayama ane manazanAhi mA2 prazna yA mane mAtari tapathI teyA ( appANaM bhAve mANo viharai) potAnA mAtmAne sAvita 42 // 2. ( viharaha) saTo vihAra kare-paNa te kriyApadane ahIM e bhAvArtha che ke teo pUrvokta sayama ta5 mAthI yuta potAnA mAtmAmA lIna 2tA Cal. (taeNaM se bhagava goyame) te lagavAna gautama (chandrabhUti) (TukkhamaNapAraNagami) 754nI tapasyAne mante pA2NAne hivase ( paDhamAe porisIe) paDese pAre (sajjhAyaM karei ) 21||dhyaay yo, (bIyAe porisIe ) mIra paDAre sUtra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u05 sU0 12 pApatyIyavihArottaranirUpaNam 909 ' taiyAe porasIe aturiyamacavalamasaMbhaMte muhapottiyaM paDilehei' atvaritamacapalamasaMbhrAnto mukhavatrikA pratilekhayati, tatrAtvaritam tvarArahitam / acapalamiti. mAnasika capalatArahitam. asaMbhrAntaH prAsukazuddhaAhAro vinazyati naveti bhrAntirahitaH ' muhipottiyaM ' sadoraka mukhabastrikAm. pratilekhayati, ' paDilehittA' pratilekhya -- bhAyaNAI ktthAiM paDilehei ' bhAjanAni kASThanirmitapAtrANi vastrANi pratilekhayati 'paDilehittA bhAyaNAI pamajjaI' (taiyAe porisIe aturiyamacavalamasaMbhaMte muhapottiyaM paDilehei ) tRtI ya pauruSI meM zArIrika utAvale se aura mAnasIka asthiratA se rahita hokara, arthAt-tvarA-zIghratA se rahita hokara hI muhapatti kI pratilekhanA karate jaldI-jaldI pratilekhanA nahIM karate aura na usa samaya mana ko asthira rakhate kintu upayogapUrvaka-upayogakI sthiratA pUrvaka-hI pratilekhanA karate the ina ke mana meM isa prakAra kI cintArUpa bhrAnti utpanna nahIM hotI ki Aja pAraNA ke dina mujhe prAmuka zuddha AhAra prApta hogA yA nahIM, yadi pratilekhano meM derI ho jAvegI to zuddha prApsuka AhAra milegA ki nahIM milegA, aimA bhAva usa samaya unakA nahIM hotA thA kintu jisa samaya para jo muni kI kriyA hotI use usI samaya karate aura Age pIche kI cintA chor3a dete / (paDilehittA) mu~hapatti kI pratilekhanA karake (bhAyaNAI vatthAI paDilehei) to phira bhAjanoM kI-pAtroM kI aura vastroM kI pratilekhana kI (paDhilehittA) unakI pratimarthana yintana 35 dhyAna jyuM, ( taiyAe porisIe aturiyamacavalamasaMbha'te muhapottiyaM paDilehei) zrI pAre zArI2Gin mane mAnasi SalvaLa ane mAnasika asthiratAthI rahita thaIne-mukhavastrikAnI pratilekhanA karI teo jhaDapathI pratilekhana karatA nahIM, te samaye manane asthira rAkhatA nahIM paNa upayoga pUrvaka upayoganI sthiratA pUrvaka pratilekhanA karatA hatA. temanA jJAnamAM temane e prakAranI cintA rUpa brAnti utpanna thatI nahIM ke Aje pAraNAne divase mane zuddha prAsuka AhAra maLaze ke nahIM, pratilekhanAmAM moDuM thaI jaze te kadAca prAsuka AhAra nahI maLe evI cintA temane thatI nahIM. je samaye munie karavA yogya kriyA hoya te samayecita kiyA teo barAbara 32tA mane te mate 202101 pAnI yintA choDI tA. ( paDIlahitA) bhu75. ttinI pratimA 4zana ( bhAyaNAI vatthAi paDilehei ) pAtro mane paronI pratimanA 431.( paDilehittA) tabhanI pratimA parIne ( bhAyaNAi pamajjA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 bhagavatIsUtre pratilekhya bhAjanAni kASThanirmitAhArapAtrANi. pramArjayati parizodhayatItyarthaH pamajjittA = pramAya 'bhAyaNAiM uggAhei' bhAjanAni udgRhNAti--' uggAhettA' udgrAhya 'jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ' yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya / samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namaMsaha ' zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati ' vaMdittA namaMsittA' vanditvA namasyitvA 'evaM kyAsI' evamavAdIt ' icchAmi NaM bhaMte ! tubbhehi abbhaNuNAe samANe chaTThakkhamaNapAraNagaMsi, rAyagihe nayare uccanIca majjhimAiM kulAI gharasamudANassa bhikkhApariyAe attie ' icchAmi khalu bhadanta ! yuSmAbhirabhyanujJAtaH san SaSThakSapaNapAraNake rAjagRhanagare uccanIcamadhyamAni kulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryayA aTitum-tatra uccaM dravyataH-uccabhavanA dIni, lekhanA ke bAda (bhAyaNAIpamajjai) bhAjanoM kI prAmarjanA karate (pamajjittA) pramArjanA karake phira ve (bhAyaNAI uggahei) una pAtroM ko liyA aura (uggahittA ) lekara (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ) jahAM para zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM para Aye ( uvAgacchittA ) Akara samaNa bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI aura namaskAra kiyA ( vaMdittA namaMsittA) vandanA namaskAra karake ( evaM vayAsI) phira ve unase isa prakAra kI AjJA prApta karane ke liye prArthanA kI ( icchAmi gaM bhaMte !) he bhadanta ! maiM cAhatA hUM ki-(tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe) ApakI AjJA pApta kara (chaTTakkhamaNapAraNagaMsi) Aja cha? tapa ke pAraNA ke dina (rAyagihe nayare) rAjagRha nagara meM (uccanIca majjhimAiM kulAI ) ucca, nIca aura madhyama kuloM meM (gharasamudAyassa ) pAtrInI amAnanA za. (pramajittA) pramAna zana (bhAyaNAI uggaheDa ) tabho ta pAtro sIghai. ( uggahitA) pAtro sAdhane (jeNeva samaNe bhagava' mahAvIre teNeva uvAgacchai) jyAM zrama bhagavAna mahAvIra virAbhAna tA tyAMcyA ( uvAgacchittA) tyAM mAvIna temaNe ( samaNa bhagavauM mahAvIra vaMdai namasai) zrama lagavAna mahAvIrane / 4rI mane nm24|2 4aa. vadittA nama sittA ) panhA nabha24.2 4Ine (eva vayAsI) pramANe mAjhyA - (icchAmiNa bhaMte tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe ) mahanta! sAyanI majJA bhaNe t| (chadukkhamaNapAraNagaMsi ) mAre 78nI tapasyAnA pA2NAne hivase (rAyagihe Nayare ) 24 nagaramA (uccanIcamajjhimAi kulAI) ya, nIya mane madhyama pugemA (gharasamudANassa ) usamuhAna-mane gharonI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " pramerefer TIkA za02 u05 sU012 pArthyApathIyavihArottara nirUpaNam 911 bhAvataH zubhabhAvAyuktAni dravyato nIcAni- parNakuTIrAdIni, bhAvataH zubhabhAvAdirahitAni madhyamAni dravyataH sAmAnyAni bhAvataH sAmAnyabhAvayuktAni 'kulAI ' gRhANi ' gharasamudANassa ' gRhasamudANasya = gRheSu samudAnaM bhaikSaM gRhasamudAnaM tasmai gRhasamudAnAya 'bhikrakhAyariyAe ' bhikSAcaryA yaibhikSAcaryArtham - aDittae ' aTituM - gantum bhavadAjJayA uktakuleSu SaSThapAraNake bhikSArthaM gantu micchAmi iti gautamasya bhagavadAjJAyAcanamiti bhagavAn kathayati ' ahA suha devANupiyA ' yathA sukhaM devAnupriya ! mA paDivaMdhaM kareha' mA pratibandhaM vilambaM kuruta ' taNaM bhagavaM goyame ' tataH khalu bhagavAn gautamaH ' samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNa anbhaNunnAe samANe ' zramaNena bhagavatA mahAvIreNAbhyanujJAtaH san samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo ' zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAMtikAt samIpAt ' guNasilAo ceiyAo paDinika vamai' guNazilakAt caityAtgRhasamudAna- aneka gharoM kI bhikSA ke liye (bhikkhAyarIyAe ) zAstrokta vidhike anusAra bhikSA prApta karane ko (aDiuM) bhramaNa karU~ arthAt Apa kI AjJA se ukta kuloM meM chaTTa ke pAraNA meM bhikSA ke liye jAnA cAhatA huuN| isa prakAra gautama svAmI ne jaba AjJA mAMgane ke liye prArthanA kI taba prabhune unase kahA (ahAsuhaM devANuppiyA) he devAnu priya ! tumheM jaise sukha ho vaisA karo ( mA paDibaMdha kareha ) vilamba mata karo ( taraNaM bhagavaM goyame ) taba bhagavAn gautama ( samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNa anbhaNuNNAe samANe ) zramaNa bhagavAn mahAvIra se abhyanujJAta hokara arthAt AjJA prApta kara ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo guNasilAo cehayAo ) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa se aura guNazilaka caitya- udyAna se ( paDinikkhamai ) nikale aura " likSA sevAne bhATe (bhikkhAyariyA e ) zAstrokta vidhi pramANe likSA bhejavavAne bhATe (aDiu ) abhaya khAnI bhArI IcchA che bheTate hai ApanI anujJA laIne Aje TreDanA pAraNAne dine ukta kulAmAM gocarI karavA javAnI mArI abhilASA che. A rIte jyAre gautama svAmIe AjJA mAgI tyAre prabhue tebhane urdhu-(ahAsuha' devANuppiyA ) he devAnupriya! tumane subha upanetebha re|, ( mA paDibadhaM kareha DhIla na ho. tyAre lagavAna gautama ( samaNeNa bhagavayA mahAvIreNa abbhuNaNNAe samANe ) zrabhazu lagavAna mahAvIranI AjJA sahane ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa atiyAo guNasilAo ceiyAo ) zrabhazu lagavAna mahAvIranI pAsethI bhane zuzuzila saitya ( udyAna ) bhAMthI ( paDinikkha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 bhagavatIdane guNazilakanAmakAt udyAnAt pratiniSkrAmati-niHsarati 'paDinikakhamittA' pratiniSkramya-niHsRtya ityarthaH 'aturiyamacaklamasaMbhaMte / atvaritamacapalamasaM bhrAntaH, varAhitacapalatArahitabhrAntirahitaH 'jugaMtarapaloyaNAe diTThIe' yugAntaramalokanayA dRSTayA yugaM yUpaH caturhastapramANaM tatpramANam dRSTayA antaraM vyadhAnaM svadehadezasya dRSTipAtadezasya ca etAdRzaM vyavadhAnaM vilokayati yA dRSTiH pralo. kanatayA dRSTiH yugAntara pralokanatayA dRSTiH tayA dRSTayA ' puraoriyaM sohamANe' purataH ritaM zodhayan ritamiti-IryAgamanaM zodhayan 'jeNeva rAyagihe nayare teNeva uvAgacchai " yauva rAjagRhaM nagaraM tauvopAgacchati "uvAgacchittA" upAgatya / 'rAyagihe nayare ' rAjagRhe nagare 'uccanIcamajjhimAiM kulAI" uccanIcamadhyamAni kulAni 'gharasamudANassa bhikkhAyariyaM aDai' gRhasamudAnasya bhikSAcaryA kartumaTati paribhramati / / sU0 1 // (paDinikkhamittA) nikalakara ( aturiyamacavalamasaMbhaMte ) tvarA rahita, capalatArahita aura bhrAnti rahita hokara ( jugaMtarapaloyaNAe diTThIe) cAra hAtha pramANa rUpa vyavadhAna ko apane deha rUpa sthAna se lekara dRSTipAnataka ke sthAna rUpa antara ko dekhane vAlI dRSTi se arthAt IryA samiti ke ArAdhanapUrvaka ( puraoriyaM sohamANe ) Age 2 ke mArga kA zodhana karate hue arthAt IryAsamiti se calate hue (jeNeva rAyagihe nayare teNeva uvAgacchai ) jahAM rAjagRha nagara thA-vahAM Aye (uvAgacchittA) Akara ( rAyagihe nayare ucca nIca majjhimAiM kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyaM aDai) vahAM Akara ve ucca nIca Adi kuloM meM zAstrokta vidhi ke anusAra bhikSA prApti karane ke liye bhramaNa karane lage ||suu012|| mai) nInya! (paDinikkhamittA) tyAMcI nANIne (aturiyamacavalamasabhate ) (12 // 2Dita, 35satA 2Dita mane brAnti 231 thane (jugaMtara paloyaNAe didIe) yA2 DAyaprabhA vyavadhAna (14yAna) potAnA 1935 sthAnathI laIne dRSTipAta paryaMtanA sthAnarUpa antarane jonArI dRSTithI-eTale ke I. samitinA mArAdhana pU: ( puraoriya sohamANe ) sAnA bhAnu zadhana 42tA-To dhyAsamiti pU yAsatai ( jeNeva rAyagihe nayare teNeva uvAga. cchai) 04 24 nagara tu tyA mAvyA (uvAgacchittA) tyA mAvIna (rAyagihe nayare uccanIcamajjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDai) tes| ucca, nIca madhya Adi kulenA gharomAM zAstrokta vidhi pramANe bhikSA prAptine mATe bhramaNa karavA lAgyA che sU. 12 che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 205 20 13 pApityIyavihArottaranirUpaNam 913 mUlam-taeNaM se bhagavaM goyame rAyagihe nayare jAva aDamANe bahujaNa sadaM nisAmei, evaM khalu devANuppiyA tuMgiyA nayarIe bahiyA pupphavaie ceiyAepAsAvaccijA therA bhagavaMto samaNovAsaehiM imAiM eyArUvAiM vAgaraNAiM pucchiyA saMjameNaM bhaMte ! kiM phale taveNaM bhaMte ! kiM phale. taeNaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae evaM vayAsI saMjameNaM ajjo aNaNhaya phale. tave vodANaphale, taM ceva jAva puvatavaNaM, puvvasaMjameNaM kammiyAe sAMgayAe ajjo devA devaloesu uvavajjaMti. sacceNaM esamaTe No ceva NaM AyabhAvavattavvayAe, se-kahameyaM bhaMte! evaM ! taeNaM samaNe bhagavaM goyame imIse kahAe laddhaTe samANe jAva saDDe jAva samuppannakouhalle ahApajattaM samudANaM geNhai, geNhittA rAyagihAo nayarAo paDinikkhamai. paDinikkhamittA aturiyaM jAva sohemANe jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte gamaNAgamaNAe, paDikkamai esaNamaNesaNaM Aloei AloittA bhattapANaM paDidaMsei. paDidaMsittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAptI-evaM khalu bhaMte ! ahaM tubbhehiM abbhaNunnAe samANe rAyagihe nayare uccanIyamajjhimAiM kulAI gharasamudANassa bhikkhAAyarayAe aDamANe bahujaNasadaM NisAmemi evaM khalu devANuppiyA! tuMgiyAe nayarIe bahiyA pupphavaIe ceie pAsAvaccijA therA bhagavaMto samaNovAsaehiM imAiM eyArUvAiM vAgaraNAI puchiyA, saMjameNaM bhaMte ! kiM phale bha 115 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 bhagavatI sUtre taM caiva jAva sacceNaM e samaTThe No cevaNaM AyabhavavanttavvayAe taM pabhUNaM bhaMte! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyAravAI vAgaraNAI vAgarettara. udAho- appabhU ? samiyANaM bhaMte! therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyArUvAiM vAgaraNAI vAgarittae udAhu asamiyA ? AujiyANaM bhaMte ! therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyArUvAI vAgaraNAI vAgarettae ? udAhu aNAujjiyA ? paliujjiyANaM bhaMte! te therA bhagavaMto tesi samaNovAsayANaMimAiM eyArUvAI vAgaraNAI vAgarettae ? udAhu apaliujjiyA ? puvvataveNaM ajjo devA devaloesa uvavajjaMti puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloesa uvavajjaMti, sacceNaM esamaTTeNo cevaNaM AyabhAvavattayAe / pabhUNaM goyamA ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyArUvAI vAgaraNAI vAgarettae No cevaNaM appabhU, taha ceva NeyavvaM avasesiyaM jAva pabhU-samiyA Aujjiya paliujjiyA jAva sacceNaM esamaTThe No cevaNaM AyabhAvavattavvayAe, ahaMpiNaM goyamA ! evamAikkhAmi bhAsA mi panavemi paruvema puvvataveNaM devA devaloesu uvavajjaMti, kammiyAe devA devaloesu uvavajjaMti, saMgiyAe devA devalo - esu uvavajjaMti puvvataveNaM puNvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloesa uvavajjati sacceNaM esamaTTe No cevaNaM AyabhAvavattavvayAe / sU0 13 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 102 za05 sU0 13 pAvApatyIyavihArottaranirUpaNam 915 ____ chAyA-tataH khalu bhagavAn gautamo rAjagRhe nagare yAvat aTan bahujanazabda nizAmayati zRNoti evaM khalu devAnupiyA ! tuGgikAyAH nagaryA bahiH puSpavatike caitye pArthApatyIyAH sthavirA bhagavantaH zramaNopAsakairimAni etadrUpANi vyAkaraNAni pRSTAH saMyamaH khalu bhadaMta ! kiM phalaH tapaH khalu bhadaMta ! kiM phalam ? tataH khalu te sthavirA bhagavantastAn zramaNopAsakAn evamavAdiSuH saMyamaH khalu AryAH ! anAsavaphalaH tapo vyavadAnaphalam tadeva yAvat pUrvatapasA pUrvasaMyamena karmitayA (taeNaM se ) ityaadi| sUtrArtha-(taeNaM se bhagavaM goyame ) isake bAda bhagavAna gautama ne (rAyagihe nayare jAva aDamANe bahujaNasaI nisAmei ) jaya ki ve rAjagRha nagara meM bhikSA ke nimitta paryaTana kara rahe the aneka manuSyoM ke mukha se isa prakAra sunA (evaM khalu devANuppiyA) he devAnupriyo ! (tuMgiyAe nayarIe bahiyA pupphavaie ceie ) tuMgikA nagarI ke bAhira puSpavatika udyAna meM (pAsAvaccijA therA bhagavaMto samaNovAsaehiM imAI eyArUvAI vAgaraNAiM pucchiyA ) pArzvanAtha bhagavAna ke santAnika sthavira bhagavanta Aye hue the aura vahAM ke zramaNopAsakoM ne unase isa prakAra ke ina praznoM ko pUchA thA ( saMjameNaM bhaMte ! kiM phale ) he bhadaMta! saMyama kA kyA phala hai ? (taveNaM bhaMte kiM phale) he bhadanta ! tapa kA kyA phala hai ? (taeNaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae evaM vayAsI) taba ina prazroM ke uttara meM una sthavira bhagavantoM ne una zramaNopAsakoM se aisA kahA "taeNaM se" ityAdi sUtrArtha-(taeNa se bhagavauM goyame ) mAna gautama ( rAyagihe nayare Ava aDamANe bahujaNasaI nisAmei) nyAre 2004 nAma likhA prAline mATe bhramaNa karatA hatA tyAre temaNe aneka mANasone sukhe vAta sAMbhaLI ( evaM khalu devANuppiyA ) 3 vAnupriyA! (tu'giyAe nayarIe bahiyA pupphavaie ceie ) tuma nAnI paDA2 pupati zaityamA (pAsAvaJcijjA therA bhagavato samaNovAsaehiM imAi eyArUvAI vAgaraNAI pucchiyA ) va nAya bhagavAnanA sattAnika sthavira bhagavaMte padhAryA hatA. tyAMnA zramaNopAsakee tebhane / 2nA prazna pUchayA utA-( saMjameNa bhate kiM phale ?) 3 mahanta! sayabhanu zu 50 bhaNe cha ? ( taveNa bhaMte ki phale ! ) mahanta ! ta5rnu // bhaNe cha? (taeNate there bhagavato te samaNovAsae eva vayAsI) tyAre te zyavira santAsa tamanA te praznonI sA pramANe uttara mAyA-(saMjameNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra saGgitayA AryA devAdevalokepUtpadyante / satyaH khalu eSo'rthaH no caivAtmabhAva. vaktavyatayA tatkathametanmanye evam ? tataH khalu zramaNo bhagavAn gautama etasyAH kathAyAH labdhArthaH san jAtazraddho yAvat samutpannakutUhalo yathA paryAptaM samudAnaM gRhNAti gRhItvA rAjagRhAnagarAt patiniSkrAmati atvaritaM yAvat zodhayan yauva ki (saMjameNaM ajo aNaNhayaphale ) saMyama kA phala anAsrava hai (tave vodANa phale) aura tapa kA phala vyavadAna (nirjarA) hai| (taMceva jAva puvvataveNaM puvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajo! devA devaloesu udhavajaMti) isa viSaya meM jaisA kathana pUrva 11gyArahavA~ sUtra meM (puvataveNaM) ityAdi padoM dvArA kahA gayA hai vaha saba kathana yahAM para samajha lenA cAhiye / arthAt pUrva tapa se, pUrvasaMyama se, karmitA se evaM saMgitA se he Aryo ! devalokoM meM utpanna hote haiM ! yaha bAta satya hai-yaha hamane jo aisA kahA hai vaha apane mana se nahIM kahA hai / ( se kahameyaM bhaMte evaM) so yaha kathana satya hai kyA mAnA jA sakatA hai ? (taeNaM samaNe bhagavaM goyame imIse kahAe-laddhaDhe samANe jAyasar3e jAva samuppannakouhalle ahApajjattaM samudANaM geNhai ) isa prakAra kI bAta logoM ke mukha se sunate hue bhagavAn gautama ko isa bAta ko jAnane kI zraddhA uptanna huI yavat ve Azcarya yukta hue aura yathAparyApta bhikSA unhoMne vahAM se prApta kI / (geNhittA) bhikSA prApta kara phira ve (rAyagihAo nayarAo) ajjo aNaNhayaphale) mAryo ! sayamana 3 // anAsapa che. (tave vodANa phale ) ta5rnu 55 vyavahAna (ni0 21 ) che. (taM ceva jAva puvataveNa kammiyAe saMgiyAe ajjo! devA devaloesu uvavajjati) 1 viSayamA 11bhA sUtramA (puvataveNa) ityAdi paha dvArA 2 4thana 42vAmA mAvyu cha, te grahaNa karavuM. eTale ke pUrva tapathI, pUrvasaMyamathI, kamitAthI ane saMgatithI, he Aryo ! deve devalokamAM utpanna thAya che. te vAta satya che, ahaMta pratipAdita che, amArI kalpanAthI upajAvI kADhelI nathI tyAM sudhI samasta sUtrA8 aDI aDa42vI. ( se kahameya bhate eva) to zute 4thanane satya bhAnI zAya tema cha ? ( taraNa samaNe bhagava goyame ibhIse kahAe laddhaDhe samANe jAyasaDDhe jAva samuppannakouhalle ahApajjattaM samudANaM geNhai ) 2 // pramANe vAta lokanA mukhethI sAMbhaLIne bhagavAna gautamane te vAta jANavAnI zraddhA utpanna thaI "yAvat " teo astharya pAmyA, ane temaNe tyAMthI jarUra 20ii mikSA prApta 421. ( geNhittA) lian a ne ( rAyagihAo nayarAo) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u05 sU0 13 pAzcAMpatyIyavihArottaranirUpaNam 917 guNazilakaM caityam yacaiva ca zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivopAgacchati upAgatya. zramaNasya bhagavato mahAvIrasyAdUrasAmaMte gamanAgamanAya gamanAgamanArtha pratinikrAmatiH eSaNA'neSaNamAlocayati-Alocya bhaktapAnaM pratidarzayati-patidarya zramaNaM bhagavantaM mahAvIra yAvadevamavAdIt . evaM khalu bhadaMta ! ahaM yuSmAbhirabhyanu jJAtaH san rAjagRhe nagare uccanIca madhyamakulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryAyA rAjagRha nagarI se (paDinikkhamai ) nikale (paDinikkhamittA) nikala kara (aturiyaM jAva sohemANe jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNevauvAgacchai ) tvarArahita yAvat IryAsamiti kA ArAdhana karate hue ve jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the vahAM para Aye ( uvAgacchittA) vahA~ Akara unhoMne (samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte gamaNAgamaNAe paDikamai ) zramaNa bhagavAna mahAvIra ke samIpa ucita sthAna para baiThakara gamana evaM Agamana meM lage hue aticAroM kA pati. kramaNa kiyA (esaNamaNesaNaM Aloei) eSaNA aneSaNA kI alocanA kI (AloettA bhattapANaM paDidaMsei ) AlocanA karake phira u. nhoM ne lAye have bhaktapAna zramaNa bhagavAn mahAvIra ko dikhAyA (paDidaMsittA) bhaktapAna dikhAkara ke ( samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI ) phira unhone zramaNa bhagavAna mahAvIra se yAvat isa prakAra se kahA-( evaM khalu bhaMte ! ahaM tunbhehiM abbhaNuNNAe samANe rAyagihe nayare uccanIyamajjhimAiM kulAiM gharasamudANassa te 2047 nagaramAthI ( paDinikkhamai) naluyA. ( paDinikkhamittA) tyai. thI nIjIna ( aturiyaM jAva sohemANe jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchada) (12 // 2Dita ( yAtU) dhyasamiti pU4 te jyAM zrama lagapAna mahAvIra virAbhAna tA tyA mAvyA. ( uvAgacchittA ) tyA mAvIna temaNe ( samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte gamaNAgamaNAe paDikkamai ) zramaNa bhagavAna mahAvIranI pAse ucita sthAne besIne gamana ane Agama nabhai alman matiyA ho|' nuM pratibha7] yu. ( esaNamaNesaNaM Aloei) meSa bhane maneSaNAnI mAsoyanA 42rI ( AloettA bhattapANaM paDidasei) AlecanA karI ne pachI temaNe vahorI lAvelAM ahAra pANI bhagavAna mahAvaarne pAyAM. ( paDidasittA) matapAna matAvAna. (samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI ) tebhae zramAyu mavAna mahAvIrane mA pramANe yUM-(evaM khalu bhaite ! ahaM tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe rAyagihe nayare uccanIcamajjhimAi kulAI gharasa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIs tre 998 maTana bahujanazabdaM nizAmayAmi evaM khalu devAnupriyAH tRGgikAyA nagaryAM bahiH pRSpati ke caitye pArzvapasthIyAH sthavirA bhagavantaH zramaNopAsakairimAni etaddUpANi vyAkaraNAni pRSTAH saMyamaH khalu bhadanta ! kiM phalaH ? tapaH kiM phalam ? tadeva yAvat - satyaH khalu eSo'rthaH no caivAtmabhAvavaktavyatayA tat prabhavaH khalu bhadanta ! bhikkhAyariyAe aDamANe bahujaNasaddaM NisAmemi) he bhadanta ! maiM Aja Apase anumati prAptakara rAjagRha nagara meM UMce, nIce, madhyama kuloM meM zAstravihita vidhi ke anusAra bhikSA lene ke liye eka ghara se dUsare ghara para IryAsamitipUrvaka paryaTana kara rahA thA usa samaya maine aneka janoM ke mukha se aisA sunA ki ( evaM khalu devANuppiyA ! tuMgiyAe nayarIe bahiyA pupphavaIe ceie pAsa vaccijjA therA bhagavaMto ) he devAnupriyo ! rAjagRha nagara ke pAsa ke tuMgikA nagarI ke bAhira puSpavatika udyAna meM pArzva prabhu ke santAnika sthavira bhagavaMtoM se (samaNovAsehiM ) vahIM ke zramaNopAsakoM dvArA (imAI eyAkhvAI vAgaranAiM pucchiyA ) isa prakAra se ye prazna pUche gaye haiM- ( saMjameNaM bhaMte ! kiM phale, taveNaM bhaMte ki phale) he bhadanta ! saMyama kA kyA phala hai, tapa kA he bhadanta ! kyA phala hai ? (taM ceva jAva sacceNaM esamaTThe No cevaNaM AyabhAvavattanvayAe) isa taraha pUche gaye ina praznoM ke uttara meM jo pahile sthavira bhagavaMtoM ne unhIM se kahA hai vaha saba prakaraNa yahAM kaha lenA mudANassa bhikkhayariyAe aDamANe bahujaNasaddaM NisAmemi ) he lahanta ! sAtha ApanI anujJA laIne rAjagRha nagaranA UMca, nIca ane madhyama kuLAmAM zAstrokta vidhi pramANe bhikSA levAne mATe ghare ghare Iyamiti pUrvaka pharatA hatA. tyAre aneka mANasAne mukhethI me' A pramANe vAta sAMbhaLI che prakAranA ( evaM khalu devANupiyA ! tuMgiyAe nayarIe bahiyA puSkavaie ceie pAsAafter therA bhagavato ) he devAnupriyo ! tugA nagarInI mahAranA puNyavati! zaityabhAM pArzvanAtha bhagavAnanA santAni sthavira lagatAne ( samaNovAsehiM imAI eyarUvAI vAgaraNAI pucchiyA ) tyAMnA zramapAsa ano pUchayA tA-- saMjameNa bhaMte kiM phale, taveNa bhaMte! kiM phale ? ) huM badanta ! saMyamanuM zuM phaLa prApta thAya che ? he bhadanta ! tapanuM zuM phaLa maLe che ? (taM caiva jAva sacceNaM esamaTThe No cetra NaM AyabhAvavattavvayAe) mA praaranA praznonA uttarAmAM sthavira bhagavaMtAe je kahyuM hatuM te ahIM kahevuM joIe te kayAM sudhI kahevuM ? " ame ApelA A uttarA satya che ahuta pratipAdita che, amArI kalpanAthI upajAvI kADhelA nathI '' tyAM sudhInuM samasta kathana sUtra 11 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyapandriA TIkA za0 2 u05 sU0 13 pApityIyavihArottaranirUpaNam 919 teSAM zramaNopAsakAnAm imAni etadrUpANi vyAkaraNAni vyAkartum utAho amabhavaH ? samitAH khalu bhadanta ! te sthavirAH bhagavantasteSAM zramaNopAsakAnAm utAho asamitAH ? AyogikAH khalu bhadanta te sthavirA bhagavantaH zramaNo pAsakAnAm imAni etadpANi vyAkaraNAni vyAkartum ? utAho anAyogikAH ? prAyogikAH khalu bhadanta ! te sthavirA bhagavantaH zramaNopAsakAnAm imAni etadrapANi vyAkaraNAni vyAkartum utAho aprAyogikAH pUrvatapasA AryAH devAdevacAhiye / (taM pabhU NaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANa imAiM eyAkhvAiM vAgaraNAI vAgarittae ) to kyA he bhadaMta ! ve sthavira bhagavanta una zramaNopAsakoM ke liye isa prakAra se isa uttara ko dene ke liye samartha haiM ? ( udAhu apyabhU ) athavA asamartha haiM / ( samiyA NaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyAkhvAI vAgaraNAiM vAgarittae ) he bhadaMta ! ve sthavira bhagavanta una zramaNopAsakoM ke liye isa prakAra ke ina uttaroM ko dene meM abhyAsavAle haiM ( udAhu asamiyA ) athavA anabhyAsI haiM / (AujjiyANaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyArUvAI vAgaraNAiM vAgarettaeudAhu aNAujjiyA) he bhadanta ! ve sthavira bhagavanta una zramaNo pAsakoM ko ina isa prakAra ke uttaroM ko dene ke liye upayoga yukta haiM yA upayoga rahita haiM ? (paliujjiyA NaM bhaMte ! therA bhagavaMto tesiM samaNo vAsayANaM imAiM eyAkhvAiM vAgaraNAiM vAgarettae ) he bhadaMta ! ve sthavira maniyA2 25nusAra DI. paNa se thanana sabhA . ( ta pabhU Na bhaMte ! therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAi eyArUvAI vAgaraNAI vAgarittae) to 3 mahanta ! te sthavira bhagavaMte te zramaNopAsakenA te prakAranA praznone te pramANe uttara bhAvAne samartha cha ? ( udAhu appabhU ) athavA sasamaya cha ? " samiyANaM bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAI eyArUvAI vAgarittae" he bhadana ! te sthavira bhagavoe te zramaNopAsakone temanA praznonA je uttara mAya te uttre| mAvAne bhATa teso abhyAsa vA cha " uhAha asamiyA" manasyAsI cha ? "AujjiyANaM bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAiM eya rUvAI vAgaretae udAhu aNA ujjiyA" hu mahanta ! te zramaNopAsakenA te pramANe uttara ApavAmAM te sthavira bhagavaMto upayoga yuta cha, upaa|| 2Dita cha ? " paliujjiyoNaM bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyAruvAI vAgaraNAI vAgarettae " hai mahanta ! te stha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 bhagavatIsUtre lokeSUtpadyante, pUrvasaMyamena karmitayA saMgitayA AryAH devAdevalokeSatpadyante, satyaH khalu eSo'rthaH no caivAtmabhAvavaktavyatayA, prabhavaH khalu gautama ! te sthavirAH bhagavantasteSAM zramaNopAsakAnAm imAni etadrapANi vyAkaraNAni vyAkartuma no caiva khalu aprabhavaH tathaiva jJAtavyam avazeSitam yAvat prabhavaH samitAH AyogikAH bhagavanta una zramaNo pAsakoM ko ina isa prakAra ke uttaroM ko dene ke liye vizeSa jJAnI haiM ( udAhu ) athavA (apaliujjiyA) sAdhAraNa jJAnI haiN| ( puvvataveNaM ajjo ! devA devaloesu uvavajjati, puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo ? devA devaloesu uvavajjati sacceNaM esamaTe NocevaNe AyabhAvavattavvayAe ) jo ve aisA kahate haiM ki he AryoM ! deva devalokoMmeM pUrvatapase, pUrvasaMyama se, karmitA se saMgitA se utpanna hote haiM / yaha bAta satya hai isaliye hama ne kahI hai- hamane apanI buddhi se nahIM kahI hai| aisA jo unhone kahA hai kyA vaha satya hai ? isa para bhagavAn kahate haiM (pabhUNaM goyamA! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyAkhvAiM vAgaraNAI vAgarettae, No ceva NaM apabhU ) he gautama ! ve sthavira bhagavanta una zramaNopAsakoM ke praznoM ke isa prakAra ke ina uttaroM ko dene ke liye samartha haiM / asamartha nahIM haiN| (taha ceva NeyavvaM avasesiyaM ) bAkI aura saba isa viSaya meM isI prakAra se jAnanA cAhiye arthAna-ve sthavira bhagavanta isa prakAra se vira bhagavaMtane te pramANe pAsanA te prakAranA uttara ApavAne gya vizeSa zAna yukta cha " udAhu " AthA " apaliujjiyA" vizeSajJAnathI 2Dita cha ? mero sAdhA21 jJAnavAda cha "puva taveNaM ajjo ! deva devaloesu uvavajjati, puvvasaM jameNa, kammiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati, sacceNaM esamaTe No ceva NaM AyabhAva vattavvayAe" te me 4 cha -"hai Aryo ! pUrvatapathI, pUrva saMyamathI, kamaiitAthI ane saMgitAthI deva devalekamAM utpanna thAya che. A vAta satya hevAthI kahI che, amArI buddhithI upajAvIne kahI nathI " A prakAranuM temanuM kathana zuM satya che? gautama svAmInA A praznamA vAma mahAvIra prabhu // pramANe mAthe che-"pabhU NaM goyamA! te therANaM bhagavaMto tesi samaNovAsayANaM imAiM eyArUvAI vAgaraNeiM vAgarettae, No ceva NaM appabhU" he gautama ! te sthavira mAta zramAsAnA praznonAte 52uttre| mAvAne samartha cha masabha nathI. (taha ceva Neyavya avasesiya) bAkInuM samasta kathana paNa e pramANe ja samajavuM eTale ke te sthavira bhagavanta temanA praznonA te prakAranA uttara devAne abhyAsayukta, upagayukta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u05 sU0 13 pApityIyavihArottaranirUpaNam 121 pAyogikAH yAvat satyaH eSo'rthaH no caiva khalu AtmabhAva vaktavyatayA, ahamapi khalu gautama ! evamAkhyAmi bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi pUrvatapasA devA devalo. ke tpadhante pUrvasaMyamena devAdevaloke ghUtpadyante karmitayA devA devaloke pUtpadyante ina uttaroM ko dene ke liye abhyAsavAle haiM, upayoga vAle haiM, vizeSajJAnI haiM, ve apane mana se kalpita karake ina uttaroM ko nahIM kahA hai| isa prakAra gautama ne prabhu se kahA, aura sAtha meM yaha bhI kahA- ( ahaM piNaM goyamA ! evamAikkhAmi ) he gautama ! maiM bhI isa viSaya meM aisA hI kahatA hUM ( bhAsAmi ) bhASaNa karatA hUM (panavemi ) prajJApita karatA hUM ( pakhvemi ) prarUpita karatA hUM ki- ( puvvataveNaM devA devaloessu uvavajaMti ) pUrva tapa ke dvArA deva devalokoM meM utpanna hote haiM / ( pubba saMjameNaM devA devaloessu uvavAti ) pUrva saMyama ke dvArA deva devalokoM meM utpanna hote haiN| ( kammiyAe devA devaloesu uvavajaMti ) karminA ke dvArA deva devalokoM meM utpanna hote haiM ( saMgiyAe devA devaloelu uvavati ) saMgitA ke dvArA deva devalokoM meM utpanna hote haiN| isa taraha (punvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe anjo devA devaloesu uva vajjati) pUrvatapa ke dvArA, pUrva saMyama ke dvArA, karmitA ke dvArA aura saMgitA ke dvArA deva devalokoM meM utpanna hote haiN| (sacce NaM esa aTTe No ane vizeSajJAna yukata che. temaNe pitAnA manathI upajAvI kADhIne te uttaro ApyA nathI. A pramANe prabhue gautamane javAba Ape, vaLI vadhu pratIti karAvavA mATe potAne paNa eja prakArane abhiprAya che ema batAvavAne bhATe nAya pramANe hyu-ahaM pi Na goyamA ! evamAikkhAmi ) gautama ! hu. 5 me viSayamA se chu, (bhAsAmi ) bhASaY 43 chu, ( pannavemi ) jJApita 43 cha, ( parUvemi) mane pr359|| 43 chu (puvvataveNa' devA devaloemu uvavati ) pUrvatapanA prabhArathI va pakSamA utpanna thAya cha, puvvasaMjameNa devA devaloesu uvavajjati ) pUrva sayabhanA pramAthI heva tupasabhA utpanna thAya cha, ( kammiyAe devA devaloesu uvavajjati ) bhitA // 2 // 3 // 13|bha utpanna thAya cha, ( saMgiyAe devA devaloesu uvavajjati ) sagitA dvArA hevo bhI utpanna thAya cha 2 // rIte ( puvvataveNaM, puvvasaMjameNa, kamimmayAe, saMgiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati ) pUta5 21, pUrva saMyama dvArA, kamitA dvArA ane saMgitA dvArA deva devalokamAM utpanna thAya che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 bhagavatIsUtre saMgitayA devAdevalokeSatpadyante pUrvatapasA saMyamena karmitayA saMgitayA AryAH devAdevalokeSatpadyante satyaH khalu eSo'rthaH no caiva khalu AtmabhAvavaktavyatayA // ____TIkA-'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM se bhagavaM goyame rAyagihe nayare bahujaNasaInisAmeI / tataH khalu sa bhagavAn gautamaH rAjagRhe nagare yAvat bhikSArtham aTana bahujanazabdaM nizAmayati bahujanAnAM vakSyamANazabdaM nizAmayati zrRNoti, kIdRzaM zabdaM zrRNoti ? ityAha-" evaM khalu devANuppiyA" evaM khalu devAnupriyAH "tugiyAe nayarIe bahiyA pupphabaIe ceie" tuGgikAyA nagAH bahiH puSpavatike cetye " pAsAvaccijjA therA bhagavaMtI" tatra pArthApatyIyAH pArzvajinaziSyAH " therA bhagavaMto samaNovAsaehiM " zramaNopAsakaiH " imAI" imAni vakSyamANa rItyA " eyArUvAI " etadrUpANi " vAgaraNAI" vyAkaraNAni " pucchiyA" ceva NaM AyabhAvavattavvayAe ) yaha bAta maiM ne satya kahI hai-apane AtmabhAva se nahIM kahI hai kintu kevala jJAna se dekhakara kahI hai|suu13|| TIkArtha-(taeNaM se bhagavaM goyame ) isake bAda ve bhagavAn gautama ne (rAyagihe nayare) rAjagRha nagara meM bhikSArtha (jAva aDamANe ) yAvat paryaTana karate hue ( bahujaNasadaM nisAmei ) aneka manuSyoM ke mukha se isa prakAra sunA-kyA sunA-so use prakaTa kiyA jAtA hai-( evaM khalu devanuppiA!) he devAnupriyo ! (tuMgiyAe nayarIe) tuMgikA nagarI ke (pahiyA) bAhara (pupphavaIeceie) puSpavatika udyAna meM (pAsAvaccijjA therA bhagavaMto) pArzva prabhu ke santAnIya sthavira bhagavanta (samaNo vAsaehiM) zramaNApAsakoM dvArA ( imAI ) ina Age kahe jAne vAle (eyAkhvAI) isa prakArake ( vAgaraNAI) praznoM ko (pucchiyA) pUche ( sacce Na esamaTe No ceva Na AyabhAvavattavvayAe ) 2. pAta meM satya kahI che mArA AtmabhAvathI kahI nathI paNa kevaLajJAnathI joIne kahI che sUA.vA. sAtha-(taeNa se bhagavagoyame ) tyA2 mA mApana gautama ( rAyagihe nayare ) 200427 nama mikSA2 ( jAva aDamANe ) 32tAM 12di, ( baha jaNasaha nisAmei ) mane manuSyAne bhume / pramANe pAta saievI gautama svAmIe zI vAta sAMbhaLI, te nIcenAM sUtro dvArA prakaTa karavAmAM Avela che ( evaM khalu devANu ppiyA ) vApriyA ! (tugiyAe nayarIe bahiyA puSphavaie cehae ) tu nAzanI gaDA2 mA 05vti| dhAnamA (pAsAvaccijjA therA bhagavaMto) pAzvanAtha bhagavAnanA santAnIya stha1i2 bhaavt| payAryA DatA. (samaNovAsaehiM ) tamane tyAMnA zrabhAsIya " imAI" mA udyA bhurAma " eyAravAI" prA2na! " vAgaraNAI pucchiyA" praznI pUcyA ita!. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u05 sU0 13 pApityIyavihArottaranirUpaNam 923 pRSTAni-pArzvajinaziSyAH tuGgikAyAnagAH bahiH pradeze puSpavatike caitye samavazritAH ziSyAH teSAM samIpe tuGgikA nagarIkAH zrAvakAH vakSyamANaprakArAn pRSTavantaH iti bhAvaH kiM pRSTavanta ityAha he bhadanta-iti saMbodhya-sthavirAn pRcchati "saMjameNaM bhaMte kiM phale " saMyama: khalu kiM phalaH he bhadanta saMyamasya kiM phalaM bhavati " taveNaM maMte kiM phale " tapaH kiM phalaM he bhadanta tapasaH kiM phalaM bhavati " taeNaM te therA bhagavanto te samaNo vAsae evaM vayAsI" tataH khalu ne-sthavirAH zramaNopAsakAn evaM vakSyamANarItyA avAdiSuH-uttaraM dattavantaH " saMjameNaM ajjo " saMyamaH khalu AryAH ! he AryAH ! " aNaNhayaphale " anAsravaphalaH navakarmAnupAdAnaM phalam 'tave vodANagaye haiM, tAtparya yaha ki-pArtha nAtha prabhu ke santAnIya sthavira bhagavanta tuGgikA nagarI ke bAhirI pradeza meM sthita puSpavatika caitya meM Aye hue haiN| unake pAsa tuMgikA nagarI ke nivAsI zrAvaka gaye aura unhoM ne unase Age pragaTa kiye jAne vAle praznoM ko pUchA, ve prazna kauna se haiMso hI prakaTa kiyA jAtA hai-(saMjame NaM bhaMte ! kiM phale ) sthaviroM ko bhadaMta ! isa taraha se saMbodhita karate hue una zrAvakoM ne unase pUchAhe bhadaMta ! saMyama kA kyA phala hota hai| ? (taveNaM bhaMte ! kiM phale ) he bhadanta ! tapa kA kyA phala hotA hai ? isa prakAra jaba zrAvakoM ne unase pUchA-(taeNaM) taba (te therA bhagavaMto te samorAsae evaM vayAsI) una sthavira bhagavantoM ne unase isa prakAra kahA-arthAt-unake praznoM kA isa prakAra se uttara diyA ( saMjameNaM ajjo aNaNyaphale ) he Aryo! saMyama anAsravarUpa phalavAlA hotA hai / arthAt saMyama kI ArA. dhanA karane se jIva navIna karmoM kA baMdha nahIM karatA hai ( tave vodaannkahevAnuM tAtparya e che ke tugikA nagarInI bahAra AvelA puSpavati caityamAM pArzvanAtha bhagavAnanA praziSya padhAryA hatA. taMgikA nagarInA zrAvake temanI pAse yA utA. tebho tabhane naye pramANe prazno pUcyA utA "saMjameNaM bhaMte kiM phale" mahanta ! sayabhanuzuNa bhaNe cha ? "taveNaM bhate! kiM phale? hai mahanta ! taparnu zu DAya cha ? "taeNaM " zrAvanA te prazna prazno sAnaNAne "te therA bhagavaMto te samaNAvAsae evaM vayAsI" te sthavira mAtA tebhane mA pramANe utta2 2mAye! " saMjameNaM ajjo aNaNhayaphale" u mAyA ! saMyamanuM anAsavarUpa phaLa maLe che. eTale ke saMyamanI ArAdhanA karavA jIva nava bhni| ma sAdhata nathI. " tave vodANaphale " tapatuM vyavahAna zrI bhagavatI sUtra: 2 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 bhagavatIsUtra phale" tapo vyavadAnaphalam = kRtakarmakAnanacchedanam " taM ceva jAva punvataveNaM puvva saMjameNaM-kammiyAe saMgiyAe ajjo devAdevaloesu uvavajjaMti" tadeva yAvat-padena-pUrvatapasA pUrvasaMyamena karmikatayA saMgitayA AryAH devAdevaloke - spadhante, anekaiH sthaviraiH vibhinnarItyA kathitam. te AryAH pUrvatapasA pUrvasaMyamena kArmikatayA saMgatitayA devA devalokeSatpadyante " sacceNaM esamaDhe" satyaH khalu eSo'rthaH " No ceva NaM AyabhAva-vattavyayAe" na ca eva khalu AtmabhAvavaktavyatayA punaH kathitaM sthavi raiH asmAbhiH pratipAdito'rthaH satya eva bhagavadabhiprAyeNa kathitaM na tu AtmabhAva vaktavyatayA " se kahameyaM maNNe evaM" tatkatham etanmanye evaM zrAvakAH rAjagRhanagaryo parasparaM vadanti / / phale) tapa karmarUpa vana kA vidhvaMsa karane vAlA hotA hai, yahI usakA phala hai| (taM ceva jAva puvvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajo| devA devaloesu uvavajjati) isa taraha pUrva-tapa se pUrvasaMyama se karmitA se saMgitA se he Aryo ! deva devalokoM meM utpanna hote haiN| isa prakAra aneka sthaviroM ne vibhinnarIti se kahA hai / ( sacce gaM esamaDhe) tathA una sthaviroM ne aisA bhI kahA ki hamane jo isa taraha kathana kiyA hai vaha apanI kalpanA se nahIM kiyA hai kintu pAcaprabhu kA aisA Adeza hai so tumase prakaTa kiyA hai| isaliye yaha hamAre dvArA pratipAdita artha satya hI hai / hamArI baDAI ho isa bhAvanA se prerita hokara yaha bAta Apa lokoM se hamane nahIM kahI hai / ( se kahameyaM maNNe evaM ) isa rUpa se zrAvaka jana rAjagRha nagarI meM Apasa meM ( nirA) che. eTale ke tapathI karmarUpa vanano vidhvaMsa thAya che karmonI ni| thAya cha, "ta ceva jAva puvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajjati" 2 rIte sUtra meM mAtA prshnottraane| sUtra pATha ahIM grahaNa karavAnuM che. A rIte pUrvatapathI, pUrva saMyamathI kamitAthI ane saMgitAthI deva devalekamAM utpanna thAya che tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM. aneka sthavira bhagavaMtee vibhinna mate upara mujaba javAba ApyA cha, "sacce NaM esamajhe" tathA tamage sema. 5 4hyu cha hai samA3 mA 4thana amArI kalpanAthI upajAvI kADheluM nathI, paNa pArzvanAtha prabhunuM ja te kathana che. pArzvanAtha prabhudvArA pratipAdita hovAthI te satya che temAM zaMkA sevavA jevuM nathI amArI mahattA mATe A uttara ApyA nathI. paNa ahaMta pratipAdita uttara Ape cha. "se kahameyamaNNe eva" 22042 nAnA shraavch| ma pramANe pAta 42tA hatA ane kahetA hatA ke te sthavirenuM kathana kevI rIte mAnI zakAya ? "rAjagRha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u05 sU013 pArzvApatyIya vihArottara nirUpaNam 925 "taeNa se bhagavaM goyame " tataH khalu sa bhagavAn gautamaH " imI se kahAe laTThe samANe' etasyAH kathAyAH labdhArthaH san 'jAyasaDDhe jAva samuppanako uhalle' jAtazraddho yAvat samutpanna kutUhala: iha yAvatpadena 'jAyasaMsae jAyakoUhalle upa saDe uppaNNasaMsa uppaNNako Uhalle saMjAyasaDe saMjANasaMsae, saMjAyako Uhalle sappannasaDe samupasaMsa' iti grahaNaM tatra 'jAyasar3e ' jAtazraddhaH = jAtA - prAgabhUtA samprati sAmAnyena pravRttA zraddhA tattvanirNayaviSayikA tapaH saMyamanirNayAtmikA vAMchA yasya sa jAtazraddhaH " jAyasaMsae" jAtasaMzayaH jAtaH pravRttaH saMzayo yasya sa tathoktaH saMzayaH tatra kAraNaM tu tapaH saMyamasya tathA devalokagamanasya vibhinnatayA sthavirANAmuttarapradAnam. jAyako ulle jAtakutUhala: jAtaM 64 " = milakara bAteM kara rahe the aura aisA kaha rahe the ki yaha una sthaviroM kA kathana mAnA jAve aisA kaise ho sakatA hai / isa prakAra kI yaha carcA una zrAvakoM kI gautama ke kAna meM paDI (taeNaM ) so ( se bhagavaM ga) ve bhagavAn gautama ( imI se kahAe laTThe samANe ) isa carcA se paricita hokara ( jAyasaDe jAva samuppanako uhalle ) isa bAta ko jAnane kI icchA vAle hue aura unheM yAvat isa viSaya meM kutUhala bhI utpanna huaa| arthAt jise zraddhA utpanna huI hai vaha jAta zraddha haigautama svAmI ne jaba zrAvakoM ke mukha se pUrvokta bAta ko sunA taba unheM isa prakAra kI sAmAnya rUpa se zraddhArUpa vAMchA utpanna huI ki tapa aura saMyama ke svarUpa kA nirNaya honA cAhiye, isa prakAra kI vAMchA unheM pahile utpanna nahIM huI thI zrAvakoM ke vacanoM ko sunakara hI aba nagaranA zrAvakAnI A prakAranI carcA gautamasvAmIne kAne paDI, taQf" tyAre "re bhagavaM goyame " te lagavAna gautama " imIse kahAe laTTe samANe " te yarthAthI paricita thardha ne 66 jAyasaDhe jAva samuppanna ko uhalle " te vAta lAgunAne zraddhAyukta thayA, te sthavirAnuM kathana satya che ke nahIM te bhagavAna mahAvIrane pUchIne nakkI karavAnI zraddhA temanAmAM janmI ane te jaNavAnuM kutUhalathayuM. jene zraddhA utpanna thai haiAya te jAtazraddha kahevAya che. gautama svAmIe jyAre zrAvakAnA mukhethI pUrvakti vAta sAMbhaLI tyAre temane A prakAranI sAmAnya zraddhArUpa vAMchA utpanna thai ke tapa ane saMcamanA svarUpanA nirNaya thavA joIe. A prakAranI vAMchAM temanA hRdayamAM pahelAM utpanna thaI na hatI-- zrAvakanI vAta sAMbhaLIne ja have te vAMchA utpanna thai hatI. tethI temane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 bhagavatIsUtre kutUhalam autsukyaM yasya sa jAtakutUhala: tapasaH saMyamasya tathA devalokagamanasya ca kIdRzam uttaraM bhagavAn vakSyati - tacchotumautsukyavAn ityarthaH " uppaNNasar3e " utpannazraddhA utpannA vizeSeNa jAtA zraddhA yasya sa tathA yadvA zraddhAyAH svarUpasya tirohitatve jAtazraddhaH tasyAH svarUpasya prAdurbhAvetu utpannazraddhaH ' uppaNNasaMsae' vaha unameM jagI hai / ataH ve jAtazraddha kahe gaye haiN| isa prakAra kI vAMchA ke hone kA dUsarA kAraNa yaha bhI thA ki jo saMyama aura tapa ke viSaya meM devagati gamana kI bAta ko lekara sthavira bhagavantoM ne bhinna 2 rUpa se apane 2 abhiprAya prakaTa kiye the so gautama ko saMzaya huA ki vAstavika sthiti kyA hai isa kAraNa unake jAtazraddha hone meM saMzaya kAraNa huA isaliye ve ( jAtasaMzaya ) kahe haiN| jAtakutUhala ve isaliye kahe gaye haiM ki tapa saMyama ke viSaya meM tathA devalokagamana ke viSaya meM pUchane para bhagavAn kaisA uttara deMge isa bAta ko sunane ke liye unake citta meM utsukatA AgaI thI ( uppaNNasaGke) yaha pada isa bAtako prakaTa karatA hai ki jo tapa saMyama ko nirNaya karane ke nimitta sAmAnyarUpa se pahile vAMchA unheM jagI thI aba vahI vAMchA unameM vizeSarUpa se udbhUta ho gaI / athavA jabataka zraddhA kA svarUpa tirohita rahatA hai tabataka vaha zraddhA ( jAtA ) kahalAtI hai aura jaba zraddhA kA svarUpa prakaTa ho jAtA hai taba vaha zraddhA ( utpanna ) kahalAtI hai| jAtazraddha kahyA che. A prakAranI vAMchA utpanna thavAnuM bIjuM kAraNa e paNa hatuM ke saMyama ane tapane viSe devagatimAM javAnI vAtane anulakSIne judA judA sthaviroe jude jude abhiprAya darzAvyo hato. tethI gautamane saMzaya che ke vAstavika paristhiti zI che! A rIte jAtazraddha havAmAM temane saMzaya kAraNarUpa thaye tethI temane "jAtasaMzaya " kahyA che. temane jAtakutUhala kahevAnuM kAraNa e che ke tapa, saMyama ane devakagamananA viSayamAM bhagavAna mahA vIrane pUchavAmAM AvatAM teo ze uttara Apaze te jANavAne teo utsuka thayA hatA. ' uppaNNasaDar3he' 54 sabha matAve cha ta5, sayabhanI niya 42vAne bhATenI vAMchA pahelAM sAmAnya rUpe temanAmAM jAgI hatI. have te vAMchA temanAmA vizeSarUpe uddabhavI hatI, athavA jyAM sudhI zraddhAnuM svarUpa tirahita rahe che tyAM sudhI te zraddhAne ( jAtA ) 4 che, 5nyAre zraddhAnuM 2135 548 24 Mya cha tyAre te zraddhAne " utpannA" 4 che, 4avArnu tapaya me cha / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u05 sU0 13 pAzcAMpatyIyavihArottaranirUpaNam 927 utpannasaMzayaH "uppaNNakoUhalle" utpanna kautUhala: " saMjAyasaDe" saMjAtazraddhaH prakarSAdivAcakaH saMzabdaH tatazca saMjAtA vizeSeNa utpannA zraddhA yasya sa saMjAtazraddhaH " saMjAyasaMsae" saMjAtasaMzayaH "saMjAya koUhalle" saMjAtakautUhala: "samuppaNNasaDDe " samutpannazraddhaH samutpanno sarvataH saMjAtA zraddhA tapaH saMyamAdi nirNaya rUyA zraddhA yasya sa samutpannazraddhaH "samuppA gasaMsae" samutpannasaMzayaH " samu-- ppaNNakoUhalle " samutpanna kautUhala: " ahApajjattaM samudANaM gehati " yathA tAtparya kahane kA yaha hai ki tattva ko nirNaya karane kI vAMchA gautama svAmI ke citta meM jabataka svarUpataH aprakaTa rahI tabataka ve jAtazraddha kahalAye aura jaba vahI vAMchA unake citta meM svarUpataH prakaTa ho gaI taba ve utpanna zraddha kahalAye / ( uppaNNasaMsae ) utpannazraddha hone meM kAraNa unheM utpanna saMzaya huA ( uppaNNakoUhalle ) aura isI kAraNa ve utpanna utkaMThA vAle bane / ( saMjAyasa ) Adi padoM meM jo (sa) zabda hai vaha atizaya artha ko vAcana hai jaise atizaya se bahuta adhikarUpa se pahile kI apekSA vizeSarUpa se utpanna huI hai zraddhA jinako aise ve gautama svAmI hue kyoM ki unake hRdaya meM tapa saMyama Adi ke svarUpa ke prati saMzaya vidyamAna ho gayA thA ataH unake svarUpa ko nirNaya karane kI jijJAsA unake antaH karaNa meM vizeSarUpa se ho cukI thI aura sAtha meM aisI utkaMThA bhI pahile kI utkaMThA kI apekSA vizeSarUpa meM AgaI thI ki prabhu se maiM jaba isa viSaya ke tatvano nirNaya karavAnI vAMchA jAAM sudhI gautama svAmInA cittamAM aprakaTa svarUpe rahI tyAM sudhI teo jAta zraddhA kahevAyA paNa jyAre te vAMchAM temanA cittamA 548 2533 gata 25 tyAre to utpanna zraddha upAyA. " utpaNNa saMsae" tebhana utpannazraddha thAmA 24bhUta tebhne| utpanna saMzaya thaye.. " uppa. paNa kohalle " mana te 20 4 teyA panna hotUDasa-mana yAnI bhatizaya 6&t cha sevA-thayA. "saMjAyasa Dhe" mAha pahoma saM" zabda che te atizayatA vAcaka che. jema ke atizaya pramANamAM-pahelAM karatAM adhika pramANamAM jemane zraddhA utpanna thaI che evA te gautama thayA. kAraNa ke temanA hRdayamAM tapa, saMyama AdinA svarUpanA viSayamAM saMzaya utpanna thaI gayo hato. tethI temanA ravarUpane nirNaya karavAnI jijJAsA temanA cittamAM vizeSa pramANamAM jAgRta thaI cukI hatI, ane sAthe evI utkaMThA paNa pahelAM karatA adhika pramANamAM jAgI hatI ke A viSayane nirNaya karavAne mATe jyAre huM mahAvIra prabhune prazno pUchIza tyAre teo tene uttara Apaze. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 bhagavatIsUtre " 66 paryAptaM samudAnam antaHprAntAdidvayaM gRhNAti bhikSAm " geNhittA " gRhItvA rAyagihAo nayarAo " rAjagRhAt nagarAt ' paDinikkhamai " pratiniSkrAmatiniHsarati paDinikkhamattA " pratiniSkramya nisRtya " aturiyaM jAtra sohemANe jeNeva guNasilae cehae sagaNe bhagavaM mahAvIre teNetra uvAgaccha ' asvaritaM yAvat zodhayan yacaiva guNazilake caitye zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraivo pAgacchati iha yAvatpadena acapala - asaMbhrAnta yugAntarapralokanayA dRSTayA purataH ritaM padasamU hasya grahaNam yugAntaramalokanayA = yugaparimitapralokana bhUmibhAgayA " diTThIe " dRSTyA " riyaM " ritaM = gamanaM " sohemANe " zodhayan " jeNeva guNasilae ceie " yacaiva guNazIlakaM caityaM " jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre " yatraiva zramaNo bhagavAn nirNayArtha prazna karU~gA taba ve isakA uttara kisa prakAra kA deMge ataH ve saMjAta saMzaya hokara saMjAtakutUhala vAle ( utkaMThA vAle) hue| isI taraha se ( samuppaNNasaDDe ) Adi padoM kI bhI vyAkhyA samajhalenI cAhiye / isa prakAra yahAM para jota, utpanna, saMjAta aura samutpanna vizeSaNoM se vizeSita zraddhA, saMzaya aura kutUhala padoMmeM vizeSatA jAnanA cAhiye / isa prakAra kI sthiti saMpanna banakara una gautama svAmI (ahApajantaM samudANaM gehai ) vahAM se yathAparyApta samudAnI bhikSAlI (geNhittA) bhikSA lekara ( rAyagihAo nayarAo ) phira ve rAjagRha nagara se (pakkhimai ) apane sthAnapara jAne ke liye nikale / (paDinikkhamitA) nikala kara (aturiyaM jAva sohemANe jeNeva guNasilae ceie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre) zIghratA rahita zArIrika capalatA rahita hove jhUsarA pramANa mArga kA dRSTi se saMzodhana karate hue guNazi A rIte sajAta saMzaya thaIne teo sa'jAtakutUhala ( utkaMThA yukta ) thayA. ye rIte "samudapaNNasaDUDhe" Adi yahonI vyAbhyA pazu samala sevI mA pramANe jAta, utpanna, sajAta ane samutpanna vizeSaNAthI yukta zraddhA, sazaya ane kutUhala padma vaccenA bheda samajave. A prakAre mAnasika sthiti sapanna manIne gautama svAmIe " ahApajjattaM samudANaM geNDi " tyAMnA ubhya, nIya ane madhyama gharobhAMthI hame teTavAM pramANemAM mikSA grahaNu urI. " geNhittA " likSA sahane " rAyagihAo nayarAo paDinikkhamai " tethe gRha nagara bhAMthI nIDalyA. " paDinikkhamittA " tyAMthI nIjIne "aturiya' jAva sohemANe jeNeva guNasilae cehae jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre tvarA rahita cAle cAlatA, zArIrika capalatA rahita, dhUsarI pramANa mAnuM dRSTithI saMzodhana karatA, zrI bhagavatI sUtra : 2 "" Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 105 sU012 pAzrvApatyIyavihArottaranirUpaNam 929 mahAvIraH " teNeva uvAgacchai , tauva upAgacchati Agacchati uvAgacchittA' upAgatya " samaNassa bhagavao mahAvIrassa" zramaNasya bhagavato mahAvIrasya "adUrasAmaMte" adUrasAmante-nAtidUre nAtisamIpe ucitasthAne sthivA ityarthaH "gamaNAgamaNAe paDikkamaI " gamanAgamanayA ipithikI pratikrAmati " esaNamaNemaNaM " eSaNaM nirdoSa kalpanIyam-aNesaNaM' akalpanIyam " Aloei" Alocayati, kalpanIyAkalpanIyaviSaye jAtamaticAra prakAzayatItyarthaH "AloittA" Alocya " bhattapAnaM paDidaMsei" bhagavate bhaktapAnaM pratidarzayati "paDidaMsittA" pratidaya 'samaga bhagavaM jAva mahAvIraM evaM vayAsI' zramaNa bhagavantaM mahAvIra yAvat evamavAdIta. atra yAvatpadena " vaMdai namasai " vanditvA namasyitvA' ityetasya grahaNa karttavyam tena vandate namaskaroti bhagavantam , vandanaM namaskAra kRtvA evamavAdIt " evaM khalu bhaMte" he bhadanta ! evaM vakSyamANarItyA "ahaM laka udhAna meM Aye vahA~ Akara jahAM zramaNaM bhagavAna mahAvIra virAjamAna the (teNeba uvAgacchada) vahAM para Aye (uvAgacchittA) bhagavAn mahAvIra ke pAsa Akara ke unhoM ne pahile (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke samIpa (adUrasAmaMte) na bilakula samIpa aura na bahuta dUra, kintu ucita sthAna para baiTha kara (gamaNAgamaNAe paDikamai ) IpithakA pratikramaNa kiyA (esaNamaNe. saNaM aloei) eSaNA aneSaNA kI alocanA kI ( aloittA) AlocanA karake (bhattapANaM paDidaMsei ) phira unhoM ne lAye hue bhaktapAna prabhu ko dikhlaayaa| (paDidaMsittA) dikhAkara bAda meM unhoM ne (samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI zramaNa bhagavAn mahAvIra ko yAvat vandana namaskAra karake isa prakAra kahA-(evaM khalu bhaMte) he jyAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna hatA, te guNazilaka caityamAM AvyA. " uvAgacchittA " tyAM mApIna temaNu mamaNassa bhagavao mahAvIrassa adarasAmaMte" masavAna mahAvIrathI mahu 2 55 na DAya ane mahu pAse 5 na DAya sevA sthAne mesIne " gamaNAgamaNAe paDikkamaI " dhyapatharnu prati abhae yu-gamana tathA mAzamAnanA matiyArAnI mAsoyanA 421. " esaNamaNesaNaM Aloei" assnn| sane maneSAnI mAtoyana 4rI. ', Aloito" mAsoyanA zana " bhattapANaM paDidaMsei" pahArI sAtai mAra pANI prabhune satAvyA. ,, paDidasittA " te matAvAna tebhaNe " samaNaM bhagavaM mahAvIra jAva evaM vayAsI" zrama bhavAna mahAvIrane hA nbh24||2 arIne 25 prabhAra bha 117 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 bhagavatIsUtre tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe rAyagihe nayare" ahaM yuSmAbhirabhyanujJAtaH san bhavadAjJayA bhikSArtha rAjagRhe nagare gatavAn " uccanIca majjhimANi kulAni gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDamANe bahujaNasadaM nisAmemi" uccanIcamadhyamAni kulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryA yai aTan bahujanazabdaM nizAmayAmi zRNo. mItyarthaH 'evaM khalu devANuppiyA ! tuMgiyAe nayarIe bahiyA pupphavaie ceie pAsAvaccijjA therA bhagavaMto samaNovAsaehiM imAI eyArUvAI vAgaraNAIpucchiyA' evaM khalu devAnupriyA ! tuGgikAyA nagA vahiH puSpavatike caitye pArthApatyIyAH sthavirA bhagavantaH zramaNopAsakairimAni etadrUpANi vyAkaraNAni pRSTAH " saMjameNaM bhaMte ! kiM phale ? taveNaM bhaMte ! kiM phale ? taM ceva jAva sacceNa bhadaMta / (ahaM tumbhehiM abbhaNugNAe samANe ) maiM Apa se AjJA prApta kara (rAyagihe nayare ) Aja rAjagRha nagara meM gayA thA / ( uccanIya majjhimANi kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDamANe bahujaNasahanisAmemi) vahAM para ucca, nIca, madhyama kuloM meM zAstravihita vidhi ke anusAra jaba maiM bhikSA grahaNa ke nimitta eka ghara se dUsare ghara para paryaTana kara rahA thA usa samaya maiMne aneka manuSyoM ke mukha se aisA sunA-(devANuppiyA evaM khalu ) he devAnupriya ! isa prakAra ( tugiyAe nayarIe bahiyA) tuMgikA nagarI ke bAhara ( pupphavahae cehaye) puSpavatika caitya-udyAna meM (pAsAvaccijA) pArzvanAtha prabhu ke santAnika (therA bhagavaMto) sthavira bhagavantoM se (samAvAsaehiM ) zramaNopAsakoM ne (imAI eyArUva) ina isa prakAra ke (vAgaraNAi) praznoM ko (pucchiyA) pUchA hai| (saMjameNaM bhaMte ! kiM phale, taveNaM bhaMte ! kiM phale,) he bhadanta ! Bdhu-" evaM khalu bhaMte !" 3 mahanta ! -- ahaM tubbhehiM abbhaNuNNAe samANe " mApanI bhAzA sAdhane huM mAre " rAyagihe nayare " 27 nagaramA gayo Dato. " ucca nIca majjhimANi kulAI gharasamudAyaNassa bhikkhAyariyAe aDamANe bahujaNa saI nisAmemi" tyAMcya, nIya, bhane madhyama jomAM, zAstrota vidhi pramANe bhikSA levAne mATe jyAre eka gharethI bIje ghare paryaTana karI 2ho to, tyAre meM mana sohIne bhAmA pramANe pAta sAmajI -" devA NuppiyA" " evaM khalu " devAnupriyo ! "tugiyAe nayarIe bahiyA'' tuniyA nagarInI mA2 " pupphavaie ceie" pupati zatyamA "pAsAvacciAjjA" pAzvanAtha bhagavAnanA praziSya "therA bhagavaMto" sthavira marAvatIne "samaNo vAsarahiM" zramApAsI " imAiM eyArUvAI" mA AnA-nIya pramANe "bAgaraNaI" prazno (pucchiyA) pUchayA.- (saMjameNa bhate ! kiM phaLe taveNaM bhaMte ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za02 u05 sU013 pArdhApatyIyavihArottaranirUpaNam 931 esamaTe No cevaNaM AyabhAvavattavvayAe" saMyamaH khalu bhadanta ! kiM phalaH ? tapaH khalu bhadanta ! kiM phalam ? tadeva yAvat satyaH khalu eSorthaH-atra yAvat padena "aNaNhayaphale tave vodANaphale taM ceva jAva pucataveNaM punvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloesu uvavajjati ' saMyamaH anAsrava phalaH tapovyavadAnaphalaM pUrvatapasA pUrvasaMyamena kArmikatayA saMgitayA AryAH devA devalokeSatpadyante. satyaH khalu eSo'rthaH "No ceva NaM AyabhAvavattavyayAe" no caiva khalu AtmabhAvavaktavyatayA 'taM pabhUNaM bhaMte !' tatprabhavaH khalu bhadanta ! he bhadanta ! tat samarthAH kim? no caiva khalu AtmabhAvavaktavyatayA. iha yAvat padena kathaM devAH devalokeSutpadyante ityetatsaMpUrNameva prakaraNa natra vijJeyam iti nizAmayAmoti pUrvega sambandhaH anena prakAreNa rAjagRhe abhUditi sthavizrAvakayorvAttI bhagavatI mahAvIre nivedya scaviraiyaduttaritaM tat kiM satyamasatyaM veti bhaMgyantareNa jJAtukAmo-gautamaH bhagavantaM pRcchati taM pagaM' ityAdinA 'taM pabhUgaM bhaMte ' tat prabhavaH khalu bhadanta ! ' te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM' te sthavirA bhagava steiSAM zramaNopAsakAnAm saMyama kA kyA phala hotA hai ? tapa kA he bhadanta ! kyA phala hotA hai ? (taM ceva jAva sacceNaM esamaTe kA ceva NaM AyabhAvatavvayAe) yahAM avaziSTa saba kathana pahile kI taraha jAnanA cAhiye-yAvat yaha kathana satya hai, isaliye kahA hai, apanI zlAghA ke nimitta nahIM kahA gayA hai| isa prakAra se rAjagRha nagara meM zrAvakoM ke bIca huI vArtAko gautama bhagavAn mahAvIra prabhu ke samakSa prakaTa karake sthaviroM ne jo uttara diyA hai aba usa viSaya meM prabhu se pUchate haiM-he bhadanta ! vaha satya hai yA asatya hai ? isI bAta ko jAnane kI icchA se gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra se pUchA-(taM pabhU NaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI kiM phale 1 ) 3 mahanta ! sayabhanu zu cha 1 3 mahanta ! taparnu zuM 3 // cha 1 (ta ceva jAva sacceNa esamadra No ceva Na AyabhAva vattavvayAe) ahIM bAkInuM samasta kathana sUtra 11 pramANe ja samajavuM. ""A kathana satya che mATe kahyuM che amArI zlAghAne mATe karyuM thanI" tyAM sudhI samasta paTha grahaNa karaze. A pramANe rAjagRha nagaranA zrAvakenI vacce je vAta thaI, te bhagavAna mahAvIranI samakSa prakaTa karIne sthaviroe je uttara ApyA te viSe gautama svAmI mahAvIra prabhune nIcenA prazno pUche che ( ta pabhU Na bhate ! te therA bhagavato tesi samaNova sayANa imAI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 bhagavatIstra 'imAiM eyArUbAI vAgaraNAI bAgArittae' imAni etadrUpANi vyAkaraNAnivyAkatum-uttaraM dAtum 'udAhu appabhU' utAho aprabhavaH-prabhavaH samarthAH aprabhavo'samarthAH he bhagavan ! ime sthavirAH eteSAM zrAvakANAM praznasyottare samarthA asamarthA veti gautamasya praznAzayaH 'samiyANaM bhaMte ! te therA bhagavaMto-tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyArUvAI vAgaraNAiM vAgarettae' samitAH khalu uttaradAne abhyAsavantaH kim bhadanta ! te sthavirAH-teSAM zramaNopAsakAnAmimAni etAvadrUpANi vyAkaraNAni vyAkartum " udAhu asamiyA " utAho asamitA anabhyAsavantaH samyak itA itisamitA samitA ityatra sampagiti prazaMsArthako nipAtaH tena samyaktve vyAkartuM vartante aviparyAsate athavA sam aJcantIti samyaJcaH athavA samitAH samyakmavRttayaH te sthavirA uttaradAne abhyAsavanto naveti ? / 'AujjiyANaM bhaMte ! " AyogikAH khalu bhadanta ! AyogikA upayogavantaH jJAnavantaH kim ? 'te the| bhagavaMto tesiM samaNovAsayAgaM imAI eyorUvAI vAgaraNAI vAgarettae' te sthavirA bhagavantaH teSAM zramaNopAsakAnAm imAni etAvadrUpANi vyAkaraNAni vyAkartum-' udAhu aNAujjiyA' utAho anAyogikAH uttaradAnajJAnarahitAH eyArUvAiM vAgaraNAI vAgarittae) he bhadanta ! to kyA ve sthavira bhagacanta una zramaNopAsakoM ke ina isa prakAra ke praznoM kA uttara dene ke liye samartha haiM ? (udAhu appabhU) athavA asamartha haiM ? (samiyA NaM bhaMte ! te therA bhagavato teti samagovAsayANa imAI eyArUvAI vAnaraNAI vAgarettae) he bhadanta ! ve sthavira bhagavanta ina isa prakAra ke una zramaNopAsakoM ke praznoM kA uttara dene ke liye abhyAsa yukta haiM (udAhu asamiyA ) athavA abhyAsa yukta nahIM haiM ( aujiyANaM bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyArUvAI vAgaraNAI vAgarettae) athavA-ve sthavira bhagavaMta una zramaNopAsakoM ke ina isa prakAra ke praznoM ke uttara dene ke upayoga-jJAna-vAle haiM 'udAhu' yA 'aNA eyArUvAI vAgaraNAi vAgaritae ) 3 mahanta ! te zramApAsanA te prA2nA praznonA te prakAranA uttara ApavAne te sthavira bhagavo samartha che, athavA ( udAhuappabhU ) asamatha che ? (samiyA Na bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANa' imAI eyAravAI vAgaraNAI vArittae, udAhu asamiyA ?) he bhadanta! te sthavira bhagavo te zramaNe pAsanA te prakAranA praznonA uttara bhAvAne bhATe salyAsayuta cha, salyAsayuta nathI ? (Au jiyANa' bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANa imAI eyArUvAI vAgaraNAi vAgarettae ?) te sthavi2 snt| te aNbho|paashiinaa te prAranA praznona uttre| hevAne upyogaa| (jJAnayu4ta) che, (udAhu aNAujjiyA ? ) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u05 sU0 13 pAzcApatyoyavihArottaranirUpaNam 933 kimete sthavirAH zrAvakAnAmuttaradAne upayogavanto naveti praznAzayaH 'pali ujjiyANaM bhaMte ' prAyogikAH khalu bhadanta ! prasamantAt AyogikA iti pAyogikAH parijJAnina ityarthaH uttaraM dAtuM parijAnanti kimitibhAvaH / 'te therA bhagavaMto tesiM samaNopAsayANaM imAI eyArUvAI bAgaraNAiM vAgarettae' te stha virA bhagavantasteSAM zramaNopAsakAnAmimAni etAvadrUpANi vyAkaraNAni vyAkatum ? ' udAhu apaliujjiyA' utAho aprAyogikAH prAyogarahitA ajAnantaH kimitibhAvaH kAsmina viSaye tabAha 'pubdhataveNaM ajjo' pUrvatapasA AryAH 'devA devaloesu uvavajjati devAH devalokeSu utpadyante 'puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajjo devA devaloesu uvavajjati' pUrvasaMyamena karmikatayA saGgitayA devA devalokeSu. tpadyante sacceNaM esamaTe no ceva NaM AyabhAvavattavyayAe' satyaH khalu eSA'rthaH no caiva ujjiyA' uttara dene ke jJAna se rahita haiN| isa prazna kA Azaya yaha ki ye sthavira una zrAvakoM ko uttara dene meM samartha haiM ki nahIM ? (paliujjiyA NaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovasayANaM imAI eyAkhvAIvAgaraNAi vAgarettae) athavA-kyA ye sthavira bhagavanta una zrAvakoM ko uttara denA jAnate haiM (udohu ) athavA nahIM jAnate haiM ? jo ve aisA karate haiM ki-(puvataveNaM ajjo devA devaloesu uvavajjati, puvvasaMjabheNaM kammiyAe, saMgiyoe, ajjo devA devaloesu uvavajjaMti, sacceNaM esamaTe No cevaNaM AyabhAvavattavvayAe) pUrvatapase pUrvasaMjama se kamitA se aura saMgitA se deva devaloka meM utpanna hote haiM yaha bAta hamane apane manase nahIM kahI hai kintu bhagavAn pArzvanAthaprabhune kahI hai tAtparya ke uttara devA gya jJAnathI rahita che? A prakArane prazna pUchavAnuM tAtparya e che ke te sthavire te zrAvakonA praznonA uttara devAne upayogavALA che ke nahIM ? ( paliujjiyANa bhaMte ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayANaM imAI eyAravAI vAgaraNAI vAgarettae ) matha te sthavira bhagato te zramapAsanA te prA2nA prshnaan| uttara mApArnu vizeSa jJAna dharAve cha , " udAhu" nathA gharAtA 1 teyA mere 4 cha (puvvataveNa ajjo! devA devaloesa uvavajjati, puvasaM jameNa, kammiyAe, saMgiyAe ajo ! devA devaloesu uvavaujati, sacceNaM esamaTe po ceva NaM Aya bhAva vatavvayAe) pUrva tapathI, pUrva saMyamathI, karmitAthI ane saMgitAthI deva devalekamAM utpanna thAya che, A vAta ame amArI kalpanAthI kahetA nathI paNa satya hovAthI kahI che-pArSa nAtha prabhudvArA pratipAdita hevAthI amAruM kathana satya che " kahevAnuM tAtparya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 bhagavatI sUtre " khalu AtmabhAvavaktavyatayA etAvat prakaraNaM pUrvaprakaraNasyaivAnuvAdakaM pUrvaM yadabhavat tat gautamena bhagavadagre'nuvAditam / evaM gautamena sthavirazramaNopAsakAnAM vArttAniveditA tadanu- bhagavAnAha pabhUNaM goyamA ' prabhavaH khalu gautama ! samathaH ? ' te the bhagavaMto tersi samaNovAMsayANaM imAI eyArUbAI vAgaraNAI bAgarettae ' te sthavirA bhagavantasteSAM zramaNopAsakAnAm imAni etAdrUpANi vyAkaraNAni vyAkartum ' No cevaNaM aNpabhU ' nocaiva khalu aprabhavaH - asamartha = ' tahA caiva yantraM avasesiyaM ' tathaiva netavyaM jJAtavyam / avazeSakam tathaiva pUrvavadeva jJAtavyam avaziSTam ' jAva pabhUsamiyA AujjiyaliujjiyA' yAvat prabhavaH samitAH AyogikAH prAyogikAH iha yAvatpadena te sthavirA: zramaNopAsakAnAradAne samitA AyogikAH prAyogikA ityetatsarvaM jJAtavyam - 'jAva sacceNaM esamaTThe ' yAvat khalu satya eSo'rthaH ihA'pi yAvatpadena pUrvoktametra sarve jJAtavyam - kahane kA yaha hai ki pahile jo kucha huA aura gautama ne jaisA use sunA vaha saba unhoM ne prabhu ke samakSa kaha diyA / sthavira zramaNoM kI vArtA jo isaprakAra nivedita gautama ke dvArA huI vaha sunakara bhagavAn ne isa viSaya meM kyA kahA- so usako prakaTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ki - ( pabhUNaM goyamA ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayArNa imAI eyArUbAI vAgaraNAI vAgarettae) he gautama! veM sthavira bhagavanta una zramaNo pAsakoM ko una ke dvArA kiye gaye praznoM kA uttara pradAna karane meM samartha haiM / ( Noceva NaM, appabhU ) asamartha nahIM hai / ( tahA ceva yavvaM avase siyaM ) arthAt ve sthavira bhagavanta una praznoM ke uttara dene meM abhyAsavAle haiM upayoga vAle yAne jJAna vAle haiM tathA e che ke rAjagRha nagaranA zrAvakAne mukhe sAMbhaLelI tamAma hakIkata prabhune sabhaLAvI. ane te viSayamAM temanA manamAM udbhavelA prazno paNa mahAvIra prabhune pUchyA. mahAvIra prabhue gautama svAmInA te praznonA je javAe ApyA te sUara ache - ( pabhUgaM goyamA ! te therA bhagavato tesiM samaNovAsayA imAI evAI vAgaraNAI vAgarettae) he gautama! te sthavira lagavanto te zramaNeApAsakA dvArA pUchavAmAM AvelA te praznonA uttara ApavAne samartha che, (no veva NaM apabhU ) asamartha nathI. ( tahAceva Neyavtra' avaseriya) mADInA praznonA paNa evAja uttara samajavA. eTale ke te sthavira bhagavate temanA te praznonA uttara ApavAne cAgya upayoga vALA ( jJAna vALA) che, abhyAsa vALA che ane uttara ApavA yAgya vizeSa jJAnayukta che, upayoga rahita nathI, abhyAsa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u05 sU0 13 pAcavA'patyIyavihArottaranirUpaNam 9:5 'No ceva NaM AyabhAvavattavyayAe' naucaiva khalu AtmabhAvavaktavyatayA, he gautama ! sthavirairyat pratipAditaM tatsarvaM satyameva te ca sthavirAH tAdRzArthaprakAzane samarthAH yAvadupayogAdimantaH bhagavatA pArzvanAthena prakAzitaM pravacanaM tatsarvaM satyamitibhAvaH etadarthe madIyaM mataM yat tadapi zrRNu ityAzayenAha 'ahaMpi' ityAdi 'ahaMpi NaM goyamA' ahamapi khalu gautama ! ' evamAikkhAmi bhAsemi pannavemi parUvemi' evamAkhyAmi bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi 'puvataveNaM devA devaloesu uvatrajjati' pUrvatapasA devAH devalokeSUtpadyante 'puvvasaMjameNaM devA devaloemu uvavajjati' pUrvasaMyamena devA devalokeSatpadyante -- kammiyAe devA devalouttara denA jAnate haiM ( jAva ) yAvat (pabhU aujjiyapaliujjiyA) upayoga vAle bhI haiM aura uttara denA jAnate bhI haiM / ( No ceva NaM AyabhAvavattavyayAe) he gautama ! una sthavira bhagavantoM ne jo pratipAdita kiyA hai vaha saba satya hI hai ve sthavira bhagavanta usa prakAra ke artha ko apane mana se nahIM kahA hai kintu bhagavAna pArzvanAtha ke dvArA prakAzita jo pravacana hai vaha kahA hai / isa viSaya meM jo hamArA mantavya hai he gautama! tuma usako bhI suno-( ahaM piNaM goyamA evamAikkhAmi bhAsemi pannavemi parUvemi ) he gautama ! pArzvaprabhu ke santAnika una sthaviroM ne jo kahA hai vaisA hI merA mantavya hai) ki (pucataveNaM devA devaloesu uvavajjaMti ) pUrvasarAga tapake prabhAva se deva devalokoM meM utpanna hote haiN| ( puSvasaMjameNaM devA devaloesa ucavajjati ) pUrvasarAgasaMyama se deva devalokoM meM utpanna hote haiN| (kammiyAe devA devaloessu uvavajjaMti,) saMgayioe devA devaloesu uvavajjaMti,) puvataveNaM, puvvasaMjameNaM, kammi 2hita nathI mane vizeSa zAnathI hita nathA. ( No ceva NaM AyabhAva vata. vvayAe) hai gautama ! ta sthavira bhagavantAye 2 pAtana pratipAdana jyu chete satya ja chetemaNe te prakArane artha temanI kalpanAthI karyo nathI paNa bhagavAna panAtha dvArA pratipAdita je artha che tenuM ja kathana karyuM che. A viSayamA bhaa| amiprAya cha te 55 3 gautama ! tu sAma. ( aha pi NaM goyamA ! evamAikkhAmi, pannavemi, paravemi ) gautama ! pAzvanAthanA satA ni: sthavironA jar bhA3 matavya cha : (puvataveNa devA devaloesu utravajjati ) pUrva s22|| tapanA pramAthI devo vasoma spanna thAyache, (puvvasaMjameNa devA devaloesu uvavajjati ) pUrva s| sayabhathI hevA va zobhA panta thAya che.( kammiyAe devA devaloesu avajja ti, saMgiyAe devA devaloesu utravajjati ) amitAthI devo bhai Gtpanna thAya cha, sagitAyI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre emu uvavajjati ' kArmikatayA devA devalokeputpadyante ' saMgiyAe devA devaloesu uvavajjati ' saGgitayA devA devalokeSatpadyante 'puvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe-ajjo devA devaloesu uvavajjati sacceNaM esamaTe No cevaNaM AyabhAva vattavyayAe ' pUrvatapasA pUrvasaMyamena karmitayA saMgitayA AryAH devA devAloke - tpadyante satyaH khalu eSo'rthaH nocaiva khalu AtmabhAvavaktavyatayA he gautama ! yadya. pi tapaH saMyamayomasimprati kAraNatvaM natu devotpattiM prati kintu sarAgatapaH saMyamayoH devatve kAraNatvam evaM kArmikatayA akSINakarmavizeSeNa saGgitayA saMyamAdiyukto'pi dravyAdiSyAsaktaH devalokeSu samutpattirbhavati ataH sthaviraiH yatkathitam yAe, saMgiyAe devA devaloesu uvavajjati ) sacceNaM esamaDhe No cevaNaM AyabhAvavattavvayAe ) pUrvatapa se pUrvasaMyama se aura kamitA se karmoM ke avaziSTa rahane se saMgitA se saMyamAdi se yukta bhI dravyAdi kI saMgati anurAga se deva devaloka meM utpanna hote hai, yaha artha saccA hai maiM kevala apane jJAna se nahIM kahatA hUM kintu anaMta jJAniyoM ne bhI aisA hI kahA hai / prabhu ne gautama ko yahI samajhAyA-ki he gautama ! yadyapi tapa aura saMyama ye donoM mokSa ke prati kAraNa hai devotpatti ke prati nahIM, kintu jaba ye sarAga hote haiM taba devatva ke prati kAraNa bana jAte haiN| isI taraha tapa saMyamAdi se yukta bhI jIva jaba ke karmazeSa raha jAte hai taba athavA saMgitA se yukta rahatA hai dravyAdikoM meM Asakta banA rahatA hai taba usakI utpatti devalokameM hotI hai / isaliye isa viSaya meM sthaviroM ne jo zramaNo / bhai spanna thAya cha, ( puvataveNa', puvasaMjameNa, kammiyAe, saMgiyAe, devA devaloesu uvavajjati sacce Na esamaDhe No cetra Na AyabhAvavattavyayAe) pUrvatapathI, pUrva saMyamathI, karmitAthI (karmo bAkI rahevAthI) ane saMgitAthI (saMyama AdithI yukata hovA chatAM dravyAdinI saMgati-anurAgathI) deva deva likamAM utpanna thAya che, A artha sAce che. A artha mArA ja jJAnathI huM kaheta nathI paNa anaMta jJAnIoe evuM ja kaheluM che. prabhue gautamane evuM samajAvyuM ke he gautama ! tapa ane saMyama ane mokSa prAptinA kAraNa rUpa che, devaleka prAptinAM kAraNa rUpa nathI. chatAM paNa jyAre te sarAga hoya che tyAre devatva apAvavAne kAraNabhUta bane che. e ja pramANe tapa ane saMyamathI yukata jIvanA karmone jo pUre pUro kSaya thato nathI. je temanA karmo avaziSTa rahI jAya che athavA je te saMgitA (dravyAdikenI Asakita) thI yukta rahyA kare che te tene mokSa maLatuM nathI paNa devaleka maLe che. tethI A viSayane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za. 2 u0 5 10 14 paryupAsanAphalanirUpaNam 917 zramaNopAsakebhyastat samyageva pratipAditam ahamapitameva pakSamanumodayAmi sad bhUtArthatvAt bhaga-mukhAdavagatya saMdeharahito gautamo jaatH|| sU0 13 // anantaraprakaraNe zramaNaparyupAsanasaMvidhAnakamuktam sA paryupAsanA kiM phalA bhavatIti pradarzanAya mUtrakAraH prAha 'tahArUvaM ' ityAdi / mUlam-tahArUvaM gaMbhaMte! samaNaM vA mAhaNaM vA pajjuvAsamANassa kiM phalA pajjuvAsaNA. goyamA ! sa vaNaphalA. se NaM bhaMte ! savaNe kiM phale ! NANaphale, se NaM bhaMte ! NANe kiM phale ? vinANa phale. se NaM bhaMte ! vinnANe kiM phale ? paccakkhANa phale. seNaM bhaMte ! paccakkhANe kiM phale ? saMjama phale, se NaM bhaMte ! saMjame kiM phale ? aNaNhaya phale / evaM aNaNhaye tavaphale tave vodANaphale. seNaM bhaMte ! vodANe kiM phale ! vodANe akiriyA phale. sANaM bhaMte ! akiriyA ki phalA, siddhipajjavasANaphalA pannattA goyamA! gAhA-savaNe NANeya vinnANeya paJcakkhANeya saMjame / aNaNhaye tave ceva vodANe akiriyA siddhI // sU014 // pAsakoM ke lie kahA hai vaha bilakula satya hI kahA hai / maiM bhI unhIM ke pakSa kI anumodanA karatA huuN| kyoM ki unakA pakSa sadbhUta arthavAlA hai, isa taraha prabhu ke mukha se sthavira bhagavantoM kA kathana satya jAnakara ve gautama saMdeha rahita ho gaye / / mU0 13 // anantara prakaraNa meM zramaNoM kI paryupAsanA karane ke viSaya meM samajhAyA gayA hai / so unakI paryupAsanA se kyA phala milatA hai isa bAta anulakSIne te sthaviroe te zramaNopAsakane je kahyuM che te satya ja che. huM paNa temanA maMtavyane anumodanA ApuM chuM, kAraNa ke temaNe satya arthanuM ja pratipAdana karyuM che. mahAvIra prabhunA mukhethI A prakArane uttara maLavAthI gautama svaamiin| saheDa 62 57 gaye.. // sU. 13 // havenA prakaraNamAM zramaNe pAsakenI paNuM pAsanAnA viSayamAM kahevAmAM ma 118 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 bhagavatIsUtre . chAyA-tathArUpaM khalu bhadanta ! zramaNaM vA mAhanaM vA paryupAsInasya kiM phalA paryupAsanA ? gautama ! zravaNaphalA-tat khalu bhadanta ! zravaNaM kiM phalam ? jJAnaphalam tat khalu bhadanta ? jJAnaM kiM phalam ? vijJAnaphalam tat khalu bhadanta ! vijJAnaM kiM phalam ? pratyAkhyAnaphalam-tat khalu bhadanta ! pratyAkhyAnaM kiM phalam-saMyako spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM - (tahAruvaM NaM) ityaadi| sUtrArtha-(tahArUvaM NaM bhaMte ! samaNaM vA mAhaNaM vA pajjuvAsamoNassa kiM phalA pajjuvAsaNA) he bhadanta ! tathArUpavAle zramaNa kI athavA mAhaNa kI paryupAsanA karane vAle vyakti kI paryupAsanA kisa phalavAlI hotI hai ? ( goyamA ) he gautama ! (savaNaphalA ) unakI paryupAsanA zravaNa phala vAlI hotI hai / arthAt Agama ke sunanerUpa phala hotA hai arthAt zramaNa kI paryupAsanA se zAstrazravaNa kA avasara prApta hotA hai / ( se Na bhaMte ! savaNe kiM phale ) he bhadanta ! vaha zravaNa kisa phala vAlA hotA hai ? (NANaphale ) zravaNa jJAnaphalavAlA hotA hai| ( se NaM bhaMte ! gANe kiM phale ) he bhadanta ! vaha jJAna kisa phala vAlA hotA hai ? ( vinANa phale ) vaha jJAna vijJAna phala vAlA hotA hai (se NaM bhaMte ! vinANe kiM phale) he bhadanta ! vaha vijJAna kisa phala vAlA hotA hai ? ( paccakkhANaphale ) vijJAna pratyAkhyAnaphalavAlA hotA hai| (se NaM bhaMte ! paccakkhANe kiM phale) he bhadanta ! vaha pratyAkhyAna kisa AvyuM che. te paJpAsanAnuM zuM phaLa maLe che te darzAvavAne mATe sUtrakAra 4. cha-(tahAravaNa) tyaah| sUtrArtha-(tahAsavaNa bhaMte ! samaNaM vA mAhaNaM vA vajjubAsamANassa kiM phalApajjuvAsaNA ?) mahanta !tathA35 (te 412) zrabhanI athavA mAnanI paryupAsanA 42nAranI payupAsanAnuM vA prAnuM 3 // bhaNe cha! (goyamA!) u gautama ! (savaNaphalA ) tabhanI papAsanA zravaNa 31 vAjI rAya che. bheTale tebhanI paryupAsanA 42vAthI zAkha zravaNanA savasara bhaNe che.(se NaM bhaMte ! savaNe kiM phle| ) mahanta ! zravanuzuM prAta thAya cha ? (NANa phale) zrama zAna 3 // vANu DAya cha ( se NaM bhaMte ! NANe kiM phale 1 ) hai mahata! te jJAna shu3|| bhaNe cha! ( vinANaphale) te vijJAna 31 vANu hAya cha ( se Na bhate vinnANe ki phale) 3 mahanta ! te vijJAna zu.30 bhaNe cha ! (pacaklANa phaLe) vijJAna pratyAbhyAna 3 vANu ya che. (seNa bhate paccakkhANe kiM phaLe ! ) he mahanta ! te pratyAbhyAnanu zu 300 bhaNe ch| zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 14 paryupAsanAphalanirUpaNam 939 maphalam sa khalu bhadanta ! saMyamaH kiM phalaH ? anAstravaphalaH evamanAsravastapaH phalaH, tapovyavadAnaphalam tat khalu bhadanta ! vyavadAnaM kiM phalam ? vyavadAnam akriyAphalam sA khallu bhadanta ! akriyA kiM phalA ? siddhiparyavasAnaphalA prajJaptA gautama ! gAthA-zravaNaM jJAnazca vijJAnaM pratyAkhyAnazca saMyamaH / anAsravastapazcaiva vyavadAnamakriyAsiddhiH iti // mU-14 // phala vAlA hotA hai ? ( saMjamaphale ) vaha pratyAkhyAna saMthamaphala vAlA hotA hai / ( se Na bhaMte ! saMjame kiM phale ) he bhadanta ! saMgama kisa phalavAlA hotA hai ? ( aNaNhayaphale ) saMyama anAsrava phalavAlA hotA hai| evaM aNahae tavaphale ) isI taraha se anAsrava napa phalavAlA hotA hai / (nave vodANaphale) tapa vyavadAna phalavAlA honA hai| (se NaM bhaMte ! bodANe kiM phale ) he bhadanta vaha vyavadAna (karmanirjarA) kisa phalavAlA hotA hai| (vodANe akiriyA phale ) vaha vyavadAna akriyAphalavAlA hotA hai| (se NaM bhaMte ! akiriyA kiM phalo) hebhadanta / akriyA kisa phalavAlI hotI hai ? ( siddhi pajjavasANaphalA pannattA goyamA !) he gautama ! akriyA anta meM siddhi phala vAlI hotI hai| gAthA-(savaNe NANe ya vinANe paccakkhANe ya saMjame, aNaNhaye tave ceva vodANe akiriyA siddhi ) paryupAsanA se zravaNa, zravaNa se jJAna, jJAna se vijJAna vijJAnase pratyAkhyAna, pratyAkhyAna se saMyama, saMyama se anAsrava, anAsrava se tapa, tapa se vyavadAna, vyavadAna se akriyA aura akriyA se siddhi prApta hotI hai // mU-14 // ( saMjamaphale) te pratyAdhyAna sayabhaNa DAya che. ( se Na bhaMte ! saMjame kiM phale !) OM mahanta ! sayamanu zu maNe cha ! (aNaNhaya phale) saMyama manAsaya 3 // pANe che. (evaM agahae taba phale) se prabhArI manAsapanu 30 ta5 cha, ( tave vodANaphale) ta5 vyavahAna (ni| pANu DAya che. (se. NaM bhaMte ! vodANe kiM phale ?) mahanta ! vyavahAnanu zu bhaNe cha! (bodANe akiriyA phale) te vyavahAna maThiyAvANuhoya che. (sANa bhaMte ! akiriyA kiMphalA ! ) mahanta ! madhyiAnu zuNa bhaNe cha ? (siddhipajjavasANa phalA pannattA goyamA ! ) 3 gautama ! maThiyA mata siddhi pANI hAya che. gAthA-(savaNe NANe ya vinANe paccakkhANe ya saMjame, aNaNNhaye tave ceva vodANe akiriyA siddhI) paryupAsanAthI zravaNa, zravaNuthI jJAna, jJAnathI vijJAna, vijJAnathI pratyAkhyAna,pratyAkhyAnathI saMyama, saMyamathI anAstra, anAsavathI tapa, tapathI vyavadAna vyavadAnathI AkiyA, ane akriyAthI siddhi prApta thAya che. sU14mA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 940 bhagavatIsUtre TIkA-tahArUvaM NaM bhaMte !' tathArUpaM khalu bhadanta ! tathArUpaM tathA prakArakaM rUpaM sadorakamukhavastrikA rajoharaNAdiveSo yasya sa tathA 'samaNaM vA mAhaNaM vA' zramaNaM vA mAhanaM vA zramagaratapasAyuktaH tam mUlottaraguNasampannamityarthaH mAhanaM vA svayaM jIvavirAdhanA rahitatvAt paraM prati mAhana itivAdinam mUlottaraguNayuktamityarthaH 'pajjuvAsamANasa' paryupAsInasya zramaNopAsakasya puruSasya ' kiM phalA pajjuvAsaNA' kiM phalA payupAsanA ? yaH puruSaH zramaNasya mAhanasya vA sevAM karoti tasya sevA kartuH puruSasya kIdRzaM phalaM bhavati--iti praznAzayaH bhagavAnAha'goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'savaNaphalA' zravaNaphalA zramaNasya paryupAsanena satzAstrazravaNameva phalaM bhavatIti bhAvaH / ' se gaM bhaMte ' tat khalu TIkArtha--(tahArUvaM NaM bhaMte ! ) tathAprakAra vAlA hai rUpa jisakA vaha tathArUpa hai arthAt-sadorakamukhavastrikA evam rajoharaNa Adi muniveSa kA nAma tathArUpa hai isa tathArUpa vAle muni jana kI-zramaNa kI arthAt-tapa se yukta sakalasaMyamI kA arthAt-mUlamuNa, uttaraguNa dhArI muni kI, tathA-mAhana kI-svayaMjIvoM kI virAdhanA se rahita hone ke kAraNa dUsaroM ko bhI (mAhana mA hana ) mata mAro, mata mAro, aisA upadeza dene vAle mUlottara guNadhArI sAdhu kI (pajjuvAsamANassa) paryupAsanA karane vAle zramaNopAsako kI (pajjuvAsaNA kiM phalA) paryupAsanA phalavAlI hotI hai ? tAtparya-kahane kA yaha hai ki jo puruSa zramaNa kI athavA mAhana kI sevA karatA hai use kaisA phala prApta hotA hai ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki-(goyamA ) he gautama ! (savaNaphalA ) zramaNa mahAna kI paryupAsakA karane se manujya ko sat zAstra ke sunane rUpa phala tha-(tahArUvaNa bhaMte !) te prArarnu cha 35 renuM tene (t||35) kahe che. eTale ke sadaraka muhapatti, rajoharaNa Adi muniveSane tathArUpa kahe che. te tathArUpa vALA munijananI-zramaNanI-tapathI yukta sakala saMyamInI eTale ke mUlaguNa, uttaraguNadhArI muninI, tathA mAhananI-pite jInI virAdhn| 42tA nathI mane (mA hana, mA hana) mIne tyA na. 42vaane| paheza sAthai cha, me bhUtaguzudhArI sAdhunI ( pajjuvAsamANarasa) paryupAsanA 42naa2| zrabhayAsahIne (pajjuvAsaNA ki phalA !) temanI 5yupAsanA j phaLa Ape che ? kahevAnuM tAtparya e che ke je vyakti zramaNanI athavA mAhananI sevA 42 cha tena vu 5 // bhage cha ? mahAvIra prabhu 49 cha (goyamA) he gautama ! (savaNaphalA) zramaNunI sevA 42nA2 vyatine sat zAkhanA zrava zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u05 sU0 14 paryupAsanAphalanirUpaNam 941 bhadanta ! 'savaNe ki phale' zravaNaM kiM phalam ? he bhagavan ! zrotAzravaNAt kIdRzaM phalamApnoti bhagavAnAha-"NA phale " jJAnaphalaM zravaNasya jIvAjIvAdi viSa. yakajJAnaM bhavati " seNaM bhaMte NANe kiM phale" tat khalu bhadanta ! kiM jJAnaM phalam ! bhagavAnAha- "vinANaphale " vijJAnaphalam , viziSTajJAnameva phalaM jJAnasya yataH zrutajJAnAt heyopAdeyavivekakAri vijJAnaM samutpadyate / " seNaM bhaMte vinANe ki phale" tat khalu bhadanta ! vijJAnaM kiM phalaM ? vijJAnasya kIdRzaM phalaM bhavatItyarthaH prApta hotA hai punaH gautama ! prabhu se pUchate haiM ki-(seNaM bhaMte savaNe) he bhadanta ! sat zAstra ke zravaNa se (kiM phale ) jIva ko kauna se phala kI prApti hotI hai ? isa viSaya meM gautama ko samajhAte hue prabhu kahate haiM ki-he gautama ! (savaNe jANaphale ) sat zAstra ke zravaNa se zrotA ko jIva ajIva Adi tatva viSayaka jJAna prApta hotA hai / ( se gaM bhaMte ! NANe kiM phale ) he bhadanta ! jIva ko jo jova ajIva Adi tattvaviSayaka jJAna prApta hotA hai usase use kyA phala prApta hotA hai ? taba isake uttara meM prabhu unase kahate haiM ki he gautama ! (vinnANaphale) jJAna kA phala jo vijJAna hai vaha use prApta hotA hai| zAstrasunane se sAdhAraNa jJAna utpanna hotA hai-aura sAdhAraNa jJAna se viziSTa jJAna utpanna hotA hai / jisase heya aura upAdeya kA vodha jIvako prApta ho sakatA hai vahI vijJAna hai / yahAM viveka rUpa jJAna hI vijJAnapada se liyA gayA hai-heya aura upAdeya kA jJAna ho jAnA isakA nAma vijJAna hai| aisA vijJAna zrutajJAna se hI utpanna hotA hai| (se NaM bhaMte ! vinANe kiM phale ) he bhadanta ! vijJAna kA kyA phala hotA hai ? taba isa para 1535 3AnI prati thAya cha. avil gautama svAmI prabhune pUche che -"seNa bhaMte ! savaNe ki phale" u mahanta ! sat zakhanA zravaNuthI vana ( 31 bhaNe cha 1 maDAvIra prabhu vAra mApe cha-" savaNe NANaphale" gautama ! sat zAstranA zravaNathI jIvane ajIva Adi tatva viSayaka jJAnanI prApti thAya che. te jJAnana zuM 3 // bhaNe cha ? "vinnANaphale " 3 gautama ! jJAnatuM 32 vijJAna che tenI tene prApti thAya che. zAstra sAMbhaLavAthI sAmAnya jJAna maLe che. ane sAdhAraNa jJAnamAMthI viziSTa jJAna utpanna thAya che. jenAthI jIvane heya ane upAdeyano bodha thaI zake che tenuM nAma ja vijJAna che. ahIM vivekarUpa jJAnane ja vijJAna pada dvArA grahaNa karavAmAM Avela che-heya ane upAdeya samajavAne viveka Ave tenuM nAma ja vijJAnaprApti che. evuM vijJAna zrutajJAna dvArA apanna thAya che. "se Na bhaMte ! vinnANe kiphale ?" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 bhagavatIsUtre bhagavAnAha--" paccakkhANaphale " pratyAkhyAna phalam. pratyAkhyAna prANAtipAtAdi vinivRtti phalam viziSTajJAnI pApaM pratyAkhyAtIti // " se NaM bhaMte paccakkhANe kiM phale " tat khalu bhadanta ! pratyAkhyAnam kiM phalam ? pratyAkhyAnasya phalaM kimiti praznaH uttarayati-"saMjamaphale " saMyamaphalam-kRta pratyAkhyAnasya saMyamo bhavatIti bhaavH| 'se NaM bhaMte ! saMjame kiM phale' tat khalu bhadanta ! saMyamaH kiM phalaH saMyamasya phalaM kimiti praznaH uttarayati-'agaNhayaphale' anAsavalaH saMyamaH prabhu kahate haiM ki (paccakkhANaphale ) vijJAna kA phala pratyAkhyAna hotA hai / tAtparya yaha hai ki jisa AtmA meM vizeSa jJAnarUpa-heyopAdeya vijJAnarUpa jJAna utpanna hotA hai aisI vaha AtmA prANAtipAta Adi pApoM se dUra ho jAtA hai-arthAt-vaha prANAtipAta Adi kriyAoM ko nahIM karatA hai, yahI vijJAna kA phala use prApta ho jAtA hai ! ( se NaM bhaMte ! paccakkhANe kiM phale ? ) he bhadanta ! pratyAkhyAna kA kyA phala hai ? to ise samajhAte hue prabhu gautama se kahate haiM ki (saMjama phale) aise manuSya ko ki jo pApa pravRtti kA pratyAkhyAna kara cukA hai usako saMyamarUpa phala kI prApti hotI hai-prAtyAkhyAna kA phala jo saMyama hai vaha use prApta hotA hai, pAyamaya pravRtti se dUra rahanA yahI saMyama haiso yaha sa yama aisA AtmA ko svataH svabhAva prApta ho jAtA hai| (se gaM bhaMte ! saMjame kiM phale) he bhadanta ! saMyama prApta ho jAne para bhI usakA phala usa AtmA ko kisa rUpa meM pAsa hotA hai ? taba isake samAdhAnArtha he bhadanta ! vijJAnanuM zuM phaLa maLe che ? tyAre mahAvIra prabhu javAba Ape -"paccakkhANa phale" vijnyaan2|| pratyAdhyAna DAya che. 4vAna tAtpaya e che ke je AtmAnI aMdara upAyadeyanA viveka rUpa viziSTa jJAna ( vi jJAna) utpanna thAya che. te AtmA praNAtipAta Adi pApane parityAga kare che. eTale ke te prANAtipAta Adi kiyA karato nathI, vijJAnanuM e phaLa tene bhane cha. "se gaM bhaMte paccakkhANe ki phale ? " mahanta ! atyAdhyAnana 30 bhaNe cha 1 mahAvIra prabhu 4 cha OM " saMjama phale" pratyAbhyAna karanAra vyaktine saMyamanI prApti thAya che-pA5 pravRttine parityAga karanAra vyaktine saMyamarUpa phaLanI prApti thAya che. pApapravRttithI dUra rahevuM enuM nAma ja saMyama kahevAya che. evA AtmAne svAbhAvika zata sayama pAsa thAya che. "se bhaMte ! saMjame ki phale " 3 mahanta! saMyamanuM kevA prakAranuM phaLa saMyamI AtmAne maLe che? mahAvIra prabhu te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU0 14 payupAsanAphalanirUpaNam 943 saMyamavatAM navakarmAnupAdAnAt " evaM aNaNhaye " evamanAsravaH kiM phalaH ! anA 16 (6 svasya phalaM kimitipraznAzayaH - bhagavAnAha tava phale " tapaH phalam anAsravohi laghukarmatvAt tapaH karoti-" tave "taH kiM phalam ? " bodANaphale " vyavadAnaphalam tapaH vyavadAnaM karma nirjaraNam tapasA pUrvasacitakarmaNAM nirjaraNaM bhavatIti / ' se NaM bhaMte ! vodANe kiM phale ' tat khalu bhadanta ! vyavadAnaM kiM phalam ? vyavadanasya kiM phalamityarthaH " bodANe akiriyA phale" vyavadAnam akriyAphalam yoganirodha kalam karmanirjarAtohi yoganirodhaM karoti / sANaM bhaMte ! akiriyA kiM phalA " tat khalu bhadanta ! akriyA kiM phalA ? akriyAyA kiM phalamiti praznaH, uttarayati - ' siddhIpajjavasA gaphalA pannattA goyamA ! prabhu gautama se kahate haiM ki he gautama! (aNaNyaphale ) jo saMyamazAlI jIva hote haiM unake usa saMyama ke prabhAva se navIna karmoM kA Asrava nahIM hotA hai / arthAt - navIna karma kA baMdha saMyamadhArI jIva ke nahIM hotA hai / ( evaM aNahaye tabakale ) isI taraha se jo jIva Asrava vinA kA ho jAtA hai vaha laghukarmA hone se tapa karatA hai (tave vodANa phale tapa karane se AtmA meM pUrva ke saMcita hue karmoM kI nirjarA hotI hai ( se NaM bhaMte! vodANe kiM phale) isa vyavadAna - nirjarA se AtmA ko kyA lAbha hotA hai (vodANe akirIyA phale) vyavadAna - nirjarA se usake yogoM kA nirodha ho jAtA hai arthAt karmoM kI nirjarA hone se jIva akriya ho jAtA hai arthAt vaha yogoM kA nirodha karatA hai (sA NaM bhaMte! akiriyA kiM phala) he bhadanta ! vaha akriyA kisa phalavAlI hotI ? (siddhi pajjava sAgA phalA) akriyA se arthAt-yogoM kA ni dd praznanu' nIce pramANe samAdhAna re che -' aNaNDyaphale " he gautama! sayabhanA prabhAvathI navIna karmonA Asrava thatA nathI. eTale ke sayamI jIva navIna ani zto nathI " evaM aNa haye tavaphale " ye rIte the jIva Asrava rahita hAya che te hajI kamI heAvAthI tapa kare che. A rIte anAsa vaja taya che. " tave vodANa phale " taththI AtmAnI maDaranA pUrva sathita karmonI nirjarA thAya che. se NaM bhaMte! vAdANe ki phale ! " he lahanta ! yA vyavahAna ( nirbharA ) thI AtmAne zo sAla thAya che ? " vodANe aki riyA phale " vyavadAna ( nirjarA ) thI tenA cegene nirAdha thai jAya che eTale ke karmonI nirjarA thavAthI jIva akriya thai jAya che-jIva ceAgAnA nirodha re che. "sApaM bhate ! akiriyA ki phaLA ! " he laDanta ! te a-i 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 944 bhagavatIstre siddhiparyavasAnaphalA prAptA gautama ! he gautana ! akriyAsiddhimuktilakSaNaM parya vasAnaphalaM sakalaphalaparyantavattikalaM yasya aso siddhiparyavasAnakalA / akriyetizeSaH akriyAyAH phalaM siddhireva bhavatIti / 'gAhA' gAthA " savaNe NANeya vinnANe paccakakhANeya saMjame / aNahaye tave ceba, vodANe abhiriyA siddhI " zravaNaM jJAnaM ca vijJAnaM pratyAkhyAnaM ca saMyamaH / anAsravastapazcaiva vyavadAnamakriyA siddhiH / / zravaNopAsanAyAH phalaM sat-zAstrazrayaNam zravaNena khalu tajJAnaM bhavati zrutajJAnAt viziSTajJAnaM vijJAnaM jAyate. vijJAnAt pratyAkhyAnaM pApAnAM bhavati / pratyAkhyAnAt saMyamoha prAdurbhavati, prAdurbhUtasaMcamasya navInakAnupAdAnalakSaNo'nAsravaH prAdurbhavati, anAsavAt tamaH tapovatAM nirjarA jAyate karmaNo vinAzAt akriyA yoganirodhobhavati.akriyayA sakalakarmakSayAtmikA siddhiH mokSo bhavatIti sopAnaparamparayA paryupAsanAyAH mukhyaM phalaM mokSa eveti bhAvaH ||muu.14|| rodha kara dene se jIva ko anta meM sidvi-mukti rUpa phala prApta ho jAtA hai| isa taraha akriyA kA phala siddhi hai / gAthA-(savaNe NANe ya vi nANe paccakkhANe ya saMjame, aNaNhaye tave ceva bodANe akiriyA siddhi // ) zramaNo kI upAsanA karane kA phala, jIva ko sat zAstra kA zravaNa prApta hotA hai / zAstra zravaNa se zrutajJAna, zrutajJAna se vi. ziSTa jJAnarUpa vijJAna, vijJAna se pratyAkhyAna, pratyAkhyAna se saMyama, saMyama se navIna karmoM ka baMdhAkAabhAva, baMdhAbhAva se nirjara,nirjarAse akriyA-yogoM kA nirodha aura yogoM ke nirodha se sakala karmoM ke kSayarUpa siddhi-mukti prApta hotI hai| isa taraha sopAnaparamparA kI taraha paryupAsanA kA mukhya phala mokSa hI hotA hai // sU014 // yAthI sAmAna / janI prApti thAya cha ? "siddhi pajjavasANA phalA" akiyAthI-gene nirodha karavAthI-jIvane aMte mukitarUpa phaLanI prApti thAya che ||sht maThiyAnu 37 siddhi cha. gAthA-" savaNe NANe ya" tyAla! zramanI upAsanA karavAthI jIvane sat zAstranA zravaNa rUpa phaLanI prApti thAya che. zAstra zravaNathI zrutajJAnanI zrutajJAnathI viziSTa jJAna rUpa vijJAnanI, vijJAnathI pratyAkhyAnanI, pratyAkhyAnathI saMyamathI navIna karmonA baMdhAbhAvanI,navIna karmonA baMdhA bhAvathI nirjarAnI, nirjarAthIakiyA (yogenA nirodhanI) ane akriyAthI sakala karmonA kSayarUpa siddhi (mukti) prApta thAya che, A rIte pAna paraMparAnI jema paypAsanAnuM mukhya phaLa mokSa ja gaNAya che. sU. 14 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 5 sU015 mRSAvAdisvarUpanirUpaNam 955 ___ itaH pUrvaprakaraNe zramaNopAsanAyAH paramparayA mokSAtmakaM phalaM bhavatIti pratipAditam parantu yatphalaM sAdhusevAyAH kathitaM na tatphalaM yasya kasya sAdhorupAsanayA bhavati kintu vilakSaNaguNavatAM satsAdhUnAM sevAta eva samutpadyate yataH satsAdhavaH Ahata pravacanAnusAriNaH satyavAdino bhavanti anye tu mRSAvAdinaH ato'gre mRgAbhASiNAM sAdhUnAM svarUpaM darzayitumAha ' anna utthiyA' ityAdi / mUlam-annautthiyA NaM bhaMte ! evamAikkhaMti bhAsaMti pannati parUveti evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA vebhArassa ahe etthaNaM mahaM ege harae appe (ahe) pannatte aNegAiM joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM NANAdumakhaMDamaMDita uddese sassirie jAva paDirUve tattha NaM bahave udAlAvalA. hayA saMyaMti samucchaMti, vAsaMti tavvairitteya NaM sayA samio usiNe usiNe AukAe abhinissavai se kahaM evaM bhaMte ! evaM goyamA ! ja NaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva je te evaM AikkhaMti micchaMte evamAikkhaMti jAva savvaM neyavvaM ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi. bhAsAmi pannavemi paravemi evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA vebhArapavvayassa adurasAmate ettha NaM mahAtavo vatIrappabhave nAmaM pAsavaNe pannatte. paMca dhanusayAI AyAma vikkhaMbheNaM NANAdumakhaMDamaMDitauddese, sassirIe pAsAdie darisaNijje abhiruve paDirUve tatthaNaM bahave usiNajo. NiyA jIvAya poggalAya udagattAe vakkamaMti viuknati. cayaMti uvacijjati tavvairitte viyaNaM sayAsamiaM usiNe usiNe AuyAe abhinistavaI esaNaM goyamA ! mahAtavo bha 119 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vatIrappabhave pAsavaNo esaNaM goyamA ! mahAtavovatIrappabhavassa pAsavaNassa aTTe pannatte, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai // suu015|| chAyA-anyayUthikAH khalu bhadanta ! evamAkhyAti bhASante prajJApayanti prarUpayanti evaM khalu rAjagRhasya nagarasya bahirvaibhArasya parvatasyAdho'tra mahAneko huda pUrvaprakaraNa meM zramaNa janoM kI upAsanA karane kA phala paramparA se mokSa hai yaha kahA gayA hai so aisA phala jIva ko haraeka sAdhu kI sevA karane se prApta nahIM hotA hai, kintu jo vilakSaNa guNavAle sacce sAdhu haiM unakI sevA se hI prApta hotA hai, kyoM ki jo sacce sAdhu hote haiM ve Ahetpravacana ke anusAra apanI pratyeka pravRtti kiyA karate haiM aura satyavAdI hote haiM-inase atirikta sAdhu aise nahIM hote haiM tathA mRSAvAdI hote haiM-isaliye mRSAvAdI sAdhuoM kA svarUpa dikhAne ke liye sUtrakAra kahate haiM-(anna utthiyA NaM bhaMte) ityAdi / sUtrArtha-( anna utthiyA NaM bhaMte ! evamAikkhaMti, bhAsaMti, panaveti, pahaveMti, ) he bhadanta ! anyayUthika aisA kahate haiM, aisA bhASaNa karate haiM, aisI prajJApanA karate haiM, aisI prarUpaNA karate haiM (evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA vebhArassa pavvayassa ahe) rAjagRha nagara ke bAhara vaibhAra parvata ke nIce ( ettha NaM mahaM AgaLanA prakaraNamAM e vAtanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM ke zramanI upAsanAnuM phaLa ekSaprApti che. paNa evuM phaLa jIvane dareka sAdhunI sevAthI prApta thatuM nathI paNa vilakSaNa guNavALA sAcA sAdhuonI sevAthI ja te prApta thAya che. kAraNa ke sAcA sAdhuo ahaMta pravacana anusAra ja potAnI pratyeka pravRtti karanArA ane satyavAdI hoya che. paNa te sivAyanA sAdhuo evA hotA nathI, teo mRSAvAdI hoya che tethI A prakaraNamAM evA mRSAvaahii sAdhumAnu 2535 matAnyu che( anna utthiyANa bhaMte ! tyaal| sUtrArtha-"anna usthiyA NaM bhaMte ! evamAikkhati bhAsaMti panaveti' parUve ti" 3 mahanta ! manyayUthi (anyamatahI) me 43 che, me bhASaNa 42 cha, mevI prjnyaapn| 42 che, mevI 535 42 , (evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA vebhArassa panbayassa ahe" saga nagaranI paDA2, vaimA25 tanI nIya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyandrikA TIkA za0 2305 sU015 mRSAvAdisvarUpanirUpaNam 947 AyaH (adhaH) prajJaptaH anekAni yojanAni - AyAmaviSkaMbheNa nAnAdrumaSaMDa maMDi toddezaH sazrIko yAvat pratirUpaH tatra khalu bahave udArA balAhakAH saMsvedante-saMmUcchanti varSAnti tadvayatiriktazca khalu sadAsamitauSNaH uSNaH apkAyo'bhinisravati tatkathametad bhavanta ! evam - gautama / yantu khalu te anyayUthikA evamAkhyAnti yAvat yete evamAkhyAnti mithyAte evamAkhyAnti yAvat sarvaM jJAtavyam - ahaM puna ege hara appe (adhe) pannatte) bar3A bhArI eka jala kI utpatti kA sthAnabhUta athavA adhanAmakA hUda (draha) hai (aNegAi joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM) isakI laMbAI cauDAI anekayojanoM taka kI hai| (NANAdUmakhaMDa maMDita udde se ) isa hada ke Age kA bhAga aneka vRkSoM ke samUha se suzobhita hai / ( sassirIe jAva paDirUve ) isakI zobhA nirAlI hai yAvat yaha dekhane vAloM kI AMkhoM ko anupama AnaMda pradAna karatA hai / ( tasthaNaM bahave urAlA balAhayA saMseyanti ) vahAM para aneka udAra - vizAla - megha utpanna hote rahate haiM, ( saMmucchani ) ki taneta usameM barasate rahate haiM / ( tavvairite ya NaM sayA samio usine usi AukA abhinissavai ) usa hada meM se atirikta usa jala ke sivAya garama garama jalakAya jala hamezA cAroM ora jharane ke rUpa se jharatA rahatA hai / ( se kahameyaM bhaMte ! evaM ) so he bhadanta / anyayUthikoM kA isa prakAra kA kathana kyA satya hai ? ( goyamA ) he gautama! ( jaM NaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva je te evamAikkhaMti "" 66 bahave ettha Na mahaM ege harae appe " adhe " pannatte " bhajanI utpattimA sthAna 35 athavA adha nAmanuM- meha ( sarovara ) che. " aNegoI joyaNAI AyAma vikkhameNa " te mane yanna sAMgu holu che. jANA dumakhaMDa maMDita use " te hadanA AgaLanA bhAga vividha vRkSeAnA samUhathI zAbhAyamAna che. " sassirIe jAva paDirUve " tenI zAMlA anomI che. te nAranI mAMgAne anuyabha mAnahaM Aye che. " tatthaNaM udAlA valAhayA saMseyati " tyAM mana udvAra (vizANa ) bhedha utpanna rahe che, "saMmucchati " uTasA utpanna thardha thAiyA laya che, "vAsaMti" DeMTalA temAM varasatAM rahe che. " tavva irite ya Na khayA samio usiNe usiNe AukAe abhinitsavai " nyAre te jaLazaya pUre pUrU bharAi. jAyache. tyAre te sareAvaramAMthI garama garama jaLakAya bhaja-hamezA nyAre tara rAnA 3ye vatuM rahe che. " se kahameya bhate evaM " he lahanta ! manyayuthianuM te prahAra uthana zu satya che ? " goyamA ! " De gautama ! " jaM NaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva te evamA ikvaMti thatA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 bhagavatIsUtre gautama ! evamAkhyAmi bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi evaM khalu rAnagRhasya nagarasya bahirvaibhAraparvatamyAdarasAmaMte'tra tahAtapopatIraprabhavo nAma prasravaNaH prajJaptaH paJcadhanuH zatAni AyAmaviSkaM bheNa nAnAdrumaSaNDamaNDitoddezaH-sazrIkaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpa statra khalu bahave uSNayonikA jIvAzca pudgalAcodakatayA'vakrAmamicchaMte evamAikkhaMti ) jo ve anyayUthika aisA kahate haiM yAvat anyatIrthikoM ne jo kahA hai (micchaMte evamAikkhaMti ) vaha saba unhoM ne mithyA kahA hai (jAva savvaM neyamva) tathA hRda ke viSaya meM bhI jo kahA hai vaha ThIka nahIM kahA hai / ( ahaM puNa goyamA evamAikkhAmi) he gautama ! maiM to isa ida ke viSaya meM aisA kahatA hUM (bhAsami ) aisA bhASaNa karatA hUM ( panavemi ) aisA samajhAtA hUM (parUvemi) aisI prarUpaNA karatA huuN| ki ( evaM khalu rAyagihassa bahiyA vebhArapavvayassa adarasAmaMte estha NaM mahAtavovatIrappabhave nAma pAsavaNe panatte) rAjagRha nagara ke bAhara vaibhAraparvata ke pAsa mahAtapopatIraprabhava isa nAma kA prasravaNa-jharanA hai / (paMcadhanusayAI AyAmavikkhaMbheNaM) isakI laMbAI pAMcasau dhanuSa kI hai| 'NANAduma khaMDitamaMDita uddese' isakA agrabhAga aneka drumakhaMDo se maMDita hai (sassirIe pAsAdIe) isakI zobhA bahuta hI nirAlI hai| cittako lubhAve aisAyaha sundara hai (darasaNijje) dekhanevAloMkI AkheM dekhate 2 ise kabhI thakatI nahIM haiM / ( abhirUve) micchite evama ikkhaMti" te anyyuuthi| mere 3 cha, mere bhASaNa 42 cha. mevI prjnyaapn|| 42 cha, mevI pra35 42 cha " miccha te evamAikkhaMti" te mithyA 4 cha. "jAba savva neyava" tathA 4 viSernu sabharnu 4thana 5 mithyA cha-te 4thana sAyu nathI. " ahaM goyamA ! evamAikkhAmi" hai gautama ! ye 4 (saro12 ) na viSayamAhuta burAI chu, " bhAsAmi " me mA 43 chu, ( pannavemi ) mevI prjnyaapn| 43 chu',( parUvemi) pI 53564 // 43 chu hai ( evaM khalu rAyagihassa nayassa bahiyA vebhArapavyayassa adUrasAmaMto ettha NaM mahAtavovatIrappabhave nAmaM pAsavaNe pannatte) 2224 nA2nI mA2 vaimA2 patanI pAse -- bhAtapAyatI2' prama namana a che. (paMca dhanusayAI AyAmavikkhaMbheNaM) tenI mA mane paDI. jA pAMya se dhanuSapramANa cha. ( NANAdumakhaMDamaMDita use ) tena samAra vividha vRkSasabhUDAthI mati cha. ( sarisarIe pAsAdIe ) tenI zAlA ghazI mahamuta cha-cittane kholAve te te mA454 cha. ( darasaNijje ) tene netA zanI mo thAtI 1 nathI. ( abhirUve ) tyAMnA 42 mA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 4 sU0 15 bhUSAvAdisvarUpanirUpaNam 249 nti vyutkrAmanti cyavante utpadyante tadvayatirikto'pi ca sadAsamitamuSNa uSNo kAyo'bhinisravati - eSa gautama ! mahAtapopatIraprabhavaH prasravaNasya arthaH prajJaptaH tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti bhagavAn gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati // - 15 // aura na isa jaisA sundara vahAM aura koI dUsarA jharanA hai / ( paDirUve ) darzakajanoM ko ise dekhane se bahuta adhika santoSa milA hai / (tastha gaM bahave usiNajoNiyAjIvA ya poggalA ya ) usa jharane meM aneka uSNa yonIvAle jIva tathA pudgala ( udamattAe vakkamaMti, viukkamaMti, cayaMti, uvacijjati) jalarUpa se utpanna hote rahate haiM, naSTa hote rahate haiN| naSTa hokara utpanna hote rahate haiM / (tavvairitevi yaNaM sayAsamiyaM usi Ne usiNe AuyAe abhinissavaI ) usa hada meM se atirikta garama garama pAnI sadA cAroM ora se bAhara jharatA rahatA hai / ( esa NaM goya mA ! mahA tavAvatIrappabhave pAsavaNe) he gautama! yaha (mahAtapopatIraprabhava) nAmakA jharanA hai ( esa NaM goyamA ! mahAtavovatIrappabhavassa pAsava sa aTThe patte ) aura he gautama ! yaha ( mahAtapopatIraprabhava) jharane kA artha hai / ( sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasaha ) he bhadanta ! Apane kahA hai vaha isI prakAra se hai hai bhadanta ! jaisA Apane kahA vaha isI prakAra se hai / aisA kahA kara gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI namaskAra kiyA a a nathI, (paDirUve ) tene lene harza ane atyaMta saMtoSa thAya che ( tattha NaM bahave usiNajoNiyA jIvA ya poggalA ya ) te araNAmAM bhane uSNuyAnivAjA kuve| tathA yuddhaso ( udamattAe, vakkamati, viukkamati, cayaMti, uvacijjati ) 43ye utpanna thatAM rahe che, ane nAza yAmIne utpanna thatAM 2 che. (varite vi ya NaM sayAsamiyaM usiMNe usiNe AuyAe abhinitsavaI) te jaLAzaya pUre pUrUM' bharAi jAya tyAre garama garama pANI sadA cAre tarapha thI mahAra vahetu rahe che ( esa NaM goyamA ! mahAtavovatI rapabhave pAsavaNe ) De gautama ! te " bhAtapoyatIraprabhava " nAmanuM aragu che. ( esa NaM goyamA ! mahAvIra bhavassa pAsavaNassa aTUThe pannatte ) he gautama! mA ( (pezakta ) "bhaDDAtapo yatIraprabhava" araNAno artha che. (sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) De lahanta ! Aye udyA pramANe che. Delahanta ! ApanuM kathana yathArtha che. A pramANe kahIne gautamasvAmIe zramaNa bhagavAna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 bhagavatIsUtre TIkA-'annautthiyANaM bhaMte ' annathikAH khalu bhadanta ! 'eSamAikkhati' evaM vakSyamANaprakAreNa AkhyAnti kathayanti sAmAnyena ' bhAsanti' bhASante vizeSaNa ' panaveMti' prajJApayanti hetudRSTAntAdinA 'paruti ' prarUpayanti svabudhyA prarUpaNAM kurvanti kiM prarUpayanti ityAha-' evaM khalu rAyagihassa nayarassa' evaM khalu rAjagRhassa nagarasya 'bahiyA' bahiH vAhyapradeze ityarthaH 'vaibhArassa pavvayassa ' vaibhAraparvatasya -- ahe ' adhaH adhastAt parvatasyoparinIcabhAge 'etthaNaM mahaM ege harae Apye ' adha pannatte' atra khalu mahAneko ida ApyaH apAM jalAnAM prabhava utpattisthAnaM do vidyate athavA 'adhe' adhonAmakaH ekaH mahAndo vidyate iti prajJaptaH kathitaH 'aNegAI joyaNAI AyAmavikakhaMbheNaM ' anekA niyojanAni AyAmaviSkaMbheNaM daiyavistArAbhyAmanekayojanaparimANaH punazca kIdRzaH saH aura apane sthAna para jA baiThe // 15 / / TIkArtha-( anna utthiyA NaM bhaMte ) he bhadanta ! anyatIrthika loka ( evaM AikkhaMti ) sAmAnyarUpa se isa ( vakSyamANa ) prakAra se kahate haiM ( bhAsaMti ) koI 2 vizeSa prakAra se kahate haiM, koI 2 hetu dRSTAnta Adi dvArA ( panaveMti ) apane kathita viSaya kI puSTi karate haiM (paruti) tathA koI 2 apanI buddhi ke anusAra prarUpaNA karate haiM kaisI prarUpaNA karate haiM so batAyA jAtA hai (evaM khalu rAyagihassa nayarassa) rAjagRha nagara ke bAhara ( vebhArassa pavvayassa ) vaibhAra parvata ke ( ahe ) nIce arthAt parvata ke Upara ke nIce bhAga meM ettha NaM mahaM ege harae appe (aghe ) pannatte ) jala kI utpatti kA sthAna bhUta eka hUda jalAzaya hai jo bahuta baDA hai / isakA nAma adha hai / ( aNegAiM joyaNAI aayaamahAvIrane vaMdaNa karI namaskAra karyo ane pitAne sthAne besI gayA 1pa 10-" annautthiyA NaM bhaMte ! " mahanta ! anythi| ( anya tArthika evaM Akkhati "sAmAnya rIta mA pramANe (nIye hyA pramANe) Da, "bhAsaMti" viziSTa prare samAva cha, "pannati" / 4 tu dRSTAMta mAha dvArA potAnI mAnyatAne puSTimA cha, ( parUveti ) tathA 4 / potAnI muddhi anusAra 5359 / / 42 che 3-" evaM khalu rAyagihassa nayarassa" 2004 nagaranI mahAra" bebhArasma pavvayassa ahe" vaimAra patanI nIye meTale patanI 752, niiyn| mAmA " ettha NaM maha ege harae Appe ( adhe) pannatte " nI yattinA sthAna35 me (25) cha. 2 pAra viza che. tenu nAma 'ma '2. " aNegAiM joyaNAI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA kA za0 2 u0 3 sU015 mRSAvAdisvarUpanirUpaNam 951 'NANAdumakhar3amaMDita uddese ' nAnAdrumakhaNDamaNDita uddezaH yasya prAntabhUmiranekavidhavRkSasamudAyena vyAptA -- sassirIe ' sazrIkA-zobhAyuktaH 'jAvapaDirUve' yAvat pratirUpaH atra yAvat padena prAsAdIyadarzanIyam abhirUpam ityeteSAM grahaNaM bhavati / tena asau hradaH prAsAdIyaM darzanIyam abhirUpaH pratirUpo'sti / 'tattha NaM bahave udAlA balAhayA saMseyaMti' tatra khalu bahava udArA balAhakAH saMsvedante udArA kativistIrNAH balAhakA meghAH saMsvedante= utpAdAbhimukhI bhavanti 'samucchaMti ' samUrchanti utpadyante ' vAsaMti ' varSanti 'tavvairitte ya' tadvayatiriktazca tat tasmAt idapUraNAt atirikta utkalita ityarthaH 'Namiti khalu sayA' sadA ' samio' samitaH tasmAt idAt 'usiNe usiNe AukAe abhinikravamai' uSNauNNo'pkAyaH abhiniSkrAmati-abhiniHsravati-talahadezoparinirgacchati-kSaratItyarthaH 'se kahameaM bhaMte evaM tat kimetad bhadanta ! evam ?anyatIrthika mavikkhaMbheNaM) isakI lambAI cauDAI aneka yojanoM taka kI hai| ( NANAdumakhaMDamaMDiya uddese ) isakI prAnta bhUmi anekavidha vRkSasamUhoM se vyApta hai (sassirIe) yaha zobhA sampanna hai / (jAva paDirUve ) yAvat darzakajanoM ko ise dekhakara bahuta adhika saMtoSa hotA hai / (tattha NaM bahave udAlA balAhayA saMseyaMti ) vahA~ para aneka ativistIrNa megha utpanna hote rahate haiM, (samucchaMti ) kitaneka utpanna hote rahate haiM ( vAsaMti ) kitaneka megha vahAM para barasate haiM / ( tavvairitte ya) hUda ke pUre bhara jAne ke bAda atirikta ( AukAe jala ( samio) usa hUda se (sayA) hamezA ( abhinikkhamai ) jharanA rUpa se bAhara nikala tA- jharatA rahatA hai / yaha jala ( usiNe AyAmavikhaMbheNaM " bhanera yonamA tanI mA bhane 5 . " NANAdumakhaMDamaMDiyauddese" tenI sabhIpanI pradeza mane prA2na vRkSa samU thI vyApta cha. " sassirIe" te zAlAsapanna cha. " jAva paDisve" (yAvata ) / tena na ne satyata satiSa pAme che. " tattha gaM bahave udAlA valAyA saMseyaMti" tyo bhane mati vistI me utpanna thayA 42 cha. " samucchaMti " Tasa bhedha atpanna thatai 23 cha, " vAsaMti. " TA4 me tanA 52 12satai 29 cha. " tavairitteya" te 4Azaya pUre 53 mArA gayA 5chI padhArAnu " Aukoe " " samio" te 4AzayamAMthI "sayA" bheza " abhinikkhamai" a265| 3 mahA2 nIjIne patu 2 cha ta " usiNe usiNe " maI 11 128 29 cha. "se zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsutre kathitaM satyam / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdinA 'goyamA' he gautama ! 'jaM NaM te anna utthiyA eva mAikvaMti ' yat khalu te anyayUthikAH evamAkhyAnti yAvatyAvatkaraNAt bhASaNapajJApanaprarUpaNAnAM saMgrahaH 'je te evamAikkhaMti ' ye te evamAkhyAnti 'micchaM te evamAika vati' mithyAte evamAkhyAnti mithyAtvaJca eta. skathanasya vibhaMgajJAnapUrvakatvAt prAyaH sarvajJavacanavirodhAt-tathA prAyovyavahArikapratyakSAdi pramANena svarUpA anavalambanAcca / " jAva savvaM neyavyaM" yAvat sarva netavyaM jJAtavyamiti / 'ahaM puNa goyamA' ahaM punargautama ! asmin idaviSaye 'evamAikvAmi'eva mAkhyAmi bhAse panavemi paravemi' bhASe prajJApayAmi parUpayAmi " evaM khalu rAyagihassa nayarassa" evaM khalu rAjagRhasya nagarasya "vahiyA vebhAra usiNe ) bahuta garma rahatA hai / ( se kahameyaM bhaMte ! evaM ) to he bhadanta ! vaibhAra parvata ke hrada ke viSaya meM jaisA yaha kathana anyatIrthikoM kA hai so kyA vaha hrada aisA hI hai ? arthAt aisA unakA kathana satya hai ? isake uttara meM bhagavAn gautama se kahate haiM- ( ja NaM te goyamA! anna utthiyA evamAivakhaMti jAva) he gautama ! anyatIrthika logoM ne jo isa hUda ke viSaya meM apanA aisA kathana prakaTa kiyA hai so (je te evamAikkhaMti ) jo ve aisA kahate haiM ( micchaM te evamAikkhati ) vaha ve jhUThA kahate haiM arthAt isa prakAra kA unakA kathana asatya mithyA hai| isa kathana meM mithyAtva isaliye hai ki yaha kathana vibhaMgajJAnapUrvaka kiyA gayA hai / ( ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi) he gautama ! maiM to isa hUda ke viSaya meM aisA kahatA hUM ( bhAsAmi, panavemi, parUvemi) aisA bhASaNa karatAhUM, aisA samajhAtA hUM, aisI prarUpaNA karatA hUM-ki kahameyaM bhaMte ! evaM " to 3 mahanta ! vaimA2 5tanA zayana viSayamA anyatIthikanuM A je kathana che te zuM satya che ? tyAre mahAvIra prabhu gItabh svAmIna mA pramANe 415 mApe cha-"jaM NaM te goyamA ! annautthiyA evamAikhaMti jAva " gautama ! manya tIthilIme zayanA viSayamA tabharnu me re 4thana 48 4yu cha, "je te evaM AikkhaMti" tasA me 24 cha micchaM te ekamAikkhaM ti" te tebharnu 4thana pUche-tebharnu te 4thana micchA che. A kathanamAM mithyAtva e kAraNe che ke te kathana vibhaMgajJAna 5 42vAmAM mAyuM che " ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi " gautama ! me viSayamA duta me chu, " mAsAmi, pannavemi, paravemi" me lApa 3 chu me samA chu bhane mevI pra35 43 cha / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 2 u0 5 sU0 15 mRSAvAdisvarUpanirUpaNam 953 pavvayassa adurasAmate " bahirvebhAraparvatasyAdarasAmante nAtidUre nAtisamIpe ityarthaH " ettharNa mahAtavovatIrappabhave nAmaM pAsavaNe pannatte" atra khalu mahAtapo patIraprabhavo nAmakaprasravaNa nijhara prajJaptam.AtapaivAtapa uSNatA mahAMthAsau Atapa. ceti mahAtapaH mahAtapasya tIra samIpamiti mahAtapopatIra tasmin mahAtapopatIre prabhavaH samutpattiyaMtrAsau mahAtapopatIraprabhavo nAma prasravati = kSaratIti prasravaNaM spandanaH ' jharanA' iti lokamasiddhaM prajJaptaM kathitam tat prasravaNaM kathaM bhUtam tatrAha 'paMca dhanusayAiM AyAmavikkhaMbheNaM' paJcadhanu: zatAni AyAmavi. kameNa dairghyavistArAbhyAM paJcadhanu zatapramANakaM prasravaNamityarthaH 'NANAdumakhaMDamaMDitauddese' nAnAdrumakhaNDamaNDito ddezaH-nAnAdumANAmanekaprakArakaH khaNDaH vanakhaNDaH tena maNDitaH suzobhitaH uddezaH mAntabhAgo yasya sa tathA anekavidhavRkSa rAjizobhitataTamAntabhAga ityarthaH 'sassirIe' sazrIkaH zobhayA yukta ityarthaH (evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA ) rAjagRha nagara ke yAhira vaibhAra parvata ke na atisamIpa na atidUra aise ucitasthAna meM-(etthaNaM mahAtavovatIrappabhave nAmaM pAsavaNe pannatte) " mahAtapopatIraprabhava" isa nAma kA eka prasravaNa-jharanA kahA gayA hai| bahuta adhika uSNatA kA nAma mahAtapa hai-jisakI utpatti mahA tapa ke pAsa hai-vaha ( mahAtapopa tIraprabhava ) hai / jo jharatA hai-usakA nAma prasravaNa-jharanA hai| yaha bharaNA (paMcadhanusayAI AyAmavikkhaMbheNaM) laMbAI cauDAI meM pAMcaso 500 dhanuSa pramANa hai| (NANAdumakhaMDamaMDiya uddese ) nAnAvRkSoM ke aneka prakAra ke jo khaMDa-vanakhaNDa hai usase isa jharane kA prAntabhAga suzobhita rahatA hai / (sassirie) yaha jharanA zobhA se yukta hai| (pAsAdIe) dekhanevAloM kA mana sadA isake avalokana se harAbharA " evaM khalu rAyagihassa nayarassa bahiyA " 2045 nA2nI mA2 vaimAra parvatanI baha pAse paNa nahIM ane bahu dUra paNa nahIM bhave sthAna " ettha NaM mahAtavovatIrappabhave nAma pAsavaNe pannatte " 'mahAtapAyatIraprabha' nAmarnu rAzu cha. gaTa matizaya Gopal. -jenI urapatti mahAtapanI pAse che, tene "mahAtapipatIra prabhava " kahe che. 2 are cha tene prazna ( a ) 3 cha. te "paMca dhanu sayAI AyAmavikkhaMbheNaM " te 12nI mA 57 500 dhanuSapramANa cha " NANA dumakhaMDamaDiya uddese " vividha praa2n| vRkSasabhUDAthI ta arAnA SEARN HUn zAle che. " sassirIe " te 42 K62 cha. " pAsAdIe " bha 120 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 ____ bhagavatIsare 'pAsAdIe ' prAsAdikaH manaH prasannatApradyotakatvAt 'darasaNijje' darzanIyaH punaH punadarzane'pi netratRptyajanakakhAt 'abhiruve' abhirUpaH atiramaNIyatvAt 'pahirave' pratirUpaH darzakajanasaMtoSajanakatvAt etAdRzaM prasravaNaM vidyate, uSNatAkAraNaMvakti-'tattha NaM bahave usiNajoNiyA' tatra mahAhade khalu bahavo'neke uSNa yonikAH tejaH kAyAH 'jIvAya ' jIvAzca 'poggalAya ' pudgalAzca 'udagatAe' udakatayA jalarUpeNa 'vakamaMti' avakrAmanti-utpadhante. 'viukkamati' vyutkrAmanti vinazyanti. kathitamevArtha vyatyayena darzayati 'cayaMti' cyavante vinazyanti ' uvacijjati' utpadyante ' tavvairitte-vi ya NaM sayAsamio usiNe usiNe AuyAe abhinissavai ' tadvayatirikte ca khalu sadA nirantaraM samitaH bana jAtA hai (darisaNijje ) vAraM vAra dekhane para bhi dekhane vAle logoM kI AkhoM ko tRpti nahIM milatI haiM aisA yaha darzanIya hai| (abhirUve) atyanta ramaNIya hone se yaha abhirUpa hai / (paDirUve ) darzaka janoM ko saMtoSa kA janaka hone se yaha jharanA pratirUpa hai| isa jharanA ke jala meM jo uSNatA rahatI hai usakA kAraNa yaha hai ki (tattha Na bahave usiNa joNiyA) usa mahAhUda meM aneka uSNayonika (jIvAya) jIva aura (poggalAya) pudgala (udagattAe ) jalarUpa se (vakkamaMti) utpanna hote rahate haiM / isI kathita arthako vyatyaya karake dikhAte haiM ( cayaMti ucijaMti ) vinaSTa hote rahate haiM aura utpanna hote rahate haiM / (tavvairitte viyaNaM sayAsamio usiNe usiNe AuyAe abhinissavai) vaha ida jaba pUrNa bhara jAtA hai taba usameM se niraMtara uSNa apUkAya-jala nAnA bhanane te dhAprasita 43 cha. " darisaNijje " te me za nIya cha ? pAra pA2 vA chatai Ni natrona tRti thatI nathI. " abhisave" atyanta ramaNIya pAthI ta manAmu cha. " paDilave" zAna saMteSa AvanAra hovAthI te pratirUpa che. te jharaNAnA jaLamAM je uSNutA 2 cha tanu 4129 me cha , " tatthaNaM bahave usiNajoNiyA teukAyAe " te gAzayamA bhane: Guy yAni jIvAya poggalA ya" bhane do| " udagattAe" 3the " vakkama ti" atpanna yatA 2 cha, " viukkamati " vinaSTa thatAM rahe che, (eja kathita arthane ulaTAvIne batAvatA sUtrakAra kahe che) " cayaMti uvacijjati" vinaSTa thadi 2 cha bhane utpanna thatai 2 cha. " tabdha iritte vi ya NaM sayA samio usiNe usiNe AuyAe abhinissavaI" terAzaya jyAre pUre pUruM bharAI jAya che, tyAre temAMthI garama garama apakAya-jaLa nira zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyadhandriA TIkA za0 2 u0 5 sU0 15 mRSAvAdisvarUpanirUpaNam 955 tasmAt nirjharAt uSNaH uSNo'pakAyaH abhinisravati. tasmAt prasravaNAt sarvadeva atyuSNaM jalaM prasravatIti 'esaNaM goyamA' etat khalu he gautama ! "mahAtavovatIrappabhave pAsavaNe " mahAtapopatIramabhavaM prasravaNam asti / prakaraNArthamupasaMhalAha " esaNaM goyamA" eSa khalu he gautama ! " mahAtavovatIrappabhavassa pAsavaNassa aDhe pannatte " mahAtapopatIraprabhavasya prasravaNasyArthaH prajJaptaH anvarthanAmakathitam / sevaM bhaMte sevaM bhaMte " tadevam-bhadanta ! tadevaM bhadanta ! he bhadanta ! asmin uddezake yaddevAnupriyeNa kathitaM tat evameva satyameva Aptasya bhavato vAkyasya yathA. rthatvAt anyatIthikAnAmanAptatvena tadIyavAkyasya tathA svAdviruktirbhavati AdarAtizayajanikA 'tti bhagavaM goyama samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasaha" bAhara nikalatA rahatA hai / (esa Na goyamA ! mahAtavovatIrappabhave pAsa. vaNe) isa prakAra se he gautama yaha (mahAtapopatIraprabhava ) jharanA hai| prakaraNArtha kA upasaMhAra karate hue bhagavAn gautama se kahate haiM-he gautama! isa prakAra kA (mahAtapopatIraprabhava) jharanA hai (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! he bhadanta ! isa uddezaka meM jo Apa devAnupriya ne kahA vaha aisA hI hai arthAt-satya hI hai, do bAra jo gautama ne aisA kahA hai usakA kAraNa gautama kA prabhu meM AdarAtizaya hai| jisameM atizaya Adara kA bhAva hotA hai vaha prAyaHunake viSaya meM eka hI vAkya kA do bAra prayoga kara diyA karatA hai| isIliye (sevaM bhaMte ! sevaM bhNte| ) aisA do bAra eka hI vAkya kA prayoga kiyA hai (tti) isa prakAra kaha kara (bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdara, namaMsaha) bhagavAn gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra prabhu ko vaMdanA kI, namaskAra kiyaa| vaMdanA ta2 mA2 nalsvin 42 cha, " esaNaM goyamA ! mahAtavovatIrappabhave pAsavaNe" he gautama ! "mahAtapiyatIra prabhAva" jharaNAnuM AvuM svarUpa che A prakaraNa nA arthane upasaMhAra karatAM bhagavAna gautama svAmIne kahe che ke "he gItabh ! ma prA2nuM mahAtapAtIra prasava" 3 cha " seva bhaMte ! sevabhaMte !" he bhadanta ! A uddezakamAM Ape je kahyuM te satya ja che. be vAra ema kahevAnuM kAraNuM prabhupratye gautama svAmIne atizaya Adara bhAva che. jene jenA pratye atizaya hoya che te sAmAnya rIte ( AdaraNIya vyaktinA) viSayamAM me 24 14yana meM pA2 prayoga ryA 42 cha. chethI " seva bhaMte ! sevaM bhaMte !" sevA prayoga meM 12 42vAmA maa0ye| cha. "tti" mA prabhAra DAna " bhagava goyame samaNa bhagavauM mahAvIra vaMdai namasaha" lagavAn gautame zrama zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra iti bhagavAn gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA ca saMyamena tapasA otmAnaM bhAvayan viharatIti // 12 // iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha - prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadhapadyanaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardakazrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta 'jainazAstrAcArya' padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya- jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlavrativiracitA zrI bhagavatImatrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyazatakasya paJcamo dezakaH samAptaH namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye / / sU015 // iti zrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya-zrIghAsIlAlavrativiracita zrIbhagavatIsUtra kI prameyacandrikA-vyAkhyA ke pAMcavA uddezaka samAptaH // 1-5 // bhagavAna mahAvIrane vaMdaNa karI, namaskAra karyA vaMdaNuM namaskAra karIne, saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA pitAne sthAne besI gayA che. 15 . jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane paMcame uddeza samApta thaye. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake SaSThoddezakaH prArabhyate // tatra SaSThoddezake saMkSepato vicAraNIyA viSayA ime tathAhi-bhASA avadhAraNIyA vA naveti prazno gautamasya, avadhAraNIyA bhASA iti bhagavata uttaram. bhASAviSaye prajJApanA sUtrasya bhASA nirNAyakaM bhASApadaM netavyamiti tatra bhASApadavicAra iti // dvitIyazatakIyapaJcamoddezakasyAnte paratIthikA mithyAbhASiNa ityuktam mithyabhASitvaM satyabhASitvazca bhASAmantareNa na saMbhavati ataH svarUpanirUpaNAya SaSTha uddezakaH prArabhyate. tadanena sambandhenAyAtasya SaSThoddezakasyedamAdimaM sUtram " se pUrNa bhaMte " ityaadi| -dvitIya zataka kA chaTThA uddezaka prAraMbha- isa chaTTe uddeze ke viSayoM kA saMkSipta vivaraNabhASA avadhAraNI " padArtha ke svarUpa kA nirNaya karane vAlI" hai ki nahIM aisA gautama kA prazna, isa para prabhukA uttara hAM bhASA avadhAra NI hai| bhASA ke viSaya meM prajJApanA sUtra kA bhASApad jAnanA cAhiye kyoM ki usameM bhASA kA vicAra hai aisA kathana / dvitIyazataka ke anta meM (paratIrthika mithyAbhASI hai ) aisA kahA gayA hai so miththAbhASitva aura satyabhASitva bhASA ke vinA nahIM jAnA jA sakatA hai / ataH bhASA ke svarUpako nirUpaNa karane ke liye yaha chaThe uddezaka sUtrakAra prAraMbha karate haiM / isa taraha se pAMcaveM uddezaka ke sAtha isa chaThe uddezaka kA sambandha hai / isa sambandha se Aye hue bIjA zatakanA chaThThA uddezakano prAraMbha -chaThThA udezakamAM AvatA viSayanuM saMkSipta vivaraNa bhASA avadhAraNI (padArthanA svarUpanuM nirNaya karAvanAra) che ke nahIM e gautama svAmIne prazna-prabhune uttara, " hA, bhASA avadhAraNI che, bhASA nA viSayanuM nirUpaNa pajJApanA sUtranA " bhASA pada " mAM karyA pramANe samajavuM, se prabhunu thana. bIjA zatakanA pAMcamAM uddezakane ane "paratIrthika mithyAbhASI che, e ema kahevAmAM AvyuM che. te mithyAbhASitva ane satyabhASitva bhASA vinA jANI zakAtAM nathI. tethI bhASAnA svarUpanuM nirUpaNa karavA mATe sUtrakAre A chaTho uddezaka zarU karyo che, pAMcamAM uddezakanI sAthe chaThA uddezakane e prakA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre mUlam-se gUNaM bhaMte ! mannAmi iti ohAriNI bhAsA evaM bhAsApadaM bhANiyavvaM // sU0 1 // chAyA-tat khalu nUnaM bhadanta ! manye iti avadhAriNI bhASA evaM bhASApadaM bhaNitavyam // sU0 13 // TIkA-" se NUNa bhaMte " atha nUnaM khalu bhadanta ! atra 'se' zabdaH atha zabdavAcakaH sa ca vAkyaprArambhabodhakaH, nUnamiti padam upamAnA'vadhAraNatarkapraznahetuSu artheSu vidyate tadiha nUnaM zabdo'vadhAraNe'rthe vidyate 'bhaMte' itipadam isa chaThe uddezaka kA yaha prathama sUtra hai-( se gUNaM bhaMte ) ityaadi| sUtrArtha-( se jUNaM bhaMte ! mannAmi iti ohAriNI bhAsA) he bhadanta ! ( maiM aisA mAnatA hUM) yaha bhASA avadhAriNI bhASA hai kyA ? ( evaM bhAsApadaM bhANiyanvaM ) isa prakAra isake jAnane ke liye prajJApanA ke bhASApada ko kahanA caahiye| ____TIkArtha-jisake dvArA artha kA bodha hotA hai vaha bhASA hai / tAtpa. rya kahane kA yaha hai ki padArthaviSayaka jJAna jisa ke dvArA utpanna hotA hai-padArtha ke jJAna karAne meM jo kAraNa hotI hai vaha bhASA hai / zabdArtha viSayaka jJAna bhASA se hI utpanna hotA hai tathA loka vyavahAra bhI bhASA se hI calatA hai (bhASyate iti bhASA) jo bolI jAve vaha bhASA hai| zabda rUpa se pariNamita huI tathA zabdarUpa se bAhara nikAlI jo rane saMbaMdha che, A saMbaMdhapUrvakanA A chaThA uddezakanuM paheluM sUtra A prabhAe cha-" se pUNaM bhaMte ! tyaadi| sUtrArtha -( se NUNa bhate ! mannAmi iti ohAriNI bhAsA ) 3 mahanta! va bhAnu chu," mamApA mAriNI bhASA cha? ( evaM bhAsApada bhANiyavva) 2viSayane onegat bhATe prajJApanAsUtranu bhASA54 4 2 , TIkArtha-jenA dvArA arthane baMdha thAya te bhASA che, kahevAnuM tAtparya e che ke padArtha viSenuM jJAna jenA dvArA utpanna thAya che-padArthanuM jJAna kara vavAmaM je madadarUpa thAya che ane bhASA che, zabdArtha viSayaka jJAna bhASA dvArA thAya cha tathA vyavahA2 55 lASAthI 04 yA cha-(bhASyate iti bhASA) bolavAmAM Ave che te bhASA che, zabda rUpe pariNamita thayelI tathA zabda rUpe bahAra vyAsa je dravyasaMhati che tenuM nAma bhASA che, A tene padArtha zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevavandrikA TI0 u02 za06 sU0 1 bhAvAsvarUpanirUpaNam 959 AmantraNe ' mannAmi iti ohAriNI bhAsA ' manye iti avadhAriNI bhASA manyeavabudhye iti.evam avadhAryate'vagamyate artho'nayA ityavadhAriNI padArthaviSaya. kazAnakAraNIbhUtA bhASA ityarthaH yayA zabdArthaviSayakajJAna prAdurbhavet vyavahAratha bhavet sA bhASA iti / bhASyate ucyate iti bhASA tad yogyatayA pariNAmita nisRSTanisRjyamAnadravya saMhatiriti bhAvaH / eSa padArthaH, ayaM punarvAkyArthaH hebhagavan ! ' ahamevaM manye ' ityAkArikA bhASA avazyamavadhAriNI kimiti? magabAnAha-'evaM bhASApadaM bhaNitavyam. evamanena prakAreNa prajJApanAsUtrasyaikAdazaM bhASApadamiha bhASAsvarUpAvagataye bhaNitavyam // sU0 1 // dravya saMhati hai vaha bhASA hai / yaha padArtha hai| vAkyArtha isa prakAra haihe bhadanta ! ( maiM aisA mAnatA hUM ) ityAkAraka jo bhASA hai vaha kyA avadhAriNI bhASA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-yahAM (evaM bhAsApayaM bhANiyavvaM ) prajJApanA sUtra kA gyArahavAM jo bhASApada hai vaha bhASA svarUpa ko jAnane ke liye yahAM kahalenA cAhiye // bhAvArtha-isa sUtra dvArA sUtrakAra ne bhASAke viSayameM apanA abhiprAya prakaTa kiyA hai / ekendriya jIvake sivAya zeSa dvIndriyAdika jIvoM meM yaha bhASA pAI jAtI hai / satya asatya Adi ke bheda se isa bhASA ke aneka bheda zAstroM meM varNita hue haiM / jIva apanA abhiprAya isa bhASA ke dvArA hI prakaTa karatA hai| yaha bhASA bhASAvargaNA se utpanna hotI hai| isameM rUpa, rasa, gaMdha, aura sparza ye pudgala ke guNa pAye jAte haiM / yaha amUrtika nahIM hai / mUrtika hai / naiyAyika vagairaha (zahAtha) thAya cha pAyA - pramANe cha- mahanta ! " mAvu bhAnu chuM" evA prakAranI je bhASA che, te zuM avadhAriNI bhASA che? tene javAba bhApatA mahAvIra prabhu gautama svAmIna 4 cha-(evaM bhAsApaya bhANiyavva) bhASAnuM svarUpa jANavAne mATe prajJApanA sUtranA (bhASApada nAmanA) agiyAramAM padanuM kathana karavuM joIe. bhAvArtha--A sUtramAM sUtrakAre bhASAnA viSayamAM potAne abhiprAya batAvyuM che. ekendriya sivAyanA prindriya Adi badhA mAM bhASA vidyamAna hoya che. satya, asatya AdinA bhedathI bhASAnA aneka prakAra zAstromAM batAvyA che. jIva A bhASA dvArA ja pitAne abhiprAya prakaTa kare che. bhASAvAthI bhASA uptanna thAya che. temAM rUpa, rasa, gaMdha, ane sparza, e palanA guNe rahelA hoya che. te amUtika nathI paNa mUrtika che. taiyAyika vagaire bhanyasiddhAMtArAma (zabdaguNakaM AkAzaM) tene mAnA azAnusAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 bhagavatIsUtre anyasiddhAntakAroM ne ise AkAza kA guNa (zabdaguNakaM AkAzaM) ke anusAra mAnA hai / taba ki jainazAstrakAroM ne ise pudgala kI paryAya mAnI hai| pudgala ke aneka bheda haiM para ise ATha vibhAgoM meM zAstrakAroMne vibhakta kiyA hai bhASAvargaNA 1, manovargaNA 2,zvAsocchvAsavargaNA 3, audArikavargaNA 4, vaikriyavargaNA 5, AhArakavargaNA 6, taijasavargaNA 7 aura kArmaNavargaNA 8 / akSarAtmaka aura anakSarAtmaka bhASA ke bheda se bhASA do prakAra kI kahI gaI hai / bhASA vastu kyA hai ? yaha kahAM se, kaise utpanna hotI hai ? isakA AkAra kaisA hai ? yaha kisa prakAra se bolI jAtI hai ityAdi samasta bAtoM kA vicAra prajJApanA sUtra ke gyArahaveM bhASA pada meM kiyA gayA hai / isa bhASApada meM ina saba bAtoM ko batAne ke sAtha 2 yaha bhI kahA gayA hai ki bhASA kitane prakAra kI hotI hai| bhASA kA Adi kAraNa kyA hai| bhASA kI utpatti kisase hotI hai| bhASA kA AkAra kisa jaisA hai| bhASA kA anta kahAM hai| bhASA ke bolane vAle kauna hote haiM aura kitane haiN| bhASA nahIM Solane vAle kitane aura kauna haiN| ityAdi / sU0 1 // // dUsare zataka kA chaTThA uddezA samApta // mAnela che. tyAre jaina siddhAMtakAre tene pudgalanI paryAya mAne che. pulanA aneka bheda che, paNa zAstrakAree tene ATha vibhAgamAM vaheMcI nAkhela che(1) bhASA (2) manAvall, (3) vAsachyAsa fl, (4) mIhA2i4 4 , (5) vaiThiya , (6) 27124 qg, (7) tesa kAemane (8) ma . sApAna meM le 4hyA cha-(1) sakSama ane (2) akSarAtmaka bhASa zuM che ? te kayAMthI ane kevI rIte utpanna thAya che teno AkAra ke che ? te kevI rIte belAya che? ItyAdi samasta bAbatene vicAra prajJApanA sUtranA agiyAramAM ( bhASApada) karavAmAM AvyuM che. te bhASA padamAM A badhI bAbatenuM nirUpaNa karyuM che, ane sAthe sAthe e paNa kahyuM che ke bhASA keTalA prakAranI hoya che, bhASAnuM Adi kAraNa zuM che, bhASAnI utti kyAMthI thAya che, bhASAne AkAra zenA jevo hoya che, bhASAne anta kayAM che, bhASA bolanAra keNa ane keTalA che, bhASA nahIM bolanAra ke ane keTalA che, ItyAdi viSayanuM temAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. sUnA // mIta zata ne| chacho udeza4 s|| // 2-6 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake saptamoddezakaH prArabhyate // SaSThoddezake bhASAvicAraH kRtastatra bhASAvizuddherdevatvaM bhavatIti devoddezakaH saptamaH prArabhyate tadanena sambandhenAyAtasya saptamoddezakasyedamAdimaM sUtram " kaivihANaM " ityaadi| mUlam-kaivihANaM bhaMte! devA pannattA ? goyamA! cauvihA devA pannattA taM jahA-bhavaNavai bANamaMtara joisa vemANiyA kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsiNaM devANaM ThANA pannattA ? goyamA! imIse rayaNappabhAe puDhavIe jahA-ThANapae devANaM vattavvayA sA bhANiyavvA NavaraM bhavaNA pannattA. uvavAeNaM loyasta asaMkheja bhAge evaM savvaM bhANiyavvaM jAva siddhagaMDiyA saMmattA kappANapaihANaM bAhalloccattaM evaM saMTArNa jIvAbhigame jAva vemANiuddeso bhANiyavvo savo // sU0 1 // chAyA-katividhAH khalu bhadanta ! devAH prajJaptAH? gautama ! catuvidhAH-devAH dUsare zataka kA sAtavAM uddezaka prAraMbha chaTe uddezaka meM bhASAkA vicAra kiyA gayA hai / so bhASA kI vi. zuddhi se jIva ko devatva kI prApti hotI hai, isa abhiprAya se deva saMbaMdhI viSaya kahane ke liye yaha sAtavAM devoddezaka prAraMbha kiyA gayA hai| isa saMbaMdha ko lekara prAraMbha kiye gaye isa sAtaveM uddezaka kA yaha pahilA sUtra hai-(kAvihANaM bhaMte) itydi| sUtrArtha-(kaivihANaM bhaMte / devA paNNattA) he bhadanta ! deva kitane prakAra ke kahe haiM (goyamA! cauvvihA devA pannattA) he gautama ! deva // bhI zatanA sAtabhA dezanA pAra // chaThThA uddezakamAM bhASAno vicAra karavAmAM AvyuM che. bhASAnI vizaddhithI jIvane devatvanI prApti thAya che. chaThThA uddezaka sAthe sAtamAM uddezakane te prakArano saMbaMdha che tethI deva saMbaMdhI viSayanuM nirUpaNa karavAne mATe A dezakane prAraMbha karyo che. tenuM paheluM sUtra A pramANe che " kaivihANa' bhaMte !" tyAhi / sUtrA--( kaibihANaM bhaMte ! devA paNNattA 1 ) 3 mahanta ! hevo mA bhAra! 3 ! ( goyamA ! pabvihA devA paNNatto) 3 gautama ! hevAnA bha 121 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prajJaptAH tadyathA bhavanapati-vAnabyaMtara-jyotiSka-vaimAnikAH, kutra khalu bhadanta ! bhavanamasinAm devAnAm sthAnAni prajJaptAni,gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA yathAsthAnapade devAnAM vaktavyatA sA bhaNitavyA navaraM bhavanAni prajJaptAni upapAtena lokasya asaMkhyeyabhAge evaM sarva bhaNitavyam yAvat siddhigaNDikA samAptA kalpAnAM pratiSThAnaM vAhalyoccatvam evaM saMsthAnam jIvAbhigame yAvat vaimAnikodezako bhaNitavyaH sarvaH // sU0 1 // cAra prakAra ke kahe gaye haiM / (taMjahA) devoM ke ve cAra prakAra ye haiM(bhavaNavaha-vANamaMtara-joisa-vemANiyA) bhavanapati, vANavyaMtara, jyotiSka aura vaimAnika / (kahiNaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM ThANA pannatA) he bhadanta ! bhavanavAsI devoM ke sthAna kahAM kahe gaye hai ? (goyamA) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe jahA ThANapae devANaM vattavvayA sA bhaNiyavvA) isa ratnaprabhA pRthivI ke nIce bhavanavAsI devoM ke sthAna kahe gaye haiM ityAdi samasta kathana prajJApanA ke sthAnapada meM kahA hai so vahAM jaisA jAna lenA cAhiye / (NavaraM) vizeSatA yaha hai ki vahAM sthAnapada meM (ThANApannattA) aisA kahA hai, aura yahAM (bhavaNApannattA) bhavana kahe gaye haiN| aisA kahanA yahI vizeSatA (NavaraM) padase samajhanA cAhiye / (uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge evaM savvaM bhANiyavya) inakA upapAta loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hotA hai| isa taraha saba kahanA cahiye / (jAva siddhigaMDiyA sammattA) yAvat siddhigaMDikA pUrNa kaha lenI cAhiye / (kappANapaiTThANaM bAhalloccattaM evaM saM ThANaM jIvAbhiyA2 542 4aa cha (taM jahA ) te praa| PAL pramANe cha-(bhavaNai, vANamaMtara, joisa, vemANiyA) (1) avanapati, (2) vAnavyanta2, (3) jyotiS bhane (4) vaimAni ( kahi Na bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM ThANA pannattA ? ) 3 maha ta! bhavanavAsI hevAnAM sthAna jyAM mAvesa cha ? ( goyamA ) gautama ! ( imIse rayaNappabhAe pudadhIe jahA ThANapae devANa vattavvayA sA bhANiyavvA) A ratnaprabhA pRthavinI nIce bhavanavAsI devanAM sthAna kahelAM che, ItyAdi samasta kathana prajJApanA sUtranA (sthAnapada) mAM kahyA pramANe samajI levuM (NavaraM) vizeSatA ke cha hai (bhavaNA pannattA) bhavana uvAmA mAyA . ( uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge evaM savvaM bhANiyavvaM ) tamanA S5pAta sonA asabhyAtamA lAmo thAya che. yA pramANe madhu naye. (jAva siddhiNaMDiyA sammattA) pUrNa siddhi 5 ta samasta 4thana thana. (kapANapaTTANaM bAhalloccata evaM saMThANa jIvAbhigame jAva vemANimaheso zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI0 za0 2 u0 7 sU0 1 devasvarUpanirUpaNam 193 TokA-devAnAm prakArabhedaM vaktumAha- kAvihANaM' ityAdi / " kai vihANaM bhaMte devA pannattA" katividhAH khalu madanta ! devAH pattA 'karaNa' kati khalu devAH jAtyapekSayA idaM jJAtavyaM katividhAH devA ityartha bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'caubihA devA panattA' caturvidhA devAH mAsAH catuH prakArA ityarthaH ke catvAro devAstatrAha-' taM jahA ' tad yathA-'bhavaNAhavANamaMtarajoisavemANiyA' bhavanapati-vAnavyaMtara-jyotiSka-vaimAnikAH bhavanAtyAdibhedena caturvidhA devAH kathitA iti 'kahiNaM bhaMte ' kutra khalu bhadanta : 'bhavaNavAsINaM devANaM ThANA pannattA' bhavanavAsinAM devAnAM sthAnAni prajJatAni he bhadanta ! bhavanavAsinAM devAnAM sthAnaM kutra vidyate iti bhaavH| bhagavAnAha-goyamA' game jAva vemANiuddeso bhANiyavyo samvo) kalpoM kA pratiSThAna moTAI, U~cAI, aura AkAra yaha saba jIvAbhigamasUtra meM kahe gaye vaimAnika uddezaka kI taraha jAma lenA chiye| ___TIkArtha-devoM ke prakAra bheda ko kahane ke liye praznottarapUrvaka kathana kiyA jAtA hai-(kAvihANaM bhaMte) ityAdi / (kAvihANaM bhaMte ! devA paNNattA) he bhadanta ! deva kitane prakArake hote haiM ? isa prakAra prabhu se gautama ne devoM ke bhedoM ko jAnane ke liye yaha prazna kiyA-taba isakA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki (goyamA!) he gautama ! (devA caunvihA pannattA ) deva cAra prakAra ke hote haiM / (taM jahA) jaise-(bhavaNa. vaha vANamaMtara joisavemANiyA) bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika (kahiNaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM ThANA pannattA) he bhadanta! bhavanavAsI devoM ke sthAna kahAM para hai ? (goyamA!) he gautama ! bhANiyavvo savvo) 8 (Rals) nai sthAna., vistAra, yA mana 241312, e badhAM viSe jIvAbhigamasUtramAM kahelA vaimAnika uddezaka pramANe ja samajavA TIkArtha-denA prakAranuM nirUpaNa karavAne mATe praznottara pUrvaka kathana 42vAmA mAvesa cha-" kaivihANa bhaMte" tyAhi " kaivihANaM bhaMte ! devA paNNattA ?" gautama svAmI pache cha-mahanta ! vAna TakhA 2 4aa cha ? tyAre bhagavAna mahAvIra 415 mA cha-" goyamA ! " gautama ! "devA caubvihA pannattA" heva yA2 prAranA DAya che. (taMjahA) te yA2 praa| nIya pramANe cha-" bhavaNavai, voNamaMtara, joisa, vemANiyA" sanapati, pAnavyatara, yati mana vaibhAni-" kahiNa bhate ! bhavaNavAsINaM devANa ThANA paNNattA " mahanta ? sapanavAsI hevono sthAna yA cha ? " goyamA !." zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra 964 ityAdi 'goyamA he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe ' asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'jahA ThANapade devANaM vattavvayA sA bhANiyavyA' yathA sthAnapade devAnAM vaktavyatA sA bhaNitavyA 'jahA ThANapade' iti yathA yatprakArA yAdRzI prajJApanAsUtrasya dvitIyasthAnanAmakapade devAnAM vaktavyatA kathitA. seti tathA prakArA tAdRzI vaktavyatA ihApi bhaNitavyA tatratyadevavaktavyatA caivam ' imIse rayaNappamAe puDhavIe asIsahassa uttarajoyaNasayasahasrabAhallAe uvariM egaM joyaNa sahassaM ogAhettA heThA cegaM joyaNasahassaM vajjettA majjhe aTThahattarasahasmuttarajoyaNasayasahasse esthaNaM bhavaNavAsINa devANaM sattabhavaNakoDio bAvattariM ca bhava NAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAya' ityAdi, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanasahasramavagAhya adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTAsaptati sahasrottarayojanazatasahasre atraM bhavanavA (imIse rayaNappabhAe puDhavIe ) isa ratnaprabhA pRthivI ke nIce bhavana vAsI devoM ke sthAna haiM-isI bAta ko spaSTa karane ke liye jahAThANapade devANaM vattavvayA sA bhANiyavvA ) prajJApanA sUtra ke (sthAna) nAmaka dvitIya pada meM jisa prakAra se devoM kI vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra se vaha yahAM kahanI cAhiye-vahA~ para devoM kI vaktavyatA isa prakAra se hai-( imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIisahassa uttarajoya. Nasayasahassa bAhallAe uri ega joyaNasahassaM ogAhettA heTAcege joyaNasahassaM vajjettA majjhe aTThahattarasahaspluttare joyaNasayasahasse) ityAdi ) isa ratnaprabhA pRthivI kI moTAI eka assI hajAra yojana kI hai| isameM eka hajAra Uparake aura eka hajAra nIce ke yojana parimita bhAga ko chor3akara bIca meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana 3 gautama ! "imIse rayaNappabhAe puDhavIe" A! 2tnamA pRthivInI nAya navanapati hevAnAM sthAna cha, 2 // vAtane spaSTa 42vAne bhATa " jahA ThANapade devANa vattavvayA sA bhANiyavvA" mema 4AmA mAvyu cha prjnyaapn| sUtrAnAmI (sthAnapada) mAM je pramANe devonuM kathana karavamAM AvyuM che. te pramANe ahI te kathana thavuM joIe (sthAnapada) mAM deva viSe A pramANe vakatavyatA che " imIse rayaNappabhAe pudavIe AsIisahassa uttarajoyaNasayasahassa bAhallAe uvari egaM joyaNasahassaM ogAhettA hedAcegaM joyaNasahassaM vajjettA majjheada hattara sahassuttare joyaNasahasse" chatyAlA 2tnaprabhA pRthivAnI yA lAkha eMsI hajAra yojananI che. temAne upara eka hajAra jana pramANa ane nIcene eka hajAra yojana pramANa bhAga choDIne bAkInA eka lAkha a zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 240 7 sU0 1 devavarUpanirUpaNam 1965 sinAM devAnAm saptabhavanakoTayaH dvAsaptatizca bhavanAvAsazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam iticchAyA / azItisahasro caralakSayojana parimitasthUlAyA ratnaprabhApRthivyA uparitale sahasrayojanamavagAhya || ekasahasrayojanaM parityajya madhye aSTAsaptati sahasrottarazatasahasrayojana parimitasthale bhavanavAsidevAnAm dvAsaptatilakSora ttasaptakoTiparimitabhavanAni santIti zAstre pratipAdanAt iti prajJApanAsUtrasyAzayaH / tasminneva prajJApanAsUtraprakaraNe vidyamAnaM vizeSaM - vizeSarUpeNa kathayati. 'uvavAraNaM' ityAdi 'uvavAraNaM loyassa asaMkhejjabhAge' upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge lokasyAsaMkhyeyatame bhAge varttante bhavanavAsino devA iti / ' evaM savvaM bhANiyavvaM ' evaM sarvaM bhaNitavyam. evam uktaprakAreNAnyapi bhaNitavyam tadittham 'samugvAraNaM loyassa asaMkhejjai bhAge samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge maraNAntikasamudghAtavarttino bhavanapatayo lokasyAsaMkhyeyabhAge eva varttante // tathA ' sahANeNaM loyassa asaMkhejjai parimita kSetra meM bhavanavAsI devoM ke sAta karor3a bahattara lAkha bhavana haiM / tAtparya - kahane kA yaha hai ki eka lAkha assI hajAra yojana kI moTI ratnaprabhA pRthivI ke Upara ke eka hajAra yojanako chor3akara aura nIce ke eka hajAra yojana ko choDakara bIca meM eka lAkha aThahattara hajArayojana parimita sthAna meM bhavanavAsI devoM ke pUrvokta bhavana hai| aisA prajJApanAsUtra meM kahA hai / usI prajJApanA sUtra meM vidyamAna vizeSa artha ko vizeSatApUrvaka sUtrakAra batAne ke nimitta kahate haiM - ( uvavAeNaM ityAdi - upapAta kI apekSA bhavanavAsI deva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate hai / ( evaM savvaM bhANiyavvaM ) isI prakAra se aura bhI kahalenA cAhiye - vaha isa prakAra se hai- (samugdhAraNaM loyassa asaMkhejjaibhAge ) mAraNAntika samudghAta meM rahe hue bhavanapati devaloka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI rahate haiM tathA ( sahANeNaM loyassa asaM khejjaibhAge ) sva , tera hajAra ceAjana pramANa bhAgamAM bhavanapati devAnA sAta karoDa AMtera lAkha bhavana che, ema prajJApanA sUtramAM kaheluM che. eja prajJApanA sUtramAM prakaTa karavAmAM Avela vizeSa ane vizeSatA pUrvaka batAvavAne mATe sUtrakAra kahe che " ubavAeNaM " tyAhi upayAtanI apekSAme lavanavAsI heveo devasenA asa khyAtamAM bhAgamAM rahe che. evaM savvaM bhANiyavvaM " mena asANe bhInnu pAzu samasta uthana vu lehAyo ? yA pramANe che - " samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge " bhArayAnti samudghAtamAM raDelA lavanapati deve| hevasenA asa nyAtamAM bhAgamAM ja rahe che, tathA sadvANeNa loyassa asaMkhejjaibhAge " 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhAge / svasthAnena lokasyAsaMkhyeye bhAge svasthAnasyoktabhavanapatibhavanAvAsa dvisaptatilakSAdhikasaptakoTilakSaNasya lokasyAsaMkhyeyabhAge vidyamAnatvAt / evamasurakumArANAmapi sthAnAdikaM vaktavyam evaM nepAmevAsuskumAroNAM dAsiNAtyAnAm audIcyAnAM ca evaM nAgakumArAdibhavanapatInAM bhavanaviSaye vicAraH krnniiyH| evaM yaucityena vyaMtarANAmapi bhavanAdIni vAcyAni / evameca jyotiSkANAM vaimAnikAnAM ca sthAnAdIni vaktavyAni-atha kiyatparyantaM sthAnAdikAni vaktavyAni ? tatrAha-'jAva siddhagaMDiyA samattA' yAvat siddhagaNDikA samAsA siddhagaNDikA siddhasthAnapratipAdanaparakaM prakaraNaM samApyate tAvatparyantaM vaktavyam, sthAna kI apekSA se pUrvokta sAta karoDa bahattara lAkha apane bhavanAvAsoM kI apekSA se ye loka ke asaMkhyAtave bhAga rahate haiM, kyoMki unake ye bhavanAvAsa loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM vidyamAna haiM / isI taraha se astura kumAroM ke viSaya meM bhI unake sthAna Adi ko lekara samajhanA cAhiye / dakSiNa ke tathA uttara ke asurakumAroM ke viSaya meM aura nAgakumAra AdikoMke bhavanoM ke viSaya meM bhI aisA hI vicAra kara lenA cAhiye / isI prakAra yathocitarUpa se vyantaroM ke, jyotiSkoM ke aura vaimAnika devoM ke bhI sthAna Adika samajhanA cAhiye / yaha saba kathana kahAMtaka jAnanA cAhiye to isake liye (jAva siddhigaMDiyA samattA ) yaha sUtra kahA gayA hai- isase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki cAroM prakAra ke devoM ke sthAna Adi kA saba kathana siddhigaMDikA kI samApti taka jAnanA caahiye| siddhigaMDikA yaha siddhisthAnake svarUpa kA svasthAnanI apekSAe Ama samajavuM temanA pUrvokta sAta karoDa boMtera lAkha bhavanAvAsanI apekSAe teo lokanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM rahe che, kAraNa ke temanA te bhavanAvAsa lekanA asaMkhyAmAM bhAgamAM vidyamAna che e ja rIte asurakumAranA viSayamAM temanA sthAna AdinA viSayamAM paNa samajavuM dakSiNanA tathA uttaranA asurakumAranAM bhavananA viSayamAM ane nAgakumAra AdikanAM bhavananA viSayamAM paNa ema ja samajI levuM eja pramANe yogya rIte antaranA, tiSkana ane vaimAnika devanAM sthAna Adine paNa samajavA joIe A samasta kathana te sUtramAM kayAM sudhI grahaNa karavuM joIe, te sabhAvAne mATe 4thu cha hai " jAva siddhigaMDiyA samattA" ase yAre prakAranA devanAM sthAna AdinuM samasta kathana (siddhi gaDikAnI samApti paryata grahaNa karavuM. siddhi sthAnanA svarUpanuM pratipAdana karanAra eka prakaraNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 7 0 1 devasvarUpanirUpaNam 967 tatprakaraNamittham 'kahiNaM bhaMte siddhANaM ThANA pannattA' kutra khalu bhadanta ! siddhAnAM sthAnAni prajJaptAni ? iha devasthAnAdhikAre yat siddhagaNDikAyAH kathanaM kRtam tat sthAnAdhikAravalAt kathitamiti vijJeyam / tathA jIvAbhigama sUtraprakaraNamapi atra vaktayam tathAhi 'kapANa paTTAnaM kalpAnAM pratiSThAnaM kalpavimAnAnAmAdhAro vaktavya ityarthaH / sa caivam 'sohammIsANesu. NaM bhaMte! kappesu vimANa puDhavI ki pahaDiyA paNNattA ? goyamA ! ghaNodahi paTTiyA paNNattA" ityAdi, saudharmezAnayoH khalu bhadranta ! kalpayoH vimAna pRthivI kiMpratiSThitA prajJaptA ? gautama ! ghanodadhi pra pratipAdana karane vAlA eka prakaraNa hai so jahAM taka yaha samApta huA hai vahA~ taka cAroM prakAra ke devoM ke bhavana AdikoM ke vicAra samajhalenA cAhiye, vaha prakaraNa isa prakAra se hai - ( kahi NaM bhaMte ! siddhoNaM ThANA pannattA ) he bhadanta ! siddhoM ke sthAna kahAM kahe gaye he ? ityAdi / yahAM devasthAna ke adhikAra meM jo siddhagaNDikA kA kathana kiyA gayA hai vaha sthAnAdhikAra ke bala se kiyA gayA hai / tathA jIvAbhigamasUtra kA prakaraNa bhI yahAM kaha lenA cAhiye jaise ( kappANapaTThANaM ) kalpavimAnoM kA AdhAra kahanA cAhiye, vaha AdhAra viSayaka kathana isa prakAra se hai - ( sohammIsANesu NaM bhaMte! kappe vimAgapuDhavI kiM paTTiyA paNNattA ? goyamA ! ghaNodahi paTTiyA) ityAdi, saudharma aura IzAna kalpa meM vimAnoM kI pRSibI kisake AdhArapara hai ? uttara dete hue prabhu gauttama se kahate haiM ki he gautama ! vaha pRthivI ghanodadhivAtacalaya ke AdhAra para hai / ityAdi / kahA bhI hai che, tenuM nAma ( siddhiga`DikA ) che, te siddhigaDikAnI samApti thAya tyAM sudhImAM cAra prakAranA devAnAM bhavana Adi viSayanuM nirUpaNa karavAmA Avyu che. te praraNa yA pramANe che-" kahiNa bhave ! siddhANaM ThANa! pannattA ?" hai bhadata ! siddhonAM sthAna kayAM che! I tyAdi. ahI devasthAnanuM nirUpaNa karatI vakhate je siddhaga`DikAnu` kathana karavAmAM Avyu che te sthAnanuM vaktavya cAlatu hAvAthI karavAmAM Avela che. tathA jIvAbhigamasUtranu prakaraNa ahI hI devuM noTa-krebha TThe kappANapANa" upavibhAno ( devasenAM vibhAno AdhAra avaleha, te sAdhAra viSaya uthana ramA pramANe che-' sohammasAmesu meM bhaMte! kappe vimANapuDhavI kiMpaiThiyA paNNattA ? goyamA ! ghaNodahi paiDiyA, 2 tyAdi prazna he bhadanta ! saudhama ane IzAna kalpamAM vimAnAnI pRthvI phAnA AdhAra para che ? " uttara-huM gautama! te pRthvI ghanedhivAta-valayanA AdhAra para che " kahyuM paNa che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 bhagavatI tiSThitA prajJaptA. ityAdi, anyadapi Aha--" praNaudahi paiTANAsurabhavaNAhu~ti dosu kappesu tisu vA upaiTTANA tadubhayasu paiTTiyA tisuya teNa para uparimagA AgAsaMtarapaiTThiyA savve ti" ghanodadhipratiSThitAni surabhavanAni bhavanti dvayoH kalpayoH triSu vAtapratiSThitAni tadu bhayapatiSThitAni triSu ca tena parimalAni AkAzAntarapratiSThitAni sarvANi iti evaM bAhalletivimAnapRthivyAH piNDo vaktanyaH sa ca evam "sohammIsANesu NaM bhaMte kappesu vimANa puDhavI kevaiyaM bAhalleNaM paNattA. goyamA. sattAvIsaM joyaNasayAI" ityAdi, saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH vimAnapRthivIkiyatI bAhalyena prajJaptA ? gautama ! saptaviMzatiryojana ( ghaNaudahi paiTThANA surabhavaNA huMti dolu kappelu / tisu vAupaiTThANA tadubhaya supaiDiyA tistu ya // 1 // teNaparaM uvarimagA, AgAsaMtarapaiDiyA savve // ) iti / do kalpoM ke devabhavana ghanodadhivAtavalaya ke AdhAra para haiN| tIna kalpoM ke devabhavana vAyu ke AdhAra para hai, tIna kalpoM ke devavimAna donoM ke sahAre para haiM, arthAt ghanodadhi aura ghanavAta ke AdhAra para haiN| inake bAda ke saba Upara ke vimAna AkAza ke AdhAra para rahe hue hai| ( evaM bAhalletti) vimAna pRthiviyoM kI moTAI isa prakAra se hai (sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANapuDhavI kevaDyA bAhalleNa paNNatA)goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAhaM ) ityAdi- he bhedanta ! saudharma aura IzAna, ina kalpoM meM vimAnapRthivI kI moTAI kitanI hai ? he gautama ! ina do kalpoMmeM vimAnapRthivI kI moTAI sattAIsa so do hajAra sAtaso ( 2700 ) yojanakI kahI gaI hai / kahA bhI hai" ghaNaudahi paiTThANA surabhavaNA huMti dosu kappesu / tisu vAupaiTThA tadubhaya supaiTiyA tisu ya // 1 // teNa para uvarimagA, AgAsaMtara paiTThiyA savve // " iti / pahelAM be kalpanA devabhavana ghane dadhivAtavalayanA AdhAra para che. pachInAM traNa konAM devabhavana vAyunA AdhAra para che, pachInAM traNa kalpanAM deva bhavana banenA AdhAra para che-eTale ke ghanedadhi ane ghanavAtanA AdhAra para che. tyAra pachInAM badhAM devakanAM vimAna AkAzanA AdhAra para rahelAM cha tyAra evaM bAhalletti" vimAna pRthvImAnI yA pramANe cha ___ " sohambhIsANesu NaM bhate! kappesu vimANapuDhavI kevaiyA bAhalleNaM paNNatA ? he bhadantA saudharma ane IzAna kapanI vimAna pRthvInI jADAI keTalI che? " goyamA!" gautama! ( sattAvIsa joyaNasayAI) tyA. ta anna hera zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TI0 0 2 u0 5 sU. 7 devasvarUpanirUpaNam 969 zatAni, Aha ca " sattAvIsa sayAI Aimakappesu puDhavi bAhallaM / " ekikahANi se se, dudugeya duge caukkeyA // " saptaviMzatizatAni AdimakalpayoH pRthivIbAhalyam / / ekaikahAnizeSe dvayordvayozcatuSke ca // 1 // aveyakakalpeSu vimAnAnAM dvAviMzati yojanazatAni vimAnAnAM bAhalyaM vidyate anuttarakalpeSu vimAnAnAM vAhalyamekaviMzatiyojanazatAni jJAtavyAni, evaM kalpa vimAnAnAmuccastvamapi vaktavyam taccaivam ' sohammIsANesu NaM bhaMte kappesu vimANA kevayaM uccatteNaM panattA ? goyamA / paMcajoyaNasayAI" saudharmezAnayoH khalu (sattAvIsasayAI Aimakappesu puDhavi bAhallaM / ekaikahAni sese du duge ya duge caukkeya // 1 // ) Adi ke kalpoM meM pRthivI kI moTAI sattAvIsa sau yojana kI hai| avaziSTa kalpoM meM se do kalpoMmeM, aura cAra kalpoM meM kramazaH eka eka so yojana kama karane se antima bArahaveM devaloka kI moTAI (2300 tevIsaso) yojana kI hotI hai / tathA bAIsasau 2200 yojana kI moTAI navauveyaka vimAnoM meM kahI gaI hai / anuttara vimAnoM meM 2100 ikIsasau yojana kI moTAI kahI gaI hai| kalpa vimAnoM kI arthAt bArahadevalokoM kI U~cAI bhI kahanI cAhiye, jo isa prakAra se hai (sohammIsANesu NaM bhaMte kappesu vimANA kevaiyA uccateNaM lekamAM vimAna pRthvInI jADAI ra700 (be hajAra sAta se) jananI che. " sattAvIsasayAI Aimakappesu puDhavivAhallaM / / ekaikahAni sesudu dugeya duge caukke y||1||" pahelAM be kapamAM pRthvInI jADAI 2700 jananI che. tyAra pachInA dareka be kala5mAM eka eka hajAra yojana ochA karavAthI ane chellA cAramAM 1 hajAra jana ochA karavAthI chellA (bAramAM) ka5nI pRthvInI jADAI 2000 jana pramANa che. kahevAnuM tAtparya e che ke pahelAM be devalokanI vimAnapRthvInI jADAI 2700 ejana, trIjA ane cothAnI 2600 jana, pAMcamAM ane chaThThAnI 2500 ejana, sAtamAM ane AThamAMnI 2400 ejana ane navamAM, dasamAM, agiyAramAM ane ? bAramAMnI 2200 ejana che. tathA nava jaiveyaka vimAna pRthvInI jADAI paNa 2200 jananI kahI che. anuttara vimAnamAM te jADAI 2107 jananI kahI che. kalpavimAnanI (devakanA vimAnanI) eTale ke bAra devakenI UMcAI paNa kahevI joIe je A pramANe che " sohammIsANesu NaM maMte ! kappesu vimANA kevaiyA uccatteNaM panacA?" bha 122 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatI bhadanta ! kalpayovimAnoni kiyaduccatvena prajJaptAni ? gautama ! paJcayojanazatAni / ityAdi / taduktam "paMcasayauccatteNaM Aimakappesu hoti u vimANA / ekkekka vuddhi sese duduge ya duge caukkeya // 1 // " paJcazatAni uccatvena Adimakalpayorbhavanti vimAnAni / ekaikadizeSe dvike dvike dvike catuSke ca ityAdi, aveyakeSu daza zatAni uccatvam anuttare tu kalpe vimAnapRthivyAH ekAdazayojanaparimitam unnatatvamiti / ____ evaM saMThANaM " iti evaM saMsthAnaM vimAnAnAM vaktavyam taccaivam " sohammI pamattA ? goyamA | paMca joyaNasayAI ) he bhadanta ! saudharma aura IzA na kalpa meM vimAnoM kI U~cAI kitanI kahI gaI hai ? he gautama ! pAMcaso pAMcasau yojana kI kahI gaI hai |so hI kahA hai-( paMcasaya uccatteNaM, Aima kappesu hoti u vimaannaa| ekekavur3i sese, du duge ya duge caukke ya // 1 // ) / __ Adi ke saudharma IzAna nAmake do kalpoM meM vimAnoM kI U~cAI pAMcasau pAMcasau yojana kI hai bAkI ke vimAnoM meM do, do, do, vimAnoM tathA anta ke cAra vimAnoM meM U~cAI kA pramANa pAMcasau yojana meM eka ekasau yojana kI vRddhi karane para kahA gayA hai isa taraha anta ke cAra vimAnoM kI U~cAI nau sau yojana kI hotI hai| graiveyakoM meM vimAnoMkI U~cAI kA pramANa hajAra hajAra yojana kA hai / anuttaroM meM vimAnoM (goyamA ! paMcajoyaNasayAi) mahata! saudharma mana zAna va lekamAM vimAnanI UMcAI keTalI kahI che! he gautama ! 500-500 jananI hI che. yuM 5 cha"paMcasaya uccatteNaM, Aima kappesu hoti u vimaannaa|| ekkeka vur3i sese, du duge ya duge caukke ya // 1 // " pahelA saudharma ane bIjA IzAna nAmanA kapamAM vimAnanI UMcAI 500-500 pAMcase pAMcaso jananI che. pachInA be, be, be ane cAra devalokonA vimAnamAM 100-100ekaso eka jananI UMcAI vadhatI jAya che. A rIte chellAM cAra devalokamAM vimAnanI UMcAI 900-900 navaso navaso jananI thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke trIjA ane cothA devalekanA vimAnanI UMcAI 600-600 cha cha jananI, pAMcamAM ene mA 700-700 sAtase sAtasA yogAnanI, sAtamA mane mAmAmA 800800 ATha ATha jananI ane. navamAM dasamA, agiyAramAM ane bAra mAMmAM 900-00 navaso navo jananI thAya che. greveyakamAM vimAnanI UMcAI 1000-1000 ekeka hajAra jana pramANa che. anuttaromAM vimAnanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 7 sU0 1 devasvarUpanirUpaNam sANesu NaM bhaMte kappesu vimANA kiM saMThiyA paNNattA goyamA ! je AvaliyA paviTThA vaTTA, taMsA cauresA. je AvaliyA bAhirA te NANA saMThiyA" iti saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH vimAnAni ki saMsthitAni prajJaptAni gautama ! yAni AvalikApaviSTAni tAni vRttAni vyasrANi caturasrANi yAni AvalikA bAhyAni tAni nAnAsaMsthAnAni iti, uktAnAmevArthAnAmavaziSTamatidiza. mAha-" jIvAbhigame jAva vemANi uddeso bhANiabbo sayo" jIvAbhigame yAvat kI UMcAI kA pramANa gyAraha sau gyAraha sau yojana kA hai| ( evaM saMThANaM) isI prakAra se vimAnoM kA AkAra bhI kahanA cAhiye, vaha isa prakAra se hai-(sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kiM-saMThiyA paNNattA) he bhadanta ! saudharma aura IzAnakalpoM meM vimAnoM kA AkAra kaisA hai ? (goyamA! je AvaliyA paviTThA te caTTA, taMsA, cauraMsA, je AvaliyA bAhirA te NANA saMThiyA ti) he gautama ! jo vimAna Ava. likApraviSTa haiM-hArabaMdharUpa hai ve gola haiM,trikoNa haiM, caukhUTe haiN| aura jo vimAnaAvalikApraviSTa nahIM haiM ve aneka AkAra vAle haiN| aba isa kathana se aura bhI jo vimAna saMbaMdhI kathana bAkI raha gayA hai usako batAne ke nimitta sUtrakAra kahate haiM ki-(jIvAbhigame jAva mANiya uddeso bhA Niyavyo savvo) vimAnoM kA pramANa, vimAnoM kA varNa, vimAnAM kI kAMti, aura vimAnoM kA gaMdha Adi viSaya jAnane ke liye jIvAbhigama yAI 1100-1100 mshiyaarse| mniyaars| yo pramANa cha. ( evaM saThANa) se prabhArI vimAnAna 5 4 na. te maare| mA prabhAra cha (sohammIsANesu Na bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA paNNattA !) he bhadanta! saudharma ane izAnakalpamAM vimAnane AkAra ke che (goyamA! je AvaliyA paviTTA te vaTTA, taMsA, caurasA, je AvaliyA bAhirA te NANA saThiyA ti ) 3 gautama ! 7 vimAna mAvimA (255) che te geLa, trikoNa ane khUNa che. paNa je vimAne AvalikA praviSTa nathI, te aneka AkAra vALAM che. have vimAna viSe A sivAnuM je varNana mADI che te 4Ane bhATe sUtrA2 4 cha hai (jIvAbhigame jAva vemANiya uso bhANiyavvo) vimAnAnu prabhA, vimAnAnA , vimAnAnI ti, vimAnonI gaMdha Adi viSaya jANavAne mATe jIvAbhigama sUtrane vaimAnika zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 ___ magavatosUtre vaimAnikoddezo bhaNitavyaH sarvaH vimAnAnAM pramANavarNaprabhAdikaM sarvaM jIvAmigamAt jJAtavyamiti // 1 // iti zrIvizvavikhyAta-jagadUvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrIzAhUchatrapa tikolhApurarAjapradatta- jainazAstrAcArya ' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla prativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyazatake saptamoddezakaH samAptaH // 2-7 // sUtra kA vaimAnika uddezApUrA dekhanA cAhiye arthAt yaha saba viSaya pahAM se jAnalenA cAhiye / / suu01|| jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta " zrI bhagavatI sUtra kI" priyadarzinI vyAkhyAke dUsare zatakake sAtavAM uddezaka samApta udezaka pUre pUra vAMcavuM joIe. eTale ke te samasta viSayanuM varNana tamAthI tea // sU. 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtra" nI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane sAtame dezaka samApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyazatake aSTamodezakaH prArabhyate // aSTamodezake vicAraNIyA viSayA ime-asurendracamarasya sudharmA sabhA ka vighate iti praznaH / jaMbUdvIpasya mandaraparvatadakSiNabhAge aruNavaradvIpaH tasya vedikAntam utpAtaparvatastasya pramANam gostubhaparvatena saha samAnatvapradarzanam, aruNavaraparvatasya padmavaravedikA vanakhaNDaH, tayovarNanam ekaH prAsAdasyAvataMsaH, tasya pramANaM varNanaM ca maNipIThikA aruNodayasamudraH camaracaMcA nAma rAjadhAnI tasya durgaH sudharmAsabhA upapAtasabhA hRdaH, teSAM varNanam , abhiSekAlaMkAravijayadevavarNanam / camarendraRddhivarNanam / uddezaka parisamAptiH // saptamoddezake devasthAnAnAM pratipAdanaM kRtam tadadhikArAdeva camaracazcAnAmaka devasthAnasya pratipAdanAyASTamoddezakaH prArabhyate athAnena sambandhenAyAtasyA'STa dUsare zataka kA AThavAM uddezaka prAraMbha aSTama uddezaka meM vicAra karane yogya jo viSaya haiM unakA saMkSitpa vivaraNa isa prakAra se hai- asurendra camara kI sudharmA sabhA kahAM hai ? yaha prazna / jambUdvIpa ke mandaraparvata kI dakSiNAdizA meM aruNavara bIpa hai| usakI bAhara kI vedikA kA anta / arUNodayasamudra utpAtaparvata kA pramANa, gostubha parvata ke sAtha aruNavaraparvata kI samAnatA kA pradarzana / padmavaravedikA, vanakhaNDa ina donoM kA varNana / eka prAsAdAvataMsa, usakA pramANa aura usakA varNana / maNipIThikA; arUNodayasamudra, camaracaMcA nAmakarAjadhAno, usakA kilA, sudharma sabhA, upapAtasabhA, hradakA varNana, abhiSeka, alaMkAra vijayadevakA atizaya camarendra kI Rddhi kA varNana uddezaka parisamApti / bIjA zatakane AThamA uddezakano prAraMbha AThamAM uddezakamAM je viSayane vicAra karavAmAM AvyuM che, te saMkSepamAM nIce pramANe che-prazna-asurendra amaranI sudharmA sabhA kayAM che! uttara-jaba dvIpanA mandara parvatanI dakSiNa dizAmAM aNavara dvIpa che. tenI bahAranI vedikAne anta-aruNadaya samudra utpAta parvatanuM pramANu-gastubha parvatanI sAthe arusuvara parvatanI sarakhAmaNa-padravara vedikA, vanakhaMDa e baMnenuM varNana eka prAsAdAvata, tenuM varNana-maNipIThikA, aruNodaya samudra, camacaMcA nAmanI rAja ghAnI, tena seal, sudhA samA, 55ta-salA, nu vana, maniSa, alaMkAra, vijaya devanuM varNana.camarendranI RddhinuM varNana-uddezakanI parisaramAsika zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 bhagavatIsUtre modezakasyedamAdimasUtram " kahiNaM bhaMte " ityAdi // mUlam - kahiNaM bhaMte camarassa asurindassa asurakumAraraNNo paNa sabhAsu hammA paNNattA ? goyamA ! jaMbUdIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivaittA, aruNavarassa dIvasta bAhirillAo veiyaMtAo aruNodayaM samudaM bAyAlIsa joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo tigicchakUDe nAmaM uppAyapavvae pannatte sattadasa ekavIse joyaNasae uGkaM uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae ko cauvve gothubhassa AvAsa pavvayassa pamANeNaM neyavvaM navaraM uvarillaM pamANaM majjhe bhANiyavvaM mUle dasabAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM majjhe cattArivauvI se joyaNasae vikkhaMbheNaM uvari sattatevasiMjoyaNasae vikkhaMbheNaM mUle tiNijoyaNasahassAI, doNNi ya battIsuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM, majjhe egaM joyaNasahassaM tiNNiya iguyAle joyaNasae, kiMcivisesUNe parikkheveNaM uvariM doviya joyaNa sahassAI, donniya chalasIe joyaNasae kiMcivise sAhie parikkheveNaM, mUle vitthaDe majjhe saMkhitte upiM visAle, majjhe varavaraviggahie mahAmauMdasaMThANasaMThie savtrarayaNAmae acche jAva paDirUve se NaM egAe paumavaraveiyAe, egeNaM vaNasaMDeNa ya savvao sametA saMparikkhitte paumavaraveiyAe vaNasaMDas ya vaNNao tassa NaM tigacchakUDasla upAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TI0 za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 975 pavvayassa uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte vaNNao tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge etthaNaM mahaM ege pAsAyavaDiMsae pannatte aDAijAiM joyaNa sayAI uDDe uccatteNaM paNavIsaM joyaNasayAI vikkhaMbheNaM / pAsAyavaNNao ulloya bhUmivaNNao aTThajoyaNAI maNipeDhiyA camarassa sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavaM tassa NaM tigicchakUDassa dAhiNeNaM chakkoDisae paNavannaM ca koDIo paNAsiM ca sayasahassAiM, paNNAsaM ca sahassAI aruNodae samudde tiriyaM vIivaittA ahera yaNappabhAe puDhavIe cattAlisaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNo camaracaMcA nAma rAyahANI paNNattA ega joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM jaMbUdIvappamANA pAgAro divaDU joyaNasayaM uTheM uccatteNaM mUle pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM uriM addhaterasajoyaNAI vikkhaMbheNaM kavisIsagA addhajoyaNAAyAmeNaM, kosaM vikkhaMbheNaM desUrNa addhajAyaNaM ur3e uccatteNaM egamegAe vAhAe, paMca paMcadArasayA aDDAijAiM joyaNasayAI uDDhaM uccatteNaM addhaM vikkhaMbheNaM uvariyaleNaM so lakSajoyaNasahassAiM AyAma vikkhaMbheNaM pannAsaM joyaNasahassAiM paMca ya saMtANauya joya Nasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM savvappamANeNaM vemANi yappamANassa addhaM neyavvaM // 1 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 976 bhagavatIsUtre chAyA-kutra khalu bhadantasya camarasyA'surendrasyA'surakumArarAjasya sabhA sudharmA prajJaptA? gautama ! jaMbUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA'ruNavarasya dvIpasya bAhyAdvedikAntAt aruNodayaM samudra dvicavAriMzad yojanasahasrANi avagAhyA'tra khalu camarasyA'surendrasyA'surakumArarAjasya tigicchakakUTo nAmotpAtaparvataH prajJaptaH saptadazaikaviMzatiryojanazatAni Urdhva___ saptama uddezaka meM devoM ke sthAnoM kA pratipAdana kiyA gayA hai so usI adhikAra ko lekara camaracazcA nAmaka devasthAna ke pratipAdana karane ke liye yaha AThavAM uddezaka prAraMbha kiyA gayA hai / isI saMbaMdha se prAraMbha kiye gaye isa aSTama uddezaka kA yaha pahilA sUtra hai-( kahi NaM bhaMte ! ) ityaadi| sUtrArtha-( kahi NaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo sabhA suhammA paNNattA ) he bhadanta ! asurakumAroM ke indra asura kumArarAjA camara kI sudharmA nAmakI sabhA kisa sthAna para hai ? (goyamA! jaMbUdIve dIve maMdasa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIhavaittA aruNavarassa dIvassa bAhirillAo veiyaMtAo aruNodayaM samudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA, ettha NaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo tigicchiyakUDe nAma uppAyapavvae panatte) he gautama ! jaMbUdvipa nAmake dvIpa meM vartamAna maMdara meru parvata kI dakSiNa dizA tarapha tIrache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaMghane para aruNavara nAmakA eka dvIpa hai / usa dvIpa kI bAhya vedikA ke anta se sAtamAM uddezakamAM devonAM sthAnenuM pratipAdana karAyuM che. te eja vakta vyanI apekSAe camaracaMcA nAmanA devasthAnanuM pratipAdana karavAne mATe AThame uddezaka zarU karyo che. A saMbadhane AdhAre zarU karAyelA AThamAM uddezanu sauthI 5 sUtra 2 // pramANe cha. (kahi Na bhaMte ) tyAhi ! sUtrArtha-(kahi Na bhaMte ! camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo so suhammA paNNattA) 3 mahanta ! masu2zubhAzanA ndra subhaa22| yamaranI sudharmA nAmanI sabhA yA sthAna cha ! ( goyamA!) 3 gautama ! ( jaMbUdIve dIve maMda rassa pavvayassa dAhiNeNa tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivattA aruNavarassa dIvassa vAhirilAo veiya tAo aruNodaya samuha bAyAlIsa joyaNasahassAI ogAhityA, etya paMcamarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo tigicchiyakUDe nAma upAyapavvae patratte) gautama! mUdvIpa nAmanA dvIpamA mAtA ma.2 (2) tanI dakSiNa dizA tarapha tIrachA aneka dvIpasamUdrone oLaMgIe tyAre aruNuvara nAmano eka dvIpa Ave che. te dvIpanI bAhA vedikAne cheDethI betALIsa hajAra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAptabhAdinirUpaNam 977 muccatvena caturviMzana yojanazatAni krozaM codvedhena gostubhasyAvAsaparvatasya pramANena jJAtavyam navaramuparitanaM pramANa madhye bhaNitavyam mUle dazadvAvizatiryojanazatAni viSkaMbheNa madhye catvAri caturviMzatiryojanazatAni viSkaMbheNa, upari spttryoviNshtiyojnshtaani viSkaMbheNa mUle trINi yojanasahasrANi dve ca dvAtriMzottare bayAlIsa hajAra yojana samudra ke uparitala ko lAMghane para asuroM ke indra tathA asuroM ke rAjA camara kA tigicchakUTanAma kA utpAtaparvata hai ( sattadasa ekavIse joyaNasae uDU uccatteNaM ) isa parvata kI UMcAI satraha sau ikkIsa 1721 yojana kI hai ( cattAri tIse joyaNasae kosaM uvveheNaM ) cArasau tIsa 430 yojana aura ekakoza kA isakA ubedha ( uMDApanA-gaharAI ) hai| (gothubhassa AvAsapavvayassa pamANeNaM neyavdha) isa parvata kA mApa gostubha AvAsaparvata kI taraha jAnanA caahiye| (navaraM-uvarillaM pamANaM majjhe bhANiyanvaM) vizeSatA yahAM para kevala yahI hai ki gaustubha ke Upara kA jo bhAga hai aura usakA jo mApa hai vaha yahAM bIca ke bhAga meM jAnanA cAhiye (mUle dasabAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM majjhe cauvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM ) arthAt-tigicchakakUTa kA viSkaMbha mUlameM eka hajAra bAIsa 1022 yojana kA -, bIca meM viSkaMbha cArasau cauIsa 424 yojana kA hai ( uvari sattatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM) Upara kA viSkaMbha sAtasau teIsa 723 yojana kA hai / (mUle tiNNijo jananuM samudranI uparanI sapATI paranuM aMtara oLaMgavAthI asUronA Indra sasu22104 ymrn| tithUiTa naabhne| pAta pati cha. ( sattadasa ekatrIse joyaNasae uTuM uccatteNa) (te 'ta 1721 me 12 sAtasA vIsa) yogagana yA cha.( cattAritIse joyaNasae kosa ca uThaveheNaM ) 430 yArasotrIsa yAna mana shin| tena dvedha (4) cha. ( gothubhassa AvAsapavvayassa pamANe Na neyana) PAL patanu bhA5 gautuma mApA 5 4 sama pu. (navara-uvarilla pamANa majjhe bhANiyavva) hI meTalI vizeSatA smjavAnI che ke gaustubhanA uparanA bhAganuM je mApa che te ahIM vaccenA mApa saman (mUle dasavAvIse joyaNasae vikkha bheNa majjhe cattAri caubIse joyaNasae vikkhaM bheNaM) ase tigi274ttn| vi0ma (vistA2) bhUgamA 1022 ( M2 bAvIsa) janane che ane vacce 424 cArase covIsa ejanane viSkabha che. ( uvari sattatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM ) mane 52ne| vina 723 yo| nanI cha. ( mule tiNNijoyaNasahassAiM doNNiya battIsuttare joyaNasae kiMcivi bha 123 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatI yoganasate kiMcidvizeSonaM parikSepeNa madhye ekaM yojanasahasraM trINicaikacatvAriMzan yojanazatAni kiMcidvizeSona parikSepeNa upari dve ca yojanasaharI dve ca SaDazIti yojanazate kicidvizeSAdhike parikSepeNa mUle vistRtaH madhye saMkSiptaH uparivizAlo madhye baravajavigrahito mahAmukundasaMsthAnasaMsthitaH sarvaratnamayo'ccho yAvat pratirUpaH sa khalu ekayA padmaparavedikayA. ekena vanakhaNDena ca sarvataH samantAt yaNasahassAI doSNiya battIsuttare joyaNasae kicivisesUNe parikkheveNaM) mUla meM isakA parikSepa kuchakama tIna hajAra dosau battIsa 3232 yojanaprAmANa hai| (majjhe egaM joyaNasahassaM tiNNi ya iguyAle joyaNasae kiMci bisesUNe parikkheveNaM) vIcameM isakA parikSepa kucha kama eka hajAra tInasau igatAlIsa 1341 yojana kA hai| ( uvariMdovi ya joyaNasahassAiMdonni ya chalasIe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM) Upara meM parikSepa isa kA kucha adhika do hajAra do sau chayAsI 2286 yojana kA hai / isaliye (mUle visthaDe ) mUla bhAga isaka vistRta hai| (mAjhe saMkhite ) madhyabhAga isakA saMkSipta hai ( upi visAle) Upara kA bhAga isa kA vizAla hai (majjhe baravahara viggahie) isakA madhya kA bhAga utsama vajra ke jaisA hai (mahAmauMdasaMThANasaMThie) mahAmukunda ke AkAra jaisA isakA AkAra hai (savvarayaNAmae acche jAva paDisve) yaha pUrA parvata ratnamaya hai sundara hai yAvat pratirUpa hai / ( se egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM ya, savvao samaMtA saMparisesUNe parikkheiSeNa ) bhUgamA tana parikSa5 (paribhiti) 3232 ( 12 aso matrIsa) yona 42di sa04 maach| che. (majjhe egaM joyaNasahassaM tiNNi ya iguyAle joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM ) 12yethI tanA pA225 (paribhita) me 12 aso tAlIsa (1.341) yana:42di Us maach| che. (uvari dovi ya joyaNasahassAiM donni ya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM) 52nA bhAganA parikSa5 (pazibhati) me Danara pse| dhyAMsI (2286) yona 42ta 444 padhAre cha. mArIta ( mule vitthaDe) tanA bhUjana sAsa vistRta cha. ( majjhe saMkhitte) madhya sA sakSita cha. (upi visAle) bhane 52 mA vi cha. (majhe baravahara vigahie) tenA bhyn| ma uttama on To cha, mane (mahAmauMdasaMThANasaMThie ) tena 2 mA va che. (savarayaNAmae acche jAva paDirUve ) mAmA 5 nabhaya cha, su42 cha bhane anAso cha. (seNaM egAe paumavaraveiyAe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 972 saMparikSiptaH padmavaravedikAyAH vanakhaNDakasya ca varNakaH tasya khalu tigiccha kUTa syotpAtaparvatasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH varNakaH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezamAge'tra khalu mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH ardhatRtIyAni yojanazatAni Urdhvamuccatvena paJcaviMzatiyojanazatAni viSka bheNa prAsAdavarNakaH / ulloccabhUmivarNakaH aSTayojanAni maNipIThikA camarasya kkhitte ) yaha parvatta eka uttamapanavaravedikA se cAroM ora se sarva prakAra se ghirA huA hai ( paumavaraveiyAe vaNasaMDassa ya vaNNao) yahAM padmavara vedikA aura vanakhaMDa kA varNana kara lenA cAhiye / (tassa NaM tigicchakUDassa uppAyavyayassa upi bahusaMmaramaNijje bhUmimAge pannatte ) isa tigicchakUTa utpAta parvata kA UparI bhAga bilakula sama hai aura baDA hI ramaNIya hai| (vaNNao) varNaka-yahAM isake uparImAga kA varNana karalenA cAhiye ( tassa bahusamaramaNijjasma bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge estha NaM mahaM ege pAsAyavaDisae pannatte ) bilakula usa sundara Upara ke bhoga ke ThIka madhyabhAga meM eka bar3A bhArI prAsAdAvataMsaka-uttama-mahala hai / ( aDrAijAI joyaNasayAI uDam uccase NaM paNavIsaM joyaNasayAI vikkhaMbheNaM) isa prAsAdAvataMsaka kI UMcAI do sau pacAsa 250 yojana kI hai / aura isakA vistAra ekasau pacIsa 125 yojana kA hai / (pAsAyavaNNao) yahAM usa prasAdAvataMsaka kA varNana kara lenA cAhiye / ( ulloyabhUmi vaNNao) prAsAdAvataMsaka ke ulloca egeNaM vaNasaMDeNaM ya, savvao samatA saMparikkhitte) te 5 me (pAravaha kAthI uttama kamaLanI vedikAthI, ane eka vanakhaMDathI cAre taraphathI AcchA hita che. ( paumavaraveiyAe vaNasaMDassa ya vaNNao) maDI 512ve mane banabhanu vANuna. 42 na. ( tassaNaM tigicchakUDasa uppayapavyassa uppi bahusama-ramaNijje bhUmibhAge pannatte ) mA tiga27LUTa aspAta tne| mA tadana sapATa bhane 2bhAya cha ( vaNNao) mI te 752nA mAgarnu varNana za devu naye, (tassa bahusama-ramaNijjassa bhUmibhAgarassa bahumajjha desabhAge etthaNaM maha ege pAsAyaDisae pannatte) 52nA sudara bhAganA barobara vaccenA bhAgamAM eka moTo prAsadAvataMsaka- uttama bhaDa cha, ( aDhAijjAI unnu uccatteNa paNavIsa joyaNasayAI vikkhaMbheNaM) te prAsAdAvatasakanI UMcAI baso pacAsa (250) jananI che ane vistAra (vina) me so pAza ( 125 ) yonI che. ( pAsAya SaNNao ) mI te prAsAta sarnu 1 42vu naye, ( ulloya bhUmi vaNao) te prAsAhAta sanA (uttama bhaDasAnA ) 52nA mAgA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra 980 siMhAsanaM saparivAraM bhaNitavyam ! tasya khalu tigicchakUTasya dakSiNe SaTkoTika zatAni paJcapaJcAzacca koTayaH paJcatriMzacca zatasahasrANi pazcAzacca sahasrANi (6,55,35,50,000 aruNodaye samudretiyaga vyativrajyAdhoratnaprabhAyAH pRthivyAH catvAriMzad yojanasahasrANi avagAhya-adhogatvA atra khalu camarasyAsurendrasyAsurakumArarAjasya camaracaMcA nAma rAjadhAnI prajJaptA ekaM yojanazatasahasramAyA-Upara ke bhAga kA varNanakara lenA caahiye| (aTTha joyaNAI maNipeDhiyA) AThayojana kI maNipIThikA hai |(cmrss sIhAsaNaMsaparivAra bhANiyavvaM) camara kA siMhAsana parivAra sahita kahanA cAhiye / (tassa NaM tigiccha kUDassa dAhiNeNaM chakkoDisae paNavanaM ca koDIo paNatIsaM ca sayasa. hassAiM, paNNAsaM ca sahassAiM arUNodae samudde tiriyaM vIivaittA aherayaNappabhAe puDhavIe cattAlIsa joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo nAma rAyahANI paNNattA) isa tigicchakUTa parvata kI dakSiNa tarapha eka aruNodaya nAmakA samudra hai, isa samudra meM chahaso pacapana karoDa paiMtIsa lAkha pacAsa hajAra ( 6553550000 ) yojana tirache jAne para nIce ratnaprabhA pRthivI kA cAlIsa hajAra yojana jitanA bhAga avagAhita karane para arthAt nIce utarane para asurendra evaM asura kumAroM ke rAjA camara kI camaracaMcA nAmakI rAjadhAnI AtI hai / ( egaM joyaNasayasahassaM AyAmavarNana 422 me. (aTThajoyaNai maNipeDhiyA ) 13 yonanI bhalipIche. (camarassa sIhAsaNaM saparivAra bhANiyavva) 2maDI yabharanA siMhAsananu tathA parivAranu na 42vu naye. " tassa NaM tigicchakUDassa dAhiNeNaM chakkoDisae paNavanna ca koDIo paNatIsa ca sayasahassAI, paNNAsa ca saha ssAI aruNodae samudde tiriya vIivaittA ahe rayappaNabhAe puDhavIe cattAlIsa joya NasahassAI ogAhittA etthaNa camarassa asuriMdassa asurakukAraraNNo camaracacAe nAma rAyahANI paNNattA) 21 ti7i2 tanI dakSiNe maruya nAmanA samudra che. A samudramAM cha abaja, paMcAvana karoDa, pAMtrIsa lAkha, pacAsa hajAra jana (6553550000 jana) tirachA jatA, ane ratnaprabhA pRthvI na cAlIsa hajAra jana pramANa bhAga nIce utaratA asurakumAranA rAjA masurendra yabharanI yabharayA nAmanI 24dhAnI mAva cha. ( ega joyaNa sayasahassa AyAmavikkhaMbheNa jaMbUdIvappamANA) / yabharaya / nagaranI sabhA pahoLAI eka lAkha jananI che. eTale ke te jaMbudvIpanA jeTalI ja che. (pAgArA divaI joyaNasaya uDDhe uccatteNa) tenA aTanI 0 se 5yAsa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 981 maviSkaMbheNa jaMbUdvIpapramANaH prAkArodvayadhai yojanazatam Urdhvam uccatvena mUle pazcAzana yojanAni viSkaMbheNa upari ardhatrayodazayojanAni viSkaMbheNa kapizIrSakANi arddhayojanAni AyAmena krozaM viSkaMbheNa. dezonam ardhayojanamUrdhvam ucca tvena ekaikasyAM bAhAyAm paJcapaJcadvAdazazatAni ardhatRtIyAni yojanazatAni Urdhvam uccatvena ardha viSkaMbheNa uparitale khalu SoDazayojanasahasrANi AyAmaviSkaMbheNa vikkhaMbheNaM jaMbU dIvappamANA) isa camaracaMcA rAjadhAnI kI laMbAI cauDAI eka lAkha yojana kI hai, ataH yaha jaMbUdvIpa ke barobara hai / (pAgAro divaDDU joyaNasayaM uDU uccatteNaM ) isakA prAkAra ekasau pacAsa yojana U~cA hai| (mUle pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM, uvariM addhaterasa joyaNAI vikkhaMbheNaM ) isa prAkAra kA mUla kA vistAra pacAsa yojana kA hai isake Upara ke bhAga kA viSkaMbha sADhA bAraha (12 // ) yojana kA hai / ( kavisIsagA addhajoyaNA AyAmeNaM, kosaM vikhaMbheNaM, desUNaM addhajoyaNaM urdU uccatteNaM) isake kaMgUroM kI laMbAI Adhe yojana kI hai| aura cauDAI eka kozakI hai / U~cAI kucha kama Adhe yojana kI hai / ( egamegAe bAhAe paMca paMca dArasayA, aDAijAI joyaNasayAI uDDU uccatteNaM addhaM vikkhaMbheNaM ) eka eka bAhA meM pAMcaso pAMcasau daravAje haiN| ina daravAjoM kI U~cAI do sau pacAsa yojana kI hai| U~cAI se AdhA inakA viSkaMbha hai / ( uvariyaleNaM solasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM pannAsa joyaNasahassoI paMca ya sattANau ya joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM savvappamANeNa vemANiyappamA yogananI cha. (mUle pannAsa joyaNAi vikkha bheNa, uvari addhaterasajoyaNAi vikkhaM. meNa) te aTanA bhUjana vistAra 5yAsa yAnI cha bhane 52na mAganA vistA2 12 // sAmA2 yojanA che. (kavisIsagA addha joyaNAAyAmeNa', kosa. vikkhaMbheNa', desUNa addhajoyaNa ublU uccatteNa) tenA in eAns ma yonI ane paheLAI eka kezanI che, UMcAI ardhA ejanathI saheja ochI che. (egamegAe bAhAe paMcapaMca dArasayA, aDDhAijjAi uDDU uccatteNa addha' vikkhaMbheNa te keTanI pratyeka bAjue 500-500 daravAjA che. te daravAjAonI UMcAI base pacAsa ejananI che. tethI pahoLAI uMcAI karatAM adhI (125 savAse jana cha, ( uvariyaleNa solasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNa pannAsa joyaNasahassAI paMca ya sattANauya joyaNasae kiMcivisekhaNe parikkheveNa sambappamANeNa vemA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 982 paMcAzad yojanasahasrANi paJca ca saptanavatizca yojanazatAni kiJcid vizeSonam parikSepeNa sarvapramANaM vaimAnikapramANasyArdhaM jJAtavyam // mu01 // 46 " TIkA - " kahi NaM bhaMte " kutra khalu bhadanta ! camarasta asuriMdassa camarasyA'surendrasya indratvaM ca sAdharaNa - IzvaratAmAtreNApi saMbhavati ityata Aha66 asurakumAraraNNo " asurakumAra rAjasya asurakumArANAM rAjA iti asurakumArarAjastasya "sabhA suhammA paNNattA sabhA sudharmA prajJaptA, he devAnupriya ! asurakumArarAjasya camarendrasya sudharmA sabhA kutrasthAne vidyate iti gautamasya praznaH bhagavAmAha- goyamA " ityAdi goyamA " he gautama ! jaMbUdI dIve jabUdvIpe dvIpe madhyajaMbUdvIpe "maMdarassa pancayassa" mandarasya parvatasya meruparvatasya " dAhiNeNa " dakSiNena ' tiriyamasaMkhejje ' tiryaga saMkhyeyAn " dIvasamudde vI - 66 (6 66 " 37 sa arddhaneyavaM ) uparitala daravAjoM ke upara ke bhAga kA AyAma aura viSkaMbha laMbAI aura cauDAI solaha hajAra yojana kA hai, isakA parikSepa kucha kama pacAsa hajAra pAMca sau saMtAnave 50597 yojana kA hai / sarva pramANa se, vaimAnika ke pramANa kI apekSA yahA~ saba viSaya AdhA jAnanA cAhiye / / sU-1 / / TIkArtha - gautamasvAmI prabhu se pUchate haiM - (kahi NaM bhaMte ! asuriMdassa asura kumAraraNNo camarassa sabhA suhammA paNNattA) he bhadanta ! asurakumAroM ke rAjA asurendra camara kI sudharmA sabhA kahAM para kahI gaI hai ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki ( goyamA !) he gautama! asura kumAra rAja, caramendra kI sudharmA sabhA (jaMbUdIve dIve) jambUdvIpa nAma ke madhya jambUdvIpa meM, (maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM) usa merU parvata niyamANassa addhaM neyavva ) uparitalanI ( haravAlanA uparanA lAganI ) la'khAI ane paheALAi sALa hajAra yeAjananI che ane tene parikSepa (parimiti paMcAsa hajAra pAMcase sattANu. caiAjanathI kaMika e che, vaimAnikAmAM je je pramANA kahyAM che tenA karatAM ahIM dareka pramANu ardhA samajavA sU 15 TIDArtha -- gautama svAbhI mahAvIra alune pUche che ( kahi Na bhaMte asuriMdarasa asurakumAraraNNo camarassa sabhA surammA paNNattA ? ) De lahanta ? asurakumAreAnA rAjA asurendra camaranI sudharmAMsabhA kayAM AvelI che? A praznanA javAkha ApatA. mahAvIra prabhu gautama svAmIne kahe che ke he gautama masuraGkubhAzanA rAnna yabharendranI sudharmA salA (jaMbUdIve dIve) yUdvIpa nAmanA dvIpamAM AvelI che. (maMdararasa pavvayassa dAhiNeNa ) te meru parvatanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 983 vaitA" dvIpasamudrAn vyatitrajya. ullaMdhyetyarthaH 'aruNavarassa dIvassa" aruNavarasya dvIpasya "vAhirillAo veiyaMtAo" bAhyAd vedikAntAt aruNavaradvIpasya niSkramaNAnantaram " aruNodayaM samuI " aruNodaya samudram " bAyAlIsaMjoyaNa sahassAI " dvicatvAriMzat yojana sahasrANi " ogAhittA" avagAhya samudrajaloparibhAgamatikramya -- dvicatvAriMzad yojanasahasrANi upayuparigatvetyarthaH / " etthaNa camarassa asurindassa asurakumAraraNo" atra khalu camarasyA'surendra.. syA'surakumArarAjasya " tigicchakUDe nAmaM uppAyapabae pannatte" tigicchakTo kI dakSiNa dizAmeM (tiriyamasaMkhije dIvasamudde vIivaittA) tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko lAMghane para (aruNavarassa dIvassa) arUNavara nAma kA eka dvIpa hai / dvIpa kA jaisA nAma hai usa dvIpa ko ghere hue samudra kA bhI aDhAI dvIpa ke bAhira vahI nAma hotA hai / dvIpa aura dvIpa ke bAda samudra haiN| ataH jaMbUdvIpasthita meru parvata se dakSiNa kI ora tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karane para aruNavara nAma kA dIpa AtA hai| isa dvIpa ke cAro tarapha samudra hai-jisakA nAma aruNodaya samudra hai| yahI bAta (bAhirillA oveiyaMtAo aruNodayaM samudaM yAyAlIsaM joyaNasayasahassAI) isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| arthAta-aruNavara dIpa kI jo vedikA jagatI hai usake bAhirI antima choDa se Age bar3hane para aruNodaya nAmakA samudra AtA hai| isa samudra meM kyAlIsahajAra yojana ( ogAhittA ) samudra ke uparitala ke lAMghane para (evya NaM camarassa assuriMdassa asurakumAraraNNotigicchakUDe nAma uppA yapavyae paNNatte ) ThIka vahIM asura kumArarAjacamarendra kA utpAtaparvata himA ( tiriyamasaMkhijje dIvasamuhe vIivaitA) tI2722 bhya dvIya sAgavAthI. ( aruNavarassa dIvassa ) 12412 nAmanI se dI5 mA che. dvIpanuM je nAma che, eja nAma dvIpane gherIne AvelA aDhI dvIpanI bahAranA samudranuM paNa che, dvIpa ane dvIpanI pachI samudra che. eTaleke jaMbadvIpamAM AvelA meru parvatanI dakSiNa tarapha tIrachA asaMkhyAta dvIpasamudrone pAra karavAthI aNavara nAmane dvIpa Ave che. te dvIpanI cAre tarapha je samudrane aruNadhy samudra 4 che. me vAta (bAhirillAo veIyaMtAo aruNodaya samuha mAyA lIsa joyaNasayasahassAI) // sUtra dvArA satAvamA mAve cha. merase hai aruNuvara dvIpanI je vedikA che tenA antima cheDethI AgaLa vadhatAM aruNodaya naasn| samudra mAve che. te samudramA meM tAjIsa 12 yobhana ( osAhittA) pramANa mata2 pA2 42vAthI ( etthaNa camarassa asuriMdassa asurakumAraNNo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhagavatI sUtre nAma upapAta parvataH prajJaptaH tiryaglokagamanAya yatrAgatya camara utpatati sa upapAtanAmakaH parvataH kathyate iti / tasya tigacchakakUTa parvatasya pramANaM darzayati 'sattaisa ' ityAdi " sattarasa ekatrI se joyaNasae uDDa uccatteNaM " saptadaza ekaviMzatiye jinazatAni urdhvam Uccatvena " cattAritI se joyaNasae korsa ca uvveNaM " catustriMzad yojanazatAni krozaJca udvedhena gambhIratvena bhUmyavagAhanetyarthaH " gothubhassa AvAsapavtrayassa pamANeNaM neyavvaM " gostubhasyAssvAsaparvatasya pramANena netavyam / gostubhAkhyAvAsaparvatasya yAvat pramANaM tAvadeva ti giccha - upapAta parvatasyApi pramANaM jJAtavyamityarthaH / gostubhaparvatasya pramANa sAdRzyam upapAta parvatasya kathitaM tatra gostubhaparvatasyaiva kiyat pramANamiti zAstra pratipAditaM tatpramANamidam gostubho lavaNasamudramadhye pUrvasyAM dizi nAgarAjAnAmAhai / isa parvata kA nAma tigicchakUTa hai / camarendra jaba tiryagloka meM Ane kA icchuka hotA hai taba vaha pahile isa parvata para AtA hai aura yahAM se phira vaha tiryagloka meM jAtA hai isaliye isa parvata kA nAma utpAta parvata hai / isa tigicchakUTa kA prAmANa batAne ke nimitta sUtrakAra kahate haiM - ( sattarasa ekavIse jogaNasae uDU uccatteNaM, cattAritI se joyaNasae ko saMca ubveheNaM) isa utpAtaparvata kI U~cAI satraha sau ikkIsa 1721 yojana kI hai aura isakA udvedha - gaharAI - bhUmi meM avagAha nA - cAra sautIsa 430 yojana aura eka koza kA hai / ( gotthubhassa AvAsapavvayassa pamANeNaM neyavvaM ) gostuma nAmaka AvAsaparvata kA jitanA pramANa hai utanA hI pramANa isa tigicchakUTa nAmaka utpAta parvata kA bhI jAnanA cAhiye / gaustuma nAmaka AvAsaparvata kA pramANa kitanA hai yaha zAstroM meM pratipAdita huA hai jo isa prakAra se haitigaccakUDe nAma upappAyapavvara paNNatte ) asurasubhAronA rAma amarendranA utpAta padegta Ave che. te paryaMtanuM nAma tigikUTa che, jyAre camarendrane tiya lAkamAM javAnI IcchA thAya che tyArepahelAM te A parvata para Ave che. ane tyAMthI te tiglAkamAM jAya che. te kAraNe tene utpAta padegta kahe che. have te tichiTanu bhAya gatAvanAbhATe sUtraa2 De cheDe ( saptarasa ekkavIse joyaNasae uDDha uccantreNa', cattAritI se joyaNasae ko saMca uvveheNa ) te utpAtarvatanI ucAI 1721 sattarasAekavIsa yeAjananI ane tenI uMDAi (jamInanI aMdaranI zbhavagAnA) 430 yArasotrIsa thokna bhane u azanI che ( gotthubhassa AvAsa pavvayassa pamANeNa neyavva ) gostula nAmanA AvAsa parvatanuM bheTatuM prabhASa che eTaluM ja pramANa A tigikUTa nAmanA utpAtaparvatanuM paNa samajavuM. gAstubha nAmanA A utpAtapa tanuM je pramANu zomAM batAvyuM che te nIce zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 02 u08 sU01 dhamarendrasya sudharmAsamAdinirUpaNam 985 vAsaparvataH tasyA''dimadhyAnteSu viSkabhapramANamidam " kamaso vikhaMbhose dasabAvIsAiM joyaNasayAI sattsae tevI se cattArisa e ya cauvIse" kramazoviSkaMbhastasya dazadvAviMzatiyojanazatAni saptazatAni trayoviMzatizcatvAriMzatAni ca caturvizatiriti // gostubhopapAtaparvatayoH pramANe sarvathA sAdRzyaM nivArayamAha "navara uvarillaM pramANaM majjhe bhANiyavva " navarasuparitanaM pramANaM madhye bhaNitavyam / gostubhaparvatasya yat uparibhAge pramANaM tat upapAtaparvatasya madhye jJAtavyamityarthaH, tatazcedamuktaM bhavati ( mUle dazabAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM ) mUle yaha gaustubhaparvata nAgarAjoM kA AvAsaparvata hai yaha lavaNasamudra ke bIca meM pUrva dizA meM hai| isake Adi bhAga kA, madhyabhAga kA aura antimabhAga kA viSkaMbha pramANa isa prakAra se hai (kamaso vikkhaMbho se dasabAvIsAI joyaNasayAI, sattasae tevIse cattArisae ya cauvIse) Adi bhAgakA.viSkaMbha pramANa ekahajAra bAIsa 1022 yojanakA madhyabhAga kA viSkaMbha pramANa sAtasau teIsa 723 yojana kA aura antimabhAga kA viSkaMbha pramANa cArasau coIsa 424 yojana kA hai| __ aba gostubha aura utpAtaparvatake pramANameM sarvathA sAdRzyakA nivAraNa karaneke nimitta sUtrakAra kahate haiM (navaraM) ityAdi, usase isameM vizeSatA yaha hai ki ( uvarillaM pamANaM majjhe bhANiyavaM) gostubhaparvata kA antimabhAga kA jo pramANa kahA gayA hai vaha pramANa utpAta parvata ke bIcabhAga kA jAnanA cAhiye, gostubhaparvata ke antimamAga kA pramANa cArasau coIsa 424 yojana kA kahA gayA hai so yaha pramANa utpAta pabaita ke madhyabhAga kA jAnanA cAhiye, yahI bAta (mUle dasa bAvIse joApavAmAM Apela che. te gestubhaparvata nAgarAjAne A parvata che. te lavaNa samudranI vacce pUrvamAM Avela che. tenA Adi bhAgane ane uparanA bhAgane vima (miti 2 // pramANe cha (kamaso vikkhaMbho se dasavAvIsAijoyaNasayAI sattasae tevIse cattArisae ya cauvIse) mAhi lAganI vi04 cha 1022 janane madhyabhAgane vizkebha 723 janane ane uparanA bhAgane viSkala 424 yAnanA cha, have gestubha ane utpAta parvatanA pramANamAM je taphAvata che te darzA11| mATe sUtra12 "navara" mAha sUtro cha-uvarilla pamANaM majjhe mANiyavvaM " gaustubha ptn| 52nA mAgarnu bhA5 mA thucha te bhA5 pAta parvatanA madhyabhAganuM samajavuM. eTale ke stubha parvatanA uparanA bhAganuM mApa 4ra4 jananuM kahyuM che, te utpAta parvatanA madhya bhAganuM mApa 424 yona sabhA se bAta "mUle dasabAvIse joyaNasae vikhaMbheNa, majhe cattAri ma 124 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre dazadvAviMzatiryojanazatAni viSkaMbheNa " majjhe cattAri cauvIse joyaNasae vikkaM. bheNaM " madhye catvAri caturviMzatiryo janazatAni viSkaMbheNa-caturviMzatyuttaracatuH zatamityarthaH " uvarisattatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM " upari saptatrayoviMzatiyojanazatAni viSkaMbheNa trayoviMzatyuttarasaptazatayojanAni-ityarthaH "mUle tiNNi joyaNasahassAI doNiyavattIsuttare joyaNasae kiMcivisemUNe parikkheveNaM " mUle trINi yojanasahasrANi dve ca dvAtriMzaduttare yojanazate kizcit-vizeSone parikSepeNa " majjhe egaM joyaNasahassaM tiNNiyaiguyAle-joyaNasae kiMcivisesUNe parikkhe. veNaM " madhye eka yojanasahasraM trINi ca ekacatvAriMzat yojanazatAni kiJci. dvizeSonaM parikSepeNa " uvari doniya joyaNasahassAI donniya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM " upari dve ca yojanasahasre, dve ca SaDazItiryojana. yaNasae vikkhaMbheNaM, majjhe cattAri cauvIse joyaNasae vikhaMbheNaM, ucari satta tevIse joyaNamae vikkhaMbheNaM ) isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / mUla meM eka hajAra bAIsa 1022 yojana kA viSkaMbha pramANa hai, madhya meM cArasau coIsa 424 yojana kA viSkaMbha pramANa hai aura Upara meM sAtasau teIsa 723 yojana kA viSkaMbha pramANa hai / (mUle tiNNi joyaNasahassAi doNNi ya battIsuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM ) isa parvata kA parikSepa kitanA hai so sUtrakAra ne isa sUtra dvArA prakaTakiyA hai, mUla meM isakA parikSepa kucha kama tIna hajAra dosau battIsa 3232 yojana kA hai| isI taraha se (majjhe egaM joyaNasahassaM tiNi ya iguyAle joyaNasae kiMci vise sUNe parikkheveNaM ) madhyabhAga meM isakA parikSepa eka hajAra tInasau ikatAlIsa 1341 yojana meM kucha kama hai| ( uvari donni ya joyaNasahassAI dAni ya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM) Upara ke bhAga meM cavIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, uvari sattatevIse joyaNasae vikhaMbheNaM " mA sUtrapATha dvArA prakaTa karavAmAM Avela che. kahevAnuM tAtparya e che ke utpAta parva tane vibha mULamAM 1022 jana, madhya bhAgamAM 4ra4 jana ane uparanA mAmA 723 yona che. 'mUle tiNNi joyaNasahassAiM doNNi ya battIsuttare joyaNasaekiMci visesUNe parikkheveNaM' ve sUtrA2 te patanA parikSa5 (parigha)nuM vana ure che. bhUgamA tanA parikSa5 4242 yApana 42ta saDe soch| cha. "majhe egaM joyaNasahassaM tiNNi ya iMguyAle joyaNamae kiMci visesUNe parikkheveNaM " madhya bhAgamAM tene parikSepa 1341eka hajAra traNaso ekatAlIsAjana karatAM the nyUna cha. " uvari donni ya joyaNasahassAI donni ya chalasIe joyaNasae kiMci zrI bhagavatI sUtraH 2 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkAza02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 987 , 16 99 "( zate kiJcidvizeSAdhike parikSepeNa 2286 kiMcidvizeSAdhike " mUle vitthaDe " mUle vistRtaH upapAtaparvataH "majjhe saMkhitte " madhye saMkSiptaH " upi visAle " uparivizAla: 'majjhe varavairaviggahie' madhye varavajravigrahitaH tatra varaH= zreSThaH vajraH tannAmakaH zastravizeSaH AkRtiH = svarUpam tatazca varavajrasyeva vigrahaH AkRtiryasya sa varavajravigrahaH tato varavajravigrahAt svArthikaka pratyaye kRte sati varavajravigrahikaH madhye kSAmaH kRza ityarthaH / etadeva darzayati " mahAmauMdasaMThANa saMThie " mahAmukunda saMsthAnasaMsthitaH mukundo = vAdyavizeSaH mahAMzvAsau mukunda:mahAmukundastasya saMsthAnamAkRtivizeSaH tadiva saMsthitaH tadAkRtivadAkRtimA nityarthaH asau upapAta parvataH " savvarayaNAmae " sarvaratnamayaH upapAtaparvataH, accha0 acchaH svacchaH sphaTikAdivi nirmalaH jAva paDirUve " yAvat isakA parikSepa kucha vizeSAdhika do hajAra do sau chayAsI 2286 yojana kA hai / (mUle vitthaDe ) pahile jo isakA viSkaMbha prakaTa kiyA gayA hai usase yaha bAta nizcita hotI hai ki yaha parvata mUla meM vistRta hai, (majjhe saMkhitte) madhya meM saMkSipta hai aura ( upi visAle ) Upara meM vizAla hai / (majjhe vara bahara viggahie ) yahAM vigraha kA artha AkRti hai, vara vajra zreSTha vajra nAma ke zastra ke samAna isa parvata kI AkRti hai ataH vaha vara vajra vigrahika hai / isase yaha prakaTa kiyA gayA ki yaha parvata madhya meM kRza hai / ( mahAmauMdasaMThANasaMThie) mukunda nAma vAdyavizeSa kA hai so isa vAdyavizeSa kI jaisI AkRti hotI hai vaisI AkRti vAlA yaha utpAta parvata hai / isase bhI yaha madhya meM kRza hai yahI prakaTa kiyA gayA hai / yaha utpAta parvata ( savvarayaNAmae ) sarva - ratnamaya hai | ( acche ) sphaTikamaNi Adi ke samAna yaha nirmala hai / visesAhie parikkheveNaM" uparanA lAgamAM tenA parikSepa 2286NAvIsaso chayAsI yonna 42tAM thodde| badhAre che. "mUlaviutthaDe" mA rIte teneo bhUjalAga vistRta che, "majjhe saMkhitte" madhyalAga saMkSipta che, bhane " uppi visAle" uparanA lAga vizANa che. " majjhe varavara viggahie " sahIM vizraDuno artha Ajara sbhvaan| che. te parvatanA bhAra varabraja ( zreSTha vatra nAmanA zastra ) samAna che. tethI ne patane varava vigrahika ( zreSTha vanA jevA AkAranA ) kahyo che. muDevAnuM tAtparya yo che te parvata madhyabhAgamAM saMkSipta-za che " mahamada saMThANasaMTie " bhuha nAmanuM meDa vAgha hoya che. bhuhuMhanA vA bharanA te utpAta pata che. A sUtra dvArA paNa eja vAta prakaDha karI che ke te madhyamAM DUza (saMkSipta) che, te utpAta parvata "savvarayaNAmae " sarvaratnamaya che. "acche" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 bhagavatI sUtre 66 " pratirUpaH iha yAvatpadopAdAnAt idam grAhyam - " saNDe " zlakSNaH cikaNa ityarthaH lakSNa pRgalena jAyamAnatvAt " laNhe " masRNo'tIva komalaH ghaTTe 15 ghRSTa iva pRSTaH kharazAna maTThe " mRSTa iva mRSTaH sukumArazANena athavA mRSTa iva mRSTaH mArjita iva pramArjanikayA zodhita iva, ataeva "nirae " nIrajaskaH = rajo rahitaH " nimmale " nirmalaH kaThinamalarahitaH " niSpaMke ' niSpaMka:- Ardra malarahitaH " nikkaMkaDacchAe " niSkaMkaTacchAyaH nirAvaraNadvIptiH = AvaraNarahitaprabhAvAnityarthaH " sappabhe " satprabhaH - " samiriIe " samarIcikaH sa kiraNaH ( jAva paDive ) yAvat yaha pratirUpa hai / yahAM ( yAvat ) zabda se ina padoMkA grahaNa kiyA gayA hai ( saNhe, laNhe, ghaTTe, maTTe, nirae, nimmale, niSke, nikaMkaDacchAe, sappame, samariIe, sajjoe, pAsAIe, daMsaNijje, abhirUve, paDirUve ) cikane pugaloM se banA huA hone ke kAraNa yaha parvata zlakSNa cikanA hai, masRNa atyanta komala hai, zANa para ghisakara taiyAra kI huI vastu ke samAna yaha ghRSTa hai, komala zANa para ghisI huI vastu ke samAna yaha mRSTa hai, ataeva aisA jJAta hotA hai ki mAno buhArI se jhADakara ise rajarahita banA diyA gayA hai (nimma le) kaThinamala se yaha rahita hai| kIcar3a Adi se rahita hone ke kAraNa yaha froin hai, kAnti isakI AvaraNa rahita hai ataH yaha nikkaMkaDacchAya hai / isakI prabhA sundara hai ataH yaha saprabha hai| isase sarvadA prabhA kI kiraNeM chiTakatI rahatI haiM isaliye yaha samarIcika hai| anyavastu sArA TimaNi vyAhi samAna te nirbhasa che. " jAva paDirUve" prati3ya yaya tanA vizeSazeothI te yukta che. ahIM " jAna " ( paryanta ) pahathI nIyenAM yaho zrRNu azvAnA che-" saNDe, laNhe, ghaTTe, maTThe, nirae, nimmale, niSpake, nikkaMkaDacchAe, sappabhe, samariIe, saujjoe, pAsAie, daMkhaNijje, abhirUve, paDirUve " A vizeSaNAnA a nIce pramANe che suMvALAM putlAnA aneka hevAthI te parvata - bhulAyama che, masRNa-atizaya abhaga che, sarANu para ghasesI vstunA samAna te dhRSTa che, kAmala sarANa para ghaselI vastunA jevA te sRSTa che, tethI tene bharAbhara 'merIne dhUNarahita manAvyo hoya tethe lAge che. "nimmale " te nirmANa che, DIyaDa mAhithI rahita hovAne sIdhe te niSya che. dha yAgu latanA Ava2zuthI rahita antivANI hovAthI te " nimkaMDacchAya " che tenI prabhA suMdara hAvAthI te saprabha che. temAMthI tejanA kiraNA sadA vikharAtAM rahe che tethI te samarIcika (kiraNAthI yukta ) che, te anya vastune prakAzaka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsamAdinirUpaNam 989 kiraNayukta ityarthaH " saijjo sa" soyotakaH anyavastu prakAzakaH 'pAsAie' prAsAdIyaH prasannatAjanakalAt " daMsaNijje" darzanIyaH 'abhiruve' abhirUpakaH atiramaNIyaH " paDirUve " pratirUpaH sundarAkRtikaH " seNaM egAe paumavara behayAe" sa khalu ekayA panavaravedikayA yuktaH "egeNa vaNasaMDeNa ya" ekena vana khaNDa kena ca ' savao samaMtA saMparikkhitte ' sarvataH samantAt parikSiptaH pariveSTita ityarthaH " paumavaraveiyAe vaNasaMDassa ya vaNNao" padmavaravedikAyAH vanakhaNDakasya ca varNakaH tatra vedikAvarNakastu ittham tathAhi-" sA NaM paumavaraveiyA addhaM joyaNaM uDDU uccatteNa" sA khalu padmavaravedikA ardhayojanam Urdhvam uccatvena "paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM " paJcadhanuH zatAni viSkaMbheNa " sabaraya. NAmai , sarva ratnamayI " tigicchakUDa uvaritalaparikkhevasamA parikkheveNaM " kA prakAzaka honese yaha sodyota udyota se yukta hai / prasannatAkA janaka hone se yaha prAsAdIya hai / dekhane yogya hone se darzanIya, atiramaNIya hone se abhirUpa aura sundarAkRtiyukta hone se pratirUpa hai / ( se gaM egAe paumavaraveDyAe ) yaha utpAta parvata eka padmavara vedikA se (egeNa vaNasaMDeNa ) aura eka vanakhaMDa se (savva samaMtA saMparikvitte saba tarapha acchI taraha se pariveSTita / (paumavaraveDyAe vaNasaMDassa yadhaNNao) padmavaravedikA aura vanAMDa kA varNana yahAM jAnanA cAhiye / padmavara vedikA kA varNana isa prakAra se hai-sA NaM paumavaravehayA akhaM jopaNaM uDDU, uccatteNaM ) isa padmavara vedikA kI UcAI Adhe yojana kI hai / ( paMcadhaNusayAI vikhaMbheNe ) viSkama isa ko pAMca sau 500 dhanuSa kA hai / ( samvarayagAmaI ) yaha pUrI ratnoM kI banI huI hai| hovAthI sodyota-prakAzathI yukta che. te prasannatAne janaka havAthI prasAdIya che. te dekhavA yogya hovAthI darzanIya che, atizaya suMdara havAthI abhirUpa che ane suMdara AkRti vALe hevAthI pratirUpa che. se NaM egAe paumavaraveiyAe " te tyAta 5'ta me 512 vahasAthI bhane "egeNa vaNasaMDeNa" me namazrI " sabbao samaMtA saMpari kkhitte " madhI yAnusa dhezayata cha. "paumavaraveiyAe vaNasaMDassa ya vaNNao" ahIM padmavara vedikAnuM tathA vanakhaMDanuM varNana karavuM joIe. padmavaradikAnuM varNana mA pramANe cha- "sA NaM paumavaraveiyA addhaM joyaNaM uDDhe uccatteNaM" / 5512 vahinI yA mA yonI che, "paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNe" te vina ( vistAra ) 500 dhanuSanA che. " sabbarayaNAmaI " te pUre pUrI 2ne. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 990 bhagavatIsUtre tigicchakUTauparitalaparikSepasamA parikSepeNa "tIseNa paumavaraveiyAe" tasyA khalu padmavaravedikAyAH "imeyArUve vaNNAvAse paNNatte" ayametadrUpo varNaka vyAsaH prajJaptaH varNakavyAso vargakavistAra ityarthaH "vaharAmayA nemA" vajramayI nemA ityAdi, nemAH staMbhAnAM mUlapAdAH 'asyAH savistArato varNanaM rAjapraznIya sUtrato'vaseyam / vanakhaNDavarNakastvevam " se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI ca cakavAlavikkhaMbheNaM " sa khalu vanakhaNDako dezone dve yojane cakravAlaviSkaMbheNa golAkAreNa "paumavaraveiyA-parikkhevasame parikkheveNa" padma varavedikAparikSepasamaH parikSepeNa " kiNhe kiNhobhAse " kRSNaH kRSNAvabhAsaH ityAdi / " tassa NaM tigicchakUDassa upAyapacayassa upi bahusamaramaNijje( tigicchakUDauvaritalaparikkhevasamA parikkheveNaM) isa padmavaravedikA kA parikSepa tigiccha kUTa utpAta parvata ke uparibhAga kA jitanA parikSepa hai utanA hai| (tIseNaM paumavaravejhyAe imeyAkhve vaNNAvAse paNNatte ) isa padmavara vedikA ke aura bhI varNana kA vistAra isa prakAra se hai (vaharAmayA nemA ) ityAdi isa padmavara vedikA ke nema staMbhoM ke mUlapAda vajra ke bane hue haiM / isakA vistRta varNana rAjapraznIya sUtra meM kiyA gayA hai so vahAM se jAna lenA caahiye| __ vanakhaNDa kA varNana isa prakAra se hai ( se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI cakvAlavikkhaMbheNaM ) isa vanakhaNDa kA gherAva kucha kama do yojana kA hai / (paumavaraveDyA parikkhevasame parikkheveNaM) isakA parikSepa padmavaravedikA ke parikSepa ke jitanA hai / (kiNhe kiNhovabhAse) yaha kRSNa aura kRSNakAntivAlA hai / ityAdi / (tassa NaM tigicchakanI mAnasI cha. " tigicchakUDavaritalaparikkhevasamA parikkhetreNaM " te 5512 vedikAne parikSepa (parigha ) ticchikUTa parvatanA uparanA bhAga jeTale ja cha. ' tIseNaM paumavaraveiyAe imeyArUve vaNNAvAse paNNatte" te 552 vahichana madhila paNana mA prabhAva cha-" vairAmayA nemA" te 5512vahinI staMbhanA mULabhAga vajane baneluM che. tenuM vistRta varNana ( rAjakazrIya sUtra bhai ) 4yu cha, to tyAMcI pAyI ye vanamarnu qNuna L pramANe -" se gaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI cakavAlavikkhaMbheNaM" nmn| dherAvo me yogana 42i sa maach| cha. "paumavaraveiyA parikkhevasame parikkheveNaM" tenA parikSa5 5512vahina parikSa5 1. "kiNhe kiNhovabhAse' te zuzyAma cha, bhane zyAma tithI yuta . zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 270 101 camarendrasya sudhasabhAdinirUpaNam 991 bhUmibhAge pannatte " tasya khalu tigiccha kUTasya upapAtaparvatasya upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tatra bahusamaramaNIya atyaMtasamoramaNIyaH manoharazce tyarthaH " vavNao" varNakaH tAzAtyanta - samaramaNIyasya bhUmibhAgasya varNanaM kartavyam tadittham " se jahA - nAmae AliMgapukkhare ivA" tad yathA nAma AliMgapuSkaramiti- vA. AliMgapuSkara murajamukhamukham " muiMga pukkhare ivA" mRdaMgapuSkaramiti vA "saratale ivA" sarastalamiti vA " karatale ivA" karatalamiti vA "AyasamaMDale ivA " AdarzamaNDalamiti vA. "caMdamaMDale ivA " candramaNDalamiti vA ityAdi pUrvokta vizeSaNavat samatala ityarthaH " tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa" tasya rula bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya. " bahumajjhadesabhAge estha NaM mahaM ege pAsAya vaDiMsaye panatte " bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH Dasta upAyapavvayassa uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAgepaNNatte) isa ti. gicchakUTa nAmaka utpAta parvata kA jo Upara kA bhUmibhAga hai vaha bilakula samatala hai-U~cA nIcA-athavA-Ubar3a khAbar3a-nahIM hai ataHyaha bar3A hI sundara hai| (vaNNao) isa bahusamaramaNIyabhUmIbhAga kA varNana kara lenA cAhiye jo isa prakAra se hai-(se jahAnAmae aliMgapukkharei vA) vaha bhUmibhAga murajamukha ke samAna hai| (muyaMgapukkharei vA) mRdaMga mukha ke jaisA hai| (saratalei vA) tAlAba ke talabhAga ke sadRza hai| (karatalei vA) hAthoM ke taliyA ke anurUpa hai| (AyaMsamaMulei vA) dapaMNa maMDala ke tulya hai / (caMdamaMDaleha vA) candramaNDala ke jaisA hai| ina saba vizeSaNoM se yahI prakaTa kiyA gayA hai ki vaha bhUmibhAga bilakula samatala vAlA hai| (tassa NaM bahasamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahamajjhadesabhAge ettha NaM mahaM egaM pAsAyaDisae pannatte ) bahusamaramaNIya usa " tassa NaM tigicchakUDassa upAyapabbayasa uni bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte te tigicchakUTa nAmanA utpAta parvatano uparano bhAga taddana samatala che. te bhAga uMco nIce athavA khADA TekarA vALe nathI te saghaLA suMdara lAge che. (vaNNao) te samatatA ramaNIya bhAganuM vana nIye prabhArI cha (se jahA nAmae AliMgapukkharei vA ) ta bhUmilA bhu200 bhuma nA vA che, ( mubaMgapukkharei vA ) bhRbhumanA cha, ( sarataleivA ) sarovaranA taAHIL samAna cha, ( karataleivA ) 42tara samAna cha, ( AyasamaDaleivA) sarIsAnI sapATI samAna che, (cadamaDalei vA ) bhane yandrabhasa samAna cha. mA saghAta vishepaNe dvArA e vAta prakaTa karavAmAM AvI che ke te bhUmibhAga taddana samatala cha. ( tassa Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge ettha Na maha ega pAsAyavaDisae pannatte) te pasabha ramaNIya bhUmimAnI parAma2 pathyA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ member 292 bhagavatIkhUce prAsAdo'vataMsakaH avataMsaka iva zirobhUSaNa iva pradhAnatvAt iti prAsAdAvataMsakA prAsAdazreSTha ityarthaH / tAdRza mAsAdasya pramANaM darzayati " aDDA ijjAiM joyaNa sayAI uDDhaM uccatteNaM " ardhavRtIyAni yojanazatAni Urdhvam uccatvena "paNavIsaM joyaNasayAI vikkhaMbheNa paJcaviMzatiryojanazatAni viSkaMbheNa 'pasAyapaNNao" atra khalu prAsAdaparNako vijJeyaH sa caivam " abbhugayabhusiya pahasie" abhyudgata ucchritaH prahasitaH abhyudgatam abhrodgatamvA yathA bhavati-evamucchritaH gaganacumbI ityarthaH yadvA makArasyAgamasiddhatvAt-abhyudgatazcAsau ucchitazceti abhyudgatocchUita atizaya ucca ityarthaH tathA-prahasitaH kAMtinikaraparigatatayA pahasita iva prahasitaH athavA prabhayA sitaH zuklaH athavA prabhayA sitaH sambaddhaH prakAzita ityarthaH bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka bar3AbhArI prAsAdoktaMsaka-prAsAdoM meM sarvotkRSTa-unnata mahala hai| avataMsaka-zabda kA artha mukuTa hotA hai| so yaha prAsAda pradhAna hone ke kAraNa anyaprAsAdoM ke bIca meM mukuTa ke samAna athavA zirobhUSaNa ke samAna hai ataHprAsAdAvataMsakarUpa se ise prakaTa kiyA gayA hai| isa prasAda kA pramANa kitanA hai so prakaTa kiyA jAtA hai-(aDrAijjAiM joyaNasayAI uDU uccattaNaM) yaha prAsAda do sau pacAsa 250 yojana u~cA hai| (paNavIsaM joyaNasayAI vikkhaMbheNaM) isakA viSkaMbha ekasau paccIsa 125 yojana kA hai / (pAsAyavaNNa o) isa prAsAda kA varNaka isa prakAra se hai-(abbhugayamUsiyapahasie ) yaha prAsAda itanA U~cA hai ki isane mAno apanI u~cAI se AkAza ko chU liyA hai arthAt yaha gagana cuMbI hai kAntinikara se vyApta hone ke kAraNa aisA mAlUma hotA hai ki mAno yaha prAsAda hasa rahA hai athavA-yaha apanI nirmala prabhA se sita-sapheda hai yA prakAzita hai / qthya me ghaNe uttama bhI Ave che. ( avata'saka ) pahane! ma bhuraTa thAya che. te prAsAda (mahela ) zreSTha hovAthI bIjA prAsAdenI vacce mugaTanA jema-zirobhUmANanA jema-bhe che. mATe te mahela ne "prAsAdavavaMsaka" kahela cha. have te bhaDasana bhA5 matAvAmAM Ave che-(aDaijjAijoyaNasayAI uDUDha uccattaNa) te bhaDasa 250 miDisI yona yA cha. ( paNavIsa joyaNasayAI vikkha bheNa) tenA vi. 125 sapAsa yAna che. (pAsAya vaNNao) ve te prAsAI ( bhaDasa ) na 42vAmAM Ave che ( abbhugayasiyapahasie) tenI uMcAI eTalI badhI che ke te AkAzane sparzatA hoya tema lAge che kahe vAne bhAvArtha e che ke te gaganacuMbI che. te tenI nirmala prabhAne kAraNe sa tathA prazita bhAya che. tethI te prAsA sa samAna vAgeche-( maNi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - prameyacandrikA TI0 za09 u08 sU01 camarendrasya sudhAsabhAdinirUpaNam 993 " maNikaNagarayaNabhatticitte" maNikanakaratnabhakticitraH maNikanakaratnAnAM bhaktibhirvicchittibhiH 'velabuTA' iti bhASApasiddhAbhiH citritaH atizayitavila. kSaNa iti maNikanakaratnabhakticitra ityAdi prAsAdavarNakaH / ' ulloyabhUmivapaNao' ullocabhUmivarNakaH prAsAdoparibhAgasya varNaka iti, sa caivam-" tassa NaM pAsAyaDiMsagarasa ime yArave ulloe panatte" tasya khalu prAsAdAvataMsakasyAyametadrUpaH ullocaH / uparitanabhAgaH' prajJaptaH / IhAmigausabhaturaganara magaravihagavilADa kiMnara rurusarabha-camara-kuMjara-vaNalaya-paumalayabhatticiro' IhAmRga RSabhaturaganaramakaravihagavilADa-kinnararuru-sarabhacamara-kuJjaravanavalaya -padmalatA bhakticitraH 'jAva sabbatapaNijjamae acche jAva pahirave ' yAvat sarvatapanIyamayo'ccho yAvat pratirUpaH, iha yAvatpadena zlakSNaH mamRNaH ghRSTaH mRSTaH nIrajaskara (maNikaNagarayaNabhatticitte) maNiyoM ke suvarNa ke aura ratnoM ke bane due belabUToM se yaha citrita ho rahA hai / ityAdi / ( ulloya bhUmivaNNa o) isa prAsAda ke UparakI bhUmi kA varNana samajha lenA cAhiye-jo isa prakAra se hai- (tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa imeyArUve ulloe paNNatte) (ulloca) zabda kA artha-prAsAda ke Upara kA jo bhAga hai vaha hai| yaha prAsAda ke Upara kA bhAga ( IhAmiga-usabha-turaga-nara-magara-vihagavilADa-kiMnara-ruru-sarabha-camara-kuMjara-vaNalaya-paumalaya-bhatticise) ina cIjoM ke belabUTAMse yukta hai-jaise-IhAmRga-mRgavizeSa yA vRka, RSabha -baila, turaga-ghor3A, nara-manuSya, makara-magara, vihara-pakSI, vilADabillI, kinnara, ruru-mRga, sarabha-aSTApada, camara, hAthI, vanalatA aura pdmltaa| (jAva savvatapaNijjamae) yAvat yaha pUrA prAsAda ke Upara kA bhAga suvarNa se hI banA hai-aisA jJAta hotA haiM (acche) yaha sarva kaNagarayaNabhatticitte ) tebhA bhaNI, suvarSa bhane 2tnAnA samUhA mAve meai che. tethI te gha / manoDa2 sANe che. ( ulloya bhUmivaNNao) ve te prAsAhanI S52 // bhUbhilAganuM vana 42vAmAM Ave che-(tassa Na' pAsAyA vaDi'sagassa imeyArave ulloe paNNatte ) prAsAhanA 52nA mAgana ( ulloca) 43 . te prAsAno uparIbhAga nIce darzAvyA pramANenI cIjonA velabuTTAthI yukta che(iihaamig, usabha, turaga, nara magara, vihaga, vilADa, kiMnara, ruru, sarabha, camara, kujara, raNalaya, paumala, bhatticite ) IhAmRga-pAna2 saya 13, RSabha-maha, turaga-ghA, nara-mAsa, makara-bhAra, vihaga-pakSI, vilAu-mIbADI, nnira, bhRA, sarabha-maTA56, sama2, thI, vanasatA mane pasatA. (jAva savva tapa Nijjamae) te bhalane 52ne| mAma mA suna manyA DAya menu bha 125 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VER 994 bhagavatIstre nirmalaH niSpakaH niSkaMTacchAyaH samabhaH samarIcikaH sodyotakaH prAsAdIyaH darzanoyaH abhirUpaH ' eteSA grahaNaM bhavati / bhUmibhAgasya varNanaM tu evam-' tassa NaM pAsAyavasiyassa bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte tanahA AliMgapukkhareivA' sasva khalu prAsAdAvataMsakasya bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajAtaH tadyathA AliMgapuSkaramiti vA kIdRzaH bhUmibhAga ityAha-AliMgapuSkaraM murajamukhavat mRdagamukhavat sarastalavat karatalavat AdarzamaNDalavat candramaNDalavat samatayAvyavasthitaH ityAdi / 'bhaTThajoyaNAI maNipIr3hiyA' tatra aSTa yojanAni maNipIThikAH 'camarassa sIhAsaNaM saparivAra bhANiyabdha' camarasya siMhAsanaM saparivAraM bhaNitavyam-camararAjasya camarendrasya saparivAraM-parivArasahitaM siMhAsanaM 'bhANiyavyam' bhaNitavyam tadittham 'tassa paM sIhAsaNassa avaruttare NaM uttare NaM uttarapurasthimeNaM' ettha NaM camarassa causaTThINaM prakAra se svaccha aura (jAva paDirUve) yAvat zlakSNa Adi vizeSaNoM se yukta hai utpAta parvata ke samAna atyanta suhAvanA hai| bhUmibhAga kA varNana to isa prakArase hai-(tassa NaM pAsAya vaDiMsayassa bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte-taM jahA-aliMgapukkharei vA, muyaMgapukkharei vA saratalehavA AyaMsamaMDalei vA caMdamaMDaleivA) ityAdi vizeSaNoM vAlA utpA. ta parvata ke bhUmibhAga ke samAna atyanta samatala vAlA hai ye bhUmibhAga ke artha karate samaya kiyA jA cukA hai-so vahAM se dekhalenA cAhiye / (aTTha joyaNAI maNipIDhiyA) isakI maNipIThikA ATha yojana pramANa hai| (camarassa sIhAsaNaM saparivAra bhANiyavvaM ) camara ke siMhAsana kA siMhAsana ke parivAra sahita varNana karanA cAhiye-jo isa prakAra se hai -(tassa NaM sIhAsaNassa avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM etthaNaM mAge cha. ( acche ) ta misasa 2527 mate ( jAva paDirUve ) (lakSNa )mulAyamathI laIne pratirUpa parvatanA utpAta parvatanuM varNana karatI vakhate je vizeSaNe vAparyA che, te vizeSaNothI yukta che. tethI te utpAta parvatanA je sudara che. bhUbhilAgatuM vana nIya prabhArI cha-( tassa japAsAyA vaDisayassa bahusagaramaNijje bhUmibhAge paNNatte-tajahA-AliMgapukkharei vA, saratalei vA, AyaMsa maMDaleivA, caMdamaMDaleivA ) tyAdi vizeSaNANA tyAta tinA bhUbhiH bhAga je te atyaMta samatala che. A sUtrane artha bhUmibhAganuM varNana karatI vakhate AgaLa ApavAmAM Avela che, te tyAMthI vAMcI devA-( aTu joyaNAI maNipIDhiyA ) tenI bhalipI mA8 yAna pramANa cha. (camarassa sIhAsaNa saparivAra bhANiyavva) va yamarendranA siNddaasananuM siMhAsananA parivAra (vibhAga) sahita varNana karavAmAM Ave che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramendrakA TIkA za02308 01 amarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 995 sAmANiya sAhassINaM causaTThI bhaddAsana sAhassIo pannattAo evaM puratthimeNaM paMcaNDaM aggamahisaNaM saparivArANaM paMca bhaddAsaNAI saparivArAI - dAhiNapurasthimeNaM abhitariyAe parisAe cauvvIsAe devasAhassINaM cauvIsaM bhaddAsaNasAhassIo evaM dAhiNeNaM majjhimAe parisAe aTThAvIsaM bhaddAsaNa sAhassIo - dAhiNapaccatthimeNaM bAhirae parisAe battIsaM bhaddAsaNasAhasIo paccatthimeNaM sattaNhaM aNiyAivaINaM camarassa causaTTINaM sAmANiya sAhassINaM causaTThI bhaddAsanasAhassIoMpannatAoM, evaM puratthimeNaM) ityAdi, usa siMhAsana ke pazcima aura uttara ke kone meM arthAt vAyavyakoNa meM, uttara meM evaM uttarapaurastya meMIzAna koNa meM camara ke causaTha 64 hajAra sAmAnika devoM ke cosaTha 64 hajAra bhadrAsana haiM / isI taraha pUrvadizA meM (paMcanhaM aggamahisIrNa saparivArANaM paMca bhAsaNAI saparivArAI ) parivArasahita pAMca paTTadevi yoM ke parivArasahita pAMca bhadrAsana haiM (dAhiNapurasthimeNaM abhitariyA parisAe cavIsAe devasAhassINaM cauvIsaM bhaddAsaNasAharusIo) dakSiNa aura pUrva ke kone meM agnikoNa meM Abhyantarika pariSad ke cauvIsahajAra devoM ke caubIsahajAra bhadrAsana haiM / ( evaM dAhiNeNaM majjhimAe parisAe aTThAvIsaM bhaddAsaNasAhassIo) isI prakAra se dakSiNadizAmeM madhyamapariSada ke aTThAIsa 28 hajAra bhadrAsana haiM / (dAhiNa paccatthimeNa bAhirAe parisAe battIsaM bhaddAsaNasAhassIo dakSiNa aura pazcima ke kone meM arthAt naiRtakoNa meM bAhirI pariSada ke battIsa 32 hajAra bhadrAsana haiN| (paccatthimeNaM, sattAhaM aNiyAhivaIAM ( tassa NaM NaM sIhA saNassa avaruttareNa uttarapuratthime Na' etthaNa camaraskha caTThI bhaddAsanasAhasIo pannattAo, evaM puratthi me Na ) chatyAhi te siNhaasananA vAyavya kANumAM, uttaramAM ane izAnakANumAM camaranA cAsaTha hajAra samAni hevAnAM yAsaha unnara ladrAsana che, mena prabhANu pUrvadvizAmAM ( paMcaNDa' agamahiso saparivAraNaM paMca bhaddAsaNAI saparivArAI ) parivAra sahita pAMya bhubhya hevIyAnAM parivAra sahita pAMca ladrAsana che. ( dAhiNapurasthi meNa abhitariyAe parisAe cauvvIsAe devasAhassINa' cauvIsa bhaddA saNasAhastrIo ) agnikANamAM abhyantarika pariSadanA cAvIsahajAra devAnAM cAvIsa hajAra bhadrAsana che. ( evaM dAhiNeNa majjhimAe parisAe aTThAvIsa bhAsaNa sAhassIo ) 04 pramANe dakSiNa dizAmAM madhyamA pariSadanAM 28 aThacAvIsa hajAra bhadrAsana che. (dAhiNapaJcatthameNa bAhirAe parikhAe battIsa mahAsaNa sAhasIo) naiRtya azubhAM mAhya pariSahanA matrIsa intara ladvAsana che. ( pacacatthimeNa sattaraha aNiyA zrI bhagavatI sUtra : 2 , Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 996 bhagavatIsUtra sattabhaddAsaNAiM caudisaM - AyarakkhadevANaM cattAribhadAsaNasahassacausaDIo' ityAdi ( tasya khalu siMhAsanasya aparottareNa (vAyukoNe ) uttareNa-uttarapaurastye (IzAnakoMNe) atra khalu camarasya catuHSaSTiH sAmAnikasAhasrINAm catuH paSThiH bhadrAsanasAhasrathaH prajJaptAH evaM paurastye khalu pazcAnAmagramahiSINAM saparivArANAm pazcabhadrAsanAni saparivArANi dakSiNapaurastye abhyantarikAyAH parSadaH caturviMzatidevasAhasrINAM caturviMzatirbhadrAsanasAhasrayaH evaM dakSiNasyAM madhyamAyAH pariSadaH aSTAviMzatirbhadrAsanasAhasrayaH dakSiNapazcime bAhyAyAH pariSadaH dvAtriMzad bhadrAsanasAhasrathaH pazcime saptAnAmanIkAdhipatInAM saptabhadrAsanAni caturdizamAtmarakSakadevAnAM catasraH bhadrAsanasahasracatuHSaSTaya iti ) ' tassa NaM tigicchakUDassa dAMhiNeNaM chakkoDisae' tasya khalu tigicchakUTasya dakSiNena SaTkoTizatAni 'paNavanne ca kor3Io' paJcapaJcAzat ca koTayaH ' paNatIsaM ca sayasahassAI ' paJcatrizacca zatasahasrANi 'paNNAsaM ca sahassAI' pazcAzacca sahasrANi (6,55,35,50000) ' aruNodae samudde tiriyaM vIivaittA' aruNodaye samudre-tiryagvyativrajya pazcAzat satta bhadAsaNAI) pazcima dizA meM sAta senApatiyoM ke sAta bhadrAsana haiN| (caudisaM AyarakkhadevANaM cattArI bhadrAsaNasahassacausaDIo i. tyAdi) tathA cAroM dizAoM meM AtmarakSakadevoM ke causaTha hajAra 64 hajAra bhadrAsana haiM, arthAt saba milAkara do lAkha chappana hajAra (256. 000) bhadrAsana hote haiM, (tassa NaM tigicchakUDaspta dAhiNegaM chakkoDi. sae (6000000000) paNapanne ca koDIbho (550000000) paNatIsaM ca sayasahassAI (3500000) paNNAsaM ca (50000) sahassAI aruNo. dae samudde tiriyaM vIivaittA) usa tigicchakUTa parvata kI dakSiNa dizA tarapha arUNodaya samudra meM chasau pacapana karoDa tIsahivaINa satta bhahAsaNAI) pazcima dizAmA sAta senApatiyAna sAta madrAsana cha. ( cauhisa AyarakkhadevANa cattAri bhaddAsaNasahassacausaTThIo) tyaadi| tathA cAre dizAomAM AtmarakSaka devonAM 64000-68000 bhadrAsana che, eTale ke AtmarakSaka devanAM badhAM maLIne be lAkha chappana hajAra bhadrAsana che. ( tassa gatigicchakUDassa dAhiNeNa chakkoDisae) (6000000000) paNapanne ca koDIo (550000000)paNatIsaM ca sayasahassAI ( 3500000) paNNAsaM ca (50000) sahassAI arUNodae sasudde tiriya vIivaittA) tigira7. kUTa parvatanI dakSiNa dizA tarapha arUNodaya samudramAM cha paMcAvana kareDa viala anma 5yAsa 12 (1553550000 ) yona tirasa ne ( Ahe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " prameyacandrA TIkA za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsabhAdinirUpaNam 997 sahasrottara - paJcatriMzat - lakSAdhika paJcapaJcAzatkoTayadhika SaDarvayojanamaruNodaya samudratiyagUrvyatitrajya 'ahe rayaNappabhAe puDhavIe cattAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ' aghoratnaprabhAyAH pRthivyAH catvAriMzad yojanasahasrANi avagAhya pravizyetyarthaH, ettha NaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo' atra khalu camarasyA' surendrasyA'surakumArarAjasya ' camaravaMcAe nAmaM rAyahANI paNNattA' camaracaMcAnAma rAjadhAnI prajJaptA, camaracaMcAyA rAjadhAnyA nagaryyAH sthAnaM pradarzya tadanantaraM tasyAH pramANaM darzayitumAha ' evaM joyaNasayasahassaM ' ityAdi ' evaM joyaNasayasahassaM AyAma vikkhaMbheNaM' evaM yojanazatasahasram AyAmaviSkaMbheNa AyAmavistArAbhyAmekalakSayojana parimita ityarthaH ' jaMbUdIvacyamANA ' jaMbUdvIpamamANAH 'pAgArodivaDuM joyaNasayaM uDDuM uccatteNaM' prAkAradvitIyArdha yojanazatam sArdhamekayoja - - lAkha, pacAsa hajAra (6553550000 ) yojana tirache jAkara ( ahe rayaNabhAe puDhavIe cattAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ) nIce ranaprabhA pRthivI kA cAlIsa 40 hajAra yojana jitanA bhAga avagAhita kara lene para (eNaM camarassa asuriMdassa asurakumAraraNNo camaracaMcA NAmaM rAyahANI pannattA ) ThIka isI sthAna para asurakumAroM ke rAjA camarendra kI camaracaMcA nAmakI rAjadhAnI kahI gaI hai| isa prakAra camarAMcA rAjadhAnI kA sthAna dikhAkara aba sUtrakAra usakA pramANa prakaTa karane ke nimitta sUtra kahate haiM ( evaM joyaNasayasahasse AyAmavikkhaMbheNaM ) yaha rAjadhAnI AyAma aura vistAra se eka lAkha yojana kI hai| ataH yaha (jaMbUdvIpa ke pramANa barAbara hai| (pAgAro divaDU' joyaNasayaM uDhUM uccatteNa ) isa rAjadhAnI kA prAkAra- koTa ekasaupacAsa 150 raNabhA puDhavI cattAlIsa joyaNasahaslAi ogAhitA) nIce ratnaprabhA pRthviin| thAjIsa Dalara thoknaprabhA bhAga yogagIye tyAre ( etthaNa' camarasva asuriMdara asurakumAraraNNo camaracacANAma rAyahANI pannattA ) asurakubhArAnA rAjA camarendranI camara cacA nAmanI rAjadhAnI Ave che. A rIte camaracacA nAmanI rAjadhAnInuM sthAna khAtAvIne have sUtrakAra tenuM pramANa khatAvavA bhATe nIcenAM sUtro saye che. ( evaM joyaNa saya sahasva AyAmavikkha bheNaM ) te rAjadhAnInA vistAra ane AyAma ( lakhAI ) eka lAkha ceAjananI che. tethI te (jaMbUdIva pamANA ) 4jUdvIpa bheTalA 4 prabhANuvAjI che. ( pAgAro divaDa joyaNAya' uDDa uccazeNaM) te rAjadhAnIno Ta 150 hoDhaso yolna yo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ bhagavatIsUtre nazatam Urdhvam uccasvena 'mUle pannAsaM joyaNAI vikkhabheNaM' mUle paMcAzat yojanAni viSkaMbheNa ' uvari addhaterasajoyaNAI vikhaMbheNaM' upari ardhatrayodazayojanAni sArddhadvAdazayojanAni, viSkaMbheNaM * kapisIsagA addhajoyaNA AyAmeNaM' kapizIrSakANi ardhayojanam AyAmena 'kosaM vikhaMbheNaM' krozaM viSkaMbheNa 'desUna addhajoyaNaM uTheM uccatteNaM ' dezonam ardhayojanam Urdhvamuccatvena 'egamegAe vAhAe paMca paMcadArasayA ' ekaikasyAM vAhAyAM dizi paJca paJcadvArazatAni santi -- aDrAijjAI joyaNasayAiM uDu uccatteNaM' ardhanIyAni yojanazatAni Urdhvam uccatvena tathA'addhavikkhaMbheNaM' arddhaviSkaMbheNa-paJcaviMzatyadhikayojanazataM viSkaM bheNa * uvariyaleNaM solasajoyaNa sahassAI AyAmavikkhaMbheNa ' uparitalaM khalu SoDazayojanasahasrANi yojana kA u~cA hai / (mUle pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM, uvariM addhaterasajoyagAI vikkhaMbheNaM) isa prAkAra ke mUla kA viSkaMbha pacAsa yojana pramANa hai, aura Upara ke bhAga ke viSkaMbha kA pramANa sADhA yAraha 12 // yojana kA hai / ( kapisIsagA addhajoyaNA AyAmeNa ) kaMgUroM kI laMbAI Adhe yojana ko hai / ( kosaM vikkhaMbhegaM ) cauDAI eka kosa kI hai| (desUrNa addhajoyaNaM u8 uccatteNaM ) u~cAI kucha kama Adhe yojana kI hai / (egamegAe bAhAe paMcapaMcadArasayA) eka eka bAhA meM dizA meM pAMcaso pAMcasau daravAje haiN| ( aDAijjAI joyaNasayAI ur3a uccatteNaM) daravAjoM kI u~cAI do sau pacAsa 250 yojanakI hai / (addha vikkhaMbheNa) ucAI kI apekSA viSkaMbha kA pramANa AdhA hai / arthAt eka sau pacIsa 125 yojana kA hai / (uvariyaleNa solasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNa) uparitala UparakA bhAga AyAma aura vi che. (mUle pannAsa joyaNAI vikkhaMbheNaM, uri addhaterasajoyaNAI vikkhaMbheNaM) keTanA mULanA bhAgane vistAra pacAsa yojana pramANa che, ane uparanA bhAgane vistA2 12 // saa||2 yAmanane che. ( kapisIsagA addhajoyaNA AyAmeNaM) tanAgarAnImA mardhA yogananI cha. ( kosavikkhabheNa) mane paDAmA sadhyAnanI che, (desUNa addhajoyaNa urdU uccatteNa) ane yA ardhA yosana 2di sADe mAchI che. (egabhegAe bAhAe paMca paMca dArasayA) tenI prtye| hizAme 500-500 paaNyse| pAMyaso 42 cha. (aDAijjAI jAyaNasayAiM ur3a uccatteNa) te 42vAjamyAnI yA 250 madise yogananI cha. (addha vikkhaMbheNa) GyA 42i paDANA ardhA-meTa 125 sapAsa yonI che. (ubariyaleNaM sosala joyaNasahassAI AyAmavikkhameNa ) tena52ri Init bhane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 108 sU01 camarendrasya sudha sabhAdinirUpaNam 999 AyAmaviSkaMbheNa 'pannAsaM joyaNasahassAI paMca ya sattANauya joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM' paJcAzayojanasahasrANi-paJca ca saptanavatizca yojanazatAni kizcidvizeSonam parikSepeNa-pazcAzatsahastra-paJcazatasaptanavatipamANamuparitalaM kiMcidvizeSonam 'sabappamANe NaM vaimAnikapamANassa addhaM neyacvaM' sarvapamANena vaimAnikapamANasyA netavyam-jJAtavyam etasya khalu prakaraNasyAyamarthaH camaracacArAjadhAnyAm prAkAramAsAdasabhAdisarvavastUnAm AyAmocchyAdi mamANaM saudharma-vaimAnikavimAna-prAsAdaprAkArasabhAdi-vastugatapramANApekSayArdhamamANakameva jJAtavyam-tathAhi saudharmavaimAnikadevAnAM vimAnaprAkAro yojanAnAM kaMbha kI apekSA solaha hajAra yojana kA hai / ( pannAsa joyaNasahassAI paMca ya sattANau ya joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM) uparitala ke parikSepa kA pramANa kucha kama pacAsa hajAra pAMca sau satAnave (50597) yojana kA hai / (savvappamANeNa vemANiyappamANassa addhaM neyavvaM ) vaimAnika devoM kI apekSA se yahAM para saba vastuoM kA pramANa AdhA jAnanA cAhiye / isa prakaraNa kA yaha artha hai-camara caMcA rAjadhAnI meM prAkAra, prAsAda tathA sabhA vagairaha jo vastue~ haiM unakI UcAI Adi kA jo pramANa vaha saudharma vimAna ke jo prAsAda, prAkAra, sabhA Adi haiM unake pramANa kI apekSA AdhA hai| jaise saudharma devaloka meM rahane vAle devoM ke vimAnoM ke prAkAra kI u~cAI 300 tInaso yojana kI hai| tathA camarendra kI nagarI ke prAkAra kI u~cAIkA pramANa 150 deDaso yojanakA hai| isa taraha prAkAra yahAM kA saudharmadevaloka ke vimAna ke prAkAra kI apekSA AdhA jAnanA caahiye| paDANA sa 2 yojananI cha. (pannAsajoyaNasahassAI paMca ya sattANau ya joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNa) 752n| mAnA parikSa5 ( parika) ka697 pacAsa hajAra pAMcase sattANuM ceAjana karatAM thoDo ocho che. (savvApamANe Na vemANiyappamANasa addha neyavya) vaibhAni: / 42di ahIM saghaLAM pramANa ardhA samajavA joIe. kahevAne bhAvArtha e che ke camaracaMcA rAjadhAnInA keTa, prAsAda, sabhA vagerenuM mApa ( uMcAI AdinuM pramANa ) saudharma vimAnanA keTa, prAsAda, sabhA AdinAM mApa karatAM ardha che. jema ke saudharma devalokamAM rahetA devanAM vimAnanA keTanI uMcAI rU09 jananI che, tyAre amarendranI nagarInA keTanI uMcAI 150 jananI che. A rIte saudharma devalokanA vimAnanA prAkAra "keTa" karatAM camarendranI nagarInA prAkAra-keTa nuM mApa adhuM che, saudharma devakane mukhya mahela 500 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1000 bhagavatI sUtre zrINi zatAni uccatvena camararAjasya nagaryAH prAkAramamANaM tadapekSayA'dhikameveti sArdhazatam-tathA saudharmavaimAnikAnAm - mUlaprAsAdaH - paMca yojanAnAM zatAni tadanyecatvArastatparivArabhUtAH sAdheM dve zate pratyekaM ca teSAM caturNAmapi anye parivArabhUtAicazvAraH sapAdaM zatam evamanye tatparivArabhUtAH sArdhAdviSaSTiH / evamanye sapAdakatriMzat, iha tu camaracazcArAjadhAnyAM mUlamAsAdaH sArdhe dve yojanazate / evamevA'rdhA Satara pare sarvebhavanti yAvadantimAH paJcadazayojanAni paJca ca bhAgA yojatathA saudharma devoM kA mUla mahala pAMcasau yojana kA u~cA hai tathA isa prAsAda ke parivAra rUpa cAra aura mahala haiM so inakI u~cAI do sau pacAsa 250 yojana kI hai| tathA ina cAra mahaloM meM se pratyeka mahala ke Asa pAsa dUsare aura cAra cAra inake parivArarUpa mahala haiM, unakI u~cAI ekasau pacIsa 125 yojana kI hai| isI taraha ina cAra 2 mahaloM ke parivAra bhUta aura bhI cAra 2 mahala haiM inakI U~cAI sADhe bAsaTha sAr3he bAsaTha 62 // - 62 // yojana kI hai| isI taraha ina mahaloM ke bhI aura cAra cAra parivAra mahala haiM inakI U~cAI pratyeka kI savA igatIsa savAigatIsa 31 - 31 yojana kI hai / parantu yahAM camaracaMcA rAjadhAnI meM mUlamahala kI UcAI do sau pacAsa 250 yojana kI hai| aura isa mU prAsAda ke Asa pAsa ke aura jitane mahala - prAsAda haiM usakI u~cAI mUla mahala kI apekSA AdhI 2 hotI gaI hai| isa taraha antima mahala kI UMcAI pandraha 15 yojana aura eka yojana ke aThiyA pAMca bhAga arthAt ATha bhAgoM meM se pAMca bhAga hai| isI taraha bAta ko vAcanA ceAjana UMcA che. te mahelanA parivAra rUpa bIjA je cAra mahela che temanI UMcAI 250-250 ahiMsA ahiMsA ce!jananI che. te cAra mahelamAMnA pratyeka mahelanI AsapAsa temanA parivAra rUpa cAra cAra maLela che. te darekanI UMcAI 125-12pa savAse savAse cAjananI che. vaLI te cAra mahelamAMnA pratyekanA parivAra rUpa cAra cAra mahela che. te darekanI UMcAI dazA-darA sADIkhAsaDe sADIkhAsa ceAjananI che. vaLI te cAra mahelAmAMnA pratyekanA pari vArarUpa khIjA' cAracAra mahela che. te darekanI UMcAI 315-315 savA ekatrIsa savA ekatrIsa ceAjananI che, camaracacA rAjadhAnImAM mahelAnuM mApa upara darzAvelAM saudhama devale kanA mahelA karatAM adhu che. eTale ke camaraca'cA rAjadhAnInA mukhya mahelanI UMcAI 250 aDhasA ceAjana che. ane te mukhya mahelanI AsapAsanA bIjA jeTalA prAsAda ( mahelA ) che te darekanI UMcAI mukhya prAsAda karatAM ardhI arpI thatI jAya che A rIte chellA cAra prasAdAnI UMcAI 15TTa - ceAjananI che. mevAta sUtrAre nIthenA sUtra dvArA auTa urI che - ( cacAri parivADIo zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yacandrikA TI za02 u08 sU01 camarendrasya sudharmAsamAdinirUpaNam 1001 nasyA'STasu bhAgeSu, uktazca-' cattAriparivADIo, pAsAyavaDisagANaM addhaddhahINAo' catasraH paripATayaH prAsAdAvataMsakAnAmahInA iticchAyA / eteSAM ca mAsAdAdInAM catasro'pi paripATayaH trINi zatAni eka catvAriMzadadhikAni bhvnti| etebhyaH prAsAdAdibhya uttarapUrvasyAmIzAnakoNe sudharmA sabhA bhavatIti tadeva darzayati 'sabhAsuhammA' iti IzAnakoNe sudharmAnAmnI sabhA bhavati asurendrasya camararAjasyeti itibhagavata uttaram // sU-1 // iti zrI-jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracitAyAM prame yacandrikAkhyAyAM dvitIya zatakasya aSTamoddezakaH samAptaH // 2-8 // ntara meM (cattAri parivADio pAsAyavaDiMsagANaM addhaddhahINAo tti) isa pATha dvArA kahA gayA hai, arthAt-prAsAdAvataMsakoM kI ardhArdhahIna cAra paripATI-paMktiyAM haiM / ina prAsAdAvataMsakoM kI cAroM bhI paripATi yoM meM kula tInasau igatAlIsa prAsAda haiN| ina prAsAdoM ke IzAnakoMme meM asurendra camararAjakI (sabhA suhammA) sudharmA sabhA hai| isa prakAra bhagavAn ne gautama ko uttara diyA // sU01 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjA kRta "bhagavatIsUtra" kI priya darzinI vyAkhyAke dvitIya zatakake AThavAM uddezAsamApta // 2-8 // pAsAyavaDiMsagANa addhaddhahINA otti) prAsAhAta sahInI-uttama prAsAhInI adhI dha hIna cAra paripATI-paMkti che. eTale ke mukhya prAsAdanI AsapAsa pahelI cAra prAsAdanI paMkti che jenA dareka prAsAdanI UMcAI 125savAso jananI che. te cAra prasAdanI AsapAsa darA-darA sADIbAsaTha sADIbAsaTha jananI UMcAInA cAra cAra prAsAdanI bIjI paMkti che, vaLI A bIjI patinA pratyeka prAsAdanI AsapAsa 31-31 savA ekatrIsa savA ekatrIsa jananI UMcAI vALA cAra cAra prAsAdanI trIjI paMkti Ave che. pachI A trIjI paMkatInA pratyeka prAsAdanI AsapAsa 15-15jananI UMcAI vALA cAra cAra prAsAdanI cothI paMkti Ave che te prAsAdAvatasakenI cAre paMktimAM mere 341 aso tIsa prAsAhI cha. (bhusya 144 + 16 + 64 x 256 ) se prAsAhonA zAnamA asurendra ym22|04 nI ( sabhA suhammA) sudharmA sabhA AvelI che. bhagavAne gautamasvAmIne upara mujaba javAba dIdho..sU 1 jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtra" nI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane AThame uddezaka samApta che 2-8 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha navamoddezakaH prArabhyate // navodezakasya saMkSiptaviSayavicAraH // kasya samayakSetramiti nAma bhavatIti praznaH sArdhadvIpadvayam dvau samudrau ca samayakSetramityanena jJAyate iti uttarapakSaH jIvAbhigamasUtrasyoddharaNaM ceti // aSTamodezake camaracaMcAnAmakaM kSetram sudharmAsabhAdikamuktam atha kSetrAdhi kArAt navame uddezake samaya kSetram kathyate ' kimidaM bhaMte / ' ityAdi / mUlam - kimidaM bhaMte! samaya khettetti pavuccai goyamA ! aDDhA ijjAdIvA doyasamuddA esaNaM evaie samayakhettetti pavuccai tattha NaM ayaM jaMbUdIve dIve savvadIvasamuddANaM savvaaMtaraM evaM jIvAbhigamavattavvayA neyavvA jAva abhitaraM pukkharaddhaM joisa vihUNaM // sU- 1 // chAyA - kimidaM bhadanta ! samayakSetramiti procyate 1 gautama ! ardhatRtIyadvIpAH dvitIyazataka kA navama uddeza prAraMbha isa navama uddezaka kA saMkSepa se viSaya vivaraNa isa prakAra se haisamayakSetra yaha kisakA nAma hai aisA prazna, aDhAI dvIpa aura do samudra yaha samayakSetra hai aisA uttara, jIvAbhigamasUtra kA uddharaNa / aSTama uddezaka meM camaracaMcA nAmaka rAjadhAnI aura sudharmA sabhA Adi viSaya kahA gayA hai so kSetra ke adhikAra ko lekara isa navama uddezaka meM samaya kSetra kA varNana kahA jAtA hai ( kimidaM bhaMte ) ityAdi sUtrArtha - ( kimidaM bhaMte! samayakhettetti pavaccai ) he bhadanta ! sa bIjA zatakanA navamA uddezakanA prAraMbha-- khIjA zatakanA navamAM uddezakanuM sa kSipta varNana nIce pramANe che. praznasamayakSetra kAne kahe che ! uttara-aDhI dvIpa ane e samudrone samayakSetra kahe che. A viSayamAM jIvAbhigama sUtranA ullekha. AThamA uddezakamAM camaraca'cA nAmanI rAjadhAnI nuM tathA camarendranI suSamAM sabhA Adi viSayeAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have kSetranA adhikAranI apekSAe A navamAM uddezakamAM samayakSetranu varNana karavAmAM Ave che. ( kimida bhaMte ! ) sUtrArtha - ( kimidaM bhaMte! samayakhetti pavuccai ? ) he lahanta ! prayA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u09 0 / samayakSetranIrUpaNam 1003 dvau ca samudrau etat khalu etAvat samayakSetramiti pocyate tatrAyaM jaMbUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantare evaM jIvAbhigamavaktavyatA jJAtavyA yAvadabhyantaraM puSkarArddham jyotiSikavihInam // muu-1|| ___TIkA-'kimidaM bhaMte ! samayakkhettetti pavuccai ' kimidaM bhadanta ! samayakSetramiti procyate ? he bhagavan ! kasya kSetrasya samayakSetramiti nAma bhavatIti gautamasya praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'amayakSetra kaunasA kSetra kahalAtA hai ? / (goyamA ! ) he gautama ! ( aDAijjA dIvA do ya samuddA esaNaM evaie samayakhettetti pavuccaha ) aDhAI dvIpa aura do samudra ise samayakSetra kahA gayA hai / ( tattha NaM ayaM jaMbUdIve dIve, savvadIvasamudANa savvabhaMtare evaM jIvAbhigamavattavvayA neyavvA jAva abhitaraM pukkharaddhaM joisavihUNa) isameM jo jaMbuddhIpa nAmakA dvIpa hai vaha samasta dvIpa aura samudroM ke ThIka bIca meM hai| isa taraha yahAM samasta kathana jIvAbhigamamUtra ke kathana kI taraha jAnanA cAhiye / vahAM kA yaha kathana yahAM kahAM taka lenA cAhiye ? to isake liye kahA gayA hai ki Abhyantara puSkarArdhataka kA lenA cAhiye usameM bhI jyotiSika saMbaMdhI kathana choDa denA cAhiye usako yahAM nahIM lenA caahiye| TIkArtha-(kimidaM bhaMte ! samayakhettetti pavuccai ) he bhadanta ! (samayakSetra ) yaha kisako kahA gayA hai ? arthAt samayakSetra yaha kisa kSetra kA nAma hai aisA yaha prazna gautama kA hai, isakA uttara dete hue kSetrane samayakSetra De cha! (goyamA!) gautama ! (aDDaijjAdIvA do ya samuhA esa Na evaie samayakhette tti pavuccai) maDhI dI5 mane meM samudrIne samayakSetra cha. (tatthaNa' aya' jabadIve, dIve savvadIvasamudANa sambabbhatare evaM jIva bhigamavattabvayA neyavvA jAva abhitarapukkharaddhajoisa vihUNaM) temA - dvIpa nAmane dvIpa che te samasta dvIpa ane samudronI barAbara vacce vacca che. A pramANe samasta kathana jIvabhigama sUtranA kathana pramANeja ahIM grahaNa karavAnuM che kayAM sudhI te kathana grahaNa karavuM ! te sUtrakAra kahe che ke * abhyantara puSkarAI paryanta te kathana grahaNa karavuM joIe. paraMtu temAM jyotiSikanA viSayamAM je kathana Ave che te cheDI devuM joIe-te sivAyanuM samasta kathana grahaNa karavuM joIe. TI-gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche cha-(kimida bhate ! samayakhette ti pavuccai ) mahanta ! yA kSetrane samayakSetra 4 cha ! saTI hai yA kSetranu nAma samayakSetra che ! zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 bhagavatI sUtre DrAijjAdIcA ' ardhatRtoyau dvIpoM ardhamadhikaM vidyate yatra tAdRzau yadvA tRtIyaFors bhAgena yuktau dvau dvIpoM iti tathA ardhatRtIyau dvIpa iti kathyate ' do ya samuddA ' dvau ca samudrau ' esaNaM evaie samayakhette tti pavuccai ' etat khalu etAvat samayakSetramiti mocyate ' tattha NaM ' tatra khalu tatra sArddhadvIpadvayasamudrasya madhye. ' ayaM jaMbU dIvedIve ' ayaM jaMbUdvIpanAmako dvIpaH savvadIvasamuddANaM savvarbhatare' sarvadvIpasarvasamudrANAmabhyantare tiSThatIti zeSaH, ' samayakhettetti ' samayakSetramiti tatra samayaH kAlaH kAlenAtItAnAgatavarttamAnalakSaNenopalakSitaM yat sama 6 prabhu unase kahate haiM ki ( godhamA ) he gautama ! ( aDDAijjA dIvA ) aDhAI dvIpa aura ( do ya samuddA ) do samudra ( esa NaM evaie samayakheti paccai ) itanA yaha samaya kSetra kahA gayA hai / isa prakAra ke kathana se jaMbudvIpa, dhAtakIkhaMDa aura AdhA puSkara vara dvIpa itanA kSetra samayakSetra hai tathA isameM jo lavaNasamudra aura kAlodadhi samudra ye jo do samudra haiM yaha saba samayakSetra kahA gayA hai / samaya zabda kA artha kAla hai aura isa kAla se upalakSita jo kSetra hai vaha samayakSetra hai / ise TIkAkAra svayaM Age spaSTa kara rahe haiM ( tattha NaM ) vahAM DhAIdvIpa aura do samudra ke bIca meM (ayaM jaMbUdIve dIve) jo jaMbUdvIpa nAmakA pahilA dvIpa hai vaha (savvaddIvasamuddANaM savvabhatare) samasta dvIpa aura samudroM ke ThIka bIcoM bIca hai| samayakSetra kA tAtparya kyA hai ? so ise TIkAkAra spaSTa karate haiM- samaya nAma kAla kA hai isake atIta, anAgata, aura vartamAna aise tIna bheda haiM ina mahAvIra svAmI te prazno sApramANe bhavAma Aye hai - ( goyamA ! ) De gautama ! ( aDDAijjAdIvA ) aDhI dvIpa bhane ( do ya samuddA ) meM samudrone (cam' gagg anuea fa qgzag) uuuan se J. A?a } qualu, dhAtakIkhaDa ane ardhI puSkaradvIpa, e aDhI dvIpane tathA lavaNusamudra ane kAleAdhi samudra, e e samudrone samayakSetra kahe che. samaya eTale kALa te kALathI upalakSita je kSetra tenu' nAma samayakSetra che. sUtrakAra pAte ja bhAgaja tenuM spaSTI ure che - ( tatthaNaM ) tyAM maDhI dvIpa mane me samudronI bRdhthe (ayaM ja'budave dIve) meM mUdvIpa nAmano pahelo dvIpa che te ( savvaddIvasamuddANaM savvanbhatare ) samasta dvIpo bhane samudranI marAmara varaye che. samayakSetra eTale zu' TIkAkAra tenu spaSTIkaraNa nIce pramANe kare che-samaya eTale kALa. tenA traNa bheda che-bhUtakALa, bhaviSyakALa ane vartamAnakALa te zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u09 sU0 1 samayakSetranIrUpaNam 1005 yakSetram kAlazca samayakSaNAhorAtra-mAsapakSa-Rtuayana saMvatsarAdirUpo dinakaragatyabhivyaMgyo manuSyakSetre eva bhavati nAnyatra-manuSyakSetrAdanyatra na sUryasya saJcAro bhavatIti ato yAvatparyantaM sUryasya gatistAvadeva kAlavyavahAro jAyate kAlopalakSitatvAt kSetraM samayakSetramiti / evaM jIvAbhigama vattavvayA neyavyA ' evaM jIvAbhigamavaktavyatA netavyA ( jJAtavyA) sarvamatra jIvAbhigamasUtrapratipAdita dizaiva jJAtavyamiti jIvAbhigamavaktavyatA caivam ' egaM joyaNa sayasahassaM A. yAmavikkhameNaM' ityAdi ekaM yojanazatasahasramAyAmaviSkaMbheNa ityAdikaM sarvamatra vijJeyam / kiyatparyantaM jIvAbhigamavaktavyatA jJeyA ? tatrAha-" jAva abhitaraM tIna bhedo se yukta jo kSetra haiM-ve samayakSetra zabda se vyavahRta hue haiN| samaya, kSaNa, ahorAtra, mAMsa, pakSa, Rtu, ayana, saMvatsara Adi rUpa jo kAla hai ki jo sUryakI gati se jAnA jAtA hai vaha manuSyakSetra meM hI hai dUsare kSetroM meM nahIM hai, kyoM ki manuSya kSetra se anyatra kSetroM meM sUrya gati nahIM karate haiM / isaliye jahAMtaka sUrya kI gati hai vahIM taka kAla kA vyavahAra hotA hai| isaliye isa kAla se upalakSita kSetra samaya kSetra hai, aisA jAnanA cAhiye / (evaM jIvAbhigamavattavvayA neyavvA) isa taraha jIvAbhigama kI vaktavyatA kahanI cAhiye, arthAt-jIvAbhigama sUtra meM jisa prakAra se yaha viSaya pratipAdana kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para yaha viSaya pratipAdita kara lenA cAhiye, jIvAbhigama ki vaktavyatA isa prakAra se hai-(egeM joyaNasaya sahassaM AyAmavikkhaMbheNaM) ekalAkha yojana kA AyAma aura viSkaMbha hai ityAdi saba yahAM jAnanA cAhiye, jIvAbhigamasUtra kI vaktavyatA traNa bhedethI yukta je kSetra che te kSetrane samaya kSetra kahe che. samaya, kSaNa, hivasa-rAtri, bhAsa, pakSa, Rtu, ayana, savatsa2 2mA 35 2 Na che, te sUryanI gatithI jANI zakAya che ane tenuM astitva manuSyakSetromAM ja cheanya kSetromAM nathI, kAraNa ke manuSyakSetra sivAyanAM kSetramAM sUrya gati karato nathI. tethI jyAM sudhI sUryanI gati che tyAM sudhI kALane vyavahAra thAya che. tethI ja te kALathI upalakSita kSetrane samayakSetra kahe che (evaM jIvAbhigamavattavvayA neyavA) nigamasUtramA 2 viSaya varNana karavAmAM AvyuM che. te ahIM grahaNa karavuM joIe jIvAbhigama sUtramAM mA pramANe varNana yuche-(egauMjoyaNamayasahassaM AyAmavikkha bheNaM) me sAma jananI tenI laMbAI ane pahoLAI che "ityAdi samasta kathana ahIM levuM joIe. A viSayanuM pratipAdana karavA mATe jIvAbhigama sUtramAMthI kyA sudhI varNana zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 bhagavatIsUtre pukkharavaddhaM joisa vihaNam " yAvat abhyantaraM puSkarAyadvIpaparyantam jyotiSika vihInam tatra jaMbUdvIpamanuSyakSetravaktavyatAyAm jIvAbhigamasUtrapraveditAyAm jyotiSkavaktavyatA'pi vidyate kintu prakRte jyotiSkavihInaM yathA bhavet tathAjIvAbhigamavaktavyatA grAhyA jyotiSkAdhikAra parityajyA'nyat sarvamatra grAhyam , atra parimANamAtrasyaivAdhikArAditi // mU0 1 // iti zrI-jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracitAyAM prame yacandrikAkhyAyAM dvitIya zatakasya navamoddezakaH samAptaH // 2-9 // isa viSaya ko pratipAdana karane ke liye kahAMtaka kI lenI cAhiye to isake liye kahA gayA hai ki (jAva abhitaraM pukkharaddhaM joisacihaNaM ) tAtparya isakA yaha hai ki-jIvAbhigama sUtra meM jaMbUdvIpa manuSyakSetra kI vaktavyatA meM jyotiSkadevoM kI bhI baktavyatA kahane meM AI hai so vaha vaktavyatA yahAM nahIM kahanI cAhiye, usako chor3akara hI yahAM prakRta meM jIvAbhigamasUtra pratipAdita vaktavyatA grahaNa karanI cAhiye / arthAt deva saMbaMdhI adhikAra ko chor3akara bAkI saba vahAM kA viSaya yahAM grahaNa kara lenA cAhiye // suu01|| jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjA kRta "bhagavatIsUtra" kI priyadazinI vyAkhyAke dvitIya zatakake navavAM uddezA smaapt||2-9|| 427 me ! to sUtrA2 4 cha ? (jAva abhitaraM pukkharaddha joisavihUNa) kahevAnuM tAtparya e che ke jIvAbhigamasUtramAM jaMbudvIpa manuSyakSetranA varNana sAthe tiSka devenuM paNa varNana karavAmAM AveluM che jatiSka devanuM varNana ahIM karavuM joIe nahIM. e sivAyanuM jIvAbhigamasUtramAM ApeluM samasta varNana ahIM karavuM joIe. eTale ke tiSka denA viSayamAM je adhikAra Ave che te choDI daIne bAkIno samasta viSaya ahI grahaNa karavuM joIe mAsU.15 jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane navame uddeza samApta thaze. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dazamoddezakaH prArabhyate // dazamoddezakastha viSayA ime-katipayAH astikAyAH ? dharmAstikAye katipayAH varNAH, ityAdi. te ca varNAdirahitAH avasthitAzca ityAdi praznottaram / dharmAstikAyasya paJcabhedAH-dravya, kSetra, kAla, bhAva, guNabhedAt / jIvAstikAye varNAdirasti kimiti praznaH ? tasmin varNAdinAsti ityuttaram / gatiguNo dharmAstikAyaH sthitiguNazca adharmAstikAyaH, avagAhanaguNaH AkAzAstikAyaH, upayoga guNaH jIvAstikAyaH, pUraNagalanasvabhAvaH-pudgalAstikAyaH, tasmin kiyanti varNAdIniiti praznaH paJcavarNa-paJcarasa-dvigandhASTasparzayuktaH pudgalAstikAyaH ityuttrm| dharmA dUsare zatakake dazavAM uddezaka prAraMbha (dasaveM uddezaka kA viSaya vivaraNa) isa dazave uddezaka meM viSaya isa prakAra se haiM-astikAya kitane haiM ? dharmAstikAyameM kitane varNa haiM ? ityAdi / ve varNAdi se rahita hai aura avasthita haiM ityAdirUpa se praznottara / dharmAstikAya ke dravya, kSetra kAla, bhAva aura guNa ke bheda se pAMca bheda haiN| jIvAstikAya meM varNAdika haiM kyA ? aisA prshn| usameM varNAdika nahIM haiM aisA uttara / gatiguNavAlA dharmAstikAya hai, sthitiguNavAlA adharmAstikAya hai, avagAhanaguNavAlA AkAzAstikAya hai, upayogaguNavAlA jIcAstikAya hai, pUraNa galana svabhAva vAlA pudgalAstikAya hai pudgalAstikAya meM kitane varNAdika hote haiM ? aisA prazna / usameM pAMca varNa, pAMca rasa, do gaMdha bIjA zatakanA dazamo uzakane prAraMbha A dasamAM uddezakanuM saMkSipta viSaya vivaraNa nIce pramANe cheprazna astikAya keTalAM che ? dharmAstikAyanA keTalA varNa che? uttara-teo varNAdithI rahita che ane avasthita che. dravya, kSetra, kALa, bhAva ane guNanI apekSAe dharmAstikAnA pAMca bheda che. prazna- jIvAstikAyamAM varNAdika hoya che ke nahIM? uttara-temAM varNAdika hotA nathI. dharmAstikAya gatiguNavALuM che, adharmAstikAya sthitiguNavALuM che AkAzAstikAya avagAhana guNavALuM che, jIvAstikAya upaga guNavALuM che ane pulAstikAya pUraNa galana svabhAvavALuM che. prazna-pudgalAstikAyamAM keTalA varNadika hoya che? uttara- temAM pAMca varNa, pAMca rasa, be gaMdha ane ATha spa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1008 bhagavatIsUtre stikAyasya ekaH pradezo'nekapradezAH vA dharmAstikAya ityucyate iti praznaH yAvat eko'pi pradezonyUno bhavet tAvat nAsti tAvat dharmAstikAyaH ityuttaram , yathA akhaNDo modaka eva modaka iti vyavahiyate kintu arko modako modakakhaNDa ityucyte| tathaivAtrA'pi dharmAstikAyAdau vijJeyam / AkAzasya katibhedAH iti praznaH lokAkAzA'lokAkAzabhedena dvau bhedau ityuttaram / lokAkAzo jIvarUpaH-jIvadezarUpaH-jIvapradezarUpaH ajIvarUpaH ajIvadezarUpaH ajIvapradezarUpaH, rUpyajIvasya caturbhedAH skandha-skandhadeza-skandhapadeza-paramANupudgala-lakSaNAH, arUpyajIvasya pazcabhedAH-dharmAstikAyaH 1, dharmAstikAyasya pradezAH 2, adharmAstikAyaH 3, adharmAstikAyasya pradezAH 4, addhAsamaya 5, alokAkAzaH sa ajIvadravyadezaH aura AThasparza hote haiM aisA uttara / dharmAstikAya kA eka pradeza aneka pradeza dharmAstikAya kahe jAte haiM kyA ? aisA prazna | jabataka eka bhI pradeza kama hai tabataka vaha dharmAstikAya nahIM hai| jaise akhaMDa modaka hI modaka kahalAtA hai aura modaka kA AdhA khaMDa modaka khaNDa kahalAtA hai| usIprakAra yahA~ dharmAstikAya Adi meM bhI jAnanA cAhiye / AkAza ke kitane bheda hote haiM aisA prazna |lokaakaash aura alokAkAza isa prakArase AkAzake do bheda hote haiM aisA uttara / lokAkAza jIvarUpa hai, jIvadezarUpa hai, jIvapradezarUpa haiM, ajIvarUpa hai ajIva dezarUpa hai, ajIva pradezarUpa hai, rUpI ajIvake skandha skandhadeza, skandhapradeza, paramANu ye cAra bheda hote haiM, arUpI ajIvake pAMca bheda hote haiN| jaise-dharmAstikAya 1 dharmAstikAya ke pradeza 2, adharmAstikAya 3, adharmAstikA ke pradeza 4, addhAsamaya 5 / alokAkAza ajIvadravyadezarUpa, agurulaghurUpa hai, lokaaza hoya che. prazna- dharmAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAya kahe che ke aneka pradezane dharmAstikAya kahe che ? javAba-jyAM sudhi eka paNa pradeza e che hoya tyAM sudhI tene dharmAstikAya kahevAya nahIM. jema ke AkhA lADune ja lADa kahevAya che, ardhA lADune te lADune ardho kakaDe kahevAya che eja pramANe dharmAstikAya AdinI bAbatamAM paNa samajavuM. prazna-AkAzanA keTalA bheda che? uttara-AkAzanA be bheda che- lekAkAza ane akAkAza. jIvarUpa cha, vaza35 cha, praza35 che, cha, 0535 che, ma heza35 cha, 20 praza35 cha, 35ii 2404nA yA2 meha cha (1) 4ndha, (2) 14.za. (3) skandha pradeza ane (4) paramANuM arUpI ajIvanA nIce pramANe pAMca bheda cha-(1) ghAstiya, (2) ghAstiyanA pradeza,(3) aghastiya (4) mdhmastikAyanA pradeza ane (5) AddhAsamaya alakAkAza ajIva dravya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI0 za0 2 u010 sU01 dazamoddezakasya viSayavivaraNam 1009 AzurulaghuH / lokAkAze kiyanti varNAdIni iti praznaH tasmin nAsti varNAdikamityuttaram / dharmAstikAyAdInAM pramANaM sparzanA ca tathA dharmAstikAyaH kiyAn vizAlaH iti praznaH lokaparimitaH, ityuttaram ' evaM lokAkAzAstikAyeSu praznotaram ' adholokaH dharmAstikAyasya kiyantaM bhAgaM spRzati ? kizcidadhikamekabhAgam ityuttaram / tiryaglokaH dharmAstikAyasya kiyantaM bhAgaM spRzati ? asaMkhyeyabhAgamityuttaram / UrdhvalokaH kiyantaM bhAgaM spRzati ? kiJcinnyUnamadhaM bhAgaM spRzati / dharmAstikAyena sAI ratnaprabhAyAH ghanodadheH avakAzAntarasya ca sparzanA / anena prakAreNa saptapRthivInAmapi sparzanA jambUdvIpAdayo dvIpAH lavaNasamudrAdayaH kAza meM kitane varNAdika hote haiM aisA prazna / usameM varNAdika nahIM haiM aisA uttr| dharmAstikAya AdikoM kA pramANa aura sparzanA tathA dharmAstikAya kitanA vizAla hai aisA prazna, lokaparimita hai aisA uttara evaM lokAkAza aura astikAyAdikoM meM bhI praznottara smjhnaa| adholoka dharmAstikAya ke kitane bhAga ko sparza karatA hai / yaha prazna / kucha adhika Adhe bhAga ko sparza karatA hai aisA uttara / tiryaga loka dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai ? aisA prazna / asaMkhyAta bhAga kA sparza karatA hai aisA utsara / urdhvaloka kitane bhAga kA sparza karatA hai ? aisA prazna-kuchakama Adhe bhAgakA sparza karatA hai, aisA utsr| dharmAstikAya ke sAtha ratnaprabhA kI, ghanodadhi kI, ayakAzAntara kI sparzanA isa prakAra se sAtoM pRthiviyoM kI sparzanA kahanA, dezarUpa, aguru laghurUpa che. prazna-kAkAzamAM keTalA varNAdika hoya che ? uttara temAM varNAdika hotA nathI. prazna-dhamastikAya AdikanuM pramANa keTaluM hoya che? sparzanA tathA vizALatA keTalI hoya che ? uttara-dharmAstikAya lekaparimita che. eja pramANe kAkAza ane astikAmAdikanA paNa praznottare samajI levA. prazna....aghosA yAstiyanATa gane 252 cha ! uttara-ardhA karatAM thoDA vadhAre bhAgane sparze che. prazna-tibleka dharmAstikAyanA keTalA bhAgane sparze che! uttara-asaMkhyAta bhAgane sparze che. prazna-urvaleka dharmAstikAyanA keTalA bhAgane spaze che! uttara-ardhA karatAM thoDA ochA bhAgane sparze che. dharmAstikAyanI sAthe ratnapramAnI, ghanedadhinI, avakAzAntaranI sparzanA eja pramANe sAte pRthivIonI sparzanAnuM kathana, jaMbUDhIpAdika dvIpanuM, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 bhagavatIsUtre samudrAH saudharmakalpaH yAvat ISat prAgbhArA pRthivI tathaiva adharmAstikAyaH, evaM lokAkAzo'pi vijJeyaH // navamoddezake kSetranirUpaNaM kRtam , tat kSetram astikAyarUpam / ato'stikAyanirUpaNAya tathA dvAragAthoktA'stikAya nirUpaNAya ca dazamoddezakaM prAha, tasyedamAdimaM sUtram ' kai NaM bhaMte ' ityAdi / mUlam--kai NaM bhaMte asthikAyA paNNattA. goyamA !paMca asthikAyA paNNattA, taM jahA. dhammasthikAe, adhammasthikAe, AgAsasthikAe, jIvatthikAe, poggalatthikAe, dhammasthikAeNaM bhaMte! kaivaNNe,kaigaMdhe, kairase, kaiphAse.goyamA! avaNNe agaMdhe, arase aphAse, arUpo, ajIve, sAsae avahie logadavve, se samAsae paMcavihe paNNate, taM jahA davvao, khettao kAlao, bhAvao, guNao, davvaoNaM dhammatthikAe eke dabve khettaoNaM logapamANamette kAlao na kayA vina Asi, na kayA vi natthi jAvaNicce, bhAvao, avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse. guNao gamaNa guNe, ahamatthikAe, vi evaM ceva navaraM guNao ThANa guNe, AgAsasthikAe vi evaM ceva navaraM khettao jambUdvipAdika dvIpa, lavaNasamudrAdi samudra, saudharmakalpa yAvat ISatprArabhArA pRthivI, isI prakAra adharmAstikAya evaM lokAkAza ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| navarSe uddezaka meM kSetra kA nirUpaNa kiyA vaha kSetra astikAyarUpa hai, isaliye astikAya ke nirUpaNa ke liye tathA dvAragAthokta astikAya ke lavaNasamudrAdi samudronuM, saudharmakalpathI ISatnAzmArA pRthvI paryatanuM, ane eja pramANe adharmAstikAya ane kAkAzanuM varNana samajavuM. - navamAM udezakamAM samayakSetranuM nirUpaNa karyuM. te kSetra astikAya rUpa che, tethI astikAyanuM nirUpaNa karavA mATe tathA dvAragAthAmAM kahelA asti zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 105 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1011 NaM AgAsatthikAe loyAloyappamANamette, aNate ceva jAva, guNao avagAhaNAguNe jIvasthikAeNaM bhaMte! kaivaNNe, kaigaMdhe, kairase, kaiphAse goyamA ! jAva arUvI, jIve sAsae avaTThie logadavve se samAsae paMcavihe paNNatte,taM jahA davvao jAvaguNao, davvao NaM jIvatthikAe aNaMtAI jIvadavvAI, khettaologappamANamette kAlao na kayA vi na AsI jAva Nicce, bhAvaopuNa avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse, guNao uvaogaguNo. poggalatthikAe NaM bhaMte! kaivaNNe, kaigaMdhe, kairase, kaiphAse? goyamA ! paMcavaNNe paMcarase, dugaMdhe, aTaphAse, rUpI, ajIve, sAsae, avaTTie, logadave, se samAsao paMcavihe paNNatte, taM jahA-davvao, khettao kAlao, bhAvao, guNao, davao NaM poggalasthikAe aNaMtAI, dabAI, khettao logappamANamette, kAlao na kayAi na AsI jAva Nicce bhAvao vaNNamaMte gaMdhamaMte phAsamaMte guNao gahaNaguNe // suu01|| chAyA-kati khalu bhadanta ! astikAyAH prajJaptAH, gautama ! pazca astikAyA prajJaptAH tadyathA dharmAstikAyo'dharmAstikAyaH AkAzAstilAyo jIvAstikAyaH nirUpaNa ke liye isa dazaveM uddezaka kA prAraMbha kiyA gayA hai isakA Adima sUtra yaha hai- (kaiNaM bhate ! ) ityaadi|| satrArtha-(bhate!) he bhadanta ! (kaiNaM atthikAyA paNNattA ) astikAya kitane kahe gaye haiM ? (goyamA !) he gautama ! (paMca adhikAyA paNNattA) pAMca astikAya kahe gaye haiN| (taMjahA ) jaise- (dhammathikAe, adhammatthikAe, AgAsathikAe, jIvasthikAe, pogglsthikAyanuM nirUpaNa karavA mATe A dasamAM uddezakane prAraMbha karAve che. tenuM paheluM sUtra mA pramANe cha-( kai Na bhaMte ! ) tyAhi-- satrArtha:-(bhate,) 3 mahanta ! ( kaNa asthi kAyA paNNattA ?) masti. jaya khai BhA cha. ( goyamA) 3 gautama! (paMca asthikAyA paNNattA)masti aya pAya ghai cha. ( taMjahA) te pAMyanai nAma. 2mA pramANe cha-(dhammasthikAe adhanmasthikAe, AgAsasthikAe jIvatyikAe, poggalasthikAe) dhAritAya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra pudgalAstikAyaH, dharmAstikAyaH khalu bhadanta ! kativarNaH katigandhaH katirasa: katisparzaH gautama ! avarNaH agandhaH arasaH asparzaH arUpI ajIvaH zAzvataH avasthito lokadravyam sa samAsataH paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato guNataH, dravyato dharmAstikAyaH ekaM dravyam / kSetrato lokapramANamAtraH kAlato na kadAcinnAsIt na kadAcinnAsti, yAvat nityaH bhAvato'varNaH agakAe ) dharmAstikAya 1, adharmAstikAya 2, AkAzAstikAya 3, jIvAstikAya 4, punalAstikAya 5 / ( dhammasthikAe NaM bhaMte ! kaivaNNe, kai gaMdhe, kaha rase, kai phAse ? ) he bhadanta ! dharmAstikAya meM kitane varNa haiM, kitane gaMdha haiM, kitane rasa haiM, aura kitane sparza haiM ? ( goyamA ! avaNNe, agaMdhe, arase aphAse ) he gautama ! dharmAstikAya meM varNa nahIM hai, gaMdha nahIM hai, rasa nahIM hai aura sparza nahIM hai ( arUpI ajIve sAsae avahie logavve ) yaha dravya arUpI hai ajIva hai, zAzvata hai, avasthita hai loka dravya hai ( se samAsao paMcavihe (taMjahA ) jaise(davvao, khettao, kAlao bhAvao guNao) dravya kI apekSA dharmAstikAya, kSetra kI apekSA dharmAstikAya, kAla kI apekSA dharmAstikAya, bhAva kI apekSA dharmAstikAya aura guNakI apekSA dharmAstikAya (davvao NaM dhammasthikAe ege davve) dravya kI apekSA dharmAstikAya eka dravya hai / (khettao NaM logappamANamete ) kSetra kI apekSA dharmAstikAya (2) adharmAstiya, (3) zAstiya (4) stiya bhane (5) puratA stiya (dhammathikAe Na bhate! kaivaNNe kaiMgaMdhe, kairase, kaiphAse!) bhadanta! dharmAstikAyanA keTalA prakAranA varNa hoya che, keTalA prakArano gaMdha hoya che, keTalA prakAranA rasa hoya che ane keTalAka prakAranA sparza hoya che (goyamA! avaNNe, agaMdhe, arase aphAse) 3 gautama ! ghAstiyama varNa nayI nathI, 2sa nathI, 25za nathI. ( arUpI ajIve sAsae avadie logaThave ) te dravya 53pI cha. 240 , zAzvata cha, masthita cha, yo dravya cha. ( se samAsao paMcavihe paNNatte) te yAstiyanA savisamA pAya 54 // 2 cha. (ta'jahA) te 4 // 2 // 2L prabhArI cha-(davyao, khettaMo, kAlao bhAvao guNao (1) vyanI apekSA yAtAya, (2) kSetranI apekSA mastiya, (3) ajanI mapekSA stiya, (4) mAnI apekSA sti14 bhane (pa) zuzunI apekSA pastiya. (dabao Na dhammatthikAe page dava ) dravyanI apekSA pAstAya se dravya che. (khettao Na' logappamA. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u010 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1013 ghosraso'sparzaH guNato gamanaguNaH, adharmAstikAyo'pi evameva. navara, guNataH sthAnaguNaH AkAzAstikAyo'pi evameva, navaram - kSetrataH khalu AkAzAstikAyo lokAlokapramANamAtraH anantazcaiva yAvat guNato'vagAhanAguNaH / jIvAstikAyaH khalu bhadanta kativarNaH katigandhaH katirasaH katisparza: ? gautama ! avarNo lokapramANa hai / ( kAlao na kayAi nAsI, na kayAi natthi, jAva Nicce ) kAlakI apekSA dharmAstikAya pUrvakAla meM kisI bhI samaya meM nahIM thA aisA bhI nahIM hai, vartamAna kAla meM kisI bhI samaya nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura bhaviSyat kAla meM kisI bhI samaya meM nahIM hogA, aisA bhI nahIM hai, kyoM ki yAvat vaha nitya hai ( bhAvao avaNNe agaMdhe, arase, aphAse) bhAvakI apekSA dharmAskiAyavarNa rahita, gaMdharahita, rasarahita aura sparzarahita hai| (guNao gamaNaguNe ) guNa kI apekSA dharmAstikAya gamanameM sahAyaka guNavAlA hai| (ahammatthikAe vi evaM veba) adharmAstikAya bhI aisA hI hai (navaraM guNao ThANaguNe) parantu adharmAstikAya guNa kI apekSA sthiti guNa vAlA hai / ( AgAsatthikAe vi evaM ceva ) AkAzAstikAya bhI aisA hI hai / ( navaraM khettao NaM AgAsa = tvikAe loyA loyapyamANamete ) parantu AkAzAstikAya kSetra kI apekSA lokAloka pramANa hai| (aNaMte ceva) ananta hai / ( jAva guNao avagAhaNAguNe) yAvat AkAzAstikAya guNa kI apekSA avagAhana Nameta) kSetranI apekSA dharmAstipraya borDa pramANu che. ( kAlao na kayAi nasthi, jAva Nicce ) ajanI apekSAo dharmAstiAya bhUtAgamAM a samaye na hatuM evuM paNa nathI, vartamAna kALamA keI samaye nathI evuM pazu zakaya nathI, ane bhatriSyakALamAM paNa koI paNa samaye tenuM astitpha nahIM hoya medhuM pazu nathI, arazu hai te nitya che, ( bhAvao avaSNe aMgaMSe, asse, aphAse ) lAvanI apekSAye dharmAstipraya varSA rahita, gaMdharahita, rasa rahita bhane syarza rahita che. ( guNao gamaNaguNe ) guNunI apekSA dharmAstiAya gamana zuzu vAju che. ( ahammatthikAe vi evaM ceva ) adharbhA stibhaya yAgu khevu 4 che. (navara guNao ThANaguNe ) paraMtu adharmAstiAya gugunI apekSA sthiti gupyu vAju che. ( AgAsatthikAe vi evaM ceva ) AazAstiThAya yAgu mevuM 4 che. ( navaraM khettao NaM agAsatthikAe loyAchoyamANamete) kSetranI apekSA AazAstiAya boDaalo'prabhANu che, (appa ve ceva ) anaMta che, ( jAva guNao avagAhaNA guNe ) bhane guNunI apekSA vyava zAhana guNavALu che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1014 bhagavatI sUtre yAvadrUpI jIvaH zAzvataH avasthito lokadravyam / sa samAsataH paJcavidhaH prajJaptaH tad yathA dravyato yAvat - guNataH, dravyataH khalu jIvAstikAyo'nantAni jIva dravyANi kSetrato lokapramANamAtraH kAlato na kadAcinnAsIt yAvannityaH bhAvataH punaravarNaH agandhaH arasaH asparzaH guNataupayogaguNaH, pudgalAstikAyaH khalu madanta! guNavAlA hai / ( jIvathikAe NaM bhaMte / kai vaNNe, kai gaMdhe, kai rase, kaha phAse ? ) he bhadanta ! javAstikAya kitane varNavAlA hai, kitane gaMdha bAlA hai, kitane rasavAlA hai aura kitane sparza vAlA hai ? ( goyamA ! ) he gautama! ( avaNNe jAva arUvI ) jIvAstikAya varNarahita hai yAvat vaha arUpIdravya hai ( jIve sAsae avaTThie logadavve ) jIva hai zAzvata hai, avasthita hai, lokadravya hai / ( se samAsao paMcavihe paNNatte ) vaha saMkSepa se pAMca prakAra kA kahA gayA hai / ( taMjahA ) jaise ( davvao jAva guNao) dravya kI apekSA jIvAstikAya yAvat guNa kI apekSA jIvA= stikAya ( davbao NaM jIvasthikAe anaMtAI jIvadavvAI ) dravya kI apekSA jIvAstikAya anaMta jIvadravyarUpa hai / ( khettao logappamANamete ) kSetra kI apekSA jIvAstikAya lokapramANamAtra hai / ( kAlaoNa kayAi na AsI, jAva nicce) kAlakI apekSA jIvAstikAya bhUtakAla meM kisI bhI samaya meM nahIM thA aisA nahIM hai yAvat vaha nitya hai / ( bhAvao puNaavaNNe, agaMdhe, arase, aphAse ) bhAva kI apekSA jI ( jIvathikAe Na bhate ! kaivaNNe, kai rase, kai phAse) he lahanta ! gu* stikAyane keTalA vaNu, keTalA gaMdha, keTalA rasa ane keTalApa hAya che? ( maar ! ) silah ! ( gavo la exat) waikaniu agfileaul sahane bhaiyo paryantanA guNavANu hoya che. ( jIve, sAsae, avaTThira logadvve ) lavAstiAya zetanAvANu, zAzvata, avasthita, soudravya che. ( se samAsao paMcavihe paNNatte) te sakSiptamAM pAMca aranuM che. ( taMjahA) te praa yA prabhA che- " davvao jAva guNao " dravyanI apekSA methI sahane guNunIapekSA paryantanA tenA yAMga aAra che. " daThavao NaM jIvatthikAe anaMtAI jIvadavvAI " dravyanI apekSA vAstiya anaMta lavadravya35 che " khettao logadhpamANamette " kSetranI apekSA vAstiprAya so parimita che, " kAlao Na kayAi na AsI, jAva nicce " ajanI apekSA me vAstiyanuM astitva bhUtaajabhAM koi paNa samaya na hatuM evuM banyuM nathI, tyAMthI laIne te nitya che tyAM sudhInuM kathana dharmAstikAya pramANe samajavuM. bhAvao puNe avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse " lAvanI apekSAye bhavAstiya varSA, gaMdha, rasa yAne sparzaraddhita 66 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 10 10 sU01 astikAyasvarUpanirUpaNam 1015 kativarNaH katigandhaH katirasaH katisparzaH? gautama ! paJcavarNaH paJcarasaH dvigandhaH aSTa sparzaH rUpI ajIvaH zAzvato'vasthito lokadravyam sa samAsataH paJcavidhaH prajJaptaH tad yathA dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato guNataH, dravyataH pudgalAstikAyo'nantAni dravyANi kSetrato lokapramANamAtraH kAlato na kadAcinnAsIt yAvannitya bhAvato varNavAn gandharasasparzavAn guNatograhaNaguNaH // sU0 1 // vAstikAya varNa, gaMdha, rasa aura sparza se rahita hai / ( guNao uvaogaguNe ) guNa kI apekSA jIvAstikAya upayoga guNavAlA hai / (poggalasthikAe NaM bhaMte ! kaivaNNe, kaigaMdhe, kairase, kaiphAse ) he bhadanta ! pudgalAstikAya kitane varNavAlA hai ? kitane gaMdhavAlA hai ? kitane rasavAlA hai ? kitane sparzavAlA hai ? ( goyamA ) he gautama ! (paMcavaNNe paMcarase dugaMdhe aTThaphAse khvI ajIve, sAsae avaTThie logadavve ) pudgalAstikAya pAMca varNavAlA hai, pAMca rasavAlA hai, do gaMdhavAlA hai ATha sparzavAlA hai rUpI hai ajIva hai zAzvata hai avasthita hai aura lokadravya hai / ( se samAsao paMcavihe paNNatte ) vaha pudgalAstikAya saMkSepase pAMca prakAra kA kahA gayA hai / (taM jahA ) jaise ( davvao, khettao, kAlo, bhAvao, guNao) dravya kI apekSA pudgalAstikAya, kSetra kI apekSA pudgalAstikAya, kAla kI apekSA pudgalAstikAya, bhAva kI apekSA pudgalAstikAya, guNa kI apekSA pudgalAstikAya ( davvao NaM poggalatthikAe aNaMtAI davAI) dravya kI apekSA pudgalAstikAya anaMta dravyarUpa cha. " guNao uvaogaguNe" gunI apekSA stiya upayoga zuzupANu, che. ___ "poggalatthikAe bhaMte! kai vaNNe, kaI gaMdhe, kai rase kai phAse !" he bhadanta ! pulAstikAya keTalA varNa vALuM che, keTalA gaMdhavALuM che? keTalA 24 pANu cha ? bhane / 25 vANu cha ? (goyamA ! ) 3 gautama ! (paMcavaNNe, paMca rase, dugaMdhe, aTThaphAse, rUbe ajIve sAsae avadie logadavve ) pura. lAstikAya pAMca varNavALuM pAMca rasavALuM, be gaMdhavALuM, ATha sparzavALuM, rUpI, 2571, zAzvata, mapasthita, mana sodravya che. ( se samAsao paMcavihe paNNate) te pustiyana sakSitamA pAMya prA2 che. ( taMjahA ) 42 mA prabhAra cha-( davvao khettao, kAlao, bhAva o, guNao) (1) dravyanI mayekSA puravAstiya, (2) kSetranI apekSA purasastiya, (3) apanI apekSAe pulAstikAya, (4) bhAvanI apekSAe pulAstikAya, ane (5) guNanI apekSA Yautasti. ( davva o NaM poggalatthikAe aNaMtAI davAI) dravyanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2016 bhagavatImatre TIkA-"kai NaM bhate asthikAyA paNNattA" kati khalu he bhadanta ! astikAyAH prajJaptAH ? kathitAH astikAyAnAM kiM svarUpam kIyatI ca saMkhyeti praznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / " goyamA" he gautama ! " paMca atyikAyA paNNattA" paJca astikAyAH prajJaptAH astikAyazabdAsyA'rthastvayam / astikAya ityatra astizabdasya pradezo'rthaH kAyazabdasya ca rAzi samudAyaH tathA ca hai / (khettao loyappamANamette ) kSetra kI apekSA pudgalAstikAya loka pramANa mAtra hai (kAlao Na kayAi na AsI jAva Nicce ) kAla kI apekSA pudgalAstikAya bhUtakAla meM kabhI nahIM thA aisA nahIM hai yAvat yaha nitya hai| (bhAvao vaNNamaMte gaMdharasaphAsamaMte ) bhAva kI apekSA pudgalAstiyAya varNavAlA hai, gaMdhavAlA hai, rasavAlA hai, sparzavAlA hai, (guNao gahaNaguNe) guNa kI apekSA pudgalAstikAya grahaNaguNa vAlA hai / sU0 1 / / ___TIkArtha-(kaha NaM bhaMte ! asthikAyA paNNattA) he bhadanta ! astikAya kitane kahe gaye haiM ? arthAt-astikAyoM kA kyA svarUpa hai aura unakI saMkhyA kitanI hai aisA isa prazna kA bhAva hai| bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ( goyamA) he gautama ! (paMca asthikAyA paNNattA) pAMca astikAya kahe gaye hai| astikAya zabda kA artha isa prakAra se hai-(astikAya ) meM do zabda haiM-eka (asti) aura dUsarA (kAya) asti zabdakA artha pradeza hai aura kAya zabda kA artha rAzi hai, isa apekSA rAtiAya sanata dravya35 cha, (khettao loyappamANameta ) nI apekSA pusAstiya soparibhita (AdhamA ) che ( kAla o Na kayAi AsI jAva Nicce ) anI apekSA purasastiyatuM mastitva bhUtApamAna hata evuM banyuM nathI, tyAMthI laIne te nitya che, tyAM sudhInuM samasta kathana pAstAya bhuma sabha. (bhAvao vaNNamaMte gaMdharasaphAsamaMte) mAvanI apekSA padasAstiya paNa, Adha, 2sa mane 25zathI yukta cha. ( guNao gahaNaguNe) azunI apekSA pustiya aguvANu cha. // 21 // TI--" kaiNaM bhaMte ! asthikAyA paNNatA" mahanta ! mastiya keTalA che? praznano bhAvArtha e che ke astikAnuM kevuM svarUpa che ane temanI sadhyA TI cha ? gautama svAmInA prabhAvAma mApatA mahAvIra prabhu cha go. yamA" hai gautama! "paMca asthikAyA paNNattA" mastiya pAya i. anstikAya " zabdane artha A pramANe che-asti 4 kAya= astikAya. asti eTale pradeza ane kAya eTale rAzi. pradezanI je rezi (samudAya) heya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u010 sU01 astikAyasvarUpanirUpaNam 1017 astInAm pradezAnAm kAyAH rAzayaH iti astikAyAH athavA astIti tiGanta matirUpako nipAtaH bhUtabhaviSyavartamAneti kAlatrayavAcakaH tataH astIti santi Asana bhaviSyanti ca ye kAyAH pradezarAzayaH te astikaayaaH| esabUSA ime astikAyAH paJca prajJaptAH, pazcAstikAyAneva darzayati ta jahA' ityAdi / " taM jahA" tat yathA " dhammatthikAe" dharmAstikAyaH " adhammatthikAe" adharmAstikAyaH "AgAsatthikAe" AkAzAstikAyaH "jIvasthikAe " jIvAstikAyaH " poggalAtthikAe" pudgalAstikAyaH-iti, bahuSu astikAyeSu prathamataH taraha se pradezoM kI jo rAzi-samudAya hai vaha astikAya hai / athavAasti yaha tiGanta pratirUpakanipAta avyaya hai aura yaha bhUta, bhaviSyat aura vartamAna aise tInoM kAloM kA vAcaka hai| isase yaha artha nikalatA hai ki jo kAya vartamAna kAla meM hai, bhUtakAla meM the, aura bhaviSyakAla meM bhI raheMge ve astikAya hai| isa taraha ke astikAya pAMca kahe gaye haiM-tAtparya kahane kA yahI hai ki kAya-zarIra ke samAna jo dravya bahuta pradeza vAle haiM ve astikAya haiM / avibhAgI pudgalakA paramANu jitane AkAzarUpa sthAna ko rokatA hai usakA nAma pradeza hai| aise pradeza jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza dravya meM hI hote haiM atAye astikAyakahe gaye haiM / (taMjahA) isa viSayakA spaSTIkaraNa svayaM TIkAkAra Age kara rahe haiM-(dhammatthikAe, adhammasthikAe, AgAsasthikAe, jIvatthikAe, poggalatthikAe ) dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzA stikAya, jIvAstikAya, pudlAstikAya / isa prakAra ina pAMca asti che tenuM nAma astikAya che. athavA "asti" e siDanta pratirUpaka nipAta avyaya che ane te bhUta, bhaviSya ane vartamAna, e traNe kALanuM vAcaka che. temAM bhAvArtha e thAya che ke je kArya rAzi bhUtakALamAM hatAM, varta. vartamAnakALamAM che ane bhaviSyamAM paNa haze temane astikAya kahe che. A prakAranA pAMca astikAya kahe che kahevAnuM tAtparya e che ke kAya- zarI. ranI jema je dravya bahu pradezevALAM che temane astikAya kahe che. avibhAgI pulanuM paramANu jeTalA AkAzarUpa sthAnane pradeza kahe che. evA pradeza jIva, pudgala, dharma, adharma ane AkAza dravyamAM ja hoya che, tethI te pAMce ne astikAya kahevAmAM Ave che. have TIkAkAra te astikA batAve che "taMjahA" te pAMya mastiyanIya pramANe cha-" dhammasthikAe, adhammasthikAe, AgAsatyikAe, jIvasthikAe, poggalasthikAe " (1) stiya, (2) adha. bhastiya, (3) mAzAstiya, (4) pAstAya bhane (5) pustikAya, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1018 bhagavatIle dharmAstikAyasyaiva nirvacanaM kRtam tatrAya hetuH dharmazabdaH sukhAdimaGgalarUpArtha prayojanakatvena maGgalarUpo'taH dharmAstikAyasya prathamaM nirdezaH tadanantaram dharmAstikAyavirodhitvAt adharmAstikAyasya kathanaM kRtam / tadanantaram dharmAstikAyA'dhamAstikAyayorAdhArabhUtakhAt AkAzAstikAyasya kathanaM kRtam tatazcAmUrttatvA'nantatvasAdharmyAt jIvAstikAyasya kathanam tato jIvopaSTaMbhakatvAt pudgalAstikAyasya kathanamiti "dhammatthikAeNaM bhaMte" dharmAstikAyaH khalu bhadanta! " kati vaNNe" kativarNavAn " kati gaMdhe " kati gandhavAn " kati rase" katirasakAyoM meM se sUtrakAra ne jo sarvaprathama dharmAstikAya kA nirUpaNa kiyA hai usakA kAraNa yaha hai-dharmazabda sukhAdimaGgalarUpa artha kA prayojaka hone se maMgalarUpa mAnA jAtA hai ataHsUtrakAra ne prathama dharmAstikAya kA nirdeza kiyA hai| dharmAstikAya se viparIta svabhAva vAlA hone ke kAraNa dharmAstikAya ke bAda adharmAstikAma kA pATha rakhA hai| dharmA. stikAya aura adharmAstikAya kA AdhAra bhUta kSetra AkAza hai-ataH AkAzAstikAya kA kathana una donoM ke bAda kiyA gayA hai| amUrtatva aura anantatva ke sAdharmya ko lekara AkAzAstikAya ke bAda jIvAstikAya kA kathana kiyA hai / jIva kA upaSTaMbhaka (upakAraka) hone se jIvAstikAya ke bAda pudgalAstikAya kA kathana kiyA gayA hai| (dhammasthikAe bhaMte!) he bhadanta ! dharmAstikAya (kahavaNe) kitane varSoM vAlA hai ? (kai gaMdhe) kitane gaMdha vAlA haiM ?, (kaha rase) kitane rasoMvAlA hai ? (kaiphAse) kitane sparzo vAlA hai ? tAtparya yaha ki he bhadanta / kahiye A pAMce astikAmAMthI sUtrakAre sauthI pahelAM dharmAstikAyanuM nirUpaNa karyuM che, tenuM kAraNa e che ke-dharma zabda sukhAdi maMgaLarUpa ane pratye jaka hovAthI maMgaLarUpa manAya che. dharmAstikAya karatAM viparIta svabhAvavALuM adharmAstikAya che tethI dharmAstikAyanuM nirUpaNa karyA pachI sUtrakAre adhamastikAyanuM nirUpaNa karyuM che. dharmAstikAya ane adharmAstikAyanuM AdhArarUpa kSetra AkAza che. tethI sUtrakAre te bannenuM nirUpaNa karyA pachI AkAzAstikAyanuM nirUpaNa karyuM che. amUrtatvanA ane anantatvanA samAna guNane lIdhe AkA. zAstikAya pachI jIvAstikAyanuM nirUpaNakaryuM che. pudgalAstikAyajIvanuM upakAraka hovAthI jIvAstikAyanuM nirUpaNa karyA pachI sUtrakAre putalAstikAyanuM nirUpaNa karyuM che. prazna- dhammasthikAe gaMbhaMte !" 3 mahanta ! dharmAstiyane "kaivaNNe teal DAya cha? .. kaigaMdhe " TakSI gadha cha ! " kairase" yA 2sa DAya cha, " kaiphAse " sana 250 DIya cha / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 u0 10 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1019 vAn " katiphAse" katisparzavAn / he bhagavan ! dharmA'stikAye kati varNagandha rasasparzAH bhavantIti kathayeti bhAvaH / bhagavAnAha-'goyamA ' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'avaNNe agaMdhe arase aphAse asvI ajIve sAsae avahie logadavve' avarNo'gandho'raso'sparzaH-arUpI ajIvaH zAzvato'vasthito lokadravyam / tatra avarNaH nIlapItAdipaJcavarNarahitaH, tathA agandhaH = surabhidurabhigandharahitaH, arasa:-tiktAdirasarahitaH, asparzaH-karkazAdhaSTavidhasparzarahitazca dharmAstikAya., " arUve" arUpI-AkArarahitaH " ajIve " ajIva-jIvarahitaH " sAsae" zAzvataH-dravyato nityaH " avahie" avasthitaHmadezaiH " logadavve" loka dravyam / lokasya paJcA'stikAyarUpasyAMzabhUtaM dravyamiti lokadravyam " se samAsao paMcavihe pannatte" sa dharmAstikAyaH samAsataH saMkSepataH, paJcavidhaH-paJcaprakAdharmAstikAya me kitane varNa, kitane gaMdha, kitane rasa, aura kitane sparza hote haiN| prabhu ne isa para yoM kahA-(goyamA!) he gautama / (avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse, arUvI, ajIve, sAsae, avahie, logadavve ) dharmAstikAya nIla pIta Adi pAMcoM vargoM se rahita hai surabhidurabhigaMdha se rahita hai, tiktAdi pAMca prakAra ke rasoM se rahita hai karkaza Adi ATha prakAra ke sparza se rahita hai| isakA koI rUpa nahIM hai| yaha a. jIva-caitanya guNa se rahita hai| dravya kI apekSA yaha (sAsae) zAzvata hai| arthAt dravya nitya hai / (avaTTie) apane pradezoM se yaha sadA ekasA rahatA hai-arthAt dharmAstikAya ke asaMkhyAta pradeza haiM-soM ye pradeza isake kamatI baDhatI nahIM hote haiM / (logadavve) paMcAstikAyarUpa loka kA yaha dravya aMzabhUta hai isaliye ise loka dravya kahA gayA hai / (se samAsao paMcavihe paNNatte) yaha dharmAstikAya saMkSapase pAMca prakAra kA kahA uttara-( avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse, arUvI, ajIve, sAsae, avaTTie, logavve ) 3 gautama ! yastiya ana, pAnI, pApI mAhi pAMya gAthA rahita hoya che, te sugaMdha ane durga dhathI rahita che. te khATo, khAre, kaDa Adi pAMca rasathI rahita che, te kaThera Adi ATha prakAranA sparzathI rahita che. te arUpI che, te ajIva ( caitanya rahita) che. dravyanI apekSAe te zAzvata (nitya) che. ( avadie ) dharmAstiyana ane prsh| DAya che. tena te praha. zAma pdhaare| ghaTA thA nathI, mATe tene mavasthita yo cha (logavve) paMcAstikAya rUpa lekanuM te aMzabhUta dravya che. tethI tene lekadravya kahela che. (se samAsao paMcavihe paNNatte ) te dhAstiyanA savisamA pAMya 2 cha, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1020 bhagavatIstre rakaH prajJaptaH kathitaH "taM jahA" tad yathA "davyao khetao kAlo bhAvo guNao" dravyatA kSetravaH kAlao bhAvato guNataH "dacao NaM ghammastrikAm eme dadhe " dravyatA khalu dharmAstikAyaH ekaM dravyam / ayazca dharmAstikAyo dravyarUpeNa ekadravyarUpo bhavati natvanekaH 'khettao NaM lokapamANamette " 'kSetrataH khalu lokamamANamAvam lokapramANaM mAtrA yasya sa tathA lokaparimitakSetra vistRta ityarthaH 'kAlao na kayAi na AsI" kAlato na kadAcidapi nAsIta " na kathAinatthi" na kadAcit nAsti, "jAva Nicce" yAvannityaH, yAvatpadena " na kayAi na bhavissai bhavisu bhavai bhavissai dhuve Niyae sAsae akkhae gayA hai (taMjahA) ve pAMca prakAra isa ke isa prakAra se hai-(davvao, khetao, kAlao, bhAvao, guNao) dravya se dharmAstikAya 1, kSetra se dharmAstikAya 2, kAla se dharmAstikAya 3 bhAva se dharmAstikAya 4 aura guNa se dharmAstikAka 5 (davvaoNaM dhammatthikAe ege dave) dravya kI apekSA se jaba dharmAstikAya kA vicAra kiyA jAtA hai to yaha dharmAstikAya eka dravya rUpa hotA hai anekadravyarUpa nhiiN| (khettaoNaM lokapamANamette) kSetra kI apekSA yaha dharmAstikAya lokapramANamAtra hai arthAta jitanA baDA lokahai utanA hI baDA yaha hai, isako kAraNa yaha hai ki lokAkAza meM yaha sarvatra vyApta hai lokAkAza aisA koI bhI pradeza nahIM hai ki jahAM para isa dravya kI avasthAna (sthiti) na ho| (kAlao na kayAvi na AsI, na kayAi nasthi, jAca Nicce ) kAla kI apekSA aisA koI bhI kAla nahIM hai ki jisa samaya yaha nahIM thA aura na vartamAna kAla hI aisA hai ki jisameM yaha nahIM hai na bhaviSyat kAla hI (taMjahA) te pAya praa| nIce pramANe cha-(davvao, khettao, kAlao bhAvao, gupao) (1) dravyanI apekSA bhAstiya, (2) kSetranI apekSA dharmAsti ya, (3) apanI mapekSA yAstiya, (4) lAvanI mapekSA ghastiya. (daoNa dhammasthikAe ege duvve) dravyane manusakSIne se ghAstiyanA vicAra karavAmAM Ave te te dharmAstikAya eka dravya rUpa che, aneka dravyarUpa nathI. (khettao Na lokappamANamette ) kSetranI mapekSA viyA2 42vAmA mAye te te dharmAstikAya leka pramANa che. eTale ke te lekanA jeTaluM ja moTuM che. tenuM kAraNa e che ke te kAkAzamAM sarvatra vyApta che-lekAkAzane kaI paNa prameyo nathI nyo / dravyarnu sastitva nAya. (kAlao na kayAvi na AmI, na kayAi natthi jAba Nicce) nI mapekSA bhUtamA 55 samaye te (dharmAstikAya) na hatuM evuM banyuM nathI, vartamAna kALamAM kaI paNa samaye te nathI evuM banatuM nathI ane bhaviSyakALamAM kaI paNa samaye tenuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u0 10 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1021 abbara avaTTie " na kadAcit na bhaviSyati abhavat bhavati bhaviSyati tata eva dhruvaH niyataH zAzvato'kSayo'vyayo'vasthitaH ityeSAM padAnAM grahaNaM bhavavIti / tathA nityo'sti tatazca kAlataH dharmAstikAyasikAle'vi tiSThatIvi ' bhAvao avaNe agaMdhe arase aphAse' bhAvato'varNo'gandho'sparzaH tatra bhAvata ata eva dhruvaH niyataH zAzvato'kSayo'vyayo vyavasthitaH ityeSAM padAnAM grahaNaM bhavatIvi tathA nityo'sti tataca kAlataH dharmAstikAya khikAle'pi tiSThatIti / ' bhAvao ava agaMdhe arase aphAse " bhAvato'varNo'gandho'raso'sparzaH tatra bhAvataH dharmAstikAyaH varNagandharasasparzarahito bhavatIti / " guNao gamaNaguNe " guNataH aisA hogA jisa meM dharmAstikAya nahI rahegA, tInoM kAloM meM isa dravya kA sadbhAva mAnA gayA hai| kyoM ki yaha dravya yAvat nitya hai yahAM yAvatpada se ( na kayAi na bhavissara, bharbisu, bhavai, bhavissara, dhube Niie sAsae akkhae adhue avaTThie) isa pATha ko grahaNa kiyA gayA hai| yaha dhruva hai niyata hai zAzvata hai akSaya hai avyaya avasthita hai / aura mitya hai / trikAlavartI yaha astikAya hai / (bhAvao avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse ) bhAva kI apekSA yaha dharmAstikAyarUpa dravya varNa, gaMdha, rasa aura sparza se rahita hai / rUpAdika guNa pudgala meM hI pAye jAte haiM / pudgala ke sivAya anya dravyoM meM nahIM / ataH dharmAstikAya meM ina guNoM kA niSedha kiyA gayA hai kyoM ki yaha dravya arUpI mAnA gayA hai| (guNao gamaNaguNe ) guNa kI apekSA yaha dravya gamana guNavAlA mAnA gayA hai / jisa prakAra jala matsyAdika astitva nahIM haiAya evuM khanavAnuM nathI. eTale ke traNe kALamAM tenuM astitva hoya che 4. kAraNu ke te dravya nitya pantanA vizeSaNAvALu che. ahI ( yAvat ) pahathI nIyeneo sUtrapATha zrahA urAyo ho- ( na bhavirasai, bhavi su, bhavai, bhavissas, dhuve Niie sAsae, aksara avvae) te dhruva che, niyata che, zAzvata che, akSaya che, avasthita che ane nitya che. dharmAstikAyane traNe kALamA abhAva ( astitva ) hoya che. ( bhAvao avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse ) bhAvanI apekSAe dharmAstikAya rUpa dravya vaNu ga'dha, rasa ane sparza thI rahita hAya che. rUpAdika pulamAM ja jovAmAM Ave che-pudgala sivAyanA anya dravyamAM rUpAdika guNNA hAtA nathI. tethI dharmAstikAyamAM te guNAnA abhAva khatAvavAmAM AnyA che. eTale ja dharmAstikAyane arUpI mAnavAmAM AvyuM che, ( guNao gamaNaguNe ) guthunI apekSAo dharmAstiAyane gamana zuNukANu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1022 bhagavatIsUtre mamanaguNo bhavati / gati pariNatAnAM jIvapudgalAnAM gatyupaSTaMbhakatvAt / matsyAdi jalacarajIvAnAM jalamiva yathA jalAdi dravyaM matsyAdInAM gatau upakArakaM prayojakatayA bhavati tadvat dharmAstikAyo'pi jIvapudgalAnAM gatipariNatAnAM gato upaSTaMbhakatayA sAhAyyaM sampAdayan prayojako bhavatIti ataeva-aloke dharmAstikAyAbhAvAt aloke jIvAdInAM gamanaM na bhavati kintu lokAkAzaparyantameva eteSAM gatirbhavatIti / " ahamatthikAe vi evaM ceva" adharmAstikAyo'pi evameva yena rUpeNa dharmAstikAyasya dravyakSetrAdibhedena svarUpasya kathanaM kRtam tenaiva rUpeNa adharmAstikAyasyA'pi sarva jJAtavyam tathAhi dravyata ekadravyam kSetrato lokapramANaM kAlatastrikAlavattI, zAzvato nityaH bhAvato'varNaH agandhaH, arasa:, asparzaH, tat kim dharmAstikAyA'dharmAstikAyau sarvathA samAnau, tattu na saMbhajalacara jIvoM ko calane meM udAsIna kAraNa hotA hai usI prakAra gatipariNata jIvapudgaloM ko calane meM yaha dravya sahAyaka hotA hai| isI kAraNa alokAkAza meM jIvAdikoM kI gati nahIM hotI hai / kyoM ki vahAM para isa dravya kA abhAva hai / lokAkAza ke antataka hI isa dravya kA sadbhAva hai ataH vahIM taka jIvAdika dravyoM kA gamana hotA hai / ( ahammAsthikAevi evaM ceva ) adharmAstikAya bhI aisA hI hai| dravya, kSetra, kAla Adi ke bheda dvArA jisa taraha se dharmAstikAya kA svarUpa kathana kiyA gayA hai usI taraha se adharmAstikAya ke viSaya meM bhI samasta kathana jAnanA cAhiye dravya kI apekSA adharmAstikAya eka dravya hai, kSetra kI apekSA yaha loka pramANa hai, kAla kI apekSA yaha trikAlavartI hai, zAzvata hai, nitya hai, bhAvakI apekSA yaha varNa, gaMdha, rasa, sparza ina cAra guNoM se rahita hai| kahyuM che, jevI rIte masyAdika jalacara ne cAlavAmAM jaLa udAsInarUpe kAraNarUpa bane che, e ja pramANe gatipariNata jIvAdikenI gati thatI nathI, kAraNa ke tyAM A dravya (dharmAstikAya) ne abhAva che, kAkAzanA anta sudhI ja A dravyane sadabhAva (astitva) che tethI tyAM sudhI ja jIvAdika dravyanuM gamana yaza cha, (ahammatthikAe vi eva ceva) avastiya 55 me cha , dravya, kAla, kSetra AdinI dRSTie dharmAstikAyanuM jevuM svarUpa batAvyuM che, evuM ja svarUpa adharmAstikAyanuM paNa samajavuM, dravyanI apekSAe adharmAstikAya eka dravya che, kSetranI apekSAe te lekapramANa che, kALanI apekSAe traNe kALamAM tene sadabhAva (astiva) hoya che. te zAzvata ane nitya che bhAvanI apekSAe te varNa gaMdha, rasa ane sparzathI rahita hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 3010 sU01 astikAyavarUpanirUpaNam 1023 viruddhayordvayo: sarvathA sAjAtyasyA'nyatrA'dRSTatvAt sarvathA sAjAtye dvayoviM rodha eva kaH syAdityata Aha- ' navaraM guNao ThANaguNe ' iti " navaraM guNao ThANaguNe " navaraM guNataH sthAnaguNaH, adharmAstikAyaH sthitiguNaH yathA dharmAstikAyo guNataH kAryato gatyupagrAhakastathA adharmAstikAyo'pi kAryataH sthitau prayojakaH sthitipariNatAnAM jIvapudgalAnAM sthityupaSTabhahetuH matsyAdi jIvAnAM zukasthalamiva yadvA zrAntapathikAnAm vRkSAdicchAyeva, ayameva dharmAstikAyA'dharmAMstikAyayorbhedaH yadekaH gatau kAraNam parazca sthitau kAraNam / " AgAsatthikAe 66 zaMkA- to phira isa kathana se to yahI bAta AI ki ye donoM dravya Apasa meM sarvathA rUpa se hI samAna haiM parantu yaha bAta to saMbhAvita nahIM hotI hai kyoM ki dharmadravya se adharmadravya viruddha hai aura adharmadravya se dharmadravya virUddha hai ataH jaba ye donoM dravya Apasa meM viruddha haiM taba inameM sarvathA rUpa se samAnatA kaise AsakatI hai kyoM ki viruddha do dravyoM meM sarvathA sAjAtya anyatra dekhane meM nahIM AtA hai / yadI sarvathA sAjAtya paraspara viruddha do dravyoM meM ho to phira unameM virodha hI kyoM mAnA jAve ? to aisI zaMkA ko dUra karate hue sUtrakAra kahate haiM ki (navaraM guNao ThANaguNe ) ina donoM dravyoM meM sarvathA samAnatA nahIM hai kyoM ki yaha adharmAstikAya sthAnaguNa vAlA hai jisa prakAra dharmAstikAya gatipariNata jIvoM aura puloM ko gamana meM sahAyaka hotA hai usI prakAra yaha dravya bhI sthiti pariNata jIva aura pudgaloM ko Thaharane meM pathikoM ko chAyA kI taraha sahAyaka hotA hai ataH jisa prakAra dharmadravya kA kArya calane meM sahAyatA zakA--uparanA kathakathI teA evuM lAge che ke dharmAstikAya ane adharmostikAya e ane dravyeA taddana samAna che, paratu e vAta teA abhivata nathI, kAraNa ke dharma dravya adhama dravya viruddha che ane adhama dravyathI dhama dravya viruddha che, A rIte banne vacce asamAnatA rahelI haiAya te temanI vacce badhI rIte samAnatA kevI rIte sa'bhavI zake ? kAraNa ke e viruddha dvavyeAmAM sapUrNa samAnatA anyatra jovAmAM AvatI nathI, jo paraspara viruddha drabyAmAM sapUrNataH samAnatA haiAya te temanAmA viASakevI rIte mAnI zakAya ? A zaMkAnuM nivAraNu karavA mATe sUtrakAra kahe che ke ( navaraM guNao ThANaguNe ) dharmAstiprAya gamana guvAju che. adhmastikAya sthAna guNavALu che. jevI rIte dharmAstikAya gamana karatAM jIve ane pudgaleAne gamana karavAmAM sahAyaka ane che, eja pramANe adharmAstikAya dravya sthitipariNata jIvA ane puaAne sthitinI khAkhatamAM ( cAlavAmAM ) sahA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2034 bhagavatIsUtra vi evaM ceva " AkAzAstikAyo'pi evameva / yathaiva dharmAstikAyA-dharmAstikAyayoH svarUpaM tathA AkAzAstikAyo'pi jJAtavyaH pUrvApekSayA''kAzAsti kAyasya vailakSaNyaM dhotayitumAha-'navara khettaoNa' ityAdi " mavaraM khettao NaM AgAsathikAe loyAloyappamANamette " navaraM kSetrataH khalu AkAzAstikAyaH lokAlokapramANamAtraH, pUrvApekSayA AkAzAstikAyasyA'yaM bhedaH yat dharmAstikAya'dhamAstikAyau lokapramANau evaM bhavataH kSetrataH, AkAzAstikAyastu kSetrato lokAlokapramANakaH lokamalokamubhayamapi vyApnoti AkAzAstikAya iti / 'aNaMte ceva jAva ' anantazcaiva yAvat / atra yAvatpadena zAzvato'vasthitapahucAnA hai usI prakAra isakA bhI kArya Thaharane meM sahAyatA pradAna karanA hai| yahI dharmAstikAya aura adharmAstikayameM bheda hai| eka gatimeM kAraNa hotA hai aura dUsarA sthitimeM kAraNa hotA hai| (AgAsasthikAe vi evaM ceva) AkAzAstikAya bhI aisA hI hai-arthAt dharmAstikAya aura adharmAstikAyakA jaisA svarUpa hai,usI prakArase AkAzAstikAyakA bhI jAnanA cAhiyo paraMtu isameM jo vizeSatA hai-vaha isa prakArase hai-(navaraM khettaoNaM AgAsathikAe loyAloyappamANamaitte) kSetrakI apekSA AkAzAstikAya loka aura alokapramANa hai| dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye donoM dravya kSetra kI apekSA lokapramANa hI kahe gaye haiM taba ki AkAzAstikAya kSetra kI apekSA lokAlokapramANa hotA hai aisA kahA gayA hai| yaha AkAzAstikAya loka aura aloka donoM meM vyApta hai / dhrmaastithaka bane che. pathikane jema chAMyaDe bhavAmAM sahAyana thAya che tema A dravya paNuM jIvo ane pudgalene bhavAmAM sahAyarUpa thAya che. jevI rIte dharmadravya cAlavAmAM sahAyaka bane che eja rIte adhama dravya bhavAmAM sahAyaka bane che eka gatimAM sahAyaka bane che, bIju sthitimAM sahAyaka bane che. dharmAstikAya ane adharmAstikAya vacce uparokta bheda hoya che. (AgAsatthikAe vi eva ceva ) mazastiyanu 2135 pay stiAya mane abhAstiya che. (navara khettao Na AgAsatyikAeM loyAloyappamANamette) yastAya mane mAstiya 42tAM mAzAstiyAM zI vizeSatA che. te A sUtramAM sUtrakAre prakaTa karI che kSetranI apekSAe AkAzAstikAya leka ane eka pramANa che paraMtu dhamAM stikAya ane adhamastikAya kSetranI apekSAe leka pramANa che. eTalai ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevacandrikA TIkA za. 2 u0 10 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1025 sikAlavartI nitya ityAdInAM grahaNaM bhavatIti / ' guNo avagAhaNaguNe ' guNato'vagAhanaguNa AkAzAstikAyaH jIvapudgalAdInAmavakAzadAne kAraNam / zrAkAzAstikAyaH badarAdInAM vaMzapAtravat yathA-dharmAstikIyasya kArya gatiH adharmAstikAyasya kArya sthitistathA AkAzAstikAyasya kAryam avakAzadAyakatvameveti bhAvaH / " jIvatthikAe NaM bhaMte " jIvAstikAyaH khalu bhadanta ! " kati vaNe kati gaMdhe kati rase kati phAse" kativarNaH katigandhaH katirasaH katisparza hai bhagavan ! jIvAstikAye kati varNagandharasasparzAH santIti gautamasya prabhA kAya aura adharmAstikAya aise nahIM haiN| ve to sirpha loka ko hI vyApta kiye hue haiN| (aNate ceva jAva) yaha AkAzAstikAya yAvat ananta hai yahAM yAvat zabda se (zAzvata, avasthita, trikAlavartI nitya ) ityAdi padoM ko grahaNa kiyA gayA hai / (guNao avagAhaNAguNe) guNa kI apekSA AkAzAstikAya avagAhanAguNavAlA hai jaise TokarI badara Adi phaloM ko apane meM sthAna detI hai usI prakAra se AkAza, jIva aura pugala Adi dravyoM ko apane meM Thaharane meM madada hotA hai| jisa prakAra dharmAstikAya kA kArya gati meM madada karanA hai aura adharmAstikAya kA kArya sthiti meM madada karanA hai usI prakAra se AkAzAstikAya kA kArya avakAzadAna denA hai| aba jIva kA svarUpa kahate haiM-(jIvasthikAraNaM bhaMte ! kaibaNNe, kahagaMdhe, kairase, kaiphAse) gautama prabhu se pUcha rahe hai ki he bhadanta ! jIvAstikAya meM kitane varNa haiM, kitane gaMdha haiM, kitane AkAzAstikAya leka ane aloka banemAM vyApeluM che, paNa dharmAstikAya ane adhatiya to ta dobhA vyApetuM che. (aNate ceva jAva) ARALstikAya zAzvata, avasthita, trikAlavata, nitya ane anaMta che. (guNao avamANA guNe ) gunI apekSA mAazastiya bhaqusi guNa vALuM che. jevI rIte TopalI bera Adi phaLane potAnI aMdara rahevAne mATe AdhAra Ape che, e ja pramANe AkAza jIva, pudgala Adi dravyone pitAnI aMdara rahevAne sthAna ApavAmAM madada rUpa thAya che. jevI rIte dharmAstikAya gatimAM madada kare che ane adharmAstikAya sthitimAM madada kare che. evI rIte AkAzAstikAyanuM kArya avakAzadAna devAnuM che, have sUtrakAra jIvastikAyanuM svarUpa batAve che prazna-(jIvatthikAeMNa bhaMte ! kai vaNNe, kai gadhe kaI rase, kaha phAse) gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- bhadanta ! jIvAstikAyamAM keTalA varNa, keTalA gaMdha, keTalA rasa ane keTalA sparza hoya che bha 129 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 bhagaphtIvo bhagavAnAha-'goyamA' ityAdinA "goyamA " he gautama ! " avaNNe-jApa arUvI jIve sAsae. avaDhie logadavve " avarNA yAvat arUpI jIvaH zAzvato' pasthito lokadravyam / iha yAvatpadena agandho'raso'sparza ityeSAM grahaNam " jIve lAsae " dravyato jIvaH-cetanAvAna-zAzvataH " avaTTie " avasthitaH paryAyataH lokasya pazcAstikAyAtmakasyAMzabhUtaM dravyamiti lokadravyam / " se samAsao paMcavihe pannate" sa samAsataH saMkSepeNa sa iti jIvAstikAyaH paJcavidhaH paJca prakArakaH prajJaptaH kathito jIva iti, paJcavidhatvameva darzayati 'taM jahA' ityAdi, "taM jahA" tad yathA "davyo jAva guNao" dravyato yAvat guNataH aba yAvatpadena kSetrakAlabhAvAnAM grahaNaM bhavati, tatra khalu " dabao NaM jIvasthikAe AtAI jIvadavAI" dravyataH khalu jIvAstikAyo'nantAni jIvadravyANi dravyAssa haiM aura kitane sparza haiM ? taba bhagavAn gautama se kahate haiM ki he gautama! (avaNNe jAva asvI jIve sAsae, logadavve) jIvAstikAya ina rUpa rasa Adi paudgalika guNoM se sarvathA rahita hai| vaha arUpI hai, zAzvata hai, avasthita hai, lokadravyarUpa hai / yahAM yAvat pada se ( agaMdha, arasa aura asparza) inakA grahaNa kiyA gayA hai| dravya kI apekSA jIva cetanAvAlA hai, zAzvata hai aura avasthita hai| paryAya kI apekSA paMcAstikAyarUpa loka kA aMzabhUta dravya hai| (se samAsao paMcavihe paNNatte) yaha jIvAstikAya saMkSepa se pAMca prakAra ko kahA gayA hai-(da. vyao) dravya kI apekSA jIvAstikAya yAvat guNa kI apekSA jIyAstikAya yahAM yAvat padase (kSetra, kAla aura bhAva) ina tIna kA grahaNa kiyA gayA hai / (tastha davvaoNaM jIvasthikAe aNaMtAI jIvadavvAiM) mahAvIra prabhu vAma mAghe che-(goyamA ! avaNe jAva arUvI jIve sAmae, avaTThie logadavve ) stiya 35, 2sa, 25 kore poratira guNethI bilakula rahita hoya che. te arUpI che, zAzvata che, avasthita che sana dravya 35 che. maDI (jAva) ( paya-ta) madha, sarasa male a54 e vizeSa levAmAM AvyA che dravyanI apekSAe jIva cetanAvALe, zAzvata ane avasthita che. paryAyanI apekSAe paMcAstikAyarUpa lokanA aMzabhUta dravya cha (se samAo paMcavihe paNNatte) te pAstiyanA sakSitamA nAye prabhArI pAMca se cha-(davvao jAva guNao) (1) dravyanI apekSA paastikAya, (2) kSetranI apekSAe jIvAstikAya, (3) kALanI apekSAe jIvA stikAya, (4) bhAvanI apekSAe jIvAstikAya ane (5) guNanI apekSAe Medseya. (tastha davao paMjIyatthikAe aNa'tAI jIvadavyAI) dravyanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevacandrikA TI0 202 u010 sU0 1 bhastikAyasvarUpanirUpaNam 1927 pekSayA jIvA anantAH santItyarthaH 'khettao logappamANamette" kSetrato lokapramANa mAtraH yAvadeva lokasya pramANaM tAvadeva jIvAstikAyasyApItyarthaH / " kAlaona kayAi nAsI jAva nicce " kAlato na kadAcit-nAsIt yAvat nityaH atra yAvatpadena na kadAcit nAsti na kadAcit na bhaviSyati api tu AsIt asti bhaviSyati dhruvaH niyataH, zAzvato'kSayo'vyayo'vasthitaH ityeteSAM grahaNaM bhavati, kAlApekSayA nityaH khalu jIvaH trikAle vidyamAnatvAt paryAyato'nityatve'pi dravyataH sadaivA'vasthAnAt / " bhAvao puNa avaNNe agaMdhe arase aphAse " bhAvataH dravya kI apekSA jIvAstikAya ananta haiN| (khettao logappamANameta) kSetra kI apekSA jIvAstikAya lokapramANamAtra haiM-arthAt jitanA loka kA pramANa hai-utanA hI pramANa jIvastikAya kA hai / "kAlao na kayAvi nAsI jAva nicce " kAlakI apekSA yaha jIvAstikAya kisI samaya nahIM thA aisA nahIM hai yAvat yaha nitya hai yahAM yAvat pada 'na kadApi nAsti, na kadApi na bhaviSyati, api tu asIt asti, bhaviSyati, dhruvaH, niyataH, zazvato'kSayo'vyayo'vasthitaH, ina padoM kA saMgrA haka hai| arthAt-pahile kabhI jIva nahIM thA ye bAta nahIM apitu thA hI, vartamAna meM nahIM hai ye bAta nahIM api tu hai, bhaviSyakAla meM jIva nahIM hogA ye bAta nahIM kintu hogAhI / trikAla meM jIva kI sattA rahatI hai ataH vaha kAla kI apekSA nitya hai| yadyapi paryAyadRSTi se jIva ko anitya bhI mAnA gayA hai-phira bhI dravya kI apekSA se usa kA ava. apekSAye manAta cha. (khettao logappamANamette ) kSetranI apekSA stikAya leka parimita che. eTale ke jeTaluM lekanuM pramANa che eTaluM ja pramANe stiyarnucha.( kAlaona kayAI nAsI jAva nicce) nI mpekssaaye| Rastu paY samaya na tu me nathI, te to nitya che. mI (jAva ) (5ya-ta) 54thI naayne| sUtra54 aDa 42||ye| cha-( na kadApi nAsti, na kadApi na bhaviSyati, apitu AsIt , asti, bhaviSyati, dhruvaHniyataH zAzvato-'kSayo'vya yo'vasthitiH) paDada stiyatuM mastitva na DAya me manyuM nthiieTale ke bhUtakALamAM te hatuM. vartamAnamAM tenuM astitva na hoya evuM paNa banatuM nathI, eTale ke vartamAnakALamAM paNa tenuM astitva che ja bhaviSyamAM tenuM astitva na hoya evuM paNa banavAnuM nathI- bhaviSyamAM paNa te haze ja traNe kALamAM jIvAstikAyanuM astitva rahe che, mATe ja kALanI apekSAe te nitya che. jo ke paryAyanI apekSAe jIvane anitya mAnavAmA Avela che, paNu dravyanI apekSAe tene sadbhAva zAzvata rahetA hovAthI tene nitya mAna zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 _ bhagavatIsUtra jIvo'varNaH zulkanIlAdi varNarahitaH agandhaH-surabhidurabhigandharahitaH arato madhurAdirasavarjitaH asparzaH karkazAyaSTavidhasparzarahitazceti / " guNao uvabhogaguNe" guNataH-upayogaguNaH upayogazcaitanyam tat sAkArAnAkArabhedena dvividham tadeva caitanyaM guNaH kAryam yasya sa upayogaguNaH jIvaH yathA dhamaustikAyAdInAM gatyAdikaM kAryam tathA jIvasyA'pi caitanyaM kArya jIvasya caitanyamma ti kAraNatvam bhavatIti bhaavH| paJcAstikAyAntargatajIvAstikAyAntaM vivicya sthAna zAzvata rahane ke kAraNa vaha nitya bhI mAnA gayA hai| " bhAvao puNa avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse" bhAva kI apekSA jIvAstikAya meM koI bhI varNa nahIM hai, kisI bhI prakAra kA gaMdha nahIM hai, pAMca prakAra ke rasoM se vaha sarvathA rahita hai / ATha prakAra ke sparza meM se koI bhI sparza vahAM pAyA nahIM jAtA hai| " guNao uva bhogaguNe" guNa kI apekSA yaha upayoga guNavAlA hai| upayoga nAma caitanya ko hai| zAstroM meM aisA hI kahA hai-(AtmazcatanyAnuvidhAyIpariNAmaH upayogaH) mAtmA kA caitanyAnuvidhAyI jo pariNAma hai vaha upayoga hai| yaha upayoga sAkAra aura anAkAra ke bheda se do prakAra kA hotA hai| yaha caitanyarUpa upayoga jisakA guNa-kArya hai vaha upayoga guNa hai| yaha upayoga guNa jIva kA hai| jisa prakAra se dharmAstikAyAdi koM ke kArya matyAdika haiM usI prakAra se jIva kA kArya caitanya hai / kyoM ki jIva meM hI caitanyake prati kAraNatA hai| isa prakAra se paMcAstikAya ke antagata jIvAstikAyAnta taka vivecana karake aba sUtrakAra pudgalAstikAya pAmA mAcha. (bhAvao puNa avaNNe, agaMdhe, arase, aphAse) mAnI apekSA jIvAstikAyamAM kaI vaNa nathI, be prakAranI gaMdhamAMnI keI gaMdha nathI,pAMca prakAranA rasamAMnA keI rasa nathI ane ATha prakAranA sparzamAMthI kaI paNa 25 nathI. paNa, madha, 24 bhane 25zathI tadana 2Dita cha. ( guNao upa ogaguNe) zujanI apekSA vAstiya upayoga zuzupANucha. upayoga meTa zetanya. zAsImA mevu cha hai ( AtmanazcaitanyAnuvidhAyI pariNAma: upayogaH) mAbhAnu vainanyAnuvidhAyI pariNAma DAya che tenu nAma 1 64pAga che. te upaganA sAkAra ane anAkara evA be prakAra paDe che. te caitanyarUpa upayoga jene guNa (kAya) che, te upagaguNa kahevAya che jIvamAM A upa gaguNa hoya che. jema dharmAstikAyanuM kAryanuM kArya (guNa) gati che, tema jIvane guNa-jIvanuM kArya-rautanya che. kAraNa ke jIvamAM ja caitanyane guNa hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriA TIkA za0 2u0 10 sU0 1 astikAyasvarUpanirUpaNam 1029 budgalAstikAyaM nirUpayitumAha-poggalatthi ' ityAdi, 'poggalasthikAraNaM mate ' pudgalAstikAyaH khalu bhadanta ! " kaivaNNe, kaigaMdhe, kairase, kaiphAse" kativarNaH katigandhaH katirasaH katisparzaH atra varNAdipadaM varNAzrayaparakaM tena pugalAstikAyaH kativarNavAn katigandharasasparzavAMzcetyarthaH bhagavAnAha-' goyamA' ityAdi, " goyamA " he gautama ! " paMca vaNNe" paJcavarNaH paJcavarNavAn 'dugaMdhe dvigandhaH dvigandhavAn "paMcarase" pazcarasaH paJcamakArakarasavAn " aTThaphAse" aSTasparzavAn "rUbI" rUpI rUpavAn " ajIve" ajIvaH cetanAdi guNarahitaH kA nirUpaNa karane ke liye (poggalasthikAraNaM bhaMte ! kaI vaNNe, kai gaMdhe, kaha rase, kaiphAse ) isa pATha se kathanaprAraMbha karate haiM-he bhadanta ! pudlAsti kAya meM kitane varNa, kitane gaMdha, kitane rasa, aura kitane sparza pAye jAte haiM ? yahAM para varNAdipadavarNAzrayaparaka haiM-isase pudrala kitane varNavAlA hai kitane gaMdha, rasa aura sparzavAlA hai aisA isa pATha kA artha karanA caahiye| uttara dete hue bhagavAn gautama se kahate haiM ki-he gautama ! ( paMcavaNNe, dugaMdhe, paMcarase, aTThaphAse ) pudgalAstikAya-pAMca-varNavAlA, dogaMdhavAlA, pAMca rasa vAlA aura ATha sparzavAlA hai / 'rUbI' isI kAraNa vaha rUpI kahA gayA hai / ( ajIve ) jisameM rUpa rasAdika guNa pAye jAte haiM vaha ajIva cetanA rahita hotA hai- isaliye yaha ajIva hai / isakA tAtparya yaha nahIM hai ki jo ajIva hogA vaha niyamataH rUpa rasAdi vAlA hogA kyoM ki isa prakAra kI mAnyatA se dharmAstikAyAdikoM meM rUpa rasAdi A rIte paMcAstikAmAMnA jIvAstikAya sudhInA cAra astikAnuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra pulAstikAyanuM nirUpaNa kare che pra-(pomlasthikAe Na bhaMte ! kai vaNNe, kaI gaMdhe, kai rase, kai phAse 1) he bhadata ! pulAstikAyamAM keTalA varNa, keTalA prakAranA gaMdha keTalA rasa, ane keTalA prakAranA sparza hoya che ? gautama svAmInA A praznane mahAvIra prabhu A pramANe javAba Ape cha-( goyamA ) 3 gautama ! (paMca vaNNe, dugaMdhe, paMca rase, aTakAse) Yausta. kAya pAMca varNavALuM, be gaMdhavALuM, pAMca rasavALuM ane ATha sparzavALuM hoya cha. (strI) te 20 tane "35ii cha. " ajIve" mA 35, 24 Adi guNa rahelA hoya che te ajIva cetana rahita hoya che. AnuM tAtparya evuM nathI ke je ajIva haze te niyamathI ja rUpa, rasAdithI yukta haze karaNa zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2030 bhagavatIsUtre " sAsae " zAzvataH kAlatrayavartI, "avaTie" avasthito dravyataH 'logadave' lokadravyam , "se samAsao paMcavihe panatte " sa pudgalAstikAyaH samAsataH saMkSepataH paJcavidhaH prajJaptaH "taM jahA" tad yathA " davvao khettao kAlo bhAvao guNao" dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato guNataH dravyakSetrakAlabhAvaguNaiH paJcavidhaH pudgalAstikAyo bhavatItyarthaH 'davvao NaM poggalatthikAe aNaMtAI davvAI' koM ke hone kA prasaMga prApta hogA, ataH yahI mAnanA cAhiye ki rUpa rasAdivAlA padArtha niyamataH ajIva hotA hai, para jo ajIva hogA yaha ina vAlA ho bhI aura na bhI ho| isa taraha yahA~ rUpI aura ajIvasva kI viSama vyApti hI banatI hai samavyApti nhiiN| yaha pudgalAstikAya bhI anya astikAyoM kI taraha ( sAsae ) zAzvata hai kAlatrayavartI hai| ( avaDhie) avasthita hai| (lokavve) lokadravyarUpa hai / pudgalAstikAya meM jo nityapanA evaM avasthitapanA kahA gayA hai vaha dravya kI apekSA hI kaho gayA hai aisA jAnanA cAhiye / ( se samAsao paMcavihe paNNatte ) yaha pudgalAstikAya saMkSepa se pAMca prakAra kA kahA gayA hai (taMjahA ) ve usake pAMca prakAra ye haiM ( vvao khettao kAlao bhAvao guNao) dravya kI apekSA se pudgalAstikAya, kSetra kI apekSA se pudgalAstikAya, kAla kI apekSA se pudgalAstikAya, bhAva kI apekSA se pudgalAstikAya aura guNa kI apekSA se pudgalAstikAya ( davao NaM ke e prakAranI mAnyatAthI te dharmAstikAya AdimAM paNa rUpa, rasAdika hevAnuM mAnavuM paDe. te A kathanananuM tAtparya nIce pramANe samajavuM rUpa, rasAdivALA padArtho niyamathI ja ajIva hoya che paNa je ajIva hoya te rUpa, rasAdithI yukta hoya paNa kharuM ane rUpa, rasAdithI rahita paNa hoya. A rIte ahIM rUpI ane ajIvatvanI viSama vyAptija saMbhave che-samavyAmi saMbhatI nathI. te pustiya 59 anya mastiyo re // (sAsae ) zAzvata cha-traye bhI tenu mastitva DAya che, ( avaTThie ) te avasthita che, ane (logavve ) dravya 35 cha. pustiyAM nityatA bhane mapasthita paNa kahyuM che te dravyanI apekSAe ja kahevAmAM AvyuM che tema samajavuM. (se samAsao paMcavihe paNNatte) te purasAstiyana sakSama pAya 12 54 cha. (ta'jahA ) te pAMya 42 pramANe che-( davao, khetao, kAlao bhAvao, guNao ) (1) dravyanI apekSA puravAstiya, (2) kSetramA apekSAe pulAstikAya, (3) kALanI apekSAe pulAstikAya, (4) bhAvanI apekSAe putalAstikAya ane (5) guNanI apekSAe pulAstikAya, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u010901 astikAyasvarUpanirUpaNam 1031 dravyataH khalu pudgalAstikAyo'nantAni dravyANi dravyato'nantadravyarUpatvaM pudgalAsttikAyasyetyarthaH / "khettao loyappamANamette" kSetrato lokapramANamAtraH "kAlao na kayAvi nAsI jAva Nicce " kAlato na kadA'pi nAsIt-yAvannityaH atra yAvatpadena na kadApi ' na bhavai ' na kadApi na bhavissai' kintu pUrvamapyAsIt idAnImapi varttate anAgate'pi bhaviSyati zAzvato'vyayo'vasthita ityAdInAM grahaNaM bhavati / " bhAvao vaNNamaMte gaMdharasaphAsamaMte " bhAvato varNavAn gaMdharasasparzavAn bhAvataH varNavAn gandhavAn rasavAn sparzavAn ityrthH| "guNao gahaNaguNe" poggathikAe aNatAI davAI) dravya kI apekSA pudgalAstikAya anantadravyarUpa hai / (khettao loyappamANamette ) kSetra kI apekSA se pudralAstikAya lokapramANamAtra hai / ( kAlao na kayAi nAsI jAva Nicce) kAla kI apekSA se pudgalAstikAya kabhI nahIM thA aisA nahIM hai yAvat vaha nitya hai / yahAM yAvat pada se ( na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai, bhaviMsu bhavai bhavissai dhuveNiie sAsae akkhae anyae avaDie) isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai / arthAt pudgalAstikAya bhUtakAla meM nahIM thA yaha bAta nahIM, thA hI, vartamAnakAla meM nahIM hai yaha bAta nahIM, hai hI bhaviSyat kAlameM nahIM hogA yaha bAta nahIM, hogA hii| (kyoM ki yaha dhruva hai, niyata hai, zAzvata hai, akSaya hai, avyaya hai, avasthita hai ) aura nitya hai ( bhAvao vaNamaMte gaMdharasaphAsa maMte) bhAva kI apekSA pudgalAstikoya varNavAlA hai, gaMdha rasa aura sparzavAlA hai / (guNao gahaNaguNe ) guNa kI apekSA pudgalAstikAya grahaNa guNa (davvo Na poggasthikAe aNa tAI davvAI) dravyanI apekSA Yal. stiya sanata dravya35 cha. (khettao loyappamANametta) kSetranI apekSA se 14. stiya pramANa cha. (kAlao na kayAi nAsI jAva Nicce) bhanI apekSA e pudagalAstikAyanuM astitva kaI paNa kALe na hoya evuM banyuM nathI, kAraNa ke te nitya che. ahIM jAva (paryanta) parathI nIcene sUtrapATha grahaNa karavAne cha-(na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai, dhuve, Niie, sAsae, akkhae, avvae, avadie ) meTale purAstiprAya bhUtamA na tuM saj banyuM nathI vartamAnamAM nathI evuM paNa banatuM nathI ane bhaviSyamAM nahIM hoya evuM paNa banavAnuM nathI traNe kALamAM tenuM astitva hoya che ja, kAraNa ke te dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, avyaya, avasthita ane nitya che. ( bhAvaA vaNNamate gadha, rasa, phAsamate) sApanI apekSA hAstiya 1, gadha, 25 ana 25 pAche, (guNao gahaNaguNe) anI apekSA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre guNato grahaNaguNa:- guNataH kAryata ityarthaH tathA ca grahaNaM paraspareNa sambandhana jIvena vA audArikAdibhiH zarIra prakArairiti // mU0 1 // avataraNam-dharmAstikAyAdInAM svarUpaM nirUpya tadekadeze dharmAstikAyatvamasti na vetyAdi prarUpayannAha--" ege bhaMte" ityAdi / mUlam-ege bhaMte! dhammasthikAepayase dhammasthikAe tti vattavvaM siyA ? goyamA! No iNo samahe evaM doNi vi, tiNi vi, cattAri vi, paMca cha satta aTra Nava dasa saMkhejjA asaMkhejA. bhaMte! dhammasthikAyapaesAdhammasthikAe tti vattavvaM siyaa| goyamA! No iNa? samaTe egapaesUNe vi ya NaM bhaMte ! dhammasthikAe tti battavvaM siyA, No iNahe samaTe / se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai egedhammatthikAyasta paesa no dhammasthikAe tti vattavaM siyA jAva egapaesUNe vi ya NaM dhammasthikAe no dhammasthikAe tti vattavvaM siyA / se NUNaM goyamA ! khaMDe cakke sagale cakke ? bhagavaM sayale cakke no khaMDe cakke, evaM chatte, camme, daMDe, ise, Auhe moyae, se teNaDheNaM goyamA ! evaM vuccai ege dhammathikAyapadese No dhammatthikAe tti vattavvaM siyA,jAva egapaesUNe viyaNaM dhammasthikAe No dhammatthikAe tti vattavvaM siyaa| se ki vAlA hai / guNa zabda kA artha kArya aura grahaNa zabda kA artha Apasa meM saMbaMdha honA hai / isakA tAtparya yaha hai ki audArika Adi pudgaloM ke sAtha jIvakA saMbaMdha hai, athavA jIva audArika Adi aneka prakAra ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai yahI pudgala kA grahaNa honA guNa hai||suu01|| pudgalAstikAya grahaNaguNavALuM che, guNane artha kArya ane grahaNano artha ApasamAM saMbaMdha che, e thAya che. tenuM tAtparya e che ke audArika Adi pudagalanI sAthe jIvana saMbaMdha che, athavA jIva audArika Adi aneka prakAranAM pudgalene grahaNa karatA rahe che. ene ja pulAstikAyane grahaNa guNa kahe che ke sU 1che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TI0 0 2 u0 10 sU02 astikAyasvarUpanirUpaNam 1033 khAiNaM bhaMte ! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA / gAyamA! asaMkhejjA dhammasthikAepaesA, te savve kasiNA paDipuNNA, niravasesA egagahaNagahiyA esaNaM goyamA ! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA / evaM adhammatthikAe vi / AgAsasthikAe vi jIvatthikAe vi, poggalasthikAe vi evaM ceva, navaraM tiNhaMpipaesA aNaMtA bhANiyavA sesaM taM ceva // sU0 2 // chAyA-eko bhadanta ! dharmAstikAyamadezo dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt gautama ! nAyamarthaH samarthaH evaM dvAvapi trayo'pi catvAro'pi pazcaSaT sapta aSTa nava daza-saMkhyA___ dharmAstikAya Adi pAMca prakAra ke astikAyoM kA svarUpa nirUpaNa karake aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki dharmAstikAya ke ekadeza meM dharmAstikAyatA hai yA nahIM- ( ege bhaMte ! dhammatthikAyapaese ) ityaadi| (ege bhaMte ! dhammatthikAyapaese dhammatthikAe tti vattavvaM siyA ) he bhadanta ! dharmAstikAyake ekapradezako (yaha dharmAstikAya hai ) aisA kahAjA sakatA hai kyA ? (goyamA ! No iNaDhe samaThe) he gautama! yaha artha samartha nahIM hai arthAt dharmAstikAyakA ekapradezadharmAstikAya nahIM kahA jA sakatA hai|(evN doNNi vi tiNi vi, cattAri vi, paMca, cha,satta,aTTa, nava, dasa, saMkhejjA,) isI taraha se dharmAstikAya ke do pradeza bhI, tIna pradeza bhI, cAra pradeza bhI, pAMca pradeza bhI, chaha pradeza bhI, sAta pradeza bhI ATha pradeza bhI, nau pradeza bhI, daza pradeza bhI dharmAstikAya nahIM kahe jA dharmAstikAya Adi pAMca prakAranAM astikAnA ravarUpanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra te batAve che ke dharmAstikAyanA eka dezamAM dharmAstikAyanA sAya cha nahIM-( ege bhaMte ! dhammatthikAyapaese ) tyAta sUtrAtha-(ege bhaMte ! dhammatthikAyapaese dhammatthie tti vattavya siyA) 3 mahanta ! dharmAstikAyanA eka pradezane anulakSIne, (A dharmAstikAya che,) evuM kahI zAya 53 ? ( goyamA ! No iNaTUThe samaThe ) 3 gautama ! se matha 5212 nathI-eTale ke dharmAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAya kahI zakAya nahI. (evaM doNNi vi, tiNNivi cattAri vi, paMca, cha, satta, aTu, nava, dasa, saMkhejjA ) me pramANe yAstiyanA me, tra, yAra, pAya, 7 sAta, ma18, nava, dasa vagere pradezane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahIM. dharmAstikAyanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2034 bhagavatIsUtre tAH asaMkhyAtAH / bhadanta ! dharmAstikAyapradezA dharmAstikAya itivaktavyaM syAt gautama ! nAyamarthaH samarthaH ekapradezono'pi ca khalu bhadanta ! dharmAstikAyaH dhamAstikAya iti vaktavyaM syAt nAyamarthaH samarthaH tatkenArthena bhadanta ! evamucyate eko dharmAstikAyasya pradezo na dharmAstikAya itivaktavyaM syAt yAvat ekapradezono'pi ca khalu dharmAstikAyo na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt tannUnaM sakate haiN| tathA dharmAstikAya ke saMkhyAta pradeza bhI dharmAstikAya nahIM kahalA sakate haiN| 'asaMkhejA bhaMte dhammatthikAyapaesA dhammatthikAe tti vattavvaM siyA' he bhadanta! dharmAstikAya ke asaMkhyAta pradeza dharmAstikAya isarUpa se vaktavya ho sakate haiM ? 'goyamA! No iNaDhe samaDhe' he gautama! yad artha samartha nahIM hai-arthAt dharmAstikAya ke asaMkhyAta pradeza dharmAstikAya isarUpa se vaktavya nahIM ho sakate haiN| 'egapaesUNe vi ya NaM bhaMte ? dhammasthikAe tti vattavvaM siyA' he bhdnt| eka pradeza nyUna bhI dharmAstikAya dharmAstikAya isa pada se vaktavya ho sakatA hai ? 'goya. mA! No iNa? samaTe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / arthAt-eka pradeza nyUna bhI dharmAstikAya isa pada dvArA vaktavya nahIM ho sakatA hai| 'se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai ege dhammatthikAyassa paese no dhammasthikAetti vattavvaM siyA, jAva egapaesUNe vi ya NaM dhammatthikAe no dhammatthikAetti vattavvaM siyA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate ho ki dharmAstikAya kA eka pradeza dharmAstikAya isarUpa se sadhyAta azAna 555 dhAstAya upAya nahI. ( asaMkhejjA bhaMte ! dhammatthikAyapaemA dhammasthikAe tti vattavvaM siyA ?) 3 mahanta ! ghAtAyA asaMkhyAta pradezane anulakSIne (A dharmAstikAya che, evuM kahI zakAya kharUM ? (goyamA ! NA iNaThe samaThe) he gautama! te madeg 55 52 / 12 nthiieTale ke dharmAstikAyanA asaMkhyAta pradezane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahIM (egapaesUNe vi ya Na bhaMte ! dhammatthikAe dhammatthikAetti vasavvaM siyA ?) 3 bhadanta ! eka paNa pradeza nyUna (e) heya evA dharmAstikAyane dharmAstikAya 4ii 24ya 53 1 ( goyamA ! No iNaThe samaTUThe ) he gautama ! me artha 55 barAbara nathI, eTale ke eka pradezanI paNa nyUnatA hoya te tene dharmAstikAya jI naDI. ( se keNaDeNaM bhaMte evaM vuccai ege dhammatthikAyasya paese no dhammatthikAe tti vattavvaM siyA, jAva egapaesUNe vi ya Na no dhammatthikAe ti vacavvaM siyA) mahanta ! mA5 / 2 ch| yastiyanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za02 u010 sU0 2 astikAyasvarUpanirUpaNam 1035 gautama ! khaNDaM cakraM sakalaM cakram ? bhagavan sakalaM cakram no khaNDaM cakram evaM chatra carma daNDaH Syam-Ayudham-modakam-tat tena arthena gautama ! evamucyate eko dharmAstikAyapradezona dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt yAvadekamadezono'pi ca khalu dharmAstikAyo na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt tat kiM khAi-punaH khalu vaktavya nahIM ho sakatA hai yAvat eka pradezanyUna bhI dharmAstikAya dharmAstikAya aisA nahIM kahA jA sakatA hai ? (se NUNaM goyamA! khaMDe cake ? sagale cakke ? bhagavaM! sagale cakke, no khaDe cakke evaM chatte, camme, daMDe, dUsa, Auhe, moyae se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai ege dhammasthitakAyapaese No dhammatthikAe tti vattavvaM siyA-jAva egapaemUNe viya NaM no dhammasthikAe tti vattavvaM siyA) he gautama ! hama tumase pUchate hai ki cakra kA khaMDa pUrA cakra kahalAvegA yA pUrA cakra saMpUrNa cakra kahalAvegA ? taba gautama ne kahA-he bhadanta ! pUrA cakra hI cakra kahalAvegA, cakra kA khaMDa cakra nahIM kahalAvegA, isI taraha se chatra, carma, daNDa dRSya, ( vastra, ) zastra, modaka ke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai, ege dhammatthikAyapaese No dhammatthikAe tti vattavya siyA, jAva egapaesUNe vi ya NaM dhammasthikAe no dhammasthikAe ti vattavvaM siyA) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki dharmAstikAya kA eka pradeza pUrA dharmAstikAya nahIM kahA jA sakatA eka pradezane dharmAritakAya kahI zakAya nahIM, be, traNa AdithI laIne asaM. khyAta pradezane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahIM, ane eka pradeza nyUna DAya to 55 tene ghastiya 4DI zaya nahI 1 (se NUNa goyamA ! khaMDe cakke ? sagale cakke 1 bhagavaM sagale cakke, no khaMDe cakke) gautama ! yAnA khaMDane cakra kahI zakAya, ke AkhA cakrane ja cakra kahevAya ! gautama svAmI javAba Ape che,-he bhadanta ! AkhA cakane ja caka kahI zakAya, cakanA khaMDane ya 4hI zaya nahIM " maDAvIra prabhu 43 cha (evaM chatte, camme, daMDe dUse, Auhe, moyae se teNaTe Na goyamA ! evaM vuccai ege dhammatthikAyapaese No dhammatthikAe tti vattavvaM siyA jAva egapaesUNe vi ya Na dhammasthikAe no dhamma thikAetti vattavvaMsiyA) se pramANe chatra, yama, 1sa, zastra bhAI mahinA viSayamAM paNa samajavuM eTale ke temanA AkhA bhAgane ja chatra, carma Adi kahI zakAya, temanA khaMDane chatra, carma, daMDa Adi nAme oLakhI zakAya nahIM che gautama ! te kAraNe ja huM evuM kahuM chuM ke dharmAstikAyanA eka pradezane para dharmAstikAya kahevAtuM nathI. be, traNa, saMkhyAta, asaMkhyAta Adi prade zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1036 bhagavatIsUtra bhadanta ! dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt gautama ! asaMkhyeyA dharmAstikAyapradezAste sarva kRtsnAH pratipUrNA nirava zeSA ekagrahaNagRhItAH eSaH khalu gautama ! dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt evamadharmAstikAyo'pi / AkAzAstikAyo'pi jIvAstikAyo'pi pudgalAstikAyo'pi evameva navaraM trayANAmapi anantA bhaNitavyAH / zeSaM tadeva / / sU0 2 // hai aura isI taraha se yAvat eka pradeza nyUna dharmAstikAya bhI pUrA dharmAstikAya nahIM kahA jA sakatA hai| (se kiM khAie NaM bhaMte dhammatthikAe tti vattavvaM siyA) to he bhadanta ! kaho dharmAstikAya isa zabda se kyA vaktavya honA cAhiye ? ( goyamA ! asaMkhejjA dhammathikAyapaesA ) he gautama ! dharmAstikAya ke asaMkhyAtapradeza haiM (te savve kasiNApaDipuNNA, niravasesA, ega gahaNagahiyA esa gaMgoyamA! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA) ve saba kRtsna, pratipUrNa, niravazeSa aura eka grahaNa-zabda se gRhIta hojAveM aise rUpa meM ho gaye ho taba ve asaMkhyAta pradeza (dharmAstikAya) isa zabdavArA vaktavya ho sakate haiN| ( evamahammatthikAe vi, AgAsatthikAe vi jIvatthikAe vi poggalasthikAe vi evaM ceva- navaraM tiNNaM pi paesA aNaMtA bhANiyanvA-sesaM taM ceva) isI taraha se adharmAstikAya meM bhI, AkAzAstikAya meM bhI aura jIvAstikAya meM bhI jAnanA cAhiye tathA pudgalAstikAya meM bhI zone paNa dharmAstikAya kahevatA nathI, eka ja pradeza nyUna (e) heya evA dharmAstikAyane paNa pUre dharmAstikAya kahI zakAto nathI. (se kiM khAie Na bhaMte ! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA ) 3 mahanta ! to pachI bastiya 44thI zuvyarata thAya cha 1 (goyamA ! asaMkhejjA jazikAe paesA) 3 gautama ! ghaastiyn| masacyAta prsh| DAya che. ( te savve kasiNA paDipuNNA niravasesA, egagahaNagahiyA esaNaM goyamA ! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA) 3 gautama ! te sapA pradeza rana (sara) pratipUrNa, niravazeSa ane (dharmAstikAya) evA eka zabda vaDe grAhya ( grahaNa karavA yogya) banatAM hoya, tyAre ja te asaMkhyAta pradezane dharmAstikAya zapathI mANabhI zaya che. ( evamahammatthikAe vi, jIvatthiyAe vi poggalatthikA vi evaM ceva-navaraM tiNi pi paesA aNatA bhANiyavvA-sesaM taM ceva ) dhamastikAya, AkAzAstikAya, ane jIvAstikAyanA viSayamAM paNa e pramANe ja samajavuM. pulAstikAyanA viSayamAM paNa ema ja samajavuM. paNa temAM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA ThIkA za0 2 u010 sU0 2 astikAyasvarUpanirUpaNam 1037 TIkA - "ege bhaMte ! dhammatthikAyapae se dhammatthikAe tti vattarvvaM siyA " eko'pi bhadanta ! dharmAstikAyapadezo dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt he bhadanta ! dharmAstikAyasya ekasmin pradeze dharmAstikAyatvaM dharmo vidyate na vA vidyate cettadA ekasminnapi avayave dharmAstikAyo'yamiti vyavahAraH syAt tathA ca tat tadavayavenaiva dharmAstikAya iti vyavahArasya sampAdanAt pradezasamudAyAtmakadhamastikAyasya nairarthakyameva prasajyeta pratyekasminnavayave dharmAstikAyatvaM dharmo na isa prakAra se jAnanA cAhiye / vizeSatA kevala itanI hI hai ki jIvAstikAya, AkAzAstikAya aura pudgalAstikAya ina ke pradeza ananta kahanA caahiye| bAkI kA avaziSTa kathanasaba pUrvajaisA nahIM hai || su. 2 // TIkArtha - ( ege bhaMte ! dhammatthikAyapae se dhammatthikAe ti vaktavyaM siyA " he bhadanta ! dharmAstikAyakA eka pradeza dharmAstikAya isa zabda dvArA vaktavya ho sakatA hai kyA ? pUchane kA abhiprAya aisA hai kidharmAstikAya ke eka pradeza meM dharmAstikAyatvarUpa dharma maujUda hai yA nahIM ? yadi prathama pakSa aMgIkAra kiyA jAve to phira isa sthitI meM pradeza samudAyAtmaka dharmAstikAya ke mAnane kI AvazyakatA hI kyA rahatI hai kyoM ki dharmAstikAya ke eka bhI pradeza meM (yaha dharmAstikAya hai ) aisA vyavahAra honA tuma mAna rahe ho ataH jaba eka pradeza se hI dharmAstikAyarUpa vyavahAra saMpAdita hojAtA hai to bAta svataH hI sAbita ho jAtI hai ki pradezasamudAyAtmaka dharmAstikAya mAnanA nirarthaka hI hai ? eTalI ja vizeSatA che ke jIvAstikAya, AkAzAstikAya ane pudgalAstikAyanA pradeza aneka che ema kahevuM joie. bAkInuM samasta kathana dharmAstikAya jevu ja bhavu // sU.2 // TIartha - " ege bhaMte ! dhammasthikAe ti vattavvaM siyA " he lahanta ! dharmA stikAyanA eka pradezane dharmAstikAya kahI zakAya kharU ? praznanuM tApa nIce pramANe che. dharmAstikAyanA eka pradezamAM dharmAstikAyanA badhA dharmAM ( guNNA ) bhonha hoya che ! nahIM ! jo eka pradezane dharmAstikAya kahI zakAtA hoya te pradazesamudAya rUpa dharmAstikAyanuM' astitva mAnavAnI AvazyakatA ja zI rahe kAraNa ke dharmastikAyanA eka pradezane mATe A dharmAstikAya che" evA ullekha karavAmAM AvI zake te e vAta te Apo Apa sAbita thaI jAya che ke pradeza samudAyAtmaka dharmAstikAya mAnavuM niraka ja che jo pradeza samudAyAtmaka zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1038 bhagavatI sUtre vidyate cettadA pratyekasmin avidyamAnasya samudAye'pi avarttamAnatvameva bhavatIti niyamena pradezasamudAyAtmakadharmAstikAye'pi dharmAstikAyatvadharmasya vRttitA na syAt yathA pratyeka sikatA kaNeSu anupalabhyamAnaM tailaM na sikatA samudAye'pi bhavati tadvat prakRte'pIti seyamubhayataH 'pAzArajjuriti nyAyaH samApatatIti praznayituH praznAzayaH / bhagavAn Aha - ' goyamA ! ' ityAdi ' goyamA ' he gautama! ' No NaDe samar3e ' nAyamarthaH samarthaH dharmAstikAyasya pratipradezaM dharmAstikAyatvadharmo na bhavatItyarthaH / yathA ekapradezasya dharmAstikAya iti vyavahAro na yuktastathA sarvapradeze'pi sa vyavahAro na yukta ityatidezena darzayati- ' evaM doNi vi' evaM dvau yadi pradeza samudAyAtmaka dharmAstikAya kI siddhi mAnane nimitte dvitIya pakSa svIkAra kiyA jAve aura kahA jAve ni dharmAstikAyake pratyeka pradeza meM dharmAstikatvarUpa dharma nahIM hai to phira isa prakAra ke kathana meM pUre dharmAstikAya kA hI lopa prApta hotA hai kyoM ki jo dharma avayava meM nahIM hai - vaha avayava ke samudAya meM kyoMkara ho sakatA hai / isa liye yaha mAnanA hI paDegA ki ( pratyekasmin avidyamAnasya samudAye'pi avartamAnatvameva) pradeza samudAyAtmaka dharmAstikAya meM dharmAstikAyatvarUpa dharma kI vRtti nahIM hai| jaise pratyeka sikatA kaNoM meM anupalabhyamAna taila kI upafor sikatA kaNoM ke samudAya meM nahIM hotI hai / isa taraha ubhayataH pAzArajju prApta hotI hai| aisA Azaya praznakartAkA hai isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki ( goyamA) he gautama ! ( No iTThe sama e ) yaha dharmAstikAyane siddha karavAne mATe upara darzAvelA khIjo mata svIkAravAmAM Ave ane kahevAmAM Ave ke dharmAstikAyanA pratyeka pradezamAM dharmAstikAyatva rUpa dharma hAtA nathI, tA e prakAranA kathanathI teA pUrA dharmAstikAyanA ja lApa thavAnA prasaMga ubhA thAya che. kAraNa ke je dhama avayavamAM astitva na dharAvatA hoya te avayavanA samudAyamAM kayAMthI saMbhavI zake ? tethI evuM mAnavu' ja paDaze Y= " pratyekasmin avidyamAnasya samudAye'pi avartamAnatvameva " pradezasabhu dAyAtmaka dharmAstikAyamAM dharmAstikAyavarUpa dharmanA sadbhAva hAtA nathI. jevI rIte retInA pratyeka kaNamAMthI tela maLavAnA saMbhava nathI hAte tevI ja rIte retInA kaNAnA samUhamAMthI paNa tela maLavAnA saMbhava hAtA nathI. eja pramANe dharmAstikAyanA eka pradezamAM je dhama (guNu) nathI te tenA pradezasamudAyamAM 1 umayataH pAzArajjuritinyAyaH- artha - jaise dono tarapha jAla bichA ho usake madhya meM avasthita puruSa agara idhara jAtA hai to bhI jAla meM phasatA hai udhara jAnese bhI jAla meM phasatA hai ataH madhya meM hI duHkhI hotA hai / yaha nyAya - itovyAghraitastarI e nyAyake samAna hai - idhara bAgha udhara nadI bIcameM khar3A manu. ya ke samAna hai - arthAt donoM tarapha bhaya upasthita hai / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 10 sU0 2 astikAyasvarUpanirUpaNam 1039 api ' tiSNi vi cattAri vi ' trayo'pi catvAro'pi ' paMca cha satta aTTha nava daza saMkhejjA' pazcaSaT saptASTa nava daza saMkhyAtAH apItizeSaH dharmAstikAyasya pratyekasmin avayave dharmAstikAya iti vyavahAro na yuktastathA dvitricatuHpaJcaSaT saptASTa nava daza saMkhyeyA'vayaveSvapi dharmAstikAya iti vyavahAro naitra yujyate ityarthaH / ' asaM khejjA bhaMte ! dhammatthikAyaparasA dhammatthikAe tti vattatraM siyA ' asaMkhyAtAH bhadanta ! dharmAstikAyamadezAH dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt - he bhada nta ! dharmAstikAyasya asaMkhyAtAH pradezA dharmAstikAyazabdena vyapadeSTuM zakyAH kimityarthaH, bhagavAna Aha-' goyamA ! No iNaTThe samaTThe ' he gautama! nAyamarthaH samarthaH = he gautama! evaM vyapadeSTuM naiva zakyate ityarthaH ' egapaemRNe vi ya NaM bhaMte! artha samartha nahI hai arthAt dharmAstikAya ke pratipradeza meM dharmAstikAyatvarUpa vyavahAra nahIM hotA hai / isI taraha se ( doNi vi, tiNNi vicattAri vi, paMca, cha, satta, aTTha, nava, dasa, saMkhejjA ) dharmAstikAya ke do pradezoMmeM, tIna pradezoMmeM, cAra pradezoMmeM, pAMca pradezoMmeM, chaha pradezoMmeM, sAta pradezoM meM, ATha pradezoM meM nau pradezoMmeM daza pradezoM meM, saMkhyAta pradezoM meM bhI dharmAstikAyarUpa vyavahAra nahIM hotA hai / (asaM khejjA NaM bhaMte ! dhammatthikAyapaesA ) he bhadanta ! dharmAstikAya ke asaMkhyAta pradeza dharmAstikAyarUpa se vaktavya ho sakatA haiM kyA ? arthAt ve dharmAstikAya isa zabda se vyapadeza karanA zakya ho sakate haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM (goyamA ) he gautama ( No sama) yaha artha samartha nahIM hai arthAt dharmAstikAya ke asaMkhyAta pradeza dharmAstikAya isa zabda se vyapadeza karanA zakya nahIM paNa hAtA nathI. have gautama svAmInA praznane! mahAvIra svAmIe je javAba ApyA tenuM TIkAkAra nIce pramANe spaSTIkaraNa kare che ( goyamA ) he gautama! ( jo iNaTThe samaTThe ) te artha yogya nathI. bheTale ke dharmAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAya kahI zakAtA nathI. eja pramANe ( doNi vi tiSNa vi, cacAri vi, paMca cha, satta, aTTha, nava, dasa, saMkhejjA ) dharmAstiThAyanA me ahezane, RNu ahezane, yAra ahezane, pAMya pradezane, cha ahezane, sAta pradezane, ATha pradezane, nava pradezAne dasa pradezane ane sa MkhyAta pradezane prabhu bhaktiya uhI zAtAM nathI. (asaMkhejjA NaM bhate ! dhammathikAyapaesA 1 huM bhainta ! dharmAstikAyanA asaMkhyAta pradezAne dharmAstikAya kahI zakAya kharUM' ? eTale ke dharmAstikAyanA asakhyAta pradezane mATe ( dharmAstikAya ) zakhta vAparI zakAya kharA ? mahAvIra prabhu tene A pramANe javAma Ape che( goyamA ! ) he gautama! ( jo iNaTTe samaTThe ) A artha pazu marAbhara nathI. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1040 bhagavatI dhammatthikAe dhammatthikAe ti vattavvaMsiyA' ekapradezono'pi ca khalu bhadanta ! dharmAstikAyo dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt-he bhadanta ! yAvatparyantam ekenApi pradezena UnaH dharmAstikAyaH tAvat kiM dharmAstikAya iti zabdena vyavahatuM zakyate kimiti ? bhagavAnAha-' No iNaTTe samaDhe ' nAyamartha samarthaH iti pratijJAmAtreNa kathitam yuktistu na pratipAditA iti tatra yuktiM jJAtuM gautamaH punaH praznayati ' se keNaTe NaM' ityAdinA ' se keNaTe NaM bhaMte ! ' tat kena arthena he bhadanta ! 'evamucyate 'ege dhammatthikAyassa paese no dhammatthikAe tti vattavvaM siyA ' eko dharmAstikAyasya pradezo na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt-' jAva egapaemUNe vi ya NaM dhammatthikAe no dhammatthikAe tti vattavvaM siyA' yAvadekapradezono'pi ca khalu dharmAstikAyo na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt-he bhagavan ! dharmAstihaiM / ( egapaesUNe vi ya NaM bhaMte ! dhammatthikAe dhammatyikAra si vattavvaM siyA) he bhadanta! eka pradezanyUna dharmAstikAya kyA(dharmAstikAya) isa zabdadvArA kahA jA sakatA hai? isake uttara meM prabhune kahA (goyamA!) he gautama ! ( No iNaDhe samaDhe ) yaha artha samartha nahIM hai / isa prakAra prabhu kA kathana sunakara isa viSaya meM yukti kI jijJAsA vAle gautama ne pUchA ( se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki (ege dhammatthikAyassa paese no dhammasthikAe tti vattavvaM siyA, jAva egapaesUNe vi ya NaM dhammatthikAe no dhammasthikAe tti vattavvaM siyA ) dharmAstikAya kA eka pradeza dharmAstikAya nahIM kahA jA sakatA hai, yAvat eka pradezanyUna bhI dharmAstikAya dharmAstikAya nahIM kahA jA sakatA hai| arthAt dharmAstikAya ke eka pradeza tenA kAraNa e che ke dharmAstikAyanA asaMkhyAta pradezane paNa dharmAstikAya kahI zAya nahIM (egapaesUNe vi ya ja bhate ! dhammasthikAe dhammatthikAe tti vatavya miyA 1) gItabha svAmI pUchacha8-"mahanta! mAM se pradeza saach| DAya evA dharmAstikAyane mATe "dharmAstikAya " e prayoga karI zakAya kharo ? javAna nAma mA cha-(goyamA ! No iNaTre samaTe) gautama ! pAta barAbara nathI-eka nyUna pradezavALA dharmAstikAyane paNa "dharmAstikAya" kahI zakAya nahIM. bhagavAnane A prakArane javAba sAMbhaLIne tenuM kAraNa jANavAnI jJAsAyI gautama svAmI niiyne| prazna pUche cha-(se keNaTeNaM bhate ! eva vuccai) mahanta ! mA5 // 22 me 4 ch| OM (ege dhammatthikAssa paese no dhammathikAe tti vatavya siyA jAva egapaesUNe vi ya Na dhammasthikAe no dhammatthikAe tti vatavya siyA) ghAstiyanA se prazane dharmAstiAya hI to nathI eka pradezanI nyUnatA hoya te paNa tene dharmAstikAya kahI zakAya nahI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 30 10 sU02 astikAyasvarUpanirUpaNam 1041 kA yasyaikasmin pradeze nyUne'pi dharmAstikAye dharmAstikAyazabdena vyavahAraH kathana bhavati tatra kiM kAraNamiti praznAzayaH bhagavAnAha-' se pUrNa goyamA' ityAdi / ' se gUNaM goyamA!' tAnUnaM gautama ! 'khaMDe cakke sagale cakke' khaNDaM cakram sakalam cakram-he gautama ! cakrasya ekA bhAgazcakraM bhavati kiMvA sakalaM cakraM cakraM bhavatIti bhagavataH gautamamprati kathanam yathA khaNDaM cakraM cakraM na bhavati khaNDacakramityeva tasya vyavahArAt kintu sakalameva cakraM cakraM bhavati evaM pradezenApi Uno dharmAstikAyo:na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt yathA cakre tape hApi jJAtavyam epa nizcayanagaga'nu sAreNa ekapradezenApyUne dharmAstikAye meM dharmAstikAya isa zabda kA vyavahAra nahIM ho sakatA hai aura na eka pradeza se hIna dharmAstikAya meM dharmAstikAya isa zabda kA vyavahAra ho sakatA hai so he bhadanta ! isameM kyA kAraNa hai ? isa viSaya meM gautama kI jijJAsA ke samAdhAna nimitta prabhu unase hI pUchate hue kahate haiM ( se gUNaM goyamA !) he gautama ! tuma yaha to kaho ki (khaMDe cakke, sagalecakke) cakra kA eka bhAga cakra kahalAtA hai ki samasta cakra cakra kahalAtA hai / bhadanta ! cakra kA khaMDa cakra nahIM kahalAtA kintu samasta cakra cakra kahalAtA hai, to he gautama ! soco jisa prakAra cakra kA khaNDa cakra nahIM kahA jA sakatA vaha tokhaNDa cakra isarUpa se hI vyavahRta hotA hai kintu pUrA cakra hI cakra kahA jAtA hai- isI prakAra eka pradeza se bhI nyUna dharmAritakAya, dharmAstikAya nahIM kahalA sakatA hai| vaha to khaNDa mahI yAvat (parya-ta) 54thI nAyanA sUtrapA aDa 42rAya che-me, ay, yAra, pAMca AdithI laIne dhamastikAyanA asaMkhyAta pradezane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahIM, A rIte gautama svAmI mahAvIra prabhune temaNe ApelA uttaranuM kAraNa pUche che A praznano uttara samajAvavA mATe prabhu temane ja prazna 42 cha-( se NUNa goyamA !) gautama ! ( khaMDe cakke, magale dhakke ! ) mAmA cakrane caka kahevAya ke tenA eka bhAgane caka kahevAya? gautama svAmI javAba Ape che- he bhadanta ! cakranA bhAgane cakra kahetA nathI paNa AkhA cakrane ja caka kahevAya che" mahAvIra prabhu samajAve che, "jema cakranA bhAgane caka kahevAya nahIM paNa cakrane bhAga ja kahevAya che, ane AkhA cakrane ja caka kahevAya che, e ja pramANe eka pradeza paNa e heya evA dharmAstikAyane dharmAstikAya kahevAtuM nathI. tene te dharmAstikAyane bhAga ja kahevAya che. A bha 131 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2042 bhagavatIstre dharmAstikAyavyavahArasya niSedhaH kRtaH vyavahAranayA'nusAreNa tu ekAdipradezAdno'pi padArthastenaiva rUpeNa vyapadizyate eva yathA katipayAvayavarahito'pi paTaH paTa eva bhavati, yathA vA chinnalAlo'pi zvA zvA eva kathyate, taduktam vaiyAkaraNaiH / ekadezavikRtamananyavat / iti / bhagavataH kAkumizritamuttaraM nizamya kathayati gautamaH bhagavaM sagale cakke no khaMDe cakke' he bhagavan ! sakalam cakra no khaNDaM cakram vikalAvayavasya na cakramiti saMjJA bhavati api tu sakalAvayavasyaiva cakramiti saMjJA bhavatIti gautama ! mukhAdevottaraM nirNAyyAtizayenAnyatrA'pi ittha. mevottaraM pradarzayati bhagavAn-'evaM chatte' ityAdi, ' evaM chatte camme daMDe dUse AuhedharmAstikAya kahalAvegA, cakrakI taraha hI yahAM jAnanA caahiye| aisA yaha kathana nizcayanaya ke matAnusAra hai-nizcayanaya ke mantavyAnusAra dharmAstikAya ke eka pradeza meM pUre dharmAstikAya kA vyavahAra honA niSiddha mAnA gayA hai / parantu hAM-vyavahAra nayake mantavyAnusAra to eka Adi pradeza se nyUna bhI padArtha usI rUpa se kahA hI jAtA hai-jaise kitaneka avayavoM se rahita bhI paTa paTa hI vyavahAra meM mAnA jAtA haivaha apaTa nahIM mAnA jAtA, athavA jaise chinna pUMcha vAlA bhI kuttA kuttA hI kahA jAtA hai vaha gadhA nahIM kahA jAtA-vaiyAkaraNoM ne bhI isI siddhAnta ko mAnA hai- ve kahate haiM (ekadezavikRtamananyavat ) ekadeza meM vikAra hojAne para bhI padArtha dUsarA thoDe hI ho jAtA hai / jo vaha padArtha hai vahI vaha rahatA hai / isa prakAra prabhukA kAkumizrita uttara suna kara gautama ne jo kahA use sUtrakAra ( bhagavaM sagale cakke ) isa pATha kathana nizcayanayanA mata pramANe karyuM che nizcayanayanA abhiprAya anusAra te dhamAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAya kahevAne niSedha che paraMtu vyavahAra nayanI mAnyatA pramANe te ekAdi pradeza nyU na hoya evA padArthane paNa e padArtha rUpe ja oLakhavAmAM Ave che. jema ke keTalAka avayavothI rahita paTane paNa vyavahAramAM te paTa ja mAnavAmAM Ave che-apaTa mAnavAmAM AvatuM nathI, pUchaDI kapAI gayelI hoya evA kutarAne kutare ja kahe chebIjA kaI paNa nAme oLakhatA nathI. vyAkaraNakAre e paNa eja siddhAMta bhAnya yo che. teso 4 cha. (ekadezavikRtamananyavan) me pradezamA (bhAgamAM) vikAra thaI javAthI padArtha bIje cheDeka ja thaI jAya che? e pradArtha je hoya che te ja rahe che. bhagavAnane yuktipUrvakane prazna sAMbhaLIne gautamasvAmIe je uttara mAyA ta nIyana sUtra vaa| sUtradhAre 548 4 cha-(bhagavasagale cakke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 10 sU02 astikAyasvarUpanirUpaNam 1043 moyae' evaM chatraM carma daNDo dRSyam ( vastram ) Ayudham modakaH evaM yathA ekAvayavarahitaM cakraM cakraM na bhavati yathA vA chatra-carmadaNDa vastrAstramodakAdikam ekAvayavarahitam chatrAdizabdena na papadizyate tathaiva ekapadezenApi Uno dharmAstikAyo dharmAstikAya iti naiva vaktavyam syAt iti bhAvaH / ' se teNaTeNaM goyamA ! ' tat tenArthena gautama ! ' evamuccai ege dhammatthikAyapadeseNo dhammasthikAe ti vattavvaM siyA' eko dharmAsti dharmAstikAyapradezo na dharmA. stikAya iti vaktavyaM syAt anena kAraNena, he gautama ! kathayAmi ekadvArA prakaTa kiyA hai / ataH gautama ke hI mukha se ( avayava rahita cakra aisI saMjJA nahIM hotI hai kintu sakala ayavoM se yukta cakra meM hI cakra aisI saMjJA hotI hai ) isa prakArakA nirNaya karA kara anyatra bhI isI taraha se hotA hai isa bAta ko prabhu unase prakaTa karate haiM-( evaM chatte, camme, daMDe, dUse, Auhe, moyae, / he gautama / jisa prakAra ekAvayava rahita cakra pUrAcakra nahIM kahalAtA athavA jaise-chatra, carma, daNDa, vastra, zastra, modaka Adi padArtha eka apane avayava se rahita hone para chatrAdi zabda dvArA vyapadiSTa nahIM hote-usI taraha ekapradeza se bhI una dharmAstikAya dharmAstikAya isa zabda dvArA vyapadiSTa nahIM ho sakatA hai| (se tegaTeNaM goyamA ! evaM buruvaha, ege dhammAsthikAyapae me No dhammasthikAe tti vattavvaM siyA) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki dharmAstikAya kA eka pradeza dharmAstikAya rUpa se vaktavya nahIM ho sakatA hai / arthAt- dharmAstikAya ke ekapadeza meM dharmAstikAyatA nahI hai / (jAva egapaesUNe vi ya NaM dhammatyikAe no dhammasthikAe ttivattano khaNDe cakke ) 2zata gautabhAvAmIna bhubhe , " 431 mAgane ? kahevAtuM nathI paNa AkhA cakane ja cakra kahevAya che e nirNaya karAvIne bhIta pahAbhA 54 me mane cha te vimATe 3 cha-eva utte. camme, daMDe, dase, Auhe, moyae) gautama vI zate 4 5] makyathI rahita cakrane AkhuM cakra kahevAtuM nathI, jevI rIte eka paNa avayavathI rahita chatra, carma, daMDa, vasA, zastra, modaka Adine chatra, carma Adi nAme oLakhAtAM nathI eja pramANe eka paNa pradeza nyUna hoya evA dharmAstiayne mAtiya 4DI zAta nathI. ( se teNadreNa goyamA ! eva vuccai) ityAdi. he gautama ! te kAraNe meM evuM kahyuM che ke dharmAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAyane nAme oLakhI zakatuM nathI, tenA bethI laIne asara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2074 bhagavatIstre smin dharmAstikAyapradeze dharmAstikApatvaM nAstIti bhAvaH / ' jAva egapaemuNe vi ya NaM dhammatthikAe no dhammatthikAe ti battavvaMsiyA' yAvat eka pradezono'pi ca khalu dharmAstikAyo na dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt / atra yAvatpadena dvi-tri catuH paJca SaT-sapta-aSTa-nava-daza-saMkhyeyA-'saMkhyeyAnA dharmAstikAyapradezAnAm grahaNaM bhavatIti / ' se kiM khAiNaM bhaMte ! dhammatthikAe tti vattavvaM siyA' atha kaH kiM punaHkhalu bhadanta ! dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt punararthabodhakaH 'khAie' iti dezIyazabdaH punararthe, he bhadanta ! yadi dharmAstikAyasya pratipadeza dharmAstikAya iti vyavahAro vAryate pradezanyUne'pi dharmAstikAye dharmAstikAya iti vyavahAro vAryate tadA punaH kutra dharmAstikAyo'yamiti vyavahAraH kriyate pradezasamudAyAtiriktasya dharmAstikAyasyAbhAvAditi praznakartu rAzayaH / bhagavAnAha 'goyamA' ityAdi. " goyamA " he gautama ! " asaMkhejjA dhammatthikAe paesA " asaMkhyAtAH dharmAstikAyapadezAH " te savve" te sarve vvaM siyA) yAvat eka pradeza se kama bhI dharmAstikAya pUrA dharmAstikAya nahIM mAnA jAsakatA hai / yahAM (yAvat) pada se (dharmAstikAya ke aneka pradezoM kA grahaNa huA hai / (se kiM khAie NaM bhaMte ! dhammathikAe tti vattavvaM siyA ) he bhadanta ! dharmAstikAya isa zabda kA vyavahAra kahAM kiyA jA sakatA hai| tAtparya isa prazna kA yaha hai ki-jaSa Apa dharmAstikAya ke eka pradeza meM dharmAstikAtharUpa vyavahAra honekA niSedha kara rahe haiM aura ekapradeza nyUna bhI dharmAstikAyameM dharmAstikAyake vyava hAra hone kA niSedha kara rahe haiM-taba yaha to kahiye ki dharmAstikAya isa zabda kA vyavahAra kahAMpara ho sakegA ? (khAie) yaha dezIya zabda hai aura punaHartha kA bodhaka hai| isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiMgoyamA) he gautama ! (asaMkhejjA dhammatthikAepaepsA) dharmAstikAya meM khyAta pradezane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahI, eka paNa pradeza nyUna hoya evA dharmAstikAyane paNa dharmAstikAya kahI zakAya nahIM." (se ki khAie Na bhAte ! dhammasthikAe tti vatanva siyA) to mahanta! kene dharmAstikAya kahI zakAya? kahevAne bhAvArtha e che ke je dharmAstikAyanA eka pradezane dharmAstikAya na kahI zakAya, eka paNa pradezanI nyUnatA vALA dharmAstikAyane paNa dharmAstikAya na kahI zakAya, te e te kaho ke "dharmAstikAya zabdane vyavahAra kayAM karI zakAya ? kAne dharmAstikAya kahI zakAya ? // sUtramA 15||ye| "khAie " 556 ||mii che. tena bhaya punaH' thAya che. gautama svAmInA prazna uttara mApatA prabhu cha- (goyamA !) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0rA02 3010 sU0 2 astikAyasvarUpanirUpaNam 2045 asaMkhyAta pradeza haiM (te savve) ve saba (kasINA) pUre (paDipuNNA) pratipUrNa ( niravasesA ) niravazeSa ( egaggahaNagahiyA ) yaha dharmAstikAya hai isa zabda se grahaNa karane ke lAyaka ho jAve- taba ( dhammasthikAe ti ari siyA ) una saba kA vaha samUha (dharmAstikAya) isa zabda dvArA vaktavya hotA hai| dharmAstikAya pradezoM ke ina vizeSaNoM kI sArthakatA isa prakAra se hai - sarva zabda kA artha (samasta ) aisA hotA hai tathA (kasiNA - kRtsnA) isa zabda kA artha bhI samasta hotA hai tathA aura bhI jo vizeSaNa haiM - ve bhI isI artha ke vAcaka haiM parantu jaba ina zabdoM ke artha kA bArIka rIti se vicAra kiyA jAtA hai taba isa meM isa prakAra se bhinna AtI hai - jo thoDe bahuta bhI padArtha hote haiM unheM bhI vyavahAra meM (sarva) aisA kaha diyA jAtA hai kyoM ki yaha sarva zabda eka dezIya sarvatA kA bhI sUcaka hotA hai ataH (asaMkhyAta ve saba pradeza dharmAstikAya haiM ) isa kathana se aisA bhI arthabodha ho sakatA hai ki eka, do tIna Adi aneka saba avayava dharmAstikAya ke hai, isameM asaMkhyAta pradezoM ke samudAya rUpa padArtha meM dharmAstikAyatA kA artha bodha nahIM hotA / 66 " pahanA artha pazu 6 he gautama! ( asaMkhejjA dhammatthikAe paesA ) dharmAstiDAyanA asabhyAta aheza hoya che. " te savve " te madhA "kasiNA " pUre pUrA, " paDipUNNA niravasesA " niravazeSajJaye " egaggahaNa gahiyA pratipUrNa rUpe, A dharmAstikAya che" evA zabda prayAgathI grahaNa karavAne-ceAgya khanI jAya tyAre ' dhammatthikAe ttivattavva' siyA " te saunA te sabhUDane bhATe " dharmAstiAya " zabdanA prayoga karI zakAya che dharmAstikAya pradezanA uparokta vizeSaNeAnI sAkatA khatAvavA mATe TIkAkAra kahe che ke-sa' eTale samasta eja " kasiNA - kRtsnA pramANe samasta thAya che, tathA e sivAyanA vizeSaNA paNu eja arthanA vAcaka che. paNa jyAre te zabdonA ane jhINavaTathI vicAra karavAmAM Ave tyAre temanI vacce nIce pramANe taphA vrata najare paDe che-je thADA ke jhAjhA padArtho hAya che temane paNa vyavahAramAM 'sarva' ( samasta aDevAmAM Ave che, ara e te 'sarva' zabda meDa dezIya sattAne paNu daka hoya che. tethI te badhA, asakhyAta pradezeA dharmo stikAya che" evuM mAnavAnA prasaMga upasthita thAya che. vaLI e kathanathI evA a-khASa thAya che ke eka, be, traNa Adi aneka avayava dharmostikAya che. A rIte asaMkhyAta pradezanA samudAyakarUpa padAmA ja dharmo 88 zrI bhagavatI sUtra : 2 zr "7 Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1046 bhagavatIsUtre te ca sarve dezApekSayA'pi bhavanti, prakArakAsnye'pi sarvazabdasya pravRttidarzanA dityata Aha ' kasiNa' kRtsnAH samastA na tu tadekadezApekSayA sarve, ityarthaH / te ca pradezAH svasvabhAvarahitAapi kadAcid bhavaMti, te svasvabhAvarahitAH phalopadhAyakatvarUpakAraNatvAbhAvavanto'pi svarUpayogyatvena tathA vyavahattum zakyate ityAzayenAha-" paDipuNNA" pratipUrNAH svasvarUpeNA'vikalAH phalopadhAyakAH dezApekSa saba pradezoM meM dharmAstikAyatA kA bodha hotA hai-ataHaisI mAnyatA Agamake anukUla nahIM hai-pratikUla hai-isaliye sarva zabda kA yahAM aisA artha nahIM lenA cAhiye kintu (kasiNe) kRtsna aisA artha lenA cahiye kyoM ki sarva zabda kI prakAra aura kRtsna ina arthoM meM pravRtti dekhI gaI hai-kRtsna zabda kA artha hai pUre pUre saba eka bhAga kI apekSA saba nahIM kintu sarva prakAra se pUre pUre saba / aise pradeza svabhAvarahita bhI kadAcit ho sakate haiM arthAt saba pUre pUre pradeza ho bhI aura yadi ye apane 2 svabhAva se bhI rahita hoM to unameM sarva kRtsnatA kA bAdha nahIM AtA hai aura ve dharmAstikAyarUpa se mAnaliye jAveMge, kAraNa phalopadhAyakatvarUpa (kArya ko siddha karanevAlA) kAraNa ke abhAva meM svarUpa yogyatA hone para bhI aisA vyavahAra bana sakatA hai so isa bAta ko niSedha karane ke liye (paDipuNNA) yaha vizeSaNa rakhA hai| yaha vizeSaNa yaha pragaTa karatA hai ki ve sarvakRtsna pradeza aise hoM ki jo apane svabhAva stikAyatAne baMdha thavAne badale dezapakSa saghaLA pradezamAM dharmAstikAyatAne bodha thAya che. paNa e prakAranI mAnyatA te AgamonI virUddha jAya che. tathA 'sa, zahana maDI sevA ma sevana nahI 5 " kasiNe" 'ina ( sa pU) atha devo me , 'rana' meTale pUre 53-TA bhAgonI apekSAe pUrA nahIM paNa sarva prakAre saMpUrNa evA pradeze kadAca svabhAva rahita paNa hoI zake che eTale ke sarva pUre pUrA pradeza hoya paNa natama pAta pAtAnA 21mAthI 544 2Dita DAya to temA saba 'kRtsnA' -saMpUrNatAne bAdha (vadhe) AvatuM nathI, ane temane dharmAstikAya rUpe mAnavA paDe, kAraNa ke phalIpadhAyakatvarUpa kAraNanA abhAve svarUpa yogyatA hovA chatAM paNa e vyavahAra saMbhavI zake che. te e vAtanuM nirAkaraNa 42vAne bhATa " paDipuNNA " ( pratipU) vizeSa vA5yu che. vizeSa evuM batAve che ke te sarvakRtna (saMpUrNa) pradeza evAM hovA joIe ke je zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - -- prameyacandrikA TIkA za02 3.10 sU02 astikAyasvarUpanirUpaNam 1047 te ca pradezAH pradezAntarApekSayA svasvabhAvanyUnA api AtmasvarUpeNA'vikalA udhyante tatrAha-niravasesA' niravazeSAH padezAntarato'pi svasvabhAvena na se yukta hoM, usa samaya meM vahA~ svarUpa yogyatA kI AvazyakatA nahIM mAnI gaI hai vaha yogyatA unameM AvirbhUta ho rahI ho aise hI hoM, tabhI jAkara unameM dharmAstikAyarUpa vyavahAra ho sakatA hai / yahAM aisA nahIM mAnA gayA hai ki jisa prakAra daMDa apane kArya ko nahIM kara rahA hai aura vaha eka tarapha rakhA huA hai phira bhI vaha daNDa kahalAtA hai-aisA hI ve kRtsnapradeza apane kAryako japa nahIM karate haiM taba bhI unameM dharmAstikAya kA vyavahAra ho jAve / kyoM ki nizcayanaya kI mAnyatAnusAra apanI kriyA meM pravRta dravya hI usa 2 abhidheya kA vAcya hotA hai / kRtsnapradezoM kI apanIkriyAke karane meM pravRtti honA yahI unameM (pratipUrNatA) hai / zaMkA-apanI kriyA ke karane meM pravRtti, apane meM vaisI yogyatA-svabhAva na bhI ho to bhI anya kI sahAyatA se hotI dekhI jAtI hai isI taraha ina dharmAstikAya ke pradezoM meM anyapradezoM kI sahAyatA se, apanI kriyAke karane ke svabhAva kI vikalatA hone para bhI tatsvabhAvatA mAna lenepara (pratipUrNatA) mAna lI jAve to kyA bAdhA hai? pitAnA svabhAvathI yukta hoya, te samaye tyAM svarUpa yogyatAnI Avazyakta mAnavAmAM AvI nathI-te cagyatAne te tyAM sadabhAva ja mAnya che. tyAre je temane mATe "dharmAstikAya" zabda vAparI zakAya che-ahIM evuM mAnavAmAM AvyuM nathI ke e lAkaDI pitAnuM kArya na karatI hoya te eka bAjue paDelI hoya te paNa tene lAkaDI ja kahI zakAya che"-eja pramANe te kRtna (saMpUrNa) pradeza pitAnuM kArya na karatA hoya tyAre paNa temane dharmAstikAya kahevAne prasaMge upasthita thAya che. kAraNa ke nizcayanayanI mAnyatA pramANe te pitAnI kriyAmAM pravRtta dravya ja te te abhidheyanuM vAcya (bodhaka) hoya che. kRtranA pradezonI pitAnI kriyAo karavAmAM pravRtti hovI eja emAM rahelI 'pratipUrNa t|' che. zaMkA-pitAnI kriyA karavAnI pravRtti, pitAnI aMdara evI yogyatA na hoya te paNa anyanI sahAyatAthI jovAmAM Ave che, e rIte te dhama stikAyanA pradezomAM anya pradezonI sahAyatAthI, pitAnI kriyA karavAnA svabhAvanI vikalatA hovA chatAM te svabhAvanuM astitva mAnI laIne "pratipUrNatA mAnI levAmAM Ave te zuM vAMdho che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2048 bhagavatIsUtre nyUnA ityarthaH tathA " egagAhaNagahiyA " ekagrahaNagRhItAH ekagrahaNena ekazadena ' dharmAstikAya ' ityevaMlakSaNena gRhItA ye te ekagrahaNa gRhItAH ekazabda bAcyA ityarthaH / " esaNaM goyamA " eSa khalu gautama ! " dhammatthikAe tti vattabbaM siyA " dharmAstikAya iti vaktavyaM syAt / 'eva madhamnasthikAe vi ' evam adhamastikAyo'pi yathA dharmAstikAyasya prarUpaNaM kRtaM tathA adharmAstikAyo'pi jJAtavyaH / "AgAsatthikAe vi jIvatthikAe vi poggalatthikAe vi evaM caiva " AkAzAstikAyospi jIvAstikAyo'pi pudgalAstikAyo'pi evameva. navaraM kevalam ' tipi ' trayANAm AkAzAstikAya - jIvAstikAya - pudgalAstikAya samAdhAna - aisA nahIM hai kyoM ki - (niravasesA ) pada se yaha samajhAyA gayA hai ki una pradezoM meM jo dharmAstikAyatA hai vaha anyapradezoM kI sahAyatA se nahIM hai kintu svabhAva se hI hai / isa prakAra ve saba pradeza jaba dharmAstikAyarUpa svabhAva se yukta ho jAte haiM tabhI ( egagahaNagahiyA ) dharmAstikAya isa eka zabda ke vAcya hote haiM / athavA ye saba kRtsna Adi zabda samAna arthavAle haiN| (esa NaM goyamA ! dhammatthikAttivantanvaM siyA) aura tabhI ve dharmAstikAya kahe jA sakate haiN| ( evamahammatthikAe vi vaptavdhaM) isI prakAra se adharmAstikAyake viSaya meM bhI jAnanA caahiye| (AgAsatthikAe jIvatthikAe vi poggalasthikAe vi evaM ceva ) isI taraha se AkAzAstikAya, jIvAstikAya aura pudralAstikAya kI vaktavyatA bhI jAnanI cAhiye / (navaraM ) inake viSaya meM jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai ( tinhaM pi paesA anaMtA sabhAdhAna--mevuM nathI arazu " niravasesA " pahathI menuM samabhavavAbhAM AvyuM che ke pradezeAmAM je dharmAstikAyatA che te anyapradezeAnI sahAyatAthI nathI, paNa svabhAvathI ja che. A rIte badhA pradeze jyAre dharmAstikAyarUpa svalAvadhI yukta thardha laya che. tyAre "egagahaNagahiNA " ( dharmAstiAya ) evA eka zabdanA vAcya-kahevAne pAtra-khanI jAya che athavA-te kRtsna mAhi sadhaNAM yaho samAna arthanA vAyA che. "esa Na' goyamA ! dhammatthika' etti anor' siyA " he gautama! tyAre ? tebhane dharmAstiAya uDDI zAya che. " evamahammatthikA vittavvaM" 4 pramAye adharmAstiprayanA viSayamA pazu sabhaorg. " AgAsatthikAe vi jIvatthikAe vi poggalaTikAe vi evaM ceva" soDAzA stikAya, jIvAstikAya ane pudgalAstikAyanA viSayamAM paNa eja pramANe samajavuM pazu tebhanAmAM nIce pramANe vizeSatA che- " tinha pi parakhA "L " navara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % jndhiaa ddhaa o 2 0 0 0 4 tlaabilig 20 dravyANAmapi "paesA" pradezA " aNaMtA bhANiyavyA" anantA bhaNitavyAH eteSAM trayANAmapi anantAH pradezAH jJAtavyA ityarthaH lokA'lokApekSayA AkAzAstikAyasyAnantatvam / jIvAstikAyasya sarvajIvApekSayA'nantatvaM jJAtavyam pudalAstikAyasya tu svabhAvata evAnantatvaM jJAtavyam "sesaM taM ceva" zeSaM tadeva pUrvoktameva jJAtavyam dharmAstikAyAdharmAstikAyayorasaMkhyeyAH pradezAH kathitAH AkAzAstikAyAdInAM trayANAM dravyANAM punaranantAH pradezA vaktavyAH ananta pradezikatvAdeteSAmiti bhAvaH / / sU0 2 / / upayogaguNavAn jIvAstikAya iti pUrvaprakaraNe pradarzitam idAnI jIvAstikAyasya dezabhUta eko jIva utthAnAdiguNavAniti darzayitumAha-'jIveNaM' ityAdi // mULam-jIve NaM bhaMte ? sa uTANe, sa kamme, sa bale, sa vorie, sa purisakAraparakame, AyabhAve NaM jIvabhAvaM, uvadaMsetIti vattavvaM siyA? haMtA goyamA ! jIveNaM sa uhANe jAva uvadaMsetIti vattavvaM siyA, se keNaTeNaM jAva vattatvaM siyA, bhANiyabvA) AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya ina tInoM astikAyarUpa dravyoM ke pradeza ananta haiM / loka aura aloka kI apekSA se AkAzAstikAya ke pradezoM meM anantatA hai / jIvoM meM sarvajIvoM kI apekSA anantatA hai tathA pudgalAstikAya meM to svabhAvataH hI anatatA hai / ( sesaM taM ceva) avaziSTa kathana pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye / dharmAstikAya, adharmAstikAya ina do dravyoM ke asaMkhyAta pradeza kahe gaye haiM AkAzAstikAya Adi tIna dravyoM ke pradeza ananta kahe gaye haiN| kyoM ki ye pratyeka anantapradezika haiM // sU. 2 // aNatA bhANiyA" mAstiya, stiya bhane 5sAstiya se traNe astikAyarUpa dravyanA pradeza ananta che, leka ane alekanI apekSAe AkAzAstikAyanA pradezamAM anaMtatA che, jemAM sarva jIvonI apekSAe ane tatA cha. tathA purAtAstiyamA to smAthI manatatA cha. 'se taM ceva" bAkInuM samasta kathana AgaLa kahyA pramANe ja samajavuM. dharmAstikAya ane adharmAstikAya drAnA akSukhyAta pradeza kahyA che. AkAzAstikAya Adi traNa dravyonA anaMta pradeze kahyA che. kAraNa ke te dareka anaMta pradezika che sUrA bha 132 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 bhagavatIne goyamA ! jIveNaM aNaMtANaM abhiANabohiyaNANapajavANaM, evaM suyaNANapajjavANaM, ohiNANa pajjavANaM, maNapajavaNANa pajavANaM kevalaNANa pajavANaM, mai annANa pajavANaM, suaaNNANa pajavANaM, vibhaMgaNANa pajavANaM, cakhudaMsaNa-pajavANaM, acakkhudasaNapajavANaM, ohidasaNapajavANaM, kevaladaMsaNapajavANaM, uvaogaM gacchai uvayogalakkhaNe NaMjIvesee eTeNaM, evaM vuccai gopamA ? jIve NaM sa uhANe jAva vattavvaM siyA // 3 // chAyA--jIvaH khalu bhadanta ! sotthAnaH sakarmA sabalA savIryaH sa purukAraparAkramaH AtmabhAvena jIvabhAvamupadarzayati, iti vaktavyam syAt ? hanta gautama ! jIvaH khalu sotthAnaH yAvadupadarzayati iti vaktavyam syAt tat kenArthena jIvAstikAya upayoga guNa vAlA hai-yaha pahile prakaTa kiyA jA cukA hai| aba yaha prakaTa kiyA jAtA hai ki jIvAstikAya kA dezabhUta eka jIva utthAna Adi guNavAlA hotA hai-(jove NaM bhaMte ! sauTThANe) ityAdi / sUtrArtha-( jIve NaM bhaMte ! sauhANe, sakamme, sayale, savIrie, sapurisakAraparakame) he madanta ! utthAnavAlA, karmavAlA, balavAlA, vIryavAlA, aura puruSakAraparAkramavAlA jIva (AyabhAveNaM) AtmabhAvadvArA (jIvabhAvaM uvadaMseti iti vattavvaM siyA) jIvabhAvarUpa caitanya ko dikhAtA hai aisA vaktavya ho sakatA hai kyA ? (haMtA goyamA ! jIve NaM sauhANe jAva jIvAstikAya upaga guNavALuM hoya che, e vAta pahelAM batAvavAmAM AvI che. have e samajAvavAmAM Ave che ke jIvAstikAyanA dezarUpa eka 04 atyAna mAha guvAnI jaya cha- " jIveNa bhate ! sauTThANe ' tyAla sUtrA--" jIve Na bhate ! sauTTANe, akamme, sabale, savIrie, sapurisakAra parakkame" B Mera ! tyAnapAnI, bhavANI, vANI, vIyavANI bhane 53542 526bhAga 1 (AyabhAveNa) mAmalA dAsa (jIvabhAva upadaseMti iti vattavya siyA) mA 35 zaitanya matA cha, ma 4ii 24Aya zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamaiyacandrikA TIkA za0 2 u0 10 10 3 utthAnAdisvarUpanirUpaNam 1051 yAvad vaktavyaM syAt ? gautama ! jIvaH khalu anantAnAmAbhinivodhikajJAnaparyavANAm / evaM zrutajJAna paryavANAm avadhijJAna paryavANAm manaH paryavajJAnaparyavANAm kevalajJAnaparyavANAm , matyajJAnaparyavANAm , zrutajJAnaparyavANAm , vibhaMgajJAnaparyavANAm , cakSurdarzanaparyavANAm , avakSudarzanaparyavANAm , avadhidarzanaparyavANAm , uvadaMsetIti vattavvaM siyA) hAM gautama ! utthAna Adi vizeSaNoM vAlA jIva yAvat jIvabhAvarUpa caitanya ko dikhAtA hai aisA vaktavya ho sakatA hai| (sekeNaTeNaM jAva vattavvaM siyA) he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki utthAna Adi vizeSaNoM vAlA jIva AtmabhAva dvArA jIvabhAvarUpa caitanya ko dikhAtA hai aisA vaktavya ho sakatA hai| (goyamA) he gautama ! (jIve NaM aNaMtANaM AbhiNibohiyaNANapatravANaM, evaM suyaNANapajavANaM, ohiNANapajavANaM, maNapajavaNANapajjavANaM, keva. laNANapajjavANaM) jIva abhiniyodhika jJAna kI anantaparyAyoM ke isI taraha zrutajJAna kI ananta paryAyoM ke, avadhijJAna kI anantaparyAyoM ke, manaH paryayajJAna kI ananta paryAyoM ke kevala jJAna kI ananta paryAyoM ke (mai annANapajjavANaM, suya aNNANapajjavANaM, vibhaMga annANapajja. pANaM,) matyajJAna kI anantaparyAyoMke, zruta ajJAna kI anantaparyAyoM ke, vibhaMga ajJAna kI ananta paryAyoM ke, (cakkhudaMsaNapajjavANaM, 53 ? (haMtA goyamA!jIve Na sa uTANe jAva uvadasetIti vattavya siyA) De gautama ! hA, utthAna Adi vizeSaNavALe jIva AtmabhAvarUpa caitanya batAve che, evuM kahI zAya che. (se keNaTeNaM jAva vattavvaM siyA) 3 mahanta ! mA5 // 2Ne 4 / che ke utthAna Adi vizeSaNavALe jIva AtmabhAvadvArA jIvabhAvarUpa citanya batAve cha, me 4DI zaya cha 1 (goyamA ! ) 3 gautama ! ((jIve Na aNavANaM Abhi. NiyohiyaNANapajjavANa eva suyaNANapajjavANa ohiNANapajjavANa', maNapajjavaNA Na. pajjavANa', kevalaNANapajjavANa) 71 malinimAthi zAnanI manAta paryAyAnA eja pramANe zrutajJAnanI anaMta paryAyenA, avadhijJAnanI anaMta paryAyenA, bhanaH payajJAnanI sanAta paryAyAnA, upasajJAnanI manaMta payAyonA, (mai annANapajjavANa', suya aNNANapajjavANa', vibhaMgaannANapajjavANa) bhati zA. nAnI anaMta paryAnA, kRta ajJAnanI anaMta paryAnA, vibhaMga ajJAnanI manAta paryAyAnA ( cakkhudasaNapajjavANa, acakkhudasaNapajjavANa', ohidasaNapajjavANaM) yakSuza nanI manAta paryAyAnA, mayanazananI mana payAyonA, bhavavizananI manAta pryaayaan| ( kevalaIsaNapajjavANa) mane pAnI anata payAyonA ( uvaogaM gacchada) yogane pAsa 42 cha. ( uvaoga lakavaNe zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1052 bhagavatIne kevaladarzanaparyavANAm upayogaM gacchati, upayoga lakSaNaH khalu jIvaH tadetenArthena evamucyate gautama ! jIvaH khalu sotthAno yAvat vaktavyaM syAt // sU0 3 // TIkA-" jIveNaM bhaMte " jIvaH khalu bhadanta " sa uThANe " sotthAnaH utthAnaM ceSTAvizeSaH " sa kamme " sakarmA - kriyAvizeSayuktaH " sa bale" sabala:-balaM zArIrasAmarthyam " sa vIrie" savIryaH vIrya jIvabhavam " sa purisakkAra - parakkame " sapuruSakAraparAkramaH - puruSakAro'bhimAnavizeSaH parAkramaH puruSakAra eva niSpAditaviSayaH "AyabhAveNaM " AtmabhAvena-AtmasvarUpeNetyarthaH "jIvabhAvaM" jIvabhAvaM jIvatvaM caitanyamityarthaH 'upadaMsetIti vattavvaM acakhudaMNapajjavANaM, ohidasaNapajjavANaM, ) cakSurdarzana kI anantaparyAyoM ke, acakSurdarzana kI anantaparyAyoM ke avadhidarzana kI anantaparyAyoM ke ( kevala daMsaNapajjavANaM ) aura kevala darzana kI ananta paryAyoM ke ( uvaogaM gacchaha ) upayoga kA prApta karatA hai / ( uvaogalakkhaNe jIve se ) upayogalakSaNavAlA jIva hai / ( eeTeNaM evaM vuccai goyamA ! jIve NaM sauTANe jAva vattavvaM siyA) isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki utthAna Adi vizeSaNoM vAlA jIva yAvat jIvabhAva ko dikhAtA hai aisA vaktavya ho sakatA hai // sU. 3 // / TIkArtha-(jIve Ne bhaMte ! ) he bhadanta ! jIva (sauTThANe sakamme ) ceSTA vizeSarUpa utthAna vAlA hokara, jJAnavaraNIya Adi karmavAlA hokara (sabale) zArIrika sAmathyarUpa bala viziSTa hokara (savIrie) jIvasaMbaMdhI balase yukta hokara (sarisakAraparakkame ) abhimAnavizeSa rUpa puruSakAra se aura parAkrama se yuktahokara ( AyabhAveNaM ) AtmAjIve se) 7 5 sakSa paann| cha. (e eTeNa eva vuccai goyamA ! jIveNaM saudANe jAva vattava siyA) gItama! te 2the meM me dhuMcha , sthAna Adi vizeSaNethI yukta jIva AtmabhAvarUpa caitanya batAve che, evuM kathana 4 // 24||y che. // sU. 3 // Asttha- (jIveNabhaMte ! ) 3 mahanta ! 71 (saudANe sakamme ) viziSTa theSTA35 jatthAna pANI, jJAnAvaraNIya mAhi bhavANI, (savale) zArIrika 35 mata pANI, (savIrie) vIrya pANI " sapurisakkAraparakame " salibhAna vizeSa35 puruSa4.2 bhane parAbhapANI thane ( AyabhAveNa') Atma zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandriA TIkA za0 2 u0 10 sU0 3 utthAnAdisvarUpanirUpaNam 1053 siyA' upadarzayatIti vaktavyaM syAt / atra khalu 'sa uThANe' ityAdIni paJca vizeSaNAni siddhajIvavyavacchedakAni. siddhajIvAnAmutthAnAdikriyAyA abhAvAt yAvatsaMsAramevotthAnAdikriyAyA Atmani samavetatvAt / etadeva jIvasya saMsAritvaM yat kriyAdimattvam mokSe'pi kriyAdisattve mokSa iti paribhASAmAtrameva syAditi / 'Aya bhAveNaM' AtmabhAvena utthAnazayanagamanabhojanAdirUpeNA'stmapariNAmavizeSeNa 'jIvabhAvaM' jIvatvaM caitanyam ' upadaMseti' upadarzayatiapane pariNAmoM dvArA ( jIvabhAvaM ) caitanyarUpa jIvabhAva ko ( uvadaMsetIti vattavvaM siyA) prakaTa karatA hai aisA kahA jA sakatA hai kyA ? ye jo pUrvokta pAMca vizeSaNa jIva ke kahe gaye haiM ve siddha jIva ke vyavacchedaka haiM / kyoM ki siddha jIvoM ke utthAna Adi kriyA kA abhAva rahatA hai / ye utthAnAdi kriyAe~ jIva meM jabataka usake sAtha saMsAra kA saMbaMdha hai tabhItaka usameM pAI jAtI haiM / utthAna Adi kriyAviziSTa honA yahI jIva meM saMsArIpanA hai| utthAna Adi kriyAoM kA jahAM asadbhAva hai vahI mokSa hai / mokSa meM ye utthAna Adi kriyAe~ nahIM hotI haiN| yadi vahAM para bhI inakA sadbhAva mAnane meM AjAya to phira mokSa yaha kevala eka pAribhASika zabda hI mAnA jaaygaa| ataHyahI mAnanA ucita hai ki mokSa meM ye utthAna Adi kriyAe~ nahIM hai| saMsAra meM hI haiN| isI kAraNa saMsArI jIva meM saMsAra ke sambandha se ye kriyAe~ Adi pAI jAtI haiN| ataHaisA yaha saMsArI jIva (AyabhAveNaM ) utthAna, zayana, gamana, bhojana, karaNa AdirUpa AtmapariNAma HINA-pariNAmI dvArA ( jIvabhAva) zaitanya35 mApane ( uvadaMsetIti vattava siyA) 48 42 cha, meDI zaya 31 52 nAre pAMca vizeSaNa kahyAM che te siddhajIvane lAgU paDatAM nathI. kAraNa ke siddhajImAM uthAnAdi kriyAone abhAva hoya che jyAM sudhI jIvane saMsAra sAthe saMbaMdha hoya tyAM sudhI ja e utthAnAdi kriyAo jIvamAM jovA maLe che. utthA nAdi kriyAothI yukta hovuM eja jIvanuM saMsArIpaNu che. jyAM utthAnAdi kriyAone abhAva che, evuM sthAna mekSa che. mekSamAM utthAnAdi kriyAo hetI nathI. je tyAM paNa temane sahabhAva mAnavAmAM Ave te mekSa eka pAribhASika zabda ja manAya. tethI evuM ja mAnavuM egya che ke mekSamAM utthAnAdi kriyAo nathI-saMsAramAM je te kriyAonuM astitva che. kAraNa ke saMsAra sAthenA saMbaMdhathI saMsArI jemAM te kriyAone sadbhAva hoya che. te e liyAmAthI yuta sasArI 70 (AyabhAve Na) utthAna zayana, gamana,lAna mAhi5 mAtmapariNAma vA (jIvabhAva' upadaMseti) mA 35 zaitanyAne zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2054 bhagavatI upadarzanaM prakAzastathA ca prakAzayati iti vaktavyaM syAt viziSTAyA utthAnAdi kriyAyA viziSTajJAnapUrvakakhaniyamAt / dRzyate ca jJAnatAratamyena kriyAsu tAratamyamiti gautamasya praznaH bhagavAnAha-'haMtA' ityAdi / "haMtA goyamA" hanta gautama ! "jIve NaM jAva uvadaMsetIti vattavya siyA" jIvaH khalu yAvadu. padarzayatIti vaktavyaM syAt atra yAvatpadena utthAnAdArabhya jIvabhAvamityantaM praznoktaM sarvameva saMgrAhyam utthAnAdikaM sarvam jIva AtmabhAvenopadarzayatIti bhAvaH dvArA (jIvabhAvaM uvadaMseti) caitanyarUpa jIva bhAva ko prakAzita karatA hai-prakaTa karatA hai aisA (vattavaM siyA) kahA jA sakatA hai kyA ? tAsparya-isa prazna kA yahI hai ki viziSTa utthAna Adi kriyAe~ viziSTaH jJAnapUrvaka hI hotI haiM aisA niyama hai| yaha bAta pratyakSa dekhane meM AtI hai ki jahAM para jJAna kI taratamatA hotI hai vahAM para kriyAoM meM bhI tara tamatA pAI jAtI hai / ataHina kriyAoM AdikI taratamatA se jIva apane viziSTa caitanya kA prakAzana karatA hai-yadi aisA mAnA jAve to isameM koI bAdhA to nahIM hai-aisA yaha prazna prabhu se kiyA hai / isake uttara meM prabhu kahate haiM-(haMtA goyamA! jIveNaM jAva uvadaMsetIti vatta. vvaM siyA) hAM gautama! utthAnAdi vizeSaNoM vAlA jIva apane pariNAmoM bArA caitanyarUpa bhAva ko prakAzita karatA hai-aisA mAnane meM koI bAdhA nahIM hai| yahAM yAvatpada se utthAna se lekara jIvabhAvataka ke saba pada grahaNa kiye gaye haiN| jIva AtmabhAva dvArA apane bhAva ko-caitanya ko 548 42 cha, sa ( vattavva siyA) 4hI saya 53 ? ve 142 prazna tAtparya samajAve che-viziSTa utthAna Adi kriyAo viziSTa jJAna pUrvaka ja thAya che e niyama che. evuM pratyakSa jovAmAM Ave che ke jyAM jJAnanI adhiktA heya che tyAM kriyAomAM paNa adhiktA hoya che. tethI te kriyAo AdinI taratamatAthI (adhikatAthI) jIva pitAnA viziSTa citanyane prakaTa kare che-evuM je mAnavAmAM Ave te kaI paNa vAMdho nathI. A prakAranuM maMtavya yogya che ke nahIM, e gautama svAmInA praznane bhAvArtha che. tana hatta2 mahAvIra prabhu nIce pramANe mAcha-(haMtA goyamA ! jIveNa jAva avadasetIti vattava siyA) gautama! DA, atyAnAdi vizeSaNethI yutila pitanA pariNAme dvArA caitanyarUpa bhAvane prakaTa kare che- avuM mAnavAmAM kaI 55 724ta nathI. mI ( yAvat ) ( 55nta) 54thI utthAnathI sana 1 bhAva sudhInA pada grahaNa karavAmAM AvyA che. jIva AtmabhAva dvArA pitAnA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 0 2 10 10 sa0 3 utthAnAdisvarUpanirUpaNam 1055 AtmabhAvena jIvabhAvamupadarzayatItyatra kAraNajJAnAya bhavatIti punItamaH praznayati ' se keNaThe' ityAdi-" se keNaTeNaM jAva vattavvaM siyA '' tatkenArthena yAkt vaktavyaM syAt ! bhagavAnAha--'goyamA' ityAdi he gautama ! "jIveNaM" jIvaH khalu arNatANaM AbhiNibohiyaNANapajjavANaM' anantAnAm Abhini bodhikajJAnaparyavANAm - matijJAnaparyavANAmityarthaH paryavAHsarvajJaprajJAkRtA vibhA. gAH paricchedAste ca paricchedA anantAH santi-AminibodhikajJAnasya tasmAt dikhAtA hai aisA yaha kathana kAraNajJAna ke liye prakaTa kiyA gayA hai| tAtparya yaha-ki AtmA atIndriya padArtha hai vaha kisI bhI indriya se evaM kSAyopazamika jJAna se gamya nahIM ho sakatA hai| ataHina pariNAmoM kA kartA jo AtmA hai usakA jJAna ina pariNAmoM dvArA ho jAtA hai| ina pariNAmoM kA jo kartA hai vahI una pariNAmoM kA kAraNa hotA hai| gautamasvAmI punaH prabhuse pUchate hai (se keNaTeNaM jAva vattavvaM siyA) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNase kahate haiM ki jIva AtmabhAva dvArA jIvabhAvako prakaTa karatA hai aisA kahA jA sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-goyamA !) he gautama ! (jIveNaM) jIva (aNaMtANaM) ananta (abhiNiyohiya nANapajavANaM) AbhiniyodhikajJAnamatijJAna kI paryAyoM ke sarbajJapratijJAdvArA kiye gaye vibhAgoM ke upayoga kA prApta karatA hai| tAtparya yaha hai ki jJAna meM zakti ke aMza ananta huA karate haiN| pratyeka jIva tattat AvAraka karma ke kSayopazama Adi caitanyane batAve che, evuM A kathana kAraNajJAna ne mATe prakaTa karavAmAM AvyuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke-AtmA atIndriya padArtha che. tene kaI paNa IndriyathI ke kSApazamika jJAnathI oLakhI zakAtuM nathI. tethI te pariNAmane kartA je AtmA che tenuM jJAna e pariNAme dvArA ja thAya che. te pariNAmene je kartA che, te ja te pariNAmenuM kAraNa hoya che. - gautama svAmI mahAvIra prabhue je uttara Ape tenuM kAraNa jANavAne bhATe prazna 42 cha- (se keNaTeNa' jAva vattavya siyA) 3 mahanta ! maa5|| kAraNe evuM kahe che ke "jIva AtmapariNAme dvArA caitanyabhAva prakaTa kare che ema DevAmA 3924ta nathI? te uttara mahAvIraprabhu yApramANe Apache (goyamA !) 3 gautama ( jIveNaM) 71 ( aNaMtANaM) manata ( AbhiNibohiyanANapajjavANa) Abhinibedhika jJAna (matijJAna)nI paryAnA sarvajJapaNu dvArA karAyelA vibhAgonA upagane prApta kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke jJAnamAM zaktinA aMza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ke anusAra una 2 zaktike aMzoM ko jitane rUpa meM prApta kara sakatA hai -prApta karatA hai| matijJAna meM bhI isI taraha ke zakti ke aMza ananta hote haiM / chadmasthAna jIvoM kI buddhigamya ye aMza nahIM huA karate haiM-inheM to sarvajJa hI sAkSAt jAnatA hai| hAM anumAnAdi dvArA chadmastha bhI inheM parokSarUpa se jAna sakatA hai ye matijJAna ke anaMta zatyAMza hI yahAM paryavazabda se gRhIta hue haiN| ye sarvajJa prajJAkRta mAne gaye haiN| jIva jaba utthAna Adi kriyAoM ke karane meM vyApArita hotA hai taba vaha una kriyAoM dvArA apane svarUpabhUta upayoga svarUpa ko prakaTa karatA hai yaha upayogarUpa usakA aneka dhArAoM meM bahatA rahatA hai kabhI vaha matijJAna rUpa meM to kabhI vaha zrutajJAna rUpa meM kabhI avadhijJAnarUpa meM to kabhI manaHparyaya jJAnarUpa meM kabhI kevalajJAnarUpa meM to kabhI matIajJAna Adi Adi aneka rUpa meM saMsArI jIva jaya utthAna, zayana Adi kriyAoM meM lagatA hai taba vaha ina kriyAoM ke karate samaya matijJAna Adi kI ananta paryAyoM meM se kisI na kisI eka paryAya ko dhAraNa kiye hue rahatA hai / isase yaha bAta prakaTa hotI hai ki vaha saMsArI jIva kriyAoM ke karate samaya apane svarUpa bhUta upayoga ke aNanaMta hoya che. pratyeka jIva te te AvAraka karmanA kSapazama Adi anusAra te te zaktinA aMzane jeTalA pramANamAM prApta karI zakAya teTalA pramANamAM prApta kare che. matijJAnamAM paNa te prakAranI zaktinA aMza anaMta hoya che e aMza chAsthajIne mATe te buddhigamya hotA nathI-temane te sarvajJa ja sAkSAt jANe che. hA, anumAna Adi dvArA chaghastha paNa temane parokSarUpe otel OM cha. matijJAnanA mana zati mA 4 mA (payeva) padathI grahaNa karavAmAM AvyA che. e sarvajJa prajJAkRta manAyA che. jIva jyAre utthAnAdi kriyAo karavAmAM pravRtta banyA hoya che, tyAre te kriyAo dvArA te pitAnA svarUpabhUta upaga svarUpane prakaTa kare che. tenuM te upagarUpa svarUpa aneka dhArAomAM vahetuM rahe che-kayAreka matijJAnarUpe te kayAreka RtajJAnarUpe, kayAreka avadhijJAna rUpe te kayAreka mana:paryaya jJAna rUpe, kayAreka kevalajJAna rUpe te kayAreka mati ajJAna Adi aneka rUpe te vahetuM rahe che. saMsArI jIva jyAre utthAna, zayana Adi kriyAomAM pravRtta thAya che tyAre te kriyAo karatI vakhate te matijJAna AdinI anaMta paryAyomAMthI koIne kaI eka paryAyane dhAraNa karate rahe che. tethI e vAta prakaTa thAya che ke te saMsArI jIva kriyAo karatI vakhate pitAnA svarUpabhUta upaganA aMzarUpa matijJAna AdinA anaMta azomAMthI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 20 2 10 10 sU0 3 utthAnAdisvarUpanirUpaNam 1057 AminibodhikajJAnaparyavA anantA iti bhAvaH " evaM muyaNANapajjavANaM" evaM zrutajJAnaparyavANAm anantAnAmityasya sarvatra sambandhastenA'nantAnAM zrutajJAnaparyavANAmityarthaH evamevA'vadhijJAnAdAvapi yojanIyam "ohiNANapajjavANaM" avadhijJAnaparyavANAmanantAnAm "maNa pajjavaNANapajjavANaM" manAparyavajJAnaparyavANAm-" kevalaNANapajjavANaM " kevalajJAnaparyavANAm "mai abhANapajjavANaM" matyajJAnaparyavANAm "suaaNNANa pajavANa" zrutAjJAna paryavANAm " vibhaMgaNNANa pajjavANaM ' vibhaMgajJAnaparyavANAm-' cakkhudaMsaNapajjavANaM ' cakSurdarzanaparyavANAm. 'acakkhudaMsaNa pajjavANaM' acakSudarzanaparyavANAm 'ohiMdaMsaNapajjavANaM' avazarUpa matijJAna Adi ke ananta aMzoM meM se kisI eka aMza ko prakaTa karatA rahatA hai aisA kahane meM koI bAdhA nahIM hai isI taraha kA vivecana zrutajJAna Adi ke viSaya meM bhI samajhanA caahiye| (ananta ) isa pada kA saMbaMdha yahAM saba jagaha kara lenA caahiye| tathA ca-( evaM suyaNANapajjavANaM) isI prakAra se vaha saMsArI jIva ananta zrutajJAna kI paryAyoM ke upayoga ko-(ohinANapajjavANa) avadhijJAna kI anantaparyAyoM ke (maNapajjavaNANapajjavANaM) manaH paryavajJAna kI anantaparyAyoM ke ( kevalaNANapajjavANaM) kevalajJAna kI ananta paryAyoM ke (maI anANapajjavANaM) matyajJAna kI anantapodhoM ke ( suya aNNANapajjavANaM) zrutAjJAna kI anantaparyAyoM ke, (vibhaMgaNANapajjavANaM) vibhaMgajJAna kI anantaparyAyoM ke ( cakkhudaMsaNapajjavANaM) cakSudarzana kI anaMtaparyAyoM ke (acakkhudaMsaNapajjavANaM ) acakSurdarzana kI anaMtaparyAyoM koI eka aMzane prakaTa karato rahe che-evuM kahevAmAM koIpaNa prakArane vAMdho nathI, zrutajJAna mAhinA viSayamA 5 me 2nuM 4thana sama0 de "ananta" ananta pahanesamaya aDI madhI yAme 42 naye. 4jI ( evaM suyaNANapajjavANa) te sasArI 7 manAta zrutajJAnanI paryAyAnA yogane, (ohinANapajjavANaM) apavijJAnanI mana paryAyAnA upayogane, (maNapajjavaNANapajavANa ) bhanA55 jJAnanI sanata paryAyAnA upayogana, ( kevalaNANaejjavANaM) uvajJAnanI manAta paryAyAnA 6payogana prAsa 43 cha, bhane ta 71 ( maI aNNANapajjavANa) bhatijJAnanI mana paryAyAnA (suyaaNNANapajjavANaM) zruta majJAnanI mana paryAyAnA, (vibhaMgaNANa pajja. vANa' ) vijJAnanI ta paryAyAnA, (cacakkhudasaNapajjavANa) yazananI mAnata paryAyAnA, ( acakkhudasaNapajjavANaM) mayA zanI manAta yAyonA, ma 133 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre dhidarzanaparyavANAm ' kevaladaMsaNapajjavANaM' kevaladarzanaparyavANam 'upabhoga gaccha ' upayogaM gacchati, upayogalakSaNajIvabhAvaH utthAnAdau AtmabhAvena vartta - mAna iti vaktavyam / nanu yadi utthAnAdi AtmapariNAme varttamAno jIva AbhinivodhikajJAnAdisvarUpaM prApnoti tat kimetAvataiva jIvabhAvaM caitanya mupadarzayatIti vaktavyaM syAdityAzaGkAyAmAha - upayoga ' ityAdi. ' upayoga " 2058 ke (ohidaMsaNapajjavANaM ) avadhidarzana kI anantaparyAyoM ke ( kevala daMsaNapajjavANaM ) kevaladarzana kI anantaparyAyoM ke ( ubaogaM gaccha ) upayoga ko pAtA hai / isa kathana kA bhAva isa prakAra se samajhanA cA hiye ki siddhAnta meM upayoga mUlataH do prakAra kA kahA gayA hai 1 darzanopayoga aura dUsarA jJAnopayoga / ( upayogo lakSaNam ) ke anusAra jIva kA svarUpa upayoga hai| cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana ke bhedase darzanopayoga cAra prakAra kA hotA hai, aura matijJAna zrutajJAna avadhijJAna, manaH paryavajJAna aura kevalajJAna ke bheda se tathA mati ajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna inatIna ajJAnoM ke bheda se jJAnopayoga ATha prakAra kA hotA hai upayoga jIva meM hI pAyA jAtA hai, ajIva meM nahIM / ataH jaba jIca utthAna Adi kriyAoM vAlA hotA hai taba vaha ina upayogoM meM se koI na koI upayoga vAlA rahatA hai / zaMkA- kevala darzana aura kelajJAna ye upayoga to arhata kevalI evaM (ohidaMsaNa pajjavANa ) avadhi - darzananI anaMta paryAyAnA mane ( kevaladaMsaNapajavANa ) paNa darzananI anaMta paryAyAnA ( uvaoga gacchai ) upayoga prApta kare che. A kathananA bhAvArtha A pramANe samajAvI zakAya-siddhAMtamAM uMcAganA mukhya the aAra 4hyA che- (1) darzanopayoga (2) jJAnopayoga (upayogo lakSaNam ) jIvanuM lakSaNa upayAga che. cakSudana, acakSundena avadhidarzana ane kevala dananA bhedathI dazanApayAganA cAra prakAra che. ane jJAnApayeAganA nIce prabhAye sATha leha che- ( 1 ) bhatijJAna, ( 2 ) zrutajJAna, ( 3 ) avadhijJAna, (4) manaHparyavajJAna ( 4 ) Thevala jJAna, ( 1 ) bhati ajJAna ( 7 ) zruta ajJAna, ane ( 8 ) vibha'gajJAna upayoganuM lakSaNa jIvamAM ja hAya cheachavamAM hotu nathI. tethI jyAre jIva utthAnAdi kriyAo vALA hAya che tyAre te uparAkta upayAgAmAMthI kAI ne kAI upayogavALA rahe che, zaMkA-kevalardezana ane kevalajJAna, e e upayAga tA arhata kevalI ane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0 2 u0 10 sU. 3 utthAnAdisvarUpanirUpaNam 1059 lakkhaNeNaM jIve se' upayogalakSaNaH khalu jIvaH saH upayogo jJAnaM tadeva lakSaNaM svarUpaM yasya sa upayogalakSaNaH upayogasvabhAva eva - jIvaH upayujyate vastuparicchedamprati vyApAryya te jIvo'neneti upayogaH ata upayogakharUpaM jIvabhAva siddha paramAtmA meM pAye jAte haiM para vahAM utthAna Adi kriyAe~ to pAI nahIM jAtI, phira yaha bAta kaise mAnI jA sakatI hai ki utthanAdi kriyAoM meM vartatA jIva upayoga ko prApta karatA hai| samAdhAna-ahaMta avasthAmeM to utthAnAdi kriyAe~ zarIra ke sadbhAva se rahatI hI haiM-isameM to koI bAdhA hI nahIM hai| aba rahI siddhaparamAtmAkI bAtako siddhoMmeM ye kriyAe~ nahIM pAI jAtI haiM kyoM ki ve azarIrI haiN| parantu vahAM ina do upayogoM ke hone meM bAdhA hI kaunasI hai| bAdhA to kara kahI jA sakatI ki jaba aisA kahA gayA hotA ki upayogake rahane para utthAnAdi kriyAe~ hotI haiN| yahAM to yaha prakaTa kiyA gayA hai ki utthAnAdikriyAoM ke sadbhAva meM jIva ina upayogoM meM se koI na koI upayoga ko prApta karatA hai| zaMkA-utthAna AdirUpa AtmapariNAma meM vartamAna jIva Abhiniyodhika jJAnAdirUpa upayoga ko prApta karatA hai to kyA vaha isase hI apane caitanya ko prakAzita karatA hai aisA kahA jA sakatA hai to isa zaMkA kA samAdhAna isa prakAra se hai (uvoglkkhsiddha paramAtmAomAM ja hoya che paNa teomAM utthAnAdi kriyAono sabhAva te hite nathI. te pachI e vAta kevI rIte mAnI zakAya ke utthAnAdi kriyAo karate jIva upagane prApta kare che? samAdhAna-ahata avasthAmAM te zarIrane sadUbhAva hovAthI utthAnAdi kiyAe rahe che ja- temAM te kaI harakata nathI. have rahI siddha paramAtmAonI vAta. siddha paramAtmAe te te kriyAo karatA nathI, kAraNa ke temane zarIra ja hatAM nathI. paNa temanAmAM e be upagenuM astitva hevAmAM zI harakta che ? A kathanamAM vadhe te tyAre ja naDe ke jayAre evuM kahevAmAM AvyuM hoya ke upayoganA sadUbhAvamAM utthAnAdi kriyAo thAya che. ahIM te evuM kahevAmAM AvyuM che ke utthAnAdi kiyAonA sadUbhAvamAM jIva e upayomAMthI keI upagane prApta kare che. zaMkA-utthAnAdi rUpa atmapariNAmamAM pravRtta jIva Abhinibedhika jJAnAdipa upagane prApta kare che. te zuM tenI madadathI ja te pitAnA citanyane prakaTa kare che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2060 bhagavatIsare mutthAnAdi - AtmabhAvenopadarzayati / sa teNaTeNaM - evaM buccai goyamA / anenArthena evamucyate gautama ! 'jIveNaM sa uTThANe jAva-vattavyaM siyA' jIvaH raklu sotthAno yAvat vaktavyaM syAt atra yAvatpadena 'sa kamme ' ityArabhya 'jIvabhAva uvadaMseti' etatparyantasya grahaNaM bhavatIti bhAvaH // sU0 3 // ___ athAkAzanirUpaNam-anantarapUrvaH prakaraNe jIvasya vicAraH kRtaH saca jIvaH AkAzAdhAra iti jIvA''kAzanirUpaNAyAha-" kai viheNaM " ityAdi / mUlam-kaiviheNaM bhaMte ! AgAse paNNatte, goyamA! duvihe AgAse-paNNatte-taM jahA loyAgAse ya aloyAgAse ya, loyAgAse NaM bhaMte ! kiM jIvA. jIvadesA, jIvappaesA. ajIvA, ajIvadesA, ajIvappaesA, goyamA ! jIvAvi, jIvadesAvi, jIvappaesAvi, ajIvAvi, ajIvadesAvi, ajIvappaesAvi, je jIvA te niyamA egeMdiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauridiyA, paMciMdiyA, aNidiyA, je jIvadesAte niyamA egidiyadesA, jeNaM jove se eeNadveNaM) jIva kA lakSaNa upayoga hai-jJAna hai kyo ki isake dvArA hI vaha vastupariccheda ke prati vyApRta kiyA jAtA hai-isa kAraNa vaha upayoga svarUpa jIva bhAva ko utthAna Adi AtmabhAva dvArA prakaTa karatA hai| (teNadeNaM evaM bucA jIveNaM sauhANe jAva vattavvaM siyA) isa kAraNa aisA kahA hai ki utthAnakriyA vAlA jIva yAvat jIva bhAva ko prakaTa karatA hai aisA kahA jA sakatA hai| yahAM yAvat pada se (sakamme) yahAM se lekara ( jIvabhAvaM uvadaMseti) yahAM taka kA pATha pra. haNa kiyA gayA hai / sU03 // samAdhAna--( uvaogalakkhaNe NaM jIve se eeNaDeNa') parnu sakSa upaga che-jJAna che-kAraNa ke tenA dvArA ja tene vadhu paricacheda tarapha pravRtta karAya che-te kAraNe ve upagarUpa jIvabhAvane uthAnAdi AtmabhAva dvArA prakaTa 42 cha. ( teNaTeNaM evaM buccai jIveNaM sauTANe jAva vattavya siyA ) 4||2nne evuM kahyuM che ke utthAnAdi kiyAvALe jIva pitAnA pariNAme dvArA jIvabhA 135 caitanya ghaTa 42 che. mI ( yAvat ) ( paryanta) 54thI ( sakamme ) thI sadhana (jIvabhAvaM upadaMseti) paryanta sUtra 54 apa 42vAmA mAyA ch.||suu. 3 // zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za0 2 10 10 sU0 4 AkAzasvarUpanirUpaNam 1061 je jIvapaesA, te niyamA egidiyapaesA, jAva aNidiyapaesA je ajIvA te duvivahA pnnnnttaa| taM jahA ruvIya ahavIya, je rUvI te cauvihA paNattA. taM jahA khaMdhA khaMdhadesA khaMdhapaesA paramANupoggalA. je arUvI te paMcavihA paNNattA. taM jahAdhammasthikAe no dhammatthikAyassa dese dhammatthikAyapaesA, adhammatthikAe noadhammatthikAyassa dese adhammatthikAyassapaesA addhaasmye| alogAgAseNaM bhaMte ! kiM jIvA pucchAtaha ceva / goyamA! nojIvA jAva, no ajIvappaesA, ege ajIva ppaesA ege ajIvadavvadese agurulaghue aNaMtehiM agurulahuya guNehiM saMjutte, savvAgAse aNaMtabhAgUNe // suu04|| chAyA-katividhaH khalu bhadanta ! AkAzaH prajJaptaH? gautama ! dvividha AkAzaH prajJaptaH tadyathA lokAkAzazcAlokAkAzazca / lokAkAze khalu bhadanta ! kiM jIvAH AkAzanirUpaNapUrvaprakaraNa meM jIva kA vicAra kiyA gayA hai| jIva kA AdhAra kSetra AkAza hai| ataHjIva kA AdhArabhUta kSetra hone ke kAraNa aba sUtrakAra AkAza kA nirUpaNa karate haiM-(kaviheNaM bhaMte! AgAse pase) ityaadi| sUtrArtha-(kAvihe NaM bhaMte / AgAse paNNatte?) he bhadanta / AkAza kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA!) he gautama! (AgAse du. vihe paNNatte) AkAza do prakAra kA kahA gayA hai| (taMjahA) ve do prakAra AkAza nirUpaNa pUrva prakaraNamAM jIvane vicAra karyo. jIvanuM AdhAra kSetra AkAza che tethI jIvanuM nirUpaNa karyA pachI tenA AdhArarUpa kSetra hovAne kAraNa sUtra 412 ve bhAnuM ni35 42 cha-( kai viheNa bhate ! AgAse paNNatte) tyAdi sUtrArtha-(kaiviheNa bhaMte ! AgAse paNNatta) 3 mahanta ! mAza / prArarnu jahAM cha? (goyamA !) 3 gautama ! (AgAse duvihe paNNatte) mA meM prAranA sai che. (taMjahA) te me praa2| ma prabhA cha-(loyAgAse ya aloyAgAse ya) (1) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2062 bhagavatIsUtre jIvadezAH jIvamadezAH ajIvAH ajIvadezAH ajIvapradezAH? gautama ! jIvA api jIvadezA api jIvamadezA api ajIvA api ajIva dezA api ajIvamadezA api ye jIvAste niyamAt ekendriyAH dvIndriyA strIndriyazturindriyAH pazcendriyAH anindriyAH ye jIvadezAsteniyamAt ekendriyadezAH yAvadanindriyadezAH ye jIvapraakAza ke ye haiM-(loyAgAse ya aloyAgAse ya) eka lokAkAza dUsarA alokAkAza / (loyAgAse gaM bhaMte ! kiM jIvA, jIvadesA, jIvappaesA, ajIvA, ajIvadesA, ajIvappaesA) he bhadanta ! lokAkAza meM jIva haiM? yA jova ke deza hai ? athavA ki jIvako pradeza haiM ? ajIva haiM ? yA ajIva ke deza hai ? athavA ki ajIva ke pradeza hai ? (goyamA!) he gautama! (jIvA vi, jIvadesA vi, jIvappaesA vi, ajIvA vi, ajIvadesA vi, ajIvappaesA vi,) usa lAkAkAza meM jIva bhI haiM, jIvake deza bhI haiM aura jIva ke pradeza bhI haiN| ajIva bhI haiM, ajIvake deza bhI haiM, tathA ajIva ke pradeza bhI haiN| (je jIrA te niyamA egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauridiya, paMcidiyA, aNidiyA) jaba aisA mAnA jAtA hai ki lokAkAza meM jIva haiM arthAt lokAkAza meM jIva rahate haiM-to jo jIva usa lokAkAza meM rahate haiM-ve jIva niyama se koIto ekaindriya vAle hote haiM, koI do indriya vAle hAte haiM, koI tIna indriya vAle hote haiM, kaI cAra indriya vAle hote haiM, koI pAMca indriya vAle hote haiM aura koI anindriya-vinA indriyoM ke hote haiM / (je jIvadesA te niyamA eal ane (2) Aqatta. ( loyAgAseNa bhave ! kiM jIvA, jIva desA, jIvappaesA, ajIvA, ajIvadesA, ajovappaesA ) mahanta ! aai zu jIve che? ke jIvanA deza che ke jIvanApradeza che? ke ajIva che? ke ajIvanA zI cha ? sapanA prazA cha ? ( goyamo!) gautama ! (jIvA vi, jIvadesA vi..jIvappaesA vi, ajIvA vi ajIva dekhAvi ajIvappaesA vi) aati je paNa che, jIvanA deza paNa che, ane jIvanA pradeza paNa che, ajIva 59 cha, 04 heza 5 cha bhane ma na praveza para cha. ( je jIvA te niyamA egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cariMdiyA, paMciMdiyA, aNidiyA) attzamAM je ja rahe che temAMnA keI jIva niyamathI ja eka IndriyavALA hoya che, keI be indriyevALA hoya che, keI traNa IndriyavALA hoya che, kaIcAra IndriyavALA hoya che, ke pAMca indriyavALA hoya che ane koI anindriya dhandriya vinAnA khAya che. (je jIvadesA te niyamA egadiyadesA) at zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TI0 0 2 0 10 sU. 4 AkAzasvarUpanirUpaNam 1063 dezAste niyamAt ekendriyapradezAH yAvadanindriyapradezAH ye ajIvAste dvividhAH majJatAH tadyathA rUpiNazvArUpiNazca ye rUpiNaste caturvidhAH prajJaptAstadyathA ska dhAH skandhadezAH skandhapradezAH paramANupudgalAH ye'pi arUpiNaste paJcavidhAH prajJatAH tadyathA dharmAstikAyo no dharmAstikAyasya dezaH dharmAstikAyasya pradezAH adharmAstikAyAno'dharmAstikAyasya dezaH adharmAstikAyasya pradezAH addhaasmyH|| gidiyadesA) lokAkAza meM jo jIva ke deza haiM ve niyama se ekendriya jIva ke deza haiM (jAva aNidiya desA) yavat indriya vinA ke jIca ke deza haiN| (je ajIvA te dubihA paNNatA) lokAkAza meM jo ajIva haiM ve do prakAra ke kahe gaye haiM-(taMjahA) jaise-(rUvi ya arU vi ya) ekarUpI ajIva aura dUsarA arUpI ajIva / (je svI te caumvihA paNNatA) jo rUpI ajIva haiM ve cAra prakAra ke kahe gaye haiM (taMjahA) jaise-(khaMdhA, khaMdhadesA, khaMdhapaesA, paramANupoggalA) skaMdha, skaMdhadeza, skandhapradeza aura paramANupudgala (je akhvI te paMcavihA paNNatA) tathA-jA arUpI ajIva haiM ve pAMca prakAra ke kahe gaye haiM-(taMjahA) jaise (dhammasthikAe, no dhammatthikAyasma dese, dhammatthikAyassa paesA, adhammatthikAe no adhammasthikAyassa dese, adhammasthikAyassa paesA, addhAsamaye) dharmAstikAya hai, dharmAstikAya kA deza nahIM haiM, dharmAstikAya ke pradeza haiM, adharmAstikAya hai, adharmAstikAya kA pradeza nahIM hai, adharmAstikAya zamA 2 heza cha niyamayI mendriya nA deza cha, (jAva aNidiya desA) bhane bIndrayayI ena nindriya 71 paryantanAza che. (je ajIvA te duvihA paNNatA) zabhA 2 ma chata mAranA yu cha. (taMjahA) to prkaare| mA pramANe che-(vI ya ahavI ya) (1) 3pI ma01 (2) 13pI 71. (je ruvI te caumvihI paNNacA) 3pI sapanA thAra 24aa che. (taMjahA) te yAra 2 mA prabhAva cha- (khadhA, khadhadesA, khaMdhapaesA, paramANupoggalA ) (1) 245, (2) 24 ghaDeza, (3)24 pradeza mana (4) 52 // purasa. (je arUvI te paMcavihA paNNattA) 253pI ma0panA pAMya 2 4 // cha. ( taMjahA) te bhArI mA prabhArI cha (dhammatyikAe, no dhammatthikAyassa dese dhammasthikAyassa paemA, adhammasthikAe no adhakSmasthikAyassa dese, adhammatthikAya ssa paesA, addhA samaye) (1) yastAya che pastiyana deza nathI, (2) dharmAstikAyanA pradeza che (3) adharmAstikAya che- adharmAstikAyane deza nathI (4) mAstiyanA pradeza cha bhane (5) gaddhA samaya che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2064 bhagavatIsUtre alokAkAze khalu bhadanta ! kiM jIvAH pRcchA ? tathaiva gautama ! no jIvAH yAvat no ajIvapradezAH evaM ajIvadradhyadezaH agurulaghukaH anantairagurulaghukaguNaH sayuktaH sarvAkAzo'nantabhAgona: TIkA:-'kAviheNaM bhaMte ! AgAse paNNatte' katividhaH khalu bhadanta ! AkAzaH prajJataH? he bhadanta ! AkAzasya kiyanto bhedAH santItyarthaH ayazca praznaH naiyAyikAdimatapasiddhAkAzasyaikatvazaGkAnirAkaraNaparaka iti nAnupapannaH praznaH iti ke pradeza aura addhAsamaya hai, (alogAgAse NaM bhaMte ! kiM jIvA, pucca taha ceva ) he bhadanta ! alokAkAza meM kyA jIva haiM ityAdi rUpa se pahile kI taraha hI yahAM para pRcchA jAnanI caahiye| (goyamA) he gauta. ma! (no jIvA jAva no ajIvappaesA) alokAkAza meM jIdha nahIM hai, yAvat-ajIva ke pradeza bhI nahIM haiN| (ege ajIvadavvadese ) vaha alokAkAkAza eka ajIva dravya deza rUpa hai| (agurulahue aNaMtehi aguru lahuya gujehiM saMjutte, savvAgAse aNaMtabhAgUNe) vaha aguru laghurUpa hai aura anaMta agurulaghu svabhAvavAle guNoM se saMyukta hai tathA anantabhAga se hIna sarvAkAzarUpa hai kyoM ki alokAkAza kI apekSA se lokAkAza anantabhAgarUpa hai| suu0||4|| TIkArtha- (kAviheNaM bhaMte ! AgAse paNNase ) gautama svAmI prabhu mahAvIra se pUcha rahe haiM ki he bhadaMta ! AkAza kitane prakAra kA prajJAta kahA gayA hai ? arthAt- AkAza ke kitane bheda haiM ? gautama svAmIne jo aisA prazna kiyA hai usakA kAraNa yaha hai ki naiyAyika Adi mata meM ( alogAgAseNa bhaMte ! kiM jIvA pucchA tahacava), mahanta ! malosa kAzamAM zuM jIve che vagere prazno AgaLa laikAkAzanA viSayamAM pUjya pramANe 14 mahI pUchana.( goyamA ! 3 gautama! ( no jIvA jAva no ajIva ppaesA) Ratzama thI sana manA prsh| phyantanu 44 56 nathI ( ege ajIvavavvadese ) te 22 me apadravya za35 cha (agurU rAhue aNate hiM agurulahuyaguNehiM saMjutte savvAgAse aNaMtabhAgUai te maguru sadhu35 che, anaMta agurulaghu svabhAvavALA guNethI saMpanna che, tathA anaMtabhAvathI hInA sarvAkAzarUpa che-kAraNake alakAkAzanI apekSAe kAkAzaanaMta bhagarUpa nlsa kan ___ -gautama svAmI mahAvIra prasune pache cha,(kaiviheNaM bhaMte ! agAse paNNata) prabhu ! 24taan ratuM dhuMcha 1 koTa , zanA keTalA bheda che? A prakArane prazna pUchavAnuM kAraNa e che ke naiyAyika Adi zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za. 2 u0 10 sU0 . AkAzasvarUpanirUpaNam 1065 bhAvaH / bhagavAn pAha- goyamA !' ityAdi goyamA' he gautama ! 'duvihe AgAse pannatte' dvividhaH AkAzaH prajJaptaH ' taMjahA' tadyathA 'loyAgAseyaaloyAgAseya' lokAkAzazvAlokAkAzazca avagAhanAdAnalakSaNam AkAzatvamiti AkAzasya sAmAnya lakSaNamityAkArakaM lakSaNaM jAnan gauttamaH SaTsaMkhyaka AkAza ko sarvathA eka mAnA gayA hai ataH isa prakArakI mAnyatA kI nivRtti ke nimitta yaha prazna kiyA gayA hai / ataH aisA prazna anucita nahI mAnA jA sakatA / prabhu gautama ke isa prazna kA uttara dete hue u. nase kahate haiM ki (goyamA !) he gautama ! (duvihe AgAse pannatte) AkAza do bheda vAlA kahA gayA hai / usake ve do bheda eka lokAkAza aura dUsarA alokAkAza aise haiM yahI bAta (loyAgAse ya aloyAgAse ya) isa pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / apane meM jIvAdika dravyoM ko sthAnadAnadenA yahI AkAza kA sAmAnya lakSaNa hai-so isa sAmAnya lakSaga ko citta meM rakhakara gautama ne prabhu se chaha prazna isa prakAra se kiye aura prabhune ina 6 chaha praznoMkA uttara AkAzake do bheda samajhA kara unheM utsara diyA, yadi gautama ko AkAza kA sAmAnya lakSaNa jJAna na hotA to ve prabhu se AkAza kitane prakAra kA hai aisA prazna na krte| parantu jaba unhoM ne aisA prazna kiyA hai to isase yahI jJAta hotA hai ki unheM matAnusAra AkAzane eka ja gaNavAmAM AvyuM che. tethI e mAnyatAnuM nivAraNa-khaMDana-karavAnA hetuthI A prazna karAya che. mATe te praznane anucita gaNI zakAya nahIM. mahAvIra prabhu te prazna mA prabhAva rqn mA cha, (goyamA !) se gautama ! (duvihe AgAse pannatte) 11 nIya pramANe - (1) mana (2) soza-mela pAta( loyAgAse ya aloyAgAseya) 5: 21 vyarata 42pAmA mApI che. AkAzanuM sAmAnya lakSaNa e che ke te jIvAdika dravyone pitAnI aMdara sthAna dAna Ape che. e sAmAnya lakSaNane najara samakSa rAkhI. gautama svAmIe A prakAranA cha prazno pUchayA che, ane mahAvIra prabhue AkAzanA be bheda samajAvIne te cha praznonA uttara ApyA che je gautamasvAmIne AkAzanA sAmAnya lakSaNanuM jJAna na hota to teo prabhune "AkAza keTalA prakAranuM che" e prazna na karata. paNa temaNe evo prazna pUche che tethI jANI zakAya che ke temane AkAzanA lakSaNanuM te jJAna che ja. jyAM vibhAgane prazna ubhuM thatuM hoya bha 134 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1066 bhagavatIsUtre praznamakarot uttaritaJca bhagavatA dvibhedena anyathA lakSaNajJAnAbhAve - vibhAgasyA saMbhavApAtAt lakSaNajJAnAnantarameva sarvatra vibhAgasya praznasyosthAnAditi / tatra lokAkAzA lokAkAzayordvayogpIdaM lakSaNam dharmAstikAyAdInAM dravyANAM vRttiryatra bhayati tatkSetram taiH kSetradravyaiH saha vidyamAno lokaH etadviparIto'lokAkhya AkAzaH lokopalakSito lokAkAzaH alokopalakSito'lokAkAza iti / ' loyAgAse NaM bhaMte ! ' lokAkAze khalu bhadanta ! ' kiM jIvA jIvadesA jIvasA ajIvA ajIba sA ajIvapadesA' kim jIvAH jIvadezAH jIvapradezAH ajIvAH ajIvadezAH ajIvapradezAH ! he madanta ! kiM lokAkAze jIvAdayaH santI b AkAza kA lakSaNa jJAta haiN| jahAM kahIM para bhI vibhAga kA prazna hotA hai vaha usake lakSaNa jJAna ke bAda hI hotA hai / AkAza lokAkAza aura alokAkAza isa taraha se do bheda vAlA kahA gayA hai so jitane kSetra meM dharmAstikAyAdika dravyoM kA astitva pAyA jAtA hai utane AkAza kA nAma lokAkAza hai aura usase viparIta alokAkAza / alokAkAza meM kevala AkAza ke sivAya aura koI dravyoM kA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai / isaliye (lokopalakSito lokAkAzaH alokopalakSitoseokAkAzaH ) isa kathana ke anusAra lokarUpa dharmAdika dravyoM se upalakSita AkAza lokAkAza aura alokarUpa dharmAdika dravyoM ke abhAva se upalakSita AkAza alokAkAza hai- aisA nizcita ho jAtA hai / ( loyAgAse NaM bhaMte ! ) he bhadanta lokAkAzameM (kiM jIvA, jIbadesA, jIvapaesA kyA jIva haiM, ki jIvadeza hai, ki jIvapradeza haiM? yahAM tyAM tenA lakSaNunuM jJAna tA pahelAM prApta thayeluM hAyaja. AkAzanA leAkAkAza ane aleAkAkAza, evA e bheTTha kahyA che. jeTalA kSetramAM dharmAstikAyAkrika dravyonuM astitva che eTalA kSetrane-eTalA AkAzane-leAkAkAza kahe che, ane tethI viparIta prakAranuM aleAkAkAza che AlAkAkAzamAM AkAza sivAya koIpaNa dravyanA sadbhAva hoto nathI. tethI, 4 ( lokopalakSitto lokAkAzaH alokopalakSito'lokAkAzaH ) A kathana anusAra leAka rUpa dharmAdika dravyeAthI upalakSita AkAzane leAkAkAza kahe che. ane aleAka rUpa dharmAdika drabyAnA abhAvathI upalakSita AkAzane alAkAkAza kahe che. prazna - ( loyAgAse Na bhaMte ) he lahanta ! boaazamAM (kiM jIvA, jIvadesA, jIvaparasA ) shuve| ( vanuM astitva ) che, he lavadezI che, he lavapradezAche zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za0 2 0 10 sU0 5 AkAzasvarUpanirUpaNam 1067 ti praznaH 'loyAgAse' iti sUtre SaTmaznAH santi gautamasya, tatra lokAkAze jIva iti sampUrNAni jIvadravyANi vartante kim ? ' jIvadesA' iti upayogalakSaNajIvasya kevaliprajJAkRtA dvitrAdayo vibhAgAjIvadezA iti kathyante 'jIvappaesA' iti jIvasyaiva prakRSTA dezAH pradezA iti kathyante nirvibhAgA bhAgA ityarthaH ' ajIvA' iti dharmAstikAyAdayaH teSAM ca dezAH pradezA eva pUrvoktA eveti / atha lokAkAze jIvA ajIvAzva vidyante iti kathite sati jIvA jIva dezapradezayorapi sadbhAva para gautamake 6chaha prazna hai tIna prazna jIva, jIvadeza aura jIvapradeza saMbaMdhI haiM aura tIna prazna ajIva, ajIvadeza aura ajIva pradeza saMbaMdhI hai / jIva se yahAM samasta jIva dravya grahaNa kiye gaye haiM / upayoga lakSaNavAle jIva ke kevali prajJAkRta do tIna adi jo vibhAga haiM ve jIva deza se grahaNa kiye gaye haiN| tathA usI jIva ke prakRSTa deza pradeza zabda se kahe gaye haiM / ina pradezoM kA phira vibhAga nahIM hotA hai ata:nirvibhAga jo bhAga haiM ve pradeza hote haiM aisA jAnanA cAhiye / isa prazna kA tatparya yaha hai ki lokAkAzameM sampUrNa jIva dravya haiM, ki jIvake deza haiM athavA jIva ke pradeza haiM ? isI taraha se lokAkAza meM (ajIvA ajIvadesA ajIvapaesA ) ajIva jo dharmAstikAyAdika dravya haiM ve haiM ki unake deza haiM yA unake pradeza haiM ? zaMkA-jaba yaha bAta nizcita hai ki lokAkAza meM jIva aura ajIva ye donoM dravya haiM, to isa kathana se yaha bAta bhI ahIM gautama svAmIe che prazno karyA che. temAMnA traNa jIva, jIvadeza ane jIvapradeza viSe che ane bIjA traNa prazno ajIva, ajIvadeza ane ajIvapradeza viSe che. "jIva pada dvArA ahIM samasta jIvadravya grahaNa karavAmAM AvyuM che. upaga lakSaNavALA jIvanA kevali prajJAkRta be, traNa Adi je vibhAga che, temane " jIvadeza" kahevAmA Avela che. tathA eja jIvana prakRSTa dezane mATe (jIvapradeza) zabdano prayoga karyo che. te vibhAga pADI zakAtA nathI. tethI je avibhAjya bhAge che temane ja pradeza kahevAmAM Ave che, ema samajavuM. gautama svAmInA A praznanuM tAtparya e che ke-lakAkAzamAM saMpUrNa chavadravya che, ke jIvanA deza che, ke jIvanA pradeza che? eja pramANe kAkA zamA (ajIvA, ajIvAdesA, ajIvapaesA ) bha71 "mAstAya mAli dravya cha," temanA pradeza 1 / zaMkA-je e vAta cokakasa che ke kAkAzamAM chava ane ajIva, e bane dravyanuM astitva che, te te kathanathI e vAta paNa siddha thAya che ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1068 bhagavatIstra siddha eveti yato jIvAjIvAdidezapradezAnAM jIvAjIvaiH sahAbhedAditi jIvAdigrahaNe sati tadIyapradezAdInAmupAdAnaM nirarthakamevAbhAti iti cedatrocyate jIvA niravayavA iti yeSAM mataM tanmatanirAkaraNAyaiva tathA kathanAditi gRhANa / bhagavAn prAha-' goyamA !' ityAdi -- goyamA ' he gAtama ! 'jIvA vi jIvadesAvi jIvappaesAvi ' jIvA api jIvadezA api jIvapradezA api lokAkAze vartante iti bhAvaH / evam ' ajIvA vi ajIva desAvi ajIvapaesA vi' ajIvA api ajIvadezA api ajIvapradezA api / 'je jIvA te niyamA egidiyA beiMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMciMdiyA aNidiyA ye jIvAstatra lokAsiddha ho jAtI hai ki vahAM para jIvadeza jIvapradeza ajIvadeza AdikoM kA bhI sadbhAva hai, kyoM ki unakA unake sAtha abheda haiM to phira yahAM para sUtra meM svatantra rUpa se jIva ajIva ke sAtha jIvadeza, jIvapradeza, ajIvadeza ajIvapradeza kA grahaNa kyoM kiyA gayA hai ? samAdhAna-kitaneka vAdI jana aisA mAnate haiM ki jIva niravayava haiM-soina kathanase unheM yaha samajhAyA gayA hai ki jIva niravayava nahIM hai sAvayava hai| isIlie sUtra meM jIva deza Adi padoM kA svatantrarUpa se pATha kahA gayA hai| isa taraha (goyamA!) he gautama ! (jIvA vi jIvadesA vi jIvappa esAvi ) lokAkAza meM samasta jIva dravya bhI, jIvadravya ke deza bhI, aura unake pradeza bhI haiN| isI taraha (ajIvA vi ajIvadesA vi a. jIvapaesA vi) ajIvadravya bhI, ajIvadravya ke deza bhI aura unake pradeza bhI haiN| (je jIvA-te niyamA egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cau. tyAM jIvapradeza, achavadeza, ane ajIva pradeza Adino paNa sadUbhAva che, kAraNa ke temane temanI sAthe abheda che. to pachI sUtrakAre ahIM jIva ane ajIvanI sAthe jIvadeza pradeza, ajIvadeza ane ajIvapradezane svataMtrarUpe zA mATe ajaya ryA cha ? samAdhAna-keTalAka matavAdIo evuM mAne che ke jIva niravayava che. te A kathana dvArA temane e vAta samajAvavAmAM AvI che ke jIva niravayava nathI paNa sAvayava (avayavasahita) che. te mATeja sUtramAM chavadeza Adi padene svataMtra rIte grahaNa karavAmAM AvyA che. gautama svAmInA praznane mahAvIra prabhu A pramANe pAsa mApecha-( goyamA !) gautama ! (jIvA vi, jIvadesA vi, jIvapaesAvi) lokAkAzamAM samasta chavadravya paNa che, jIvadravyanA deza paNa che ane jIvadravyanA pradeza 5 cha. ( ajIkA vi, ajIvadesA vi, ajIvapaesA vi) me08 pramAle tamA madravya paNa cha,madravyanAdeza 54 cha 2005 dravyanApradeza 5 cha. (je jIvA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za02 u0 10 sU0 4 AkazasvarUpanirUpaNam 1069 kAze vidyante te niyamAt ekendriyA dvIndriyAstrIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH bhanindriyAH, anindriyA:-aparyAptAH kevalinaH siddhAzceti / etenAdhasya praznatrayasyottaraM dattam / 'je jIvadesA te niyamA egaidiya desA jAva aNidiyadesA' ridiyA, paMciMdiyA, aNidiyA) lokAkAza meM jo jIva dravya haiM-ve ekendriya bhI haiM, do indriya bhI haiM, te indriya bhI haiM, cau indriya bhI haiM, pAMca indriya vAle bhI haiN| tathA-anindriya-aparyApta kevalI aura siddha bhI haiN| atindriyase yahAM jo aparyApta Adi jIva grahaNa kiye gaye haiM usa kA kAraNa yaha hai ki ina jIvoM ke indriyAM nahIM hotI haiM / aparyApta jIvoMke indriya prApti kI pUrNatAke abhAva se tathA 6chaha paryAsiyoM meM se kisI bhI paryApti ke na hone se koI bhI indriya nahIM hotI haiN| yadyapi kevalI ke indriyAM hotI haiM parantu ve vahAM kAryakArI nahIM hotI haiN| kevalI kA jJAna kSAyika hotA hai ataH vaha indriyAtIta mAnA gayA hai / siddhoM ke zarIra na hone ke kAraNa ve indriyoM se sarvathA rahita mAne gaye haiN| ina saba jIvoM kA nivAsa lokAkAza meM hI hai| siddhoM kA nivAsa yadyapi loka ke AgrabhAga meM hai, parantu vaha agrabhAga Akhira to loka meM hI hai| isa kathana se ki lokAkAza meM jIvadravya, jIva deza aura jIvapradeza rahate haiM, prabhu ne gautama ke Adi ke tIna te niyamA egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, paridiyA, paciMdiyA, aNi diyA) alist zamAM raheluM chavadravya niyamathI ja ekendriya paNa che, be Indriya paNa che, trIndriya paNa che, caturindriya paNa che, paMcendriya paNa che ane anindriyaaparyApta, kevalI ane siddha--paNa hoya che. (anindriya) pada dvArA ahIM je aparyApta Adi jI grahaNa karavAmAM AvyA che. tenuM kAraNa e che ke te jIne Indriye hetI nathI. aparyApta chane Indriya paryAsinI pUrNatAne abhAve tathA cha paryAsimAMthI eka paryAptine sadabhAva na hovAthI keI paNa Indriya hetI nathI. jo ke kevalIne Indriya hoya che, paNa te kAryakArI nathI. kevalInuM jJAna kSAyika hoya che. tethI tene IndriyAtIta mAnavAmAM AvyuM che. siddha paramAtmAone zarIra ja hetuM nathI temane indriyothI taddana rahita mAnavAmAM AvyA che te badhA jIvene nivAsa lekAkAzamAM ja che. siddhone nivAsa lekanA agra bhAgamAM che, paNa te agrabhAga paNa lekamAM ja che ema kahevAmAM kaI vAMdhe naDato nathI. "kAkAzamAM chavadravya, deza ane jIvapradeza rahe che, " A kathanathI bhagavAne gautama svAmInA pahelA traNa praznonA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 2070 bhagavatIne ye jIvadezAste niyamAt ekendriyadezAH yAvat anindriyadezAH, jIvadeza ekendriyadezayorabhedAt jIvaikendriyayoApyavyApakabhAvAdityarthaH / 'je jIvappaesA te niyamA egaidiyapaesA jAva aNidiyapaesA' ye jIvapradezAH te niyamAt ekendriyamadezAH yAvat anindri pradezAH ye jIvAnAm prakRSTA dezAH te jIvamadezAH te niyamAta ekendriyapradezAH yAvat anindriyapradezAH jIvapadeza - ekendriyAdipradezAnAmabhinnatvam yadA jIva-ekendriyayoApyavyApakabhAvastadA jIvapradeza - ekendriyapradezayorapi vyApyavyApakabhAvepraznoM kA uttara diyA hai / (je jIvadesA te niyamA egeMdiya desA jAva aNidiyadesA) jo jIvadeza hote haiM ve hI niyama se ekendriyadeza hote haiM, yAlat anindriyajIvoM ke deza hote haiM / jIvadeza aura ekendriyadeza meM abheda hai kyoM ki jIva aura ekendriya meM vyApya vyApakabhAva hai| yahAM yAvat pada se dvIndriya, trIndriya, caturindriya dezoM kA grahaNa huA hai / tathAca-jo hI jIva deza haiM ve hI doindriya Adi jIvoM ke bhI deza haiN| isI taraha-(je jIvapaesA te niyamA egidiyapaesA jAva aNidiyapaesA) jo jIva pradeza haiM ve hI niyama se ekendriyapradeza haiM yAvat anindriyapradeza haiN| jo jIvoM ke prakRSTa deza haiM ve jovapradeza haiM ve niyama se ekendriyapradeza yAvat anindriya pradeza haiM / jIvapradezoM meM abhimatA hai / jaba jIva aura ekendriya meM vyApya vyApaka bhAva hai taba jIva. pradeza aura ekendriya pradeza meM bhI vyApya vyApaka bhAva hone se abheda vAma mAyA cha. (je jIvadesA te niyamA egeMdiyadesA jAva aNidiyadesA) jIvadeze niyamathI ja ekendriyathI laIne anindriya jI parvatanA deza hoya che. jIvadeza ane ekendriya dezamAM abheda che kAraNa ke jIva ane ekendriymaa vyApya vyA54 lA che. mI yAvat (paryanta) 54thI me dhandriya, trIndriya, caturindriya ane paMcendriya deze grahaNa karavAmAM AvyA che. vaLI je sh| cha tendriya mAhinA 5 deza cha. merA pramANe (je jIvapaesA te niyamA egidiyapaesA) 2 pradeza cha tayA niyamathI 1 mendriya pradezathI laIne anindriya parvatanA pradeza che. je jInA prakRSTa deza cheavibhAjya vibhAga che-temane jIvapradeza kahe che. teo niyamathI ja ekendriya pradezathI laIne anindriya paryantanA pradeza che. jIvapradeza ane ekendriyAdi pradezamAM abheda che. jevI rIte jIva ane ekendriyamAM vyApya vyApaka bhAva che evI ja rIte jIvapradeza ane ekendriyapradezamAM paNa vyApya vyApaka bhAva hovAthI te abheda svAbhAvika lAge che.- jevI rIte vRkSa ane sIsama mAM vyAkha vyApaka bhAva hevAthI abheda svabhAvika che- eTale ke jevI rIte zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA kA za.2 10 10 10 4 AkAzaravarUpanirUpaNam 1071 nA'bhedasya svAbhAvikatvAt , vRkSaziMzapayoriveti bhAvaH atra yAvatpadena dvIndriya zrIndriya-caturindriya-pazcendriyapradezAnAM grahaNaM bhavati tathA ca ya eva jIvapradezA staHeva dvIndriyAdipradezA apIti bhaavH| athAntyasya praznatrayasya uttaramAha-'je ajIvA' ityAdi je ajIvA te duvihA paNNattA' ye ajIvAste dvividhAH svAbhAvika hai / jaise vRkSa aura ziMzapA-zizamameM vyApya vyApaka bhAva hone se abhedasvAbhAvika hai / tAtparya-isa kathana kA yaha hai ki jisa prakAra vRkSa vyApaka aura ziMzapA vyApya mAnA jAtA he kyoM ki zizapA ke vinA bhI vRkSasva kA sadbhAva pAyA jAtA hai parantu vRkSatva ke vinA ziMzapA kA sadbhAva trikAla meM bhI nahIM pAyA jAtA hai ataH ina donoM meM vyApya vyApaka bhAva hone se kathaMcit abheda mAnA jAtAhai usI prakAra jIvadeza, jIvapradeza ye donoM vyApaka haiM aura ekendriyAdi deza pradeza saba vyApya haiM / jahAM jIvadeza, jIvapradezatvarUpa vyApaka hogA vahAM ekendriya kA hI dezatva hogA yaha niyama nahIM bana sakatA anyajIva kA bhI dezatva ho sakatA hai| para jahAM ekendriyAdi dezatvAdi hogA-vahAM niyama se jIva dezatvAdi hogA / (je jIvayaesA te niyamA egidiya paesA jAva aNidiyapaesA ) yahAM yAvat zabda se, hIndriya pradeza, trIndriyapradeza, caturindriyapradeza, paMcendriyapradeza aura anindriya pradezoM kA grahaNa kiyA gayA haiM / aba prabhu anta ke tIna praznoM kA uttara dene ke nimitta gautamase kahate haiM-(je ajIvo te duvihA paNNattA) jo vRkSane vyApaka ane sIsamane vyApya mAnavAmAM Ave che, kAraNa ke sIsama vinA paNa vRkSanuM astitva saMbhavI zake che paNa vRkSavinA sIsamanuM astitva kadI paNa saMbhavI zakatuM nathI. A rIte te banne vacce vyApya vyApaka bhAva hovAthI temanI vacce abheda mAnavAmAM Ave che e ja pramANe charadeza ane jIvapradeza, e bane vyApaka che ane ekendriyAdi deza ane pradeza pya che. jyAM jIvadeza ane jIvapradezava rUpa vyApaka haze tyAM ekendriyanuM ja dezava hoI zake che, e niyama thaI zakato nathI-anya jIvanuM paNa dezava tyAM hAI zake che. paNa jyAM ekendriyadi dezatva haze tyAM jIvadezavAdi paNa haze, e niyama cha.(je jIvapaesA te niyamA egidiyapaesA jAva aNiMdiyapaesA) 20 sUtramA (jAva) (paryata) padathI kIndriyapradeza, trIndriyapradeza, caturindriyapradeza paMcendriya pradeza ane anindriya pradeze grahaNa karAyA che. have prabhu gautama svAmInA an a praznonA uttara patA -(je ajIvA te duvihA paNNattA) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- 2072 bhagavatI prajJatAH 'taM jahA' tad yathA 'svIya arUbIya' rUpiNacArUpiNazca rUpiNo mUrtAH pudgalAH arUpiNo'mUrtAH dharmAstikAyAdayaH, 'je rUvI te cauvihA paNNattA' ye rUpiNaH pudgalAste caturvidhAH prajJaptAH 'taM jahA' tad yathA 'khaMdhA khaMghadesA-khaMdhapaesA paramANu poggalA' skandhAH skandhadezAH skandhapradezAH paramANupudgalAH tatra skandhAH paramANusamudAyAtmakA avayavi na ityarthaH skandhadezA bAdayo vibhAgAH skandhamadezAstasyaiva niraMzA avayavAH paramANupudgalA avayavA. ajIva haiM ve do prakAra ke haiM-(taMjahA) jaise-(rUvI ya arUvI ya) ekarUpI ajIva aura dUsarA arUpI ajIva, rUpI zabda kA artha-jisameM varNa, gaMdha, rasa aura sparza ye pAye jAte haiM aisA mUrtika padArtha-aura jisameM ye cAra guNa nahIM pAye jAye aisA amUrtika padArtha arUpI kahA gayA hai| mUla meM ajIva ke dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudlAstikAya aura kAla aise pAMca bheda haiN| inameM pudgalAstikAya ko chor3akara bAkI cAra astikAya arUpI haiM aura pudgalAstikAya rUpI hai| (je rUvI te caunvihA paNNattA) rUpI pudgalAstikAya cAra prakAra kA kahA gayA hai (taMjahA) jaise (khaMdhA, khaMghadesA, khaMdhapaesA, paramANupoggalA ) skaMdha, skaMdhadeza, skaMdhapradeza aura paramANupudala, tathA paramANu samudAyAtmaka jo avayavI hai vaha skaMdha hai, skaMdha ke do tIna Adi aSTapathagabhUtA jo vibhAga haiM ve skaMdhadeza haiN| skaMdhadeza ke jo niraMza vibhAga haiM ve skaMdhapradeza haiN| tathA 2 73 che te me 2 // che. (taM jahA) rebha ( ruvIya arUvI ya) (1)35ii ma bhane (2) ma3pI ma0pa. sabhA 35, 2sa, gadha 25za hoya che evA sUtika pradArthane "rUpI" kahe che, ane jemAM e cAra guNa hotA nathI evAM amUrtika padArtha ne "arUpI" kahe che. ajIvanA mULa pAMca bheda che 1, dharmAstikAya, 2, adharmAstikAya, 3, AkAzAstikAya 4, puddagalAstikAya ane 5, kALa temAMnA pudgalAstikAya sivAyanA cAra astikAya 35 cha 5 stiya 35che.(je rUvI te cauvvihA paNNattA ?) 35. purAstiyana yAra 412 nIye pramANe cha ( khaMdhA, khaMdhadesA, khaMdhapaesA paramANupoggalA )(1) 45, (2) 245heza, (3) 245pradeza mane (4) 52. mANu pulaparamANunA samudAya rUpa je avayavI che tene skaMdha kahe che. kaMdhanA be traNa Adi apRthakarUpa je vibhAge che temane skaMdhadeza kahe che. ke dhadezanA je niraMza (avibhAjya) vibhAga che temane skaMdhapradeza kahe che. tathA avayava zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za0 2 u010 sU0 4 AkAzasvarUpanirUpaNam 1073 cayavibhAvavarjitAH paramANavaH eveti, 'je arUvI te paMcavihA paNNatA' ye arUpiNaste paJcavidhAH prajJaptAH 'taM jahA dhammatthikAe' ityAdi. 'taM jahA dhammatthikAe' tad yathA dhrmaastikaayH| dharmAstikAyaH nAsti dharmAstikAyasya dezarUpaH1 dharmAstikAyasya pradezAH2 adharmAstikAyaH adharmAstikAyo'pi nAsti adharmAsti kAyasya dezarUpaH 3 adharmAstikAyasya pradezAH4 addhA-kAlastallakSaNaH samaya:kSaNoddhAsamayaH sa caika eva vartamAnakSaNalakSaNaH, atItAnAgatayoH sattvAbhAvAt / / avayava avayavI bhAva se varjita jo pudgala haiM ve paramANupudgala haiN| yahAM paramANupudgala ve hI liye gaye haiM jo skaMdha avasthA ko prApta nahIM hue haiN| (je asvI te paMcavihA paNNatA) tathA jo arUpI ajIva hai vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai-(taMjahA ) jaise (dhammasthikAe, no dhammasthi. kAyassa dese, dhammasthikAyassa paesA adhammasthikAe, no adhammatthikAyassadese, adhammasthikAyassa paesA, addhAsamae ) dharmAstikAya 1 dharmAstikAya ke pradeza 2 adharmAstikAya 3 adharmAstikAya ke pradeza 4 aura addhAsamaya 5 yahAM para dharmAstikAya kA deza aura adharmAstikAya kA deza nahIM mAnA gayA hai| aise kyoM nahIM mAnA gayA hai so isa viSaya meM spaSTIkaraNa isa prakAra se hai-jIva aura pudgala aneka haiM, isaliye eka jIva jitane sthAna meM samAtA hai athavA eka pudgala jitane sthAna ko rokatA hai utane sthAna meM saMkoca vistAra guNa se yukta hone ke kAraNa aneka jIva aura pudgala samA sakate haiN| isa kAraNa jIva, jiivane avayavI bhAvathI rahita je pula che, tene paramANu pula kahe che ahI paramANu paMdala temane ja kahyA che ke jeoe skaMdha avasthA prApta karI nathI. (je arUvI te paMcavihA paNNattA) sabhI nA nIya pramANe pAMya prAra 4||ch (dhammatthikAe,nA dhammasthikAyassa dese, dhammasthikAyassa paesA) adhammathikAe, no adhammatthikAyassa dese,adhammatthikAyassa paesA addhAsamaye) (1)dhamastiya,(2) dharmAstiyanA pradeza (3)AUmastiya (4) madhumastiya pradeza bhane(5) 4. ddhAsamaya (kALa) ahIM dharmAstikAyane deza ane adharmAstikAyane deza grahaNa karavAne nathI. ahIM dharmAstikAyanA ane adhamastika yanAdezane zA mATe arUpI ajIvana prakAra gaNavAmAM AvyA nathI tenuM spaSTIkaraNa nIce pramANe che-jIva ane putala aneka che. tethI eka jIva jeTalA sthAnamAM samAya che athavA eka putala jeTalI jagyA roke che, eTalI jagyAmAM sakeca vistAra guNathI yukta bha 135 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2074 bhagavatIdane ___ atra jIvAnAM pudgalAnAcA'nekatvAdekasya jIvasya vA ekasya pudgalasya vA sthAne saMkocAdikAraNavalAdaneke jIvAH pudgalAzca jIvadezAH pudgaladezA jIva pradezAH pudgalapradezAzca tathArUpidravyApekSayA ajIvAzcA'jIvadezAcAjIvapradezAzce tyevaMrUpeNa bahuvacanaM saMgatameva ekasminnapyadhikaraNe bhedavato vastutrayasya sadbhAvAt dharmAstikAyAdau tu dvitayameva yuktam yato yadA saMpUrNameva vastu vivakSyate tadA dharmA. stikAyAdi ityucyate tasya vastunoM'zamAtrasya vivakSAyAM tu tatpadezA iti teSAmavasthitarUpatvAt tadIyadezakalpanA tu na yuktA teSAmanavasthitarUpatvAt iti / deza, jIvapradeza aura pudgala, pudgaladeza evaM pudgalapradeza esA kathana bana jAtA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki pudgala aura jIva ke pradezoM meM saMkoca aura vistAra hone kI pradIpavat zakti hai svabhAva hai| ataH eka pudgala tathA eka jIva jitane sthAna meM rahatA hai utane hI sthAna meM aneka jIva aura anekapudgala bhI raha sakate haiM / isaliye aneka jIva aura aneka pudgala ho sakate haiM aura isa kAraNa aisA bahuvacanavAlA kathana saMgata bana jAtA hai ki aneka jIva, anekapudgala, aneka jIvadeza, aneka pudgaladeza, aneka jIvapradeza aura aneka pudgalapradeza / tathA rUpIdravya ko apekSA se bhI esA bahuvacanavAlA kathana saMgata bana jAtA hai aneka ajIva, aneka ajIvadeza, aneka ajIvapradeza / kyoM ki eka hI adhikaraNa (sthAna) meM bhedavAna vastutraya kA sadbhAva raha sakatA hai| dharmAstikAya Adi meM to isa prakAra se 3 tIna bheda saMbhAvita na hokara hevAne kAraNe aneka jIva ane aneka pulane samAveza thaI zake che. te kAraNe jIva, chavadeza, jIvapradeza ane pula, pudgala deza ane pudgala pradezanA viSayamAM evuM kathana thaI zake che. kahevAnuM tAtparya e che ke putala ane jIvanA pradezamAM saMkeca ane vistAra pAmavAnI zakti (svabhAva) che. tethI eka pula tathA eka jIva jeTalA sthAnamAM rahI zake che eTalA ja sthAnamAM aneka jIva ane aneka pula paNa rahI zake che. tethI aneka jIva ane aneka pula hoI zake che, ane te kAraNe aneka jIva, aneka pula, aneka jIvadeza. aneka puladeza, aneka jIvapradeza ane aneka pudgalapradeza evuM bahuvacanAvALuM kathana saMgata banI jAya che. tathA rUpI dravyanI apekSAe paNa "aneka ajIva, aneka achavadeza, aneka ajIvapradeza" evuM bahuvacanavALuM kathana saMgata banI jAya che. tenuM kAraNa e che ke ekaja adhikaraNa (sthAna)mAM bhedavALI traNe vastune sadUbhAva rahI zake che dharmAstikAya AdimAM te A prakAranA traNa bheda saMbhavita nathI, paNa upara zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyamandrikA TI0 0 2 u0 10 sU. 4 AkAzasvarUpanirUpaNam 1075 yadyapi anavasthitarUpatvaM jIvAdidezAnAmapi asti tathApi teSAM jIvAdidezAnAmekasminnadhikaraNe bhedena sambhavaH prarUpaNAkAraNam atra tu tanAsti dharmAstikAyAdere katvAt saGkocAdidharmatvAbhAvAcca ataeva dharmAstikAyAdidezaniSedhArthamAha'no dhammatthikAyassadese tathA no adhammatthikAyassa dese iti / ' dharmAstikAjo pUrvoktarUpa se do bheda hI saMbhavita hote haiM usakA kAraNa yaha hai ki jaba dharmAstikAyAdirUpa saMpUrNa hI vastu vivakSita hotI hai tabhI dharmAstikAya Adi aisA kahA jAtA hai aura jaba dharmAstikAyAdi ke aMzamAtra kI vivakSA hotI hai, taba dharmAstikAyAdi ke pradeza aisA kahA jAtA hai kAraNa ki ve pradeza avasthita rUpa vAle hote haiN| dharmAstikAyAdike dezoM kI kalpanA isaliye yuktiyukta nahIM hai, ki ce unake deza anavasthita rUpa vAle hote haiM / yadyapi jIvAdidravyoM ke deza bhI anavasthitarUpavAle hote haiM, tathApi una jIvAdidezoM kA eka hI adhikaraNa meM bhinna 2 rUpa se rahanA saMbhava hotA hai isaliye unakI bhinna 2 rUpa se prarUpaNA kI gaI hai| dharmAstikAyAdika meM to aisI bAta hai nahIM kAraNa ki ve eka dravya hai / bheda vinA ke haiN| dUsare unameM saMkoca Adi hone rUpa dharma nahIM hai| isI kAraNa dharmAstikAyAdikoM ke dezoM ko niSedha karane ke liye (no dhammatthikAyassa dese, no adhammatthikAyassa dese ) aisA kahA hai| dharmAstikAya Adi ke dezoM ke kahyA mujabanA be bheda ja saMbhavita che. tenuM kAraNa e che ke jyAre dhamaskiAyAdi rUpa saMpUrNa vastunI vAta karavAmAM AvatI hoya tyAre ja tene mATe dharmAstikAya Adi zabdane pravega thAya che. paNa jyAre dharmAstikAya AdinA aMza mAtranI ja vAta thatI hoya, tyAre temane dharmAstikAya AdinA pradeza kahevAmAM Ave che, kAraNa ke te pradeza avasthita rUpavALA hoya che. dhamAMstikAyarikonA dezanI kalapanA susaMgata lAgatI nathI, kAraNa ke emanA te deza anavastirUpavALA hoya che. jo ke jIvAdika dravyone deza paNa anava tirUpavALA hoya che, te paNa te jIvAdi dezonuM eka ja sthAne bhinna bhinna rUpe rahevAnuM saMbhavita hoya che, tethI temanI bhinna bhinna rUpe prarUpaNuM karavAmAM AvI che. dharmAstikAya Adi dravyamAM te evI vAta ja zakya nathI, kAraNa ke ekadravyarUpa che-bheda vinAnA che. vaLI temanAmAM saMkucana Adi dharma (svabhAva) hotA nathI. te kAraNe ja dharmAstikAya AdimAM tene niSedha 421 // bhATa no dhammasthikA yassa dese, no adhammasthikAyassa dese) / zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2076 bhagavatIsUtra yasya dezaniSedhe bhagataH prarUpaNaiva kAraNamiti / 'dhammatthikAyassa paesA' dharmAstikAyasya pradezAH, tathA 'adhammatthikAe' adharmAstikAyaH 'no adhammatthikAyassa dese' no adharmAstikAyasya dezaH, adhammatthikAyassa paesA' adharmAstikA. yasya pradezAH 'advAsamae' adrAsamayaH addhA kaalsttsvruu| samayaH kSaNa iti addhA samayaH sa ca kAla eka eva vartamAnalakSaNaHatItAnAgatayorasacAt evaM prakAreNa niSedha meM bhagavAna kI prarUpaNA hI kAraNa hai| isa taraha dharmAstikAya 1, dharmAstikAya ke pradeza 2, adharmAstikAya 3 adhamastikAya ke pradeza 4 aura addhAsamaya 5 arUpIdravya ke ye pAMca prakAra varNita kiye gaye haiN| inakA varNana se hI lokAkAza viSayaka 6 chaha praznoM kA uttara ho jAtA hai / addhAsamaya kA tAtparya kSaNa se hai| aura yaha kSaNa vartamAna samaya rUpa hotA hai-aura vartamAna samaya eka kSaNarUpa hotA hai / atItakAla aura anAgatakAla kA asattva hone se sadbhAva hI nahIM mAnA gayA hai| eka kSaNa rUpa vartamAnakAla ko hI addhAsamayarUpa mAnA gayA hai| dUsarI jagaha arUpI daza prakAra ke kahe hue haiM-jaise-AkAzAstikAya 1 AkAzAstikAyadeza 2 AkAzAstikAyapradeza 3 dharmAstikAya 4 dharmAstikAyadeza 5 dharmAstikAyapradeza 6 adharmAstikAya 7 adharmAstikAyadeza 8 adharmAstikAyapradeza9 addhAsamaya 10, / vAmAM AvyuM che. dharmAstikAya AdinA dezonA niSedhamAM bhagavAnanI prarUpaNa 26535 che. mArIta (1)dharmAstirAya, (2) madhamAstiyanA prazA, (3) avastiya, (4) avastiyana pradeza (5) maddhA (t:mAna kALa ) e pramANe arUpI dravyanA pAMca prakAra varNavyA che. temanuM varNana karAyAthI kAkAza viSenA cha praznonA uttara maLI jAya che. addhAsamaya aTale kSaNa ane te kSaNa vartamAna samaya rUpa hoya che ane vartamAna samaya eka kSaNa rUpa hoya che. bhUtakALa ane bhaviSyakALanuM asatva ( abhAva-astitva) hevAthI, temane sadbhAva ja mAnavAmAM Avyo nathI. eka kSaNarUpa vartamAna kALane ja addhAsamaya rUpa mAne che. bIjI jagyAe arUpIne nIce pramANe & cha-(1) zAstiya, (2) zAstiya deza, (3) 181stiya pradeza, (4) stiya, (5) stiya deza, (6) dharmACeastya pradeza, (8) mAstiya, (8) madhamAzAyadeza, (8) apamA. stiya pradeza bhane (10) mA samaya (bhAna 7) zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - miykkiaa haa hN o 50 * aandhaay'nikbl 2030 lokAkAzaviSayakamaznaSaTrakasyApyuttaraM kRtamiti / anyatra tu arUpiNo daza prakArA varNitAH yathA AkAzAstikAyaH, taddezaH tatpadezazca evaM dharmAstikAyAdharmAstikAyau tayordezapradezAH samayazceti militvA daza bhavanti, iha tu sabhedasyA''kAzasyAdhikaraNarUpyarUpitayA vivakSitatvAt iti AkAzAdheyAH saptaiva vaktavyA bhavanti na ca te saptApIha vivakSitA avivakSAkAraNasya agre vakSyamANatvAt , atha lokAkAzaviSayakapraznaSaTkasyApi uttaraM kRtvA alokAkAzaviSayakaM praznaM kurvanAha-'alogAgAAse' ityAdi. 'alogAgAse NaM bhaMte' alokAkAzaH khalu zaMkA-jaba isa prakAra se arUpI ke dUsarI jagaha 10 bheda kahe gaye haiM to phira yahA~ usake pAMca bheda kahane kA kAraNa kyA hai ? uttara-yahAM para tIna bheda vAle AkAza ko AdhArarUpa se vivakSita kiyA gayA hai isa kAraNa usake tIna bheda yahAM gine nahIM gaye haiN| yahAM to jo Adheya haiM unake hI bhedoM kA vicAra kiyA gayA hai| ataH dharmAstikAya adharmAstikAya aura addhAsamayarUpa kAla ina Adheya rUpa arUpI tInoM kA ho vicAra karane meM AyA hai isa vicAra meM pUrvokta 10 dasa bhedoM meM se AkAzAstikAya ke tIna 3 bheda nikAla dene para bAkI sAta 7 bace rahate haiN| so inameM bhI sAta bhedoM kI yahAM vivakSA nahIM huI hai isakA kAraNa Age prakaTa kiyA jAyagA / jina bhedoM kI vivakSA kI gaI hai unheM hI yahAM prakaTa kiyA gayA hai|| aba alokAkAza ke viSaya meM prazna karate hue gautama svAmI prabhu se pUchate haiM (alogAgAseNaM bhaMte! kiM jIvA pucchA taha ceva) alokAkAza meM zaMkA je bIjI jagyAe arUpInA dasa prakAra kahyA che te ahIM zA mATe tenA pAMca bheda kahyA che? uttara-ahIM traNa bheTavALA AkAzane AdhAra 25 gaNavAmAM Avela che, tethI tenA traNa bhedane gaNatarImAM lIdhA nathI. ahIM te je Adheya che temanA bhedane ja vicAra karavAmAM AvyA che. tethI dhamastikAya, adharmAstikAya ane addhAyamaya rUpa kALa e Adheya rUparUpI traNene ja ahIM vicAra karavAmAM AvyA che. A rIte upara kahelA 10 dasa bhedamAMthI AkAzAstikAyanA traNa bhedane kADhI nAkhavAthI bAkI sAta bheda rahe che. te sAta bhedane badale pAMca bhedanuM varNana zA mATe karavAmAM AvyuM che te AgaLa batAvavAmAM AvyuM che. eTale ke dharmAstikAyanA deza ane adharmo stikAyanA deza ane adhamastikAyanA dezane paNa gaNavAmAM AvyA nathI. bAkInA pAMcane ja arUpI bheda tarIke gaNAvyA che have gautama svAmI mahAvIra prabhune alakAkAza ne viSe prazna pUche che(alogaagaase gaM bhaMte ! kiM jIvA puccho taha ceva ) manavi Ssane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2078 bhagavatI sUtre 1 bhadanta ! ' kiM jIvA pucchA taha caitra tathA caiva yathA lokAkAze praznaH kRtaH tathA ratarataspi prazna jJAtavyastathAhi 'alogAgAse NaM bhaMte kiM jIvA jIvadesA jIvappaesA ajInA ajIvadesA ajIvappaesA " evaM rUpeNAlokAkAzaviSayakaH pUrvavadeva praznaH / eteSAM SaNNAmapi niSedhaM kurvanneva bhagavAnAha - 'goyamA ' ityAdi ' goyamA ' he gautama! ' no jIvA jAva no ajIvappaesA ' no jIvAH yAvat no ajIvamadezAH he gautama! yo'yamalokAkAzaH sa jIvAnAM taddezAnAM tatmadezAnAmajIvAnAM taddezAnAM tasmadezAnAM nAsti AdhAra ityarthaH atra yAvatpadena jIva dezapradezAjIva taddezatatpradezAnAM saMgraho bhavatIti / yadi alokAkAzo na jIvAdInAmAdhArabhUtastadA kiM svarUpastatrAha - 'ege' ityAdi / 'ege ajIva davtradese' eko'jIvadravyadezaH alokAkAzasya dezatvaM lokAkAzadravyasya bhAgabhI jIva aura ajIvAdi ko lekara pahile lokAkAzo kI taraha 6 chaha prazna kara lenA cAhiye - ve isa prakAra se- (alogAgAse NaM bhaMte / kiM jIvA, jIvadesA, jIvappaesA, ajIvA, ajIvadesA, ajIvapaesA, ? he bhadanta ! alokAkAza meM jIva, jIvadeza, jIvapradeza, ajIva, ajIvadeza aura ajIvapradeza haiM kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM (goyamA !) he gautama! (no jIvA jAva no ajIvapaesA ) alokAkAza meM na jIva ke deza haiM, na jIva ke pradeza haiM, na ajIva haiM, na ajIva ke deza haiM aura na ajIba ke pradeza bhI haiN| yahAM ( yAvat ) pada se jIvadeza tat pradeza, ajIvadeza aura tat pradeza inakA saMgraha huyA hai| prazna- yadi alokAkAza jIvAdika dravyoM kA AdhArabhUta nahIM hai to phira vaha kiM svarUpa haiM -! samA dhAna - ( ege ajIba davva dese) vaha alokAkAza eka ajIvadravyadezarUpa hai| yahA~ jo alokAkAza meM a ajIva Ardi che ke nahI' ahI' paNa leAkAkAzane viSe je 6 cha prazno AgaLa pUchayA ke mena moaaza viSe pUchavA lebhe te praznI yA pramANe che- (alogAgAse Na bhaMte! ki jIvA, jIvasA, jIvapaesA, ajIvA, ajIvadesA, ajIva parasA 3 bhaddanta ! AlekAkAzamAM jIva jIvadeza,jIva pradeza, ajIva,ajItradeza ajIvapradeza hoya che nahI 1 ( goyamA ) De gautama ! ( no jIvA jAva no ajIva parasA ) nA, alAkAkAzamAM jIvadravyA nathI, jIvadeza nathI, ajIdrazya nathI ajIvadeza nathI anuvapradeza nathI aDI (jAna) (paryanta) pahathI lavaheza kutrapradeza, atra, ajI deza ane ajItrapradeza grahaNu karAyA che. praznaH--jo AleAkAkAza jIvAdikadravyAnA 2135 devu che ! AdhArarUpa na Aya te tenuM zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramecandrikA TIkA 20 2 10 10 10 4 AkAzasvarUpanirUpaNam 1079 rUpatvAt kathitam 'agurulahue ' agurula ghukaH no gururnavA laghuralokAkAza ityarthaH tathA ' aNaMtehiM agurulahuyaguNehi saMjutte' anantairagurulaghukaguNaiH saMyuktaH anantaiH svaparyAyaparaparyAyairguNairagurulaghusvabhAvaiH saMyukta ityarthaH 'savyAgAse arNatabhAgUNe' jIvadravya kA dezatva kahA gayA hai vaha lokAlokarUpa akAzadravya kA bhAgarUpa hone se kahA gayA hai yaha alokAkAza na guru hai, na laghu hai, ataHagurulaghurUpa hai / (aNaMtehiM agurulahuyaguNehiM saMjutte) anaMta aguhalaghusvabhAvavAle guNoM se yaha yukta hai / arthAt- agurUlaghu svabhAvavAle svaparyAyarUpa evaM paraparyAyarUpa guNoM se yaha sahita hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki pariNamana se zUnya koI bhI vastu nahIM hai / AkAzaalokAkAza bhI vasturUpa hai ataH usameM bhI pariNamana hotA hai / aura yaha pariNamana na laghu hotA hai aura na guru hI hotA hai / isa pariNamana kA nAma hI svaparyAya paraparyAya hai / paraparyAya kA tAtparya para ke nimisa se jo pariNamana hotA hai vaha hai / yadyapi alokAkAza meM AkAza ke sivAya aura koI dravya nahIM hai-para phira bhI vahAM jo paraparyAyarUpa pariNamana hotA rahatA hai vaha lokAkAza ke saMbaMdha ko lekara hI mAnA gayA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki AkAza eka akhaMDa samUcA dravya hai usameM jitane bhAga meM dharmAdika dravya rahate haiM utane bhAga ko lokA uttara-(ege ajIvavvadese) ma se dravyaheza35che. ahIM je alakAkAzamAM achavadravyanuM dezava kaheluM che te kAlekarUpa AkAzadravyanA bhAgarUpa hovAthI kahela che. te alakAkAza guru nathI, laghu nathI, paNa maguruladhu35 cha. ( aNate hi agurulahuyaguNehiM saMjutte) te manAta 2523sadhu svabhAvavALA guNethI yukta che. eTale ke agurulaghu svabhAvavALA svaparyAyarUpa ane paraparyAyarUpa guNethI te yukta che. kahevAne bhAvArtha e che ke pariNamana vinAnI koIpaNa vastu hatI nathI Akaza ane alokAkAza paNa vastarUpa che. tethI temanAmAM paNa pariNamana heya che te pariNamana laghu paNa hotuM nathI ane guru paNa hotuM nathI te pariNamananuM nAma ja svaparyAya paraparyAya che. parane nimitta je pariNamana thAya che tene paraparyAya kahe che je ke alakAkAzamAM AkAza sivAya bIjuM kaI dravya hotuM nathI, te paNa tyAM je paraparyAyarUpa pariNamana thatuM rahe che te kAkAzanA saMbaMdhane lIdhe ja thAya che ema mAnavAmAM AvyuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke AkAza eka akhaMDa dravya che--tenA jeTalA bhAgamAM dharmAdika dravya rahe che eTalA bhAgane kAkAza kahe che zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1080 bhagavatIsUle sarvAkAze'nantabhAgonaH alokAkAzaH, alokAkAzApekSayA lokAkAzasyAnanta bhAgarUpatvAt / / suu04|| // dharmAstikAyAdInAM pramANasparzanayorvicAraH / atha anantaraprakaraNe uktAn dharmAstikAyAdIn pramANato nirUpayamAha 'dhammatthikAraNaM bhaMte ' ityAdi // mUlam-dhammatthikAraNaM bhaMte? ke mahAlae paNNatte. goyamA ! loe loyamette loyappamANe loya phuDe loyaM ceva phusittANaM kAza kaha diyAgayo hai aura jitane meM ye nahIM rahate utane ko alokAkAza kahA gayA hai| to jisa prakAra eka akhaMDa bAMsa ke choDa ko hilAne para pUrA vAMsa hila jAyA karatA hai usI prakAra lokAkAza meM jo parapadArthoM ko lekara pariNamana hotA hai- vaha pUre AkAzamAtra meM hotA hai| nahIM to phira alokAkAza meM kAladravya to hai nahIM-vahAM phira svaparyAyarUpa sadRza pariNamana bhI jo ki pratyeka kSaNa 2 meM hotA rahatA hai kaise mAnA joygaa| pariNamanamAtra kAladravya ke nimitta se hotA hai svataH nahIM hotaa| isa taraha alokAkAza svaparaparyAyarUpa anantaguNoM se jo ki agurulaghusvabhAvavAle hote haiM yukta hai / (savvAgAse aNaMtabhAgaNe) yaha alokAkAza sarvAkAza meM ananta bhAganyUna hai, kyoM ki alokAkAza kI apekSA lokAkAza anantabhAgarUpa mAnA gayA hai ataH alo. kAkAza utane bhAga se nyUna kahA gayA hai suu0|| 4 // // AkAzanirUpaNa samApta // ane jeTalA bhAgamAM te rahetuM nathI teTalA bhAgane alakAkAza kahe che, te jevI rIte eka akhaMDa vAMsanA cheDane halAvavAthI Akhe vAMsa hatyA kare che, e ja pramANe parapadArthone kAraNe kAkAzamAM je pariNamana thAya che te akhaMDa (pUre pUrA) AkAzamAM thAya che. alakAkAzamAM kALadravya te che ja nahIM-te tyAM pratyeka kSaNe thayA karatAM svaparyAyarUpa sadaza (samAna) pari. mana kevI rIte saMbhavI zake ? dareka pariNamana kALadravyane kAraNe thatuM hoya cha, svata: ( 1)yatu nathI. mAzata mata masurumadhu svabhAva! svaparyAya bhane 525-535 sanata zudhathI yukta cha (savvAgAse aNaMtabhAgaNe) te alakAkAza sarvAkAzamAM anaMta bhAga nyUna che, karaNa ke alakAkAza karatAM lakAkAza anata bhAgarUpa mAnavAmAM AvyuM che, tethI akAkAzane eTalA bhAga pramANu nyUna kahela che. | AkAza nirUpaNa samApta zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIza02u010sU0 dharmAstikAyAdinA pramANAdinirUpaNam 1981 ciTai evamahamasthikAe loyAgAle jIvasthikAe poggalasthikAe paMcaviekAbhilAvA aho loeNa bhaMte dhammasthikAyassa kevaiyaM phusati ? goyamA! sAtiregaM addhaM phusai, tiriyaloeNaM bhaMte ! pucchA ? goyamA ! asaMkhejai bhAgaM phusai uDDeloeNaM bhaMte ! pucchA? goyamA! desUNaM addhaM phusai, imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI dhammasthikAyassa kiM saMkhejabhAgaM phusai, asaMkhejabhAgaM phusai, saMkhejje bhAge phusai, asaMkhejje bhAge phusai, savvaM phusai ? goyamA! No saMkhejjabhAgaM phusai. asaMkhejjabhAgaM phusai, No saMkhejje bhAge No asaMkhejje bhAge phusai,no savvaM phusai / imose NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe ghaNodahI dhammAsthikAyassa pucchA kiM saMkhejjaibhAgaM phusai ?jahA rayaNappabhA tahA ghaNodahI ghaNavAya-taNuvAyA vi / imIse NaM bhaMte ? rayaNappabhAe puDhavIe uvAsaMtare dhammasthikAyassa kiM saMkhejai. bhAgaM phusai.asaMkhejai bhAgaM phusai jAva savvaM phusai? goyamA ! saMkhejaibhAgaM phusai No asaMkhejjai bhAgaM phusai. No saMkheje No asaMkhejje go satvaM phusai uvAsaMtarAiM savvAI. jahA raya. NappabhAe puDhavAe vattavvayA bhANiyA evaM jAva ahe sattamAe jaMbUdIvAiyA dIvA, lavaNasamuddAiyA samuddA, evaM sohamme kappe jAva isI pabbhArA puDhavI phusai te savve vi asaMkhejaibhArga phusaMti sesA paDisehiyavvA. evaM adhammatthikAe evaM loyAgAse vi, gAhA-puDhavodahIghaNataNU, kappA gevejaNuttarA siddhI saMkhejai bhAgaM aMtaresu sesA asaMkhejA // suu05|| // bitiyaM sayaM samattaM // bha 136 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1082 bhagavatIsUtre chAyA - dharmAstikAyaH khalu bhadanta ! kiyAnmahAlayaH prajJaptaH ? gotama ! lokaH lokamAtraH lokapramANako lokaspRSTo lokaM caiva spRSTrA khalu tiSThati evamadhaoffer zo jIvAstikAya: pudgalAstikAyaH pazcA'pi ekAbhilApAH adholokaH khalu bhadanta ! dharmAstikAyasya kiyantaM spRzati ? gautama ! sAtirekamadhe dharmAstikAyAdika ke pramANa kA aura sparzanA kA vicAraanantara prakaraNa meM kathita dharmAdika dravyoM kA kathana pramANa kI apekSA se aba sUtrakAra kahate haiM - ( dhammatthikAe NaM bhate ! ) ityAdi / sUtrArtha - ( dhammatthikAe NaM bhaMte ! ke mahAlae paNNatte ) he bhadanta ! dharmAstikAya kitanA baDA kahA gayA hai ? ( goyamA ) he gautama! ( loe, loyamete, loyappamANe loyaphuDe, loyaM ceva phusittANaM ciTThaha ) vaha dharmAstikAya lokarUpa hai, lokamAtra hai, lokapramANa hai, loka spRSTa hai aura lokako sparza karake rahA huA hai / ( evamahamatthikAe loyAgAse jIvasthikAe poggalatthikAe paMca vi ekkAbhilAvA ) isI taraha adharmAstikAya, lokAkAza, jIvAstikAya, pudgalAstikAya ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / ina pAMcoM kA eka hI jaisA abhilApa hai ( aho loe NaM bhaMte ! dhammatthikAyassa kevaiyaM phusaMti ) he bhadanta ! adholoka dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai ? (goyamA ) he gautama! ( sAtiregaM addhaM phusai) adholoka dharmAstikAya ke kucha adhika Adhe dharmAstikAya AdinA pramANa ane spanAnuM nirUpaNa-- pUrva prakaraNamAM je dharmAdika drabyAnI vAta karavAmAM AvI che, temanA prabhAnuM yA pramraNubhAM sUtrAre nizNu yu 4 - ( dhammatthikAe NaM bhaMte ! ) hatyAhi sUtrArtha - ( dhammatthikAe NaM bhaMte ! ke mahAlae paNNatte ? ) he lahanta ! dharmAstimaya DeMTaluM bhoTu hoya che ? ( goyamA ! ) De gautama ! (loe, loyamette, loyappamANe, loyaphuDe, loyaM caiva phusittANaM ciTThai ) te dharmAstimaya sou35 che, sombhAtra che, bo'prabhANu che, souspRSTa che, bhane boune sparzAne raDeluM che. ( eva mahammatthakAe koyAgAse jIvatthikAe poggalatthikAe paMca vi ekkA bhilAvA ) me pramANe dharmAstikAya, leAkAkAza, jIvAstikAya, ane pudgalAstikAyanA viSayamAM paNa vaktavya ( kathana) samajavuM. eTale ke mAMcanuM vaNaeNna sarakhuM' ja samajavuM. ( aholoe NaM bhaMte ! dhammatthikAyassa kevaiyaM phusaMti 1 ) De lahanta ! adholo dharmAstiDAyanA DeMTalA lAganA sparza pure he 1 ( goyamA ! ) he gautama ! ( sAti regaM arddha phusai) adhosou dharmAstiAyanA ardha kuztI vadhAre lAganA sparza zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIza027010sU05 dharmAstikAyAdinAM pramANAdinirUpaNam 1083 spRzati tiryaglokaH khalu bhadanta! pRcchA? gautama ! asaMkhyeyabhAgaM spRzati / UrdhvalokaH khallu bhadanta ! pRcchA? gautama ! dezonamadha spRzati iyaM khalu bhadanta ! ratnaprabhA pRthivI dharmAstikAyasya kiM saMkhyeyabhAga spRzati asaMkhyeyabhAgaM spRzati saMkhyeyAn bhAgAn spRzati asaMkhyeyAn bhAgAn spRzati sarva spRzati ? gautama ! no saMkhyeyabhAgaM bhAga kA sparza karatA hai / (tiriyaloe NaM bhaMte ! pucchA) he bhadanta ! tiryag loka dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai ? (goyamA! asaMkhejahabhAgaM phusai) he gautama! tiryaga loka dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai / ( ur3e loe NaM bhaMte ! pucchA ) he bhadanta ! urdhvalona dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai ? (goyamA ) he gautama ! urdhvaloka dharmAstikAya ke ( desUNaM addhaM phusai) kucha kama Adhe bhAga kA sparza karatA hai| (imA NaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI dhammatthikAyamsa kiM saMkhejjaibhAgaM phusai, asaMkhejjaibhAgaM phusai, saMkhejje bhAge phusai, asaMkhejje bhAge phusai, savvaM phusai) he bhadanta ! yaha jo ratnaprabhA nAmakI pRthivI hai vaha dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatI hai, ki asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatI hai ? athavA usake saMkhyAtabhAgoM kA sparza karatI hai yA asaMkhyAtabhAgoM kA sparza karatI hai ? athavA ki samasta pUre kA sparza karatI hai ? (goyamA !) he gautama ! (No saMkhajAibhAgaM phusaha 4re cha.(tiriyaloe NaM bhaMte ! pucchA) 3 mahanta ! maghA stiyanA hai mAna! 25 42 cha 1 (goyamA !) gautama ! (asaMkhejjaibhogaM phusai) tiya's dharmAstiyana madhyAtamA bhAgane 250 2. (uDDheloe NaM bhaMte ! pucchA) he Herd! sarals bhAstiyanan eau no 255 re che ? (goyamA) gautama ! ( desUNaM addhaM phusai) saas tenA ma 42di ch| bhAganA 15A 3re che. ( imANaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavI dhammasthikAyassa kiM saMkhejaibhAga phusai, asaMkhejjaibhAgaM phusai, saMkhajje bhAge phusai, asaMkhaje bhAge phusaha, savvaM phusai 1 ) 3 Add! 2tnaIAL Yii yAstiyanA sadhyAtamA sAnA sparza kare che, ke asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che, ke tenA saMkhyAta bhAgane sparza kare che, tenA asaMkhyAta bhAgane sparza kare che, ke samasta mAsa 25 42 cha 1 ( goyamA ! ) 3 gautama ! ( No saMkhejjai bhAga phusai, zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1084 bhagavatIsUtre spRzati. asaMkhyeyabhAga spRzati no saMkhyeyAn bhAgAn no asaMkhyeyAn bhAgAn spRzati no sarva spRzati. etasyAH khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyAH ghanodadhiH dharmAstikAyasya pRcchA kiM saMkhyeyabhAgaM spRzati ? yathA ratnaprabhA tathA ghanodadhi ghanavAta tanuvAtA api / etasyAH khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyA avakAzAntaraM dharmAstikAyasya kiM saMkhyeyabhAgaM mpRzati yAvat sarva spRzati ? gautama ! asaMkhejahabhAga phulai, No saMkhenje, No asaMkhejje, no savvaM phusai) yaha ratnaprabhAnAma kI pRthivI dharmAskiAya ke saMkhyAtaveM bhAgakA sparza nahIM karatI hai kintu usake asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karatI hai| vaha usake saMkhyAtabhAgoM asaMkhyAtabhAgoM kA bhI sparza nahIM karatI hai aura na samasta pUre rUpa meM hI usakA vaha sparza karatI hai| (imI se NaM bhate / rayaNappabhAe puDhavIe ghaNodahI, dhammatthikAyassa pucchA kiM saMkhejahabhAgaM phusai) he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI kA jo ghanodadhi hai vaha dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai-kyA vaha usake saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai ? (jahA rayaNappabhA tahA ghaNodahI-ghaNavAyataNuvAyA vi) he gautama ! jisa prakAra ratnaprabhApRthivI dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatI hai usI prakAra se ghanodadhi bhI usake asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karatA hai isI taraha se dhanavAta aura tanuvAta bhI usake asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiN| (imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe uvAsaMtare dhammatthikAyassa kiM saMkhenaasaMkhejjai bhAgaM phusai, No saMkhejje no asaMkhejje no savvaM phusai) ratnaprabhA pRthvI dharmAstikAyanA saMkhyAmAM bhAgane sparza karatI nathI, paNa tenA asaMkhyAtamAM bhAgane ja saparza kare che. te tenA saMkhyAmAM bhAgane ke asaMkhyAta bhAgane paNa sparza karatI nathI. te tene samasta bhAgane paNa sparza karatI nathI (rU. mIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe ghaNodahI, dhammatthikAyassapucchA kiM saMkhejjada bhAgaM phusai) aka ! te 2tnaprabhA pRthvInA 2 dhanAdhi che te dhaastikAyanA keTalA bhAgano sparza kare che? zuM te tenA saMkhyAmAM bhAgane sparza hure cha 1 (jahA rayaNappabhA tahA ghaNodahI-ghaNavAyataNu vAyA vi) 3 gautama! je pramANe ratnaprabhA pRthvI dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che, e ja pramANe ghodadhi paNa tenA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che. eja pramANe ghanavAta ane tanuvAta paNa tenA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza 72 cha(imIse gaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe uvAsaMtare dhammatthikAyassa ki zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 za023010sU05 dharmAstikAdinAM pramANAdinirUpaNam 1085 saMkhyeyabhAgaM spRzati no asaMkhyeyabhAgaM spRzati no saMkhyeyAn bhAgAn no asaMkhyeyAn bhAgAn no sarva spRzati avakAzAntarANi sarvANi yathA ratnaprabhAyAH pRthivyAH vaktavyatA bhaNitA evaM yAvadadhaH saptamyAH jaMbUdvIpAdikA dvIpAH lava ibhAgaM phusai, asaMkhejaibhAgaM phusai jAva savvaM phusai) he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI kA avakAzAntara kyA dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai yA asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai - yA yAvat vaha saba pUre dharmAstikAya kA sparza karatA hai ? ( goyamA ! ) he gautama ! isa ratnaprabhApRthivI kA avakAzAntara ( saMkhejjai bhAgaM phusai, No asaMkhejjaibhAgaM phusai, No saMkhejje bhAge phusai, No asaMkhejje bhAge No savvaM phusai) dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai, kintu asaMkhyAtaveM bhAga kA nahIM aura na usake saMkhyAta bhAgoMkA sparza karatA hai aura na asaMkhyAta bhAgoM kA sparza karatA hai tathA na vaha pUre dharmAstikAya kA sparza karatA hai / (uvAsaMtarAI savvAI ) isI taraha se anya avakAzAntaroM ke viSaya meM jAnanA cAhiye / (jahA rayaNappabhAe puDhavIe vaktavvayA bhaNiyA, evaM jAva ahe sattamAe ) ratnaprabhApRthivI ke viSaya meM jaisI vaktavyatA kahI hai usI taraha kI vaktavyatA yAvat saptamapRthivItaka samajhanI caahiye| (jaMbUdIvAiyA dIvA, lavaNasamuddAhayA saMkhejjaibhAgaM phusai, asaMkhejjaibhAgaM phulai jAva savvaM phusai 1 ) De lahanta ! A ratnaprabhApRthvInu avakAzAntara zuM dharmAstikAyanA sakhyAtamA bhAgane spa kare che, ke asaMkhyAtamAM bhAganA sparza kare che, sakhyAta bhAganA spa kare che, ke asaMkhyAta bhAganA sparza kare che, ke samasta dharmAstikAyanA spa are che ! ( goyamA ! ) he gautama! yA ratnapralApRthvInuM bhavAzAntara ( saMkhejjai bhAgaM phusai, No asaMkhejjai bhANaM phusaha, No saMkhejje bhAge phusai, No asaMkhejje bhAge, jo savvaM phusai) dharmAstiayanA sabhyAtAM lAganA sparza re che, tenA asakhyAtamAM bhAganA sparza karatuM nathI, tenA sakhyAta bhAgeAnA spa karatuM nathI, ke tenA asaMkhyAta bhAgAnA sparza karatuM nathI athavA teA pUrA dharmAstiDAyanA pazu sparza 42tu nathI. ( uvAsaMtarAI sabvAI ) se prabhA jIla bhavAzAntaronA viSayabhAM pazu sabhavu ( jahA rayaNappabhAe puDhavIe tavayA bhaNiyA, evaM jAna ahe sattamAe ) ratnaalA pRthvInA viSayabhAM bhaDI je kathana thayuM che te sAtamI pRthvI sudhInI badhI pRthvIne paNa lAgU paDe che. ( jaMbU dIvAiyA dIvA, lavaNa samuddAiyA samuddA ) mUdrIya mAhi dvIpa savANu samudra zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2086 bhagavatIsUtre NasamudrAdikAH samudrAH evaM saudharmaH kalpo yAvat ISatmAgbhArA pRthivI spRzati te sarve'pi asaMkhyeyabhAgaM spRzanti zeSAH pratiSeddhavyAH evamadharmAstikAyaH evaM lokAkAzo'pi / gAthA-pRthivyudadhI ghana tanukalpA graiveyakAnuttarau siddhiH| saMkhyeyabhAgam antareSu zeSA asaMkhyeyAH // // dvitIyazatake dazamo ddezakaH samAptaH // // dvitIyaM zatakaM samAptam // samuddA) jabRddhIpa Adika dvIpa, aura lavaNasamudra Adika samudra ( evaM sohamme kappe, jAva isIpabhArA puDhavI ) saudharmakalpa yAvat ISatprAgbhorApRthivI, ye saba he bhadanta ! dharmAstikAya ke kitane bhAga kA (phusai) sparza karate haiM to isakA uttara yaha hai ki (te savve'vi asaMkhejahabhAgaM phusaMti ) ye saba dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiM / ( sesA paDisehiyavvA ) avaziSTa bhAgoM ke sparza karane kA niSedha karanA cAhiye / ( evaM ahamatthikAe evaM logAgAse vi) isI prakAra adharmAstikAya aura lokAkAza ko bhI jAnanA cAhiye / gAthA (puDhavodahI ghagataNUkappA gevejaNuttarAsiddhI, / saMkhejaibhAgaM aMtaresu sesA asaMkhejjA ) pRthivI, udho, dhanavAta, tanuvAta, kalpa, yauveyaka, anuttara, aura siddhi inake avakAzAntara dharmAstikA. yake saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiM aura bAkI saba pRthivI ghanodadhi vagairaha dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karate haiM / suu05|| mA samudro, ( evaM sohamme kappe jAva isIpabhArA puDhI) saudharma 45thI laIne ISa...bhArA pRthvI paryantanA e badhA padArtho dharmAstikAyanA keTalA bhAganA (phusai) 55za re cha ? uttara-(te savve'vi asaMkhejaimAga phusaMti) tasA , ghAlitAyanA masabhyAtamA lAganI 25 cha, (sesA paDisehiyavyA) sadhyAtamA bhAgane, ke saMkhyAtabhAgone, ke asaMkhyAta bhAgane, ke samasta dharmAstiaayno 25za 2 nathI (evaM ahamatthikAe evaM logAgAse vi) adhiistikAya ane kAkAzanA viSayamAM paNa eja pramANe samajavuM. ___ thA-" puDhabodahIghaNa-taNUkappAgevejjaNuttarA siddhiI, saMkhejjaibhAgaM aMtaresu sesA asaMkhejjA" pRthivI, dhi, dhanavAta, tanuvAta, 465, aveyI, anuttara vimAne ane siddhinA avakAzAntare dhamastikAyanA saMkhyAmAM bhAgane sparza kare che, ane bAkInA pRthivI, ghodadhi vagere dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgano sparza kare che sU, 5 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrikA TI02002005 dharmAstikAyAdinAM pramANAdinirUpaNam 1087 TIkA - ' dhammatthikAraNaM bhaMte ' dharmAstikAyaH khalu bhadanta ! " ke mahAlae paNNase' kiyAn mahAlayaH prajJaptaH ? kiyAna vizAlaH kathitaH dharmAstikAyasya kiyadvizAlatvam iti praznaH / bhagavAnAha - ' goyamA' ityAdi ' goyamA' he gautama ! 'loe loyamette lopamANe loyaphuDe loyaM cetra phusittANaM ciTTaha' loko lokamAtraH lokapramANaH lokaspRSTaH lokaM caiva spRSTvA khalu tiSThati / tatra loko lokama TIkArtha - ( dhammatthikAe NaM bhaMte ) he bhadanta / dharmAstikAya ( ke mahAlae paNNatte ) kitanA bar3A kahA gayA hai ? arthAt dharmAstikAya kitanA vizAla hai ? isa prakAra ke gautama ke isa prazna kA uttara dete hue bhagavAn unako kahate haiM- ( goyamA ! ) he gautama! ( loe loyamese loyappamANe loyaphuDe loyaM caiva phusitA NaM ciTThA) yaha dharmAritakAya loka dharmAstikAya ko lokarUpa kahane kA kAraNa yaha hai ki yaha loka pramita hone ke kAraNa athavA loka isa dvArA kahe jAne ke kAraNa loka zabda se kahA gayA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki dharmAstikAya jitanA baDA loka utanA ho bar3A hai kyoM kiyA vaha usameM vyApaka banA huA hai| jisa prakAra tila meM tela vyApaka hokara rahatA hai usI prakAra se yaha saMpUrNa lokAkAza meM rahatA hai| lokAkAza kA aisA koI sA bhI pradeza nahIM hai ki jahAM para yaha dravya na ho| isa kAraNa dharmAstikAya ko lokapramita kahA gayA hai tathA jaba lokAkAza kA vicAra kiyA hai taba vahAM para dharmAdika dravyoM ko (loka) aise nAma se kahA 66 TIDArtha - " dhammatthikAe NaM bhaMte ! ke mahAlaye paNNatte " he lihanta ! dhrmaastikAya keTaluM mATuM hAya che--eTale ke te keTaluM vizALa che ? gautama svAbhiinaa yA prazna uttara bhAyatA mahAvIra anu che ! " goyamA ! " 3 gautama ! " loe loyamette loyadhvamANe loyaphuDe loyaMceva phusitANaM ciTThai " ma dharmAstikAya lAkarUpa che " dharmAstikAyane leAkarUpa kahevAnuM kAraNa e che ke te leAkapramita (lekapramANa ) heAvAthI athavA lAka " dvArA oLakhAtu hovAne kAraNe tene ( leka ) zabda dvArA eLakhavAmAM Ave che-leka jeTale moTo che eTaluM ja mADhu dharmAstikAya che kAraNa ke te samasta vyApelu che jevI rIte talamAM tela vyApaka manIne rahe che, eja rIte dharmAstikAya sa pUrNa lekAkAzamAM rahe che leAkAkAzanA koi paNa evA pradeza nathI ke jyAM tenuM astitva na hAya tethIja dharmAstikAyane lekapramita (lAka pramANu kahyuM che, tathA jyAre lekAkAzanA vicAra karAyeA che tyAre tyAM paNa dharmAdika dravyene " leka ?" zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2068 bhagavatIsare mitatvAt lokavyapadezAdvA lokazabdenocyate-dharmAstikAya iti, taduktam "paMcatthikAyamaiyaM loyaM ' (paJcAstikAyamayo lokaH ) lokamAno lokaparimANaH lokasya yAdRzaM parimANa tAdRzparimANavAna ityarthaH sa ca kizcinyUno'pi vyavahAratastathAsyAdityata Aha-lokapramANaH saMpUrNalovavyApitvAt lokapramANaH sa cAnyonyAnubandhena sthita ityetadevAha-lokarapRSTaH lokena lokAkAzena sakalasvakIyapradezaH spRSTa iti lokara pRSTaH / tathA lokaM caturdazarajjvotmakaM spRSTvA gayA hai isa kAraNa lokapramita hone se evaM loka zabda dvArA vyavahRta honese dhamAstikAya ko svayaM lokarUpa kahA gayA hai| kahA bhI hai(paMcatthikAyamaiyaM loyaM) paMcAstikAyamayo lokaH ) yaha loka pAMca a. stikAya maya hai| ataH jaba dharmAstikAya svayaM lokarUpa hai taba yaha (lo. kamAtra ) loka kA jaisA parimANa hai tAdRza parimANavAlA hai yaha kathana saMgata ho jAtA hai| yadi koI aisA yahAM para kaheM ki yaha dharmAstikAya kucha pramANa meM kama bhI ho to bhI vyavahAra meM aisA diyA jAtA hai ki yaha lokamAtra hai to isa AzaMkA kI nivRtti ke liye sUtrakAra ne ( lokapramANa) yaha pada rakhA hai isase unhoMne yaha pra. kaTa kiyA hai ki yaha thoDe se bhI aMza meM nyUna nahIM haikintu saMpUrNa loka meM vyApI hai aura isI kAraNa lokAkAza ke jitane bhI pradeza haiM una saba pradezoM dvArA yaha spRSTa hai| tathA-dharmAstikAya 14 caudaha rAjUpramANa isa loka ko apane pradezoM dvArA sparza karake rahA nAmathI varNavyA che. tethI ja tene lekapramita kahela che, vaLI A rIte lekapramANa hovAne lIdhe, ane (loka) zabda dvArA oLakhAtuM hovAthI dharmAstiayn pAtAne 354 cha. 4hyu 59 cha"pa'catthikA yamaiyaMloyaM " pacAstikAyamayo lokaH-mA so pAMya stiyamaya che. mArIta yastiya svaya' (pAta 4) 435 che-tathI te mAtra (o prabhA)-sonuM jeTaluM pramANa che eTalA pramANa vALo-che e kathana susaMgata lAge che kadAca kaI evI dalIla kare ke dharmAstikAya cheDA pramANamAM ochuM hoya te paNa vahevAramAM te evuM kahI zakAya ke te lekamAtra (leka pramita) che, te te dalIlanuM nirAkaraNa karavA mATe sUtrakAre (leka pramANu) pada mUkayuM che. "leka pramANa padano upayoga karIne sUtrakAra e prakaTa kare che ke te sAva DA aMze paNa nyUna nathI, paNa samasta lekamAM vyApta che, ane te kAraNe lekAkAzanA jeTalA pradeza che te saghaLA pradeza dvArA te pRSTa che, tathA dharmAstikAya cauda rAjUpramANu A lekane pitAnA saghaLA pradeza dvArA sparzIne rahela che. zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA rIza023010 sU05 dhAstikAyAdimA pramANAdinirUpaNam 1089 svapradezastiSThatIti / ' evamadhammatthikAe ' evamadharmAstikAyaH yathA dharmAstikA. yo lokaH lokamAtro lokamamANo lokaspRSTo lokaM spRSTvA tiSThati tathA adharmAstikAyo'pi lokolokamAtro lokapramANo lokaspRSTo lokaM spRSTvA tiSThatIti jJAtavyaH / "loyAgAse' lokAkAzaH evameva lokAkAzo'pi 'jIvatthikAe' jIvAstikAyaH 'poggalatthikAe' pudgalAstikAyaH 'paMca vi ekAbhilAvA' pazcApi ekAbhilApAH dharmA'dharmAkAza jIva pudgalAstikAyA ete paJcApi samAnA bhilAparabhilapyAH ityarthaH / dharmAstikAyAdInAM pazcAnAmapi pramANasparzanAdikaM kathamiti sparzanAdhikArAdevAdholokAdInAM dharmAstikAyAdigatAM sparzanAM darzayamAha-' aholoeNaM bhaMte ' ityAdi 'aholoeNaM bhaMte ' adholokaH khalu bhadanta ! 'dhammatthikAyassa kevaiyaM phusai' dharmAstikAyasya kiyanta spRzati ? kiyantaM bhAga huA hai ( evamadhammasthikAe) jisa prakAra dharmAstikAya lokarUpa, lokamAtra, lokapramANa, lokaspRSTa hai aura lokako sparzakara rahA huA hai usI prakAra adharmAstikAya bho lokarUpa, lokamAtra, kokapramANa, lokaspRSTa hai aura loka ko sparzakara rahA huA hai aisA jAnanA caahiye| (loyAgAse ) isI taraha se lokAkAza (jIvasthikAe) jIvAstikAya (poggalasthikAe) pudgalAstikAya ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / kyoM ki ina ( paMca vi ekAbhilAvA ) pAMcoM kA pATha eka jaisAhI hai| isa taraha dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya aura pudgalAstikAya kI vizAlatA aura sparzanA kA kathana karake aba sUtrakAra sparzanA ke adhikAra ko lekara hI dharmAstikAyAdigata adho. lokAdikoM kI sparzanA ke viSaya meM kathana karate haiM-( aholoe NaM bhaMte " evamadhammatyikAe"ma yastAya 435, somAtra, pramANa, lekapRSTa che ane lekane sparzIne raheluM che, e ja pramANe adharmAstikAya paNa lekarUpa, lekamAtra, lekaprahANa, lerepRSTa che ane lekane sparzIne raheluM cha, sama sabhA " loyAgAse" se pramANe soza, " jIvatthikAe" stiya,mane "poggalatthikAe" pusAstiyana viSayamA 5 sabhA 21 te pAyarnu "paca vikAbhilAvA" 14tavya me 22 4 che mArI dhmaastikAya, adharmAstikSaya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya ane pulAstikAyanI vizALatAnuM ane panAnuM varNana karIne sUtrakAra sparzanAnA adhikArane laIne dharmAstikAyAdigata alaukAdienI parzanAnA viSayanuM nirUpaNa kare che prazna--" aholoe NaM bhaMte ! dhammatthikAyassa kevaiyaM phusai) mahanta !. bha 137 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUna dharmAstikAyasyAdholokaH spRzatIti bhAvaH, bhagavAnAha-goyamA' ityAdi. ' goyamA' he gautama ! 'sAtirega addhaM phusai ' sAtirekamadha spRzati dharmAstikAyo hi lokavyApakaH adholokastu sAtirekasaptarajjupamANaH ataH sAtirekamadhubhAgamevAdholoko dharmAstikAyasya spRzatIti / tiriyaloeNaM bhaMte pucchA' tiryaglokaH khalu bhadanta ! pRcchA? dharmAstikAyasya kiyantaM bhAgaM spRzati tiryagloka iti praznaH goyamA asaMkhejjai bhAgaM phusai' ityuttaram he gautama? asaMkhyeyabhAgaM dharmAstikAyasya tiryaglokaH spRzati. asaMkhyAtayojanapramANaH dharmAstikAyaH he bhadanta ! adholoka ( dhammatthikAyassa kevaiyaM phusai) dharmAstikAya ke kitane bhAga ko sparza karatA hai ? isa gautama ! ke prazna kA uttara dete hue prabhu unako kahate haiM ( goyamA) he gautama ! ( sAtirega addhaM phusai) adholoka dharmAstikAya ke kucha adhika AdhebhAga ko sparza karatA hai -isakA tAtparya yaha hai ki-dharmAstikAya to lokabhara meM vyApaka hai,aura adholoka jo hai vaha kucha adhika sAtarAjU pramANa vAlA hai / isa taraha 14caudaha rAjUmamANa loka meM vyApaka hue dharmAstikAya ke kucha adhika Adhe bhAga kA hI vaha sparza karatA hai yaha hisAba ThIka baiThatA hai| (ti riyaloe gaM bhaMte ! pucchA) he bhadanta ! tiryagaloka dharmAstikAya ke kitane bhAga ko sparza karatA hai ? isa gautama ke prazna ko uttara dete hue prabhu unase kahate haiM-(goyamA! he gautama ! (asaMkhejjaibhAgaM phusai) tiryag loka dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai-isakA aleka dharmAstikAyanA keTalAka bhAgane sparza kare che. uttara--" goyamA ! " 3 gautama ! " sAtiregaM addhaM phusai " madhAso dhamastikAya ardhA karatAM vadhAre bhAgane sparza kare che. A kathananuM tAtparya nIce pramANe che- dharmAstikAya te samasta lekamAM vyApaka che. aleka te sAta rAjapramANathI saheja vadhAre pramANavALe che. tethI cauda rAjapramANa lakamAM vyApaka ( vyApeluM) dharmAstikAya tenA ardhA karatAM thoDA vadhAre bhAgano sparza kare che, e gaNatarI yogya lAge che. prazna-" tiriyaloe Na bhaMte pucchA" mahanta ! tiya dhrmaastikAyanA keTalA bhAgane sparza kare che ? uttara-" goyamA ! " gautama! " asaMkhejjaibhAgaM phusai" tira so pramAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che. A kathananuM tAtparya nIce zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI-za02u010sU05 dharmAstikAyAdinAM pramANAdinirUpaNam1091 tiryaglokastu aSTAdazayojanazatapramANaH-ato dharmAstikAyasyAsaMkhyAtabhAge vidyamAnatvAttasyAsaMkhyeyameva bhAgaM spRzatIti bhAvaH / " uDUloeNaM bhaMte pucchA" UrdhvalokaH-khalu bhadanta ! pRcchA. he bhadanta ! Uloko dharmAstikAyasya kiyantaM bhAgaM spRzatIti praznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA dekhUNaM addhaM phusaI' gautama ! dezonamadhaM spRzati, dezonasaptarajjupramANatvAt Ulokasyeti sampUrNa lokazcaturdazarajjupamANakastadarddham saptarajjupramANakaH iti bhAvaH 'imANaM bhaMte' iyaM khalu bhadanta ! 'syaNappabhA puDhavI' ratnaprabhA pRthivI. " dhammatthikAyassa" dharmAtAtparya yaha hai ki dharmAstikAya asaMkhyAta svajana pramANavAlA hai aura tiryagraloka jo hai vaha 18aThAraha sau yojana pramANa vAlA hai| ataH vaha dharma ke asaMkhyAtave bhAga meM vartamAna honeke kAraNa usake asaMkhyAta ve bhAga kA hI sparza karatA hai yaha kathana ThIka hai / ( uDaloeNaM bhaMte ! pucchA) he bhadanta ! urdhvaloka dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza ka ratA hai ? isa gautama ke prazna kA samAdhAna karaneke nimitta prabhu unase kahate haiM (goyamA) he gautama ! (desUNaM addhaM phusai) upraloka dharmAstikAya ke kucha kama Adhe bhAga kA sparza karatA hai-so isakA kAraNa yaha hai ki upraloka kA pramANa kucha kama sAta rAjU kA hai| samasta loka kA pramANa 14 caudaha rAjU kA hai so 14 caudaha rAjU pramANa vAle loka meM vyApaka rahe hue dharmAstikAya ke kucha kama Adhe bhAga kA a. rva loka sparza karatA hai| (imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI) he bhadanta ! jo yaha ratnaprabhA nAma kI pahilI pRthivI hai so vaha (dhammatthikAyassa mujaba che-dharmAstikAya asaMkhyAta jana pramANa vALuM che, paNa tirthaka 1800 aDhArase jana pramANa che. tethI te dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hovAthI tenA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che, te kathana barAbara che. prazna--" ur3aDhaloe NaM bhate ! pucchA" mahanta ! Balats mstikAyanA keTalAka bhAgane sparza kare che? uttara--" goyamA! " gautama ! " desUrNa addhaM phusai" Guals dharmAstikAyanA ardha karatAM ochA bhAgane sparza kare che. A kathananuM kAraNa nIce pramANe che, samasta leka 14 rAjapramANa che. urvalakanuM pramANa sAta rAju karatAM ochuM che tethI 14 rAjupramANa lekamAM dharmAstikAya urdhvalikanA ardhA karatAM ochA bhAgane sparza kare che te kathana barAbara che. prazna----imANaM bhate! rayaNappabhA puDhavI" 3 MET ! 2namA nAmanI zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1092 bhagavatIsUtre stikAyasya 'kiM saMkhejjabhAgaM phusai' kiM saMkhyeyabhAgaM spRzati ? ' asaMkhejja bhAgaM phusai' asaMkhyeyabhAga spRzati ? 'saMkhejje bhAge phusai' saMkhyeyAn bhAgAn spRzati ? 'asaMkhejje bhAge phusai' asaMkhyeyAn bhAgAn spRzati ? 'savvaM phusai' sarva spRzati ? he bhadanta ! yeyaM ratnaprabhA pRthivI sA kiM dharmAstikAyasya saMkhyeyaM bhAgaM spRzati. asaMkhyeyaM bhAgaM spRzati athavA saMkhyeyAn vA bhAgAn asaMkhyeyAn vA bhAgAn spRzati sarva yA spRzatIti praznaH bhagavAnAha-' goyamA ' ityAdi. 'goyamA' he gautama ! ' No saMkhejjai bhAga phusai' no saMkhyeyabhAgaM spRzatidharmAstikAyasya ratnaprabhA. kintu ' asaMkhejjai bhAgaM phusai ' asaMkhyeyabhAgaM spRzati. dharmAstikAyasya lokavyApakatvAt ratnaprabhAyAzcAlpadezavRttitvAditi. tathA ' No saMkhejje No asaMkhejjo no savvaM phusai ' no saMkhyeyAn bhAgAn no kiM saMkhejjahabhAgaM phusai, asaMkhejjaibhArga phusai,saMkhejje bhAge phusai, asaMkhejje bhAge phusai, savvaM phusai) dharmAstikAya ke saMkhyeya bhAga kA sparza karatI hai ? yA asaMkhyeyabhAga kA sparza karatI hai ? athavA-usake saMkhyAta bhAgoM kA sparza karatI hai ? yA asaMkhyAta bhAgoM kA sparza karatI hai ? yA sampUrNa dharmAstikAya kA vaha sparza karatI hai| isa gautama ke pra. na kA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM (goyamA) he gautama ! (No saM. khejjai bhAgaM phusaha, asaMkhejjai bhAgaM phusai, No saMkhejje, No asaMkhejje, No savvaM phusai ) ratnaprabhA nAma kI pahilI pRthivI dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza nahIM karatI hai, kintu usake asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karatI hai kyoM ki dharmAstikAya sampUrNaloka meM prApta hai aura ratnaprabhA pRthivI thor3osI jagaha meM hai / tathA yaha ratnaprabhApRthivI dharmAstikAya ke (No saMkhejje No asaMkhejje no savvaM phusai) saMkhyAta 2 paDasI pRthvI (na24) cha "dhammatyikAyassa kiM saMkhejjai bhAgaM phusai asaMkhejjai bhAgaM phusai, saMkhejje bhAge phusai, asaMkhejje bhAge phusai savvaM phusaha 1" te dharmAstikAyanA saMkhyAmAM bhAgane sparza kare che? ke asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che ke tenA saMkhyAta bhAgane sparza kare che ke tenA asaMkhyAta bhAgone sparza kare che ke te saMpUrNa dharmAstikAyane sparza kare che. uttara-- goyamA ! " " No saMkhejjai bhAgaM phusai, asaMkhejjaibhAgaM phasai, No saMkhejje, No asaM khejje No savvaM phusaI' 2tnaprabhA nAmanI paDatI pRthvI dharmAsti kAyanA saMkhyAmAM bhAgane sparza karatI nathI, temaja asaMkhyAta bhAgane sparza karatA nathI, saMkhyAta bhAgone sparza paNa karatI nathI, asaMkhyAta bhAgane paNa sparza karatI nathI, samasta dharmAratikAyane zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0za.23010905 dharmAstikAyAdinA pramANAdinirUpaNam1093 asaMkhyeyAn bhAgAn na vA sarva bhAgaM spRzati. kintu asaMkhyeyameva bhAgaM spRzatIti / 'imIseNaM bhaMte ' asyAH khalu bhadanta ! 'rayaNappabhAe pur3havIe' ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'ghanodahI' ghanodadhiH 'dhammatthikAyassa' dharmAstikAyasya " kiM saMkhejnabhAgaM phusai' dharmAstikAyasya kiM saMkhyeyabhAgaM spRzati sarva vA spRza. tIti ratnaprabhApRthivyAH sambandhI ghanodadhiH dharmAstikAvayavasaMkhyeyabhAgaM spRzatyAdi praznaH / bhagavAnAha-'jahA' ityAdi-"jahA rayaNappabhA tahA-ghaNo. dahI " yathA ratnaprabhA tathA ghanodadhiH, yathA ratnaprabhA dharmAstikAyasyA-saMkhyeya bhAgoM kA aura asaMkhyAta bhAgoM kA bhI sparza nahIM karatI hai aura na vaha sampUrNarUpa meM hI usakA sparza karatI hai-isa taraha yahAM asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karanA yaha hotIyapakSa hI aGgIkA kiyA hai-zeSa cAra pakSa nhiiN| (imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe ghanodahI ) he bhadanta ! aba hama Apase yaha jAnanA cAhate haiM ki isa ratnaprabhAsaMbaMdhI jo ghanodadhi hai vaha dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai ? (kiM saMkhejjaibhAgaM phusai,asaMkhejjahabhAgaMphusai, saMkhejjeibhAge phusaha, asaMkhejjebhAge phusai, savvaM vA phusai) kyA saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA haiM, yA asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai, athavA dharmAstikAya ke saMkhyAtabhAgoM kA sparza karatA hai-yA asaMkhyAtabhAgoM kA sparza karatA hai-ki samastarUpa se usakA sparza karatA hai ? isa viSaya meM gautama kA samAdhAna karane nimitta prabhu unase kahate haiM (goyamA) he gautama / (jahArayaNappabhA tahA ghaNodahI) jisa prakAra ratnaprabhA pRthivI paNa sparza karatI nathI. paNa te tenA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che. A javAbanuM kAraNa nIce pramANe che. dharmAstikAya saMpUrNa lekamAM vyApta che paNa ratnaprabhA pRthvI ghaNuM thoDI jagyAmAM AvelI che. gautama svAmInA uparokta pAMca vikalpamAMnA bIjA vikalpane ja ahIM svIkAra thayo che. prazna-" imIse NaM bhate ! rayaNappabhAe puDhavIe ghanodahI " mahanta! A ratnaprabhA saMbaMdhI je ghodadhi che te dharmAstikAyanA keTalA bhAgane 25 42 cha 1 ( ki saMkhejjahabhAgaM phusai 1) zute ten| sanyAtamA sAmanA 25 42 cha! (kiM asaMkhejjai bhAga phUsai ) tena manyAta bhaagne| 25 42 cha ? " saMkhejje bhAge phusai ? asaMkhejje bhAge phusai ? savvaM vA phusaha" ke tenA saMkhyAta bhAgone sparza kare che, ke tenA asaMkhyAta bhAgone sparza kare che? ke samasta dharmAstikAyane sparza kare che? zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1094 bhagavatI sUtre ' , 6 , bhAgameva spRzati tathA ratnaprabhAsambandhI ghanodadhirapi dharmAstikAyasyAsaMkhyeya bhAgameva spRzatIti dvitIyapakSasyAnumatirdattA bhagavatA zeSapakSacatuSTayasyAsvIkAra eveti bhAvaH / evam - 'ghaNavAya taNuvAyA vi' ghanavAtatanuvAtAvapi yathA ghanodadhiH ratnaprabhAsambandhI dharmAstikAyasyAsaMkhyeyabhAgameva spRzati evamevaghanavAtastanuvAtazcApi dharmAstikAyasyAsaMkhyeyameva bhAgaM spRzatIti / imIse NaM bhaMte asyAH khalu bhadanta ! ' rayaNappabhAe pur3havIe ' ratnaprabhAyA pRthivyAH 'uvAsaMtare ' avakAzAntaram ' dhammatthikAyassa' dharmAstikAyasya kiM saMkhejjaibhAgaM phusai ' kiM saMkhyeyabhAgaM spRzati ' asaM khejjaibhAgaM phusai ' asaM - khyeyabhAgaM spRzati / ' jAva savvaM phusai' yAvatsarvaM spRzati iha yAvatpadena 'saMkhejje bhAge asaMkhejje bhAge ' anayorgrahaNam / ratnaprabhAsambandhi avakAzAntadharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatI hai usI prakAra se isa ratnaprabhA saMbaMdhI jo ghanodadhI hai vaha bhI dharmAstikAyake asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karatA hai isa prakAra dvitIya pakSa hI yahAM svIkAra kiyA gayA hai zeSa cAra pakSa nahIM / ( evaM ghaNavAyataNuvAyA vi) isI taraha se ratnaprabhA saMbaMdhI ghanavAta aura tanuvAta ye do bhI dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAgakA hI sparza karatA haiM / aba gautama prabhu se yaha pUchate haiM ki (imI se NaM bhaMte / rayaNappabhAe puDhavIe vAsaMtare dhammatthikAyassa kiM saMkhejaibhAgaM phusai, asaMkhejjaibhAgaM phusai, jAva savvaM phusaha ) he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI kA jo avakAzAntara hai vaha dharmAstikAya ke kitane bhAga kA sparza karatA hai kyA saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karatA hai yA usake asaMkhyAtaveM bhA ga kA sparza karatA hai athavA dharmAstikAya ke saMkhyAta bhAgoM kA sparza (6 uttara -- " goyamA ! " he gautama ! jahA rayaNappabhA tahAghaNodahI " jema ratnaprabhA pRthvI dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane spaza kare che, eja pramANe ratnaprabhAneA ghanAdadhi paNa dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che. A rIte ahI paNa pAMca vikalpomAMnA bIjA vikalpane svI 2 harAyo che - jADInA yaarne| svIara thye| nathI. ( evaM ghaNavAyataNuvAyA vi'' eja pramANe ratnaprabhAnA ghanavAtta ane tanuvAta paNa dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAganA sparza kare che. prazna -- " imose NaM bhate / rayaNapabhAe puDhavIe upAsaMtare dhammatthikAyarasa kiM saMkhejjaibhAgaM phusai, asaMkhejjai bhAgaM phusai jAna savvaM phusai " he lahanta ! A ratnaprabhA pUthvInuM je avakAzAntara che te dharmAstikAyanA sakhyAtamAM bhAganA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI0 202700185 dhAsti kAyAdimA pramANAdi nirUpaNam 1005 ram , dharmAstikAyasya katamaM bhAgaM spRzatIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' i. syAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejjaibhAgaM phusai' saMkhyeyabhAgaM spRzati 'No asaMkhejjahabhAgaM phusai 'no asaMkhyeyabhAgaM spRzati 'No saMkhejje bhAge No asaMkhejje bhAge No samvaM phusai ' no saMkhyeyabhAgAn no asaMkhyeyabhAgAn no yA sarva spRzati / 'uvAsaMtarAiM savAI' avakAzAntarANi, pUrvoktamakAreNa sarvApyapi avakAzAntarANi jJAtavyAnIti / " jahA rayaNappabhAe puDhavIe battavyayA bhaNiyA' yathA ratnapramAyAH pRthivyAH vaktavyatA bhaNitA. 'evaM jAca ahe sattamAe' evaM yAvat adhaH saptamyA vaktavyatA bhaNitavyAH dharmAstikAyasya karatA hai yA asaMkhyAtabhAga sparza karatA hai yA ki sampUrNarUpa se usa. kA sparza karatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM (goyamA ! ) he gautama ! (saMkhejjahabhAgaM phusai) ratnaprabhApRthivI kA avakozAntara dharmAstikAya ke saMkhyAta bhAga kA hI sparza karatA hai| asaMkhyAtaveM bhAga kA, saMkhyAtabhAgoM kA asaMkhyAtabhAgoM kA sparza nahIM karatA hai aura na vaha sampUrNa se hI usakA sparza karatA hai / ( u. vAsaMtarAiM sayAI ) isa taraha se aura bhI jitane avakAzAntara haiM ve saba dharmAstikAya ke saMkhyAtave bhAga kA hI sparza karate haiM aisA jA. nanA cAhiye / (jahA rayaNappabhAe puDhavIe vattavcayA bhaNiyA evaM jAva ahe satsamAe) jisa prakAra se dharmAstikAya kI sparzanA kA yaha pUrbhekta rUpa se vicAra ratnaprabhA pRthivI meM kiyA gayA hai usI prakAra se zeSa 6 chaha pRthivIkAya meM bhI jAnanA cAhiye / tAtparya yaha hai ki ratnapabhA sparza kare che? ke asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che? saMkhyAta bhAgone sparza kare che ke asaMkhyAta bhAgone sparza kare che? ke samasta dharmAstikAyane sparza kare che? utta2-" goyamA !" gautama ! " saMkhejjai bhAgaM phusai" ratnapramA pRthvInuM avakAzAntara dharmAstikAyanA saMkhyAmAM bhAgane sparza kare che. te dhamastikAyanA asaMkhyamAM bhAgane, ke saMkhyAta bhAgane, ke asaMkhyAta bhAgo ne, ke samasta dharmAstikAyane sparza karatuM nathI. se pramANe "uvAsaMtarAiM savvAiM" mI 5 mA azAnta cha, teo badhAM dharmAstikAyanA saMkhyAmAM bhAgane ja sparza kare che evuM samajI levuM. " jahA rayaNappabhAe puDhavIe vattavvayA bhaNiyA evaM jAva ahe sttmaae|" dharmastikAyanI sparzanA pUrvokta rIte ratnaprabhA pRthvInI bAbatamAM je rIte vicAra karavAmAM AvyuM che e ja rIte bAkInI cha pRthvIo sAthenI sparzanA zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1096 bhagavatIne sparzanAviSayako vicAro yathA ratnaprabhAyAM kRtaH tathaiva adhaH saptamapRthivIparyantaM te naiva rUpeNa vicAraH karttavya iti. yathA ratnaprabhA pRthivI tat sambandhi-ghanodadhi ghanavAta-tanuvAta-avakAzAntaramiti milikhA pazca sUtrANi tathaiva zarkarApRthivI tatsambandhI ghanodadhiH ghanvAta-tanuvAta-avakAzAntaramiti milikhA tatrApi pazca sUtrANi, evaM zeSAratu paJcapRthivIsu paJcasUtrANi vijJeyAni / sarvasaMkalanayA pazcatriMzat sUtrANi bhavanti / -- jaMbUdIvAiyA dIvA lavaNasamuddAiyAsamuddA " jambUdvIpAdikA dvIpAH lavaNasamudrAdikA samudrAH pUrvoktavadeva jJAtavyAH jambUdvIpA dayo'pi dharmAstikAyasyAsaMkhyeyabhAgameva spRzantIti 'evaM sohammekappe jAva IsIpanbhArA puDhavI phusai ' evaM saudharmaH kalpo yAvat ISatprAgbhArA pRthivI saMbaMdhI ghanodadhi, ghanavAta, tanuvAta, avakAzAntara ye saba milakara ji. sa prakAra pAMca sUtroM dvArA vicArita hue haiM, usI prakAra se zarkarA pR. thivI saMbaMdha ghanodadhi, ghanavAta, tanuvAta aura avakAzAntara tathA svayaM zarkarA pRthivI inake viSaya meM bhI isI prakAra ke pAMca sUtra banA kara vicAra kara lenA caahiye| isI prakAra se vAlukAprabhA Adi pAMca pRthivI viSaya ke bhI pAMca pAMca sUtra jAnanA cAhiye / isa prakAra saba milakara 35 paitIsa sUtra ho jAte haiM / (jaMbUdIvAiyA dIvA lavaNa samuddAiyA samuddA)isI prakAra se jaMbaddhIpa Adi asaMkhyAta dvIpa aura lavaNa samudra Adi asaMkhyAta samudra bhI dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kAhI sparza karate haiM-anya cAra kA nhiiN| ( evaM sohamme kappe jAva IsIpambhArA puDhavI phusai) isI prakAra se saudharma kalpa se lekara iisstpraabAbatamAM paNa samajI levuM. kahevAnuM tAtparya e che ke ratnaprabhAnA ghanodadhi, ghanavAta, tanuvAta ane avakAzAntara, e badhAne jevI rIte pAMca sUtro dvArA vicAra karavAmAM Avyo che eja pramANe zarkara, bAlukAprabhA vagere cha pRthvI enA ghodadhi, ghanavAta, tanuvAta ane avakAzAntare tathA te chae pRthvIne viSe paNa upara pramANe pAMca, pAMca sUtro samajI levA. A rIte sAtenA maLIne 35 pAMtrIsa sUtro banaze. "jaMbUdIvAiyAdIvA, lavaNasamuddAiyAsamuddA" merI pramANe dI5 mAhi asaMkhyAta dvIpa ane lavaNa samudra Adi asaMkhyAta samudro paNa dharmostikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che, saMkhyAmAM bhAgane, ke saM. khyAta bhAgane ke asaMkhyAta bhAgane ke samasta dharmAstikAyane sparza karatA nathI. " evaM sohamme kappe jAva IsIpajbhArA puDhavIphusai" 22 prabhArI saudhrmka95 Adi ka95thI laIne ISa~AgabhArA pRthvI parvatanA viSe samajavuM eTale ke zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI-2010sU05 dhAstikAyAdinA pramANAdinirUpaNam 1097 spRzati. 'te savve vi asaMkhejjaibhAgaM phusaMti' te sarve'pi asaMkhyeyamArga spRzaMti 'sesA paDi sehiyabA' zeSAH pratiSeddhavyAH jambUdvIpAdikAH dvIpAH sarve samudrAH saudharmakalpAdayo yAvat ISatmAgbhArA pRthivI-paryantAH-sarve'pi dharmAstikAyasyAsaMkhyeyameva bhAgaM spRzantIti na tu saMkhyeyabhAgam saMkhyeyAn bhAgAn asakhyeyAn bhAgAna sarva vA spRzantIti bhAvaH / evaM ahamatthikAe' evamadharmAstikAyaH dharmAstikAyavadevA'dharmAstikAyasyApi sparzanAviSaye vicAraH karaNIyaH / evaM loyAgAsevi ' evaM lokAkAze'pi / AlApazceratham 'ramANaM rayaNappabhA puDhavI ahamasthikAe sA ki saMkhejjA bhAgaM phusai asaMkhejjai bhAgaM phusai. saMkhejje bhAge phusai, asaMkhejje bhAge phusai gbhArA nAma kI pRthivI taka jAnanA cAhiye-arthAt saudharma Adi samastakalpa, nava greveyaka, pAMca anuttara aura ISatpragbhArA pRthivI ye saba dharmAstikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA hI sparza karate haiM ( sesA paDise hiyavvA ) dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAga kA, dharmAstikAya ke saMkhyAtabhAgoM kA, asaMkhyAtabhAgoM kA sparza nahIM karate haiM aura na dharmAstikAya ko ye saba pUrNarUpa se sparza karate haiN| ( evaM ahamma. sthikAe) isI taraha se adharmAstikAya ke sparza ke viSaya meM bhI vicAra jAnanA caahiye| ( evaM logAgAse vi) tathA lokAkAza ko sparza karane ke viSaya meM aisA hI vicAra jAnanA cAhiye / adharmAstikAya ke sparza karane ke viSaya meM ratnaprabhA pRthivI ko lekara AlApa isa prakAra se hai-(imANaM rayaNappabhA puDhavI ahammasthikAe sA ki saMkhejjaibhAgaM phusai ? asaMkhejjaibhAgaM ? phusai ? saMkhesaudhama mAtisabharata 48 ( Ratl), na1 aveyI, pAMya anuttara vibhaano, ane ISatrAgabhArA pRthvI, e badhAM dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane 25 // 42 che. "sesA paDisehiyavvA" tasA sAyAtamA lAganI, sadhyA tabhAgone, ke asaMkhyAtabhAno ke samasta dharmAstikAyane sparza karatA nathI. 2 // zata pADInA yAra vi65o mahI 5 sAmU 5i nathI. " evaM ahammasthikAe' mAstikAyanI 25za nAnA viSayamA paY bhAstikIya pramANe of qyana sabhase ( evaM logAgAse vi) a zanI 25 // nAnA vissyamAM paNa e pramANe ja samajavuM. adhamastikAyanI ratnaprabhA pRthvI sAthenI sparzanA viSenAM sUtra nIce pramANe che "imANaM rayaNappabhA puDhavI ahammatthikAe sA ki saMkhejjaibhAgaM phusai ? asaMkhejjaibhAgaM phusai ? saMkhejje bhAge phusai, 1 asaMkhejjebhAge phusai, savvaM phusaha" 138 zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre sambaM phusai goyamA ! no saMkhejja bhAgaM phusai asaMkhejna bhAgaM phusai. no saMkhejje mAge phusai, no asaMkheje bhAge phusai no sava phusai ' ityAdirUpeNa sarvatrAlApakAH svayamevohanIyAH ihApi pUrva vadeva vicAraH kartavya iti / bhavati ceha saMgrahagAthA-puDhavodahI ghaNataNU kappA gevejjaNuttarAsiddhI / saM kheujai bhAgaM aMtaresu sesA asaMkhejjA' pRthivyudadhI ghanatanUkalpA graiveyakA. nuttarau siddhiH saMkhyeyabhAgam antareSu zeSAH asNkhyeyaaH|| pRthivyudadhidhanavAta jje bhAge phusai ? asaMkhejje bhAge phusaha ? savvaM phusai ?-goyamA ! no saMkhejjaibhAgaM phusai, asaMkhejjai bhAgaM phusai, no saMkhejje bhAge phusai no asaMkhejjebhAge phusai, no savvaM phusai) ina sUtroM kA arthaspaSTa haisipha dharmAstikAya kI jagaha adharmAstikAya lagA kara inakA artha karanA cAhiye / isI tarahase dharmAstikAyake sUtrApATha kI taraha adharmAstikAya kI sparzanA ke viSaya meM astiloka upraloka Adi saMbaMdhi vicAra bhI karalenA cAhiye aura usa viSaya meM sUtrapATha dharmAstikAya kI jagaha adharmAstikAya lagAkara kahanA cAhiye / yahI bAta ( ihApi pUrvavadeva vicAraH karaNIyaH) isa kathana se prakaTa kI gaI hai| saMgraha gAthA- kA artha isa prakAra se hai-ratnaprabhA Adika sAtoM pRthivikAya, ghanodadhi, dhanavAta aura tanuvAta ye tInoM 12 kalpa,9 graiveyaka, 5 anuttara aura ISatpAgabhArA nAmaka siddhi sthAna ye saba dharmA ".goyamA ! no saMkhejjaibhAgaM phusai, asaMkhejjaibhAgaM phusai, no saMkhejje bhAga" pusai ? ' no asaMkhejjemAge phusaino sava phusai ?" masUtrAno artha spaSTa che. AgaLa dhamastikAyanI ratnaprabhA pRthvI sAthenI sparzanA viSe je sUtre ApyAM che, te sUtramAM dharmAstikAyane badale adharmAstikAyanA pada mUkIne dhamastikAyanAM sUtro pramANe ja temane artha karavuM joIe eja pramANe dharmAstikAyanA sUtrapATha pramANe ja adhamastikAyanI aloka, urvilaka vagerenI sAthenI sparzanAnA viSayamAM paNa sUtro kahevA joIe. paNa te sUtrapAThamAM stiyane 'mAstiya' 54 bhUvu naye. me pAta " ihAvi pUrvavadeva vicAra karaNIyaH " mA thana dvArA matAvAmA mAvesa cha. saMgrahagAthAne artha A pramANe che-ratnaprabhA Adi sAte pRthvI, ghanodadhi, ghanavAna ane tanuvAta. e traNe, bAra kalpa, 9 naiveyaka, pAMca anu zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyapandrikA ttii0|23010suu05 dharmAstikAyAdinA pramANAdinirUpaNam 1099 tanuvAtakalpa greveyakAnuttarasiddhInAmavakAzAntarANi sarvANi dharmAstikAyasya saMkhyeyabhAgaM spRzanti zeSAH sarve'pi dharmAstikAyasya asaMkhyeyameva bhArga spRzantIti gAthArthaH // mU0 12 // iti zrIvizvavikhyAta-jagadUvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalA pAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrIzAhUchatrapa tikolhApurarAjapradatta- jainazAstrAcArya ' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla vrativiracitAyAM zrIbhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyazatake dazamoddezakaH samAptaH // 2-10 // stikAya ke asaMkhyAtaveM bhAga ko hI sparza karate haiM tathA jo avakAzAntara haiM ve dharmAstikAya ke saMkhyAtaveM bhAgako sparza karate haiM |suu05|| jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjA kRta "bhagavatIsUtra" kI priya. darzinI vyAkhyAke dvitIya zatakake dazavAMuddezA samApta // 2-10 // ttara vimAne ane insTAglArA nAmanuM siddhi sthAna, e sAte dharmAstikAyanA asaMkhyAtamAM bhAgane sparza kare che paNa je avakAzAntara che te dharmAkAstikAyaa sabhyAtamA laagn| 25 4re cha.. che bIjA zatakane dazame uddezaka samAsa che jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA bIjA zatakane dazame uddeza samApta thayuM. 2-10 , zrI bhagavatI sUtra : 2 Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI bhagavatI sUtra : 2