Book Title: Agam Sutra Satik 05 Bhagavati AngSutra 05
Author(s): Dipratnasagar, Deepratnasagar
Publisher: Agam Shrut Prakashan
Catalog link: https://jainqq.org/explore/003339/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo namo nimmala desaNassa bhAgamayunANi (saTIka) bhAgaH -5 saMzodhaka sampAdaka ratnasAgara Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAlabrahmacArI zrI neminAthAya namaH namo namo nimmala daMsaNassa zrI AnaMda- kSamA lalita suzIla sudharmasAgara gurUbhyonamaH - - Agama suttANi (saTIka) - - bhAga-5 bhagavatIaGgasUtraM-1 -: saMzodhakaH sampAdakazcaH :muni dIparatnasAgara tA. 14/4/2000 ravivAra 2056 caitra suda 11 45 Agama suttANi saTIka _ mUlya rU.11000/ Wan Agama zruta prakAzana ke : saMparka sthala : "Agama ArAdhanA kendra'" zItalanAtha sosAyaTI vibhAga-1, phleTa naM-13, 4-thI maMjhila, hAyasenTara, khAnapura, ahamadAvAda (gujarAta) Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlAGka: viSayaH O zataka-1 1-25 uddezaka:- 1 calanaH | uddezaka :- 2 dukhaM uddezakaH - 3 kAGkSApradoSaH m bhagavatyaGgasUtrasya viSayAnukramaH zatakAni 1 -33 -45 -51 -68 -78 -84 -93 uddezakaH-8 bAlaH -101 | uddezaka:- 9 gurutvaM 104 uddezakaH 10 calataH zataka - 2 -117 uddezakaH 1 skandakaH - 118 uddezakaH 2 samudghAtaH 1-121 uddezaka:- 3 pRthvI - 122 uddezakaH - 4 indriya 137 uddezaka: 5 anyatIrthikaH -138 uddezakaH - 6 bhASA - 139 uddezakaH 7 devaH -140 uddezakaH-8 camaracaJcA - 141 uddezakaH 9 samayakSetraM -150 uddezaka: 10 astikAyaH O zatakaM - 3 - 169 uddezakaH - 1 camaravikurvaNA - 177 uddezaka :- 2 camarotpAt -183 uddezaka:- 3 kriyA -188 uddezaka:- 4 bAnaM uddezaka:- 4 karmmaprakRtiH uddezaka: 5 pRthvI uddezakaH-6 yAvantaH uddezakaH 7 nairayikaH - 10, mUlAGkA:- 1....493 pRSThAGkaH mUlAGkaH 190 -192 viSayaH uddezakaH - 5 strI uddezaka:- 6 nagara 44 - 200 uddezakaH - 7 lokapAlaH 59 - 204 | uddezakaH-8 devAdhipatiH 69 -205 | uddezaka:- 9 indriyaM 74 - 206 uddezakaH 10 pariSad 85 0 zataka-4 141 | 243 152 -252 92 -209 99 - 210 104 211 112 214 9990 zataka 5 117 - 219 | uddezakaH-1 raviH 138 222 | uddezakaH -2 vAyuH 139 224 | uddezakaH - 3 jAlagranthikA 140 - 240 uddezakaH-4 zabdaH bhagavatI aGgasUtra uddezakaH - 1-4 lokapAla vimAnaM uddezakaH - 5-8 lokapAla rAjadhAnI uddezaka:- 9 nairayikaH uddezaka:- 10 lezyA uddezaka: 5 chadmasthaH uddezakaH-6 AyuH 152 - 261 uddezakaH - 7 pudgalaH 1531-263 | uddezakaH-8 nirgranthIputraH 156-270 uddezakaH 9 rAjagRhaH 157 - 271 | uddezakaH- 10 candramA 1636 zataka- 6 163 276 uddezakaH-1 vedanA 1803-277 | uddezaka:- 2 AhAra: 191285 | uddezakaH - 3 mahAAzrayaH 197 - 290 uddezakaH-4 sapradezakaH pRSTAH 20 20 20 21 21 21 21 21 21 21 21 21 21. 22 22 22. 23 23. 24 n 26 26 26 26. 260 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaH pRSTAGka: 454 458 mUlAGka viSayaH -299 / uddezakaH 5 tamaskAya: -301 | uddezakaH 6 bhavyaH -312 | uddezakaH-7 zAlI -316 | uddezakaH-8 pRA -319 | uddezakaH 9 karma [-326 | uddezakaH-10 anyayuthikaH zataka-7 |-338 | uddezakaH-1 AhAraH |-344 | uddezakaH-2 viratiH |-350 | uddezakaH-3 sthAvara |-352 | uddezakaH-4 jIvaH |-354 | uddezakaH-5 pakSI -360 | uddezakaH-6 AyuH |-364 | uddezakaH-7 anagAraH -370 uddezakaH-8 chadmasthaH |-376 | uddezakaH-9 asaMvRtaH |-380 uddezakaH-10 anyatIrthikaH | zatakaM-8 |-388 | uddezakaH-1 pudgalaH |-396 | uddezakaH-2 AziviSaH -399 | uddezakaH-3 vRkSaH |-400 | uddezakaH-4 kriyA pRSTAGkaH mUlAGkaH viSayaH | 284404 | uddezakaH-5 AjIvikaH 290-409 uddezakaH-6 prAsukaAhAraH 397 292/-411 | uddezakaH-7 adattAdAnaM 296] 421 uddezakaH-8 pratyanIka Yous 301-429 / uddezakaH-9 prayogabandhaH 419 303 -437 | uddezakaH-10 ArAdhanA 445 305/0 zatakaM-9 454 306-439 | uddezakaH-1 jambU 313/-443 | uddezakaH-2 jyotiSkaH 3124-444 | uddezakaH-3-30 antIpaH 322/-450 | uddezakaH-31 asoccA 460 323-459 / uddezakaH-32 gAMgeyaH 469 324/-470 | uddezakaH-33 kuNDagrAmaH 488 330/-472 | uddezakaH-34 puruSadhAtakaH 524 333 zatakaM-10 336-476 | uddezakaH-1 dizA 527 | 344-481 | uddezakaH-2 saMvRta anagAraH | 530 349-486 | uddezakaH-3 AtmaRddhiH 534 350-487 / uddezakaH-4 zyAmahastI | 36-489 / uddezakaH-5 devaH 538 388-492 | uddezakaH-6 samA 391/-493 | uddezakAH-7-34 antardIpaH 527 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtrasya bhagavatIaGgasUtraM-1 saTIkaM [aparanAma - vyAkhyAprajJaptayaGgasUtraM zataka - 1....10 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Arthika anudAtA -pa.pU. mAlavabhuSaNa tapasvI AcAryadeva zrI navaratnasAgara sUrIzvarajI ma.sA. nI preraNAthI zrI lAlabhAI devacaMda zAha taraphathI - nakala epha. -pa.pU. saraLa svabhAvI-zrImad bhagavatIsUtra vyAkhyAna pa, AcAryadeva zrI nAradevasAgarasUrIzvarajI ma.sA. tathA pUjyazrInA ziSyaratna tapasvI gaNivaryazrI caMdrakIrtisAgarajI ma.sA.nI preraNAthI zrI puruSAdAnIya pArzvanAtha hai. mUrti. jena saMgha, devakInaMdana sosAyaTI, amadAvAda taraphathI nakala epha. pa.pU. zAsana prabhAvaka kriyArAgI AcAryadevazrI vijaya -kacaMdra sUrIzvarajI ma.sA.nI preraNAthI eka sagRhastha taraphathI nakala epha. -pa.pU. sAhityapremI munirAja zrI sarvodaya sAgarajI ma.sA.nI preraNAthI- "acalagacchAdhipati pa.pU.A.bha. zrI guNasAgarasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pa.pU. munirAja zrI cAritraratnasAgarajI ma. nI 19mI aThThAi nimitte-zrI cAritraratna phA.ce. TrasTa taraphathI nakala eka -pa.pU. vaiyAvRtyakArikA sAdhvI zrI malayAzrIjI ma.sA.nA ziSyA vyavahAra vicakSaNA pU. sAdhvI zrI hitajJAzrIjI ma.nI preraNAthI jaina ArAdhanA maMdira-"jJAnakhAtA taraphathI nakala eka. -pa.pU. saumyamUrti sAmavIzrI saumyaguNAzrIjI ma.nI preraNAthI pa.pU. gurumAtA-vAtsalyamUrti sA. zrI ratnatrayAzrIjI ma.nI paMcamI punyatithi nimitte zrImatI lIlamabena prANalAla pI. dAmANI taraphathI nakala eka. -pa.pU. svanAmadhancA sA. zrI samyaguNAzrIjI tathA teonA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI-2013nA yazasvI cAturmAsa nimitte zrI pArzvapadmAvatI jaina saMgha, pArUlanagara, amadAvAda taraphathI nakala be. -pa.pU. ratnAsayArAdhako sAdhvIzrI samyaguNAzrIjI tathA teozrInA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI saMvata 2054nA nirmaLa ArAdhanAmaca cAtumasanI smRtimAM-ghATaloDiyA (pAvApurI) jaina zve, mUrti. saMgha, amadAvAda taraphathI nakala eka. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pa.pU. sAdhvI zrI ratnatrayAzrIjI ma.nA parama vineyA sA. zrI saeNmyaguNAzrIjInI preraNAthI teonA saMsArIbhAIzrI indravadanabhAI dAmANInA anumodanIya puruSArthathI "Agama dIpa-saMpuTa"nA badalAmAM prApta skamamAMthI-nakala yAra. -pa.pU. prazamarasanimagnA sAthvazrI prazamazIlAzrIjI ma.nI preraNAthIsametazikhara tirthI dvArikA pa.pU. sAdhvIzrI raMjanazrIjI ma.sA.nA ziSyA apratima vezyAvRtyakArikA sA.zrI malayAzrIjI tat ziSyA sA. zrI narendrazrIjI-tata ziSyA sA. zrI praguNAzrIjI ma.nA, AtmazreyArthearihaMta TAvara, jaina saMgha, muMbai taraphathI nakala eka. -pa.pU. AgamoddhAraka AcAryadevazrI nA samudAyavatI pa.pUjya vecAvRjyakArikA sA.zrI malayAzrIjI ma.nA ziSyA pU.sA. zrI kevalyazrIjI ma.nA ziSyA pU. sA. zrI bhavyAnaMdazrIjI ma.sA.nA suziSyA miSTabhASI sAdhvIzrI pUrNaprajJAzrIjI ma.sA. tathA temanA vinita ziSyA sA. zrI pUdirzitAzrIjI tathA sA. pUrNataMdatAzrIjInI preraNAthI-sarvodaya pArzvanAtha cerITebala TrasTa, mulunDa muMbaI taraphathI nakala eka. -pa.pUvaiyAvRtyakArikA sAdhvIzrI malayAzrIjI ma.nA praziSyA sA. zrI bhavyAnaMdazrIjIma.nA suvinitA sA.zrI kalAprajJAzrIjI tathA kokIlakaMThI sA. zrI kezavaprajJAjI nI preraNAthI -mehula sosAyaTI, ArAdhanAbhavana, subhASanagara, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka -zrI vizAzrImALI tapagacchajJAti-jJAnakhAtuM, jaina pAThazALA, jAmanagara taraphathI nakala be. zrI maMgaLa pArekhano khAMco-jaina zve. mUrti. saMgha, amadAvAda. taraphathI 2054nA cAturmAsa nimitte nakala be. - zrI AkoTA jaina saMgha, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka, zrImatI nayanAbena ramezacaMdra zAha, vaDodarAnI preraNAthI AgamonA seTanA badalAmAM prApta rakamamAMthI nakala pAMca. zeSa sarve rakama "amArA Aja paryanta prakAzanonA badalAmAM prApta thayelI che. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezaka: namo namo nimmala saNassa paMcama gaNaghara zrI supasviAmine namaH 5 bhagavatIaGgasUtraM saTIka (aparanAma-vyAkhyA prajJaptyaGgasUtra-saTIka) (mUlam + abhayadevasUriviracitA vRttiH) // 1 // sarvajJamIzvaramanantamasaGgamayaM, saarviiymsmrmniishmniihmiddhm| siddhiM zivaM zivakaraM karaNavyapetaM, zrImajinaM jitaripuM prayataH prnnaumi|| // 2 // natvA zrIvarddhamAnAya, zrImate ca sudharmaNe / sarvAnuyogavaddhebhyo, vA] sarvavidastathA // // 3 // etaTTIkAcUrNI jIvAbhigamAdivRttilezAMzca / saMyojya paJcamAjhaM vivRNomi vizeSataH kiJcit / / vyAkhyAtaM samavAyAkhyaM caturthamaGgam, athAvasarAyAtasya 'vivAhapannatti'ttisajjJitasya paJcamAGgasya samunnatajayakuJjarasyeva lalitapadapaddhatiprabuddhajanamanoraJjakasya upasarganipAtAvyavasvarUpasya dhanodArazabdasya liGgavibhaktiyuktasya sadAkhyAtasya sallakSaNasya devatAdhiSThitasya suvarNamaNDitoddezakasaya nAnAvidhAbhutapravaracaritasya SaTatriMzapraznasahanapramANasUtradehasya caturanuyogacaraNasya jJAnacaraNanayanugalasya dravyAstikaparyAyAstikanayadvitayandamuzalasya nizcayavyavahAranayasamunnatakumbhadvayasya prastAvanAvacanaracanAprakANDazuNDAdaNsya nigamanavacanAtucchapucchasya kAlAdhaSTaprakArapravacanopacAracAruparikarasya utsargApavAdasamucchaladatucchaghaNTAyugalaghoSasya yazaHpaTahapaTupratiravApUrNadikacakravAlasyasyAdvAdavizadAGkuzavazIkRtasya vividhahetuhetisamUhasamanvitasya mithyAtvAjJAnAviramaNalakSaNaripubaladalanAya zrImanmahAvIramahArAjena niyuktasya balaniyuktakakalpagaNanAyakamatiprakalpitasya muniyodhairanAbAdhamadhigamAya pUrvamunizilpikalpitorbahupravaraguNatve'pi hrasvatayA mahAtAmeva vAJchitavastusAdhanasamarthayovRtticUrNinADikayostadanyeSAMcajIvAbhigamAdivividhavivaraNadavarakalezAnAMsaMghaTTanena bRhattarAata evAmahatAmapyupakAriNI hastinAyakAdezAdiva gurujanavacanAtpUrvamunizilpi-kulotpanairasmAbhirnADikaveyaM vRttirArabhyate, iti shaastrprstaavnaa| (zataka-1) / atha vivAhapannatti'ttikaH zabdArtha?,ucyate, vividhAjIvAjIvAdipracuratarapadArthaviSayAH A-abhividhinA-kathaJcinnikhilajJeyavyAptayA maryAdayA vA-parasparAsaMkIrNalakSaNAbhidhAna rUpayA ? khyAnAni-bhagavato mahAvIrasya gautamAdivineyAn prati praznatapadArthapritapAdanAni Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/-/ vyAkhyAstAH prajJApyante-prarUpyante bhagavatA sudharmmasvAmi jambUnAmAnamabhiyasyAm 1 | athavA vividhatayA vizeSeNa vA AkhyAyanta iti vyAkhyAH- abhilApyapadArthavRttayastAH prajJApyante yasyAm 2 | vyAkhyAnAm-arthapratipAdanAnAM prakRSTAH jJaptayo- jJAnAni yasyAM sA vyAkhyAprajJapti 3 / athavA vyAkhyAyAH- arthakathanasya prajJAyAJca taddhetubhUtabodhasya vyAkhyAsu vA prajJAyA Apti-prApti AttirvA AdAnaM yasyAH sakAzAdasau vyAkhyAprajJAptivyAkhyAprajJAttirvA 4-5 / vyAkhyAprajJAdvA-bhagavataH sakAzAdAtirAttirvA gaNadharasya yasyAH sA tathA 6 / athavA vivAhA- vividhA vA pramANAbAdhitAH prajJA Apyante yasyAH; vivAhA cAsau vibAdhA cAsau vA prajJaptizca-arthaprajJaptizcArtha prarUpaNA vivAhaprajJaptirvivAhaprajJApti vibAdhaprajJAptirvibAdhaprajJaptirvA 7-8-9-10 / iyaM ca bhagavatItyapi pUjyatvenAbhidhIyate iti / iha vyAkhyAtAraH zAstravyAkhyAnArambhe phalayogamaGgalasamudAyArthAdIni dvArANi varNayanti, tAni ceha vyAkhyAyAM vizeSAvazyakAdibhyo'vaseyAni / zAstrakArAstu vighnavinAyakopazamananimittaM vineyajanapravarttanAya ca (maGgalaM ) ziSTajanasamayasamAcaraNAya vA maGgalAbhidheyaprayojanasambandhAnudAharanti, tatra ca sakalakalyANakAraNatayA'dhikRtazAsya zreyobhUtattvena vighnaH saMbhavatIti tadupazamanAya maGgalAntara vyapohena bhAvamalamupAdeya, maGgalAntarasyAnaikAntikatvAdanAtyantikatvAc bhAvamaGgalasya tu tadviparItatayA'bhilaSitArthasAdhanasamarthatvena pUjyatvAt, Aha ca -- 11911 "kiM puNa tamaNegatiyamaJcaMtaM ca Na jao'bhihANAI / tavvivarIyaM bhAve teNa viseseNa taM putraM // bhAvamaGgalasya ca tapaHprabhRtibhedabhinnatvenAnekavidhatye'pi parameSThipaJcakanamaskArUpaM vizeSeNopAdeyaM, parameSThinAM maGgalatvAlokottamatvazaraNyatvAbhidhAnAt, Aha ca- "cattAri maMgala" mityAdi, tannamaskArasya ca sarvapApapraNAzakatvena sarvavighnopazama hetutvAt Aha ca "eSa paJcanamaskAraH, sarvapApapraNAzanaH / 119 11 maGgalAnAM ca sarveSAM prathamaM bhavati maGgalam // ata evAyaM samastazrutaskandhAnAmAdAvupAdIyate, ata eva cAyaM teSAmabhyantaratayA'bhidhIyate, yadAha- 'so savvasuyakkhaMdha'byaMtarabhUo "tti, ataH zAstrasyAdAveva parameSThipaJcakanamaskAramupadarzayannAha - -: zatakaM - 1 uddezakaH-1 : mU. (1) namo arahaMtANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajjhAyANaM namo (loe) savvasAhUNaM / vR. tatra nama iti naipAtikaM padaM dravyabhAsaGkocArtham, Aha ca " nevAiyaM payaM davvabhAvasaMkoyaNa payattho' 'namaH' karacaraNamastakasupraNidhAnarUpo namaskAro bhavatvityarthaH / kebhya ityAha-'arhadbhayaH' amaravaravinirmitAzokAdimahAprAtihAryarUpAM pUjAmarhantItya- rhantaH, yadAha119 11 "arihaMti vaMdaNanamaMsaNANi arihaMti pUyasakkAraM / siddhigamaNaM ca arahA arahaMtA teNa vucchaMti // Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 atastebhyaH, iha ca caturthyarthe SaSThI prAkRtazailIvazAt / avidyamAnaM vA rahaH-ekAntarUpo dezaH antazcamadhyaM giriguhAdInAM sarvaveditayA samastavastustomagatapracchannatvasyAbhAvena yeSAM te araho'ntaraH atastebhyo'raho'ntarbhayaH / athavA-avidyamAno rathaH-syandanaH sakalaparigrahopalakSaNabhUto'ntazca-vinAzo jarAdhupalakSaNabhUto yeSAM te arathAntA atastebhyaH / athavA 'arahaMtANaM'ti kvacidapyAsaktimagacchadbhayaH kSINarAgatvAt / athavA arahayadbhayaH-prakRSTarAgAdihetubhUtamanojJetaraviSayasaMparke'pi vItarAgatvAdikaM svaM svabhAvamatyajadbhaya ityarthaH / -'arihaMtANaMti pAThAntaraM, tatra karihantRbhyaH, Aha c||1|| "aTThavihaMpiya kambhaM aribhUyaM hoi syljiivaannN| taM kammamari haMtA arihaMtA teNa vuccaMti // 'aruhaMtANa' mityapi pAThAntaraM, tatra 'arohadbhavaH' anupajAyamAnebhyaH, kSINakarmabIjatvAt, Aha c||1|| "dagdhe bIje yathA'tyantaM, prAdurbhavati naangkurH| karmabIje tathA dagdhe, na rohati bhavAGkuraH / / namaskaraNIyatA caiSAM bhImabhavagahanabhramaNabhItabhUtAnAmanupamAnandarUpaparamapadapurapathapradarzakatvena paramopakAritvAditi / 'namo siddhANaM' ti, sitaMbaddhamaSTaprakArakarmendhanaMdhmAtaM-dagdhaMjAjvalyamAnazukladhyAnAnalena yaiste niruktavidhinA siddhaaH| athavA 'Sidhu gatau' iti vacanAt sedhanti sma-apunarAvRttyA nirvRtipurImagacchan / athavA 'SidhusaMrAddhau itivacanAt siddhayanti sma-niSThitArthA bhavantisma, athavA 'SidhUJ zAstre mAGgalye ca' itavacanAt sedhanti sma-zAsitAro'bhUvan maGgalyarUpatAM cAnubhavanti smeti siddhAH / / athavA siddhAH-nityAH, aparyavasAnasthitikatvAt, prakhyAtA vA bhavyairupalabdhaguNasandohatvAt, Aha c||1|| "mAtaM sitaM yena purANakarma, yo vA gato nivRtisaudhmuurdhni| khyAto'nuzAstA pariniSThitArtho, yaH so'stu siddhaH kRtamaGgalo me / / atastebhyo namaH, namaskaraNIyatA caiSAmavipraNAzijJAdarzanasukhavIryAdiguNayuktatayA svaviSayapramodaprakarSotpAdanena bhvyaanaamtiivopkaarhetutvaaditi| __'namo AyariyANaM'ti, A-maryAdayA tadviSayavinayanarUpayA caryante-sevyante jinazAsanArthopadezakatayA tadAkAGkSibhirityAcAryA, uktaJca - // 1 // "suttatthaviU lakkhaNajutto gacchassa meddhibhuuoy| gaNatattivippamukko atthaM vAei aayrio|| athavA-AcAro-jJAnAcArAdi paJcadhA A-maryAdayA vA cAro-vihAra AcArastatra svayaMkaraNAt prabhASaNAt pradarzanAcetyAcAryA, Aha ca Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 119 11 "paMcavihaM AyAraM AyaramANA tahA payAsaMtA / AyAraM daMsaMtA AyariyA teNa vucaMti // athavA A-ISad aparipUrNA ityarthaH, cArA herikA ye te AcArAH, cArakalpA ityarthaH / yuktAyuktavibhAganirUpaNanipuNA vineyAH atasteSu sAdhavo yathAvacchastrArthopadezakatayA ityAcAryA atastebhyaH, namasyatA caiSAmAcAropadezakatayopakAritvAt / 'namo uvajjhAyANaM' ti upa-samIpamAgatyAdhIya 'iGa adhyayane' itivacanAt paThyate 'iNa gatA' vitivacanAdvA adhi-Adhikyena gamyate, 'iksmaraNe' iti vacanAdvA smaryate sUtrato jinapravacanaM yebhyaste upAdhyAyAH, yadAha 119 11 "bArasaMgo jiNakkhAo, sajjhAo kahio buhehiM taM - uvaiti jamhA uvajhAyA teNa vuccati // -athavA upAdhAnamupAdhi-saMnidhistenopAdhinA upAdhau vA Ayo- lAbhaH zrutasya yeSAmupAdhInAM vA vizeSaNAnAM prakramAcchebhavanAnAmAyo-lAbho yebhyaH / athavA upAdhireva saMnidhireva Ayam-iSTaphalaM daivajanitatvena ayAnAm iSTaphalAnAM samUhastadekahetutvAdyeSAm / athavA AdhInAM manaH pIDAnAmAyo - lAbha AdhyAyaH adhiyAM vA naJaH kutsArthatvAt kubuddhInAmAyo'dhyAyaH 'dhyai cintAyAm' ityasya dhAtoH prayogAnnaJaH kutsArthatvAdeva ca dudhyAna vA'dhyAyaH upahata AdhyAryaH adhyAyo vA yaiste upAdhyAyA atastebhyaH, namasyatA caiSAM susaMpradAyAyAtajinavacanAdhyApanato vinayanena bhavyAnAmupakAritvAditi / 'namo savvasAhUNa' miti, sAdhayanti jJAnAdizaktibhirmokSamiti sAdhavaH samatAM vA sarvabhUteSu dhyAyantIti niruktinyAyAtsAdhavaH, yadAha 119 11 - bhagavatI aGgasUtraM 1/-/9/9 "nivvANasAhae joe, jamhA sArheti sAhuNo / samAya savvabhUesa, tamhA te bhAvasAhuNo / / sAhAyakaM vA saMyamakAriNAM dhArayantIti sAdhavaH, niruktereva, sarve ca te sAmAyikAdivizeSaNAH pramattAdayaH pulAkAdayo vA jinakalpikapratimAkalpikayathAlandakalpikaparivAhAravizuddhikalpikasthavirasthitakalpi (kAsthitakalpi) kasthitAsthitakalpika kpAtItabhedAH pratyekabuddha- svayambuddhabuddhabodhitabhedAH bhAratAdibhedAH suSamaduSSamAdivizeSitA vA sAdhavaH sarvasAdhavaH, sarvagrahaNaM ca sarveSAM guNavatAmavizeSanamanIyatApratipAdanArtham, idaM cArhadAdipadeSvapi boddhavyaM, nyAyasya samAnatvAditi / athavA sarvebhyo jIvebhyo hitAH sArvAste ca te sAdhavazca sArvasya vA arhato na tu buddhAdeH sAdhavaH sArvasAdhavaH, sarvAn vA zubhayogAn sAdhayanti-kurvanti sArvvAn vA arhataH sAdhayantitadAjJAkaraNAdArAdhayanti pratiSThApayanti vA durnayanirAkaraNAditi sarvvasAdhavaH sArvasAdhavo vA athavA zravyeSu zravaNArheSu vAkyeSu, athavA savyAni dakSiNAnyanukUlAni yAni kAryANi teSu sAdhavo nipuNAH zravyasAdhavaH savyasAdhavo vA'tastebhyaH / 'namo loe savyasAhUNaM' ti kvacitpAThaH, tatra sarvazabdasya dezasarvatAyAmapi darzanAdaparizeSasarvatopadarzanArthamucyate / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 'loke' manuSyaloke na tu gacchadau ye sarvasAdhavastebhyo nama iti / eSAM ca namanIyatA mokSamArgasAhAyakakaraNenopakAritvAt, Aha ca - // 1 // "asahAe sahAyattaM kareMti me saMyamaM kreNtss| eeNa kAraNeNaM namAmi'haM savvasAhUNaM / / nanu yadyayaM sakSepeNanamaskArastadA siddhasAdhUnAmeva yuktaH, tadgrahaNe'nyeSAmapyarhadAdInAM grahaNAt, yato'rhadAdayo na sAdhutvaMvyabhicaranti, atha vistareNa tadA RSabhAdivyaktisamuccAraNato'sau vAcyaH syAditi, naivaM / yatonasAdhumAtranamaskAre'haMdAdinamaskAraphalamavApyate, manuSyamAtranamaskAre rAjAdinamaskAraphalavaditi kartavyo vizeSato'sau, prativyakti tu nAsau vAcyo'zakyatvAdeveti nanu yathApradhAnanyAnamaGgIkRtya siddhAdirAnupUrvIyuktA'tra, siddhAnAM sarvathA kRtakRtyatvena sarvapradhAnatvAt, naivam, arhadupadezena siddhAnAMjJAnamAnatvAdahatAmeva ca tIrthapravarttanenAtyantopakAritvAdityarhadAdirevasA, nanvevamAcAryAdi prApnoti, kvacitkAle AcAryebhyaH sakAzAdarhadAdInAM jJAyamAnatvAt, ataeva ca teSAmevAtyantopakAritvAt, naivam, AcAryANAmupadezadAnasAmarthyamahuMdupadezata eva, nahi svatantrA AcAryAdaya upadezato'rthajJApakatvapratipadyante, ato'rhanta eva paramArthena srvaarthjnyaapkaaH| tathA arhatpariSadrUpA evAcAryAdayo'tastAn namaskRtyArhannamaskaraNamayuktam, uktNc||1|| "neya koivi parisAe paNamittA paNamae rnno"tti|| evaM tAvatparameSThino namaskRtyAdhunAtanajanAnAM zrutajJAnasyAtyantopakAritvAt tasya ca dravyabhAvazrutarUpatvAt bhAvazrutasya ca dravyazrutahetukatvAtsajJA'kSararUpaMdravyazrutaMnamaskurvannAha mU. (2) naMmo baMbhIe liviie| vR. lipi-pustakAdAvakSaravinyAsaH, sA cASTAdazaprakArA'pi zrImannAbheyajinena svasutAyA brAhmInAmikAyA darzitA tato brAhmItyabhidhIyate, Aha ca - ___"le haM livIvihANaM jiNeNa baMbhIi daahinnkrennN"| / ityato brAhmItisvarUpavizeSaNaM liperiti / / nanuadhikRtazAstrasyaiva maGgalatvAtkiM maGgalena ?, anavasthAdidoSaprApteH, satyaM, kintu ziSyamatimaGgalaparigrahArthaM maGgalopAdAnaM ziSTasamayaparipAlanAya vetyuktameveti, abhidheyAdayaH punarasya sAmAnyena vyAkhyAprajJaptiriti nAmnaivoktA iti te punarnocyante, tata eva zrotRpravRttyAdISTaphalasiddheH / tathAhi-iha bhagavatA'rthavyAkhyA abhidheyatayA uktAH,tAsAMca prajJApanA bodho vA'nanta-raphalaM, paramparaphalaM tu mokSaH, sa cAsyA''ptavacanatvAdeva phalatayA siddho, na hyAptaH sAkSAt pAramparyeNa vA yannastra mokSAGgaM tatpratipAdayitumutsahe, anAptatvaprasaGgAt, tathA'yameva sambandho yadutAsya zAsyedaM prayojanamiti / tadevamasya zAsyaikazrutaskandharUpasya sAtirekAdhyayanazatasvabhAvasya uddezakasahasrI (10000) pramANasyaSaTatriMzaprazna (36000) sahasraparimANasyaaSTAzItisahasrAdhikalakSadvaya (288000) pramANapadarAzermaGgalAdIna darzitAni / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 bhagavatIagasUtraM 1/-11/2 atha prathame zate granthAntaraparibhASayA'dhyayane dazoddezakA bhavanti, uddezakAzcaadhyayanArthadezAbhidhAyino'dhyayanavibhAgAH / / uddizyante-upadhAnavidhinA ziSyasyAcAryeNa yathA-etAvantamadhyanabhAgamadhISve-tyevamuddezAstaevoddezakAH, tAMzca sukhadharaNasmaraNAdinimittamAdyAbhidheyAbhidhAnadvAreNa saMgrahItumi-mAM gAthAmAhamU. (3) rAyagiha calaNa dukkhe kaMkhapaose ya pagaMi puddhviio| jAvaMte neraie bAle gurue ya clnnaao|| 1. adhikRtagAthArtho yadyapi vakSyamANoddezakadazakAbhigame svayamevAvagamyate tathA'pi bAlAnAM sukhAvabodhArthamabhidhIyate tatra 'rAyagihe tiluptasaptamyekavacanatvAdrAjagRhenagare vakSyamANoddezakadazakasyArtho bhagavatA zrImahAvIreNa darzita iti vyAkhyeyam, evmnytraapiissttvibhktynttaa'vseyaa| 'calaNa'tti calanaviSayaH prathamoddezakaH 'calamANe calie'ityAdharthanirNayArtha ityarthaH1 'dukkhe'ttiduHkhaviSayodvitIyaH 'jIvobhadanta svayaMkRtaMduHkhaMvedayatI'tyAdipraznanirNayArtha ityarthaH 2 / / 'kaMkhapaose'tti kAGkSA-mithyAtvamohanIyodayasamuttho'nyAnyadarzanagraharUpo jIvapariNAmaH sa eva prakRSTo doSo-jIvadUSaNaM kAGkSApradoSastadviSayastRtIyaH, 'jIvena bhadanta kAGkSAmohanIyaM karma kRtamityAdyarthanirNayArtha ityrthH3| cakAraH samuccaye, pagaitti prakRtayaH-karmabhedAzcaturthoddezasyArthaH, 'kati bhadanta ! karmaprakRtayaH?' ityAdizcAsau 4 / / 'puDhavIo'ttiralaprabhAdipRthivyaH paJcamevAcyAH, 'kati bhadanta! pRthivyaH?' ityAdi ca sUtramasya 5 / _ 'jAvaMte'tti yAvacchabdopalakSitaH SaSThaH 'yAvato bhadanta !' avakAzAntarAtsaryaM ityaadisuutrshcaasau6|| neraie ttinairayikazabdopalakSitaHsaptaH, nairayiko bhadanta! nirayeutpadyamAna ityAdi ca ttsuutrN| 'bAle ti bAlazabdopalakSito'STamaH, ekAntabAlobhadanta! manuSya' ityAdisUtrazcAsau 8 / 'gurue'tti gurukaviSayo navamaH, 'kathaMmadanta ! jIvA gurukatvamAgacchanti ?' ityAdica sUtramasya 9| caH samuccayArthaH, 'calaNAo'tti bahuvacananirdezAncalanAdhAdazamoddezakasyArthA / / tatsUtraM caivam-'anyayUthikA bhadanta !' evamAkhyAnti-calad acalitamityAditi prathamazatoddezakasaGgrahaNigAthArtha H / tadevaM zAstroddeze kRtamaGgalAdikRtyo'pi prathamazatasyAdau vizeSato maGgalamAha mU. (4) namo suyss| vR. 'namosuyassa'tti namaskAro'stu zrutAya dvAdazAGgIrUpAyArhapravacanAya, nanviSTadevatAnamaskAromaGgalArtho bhavati, naca zrutamiSTavateti kathamayaMmaGgalArtha iti?,atrocyate, zrutamiSTadevataiva arhatAM namaskaraNIyatvAt, siddhavat, namaskurvanti ca shrutmrhnto| 'namastIrthAye'ti bhaNanAt, tIrthaM ca zrutaM saMsArasAgarottaraNAsAdhAraNakAraNatvAt, tadAdhAratvenaiva ca saGghasya tIrthazabdAbhidheyatvAt, tatA siddhAnapi maGgalArthamahanto namaskurvantyeva / ||3||"kaauunn namokkAraM siddhANamabhiggahaM tu so giNhe'' iti vacanAditi // evaM tAvaprathamazatoddezakAbhidheyArthalezaH prAgdarzitaH, tatazca 'yathoddezaM nirdeza' iti ___ Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezaka:-1 nyAyamAzrityAditaH prathamoddezakArthaprapaJcovAcyaH, tasya ca guruparvakramalakSaNaMsambandhamupadarzayan bhagavAn sudharmasvAmI jambUsvAminamAzrityedamAha mU. (5) teNaMkAleNaM teNaMsamaeNarAyagihe nAmaMnayare hotthA, vaNNao, tassaNaM rAyagihassa nagarassa bahiyA uttarapurachime disIbhAe guNasilae nAmaMceie hotthA, seNie rAyA, cellaNA devI vR.atha kathamidamavasIyate yaduta-sudharmasvAmIjambUsvAminamabhi saMbandhagranthamuktavAniti?, ucyate, sudharmasvAmivAcanAyAevAnuvRttatvAt, Ahaca-"titthaM ca suhammAo niravaccA gaNaharA sesA" sudharmasvAminazca jambUsvAmyevapradhAnaH ziSyo'tastamAzrityevaM vAcanA pravRtteti, tathA SaSThAGge upodhyAta evaM dRzyate-yathA kila sudharmasvAminaM prati jambUnAmA prAha - __ "jai NaM bhaMte ! paMcamassa aMgassa vivAhapannattIe samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM ayamaThe pannatte, chaThussaNaMbhaMte ! ke aDhe pannatte?" tti, tata evamihApisudharmAMva jambUnAmAnaM pratyupodaghAtamavazyamabhihitavAnityavasIyata iti |ayN copodghAtagrantho mUlaTIkAkRtA samastaMzastramAzritya vyAkhyAto'pyasvAbhiH prathamoddezakamAzritya vyAkhyAsyate, pratizataM pratyuddezakamupodaghAtasyeha zAstre'nekadhA'bhidhAnAditi, ayaMcaprAgvyAkhyAto namaskArAdikogranthovRttikRtAna vyAkhyAtaH kuto'pi kaarnnaaditi| 'teNaMkAleNaM ti, te iti-prAkRtazailIvazAttamasminyatra tannagaramAsIt, NaMkAro'nyatrApi vAkyAlaGkArArthoyathA 'imANaMbhaMte! puDhavI tyAdiSu 'kAle' adhikRtAvasarpiNIcaturthavibhAgalakSaNa iti, teNaM titasmin yatrAsau bhagavAn dharmakathAmakarot 'samaeNaM ti samaye-kAlasyaiva viziSTe vibhAge, athavA tRtIyaiveyaM, tatastena kAlena hetubhUtena tena samayena hetubhUtenaiva 'rAyagihe'tti ekAraH prathamaikavacanaprabhavaH kayare Agacchai dittarUve" ityAdAviva, tatazca rAjagRhaM nAma nagaraM 'hotya'tti bhvt| nanvidAnImapi tannagaramastItyataH kathamuktamamavaditi ?, ucyate, varNakagranthoktavibhUtiyuktaMtadaivAbhavatnatu sudharmasvAminovAcanAdAnakAle, avasarpiNItvAtkAlasya tdiiyshubhbhaavaanaaNhaanibhaavaat| vannaottiihasthAnake nagaravarNako vAcyaH, granthagauravabhayAdihatasyAlikhitatvAta, sacaivam-riddhasthimiyasamiddhe" RddhaM-purabhavanAdibhivRddhaM stimitaM-sthiraMsvacakraparacakrAdibhayavarjitatvAt samRddhaM-dhana dhAnyAdivibhUtiyuktatvAt, tataH padatrayasya karmadhArayaH, pamuiyajaNajAvae' pramuditAHhRSTAH pramodakAraNavastUnAM sadbhAvAjanA-nagaravAstavyalokA jAnapadAzcajanapadabhavAstatrAyAtAHsantoyatra tatpramuditajanajAnapadamityAdiraupapAtikAtsavyAkhyAno'tra dRzyaH / tassaNaM'ti SaSThayAH paJcamyarthatvAttasmAdrAjagRhAnagarAt 'bahiya'tti bahistAt 'uttarapuracchime'tti uttarapaurastye 'disIbhAe'tti dizAMbhAgo digrUpovA bhAgogaganamaNDalasya digbhAgastatra _ 'guNasilakaM nAma ceiyaM ticiterlepyAdicayanasya bhAvaH karmaveti caityaM-sajjAzabdatvAddevabimbaM tadAzrayatvAttadgRhamapi caityaM, tacceha vyantarAyatanaM na tu bhagavatAmarhatamAyatanaM 'hostha'tti babhUva, iha ca yanna vyAkhyAsyate tatprAyaH sugamatvAdityavaseyamiti / mU. (6) te NaM kAle NaM teNaM samae NaM samaNe bhagavaM mhaaviire| Aigare titthagare sahasaMbuddhe parusuttame purisasIhe purisavarapuMDarIe purisavaragaMdhahatthIe Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 bhagavatIaGgasUtraM 1/-19/6 loguttame loganAhe logappadIve logapaJjoyagare abhayadae cakkhudae maggadae saraNadae dhammadesae dhammasArahIe dhammavaracAuraMtacakkavaTTI appaDihayavaranANadasaNadhare viyaTThachaume jiNe jANae buddhe bohae mutte moyae saLnU savvadarisI sivamayalamaruyamanaMtamakkhayamavvAbAhamapunarAvatayaM siddhigainAmadheyaM ThANaM saMpAviukAme jAva samosaraNaM / vR. 'samaNe'tti zramu tapasi khede ceti vacanAt zrAmyati-tapasyatIti zramaNaH, athavA saha zobhanenamanasAvartata iti samanAH,zobhanatvaM ca manaso vyAkhyAtaM stavaprastAvAt, manomAtrasattvasyAstavatvAt, saMgataMvA-yathA bhavatyevamaNatibhASatesamovA sarvabhUteSu san aNati-anekArthatvAddhAtUnAM pravartata iti samaNo niruktivazAd bhavati, 'bhagavati bhagavAn-ezvaryAdiyuktaH pUjya ityarthaH / 'mahAvIre'tti vIraH 'sUra vIra vikrAntAvi tivacanAt ripunirAkaraNato vikrAntaH, sacacakravatyAdirapisyAdato vizeSyate-mahAMzcAsaudurjayAntarariputiraskaraNAdvIrazcetimahAvIraH, etacca devairbhagavato gauNaM nAma kRtaM, yadAha-"ayame bhayabheravANaM khaMtikhame parisahovasaggANaM / devehiM (se nAma) kae (samaNe bhagava) mhaaviiretti,"| 'Adikare'ttiAdau-prathamataH zrutadharmam-AcArAdigranthAtmakaM karoti-tadarthapraNAyakatvena praNayatItyevaMzIla AdikaraH, AdikaratvAJcasau kiMvidhaityAha-tityayare'ttitaranti tena saMsArasAgaramiti tIrtha-pravacanaM tadavyatirekAceha saGghastIrtha tatkaraNazIlatvAttIrthakaraH, tIrthakaratvaM cAsya nAnyopadezapUrvakamityata Aha sahasaMbuddhe tti, saha-Atmanaiva sArddhamananyopadezataityarthaH, samyaga-yathAvavuddho-heyopAdeyopekSaNIyavastutvaM viditavAnitisahasaMbuddhaH / sahasaMbuddhatvaMcAsyana prAkRtasya sataH, puruSottamavAdityata Aha / 'purisottamo'tti, puruSANAM madhyetena tenarUpAdinA'tizayenodgatatvAdUrdhvavatitvAduttamaH puruSottamaH, atha puruSottamatvamevAsya siMhAdyupamAnatrayeNa samarthayatrAha - 'purisasIhe'tti, sihaMiva siMhaH puruSazcAsausiMhazcetipuruSasiMhaH, lokena hi siMhe zoryamatiprakRSTamabhyupagatamataH zaurye sa upamAnaM kRtaH, zauryaM tu bhagavato bAlye pratyanIkadevena bhAgyamAnasyApyabhItatvAt kulizakaThinamuSTiprahAraprahatipravarddhamAnArazarIrakubjatAkaraNAcceti, tathA 'purisavarapuMDarIe'tti, varupuNDarIkaM-pradhAnadhavalasahapatraM puruSa eva varapuNDarIkamiveti puruSavarapuNDarIkaM, dhavalatvaM cAsya bhagavataH sarvAzubhamalImasarahitatvAt sarvezca zubhAnubhAvaiH zuddhatvAt, athavA puruSANAM-tatsevakajIvAnAM varapuNDarIkamiva-varacchatramivayaHsantApAtapanivAraNasamarthatvAt bhUSAkAraNatvAcca sa puruSavarapuNDarIkamiti, tathA - _ 'purisavaragaMdhahasthitti puruSa eva varagandhahastI puruvaragandhahastI, yathA gandhahastino gandhenApi samastetarahastino bhajyante tathA bhagavatastaddezaviharaNena ItiparacakradurbhikSaDamaramarakAdIniduritAni nazyantIti puruSavaragandhahastItyucyata ityata upamAtrayAtpuruSottamo'sau / na cAyaM puruSottama eva, kintu?, lokasyApyuttamo, 'lokanAthatvAd', etadevAha 'loganAhetti, lokasya-sajjJibhavyalokasya nAthaH-prabhurlokanAthaH, nAthatvaM ca yogakSemakAritvaM, yogakSemakRnnAtha' iti vacanAt, taccAsyAprAptasya samyagdarzanAderyogakaraNena labdhasya ca paripAlaneneti, lokanAthatvaM ca yathA'vasthitasamastavastustomapradIpanAdevetyata Aha - Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, vargaH-, uddezakaH-1 13 'logapaIve'tti lokasya-viziSTatiryagnarAmararUpasyA''ntaratimiranirAkaraNena prakRSTaprakAzakAritvAtpradIpa iva pradIpaH, idaM vizeSaNaM draSTa lokamAzrityoktam, atha dRzyaM AmAzrityAha / / logapaJjoyagare'tti, lokasya-lokyata iti lokaH anayA vyutpattyA lokAlokasvarUpasya samastavastustomasvabhAvasthAkhaNDamArtaNDamaNDalamiva nikhilabhAvasvabhAvAvabhAvasasamarthakevalAlokapUrvakapravacanaprabhApaTalapravarttanena pradyotaM-prakAzaM karotItyevaMzIlo lokapradyotakaraH -- uktavizeSaNopetazca 'mihirahariharahiraNyagarbhAdirapi tattIrthikamatena bhavatIti ko'sya vizeSa ityAzaGkAyAM tadvizeSAbhidhAnAyAha-' _ 'abhayadae'tti, na bhayaM dayate-dadAti prANApaharaNarasike'pyupasargakAriNi prANinItyabhayadayaH, abhayA vA-sarvaprANibhayaparihAravatIdayA-anukampA yasya so'bhayadayaH, hariharamihirAdayastu naivamitivizeSaH, na kevalamasAvapakAriNAM tadanyeSAM vA'narthaparihAramAtraM karoti api tvarthaprAptimapi karotIti darzayannAha 'cakkhudaye'tti, cakSuriva cakSu-zrutajJAnaM zubhAzubhArthavibhAgopadarzakatvAt, ydaah||1|| "cakSuSmantasya eveha, ye zrutajJAnacakSuSA / samyak sadaiva pazyanti, bhAvAn hevetarAnnarAH / / .. taddayataiti cakSurdayaH, yathAhilokekAntAragatAnAMcauraikluiptadhanAnAMbaddhacakSuSAMcakSuruddhATanena cakSurdatvA vAJchitamArgadarzanenopakArI bhavati, evamayaMmapi saMsArAraNyavarttinAM rAgAdicauraviluptadharmadhanAnAM kuvAsanA''cchaditasajJAnalocanAnAMtadapanayanena zrutacakSurdattvA nirvANamAnyacchannupakArItidarzayannAha / 'maggadae'tti,mArga-samyagdarzanajJAnacAritrAtmakaMparamapadapurapathaM dayata iti mArgadayaH, yathA hi loke cakSurudghATanaM mArgadarzanaMca kRtvA caurAdiviluptA nirupadravaM sthAna prApayan paramopakArI bhavatItyevamayamapIti darzayannAha - "saraNadae'ttizaraNaM-trANaMnAnAvidhopadravopadrutAnAMtadrakSAsthAnaM, tacca paramArthato nirvANaM tayata iti zaraNadayaH, zaraNadAyakatvaM cAsya dharmadezanayaivetyata Aha 'dhammadesae'tti, dharmaM zrutacAritrAtmakaM dezayatItidharmadazakaH, dhammadaye'tti pAThAntaraM, tatra ca dharma-cAritrarUpaM dayata iti dharmAdayaH, yathA rathasya sArathI rathaM rathikamazvAMzca rakSati evaM bhagavAn cAritradharmAGgAnAM saMyamAtmapravacanAkhyAnAM rakSaNopadezAddharmasArathirbhavatIti, tIrthAntarIyamatenAnye'pi dharmasArathayaH santIti vizeSayannAha____'dhammavaracAuraMtacakkavaTTI ti, trayaH samudrAzcaturthazca himavAnete catvAro'ntAH-pRthivyAntAH eteSu svAmitayA bhavatIti cAturantaHsacAsau cakravartIca cAturantacakravartIvarazcAsau cAturantacakravartIca varacAturantacakravartI rAjAtizayaH,dharmaviSaye varacAturantacakravartI dharmavaracAturantacakravartI, yathA hipRthivyAM zeSarAjAtizAyI varacAturantavacakravartI bhavati tathA bhagavAndharmaviSaye zeSapraNetRNAM madhye sAtizayatvAttathocyata iti, athavA dharma eva varamitaracakrApekSayA kapilAdidharmacakrApekSayA vA caturantaM-dAnAdibhedena caturvibhAgaM catasRNAM vA naranArakAdigatInAmantakAritvAccaturantaM tade cAturantaM yaccakrabhAvArAticchedAt tena vartituM zIlaM yasya sa tathA, etacca dharmadezaktvAdivizeSaNakadambakaM prakRSTajJAnAdiyoge sati bhavatItyAha - Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtraM 1/-/1/6 'appaDihayavaranANadaMsaNadhare 'tti apratihate- kaTakuvyAdibhirarakhalite avisaMvAdake vA ata eva kSAyikatvAdvA vare - pradhAne jJAnadarzane kevalAkhye vizeSasAmAnyabodhAtmike dhArayati yaH sa tathA, chadmavAnapyevaMvidhasaMvedanasaMpadupetaH kaizcidabhyupagamyate, sa ca mithyopadezitvAnnopakArI bhavatIti nizchadmatApratipAdanAyA'syAha, athavA kathamasyApratihatasaMvedanatvaM saMpannam ?, atrocyate, AvaraNAbhAvAd, enamevAsyA''vedayannAha - 'viyaTTachaume' tti vyAvRttaM nivRttamapagataM chadma-zaThatvamAvaraNaM vA yasyAsau vyAvRttachadmA, chadmAbhAvAzcAsya rAgAdijayAjAta ityata Aha 14 - 'jiNe' tti, jayati-nirAkaroti rAgadveSAdirUpAnarAtIniti janaH, rAgAdijayazcAsya rAgAdisvarUpatajJjayopAyajJAnapUrvaka eva bhavatItyetadasyAha 'jANae 'tti, jAnAti chAdmasthikajJAnacatuSTayeneti jJAyakaH, jJAyaka ityanenAsya svArthasaMpatyupAya uktaH, adhunA tu svArthasaMpattipUrvakaM parArthasaMpAdakatvaM vizeSaNacatuSTayenAha - 'buddhe' tti, buddhI jIvAditattvaM buddhavAn tathA 'bohae' tti jIvAditattvasya pareSAM bodhayitA ' tathA 'mutte 'ti mukto bAhyAbhyantaragranthibandhanena muktatvAt, tathA 'moyae' tti pareSAM karmmabandhanAmnocayitA / atha muktAvasthAmAzritya vizeSaNAnyAha - 'savvannU savvadarisI' ti, sarvasya vastustomasya vizeSarUpatayA jJAyakatvena sarvajJaH, sAmAnyarUpatayA punaH sarvadarzI, na tu muktAvasthAyAM darzanAntarAmimatapuruSavadbhaviSyajjaDatvam, etacca padadvayaM kvacinna dRzyati iti, tathA / 'sivamayala' mityAdi, tatra 'zivaM' sarvA''bAdhArahitatvAd 'acalaM' svAbhAvikaprAyogikacalanahetvamAvAd / - 'arujam' avidyamAnarogaM tannibandhanazarIramanasorabhAvAt / 'anantam' anantArthaviSayajJAnasvarUpatvAt 'akSayam' anAzaMsAdyaparyavasitasthitikatvAt akSataM vA paripUrNatvApIrNamAsIcandramaNDalavat 'avyAbAdhaM' pareSAmapIDAkAritvAt 'apunarAvattiyaM' ti karmabIjAbhAvAdbhavAvatArarahitaM / 'siddhigainAmadheyaM' ti sidhyanti niSThitArthA bhavanti tasyAM sA siddhi sA cAsau gamyamAnatvAdatizca siddhigatistadeva nAmadheyaM-prazastaM nAma yasya tattathA / 'ThANaM' ti tiSThati - anavasthAnanibandhanakarmAbhAvena sadA'vasthito bhavati yatra tatsthAnaMkSINakarmmaNo jIvasya svarUpaM lokAgraM vA, jIvasvarUpavizeSaNAni tu lokAgrasyA''dheyadharmANA - mAdhAre'dhyAropAdavaseyAni, tadevaMbhUtaM sthAnaM / 'saMpAviukAme 'tti yAtumanAH, na tu tavyAptaH, tatprAptasyAkaraNatvena vivakSitArthAnAM prarUpaNA'sambhavAt prAptukAm iti ca yaducyate tadupacArAd, anyathA hi nirabhilASA eva bhagavantaH kevalino bhavanti- 'mokSe bhave ca sarvatra, nispRho munisattamaH' iti vacanAditi / 'jAva samosaraNaM' ti, tAvadbhagavadvarNako vAcyo yAvatsamavasaraNaM samavasaraNavarNaka iti, saca bhagavadvarNaka evam-"bhuyamoyagabhiMganekajjalapahaThThabhamaragaNaniddhanikurUMbaniciya-kuMciyapayAhiNAvattamuddhasirae" bhujamocako ratnavizeSaH bhRGgaH kITavizeSo'GgAravizeSo vA nailaM-nIlIvikAraH kajalaM - praSTabhramaragaNaH pratItaH eta eva snigdhaH - kRSNacchayo nikurambaH-samUho yeSAM te tathA Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, varga:-, uddezakaH-1 teca te nicitAzca-nibiDAH kuJcitAzca-kuNDalIbhUtAH pradakSiNAvartAzca mUrddhati zirojA yasya sa tathA, evaM zirojavarNakAdi "ratuppalapattamauyasukumAlakomalatale" iti pAdatalavaraNa-kAntaH zarIravarNako bhAgavato vAcyaH, pAdatalavizeSaNasya cAyamartha-raktaM-lohitam utpalapatravatkamaladalavat mRdukam-astabdhaM sukumAlAnAMmadhye komalaMca talaM-pAdatalaM yasya sa tthaa| tathA-"aTThasahassavarapurisalakkhaNadhareAgAsagaeNaMcakkeNaMAgAsagaeNaMchatteNaM AgAsagayAhiMcAmarAhiM AgAsaphalihAmaeNaMsapAyapIDheNaM sIhAsaNeNaM' AkAzasphaTikamatisvacchasphaTikavizeSastanmayana upalakSita iti gamyaM, 'dhammajjhaeNaM paurao pakDDijamANeNaM' devairiti gamyate 'caudasahiM samaNasAhasasIhiM chattIsAe ajjiyAsahassIhiM saddhiM saMparivuDe' sAhIzabdaH sahaparyAyaH sArdhaMsaha, teSAMvidyamAnatayA'pisArddhamiti syAdata ucyate-saMparivRtaH-parikarita iti| __ 'puvvANupuTviM caramANe' na pazcAnupUvyAdinA 'gAmANugAmaM dUijjamANe grAmazca pratItaH anugrAmazca tadantaraM grAmo grAmAnugrAmaMtad 'dravan' gacchan 'suhaMsuheNaM viharamANe jeNeva rAyagihe nagare jeNeva guNasilae ceie teNeva uvAgacchai uvAgacchitA ahApaDirUvaM uggahaM ogiNhai ogiNhittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharaiti / samavasaraNavarNakovAcyaH, tathA'surakumArAH zeSabhavanapatayovyantarAjyotiSkAvaimAnikA devA divya)zca bhagavataH samIpamAgacchanto vrnnyitvyaaH| mU. (7) parisA niggayA, dhammo kahio, parisA pddigyaa| vR. "parisA niggaya"tirAjagRhAdrAjAdiloko bhagavato vandanArthanirgataH, tannirgamazcaivam "taeNaMrAyagihenagaresiMdhADagatigacaukkacaccaracaummuhamahApahapahesubahujaNoannamannassa evamAikkhai4-evaM khalu devANuppiyA! samaNebhagavaMmahAvIreihaguNasilae ceie ahApaDirUvaM uggahaMogihittAsaMjameNaMtavasAappANaM bhAvamANe viharai, te seyaMkhalu tahArUvANaMarahatANaM bhagavaMtANaMnAmagoyassavisavaNayAekimaMgapuNavaMdananamaMsaNayAe? tikaTThabahaveuggA uggaputtA" ityAdirvAcyo yAvadbhagavantaM namasyanti paryupAsate ceti, evaM rAjanirgamo'ntaHpuranirgamazca tatparyupAsanA cauppaatikvdvaacyaa| ____ 'dhammo kahio'tti, dharmakatheha bhagavato vAcyA, sA caivaM-'tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre seNiyasasarano cillaNApamuhANayadevINaMtIseyamahatimahAliyAeparisAebvavavabhAsAnugAmiNIe sarassaIe dhamNaM parikahei, taMjahA-asthiloe asthi aloe evaM jIvA ajIvA baMdhe mokkhe' ityAdi / tthaa||1|| "jaha naragA gammaMtI je narayA jAya veyagA nre| sArIramANasAiMdukkhAI tirikkhajoNIe / ityAdi 'paDigayA parisa'tti lokaH svasthAnaM gataH, pratigamazca tasyA evaM vAcyaH-'tae NaM sA mahaimahAliyA mahacca parisA' mahA'timahatI Alapratyayasya svArthikatvAdatizayAtizayagurvI mAhatyA parSat-prazastA pradhAnapariSat, mahArcAnAM vA-satpUjAnAM mahAqa vA parSat mahArcaparSaditi 'samaNarasa bhagavaomahAvIrassaaMtie dhammaM socA nisamma haTTatuTThA samaNaMbhagavaM mahAvIra tikkhutto AyAhiNayapayAhiNaM karei karettA vaMdai namasai 2 / Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtra 1/-19/7 __ evaM vayAsI-suyakkhAeNaM bhaMte ! niggaMthe pAvayaNe, nasthi NaM anne kei same vA mAhaNe vA erisaMdhammamAikkhittae, evaM vaittA jAmeva disiM pAubbhUyA tAmeva dizaM pddigy'tti| mU. (8) teNaM kAleNaM teNaMsamaeNaM samaNassa bhagavaomahAvIrassa jeTTe aMtevAsI iMdabhUtI nAma anagAre goyama sagotteNaM sattussehe samacauraMsasaMThANasaMThie vArisahanArAyasaMghayaNe kaNagapulagaNidhasapamhagore / uggatavedittatave tattatave mahAtave orAledhore dhoraguNe dhoratavassI dhorabaMbhacevAsI ucchvADhasarIresakhittaviulateyalese coddasapuvI caunANovagae savvakkharasannivAI samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte urkhajANU ahosire jhANakoTThovagae saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe vihri| vR.tena kAlena tenasamayena zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'jeDe'ttiprathamaH 'aMtevAsitti ziSyaH, anena padadvayena tasya sakalasaGghanAyakatvamAha - 'iMdabhUitti, indrabhUtiritimAtApitRkRtanAmadheyaH 'nAma'tivibhaktipariNAmAnAmnetyarthaH, antevAsI kila vivakSayA zrAvako'pi syAdityata Aha / _ 'anagAre'tti, nAsyAgAraM vidyata ityanagAraH, ayaMcAvagItagotro'pi syAdityata Aha'goyamasotteNaM'tti saptahastocchrayaH, ayaMca lakSaNahIno'pisyAdityata Aha - samacauraMsasaMThANasaMThie'tti, samaM-nAbherupari adhazca sakalapuruSalakSaNopetAvayavatayA tulyaMtacca taccaturanaMca-pradhAnaM samacaturasam, athavA-samAH-zarIralakSaNoktapramANAvisaMvAdinyazcatamro'nayo yasya tatsamacaturanam, amrayastviha caturdigvibhAgopalakSitAH zarIrAvayavA iti, anye tvAhuHsamA-anyUnAdhikAHcato'pyanayo yatra yatsamacatumnam, ayazca paryAsanopaviSTasya jAnunorantaramAsanasya lalAToparibhAgasya cAntaraMdakSiNaskandhasya vAmajAnunazcAntaraM vAmaskandhasya dakSiNajAnunazcAnta- ramiti, anye tyAhuH-vistArotsedhayoH samatvAt samacaturanaM tacca tat saMsthAnaM ca-AkAraHsamacaturasaMsthAnaM tena saMsthito-vyavasthitoyaHsatathA, ayaMcahInasaMhanano'pi syAdityataAha- 'vArisahanArAyasaMghayaNe'tti, iha saMhananam-asthisaJcayavizeSaH, iha vajrAdInAM lkssnnmidm| // 1 // "risahoya hoi paTTo vajaM puNa kIliyaM viyANAhi / ubhao makkaDabaMdho nArAyaM taM viyANAhi / / tatra vajaMcatatkIlikAkIlikASThasaMpuTopamasAmarthyayuktatvAt RSabhazca lohAdimayapaTTabaddhakASThasaMpuTopamasAmarthyAnvitatvAd vajrarSabhaH sacAsau nArAcaMca ubhayato markaTabandhanibaddhakASThasaMpuTopamasAmathyopetatvAd vajrarSabhanArAcaM (tacca) tat saMhananam-asthisaJcayavizeSo'nupamasAmarthyayogAd yasyAsau varSabhanArAcasaMhananaH, anye tu kIlikAdimattvamasthAmeva varNayanti, ayaM ca nindhavarNo'pi syAdityata Aha -- kaNayapulayanihasapamhagorekanakasya-suvarNasya pulagaM'tiyaHpulako-lavastasya yonikaSaHkaSapaTTake rekhAlakSaNaH, tathA 'pamha'ttipApakSmANi kezarANitadvadgauroyaHsa tathA, vRddhavyAkhyA tu-kanakasya na lohAderya pulakaH-sAro varNAtizayastapradhAno yo nikaSo-rekhA tasya yatpakSmabahalatvaM tadvadgauro yaH sa tathA, athavA-kanakasya yaH pulako drutatve sati bIndustasya nikaSo Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezaka:- 9 varNataH sadhzo yaH sa tathA, 'pamha' tti padmaM tasya ceha prastAvAtkezarANi gRhyante tataH padmavadgIro yaH sa tathA tataH padadvayasya karmmadhArayaH, ayaM ca viziSTacaraNarahito'pi syAdityata Aha 'uggatave 'tti, ugram - apradhRSyaM taH - anazanAdi yasya sa ugratapAH, yadanyena prAkRtapuMsA na zakyate cintayitumapi tadvidhena tapasA yukta ityarthaH / 'dittatavetti, dIptaM jAjvalyamAnadahana iva karmmavanagahanadahanasamarthatayA jvalitaM tapo-dharmadhyAnAdi yasya sa tathA / ' tattatave' tti, taptaM tapo yenAsau taptatayAH, evaM hi tena tattapastaptaM yena karmANi saMtApya tena tapasA svAtmA'pi taporUpaH saMtApito yato'nyasyAspRzyamiva jAtamiti / 'mahAtave 'tti AzaMsAdoSarahitatvAtprazastatapAH / 'orAle 'tti bhIma ugrAdivizeSaNaviziSTatapaHkaraNAtpArzvasthAnAmalpasattvAnAM bhayAnaka ityarthaH, anye tvAhuH-'orAle' tti bhIma ugrAdivizeSaNa viziSTatapaHkaraNAtpArzvasthAnAmalpasattvAnAM bhayAnaka ityarthaH, anye tvAhu:- 'orAle 'tti udAraH - pradhAnaH / 'ghore' tti ghoraH atinirghRNaH, parISahendriyAdiripugaNavinAzamAzritya nirdaya ityarthaH, anye tvAtmanirapekSaM ghoramAhuH, 'ghoraguNe' tti, ghorA - anyairduranucarA guNA-mUlaguNAdayo yasya sa tathA / 'ghoratavassi' tti ghoraistapobhistapasvItyarthaH / 'ghorabaMbhaceravAsi' tti, dhoraM dAruNamalpasattvairduranucaratvAdyadbahmacaryaM tatra vastuM zIlaM yasya sa tathA, 'ucchUDhasarIre' tti, ucchUDham - ujjhitamivojjhitaM zarIraM yena tatasaMskAratyAgAtsa tathA / 'saMkhittaviulateyalese 'tti, saMkSiptA-zarIrAntarlInatvena hrasvatAM gatA vipulA vistIrNA anekayojanapramANakSetrAzritavastudahanasamarthatvAttejolezyA-viziSTatapojanyalabdhivizeSaprabhavA tejojvAlA yasya sa tathAmUlaTIkAkRtA tu 'ucchUDhasarIrasaMsittaviulateyalesa' tti karmmadhArayaM kRtvA vyAkhyAtamiti / 17 'caudasapuvvi'tti caturdaza pUrvANi vidyante yasya tenaiva teSAM racitatvAdasI caturdazapUrvI, anena tasya zrutakevalitAmAha, sacAvadhijJAnAdivikalo'pi syAdata Aha / 'caunANovagae' tti, kevalajJAnavarjajJAnacatuSkasamanvita ityarthaH, uktavizeSaNa- dvayayukto'pi kazcinna samagrazrutaviSayavyApijJAno bhavati caturdazapUrvavidAM SaTsthAnakapatitatvena zravaNAdityata Aha 'savvakkharasannivAi' tti, sarve ca te'kSarasannipAtAzca tatsaMyogAH sarveSAM vA'kSarANAM sannipAtAH sarvAkSarasannipAtAste yasya jJeyatayA santi sa sarvAkSarasannipAtI, zravyANi vA zravaNasukhakArINi akSarANi sAGgatyena nitarAM vadituM zIlamasyeti zravyAkSarasaMnivAdI, sa caivaMguNaviziSTo bhagavAn vinayarAziriva sAkSAditikRtvA ziSyAcAratvAcca / 52 -- - 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte viharatI' ti yogaH' tatra dUraM ca viprakRSTaM sAmantaM ca saMnikRSTaM tanniSedhAdadUra sAmantaM tatra, nAtidUre nAtinikaTa ityarthaH, kiMvidhaH saMstatra virahatItyAha / 'uhuMjANu'tti, urdhvajAnunI yasyAsAvUrddhajAnuH zuddhapRthivyAsanavarjanAdIpagrahika niSadyAyA abhAvoccotkuTukAsana ityarthaH / 'ahosire' tti adhomukhaH norddha tiryagvA vikSiptadRSTi, kintu niyatabhUbhAganiyamitadRSTiriti Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/8 bhAvaH / 'jhANakoTTovagae 'tti, dhyAnaM dharmma zuklaM vA tadeva koSThaH- kuzUlo dhyAnakoSThastamupagataHtatra praviSTo dhAnakoSThopagataH, yathA hi koSThake dhAnyaM prakSiptamaviprasRtaM bhavati evaM sa bhagavAn dhyAnato'viprakIrNendriyAntaHkaraNavRttiriti / 18 'saMjameNaM'ti saMvareNa 'tavasa' tti anazanAdinA, cazabdaH samuccayArtho lupto'tra draSTavyaH, saMyamatapograhaNaM cAnayoH pradhAnamokSAGgatvakhyApanArthaM, pradhAnatvaM ca saMyamasya navakarmAnupAdAnahetutvena tapasazca purANakarmanirjaraNahetutvena, bhavati cAbhinavakarmAnupAdAnAt purANakarmakSapaNAcca sakalakarmakSayalakSo mokSa iti / 'appANaM bhAvemANe viharai' tti, AtmAnaM vAsayaMstiSThatItyarthaH // mU. (9) tae NaM se bhagavaM goyame jAyasaGke jAyasaMse jAyakouhalle uppannasaGke uppannasaMsae uppatrako uhale saMjAyasaGke saMjAyasaMsae saMjAyakAuhalle samuppannasahe samuppannasaMsae samuppannakouhalle uDAe uThei uThAe uTTettA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaparAhiNaM karei 2 ttA vaMdai namasai 2 ttA naccAsane nAidUre sussUsamANe namaMsamANe abhimuhe viNaeNaM paMjaliuDe pacavArA evaM vayAsI se nUNaM bhaMte! calamANe calie 1, udIrijamANae udIrie 2, veijramANe veie 3, pahijramANe pahINe 4, chinamANe chinne 5, bhijramANe bhinne 6, 6DDU mANe daDDhe 7, mijamANe mae 8, nijarimANe nijine 9 ? haMtA goyamA ! calamANe calie jAva nijjarizramANe nijiNNe / vR. 'tataH' dhyAnakoSThopagataviharaNAnantaraM Namiti vAkyAlaGkArArtha 'sa' iti prastutaparAmarzArthaH, tasya tu sAmAnyoktasya vizeSAvadhAraNArthamAha- 'bhagavaM gAMyametti, kimityAha 'jAyasaGke' ityAdi, jAta zraddhAdivizeSaNaH san uttiSThatIti yogaH, tatra jAtA-pravRttA zraddhAiccha vakSyamANArthatattvajJAnaM prati yasyAsau jAtazraddhaH, tathA jAtaH saMzayo yasya sa jAtasaMzayaH, saMzayastu anavadhAritArthaH jJAnaM, sa caivaM tasya bhagavato jAtaH bhagavatA hi mahAvIreNa 'calamANe calie' ityAdI sUtre calannarthazcalito nirddiSTaH, tatra ca ya eva calan sa eva calita iktaH, tatazcaikArthaviSayAvetau nirdezI, calanniti ca varttamAnakAlaviSayaH calita iti cAtItakAlaviSayaH, ato'tra saMzayaH kathaM nAma ya evArtho varttamAnaH sa evAtIto bhavati ?, diruddhatvAdanayoH kAlayoriti, tathA / 'jAyakouhalle' tti, jAtaM kutUhalaM yasya sa jAtakutUhalo, jAtautsukya ityarthaH, kathametAn padArthAn bhagavAn prajJApayiSyatIti, tathA 'uppannasaGke' tti utpannA- prAgabhUtA satI bhUtA zraddhA yasya sa utpannazraddhaH, atha jAtazraddha ityetAvadevAstu kimarthamutpanna zraddha ityabhidhIyate ?, pravRttazraddhatvenaivotpannazraddhatvasya utpannazraddha iti, hetutvapradarzanaM cocitameva, kAvyAlaGkAratvAttasya, yathAhuH"pravRttadIpAmapravRttabhAskarAM, prakAzacandrAM bubudhe vibhAvarIm " iha yadyapi pravRttadIpatvAdevApravRttabhAskaratvabhagavataM tathA'pyapravRttabhAskaratvaM pravRttadIpatvAderhetutayopanyastamiti / 'uppannasaMsae uppannako uhalle' ti prAgvat, tathA 'saMjAyasaDDe' ityAdi padaSaTkaM prAgvat / navaramiha saMzabdaH prakarSAdivacano, yathA 'saMjAtakAmo balabhidvibhUtyAM, mAnAt prajAbhiH pratimAnanAcca / " (saMjAtakAma:-) endraizvarye prakarSeNa jAtecchaH kArttavIrya iti / Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 19 anye tu 'jAyasaDDe' ityAdi vizeSaNadvAdazakamevaM vyAkhyAnti-jAtA zraddhA yasya praSTuM sa jAtazraddhaH, kimitijAtazraddhaH ? ityata Aha-yasmAjAtasaMzayaH, idaM vastvevaM syAdevaM veti, atha jAtasaMzayo'pi kathamityata Aha-yasmAjAtakutUhalaH kathaM nAmAsyArthamavabhotsye? ityabhiprAyavAniti, etacca vizeSaNatrayamavagarahApekSayA draSTavayam, evamutpannasaMjAtasamutpannazraddhatvAdaya IhApAyadhAraNAbhedena vAcyAH, anye tvAhuH-jAtazraddhatvApekSayotpannazraddhatvAdayaH samAnArthA vivakSitArthasya prakarSavRttipratipAdanAya stutimukhena granthakRtoktAH, na caivaMpunaruktaMdoSAya, ydaah||1|| "vaktA harSabhayAdibhirAkSiptamanAH stuvaMstathA nindan / yatpadamasakRd brUte punaruktaM na doSAya !" iti 'uThAe uTheitti utthAnamutthA-urdhvaMva vartanaM tayA utthayA 'uttiSThati' urcA bhavati, 'uDheI' ityukte kriyArambhamAtramapi pratIyate yathA vaktumittiSThate iti tatastadvayavacchedAyoktamutthayeti, "uThAe uchitta'tti upAgacchatItyuttarakriyA'pekSayA utthAnakriyAyAH pUrvakAlatA'bhidhAnAya utthayotthAyeti katvApratyayena nirdizatIti / 'jeNeve'tyAdi, ihaprAkRtaprayogAdavyayatvAdvA yeneti yasminneva digbhAgezraNamo bhagavAn mahAvIrovartate teNeva'tti tasminneva digbhAgeupAgacchati, tatkAlApekSayA vartamAnatvAdAgamanakriyAyA vartamAnavibhaktyA nirdezaH kRtaH, upAgatavAnityarthaH, upAgamya ca zramaNaM 3 karmatApannaM / "tikkhutto'tti trIn vArAn trikRtvaH / 'AyAhiNapayAhiNaM karei'tti AdakSiNAddakSiNahastAdArabhya pradakSiNaH-parito bhrAmyato dakSiNa eva AdakSiNapradakSiNo'tastaM karotIti 'vaMdai'tti 'vandate' vAcA stauti 'namaMsaitti 'namasyati' kAyena prnnmti| 'naccAsanne'tti, 'na' naiva 'atyAsannaH' atinikaTaH, avagrahaparihAsat, nAtyAsanne vA sthAne, vartamAna itigamyaM, 'nAidUre'tti 'na' naiva atidUraH' ativiprakRSTa, anaucityaparihArAt, nAtidUre vA sthAne / / 'sussUsamANe'tti bhagavadvacanAni zrotumicchan / 'abhimuhe'tti, abhi-bhagavantaM lakSyIkRtya mukhamasyetyabhimukhaH, tathA 'viNaeNaM'ti vinayena hetunA 'paMjaliuDe'tti prakRSTa:-pradhAno lalATataTaghaTatatvenAJjalihastanyAsavizeSaH kRtoHvihito yena so'grayAhitAdidarzanAt praanyjlikRtH| 'paJjuvAsamANe tti paryupAsInaH' sevamAnaH, anena ca vizeSaNakadambakena zravaNavidhirupadarzitaH, Aha c||1|| "niddAvigahAparivajjiehi guttehi paMjaliuDehiM / bhattibahumAnapuvvaM uvauttehiM suNeyavvaM / / ___ 'evaM vayAsitti evaM vakSyamANaprakAraMvastu avAdIt uktavAn-'se' iti tad yaduktaM pUjyaiH 'calaccalita'mityAdi, 'nUnaM' ti evamarthe, tatra tatrAsyaivaM vyAkhyAtatvAt, athavA 'se' itizabdo mAgadhadezIprasiddho'thazabdArthe vartate, athazabdastu vAkyopanyAsArthaH parapraznArtho vA, yadAha-"atha prakriyApraznAnantaryamaGgalopanyAsaprativacanasamuccayeSu' / 'nUna miti nizcitaM 'bhaMte'tti gurorAmantraNaM, tatazca he bhadanta !-kalyANarUpa! sukharUpa! iti vA 'bhadi kalyANe sukhe ca' iti vacanAt, prAkRtazailyA vA bhavasyasaMsArasya bhayasya vA Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/9 bhIterantahetutvAdbhavAnto bhayAnto vA tasyAmantraNaM he bhavAnta ! he bhayAnta ! vA, bhAnU vA jJAnAdibhirdIpyamAna ! ' bhA dIptI' iti vacanAt bhrAjamAna! vA - dIpyamAna ! 'bhrAjU dIptI' iti vacanAt ayaM ca Adita Arabhya 'bhaMte 'ti paryanto grantho bhagavatA sudharmmasvAminA paJcamAGgasya prathamazatasya prathamoddezakasya sambandhArthamabhihitaH / athAnena sambandhenAyAtasya paJcamAGgaprathamazataprathamoddezakasyedamAdisUtram / 20 'calamANe calie'ityAdi, atha kenAbhiprAyeNa bhagavatA sudharmmasvAminA paJcamAGgasya prathamazataprathamoddezakasyArthAnukathanaM kurvataivamarthavAcakaM sUtramupanyastaM nAnyAnIti ?, atrocyate iha caturSu puruSArtheSu mokSArakhyaH puruSArtho mukhyaH, sarvAtizAyitvAt tasya ca mokSasya sAdhyasya sAdhanAnAM ca samyagdarzanAdInAM sAdhanatvenAvyabhicAriNAbhuyaniyamasya zAsanAcchaM sadbhiriSyate, ubhayaniyamasatvevaM samyagdarzanAdIni mokSasyaivasAdhyasya sAdhanAni nAnyasyArthasya, mokSazca teSAmeta sAdhanAnAM sAdhyo nAnyeSA miti, sa ca mokSo vipakSakSayAt, tadvipakSazca bandhaH, sa ca mukhyaH karmabhirAtmanaH sambandhaH, teSAM tu karmaNAM prakSaye'yamanukrama uktaH 'calamANe' ityAdi tatra 'calamANe' tticalat-sthitikSayAdudayabhAgacchad vipAkAbhimukhIbhavadyatkarmeti prakaraNagamyaM taccalitam - uditamiti vyapadizyate, calanakAlo hi udayAvalikA, tasya ca kAlasyAsaGghayeyasamayatvAdAdibhadhyAntayogitvaM, karmapudgalAnAmapyanantAH skandhA anantapradezAH, tatazca te krameNa pratisamayameva calanti, tatra yo'sAvAdyazcalanasamayastasmiMzcaladeva. taccali- tamucyate, kathaM punastadvartmAnaM sadatItaM bhavatIti / atrocyate yathA paTa utpadyamAnakAle prathamatantupraveze utpadyamAna evotpanno bhavatIti, utpadyamAnatvaM ca tasya prathamatantupravezakAlAdArabhya paTa utpadyate ityeyaM vyapadezadarzanAt prasiddhameva, utpannatvaM tUpapattyA prasAdhyate, tathAhi utpattikriyAkAla eva prathamatantupraveze' sAbutpannaH, yadi punarnotpanno'bhaviSyattadA tasyAH kriyAyA vaiyarthyamabhaviSyat, niSphalatvAd, utpAdyotpAdanArthA hi kriyAH bhavanti, yathA ca prathame kriyAkSaNe nAsAvRtpannastathottareSvapi kSaNeSvanutpanna evAsau prApnoti ko hyuttarakSaNakriyANAmAtmani rUpavizeSo ? yena prathamayA notpannastaduttarAbhistUtpAdyate, ataH sarvadevAnutpattiprasaGgaH, dhSTA cotpattiH antyatantupraveze paTasya darzanAda, ataH prathamatantupravezakAla eva kiJcidutpannaM paTasya, yAvaccotpannaM na taduttarakriyayotpAdyate, yadi punarutpAdyate tadA tadekadezotpAdana eva kriyANAM kAlAnAM ca kSayaH syAt, yadi hi tadaMzotpAdananirapekSA anyAH kriyA bhavanti tadottarAMzAnukramaNaM yujyate nAnyathA, tadevaM yathA paTa utpadyamAna evotpannastathaivAsaGkhyAtasamayaparimANatvAdudayAvalikAyA AdisamayAtprabhRti caladeva karmma calitaM, kathaM yato yadi hi tatkarma calanAbhimukhIbhUtamudayAvalikAyA Adisamaya eva na calitaM syAttadA tasyAdyasya calanasamayasya vaiyarthya syAt, tatrAcalitatvAt, yathA ca tasmin samaye na calitaM tathA dvitIyAdisamayeSvapi na calet, ko hi teSAmAtmani rUpavizeSo ? yena prathamasamaye na calitamuttareSu calatIti, ataH sarvadaivAcalanaprasaGgaH, asti cAntyasamaye calanaM, sthiteH parimitatvena karmAbhAvAbhyupagamAd, ata AvalikAkAlAdisamaya eva kiJciccilitaM yacca tasmiMzcalitaM taccottareSu samayeSu na calati, yadi tu teSvapi tadevAdyaM calanaM bhavettadA tasminneva calane sarveSAmudayA Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 21 valikAcalanasamayAnAM kSayaH syAt, yadi hi tatsamayacalananirapekSANyanyasamayacalanAni bhavanti tadottaracalanAnukramaNaM yujyeta nAnyathA, tadevaM caladapi tatkarma calitaM bhavatIti / tathA 'udIrijamANe udIrie'tti, udIraNA nAma anudayaprAptaM cireNA''gAminA kAlena yadvedayitavyaM karmadalikaMtasya viziSTAdhyavasAyalakSaNena karaNenAkRSyodaye prakSepaNaM sAcAsaGghayeyasamayavartinI, tayA ca punarudIraNayA udIraNaprathamasamaya evodIryamANaM karma pUrvoktapaTadRSTAntenodIritaM bhavatIti 2 / tathA veijjamANe veie'-tti, vedanaM-karmaNo bhogaH,anubhavaityarthaH, tacca vedanaM sthitikSayAdudayaprAptasya karmaNa udIraNAkaNena vodayamupanItasya bhavati, tasya ca vedanAkAlasyAsaGkhayesamayatvAdAdhasamaye vedyamAnameva veditaM bhavatIti 3 / tathA pahijamANe pahINe' tti, prahANaMtu-jIvapradezaiH saha saMzliSTasya karmaNastebhyaH patanam, etadapyasavayesamayaparimANameva, tasyatuprahANasyAditAkaraNaM, taccApavartanAbhidhAnena karaNavizeSeNa karoti, tadapi ca chedanamasaGkhyeyasamayaparimANameva, tasya tu prahANasyAdisamaye prahIyamANaM karma prahINaM syAditi / / tathA "chiJjamANe chinnetti, chedanaM tu-karmaNo dIrghakAlAnAM sthitInAM hrasvatAkaraNaM, taccApavartanAbhidhAnena karaNavizeSeNa karoti, tadapica chedanamasaGghayeyasamayameva, tasya tvAdisamaye sthititastacchidyamanaM karma chinnamiti 5 / tathA bhijamANe bhinnettibhedastu-karmaNaH zubhasyAzubhasya vA tIvrarasasyApavartanAkaraNena mandatAkaraNaM, mandasya codvartanAraNena tIvratAkaraNaM, so'picAsaGghayeyasamayaeva, tatazcatadAdyasamaye rasato bhidyamAnaM karma bhinnamiti 6 / / tathA 'DajjhamANe daDe'tti, dAhastu-karmadalikadArUNAM dhyAnAgninA tadrUpApanayanamakarmAtvajananamityarthaH, yathA hi kASThasyAgninAdagdhasya kASTharUpApanayanaM bhasmAtmanAcabhavanaM dAhastathA karmaNo'pIti, tasyApyantarmuhUrttavarttitvenAsaGghayesayasyAdisamaye dahyamAnaM karma dagdhamiti 7 / tathA mijjamANemaDe'tti, niyamANamAyuHkarmamRtamiti vyapadizyate, maraNaM hyAyuHpudgalAnAM kSayaH, taccAsaGkhayeyasamayavarttibhavati, tasyacajanmanaHprathamasamayAdArabhyAvIcikamaraNenAnukSaNaM maraNasya bhAvAnniyamANaM mRtamiti 8 // tathA 'nijarijjamANenijiNNe'tti, nirjIyamANaM-nitarAmapunavinakSIyamANaM karma nijIrNakSINamiti vyapadizyate, nirjaraNasyAsaGkhayeyasamayabhAvitvena tatprathamasamaya evapaTaniSpattidRSTAntena nirjIrNatvasyopapadyamAnattvAditi, paTadRSTAntazca sarvapadeSu sabhAvaniko vAcyaH 9 / / tadevametAnnava praznAn gautamena bhagavatA bhagavAn mahAvIraH pRSTaH sannuvAca-"haMte' tyAdi, atha kasmAd bhagavantaM gautamaH pRcchati?, viracitadvAdazAGgatayA viditasakalazrutaviSayatatvena nikhilasaMzayAtItatvena ca sarvajJakalpatvAttasya, Aha gh||1|| "saMkhAIe u bhave sAhai jaMvA paro u pucchejjA / Na yaNaM aNAisesI viyANaI esa chaumattho / / -naivam, uktaguNatve'vi chadmasthatayA'nAbhogasambhavAta, yadAha - Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 bhagavatIaGgasUtraM 9/19/9 // 1 // "na hi nAmAnAbhogazchadmasthasyeha kasyacinnAsti / yasmAjjJAnAvaraNaM jJAnAvaraNaprakRti karma // iti athavA jAnatavatasya praznaHsaMbhavati, svakIyabodhasaMvAdanArthamajJalokabodhanArthaMziSyANAM vA svavacasi pratyayotpAdanArthaM sUtraracanAkalpasaMpAdaranArthaM veti / tatra 'haMtA goyame ti, hanteti komalAmantraNArthaM, dIrghatvaMcamAgadhadezIprabhavamubhayatrApi, 'calamANe' ityAdeH pratyuccAraNaM tucaladeva calitamityAdInAM svAnumatatvapradarzanArtham / vRddhAH punarAhuH-'haMtA goyamA' ityatra 'hante'ti etametaditi abhyupagamavacanaH, yadanumataM tatpradarzanArthaM calamANe' ityAdi pratyuccAritamiti, ihaca yAvatkaraNalabhyAnipadAni supratItAnyeva / / evametAnA nava padAni karmAdhikRtya vartamAnAtItakAlasAmAnAdhikaraNyajijJAsayA pRSTAni nirNItAni ca, arthatAnyeva calanAdIni parasparataH kiM tulyArthAni bhinnAni veti pRcchaM nirNaya ca darzayitumAha-- mU. (10) eeNaMbhaMte! nava payA kiMegaTThA nAnAdhosA nAnAvaMjaNA udAhu nANaThThA nAnAghosA nAnAvaMjaNA?, goyamA! calamANe calie 1 udIrijamANae udIrie 2 veijjamANe veie 3 pahijjamANe pahINe 4 te eeNaM cattAri payA egaTThA nAnAghosA nAnAvaMjaNA uppannapakkhassa, chijjamANe chinne bhijjamANe bhinne dava-(Dajjha)-mANe daDDe mijamANe maDe nijarijamANe nijiNNe ee NaM paMca payA nANaThThA nAnAghosA nAnAvaMjaNA vigypkkhss| vR. vyaktaM, navaram 'egaTTa'tti ekArthAni' ananyaviSayANi ekaprayojanAni vA 'nANAghosa'ttiihaghoSAH-udAttAdayaH 'nANAvaMjaNa'ttiiha vyaJjanAni-akSarANi udAhutti utAhonipAto vikalpArthaH 'nANaTTha'tti bhinnAbhidheyAni, iha ca caturbhaGgI padeSu dRSTA, tatra kAnicidekArthAni ekavyaanAni yathA kSIraM kSIramityAdIni 1, tathA'nyAni ekArthAni nAnAvyaJjanAni yathA kSIraM paya ityAdIni2,tathA'nyAnyenekArthAnyekavyajjanAni yathAvyamAhiSANikSIrANi-3 tathA'nyAni nAnArthAni nAnAvyaanAni yathA ghaTapaTalakuTAdIni 4 / tadevaM caturbhaGgIsaMbhave'pi dvitIyacaturthabhaGgako praznasUtre gRhItau, paridRzyamAnanAnAvyaJjanatayAtadanyayorasambhavAta, nirvacanasUtretucalanAdInicatvAri padAnyAzritya dvitIyaH, chidyamAnAdInitupaJca padAnyAzritya cturthiti| nanu calanAdInAmarthAnAMvyaktabhedatvAt kathamAdyAni catvAri padAnyekArthAni? ityAzaGkayAha-'uppannapakkhassa'tti utpannamuptAdo, bhAve klIbektapratyayavidhAnAt, tasya pakSaH-parigraho'GgIkAraH 'pakSaparigrahe' iti dhAtupAThAditi utpannapakSaH, ihaca SaSThayAstRtIyArthatvAd utpannapakSaNa-utpAdAGgIkAreNa-utpAdAkhyaM paryAyaM parigRhya ekArthAnyetAnyucyante,athavA utpannapakSasya utpAdAkhyavastuvikalpasyAbhidhAyakAnIti zeSaH, sarveSAmeSAmutpAda mAzrityaikArthakAritvAdekAntarmuhUrtamadhyabhAvitvena tulyakAlatvAccaikArthikatvamiti bhAvaH, sa punarutpAdAkhyaH paryAyo viziSTaH kevalotpAd eva, yataH karmacintAyAM karmaNaH prahANeH phaladvayaM kevalajJAnamokSaprAptI, tatraitAni padAni kevalotpAdaviSayatvAdekArthAnyuktAni, yasmAt kevalajJAnaparyAyo jIvena na kadAcidapi prAptapUrva yasmAcca pradhAnastatastadartha eva puruSaprayAsaH tasmAtsa eva Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 kevalajJAnotpattiH- paryAyo'bhyugataH eSAM ca padAnAmekAryAnAmapi satAmayamarthaH sAmarthya prApti kramaH yaduta-pUrvaMtaJcalati-udetItyarthaH uditaMcavedyate, anubhUyata ityarthaH, tacca dvidhA-sthitikSayAdudayaprAptamudIraNayA codayamupanItaM, tatazcAnubhavAnantaraM tat prahIyane, dattaphalatvAjjIvAdapayAtItyarthaH, etacca TIkAkAramatena vyAkhyAtam, anye tu vyAkhyAnti-sthitibandhAdyavizeSitasAmAnyakarmAzrayatvAdekAthikAnyetAni kevalotpAdapakSasya ca sAdhakAnIti, catvAri calanAdInisthitibandhAdhavizeSitasAmAnyakarmAzrayatvAdekAthikAnyetAni kevalotpAdapakSasyacasAdhakAnIti, catvAri calanAdIni padAnyekAthikAnItyukte zeSANyanekArthikAnIti sAmadivagatamapi sukhAvabodhAya sAkSAtpratipAdayitumAha-chijjamANe' ityAdi, vyaktaM / navaraM 'nANaTTatti nAnArthAni, nAnArthatvaM tvevaM-chidyamAnaM chinnamityetatpadaM sthitibandhAzrayaM, yataHsayogikevalI antakAle yoganirodhaM kartukAmo vedanIyanAmagotrAkhyAnAM tisRNAM prakRtInAM dIrghakAlasthitikAnAM sarvApavartanayA''ntarmohUrtikaM sthitiparimANaM karoti / tathA 'bhidyamAnaM bhinna' mityetatpadamanubhAgabandhAzrayaM, tatra ca tasmin kAle sthitidhAtaM karoti tasminneva kAle rasadhAtamapi karoti, kevalaM rasaghAtaH sthitikhaNDakebhyaH kramapravRttebhyo'nantaguNAbhyadhikaH, ato'nena rasaghAtakaraNena pUrvasmAdbhinnArtha padaM bhvti| tathA 'dahyamAnaM dagdha'mityetatpadaM pradezabandhAzrayaM, pradezabandhastvanantAnAmanantapradezAnAM skandhAnAM karmatvApAdanaM, tasya ca pradezabandhakarmaNaH satkAnAMpaJcahasvAkSarocAraNakAlaparimANayA'saGghayAtasamayayAguNazreNIracanayA pUrvaracitAnAM zailezyavasthAbhAvimucchinnakriyadhyAnAgninAprathamasamayAdArabhya yAvadantyasamayastAvapratisamayaMkrameNAsaGakhyeyaguNavRddhAnAM karmapudgalAnAM dahanaM-dAhaH, anenaca dahanArthenedaM pUrvasmAtpadAbhinnArthaM padaM bhavati, dAhazcAnyatrAnyathA 'niyamANaM mRta'mityanenAyuHkarmaivoktaM, yataH karmaiva tiSTajIvatItyucyate, karmaiva ca jIvAdapagacchat niyata ityucyate, taca maraNaM sAmAnyenoktamapi viziSTamevAbhyupagantavyaM, yataH saMsAravartIni maraNAni anekazo'nubhUtAniduHkharUpANi ceti kiM taiH ?, iha punaH pade'punarbhavamaraNamantyaM sarvakarmakSayasahacaritamapavargahetubhUtaM vivakSitamiti / tathA 'nirjIryamANaM nijIrNa'mityetatpadaM sarvakarmAbhAvaviSayaM, yataH sarvakarmanirbharaNaM na kadAcidapyanubhUtapUrvaMjIveneti, ato'nena sarvakarmAbhAvarUpanirjarArthena pUrvapadebhyo bhinnArthatvAbhinnArthaM padaM bhvti|athaitaanipdaani vizeSato nAnArthAnyapi santisAmAnyataH kasyapakSasyAbhidhAyakatayA pravRttAnItyasyAmAzaGkAyAmAha - ___ 'vigayapakkhassa'tti, vigataM vigamo-vastuno'vasthAntarApekSayA vinAzaH, sa eva pakSovastudharma, tasya vA pakSaH-parigraho vigatapakSastasya vigatapakSasya vAcakAnIti zeSaH, vigatatvaM vihAzeSakarmAbhAvo'bhimato, jIvena tasyAprAptapUrvatayA'tyanatamupAdeyatvAt, tadarthatvAcca puruSaprayAsasyeti, etAna caivaMvigatArthAni bhavanti, chidyamAnapade hi sthitikhaNDanaM vigama uktaH, midyamAnapade tvanubhAvabhedo vigamaH, dahyamAnapade tvakarmatAbhavanaM vigamaH, mriyamANapade punarAyuHkarmAbhAvo vigamaH, nirjIryamANapade tvazeSakarmAbhAvo vigamaH uktaH, tadevametAni vigatapakSasya Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/10 pratipAdakAnItyucyante / evaM ca yatpaJcamAGgAdisUtropanyAse prerita, yaduta-kenAbhiprAyeNedaM sUtramupanyastamiti, tat kevalajJAnotpAdasarvakarmavigamAbhidhAnarUpasUtrAbhiprAyavyAkhyAnena nirNItamiti / etatsUtrasaMvAdisiddhasenAcAryo'pyAha 24 || 9 || -- "uppajjamANakAlaM uppaNNaM vigayayaM vigacchaMtaM / daviyaM paNNavayaMto tikAlavisayaM visesei // iti 'utpadyamAnakAla'mityanenAdyasamayAdArabhyotpattyantasamayaM yAvadutpadyamAnatvasyeSTatvAdvarttamAna bhaviSyatkAlaviSayaM dravyamuktam, utpannamityanena tvatItakAlaviSayam evaM vigataM vigacchadityanenApIti, tatazcotpadyamAnAdi prajJApayan sa bhagavAn dravyaM vizeSayati, kathaM ?, trikAlaviSayaM yathA bhavatIti saMvAdagAthArthaH / anye tu karmetipadasya sUtre'nabhidhAnAJcalanAdipadAni sAmAnyena vyAkhyAnti, na kammapekSayaiva / tathAhi - 'calamANe calie 'tti, iha calanam - asthiratvaparyAyeNa vastuna utpAdaH 'veijamANe veie' tti 'vyejamAnaM' kampanamAnaM 'vyejitaM' kampitam, 'eja kampane' iti vacanAt, vyejanamapi tadrUpApekSayotpAda eva / 'udIrijjramANe udIrie tti, ihodIraNaM sthirasya sataH preraNaM, tadapi calanameva, 'pahijramANe pahINe' tti 'prahIyamANaM' prabhrazyat paripatadityarthaH 'prahINaM' prabhraSTaM paripatitamityarthaH, ihApi prahANaM calanameva, calanAdInAM caikAryatvaM sarveSAM gatyarthatvAt 'uppannapakkhassa' tti calatvAdinA paryAyeNotpannatvalakSaNapakSasyAbhidhAyakAnyetAnIti / tathA chedabhedadAhamaraNanirjaraNAnyakarmmArthAnyapi vyAkhyeyAni, tadvyAkhyAnaMca pratItameva, bhinnArthatA punareSAmevaM kuThArAdinA latAdiviSayazchedaH, tomarAdinA zarIrAdiviSayo bhedaH, agninA dArvAdiviSayo dAhaH, maraNaM tu prANatyAgaH, nirjarA tu atipurANIbhavanamiti / 'vigayapakkhassa' tti bhinnAryAnyapi sAmAnyato vinAzAbhidhAyakAnyetAnItyarthaH, na ca vaktavyaM-kimetaizcalanAdibhiriha nirUpitaiH ?, atattvarUpatvAdeSAm, atattvarUpatvasyAsiddhatvAt, tadasiddhizca nizcayanayamatena vastusvarUpasya prajJApayitumArabdhatvAt, tathAhi vyavahAranayazcalitameva calitamiti manyate, nizcayastu caladapi calitamiti, atra ca bahuvaktavyaM tacca vizeSAvazyakAdihaivAbhidhAyAsyamAnajamAlicaritAdvA'vaseyamiti / ihAdye praznottarasUtradvaye mokSatattvaM cintitaM, mokSaH punarjIvasya jIvAzca nArakAdayazcaturviMzatividhAH, yadAha 1 119 11 "neraiyA 9 asurAI 10 puDhavAI 5 bediyAdao 3 ceva / piMciMdiyatiriya 1 narA 1 vaMtara 1 joisiya 1 vemANI 1 (24) / -tatra nArakAMstAvat sthityAdibhizcintayannAha mU. (11) neraiyANaM bhaMte! kevaikAlaM ThiI patrattA ?, goyamA ! jahantreNaM dasa vAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI pannattA 1 / neraiyANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA?, jahA UsAsapae 2 / neraiyANaM bhaMte AhAraTThI ?, jahA pannavaNAe paDhamae AhAruddesae tahA bhANiyavvaM 3 | .vR. nirgatamayam - iSTaphalaM karma yebhyaste nirayAsteSu bhavA nairayikA nAra kAsteSAM nairayikANAM 'bhaMte'ttibhadanta! 'kevaikAlaM' ti kiyAMzcAsau kAlazceti kiyatkAlastaM kiyatkAlaM yAvat 'Thii'tti Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 25 AyuHkarmavazAnarake'vasthAnaM 'pannatta'tti 'prajJaptA' prarUpitA? bhagavadbhiranyatIrthakaraizcetipraznaH ___ 'goyame' tyAdi nirvacanaM vyaktameva, navaraM dasavAsasahassAI tiprathamapRthivIprathamaprastaTApekSayA tettIsaM sAgarovamAIti saptamapRthivyapekSayeti, madhyamAtujaghanyApekSayA samayA-ghadhikA sAmarthyagamyeti / / anantaraMnArakANAM sthitiruktA,te cocchasAdimanta ityuccha-sAdinirUpaNAyAha 'neraiyANa mityAdi vyaktaM, navaraM kevaikAlassatti prAkRtazailyA kiyatkAlAt kiyatA kAlenetyarthaH, 'ANamaMti'tti Ananti 'ana prANane' iti dhAtupAThAt makArasyAgamikatvAt, 'pANamaMti'tti prANanti, vAzabdau samuccayArthI, etadeva padadvathaM krameNArthataH spaSTayannAha 'UsasaMti vAnIsasaMtivattiyadevoktamAnanti tadevoktamucchasantIti, tathA yadevoktaM prANanti tadevoktaM nizvasantIti, athavA AnamantiprANamantIti 'Namupratye' ityetasthAnekArthatvena zvasanArthatvAt, anyetvAhuH-'AnantivAprANantivA' itiyanenAdhyAtmakriyAparigRhyate, 'ucchavasanti vAnizvasanti vA' ityanena ca bAhyeti / 'jahAUsAsapae'tti' etasya praznasya nirvacanaM yathA ucchvAsapade prajJApanAyAH saptamapade tathA vAcyaM, taccedam-'goyamA ! sayayaMsaMtayAmevaANamaMtivA pANarmati vAUsasantivAnIsasaMti vA' iti, tatra 'satatam anavaratam, atiduHkhitA hite, atiduHkhavyAptasyaca nirantaramevocchavasanizvAsau dRzyete, satatatvaM ca prAyovRttyA'pi syAdityata Aha-'saMtayAmeva tti santatameva naikasamaye'pi tadviraho'stIti bhAvaH, dIrghatvaM ceha prAkRtatvAt, AnamantItyAdeH punaruccAraNaM ziSyavacane AdaropadarzanArthaM, gurubhirAdriyamANavacanA hi ziSyAH santoSavanto bhavanti, tathA ca paunaHpunyena praznazravaNArthanirNayAdiSudhaTante loke cAdeyavacanA bhavanti, tathA ca bhavyopakArastIrthAbhivRddhizceti / atha teSAmevAhAraMpraznayannAha'NeraiyANami'tyAdi vyaktaM, navaram 'AhAraThi'ttiAhAra-marthayante-prArthayanta ityevaMzIlAH arthovA-prayojanameSAmastItyarthinaH, AhAreNabhojanenArthina AhArArthinaH,AhArasya-bhojanasya vA'rthina AhArArthinaH, 'jahA pannavaNAe'tti 'AhAraTThI' ityetatpadaprabhRti yathA prajJApanAyAzcaturthopAGgasya paDhamae'ttiAdhe 'AhArauddesae'tti AhAra-padasyAyaviMzatitamasyoddezakaH padazabdalopAccAhAroddezakaH tatra bhaNitaM 'tahAbhANiyavyaMti tena prakAreNa vAcyamiti / tatra ca nArakAhAravaktavyatAyAM bahUni dvArANi bhavanti, tatsaGgrahArtha pUrvo- ktasthityucchasalakSaNadvAradvayadarzanapUrvikAM gaathaamaah| mU. (12) ThiI ussAhAre kiM vA''hAreti savvao vaavi| katibhAgaM? savvANi va kIsa va bhuJjo pariNamaMti / / vR. 'ThiigAhA' vyAkhyA, sthiti rakANAM vAcyA, ucchvAsazca, tau coktAveva / tathA 'AhAre'tti AhAraviSayo vidhirvAcyaH, sa caivam-'neraiyANaM bhaMte! AhAraThThI ?, haMtAAhAraTThI 3||neriyaannN bhaMte! kevaikAlassaAhAraTThe samuppajai?, 'AhArArtha" AhAraprayojanamAhArArthitvamityarthaH, 'goyamA ! neraiyANaM duvihe AhAre pannatte' abhyavahArakriyetyarthaH 'taMjahAAbhoganivvattieyaanAbhoganivvattie ya' tatrAbhogaH-abhisandhistena nirvartitaH-kRta AbhoganirvartitaH, AhArayAmItIcchapUrvaka ityarthaH, anAbhoganirvartitastu AhArayAmIti Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/-19/12 viziSTecchamantareNApi,prAvRTkAlepracurataraprazravaNAdyabhivyaGgyazItapudgalAdyAhAravat, 'tatthaNaM jese anAbhoganivvattieseNaMaNusamayamavirahie AhAravesamuppajjai' 'aNusamayaMtipratikSaNaM satatA- titIvrakSudvedanIyakarmodayata ojaAhArAdinA prakAreNeti, 'avirahie'tti cukkaskhalitanyAyAdapinavirahitaH, athavA pradIrghakAlopabhogyAhArasyasakRdgrahaNe'pi bhogo'nusamayaM syAdato grahaNasyApi sAtatyapratipAdanArthamavirahitamityAha - ____ 'tatthaNaMje seAbhoganivvattie seNaMasaMkhejjasamaie aMtomuhuttieAhArakhe samuppajjai' asaGkhyAtasAmayikaH palyopamAdiSarimANo'pisyAdataAha 'aMtomuhuttie'ti, idamuktaMbhavatiAhArayAmItyabhilASa eteSAM gRhItAhAradravyapariNAmatIvrataraduHkhajananapurassaramantarmuhUnivartata iti 4 / kiM vA''hAreMti'tti, kiMsvarUpaM vA vastu nArakA AhArayanti ? iti vAcyaM, vAzabdaH samuccaye, tatredaM praznanirvadhanasUtram-'neraiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreti?, goyamA ! davvao anaMtapaesiyAI' anantapradezavanti pudgaladravyANItyarthaH, tadanyeSAmayogyatvAt, 'khettao asaMkhejjapaesAvagADhAiM nyUnatarapradezAvagADhAnihina tadgrahaNaprAyogyAni, anantapradezAvagADhAni tunabhavantyeva, sakalalokasyApyasaGkhayeyapradezaparimANatvAt, 'kAlao annataraThiiyAI jaghanyamadhyamotkRSTasthitikAnItyarthaH sthiticAhArayogyaskandhapariNAmenAvasthAnamiti bhAvao vanamaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI AhAriti 5 / __ jAiM bhAvao vannamaMtAI AhAriti tAI ki egavannAI AhAreMti? jAva ki paMcavannAI AhAreMti?, goyamA! ThANamaggaNaM paDucca egavannAipiAhAriti jAvapaMcavannAiMpiAhAriti, vihANamaggaNaM paDucca kAlavannAiMpi AhAreMti jAva sukillAiMpi AhAreMti' tatra 'ThANamaggaNaM paDucchatti tiSThantyasminniti sthAna-sAmAnyaM yathaikavarNa dvivarNamityAdi, 'vihANamaggaNaMpaDucca'tti vidhAna-vizeSaH kAlAdiriti 6 / 'jAiMvannao kAlavanAI AhAreti tAI kiM egaguNakAlAI AhAreMtijAvadasaguNakAlAIAhAreti saMkhejaguNakAlAIasaMkhejaguNakAlAiManaMtaguNakAlAI AhAreMti?, goyamA ! ekaguNakAlAIpi AhArati jAva anantaguNakAlAiMpi AhAreMti 7 / evaM jAva sukkilAI 11, evaM gaMdhaovi 13 rasaovi 18 // jAI bhAvao phAsamaMtAI ThANamaggaNaM paDucca no egaphAsAiM AhAreMti no duphAsAiMpi AhAreMti no tiphAsAiMpi AhAreti' ekasparzAnAmasammavAdanyeSAM cAlpapradezikatAsUkSmapariNAmAbhyAM grahaNAyogyatvAt, 'cauphAsAiMpiAhAraitijAva aTThaphAsAiMpiAhAreti' bahupradezikatAbAdarapariNAmAbhyAMgrahaNayogyatvAditi, vihANamaggaNaMpaDuccakakkhaDAipi AhAraitijAva lukkhAiMpiAhAreMti 19 // jAI phAsao kakkhaDAIpi AhAraiti tAI kiM egaguNakakkhaDAiM AhAreMti 20 / evaM aTThavi phAsA bhANiyavvA jAva anaMtaguNalukkhAipi AhAreMti 27 / jAiM bhaMte! anaMtaguNalukkhAI AhAreMti tAI kiM puTThAI AhAreMti apuTThAiM AhAreMti ?, goyamA ! puTThAI AhAreti no apuThThAI AhAreti 28 / 'puTThAiMtiAtmapradezasparzavanti, tatpunarAtmapradezasparzanamavagADhakSetrAdvahirapi bhavatiata ucyate-'jAI bhaMte ! puThThAI AhAreti tAI kiM ogADhAI AhAreMti aNogADhAI AhAreMti ?, www Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 goyamA! ogADhAiMno aNogAThAI 'avagADhAnI'ti AtmapradezaiH sahakakSetrAvagADhAnItyartha 29 jAiMbhaMte! ogADhAIAhAreti tAI kiM anaMtarogADhAIAhAreMtiparaMparogADhAIAhAreti goyamA! anaMtarogADhAI AhAreMti no paraMparogADhAI AhAreti' 'anantarAvagADhAnI ti yeSu pradezeSTAtmA'vagADhasteSveva yAnyavagADhAni tAnyanantarAvagADhAni antarA'bhAvenAvagaDhattvAt, yAni ca tadanantaravartIni tAnyavagADhasambandhAtparamparAvagADhAnIti 30 / _ 'jAiM bhaMte ! anaMtarogADhAI AhAreMti tAI kiM aNUiM AhAreMti bAyarAiM AhAreMti?, goyamA ! aNUiMpiAhAreMti bAyarAiMpiAhAreti' tatrANutvaMvAdaratvaMcApekSikaM teSAmevAhArayogyAnAM skandhAnAMpradezavRddhayA vRddhAnAmavaseyam 31 // jAI bhaMte ! aNUiMpi AhAreMti bAyarAiMpi AhAreMti tAI kiM uDaMpi AhAreMti ? evaM ahevi tiriyaMpi?, goyamA! uDvapi AhAreMti evaM ahevi tiriyapi 2 / jAI bhaMte ! uDvapi AhAreMti ahevi tiriyapi AhAreMti tAI kiM AI AhAreMti majjhe AhAraiti pajjavasANe AhAreMti?, goyamA ! tihAvi' ayamartha-AbhoganirvartitasyAhArasyAntarmohUrtikasyAdimadhyAvasAneSu sarvatrAhArayantIti 33 / 'jAI bhaMte ! AI majjhe avasANevi AhAreti tAI kiM savisae AhAreMti avisae AhAreMti?, goyamA ! savisae no avisae AhAreti' tatrasvaH-svakIyoviSayaH spRSTAvagADhAnanta-rAvagADhAkhyaH svaviSayastasminnAhArayanti 34 / ___'jAiMbhaMte! savisaeAhAreti tAI kiMANupuTviM AhAretiaNANupuTviM AhAraiti?, go0! ANupubbiM AhAreti noaNANupudiAhAreti tatrAnupUkyathA''sannaM, nAtikramya 35 / 'jAI bhaMte! AnupubbiM AhAreMti tAI kiM tidisiMAhAreMti jAva chaddisi AhAreMti ? goyamA! niyamA chaddisiM AhAraiti' iha nArakANAM lokamadhyavartitvena SaNNAmapyU'didizAmalokenAnAvRtatvAt SaTsu dikSvAhAragrahaNamasti tata uktaM-niyamAt SaDdizi, diktrayAdivikalpAstu lokAntavartiSu pRthivIkAyikAdiSudizAMtrayasyadvayasya ekAsyAcAlokenAvaraNe bhvntiiti|ydypivrnntH paJcavarNAnItyAdhuktaMtathApiprAcuryeNa yadvarNagandhAdiyutAni dravyANyAhArayanti tadarzayati-'osanna kAraNaMpaDucca'tti bAhulyalakSaNaMkAraNamAzritya, tatra caprakRtyazubhAnubhAva eva kAraNamiti, 'vannao kAlanIlAI gaMdhao dubbhigaMdhAiM rasao tittakaDuyarasAiM phAsao kakkhaDaguruyasIyalukkhAiM' etAnicaprAyomithyASTaya evAhArayanti, natubhaviSyattIrthakarAdaya iti / atha tAni yathAsvarUpANyeva nArakA AhArayantyanyathA vetyasyAmAzaGkAyAmabhidhIyate'tesiMpi porANe vanaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe vipariNAmaittA paripIlaittA parisADaittA parividdhaMsaittA' vipariNAmAdayovinAzArthatvenaikArthA eva dhvanayaH anne yaapuvvevatraguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe uppAettA AyasarIrogADhe poggale savvappaNayAe AhAramAhAreMti' 'savvappaNayAe'tti sarvAtmanA sarvairAtmapradezairityarthaH 36 / ___ vyAkhyAtaM sUtre saGgragAthAyAH 'kiM vA''hAreMti'tti padam / atha 'savvao vA' iti vyAkhyAyate-tatra sarvataH' sarvapradezai:rayikA AhArayantIti, vA'pIti vacanAdabhIkSNamAhArayantItyapi vAcyaM, taccaivam-"neraiyANaM bhaMte ! savvao AhAreMti savvao pariNAmeti savvao UsasaMti savvao nIsasaMti abhikkhaNaMAhAreMti abhikakhaNaMpariNAmeti abhikkhaNaM UsasaMti Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 9/19/12 abhikkhaNaM nIsasaMtiAhacca AhAreti 4?, haMtA goyamA! neraiyA sabbao AhAreMti / 'savvao'tti sarvAtmapradezaH abhikkhaNaM tianavarataM paryAptatvesati Ahacce'tikadAcit na sarvadA apryaaptkaavsthaayaamiti| tathA 'kaibhAgaM'tiAhAratayopAttapudgalAnAMkatithaM bhAgamAhArayanti iti vAcyaM, tacaivam'neraiyANaM bhaMte! je poggale AhArattAe girhati teNaMtesiM poggalANaMseyAlaMsi kaibhAgamAhAraiti kaimAgaM AsAyaMti?, go0! asaMkhejjaimArga AhAreMti aNaMtamAgaM AsAiMti' 'seyA sitti eSyatkAle, grahaNakAlottarakAlamityarthaH, 'asaMkhejjaibhAgamAhAreti' ityatra kecidvayAcakSategavAdiprathamavRhadagrAsagrahaNaivakAMzcidragRhItAsaddheyabhAgamAtrAn pudgalAnAhArayantitadanyetupatantIti anye tvAcakSate-RjusUtranayadarzanAtsvazarItayA pariNatAnAmasaGghayeyabhAgamAhArayanti, RjusUtro hi gavAdiprathamabRdgrAsagrahaNa iva gRhItAnAM zarIratvenApariNatAnAmAhAratAM necchati, zarIratayApariNAnAmapi keSAJcideviziSTAhArakAryakAriNAM tAmabhyupagacchati, zuddhanayatvAttasyeti anye punaristhamabhidadhi-'asaMkhejjaibhAgamAhAreti'tti zarIratayApariNamanti, zeSAstu kiTTIbhUya manuSyAbhyavahatAhAravanmalIbhavanti, na zarIratvena prinnmntiityrthH| anaMtabhAgaM AsAiMti'tti AhAratayA gRhItAnAmanantabhAgamAsvAdayanti, tadrasAdIn rasanAdIndriyadvAreNopalabhante ityarthaH ___savvANi vatti dAraM, tatra sarvANyevAhAradravyANyAhArayantIti vAcyaM, vAzabdaH samuccaye, taccaivam-'neraiyANaM bhaMte ! je paggale AhArattAe pariNati te kiM savve AhAreMti no savve AhareMti?, goyA! savve aparisesieAhAreti' iha viziSTagrahaNagRhItA AhArapariNAmayogyA eva grAhyAH,ujjhitazeSA ityarthaH, anyathA pUrvAparasUtrayorvirodhaH syAt, iyacaivaMvyAkhyA, yadAha "jaMjaha sutte bhaNiyaMtaheva jai taM viyAlaNA ntthi| kiMkAliyAnuogo diTTho diTThippahANehiM / / 'kIsavabhujora pariNamaMti'ttidvAragAthApadaM, taba kIsa'ttipadAkyavepadasamudAyopacArAt 'kIsattAe'tti hazya, kiMsvatayA-kiMsvabhAvatayA kIzatayA vA kena prakAreNa kiMsvarUpatayetyartha vAzabdaH samuccaye, 'bhujotti bhUyo bhUyaH' punaH punaH pariNamantiAhAradravyANIti prakRtamityetadatra vAcyaM, taccaivam / ___ "neraiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe gehati te NaM' tesiM poggalara kIsattAe bhujo bhujo pariNamaMti?, go0 soiMdiyattAe jAvaphAsidiyattAe aNittAe akaMtattAe apiyattAe amaNunnattAe amaNAmattAe aNicchiyattAe abhijjhiyattAe ahattAe no uDuttAe dukhattAe no suhattAe eesi bhujo bhujo pariNamaMti' tatra 'aniSTatayA' sadaiva teSAM sAmAnyenAvallabhatayA, tathA akAntatayA' sadaivatadbhAvenAkamanIyatayA, tathA 'apriyatayA' sarveSAmeva dveSyatayA,tathA 'amanojJatayA' kathayA'pyamanoramatayA, tathA 'amano'gamyatayA cinta-yA'pi amanogamyatayA, tathA 'anIpsitatayA' AptumaniSTatayA, ekAvite zabdAH, "ehiljhiya-ttAe'ttiabhidhyeyatayA tRpteranutpAdakatvena punaHpunarapyabhilASanimittatayA, ahRdyatvenetyanye, azubhatvenetyarthaH, 'ahattAe'tti gurupariNAmatayA 'ne uddattAe'tti no laghupariNAmatayeti saGgrahagAthArthaH / idaM ca saGgrahaNigAthAvivaraNasUtraM kvacit sUtrapustaka eva 6zyata iti / Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-1 atha nairayikA''hArAdhikArAttadviSayameva praznacatuSTayamAha mU. (13) neraiyANaM bhaMte! puvAhAriyA poggalA pariNayA 1?,AhAriyA AhArijjamANA poggalA pariNayA 2?, aNAhAriyA AhArijissamANA poggalA pariNayA 3?, aNAhAriyA aNAhArijissamANA poggalA pariNayA? 4/ goyamA! neraiyANapuvvAhAriyA poggalA pariNayA 1,AhAriyA AhArijamANA poggalA pariNayA pariNamaMti ya 2, aNAhAriyA AhArijissamANA poggalA no pariNayA pariNamissaMti 3, aNAhAriyA aNAhArijissamANA poggalA no pariNatA no pariNamissaMti 4 / vR. punvAhAriyatti ye pUrvamAhatAH-pUrvakAla ekIkRtAH saMgRhItA itiyAvat abhyavahatA vA 'poggale ti skandhAH 'pariNaya'tti te 'pariNatAH' pUrvakAle zarIreNa saha saMpRktAH pariNati gatA ityathaH, itiprathamaH praznaH 1, ihaca sarvatra praznatvaM kaakupaatthaadvgmyte| tathA AhAriya'tti pUrvakAle AhRtAH' saMgRhItAabhyavahRtAvA, AharijamANa'ttiyeca vartamAnakAle 'AhriyamANAH' saGagRhyamANA abhyavahriyamANA vA pudgalAH pariNaya'tti te pariNatA iti dvitIyaH 2 / tathA 'aNAhAriya'tti ye'tItakAle'nAhRtAH 'AhArijissamANe'tti ye cAnAgate kAle AhariSyamANAH pudgalAste pariNatA iti tRtIyaH 3 / tathA 'aNAhAriyA aNAhArijissamANA' ityAdi atItAnAgatAharaNakriyAniSedhAccaturthaH 4 / iha ca yadyapi catvAra eva praznA uktAstathA'pyete triSaSTiH saMbhavanti, yataH pUrvAhRtA AhiyamANA AhariSyamANA anAhatA anAhiyamANAanAhariSyamANAzcetiSaTpadAnIha sUcitAni, teSu caikaikapadAzrayaNena SaD, dvikayoge paJcadaza, trikayogeviMzatiH, catuSkayoge paJcadaza, paJcakayoge SaT, SaDyoge eka iti / atrottaramAha-'goyame tyAdi vyaktaM, navaraM ye pUrvamAhRtAste pUrvakAla eva pariNatAH, grahaNAnantarameva pariNAmabhAvAt 11 ye punarAhatA AhriyamANAzca te pariNatAH, AhRtAnAM pariNAmabhAvAdeva, pariNamantica AhriyamANAnAM pariNAmabhAvasya vartamAnatvAditi 2 / vRttikRtAtudvitIyapraznottaravikalpaevaMvidho dRSTaH-yadutaAhRtAAhariSyamANAH pudgalAH pariNatAH pariNaMsyante ca, yato'yaM tenaivaM vyAkhyAtaH-yaduta ye punarAhatA AhariSyante punasteSAM kecitpariNatAH pariNatAzcaye saMpRktAH zarIreNa saha, yetuna tAvatsaMpRcyante kAlAntare tusaMpRkSyante tepariNaMsyanta iti |ye punaranAhRtA AhariSyantepunaste no pariNatAH, anAhatAnAMsaMpAbhAvena pariNAmAbhAvAt, yasmAttvAhariSyante tataH pariNasyante, AhRtasyAvazyaM pariNAmabhAvAditi 3 / caturthastvatItabhaviSyadAharaNakriyAyA abhAvena pariNAmAbhAvAdavaseya iti / / etadanusAreNaiva prAgdarzitavikalpAnAmuttarasUtrANi vAcyAnIti / / atha zarIrasaMparkalakSaNapariNAmAtpudgalAnAMcayAdayo bhavantIti taddarzanArthaM praznayannAha mU.(14) neraiyANaM bhaMte! puvAhAriyA poggalA ciyA puccha, jahA pariNayA tahA ciyAvi, evaM ciyA uvaciyA udIriyA veiyA nijinnA, gAhA vR. 'neraiyANamityAdicayAdisUtrANi pariNAmasUtrasamAnItikRtvA'tidezato'dhItAnIti, tathAhi-'jahA pariNayA tahA ciyAvI'tyAdi, iha ca pustakeSu vAcanAbhedo dRzyate tatra na saMmohaH Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 1/-19/14 kAryaH, sarvatrAbhidheyasya tulyatvAt, kevalaM pariNatasUtrAnusAreNa praznasUtrANi vyAkaraNAni ca matimatA'dhyeyAnIti, tatra 'citAH' zarIre cayaM gatAH, upacitAH' punarbahuzaH pradezasAmIpyena zarIre citAeveti, udIritAstusvabhAvato'nuditAnpudgalAnudayaprApte karmadalike karaNavizeSeNa prakSipya yAn vedayate, udIraNA lakSaNaMcedam-"jaMkaraNeNAkaDDiya udae dijai udIraNA esA tathA 'veditAH' svenarasavipAkena pratisamayamanubhUyamAnAH aprismaaptaashessaanubhaavaaiti|tthaa nirjINA' kArthenAnusamayamazeSatadvipAkahAniyuktA iti| 'gAha'ttipariNatAdisUtrANAM saMgrahaNAya gAthA bhavati, sA ceyam - mU. (15) pariNaya ciyA uvaciya udIriyA veiyA ya nijinnA / ekekkami padami caubvihA poggalA hoti| vR. 'pariNaye'tyAdi vyAkhyAtArthA, navaram-ekaikasminpade pariNatacipacitAdau caturvidhAH AhRtAH 1AhRtA AhriyamANAzca2 anAhRtA AhariSyamANAzca 3anAhatAanAhariSyamANAzca 4, ityevaM catUrUpAH pudgalA bhavanti, praznanirvacanaviSayAH syuriti| pudgalAdhikArAdevemAmaSTAdazasUtrImAha mU. (16) neraiyANaM bhaMte ! kaivihA poggalA bhiJjati ?, goyamA ! kammadavvavaggaNamahikicca duvihA poggalA bhijaMti, taMjahA-aNU ceva bAyarA ceva 1/ __neraiyANaM bhaMte ! kativihA poggalA cijaMti?, goyamA! AhAradavyavaggaNamahikicca duvihA poggalA cijati, taMjahA-aNUMceva bAyarA cev2| evaM uvacijati 3 / nera0 ka0 po0 udIreti ? go0 ! kammadabbavaggaNamahikica duvihe poggale udIreti, taM0-aNUM ceva bAyarA ceva, sesAvi evaM ceva bhANiyabvA, evaM vedeti 5 nijareMti 6 uyaTiMsu7 ubaTTeti 8 uvvaTTissaMti 9 saMkAmiMsu 10 saMkAmeti 11 saMkAmissaMti 12 nihattisuM13 nihatteti 14 nihattissaMti 15 nikAyaMsu 16 nikAyaMti 17 nikAissaMti 18 sabvesuvi kammadavvavaggaNamahikiJca gAhA vR. 'neraiyANaMbhaMte! kaivihApoggalA bhijatI tyAdivyaktaM, navaraM bhijaMtitti tIvramanadamadhyatayA'nubhAgabhedena bhedavanto bhavanti, udvartanakaraNApavarlakaraNAbhyAM mandarasAstIvarasAH tIvrarasAstumandarasA bhavantItyarthaH uttaram 'kammadavvavaggaNamahikicca'ttisamAnajAtIyadravyANAM rAzivyavargaNA, sA caudArikAdidravyANAmapyastItyata AhakarmarUpA dravvargaNA karmadravyANAM vA vargaNAkarmadravyavargaNA tAmadhikRtya-tAmAzritya, karmadravyavargaNAsatkAityarthaH karmadravyANAmeva ca mandetarAnubhAvacintA'sti na dravyAntarANAmitikRtvA karmadravyavargaNAmadhikRtyetyuktam - 'aNUMceva bAyarA ceva'tti cevazabdaH samuccAyArthaH tatazcANavazva bAdarAzca, sUkSmAzca sthUlAzcetyarthaH, sUkSmatvaM sthUlatvaM caiSAM karmadravyApekSayaivAvagantavyaM nAnyApekSayA, yata audArikAdidravyANAMmadhye karmadravyANyeva suukssmaanniiti| evaMcayopacayodIraNavedananirjarAHzabdArthabhedena vAcyAH, kintu cayasUtre upacayasUtre ca AhAradabbavaggaNamahikicceti yaduktaM tatrAyamabhiprAyaHzarIramAzritya cayopacayau prAga vyAkhyAtau, tau cAhAradravyebhya eva bhavato nAnyataH, ata AhAradravyavargaNAmadhikRtyetyuktamiti, udIraNAdayastu karmadravyANAmeva bhavantyatastatsUtreSUktaM Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, varga:-, uddezaka:- 9 karmmadravyavargaNAmadhikRtyeti / 'uyaTTisu'tti apavarttitavantaH, ihApavartanaMkarmmaNAM sthityAderadhyavasAyavizeSeNa hInatAkaraNam, apavarttanasya copalakSaNatvAdudvarttanamapIha dRzyaM taca sthityAdevRddhikaraNasvarUpaM, 'saMkAmeMsu 'tti saMkramitavantaH, tatra saMkramaNaM mUlaprakRtyabhinnAnAmuttaraprakRtInAmadhyavasAyavizeSeNa parasparaM saMcAraNaM, tathA cAha 119 11 119 || "mUlaprakRtyabhinnAH saMkramayati guNata uttarAH prakRtIH / nanvAtmA'mUrttatvAdadhyavasAyaprayogeNa // -aparastvAha "mottUNa AuyaM khalu daMsaNamohaM carittamohaM ca / sANaM pagaINaM uttaravihisaMkamo bhaNio || 31 etadeva nidarzyate yathA kasyacitsadvedyamanubhavato'zubhakarmapariNatirevaMvidhA jAtA yena tadeva sadvedyamasadvedyatayA saMkrAmatIti, evamanyatrApiyojyamiti / 'nidhatteMsu' ttinidhattAn kRtavantaH, iha ca vizliSTAnAM parasparataH pudgalAnAM nicayaM kRtvA dhAraNaM rUDhizabdatvena nidhattamucyate, udvarttanApavarttanavyatiriktakaraNA nAmaviSayatvena karmmaNo'vasthAnamiti / 'nikAiMsu'tta nikAcitavantaH, nitarAM baddhavanta ityarthaH, nikAcanaM caiSAmeva pudgalAnAM parasparavizliSTAnAmekIkaraNamanyo'nyAvagAhitA agniprataptapratihanyamAnazUcIkalApasyeva, sakalakaraNAnAmaviSayatayA karmaNo vyavasthApanamitiyAvat / 'bhijaMtI'tyAdipadAnAM saMgrahaNI yathA / mU. (17) bheiyaciyA uvaciyA udIriyA veiyA ya nijinnA / upaTTaNasaM kAmaNanihattaNanikAyaNe tiviha kAlo // bR. 'bheiya' ityAdigAthA gatArthA, navaram- apavarttanasaMkramanidhattanikAcanapadeSu trividhaH kAlI nirdeSTavyaH, atItavarttamAnAnAgatakAlanirdezena tAni vAcyAnItyarthaH, iha cApavarttanAdInAmiva dAdInAmapi trikAlatA yuktA, nyAyasya samAnatvAt, kevalamavivakSaNAnna tannirdezaH sUtre kRta iti / atha pudgalAdhikArAdidaM sUtracatuSTayamAha mU. (18) neraiyANaM bhaMte! je poggale teyAkammattAe gevhaMti te kiM tItakAlasamae geNhaMti paDuppannakAlasamae geNhaMti ? aNA0 kA0 samae geNhaMti ?, goyamA ! no tIyakAlasamae geNhaMti paDuppannakAlasamae geNhaMti no aNA0 samae giNhaMti 1 / neraiyANaM bhaMte! je poggalA teyAkammattAe gahie udIreti te kiM tIyakAlasamayagahie poggale udIreti paDuppannakAlasamae dheppamANe poggale udIreti gahaNasamayapurakkhaDe poggale udIreti goyamA ! atIyakAlasamayahie poggale udIreti no paDuppannakAlasamae dheppamANe poggale udIreti no gahaNasamayapurakUkhaDe poggale udIreti 2, evaM vedeti 3 nijjareti / vR. 'neraiyANa' mityAdi vyaktaM, navaraM 'teyAkambhattAe 'tti tejaH zarIrakArmmaNazarIratayA, tadrUpatayetyarthaH, 'atItakAlasamae' tti kAlarUpaH samayo na tu samAcArarUpaH kAlo'pi samayarUpo na tu varNAdisvarUpa iti paraspareNa vizeSaNAt kAlasamayaH atItaH kAlasamayaH atItakAlasya cotsarpiNyAdeH samayaH paramanikRSTo'zo'tItakAlasamayastatra / paDuppanna ttipratyutpanno varttamAnaH, no'tItakAletyAdI atItAnagatakAlaviSaya- grahaNapratiSedho viSayAtItatvAt, viSayAtItattvaM Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/18 ca tayorvinaSTAnutpannatvenAsattvAditi, pratyutpanna - tve'pyabhimukhAn gRhyAti nAnyAn / 'gahaNasamayapurakkhaDe 'tti grahaNasamayaH puraskRto - varttamAnasamayasya purovarttIi yeSAM te grahaNasamayapuraskRtAH, prAkRtatvAdevaM nirdezaH, anyathA puraskRtagrahaNasamayA iti syAd, grahISyamANA ityarthaH 1, udIraNA ca pUrvakAlagRhItAnAmeva bhavati, grahaNapUrvakatvAdudIraNAyAH / ata uktam atItakAlasamayagRhItAnudIrayantIti, gRhyamANAnAM grahISyamANAnAM cAgRhItatvAdudIraNA'bhAvastata uktaM- 'no paDuppanne' tyAdi 2 | vedanAnirjarAsUtrayorapyeSaivopapattiriti 3-4 // atha karmAdhikArAdevayamaSTasUtrI mU. (19) neraiyANaM bhaMte! jIvAoM kiM caliyaM kammaM baMdhati acaliyaM kammaM baMdhaMti ?, goyamA ! no caliye kammaM baMdhaMti acaliyaM kampaM baMdhati 1 / neraiyANaM bhaMte! jIvAo kiM caliye kampaM udIreti acaliyaM kampaM udIreti / goyamA ! no caliye kammaM udIreti acaliye kammaM udIreti 2 / evaM vedeti 3 upaTTeti 4 saMkAmeti 5 nihatteMti 6 nikAyeti 7, savvesu acaliyaM no caliyaM / neraiyANaM bhaMte! jIvAoM kiM caliye kammaM nijareta acaliyaM kammaM nijareti ?, goyamA caliyaM kammaM nijareta no acaliyaM kammaM nijjareti 8, gAhA vR. 'neraiyANa' mityAdirvyaktA ca navaraM 'jIvAoM kiM caliyaM' ti jIvapradezebhyazcalitaMteSvanavasthAnazIlaM taditarattvacalitaM tadeva baghnAti, yadAha // 1 // "kRtsnairdezaiH svakadezasthaM rAgAdipariNato yogyam / baghnAti yogahetoH karma snehAkta iva ca malam // iti evamudIraNAvedanA'pavarttanAsaMkramaNanidhattanikAcanAni bhAvyAni, nirjarA tu pudgalAnAM niranubhAvIkRtAnAmAtmapradezebhyaH sAtanaM, sAca niyamAJcalitasya karmmaNo nAcalitasyeti, iha saGagrahaNIgAthA / pU. (20) baMdhodaya vedoyaTTasaMkame taha nihattaNanikAye / acaliye kammaM tu bhave caliyaM jIvAu nijjarae / vR. 'baMdhodaye' tyAdirbhAvitArthA, kevalamudayazabdenodIraNA gRhIteti / uktA nArakavaktavyatA, atha caturvizatidaNDakakramAgatAmasurakumAravaktavyatAmAha mU. (21) ThiI AhAro ya bhANiyavvo, ThitI- jahA Thitipade tahA bhANiyavvA, savvajIvANaM AhAro'vi jahA patravaNAe paDhame AhAruddesae tahA bhANiyavvo, etto ADhatto-neraiyANaM bhaMte AhAraTThI ? jAva dukkhattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti, goyamA ! amurakumArANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ?, jahantreNaM dasa vAsasahassAiM ukkoseNaM khAtiregaM sAgarovamaM, asurakumArANaM bhaMte! kevaiyaM kAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA ?, goyamA ! jahantreNaM sattaNhaM thovANaM ukkoseNaM sAiregassa pakkhassa ANamaMti vA pANamaMti vA, asurakumArANaM bhaMte! AhAraTThI ?, haMtA AhAraTThI, asurakumArANaM bhaMte! kevaikAlarasa AhAraTTe samuppajjai ?, goyamA ! asurakumArANaM duvihe AhAre patte, taMjahA - Abhoganivvattie ya anAbhoganivvattie ya, tattha NaM je se anAbhoganivvattie se aNusamayaM avirahie AhAraTThe Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakeM-1, varga:-, uddezaka:- 9 33 samuppajjai, tatthaNaM je se Abhoganivvattie se jahantreNaM cautthabhattassa ukkoseNaM sAiregassa vAsasahassarasa AhAraTThe samuppajjai, asurakumArANaM bhaMte! kibhAhArabhAhAreti ?, goyamA ! davvao anaMtapaesiyAiM davvAiM khittakAlabhAvapantravaNAgameNaM sesaM jahA neraiyANaM jAva teNaM tesiM poggalA kIsattAe bhujo bhujjo pariNamaMti ?, goyamA ! soiMdiyattAe 5 suruvattAe suvannattAe iTThattAe icchiyattAe bhijjiyattAe uDDattAe no ahattAe suhattAe no duhattAe bhujo bhujo pariNamaMti, asurakumArANaM puvvAhAriyA puggalA pariNayA asurakumArAbhilAve jahA neraiyANaM jAvano acaliyaM kammaM nijjaraMti / nAgakumArANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThitI pannattA ?, goyamA ! jahantreNaM dasa vAsasahassAhaM ukkoseNaM desUNAI do paliovamAiM, nAgakumArANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA pA0 ?, goyamA ! jahantreNaM sattaNhaM thovANaM ukkoseNaM muhuttapahuttassa ANamaMti vA pA0, nAgakumArANaM AhAraTThI ?, haMtA AhAraTThI, nAgakumArANaM bhaMte! kevaikAlasasa AhAraTTe samuppajjai ?, goyamA ! nAgakumArANaM duvihe AhAre pannatte, taMjahA- Abhoganivvattie ya anAbhoganivyattie ya, tattha je se anAbhoganivvattie se anusamayamavirahie AhAraTTe samuppajjai, tattha NaM je se Abhoganivvattie se jahanneNaM cautthabhattassa ukkoseNaM divasapuhuttassa AhAraTTe samuppajjai, sesaM jahA asurakumArANaM jAva no acaliyaM kammaM nijjaraMti / evaM suvannakumArAvi jAva dhaNiyakumArANaMti / puDhavikvAiyANaM bhaMte! kevaIyaM kAlaM ThiI pannattA ?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahasarasAI, puDhavikkAiyA kevaikAlassa ANamaMti vA0 pA0 ?, go vemAya ANamaMti vA0pA0 ?, puDhavikkAiyA AhAraTThI ?, haMtA AhAraTThI, puDhavikkAiyANaM kevaikAlassa AhAraTTe samuppAi ?, goyamA ! anusamayaM avirahie AhAraThThe samuppajjai, puDhavikkAiyA kimAhAreti !, goyamA ! davvao jahA neraiyANaM jAva nivvAdhAeNaM chaddisiM vAdhAyaM paDucca siya tidisiM siya cauddisiM siya paMcadisiM, vannao kAlanIlapItalohiyahAlidasukillANi, gaMdhao surabhigaMdha 2 rasao titta 5 phAsao kakkhaDa 8 sesaM taheva, nANattaM kaibhAgaM AhAreti ? kaibhAgaM phAsAiMti goyamA ! asaMkhijjaibhAgaM AhArenti anaMta bhAgaM phAsAiMti jAva tesiM poggalA kIsattAe bhujo bhujo pariNamaMti ?, goyamA ! phAsiMdiyavemAyattAe bhujo bhujo pariNamaMti, sesaM jahA neraiyANaM jAva no acaliyaM kammaM nijjaraMti // evaM jAva vaNassaikAiyANaM / navaraM ThiI vaNNeyavvA jA jassa, ussAso vemAyAe / beiMdiyANaM ThiI bhANiyavyA UsAso vemAyAe, beiMdiyANaM AhAre puccha, goyamA ! Abhoganivvattie ya anA bhoganivvattie ya taheva, tattha NaM je se Abhoganivvattie se NaM asaMkhejjasamae aMtomuhuttie vemAyAe AhAraTTe samuppajjai, sesaM taheva jAva anaMtabhAgaM AsAyaMti, beiMdriyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe geNhaMti te kiM savve AhAreti no savve AhAraMti ?, goyamA ! beiMdiyANaM duvihe AhAre patte, taMjahA -lomAhAre pakkhevAhAre ya, je poggale lomAhArattAe giNhaMti te savve aparisesie AhAreti, je poggale pakkhevAhArattAe giNhaMti tesiNaM poggalANaM 53 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/21 asaMkhiJjaibhAgaM AhAreti anegAiM ca NaM bhAgasahassAiM anAsAijamANAiM aphAsijamANAiM viddhaMsamAgacchaMti, eesi NaM bhaMte! poggalANaM anAsAijamANANaM aphAsAijamANANa ya kayare kare appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA puggalA anAsAijamA aphAsAijamANA anaMtaguNA, beiMdiyANaM bhaMte! je poggalA AhArattAe giNhaMti te NaM tesiMpuggalA kIsattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti?, goyamA ! jibmidiyaphAsiMdiyavemAyattAe bhujjo bhujo pariNamaMti, beiMdiyANaM bhaMte! puvvAhAriyA puggalA pariNayA taheva jAva caliyaM kammaM nijjaraMti / 34 teiMdiyacauridiyANaM nANattaM ThiIe jAva negAIM ca NaM bhAgasahassAI anAdhAijamANAI anAsAijamANAiM viddhaMsamAgacchaMti, eesi NaM bhaMte! poggalANaM anAdhAijamANAI 3 puccha, goyamA ! savvatthovA poggalA anAdhAijamANA anAsAijamANA anaMtaguNA aphAsAijamANA anaMtaguNA, teiMdiyANaM dhArNidiyajiDiMbhadiyaphAsiMdiyavemAyAe bhujI 2 pariNamati / cauriMdiyANaM cakkhidiyadhANiMdiyajibbhiMdiyaphAsiMdiyattAe bhujo bhujjo pariNamaMti / paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM ThiI bhaNiUNaM UsAso vemAyAe, AhAro anAbhoganivyattie anusamayaM avirahio, Abhoganivtio jahatreNaM aMtomuhuttassa ukkoseNaM chaTTabhattassa, sesaM jahA cauridiyANaM jAva caliyaM kammaM nijjareti // evaM maNussANavi navaraM Abhoganivvattie jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM uTTamabhattassa soiMdiyavemAyattAe bhujo bhujo pariNamaMti sesaM jahA cauriMdiyANaM, taheva jAva nijjareti / vANamaMtarANaM ThiIe nANattaM, pariNamaMti avasesaM jahA nAgakumArANaM, evaM joisiyANavi, navaraM ussAso jahantreNaM muhuttapahuttassa ukkoseNavi muhuttapahuttassa, AhAro jahanneNaM divasapuhuttassa ukkoseNavi divasapuhuttassa sesaM taheva / vemANiyANaM ThiI bhANiyavvA ohiyA, UsAso jahantreNaM muhuttapuhuttassa ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM, AhAro Abhoganivvattio jahantreNaM divasapuhuttassa ukkoseNaM tettIsAe vAsasahassANaM, sesaM caliyAiyaM taheva jAva nijjareti / bR. 'asurakumArANa'mityAdi, tatrAsurakumAravaktavyatA nArakavaktavyatAvatreyA, yataH 'ThiiUsAsAhAre'tyAdigAthoktAni sUtrANi 40 'pariNayacie' ityAdigAthAgRhItAni 6 'bheiyacie' ityAdigAthAgRhItAni 18 'baMdhodaye' tyAdigAthAgRhItAni 8 tadevaM dvisaptatiH - sUtrANi nArakaprakaraNoktAni trayoviMzatAvasurAdiprakaraNeSu samAni, navaraM vizeSo'yam- 'ukkoseNaM sAiregaM sAgarovama' miti yaduktaM tadbalisaJjJAmasurakumArarAjamAzrityoktaM, yadAha - "camara 1 balira sAra 1 mahiyaM'ti, 'sattaNhaMthovANaM' ti saptAnAM stokAnAmuparIti gamyate, stokalakSaNaM caivamAcakSate119 11 "heTThassa aNavagallas, niruvakiTThassa jaMtuNo / ege UsAsanIsAse, esa pANutti vuccai // sattapANi se thove, satta dhovANi se lve| lavANaM sattahattarie, esa muhutte viyAhie / . idaM jaghanyamucchasAdimAnaM jaghanyasthitikAnAzrityAvagantavyam, utkRSTaM cotkRSTasthitikAnAzrityeti / / 'cautthabhattassa' tti caturthabhaktamityekopavAsasya saJjJA tatastasyopari, ekatra // 2 // Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, varga:-, uddezakaH - 1 dine bhuktvA'horAtraM cAtikramya tRtIye bhuJjata iti bhAvaH / nAgakumAravaktavyatAyAm 'ukkoseNaM desUNAI do pali ovamAI' ti yaduktaM taduttarazreNimAzrityAvaseyaM, yadAha-"dAhiNa divaGgapaliyaM do desUNuttarillANaM" iti / 'muhutta pahuttassa' tti, muhUrta uktalakSaNa eva, pRthaktvaM tu dviprabhRtirAnavabhyaH saGkhyAvizeSaH samaye prasiddhaH / evaM 'suvannakumArANavi 'tti nAgakumArANAmiva suparNakumArANAmapi sthityAdi vAcyam, idaM ca kiyaddUraM yAvadvAcyam ? ityAha- 'jAba dhaNiyakumArANaM'ti yAvatkaraNAd vidyutkumArAdiparigrahaH, eSAM cehAyaM kramo'vaseyaH / // 1 // " asura 1 nAga 2 suvannA 3 vijU 4 aggI ya 5 dIva 6 udahI ya 7 / disi 8 bAU 9 dhaNiyAviya 10 dasa bheyA bhavaNavAsINaM // 35 atha bhavanapativaktavyatA'nantaraM daNDakakramAdeva pRthivyAdInAM sthityAdi nirUpayannAha'puDhavI' tyAdi vyaktamAvanaspatisUtrAt, navaram- 'aMtomuhutta' nti muhUrttasyAntarantarmuhUrta, bhinnamuhUrttamityarthaH, 'ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM ti yaduktaM tat kharapRthivImAzrityAvagantavyaM, yadAha // 1 ||'"snnhaa ya 1 suddha 12 vAluya 14 maNosilA 16 sakkarA ya 18 kharapuDhavI 22 / egaM bArasa coddasa solasa aThThAra vAvIsA / / iti - 'vemAyAe 'tti viSamA vividhA vA mAtrA - kAlavibhAgo vimAtrA tayA, idamuktaM bhavativiSamakAlA pRthivIkAyikAnAmucchasAdikriyA-iyatkAlAditi na nirUpayituM zakyate, 'jahA neraiyANa' mityatidezAt, 'khettao asaMkhejjapaesogADhAI kAlao annayaraThiDyAI' ityAdi dRzyaM, 'nivvAghAeNaM chaddisiM' ti vyAghAta AhArasya lokAntaniSkuTeSu saMbhavati nAnyat, tato niSkuTebhyo' nyatra SaTsu dikSu kathaM ? catasRSu pUrvAdidikSu Urdhvamadhazca pudgalagrahaNaM karoti, 'vAghAyaM paDucca'tti vyAghAtaM pratItya, vyAghAtazca niSkuTeSu tatra ca 'siya tidisiM'ti syAtkadAcittisRSu dikSu AhAragrahaNaM bhavati, kathaM ?, yadA pRthivIkAyiko'ghastane uparitane vA koNe'vasthitaH syAttadA'- dhastAdalokaH pUrvadakSiNayozcAloka ityevaM tisRNAmalokenA''vRtatvAttadanyAsu tisRSu pudgalagrahaNam, evamuparitanakoNe'pi vAcyaM, yadA punaradha upari cAloko bhavati tadA catasRSu (dikSu), yadA tu pUrvAdInAM SaNNAM dizAmanyatarasyAmaloko bhavati tadA paJcasviti, 'phAsao kakkhaDAI 'ti iha karkazAdayo rUkSAntAH sparzA dRzyAH / 'sesaM taheva' tti zeSaM bhaNitAvazeSaM tathaiva yathA nArakANAM tathA pRthivIkAyikAnAmapi, taccedam - "jAI bhaMte! lukkhAI AhAreMti tAI kiM puTThAI apuTThAI ?, jai puTThAI kiM ogADhAI anogAThAI ?" ityAdi / 'nANattaM' ti nAnAtvaM bhedaH punaH pRthivIkAyikAnAM nArakApekSayA''hAraM pratIdaM yathA 'kaibhAga' mityAdi tatra 'phAsAiMti' tti sparzaM kurvanti sparzayanti-sparzanendriyeNAhArapudgalAnAM katibhAgaM spRzantItyarthaH, athavA sparzenAsvAdayanti prAkRtazailyA phAsAyaMti, sparzena vA''dadati-gRhNanti upalabhandaiti 'phAsAiMti', idamuktaM bhavati-yathA rasanendriyaparyAptiparyAptakA rasanendriyadvAreNAhAramupabhuJjAnA AsvAdayantIti vyapadizyante evamete sparzanendriyadvAreNeti / 'sesaM jahA neraiyANaM 'ti, taccaivam- 'puDhavikAiyANaM bhaMte! puvvAhAriyA poggalA pariNayA Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/21 'ityAdi, prAgvacca vyAkhyeyamiti // evaM 'jAva vaNassaikAiyANaM'ti, anena pRthivIkAyikasUtrAmivAkAyikAdisUtrANi samAnItyuktaM, sthitI punarvizeSo'ta evAha navaraM 'ThiI vaNNeyavvA jA jassa' tti, tatra jaghanyA sarveSAmantarmuhUrtam, utkRSTA tvapAM sapta varSasahasrANi tejasAmahorAtratrayaM vAyUnAM trINi varSasahasrANi vanaspatInAM dazeti, uktA ceyaM pRthivyAdikrameNa 119 11 "bAvIsAI sahassA 1 satta sahassAI 2 tinni'horattA 3 / vAe tinni sahassA 4 dasa vAsasahassiyA rukkhe 5 // 'beiMdiyANaM Thii bhaNiUNa UsAso vemAyAe' tti vaktavya iti zeSaH, sthitizca dvIndriyANAM dvAdaza varSANi dvIndriyANAmAhArasUtre yaduktam- 'tattha NaMje se Abhoganivyattie se NaM asaMkhejasamaie aMtomuhuttievemAyAe AhAraTThe samuppajjai 'tti, tasyAyamarthaH asaGkhyAtasAmayika AhArakAlo bhavati, sacAvasarpiNyAdirUpo'pyastItyata ucyate - AntarmauhUrtikaH, tatrApi vimAtrayA antarmuhUrte samayAsaGkhyAtatvasyAsaGghayeyabhedatvAditi / 'beiMdiyANaM, duvihe AhAre pannatte, lomAhAre pakkhevAhAre ya'tti, tatra lomAhAraH khalvodAto varSAdiSu yaH pudgalapravezaH sa mUtrAdgamyata iti, prakSepAhArastu kAvalikaH, tatra prakSepAhAre bahavo'spRSTA eva zarIrAdantarbahizca vidhvaMsante sthaulyasaukSmyAbhyAm, ata evAha- 'je poggale pakkhevAhArattae girahaMtI' tyAdi 'anegAIca NaM bhAgasahassAiM ' ti asaGkhyeyA bhAgA ityarthaH, 'anAsAijamANAI' ti rasanendriyataH 'aphAsAijamANAI' ti sparzanendriyataH 'kayare' ityAdi yatpadaM tadevaM dRzyam- 'kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA va' tti vyaktaM ca 'savvatyovA poggalA anAsAijamANe 'tyAdi, ye'nAsvAdyamAnAH kevalaM rasanendriyaviSayAste stokAH, aspRzyamANAnAmanantabhAgavarttina ityarthaH, ye tvaspRzyamANAH kevalaM sparzanaviSayAste'nantaguNA rasanendriyaviSayebhyaH sakAzAditi / - 'te iMdiyacauriMdiyANaM nANattaMThiIe' ti, taccedam- 'jahantreNaM aMtomuhutataM ukkoseNaM teiMdiyANaM egUNapannAsaM iMdiyAI cauriMdiyANaM chammAsA' tathA''hAre'pi nAnAtvaM, tatra ca 'teiMdiyANaM bhaMte! je poggale AhArattA geNhaMti' ityata Arabhya tAvatsUtraM vAcyaM yAvat 'aNegAiM caNaM bhAgasahassAiM aNAdhAijjamANAI' ityAdi, iha ca dvIndriyasUtrApekSayA'nAdrAyamANAnItyatiriktamato nAnAtvam, evamalpabahutvasUtre pariNAmasUtre ca / caturindriyasUtreSu tupariNAmasUtre 'cakkhidiyattA dhANiMdiyattAe' ityadhikamiti nAnAtvamiti paJcendriyatiryaksUtre 'ThiiM bhaNiUNaM' ti jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaMtinni pali ovamAI ti, ityetadrUpAsthitiM bhaNitvA 'ussAso 'tti ucchvAso vimAtrayA vAcya iti, tathA tiryakpaJcendriyANAmAhArArtha prati yaduktam- 'ukkoseNaM chaTTabhattassa' tti taddevakurUttarakurutiryakSu labhyate / manuSyasUtre yaduktam 'aSTamabhaktasye 'ti taddevakurvAdimathunakanarAnAzritya samavaseyamiti 'vANamaMtarANa' mityAdi, vAnamantarANAM sthitau nAnAtvam, 'avasesaM' ti sthiteravazeSamAyuSkacarjamityarthaH, prAguktamAhArAdi vastu yathA nAgakumArANAM tathA dRzyaM, vyantarANAM nAgakumArANAM caprAyaH samAnadharmatvAt, tatra vyantarANAM sthitirjaghanyena daza varSasahAsraNi, utkarSeNa tu palyopamiti Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-1 'joisiyANaMpI'tyAdi, jyotiSkANAmapisthiteravazeSaM tathaiva yathA nAgakumArANAM, tatra jyotiSkANAM sthitirjadhanyena palyopamASTabhAgaH utkarSeNa palyopamaM varSalakSAdhikamiti, navaram 'ussAsa'tta kevalamucchasasteSAM na nAga kumArasamAnaH kintu vakSyamANaH, tathA cAha-'jahanneNaM muhattapuhuttasse'tyAdi, pRthakatvaMdviprabhRtirAnavabhyaH,tatra yajaghanyaM muhUrtapRthaktvaMtaddivatrA muhUttAH, yacotkRSTaM tadaSTau nava veti, AhAro'pi vizeSita eva, tathA cAha-'AhAroM' ityAdi, 'vemANiyANaM ThiIbhANiyavvA' |'ohiy'ttiaudhikii-saamaanyaa, sAca palyopamAdikA trayastriMzatsAgaropamAntA, tatrajaghanyA saudharmamAzritya, utkRSTA cAnuttaravimAnAnIti, ucchvAsapramANaMtujaghanyaMjaghanyasthitikadevAnAzritya itarattUtkRSTasthitikAnAzrityetyarthaH, atra gAthA -- // 1 // "jassa jai sAgarAiM tassa ThiI tattiehiM pakkhehiM / UsAso devANaM vAsasahassehiM AhAro / / tti tadetAvatA granthenoktA caturviMzatidaNDakavaktavyatA, iyaM ca keSucisUtrapustakeSu evaM ThiI AhAro' ityAdinA'tidezavAkyena darzitA, sA ceto vivaraNagranthAdavaseyeti / uktA nArakAdidharmavaktavyatA, iyaM cArambhapUrviketi ArambhanirUpaNAyAha mU. (22) jIvA NaM bhaMte ! kiM AyAraMbhA parAraMbhA tadubhayAraMbhA anArambhA?, goyamA ! atyaMgaiyA jIvA AyAraMbhAvi parAraMbhAvi tadubhayAraMbhAvi no anAraMbhA atthegaiyA jIvA no AyAraMbhA no parAraMbhA no tadubhayAraMbhA anaarNbhaa| se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai-atthegaiyA jIvA AyAraMbhAvi ? evaM paDiuccAreyavvaM, goyamA! jIvA duvihA pannattA, taMjahA-saMsArasamAvanagA ya asaMsArasamAvanagA ya, tatthaNaje te asaMsArasamAvanagA te NaM siddhA, siddhANaM no AyAraMbhA jAva anArambhA, tattha NaMje te saMsArasamAvanagA te duvihA pannattA, taMjahA-saMjayA ya asaMjayA y| tastha Naje te saMjayA te duvihA pannattA, taMjahA-pamattasaMjayA ya appamattasaMjayA ya, tattha gaMje te appamattasaMjayA teNaMno AyAraMbhA no parAraMbhA jAva anAraMbhA, tatthaNaje te pamattasaMjayA te suhaM jogaM paDucca no AyAraMbhA no parAraMbhA jAva anAraMbhA, asubhaM jogaM paDucca AyAraMbhAvi jAva no anAraMbhA, tattha Naje te asaMjayA te aviratiM paDucca AyAraMbhAvi jAva no anAraMbhA, se teNaDheNaM goyamA! evaM vuccai-atthegaiyA jIvA jAva anaarNbhaa|| neraiyANaM bhaMte ! kiM AyAraMbhA parAraMbhA tadubhayAraMbhA anAraMbhA?, goyamA ! neraiyA AyAraMbhAvi jAva no anAraMbhA, se keNadveNaM bhante evaM vuccai ?, goyamA! aviratiM paDucca, se teNadveNaM jAva noanaarNbhaa| evaMjAva asurakumArANavijAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA, maNussA jahA jIvA, navaraM siddhavirahiyA bhANiyavvA, vANamaMtarA jAva vemANiyA jahA neraiyA / salessA jahA ohiyA, kaNhalesassanIlalesassa kAulesassa jahAohiyA jIvA, navaraM pamattaappamattA na bhANiyabvA, teulesassa pamhalesassa sukkalesassa kAulesassa jahA ohiyA jIvA, navaraM pamattaappamattA na bhANiyavvA, teulesassa pamhalesassa sukkalesassa jahA ohiyA jIvA, navaraM siddhA na bhANiyavvA / vR.Arambho-jIvopaghAtaH, upadravaNamityarthaH, sAmAnyena vA''zravadvArapravRtti, tatra cAtmA ___ Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 bhagavatIaGgasUtraM 91-19/22 namArabhante AtmanA vA svayamArabhanta ityAtmArambhAH, tathA paramArabhanatepareNa vA''rambhayatIti parArambhAH, tadubhayam-AtmapararUpaM, tadubhayena vA''rambhantaiti tadubhayArambhAH,AtmaparobhArambhavarjitAstvanArambhA itipraznaH,atrottaraM sphuTameva, navaram astizabdasyAvyayatvena bahutvArthatvAd 'asti vidyante santItyarthaH, athavA'sti ayaM pakSo yaduta 'egaiyatta ekakA eke kecanetyartha jIvAH, AtmArambhA apItyAdAvapizabda uttarapadApekSayA samuccaye, sa cAtmArambhatvAdidharmANAmekAzrayatApratipAdanArthabhinnAzrayatApratipAdanArthovA ekAzrayatvaMca kAlabhedenAvagantavyaM, tathAhikadAcidAtmArambhAH kadAcitparArambhAH kadAcittadubhayArambhAH, ataeva noanArambhAH,bhinnAzrayatvaM tvevam-eke jIvA asaMyatA ityarthaH AtmArambhA vA parArambhA vetyAdi / ___ athaikasvabhAvatvAJjIvAnAM bhedamasaMbhAvayannAha-'se keNadveNaM ti atha kena kAraNenetyarthaH, 'duvihA pannatta'timayA'nyaizca kevalibhiH,anena samastasarvavidAMmatAbhedamAha, matabhede tuvirodhivacanatayA teSAmasatyavacanatApattiH, pATalIputrasvarUpabhidhAyakaviruddhavacanapuruSa- kadambakavaditi, pramattasaMyatasya hizubho'zubhazca yogaH syAt saMyatatvAtpramAdaparatvAcca ityata Aha-'subhaM jogaM paDucca'ttizubhayogaH-upayuktatayA pratyupekSaNAdikaraNa, azubhayogastu tadevAnupayuktatayA, Aha ca -- // 1 // "puDhavI AukkAe teUcAUvaNassaitasANaM / paDilehaNApamatto chaNhaMpi virAhao hoi / tathA "savvo pamattajogo samaNassa u hoi AraMbho" | tti ataH zubhAzubhau yogAvAtmA (nA) rambhAdikAraNamiti / 'aviraiMpaDucca'tti, dahAyaM bhAvaH-yadyapyasaMyatAnAM sUkSmaikendriyAdInAM nAtmArambhakAditvaM sAkSAdasti tathA'pyaviratiM pratItya tadasti teSAM, na hi te tato nivRttAH, ato'saMyatAnAmaviratistatra kAraNamiti, nivRttAnAMtu kathaJcidAtmAdhArambhakatve'pyanArambhakatvaM, ydaah||1|| "jA jayamANassa bhave virAhaNA suttvihismggss| ___ sA hoi nijaraphalA ajjhatthavisohijuttassa // 'se teNaTeNaM ti atha tena kAraNenetyarthaH / athAtmArambhakatvAditavameva nArakAdicatuvizatidaNDakairnirUpayannAha-'neraiyANamityAdi vyaktaM, navaraM 'maNusse'tyAdau ayamartha-manuSyeSu saMyatAsaMyatapramattApnamtabhedAH pUrvoktAH santi tataste yathA jIvAstathA'dhyetavyAH kintu saMsArasamApannAH, itare ca te navAcyAH,abhavavartittvAdeva teSAmiti, etadevAha-'siddhavirahie'ityAdi vyantarAdayo yathA nArakAstathA'dhyeyAH, asaMyatatva-sAdhAditi / aatmaarmbhktvaadibhirddhmerjiivaa nirUpitAH te ca salezyAzcAlezyAzca bhavanti salezyAMstAMstaireva nirUpayannAha-'salesA jahA ohiya'tti, lezyA-kRSNAdidravyasAnnidhyajanito jIvapariNAmo, ydaah||1|| "kRSNAdidravyasAcivyAta, pariNAmo ya AtmanaH / __sphaTikasyeva tatrAyaM, lezyAzabda prayujyate / / tatra 'salezyAH' lezyAvanto jIvAH 'jahA ohiya'tti yathA nArakAdivizeSaNavarjitA Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-9, vargaH-, uddezaka:-9 jIvA adhItAH / 'jIvA NaM bhaMte! kiM AyAraMbhA parAraMbha' tyAdinA daNDakena tathA salezyA jIvA api vAcyAH, salezyAnAmasaMsArasamApannatvasyAsambhavena saMsArasamApannetyAdivizeSaNavarjitAnAM zeSANAM saMyatAdivizeSaNAnAM teSvapi yujyamAnatvAt, tatra cAyaM pAThakramaH - 'salesA NaM bhaMte! jIvA kiM AyAraMbhe 'tyAdi tadeva sarvaM, navaraM jIvasthAne salezyA iti vAcyamiti, ayameko daNDakaH, kRSNAdilezyAbhedAttadanye SaT, tadevamete sapta, tatra 'kaNhalesasse' tyAdi, kRSNalezyasya nIlalezyasya kApotalezyasya ca jIvarAzerdaNDako yathA audhikajIvadaNDakastathA'dhyetavyaH pramattApramattavizeSaNavarjaH, kRSNAdiSu hi aprazastabhAvalezyAsu saMyatatvaM nAsti, yaccocyate- "puvvapaDivaNNao puNa annayarIe u lesAe "tti, taddravyalezyAM pratItyeti mantavyaM, tatastAsu pramattAdyabhAvaH, tatra sUtroccAraNamevam 39 "kaNhalesANaM bhaMte ! jIvA kiM AyAraMbhA parAraMbhA tadubhayAraMbhA anAraMbhA 4 ?, goyamA AyAraMbhAvi jAva no anAraMbhA, se keNaTTeNaM bhaMte! eva buccai ?, goyamA ! aviraI paDucca" evaM nIlakApota lezyAdaNDakAvapIti, tathA tejolezyAdejIMvarAzerdaNDakAH 3 yathA audhikA jIvAstathA vAcyAH, navaraM teSu siddhA na vAcyAH, siddhAnAmalezyatvAt, taccaivam- 'teucessANaM bhaMte ! jIvA kiM AyAraMbhA 4?, goyamA ! atthegaiyA AyAraMbhAvi jAva no anAraMbhA, atthegaiyA no AyAraMbhA jAva anAraMbhA, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai ?, goyamA ! duvihA teulessA pannattA, taMjahAsaMjayA ca asaMjayA ye' tyAdi / bhavahetubhUtamArambhaM nirUpya bhavAbhAvahetubhUtaM jJAnAdidharmakadambakaM nirUpayannAha mU. (23) ihabhavie bhaMte! nANe parabhavie nANe tadubhayabhavie nANe?, goyamA ! ihabhavievi nANe parabhavievi nANe tadubhayabhavievi naanne| daMsaNaMpi evameva / ihabhavie bhaMte ! caritte parabhavie caritte tadubhayabhavie carite ?, goyamA ! ihabhavie caritte no parabhavie caritte no tadubhayabhavie carite / evaM tave saMjame / vR. 'ihabhavie' ityAdi vyaktaM, navaram-iha bhave varttamAnajanmani yadvarttate na tu bhavAntare tadaihabhavirka, kAkupAThAcceha praznatA'vaseyA, tena kimaihabhavikaM jJAnamuta 'parabhavie 'tti parabhavevarttamAnAnantarabhAvinyanugAmitayA yadvarttate tatpArabhavikam, Ahozvit 'tadubhayabhavie 'tti tadubhayarUpayoH ihaparalakSaNayorbhavayoryadanugAmitayA varttate tattadubhayabhavikam, idaM caivaM na pArabhavikAdbhidyata iti paratarabhave'pi yadanuyAti tadgrAhyam, ihabhavavyatiriktatvena paratarabhavasyApi parabhavatvAt, hrasvatAnirdezaha sarvatra prAkRtatvAditi praznaH, nirvacanamapi sugamaM, navaram 'ihabhavie'tti aihabhavikaM yadihAdhItaM nAnantarabhave'nuyAti, pArabhavikaM yadanantarabhave'nuyAti, tadubhayabhavikaM tu yadihAdhItaM parabhave cAnuvarttata iti / 'daMsaNaMpi evameva 'tti darzanamahi samyaktvamavaseyaM, mokSamArgAdhikArAt, yadAha "samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH" yatra tu jJAnadarzanayoreva grahaNaM syAttatra darzanaM sAmAnyAvabodharUpamavaseyamiti / 'evameveti jJAnavat praznanirvacanAbhyAM samavaseyaM, cAritrasUtre nirvacane vizeSaH, tathAhi cAritramaihabhavikameva, na hi cAritravAniha bhUtvA tenaiva cAritreNa punazcAritrI bhavati, Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 9/19/23 yAvajjIvatA'-vadhikatvAttasya, kiJcacAritriNaH saMsAre sarvaviratasya dezaviratasyacadeveSvevotpAdAt tatraca virataratyantamabhAvAt mokSagatAvapicAritrasaMbhavAbhAvAt, cAritraM hi karmakSapaNAyAnuSThIyate mokSecatasyAkiJcitkaratvAtayAvajjIvamitipratijJAsamApteH tadanyasyAzcAgrahaNAd anuSThAnarUpatvAt cAritrasya zarIrAbhAvecatadayogAd, ataevocyate-'siddhenocarittI noacarittI' 'no acarittIti caavirterbhaavaaditi| anantaraM cAritramuktaM, tacca dvidhA tapaHsaMyamabhedAditi, tayornirUpaNAyAtidezamAha-evaM tave saMjame'tti praznanirvacanAbhyAM cAritravattapaHsaMyamau vAcyau, cAritrarUpatvAttayoriti / nanu satyapi jJAnAdermokSahetutve darzana eva yativyaM, tasyaiva mokSahetutvAt, ydaah||1|| "bhaTeNa carittAo suyaraM dasaNaM gaheyavvaM / sijhaMti caraNarahiyA dasaNarahiyA na sijhaMti / / ___ -iti yo manyate taM zikSayituM praznayanAhamU. (24) asuMvaDeNaMbhaMte! anagAre kiM sijjhai bujjhai muccai parinivvAi savvadukkhANamaMtaM karei ?, goyamA! no iNaDhe samaDhe / se keNaTeNaM jAva no aMtaM karei?, goyamA asaMvuDe anagAre AuyavajAo satta kammapagagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAodhaNiyabaMdhaNabaddhAopakarei hassakAlaThiiyAo dIhakAliDiyAo pakarei maMdANubhAvo tivvANubhAvAo pakarei appapaesaggAo bahupaesaggAo pakarei AuyaM ca NaM kammaM siyabaMdhai siya no baMdhai assAyAveNizaM caNaM smabhujobhujouvaciNAiaNAiyaMcaNaMaNavadaggaMdIhamaddhaMcAuraMtasaMsArakatAraMaNupariyaTTai, se eeNaTeNaM goyamA! asaMvuDe anagAre no sijjhai 5 / saMvuDe NaM bhaMte ! anagAre sijjhai 5?, haMtA sijjhai jAva aMtaM karei, se keNaTeNaM?, goyamA! saMvuDe anagAre AuyavajAo satta kammapagaDIo dhaNiyabaMdhaNabaddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAopakareidIhakAlaThiIyAohassakAlaThThiiyAo pakarei tivvANubhAvAomaMdANubhAvAo pakarei bahuppaesaggAo appapaesaggAo pakarei, AuyaM caNaMkammanabaMdhai, assAyAveyaNizaM caNaM kammaM no bhujo bhujo upaciNAi, anAiyaM ca NaM anavadaggaMdIhamaddhaM cAuraMtasaMkasArakaMtAraM vIivayai, se eeNaDeNaM goyamA ! evaM buccai-saMvuDe anagAre sijjhai jAva aMtaM karei / / vR. 'asaMvuDe NamityAdi vyaktaM, navaram 'asaMvuDeNaM'ti 'asaMvRtaH' anirutvAzravadvAraH 'anagAre'tti avidyamAnagRhaH, sAdhurityarthaH "sijjhaitti sidhyati' avAptacaramabhavatayA siddhigamanayogyo bhavati 'bujjhaittisaeva yadA samutpannakevalajJAnatayA svaparaparyAyopetAnnikhi-lAn jIvAdipadArthAn jAnAti tadA budhyata iti vyapadizyate 'muccaiti sa eva saMjAtakevalabodho bhavopagrAhikarmabhiH pratisamayaM vimucyamAno mucyata ityucyate 'parinivvAi'tti sa eva teSAM karmapudgalAnAmanusamayaM yathA yathA kSayamApnoti tathA tathA zItIbhavan parinirvAtIti procyate 'savvadukkhANamaMtaM kareittisa evacaramabhavAyuSo'ntimasamayekSapitAzeSakarmAzaHsarvaduHkhAnAmantaM karotIti bhaNyate iti praznaH, uttaraM tu kaNThyaM, navaraM 'no iNaDhe samaDhe'tti 'no' naiva 'iNa?'tti 'ayam' anantaroktatvena pratyakSaH 'artha' bhavaH 'samartha' balavAn, vkssymaannduussnnmudgrprhaarjrjrittvaat| Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-1 41 'AuyavajjAo'tti yasmAdekatrabhavagrahaNe sakRdevAntarmuhUrttamAtrakAle evAyuSo bandhastata uktamAyurvarjA iti 'siDhilabaMdhaNabaddhAo'ttizlathabandhanaM-spRSTatA vA baddhatA vA nidhattatA vA tena baddhAH-AtmapradezeSu saMbandhitAH pUrvAvasthAyAmazubhatarapariNAmasya kathaJcidabhAvaditi zithilabandhanabaddhAH, etAzcAzubhAevadraSTavyAH,asaMvRtabhAvasya nindAprastAvAt, tAH kimityAha'dhaNiyabaMdhaNabaddhAo pakareMti'tti gADhatarabandhanA baddhAvasthA vA nidhattAvasthA nikAcitA vA 'prakaroti' prazabdasyAdikArthatvAtkartumArabhate, asaMvRtatvasyAzubhayogarUpatvena gADhataprakRtibandhahetutvAt, Ahaca-'jogApayaDipaesaM'ti, paunaHpunyabhAve tvasaMvRtatvasya tAH karotyeveti, tathA hsvakAlasthitikA dIrghakAlasthitikAH prakaroti, tatra sthiti-upAttasya karmaNo'vasthAnaM tAmalpakAlAM mahatIM karotItyarthaH, asaMvRtatvasya kaSAyarUpatvena sthitabandhahetutvAt, Aha ca-"ThiimaNubhAgaM kasAyao kuNai"tti / tathA 'maMdANubhAve-'tayAdi, ihAnubhAvo vipAko rasavizeSa ityarthaH, tatazca mandAnubhAvAHparipelavarasAHsatIrgADharasAH prakaroti, asaMvRtatvasya kaSAyarUpatvAde, anubhAgavandhasyaca kaSAyapratyayatvAditi, 'appapaese'tyAdi, alpaM-stokaM pradezAgraM-karmadalikaparimANaM yAsAM tAH tathA tA bahupradezAgrAH prakaroti, pradezabandhasyApi yogapratyayatvAd, asaMvRtatvasya ca yogarUpatvAditi, 'AuyaMce' tyAdi, AyuH punaH karmasyAt-kadAcidbadhnAtisyAt-kadAcidnabandhAti, yasmAtribhAgAdyavazeSAyuSaH parabhavAyuH prakurvanti, tenayadA tribhAgAdistadA bandhnAti, anyadAna bandhAtIti tathA 'asAe'tyAdi asAtavedanIyaM ca-duHkhavedanIyaM karma punaH 'bhUyo bhUyaH' punaH punaH 'upacinoti' upacitaM karoti, nanu karmasaptakAntavartitvAdasAtavedanIyasya pUrvoktavizeSaNebhya eva tadupacayapratipatteH kimetadgrahaNena ? iti, atrocyate, asaMvRto'tyantaduHkhito bhavatIti pratipAdanena bhayajananAdasaMvRtatvaparihArArthamidamityaduSTamiti / 'aNAiyaMti avidyamAnAdikam ajJAtikaM vA-avidyamAnasvajanam RNaM-vA'tItam RNajanyaduHsthatA'tikrAnta duHsthatAnimittatayetiRNAtItam, aNaM vA'Naka-pApamatizayenetaMgatamanAtItam, 'aNavayaggaM'ti, avayaggaM'ti dezIvacano'ntavAcakastatastanniSedhAd aNavayaggam, anantamityarthaH athavA'vanatam-Asannamagram-antoyasyatattathA taniSedhAdanavanatAgrama, etadeva varNanAzAdavanatA(navatA)gramiti, athavA'navagatam-aparicchinnamagraM-parimANaM yasya tattathA, ata eva 'dIhamaddhaMti 'dIrghAddhaM dIrghakAlaM 'dIrghAdhvaMvA' dIrghamArga 'cAuraMta'nti caturantaMdevAdigatibhedAta, pUrvAdidigabhedAcca caturvibhAgaMtadeva svArthikANapratyayopAdAnAcAturantaM saMsAraka tAraMti bhavAraNyam 'aNupariyaTTaitti punaH punarbhamatIti / asaMvRtasya tAvadidaM phalaM, saMvRtasya tu yatsyAttadAha-saMvuDe Na'mityAdi vyaktaM, navaraM saMvRtaH-anagAraH pramattApramattasaMyatAdi,sacacaramazarIraH syAdacaramazarIrovA, tatrayazcaramazarIrastadapekSayedaMsUtraM, yastvacaramazarIrastadapekSayA paramparayAsUtrArtho'vaseyaH nanupAramparyeNAsaMvRtasyApi sUtroktArthasyAvazyambhAvo, yataHzuklapAkSikasyApi mokSo'vazyaMbhAvI, tadevaM saMvRtAsaMvRtayoH phalatobhedAbhAvaeveti, atrocyate, satyaM, kintu yatsaMvRtasyapAramparyaMtadutkarSataH saptASTabhavapramANaM, yato vakSyati-'jahanniyaM carittArAhaNaM ArAhittA sattabhavaggahaNehiM sijjhaitti, yaccAsaMvRtasya Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/1/24 pAramparyaM tadutkarSato'pArddhapudgalaparAvarttamAnamapi syAd, virAdhanAphalatvAttasyeti, 'cIivayai 'tti vyativrajati vyatikrAmatItyarthaH / anagAraH saMvRtatvAtsidhyatItyuktaM yastu tadanyaH sa viziSTaguNavikalaH san kiM devaH syAnna vA ? iti praznayannAha mU. (25) jIve NaM bhaMte! assaMjae avirae appaDihayapaJcakkhAyapAvakamme io cue peccA deve siyA ?, goyamA ! atthegaie deve siyA atthegaie no deve siyaa| se keNaTTeNaM jAva io cue pecA atthegaie deve siyA atthegaie no deve siyA ? goyamA ! je ime javA gAmAgara nagaranigama rAyahANi kheDakabbaDa maDaMbadoNamuha paTTaNAsama sannivesesu akAmataNhAe akAmachuhAe akAmabaMbhaceravAseNaM akAmasItAtavaMdasamasaga aNhANagaseyajallagala paMkaparidAheNaM appataraM vA bhujjataraM vA kAlaM appANaM parikilesaMti appANaM parikilesittA kAlamAse kAlaM kiJcA annayaresu vANamaMtaresu devalogesu devattAe uvavattAro bhavaMti kerisANaM bhaMte! tesiM vANamaMtarANaM devANaM devalogA pannattA ?, goyamA ! se jahAnAmaeihaM maNussalogaMmi asogavane i vA sattavannavane i vA caMpayavane i vA cyavane i vA tilagavane ivA lAuyavane i vA niggohavane ivA chattovavane i vA asaNavane i vA saNavane i vA ayasivane ivA kusuMbhavaNe i vA siddhatthavame i vA baMdhujIvagavane i vA niccaM kusumiyamAiyalavaiyathavaiyagulaiyagocchiyajamaliyajuvaliyaviNamiyapaNamiyasuvibhattapiMDimaMjarivaDeMsagaredhare sirIe atIva atIva uvasobhemANe uvasobhemANe ciTThai, evAmeva tesiM vANamaMtarANaM devANaM devalogA jahantreNaM dasavAsasahassaTTitaehiM ukkoseNaM paniovamaTTitIehiM bahUhiM vANamaMtarehiM devehiM taddevIhi ya AiNNA vitikiNNA uvatthaDA saMthaDA phuDA avagADhagADhasirIe atIva atIva uvasobhemANA ciTThati / erisagANaM goyamA ! tesiM vANamaMtarANaM devANaM devalogA pannattA, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccai jIve NaM asaMjae jAva deve siyA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati vaMdaittA namasaittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharati / vR. 'jIveNa 'mityAdi, vyaktaM, navaram 'asaMjae' tti asAdhuH saMyamarahito vA, 'avirae 'tti prANAtipAtAdiviratirahitaH vizeSeNa vA tapasi rato yo na bhavati so'virataH, 'appaDihae' tyAdi, pratihataM-nirAkRtamatItakAlakRtaM nindAdikaraNena pratyAkhyAtaMca varjitamanAgatakAlaviSayaM pApakarmaprANAtapAtAdi yena sa pratihatapratyAkhyAtapApakarmA tanniSedhAdapratihatapratyAkhyAtapApakarmA, anenAtItAnAgatapApakarmAniSedha uktaH, asaMyato'viratazcetyanena varttamAnapApAsaMvaraNamabhihitam, athavA 'na' naiva 'pratihataM ' tapovidhAnena maraNakAlAd ArAtkSapitaM pratyAkhyAtaM ca maraNakAle'pyAzravanirodhena pApakarma yena sa tathA, athavA 'na' naiva pratihataM samyagdarzanapratipattitaH pratyAkhyAtaM ca sarvaviratyaGgIkaraNataH pApakarmajJAnAvaraNAdyazubhaM karma yena sa tathA / 'io' tti itaH prajJApakapratyakSAttiryagbhavAnmanuSyabhavAdvA cyuto - mRtaH 'peca' tti janmAntare devaH syAt ? iti praznaH 1 'je ime jIve' tti ye ime pratyakSAsannAH paJcendriyatiryaJco manuSyA vA 'gAme' tyAdi grAmAdiSvadhikaraNabhUteSu tatra grAmojanapadaprAyajanAzritaH sthAnavizeSa -, Akaro lohAdyutpattisthAna nakaraMkararahitaM nigamo-vaNigjanapradhAnaM sthAnaM rAjadhAnI yatra rAjA svayaM vasati kheTaM dhUliprAkAraM Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:, uddezaka :- 1 43 karbarTa -kunagaraM maDambaM sarvato dUravartti sannivezAntaraM droNamukhaM jalapathasthalapathopetaM pattanaMvividhadezAgatapaNyasthAnaM, taJca dvidhA - jalapattanaM sthalapattanaM ceti, ratnabhUmirityante, AzramatApasAdisthAnaM sannivezo-ghoSAdi, eSAM dvandvastatasteSu, athavA grAmAdayo ye sannivezAste tathA teSu / 'akAmataNhAe'tti akAmAnAM nirjarAdyanabhilASiNAM satAM tRSNA-tRDU akAmatRSNA tayA, evamakAmakSudhA, 'akAmabaMbhaceravAseNaM' ti akAmAnAM nirjarAdyanabhilASiNAM satAm akAmo vA nirabhiprAyeo brahmacaryeNa syAdiparibhogAbhAvamAtralakSaNena vAso - rAtrau zayanamakAmabrahmacaryavAso'tastena, 'akAmaaNhANagaseyajallamapaMkaparidAheNaM' ti akAmA ye'snAnakAdayastebhyo yaH paridAhaH sa tathA tena, tatra svedaH prasvedaH yAti ca lagati ceti jallo- rajomAtraM malaH kaThinIbhUtaM raja eva paGko mala eva svedenArdrIbhUta iti / 'appataro vA bhuJjataro vA kAlaM' ti prAkRtatvena vibhaktivipariNAmAdalpataraM vA bhUyastaraM vA bahutaraM kAlaM yAvat, vAzabdau devatvaM pratyalpetarakAlayoH samatA'bhidhAnArthI, kevalaM devatve sAmAnyataH satyapi alpatarakAlakAmanirjarAvatAmaviziSTaM tatsyAd itareSAM tu viziSTamiti, 'appANaM parikilesaMti' tti vibAdhayanti / 'kAlamAse' tti kAlo - maraNaM tasya mAsaH prakramAdavasaraH kAlamAsastatra 'kAlaM kiJca' tti mRtvA 'vANamaMtaresu'tti vanAntareSu danavizeSeSu bhavA (a) varNAgamakaraNAd vAnamantarAH, anye tyAhuH vaneSu bhavA vAnAste ca te vyantarAzceti vAnavyantarAsteSAmete vAnamantarA vAnavyantarA vA'tasteSu 'devalokeSu' devAzrayeSu 'devattAe uvavattAro bhavaMti ttiye ime ityatra yacchandopAdAnAtte devatayopapattAro bhavantIti draSTavyam / 'tesiM'ti ye devalokeSvakAmanirjarAvanto devatayotpadyante teSAmiti 'se jahAnAmae' tti 'se' tti atha 'yathA' yena prakAreNa nAmeti saMbhAvane vAkyAlaGkAre vA 'e' ityAmantraNArtho'laGkArArtha eva vA 'ihaM' ti iha martyaloke 'asogavaNei vatti azokavanam, itizabda upapradarzane, anusvAralopaH sandhizca prAkRtatvAt, 'vA' iti vikalpArthaH, athavA 'asogavane' ityatra prathamaikavacanakRta ekAraH, ivazabdastu vAkyAlaGkAre, azokAdayastu prasiddhA eva navaraM 'sattavanna' tti saptaparNa saptacchada ityarthaH 'kusumiya'tti saMjAtakusumaM 'mAiya' tti mayUritaM saMjAtapuSpavizeSamityarthaH, 'lavaiya'tti lavakitaM saMjAtapallavalamaGkuravadityarthaH, 'thavaiya' tti stabakitaM saMjAtapuSpastabakamityarthaH, 'gulaiya'tti saMjAta- gulmakaM, gulmaM ca latAsamUhaH, 'gucchiya'tti saMjAtagucchaM, gucchazca patrasamUhaH, yadyapi ca stabaka- gucchayoravizeSo nAmakoze'dhItastathA'pIha puSpapatrakRto vizeSo bhAvanIyaH, 'jamaliya'tti yamalatayA-samazreNitayA tattarUNAM vyavasthitatvAt saMjAtayamalatvena yamalitaM, 'juvaliya'tti yugalatayA tattarUNAM saMjAtatvena yugalitaM, 'viNamiya'tti vizeSeNa puSpaphalabhareNa namitamitikRtvA vinamitaM, 'paNamiya'tti tenaiva namayitumArabdhatvAvyaNamitaM prazabdasyAdikarmArthatvAditi, tathA 'suvibhaktAH' ativibhaktAH suniSpannatayA piNDayo-lumbyo maJjaryazca pratItAstA evAvataMsakAzekharakAstAn dhArayati yattatsuvibhaktapiNDImaJjaryavataMsakadharaM tataH kusumitAdInAM karmadhAraya iti / 'sirIe'tti zriyA-vanalakSmayA 'uvasobhemANe' tti iha dvirvacanamAbhIkSNaye bhRzatve ityarthaH, 'Ainna'tti kacitpradeze devAnAM devInAMca vRndairAtmIyAtmIyA''vAsamaryAdAnulanena Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 bhagavatIaGgasUtraM 1/-19/25 vyAptAH,AGazabdo'tramaryAdAvRtti, tathA kvacittu 'viiinna'tti tairevavRndairnijAvAsasImollaGghanena vyAptAH, vizabdo vizeSavAcI, uvatthaDa'tti upastIrNAH, upazabdaH sAmIpyArthaH, stRJca AcchadanArthasta-tazcotpatadbhirnipatadbhizcAnavaratakrIDAsaktairuparyuparicchaditAH, saMthaDa'tti saMstIrNA, saMzabdaH parasparasaMzleSArthaH, tatazca kvacittaireva krIDamAnairanyo'nyasparddhayA samantatazcalabhirAcchaditAiti, 'phuDa'tti 'spRSTAH' AsanazayanaramaNaparibhogadvAreNa paribhuktAH sphuTA vAprakAzA vyantarasuranika-rakiraNavisaranirAkRtAndhakAratayA, 'avagADhagADha'tti gADhaM-bADhamavagADhAstaireva sakalakrIDAsthAnaparibhoganihitamanobhiragho'pi vyAptAH, gADhAvagADhAiti vAcye prAkRtatvAdavagADhagADhAH, ihaca devatvayogyasya jIvasyAbhidhAnena tadayogyaH sAmarthyAdavasIyata eveti atthegaie no deve siyA' ityetasyAdAvuktasya pakSasya nirvacanaM kRtaM draSTavyamiti / athoddezakanigamanArthamAha-"sevaM bhaMte sevaMbhaMte'tti, yanmayA pRSTaM tadbhagavadbhiH pratipAditaM tadevamitthameva bhadanta! nAnyathA, anena bhagadvacane bahumAnaMdarzayati, dvirvacanaM ceha bhaktisaMbhramakRtamiti, evaM kRtvA bhagavAn gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati ceti / zatakaM-1 uddezakaH-1 samApta -zatakaM-1 uddezakaH-2:vR. vyAkhyAtaH prathamoddezakaH, atha dvitIya Arabhyate, asya caivaM saMbandhaH-prathamoddezake calanAdidharmakaM karma kathitaM tadeveha nirUpyate, tathoddezakArthasaGagrahiNyAM dukkhe'tti yaduktAM tadihocyate, tatprastAvanArthaMca pUrvoktameva granthaM smarannAha mU. (26) rAyagihe nagare samosaraNaM, parisA niggayA jAva evaM vayAsI-jIve NaM bhaMte ! sayaMkaDaM dukkhaM vedei ?, goyamA ! atthegaiyaM veei atthegaiyaM no veei, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM puccaiatthegaiyaM vedei atgaiyaMno veei ?, goyamA! udinnaM veei anudinnaMno veei, se teNadeNaM evaMduccai-atthegaiyaM veei atthegatiyaM vo veei / evaM cauvvIsadaMDaeNaM jA vemaannie| jIvANaMbhaMte! sayaMkaDaMdukkhaM veenti?, goyamA! atthegaiyaMveyanti atthegaiyaM noveyanti, se keNaTeNaM?, goyamA! udinnaM veyanti no aNudinaM veyanti, se teNaTeNaM, evaM jAva vemANiyA jIve NaM bhaMte ! sayaMkaDaM AuyaM veei ? goyamA! atgaiyaM veei atthegaiyaM no veei jahA dukkheNaM do daMDA tahA AueNavido daMDagA egttpuhuttiyaa| egatteNaM jAva vemANiyA puhutteNavi taheva / vR. 'rAyagihe' ityAdi pUrvavat, 'jIve NamityAdi tatra sayaMkaDaMdukkhaMti yatparakRtaM tatra vedayatItipratItamevAtaH svayaMkRtamiti pRcchatisma 'dukkhaM tisAMsArikaMsukhamapivastutoduHkhamiti duHkhahetutvAd 'duHkhaM karmavedayatIti, kAkupAThAtpraznaH, nirvacanaMtuyadudIrNaMtadvedayati, anudIrNasya hi karmaNo vedanameva nAsti tasmAdudIrNaMvedayati nAnudIrNaM, na ca bandhAnantaramevodeti ato'vazyaM vedyamapyekaM cedayatyekaM na vedayati ityevaM vyapadizyate, avazyaM vedyameva ca karma "kaDANa kammANa na mokkho asthi" iti vcnaaditi| evaM 'jAva vemANie' ityanena caturvisatidaNDakaH sUcitaH, sacaivam / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, vargaH-, uddezakaH-2 'neraie NaM bhaMte ! syNkdd'mityaadi| evamekatvana daNDakaH, tathA bahutvenAnyaH, sacaivam'jIvA NaM bhaMte ! sayaMkaDaM dukkhaM vedeMtI'tyAdi tathA 'neraiyA NaM bhaMte ! sayaMkaDaM dukkha'mityAdi, nanvekatve yo'rtho bahutve'pi sa eveti kiM bahutvapraznena ? iti, atrocyate, kvacidvastuni ekatvaba- hutvayorarthavizeSo dRSTo yathA samyaktvAdeH ekaM jIvamAzritya SaTSaSTisAgaropamANi sAdhikAni sthitikAla ukto nAnAjIvAnAzritya punaH sarvAddhA iti, evamatrApi saMbhavediti saGkAyAM bahutvaprazno na duSTaH avyutpannamatiziSyavyutpAdanArthatvAdveti / athAyuHpradhAnatvAnnArakAdivyapadezasyAyurAzrityadaNDakadvayam-etasyaceyaM vRddhoktabhAvanAyadA saptamakSitAvAyurbaddhaMpunazca kAlAntare pariNAmavizeSAttRtIyadharaNIprAyogyaMnirvartitavAsudevena tattAzamaGgIkRtyocyate-pUrvabaddhaMkazcinna vedayati, anudIrNatvAttasya, yadA punaryatraiva baddhaMtatraivotpadyate tadA vedayatItyucyate, tathaiva tasyoditatvAditi / atha caturviMzatidaNDakamAhAradibhirnirUpayannAha mU. (27) neraiya NaM bhaMte ! savve samAhArA savve samasarIrA savve samussAsanIsAsA?, goyamA ! no iNaDhe samaDhe / se keNaDeNaM bhaMte ! evaM vuccai-neraiyA no savve samAhArA no savve samasarIrAno savve samussAsanissAsA?, goyamA ! neraiyA duvihA pannattA, taMjahA-mahAsarIrA ya appasarIrA ya, tatyaNaje te mahAsarIrAte bahutarAepoggale AhAreMti bahutarAe poggale pariNAmeti bahutarAepoggale ussasaMti bahutarAepoggale nIsasaMtiabhikkhaNaMAhAreti abhikkhaNaMpariNAmeti abhikkhaNaMUsasaMti abhikkhaNaMnIsasaMti, tattha NaMje appasarIrAteNaMappatarAe puggale AhAreti appatarAe puggale pariNAmeti appatarAe poggale ussasaMti appatarAe poggale nIsasaMti Ahaca AhAreti Ahacca pariNAmeMti Ahacha ussasaMti Ahaca nIsasaMti, se teNaDeNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA no sabve samAhArA jAva no sace samussAsanissAsA / neraIyA NaM bhaMte ! savve samakammA ?, goyamA! no iNaDhe samatu, se keNaTheNaM?, goyamA! neraiyA duvihA pannattA, taMjahA-puvvovavannagA ya pacchevavannagA ya, tattha NaM je te puvvocavannagA te NaM appakammatarAgA, tattha gaMje te pacchevavanagA teNaM mahAkammatarAgA, se teNadveNaM goyamA ! neraiyA NaM bhaMte! sabbe samavannA?, goyamA! no iNaDhe samaDhe, se keNaTeNaM taheva? goyamA jetepuvvovavanagA teNaM visuddhavannatarAgA, tatthaNaje te pacchevavannagA teNaM avisuddha-vanatarAgA taheva se teNaTeNaM evaM0 / neraiyA NaM bhaMte! savve samalessA?, goyamA! ne iNaDhe samaDhe, se keNaDeNaM jAvano savve samalessA?, goyamA! neraiyA duvihA pannattA, taMjahA-puvyovavannagAyapacchevavannagA ya, tattha NaM je te pubbovavannagA te NaM visuddhalessatarAgA, tattha NaM je te pacchevavanagA te NaM avisuddhale- ssatarAgA, se teNadveNaM 01 neraiyA NaM bhaMte ! sabbe samaveyaNA?, goyamA! no iNaDhe samaDhe, se keNaTeNaM?, goyamA! neraiyA duvihA pannattA, taMjahA-sannibhUyA yaasannibhUyAya, tatthaNaMjete sannibhUyA teNaM mahAveyaNA, tattha Naje te asannibhUyA te NaM appaveyaNatarAgA, se teNaTTeNaM goyamA!0 neraiyA sabbe samakiriyA?, goyamA! no iNaDhe samaDhe, se keNaTeNaM?, goyamA ! neraiyA tivihA pannattA, taMjahA-sammadichI micchadiThThI sammAmicchadilI, tattha NaM je te sammadiThI tesiNaM Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 9/-/2/27 cattAri kiriyAo pannattAo, taMjahA-AraMbhiyA 1 pari02 mAyA03 appaJca04, tatthaNaMje te micchadiTThI tesi NaM paMca kiriyAo kajaMti-AraMbhiyA jAva micchadaMsaNavattiyA, evaM sammAmicchadiThThINaMpi, se teNaTeNaM goyamA ! neraiyANaMbhaMte! sabbe samAuyA savve samovavannagA?, goyamA! no iNaDhe samaThe, se keNaTheNaM?, goyamA! neraiyA caubvihA pannattA, taMjahA-atthegaiyAsamAuyAsamovavanagA 1 atthegaiyA samAuyA visamovavanagA 2 atthegaiyA visamAuyA samovavannagA 3 atthegaiyA visamAuyA visamovavanagA 4 se teNaDheNaM goyamA!0 ___ asurakumArA NaM bhaMte ! savve samAhArA save samasarIrA, jahA neraiyA tahA bhANiyavvA, navaraM kammavannalessAo parivaNNeyavAo, puvvovavannagA mahAkammatarAgA avisuddhavanatarAgA avisuddhalesatarAgA, pacchevavannagA pasatthA, sesaM taheva, evaMjAva thaNiyakumArANaM puDhavikkAiyANaM AhArakammavancalessA jahA neraiyANaM / puDhavikkAiyANaMbhaMte savve samaveyaNA?, haMtA samaveyaNA, sekeNaDeNaM bhaMte ! samaveyaNA goyamA! puDhavikAiyA savve asannI asannibhUyA anidAe veyaNaM vedeti se teNaTTeNaM0 puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! sabbe samakiriyA?, haMtA samakiriyA, se keNaTeNaM?, goyamA! puDhavikkAiyA savve mAI micchadiTThI tANaM niyayAo paMca kiriyAo kajaMti, taMjahA-AraMbhiyA jAva micchadaMsaNavattiyA, se teNaDheNaM, samAuyA samovavanagA, jahA neraiyA tahA bhANiyavvA, jahA puDhavikkAiyA tahA jAva curidiyaa| ___paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA nANattaM kiriyAsu, paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! savve samakiriyA ?, gA0, no ti0, se kepaTTeNaM, go0 paMciMdiyatirikkhajoNiyA tivihA pannattA, taMjahA-sammadiTThI micchadiTThI sammAmicchadiTThI, tattha Naje te sammadiTThI te duvihA pannattA, taMjahA-assaMjayAya saMjayAsaMjayAya, tatthaNaje te saMjayAsaMjayAtesiNaM tinni kiriyAo kajaMti, taMjahA-AraMbhiyA pariggahiyA mAyAvattiyA, asaMjayANaM cattAri, micchadiTThINaM paMca, sammAmicchadiTThINaM paMca, maNussA jahA neraiyA nANattaMje mahAsarIrAte bahutarAe poggale AhAreti Ahaca AhAraitije appasarIrAteappatarAeAhAreti abhikkhaNaM AhAreMti sesaMjahA neraiyANaM jAva veynnaa| ___ maNussANaM bhaMte! savve samakiriyA?, goyamA! notiNaDhe samaDhe, se kepaTTeNaM?, goyamA maNussA tivihA pannattA, taMjahA-sammadiTThI micchadiTThI sammAmicchadiThThI, tattha NaM te sammadiTThI tetivihA pannattA, taMjahA-saMjayA assaMjayA saMjayAsaMjayA ya, tattha gaMje te saMjayA te duvihA pannattA, taMjahA-sarAgasaMjayAya vIyarAgasaMjayAya, tatthaNaMje te vIyarAgasaMjayA teNaM akiriyA, tatyaNaje te sarAgasaMjayA te duvihA pannattA, taMjahA-pamattasaMjayA ya apamattasaMjayA ya, tatthaNaM jete appamattasaMjayA tesiNaMegA mAyAvattiyA kiriyA kaJjai, tatthaNaje te pamattasaMjayAtesiNaM do kiriyAo kajaMti, taM0 -AraMbhiyA ya mAyAvattiyA ya, tattha NaM je te saMjayAsaMjayA tesiNaM AilAotinikiriyAokajaMti, taM0 AraMbhiyA 1 parigahiyAramAyAvattiyA 3, asaMsajayANaM cattAri kiriyAo kajaMti-AraM0 1 pari02 mAyAvatti03 appacca0 4 micchadi-TThINaM paMca, Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezaka:-2 AraMbhi0 1 pari0 2 mAyA0 3 appacca0 4 micchadaMsaNa0 5 sammAmicchadiTTINaM paMca 6 vANamaMtarajotisavemANiyA jahA asurakumArA, navaraM veyaNAe nANattaM-mAyimicchadiTThIuvavannagAya appavedaNatarA amAyisammadiTThIuvavannagA ya mahAveyaNatarAgA bhANiyavvA, jotisavemANiyA / 47 salessA NaM bhaMte! neraiyA savve samAhAragA ?, ohiyANaM salessANaM sukkalessANaM, eesi NaM tiNhaM ekko gamo, kaNhalessANaM nIlalessANaMpi ekko gamo navaraM vedaNAe mAyimicchadiTTIuvavanagA ya amAyisammadiTThIuvava0 bhANiyavvA / maNussA kiriyAsu sarAgavIyarAgapamattApamattA na bhANiyavvA / kAulesAevi eseva gamo, navaraM neraie jahA ohie daMDae tahA bhANiyavvA, teulessA pamhalessA jassa asthi jahA ohio daMDao tahA bhANiyavvA navaraM maNussA sarAgA vIyarAgA ya na bhANiyavvA, gAhA - vR. 'neraie' ityAdi vyaktaM, navaraM 'mahAsarIrA ya appasarIrA ye' tyAdi, ihAlpatvaM mahattvaM cApekSikaM, tatra jaghanyam alpatvamaGgulAsaGghayeyabhAgamAtratvam, utkRSTaM tu mahatvaM paJcadhanuH zatamAnatvam, etacca bhavadhAraNIyazarIrApekSayA, uttaravaikriyApekSayA tu jaghanyamaGgulasaGkhyAta bhAgamAtratvam, itaratu dhanuH sahamAnatvamiti, etena ca kiM samazarIrA ityatra prazne uttaramuktaM, zarIraviSamatA'bhidhAne satyAhArocchasayorvaiSamyaM sukhapratipAdyaM bhavatIti zarIrapraznasya dvitIyasthAnoktasyApi prathamaM nirvacanamuktam / athAhArIcchasapraznayornirvacanamAha - 'tattha Na' mityAdi ye yato mahAzarIrAste tadapekSayA bahutarAn pudgalAn AhArayanti, mahAzarIratvAde, dRzyate hi loke bRhaccharIro bahvAzI svalpazarIrazcAlpabhojI, hastizazakavat, bAhulyApekSaM cedamucyate, anyathA bRhaccharIro'pi kazcidalpamaznAti alpazarIro'pi kazcibhUri bhuGkte, tathAvidhamanuSyavat, na punarevamiha, bAhulyapakSasyaivAzrayaNAt, te ca nArakA upapAtAdisadvedyAnubhavAdanyatrAsadvedyodayavarttitvenaikAntena yathA mahAzarIrA duHkhitAstIvrAhArabhilASAzca bhavantIti 'bahutarAga poggale pariNArmeti tti, AhArapudgalAnusAritvApariNAmasya bahutarAnityuktaM, pariNAmazcApRSTo'pyAhArakAryamitikRtvoktaH / tathA 'bahutarAe poggale ussasaMti' tiucchvAsatayA gRhNanti, 'nissasaMti' ttiniHzvAsatayA vimuJcanti mahAzarIratvAdeva, dRzyate hi bRhaccharIrastajAtIyetarApekSayA bahUcchasaniHzvAsa iti, duHkhito'pi tathaiva, duHkhitAzca nArakA iti bahutarAMstAnucchasantIti / tathA''hArasyaiva kAlakRtaM vaiSamyamAha-'abhikkhaNaM AhAreti tti, abhIkSNaM paunaHpunyena yo yato mahAzarIraH sa tadapekSayA zIghrazIghratarAhAragrahaNa ityarthaH, 'abhikkhaNaMUsasaMti abhikkhaNaM nIsasaMti' ete hi mahAzarIratvena duHkhitataratvAd 'abhIkSNam' anavaratamucchasAdi kurvantIti / tathA - 'tatthaNaM je te ' ityAdi, yete, iha 'ye' ityetAvataivArthasiddhau yatte ityucyate tadbhASAmAtrameveti, 'appasarIrA appatarAe poggale AhAreMti' tti, ye yato'lpazarIrAste tadAhAraNIya pudgalApekSayA'lpatarAn pudgalanAhArayanti, alpazarIratvAdeva, Ahasra AhAreMti' tti kadAcidAhArayanti kadAcinnAhArayanti, mahAzarIrAhAragrahaNAntarAlApekSayA, bahutarakAlAntarAlatayetyarthaH, 'Ahacca UsasaMti nIsasaMti' tti ete hyalpa zarIratvenaiva mahAzarIrApekSayA'lpataraduHkhatvAd Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagavatIaGgasUtraM 1/12/27 Ahatya-kadAcit sAntaramityarthaH ucchvAsAdikurvanti, yaccanArakAH santatamevocchasAdikurvantIti prAgaktaM tanmahAzarIrApekSayetyavagantavyamiti, athavA'paryAptakAle'lpazarIrAH santo lomAhArapekSayA nAhArayanti ucchvAsa aparyAptakatvena ca nocchvasanti, anyadA vAhArayanti ucchvasanti cetyata AhatyAhArayanti AhatyocchasantItyuktaM, 'se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccaineraiyA savve no samAhAre'tyAdi nigamanamiti / samakarmasUtre-'puvvovavannagA ya pacchevavannagA yatti 'pUrvotpannAH' prathamataramutpannAstadanye tupazcAdutpannAH, tatra pUrvotpannAnAmAyuSastadanyakarmaNAMca bahutaravedanAdalpakarmatvaM, pazcAdutpannAnAM ca nArakANAmAyuSkAdInAmalpatarANAM veditatvAtmahAkarmatvam, etacca sUtraMsamAnasthitikA ye nArakAstAnaGgIkRtyapraNItam, anyathAhi ratnaprabhAyAmutkRSTasthite rakasya bahunyAyuSi kSayamupagate palyopamAvazeSe ca tiSThati tasyAmeva ratnaprabhAyAM dazavarSasahasrasthitiArako'nyaH kazcidutpanna itikRtvA prAgutpannaM palyopamAyuSkaM nArakamapekSya kiM vaktuM zakyaM mahAkarmeti ? / evaMvarNasUtrepUrvotpannasyAlpaMkarmatatastasya vizuddhovarNa, pazcAdutpannasyacabahukarmatvAdavizuddhataro varNa iti // evaM lezyAsUtre'pi, iha ca lezyAzabdena bhAvalezyA grAhyAH, bAhyadravyalezyA tu vrnndvaarennaivokteti| 'samaveyaNa'tti samavedanAH' samAnapIDAH sannibhUyattisajJA-samyagdarzanaMtadvantaH sajjJinaH sajJino bhUtAH-sajjJitvaM gatAH sajjJibhUtAH, athavA'sajjJinaH sajJino bhUtAH sajJibhUtAH ccipratyayayogAt, mithyAdarzanamapahA samyagdarzanajanmanA samutpannA itiyAvat teSAM ca pUrvakRtakarmavipAkamanusmaratAmaho maha khasaGkaTamidamakasmAdasmAkamApatitaM na kRto bhagava-darhatpraNItaH sakaladuHkhakSayakaro viSayaviSamaviSayaparibhogavipralabdhacetobhirddharma ityayo mahaGkhaM mAnasamupajAyate'to mahAvedanAste, asajJibhUtAstu mithyAdRSTayaH, te tu svakRtakarmaphalamidamityevamajAnanto'nupataptamAnasAalpavedanAH syurityeke, anyetvAhuH-sajJinaH-sajJipaJcendriyAH santobhUtA-nArakatvaMgatAH sajJibhUtAH, temahAvedanAH, tIvrAzubhAdhyavasAyenA-zubhatarakarmabandhanena mahAnarakeSUtpAdAt, asajJibhUtAstvanubhUtapUrvAsajjJibhavAH,te pAsajjJitvA-devAtyatAzubhAdhyavasAyAbhAvAdratnaprabhAyAmanatitIvravedananarakeSUtpAdAdalpavedanAH, athavA 'sajjJibhUtAH' paryAptakIbhUtAH, asajjJinastu aparyAptakAH, teca krameNa mahAvedanA itare ca bhavantIti pratIyata eveti| 'samakiriyatti, samAH-tulyAH kriyAH karmanibandhanabhUtA ArambhikyAdikA yeSAM te samakriyAH, 'AraMbhiya'tti ArambhaH-pRthivyAdhupamarda sa prayojanaM-kAraNaM yasyAH sA''rambhikI 1, pariggahiya'tti, parigraho-dharmopakaraNavarjavastusvIkAro dharmopakaraNamUrcha ca sa prayojanaM yasyAH sA pArigrahikI 2, 'mAyAvattiyatti, mAyA-anArjavaM upalakSaNatvAkrodhAdirapi ca sA pratyayaHkAraNaM yasyAH sAmAyApratyayA 3, 'appakkhANakiriya'tti apratyAkhyAnena-nivRtbhAvena kriyA-karmabandhAdikarahaNamapratyAkhyAnakriyeti4 'paMca kiriyAo kajaMti'tti kriyante, karmakarttari prayogo'yaMtenabhavantItyarthaH, 'micchadasaNavattiya timithyAdarzanaM pratyayo-heturyasyAHsA mithyAdarzanapratyayA, nanumithyAtvAviratikaSAyayogAH kamabandhahetavaitiprasiddhiihatuArambhAdayaste'bhihitA Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 49 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-2 iti kathaM na virodhaH ?, ucyate, ArambhaparigrahazabdAbhyAM yogaparigraho, yogAnAM tadrUpatvAt, zeSapadaistuzeSabandhahetuparigrahaH pratIyata eveti, tatrasamyagdRSTInAMcatamraeva, mithyAtvAbhAvAt, zeSANAM tu paJcApi, samyagmithyAtvasya mithyAtvenaiveha vivakSitatvAditi / 'savve samAuyA' ityAdipraznasya nirvacanacaturbhaGgayA bhAvanA kriyate, nibaddhadazavarSasahamnapramANAyuSoyugapaccotpannA iti prathamabhaGgaH 1,teSveva dazavarSasahasrasthitiSunarakeSvekeprathamataramutpannA aparetupazcAditi dvitIyaH, 2 anyairviSamamAyurnibaddhaM kaizciddazavarSasahanasthitiSukaizcicca paJcadazavarSasahanasthitiSu utpattipunaryugapaditi tRtIyaH 3, kecitsAgaropamasthitayaH kecittu dazavarSasahanasthitaya ityevaM viSamA yuSoviSamameva cotpannA iti caturthaH 4, iha snggrhgaathaa||1|| "AhArAIsusamA kamme vane thevlesaae| viyaNAe kiriyAe aauyuvvtticubhNgii|| 'asurukumArANaMbhaMte!' ityAdinA'surakumAraprakaraNamAhAradipadanavakopetaM sUcitaM, tacca nArakaprakaraNavaneyam, etadevAha-'jahA neraiyA ityAdi, tatrAhArakasUtre nArakasUtrasamAne'pi bhAvanA vizeSeNa likhyate-asurakumArANAmalpazarIratvaM bhavadhAraNIyazarIrApekSayA jaghanyato'mulAsaGkhayeyabhAgamAntvaM, mahAzarIratvaMtUtkarSataH saptahastapramANatvam, uttaravaikriyApekSayA tvalpazarIratvaM jaghanyato'GgulAsaGkhayeyabhAgamAnatvaM, mahazarIratvaM tUtkarSato yojanalakSamAnamiti, tatraite mahAzarIrAbahutarAnpudgalAnAhArayanti, manobhakSaNAlakSaNAhArApekSA, devAnAMhyasausyAtpradhAnazca, pradhAnApekSayAcazAstrai nirdezovastUnAM vidhIyate, tato'lpazarIragrAhyAhArapudgalApekSayA bahutarAMste tAnAhArayantItyAdi prAgvat, abhikSNamAhArayanti abhIkSNamucchasanti ca ityatra ye catudiruparyAhArayanti stokasaptakAdezyoparyucchasanti tAnAzrityAbhIkSNamityacyate, utkarSato ye sAtirekavarSasahasyopari AhArayanti sAtirekapakSasya coparyucchasanti tAnaGgIkRtya eteSAmalpakAlInAhArocchavAsatvena punaH punarAhArayantItyAdivyapadezaviSayatvAditi, tathA'lpazarIrA alpatarAn pudgalAnAhArayanti ucchvAsanti ca alpazarIratvAdeva, yatpunasteSAM kAdAcitkatvamAhArocchasayostanmahAzarIrAhArocchavAsAntarAlApekSayA bahutamAntarAlatvAt, tatra hi antarAle te nAhArAdi kurvanti tadanyatra kurvantItyevaM vivakSaNAditi, mahAzarIrANAmapyAhArocchasayorantArAlamasti kintu tadalpamityavivakSaNAdevAbhIkSNamityuktaM, siddhaM ca mahAzarIrANa teSAmAhArocchasayoralpAntaratvam alpazarIrANAM tu mahAntaratvaM / __ yathAsaudharmadevAnAMsaptahastamAnatayA mahAzarIrANAMtayorantaraMkrameNavarSasahasradvayaMpakSadvayaM ca, anuttarasurANAM ca hastamAnatayA alpazarIrANAM trayaziMdvarSasahasrANi trayastriMzadeva ca pakSA iti, eSAMca mahAzarIrANAmabhIkSNAhArocchasAbhidhAnenAlpasthitikatvamavasIte, itareSAMtuviparyayo vaimAnikavadeveti, athavA lomAhArApekSayA'bhIkSNam-anusamayamAhArayantimahAzarIrAH paryAptakAvasthAyAm, ucchvAsastuyathoktamAnenApibhavan paripUrNabhavApekSayApunaH punarityucyate, aparyAptakAvasthAyAM tvalpazarIrA lomAhArato nAhArayanti ojAhArat evAharaNAt iti kadAcitte AhArayantItyucyate,ucchvAsAparyAptakAvasthAyAMcanocchasantyanyadAtUcchavasantIlyateAhatyocchavasantIti Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/-12/27 'kammavannalessAo parivanneyavvAo ti karmAdIni nArakApekSayA viparyayeNa vAcyAni, tathAhi-nArakA ye pUrvotpannAste'lpakarmakazuddhataravarNazubhataralezyA uktAH asurAstuyepUrvotpannAste mahAkarmANo'zuddhavarNA azubhataralezyAzceti, katham ?, ye hi pUrvotpannA asurAste'tikandapadapAdhmAtacittatvAnnArakAnanekaprakArayA yAtanayA yAtayantaH prabhUtamazubhaM karma saMcinvantItyato'bhidhIyante te mahAkarmANaH, athavA ye baddhAyuSaste tiryagAdiprAyogyakarmaprakRtibandhanAnmahAkaNiHtathA'zubhavarNAazubhalezyAzcate, pUrvotpannAnAMhi kSINatvAt zubhakarmaNaHzubhavadiyaH-zubhovarNolezyAcahnasatIti, pazcAdutpannAstvabadghAyuSo'lpakarmANo bahutarakarmaNAmabandhanAd zubhakarmaNAmakSINatvAcca zubhavarNAdayaH syuriti|| vedanAsUtraM ca yadyapi nArakANAmivAsurakumArANAmapi tathA'pi tadbhAvanAyAM vizeSaH, sacAyam-ye sajJibhUtAste mahAvedanAH, cAritravirAdhanAjanyacittasantApAt, athavA sajJibhUtAH sajJipUrvabhavAH paryAptA vA te zubhavedanAmAzritya mahAvedanA itare tvalpavedanA iti / evaM nAgakumArAdayo'pi 9 aucityena vaacyaaH| 'puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! AhArakammavannalessA jahA neraiyANaM'ti catvAryapi sUtrANi nArakasUtrANIya pRthivIkAyikAbhilApenAdhIyanti ityarthaH, kevalamAhArasUtre bhAvanaivaM-pRthivIkAyikAnAmAgulAsaGkhyeyabhAgamAtrazarIratve'pyalpazarIratvam itaraJceta AgamavacanAdavaseyam puDhavIkAie puDhavikkAiyassa ogAhaNaThyAe cauTThANavaDie'ti, teca mahAzarIrA lobhAhArato bahutarAn pudgalAnAhArayanti ucchvAsanticaabhIkSNaMmahAzarIratvAdeva, alpazarIrANAmalpAhArochasatvamalpazarIratvAdeva, kAdAcitkatvaM ca tayoH paryAptaketarAvasthApekSamavaseyam / tathA karmAdisUtreSu pUrvapazcAdutpannAnAM pRthivIkAyikAnAM karmavarNalezyAvibhAgo nArakaiH samaeva, vedanAkriyostunAnAtvamata evAha-'asannittimithyAdRSTayo'bhanarakA vA asannibhUya'tti asajJibhUtAasajJinAMyAjAyate tAmityarthaH, etadeva vyanakti-'anidAe'ttianirdhAraNayA vedanAMvedayanti, vedanAmanubhavanto'pina pUrvopAttAzubhakarmapariNatiriyamiti mithyASTatvAdavagacchanti, vimanaskatvAdvAmattamUrchitAdivaditi bhAvanA / / -'mAImicchadiTTitti mAyAvanto hi teSu prAyeNotpadyante, ydaah||1|| "ummaggadesao maggaNAsao gUDhahiyaya mAillo / saDhasIlo ya sasallo tiriyAuM baMdhae jiivo|| tataste mAyina ucyante, athavA mAyehAnantAnubandhikaSAyopalakSaNam ato'nantAnubandhikaSAyodayavanto'ta iva mithyASTayo-mithyAtvodayavRttaya iti / 'tANaM niyaiyAo'tti teSAM pRthivIkAyikAnAM naiyatikyo-niyatA na tu triprabhRtaya iti, paJcaivetyarthaH / 'se teNaTeNaM samayiriya'tti nigamanaM, 'jAva cauridiya'tti, iha mahAzarIratvamitaraca svasvAvagAhanA'nusAreNAvaseyam, AhArazca dvIndriyAdInAM prksseplkssnno'piiti| _ 'paMciMdiyatirikkhajoNiyAjahAneraiya'ttipratItaM, navaramiha mahAzarIrAabhIkSNamahArAyanti ucchvasanti ceti yaducyatetatsaGkhyAtavarSAyuSo'pekSyetyasaveyaM, tathaivadarzanAta, nAsaGkhyAtavarSAyuSaH, teSAM prakSepAhArasya SaSThasyopari pratipAditatvAt, alpazarIrANAM tvAhArocchasayoH Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 51 zataka-1, vargaH-, uddezakaH-2 kAdAcitkatvaM vacanaprANANyAditi, lobhAhArApekSayAtu sarveSAmapyabhIkSNamitighaTataeva, alpazarIrANAM tu yatkAdAcitkatvaM tadaparyAptakatve lomAhArocchasayorabhavanena paryAptakatve ca tdbhaavenaavseymiti| tathA krmsuutreytpuurvotpnnaanaamlpkrmtvmitressaaNtumhaakrmtvNtdaayusskaaditdbhvvedykmpikssyaa'vseym|tthaa varNalezyAsUtrayoryatpUrvotpannAnAMzubhavarNAdyuktaM tattAruNyAt pazcAdutpannAnAM cAzubhavarNAdi vAlyAdavaseyaM, loke tathaiva darzanAditi / tathA 'saMjayAsaMjaya'tti desaviratAH sthUlAt prANAtipAtAdernivRttatvAditarasmAda-nivRttatvAJceti / _ 'maNussA jahA neraiya'tti tathA vAc iti gamyaM, 'nANattaMti nAnAtvaM bhedaH punarayaM, tatra 'maNussA NaM bhaMte! savve samAhAragA?' ityAdi praznaH, 'no iNaDhe samajhe' ityAdhuttaraM jAva duvihA maNussA panattA, taMjahA-mahAsarIrA ya appasarIrA ya, tattha NaM je te mahAsarIrA te bahutarAe poggale AhAreMti, evaM pariNAmeti UsasaMti nIsasaMti' / ihasthAnenArakasUtre abhikkhaNaMAhAratI tyadhItam, ihatu Ahacce tyadhIyate, mahAzarIrA hi devakudimithunakAH, teca kadAcidevAhArayanti kAvalikAhAreNa, 'aThThamabhattassa AhAro'tti vacanAt, alpazarIrAstvabhIkSNamalpaM ca, bAlAnAM tathaiva darzanAt saMmUrchimamanuSyANAmpazarIrANAmanavaratamAhArasammavAcca, yacceha pUrvotpannAnAMzuddhavarNAdi tattAruNyAtsaMmUrchimApekSayA veti / _ 'sarAgasaMjaya'tti akSINAnupazAntakaSAyAH 'vIyarAgasaMjaya'tti upazAntakaSAyAH kSINakaSAyAzca, 'akiriyatti vItarAgatvenArambhAdInAmabhAvAdakriyAH, 'egAmAyAvattiya'tti apramattasaMyatAnAmekaiva mAyApratyayA 'kiriyA kajjaitti kriyate-bhavati kadAciduDDAhArakSaNa - pravRttAnAmakSINakaSAyattvAditi, 'AraMbhiya'tti pramattasaMyatAnAM ca 'sarva pramattayoga Arambha' itikRtvA-''rambhikI syAt, akSINakaSAyatvAcca mAyApratyayeti / 'vANamaMtarajoisavemANiyA jahA asurakumAra'tti, tatra zarIrasyAlpatvamahattve svAvagAha- nAnusAreNA vaseye / tathAvedanAyAmasurakumArAH 'sannibhUyAyaasannibhUyAya, sanibhUyA mahAveyaNAasannibhUyA appavaiyaNA' ityevamadhItAH, vyantarA apitathaivAdhyetavyAH, yato'surAdiSu vyantarAnteSu deveSu asajJina utpadyante, yato'traivoddezake vakSyati-'asannI NaM jahanneNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM vANamaMtaresutti,tecAsurakumAraprakaraNoktayukteralpavedanA bhavantItyavaseyaM, yattuprAguktaMsajJinaH samyagdRSTayo'sacinastivatare ititavRddhavyAkhyAnusAreNaiveti, jyotiSkavaimAnikeSutvasajJino notpadyante'to vedanApade teSvadhIyate 'duvihA jotisiyAmAyimicchadiTThI uvavanagA ye' tyAdi tantra mAyimithyASTayo'lpavedanA itira ca mahAvedanAH zubhavedanAmAzrityeti, etadeva darzayannAnavaraM 'veyaNAe' ityaadi| atha caturviMzatidaNDakameva lezyAbhedavizeSaNamAhArAdipadainirUpayan daNDakasaptakamAha ___ 'salessANaM bhaMte ! neraiyA savve samAhAraga'tti anenAhArazarIrocchasakarmavarNalezyAvedanAkriyopapAtAkhyapUrvoktana vapadopetanArakAdicaturvizatipadadaNDako lezyApadavizeSitaH sUcitaH tadanyeca kRSNalezyAdivizeSitAHpUrvoktanavapadopetA eva yathAsambhavaM nArakAdipadAtmakAH SaD daNDakAH suucitaaH| Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/2/27 tadevameteSAM saptAnAM daNDakAnAM sUtrasaGkSepArthaM yo yathA'dhyetavyastaM tathA darzayannAha'ohiyANa'mityAdi, tatraudhikAnAM pUrvoktAnAM nirvizeSaNAnAM nArakAdInAM tathA salezyAnAmadhikRtAnAmeva zuklalezyAnAM tu saptamadaNDakavAcyAnAmeSAM trayANAmeko gamaH sadRzaH pAThaH, salezyaH zuklezyazcetyevaMvidhavizeSaNakRta eva tatra bhedaH, audhikadaNDakasUtravadanayoH sUtramiti hRdayaM, tathA 'jassatthi' ityetasya vakSyamANapadasyeha sambandhAdyasya zuklalezyA'sti sa eva taddaNDake'dhyetavyaH, teneha paJcendriyatiryaJco manuSyA vaimAnikAzca vAcyAH, nArakAdInAM zuklalezyAyA abhAvAditi, 'kiNhalesanIlalesAgaMpi ego gamo' audhika evetyarthaH / vizeSamAha-'navaramaM veyaNA' ityAdi, kRSNalezyAdaNDake nIlalezyAdaNDake ca vedanAsUtre "duvihA neraiyA pannattA - sannibhUyA ya asannibhUyA ya'tti audhikadaNDakAdhItaM nAdhyetavyam, asaJjJinAM prathamapRthivyAmevotpAd, 'asannI khalu paDhama' miti vacanAt, prathamAyAM ca kRSNanIlalezyayorabhAvAt, tarhi kimadhyetavyamityAha- 'mAyimicchadiTTiuvavannagA ye 'tyAdi, tatra mAyino midhyAdhSTayazca mahAvedanA bhavanti, yataH prakarSaparyantavarttinIM sthimazubhAM te nirvarttayanti, prakRSThAyAM ca tasyAM mahatI vedanA saMbhavati, itareSAM tu viparIteti / tathA manuSyapade kriyAsUtre yadyapyadhikadaNDake 'tivihA maNussA pannattA, taMjahA- saMjayA 3, tattha NaM je te saMjayA te duvihA pannattA, taMjahA sarAgasaMjayA ya vIyarAgasaMjayA ya, tattha NaM je te sarAgasaMjayA te duvihA patrattA, taMjahA pamattasaMjayAya appamattasaMjayA ya'tti paThitaM, tathA'pi kRSNanIlalezyAdaNDakayornAdhyetavyaM, kRSNanIlalezyodaye saMyamasya niSiddhatvAt yaccocyate 'puvvapaDivannao puNa annayarIe u lessAe 'tti tatkRSNAdidravyarUpAM dravyalezyAmaGgIkRtya na tu kRSNAdidravyasAcivyajanitAtmapariNAmarUpAM bhAvalezyAm, etacca prAguktamiti / etadeva darzayannAha - 'maNusse' tyAdi, tathA kApotalezyAdaNDako'pi nIlAdilezyAdaNDakavadadhyetavyo, navaraM nArakapadevedanAsUtre nArakA audhikadaNDakavadeva vAcyAH, te caivam neraiyA duvihA pattA, taMjA - sannibhUyAya asannibhUyA ya'tti, asaJjJinAM prathamapRthivyutpAdena kApotalezyAsambhavAdata Aha- 'kAulessANavI 'tyAdi / tathA tejolezyA padmalezyA ca yasya jIvavizeSasyAsti cAdyAsti eva, bhavanapatipRthivyAmbuva-naspativyantarANAmAdyAzcatasraH, paJcendriyatiryagmanuSyANAM SaD, jyotiSAM tejolezyA, vaimAnikAnAM tisraH prazastA iti, Aha ca - "kiNhAnIlAkAUteulesA ya bhavaNavaMtariyA / joisasohammIsANa teulesA muNeyavvA // kappe saNakumAre mAhiMde ceva baMbhaloge ya / eesu pamhalesA teNa paraM sukkalessA u // "puDhavI AuvaNassaibAyarapatteya lesa cattAri gabbhayatiriyanaresu challesA tinni sesANaM / / // 1 // kevalamaudhikadaNDake kriyAsUtre manuSyAH sarAgavItarAgavizeSaNA adhItAH iha tu tadhAna vAcyAH, tejaH padmalezyayorvItarAgatvAsambhavAt zuklalezyAyAmeva tatsambhavAt, pramattApramattAstUcyanta iti, etadeva darzayannAha - 'teulesA pamhalese' tyAdi / 52 // 2 // // 3 // Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-2 mU. (28) dukkhAue udine AhAre kammavannalessA ya / samaveyaNasamakiriyA samAue ceva boddhavvA / vR. gAha'tti, uddezakAditaH sUtrArthasaGgrahagAthAgatArthA'pi sukhabodhArthamucyate-duHkhamA. yuzcodIrNaM vedayatItyekatvabahutvAbhyAM daNDakacatuSTayamukta, tathA AhAre'ttineraiyA kiM samAhArA ityAdi, tathA 'kiM samakammA?' tathA 'kiM samavannA ?' samavannA?' tathA 'kiM samalesA?' tathA 'kiM samaveyaNA?' tathA 'kiM samakiriyA?' tathA 'kiM samAuyA samovavannaga'tti gAthArthaH / prAk salezyA nArakA ityuktamathalezyA nirUpayannAha mU. (29) kai NaM bhaMte ! lessAo pannattAo?, goyamA! challessAo pannattA, taMjahAlesANaM bIyao uddesao bhANiyavyo jAva iddii| vR.tatrAtmana karmapudgalAnAM lezanAt-saMzleSaNAllezyA, yogapariNAmazcaitAH, yoganirodhe lezyAnAmabhAvAt, yogazya shriirnaamkrmprinntivishessH| ___'lessANaM bIo uddesao'tti prajJApanAyAM lezyApadasya caturuddezakasyeha dvitIyoddezako lezyAsvarUpAvagamAya bhaNitavyaH, prathama iti kvacidRzyate so'papATha iti / atha kiyaDUraM yAva dityAha-'jAva iDDI' RddhivaktavyatAM yaavt| sacAyaM sakSepataH-'ki NaMbhaMte!' lesAo pannattAo?, goyamA! chalesAo pannattAo, taMjahA-kaNhalesA 6, evaM sarvatra prazna uttaraMca vAcyaM / 'neraiyANaM tinni kaNhalessA 3, tirikkhajoNiyANaM 6, egidiyANaM 4, puDhaviAuvaNa-ssaINaM 4, teuvAubeiMdiyateiMdiyacauridiyANaM 3, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM 6' ityAdi bahu vAcyaM yaavt| "eesi NaM bhaMte ! jIvANAM kaNhalessANaM jAva sukkalessANaM kayarezahito appaDDiyA vA mahaDDiyA vA?, goyamA! kaNhalessehito nIlalesA mahaDDiyA, nIlalesehiMto kaavoylese'tyaadi| atha pazavaH pazutvamaznuvate ityAdivacanavipralambhAd yo manyate'nAdAvapi bhave ekadhaiva jIvasthAvasthAnamiti tadbodhanArthaM praznayannAha mU. (30) jIvassa NaM bhaMte ! tItaddhAe AdiTThassa kaivihe saMsArasaMciTThaNakAle pannate goyamA! caubihe saMsArasaMciTThaNakAle pannate, taMjahA-neraiyasaMsArasaMciTThakAle tirikkha0maNussa0 devasaMsArasaMciTThaNakAle ya pnntte| neraiyasaMsArasaMciTThaNakAleNaMbhaMte! kativihe pannatte?, goyamA! tivihe pannatte, taMjahAsunnakAle asutrakAle misskaale| tirikkhajoNiyasaMsAra puccha, goyamA! duvihe pannate, taMjahA-asunnakAle ya missakAle ya, maNussANa ya devANa ya jahA neriyaannN| eyassaNaMbhaMte! neraiyasaMsArasaMciThThaNakAlassa sunassakAlassa asunnakAlassa mIsakAlassa ya kayarerahito appA vA bahue vA tulle vA visesAhie cA?, goyamA ! savva0 asunnakAle missakAle anaMtaguNe sunakA0anaM0 guNe ||tiri0 jo0 bhaMte ! sabba0 asunnakAle missakAle anaMtaguNe, maNussadevANa ya jahA neriyaannN|| eyassa NaM bhaMte ! neraiyassa saMsArasaMciTThaNakAlassa jAva devasaMsArasaMciTTaNajAvavise Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 bhagavatIaGgasUtraM 11-/2/30 sAhie vA ?, goyamA ! savvatthove maNussasaMsArasaMciTThaNakAle, neraiyasaMsArasaMciTThaNakAle asaMkhenaguNe, devasaMsArasaMciThThaNakAle asaMkhejjaguNe, tirikkhajoe anNtgunne| vR. 'jIvassa Na'mityAdi vyaktaM, navaraM kiMvidhasya jIvasya? ityAha-'AdiSTasya' amuSya nArakAderityevaM vizeSitasya 'tItaddhAe'ttianAdAvatItekAle katividhaH' upAdhibhedAtkatibhedaH saMsArasya-bhavAdbhavAntare saMcaraNalakSaNasya saMsthAnam-avasthitikriyA tasya kAlaH-avasaraH saMsArasaMsthAnakAlaH, amuSya jIvasyAtItakAle kasyAM kasyAM gatAvavasthAnamAsIt ? ityarthaH, atrottaraM-caturvidha upAdhibhedAditibhAvaH, tatra nArakabhavAnugatasaMsArAsthAnakAlastridhAH- zUnyakAlo'zUnyakAlo mizrakAlazceti, tirazcAM zUnyakAlo nAstIti teSAM dvividhaH, manuSyadevAnAM trividho'pyasti, Aha c||1|| "sunnAsunno mIso tiviho sNsaarcitttthnnaakaalo| __ tiriyANa sunnavajo sesANaM hoi tivihovi|| tatrAzUnyakAlastAvaducyate, azUnyakAlasvarUpaparijJAne hi satItarau sujJAnI bhaviSyata iti, tatra vartamAnakAle saptasu pRthivISu ye nArakA vartante teSAM madhyAdyAvanna kazcidudvarttate na cAnya utpadyate tAvanmAtrA eva te Asate sa kAlastAnnArakAnaGgIkRtyAzUnya iti bhaNyate, aahc||1|| "AiTThasamaiyANaM neraiyANaM najAva ekovi| uvvaTTai anno vA uvavajjai so asunno u / / mizrakAlastuteSAmeva nArakANAMmadhyAdekAdaya uddhRtAHyAvadeko'pizeSastAvanmizrakAlaH, zUnyakAlastuyadAta evAdiSTasAmayikAnArakAH sAmastyenodvRttA bhavantinaiko'piteSAM zeSo'sti sa zUnyakAla iti, Aha c||1|| "uvvaTTeekkamivi vA mIso dharai jAva ekovi / nilleviehiM savvehi vaTTamANehiM sunno u|| idaMca mizranArakasaMsArAvasthAnakAlacintAsUtrana tameva vArttamAnikanArakabhavamaGgIkRtya pravRttam, apitu vArttamAnikanArakajIvAnAM gatyantaragamane tatraivotpattimAzritya, yadi punastameva nArakabhavamaGgIkRtyedaM sUtraM syAttadA'zUnyakAlApekSayA mizrakAlasyAnantaguNatA sUtroktAnasyAt, Aha ca-- // 1 // "eyaM puNa te jIve paDucca suttaM na tabbhavaM cey| jai hoja taDAvaM to anantakAlonaM sNbhvi|| kasmAt ? iti ced ucyate, ye vArttamAnikA nArakAste svAyuSkakAlasyAnte udvartante asaGkhyAtameva ca tadAyuH, ata utkarSato dvAdazamauhUrtikAzUnyakAlApekSayA mizrakAlasyAnantaguNavAbhAvagrasaGgAditi, Aha c||1|| "kiM kAraNamAiTThA neraiyA je imammi smymmi| te ThiikAlassaMte jamhA savve khavijaMti // " iti 'savvatthoveasunnakAle'tti nArakANAmutpAdodvartanAvirahakAlasyotkarSato'pi dvAdazamuhUrtapramANatvAt, 'mIsakAle anaMtaguNe'tti mizrAkhyo vivakSitanArakajIvanirlepanA Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-2 kAlo'zUnyakAlApekSayA'nantaguNo bhavati, yato'sau nAraketareSvAgamanagamanakAlaH, saca trasavanaspatyAdisthitikAlamizritaH sannantaguNo bhavati, trasavanaspatyAdigamanAgamanAnAmanantatvAt, sa ca nArakanirlepanAkAlo vanaspatikAyasthiteranantabhAge vartata iti, uktNc||1|| "thovo asunakAloso ukkoseNa baarsmuhutto| tatto yaanaMtaguNo mIso nillevnnaakaalo| // 2 // AgamaNagamaNakAlo tasAitarumIsio anaMtaguNo / ___ aha nillevaNakAlo anaMtabhAge vnnddhaae|| 'sunnakAle anaMtaguNetti sarveSAM vivakSitanArakajIvAnAM prAyo vanaspatiSvanantAnantakAlamavasthAnAt, etadeva vanaspatiSvanantAnantakAlAvasthAnaMjIvAnAMnArakabhavAntarakAla utkRSTo dezitaH samaya iti, uktNc||1|| "suno ya anaMtaguNo so puNa pAyaM vaNassaigayANaM / evaM ceva ya nArayabhavaMtaraM desiyaM jeheN| 'tirikkhajoNiyANaM savvatthove asunnakAle'tti, sa cAntarmuhUrttamAtraH, ayaM ca yadyapi sAmAnyena tirazcAmuktastathA'pi vikalendriyasaMmUrchimAnAmevAvaseyaH,teSAmevAntamarmuhUrtamAnasya virahakAlasyoktatvAta, yadAha-"bhinnamuhuttovigalidiesu sammucchimesuvisa eva" ekendriyANAM tUdvarttanopapAtavirahAbhAvenAzUnyakAlAbhAva eva, Aha c||1|| "ego asaMkhabhAgo vaTTai uvvttttnnovvaaymi| eganigoe nicaM evaM sesesuvi sa eva / / . pRthivyAdiSupunaH anusamayamasaMkhena tivacanAdvirahAbhAva iti, missakAle anaMtaguNe tti nArakavat zUnyakAlastu tirazcAM nAstyeva, yato vArttamAnikasAdhAraNavanaspatInAM tata udvRttAnAM sthAnamanyannAsti, maNussadevANaMjahA neraiyANaM ti, azUnyakAlasyApi dvAdazamuhUrtapramANatvAt, atra gaathaa||1|| "evaM narAmarANavi tiriyANaM navari natthi sunnddhaa| jaM niggayANa tesiM bhAyaNamannaM tao natthi / / iti 'eyasse'tyAdi vyktm| kiM saMsAra evAvasthAnaM jIvasya syAduta mokSe'pi? iti zaGkAyAM pRcchamAha mU. (31)jIveNaMbhaMte! aMtakiriyaMkarejA?, goyamA! atthegatiyA karejA atdhegatiyA no karejA, aMtakiriyApayaM neyavvaM / vR. 'jIveNa mityAdi vyaktaM, navaram 'aMtakiriyaMti antyAcasA pararyantavartinI kriyA cAntyakriyA, antasya vAkarmAntasya kriyA antakriyA, kRtsnakarmakSayalakSaNAM mokSaprAptimityarthaH 'aMtakiriyApayaM neyavvaM ti, tacca prajJApanAyAM viMzatitamaM, tccaivm| - 'jIveNaM bhaMte! aMtakiriyaM karejA?, goyamA ! atthegaie karejA atthegaieno karejA, evaM neraie jAva vemANie bhavyaH kuryAnnetara ityarthaH / 'neraiyA NaM bhaMte ! neraiesu vaTTamANe aMtaM karejA ?, goyamA ! no iNaDhe samaDhe' ityAdi Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 navaraM 'maNussesu aMtaM karejA' manuSyeSu varttamAno nArako manuSyIbhUta ityartha / karmalezAdantakriyAyA abhAve kecijIvA deveSUtpadyante'tastadvizeSAbhidhAnAyAhamU. (32) aha bhaMte! asaMjayabhaviyadavvadevANaM 1 avirAhiyasaMjamANaM 2 virAhiyasaM0 3 avirAhiyasaMjamAsaMja0 4 virAhiyasaMjamAsaM0 5 asannINaM 6 tAvasANaM 7 kaMdappiyANaM 8 caragaparivvAyagANaM 9 kivvisiyANaM 10 tericchiyANaM 11 AjIviyANaM 12 AbhiogiyANaM 13 saliMgINaM daMsaNavAvanagANaM 14 eesiNaM devalogesu uvavajramANANaM kassa kahiM uvavAe pannatte ? bhagavatI aGgasUtraM 1/-/2/31 go ! assaMjayabhaviyadavvadevANaM jahantreNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM uvarimagevijaesa ?, avirAhiyasaMjamANaM jahanneNaM sohamme kappe ukkoseNaM savvaTThasiddhe vimANe 2, virAhiyasaMjamANaM jahanneNaM bhavaNavAsIsu ukkosaNaM sohamme kappe 3, avirAhiyasaMjamA0 2 NaM jaha0 sohamme kappe ukkoseNaM ae kampe 4, virAhiyasaMjamAsaM0 jahantreNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM jotisiesu 5, asannINaM jahanneNaM bhavaNAvAsIsu ukkoseNaM vANamaMtaresu 6, avasesA savve jaha0 bhavaNavA0 ukkosagaM vocchami tAvasANaM jotisiesu, kaMdappiyANaM sohamme, caragaparivvAyagANaM baMbhaloe kappe, kivvisiyANaM laMtage kappe, tericchiyANaM sahassAre kappe, AjIviyANaM accue kappe, AbhiogiyANaM accue kappe, saliMgINaM daMsaNavAvannagANaM uvarimageveJjaesa 14 / 'vR. 'ahabhaMte' ityAdi vyaktaM, navaram 'athe' ti paripraznArthaH 'asaMjayabhaviyadavvadevANaM 'ti iha prajJApanATIkA likhyate-asaMyatAH-caraNapariNAmazUnyAH bhavyAH - devatvayogyA ata eva dravyadevAH, samAsazcaivaM asaMyatAzca te bhavyadravyadevAzceti asaMyatabhavyadravyadevAH, tatraite'saMyatasamyagdRSTayaH kiletyeke, yataH kiloktam 119 11 "aNuvvayamahavvaehi ya bAlatavo'kAmaniarAeya / devAuyaM nibaMdhai sammaddiTThI ya jo jIvo // etaccAyuktaM yato'mISAmutkRSTata uparimagraiveyakeSUpapAt uktaH, samyagdhSTInAM tu dezaviratAnAmapi na tatrAsau vidyate, dezaviratazrAvakANAmacyutAdUrdhvamagamanAt, nApyete nihnavAH, teSAmihaiva bhedenAbhidhAnAt, tasmAnmithyAdRSTaya evAbhavyA bhavyA vA asaMyatabhavyadravyadevAH zramaNaguNadhAriNo nikhilasAmAcAryanuSThAnayuktA dravyaliGgadhAriNo gRhyante, te hyakhilakevalakriyAprabhAvat evoparimagraiveyakeSUtpadyanta iti, asaMyatAzca te satyapyanuSThAne cAritrapariNAmazUnyatvAt, nanu kathaM te'bhavyA bhavyA vA zramaNaguNadhAriNo bhavanti ? iti atrocyate, teSAM hi mahAmithyAdarzanamohaprAdurbhAve satyapi cakravarttiprabhRtyanekabhUpatipravarapUjAsatkArasanmAnadAnAna sAdhUn samavalokya tadarthaM pravrajyAkriyAkalApAnuSThAnaM prati zraddhA jAyate, tatazca te yathoktakriyAkAriNa iti / tathA 'avirAhiyasaMjamANaM 'ti pravrajyAkAlAdArabhyAbhagnacAritrapariNAmAnAM saMjvalanakaSAyasAmarthyAta, pramattaguNasthAnakasAmarthyAdvA svalpamAyAdidoSasambhave'pyanAcaritacaraNopaghAtAnAmityarthaH, tathA 'virAhiyasaMjamANaM' ti uktaviparItAnAm, 'avirA-hiyasaMjamAsaMjamANaM ti pratipattikAlAdArabhyAkhaNDitadezaviratipariNAmAnAM zvAvakANAM, 'virAhiyasaMjamA saMjamANaM' ti uktavyatirekiNAm 'asantrINaM 'ti manolabdhirahitAnAmakAmanirjarAvatAM, tathA 'tAvasANaM' ti Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 1 // zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-2 57 patitapatrAdyupabhogavatAM bAlatapasvinAM, tathA 'kandappiyANaM'ti kandarpa-parihAsaH sa yeSAmasti tena vAyecarantite kandarpikAH kAndarpikA vA-vyavahAratazcaraNavantaeva kandarpakaukucyAdikArakAH, tthaahi||1|| "kahakahakahassa hasanaM kaMdappo anihuyA ya ullAvA / kaMdappakahAkahaNaM kaMdapuvaesa sNsaay|| // 2 // bhumanayaNavayaNadasaNacchadehiM krpaayknmaaiihiN| taMtaM karei jaha jaha hasai paro attaNA ahasaM / / // 3 // vAyA kukkuio puNataMjaMpaijeNa hassae anno| nAnAvihajIvarue kuvvai muhatUrae ceva / / ityAdi, "jo saMjaovi eyAsuappasatthAsu bhAvaNaM kuNai / so tabihesugacchai suresu bhaio caraNahINo / / atasteSAM kandarpikANAM, 'caragaparivvAyagANaM'ti carakaparivrAjakAghATibhaikSyopajIvinastridaNDinaH, athavA gharakAH-kaccheTakAdayaH parivrAjakAstu-kapilamunisUnavo'tasteSAM, 'kibvisiyANaM ti kilviSaM-pApaMtadasti yeSAM te kilbiSikAH, tecavyavahAratazcaraNavanto'pi jJAnAvarNavAdinaH, ythoktm||1|| "nANassa kevalINaM dhammAyariyassa savvasAhUNaM ! mAI avannavAI kivvisiyaM bhAvaNaM kuNai // " atasteSAM, tathA 'tericchiyANaM'ti 'tirazcAM' gavAzcAdInAM dezaviratibhAjAm 'AjIviyANaM ti pASaNDivizeSANAM nAgnyadhAriNAM, gozAlakaziSyANAmityanye, AjIvanti vA ye'vivekilokato labdhipUjAkhyAtyAdibhistapazcaraNAdIni te AjIvikA'stitvenAjIvikA atasteSAM, tathA AbhiogiyANa'tiabhiyojana-vidyAmantrAdibhipareSAM vazIkaraNAdyabhiyogaH, saca dvidhA, ydaah||1|| "duviho khalu abhiogo davve bhAve ya hoi naayvvo| davvaMmi hoMti jogA vijjA maMtA ya bhAvaMmi / / iti so'stiyeSAMtena vA carantiyete'bhiyogikA AbhiyogikA vA, teca vyavahAratazcaraNavanta eva mantrAdiprayoktAraH, ydaah||1|| "kouyabhUIkamme pasiNApasiNe nimittmaajiivii| iDDirasasAyaguruo ahiogaMbhAvaNaM kuNai / / " iti 'saliMgINa ti rajoharaNAdisAdhuliGgavatAM kiMvidhAnAmityAha-'dasaNavAvanagANaM'tidarzanaMsamyaktvaM vyApannaM-bhraSTaM yeSAM te tathA teSAM, nihnvaanaamityrthH| 'eesi NaM devaloesu uvavajamANANaM'ti, anena devatvAdanyatrApi kecidutpadyanta iti pratipAditaM, 'virAhiyasaMjamANaM jahanneNaM bhavaNaIsu ukkoseNaM sohamme kappe'tti, iha kazcidAhavirAhitasaMyamAnAmutkarSeNa saudharme kalpe iti yaduktaM tatkathaM ghaTate?, draupadyAH sukumAlikAbhave virAdhitasaMyamAyAIzAneutpAdazravaraNAt iti,atrocyate, tasyAH saMyamavirAdhanAuttaraguNaviSayA Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIagasUtraM 1/-/2/32 bakuzatvamAtrakAriNInatumUlaguNavirAdhaneti, saudharmotpAdazca viziSTatarasaMyamavirAdhanAyAMsyAt, yadi punarvirAdhanamAtramapi saudharmotpattikArakaM syAttadA bakuzAdInAmuttaraguNAdipratisevAvatAM kathamacyutAdiSUtpatti syAt ?, kthnycidviraadhktvaattessaamiti| _ 'asannINaM jahanneNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM vANamaMtaresutti iha yadyapi 'camarabaliM sAramahiya'mityAdivacanAdasurAdayo maharddhikAH paliovamamukchesaMvaMtariyANaM'tiiti vacanAcca vyantarA alpardhikAstathA'pyata eva vacanAdavasIyate-santi vyantarebhyaH sakAzAdalparddhayo bhavanapatayaH kecneti| asaJI deveSUtpadyata ityuktaM sa cAyuSA iti tadAyurnirUpayannAha mU. (33) kativihe NaM bhaMte! asanniyAue pannate?, goyamA! caubbihe asanniAue pannatte, taMjahA-neraiyaasanniAue tirikkha0 maNussa0 deva0 / asannI NaM bhaMte ! jIve kiM neraiyAuyaM pakarei tiri0 maNu0 devAuyaM pakarei?, haMtA goyamA! neraiyAuyapi pakarei tiri0 maNu0 devAuyaMpipakarei, neraiyAuyaMpakaremANe jahanneNaMdasavAsasahassAiMukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaMpakaretitirikkhajoNAyauyaMpakaremANejahanneNaM aMtomuhattaMukkoseNaMpaliovamassa asaMkhejaibhAgaM pakarei, maNussAuevievaM ceva, devAuyaM jahA neriyaa| eyassaNaM bhaMte ! neraiyaasaniAuyassa tiyi0 maNu0 devaasanniAuyassa kayare kayare jAvavisesAhie vA?, goyamA ! savvatthove devaasaniAue, maNussa0 asaMkhejaguNe, tiriya0 asaMkhejaguNe, neraie0 asaMkhejaguNe / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! ti| vR. 'kaivihe Na'mityAdi vyaktaM, navaram 'asanniAue'tti asaJI san yatparabhavayogyamAyurbandhAti tadasaJIyAyuH, neraiyaasanniAue'tti nairayikaprAyogyamasajJIyAyunairayikAsajJIyAyuH, evamanyAnyapi / etaccAsaMgyAyuH saMbandhamAtreNApi bhavati yathA bhikSoH pAtram, atastatkRtatvalakSaNasaMbandhavizeSanirUpaNAyAha-'asannI' -tyAdi vyaktaM, navaraM 'pakaraeitti bandhAti 'dasavAsasahassAIti ratnaprabhAprathamaprataramAzritya 'ukkoseNaM paliovamassa asaMkhijjaibhAgati ralaprabhAcaturthapratare madhyamasthitikaM nArakamAzrityeti, katham?, yataH prathamaprastaTe daza varSANAM sahasrANi jaghanyA sthitirutkRSTA navati sahasrANi, dvitIye tu daza lakSANijaghanyA itarAtunavatirlakSANi, eSaiva tRtIye jaghanyA itarA tu pUrvakoTI, eSaiva caturthe jaghanyA itarA tu sAgaropamasya dazabhAgaH evaM cAtra palyopamAsaddheyabhAgo madhyamA sthitirbhavati, tiryaksUtre yaduktaM 'paliovamassa asaMkhejaibhAgaM' ti tanmithunakatirazco'dhikRtyeti / 'maNussAue vi evaM ceva'tti jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarSataH palyopamAsaGkhayeyabhAga ityarthaH tatra cAsaGghayayabhAgo mithunakanarAnAzritya / 'devAjahA neraiyA'tti, devA iti sajJiviSayaMdevAyurupacArAttathA vAcyaM jahAneraiya'tti yathA'sajjJiviSayaM nArakAyuH, tacca pratItameva, navaraM bhavanapativyantarAnAzritya tadavaseyamiti 'eyassaNaM bhaMte!' ityAdinA yadasajJAyuSo'lpabahutvamuktaM tadasya hasvadIrghatvamAzrityeti zatakaM-1 uddezakaH-2 samAptaH Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 1, vargaH, uddezakaH-3 zatakaM-1 uddezakaH-3 vR. dvitIyoddezakAntimasUtreSvAyurvizeSo nirUpitaH, sa ca mohadoSe sati bhaktItyato mohanIyavizeSaM nirUpayannAdau ca saGgrahagAthAyAM yaduktaM 'kaMkhapaosetti tadarzayannAha mU. (34) jIvANaM bhaMte! kaMkhAmohaNije kamme kaDe?, haMtA kdde||se bhaMte! kiM deseNaM dese kaDe? 1 deseNaM savve kaDe ? 2 savveNaM dese kaDe ? 3 savveNaM sabve kaDe? 4 // goyamA! no deseNaM dese kaDe 1 no deseNaM sabvekaDe 2 no savveNaM dese kaDe 3 savveNaM savve kaDe 4 // neraiyANaM bhaMte ! kaMkhAmohaNije kamme kaDe?, haMtA kaDe, jAva sabveNaM sabve kaDe 4 / evaMjAva vemANiyANaM daMDao bhaanniyvyo| vR. 'jIvANa'mityAdi vyaktaM, navaraMjIvAnAMsambandhi yat 'kaMkhAmohaNije ttimohayatIti mohanIya karmataca cAritramohanIyamapi bhavatIti viziSyate kAGkSA-anyAnyadarzanagrahaH, upalakSaNatvAccAsya zaGkAdiparigrahaH, tataH kAGyA mohanIyaMkAsamohanIyaM, mithyAtvamohanIyamityarthaH, 'kaDe'tti kRtaM kriyAniSpAdyamiti praznaH, uttaraMtu 'haMtA kaDetti akRtasya karmatvAnupapatteH / iha ca vastunaH karaNe caturbhaGgIhaSTA, yathA dezena hastAdinAvastuno dezasyAcchadanaM karoti athavA hastAdidezenaiva samastasya vastunaH 2 athavA sarvAtmanA vastudezasya 3 athavA sarvAtmanA sarvasya vastunaH 4 ityetAM kAGkSAmohanIyakaraNaM prati praznayanAha-'se'tti tasya karmaNaH bhadanta ! 'kim' iti prazne 'dezena' jIvasyAMzena 'dezaH' kAGkSAmohanIyasya karmaNo'zaH kRtaH ? ityeko bhaGgaH 1, atha 'dezena' jIvAMzenaiva sarvaM kAsAmohanIyaM kRtam ? iti dvitIyaH 2 uta "sarveNa' sarvAtmanA dezaH kAGkSAmohanIyasya kRtaH? iti tRtIyaH 3 utAho ! "sarveNa sarvAtmanA sarvaM kRtam iti cturthH4| atrottaraM-'savveNaMsavvekaDettijIvAsvAbhAvyAt sarvasvapradezAvagADhatadekasamayabandhanIyakarmapudgalabandhane sarvajIvapradezAnAM vyApAraityataucyate-sarvAtmanA sarvaM tadekakAlakaraNIyaM kAsAmohanIyaM karma kRtaM karmatayA baddham, ata eva ca bhaGgatrayapratiSedha iti, ata evoktam "egapaesogADhaM savvapaesehiM kammuNo joggaM baMdhaijahuttaherDa"ti, 'egapaesogAdati jIvApekSayA karmedravyApekSayA ca ye eke pradezAsteSvavagADhaM, sarvajIvapradezavyApAratvAcca tadekasamayabandhanArha sarvamiti gamyam athavA sarva yatkiJcit kAGakSAmohanIyaM tatsarvAtmanA kRtaM na desheneti| jIvAnAmiti sAmAnyoktI vizeSo nAvagamyata iti vizeSAvagamAya nArakAdidaNDakena praznayannAha-'neraiyANa'mityAdi bhAvitArthameva ! kriyAniSyAcaM karmoktaM, takriyA ca trikAlaviSayA'tasyAM darzayannAha mU (35)jIvANaMbhaMte! kaMkhAmohaNijjaM kammakarisu?, haMtA karisutiMbhaMte! kiM deseNaM desaM karisu?, eeNaM abhilAveNaM daMDao bhANiyabvo jAva vemANiyANaM, evaM kareti etthavi daMDao jAva vemANiyANaM, evaM karessaMti, etthavi daMDao jAva vemaanniyaannN| evaMcieciNiMsuciNaMticiNissaMti, uvacie uvaciNiMsuuvaciNaMti uvaciNissaMti, udIreMsu udIreti udIrissaMti, vedisu vedaMti vedissaMti, niJjareMsunijjareti nijarissaMti, gAhA! Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 91-13/35 vR. 'jIvA Na'mityAdi vyaktaM, navaraM 'karisutti atItakAle kRtavantaH, uttaraMtu hanta! akAryuH, tadakaraNe'nAdisaMsArAbhAvaprasaGgAt / evaM kareMti' samprati kurvanti, evaM karissaMti' anena ca bhaviSyatkAlatA karaNasya darziteti !! kRtasya ca karmaNazcayAdayo bhavantIti tAn darzayannAha___ "evaMcie'ityAdi vyaktanavaraMcayaH-pradezAnubhAgAdervarddhanam upacayastadevapaunaHpunyena, anye tvAH-cayanaM-karma-pudgalopAdAnamAtram upacayanaM tu citasyAbAdhAkAlaM muktvA vedanArtha niSekaH, sa caivam-prathamastito bahutaraM karmadalikaM niSiJcati tato dvitIyAyAM vizeSahInam evaM yAvadutkRSTAyAM vizeSahInaM niSiJcati, uktNc||1|| "mottUNa sagamabAhaM paDhamAi ThiIi bahutaraM davyaM / sesaM visesahINaMjAvukkosaMti svvaasiN|| udIraNam-anuditasya karaNavizeSAdudayapravezanaM, vedanam-anubhavanaM, nirjaraNaMjIvapradezebhyaH karmapradezAnAMzAtanamiti / iha ca sUtrasaGgrahagAthA bhavati, sA ca gAhAmU. (36) kaDaciyA uvaciyA udIriyA vediyAya nijinnaa| Aditie caubhedA tiyabhedA pacchimA tinni / vR. 'kaDacie'tyAdi, bhAvitArthA ca, navaram 'Aitie'tti kRtacitopacitalakSaNe 'caubheya'tti sAmAnyakriyAkAlatrayakriyAbhedAt, 'tiyabheya'ttisAmAnyakriyAvirahAt, pacchima'tti udIritaveditanirjIrNA mohapudgalA itizeSaH, tinnittitrayastrividhAityarthaH / nanvAce sUtratraye kRtacitopacitAnyuktAni uttareSu kasmAnodIritaveditanirjIrNAni? iti, ucyate, kRtaMcitamupacitaM cakarma ciramapyavatiSThataiti karaNAdInAM trikAlakriyAmAtrAtiriktaM, cirAvasthAnalakSaNakRtatvAdyAzritya kRtAdInyuktAni, udIraNAdInAM tunacirAvasthAnamastIti trikAlavartinA kriyAmAtreNaiva tAnyabhihitAnIti / jIvAH kAlamohanIyaMkarmavedayantItyuktama,athatavedanakAraNapratipAdanAya prastAvayannAha mU. (37)jIvANaM bhaMte! kaMkhAmohaNijaM kammaM vedeti?, haMtA vedeti / kahannaM bhaMte! jIvA kaMkhAmohaNijaM kammaM vedeti ?, goyamA! tehiM tehiM kAraNehiM saMkiyA kaMkhiyA vitigicchiyA bhedasamAvanA kalusasamAvannA, evaM khalu jIvA kaMkhAmohaNijaM kammaM vedeti| vR. 'jIvA NaM bhaMte ! ityAdi vyaktaM, navaraM nanu jIvAH kAGkSAmohanIyaM vedayantIti prAga nirNItaM kiM punaH praznaH?, ucyate, vedanopAyapratipAdanArtham, uktaM c||1|| "puvamaNiyaMpi paccha ja bhaNNai tattha kAraNaM asthi / paDiseho ya aNunA heuvisesovlNbhotti|| 'tehiM tehiMti taistairdarzanAntarazravaNakutIrthikasaMsgAdibhirvidvaprasiddhaiH, dvirvacanaM ceha vIpsAyAM, kAraNaiH-zaGkAdihetubhiH, kimityAha-zaGkitAH-jinoktapadArthAn prati sarvato dezato vA saMjAtasaMzayAH kAGikSatAH-dezataH sarvato vA saMjAtAnyAnyadarzanagrahAH 'vitigicchiya'tti vicikitsitAH-saMjAtaphalaviSayazaGkAH bhedasamApannAiti-kimidaM jinazAsanamAhozvididamityevaM jinazAsanasvarUpaM prati matePage #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-3 eva zaGkitAdivizeSaNAataevamatedvaidhIbhAvaMgatAH kaluSasamApannAH' naitadevamityevaM mativiparyAsa gatAH / evaM khalu'ityAdi, 'evam' ityuktena prakAreNa 'khalu'tti vAkyAlaGkAre nizcaye'vadhAraNe vaa|ttcc jIvAnAM kAGkhAmohanIyavedanamitthamevAvaseyaM, jinapraveditatvAtU, tasya ca satyatvAditi tatsatyatAmeva darzayannAha mU. (38) se nUnaM bhaMte! tameva saccaM nIsaMkaMjaM jiNehiM paveiyaM?, haMtA goyamA! tameva sacaM nIsaMkaMjaM jiNehiM pveditN| vR. 'se nUna'mityAdi vyaktaM, navaraM 'tadeva' na puruSAntaraH praveditaM, rAgAdhupahatatvena tapaveditasyAsatyatvasambhavAta, 'satyaM' sUnRtaM, tacca vyavahArato'pi syAdata Aha-'nizam' avidyamAnasandehamiti / atha jinanaveditaM satyamityabhiprAyavAnyAdhzo bhavati taddarzayannAha mU. (39) se nUnaM bhaMte ! evaM maNaM dhAremANe evaM pakaremANe evaM ciTThamANe evaM saMvaremANe ANAe ArAhae bhavati?, haMtA goyamA! evaM maNaM dhAremANe jAva bhavai / vR. 'se nUna'mityAdi vyataM, navaraM 'nUnaM'nizcitam 'evaM maNaM dhAremANe'tti 'tadeva satyaM nizaGkaM yajinaiH pravedita'mityanena prakAreNa mano-mAnasamutpatraM sat dhArayan-sthirIkurvan 'evaM pakaremANe'ttiuktarUpeNAnutpannasat prakurvan-vidadhAnaH evaMciTThamANe'tti uktanyAyenamanazceSTayan nAnyamatAni satyAnItyAdicintAyAM vyApArayan ceSTamAno vA vidheyeSu tapodhyAnAdiSu __ "evaM saMvaremANe'tti uktavadevamanaH saMvRNvan-matAntarebhyo nivartayan prANAtipAtAdIn vApratyAcakSANojIva itigamyate, 'ANAe'ttiAjJAyAH-jJAnAdyAsevArUpajinopadezasya ArAhae'tti ArAdhakaH- pAlayitA bhavatIti / atha kasmAttadeva satyaM yajinaiH praveditam ? iti, atrocyate, yathAvadvastupariNAmAbhidhA-nAditi tameva darzayannAha mU. (40) se nUnaM bhaMte! atthitaM asthitte pariNamai nisthittaM natthitte pariNamai?, haMtA goyamA! jAva pariNamai |jnnnnN bhaMte ! asthittaM asthitte pariNamai natthitaM nasthitte pariNamaitaM kiM payogasA vIsasA goyamA ! payogasAvitaM viissaavit|| jahA te bhaMte ! asthittaM asthitte pariNamai tahA te natthittaM natthitte pariNamai? jahA te natthittaM natthitte pariNamai tahA te atyittaM atyitte pariNamai?, haMtA goyamA! jahA me asthittaM asthitte pariNamai tahA me nasthittaM natthitte pariNamai, jahA me natthittaM nasthitte pariNamai tahA me asthittaM asthitte prinnmi| se nUnaMbhaMte! asthittaMasthitte gaNijaMjahA pariNamaido AlAcagA tahAteihagamaNijjeNavi do AlAvagA bhANiyavvA jAva jahA me asthittaM asthitte gmnnijN| vR. senUnamityAdi atthittaMasthittepariNamai'tti, astitvaM aGgulyAdeH aDalyAdibhAvena sattvam, uktnyc||1|| "sarvamasti svarUpeNa, pararUpeNa naastic| anyathA sarvabhAvAnAmekatvaM sNprsjyte|| ___ tacceha RjutvAdiparyAyarUpamavaseyam, aGgulyAdidravyAstitvasyakathaJcijutvAdiparyAyAvyatiriktatvAt astitve amulyAderevADulyAdibhAvenasattvevakratvAdiparyAye ityarthaH 'pariNamati' Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/13/40 tathA bhavati, idamuktaM bhavati-dravyasya prakArAntareNa sattA prakArAntarasatyA vartate yathA mRbavyasya piNDaprakAreNa sattA ghaTaprakArasattAyAmiti / 'natthittaMnasthittepariNamaittinAstitvam-aGgulyAderaGguSThAdibhAvenAsattvaMtaccAGguSThAdibhAva eva, tatazcAGgulyAdernAstitvamaGguSThAdyastitvarUpamaGgulyAdenAstitve aGguSThAdeH paryAyAntareNAstitvarUpe pariNamati, yathA mRdo nAstitvaM tantvAdirUpaM mRnnAstitvarUpe paTe iti, athavA'stitvamitidharmadharmiNorabhedAt sadvastu astitve-sattve pariNamati, tatsadeva bhavati, nAtyantaM vinAzi syAd, vinAzasya paryAyAntaragamanamAtrarUpatvAt, dIpAdivinAzasyApi taminAdirUpatayA pariNAmAt tathA 'nAstitvam' atyantAbhAvarUpaM yat kharaviSANAdi tat 'nAstitve' atyantAbhAva evavati, nAtyantamasataH sattmasti, kharaviSANasyeveti, uktaMca-"nAsatojAyatebhAvo, nAbhAvo jAyate stH|" athavA'stitvamiti dharmAbhedAt sad 'astitve sattve vartate, yathA paTaH paTatva eva, nAstitvaM cAsat 'nAstitve' asattve vartate, yathA apaTo'paTatva evaiti / atha pariNAmahetudarzanAyAha-jaM na mityAdi 'asthittaM atthitte pariNamaItti paryAyaH paryAyAntaratAM yAtItyarthaH 'nasthittaM nasthitte pariNamaitti vastvantarasya paryAyastatparyAyAntaratAM yAtItyarthaH, 'paogasa'tti sakArasyAgamikatvAt 'prayogeNa' jIvavyApAreNa 'vIsasa'tti yadyapi loke vizrasAzabdojarAparyAyatayArUDhastathA'pIha svabhAvArthozyaH, ihaprAkRtatvAd 'vIsasAe'tti vAcye vIsasA' ityuktamiti, atrottaram-'paogasAvitaMtiprayogeNApi tad-astitvAdi, yathAkulAlavyApArAnmRtpiNDoghaTa tayA pariNamati, aGguliRjutA vAvakratayeti, apiH samuccaye, visasAni taMtti yathA zubhAghramazubhrAbhratayA, nAstitvasyApi nAstitvapariNAme prayogavizrasayoretAnyevodAharaNAni, vastvantarApekSayA mRtpiNDAderastitvasyanAstitvAt, satsadevasyAditi vyAkhyAnAntare'pyetA-nyevodAharaNAnipUrvottarAvasthayoH sadrUpatvAditi, yadapi-'abhAvo'bhAva eva syAd' iti vyAkhyAtaM tatrApi prayogeNApi tathA vinasayA'pi abhAvo'bhAva eva syAt prayogAdeH sAphalyamiti vyAkhyeya- miti // athoktahetvorubhayatra samatAM bhagavadabhimatatAM ca darzayatrAha 'jahA te' ityAdi, 'yathA' prayogavizrasAbhyAmityarthaH 'te'iti tavamatena athavA sAmAnyenAstitvanAstitvapariNAmaH prayogavizrasAjanya uktaH, sAmAnyazca vidhi kacidatizayavati vastunyanyathA'pisyAda atizayavAMzca bhagavAniti tamAzrityapariNAmAnyathAtvamAzaGkamAna Aha-'jahA te'ityAdi, 'te'iti tava sambandhi astitvaM, zeSaM tthaiveti| athoktasvarUpasyaivArthasya satyatvena prajJApanIyatAM darzayitumAha-'se nUna'mityAdi, astitvamastitve gamanIyaM sadvastu satvenaiva prajJApanIyamityartha, 'do AlAvagatti se nUnaM bhaMte! asthittaM asthittegamaNijja'mityAdi paogasAvitaM vIsasAvitaM' ityetadanta ekaH, pariNAmabhedAbhidhAnAta, jahAtebhaMte! asthittaM asthittegamaNijja'mityAdi 'tahA measthittaM asthittegamaNijja' mityetadantastu dvitIyo'stitvanAstitvapariNAmayoH samatA'bhidhAyIti / evaM vastuprajJApanAviSayA samabhAvatAM bhagavato'bhidhAyAya ziSyaviSayAMtAM darzayatrAhamU. (41) jahA te bhaMte ! ettha gamaNijaMtahA te ihaMgamaNizaM, jahA te ihaMgamaNijaMtahA te Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 83 zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-3 etthaM gamaNijaM?, haMtA! goyamA!, jahA me etthaM gamaNizaM jAva tahA me etthaM gamaNikaM / vR. 'jahA te' ityAdi 'yathA' svakIyaparakIyatA'napekSatayA samatvena vihitamitipravRttyA upakArabuddhayA vA 'te' tava bhadanta ! "etthaM ti etasmin mayi saMnihite svaziSye gamanIyaM-vastu prajJApanIyaM tathA tenaiva samatAlakSaNaprakAreNa upakAradhiyAvA 'ihaMti 'iha' asmin gRhipASaNDikAdo jane gamanIyaM? vastuprakAzanIyamitipraznaH |athvaa etthaM ti svAtmaniyathAgamanIyaM sukhapriyatvAditathA 'iha' parAtmani, athavA yathApratyakSAdhikaraNArthatayA 'ettha'mityetacchabdarUpaM gamanIyaM tathA 'ihAmityetacchabdarUpamiti?, samAnArthatvAd dvayorapIti / kAsAmohanIyakarmavedanaM saprasaGgamuktam, atha tasyaiva bandhamabhidhAtumAha mU. (42) jIvANaM bhaMte ! kaMkhAmohaNijaM kammaM baMdhati?, haMtA baMdhati / kahaNaM bhaMte ! jIvA kaMkhAmohaNijjaM kammaM baMdhati?, goyamA! pamAdapacayA joganimittaM ca / se NaM bhaMte ! pamAe kiMpavahe ?, goyamA ! jogappavahe / se NaM bhaMte ! sarIre kiMpavahe ?, goyamA! jiivppvhe| evaM sati asthi uTThANe ti vA kamme ti vA bale i vA vIrie i vA purisakkAraparakkamei vA vR. "jIvANaM bhaMte ! kaMkhe'tyAdi 'pamAyapaJcaya'tti pramAdapratyayAt' pramattatAlakSaNAddhetoH pramAdazcamadyAdi, athavA pramAdagrahaNena mithyAtvAviratikaSAyalakSaNaMbandhahetutrayaM gRhItam, iSyate ca pramAde'ntarbhAvo'sya, yadAha "pamAo yamurNidehi, bhaNio aTThabheyao / annANaM saMsaoceva, micchanANaM thevy|| // 2 // rAgo doso maibbhaMso, dhammami ya annaayro| jogANaM duppaNIhANaM, aTThahA vnyjiyvvo||ti tathA yoganimittaMca' yogAH manaHprabhRtivyApArAHte nimittaM-heturyatratattathAbandhantIti, kriyAvizeSaNaMcedam, etenaca yogAkhyazcaturthakarmabandhaheturuktaH, cazabdaH smuccye|athprmaadaaderev hetuphalabhAvaM darzanAyAha _ 'seNa'mityAdi 'pamAe kiMpavahe'tti pramAdo'sa kasmAtpravahati-pravartata iti kiMpravahaH pAThAntareNa kiMprabhavaH ?, 'jogappavahetti yogo-manaHprabhRtivyApAraH, tatpravahatvaM ca pramAdasya madyAdyAsevanasya mithyAtvAditrayasya ca manaHprabhRtivyApArasadbhAve bhAvAt, 'cIriyappavahe'tti vIryaM nAma vIryAntarAyakarmakSayakSayopazamasamutyo jIvapariNAmavizeSaH, 'sarIrappavahe ti vIrya dvidhA-sakaraNamakaraNaMca,tatrAlezyasyakevalinaH kRtyorjeyadhyayo kevalaMjJAnadarzanaM copayuAnasya yo'sAvaparispando'pratidho jIvapariNAmavizeSastadakaraNaM tadiha nAdhikriyate, yastu manovAkAyakaraNasAdhanaH salezyajIvakartRko jIvapradezaparispandAtmako vyApAro'sau sakaraNaM vIryaM tacca zarIrapravaha, zarIraM vinA tadabhAvAditi / 'jIvappavahe'tti iha yadyapi zarIrasya karmApi kAraNaMna kevalamevajIvastathA'pikarmaNo jIvakRtatvenajIvapradhAnyAtjIvapravahaMzarIramityuktam atha prasaGgato gozAlakamataM niSedhayannAha-evaM saitti, 'evam' uktanyAyena jIvasya kAjAmohanIyakarmabandhakatve sati 'asti' vidyatenatunAsti, yathA gozAlakamatenAstijIvAnA Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 1/3/42 mutthAnAdi, puruSArthAsAdhakatvAt, niyatita eva puruSArthasiddheH, yadAha "prAptavyo niyatibalAzrayeNa yo'rtha so'vazyaM bhavati nRNAM zubho'zubho vA / bhUtAnAM mahati kRte'pi hi prayale, nAbhAvyaM bhavati na bhAvino'sti naashH|| iti evaM hi aprAmANikAyA niyaterabhyupagamaH kRto bhavati adhyakSasiddhapuruSakArApalApazca syAditi / 'uhANe i vatti utthAnamiti veti vAcye prAkRtatvAtsandhilopAbhyAmevaM nirdezaH, tatra 'utthAnam' ubhivanam iti' upapradarzane vAzabdo vikalpe samuccaye vA 'kamme i vatti karma-utkSepaNApakSepaNAdi 'bale ivattivalaM-zArIraHprANaH 'vIriei batti vIrya-jIvotsAhaH 'purisakkAraparakkameiva'ttipuruSakArazcapauruSAbhimAnaH parAkramazca sa eva sAdhitAbhimataprayojanaH puruSakAraparAkramaHathavApuruSakAraH-puruSakriyA sAcaprAyaH strIkriyAtaHprakarSavatI bhavatIti tasvabhAvatvAditi vizeSeNa tadgrahaNaM, parAkramastu zatrunirAkaraNamiti kAsAmohanIyasya vedanaM bandhazca sahetuka uktaH, atha tasyaivodIraNAmanyacca tadgatameva darzayannAha mU.(43) se nUnaM bhaMte ! appaNA ceva udIrei appaNA ceva garaiha appaNA ceva saMvarai ?, hatA! goyamA! appaNA caivataM ceva uccAreyavvaM 3 / jaMtaM bhaMte ! appaNA ceva udIrei appaNA ceva garahei appaNA caiva saMvarei taM kiM udinnaM udIrei 1 aNudinnaM udIrei 2 aNudinnaM udIraNAbhaviyaM kammaM udIrei 3 udayANaMtarapacchakaDaM kammaM udIrei 4?, goyamA! noudiNNaM udIrei 1 no aNudinaMudIrei 2 aNudinaM udIraNAbhaviyaM kammaM udIrei 3 No uyANaMtarapacchakaDaM kammaM udIrei 4 // jaMtaMbhaMte ! anudinnaM udIraNAbhaviyaM kammaM udIreitaMki uhANeNaM kammeNaMbaleNaM cIrieNaM purisakkAraparakkameNaM anudinaM udIraNAbhaviyaMka0 udI0? udAhutaManuTThANeNaM akammeNaM abaleNaM avIrieNaM apurisakArapakkameNaM anudinaMudIraNAbhaviyaM kammaMudI0?, goyamA! taM0 aTThANeNavi kamme0 bale0 vIrie0 purisakkAraparakameNavi anudinaMudIraNAbhaviyaM kammaMudIrei, notaManuhANeNaM akammeNaM abaleNaM avIrieNaM apurisakkAra0 aNudinnaM udI0 bha0 ka0 udI0, evaM sati asthi uhANe ivA kamme i vA bale i vA vIrie ivA purisakkAraparakkame ivaa| se nUnaM bhaMte ! appaNA ceva uvasAmei appaNA ceva garahai appaNA ceva saMvarai ?, haMtA goyamA! etya vi taheva bhANiyabvaM, navaraM aNudinaM uvasAmei sesA paDiseheyavyA tini ||jNtN bhaMte ! aNudinnaM uvasAmei taM kiM uTThANeNaM jAva purisakAraparakkameti vA, se nUnaM maMte ! appaNA caiva vedei appaNA ceva garahai?, etyavi saceva parivADI, navaraM uddinaM veei no anudinaM veei, evaM jAva purisakkAraparikkame i vaa|| se nUNaM bhaMte ! appaNA ceva nijareti appaNA ceva garahai, etthavi sacceva parivADI navaraM udayAnaMtarapacchakaDaM kammaM nijarei evaM jAva parikkamei vaa| vR. 'appaNAceva'tti Atmanaiva svayamevajIvaH,anena karmaNobandhAdiSumukhyakRtyA''tmana evAdhikAraH ukto, nAparasya, Ahaca-"aNumettovinakassaibaMdho paravatthupaccayAbhaNio"tti 'udIreiti'karaNavizeSeNAkRSyabhaviSyatkAlavedyaM karmakSapaNAyodayAvalikAyAMpravezayati Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-3 tathA 'garahaitti Atmanaiva garhate nindatItyatItakAlakRtaM karma svarUpataH tatkAraNagarhaNadvAreNa vAjAtavizeSabodhaH sn|tthaa saMvaraitti saMvRNoti na karoti vartamAnakAlikaMkarmasvarUpatastaddhetusaMvaraNadvAreNa veti, garhAdaucayadyapigurvAdInAmapisahakAritvamasti tathA'pina teSAMprAdhAnyaMjIvavIryasyaiva tatra kAraNatvAt, gurvAdInAM ca vIryollAsanamAna eva hetutvaaditi| __ athodIraNAmevAzrityAha-'jaM taM bhaMte !' ityAdi vyaktaM, navaram athodarIyatItyAdipadatrayoddeze'pi kasmAt 'taM kiM udinnaM udIrei'ityAdinA''dyapadasyaiva nirdezaH kRtaH ?, ucyate-udIraNAdike karmavizeSaNacatuSTaye udIraNAmevAzritya vizeSaNasya sadbhAvAd itarayostu tadabhAvAd, evaMtarhi uddezasUtregarhatesaMvRNotItyetatpadadvayaM kasmAdupAttam? uttaratrAnirdezyamANatvAttasyeti, ucyate-karmaNa udIraNAyAM garhAsaMvaraNeprAya upAyAvityabhidhAnArtham, evamuttarattApi vAcyamiti praznArthazcehottaravyAkhyAnAdboddhavyaH, tatra 'noudinnaM udIrei'tti 1 udIrNatvAdeva, udIrNasyApyudIraNe udIraNA'virAmaprasaGgAt / 'noaNudinnaM udIreitti 2 ihAnudIrNa-cireNa bhaviSyadudIraNam abhaviSyadudIraNaM ca tannodIrayati tadviSacodIraNAyAH sampratyanAgatakAle cAbhAvAta / ___'anudinnaM udIraNAbhaviyaM kammaM udIrei'tti 3 anudIrNaM svarUpeNa kintvanantarasamaya eva yadudIraNAbhavikaM tadudIrayati, viziSTayogyatAprAptatvAt, tatra bhaviSyatIti bhavA saiva bhavikA udIraNA bhavikA yasyeta prAkRtatvAd udIraNAbhavikam, anyathA bhavikodIraNamiti syAt, udIraNAyAM vA bhvyN-yogymudiirnnaabhvymiti| ____ 'noudayAnaMtarapacchakaDanti4 udayenAnantarasamaye pazcAtakRtam-atItatAM nItaMyattattathAtadapi nodIrayati, tasyAtItatvAt atItasya cAsattvAd astshcaanudiirnniiytvaaditi| iha ca yadyapyudIraNAdiSu kAlasyabhAvAdInAM kAraNatvamasti tathA'pi prAdhAnyena puruSa- vIryasyaiva kAraNatvamupadarzayannAha-jaMta'mityAdivyaktaM, navaram utthAnAdinodIrayatItyuktaM, tatca yadApannaM tadauha-'evaM saitti 'evam' utthAnAdisAdhye udIraNe satItyarthaH, zeSaM tathaiva / / kAGkhAmohanIyasyodIraNoktA, atha tasyaivopazamanamAha- se nUna' mityAdi, upazamanaM mohanIyasyaiva, ydaah||1|| "mohassevovasamo khAovasamo cauNha ghAINaM / udayakkhayapariNANA aTThaNhavi hoti kmmaannN|| upazamacodIrNasya kSayaH anudIrNasya ca vipAkataH pradezatazcAnanubhavanaM, sarvathaiva viSkambhitodayatvamityarthaH, ayaM cAnAdimithyAdhTeraupazamikasamyaktvalAbhe upazamazreNigatasya ceti, anudinnaM uvasAmeti'tti udIrNasya tvavazyaM vedanAdupazamanAbhAva iti / udIraNaM sadvedyate iti vedanasUtraM, tatra 'udinnaM veei'tti anudIrNasya vedanAbhAvAt, athAnudIrNamapi vedayati tarhi udIrNAnudIrNayoHko vizeSaH syAt? iti / veditaMsannijIryata iti nirjarAsUtra, tatra 'udayAnaMtarapacchakaDaM ti udeyanAntarasamaye yatpazcAtkRtam-atItatAM gamitaMtattathA tat 'nirjarayati' pradezebhyaH zAtayati, nAnyad, ananubhUtarasatvAditi / udIraNopazamavedanAnirjaraNasUtroktArthasaGgahagAthA "taIeNa udIreMti uvasAmeti ya puNovi bIeNaM / veiMti nijaraMti ya paDhamacautthehiM svve'vi|| 55 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/3/43 atha kAGkSAmohanIyavedanAdikaM nirjarAntaM sUtraprapaJcaM nArakAdicaturviMzatidaNDa kairniyojayannAha mU. (44) neraiyANaM bhaMte! kaMkhAmohaNijjaM kammaM veei ?, jahA ohiyA jIvA tahA neraiyA, jAva thaNiyakumArA / / puDhavikkAiyANaM bhaMte! kaMkhAmohaNijjaM kammaM veiMti, haMtA veiMti, kahannaM bhaMte! puDhavikkA0 kaMkhAmohaNijjaM kammaM vedeti ?, goyamA ! tesiNaM jIvANaM No evaM takkA i vA saNNA ivA paNNA i vAmaNe i vA vaiti vA amhe NaM kaMkhAmohaNijjaM kammaM veemo, veeMti puNa te / se nUnaM bhaMte! tameva saccaM nIsaMkaM jaM jiNehiM paveiyaM, sesaM taM ceva, jAva puriskAraparikkamei vA | evaM jAva cauriMdiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyA jAva vemANiyA jahA ohiyA jIvA / vR. iha ca 'jahA ohiyA jIvA' ityAdinA 'haMtA ceyaMti, kahannaM bhaMte! ' neraiyANaM kakhAmohaNijjaM kammaM veyaMti?, goyamA ! tehiM tehiM kAraNehiM' ityAdisUtraM nirjarAsUtrAntaM stanitakumAraprakaraNAnteSu prakaraNeSu sUcitaM, teSu ca yatra yatra jIvapadaM prAgadhItaM tatratatra nArakAdipadamadhyeyamiti paJcendriyANAmeva zaGkitatvAdayaH kAGkSAmohanIyavedanaprakArA ghaTante naikendriyAdInAm, atasteSAM vizeSeNa tadvedanaprakAradarzanAyAha 'puDhavikkAiyANa' mityAdi vyaktaM, navaram- 'evaM takkA iva' tti evaM yakSyamANollekhena tarkoMvimarza, strIliGganirdezazca prAkRtatvAt, 'sannAi va 'tti saJjJA arthAvagraharUpaM jJAnaM, 'paNNA i va'tti prajJA-azeSavizeSaviSayaM jJAnameva, 'maNe i va'tti manaH smRtyAdizeSamatibhedarUpaM, 'vai i va'tti vAg-vacanaM, 'sesaM taM ceva' tti zeSaM tadeva yathA audhikaprakaraNe'dhItaM, taccedam- 'haMtA goyamA tameva saccaM nIsaMkaM jaM jiNehiM paveiyaM / se nUnaM bhaMte! evaM maNaM dhAremANe' ityAdi tAvadvAcyaM yAvat 'se nUnaM bhaMte! appaNA ceva nijarei appaNA ceva garahai' ityAdeH sUtrasya 'purisakkAra parakamei va'tti padam / $ 'evaM jAva cauriMdiya'tti pRthivIkAyaprakaraNavadapkAyAdiprakaraNAni caturindriyaprakaraNAntAnyadhyeyAni tiryakpaJcendriyaprakaraNAdIni tu vaimAnikaprakaraNAntAni audhikajIvaprakaraNavatadabhilApenAdhyeyAnIti, ata evAha- 'paMcedie 'tyAdi / bhavatu nAma zeSajIvAnAM kAGkSAmohanIyavedanaM nigranthAnAM punastanna saMbhavati jinAgamAbadA- tabuddhitvAtteSAmiti praznayannAha sU. (45) atthi NaM bhaMte! samaNAvi niggaMthA kaMkhAmohaNijjaM kammaM veei ?, haMtA asthi, kahannaM bhaMte! samaNA niggaMthA kaMkhAmohaNijjaM kammaM veei ?, goyamA ! tehiM 2 nANaMtarehiM daMsaNaMtarehiM caritaMtarehiM liMgaMtarehiM pavayaNaMtarehiM pAvayaNaMtarehiM kappaMtarehiM maggaMtarehiM mataMtarehiM bhaMgaMtarehiM nayaMtarehiM niyamaMtarehiM pamANaMtarehiM saMkiyA kaMkhiyA vitigicchiyA bheyasamAvannA kalusasamAvannA, evaM khalu samaNA niggaMthA kaMkhAmohaNijjaM kammaM veiti / se nUnaM bhaMte! tameva sacaM nIsaMkaM jaM jiNehiM paveiyaM, haMtA goyamA ! tameva saccaM nIsaMkaM, jAva purisakkArapakkamei vA sevaM bhaMte / vR. 'atthi 'mityAdi kAkA'dhyeyam 'asti' vidyate'yaM pakSaH yaduta 'zramaNAH ' vratinaH apizabdaH zramaNAnAM kAGkSAmohanIyasyAvedanasaMbhAvanArthaH, te ca zAkyAdayo'pi bhavantItyAha Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 1, varga:-, uddezakaH-3 $ 'nirgranthAH' sabAhyAbhyantaragranthAnnirgatAH sAdhava ityarthaH, 'nANaMtarehiM 'ti ekasmAJjJAnAdanyAni jJAnAni jJAnAntarANi tairjJAnavizeSairjJAnavizeSeSu vA zaGkitA ityAdibhi saMbandhaH, evaM sarvatra, teSu caivaM saGkAdayaH syuH yadi nAma paramANvAdisakalarUpidravyAvasAnaviSayagrAhakatvena saGghayAtItarUpANyavadhijJAnAni santi tatkimapareNa manaH paryAyajJAnena ?, tadviSayabhUtAnAM manodravyANAmavadhinaiva dRSTatvAt ucyate cAgame manaHparyAyajJAnamiti kimatra tatvamiti jJAnataH zaGkA, iha samAdhiHyadyapi manoviSayamapyavadhijJAnamasti tathA'pi na manaHparyAyajJAnamavadhAvantarbhavati, bhinnasvabhAvatvAt, tathAhi-manaHparyAyajJAnaM manomAtradravyagrAhakamevAdarzanapUrvakaM ca avadhijJAnaM tu kiJcinmanovyatiriktadravyagrAhakaM kiJciJccobhayagrAhakaM darzanapUrvakaM ca na tu kevalamanodravyagrAhakam ityAdi bahu vaktavyamato'vadhijJAnAtiriktaM bhavati manaHparyAyajJAnamiti / tathA darzanaM - sAmAnyabodhaH, tatra yadi nAmendriyAnindriyanimittaH sAmAnyArthaviSayo bodho darzanaM tadA kimekazcakSurdarzanamanyastvacakSurdarzanam, athendriyAnindriyabhedAd bhedastadA cakSuSa iva zrotrAdInAmapi darzanabhAvAt SaDindriyanoindriyajAni darzanAni syurna dve eveti, atra samAdhisAmAnyavizeSAtmakatvAdvastunaH kvacidvizeSatastannirdezaH kvacicca sAmAnyataH, tatra cakSudarzanamacakSurdarzanaM cetyuktaM tadindriyANAmaprAptakAritvaprAptakAritvavibhAgAt, manastvaprAptakAritve'pi prAptakArIndriyavargasya tadanusaraNIyasya bahutvAttaddarzanasyAcakSurdarzanazabdena grahaNamiti / athavA darzanaM samyaktvaM tatra ca zaGkA- "micchattaM jamudinaM taM khINaM anudiyaM ca uvasaMtaM" / ityevaMlakSaNaM kSAyopazamikam, aupazamikamapyevaMlakSaNameva, yadAha 119 11 "khINammi ugrammI aNuditi ya sesamicchatte / 67 aMtomuhuttamettaM uvasamasammaM lahai jIvo // tato'nayorna vizeSaH uktazcAsAviti, samAdhizca kSayopazamo hi udIrNasya kSayo'nudIrNasya ca vipAkAnubhavApekSayopazamaH, pradezAnubhavatastUdayo'styeva, upazame tupradezAnubhavo'pi nAstIti, uktaM ca 119 11 "veei saMtakammaM khaovasamiesu nANubhAvaM so / uvasaMtakasAo puNa vedei na saMtakammaM ti // tathA cAritraM caraNaM tatra yadi sAmAyikaM sarvasAvadyaviratilakSaNaM chedopasthApanIyamapi tallakSaNameva, mahAvratAnAmavadyaviratirUpatvAt, tatko'nayo rbhedaH ? uktaJcAsAviti / atra samAdhi RjujaDavakrajaDAnAM prathamacaramajinasAdhUnAmAzvAsanAya chedopasthApanIyamuktaM, vratAropaNe hi manAk sAmAyikA zuddhAvapi vratAkhaNDanAccAritriNo vayaM cAritrasya vratarUpatvAditi buddhi syAt, sAmAyikamAtre tu tadazuddhau bhagnaM nazcAritraM cAritrasya sAmAyikamAtratvAdityevamanA - zvAsasteSAM syAditi, Aha ca 119 11 "riuvakkajaDA purimeyarANa sAmAie vayAruhaNaM / maNayasamuddhevi jao sAmaie huMti hu vayAI // iti tathA liGgaM sAdhuveSaH, tatra ca yadi madhyamajinairyathAlabdhavarUpaM liGgaM sAdhUnAmupadiSTaM tadA kimiti prathamacaramajinAbhyAM sapramANadhavalavasanarUpaM tadevoktaM ?, sarvajJAnAmavirodhi Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 bhagavatIaGgasUtraM 1/-/3/45 vacanatvAditi, atrApi RjujaDavakrajaDaRjuprajJaziSyAnAzritya bhagavatAM tasyopadezaH, tathaiva teSAmupakArasambhavAditi samAdhiH / tathA pravacanamatrAgamaH, tatra ca yadi madhyamajinapravacanAni caturyAmadharmapratipAdakAni kathaMprathametarajinapravacane paJcayAmadharmapratipAdake ? sarvajJAnAmaviruddhavacanatvAt, atrApi samAdhicaturyAmo'pitattvataH paJcAyAma evAsau, caturthavratasyaparigrahe'ntarbhUtatvAt, yoSA hinAparigRhItA bhujyate iti nyAyAditi / tathA pravacanamadhIte vetti vA prAvacanaH-kAlApekSayA bAgamaH puruSaH, tatraikaH prAvacanika evaM kuruteanyastvevamiti kimatra tattvamiti, samAdhizceha-cAritramohanIyakSayopazamavizeSeNa utsargApavAdAdibhAvitatvena ca prAvacanikAnAM vicitrA pravRttiriti nAsau sarvathA'pi pramANam, AgamAviruddhapravRttereva pramApAtvAditi / tathA kalpo-jinakalpikAdisamAcAraH, tatra yadi nAma jinakalpikAnAM nAgnyAdirUpo mahAkaTaH kalpaH karmakSayAyatadA sthavirakalpikAnAMvastrapAtrAdiparibhogarUpoyathAzaktikaraNAtmako'kaSTasvabhAvaH kathaM karmakSayAyeti,ihacasamAdhi- dvAvapi karmakSayahetU, avasthAbhedena jinoktatvAt, kaSTAkaSTayozca viziSTakarmakSayaM prtykaarnntvaaditi| tathA mArgaH, pUrvapuruSakramAgatAsAmAcArI, tatra keSAJcidbhizcaityavandanAnekavidhakAyotsargakaraNAdikA''vazyakasamAcArI tadanyeSAM tu na tatheti kimatra tattvamiti, samAdhizcagItArthAzaThapravartitA'sau sarvA'pina viruddhA, AcaritalakSaNopetatvAt, aacritlkssnnNcedm||1|| "asaDheNa samAinaM jaM katthai keNaI asAvajaM / na nivAriyamannehiM bahumaNumayameyamAyariyaM // ___ tathA mataM,-samAna evAgame AcAryANAmabhiprAyaH, tatra ca siddhasenAdivAkaro manyatekevalinoyugapadjJAnaM darzanaMca, anyathAtadAvaraNakSayasya nirarthakatA syAt, jinabhadragaNikSamAzramaNastubhinnasamaye jJAnadarzane, jIvasvarUpatvAt, tathA tadAvaraNakSayopazame samAne'pikrameNaiva matizrutopayogI, nacaikataropayoge itarakSayopazamAbhAvaH, tatkSayopazamasyotkRSTataH SaTSaSTisAgaropama-pramANatvAdataH kiM tattvamiti, iha samAdhi-yadeva matamAgamAnupAti tadeva satyamiti mantavyamitaratpunarupekSaNIyam, athacAbahuzrutena tadavasAtuMzakyatetadaivaMbhAvanIyam-AcAryANAMsaMpradAyAdidoSAdayaM matabhedaH, jinAnAM tu matamekamevAviruddhaM ca, rAgAdivirahitvAt, Aha c||1|| "aNuvakayaparANuggahaparAyaNA jaM jiNA jugappavarA / jiyarAgadosamohA ya NaNNahAvAiNo teNaM // tathA bhaGgAH-dvayAdisaMyogabhaGgakAH, tatra ca dravyato nAma ekA hiMsA na bhAvata ityAdi caturbhaGgayuktA, nacatatra prathamo'pi bhaGgo yujyate, yataH kila dravyato hiMsA-IryAsamityA gacchataH pipIlikAdivyApAdanaM, na ceyaM hiMsA, tallakSaNAyogAt, tthaahi||1|| "jo upamatto puriso tassa u jogaM paDucca je sttaa| ___vAvajaMtI niyamA tesiM so hiMsao hoi / / iti uktAceyamataH zaGkA, naceyaMyuktA, etadgAthoktahiMsAlakSaNasya dravyabhAvahiMsAzrayatvAt, dravyahiMsAyAstu maraNamAtratayA rUDhatvAditi / Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-3 tathA nayA-dravyAstikAdayaH, tatra yadi nAma dravyAstikamatena nityaM vastu paryAyAstikanayamatena kathaM tadevAnityaM? viruddhatvAt, iti zaGkA, iyaMcAyuktA, dravyApekSayaivatasya nityatvAt, paryAyApekSayA cAnityatvAt, dRzyate cApekSayaikatraikadA viruddhAnAmapi dharmANAM samAvezo, yathA janakApekSayA ya eva putraH sa eva putrApekSayA piteti / tathA niyamaH-abhigrahaH, tatra yadi nAma sarvavirati sAmAyikaM tadA kimanyena pauruSyAdiniyamena ? sAmAyikenaiva sarvaguNAvApteH, uktazcA sauiti zaGkA, iyaM cAyuktA, yataH satyapi sAmAyike yuktaH pauruSyAdiniyamaH, apramAdavRddhihetutvAditi, Aha c||1|| "sAmAie vi hu sAvajjacAgarUve u guNakaraM eyaM / apamAyavuDvijaNagattaNeNa ANAo vinneyaM / / ti tathA pramANa-pratyakSAdi, tatrAgamapramANam-Adityo bhUmerupariyojanazatairaSTAbhiH saMcarati cakSupratyakSaM ca tasya bhuvo nirgacchato grAhakamiti kimatra satyamiti sandehaH / atra samAdhi-na hi samyak pratyakSamidaM, dUrataradezato vibhrmaaditi| zatakaM-1 uddezakaH-3 samAptaH - zatakaM-1 uddezakaH-4:vR. anantaroddezake karmaNa udIraNavedanAdyuktamiti tasyaiva bhedAdAn darzayituM tathA dvAragAthAyAM 'pagaItti yaduktaM taccAbhidhAtumAha mU. (46) kati NaM bhaMte ! kammappagaDIo pannattAo? goyamA ! aTTa kammappagaDIo pnnnntaao| kammappagaDIe par3hamo uddeso neyambo jAva aNubhAgo smmtto| vR. 'kai "mityAdi vyaktaM, navaraM 'kammapagaDIe'tti prajJApanAyAM trayoviMzatitamasya karmaprakRtyabhidhAnasya padasya prathamoddezako netavyaH, etadvAcyAnAMcArthAnAM saGgrahagAthA'stItyata Aha-gAhA, sA ceyammU. (47) kai payaDI kaha baMdhai kaihi va ThANehi baMdhaI pyddii| kai vedei ya payaDI aNubhAgo kaiviho kassa / / vR. 'kaI tyAdi, tatra 'kaippagaDI'ti dvAraM, taccaivam-kaiNaMbhaMte! kammappagaDIopannattAo goyamA ! aTTa, taMjahA-nANAvaraNija mityAdi / 'kaha baMdhaI tyAdi dvAramidaM caivam-'kahanaM bhaMte jIve aTTha kammapagaDIo baMdhai ?' goyamA ! nANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM daMsaNamohaNilaM kammaM niggacchaI' vipAkAvasthAM krotiityrthH| dasaNamohaNijassa kammassa udaeNaM micchattaM niggacchai, micchatteNaM udinneNaM evaM khalu jIve aTTakammappagaDIo baMdhaI' ityAdi, na caivamihetaretarAzrayadoSaH, krmbndhprvaahsyaanaaditvaaditi| 'kaihi va ThANehitti dvAraM, taccaivam-'jIveNaM bhaMte ! nANAvaraNizaM kammaM kaihiM ThANehiM baMdhai ? goyamA! dohiM ThANehiM, taMjahA-rAgeNa ya doseNa ya' ityAdi / 'kai veei yatti dvAramidaM caivam-'jIve NaM bhaMte ! kai kammappagaDIo veei ? goyamA ! atthegaie veei asthegatie no Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 1/-/4/47 veei, jeveeiseteatttth'ityaadi| 'jIveNaMbhaMte! nANAvaraNija kammaveei? goyamA atthegaie veei atyaMgatie no veei' kevalino'vedanAt, 'neraie NaM bhaMte ! nANAvaraNijjaM kammaM veei ? goyamA ! niyamA veei'ityaadi| 'anubhAgo kaivihI kassatti kasya karmaNaH katividho rasaH ? iti dvAram, idaM caivam "nANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa kativihe aNubhAge pannatte ? goyamA ! dasavihe aNubhAge pannatte, taMjahA-soyAvaraNe soyavinnANAvaraNe" ityAdi, dravyendriyAvaraNo bhAvendriyAvaraNazcetyarthaH / / atha karmacintA'dhikArAnmohanIyamAzrityAha mU. (48)jIveNaMbhaMte! mohaNijeNaM kaDeNaM kammeNaM udinneNaMuvaThThAejA? haMtA uvaTThAejjA se bhaMte ! kiM vIriyattAe uvaThThAejA avIriyattAe uvahAejjA ? go0 ! vIriyattAe uvaTThAejAnoavIriyattAe uvaTThAejA, jaivIriyattAeuvahAejA kiMbAlavIriyattAeuvaThAejA paMDiyavIriyattAe uvaTThAejA bAlapaMDiyavIriyattAe uvaThAejA?, goyamA! bAlavIriyattAe uvaTThAejjA No paMDiyavIriyattAe uvaTThAejANo bAlapaMDiyavIriyattAe uvtttthaaejjaa| jIve NaM bhaMte ! mohaNijeNaM kaDeNaM kammeNaM udinneNaM avakkamejA ? haMtA avakkamecA, se bhaMte ! jAva bAlapaMDiyavIriyattAe avakkamejA 3?, goyamA ! bAlacIriyattAe uvakkamejA no paMDiyabIriya-tAe uvakkameJjA, siya bAlapaMDiyavIriyattAe avakkamejA / jahA udineNaM do AlAvagA tahA uvasaMteNavi do AlAvagA bhANiyavvA, navaraM uvaTThAejA paMDiyavIriyattAe avakkamecA baalpNddiy-viiriyttaae| se bhaMte ! kiM AyAe avakkamai aNAyAe avakkamai ? goyamA ! AyAe avakkamai no aNAyAe avakkamai, mohaNijaM kammaM veemANe se kahameyaM bhaMte! evaM? goyamA! pubbi se eyaMevaM royai iyANiM se eyaM evaM no royai evaM khalu evaM / / vR.'mohaNijjeNaM'timithyAtvamohanIyena 'udinneNaM tiuditena 'uvaThThAejatti 'upatiSThet' upasthAnaM-paralokakriyAsvabhyupagamaMkuryAdityarthaH, vIriyattAe'ttivIryayogAdvIrya-prANI tadbhAvo vIryatA, athavA vIryameva svArthikapratyayAdvIryatA vIryANAM vAbhAvo vIryatA, tayA, 'avIriyattAe'tti avidyamAnavIryatayA vIryAbhAvenetyarthaH, 'no avIriyattAe'tti vIryahetukatvAdupasthAnasyeti / 'vAlavIriyattAe'tti bAlaH-samyagarthAnavabodhAtsadbodhakAryaviratyabhAvAccamithyASTistasya yA vIryatA-pariNativizeSaH sA tathA tayA / 'paMDiyavIriyattAe'tti paNDitaH-sakalAvadyavarjakastadanyasya paramArthato ninitvenApaNDtitvAd, ydaah||1|| "tajjJAnameva na bhavati yasminnudite vibhAti rAgagaNaH / tamasaH kuto'sti zaktirdinakarakiraNagrAtaH sthAtum / / iti, sarvavirata ityarthaH / 'bAlapaMDiyavIriyattAe'ttibAlo deze viratyabhAvAtpaNDito dezaeva viratisadbhAvAditi bAlapaNDito-dezavirataH, iha mithyAtve udite mithyASTitvAJjIvasya bAlavIryeNaivopasthAna syAnnetarAbhyAm, etadevAha-'goyame tyAdi / upasthAnavipakSo'pakramaNamatastadAzrityAha-'jIveNamityAdi 'avakkamenja'tti apakrAmet' Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-4 71 apasarpet, uttamaguNasthAnakAd hInataraM gacchedityarthaH, 'bAlavIriyattAe avakkamejatti mithyAtvamohodaye samyaktvAt saMyamAddezasaMyamAdvA apakrAmeta' mithyaaddssttirbhvediti| ____ 'nopaMDiyavIriyattAe avakkamejatti, nahi paNDitatvAtpradhAnataraMguNasthAnakamasti yataH paNDitavIryeNApasarpata, 'siya bAlapaMDiyavIriyattAe avakkameja'ttisyAt-kadAciccAritramohanIyodayena saMyamAdapagatyabAlapaNDitavIryeNa dezavirato bhavediti / vAcanAntare tvevam-'bAlavIriyattAe no paMDiyavIriyattAe no bAlapaMDiyavIriyattAe'tti, tatra ca mithyAtvamohodaye bAlavIryasyaiva bhAvAditaravIryadvayaniSedha iti / udIrNavipakSatvAdupazAntasyetyupazAntasUtradvayaM tathaiva, navaram 'uvaThAejA paMDiyavIriyattAe'tti udIrNAlApakApekSayopazAntAlApakayorayaM vizeSaH-prathamAlApake sarvathA mohanIyenopazAntenasatopaticheta kriyAsu paNDitavIryeNa, upazAntamohAvasthAyAM pnndditviirysyaivbhaavaaditryoshcaabhaavaat|vRddhaistu kAJcidvAcanAmAzrityedaM vyAkhyAtaM-mohanIyenopazAntenasatAnamithyAdRSTirjAyate, sAdhuH zrAvako vA bhavatIti / dvitIyAlAke tu avakkameja bAlapaMDiyIriyattAe'tti, mohanIyena hi upazAntena saMyatatvAdvAlapaNDitavIryeNApakrAman dezasaMyato bhavati, dezatastasya mohopazamasadbhAvAt, natumithyASTi, mohodaya eva tasya bhAvAt, mohopazamasyacehAdhikRtatvAditi athApakrAmatIti yaduktaMtatra sAmAnyena praznayannAha-'se bhaMte! ki'mityAdi, 'se'tti asau jIvaH, athArtho vA sezabdaH, 'AyAe'tti AtmanA 'aNAyAe'tti anAtmanA, parata ityathaH 'apa-krAmati' apasarpati, pUrvaM paNDitatvarucirbhUtvA pazcAnmizrarucirmidhyArucirvA bhavatIti, ko'sau ? ityAha-mohanIyaM karma mithyAtvamohanIyaM cAritramohanIyaM vA vedayan, udIrNamoha ityartha 'se' kahameyaM bhaMte!'ttiatha kathaM' kenaprakAreNa 'etad' apakramaNam 'evaM'timohanIyaM vedayamAnasyeti, ihottaraM-'goyame'tyAdi, pUrvam' apakramaNAt prAg 'asau' apakramaNakArI jIvaH 'etad' jIvAdi ahiMsAdi vA vastu evaM yathA jinaikuMtaM rocate' zraddhatte karoti vA, 'idAnIM' mohanIyodayakAle 'saH' jIvaH 'etat' jIvAdi ahiMsAdivA evaM yathA jinairuktaM 'no rocate' na zraddhattena karoti vA, 'evaM khalu uktaprakAreNa etad apakramaNam, 'evaM' mohanIyavedane ityarthaH / mohanIyakarmAdhikArAt sAmAnyakarma cintayannAha mU. (49) se nUnaM bhaMte ! neraiyassa vA tirikkhajoNiyassa vA maNUsassa vA devassa vA je kaDe pAve kamme natthi tassa aveiyattA mokkho?, haMtA goyamA! neraiyassa vA tirikkha0maNu0 devassa vAje kaDe pAve kamme natthi tassa aveittA mokkho se keNaDheNaM bhaMte! evaM vucatineraiyassavAjIva mokkho, evaMkha lumae goyamA! duvihe kamme pannatte, taMjahA-paesakamme yaaNubhAgakamme ya, tattha NaM jaMtaM paesakammaM taM niyamA veei, tattha NaM jaMtaM aNubhAgakammaM taM atthegaiyaM veei atthegaiyaM no veei| nAyameyaMarahayA suyameyaM arahayA vinAyameyaMarahayAimekammaMayaMjIve ajjhovagamiyAe veyaNAe vedissaiimaM kammaMayaMjIve uvakkamiyAe vedaNAe vedissai, ahAkammaM ahAnikaraNaM jahAjahAtaM bhagavayA diTuMtahA tahAtaM vippariNamissatIti, se teNaTeNaM goyamA! neraiyassa vA4 jAva mokkho| Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 bhagavatIagasUtraM 9/-/4/49 vR. 'neraiyassa ve' tyAdau nAsti mokSaH ityevaMsaMbandhAtSaSThI, 'je kaDe'tti taireva yadbaddhaM pAve kamme'tti pApam' azubhanArakagatyAdi, sarvameva vA pApaM duSTaM, mokSavyAghAtahetutvAt, 'tassa'tti tasmAtkarmaNaH sakAzAt 'aveiyatta'tti tatkarmAnanubhUya, evaMkhalu'ttivakSyamANaprakAreNa 'khalu' vAkyAlaGkAre 'mae'tti mayA, anena ca vastupratipAdane sarvajJatvenAtmanaH svAtantrayaM pratipAdayati, 'paesakamme ya'ttipradezAH-karmapudgalAjIvapradezeSvotaprotAstadrUpaMkarmapradezakarma aNubhAgakamme yatti anubhAgaH teSAmeva karmanadezAnAM saMvedyamAnatAviSayo rasastadrUpaM karmAnubhAgakarma, tatra yatpradezakarmatanniyamAvedayati, vipAkasyAnanubhavane'pikarmapradezAnAmavazyaM kSapaNAt, pradezebhyaH pradezAniyamAcchatayatItyarthaH, anubhAgakarma ca tathA bhAvaM vedayati vA na vA, yathA mithyAtvaM tatkSayopazamakAle'nubhAgakarmatayA na vedayati pradezakarmatA tu vedayatyeveti / ihacadvividhe'pikarmaNi vedayitavye prakAradvayamasti, taccAhataivajJAyate iti darzayannAha'jJAta' sAmAnyenAvagatam 'etad' vakSyamANaM vedanAprakAradvayam arhatA' jinena 'surya'ti smRtaM' pratipAditam anucintitaMvA, tatra smRtamiva smRtaM kevalitvena smaraNAbhAve'pijinasyAtyantamavyabhicArasAdhayAditi, "viNNAyaM ti vividhaprakAraiH-dezakAlAdivibhAgarUpaiti vijJAtaM, tadevAha'imaM kammaM ayaMjIve'tti, anena dvayorapi pratyakSatAmAha kevalitvAdarhataH, aljhovagamiyAe'tti prAkRtatvAdabhyupagamaH-pravrajyApratipattito brahmacaryabhUmizayanakezaluJcanAdInAmaGgIkArastena nirvRttA Abhyupagamiko tayA 'veyaissaitti bhaviSyakAlanirdeza- bhaviSyatpadArtho viziSTajJAnavatAmeva jJeyaH atIto vartamAnazcapunaranubhavadvAreNAnyasyApi jJeyaH saMbhavatItijJApanArthaH, 'uvakkamiyAe'tti upakramyate'nenetyupakramaH-karmavedanopAyastatra bhavA aupakramikI-svayamudIrNasyodIraNAkaraNena vodayamupanItasya karmaNo'nubhavastayA aupakramikyA vedanayA vedyissyti| tathAca ahAkammatiyathAkarma-baddhakarmAnatikrameNa ahAnigaraNaM'tinikaraNAnAM-niyatAnAM dezakAlAdInAM karaNAnAM-vipariNAmahetUnAmanatikrameNa yathA yathA tatkarma bhagavatA dRSTaM tathA tathA vipariNasyatIti, itizabdo vAkyArthasamAptAviti / / anantaraM karma cintitaM, tacca pudgalAtmakamiti paramANvAdipudgalAMzcintayannAha-athavA pariNAmAdhikArAtpudgalapariNAmamAha mU. (50) esa NaM bhaMte ! poggale tItamanaMtaM sAsayaM samayaM bhuvIti vattabbaM siyA?, haMtA goyamA! esa NaM poggale atItamanaMtaM sAsayaM samayaM bhuvIti vattavvaM siyaa| esaNaM bhaMte ! poggale paDuppannasAsayaM samayaM bhavatIti vatavvaM siyA?, haMtA goyamA! taM caiva uccAreyavvaM / esa NaM bhaMte ! poggale anAgayamanaMtaM sAsayaM samayaM bhavissatIti vattavyaM siyA hantA goyamA! taMceva uccaareyvvN| evaM khaMdhaNavitiniAlAvagA, evaMjIveNavi tinni AlAvagA bhANiyavvA vR. poggale tiparamANuruttaratra skandhagrahaNAt tItaMti atItam, ihacasarve'dhvamAvakAlA ityanenAdhAre dvitIyA, tatazca sarvasminnatIta ityarthaH, 'aNaMtaM'ti aparimANam, anAditvAt, 'sAsayaMtisadAvidyamAnaM, na hiloko'tItakAlena kadAcicchUnya iti, 'samayaMti kAlaM bhuvitti abhUditi, etadvaktavyaM syAt ? sadbhUtArthatvAt / 'paDuppannati pratyutpannaM vartamAnamityarthaH, vartamAnasyApi zAzvatatvaM sadAbhAvAd, Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH -4 73 evamanAgatasyApIti / anantaraM skandha uktaH, skandhazca svapradezApekSayA jIvo'pi syAditi jIvasUtraM, jIvAdhikArAzca prAyo yathottarapradhAnajIvavastuvaktavyatAmuddezakAntaM yAvadAha sU. (51) chaumatthe NaM bhaMte! maNUse atItamanaMtaM sAsayaM samayaM bhuvIti kevaleNaM saMjameNaM kevaleNaM saMvare0 kevaleNaM baMbhaceravAseNaM kevalAhiM pavayaNamAIhiM sijjhisu bujjhisu jAva savvadukkhANamaMtaM kariMsu ? goyamA ! no iNaTTe samaTTe / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai taM ceva jAva aMtaM kareMsu ? goyamA ! je kei aMtakarA vA aMtimasarIriyA vA savvadukkhANamaMtaM kareMsu vA kareMti vA karissaMti vA savve te uppannanANadaMsaNadharA arahA jiNe kevalI bhavittA tao paccha sijjhaMti bujjhati muccaMti parinivvAyaMti savvadukkhANamaMtaM kareMsu vA kareti vA karissaMti vA, se teNaTTeNaM goyamA ! jAva savvadukkhANamaMtaM kareMsu0 / paDuppanne'vi evaM caiva navaraM sijjhati bhANiyavvaM, aNAgaevi evaM ceva, navaraM sijjhissaMti bhANiyavvaM, jahA chaumattho tahA Ahohiovi tahA paramAhohio' vi tinni tinni AlAvagA bhANiyavvA / kevalI NaM bhaMte! maNUse tItamaNaMtaM sAsayaM samayaM jAva aMtaM kareMsu ? haMtA sijjhisu jAva aMtaM kareMsu, ete tinni AlAvagA bhANiyavvA chaumatthassa jahA navaraM sijjhisu sijjhiti sijjhissaMti / se nUnaM bhaMte! tItamanaMtaM sAsayaM samayaM paDuppannaM vA sAsayaM samayaM anAgayamanaMtaM vA sAsayaM samayaM je kei aMtakarA vA aMtimasarIriyA vA savvadukkhANamaMtaM kareMsu vA kareti vA karissaMti vA savveta uppannanANadaMsaNadharA arahA jiNe kevalI bhavittA tao paccha sijjhaMti jAva aMtaM karessaMti vA? haMtA goyamA ! tItamanaMtaM sAsayaM samayaM jAva aMtaM karessaMti vA / se nUNaM bhaMte! uppannanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevali alamatyutti vattavvaM siyA ? haMtA go0 ! uppannanAdaMsaNadhare arahA jiNe kevalI alamatyutti vattavvaM siyA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti vR. 'chaumatthe Na 'mityAdi, iha chadmastho'vadhijJAnarahito'vaseyo, na punarakevalimAtram, uttaratrAvadhijJAnino cakSyamANatvAditi, 'kevaleNaM' ti asahAyena zuddhena vA paripUrNena vA'sAdhAraNena vA, yadAha - "kevalamegaM suddhaM sagalamasAhAraNaM anaMtaM ca" 'saMjameNaM' ti pRthivyAdirakSaNarUpeNa 'saMvareNaM' ti indriyakaSAyanirodhena 'sijjhisu' ityAdI ca bahuvacanaM prAkRtatvAditi / etaca gautamenAnenAbhiprAyeNa pRSTaM yaduta upazAntamohAdyavasthAyAM sarvavizuddhAH saMyamAdayo'pi bhavanti vizuddhasaMyamAdisAdhyA ca siddhiriti sA chadmasthasyApi syAditi / 'aMtakare' ti bhavAntakAriNaH, teca dIrghatarakAlApekSayA'pi bhavantItyata Aha- 'aMtimasarIriyA va'tti antimaM zarIraM yeSAmasti te'ntimazarIrikAH, caramadehA ityarthaH, vAzabdau samucyaye / 'savvadukkhANamaMtaM kareMsu' ityAdI 'sijjhisu sijjhaMtI' tyAdyapi draSTavyaM siddhayAdyavinAbhUtatvAt sarvaduHkhAntakaraNasyeti, 'uppannanANadaMsaNadhare 'ti utpanne jJAnadarzane dhArayanti ye te tathA, na tvanAdisaMsiddhajJAnAH, ata eva 'araha'tti pUjArhA 'jiNa' tti rAgAdijetAraH, te ca chadmasthA api bhavantItyata Aha-'kevalI' ti sarvajJAH, 'sijAMtI' tyAdiSu caturSu padeSu varttamAnanirdezasya zeSopalakSaNatvAt 'sijjhisu sijjhati sijjhirasaMtI' tyevamatItAdinirdezo draSTavyaH, ata eva 'savvadukkhANa' mityAdau paJcamapade'sau vihita iti / Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/4/51 'jahAchaumattho' ityAderiyaMbhAvanA-'AhohieNaMbhaMte! maNUse'tItamanaMtaMsAsaya mityAdi daNDakatrayaM, tatrAdhaH-parabhAvadheradhastAdayo'vadhiHso'dho'vadhistenayo vyavaharatyasI Adho'vadhikaH-parimitakSetraviSayAvadhikaH 'paramAhohio'ttiparamaAdho'vadhikAdyaHsaparamAdho'vadhikaH, prAkRtatvAcca vyatyayanirdezaH, 'paramohio'tti kvacitpATho vyaktazca, sacasamastarUpidravyA-saGkhvAyatalokamAtrAlokakhaNDAsaGkhyAtAvasarpiNIviSayAvadhijJAnaH, tini AlAvaga'tti kAlatrayabhedataH, kevalINa mityAdi kevalino'pyeteevatrayodaNDakAHvizeSastu sUtrokta eveti 'seNUNamityAdiSukAlatrayanirdezovAcya eveti, alamatthuttivattvavaMsiyatti alamastu' paryAptaMbhavatunAtaH paraM kiJcidjJAnAntaraMprAptavyamasyAstItyetadvaktavyaM syAt bhavet, satyatvAdasyeti zatakaM-1 uddezakaH-4 samAptaH -:zatakaM-1 uddezaka-5:vR. anantaroddezakasyAntimasUtreSvarhadAdaya uktAste ca pRthivyAM bhavantIti athavA pRthivIto'pyuddha tya manujatvamavAptAH santaste bhavantIti pRthivIpratipAdanAyAha tathA 'puDhavitti yaduddezakasaGgrahiNyAmuktaM tatpratipAdanAya cAha mU. (52) kati NaM bhate ! puDhavIo pannattAo?, goyamA ! satta puDhavIo pannattAo, taMjahA-rayaNappabhAjAva tmtmaa||imiisennNbhNte! rayaNappabhAepuDhavIekati nirayAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA! tIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA, gAhA vR. tatra 'rayaNappabhatti narakavarja prAyaH prathamakANDe indranIlAdibahuvidharalasambhavAt ratnAnAM prabhA-dIptiryasyAM sA ralaprabhA, yAvatkaraNAdidaMdRzya-zarkarAprabhA vAlukAprabhA pakSaprabhA dhUmaprabhA tamaHprabheti, zabdArthazca ratnaprabhAvaditi, 'tamatama'tti tamastamaHprabhetyarthaH, tatra prakRSTaM tamastama-stamastasyeva prabhA yasyAH sA tamastamaHprabhA / __etAsu ca narakAvAsA bhavantIti tAn AvAsAdhikArAcca zeSajIvAvAsAn parimANato darzayannAha-'imIseNa mityAdi, 'asyAM vineyapratyakSAyAM narayAvAsasayahasahassa'ttiAvasanti yeSu te AvAsAH narakAzca te AvAsAzceti narakAvAsAsteSAM yAni zatasahAsaNi tAni ttheti| zeSapRthivIsUtrANitu gAthA'nusAreNAdhyeyAni, ata evAha-'gAha'tti0, sA ceyaMmU. (53) tIsA ya pannavIsA pannarasa daseva yA syshssaa| tinnegaM paMcUNaM paMceva anuttarA nirayA // vR. 'tIsA ya pannavIsA'ityAdi, sUtrAbhilApazca-'sakkarappabhAe NaM bhaMte ! puDhavIe kai nirayAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA paNavIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA' ityAdiriti mU. (54) kevaiyA NaM bhaMte asurakumArAvAsasayasahassA pannattA?, evaMmU. (55) causaTTI asurANaM caurAsIiMya hoi nAgANaM / bAvattari suvantrANa vAukumArANa chnnuii| ma. (56) dIvadisAudahINaM vijukumaariNdnniymggiinnN| chaNhapi juyalayANaM chAvattarimo syshssaa| Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-5 75 vR. chaNhapi juyalayANaM ti dakSiNottaradigbhedenAsurAdinikAyo dvibhedo bhavatIti yugalAnyuktAni, tatra SaTsuyugaleSu pratyekaMSaTsaptatibhavanalakSANAmiti / eSAMcAsurAdinikAyayugalAnAM dakSiNottaradizorayaM vibhaag:||1|| "cautIsA caucatA aTTattIsaMca sayasahassAo / pannA cattAlIsA dAhiNao huMti bhavaNAI / / 'cattAlIsa'tti dvIpakumArAdInAM SaNNAM pratyekaM catvAriMzadbhavanalakSAH / // 1 // "tIsA cattAlIsA cottIsaM ceva syshssaaii| chAyAlA chattIsA uttarao hotibhvnnaaii| "chattIsattidvIpakumArAdInAM SaNNAM pratyekaM SaTtriMzadbhavanalakSANIti / athAdhikRtoddezakArthasaGgrahAya gAthAmAhamU. (57) kevaiyANaM bhaMte! puDhavikkAiyAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA! asaMkhejA puDhavikkAiyAvAsasayasahassA pannattA, goyamA!jAvaasaMkhijAjotisiyavimANAvAsasayasahassA paNNattA / sohamme NaM bhaMte ! kappe kevaiyA vimAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA ! battIsaM vimANAvAsasayasahassA pannattA, evaM / mU. (58) battIsaThThAvIsA bArasa aTTa cauro syshssaa| pannA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre / / mU. (59) ANayapANayakappe cattAri sayA''raNaccue tinni| satta vimANasayAiM causuvi eesu kppesuN| ekkArasuttaraM hechimesu sattuttaraMsayaM ca mjjhime| sayamegaM uvarimae paMceva anuttrvimaannaa|| puDhavi dviti ogAhaNasarIrasaMghayaNameva sNtthaanne| lessA diTThI nANe joguva oge ya dasa ThANA / / vR. 'puDhavI' tyAdi, tatra puDhavIti luptavibhaktikatvAnnirdezasya pRthivISu, upalakSatvAccAsya pRthivyAdiSujIvAvAseSviti draSTavyamiti / 'Thiitti sUcanAtsUtra miti nyAyAsthitasthAnAni vAcyAnIti zeSaH / evam 'ogAhaNe'ti avagAhanAsthAnAni, zarIrAdipadAni tu vyaktAnyeva, ekArAntaMca padaMprathamaikavacanAntaMzyam, ityevametAni sthitisthAnAdIni daza vastUni ihoddezake vicArayitavyAnIti gAthAsamAsArthaH, vistarArthaM tu sUtrakAraH svayameva vakSyatIti / mU. (62) imIseNaMbhaMte! rayaNappabhAepuDhavIetIsAe nirayAvAsasayasahassesu egamegaMsi nirayAvAsaMsi neraiyANaM kevaiyAThitiThANA pannattA?, goyamA! asaMkhejA ThitiThANA pannattA, taMjahA-jahaniyA ThitI samayAhiyA jahaniyAThiIdusamayAhiyAjAva asaMkhejasamayAhiyAjahaniyA ThiI tappAuggukkosiyA tthitii| imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIetIsAe nirayAvAsasayasahassesu egamegasi nirayAvAsaMsijahanniyAe ThitIe vaTTamA NAneraiyA kiM kohovauttAmANokuttAmAyovauttA lobhovauttA goyamA! sabvevi tAva hojjA kohovauttA 1, ahavA kohovauttA ya mANovautte ya 2, ahavA mU. (60) Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 bhagavatIagasUtraM 1/-/5/62 kohovauttA ya mANovauttAya 3, ahavA kohovauttA yamAyovautte ya 4 ahavA kohovauttAya mAyovauttA ya 5, ahavA kohovauttA ya lobhovautte ya 6, ahavA kohovauttA ya lobhovauttA ya 7 // ahavA kohokuttAyayamANovautte yamAyovauttaya 1, kohovauttA yamANovautteyamAyovauttA ya2, kohovauttA yamANovauttAya mAyokutteya 3, kohovauttAyamANovauttA yamAyAuvauttAya4/ evaM kohamANalobheNavi cau 4, evaM kohamAyAlobheNavi cau 4 evaM 12 // paccha mANeNa mAyAe lobheNa ya koho bhaiyabvo, te kohaM amuMcatA 8, evaM sattAvIsaM bhaMgA neyavvA / imIseNaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIetIsAe nirayAvAsasayasahassesuegamegaMsi nirayAvAsaMsi samayAhiyAe jahannahitIe vaTTamANA neraiyA kiM kohovauttA mANovattA mAyovauttA lobhovauttA?, goyamA! kohovautte yamANovautteya mAyovatte ya lobhovautte, ya, kohokuttA ya mANokuttA ya mAyovauttA ya lobhovuttaay|| ___ ahavA kohovautte ya mANovautte ya, ahavA kohovautte ya mANovauttAya evaM asIti bhaMgA neyvvaa| evaMjAva saMkhijjasamayAhiyA ThiIasaMkhejasamayAhiyAeThiIetappAuggukkosiyAe ThiIe sattAvIsaM bhagA bhANiyavvA // vR. tatra ratnaprabhApRthivyAM sthitisthAnAni tAvatprarUpayannAha-'imIse Na'mityAdi vyaktaM, navaram 'egamegaMsi nirayAvAsaMsi'tti pratinarakAvAsamityarthaH 'ThitiThANa'tti AyuSo vibhAgAH 'asaMkhena'tti saGkhyAtItAni kathaM?, prathamapRthivyapekSayAjaghanyAsthitirdaza varSasahasrANi utkRSTA tusAgaropamam, etasyAMcaikaikasamayavRddhyA'saGyeyAni sthitisthAnAni bhavanti, asaGkhyeyatvAtsAgaropamasamayAnAmiti, eLaM narakAvAsApekSayA'pyasaGkhyeyAnyevatAni kevalaM teSujaghanyotkRSTavibhAgo granthAntarAdavaseyo, yathA prathamaprastaTanarakeSu jaghanyA sthitirdazavarSasahasrANi utkRSTA tu navatiriti, evadeva darzayannAha 'jahanniyAThitI'tyAdi,jaghanyAsthitirdazavarSasahAdikAityekaMsthitisthAnaM, tacca pratinarakaM bhinnarUpaM, saiva samayAdhiketi dvitIyam, idamapi vicitram, evaM yAvadasaGkhyeyasamayAdhikA sA, sarvAntimasthitisthAnadarzanAyAha-'tappAuggukkosiya'tti, utkRSTA asAvanekavidheti vizeSyate tasyavivakSitanarakAvAsasya pAyogyA-ucitAutkarSikA tatyAyogyotkarSikA ityaparaMsthitisthAnam, idamapi citraM, vicitrtvaadutkrsssthiteriti| evaM sthitasthAnAni prarUpya teSveva krodhAdhupayuktatvaM nArakANAM vibhAgena darzayannidamAhaimIseNaMityAdi, jahaniyAe ThiIe vaTTamANassa'ttiyA yatra nArakAvAsejaghanyAtasyAM vartamAnAH, kiM kohovautte tyAdi prazne 'savvevI'tyAdyuttaraM, tatra ca pratinarakaMjaghanyasthikAnAM sadaiva bhAvAt teSucakrodhopayuktAnAMbahutvAtsaptaviMzatirbhaGgakA, ekAdisaGkhyAtamasamayAdhikajaghanyasthitikAnAM tu kAdAcitkatvAt teSu ca krodhAdhupayuktAnAmekatvAnekatvasambhavAdazItibhaGgakAH, ekendriyeSu tu sarvakaSAyopayuktAnAM pratyekaM bahUnAM bhAvAdabhaGgakam, Aha c||1|| "saMbhavai jahiM viraho asII bhaMgA tahiM karejAhi jahiyaM na hoi viraho abhaMgayaM sattavIsA vaa|| Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-5 77 ayaMca tatsattApekSo viraho draSTavyo, na tUtpAdApekSayA, yato ratnaprabhAyAMcaturviMzatirmuhUrtA utpAdavirahakAla uktaH, tatazcayatra saptaviMzatirbhaGgakA ucyantetatrApivirahabhAvAdazItiHprApnoti, saptaviMzatecAbhAvA eveti / tatra 'savvevi tAva hojja kohovautta'tti, pratinarakaM svakIyasvakIyasthityapekSayA jaghanyasthitikAnAM nArakANAM sadaiva bahUnAM sadbhAvAt nArakabhavasya ca krodhodayapracuratvAtsarva eva krodhopayuktA bhaveyurityeko bhaGgaH 1 / ___'ahavA' ityAdinA dvitricatuHsaMyogabhaGgA darzitAH, tatra dvikasaMyoge bahuvacanAntaM krodhamamuJcatASaDbhaGgAH kAryAH, tathAhi-krodhopayuktazcamAnopayuktazca 1 tathA krodhopayuktAzca mAnopayuktAzca 2, evaM mAyayA ekatvabahutvAbhyAM dvau, lobhena ca dvau, evamete dvikasaMyogeSaT / trikasaMyoge tu dvAdaza bhavanti 12, tathAhi-krodhe nityaM bahuvacanaM mAnamAyayorekavacanamityekaH 1, mAnaikatve mAyAvahutveca dvitIyaH 2,mAne bahuvacanaM mAyAyAmekatvamiti tRtIyaH 3, mAnabahutve mAyAbahutvecacaturthaH 4, punaH krodhamAnalobhairitthameva catvAraH 4,punaH krodhamAyA lobhairitthameva catvAraH 4, evamete dvAdaza 12 / catuSkasaMyoge tvaSTau, tathAhi-krodhe bahuvacanena mAnamAyAlobheSu caikavacanenaikaH, evameva lobhebahuvacanena dvitIyaH, evametAvekavacanAntamAyayA jAtI, evameva bahuvacanAntamAyayA'nyau dvau, etamete catvAra ekavacanAntamAnena jAtAH, evameva bahuvacanAntamAnena catvAra ityevamaSTau, evamete jaghanyasthitiSu nArakeSu saptaviMzatirbhavanti, jaghanyasthitau hi bahavo nArakA bhavantyataH krodhe bhuvcnmev| 'samayAhiyAe jahannaTTiIe vaTTamANA neraiyA kiM kohovauttA' ityAdi praznaH, ihottaram'kohovautte ya' ityAdayo'zItibhaGgAH, iha samayAdhikAyAM yAvatsaGkhayeyasamayAdhikAyAM jaghanyasthitau nArakA nabhavantyapi, bhavati cedeko vA'neko veti tataH krodhAdiSvekatvena catvAro vikalpAH, bahutvena cAnye catvAra eva 4 / dvikasaMyoge caturvizati, tathAhi-krodhamAnayorekatvabahutvAbhyAM catvAraH 4, evaM krodhamAyayoH 4, evaM krodhalobhayoH 4, evaM mAnamAyayoH 4, evaM mAnalobhayoH 4, evaM mAyA lobhayoriti 4 dvikasaMyoge cturviNshti| trikasaMyogedvAtriMzat, tathAhi-krodhamAnamAyAsvekatvenaikaH, eSvevamAyAbahutvena dvitIyaH, etametaubhAnaikatvena, dvAvevAnyau tadbahutvena, evametecatvAraH krodhaikatvena catvAraevAnye krodhabahutvenetyavamaSTau krodhamAnamAyAtrike jAtAH, tathaivAnye'STau krodhamAnalobheSu tathaivAnye'STau krodhamAyAlobheSu, tathaivAnye'STau mAnamAyAlobheSviti dvaatriNsht| ___ catuSkasaMyoge SoDaza, tathAhi-krodhAdiSvekatvenaiko lobhasya bahutvena dvitIyaH, evametau mAyaikatvena, tathA'nyau mAyAbahutvena, evametecatvAromAnaikatvena, tathA'nye catvAra evamAnabahutvena, evamete'STau krodhaikatvena, evamanye'au krodhabahutveneti SoDaza, evamete sarva evAzItiriti / ete ca jaghanyasthitau ekAdisaGkhyAtAntasamayAdhikAyAM bhavanti, asaGkhyAtasamayAdhikAyAstu jaghanyasthiterArabhyotkRSTasthitaM yAvatsaptaviMzatibhaGgAsta eva, tatra nArakANAMbahutvAditi athAvagAhanAdvAraM tatra mU. (63) imIseNaMbhaMte! rayaNappabhAe puDhavIetIsAe nirayAvAsasayasassesuegabhegasi nirayAvAsaMsi neraiyANaM kevaiyA ogAhaNAThANA pannattA?, goyamA! asaMkhejAogAhaNAThANA Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 bhagavatIaGgasUtraM 1/-15/63 pannattA, taMjahA-jahaniyA ogAhaNA, padesAhiyA jahaniyA ogAhaNA, duppesAhiyA jahaniyA ogAhaNA, jAva asaMkhijapaesAhiyA jahaniyA ogAhaNA, tappAuggukkosiyA ogaahnnaa| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu egamegaMsi nirayAvAsaMsijahaniyAe ogAhaNAe vaTTamANA neraiyA kiMkohokuttA?, asIibhaMgAbhANiyavvA jAva saMkhijjapaesAhiyA jahanniyA ogAhaNA, asaMkhejapaesAhiyAe jahanniyAe ogAhaNAe vaTTamANANaM tappAugukosiyAe ogAhaNAe vaTTamANANaM neraiyANaM dosuvi sttaaviisNbhNgaa|| imise gaMbhaMte ! rayaNa jAva egamegaMsi nirayAvAsaMsi neraiyANaM kai sarIrayA pannattA?, goyamA! tinni sarIrayA pannattA, taMjahA-veubbie teyae kmme| imIseNaM bhaMte ! jAva veubviyasarIre vaTTamANA neraiyA kiM kohovauttA? sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavvA, eeNaM gamaeNaM tini sarIrA bhaanniyvvaa| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavie jAva neraiyANaM sarIrayA kisaMghayaNI panattA?, goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM assaMghayaNI, nevaThThI neva chirA neva hArUNi je poggalA aniTThA akaMtA appiyA asuhA amaNunA amaNANA, etesiM sarIrasaMghAyattAe prinnmNti| imIse gaMbhaMte ! jAva chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNe vaTTamANANaM neraiyA kiM kohovauttA? sattAvIsaM bhNgaa| imIse gaMbhaMte ! rayaNappabhA jAva sarIriyA kiMsaMThiyA pannattA?, goyamA! duvihA pannattA, taMjahA-bhavadhAraNijJA ya uttaraviuvviyA ya, tattha Naje te bhavadhAraNijAte huMDasaMThiyA pannattA, tattha NaM je te uttaravauvviyA tevi huMDasaMThiyA pannatA / imIse NaM jAva huMDasaMThANe vaTTamANA neraiyA ki kohovauttA? sattAvIsaM bhNgaa| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe neraiyANaM kati lessAo pannattA?, goyamA! egA kAulessA paNNattA / imIse gaMbhaMte! rayaNappabhAejAva kAulessAe vaTTamANA sttiiviisNbhNgaa|| vR. 'ogAhaNAThANa'ti avagAhante-Asate yasyAM sA'vagAhanA-tanustadAdhArabhUtaM vA kSetraM tasyAH sthAnAni-pradezavRddhayA vibhAgAH avagAhanAsthAnAni, tatra 'jahaniya'tti jadhanyA'GgulAsafeyabhAgamAtrA sarvanarakeSu 'tappAuggukkosiyattitasya vivakSitanarakasya prAyogyA yA utkarSikA sA taprAyogyotkarSikA yathA trayodazaprastaTe dhanuHsaptakaM ralitrayamaGgulaSaTkaM ceti 'jahaniyAe'ityAdijaghanyAyAMtasyAmevacaikAdisaGghayAtAntapradezAdhikAyAdhakAyAmavagAhanAyAM vartamAnAnAM nArakANAmalpatvAt krodhAdhupayukta eko'pi lbhye'to'shiitibhnggaaH| . _ 'asaMkhejapaese tyAdi,asaGkhyAtapradezAdhikAyAMtasrAyogyotkRSTAyAMca nArakANAMbahutvAt teSuca bahUnAM krodhopayuktatvena krodhe bahuvacanasya bhAvAt mAnAdiSu tvekatvabahutvasambhavAtsaptaviMzatibhaGgA bhvntiiti| nanuye jaghanyasthitaya jaghanyAvagAhanAzca bhavanti teSAMjaghanyasthitikatvena saptaviMzatibhaGgakAH prApnuvanti jaghanyAvagAhanatvena cAzIriti virodhaH?, atrocyate, jaghanyasthitikAnAmapijadhanyAvagAhanAkAle'zItireva, utpattikAlabhAvitvena jaghanyAvagAhanAnAmalpatvAditi, yAca jaghanyasthitikAnAMsaptaviMzatisAjaghanyAvagAhanAtvamatikrAntAnAmiti bhAvanIyam zarIradvAre sattAvIsaMbhaMga'tti, anena yadyapivaikriyazarIresaptaviMzatirbhaGgakAuktAstathA'pi Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 79 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-5 yA sthityAzrayA avagAhanAzrayA ca maGgakaprarUpaNA sA tathaiva dRzyA, niravakAzatvAttasyAH, zarIrAzrayAyAzca sAvakAzatvAt, evamanyatrApi vimarzanIyamiti / 'eeNaM gameNaM tinni sarIrayA bhANiyavvatti, vaikriyazarIrasUtrapAThena trINi zarIrakANi vaikriyataisajakArmaNAni bhaNitavyAni, triSvapi bhaGgakAH saptaviMzatirvAcyetyarthaH, nanu vigrahagatau kevale ye taijasakArmaNazarIre syAtAM tayoralpatvenA-zItirapi bhaGgakAnAMsaMbhavatIti kathamucyate? tayoH saptaviMzatireveti, atrocyate, satyametat kevalaM vaikriyazarIrAnugatayosyayorihAzrayaNaM kevalayozcAnAzrayaNamitisaptaviMzatireveti, yacca dvayorevAdidezyatve trINItyuktaM tacca trayANAmapi gmsyaatyntsaamyopdrshnaarthmiti|| saMhananadvAre 'chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNi'tti, SaNNAM saMhananAnAM-vajrarSabhanArAcAdInAM madhyAdekatareNApi saMhananenAsaMhananAnIti, kasmAdevamityat Aha-'nevaTThI'tyAdi, naivAsthyAdIni teSAMsanti asthisaJcayarUpaMca saMhananamucyata iti, 'aniTTha'tti iSyantesmetISTAstanniSedhAdaniSTAH, aniSTamapi kiJcitkamanIyaM bhavatItyata ucyate-akAntAH, akAntamapi kiJcitkAraNavazAt prItaye bhavatItyAha- 'appiyA' aprItihetavaH,apriyatvaM teSAM kutaH?, yataH 'asubhatti azubhasvabhAvAH, teca sAmAnyA api bhavantItyato vizeSyate-'amaNuNNa tti na manasA-antaHsaMvedanena zubhatayA jJAyanta ityamanojJAH, amanojJatA caikadA'pi syAdata Aha-'amaNAma'tti na manasA abhyante-gamyante punaH punaH smaraNato ye te amano'mAH, ekArthikA vaite zabdAH aniSTatAprakarSapratipAdanArthA iti / etesiM sarIrasaMghAyattAe'tti saGghAtatayA, zarIrapUpasaJcayatayetyarthaH / saMsthAnadvAre kiMsaMThiya'ttikiM saMsthitaM-saMsthAnaM yeSAMtAni kiMsaMsthitAni, bhavadhAraNijjatti bhavadhAraNaM-nijajanmAtivAhanaM prayojanaM yeSAMtAni bhavadhAraNIyAni, AjanmadhAraNIyAnItyarthaH, 'uttaraveubviya'tti pUrvavakriyApekSayottarANi-uttarakAlabhAvIni vaikriyANi uttaravaikriyANi, 'huMDasaMThiya'tti sarvatrAsaMsthitAni / / mU. (64) imIse NaMjAva kiM sammaddiTTI micchadiTThI sammAmicchadiTThI?, tinnivi / imIse NaM jAva sammaiMsaNe vaTTamANA neraiyA sattAvIsaM bhaMgA, evaM micchadasaNevi, sammAmicchadaMsaNe asIti bhNgaa| imIse NaM bhaMte ! jAva kiM nANI annANI?, goyamA! nANIvi annANIvi, tinni nANAI niyamA, tinni annaannaaiibhynnaae| imIseNaMbhaMte!jAva AbhinibohiyanANe vaTTamANAsattAvIsaM bhaMgA, evaM tini nANAiM tinni annANAI bhaanniyvvaaii| imIse gaMjAva kiMmaNajogI vaijogI kAyajogI, ? tinnivi| imIseNaM jAva maNajIe vaTTamANA kohovauttA?, sattAvIsaM bhNgaa| evaM vaijoe evaM kaayjoe| imIse gaMjAva neraiyA kiM sAgArovauttA anAgArovauttA?, goyamA! sAgarovauttAvi anaagaarovuttaavi| imIse maM jAva sAgArovaoge vaTTamANA kiM kohovauttA?, sattAvIsaMbhaMgA evaM anAgArovauttAvi / imIse NaM jAvasAgArovaoge vaTTamANA kiM kohovauttA?, sattAvIsaM bhaMgA / evaM anAgArovauttAvi / imIse NaM jAvasAgArovaoge vaTTamANA kiM kohovauttA?, nANattaM lesAsu gAhA vR. dRSTidvAre 'sammAmicchAdasaNe asIibhaMga'tti mizraSTInAmalpatvAttadbhAvasyApi ca kAlato'lpatvAdeko'pi lamte ityazItibhaGgAH / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 9/-15/64 jJAnadvAre 'tinninANAiMniyama'ttiyesasamyaktvA narakeSutpadyante teSAM prathamasamayAdArabhya bhavapratyayasyAvadhijJAnasya bhAvAt trijJAninaevate, ye tumithyAdRSTayaste sajjJibhyo'sajJibhyazvotpadyante, tatra ye sajjJibhyaste bhavapratyayAdeva vibhaGgasya bhAvAt yajJAninaH, ye tvasajJibhyasteSAmAdyAdantarmuhUrtAtparato vibhaGgasyotpattiriti teSAMpUrvamajJAnadvayaM pazcAdvibhaGgotpattAvajJAnatrayamityata ucyate-'tini annANAI bhayaNAe'tti "bhajanayA' vikalpanayA kadAciddadhve kadAcitstrINAtyarthaH, atrArthe gAthe syaataam||1|| "sannI neraiesuMuralaparaJcAyaNaMtare sme| vibbhaMga ohiM vA aviggahe viggahe lhi|| // 2 // assannI naraesuMpajatto jeNa lahai vibmaMgaM / nANA tinneva tao annANA doni tinneva // evaM tiniNANetyAdi, AbhinibodhikajJAnavatsaptaviMzatibhaGgakopetAni AdyAnitrINi jJAnAni ajJanAni ceti, iha ca trINi jJAnAnIti yaduktaM tadAbhinibodhikasya punargaNanenAnyathA dve eva te vAcye syAtAmiti / tinniannANAI' ityatra yadi matyajJAnazrutAjJAne vibhaGgAtpUrvakAlabhAvinI vavakSyete tadA'zItibhaGgA labhyante, alpatvAtteSAM, kintu jaghanyAvagAhanAste tato jaghanyAvagAhanAzrayeNaivAzItirbhaGgakAsetaSAmavaseyA iti| yogadvAre 'evaM kAyajoe'tti, iha yadyapi kevalakArmaNakAyayoge'zItirbhaGgAH saMbhavanti tathA'pi tasyAvivakSaNAt sAmAnyAkAyayogAzrayaNAcca sptviNshtirukteti| upayogadvAre 'sAgarovautta'tti, AkAro- vizeSAMzagrahaNazaktistena saheti sAkAraH, tadvikalo'nAkAraH sAmAnyagrAhItyarthaH / 'nANattaM lesAsu'tti, ralaprabhApRthivIprakaraNavaccheSapRthivIprakaraNAnyadhyeyAni, kevalaM lezyAsu vizeSaH, tAsAM bhinnatvAd, ata eva taddarzanAya gAthAmU. (65) kAU ya dosu taiyAe mIsiyA nIliyA cutthiie| paMcamiyAe mIsA kaNhA tatto paramakaNhA / vR.'kAU' ityAdi, tatra taiyAe mIsiya'ttivAlukAprabhAprakaraNe uparitananarakeSukApotI adhastaneSutunIlIbhavatItiteyathAsambhavaM praznasUtreuttarasUtrecAdhyetavyaityarthaH, yaccasUtrAbhilApeSu narakAvAsasaGghayAnAnAtvaM tat 'tIsA ya pannavIsA' ityAdinA pUrvapradarzitena samayaveyamiti, evaM sUtrAbhilApaH kAryaH-- ___ 'sakkarappabhAe NaM bhaMte ! puDhavIe paNavIsAe nirayAvAsasayasahassesu ekamekkaMsi nirayAvAsaMsi kai lessAo pannattAo?, goyamA! egA kAulessA pannattA / sakkarappabhAe NaM bhaMte ! jAva kAulesAe vaTTamANA neraiyA kiM kohovauttA ?' ityAdi 'jAva sattAvIsaM bhNgaa'| evaM sarvapRthivISu gAthA'nusAreNa vaacyaaH|| mU. (66) causaTThIe NaM bhaMte ! asurakumArAvAsasayasahassesu egamegaMsi asurakumArAvAsaMsi asurakumArANaM kevaiyA ThiiThANA pannatatA?, goyamA! asaMkhejA ThitiThANA pannattA, jahaniyA ThiI jahA neraiyA thaa| Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-5 navaraM paDilomA bhaMgAbhANiyavyA-savvevitAva hoja lobhovauttA, ahavA lobhovauttA ya. mAyovautteya, ahavA lobhovauttA yamAyovauttAya, eeNaMgameNaM neyavvaMjAva thaNiyakumArANaM, navaraM nANattaMjANiyavvaM / vR. asurakumAraprakaraNe 'paDilomA bhaMga'tti, nArakaprakaraNe hi krodhamAnAdinA krameNa bhaGganirdezaH kRtaH, asurakumArAdiprakaraNeSulobhamAyAdinA'sau kArya ityarthaH,ata evAha-'savvevi tAva hojja lohAvautta'tti, devA hi prAyo lobhavanto bhavanti tena sarve'pyasurakumArA lobhopayuktAH syuH, dvikasaMyoge tu lobhopayuktatve bahuvacanameva, mAyopayoge tvekatvabahutvAbhyAM dvau bhaGgako, evaM saptaviMzatibhaGgakAH kAryAH / 'navaraM nANattaM jANiyabvaMti nArakANAmasurakumArAdInAM ca parasparaM nAnAtvaMjJAtvA praznasUtrANi uttarasUtrANi cAdhyeyAnIti hRdayaM, tacca nArakANAmasurakumArAdInAM ca saMhananasaMsthAna- lezyAsUtreSu bhavati, taccaivam___'causaThThIe NaM bhaMte ! asurakumArAvAsasayasahassesu egamegaMsi asurakumArAvAsaMsi asurakumArANaM sarIragA kiMsaMghayaNI?, goyamA ! asaMdhayaNI, je poggalA iTThA kaMtA te tesiM saMghAya trAe pariNamaMti, evaM saMThANevi, navaraM bhavadhAraNijjA samacauraMsasaMThiyA uttaraveubbiyA annayarasaMThiyA evaM lesAsuvi / navaraM kai lessAo pannattAo?, goyamA ! cattAri, taMjahAkiNhAnIlAkAU teUlesA, causaTTIeNaMjA kaNhalesAe vaTTamANA kiM kohovauttA?, goyamA savvevitAva hoja lohovauttA' ityAdi,evaM nIlAkAuteUvi' nAgakumArAdiprakaraNeSutuculasIe nAgakumArAvAsasayasahassesu' ityevaM "causaThThI asurANaM nAgakumArANa hoi culasIi" ityAdervacanAt praznasUtreSu bhavanasaGkhyAnAnAtvamavagamya sUtrAbhilApaH kArya iti / / mU. (67) asaMkhejesuNaMbhaMte ! puDhavikAiyAvAsasayasahassesu egamegasi puDhavikAiyAvAsaMsi puDhavikkAiyANaM kevatiyA ThitiThANA pannattA?, goyamA! asaMkhejA ThitiThANA pannattA, taMjahA-jahanniyA ThiI jAva tappAuggukkosiyA tthiii| asaMkhejesu NaM bhaMte ! puDhavikAiyAvAsasayasahassesu egamegasi puDhavikAiyAvAsaMsi puDhavikkAiyANaM kevatiyA ThitiThANA pannattA?, goyamA! asaMkhejjA ThitiThANA pannattA, taMjahAjahanniyA tthiiijaavtppaauggukkosiyaatthiii| asaMkhejesuNaMbhaMte! puDhavikkAiyAvAsasayasahassesu egamegaMsi puDhavikkAiyAvAsaMsi jahaniyAe ThitIe vaTTamANA puDhavikkAiyA kiM kohovauttA mANokuttA mAyovauttA lobhovauttA goyamA ! kohovauttAvi mANovauttAvi mAyovauttAvi lobhovauttAvi, evaM puDhavikkAiyANaM savvesuvi ThANesu abhaM gayaM / navaraM teulessAe asIti bhaMgA, evaM AukkAiyAvi, teukkAiyavAukkAiyANaM sabvesuvi ThANesuabhaMgayaM vaNassaikAiyA jahA puddhvikkaaiyaa| vR. 'evaMpuDhavikkAiyANaMsavvesu ThANesuabhaMgayaMti, pRthivIkAyikA ekaikasmin kaSAye upayuktA bahavo labhyanta ityabhaGgakaMdazasvapisthAneSu, navaraM teulesAeasII bhaMga'tti, pRthivIkAyikeSu lezyAdvAre tejolezyA vAcyA, sA ca yadA devalokAcyuto deva eko'neko vA pRthivIkAyikeSUtpadya tadA bhavati, tatazca tadaikatvAdibhavanAdazItirbhaGgakA bhavantitIti / 516 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 9/15/67 iha pRthivIkAyakaprakaraNe sthitisthAnadvAraM sAkSAllikhitamevAsti, zeSANi tu nArakavadvAcyAni, tatraca 'navaraMnANattaM jANiyavvaM ityetasyAnuvRttenAnAtvamiha praznata uttaratazcAvaseyaM, taJca zarIrAdiSu saptasu dvAreSvidam-'asaMkhijjesu NaM bhaMte! puDhavikAiyAvAsasayasahassesu jAva puDhavikAiyANaM kai sarIrA pannattA ?, goyamA ! tinni sarIrA, taMjahA orAlie teyae kammae eteSuca 'kohovauttAvimANovauttAvI tyAdi vAcyaM, tathA 'asaMkhejjesuNaMjAva puDhavikAiyANaMsarIragA kiMsaMghayaNI?' ityAditathaiva, navaraM poggalAmaNunAamaNunAsarIrasaMghAyattAe pariNamaMti' evaM saMsthAnadvAre'pi, kintu uttare huMDasaMThiyA' etAvadeva vAcyaM natu 'duvihAsarIragA pannattA, taMjahA-bhavadhAraNijjAyauttaraveubviyAya' ityAdi, pRthivIkAyikAnAMtadabhAvAditi / leNyAdvAre punarevaM vayaM-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kai lessAo pannattAo?, goyamA! cattAri, taMjahA-kaNhalesA jAva teulesA' etAsu ca tisRSvabhaGgakameva, tejolezyAyAM tvazItibhaGgakAH, etacca prAgevoktamiti // TidvAre idaM vAcyam-'asaMkhejjesu jAva puDhavikAiyA kiM sammAdiTThI micchadichI' sammAmicchadiTThI?, goyamA! micchadiTTI',zeSaM tathaiva / jJAnadvAre tathaiva, navaraM 'puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM nANI annANI?, goyamA ! no nANI annANI niyamA do annANI' yogadvAre'pi tathaiva, navaraM 'puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! kiM maNajogI vaijogI kAyajogI goyamA ! no maNajogI no vayajogI kaayjogii| evaM AukkAiyAvi'tti pRthivIkAyikavadapkAyikA api vAcyAH, te hi dazasvapi sthAnakeSvabhaGgakAH, tejolezyAyAM cAzItibhaGgakavanto, yatasteSvapi deva utpadyata iti| teukkAie' tyAdau savvesuThANesutti sthitisthAnAdiSu dazasvapyamaGgakaM, krodhAdhupayuktAnAmekadaivateSubahUnAM bhAvAt, iha devAnotpadyanta ithatitejolezyA teSunAsti, tatastatsambhavAnAzItirapItyabhaGgakameveti, etaSu ca sUtrANi pRthivIkAyikasamAni kevalaM vAyukAyasUtreSu zarIradvAre evamadhyeyam . 'asaMkhejjesuNaM maMte! jAvavAukkAiyANaM kaisarIrApannattA?, goyamA! cattAri, taMjahAorAlie veuvie teyae kammae'tti / _ 'vaNassaikAie tyAdi, vanaspatayaHpRthivIkAyikasamAnA vaktavyAH, dazasvapisthAnakeSu bhaGgakAbhAvAt, tejolezyAMca tathaivAzItibhaGkasadbhAvAditi / nanu pRthivyambuvanaspatInAM ghaSTidvAre sAsvAdanabhAvena samyaktvaM karmagrantheSvabhyupagamyate, tata eva ca jJAnadvAre matijJAnaM zrutajJAnaMca, alpAzcaite ityevamazItibhaGgAH samyagdarzanAbhinibodhikazrutajJAneSu bhavantu, naivaM, pRthivyAdiSu sAsvAdanabhAvasyAtyantaviralatvenAvivakSitatvAta, tata evocyate-"ubhayAbhAvo puDhavAiesu vigalesu hojja uvavaNNo / " tti, 'ubhayaM' pratipadyamAnapUrvapratipatrarUpamiti / / mU. (68)beiMdiyateiMdiyacauMridiyANaMjehiM ThANehiM neratiyANaM asIibhaMgA tehiM ThANehiM asIiMceva, navaraM abbhahiyA sammatte AbhinibohiyanANe suyanANe ya, eehiM asIibhaMgA, jehiM ThANehiM neratiyaNAM sattAvIsaM bhaMgA tesu ThANesu savvesu abhNgyN| paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA tahA bhANiyabvA, navaraM jehiM sattAvIsaM bhaMgA tehiM abhaMgayaMkAyavvaM jattha asIti tattha asIti cev| Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-5 maNussANavijehiM ThANehiM neraiyANaM asItibhaMgA tehiM ThANehiM maNussANavi asItibhaMgA bhANiyabvA, jesu ThANesu sattAvIsA tesu abhaMgayaM, navaraM maNussANaM abbhahiyaM jahaniyA ThiI AhArae ya asIti bhNgaa| vANamaMtarajoisavemANiyA jahA bhavaNavAsI, navaraM nANattaM jANiyavvaM jaM jassa, jAva anuttarA, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti| vR. 'beiMdie'tyAdAvevamakSaraghaTanA-'jehi ThANehiM neraiyANaM asIibhaMgA tehiM ThANehiM beiMdiyateiMdiyacauridiyANaM asIiM ceva'tti, tatraikAdisaGkhyAtAntasamayAdhikAyAMjaghanyasthitI 1 tathA jaghanyAyAmagAhanAyAMca2 tatraiva ca saGghayayAntapradezavRddhAyAM 3 mizraSTaucanArakANAmazItirbhaGgakA uktAH, vikalendriyANAmapyeteSu sthAneSu mizraSTivarjeSvazItireva, alpatvAtteSAm ekaikasyApi krodhAdhupayuktasya sambhavAt, mizraddaSTistu vikalendriyeSvekendriyeSu ca na saMbhavatIti na vikalendriyANAM tatrAzItibhaGgakasambhava iti, vRddhaistviha sUtre kuto'pi vAcanAvizeSAd yatrAzItistatrApyabhaGgakamiti vyaakhyaatmiti|| __ ihaiva vizeSAbhidhAnAyAha-navaramityAdi, ayamarthaH-dRSTidvAre jJAnadvAre ca nArakANAM saptaviMzatiruktA, vikalendriyANAMtu 'abbhahiya'ttiabhyadhikA'nyA'zItibhaGgakAnAM bhavati, kva ?, ityAha-samyaktve, alpIyasAM hi vikalendriyANAM sAsvAdanabhAvena samyaktvaM bhavati, alpatvAccaiteSAmekatvasyApi sambhavenAzItirbhaGgakAnAM bhavati, evamAbhinibodhike zrute ceti| tathA 'jehI tyAdi, yeSu sthAnakeSu nairayikANAM saptaviMzatirbhaGgakAsteSu sthAneSu dvi tri caturindriyANAM maGgakAbhAvaH, tAni ca prAguktAzItirbhaGgakasthAnaviziSTAni mantavyAni, bhaGgakAbhAvazca krodhAdhupayuktAnAmekadaiva bahUnAM bhaavaaditi|| vikalendriyasUtrANicapRthivIkAyikasUtrANIvAdhyeyAni, navaramiha lezyAdvAre-tejolezyA nAdhyetavyA, dviAre ca 'beiMdiyA NaM bhaMte ! kiM sammaGThiI micchAdiThThI sammAmicchAdiThThI ?, goyamA ! sammaddiTTIvi micchaddiTTIvi no sammAmicchAdichI, sammaIsaNe vaTTamANA beiMdiyA kiM kohovauttA?' ityAdi prshnottrmshiitibhnggkaaH| tathA jJAnadvAre-'beiMdiyA NaM bhaMte ! kiM nANI annANI ?, goyamA ! nANIvi annANIvi, jai NanamI dunnANI mainANI suyanANI ya' zeSaM tathaivAzItizca bhaGgA iti / yogadvAre 'beiMdiyA NaM bhaMte ! kiM maNajogI vaijogI kAyajogI?, goyamA! no maNajogI vaijogI kAyajogI ya' zeSaM tathaiva / evaM triindriycturindriysuutraannypi| 'paMcediye'tyAdi jahiMsattAvIsaMbhaMga'tti, yatra nArakANAMsaptaviMzatibhaGgakAstatra paJcendriyatirazcAmabhaGgaka, tacca jaghanyasthityAdikaM pUrvaM darzitameva, bhaGgakAbhAvazca krodhAdhupayuktAnAM bahUnAmekadaiva teSubhAvAditi, sUtrANi ceha nArakasUtravadadhyeyAni, navaraM zarIradvAre'yaM vizeSaH'asaMkhenesu NaM bhaMte ! paMciMdayatirikkhajoNiyAvAsesu paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA sarIrApannattA?,goyamA? cattAri, taMjahA-orAlie veuvieteyaekammae' sarvatra cAbhaGgakamiti tathA saMhananadvAre 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA saMghayaNApannattA?,goyamA!cha saMghayaNA paM0, taMjahA-vairosahanArAyaM jAva chevaThThati / evaM saMsthAnadvAre'pi cha saMThANA pannattA, taMjahA Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 bhagavatIaGgasUtraM 1/-15/68 samacauraMse 6 / evaM lezyAdvAre-'kai lesAo pannattAo?, goyamA ! cha lessA pa0, taMjahAkiNhalessA' 6 / "maNussANavitti, yathA nairayikA dazasu dvAreSvabhihitAstathA manuSyA api bhaNitavyA iti prakramaH, tadevAha-'jehI tyAdi, tatranArakANAMjaghanyasthitAvekAdisaGkhyAtAntasamayAdhikAyAM 1 tatA jaghanyAvagAhanAyAM 2 tasyAmeva saGkhyAtAntapradezAdhikAyAM 3 mizre ca 4 azItibhaGgakA uktAH, manuSyANAmapyeteSvazItireva, tatkAraNaMca tadalpatvameveti / nArakANAM manuSyANAM ca sarvathA sAmyaparihArAyAha-'jesu sattAvIsA' ityAdi, saptaviMzatirbhaGgakasthAnAnicanArakANAM jaghanyasthityasaGghayAtasamayAdhikajaghanyasthitiprabhRtIni, teSucajaghanyasthitau vizeSasya vakSyamANatvena tadvarjeSu manuSyANAmabhaGgakaM,yato nArakANAMbAhulyena krodhodaya eva bhavati tena teSAM saptaviMzatirbhakakA uktasthAneSu yujyante, manuSyANAM tu pratyeka krodhAdhupayogavatAM bahUnAM bhAvAnna kaSAyodaye vizeSo'sti, tena teSAM teSu sthAneSu bhaGgakAbhAva iti / ihaiva vizeSAbhidhAnAyAha-navaramityAdi, yeSu sthAneSu nArakANAmazItisteSu manuSyANAmapyazIti tathA jesu sattAvIsA tesuabhaMgaya' mityuktaM, kevalaM manuSyANAmidamabhyadhikaM yaduta jaghanyasthitI teSAmazItirna tunArakANAMtatra sptviNshtiruktetybhnggkm|tthaa''haarkshriire azItirAhArakazarIravatAMmanuSyANAmalpatvAnnArakANAM tanAstyevetyetadapyabhyadhikaMmanuSyANAmiti, iha ca nArakasUtrANAM manuSyasUtrANAMcaprAyaH zarIrAdiSu caturSu jJAnadvAra eva ca vizeSaH, tathAhi'asaMkhejesu NaM bhaMte' ! maNussAvAsesu maNussANaM kai sarIrA pannattA?, goyamA ! paMca, taMjahAorA lie veuvieAhArae teyae kammae, asaMkhejjesuNaMjAva orAliyasarIre vaTTamANAmaNussA kiM kohovauttA 4, go0! kohovauttAvi4, evNsrvshriirkessunvrmaahaarke'shiitibhnggkaanaaNvaacyaa| evaMsaMhananadvAre'pinavaraM 'maNussANaM bhaMte! kaisaMghayaNApannattA?,goyamA! chassaMghayaNA pannattA, taMjahA-vairosahanArAejAvachevaDhe saMsthAnadvAre 'chasaMThANA pannattA, taMjahA-samacauraMse jAva huMDe' |leshyaadvaare 'cha lesAo, taMjahA-kiNhalessA jAva sukkalesA' / jJAnadvAre 'maNussANaM bhaMte ! kai nANANi? goyamA! paMca, taMjahA-AbhinibohiyaNANaM jAva kevalanANaM' / eteSuca kevalavarjeSvabhaGgaka, kevaletu kaSAyodaya eva nAstIti / 'vANamaMtare'tyAdi, vyantarAdayo dazasvapisthAneSu yathA bhavanavAsinastathAvAcyAH, yatrA surAdInAmazItibhaGkakAHyatra ca saptaviMzatistatraca vyantarAdInAmapitetathaiva vAcyAH, bhaGgakAstu lobhamAdau vidhAyAdhyetavyAH, tatra bhavanavAsibhiH saha vyantarANAM sAmyameva, jyotiSkAdInAMtu na tathaiva vAcyAH, bhaGgakAstu lobhamAdau vidhAyAdhyetavyAH, tatra bhavanavAsibhiH saha vyantarANAM sAmyameva, jyotiSkAdInAM tu na tatheti taisteSAM sarvathA sAmyaparihArasUcanAyAha-'navaraM nANattaM jANiyavyaMjaMjassa'tti, yat' lezyAdigataM yasya jyotiSkAdeH 'nAnAtvam' itarApekSayA bhedastadajJAtavyamiti, parasparato vizeSaM jJAtvaiteSAM sUtrANyadhyeyAnItibhAvaH / ___ tatra lezyAdvAre-jyotiSkANAmekaiva tejolezyA vAcyA, jJAnadvAre trINi jJAnAni, ajJAnAnyapi trINyeva, asajJinAM tatropapAtAbhAvena vibhaGgasyAparyAptakAvasthAyAmapi bhaavaat| tathAvaimAnikAnAMlezyAdvAretejolezyAdayastinolezyAvAcyAH |jnyaandvaarectriinni jJAnAnyajJAnAni Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH-5 ceti, vaimAnikasUtrANi caivamadhyeyAni - 'saMkhejjesuNaM bhaMte! vemANiyAvAsasayasahassesu egamegaMsi vemANiyAvAsaMsi kevaiyA ThiiThANA pannattA ?' ityevamAdIni / zatakaM-1 uddezakaH-5 samAptaH 85 -: zatakaM 1 uddezaka:- 6: vR. atha SaSTho vyAkhyAyate, tasya cAyaM sambandhaH - anantaroddezake'ntimasUtreSu 'asaMkhejjesu NaM bhaMte! jAva jotisiyavemANiyAvAsesu' tathA 'saMkhejjesu NaM bhaMte! vemANiyAvAsasayasahassesu' ityetadaghItaM, teSu ca jyotiSkavimAnAvAsAH pratyakSA eveti tadgatadarzanaM pratItya tathA 'jAvaMte' iti yaduktamAdigAthAyAM tacca darzayitumAha mU. (69) jAvaiyAo ya NaMbhaMte! uvAsaMtarAo udayaMte sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchati atthamaMteviya NaM sUrie tAvatiyAo ceva uvAsaMtarAo cakkhupphAsaM havvamAgacchati ?, haMtA ! goyamA ! jAvaiyAo NaM uvAsaMratAo udayaMte sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchati atthamaMtevi sUrie jAva havyamAgacchati / jAvaiyANaM bhaMte! khittaM udayaMte sUrie AtAveNaM savvao samaMtA obhAsei ujjoei tavei pabhAsei, atthamaMteviya NaM sUrie tAvAiyaM ceva khittaM AyAveNaM savvao samaMtA obhAsei ujjoei tavei pabhAsei ?, haMtA goyamA ! jAvatiyaNNaM khettaM jAva pabhAsei / taM bhaMte! kiM puDhaM obhAsei apuTTaM obhAsei ?, jAva chaddisiM obhAseti, evaM ujjovei tavei pabhasei jAva niyamA chaddisiM / se nUNaM bhaMte! savvaMti savvAsaMti phusamANakAlasamayaMsi jAvatiyaM khettaM phusai tAvatiyaM phusamANe puTThetti cattavvaM siyA ?, haMtA ! goyamA ! savvaMti jAva vattavvaM siyA / taM bhaMte! kiM puDhaM phusai apaThaM phusai ? jAva niyamA chaddisiM / vR. 'jAvaiyAo' ityAdi, yatparimANAt 'uvAsaMtarAo' tti 'avakAzAntarAt' AkAzavizeSAdavakAzarUpAntarAlAdvA, yAvatyavakAzAntare sthita ityarthaH 'udayaMte' tti 'udayan' udgacchan 'cakkhupphAsaM 'ti, cakSuSoSTeH sparza iva sparzona tu sparza eva cakSuSo'prAptakAritvAditi cakSusparzastaM 'havvaM'ti zIghraM, sa ca kila sarvAbhyAntaramaNDale saptacatvAriMzati yojanAnAM sahasreSu dvayoH zatayostriSaSTau (47263) ca sAdhakAyAM varttamAna udaye dRzyate, astasamaye'pyevam, evaM pratimaNDalaM darzane vizeSo'sti, sa ca sthAnAntarAdavaseyaH, 'savvaosamaMta 'tti 'sarvataH ' sarvAsu dikSu 'samantAt ' vidikSu, ekArthIvaito, 'obhAseI' tyAdi 'sthAnAntarAdavaseyaH, 'savcao samaMta"tti 'sarvataH sarvAsu dikSu 'samantAt' vidikSu, ekArthauvaito, 'obhAseI'tyAdi 'avabhAsayati' ISatprakAzayati yathA sthUlatarameva vastu dRzyate 'udaghotayati' bhRzaM prakazayati yathA sthUlameva dRzyate 'tapati' upanIzatItaM karoti yathA vA sUkSmaM pipIlikAdi dRzyate tathA karoti 'prabhAsayata' atitApayogAdvizeSato'panItazItaM vidhatte yathA vA sUkSmataraM vastu dRzyate tathA karotIti / etatkSetramevAzrityAha 'taM bhaMte 'tyAdi 'taM bhaMte tti yat kSetramavabhAsayati yadudyotayati tapati prabhAsayatica'tat' kSetraM kiM bhadanta ! spRSTamavabhAsayati aspRSTamavabhAsayati ?, iha yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'goyamA ! puTThaM obhAsei noapuDaM, taM bhaMte! ogADhaM obhAsei anogADhaM obhAsei ?, Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/6/69 goyamA ! ogADhaM obhAsei no anogADhaM, evaM anaMtarogADhaM obhAsei paraMparogADhaM, taM bhaMte!, kiM aNuM obhAsa i bAyaraM obhAsai ?, goyamA ! aNuMpi obhAsai bAyaraMpi obhAsai, taM bhaMte ! uhuM obhAsai tiriyaM obhAsada Ahe obhAsada ?, goyamA ! uhuMpi 3, taM bhaMte! AI obhAsai majjhe obhAsai aMte obhAsai ?, goyamA nAnu AI 3, taM bhaMte!, savisae obhAsai avasae obhAsai goyamA ! savisae obhAsai no avisae, taM bhaMte! AnupuviM obhAsei anAnupuvviM obhAsai goyamA ! AnupuvviM obhAsai no anAnupuvviM, taM bhaMte! kaidisiM obhAsai ?, goyamA ! niyamA chaddisiM 'ti / eteSAM ca padAnAM prathamoddezakenArakAhArasUtra vyAkhyA dhzyeti / ya eva 'obhAsai' ityanena saha sUtraprapaJca uktaH sa eva 'ujjoyaI' tyAdinA padatrayeNa vAcya iti darzayannAha evaM 'ujjIveI 'tyAdi / pRSTaM kSetraM prabhAsatItyuktam, atha sparzanAmeva darzayannAha 'savvaMti 'tti prAkRtatvAt 'sarvataH sarvAsu dikSu 'savvAvaMti' tti prAkRtatvAdeva sarvAtmanA sarveNa vA''tapenApatti-vyAptiryasya kSetrasya tatsarvApatti, athavA sarvaM kSetram, itizabdo viSayabhUtaM kSetraM sarvaM na tu samastabhevetyasyArthasyopapradarzanArthaH, tathA sarveNAtapenAto-vyAptiryasya kSetrasya tatsarvApam itizabdaH sAmAnyataH sarveNAtapena vyAptiryasya kSetrasya tatsarvApam, itizabdaH sAmAnyataH sarveNAtapena vyAptirna tu pratipradezaM sarveNetyasyArthasyopapradarzanArthaH, athavA spRzataH sUryasya sparzanAyAH kAlasamayaH spRzatakAla- samayastatra Atapeneti gamyate, yAvatkSetraM spRzati sUrya iti prakRtaM tAvatkSetraM spRzyamAnaM spRSTamiti vaktavyaM syAditi praznaH intetyAdyuttaraM, spRzyamAnaspRSTayozcaikatvaM prathamasUtrAdavagantavyamiti / sparzanAmevAdhikRtyAha mU. (70) loyaMte bhaMte! aloyataM phusai aloyaMtevi loyaMtaM phusai ?, haMtA goyamA ! loyaMte aloyaMtaM phusai aloyaMtevi loyaMtaM phusai 3 / taM bhaMte! kiM puDhaM phusai apuThThe phusai ! jAva niyamA chaddisiM phusai / dIvaMte bhaMte ! sAgaraMtaM phusai sAgaraMtevi dIvaMtaM phusai ?, haMtA jAva niyamA chaddisiM phusai evaM eeNaM abhilAveNaM udayaMte poyaMtaM phusai chidaMte dUsaMtaM chAyaMte AyavaMtaM jAva niyamA chaddisiM phusai / vR. 'loyaMte bhaMte ! aloyaMta' mityAdi, lokAntaH sarvato lokAvasAnam, alokAntastu tadantara eveti / ihApi 'puTThe phusai' ityAdisUtraprapaJco 6zyaH, ata evoktaM 'jAva niyamA chaddisiM ti etadbhAvanA caivaM spRSTamalokAntaM lokAntaH spRzati, spRSTatvaM ca vyavahArato dUrasthasyApi dRSTaM yatha cakSusparza ityata ucyate - avagADham - AsannamityarthaH, avagADhatvaM cAsattimAtramapi syAdata ucyateanantarAvagADham avayavadhAnena saMbaddhaM, na tu paramparA'vagADhaM zrRGkhalAkaTikA iva parampAsambaddhaM, taM dhANuM spRzati, alokAntasya kvacidvivakSayA pradezamAtratvena sUkSmatvAt, bAdaramapi spRzati, kacidvivakSayaiva bahupradezatvena bAdaratvAt, tamUrdhvamadhastiryak ca spRzati, urddhAdidikSulokAntasyAlokAntasya ca bhAvAt, taM cAdau madhye'nte ca spRzati / katham ?, adhastiryagUrdhvalokaprAntAnAmadimadhyAntakalpanAt, taM ca svaviSaye spRzatispRSTAvagADhAdau, nAviSaye'spRSTAdAviti, taM cAnupUrvA spRzati, AnupUrvI ceha prathame sthAne lokAntasta Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-6 87 to'nantaraM dvitIye sthAne'lokAnta ityevamasthAnatayA spRzati, anyathA tu sparzanaiva na syAt, taM caSaTsu dikSu spRzati, lokAntasya pArzvataH sarvato'lokAntasya bhAvAt, iha ca vidikSusparzanA nAsti, dizAM lokaviSkambhapramANatvAd vidizAM ca tatparihAreNa bhaavaaditi| ___ evaMdvIpAntasAragAntAdisUtreSuspRSTAdipadabhAvanA kAryA, navaraM dvIpAntasAgarAntAdisUtre 'chaddisiM' ityasyaivaM bhAvanA-yojanasahasrAvagADhA dvIpAzca samudrAzca bhavanti, tatazcoparitanAnadhastanAMzca dvIpasamudrapradezAnAzritya UrdhvAdhodigdvayasya sparzanAvAcyA, pUrvAdidizAMtupratItaiva, samantatasteSAmavasthAnAt / / 'udayaMte poyaMta'ti nadyAdhudakAntaH 'potAntaM' nauparyavasAnam, ihApyucchyApekSayA urddhadik-sparzanA vAcyA jalanimajjena veti| "chidaMte dUsaMta'nti chidrAntaH 'dUSyAntaM' vastrAntaM spRzati, ihApi SaDdisparzanAbhAvanA vastrecchyApekSayA, athavA kambalarUpavastrapoTTalikAyAMtanmadhyotpannajIvabhakSaNena tanmadhyarandhrApekSayA lokAntasUtravat SaDdiksparzanA bhAvayitavyA / "chAyaMteAyavaMta'tiihachAyAbhedena SaDdigbhAvanaivam-AtapevyomavartipakSiprabhRtidravyasya yA chAyA tadanta AtapAntaM catasRSu dikSu spRzati tathA tasyA eva chAyAyA bhUmeH sakAzAttadravyaM yAvaducchrayo'sti, tatazcachAyAnta AtapAntamUrdhvamadhazca spRzati, athavA prAsAdavaraNDikAderyA chAyA tasyA bhitteravatarantyA ArohantyA vA'nta AtApAntamUrdhvamadhazca spRzatIti bhAvanIyama, athavA tayorevachAyA''tapayoH pudgalAnAmasaGghayeyapradezAvagAhitvAducchrayasadbhAvaH, tatsadbhAvAghodhiovibhAgaH, tatazca chAyAnta AtapAntamUrdhvamadhazca spshtiiti| sparzanA'dhikArAdeva ca prANAtipAtAdipApasthAnaprabhavakarmasparzanAmadhikRtyAha mU. (71) asthibhaMte ! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajai ?, haMtA asthi / sAbhaMte ! kiM puTThA kajjai apuThThA kajjai ?, jAva nivvAdhAeNaM chadisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM siya caudisiM siya pNcdisiN| sAbhaMte ! kiM kaDA kajai akaDA kajjai?, goyamA ! kaDA kaJjai no akaDA kajjai / sA bhaMte ! kiM attakaDA kajai parakaDA kajjai tadubhayakaDA kajai?, goyamA! attakaDA kajjai no parakaDA kajjainotadubhayakaDA kajjai / sAbhaMte! kiMAnupuTviM kaDA kajjai anAnupubbi kaDA kajai?, goyamA! Anupuci kaDA kAino anAnupubbi kaDA kajai, jAya kaDAjA yakajaijAyakajissai savvAsA AnupubbiM kaDA no anAnupuci kaDatti vattabbaM siyaa| atthiM NaM bhaMte ! neraiyANaM pANAivAyakiriyA kajai ?, haMtA asthi / sA bhaMte ! kiM puTThA kajai apuThThA kajai jAva niyamA chadisiM kajjai, sA bhaMte ! kiM kaDA kajjai akaDA kajjai?, taM ceva jAva no aNanAnupuTviM kaDatti vattavyaM siyA, jahA neraiyA tahA egidiyavajA bhANiyavvA, jAva vemANiyA, egidiyA jahA jIvA tahA bhaanniyvyaa| jahApANAivAetahAmusAvAetahAadinAdANe mehuNepariggahe kohe jAva micchAdasaNasalle, evaM ee aTThArasa cauvIsaM daMDagA bhANiyavvA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ttibhaMgavaM goyame samaNaM bhagavaMjAva vihrti| vR. 'asthi tti astyayaM pakSaH-'kiriyA kajjai'tti, kriyata iti kriyA-karma sA kriyatebhavati, 'puDhe' ityAdevyArkhayApUrvavat / kaDA kajjaittikRtAbhavati, akRtasya karmaNo'bhAvAt, Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 bhagavatIagasUtraM 9/-16/71 'attakaDA kajjaitti AtmakRtameva karma bhavati, nAnyathA / 'anAnupuTviM kaDA kajjaitti pUrvapazcAdvibhAgo nAsti yatra tadanAnupUrvIzabdenocyata iti / _ 'jahA neraiyA tahA egiMdiyavajA bhANiyavya'tti nArakavadasurAdayo'pi vAcyAH, ekendriyavarjA, te tvanyathA, teSAM hi dikpade nivvAdhAeNaM chaddisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM' ityAdevizeSAbhilApasya jIvapadoktasya bhAvAt, ata evAha egidiyAjahAjIvA tahAbhANiyavya'tti 'jAvamicchadaMsaNasalle ihayAvatkaraNAt 'mANe mAyA lobhe pejje' anabhivyaktamAyAlobhasvabhAvamabhiSvaGgamAtraM prema 'dose' anabhivyaktakrodhamAnasvarUpamaprItimAtraM dveSaH 'kalahaH' rATi 'ababmakkhANe' asadoSAviSkaraNaM 'pesunne' pracchannamasadoSAviSkaraNaM 'paraparivAe' viprakIrNaM pareSAM guNadoSavacanam 'arairaI' aratimohanIyodayaccittodvaigastatphalA rati-viSayeSu mohanIyodayAccittAbhiratiraratirati, 'mAyAmose' tRtIyakaSAyadvitIyAzravayoH saMyogaH, anenacasarvasaMyogA upalakSitAH, athavAveSAntarabhASAntarakaraNena yatparavaJcanaM tanmAyAmRSeti, mithyAdarzanaMzalyamiva vividhavyathAnibandhana-tvAnmithyAdarzanazalyamiti / ___evaM tAvadgautamadvAreNa karma prarUpitaM, tacca pravAhataH zAzvatamityataH zAzvatAneva lokAdibhAvAn rohakAbhidhAnamunipuGgavadvAreNa prarUpayituM prastAvayannAha mU. (72) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtevAsI rohe nAma anagAre pagaibhaddae pagaimaue pagaiviNIe pagaiuvasaMte pagaipayagukohamANamAyAlobhe miumaddavasaMpanne allINe bhaddaeviNIe samaNassa bhagavao mahAvIrassaadUrasAmaMteuTuMjANUahosire jhANakoTTovagae saMjameNaMtavasA appANaM bhAvamANe viharai, taeNaM se rohe nAmaManagAre jAyasaDDhe jAva pajjuvAsamANe evaM vadAsI-puTviM bhaMte ! loe paccha aloe pubbiM aloe paccha loe ?, rohA ! loe ya aloe ya pudipete pacchapete dovi ee sAsayA bhAvA, aNananupubbI esA rohA puci bhaMte ! jIvA paccha ajIvA pubbiM ajIvA paccha jIvA?, jaheva loe ya aloe ya taheva jIvA ya ajIvA ya, evaM bhavasiddhiyA ya abhavasiddhIyA ya siddhI asiddhI siddhA asiddhA puTviM bhaMte! aMDae paccha kukkuDI pucci kukkuDI paccha aMDae?, rohA ! se NaM aMDae kao bhayavaM! kukkuDIo, sANaM kukkuDI kao?, bhaMte ! aMDayAo, evAmeva rohA ! se ya aMDae sAya kukkuDI, pubbiMpete pacchapete duvete sAsayA bhAvA, anAnupubbI esA rohA! pubbiM bhaMte ! loyaMte paccha aloyaMte puvvaM aloyaMte paccha loyaMte ?, rohA! loyaMte ya aloyaMte ya jAva anAnupuvvI esA rohA ! puTviM bhaMte ! loyaMte paccha sattame uvAsaMtare puccha, rohA! loyaMte ya sattame uvAsaMtare pubbiMpi dovi ete jAva anAnupubbI esA rohA! evaM loyaMte yasattame yatanuvAe, evaM dhanavAeghanodahi sattamA puDhavI, evaM loyaMte ekekeNaM saMjoeyavve imehiM ThANehiM-taMjahA vR. 'pagaibhaddae'tti svabhAvata eva paropakArakaraNazIlaH 'pagaimaue'tti svabhAvata eva bhAvamArdavikaH,ata eva 'pagaiviNIe'ttitathA pagaiuvasaMte'ttikrodhodayAbhAvAt 'pagaipayaNukohamANamAyAlobhe' satyapikaSAyodayetatkAryAbhAvAt pratanukrodhAdibhAvaH miumaddavasaMpane'tti Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, varga:-, uddezakaH-6 mRdu yanmArdavam - atyarthamahaGkR tijayastatsaMpannaH prApto gurUpadezAd yaH sa tathA 'AlINe 'tti gurusa - mAzritaH saMlInovA, 'bhaddae' tti anupatApako gurizikSAguNAt, 'viNIe 'tti gurusevAguNAt 'bhavasiddhIyA ya'tti gurusamAzritaH saMlInovA, 'bhaddae 'tti anupatApako guru zikSAguNAt, 'viNIe'tti gurusevAguNAt 'bhavasiddhIyA ya'tti bhaviSyatIti bhavA bhavA siddhi-nirvRtiryeSAM te bhavasiddhikAH, bhavyA ityarthaH, 'sattame uvAsaMtare 'tti saptamapRthivyA adhovarttAkAzamiti / sUtrasaGgrahagAthe ke ? mU. (73) ovAsavAyaghanaudihi puDhavI dIvA tha sAgarA vAsA / neraiyAI atthiya samayA kammAI lessAo // vR. tatra 'ovAse' tti saprAvakAzAntarANi 'vAya'tti tanucAtAH ghanavAtAH 'ghaNaudahi'tti dhanodadhayaH sapta 'puDhavi'tti narakapRthivyaH saptaiva 'dIvA ya'tti jambUdvIpAdayo'saGkhyAtAH asaGkhyeyA eva 'sAgarAH' lavaNAdayaH 'vAsa' tti varSANi bharatAdIni saptaiva 'neraiyAi' tti caturviMzatidaNDakaH 'atthi, ya'tti astikAyAH paJca 'samaya'tti kAlavibhAgAH karmANyaSTau lezyAH SaT / diTThI daMsaNa nANA sanna sarIrA ya joga uvoge| davvapaesA pajjava addhA kiM puvvi loyaMte ? // pU. (74) vR. dRSTayo- mithyASTyAdayastisraH, darzanAni catvAri jJAnAni paJca saJjJAzcatasraH zarIrANi paJca yogAstrayaH upayogau dvau dravyANi SaT pradezA anantAH paryavA anantA eva 'addha' tti atItAddhA anAgatAddhA sarvAddhA ceti, 'kiM pucci loyaMti' tti, ayaM sUtrAbhilApanirdezaH, tathaiva pazcimasUtrabhilApaM darzayannAha 89 mU. (75) puvviM bhaMte! loyaMte paccha savvaddhA / jahA loyaMteNaM saMjoiyA savve ThANA ete evaM aloyaMteNavi saMjoeyavvA savve / puvviM bhaMte! sattame uvAsaMtare paccha sattame tanuvAe ?, evaM sattamaM uvAsaMtaraM savvehiM samaM saMjoeyavvaM jAva savvaddhAe / puvviM bhaMte! sattame tanuvAe paccha sattame ghanavAe, eyaMpi taheva neyavvaM jAva savvaddhA, evaM uvarillaM ekkekkaM saMjoyaMtaNe jo jo hidvillo taM taM uDuMteNaM neyavvaM jAva atIya anAgayaddhA paccha savvaddhA jAva anAnupuvvI esA rohA sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti ! jAva viharai // bR. 'puvi bhaMte! loyaMte paccha savvaddhe'tti / etAni ca sUtrANi zUnyajJAnAdivAdanirAsena vicitrabAhyAdhyAtmikavastusattA'bhidhAnArthAni IzvarAdikRtatvanirAsena cAnAditvAbhidhAnArthAnIti lokAntAdilokapadArthaprastAvAdatha gautamamukhena lokasthitiprajJApanAyAha-ayaM sUtrAbhilApaH mU. (76) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM jAva evaM vayAsI-kativihA NaM bhaMte! loyaThThitI paNNattA ?, goyamA ! aTThavihA loyadvitI pannattA, taMjahA- AgAsapaiTThie vAe 9 vAyapai-TTie udahI 2 udahIpaiDiyA puDhavI 3 puThavipaiTTiyA tasA thAvarA pANA 4 ajIvA jIva- paiTTiyA 5 jIvA kammapaTTiyA 6 ajIvA jIvasaMgahiyA 7 jIvA kammasaMgahiyA 8 | sekeNaNaM bhaMte! evaM vui ? - aDavihA jAva jIvA kammasaMgahiyA ?, goyamA ! se jahAnAma - kei purise vatthamADovei vatthimADovittA uppiM sitaM baMdhai 2 majjheNaM gaThi baMdhai 2 uvarillaM gaThiM mugai 2 uvarillaM detaM vAmei 2 uvarillaM detaM vAmettA uvarillaM desaM AuyAyassa pUrei 2 uppiMsi taM baMdhai 2 majjhillaM gaThiM muyai / Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 1/-/6/76 se nUrNa goyamA! se AuyAe tassa vAuyAyassa uppiM uvaritale ciTThai?, haMtA ciTThai, se teNaTeNaM jAva jIvA kammasaMgahiyA, se jahA vA kei purise vasthimADovei 2 kaDIe baMdhai 2 atthAhamatAramaporasiyaMsi udagaMsi ogAhejA, se nUNaM goyamA ! se purise tassa AuyAyassa uvarimatale ciThThai ?,haMtA ciThThai, evaM vA avihA loyahiI pannattA jAva jIvA kammasaMgahiyA vR. AkAzapratiSThito vAyuH-tanuvAtaghanavAtarUpaH, tasyAvakAzAntaropari sthitatvAt, AkAzaM tu svapratiSThitameveti na tatpratiSThAcin kRteti / tathA vAtapratiSThita udadhighanodadhistanuvAtaghanavAtopari sthitatvAt 2 / tathA udadhipratiSThitA pRthivI, ghanodadhInAmupari sthitatvAt ratnaprabhAdInAM, bAhulyApekSayA cedamuktam, anyathA ISayAgbhArA pRthivI AkAzapratiSThitaiva / tathA pRthivIpratiSThitastrasasthAvarAH prANAH, idamapiprAyikameva, anyathA''kAzaparvatavimAnapratiSThitA api te santiti 4 / tathA'jIvAH-zarIrAdipudgalarUpAjIvapratiSThitAH, jIveSu teSAM sthitatvAt 5|tthaajiivaaH karmapratiSThitAH, karmasu-anudayAvasthakarmapudgalasamudAyarUpeSusaMsArijIvAnAmAzritatvAt, anye tvAH-jIvAH karmabhiH pratiSThitAH-nArakAdibhAvenAvasthitAH 6 / tathA ajIvAjIvasaMgRhItAH, manobhASAdipudgalAnAMjIvaiH saMgRhItatvAta, athAjIvAH jIvapratiSThitAstathA'jIvA jIvasaMgRhItA ityetayoH ko bhedaH?, ucyate, pUrvasmin vAkye AdhArAdheyabhAva uktaH, uttare tu saMgrAhyasaMgrAhakabhAva iti bhedaH, yacca yasya saMgrAhyaM tattasyAdheyamapyarthApattitaH syAd yathA'pUpasya tailamityAdhArAdheyabhAvo'pyuttaravAkye dRzya iti7| tathA jIvAH karmasaMgRhItAH saMsArijIvAnAmudayaprAptakarmavazavartitvAt, ye ca yadvazAste tatra pratiSThitAH, yathA ghaTe rUpAdaya ityevamihApyAdhArAdheyatA zyeti / 'se jahAnAmae kei'tti, sa 'yathAnAmakaH' yatprakAranAmA, devadattAdinAmetyarthaH, athavA 'se' iti sa 'yathA' iti dRSTAntArtha 'nAma' iti saMbhAvanAyAm 'e' iti vAkyAlaGkAre, 'vatyi'ti basti' iti ADovei'tti ATopayet vAyunA pUrayet, 'uppiM siyaMbaMdhaiti upari sitaM 'SiJbandhane' iti vacanAt ktapratyayasya ca bhAvArthatvAt karmArthatvAdvA bandhaM-granthimityartha 'bandhAti' karotItyarthaH, athavA uppiMsittiupari 'ta'miti basti 'se AuyAe'tti, so'pkAyastasya vAyukAyasya 'uppiti upari, uparibhAvazca vyavahArato'pi syAdityata Aha-uparitale sarvoparItyarthaH, yathA vAyurAdhAro jalasya dRSTa evamAdhArAdheyabhAvo bhavati AkAzadhanavAtAdinAmiti bhAvaH, AdhArAdheyabhAvazca prAgeva sarvapadeSu vyaJjita iti / atthAhamatAramaporusiyaMsitti, astAdham-avidyamAnastAdham-agAdhamityarthaH, astAdhovA nirastAdhastalamivetyarthaH, ataevAtAraM-tarItumazakyaM, pAThAntareNApAraM-pAravarjitaM, puruSaHpramANamasyetipauruSeyaMta pratiSedhAdapauruSeyaMtataHkarmadhArayo'tastatra, makArazcaihAlAkSaNikaH, 'evaM vA' ityatra vAzabdo dRSTAntAntaratAsUcanArthaH / lokasthityadhikArAdevedamAha-asthiNa mityAdi, aneya tyAhuH-ajIvA jIvapaiDiyA' ityAdeH padacatuSTayasya bhAvAnArthamidamAha mU. (77) asthiNaMbhaMte! jIvAya poggalA ya annamanabaddhA annamanapuTTA annamanamogADhA annamantrasiNehapaDibaddhA annamanadhaDattAe ciTThati ?, haMtA ! asthi / se keNaTeNaM bhaMte ! jAva ciTThati ?, goyamA ! se jahAnAmae-harade siyA puNNe puNNappamANe volaTTamANe vosaTTamANe Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-6 samabharadhaDatAeciTTai, ahe NaM kei purise taMsi haradesiegaMmahaM nAvaM sayAsavaMsayachiDuMogAhejA se nUNaM goyamA! sANAvA tehiM AsavadArehiM ApUsmANI 2 puNNA puNNappamANA bolaTTamANA vosaTTamANA samabharadhaDattAe ciTThai?, haMtA ciTTai, se teNadveNaM goyamA! asthi NaM jIvA ya jAva citttthti| kha. 'poggale tikarmazarIrAdipudgalAH 'annamannabaddhatti anyo'nyapudgalAnAMpudgalAzca jIvAzca jIvAnAM saMbaddhA ityarthaH, kathaM baddhAH ityAha- annamannapuTThA' pUrvaM sparzanAmAtreNAnyo'nyaM spRSTAstato'nyo'nyaMbaddhAH, gADhataraM saMbaddhA ityarthaH, 'annamannamogADha'ttiparaspareNa lolIbhAvaM gatAH, anyo'nyaM snehapratibaddhA iti, atra rAgAdirUpaH snehaH, ydaah||1|| "snehA bhyaktazarIrasya reNunA zliSyate yathA gaatrm| rAgadveSaklinnasya karmabandho bhavatyevam / / iti, ata eva 'annamannadhaDattAe'tti anyo'nyaM ghaTA-samudAyo yeSAM te'nyo'nyaghaTAstabhAvastattA tayA'nyo'nyaghaTatayA / 'harae siya'tti 'hado' nadaH syAt bhavet 'puNNe'tti bhRto jalasya, saca kiJcinyUno'pi vyavahArat syAdat Aha-'puNNappamANe'tti pUrNapramANaH pUrNa vAjalenAtmanomAnaMyasya sa pUrNAmamAnaH 'volamaTTamANe tivyapalo'yan atijalamaraNAcchadyamAnajala ityarthaH 'vosaTTamANe tti jalaprAcuryAdeva vikazan-sphArIbhavan varddhamAna ityarthaH 'samabharaghaDatAe'ttisamona viSayamo ghaTaikadezamanAzritatvena bharo-jalasamudAyo yatrasasamabharaH sarvathA bhRto vA samabharaH, samazabdasya sarvazabdArthatvAt, samabharazcAsaughaTazceti samAsaH, samabharaghaTa iva samabharaghaTastabhAvastattA tayA samabharaghaTatayA, srvthaabhRtghttaakaartyetyrthH| ..'ahe NaM' ti ahezabdo'thArtha athazabdazcAnantaryArthaH, Namiti vAkyAlaGkAre, 'mahaMti mahatIM 'sayAsavaMti Azravati-ISatmaratijalaM yaiste AzravAH-sUkSmarandhrANi santo-vidyamAnAH sadAvA-sarvadAzatasaGkhyA vA''zravA yasyAMsA sadAzravAH zatAzravAvA'tastAm, evaM sayachiDu' navaraMchidraM-mahattaraMrandhram, ogAhejatti avagAhayet' pravezayed 'AsavadArehitiAzravacchidraiH 'ApUramANI'tti ApUryamANA jaleneti shessH| ___ iha dvivacanamAbhIkSNaye, 'puNNe' tyAdi prAgvannavaraM 'vosaTTamANA' ityAdI vRddhairayaM vizeSa uktaH-'vosaTTamANA' bhRtA satIya yA tatraivanimajjati socyate samabharaghaDattAe'tti hadakSiptasamabharaghaTavad hRdasyAdhastyodakena saha tiSThatItyarthaH, yathA nauzca hradodakaMcAnyo'nyAvagAhena vartate evaM jIvAzca pudgalAzceti bhaavnaa| lokasthitAvevedamAha mU. (78) asthi NaM bhaMte ! sayA samiyaM suhame siNehakAye pavaDai ?, haMtA atthiA se bhaMte kiM uDDhe pavaDai ahe pavaDai tirie pavaDai ?, goyamA ! uDDevi pavaDai ahe pavaDai tirievi pavaDai, jahA se badare AuyAe annamannasamAutte ciraMpi dIhakAlaM ciitahA NaM sevi?, no iNaDhe samaDhe, se NaM khippAmeva viddhaMsamAgacchai / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| vR. 'sadA sarvadA 'samiyaMti saparimANaM na bAdarApkAyavadaparimitamapi, athavA 'sadA' .. iti sarva Su samita'miti rAtrau divasasya capUrvAparayoH praharayoH, tatrApikAlasyasnigdhetarabhAva Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 1/-/6/78 mapekSya bahutvamalpatvaM cAvaseyamiti, ydaah||1|| "paDhamacarimAu sisire gimhe addhaM tu tAsiM vjettaa| pAyaM Thave siNehAirakhaNaDA pavese vA // " lepitapAtraMbahirnasthApayetsnehAdirakSaNAyeti, sUkSmaH snehakAya' iti apkAyavizeSa ityarthaH 'uDDe 'tti Urdhvaloke vartulavaitADhyAdiSu ahe'tti adholokanAmeSu 'tiriya titiryagloke 'dIhakAlaM ciTThaitti taDAgAdipUraNAt, 'viddhaMsamAgacchaitti svalpatvAttasyeti / zatakaM-1 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-1 uddezakaH-7:vR.atha saptama Arabhyate, tasyacaivaMsambandhaH-vidhvaMsamAgacchatItyuktaMprAk iha tutadviparyaya utpAdo'bhidhIyate, athAva lokthitimAguktAihApisaiva, tathA neraie'tti yaduktaM saGgrahiNyAM taccAvasarAyAtamihocyata iti, tatrAdisUtram mU. (79) neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajamANe kiM deseNaM desaM uvavajai deseNaM savvaM uvavajai savveNaM desaM uvavajjai sabveNaM savvaM uvavanai ?, goyamA ! no deseNaM desaM uvavajjai no deseNaM savvaM uvavanai no savveNaM desaM uvavaJjai savveNaM savvaM uvvji| jahA neraie evaM jAva vemANie 1 / / vR. neraieNaMbhaMte! neraiesuuvavajjamANe'tti, nanUtpadyamAnaevakathanArakaiti vyapadizyate anutpannatvAt, tiryagAdivaiti, atrocyate, utpadyamAna utpanna eva, tadAyuSkodayAt, anyathA tiryagAdyAyuSkAbhAvAnnArakAyuSko'daye'pi yadi nArako nAsau tadanyaH ko'sau ? iti, 'kiM deseNaM desaM uvavajjaitti dezena ca dezena ca yadutpAdanaM pravRttaM taddezenadezaM, chAndasatvAcAvyayIbhAvapratirUpaH samAsaH, evamuttaratrApi, tatrajIvaH kiM 'dezena' svakIyAvayavena dezena' nArakAvayavino'zatayotpadyate athavA dezena dezamAzrityotpAdayitveti zeSaH, evamanyatrApi / tathA 'deseNaM savvaM ti dezena ca sarveNa ca yat pravRttaM tadezenasarvaM, tatra dezena-svAvayavena sarvataH-sarvAtmanA nArakAvayavitayotpadyata ityarthaH, AhozcitsarveNa-sarvAtmanAdezato-nArakAMzatayotpadyate, athavA 'sarveNa' sarvAtmanA sarvato nArakatayeti praznaH 4, atrottaram-na dezenadezatayotpadyate, yato na pariNAmikAraNAvayavena kAryAvayavo nivartayate, tantunA paTApratibaddhapaTapradezavat, yathA hi paTadezabhUtena tantunA paTApratibaddhaH paTadezonanirvatayatetathA pUrvAtayavipratibaddhena taddezenottarAvayavidezo nanirbatyata iti bhAvaH / tathA nadezena sarvatayotpadyate, aparipUrNakAraNattvAt, tantunA paTaiveti |tthaan sarveNa dezatayotpadyate, saMpUrNapariNAmikAraNattvAt, samastaghaTakAraNairghaTaikadezavat / 'savveNaM savvaM uvavajaI' sarveNa tu sarva utpadyate, pUrNakAraNasamavAyAd, ghaTavaditi cUrNivyAkhyA, ttiikaakaarstvevmaah| kimavasthita eva jIvo dezamapanIya yatrotpattavyaM tatra dezata utpadyate ? 1, athavA dezena sarvata utpadyate ? 2, athavA sarvAtmanA yatrotpattavyaM tasya deze utpadyate ? 3, athavA sarvAtmanA sarvatra? 4iti / eteSupAzcAtyabhaGgaugrAhyo, yataH sarveNa-sarvAtmapradezavyApAreNelikAgatauyatrotpattavyaM Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, varga:-, uddezakaH -7 93 tasya deze utyadyate, taddezenotpattisthAnadezasyaiva vyAptatvAt, kandukagatau vA sarveNa sarvatrotpadyate vimucyaiva pUrvvasthAnamiti etacca TIkAkAravyAkhyAnaM vAcanAntaraviSayamiti / utpAde cAhAraka ityAhArasUtram mU. (80) neraiya NaM bhaMte! neraiesu uvavajramANe kiM deseNaM desaM AhArei 1 deseNaM savvaM AhArei 2ra savveNaM desaM AhArei 3 savveNaM savvaM AhArei ? 4, goyamA ! no deseNaM desaM AhArei no deseNaM savvaM AhArei savveNa vA desaM AhArei savveNa vA savvaM AhArei, evaM jAva vemANie 2 neraie NaM bhaMte! neraiehiMto ubvaTTamANe kiM deseNaM desaM uvavaTTai ? jahA uvavajramANe taheva uvavaTTamANe'vi daMDago bhANiyavvo 3 / neraie NaM bhaMte! neraiehiMto uvavaTTamANe kiM deseNaM desaM AhAreha taheva jAva savveNa vA desaM AhA0 ? savveNa vA savvaM A0 1, evaM jAva vemANie nerai0 bhaMte! nera0 uvavatre kiM deseNaM desaM uvavanne, eso'vi taheva jAva savveNaM savvaM uvavanne ?, jahA uvavajramANe uvavaTTamANe ya cattAri daMDagA tahA uvavatreNaM uvavaTTeNavi cattAri daMDagA bhANiyavvA, savveNaM savvaM uvavanne savveNa vA desaM AhArei0 savveNa vA savvaM AhArei, eeNaM abhilAveNaM uvavannevi uvvaTTaNevi neyavvaM 8 / neraie NaM bhaMte! neraiesa uvavajramANe kiM arddhaNaM addhaM uvavajjai ? 9 addheNaM savvaM uvavajjai ? 2 savveNaM addhaM uvavajjai ? 3 savveNaM savvaM uvavajjai ? 4, jahA paDhamilleNaM aTTha daMDagA tahA addhevi aTTha daMDagA bhANiyavvA / navaraM jahiM deseNaM de uvavajjai tahiM addheNaM addhaM uvavajjai iti bhANiyavvaM / evaM nANattaM, ete savvevi solasadaMDagA bhANiyavvA / vR. tatra 'dezena deza' miti AtmadezenAbhyavahAryadravyadezamityevaM gmniiym| uttaram -'savveNa vAdesamAhAreitti, utpattyanantarasamayeSu sarvAtmapradezairAhArapudgalAn kAMzcidAdatte kAMzcidvimuJcati, taptatApi kAgatailagrAhakavimocakApUpavad, ata ucyate- dezamAhArayatIti, 'savveNa vA savvaM ti sarvAtmapradezairutpattisaye AhArapudgalAnAdatte eva prathamataH tailabhRtataptatApikAprathamasamayapatitApUpavadityucyate-sarvamAhArayatIti / utpAdastadAhAreNa saha prAgdaNDakAbhyAmuktaH, athotpAdapratipakSatvAdvarttamAnakAlanirdezasA- dharmyAJccodvarttanAdaNDakastadAhAradaNDakena saha 4 / tadanantaraM ca nodvarttanA'nutpannasya syAdityutpannatadAhAradaNDakau, utpannapratipakSatvAccodvadvRttatadAhAradaNDakAviti / pustakAntare tUtpAdatadAhAradaNDakAnantaramutpAde satyutpannaH syAdityutpannatadAhAradaNDakI, tatastUtpAdapratipakSatvAdadvarttanAyA udvarttanAtadAhAradaNDakau, udvarttanAyAM cauvR tataH syAdityudvRttatadAhAradaNDakI, kaNThyAzcaita iti / evaM tAvadaSTAbhirdaNDakairdezasarvAbhyAmutpAdAdi cintitam, athASTAbhirevArddhasarvAbhyAmutpAdAdyeva cintayannAha - 'neraieNa 'mityAdi 'jahA paDhamilleNaM' ti yathA dezena, nanu dezasya cArdhasya ca ko vizeSaH ?, ucyate, dezabhiAgAdiranekadhA, aMrddha tvekadhaiveti / utpattirudvarttanA ca prAyo gatipUrvikA bhavatIti gatisUtrANi - mU. (81) jIve NaM bhaMte! kiM viggahagatisamAvannae aviggahagatisamAvannae ?, goyamA ! fer viggahagaisamAvannae siya aviggahagatisamAvannage, evaM jAva vemaannie| jIvA NaM bhaMte ! Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 bhagavatIagasUtraM 1/-17/81 kiM viggahagaisamAvannayA aviggahagaisamAvannagA?, goyamA! viggahagaisamAvannagAvi avigghgismaavnngaavi| neraiyANabhaMte! kiM viggahagatisamAvanyAaviggahagatisamAvannagA?, goyamA! savvevi tAva hojA aviggahagatisamAvanagA 9/ahavA aviggahagatisamAvannagAya viggahagatisamAvanne ya 2 ahAva aviggahagatisamAvannagA ya viggahagaisamAvanagA y3| evaM jIvegiMdiyavajjo tiybhNgo| vR. 'viggahagaisamAvannae'tti vigraho-vakraM tapradhAnA gativigrahagati, tatra yadA vakreNa gacchati tadA vigrahagatisamApanna ucyate, avigrahagatisamApannastu RjugatikaH sthitovA, vigrahagatiniSedha-mAtrAzrayaNAt, yadi cAvigrahagatisamApanna Rjugatika evocyatetadA nArakAdipadeSu sarvadevAvigrahagatikAnAMyadbahutvaM vakSyati tanna syAd, ekAdInAmapi teSUtpAdazravaNAt, TIkAkAreNa tu kenApyabhiprAyeNAvigrahagatisamApanna Rjugatika eva vyAkhyAta iti| ___"jIvANaMbhaMte!' ityAdipraznaH, tatrajIvAnAmAnantyAtpratisamayaMvigrahagatimatAMtanniSedhavatAM ca bahUnAM bhAvAdAha-'viggahagaI ityAdi / nArakANAM tvalpatvena vigrahagatimatAM kadAcidasambhavAt sambhave'picaikAdInAmapiteSAM bhAvAd vigrahagatipratiSedhavatAMca sadaiva bahUnAM bhAvAt Aha-savvevi tAva hojja aviggahe'tyAdi vikalpatrayam, asurAdiSu etadevAtidezata Aha'eva'mityAdijIvAnAMnirvizeSANAmekendriyANAMcoktayuktyA vigrahagatisamApannattve tatpratiSedhe ca bahutvameveti na bhaGgatrayaM, tadanyeSu tu trayameveti, 'tiyabhaMgo'tti trikarUpo bhaGgastrikabhaGgo, bhaGgatrayamityarthaH / gatyadhikArAcyavanasUtram mU. (82) deve NaM bhaMte ! mahiDDie mahajuIe mahabbale mahAyase mahAsukhe mahAnubhAve aviukkaMtiyaMcayamANe kiMcivikAlaM hirivattiyaMdugaMchAvatiyaMparisahavattiyaM AhAraM no AhArei, aheNaM AhArei, AhArijjamANe AhAvirie pariNAmijjamANe pariNAmie pahINe ya Aue bhavai jattha uvavajai tamAuyaM paDisaMveei, taMjahA tirikkhajoNiyAuyaMvA maNussAuyaMvA?, haMtA goyamA! deveNaM mahiDDIejAva mnnussaauyvaa| vR. 'mahiDDie'ttimaharddhiko vimAnaparivArAdyapekSayA mahajjuie'ttimahAdyutikaHzarIrAbharaNAdyapekSayA 'mahabbale'tti mahAbalaH zArIraprANApekSayA 'mahAyase'tti mahAyazAH bRhatprakhyAti mahesa-kkhe'ttimahezo-mahezvara ityAkhyA-abhidhAnaM yasyAsau mahezAkhyaH 'mahAsokkhe'tti kacit 'mahAnu-bhAve'tti mahAnubhAvaH' viziSTavaikriyAdikaraNAcintyasAmaya aviukkaMtiyaMcayamANe"tti cyava-mAnatA kilotpattisamaye'pyucyataityata Aha-vyutkrAnti-utpattistaniSedhAdavyutkrAntikam, athavA vyavakrAnti-maraNaMtanniSedhAdavyavakrAntikaMtadyathA bhavatyevaMcyavamAno jIvamAno, jIvanneva maraNakAla ityarthaH, aviukkaMtiyaMcayaMcayamANe'ttikaciH zyate, tatraca 'cayaM zarIraM cayamANe'tti tyajjan 'kiJcivi kAlaM'ti kiyantamapi kAlaM yAvannAhArayediti yogaH, kutaH? ityAha ____ hIpratyayaM lajjAnimittaM, sa hi cyavanasamaye'nukrAnta eva pazyatyutpattisthAnamAtmanaH, dRSTvA ca taddevabhavavisazaM puruSaparibhujyamAnIstrIgarbhAzayarUpaM jiheti, hriyA ca nAhArayati, tathA 'jugupsApratyayaM kutsAnimittaM, zukrAderutpattikAraNasya kutsAhetutvAt, parIsahavattiyaMti Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, vargaH-, uddezakaH-7 95 iha prakramAt parISahazabdenAratiparISaho grAhyaH, tatazcAratiparISahanimittaM, dRzyate cAratipratyayAlloke'pyAhAragrahaNavaimukhyamiti, 'AhAra' manasA tathAvidhapudgalopAdAnarUpam, 'aheNaM ti atha lajjAdikSaNAnantaramAhArayati bumukSAvedanIyasya ciraMsoDhumazakyatvAditi, 'AhArijjamANe AhArie'ityAdau bhAvArtha prathamasUtravat / anena ca kriyAkAlaniSThAkAlayorabhedAbhidhAnetadIyA''hArakAlasyAlpatoktA, tadanantaraM ca 'pahINe ya Aue bhavaitti 'caH' samuccaye prakSINaM prahINaM vA''yurbhavati, tatazca yatrotpadyate manujatvAdI tamAuya'ti tasya-manujatvAderAyustadAyuH 'pratisaMvedayati' anubhavatIti?, 'tirikkhajoNiyAuyaM vA ityAdau devanArakAyuSoH pratiSedho, devasya tatrAnutpAdAditi / utpattyadhikArAdidamAha mU. (83) jIve NaM bhaMte gabbhaM vakkamANe kiM saiMdie vakkamai anidie vakkamai ?, goyamA siyasaiMdie vakkamai siya anidie vakkamai, sekeNadveNaM?, goyamA! dabiMdiyAiM paDuccaanidie vakkamai bhAviMdiyAiM paDucca saiMdie vakkamai, se tennttennN0|| jIve NaM bhaMte ! gabbhaM vakkamamANe kiM sasarIrI vakkamai asarIrI vakkamai?, goyamA! siya sasarIrI va0 siya asarIrI vakkamai0 se keNaTeNaM?, goyamA! orAliyaveucciyaAhArayAI paDucca asarIrIca0 teyAkammA0pa0 sasa0 vakka0se teNa?NaM goymaa!| jIve gaM bhaMte ! gabhaM vakkama-mANe tappaDhamayAe kimAhAramAhArei ?, goyamA! mAuoyaM piusukkaM taM tadubhayasaMsirlDa kalusaM kibbisaMtappaDhamayAe AhAramAhArei jIveNaMbhaMte ! gabbhagae samANe kimAhAramAhArei ?, goyamA! jaM se mAyA nANAvihAo rasavigaIo AhAramAhArei tadekadeseNaM oymaahaarei| jIvassaNaMbhaMte! gabdhagayassa samANassaasthi ucArei vA pAsavaNei vA khelei vA siMghANei vA vaMtei vA pittei vA ?, no iNaDe samaDhe, se keNaTTeNaM?, goyamA! jIve NaM gabbhagae samANae jamAhAreitaM ciNAitaM soiMdiyattAe jAva phAsiMdiyattAe ahiaTTimiMja-kesamaMsuromanahattAe, se tennddennN0| jIve NaM bhaMte! gabhagae samANe pabhU muheNaM kAvaliyaM AhAraM AhArittae?, goyamA !no iNaDhe samaDhe, se kepaTTeNaM ?, goyamA ! jIve NaM gabbhagae samANae savvao AhArei savvao pariNAmei savvao ussasai savvao nissasai abhikkhaNaM AhArei abhikkhaNaM pariNAmei abhikkhaNaM ussasai abhikkhaNaM nissasai Ahaca AhArei Ahacca pariNAmei Ahaca ussasai Ahacca nIsasai / / mAujIvarasaharaNIputtajIvarasaharaNI mAujIvapaDibaddhAputtajIvaMphuDA tamhA AhArei tamhA pariNAmei, aparAvi ya NaM puttajIvapaDibaddhA mAujIvaphuDA tamhA ciNAi tamhA uvaciNAi se teNaTeNaM jAva no pabhUmuheNaM kAvaliyaM AhAraM aahaaritte| kaiNaM bhaMte ! mAiaMgA pannattA?, goyamA! tao mAiyaMgA pannattA, taMjahA-mase soNie matthuluMge / kai NaM bhaMte ! piiyaMgA pannatA? goyamA ! tao piiyaMgA pannattA, taMjahA-ahi addhimijA kesmNsuromnhe| ammApiie NaM bhaMte ! sarIrae kevaiyaM kAlaM saMciThThai ?, goyamA ! jAvaiyaM se kAlaM Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 bhagavatIaGgasUtraM 1/-17/83 bhavadhAraNijje sarIrae avvAvanne bhavaievatiyaMkAlaM saMciThThai, aheNaM samae samae vokkasijjamANe 2 caramakAlasamayaMsi ghocchinne bhavai / / vR. 'gabbhaMvakkamamANe'tti, garbhavyutkrAmangarbhautpadyamAna ityarthaH 'dabiMdiyAiMtinirvRtyupakaraNalakSaNAni, tAni hIndriyaparyAptI satyAM bhaviSyantItyanindriya utpadyate, "bhAviMdiyAiMti labdhyupayogalakSaNAni, tAni ca saMsAriNaH srvaavsthaabhaaviiniiti| 'sasarIritti saha zarIreNeti sazarIrI, inasamAsAntabhAvAta, 'asarIri'tti zarIravAn zarIrI tanniSedhAdazarIrI 'vakkamaiti vyutkrAmati, utpadyata ityarthaH, 'tappaDhamayAe'tti tasyagarbhavyunamaNasya prathamatA tapathamatA tathA 'ki'mitita prAkRtatvAt katham ?, 'mAuoyaM'ti 'mAturojaH' jananyA ArtavaM, zoNitamityarthaH, 'piusukaM ti pituH zukram, iha yaditi zeSaH 'taMti AhAramiti yogaH, 'tadubhayasaMsiTuM'ti tayorubhayaM tadubhayadvayaM tacca tat saMzliSTaM ca saMsRSTaM vA-saMsargavattadubhayasaMzliSTaM tadubhayasaMsRSTaMvA 'jaMse'ttiyA tasyagarbhasattvasya mAtA 'rasavigaIo'tti rasarUpA vikRtI:-dugdhAdyA rasavikArAstAH 'tadegadeseNaM'ti tAsAM rasavikRtInAmekadezastadekadezastena saha oja AhArayatIti / 'uccAreiva'ttiuccAro-viSThA 'iti' upapradarzane 'vA' vikalpe khelo-niSThIvanaM 'siMghANaM'ti nAsikAzleSmA 'kesamaMsuromanahattAetti iha zmazrUNi-kUrcakezAH romaanni-kkssaadikeshaaH| 'jIveNa' mityAdi, savvao'ttisarvAtmanA abhikkhaNaM tipunaHpunaH Ahacca'tti kadAcidAhArayati kadAcinnAhArayati, tathAsvabhAvatvAt, yatazca sarvata AharayatItyAdi tato mukhena na prabhuH kAvalikamAhAramAhurtumiti bhAvaH, atha kathaM sarvata AhArayati? ityAha-mAujIvarasaharaNI' tyAdi, rasohiyate-AdIyate yayA sArasaharaNI nAbhinAlamityarthaH, mAtRjIvasya rasaharaNI mAtRjIvarasaharaNI, kimityAha-'puttajIvarasaharaNI putrasya rasopAdAne kAraNatvAta, kathamevamityAhamAtRjIvasya rasaharaNI mAtRjIvarasaharaNI, kimityAha puttajIvarasaharaNI' putrasya rasopAdAne kAraNatvAt, kathamevamityAha-mAtRjIvapratibaddhAsatIsAyataH 'puttajIvaMphuDa'tti putrajIvaMspRSTavatI, iha ca pratibaddhatA gADhasambandhaH, tadaMzatvAt, spRSTatA ca sambandhamAtram, atadaMzatvAt, athavA mAtRjIvarasaharaNI putrajIvarasaharaNI ceti dvenADyau staH, tayozcAdyA mAtRjIvapratibaddhA putrajIvaspRSTeti, 'tamhe'tiyasmAdevaMtasmAnmAtRjIvapratibaddhayA rasaharaNyA putrajIvasparzanA-dAhArayati "avarAviya'tti putrajIvarasaharaNyapicaputrajIvapratibaddhA satI mAtRjIvaMspRSTavatI 'tamha'tti yasmAdevaM tasmAccinoti zarIram, uktaM ca tntraantre||1|| "putrasya nAbhI mAtuzca, hRdi nADI nibdhyte| yayA'sau puSTimApnoti, kedAra iva kulyayA // " iti garbhAdhikArAdevedamAha-'kaiNa'mityAdi 'mAiaMga'tti ArttavavikArabahulAnItyarthaH 'matthuluMga'ttimastakabhejakam, anye tvAhuH-medaH phipphisAdi mastuluGgamiti / 'piiyaMga'tti paitRkAGgAni zukravikArabahulAnItyarthaH, 'aTTimiMja tti asthimadhyAvayavaH, kezAdikaM bahusamAnarUpatvAdekameva, ubhayavyatiriktAni tu zukrazoNitayoH samavikArarUpatvAt mAtApitroH sAdhAraNAke- zAdikaM bahusamAnarUpatvAdekameva, ubhayavyatiriktAni tu zukrazoNitayoH Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:, uddezakaH -7 samavikArarUpatvAt mAtApitroH sAdhAraNAnIti / 'ammApiie NaM' ti ambApaitRkaM, zarIrAvayaveSu zarIropacArAd, uktalakSaNAni mAtApitraGgAnItyarthaH, 'jAvaiyaM se kAlaM 'ti yAvantaM kAlaM ' se 'tti tat tasya vA jIvasya 'bhavadhAraNIyaM' bhavadhAraNaprayojanaM manuSyAdibhavopagrAhakamityarthaH, 'avvAvanne' tti avinaSTam, 'ahe NaM' ti upacayAntimasamayAdanantarametad ambApaitRkaM zarIraM 'vokkasi mANe ' tti vyavakRSyamANaM hIyamAnaM ! 97 garbhAdhikArAdevAparaM sUtram mU. (84) jIve NaM bhaMte! gabbhagae samANe neraiesu uvavajjejjA ?, goyamA ! atthegaie uvavajjejjA atthegaie no uvavajjejjA, se keNaTTeNaM ?, goyamA ! se gaM sannI paMciMdie savvAhiM pattIhiM paJjattae vIriyaladdhIe veDavviyaladdhIe parANIeNaM AgayaM socA nisamma paese nicchubhai ni0 2 veuvviyasamugdhAeNaM samohaNai samo0 2 cAuraMgiNiM sennaM viuvvai cAuraMgiNIsenaM viucvettA cAuraMgiNIe senAe parANIeNaM saddhiM saMgAmaM saMgAmei / seNaM jIve atthakAmae rajakAmae bhogakAmae kAmakAmae atthakaMkhie rajjakaMkhie bhogakakhie kAmakaMkhie atyapivAsie rajjapivAsie bhogapivAsie kAmapivAsie taccitte tammane tallese tadajjhavasie tattivvajjhavasANe tadaTThovautte tadappiyakaraNe tabbhAvaNAbhAvie eyaMsi NaM aMtaraMsi kAlaM kareja neraiesu uvavajjai, se teNaThTheNaM goyamA ! jAva atthegaie uvavajjejjA atthegaie no uvavajrejjA / jIve NaM bhaMte! gavbhagae samANe devalogesu uvavajjejjA ?, goyamA ! atyegaie uvavajjejjA atthegaie no uvavajjejjA, se keNaTTeNaM ?, goyamA ! se gaM sannI paMciMdie savvAhiM pajjattIhiM pajattae tahAruvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi AyariyaM dhammiyaM suvayaNaM socA nisamma tao bhavai saMvegajAyasaDDe tivvadhammANurAgaratte, se NaM jIve dhammakAmae puNNakAmae saggakAmae mokkhakAmae dhammakaMkhie puNNakaMkhie saggamokkhakaM0 dhammapivAsie puNNasaggamokkhapivAsie taccitte tammaNe tallese tajjhavasie tattivvajjhavasANe tadaTTovautte tadappiyakaraNe tabbhAvaNAbhAvie eyaMsi NaM aMtaraMsi kAlaM kare0 devalo0 uva0, se teNaTTeNaM goyamA !0 jIve NaM bhaMte! gabhagae samANe uttANae vA pAsillae vA aMbakhujjae vA accheja vA ciTThe vA nisIeja vA tuyaTTeja vA mAUe suyamANIe suvai jAgaramANIe jAgarai suhiyAe suhie bhavai duhiyAe duhie bhavai ?, haMtA goyamA ! jIveNaM gabbhagae samANe jAva duhiyAe duhie bhavai, ahe NaM pasavaNakAlasamayaMsi sIseNa vA pAehiM vA Agacchai samamAgacchai tiriyamAgacchai vinihAyamAgacchai / vaNavajjhANi ya se kampAI baddhAiM puTThAI nihattAI kaDAI puTThaviyAI abhiniviTThAI abhisamannAgayAI udinAiM no uvasaMtAI bhavaMti tao bhavai durUve duvvanne duggaMdhe dUrase duSphAse aniTTe akaMte appie asubhe amaNunne amaNAme hINassare dINasare aniTTassare akaMtassare appiyassare asubhassare amaNutrassare amaNAmassare aNAejavayaNe paJcAyAe yAvi bhavai, vannavajjhANi ya se kammAI no baddhAI pasatthaM neyavvaM jAva AdejjavayaNaM paJccAyAe yAvi bhavai / 57 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 bhagavatIaGgasUtraM 1/-19/84 sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte !! vR. 'gabhagae samANe'tti garbhagataH san mRtveti zeSaH 'egaie'tti sagarvarAjAdigarbharUpaH, sajJitvAdivizeSaNAni garbhasthasyApi narakaprAyogyakarmabandhasambhavAbhidhAyakatayoktAni, vIryalabdhyA vaikriyalabdhyA saMgrAmayatIti yogaH, athavA vIryalabdhiko vaikriyalabdhikazca samiti, 'parANIeNaMti parAnIkaM zatrusainyaM 'soca'ttiAkarNya 'nizamya' manasA'vadhArya paesenicchubhaitti (pradezAn) garbhadezAbdahi kSipati samohaNaitti samavahanti' samavahato bhavati tathAvidhapudgalagrahaNArthaM, sabhAmaMsadmAyati' yuddhaMkaroti, 'athakAmae'ityAdiarthe-dravyekAmo-vAJchAmAtraM yasyAsAvarthakAmaH, evamanyAnyapi vizeSaNAni, navaraM rAjya-nRpatvaM bhogA-gandharasasparzA kAmauzabdarUpe kAGkSA-gRddhi, AsaktirityarthaH, arthe kAGkSA saMjAtA'syetyarthakAGkitaH, pipAseva pipAsA-prApte'pyarthe'tRpti, 'taccittettitatra-arthAdau cittaM-sAmAnyopayogarUpaM yasyAsau taccittaH, 'tammaNe'tti tatraiva-arthAdau mano-vizeSopayogarUpaM yasya sa tanmanAH, 'tallese'tti lezyA AtmapariNAmavizeSaH, 'tadajjhavasie'tti ihaadhyvsaayo'dhyvsitN|| tatra taccittAdibhAvayuktasya satastasmin-arthAdAvevAdhyavasitaM-paribhogakriyAsaMpAdanaviSayamasyetitadadhyavasitaH, 'tattivvajjhavasANe'ttitasminneva-arthAdautIvramArambhakAlAdArabhya prakarSayAyiadhyavasAnaM-pratyalavizeSalakSaNaMyasya sa tathA, 'tadaTThovauttetti tadartham-arthAdinimittamupayuktaH-avahitastadarthopayuktaH, 'tadappiyakaraNe'tti tasminneva-arthAdAvarpitAni-AhitAni karaNAni-indriyANikRtakAritAnumatirUpANivAyenasatathA, tabmAvaNAbhAvie'ttaasakRdanAdau saMsAre tadbhAvanayA-arthAdisaMskAreNa bhAvito yaH sa tathA, 'eyaMsiNaM aMtaraMsitti 'etasmin' saGgrAmakaraNAvasare kaalN-mrnnmiti| 'tahArUvassa'titathAvidhasya, ucitasyetyarthaH, zramaNasya' sAdhoH, vAzabdo devalokotpAdahetutvaM prati zramagamAhanavacanayostulyatvaprakAzanArthaH, 'mAhaNassa'tti mA hana ityevamAdizati svayaMsthUlaprANAtipAtAdinivRttatvAdhaHsa mAhanaH,athavAbrAhmaNo-brahmacaryasya dezataH sadbhAvAd brAhmaNo dezavirataH tasya vA 'aMtie'tti samIpe ekamapyAstAmanekam 'Aryam' ArAd yAtaM pApakarmabhya ityAryam, ataevadhArmikamiti, tao'ttitadantarameva 'saMvegajAyasaDDitti saMvegenabhavabhayena jAtA zraddhA-azraddhAnaM dharmAdiSu yasya sa tathA 'tibbadhammANurAgaratti'tti tIvro yo dharmAnurAgo-dharmabahumAnastena rakta iva yaH sa tathA, 'dhammAkAmae'ttidharma-zrutacAritralakSaNaH puNyaMtatphalabhUtaM zubhakarmeti / 'aMbukhujae vatti AmraphalavatkujaH 'acchejati AsIta sAmAnyataH, etadevavizeSata ucyate-'ciDhejatti urddhasthAnena nisIejattiniSadasthAnena tuyaTTela'tti zayIta, 'samamA-gacchatti, samam-aviSamaM sammatipAThe "samyaganupaghAtahetutvAdAgacchatimAturudarAda yonyAniSkAmati "tiriyamAgacchaittitirazcInobhUtvAjaTharAnirgantuM pravartata yaditadA vinighAta' maraNamApadyate, nirgmaabhaavaaditi|| garbhAnirgatasya ca yatsyAttadAha-"vaNNavajjhANi yatti varNa-lAdhA vadhyo-hantavyo yeSAM tAni varNavadhyAni, athavA varNAdvAhyAni varNabAhyAni azubhAnItyarthaH, cazabdo vAkyAntaratvadyotanArthaH, 'se'tti tasya garbhanirgatasya baddhAiMti sAmAnyato baddhAni 'puThAIti poSitAni Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-7 gADhatarabandhataH 'nihattA tiudvartanApavartanakaraNavarjazeSakaraNAyogyatvena vyavasthApitAnItyarthaH, athavA baddhAni, katham ?-yataH pUrvaM spRSTAnIti, kaDAIti nikAcitAni sarvakaraNAyogyatvena vyavasthApitAnItyarthaH, paTTaviyAI timanuSyagatipaJcendriyajAtitrasAdinAmakarmAdinA sahodayatvena vyavasthApitAnItyarthaH, 'abhiniviTThAIti tIvrAnubhAvatayA niviSTAna, 'abhisamannAgayAiMti udayAbhimukhIbhUtAnIti, tatazca 'udinnAIti 'udIrNAni svata udIraNAkaraNena voditAni / vyatirekamAha-'no uvasaMtAI'ti, aniSTAdIni vyAkhyA tAnyevaikArthAnivA, hINassare'tti alpasvaraH 'dInassare tti dInasyeva-duHsthitasyeva svarovasyasa dInasvaraH 'aNAdeyavayaNe paccAyAe yAvitti, ihaivamakSaraghaTanA-pratyAjAtazcApi-samatpanno'pi cAnAdeyavacano bhavatIti / zatakaM-1, uddezakaH-7 samAptaH -: zatakaM-1 uddezakaH-8:vR. garbhavaktavyatA saptamoddezakasyAnte uktA, garbhavAsazcAyuSi satItyAyurnirUpaNAyAha, tathA''digAthAyAM yaduktaM 'bAle'tti tadabhidhAnAya cASTamoddezakastatra ca sUcakasUtram mU. (85) rAyagihe samosaraNaMjAvaevaMvayAsI-egaMtabAleNaMbhaMte! maNUse kiM neraiyAuyaM pakarei tirikkha0 maNu devA0 paka0 ?, neraiyAuyaM kiccA neraiesu uva0 tiriyAuyaM ki0 tiriesu uvava0 maNussAuyaM0 maNusse0 uva0 devAu0 ki0 devaloesu0 uvavajai? | goyamA! egaMtabAle NaM maNusse neraiyAuyaMpi pakarei tiri0 maNu0 devAuyaMpi pakarei, neraiyAuyaMpikiccA neraiesu uva0tiri0 maNu0 devAuyaM kiccA tiri0 maNu0 devaloesu uvavajai ghR. 'egaMtabAle' ityAdi, ekAntabAlaH' mithyASTiravirato vA, ekAntagrahaNena mizratAM vyavacchinatti, yaccaikAntabAlatve samAne'pi nAnAvidhAyurbandhanaM tanmahArambhAdhunmArgadezanAditanukaSAyatvAdi akAmanirjarAditaddhetuvizeSavazAditi, ataeva bAlatve samAne'pyaviratasamyagdRSTirmanuSyo devAyureva prakaroti na zeSANi / ekAntabAlapratipakSatvAdekAntapaNDitasUtraM, tatra ca mU. (86) egaMtapaMDieNaM bhaMte ! maNusse kiM nera0 pakarei jAva devAuyaM kiccA devaloesu uvava0?, goyamA! egaMtapaMDieNaM maNusse AuyaM siya pakarei siya no pakarei, jai pakareino neraiyA0 pakarei no tiri0 no maNu0 devAuyaM pakarei, no neraiyAuyaM kiccA nera0 uva0 no tiri0 no maNussa0 devAuyaM kiccA devesu uva0, se kepaTTeNaM jAva devA0 kiccA devesu uvavajai goyamA ! egaMtapaMDiyassa NaM maNusassa kevalameva do gaIo pannAyaMti, taMjahA-aMtakiriyA ceva kappovavattiyA ceva, se teNadveNaM goyamA! jAva devA'yaM kiccA devesu uvvji| bAlapaMDieNaM bhaMte ! maNUsse kiM neraiyAuyaM pakoi jAva devAuyaM kiccA devesu uvavanai gauyamA! no neraiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai, se keNadveNaM jAva devAuyaM kiccA devesu uvavaJjai ?, goyamA! bAlapaMDie NaM maNusse tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi AyariyaM dhammiyaM suvayaNaM socA nisamma desaM uvaramai desaM no uvaramai desaM paJcamkhAi desaM no paJcakkhAi, se teNaTeNaM desovaramadesapaJcakkhANeNaM no neraiyAuyaM pakarei jAva Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 bhagavatIagasUtraM 1/-18/86 devAuyaM kiccA devesu uvavajai, se teNaTeNaM jAva devesu uvvji| vR.egaMtapaMDieNaM'tiekAntapaNDitaH-sAdhuH 'maNusse ttivizeSaNaM svarUpajJApanArthameva, amanuSyasyaikAntapaNDitatvAyogAt, tadayogazcasarvavirateranyasyAbhAvAditi, egaMtapaMDieNaMmagusse AuyaM siya pakarei siya no pakarei'tti, samyaktvasaptake kSapite na bandhAtyAyuH sAdhuH arvAk punarbandhAtItyata ucyate-syAprakarotItyAdi, 'kevalameva do gaIo' pannAyaMti'tti kevalazabdaH sakalArthaste sAkalyenaiva dvegatI 'prajJAyete' avabudhyete kevalinA, tayoreva sattvAditi aMtakiriyatti nirvANaM kappovavattiyatti kalpeSu-anuttaravimAnAntadevalokeSUpapatti saivakalpopapattikA, iha ca kalpazabdaH sAmAnyenaiva vaimAnikadevA''vAsAbhidhAyaka iti / ekAntapaNDitadvitIyasthAnavartitvAdvAlapaNDitasya ato bAlapaNDitasUtraM, tatra ca'bAlapaMDie Nati zrAvakaH 'desaM uvaramaitti vibhaktivipariNAmAddezAt 'uparamate' virato bhavati, tato desaM sthUlaM prAmAtipAtAdikaM pratyAkhyAti vrjniiytyaaprtijaaniite|aayurbndhsy kriyAH kAraNamiti kriyAsUtrANi paJca, tatra - mU. (87) purise NaM bhaMte ! kacchaMsi vA 1 dahaMsi vA 2 udagaMsi vA 3 daviyaMsi vA 4 valayaMsi vA 5 nUmaMsi vA 6 gahaNaMsi vA 7 gahaNaviduggaMsivA 8 pavvayaMsivA 9 pabvayaviduggaMsi vA 10 varNasi vA 11 vanaviduggasi vA 12 miyavittIe miyasaMkappe miyapaNihANe miyavahAe gaMtA ee miettikAuM annayarassa miyassa vahAe kUDapAsaM uddAi / tatoNaM bhaMte ! se purise katikirae pannate?, goyamA ! jAvaM ca NaM se purise kacchaMsivA 12 jAva kUDapAsaM uddAi tAvaM caNaM se purise siya tiki0 siya cau0 siya paMca0, se keNaDhaNaM siya tti0 siya ca0 siya paM0?, goyamA! je bhavie uddavaNayAe no baMdhaNayAe no mAraNa-yAe tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe pAusiyAe tihiM kiriyAhiM puDhe, je bhavie uddavaNayAevibaMdhaNayAevinomAraNayAetAvaMcaNaMse purisekAiyAe ahigaraNiyAepAusiyAe pAriyAvaNiyAe cauhi kiriyAhiM puDhe, je bhavie uddavaNayAevi baMdhaNayAevi mAraNayA evi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe ahigaraNiyAe pAusiyAe jAva paMcahiM puDhe, se teNaTheNaM jAva pNckirie| .'kacchaMsiva'tti kacche' nadIjalapariveSTitevRkSAdimati pradeze dahaMsiva'tti hade pratIte 'udagaMsi vatta udake-jalAzrayamAne 'daviyaMsi vatti 'dravike' tRNAdidravyasamudAye 'valayaMsi vatti valaye' vRttAkAranadyAdhudakakuTilagatiyuktapradeze 'nUmaMsiva'tti 'nameM avatamase 'gahaNaMsi vatti 'gahane' vRkSavallIlatAvitAnavIrutsamudAye gahaNaviduggaMsi batti 'gahanavidurge' parvatakadezAvasthitavRkSavalyAdisamudAye 'pavvayaMsi vatti parvate pavvayaviduggaMsi vatti parvatasamudAye 'vaNaMsivatti vane ekajAtIyavRkSasamudAye vanaviduggaMsivatti nAnAvidhavRkSasamUhe 'migavittIe'tti mRgaiH-hariNairvRtti-jIvikA yasya sa mRgavRttikaH, saca mRgarakSako'pi syAdityata Aha'miyasaMkappettimRgeSu saGkalpo-vadhAdhyavasAyaH chedanaM vA yasyAsaumRgasaGkalpaH, sacacalacittatayA'pi bhavatItyata Aha-'miyapaNihANe'ttimRgavadhaikAgracittaH 'migavahAe'ttimRgavadhAya gaMta'ttigatvA kacchadAvitiyogaH 'kUDapAsaMti kUTaMca-mRgagrahaNakAraNaMga dipAzazca-tadvandhanamiti kUTapAzam Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 101 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-8 'uddAi'tti mRgavadhAyoddadAti, racayatItyarthaH / 'tao NaM'ti tataH kUTapAzakaraNAt 'kaikirie'tti katikriyaH?, kriyAzca kAyikyAdikAH, 'jebhaviettiyo bhavyoyogyaH kartetiyAvat 'jAvaMcaNa'mitizeSaH, yAvantaMkAlamityarthaH, kasyAH kartA ityAha-'uddavaNayAe'tti kUTapAzadhAraNatAyAH, tApratyayazceha svArthikaH, 'tAvaMca NaM ti tAvantaM kAlaM 'kAiyAe'tti gamanAdikAyaceSTArUpayA 'ahigaraNiyAe'tti adhikaraNenakaTapAzarUpeNa nirvRttA yA sA tathA tayA 'pAusiyAe'tti pradveSo-mRgeSu duSTabhAvastena nivRttA prAdveSikI tayA tihiM kiriyAhiM'ti kriyanta iti kriyAH-ceSTAvizeSAH, 'pAritAvaNiyAe'tti paritApanaprayojanA pAritApanikI, sA ca baddhe sati mRge bhavati prANAtipAtakriyA ca ghAtite iti mU. (88) puriseNaM bhaMte! kacchaMsivAjAva vaNaviduggaMsivAtaNAiMUsaviya 2 agaNikAyaM nissarai tAvaM ca Na bhaMte ! se purise katikirie?, goyamA! siya tikirie siya cauki0 siya pNc0| sekeNaDDeNaM?, goyamA! je bhavie ussavaNayAe tihiM, ussavaNayAevi nissiraNayAevi no dahaNayAe cauhiM, je bhavie ussavaNayAevi nissiraNayAevi dahaNayAevi tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe, se teNaM0 goyamA!! vR. 'Usavie'ttiutsarpaUsikkiUNetyarthaurdhIkRtyetivA nisiraittinisRjati-kSipati yAvaditi shessH| mU. (81) purise NaM bhaMte ! kacchaMsi vA jAva vaNaviduggaMsi vA miyavittIe miyasaMkappe miyapaNihANe miyavahAe gaMtA ee miyettikAuM annayarassa miyassa vahAe usuMnisirai, tatoNaM bhaMte ! se purise kaikirie?, goyamA! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| se keNaTeNaM?, goyamA ! je bhavie nissiraNayAe no viddhaMsaNayAevi no mAraNayAe tihiM, je bhavie nissiraNayAevi viddhasaNayAevinomAraNayAecauhi, jebhavie nissiraNayAevi viddhasaNayAevi mAraNayAevitAvaMca NaM se purise jAva paMcahiM kiriyAhiM puDhe, se teNaTeNaM goyamA siya tikirie siya caukirie siya paMca kirie| vR. 'usuti bANam 'AyayakaNNAyattaMti karNaM yAvadAyataH-AkRSTaH karNAyataH AyataMprayatnavad yathA bhavatItyevaM karNAyata AyakarNAyatastam 'AyAmetta'tti 'Ayamya' AkRSya 'bhaggao'ttipRSThataH 'sayapANiNa tti 'svakapANinA' svakahastena 'puvAyAmaNayAe'ttipUrvAkarSaNeNa 'seNaM bhaMte ! purise'tti 'saH' zirazchettA puruSaH 'miyavereNaM ti iha vairaM vairahetutvAd vadhaH pApaMvA vairaM vairahetutvAditi, athazirazchetUpuruSahetukatvAdiSunipAtasya kathaMdhanurddharapuruSomRgavadhena spRSTa ityAkUtavato gItamasya tadabhyupagamevArthamuttaratayA prAha-kriyamANaM dhanuHkANDAdi kRtamiti vyapadizyate?, yuktistu prAgavat, tathA sandhIyamAnaM-pratyaJcAyAmAropyamANaM kANDaM dhanurvAs'ropyamANapratyaJcaM 'sandhitaM' kRtasandhAnaM bhavati? tathA nirvRttyamAnaM nitarAMva lIkriyamANaMpratyaJcAkarSaNenanirvRttitaM-vRttIkRtamaNDalAkAraM kRtaM bhavati?, tathA 'nisRjyamAnaM nikSipyamANaM kANDaM nisRSTaM bhavati ?, yadA ca nisRSTaM tadA nisRjyamAnatAyA dhanuddhareNa kRtatvAt tena kANDaM nisRSTaM bhavati, kANDanisargAcca mRgastenaiva Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 bhagavatI aGgasUtraM 1/-/8/89 mAritaH, tatazcocyate- 'je miyaM mArei' ityAditi / mU. (90) purise NaM bhaMte! kacchaMsi vA jAva annayarassa miyassa vahAe AyayakannAyayaM usuM AyAmettA ciTThijA, annayare purise maggao Agamma sayapAmiNA asiNA sIsaM chiMdejjA se ya usuM tAe ceva puvvAyAmaNayAe taM viMdhejjA / se gaM bhaMte! purise kiM miyavereNaM puDhe purisavereNaM puDhe ?, goyamA ! je miyaM mArei se miyavereNaM puDhe, je purisaM mArei se purisavereNaM puDhe, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vRccai jAva se purisavereNaM puTThe ?, se nUNaM goyamA ! kajramANe kaDe saMdhijjramANe saMdhie nivvattijjramANe nivyattie nisirijamANe nisidvetti vattavvaM siyA ? haMtA bhagavaM ! kajramANe kaDe jAva nisidvetti vattavvaM siyA, se teNadveNaM goyamA ! je miyaM mArei se miyavereNaM puDhe, je purisaM mArei se purisavereNaM puTTe | aMto chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puTTha, bAhiM chaNhaM mAsANaM marai kAiyAe jAva pAriyAvaNiyAe cauhiM kiriyAhiM puDhe / vR. iha ca kriyAH prakrAntAH, tAzcAnantarokte mRgAdivadhe yAvatyo yatra kAlavibhAge bhavanti tAvatIstatra darzayannAha / 'anto chaNha' mityAdi, SaNmAsAn yAvat prahArahetukaM maraNaM paratastu pariNAmAntarApAditamitikRtvA SaNmAsAdUrdhvaM prANAtipAtakriyA na syAditi hRdayam, etacca vyavahAranayApekSayA prANAtipAtakriyAvyapadezamAtropadarzanArthamuktam, anyathA yadA kadA pyadhikRtaM prahArahetukaM maraNaM bhavati tadaiva prANAtipAtakriyA iti / mU. (91) purise NaM bhaMte! purise sattIe samabhidhaMsejjA sayapANiNA vA se asiNA sIsaM chiMdejA tao NaM bhaMte! se purise katikirie ? goyamA ! jAvaM ca NaM se purise taM purisaM sattIe abhisaMdhei sayapANiNA vA se asiNA sIsaM chiMdai tAvaM caNaM se purise kAiyAe ahigaraNi0 jAva pANAivAyakiriyAe paMcahiM kiriyAhiM puDhe, AsannavaharaNa ya aNavakaMkhavattiemaM purisavereNaM puTTe / vR. 'sattIe 'tti zaktyA - praharaNavizeSeNa 'samabhidhaMseja 'tti hanyAt 'sayapANiNa 'tti svakahastena 'se' ttitasya 'kAiyAe 'tti 'kAyikyA' zarIraspandarUpayA 'AdhikaraNikyA' zaktikhaGgavyApArarUpayA 'prAdveSikyA' manoduSpraNidhAnena 'pAritApanikyA' paritApanarUpayA 'prANAtipAtakriyayA' mAraNarUpayA / 'Asanne' tyAdi zaktyA'bhidhvaMsakaH asinA vA zirazchettA paJcabhi kriyAbhi spRSTaH, tathA puruSavaireNa ca spRSTaH, mAritapuruSavairabhAvena kimbhUtenetyAha- Asanno vadho yasmAdvairAttattathA tenAsanna - vadhakena, bhavati ca vairAdvadho vadhakasya tameva vadhyamAzrityAnyato vA tatraiva janmani janmAntare vA, yadAha 119 11 vahamAraNaabbhakkhAnadANaparadhanavilovaNAINaM / savvajahanno udao dasaguNio ekkasikayANaM / / iti 'caH' samuccaye'navakAGkSaNA-paraprANanirapekSA svagatApAyaparihAranirapekSA vA vRtti-varttanaM yatraiva vaire tattathA tenAnavakAGkSaNavRttikeneti // kriyA'dhikAra evedamAha mU. (92) do bhaMte! purisA sarisayA saritayA sarivvayA sarisabhaMDamattovagaraNA annamantreNaM Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-8 103 saddhiM saMgAma saMgAmenti, tatya NaM ege purise parAiNai egai purise parAijai, se kahameyaM bhaMte! evaM ?, goyamA ! savIrie parAiNai avIrie praaiji| se keNaTeNaM jAva parAijai ?, goyamA! jassa NaM vIriyavajjhAiMkamAiM no badhAI no puDAIjAvano abhisamannAgayAInoudinnAiMuvasaMtAiMbhavaMti seNaM parAiNai, jassaNaMvIriyavajjhAI kammAiMbaddhAiM jAva udinAiM no uvasaMtAI bhavaMti se NaM purise parAijai / se teNaTheNaM goyamA! evaM buccAisavIrie parAiNai avIrie parAijai / vR. 'sarisaya'tti sazakau kauzalapramANAdinA 'sarittaya'tti 'saktvacau' sadhzacchavI 'sarivvaya'ttisagvayasau samAnayauvanAdyavasthau sarisabhaMDamattovagaraNa'tti bhANDaM-bhAjanaMmRnmayAdi mAtro-mAtrayAyuktaupadhi saca kAMsyabhAjanAdibhojanabhaNDikA bhANDamAtrA vA-gaNimAdidravyarUpaH paricchadaH upakaraNAni-anekadhA''varaNapraharaNAdIni tataH sahazAni bhANDamAtropakaraNAni yayostau tthaa| anenasasamAnavibhUtikatvaM tayorabhihitaM, 'savIrie'ttisavIrya 'vIriyavajjhAIti vIrya vadhyaM yeSAM tAni tathA // vIryaprastAvAdidamAha mU. (93) jIvANaMbhaMte! kiMsavIriyA avIriyA?, goyamA! sacIriyAviavIriyAvi, se keNaTeNaM?, goyamA ! jIvA duvihA pannattA, taMjahA-saMsArasamAvanagA ya asaMsArasamAvanagA ya, tatthaNaMjeteasaMsArasamAvanagA teNaM siddhA, siddhANaMavIriyA, tatthaNaje tesaMsArasamAvanagA te duvihA pannattA, taMjahA selesipaDivanagAya aselesipaDivanagAya, tatthaNaMje te selesipaDivannagA teNaM laddhivIrieNaM savIriyA karaNavIrieNaM avIriyA, tattha NaM je te aselesipaDivanagA teNaM laddhivIrieNaM sIriyA karaNavIrieNaM savIriyAvi acIriyAvi, se teNaTheNaM goyamA! evaM buccai-jIvA duvihA paNNattA, taMjahA-savIriyAvi aviiriyaavi| neraiyA NaM bhaMte! kiM savIriyA avIriyA?, goyamA! neraiyA laddhivIrieNaM savIriyA karaNavIrieNaM savIriyAvi avIriyAvi, se keNadveNaM ?, goyamA ! jesiNaM neraiyANaM asthi uhANe kamme bale vIriepurisakAraparakkame teNaMneraiyA laddhivIrieNavisavIriyA karaNavIrieNavi savIriyA, jesi NaM neraiyANaM nathi uThANe jAva parakkame te NaM neraiyA laddhivIrieNaM savIriyA karaNavIrieNaM avIriyA, se teNaTeNaM0, jahAneraiyA evaMjAvapaMcidiyatirakkhajoNiyA, maNussA jahA ohiyA jIvA, navaraM siddhavajA bhANiyavvA, vANamaMtarajoisevamANiyA jahA neraiyA |sa sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR. 'siddhANaM avIriya'tti sakaraNavIryAbhAvAdavIryA siddhAH 'selesipaDivanagA yatti zIlezaH-sarvasaMvararUpacaraNaprabhustasyeyamavasthA zailezovA-merustasyevayA'vasthA sthiratAsAdhAtsA zailezI, sA ca sarvathA yoganirodhe paJcahnasvAkSaroccArakAlamAnA tAM pratipannakA yete tathA, 'laddhivIrieNaM savIrie ti vIryAntarAyakSayakSayopazamato yA vIryasya labdhi saiva taddhetutvAdvIrya labdhivIryaM tena savIryA, eteSAM ca kSAyikameva labdhivIryaM / 'karaNavIrieNaM'ti labbhivIryakAryabhUtA kriyA karaNaM tadrUpaM karaNavIrya, 'karaNavIrieNaM savariyAviavIriyAvi'tta tatra savIryA': utthAnAdikriyAvantaHavIryAstUtthAnAdikriyAvikalAH, Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 bhagavatIagasUtraM 1/-14/93 te cAparyAptayAkAle'vagantavyA iti / 'navaraM siddhavajA bhANiyavya'tti, audhikajIveSu siddhAH santi manuSyeSu tu neti manuSyadaNDake vIrya prati siddhasvarUpaM nAdhyeyamiti / zatakaM-1 uddezakaH-8 samAptaH - zatakaM-1 uddezakaH-9:vR.aSTamoddezakAntevIryamuktaM, vIryAJcajIvA gurutvAdyAsAdayantIti gurutvAdipratipAdanaparaH tathA saGgrahaNyAM yaduktaM 'guruetti tatpratipAdanaparazca navamoddezakaH, tatra ca sUtram mU. (94) kahanaM bhaMte ! jIvA garuyattaM havvamAgacchanti ?, goyamA ! pANAivAeNaM musAvAeNaM adinnA0 mehuNa0 pari0 koha0 mANa0 mAyA0 lobha0 pe0 dosa0 kalaha0 abbhakkhANa pesunna ratiarati0 paraparivAya0 mAyAmosamicchadasaNasalleNaM0 eva khalu goyamA! jIvA garuyattaM hvvmaagcchti| kahanaM bhaMte ! jIvA lahuyattaM havdamAgacchati ?, goyamA ! pANAivAyaveramaNeNaM jAva micchadasaNasallaveramaNeNaM evaM khalu goyamA! jIvA lahuyattaMhavvamAgacchanti, evaM saMsAraM AulIkareti evaM parittIkareMti dIhIkarati hassIkareMti evaM anupariyati evaM vIivayaMti-pasatthA cattAri appasatthA cttaari| vR. 'garuyattaMti 'gurukatvam' azubhakarmopacayarUpamadhastAdgamanahetubhUtaM 'laghukatvaM' gauravaviparItam, evam 'AlIkariti tti, ihaivaMzabdaH pUrvoktAbhilApasaMsUcanArthaH, sa caivam'kahannaM bhaMte! jIvA saMsAraM AulIkareMti?, goyamA ! pANAivAeNamityAdi, evamuttaratrApi, tatra 'AulIkareMti' pracurIkurvanti krmbhirityrthH| __parittIkareMti'tti stokaM karvanti karmabhireva, 'dIhIkareMti'tti dIrgha pracurakAlamityarthaH, 'hassIrakeMti'tti alpakAlamityartha : aNupariyaTRti'ttipaunaH-punyenabhramantItyarthaH, vIivayaMti'tti vyativrajantivyatikrAmantItyarthaH, 'pasasthA cattAri tilaghutvaparItatvahasvatvavyativrajanadaNDakAH prazastAH mokSAGgatvAt, 'appasatthA cattAritti gurutvAkulatvadIrghatvAnuparivartanadaNDakAaprazastAH amokSAGgatvAditi // gurutvalaghutvAdhikArAdidamAha mU. (95) sattameNaM bhaMte ovAsaMtare kiM guruelahue guruyalahue aguruyalahue?, goyamA no gurue no lahue no guruyalahue aguruylhue| sattameNaM bhaMte! taNuvAe kiM gurue lahue guruyalahue aguruyalahue?, goyamA! no gurue no lahue guruyalahue no aguruylhue| evaM sattame ghanavAe sattame ghanodahI sattamA puDhavI, uvAsaMtarAI sabvAiM jahA sattame ovAsaMtare, (sesA) jahA taNuvAe, evaM-ovAsavAyadhaNaudahi puDhavI dIvA ya sAgarA vaasaa| neraiyA NaM bhaMte ! kiM guruyA jAva agurulahuyA?, goyamA ! no guruyA no lahuyA guruyalahuyAvi agurulhuyaavi| ___ se keNaTeNaM ?, goyamA ! veubbiyateyAiM paDucca no guruyA no lahuyA guruyalahuyA no agurulahuyA, jIvaM ca kammaNaM ca paDucca no guruyA no lahuyA no guruyalahuyA aguruyalahuyA, se Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-1, varga:-, uddezakaH-9 105 teNaTeNaM jAva vemANiyA, navaraM nANattaM jANiyavvaM sarIrehiM / dhammatthikAe jAvajIvasthikAe cautthapaeNaM / poggalatthikAeNaMbhaMte! kiM gurue lahue guruyalahue aguruyalahue?, goyamA! no gurue no lahue guruyalahuevi aguruyalahuevi, se keNaTeNaM?, goyamA! guruyalahuyadavvAiM paDucca no gurue no lahue guruyalahue no aguruyalahue, aguruyalahuyadavvAI paDucca no gurue no lahue no guruyalahue aguruyalahue, samayA kammANi ya cutthpdennN| kaNhalesA NaM bhaMte ! kiM guruyA jAva aguruyalahuyA?, goyamA ! no guruyA no lahuyA guruyalahuyAvi aguruyalahuyAvi, sekeNaTeNaM?, goyamA! davvalesaM paDucca tatiyapadeNaM bhAvalesaM paDuca cautthapadeNaM, evaM jAva sukkalesA, diTThIdaMsaNanANaannANasaNNA cautthapadeNaM neyavAo, heDillA cattArisarIrA nAyavvA tatiyapadeNaM, kammaya cautthayapaeNaM, maNajogo vaijogo cautthaeNaM padeNaM, kAyajogo tatieNaM padeNaM, sAgArovaogo anAgArovaogo cautthapadeNaM, sabbapadesA savvadavvA savvapaJjavAjahA poggalasthikAo, tItaddhA aNAgayaddhA savvaddhA cautathaeNaM padeNaM / vR. iha ceyaM gurulghuvyvsthaa||1|| "nicchayaosavvaguruMsavvalahuM vA na vijae davvaM / vavahArao u jujjai baayrkhNdhesun'nnesu|| // 2 // agurulahU cauphAso arUvidavvA ya hoMti naayvvaa| sesA u aTThaphAsA gurulahuyA nicchynnyss| 'cauphAsa'ttisUkSmapariNAmAni aTThaphAsa'tibAdarANi, gurulaghudravyaM rUpi, agurulaghudravyaM tvarUpi rUpi ceti, vyavahAratasatu gurvAdIni catvAryapi santi, tatra ca nidarzanAnigururlASTo'dhogamanAt, laghudhUmaH UrddhagamanAt, guruladhurvAyustiryaggamanAt, agurUlaghvAkAzaM tatsvabhAvAtvAditi / etAni cAvakAzAntarAdisUtrANyetadAthA'nusAreNAvagantavyAni, tdythaa||1|| "ovAsavAyadhanaudahIpuDhavidIvA yasAgarA vaasaa| neraiyAI asthiya samayA kmmaailesaao|| // 2 // diTThI daMsaNanANe sanni sarIrA ya joga uvoge| dabbapaesA pajjava tIyAAgAmisavvaddha / / tti 'veubviyateyAiM paDucca'tti nArakAdau vaikriyataijasazarIre pratItya gurukalaghukA eva, yato vaikriyataijasavargaNAtmake te, etAzca gurulaghukA eva, yadAha "orAliyaveuvviyaAhAragateya gurulahU davvaM"ti, 'jIvaM ca kammaNaM ca paDucca'tti jIvApekSayA kArmaNazarIrApekSayA ca nArakA agurulaghukA eva, jIvasyArupitvenAgurulaghutvAt kArmaNazarIrasya ca kArmaNavargaNAtmakatvAt kArmaNavargaNAnAM cAgurulaghutvAt, Aha ca "kammagamaNabhAsAI eyAiM agurulahuyAiM"ti / 'nANattaM jANiyavvaM sarI rehi'ti, yasya yAni zarIrANi bhavanti tasya tAni jJAtvA'surAdisUtrANyadhyeyAnItihRdayaM, tatrAsurAdidevA nArakavadvAcyAH, pRthivyAdayastuaudArikataijasepratItyagurulaghavojIvaMkArmaNaMcapratItyAgurulaghavaH iti, vAyavastu audArikavaikriyataijasAni pratItya gurulaghavaH, evaM paJcendriyatiryaJco'pi, Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhagavatIagasUtraM 9/-/9/95 manuSyAstvIdArikavaikriyataijasAhArakANi pratItyeti / 'dhammasthikAe'tti, iha yAvatkaraNAd 'ahammasthikAe AgAsasthikAe'tti dRzyaM 'cautthapaeNaM tiete 'agurulahu ityanena padena vAcyAH, zeSANAMtuniSedhaH kAryo, dharmAstikAyAdInAmarUpitayA'gurulaghutvAditi / pudgalAstikAyasUtre uttaraM nizcayanayAzrayam, ekAntagurulaghunostanmatenAbhAvAt 'gurulahuyadavvAiMti audArikAdIni catvAri agurulahuyadavvAIti kArmaNAdIni 3 / "samayAkammANi yacautthapaeNaM tisamayA:-amUrtAkarmANica-kArmaNavargaNAtmakAnItyaguruladhutvameSAM / 'davvalesaM paDucca taiyapaeNaM'ti dravyataH kRSNalezyA audArikAdizarIravarNa audArikAdikaM ca guruladhvitikRtvAguruladhvitya'nena tRtIyavikalpena vyapadezyA, bhAvalezyA tujIvapariNatistasyAzcAmUrttatvAdaguruladhvityanena vyapadezaityataAha-'bhAvalesaM paDucca cutthpdennN'ti| 'diTThIdaMsaNe'tyAdi, dRSTayAdInijIvaparyAyatvenAgurulaghutvAdagurulaghulakSaNena caturthapadena vAcyAni / ajJAnapadaMtviha jJAnavipakSatvAdadhItam, anyathA dvAreSu jJAnapadameva ddazyate / 'heDillae'tti audArikAdIni 'taiyapaeNaM'ti gurulaghupadena, gurulaghuvargaNAtmakatvAt 'kammaya cautthapaeNaM'ti agurulaghudravyAtmakatvAt kArmaNazarIrANAM, manoyogavAgyogaucaturthapadena vAcyau, tadvyANAmagurulaghutvAt, kAyayogaHkArmaNavarjastRtIyena, gurulaghutvAttadravyANAmiti / 'savvadavve' tyAdi, 'sarvadravyANi' dharmAstikAyAdIni 'sarvapradezAH' teSAmeva nirvibhAgAaMzAH 'sarvaparyavAH' varNopayogAdayo dravyadhammA:, etepudgalAstikAyavadvyapadezyAH, gurulaghutvenA- gurulaghutvena cetyarthaH, yataH sUkSmANyamUrtAni ca dravyANyagurulaghUni, itarANi tu gurulaghUni, pradezaparya-vAstutattadravyasambandhitvena tattatsvabhAvAiti ||gurulghutvaadhikaaraadidmaah mU. (96) senUrNabhaMte! lAghaviyaMappiccha amuccha agehI apaDibaddhayA samaNANaM niggaMthANaM pasatyaM ? haMtA goyamA! lAghaviyaM jAva pasatyaM / se nUNaM bhaMte! akohataM amANattaM amAyattaM alobhattaM samapANaM niggaMthANaM pasatyaM?, haMtA goyamA ! akohattaM amANattaM jAva pasatyaM / se nUgaMbhaMte! kaMkhApadose khINesamaNe niggaMthe aMtakarebhavati aMtimasArIrie vAbahumohevi yaNaM pubbiM viharittA aha pacchAsaMbuDe kAlaM kareti tao pacchAsijjhati 3 jAva aMtaM karei ?, haMtA goyamA! kaMkhApadose khINe jAva aMta kreti| vR. 'lAghaviyaMti lAdhavameva lAghavikam-alpopadhikam 'appicchattialpo'bhilASa AhArAdiSu amucchatti upadhAvasaMrakSaNAnubandhaH 'agehittabhojanAdiSuparibhogakAle'nAsakti apratibaddhatA-svajanAdiSu snehAbhAva ityetatpaJcakamiti gamyaM, zramaNAnAM nirgrandhAnAM prazastaM' sundaram, athavAlAghavikaMprazastaM, kathambhUtamityAha-'appiccha' alpeccharUpamityarthaH, evamitarANyapi pdaani| ___ uktAlAghavikasya prazastatA, taccakrodhAdyabhAvAvinAbhUtamiti krodhAdidoSAbhAvaprazastatA'bhidhAnArthaM krodhAdidoSAbhAvAvinAbhUtakAGkSApradoSakSayakAryAbhidhAnArthaMcakrameNasUtre, vyakte Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, vargaH, uddezaka:- 9 107 ca, navaraM kAGkSA darzanAntaragraho gRddhirvA saiva prakRSTo doSaH kAGkSApradoSaH kAGkSApradveSaM vA, rAgadveSAvityarthaH / kAGkSApradoSaH prAguktaH, pradoSatvaM ca kAGkSAyAstadviSayabhUtadarzanAntarasya viparyastatvAditi darzanAntarasya viparyastatAM darzayannAha- mU. (97) annautthiyA NaM bhaMte! evamAikkhaMti evaM bhAseti evaM pannaveti evaM parUvetievaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do AuyAI pakareti, taMjahA- ihabhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca, jaM samayaM ihabhaviyAuyaM pakareti taM samayaM parabhaviyAuyaM pakareti jaM samayaM parabhaviyAjayaM pakareti taM samayaM ihabhaviyAuyaM pakareti, ihabhaviyAuyassa pakaraNayAe parabhaviyAuyaM pakarei, parabhaviyAuyassa pakaraNayAe ihabhaviyAuyaM pakareti, evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do AuyAiM pakareti, taM0 - ihabhaviyAuyaM ca parabhaviyAuyaM ca / sekahamevaM bhaMte ? evaM khalu goyamA ! jaNNaM te annautthiyA evamAtikkaMti jAva parabhaviyAuyaM ca, je te ehamAhaMsu micchaM te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi jAva paruvemi-evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM evaM AuyaM pakareti, taM0 - iha bhaviyAuyaM vA parabhavayAuyaM vA, jaM samayaM ihabhaviyAuyaM pakareti no taM samayaM parabhaviyAuyaM pakareti, jaM samayaM parabhaviyAuyaM pakarei no taM samayaM ihabhaviyAuyaM pakarei, ihabhaviyAuyassa pakaraNatAe no parabhaviyAuyaM pakareti, parabhaviyAuyassa pakaraNatAe no ihabhaviyAuyaM pakareti / evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM pakareti, taM0 - ihabhaviyAjyaM vA parabhaviyAuyaM vA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti bhagavaM goyame jAva viharati / vR. 'annutthie' ityAdi, anyayUthaM-vivakSitasaGghAdaparaH saGghastadasti yeSAM te'nyayUthikAH, tIrthAntarIyA ityarthaH, 'evam' iti vakSyamANam 'Aikkhati' tti AkhyAnti sAmAnyataH 'bhAsaMtitti vizeSataH 'pannaveti'tti upapattibhiH 'parUveti' ti bhedakathanataH, dvayorjIvayorekasya vA samayabhedenAyurdvayakaraNe nAsti virodha ityuktam 'ege jIve' ityAdi 'do AuyAiM pakarei' tti jIvo hi svaparyAyasamUhAtmakaH, sa ca yadaikamAyuH paryAyaM karoti tadA'nyamapi karoti, svaparyAyatvAt, jJAnasamyaktvaparyAyavat, svaparyAyakarttR tvaM ca jIvasyAbhyupagantavyameva, anyathA siddhatvAdiparyAyANAmanutpAdaprasaGga iti bhAvaH, uktArthasyaiva bhAvanArthamAha 'jami' tyAdi, vibhaktivipariNAmAd yasmin samaye ihabhavo vartamAnabhavo yatrAyuSi vidyate phalatayaitadihabhavAyuH, evaM parabhavAyurapi, anena cehabhavAyuHkaraNasamaye parabhavAyuHkaraNaM niyamitam, atha parabhavAyuHkaraNasamaye ihabhavAyuHkaraNaM niyamayannAha - 'jaM samaya parabhaviyAuya' mityAdi, evamekasamayakAryatAM dvayorapyabhidhAyaikakriyAkAryatAmAha 'iha bhaviyAuyarase' tyAdi, 'pakaraNayAe 'tti karaNena 'evaM khalu' ityAdi nigamanaM / 'jaNNaM te annautthiyA emAikkhaMtI' tyAdyanuvAdavAkyAsyAnte tat pratItaM na kevalamityayaM vAkyazeSo ddazyaH, 'je te evamAhaMsu micchaM te evamAhaMsu 'tti tatra 'AhaMsu 'tti uktavantaH, yaccAyaM varttamAnanirdeze'dhikRte'tIta nirdezaH sa sarvo varttamAnaH kAlo'tIto bhavatItyasyArthasya jJApanArthaH, midhyAtvaM cAsyaivam-ekenAdhyavasAyena viruddhayorAyuSorbandhAyogAt yaccocyate-paryAyAntarakaraNe paryAyAntaraM Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 bhagavatI aGgasUtraM 1 /-/ 9/97 karoti, svaparyAyatvAditi, tadanaikAntikaM, siddhatvakaraNe saMsAritvAkaraNAditi / TIkAkAravyAkhyAnaM tvihabhavAyuryadA prakaroti vedayate ityartha parabhavAyustadA prakaroti bandhAtityarthaH,ihabhavAyurupabhogena parabhavAyurbandhAtItyarthaH, mithyA caitatparamataM, yasmAjjAtamAtro jIva ihabhavAyurvedayate, tadaiva tena yadi parabhavAyurvaddhaM tadA dAnAdhyayanAdInAM vaiyardhyaH syAditi, etaccAyurbandhakAlAdanyatrAvaseyam, anyathA''yurbandhakAle ihabhavAyurvedayeta parabhavAyustu prakarotyeveti / anyayUthikaprastAvAdidamAha yU. (98) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pAsAvaJcijje kAlAsavesiyaputte nAmaM anagAre jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchati 2 ttA dhere bhagavaMte evaM bayAsI-therA sAmAiyaM na jANaMti therA sAmAiyassa ahaM na yANaMti therA paccakkhANaM nayANaMti therA paJcakkhANassa aTTaM na yANaMti rA saMjamaM na yANaMti therA saMjamassa aTTaM na yANaMti therA saMvaraM na yANaMti therA saMvarassa ahaM Na yANaMti therA vivegaM na yANaMti therA vivegassa ahaM na yANaMti therA viussaggaMNa yANaMti therAviussaggassa advaM na yANaMti 6 / taNaM terA bhagavaMto kAlAsavesiyaputtaM anagAraM evaM vayAsI-jANAmo NaM ajo ! sAmAiyaM jANAmo NaM ajjo ! sAmAiyassa ahaM jAva jANAmo NaM ajjo ! viussagassa ahaM / tae NaM se kAlAsavesiyaputte aNagAre there bhagavaMte evaM vayAsI- jati NaM ajo! tubbhe jANaha sAmAiyaM jANaha sAmAiyassa aTTha jAva jANaha viussaggassa ahaM kiM bhe ajjo ! sAmAie kiM bhe ajjo sAmAiyassa aTThe ? jAva kiM bhe viussagassa aDDe ?, tae NaM te therA bhagavaMto kAlAva- sesiyaputtaM anagAraM evaM vayAsI- AyANe ajjI! sAmAie AyA Ne ajjo ! sAmAiyarasa aDDejAva viussaggassa aDDe tae NaM se kAlAsavesiyaputte anagAre there bhagavaMte evaM vayAsI- 'jati bhe ajjo ! AyA sAmAie AyA sAmAiyassa aTThe evaM jAva AyA viussaggassa aTThe avahaTTu kohamANamAyAlobhe kimaajo ! garahaha ?, kAlAsa0 saMjamaTTayAe, se bhaMte! kiM garahA saMjame agarahA saMjame ?, kAlAsa 0 garahA saMjame no agarahAsaMjame, garahAvi NaM savvaM dosaM paviNeti savvaM bAliyaM parinnAe, evaM khuNe AyA saMjame uvahie bhavati, evaM khuNe AyA saMjame uvacie bhavati, evaM khuNe AyA saMjame uvaTThie bhavati, ettha NaM se kAlAsavesiyaputte anagAre saMbuddhe dhere bhagavaMte vaMdati nama'sati 2 evaM vayAsI eesiNaM bhaMte! payAgaM puvviM annANayAe asavaNayAe abohiyAe aNabhigameNaM adiTThANaM assuyANaM asuyANaM avinnAyANaM avvogaDANaM avvocchinnANaM anijUDhANaM anuvadAriyANaM eyama no saddahie no pattiie no roie iyANi bhaMte ! etesiM payANaM jANaNayAe savaNayAe vohIe abhigameNaM diThThANaM suyANaM muyANaM vinnAyANaM vogaDANaM vocchinnANaM nijjUDhANaM uvadhAriyANaM eyama saddahAmi pattiyAmi roemi evameyaM se jaheyaM tubbhe vadaha / taNaM te dherA bhagavaMto kAlAsavesiyaputtaM anagAraM evaM vayAsI saddAhi ajjo ! pattiyAhi ajjo ! roehi ajjo ! se jaheyaM amhe vdaamo| tae NaM se kAlAsavesiyaputte anagAre dhere bhagavaMto vaMdai namasai 2 evaM vadAsI icchami NaM bhaMte! tubdhaM aMtie cAujjAmA dhammAo paMcamahavvaiyaM sapaDikkamaNaM dhammaM uvasaMpaJjittA NaM viharittae, ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, vargaH-, uddezakaH-9 109 taeNaMsekAlAsavesiyaputteanagAre there bhagavaMte vaMdainamasaivaMdittAnamaMsittA cAujAmAo dhammAo paMcamahavvaiyaM sapaDikkamaNaMdhamma uvasaMpajjittANaM vihri| taeNaM se kAlAsavesiyaputte anagAre bahUNi vAsANi sAmannapariyAgaM pAuNai jassavAe kIrai naggabhAge muMDabhAve aNhANayaM adaMtadhuvaNayaM acchattayaM anovAhaNayaM bhUmisejA phalahasejA kaTThasejA kesaloo baMbhaceravAso paradharapasevo laddhAvaladdhI uccAvaya gAmakaMTagA bAvIsaM parisahovasaggA ahiyAsijaMti tamaDheM ArAhei 2 carimehaM ussAsanIsAsehiM siddhe buddhe mukke parinivvuDe svvdukkhpphiinne| vR. 'pAsAvaccijjetti pAvapityAnAM-pArzvajinaziSyANAmayaM pApityIyaH 'there'ti zrImanmahAvIrajinaziSyAH zrutavRddhAH 'sAmAiyaMti samabhAvarUpaM 'na yANaMtitti na jAnanti, sUkSmatvAttasya, 'sAmAiyassa aTuMtiprayojanaM karmAnupAdAnanirjaraNarUpaM, 'paJcakhANaMti pauruSyAdiniyama, tadarthaMca-AzravadvAnirodhaM, 'saMjamaMti pRthivyAdisaMrakSaNalakSaNaM, tadarthaMca-anAzravatvaM, 'saMvaraM ti indriyanoindriyanivartanaM, tadarthaM-tu-anAzravadvAranirodhaM, 'saMjamaM'ti pRthivyAdisaMrakSaNalakSaNaM, tadarthaMca-anAzravatvaM, saMvaraM tiindriyanoindriyanivarttanaM, tadarthaM tu-anAzravatvameva, 'vivegaM'ti viziSTabodhaM, tadarthaM ca-tyAjyatyAgAdikaM, viussaggaM'ti vyutsarga kAyAdInAM, tadarthaM cAnamiSvaGgatAm / ajo!'tti he Arya! okArAntatA sambodhane prAkRtatvAt, 'kiM bhe'tti kiM bhavAmityarthaH, 'AyA Ne'tti AtmA naH-asmAkaM mate sAmAyikamiti, yadAha-"jIvo guNapaDivanno nayassa davvaTTiyassa sAmaiyaM"ti, sAmayikArtho'pi jIva eva, karmAnupAdAnadInAM jIvaguNatvAt jIvAvyatiriktatvAcca tadguNAnAmiti / __ evaM pratyAkhyAnAdyapyavagantavyam / 'jai bhe ajjo'tti yadi bhavatAM he AryA ! sthavirAH sAmAyikamAtmAtadA 'avahaTu'ttiapahRtya tyaktvA krodhAdIn kimarthaM garhadhve? 'niMdAmigarihAmi appANaM vosirAmi iti vacanAt krodhAdIneva athavA 'avajamiti gamyate, ayamabhiprAyaH-yaH sAmAyikavAntyaktakrodhAdizcasa kathaMkimapi nindati ?,nindA hi kila dveSasambhaveti,atrottaraMsaMyamArthamiti, avaghe garhite saMyamo bhavati, avadyAnumatervyavacchedanAt, tathA gardA saMyamaH, taddhetutvAt, na kelalamasau gardA karmAnupAdAnahetutvAtsaMyamo bhavati, 'garahAvitti gardaiva ca sarvaM 'dosa'ti doSaM-rAgAdikaM pUrvakRtaM pApaM vA dveSaM vA 'pravinayati' kSapayati, kiM kRtvA ? ityAha-'savvaM bAliya'ti bAlyaM-bAlatAM mithyAtvamaviratiM ca 'parinnAe'tti 'parijJAya'jJaparijJayA jJAtvA pratyAkhyAnaparijJayAca pratyAkhyAyeti, iha ca garhAyAstadvatazcAbhedAdekartRkatvena parijJAyetyatra ktvApratyayavidhiraduSTaiti, 'evaMkhutti evameva Ne ityasmAkam AyA saMjame uvahie'tti upahitaH prakSipto nyasto bhavati, athavA''tmarUpaH saMyamaH 'upahitaH' prApto bhavati, 'AyA saMjame uvacie'ttiAtmA saMyamaviSaye puSTo bhavatiAtmarUpo vA saMyama upacito bhavati, 'uvahie'tti 'upasthitaH' atyntaavsthaayii| ___ "eesiNaMbhaMte ! payANaM'ityasya 'AdiTThANa'mityAdinA sambandhaH, kathamadRSTAnAmityAha'annANayAe'tti ajJAno-ninistasya bhAvo'jJAnatAtayA'jJAnatayA, svarUpeNAnupalambhAdityarthaH, etadeva kathamityAha-'asavaNayAetti azravaNaH-zrutivarjitastadbhAvastattA tayA abohIe'tti Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 1/-/9/98 abodhi-jinadharmAnavAptiH, iha tu prakramAnmamahAvIrajinadharmAnavAptistayA, athavItpattikyAdibuddhayabhAvena, 'anabhigameNaM'ti vistarabodhAbhAvena hetunA 'aSTAnAM' sAkSAtsvayamanupalabdhAnAm 'azrutAnAm' anyato'nAkarNitAnAm 'assuyAgaM' ti 'asmRtAnAM darzanAkarNanAbhAvenAnanudhyAtA nAm ata eva 'avijJAtAnAM'' viziSTabodhAviSayIkRtAnAm, etadeva kuta ityAha- 'avvokaDANaM ti avyAkRtAnAM vizeSato gurubhiranAkhyAtAnAm, 'avvocchiNNANaM 'ti vipakSAdavyavaccheditAnAm, 'anizUDhANaM 'ti mahato granthAtsukhAvabodhAya saGkSepanimittamanugrahaparagurubhiranuddhRtAnAm, ata evAsmAbhiH 'anupadhAritAnAm' anavadhAritAnAm 'eyamaTTe' ti evaMprakAro'rtha athavA'yamarthaH 'no saddahie' tti na zraddhitaH 'no pattie'tti 'no' naiva 'pattiyaM'ti prItirucyate tadyogAt 'pattie' tti prItaH prItiviSayIkRtaH, athavA na pratItaH na pratyayito vA hetubhiH, 'no roie 'tti na cikIrSitaH 'evameyaM se jaheyaM tubbhe vayaha' tti atha yathaitadvastu yUyaM vadatha evametadvastviti bhAvaH / 110 'cAujjAmAu' tti caturmahAvratAt, pArzvanAthajinasya hi catvAri mahAvratAni, nAparigRhItA strIbhujyate iti maithunasya parigrahe'ntarbhAvAditi, 'sappaDikkamaNaM' ti pArzvanAthadharmo hi apratikramaNaH, kAraNa eva pratikramaNakaraNAdanyathA tvakaraNAt, mahAvIrajinasya tu sapratikramaNaH, kAraNaM vinA'pyavazyaM pratikramaNakaraNAditi, 'devANuppiya'tti priyAmantraNaM 'mA paDibaMdhaM 'ti mA vyAghAtaM kuruSveti gamyam / 'muMDabhAve 'ti muNDabhAvo -dIkSitatvaM 'phalagasejja' tti pratalAtaviSkambhavatkASTarUpA 'kaTTaseja' tti asaMskRtakASThazayanaM kaSTazayyA vA'manojJA vasati 'laddhAlladhdhI 'tti labdhaM calAbho'palabdhizca - alAbho'paripUrNalAbho vA labdhApalabdhiH 'uccAvaya'tti uccAvacAH anukUlapratikUlA asamaJjasA vA 'gAmakaMTaya'tti grAmasya- indriyasamUhasya kaNTakA iva kaNTakA- bAdhakAH zatravo grAmakaNTakAH, ka ete ityAha- 'bAvIsaM parIsahavasagga' tti parISahAH kSudAdayasta evopasargAupasarjanAt dharmabhraMzanAt parISahopasargA, athavA dvAviMzatiparISahAH, tathA upasargA-divyAdayaH kAlasyavaizikaputraH pratyAkhyAnakriyayA siddha iti tadviparyayabhUtApratyAkhyAnakriyAnirUpaNasUtram mU. (99) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 evaM vadAsI-se nUnaM bhaMte! seDiyassa ya taNuyassa ya kivaNassa ya khattiyassa ya samA ceva apacakkhANakiriyA kajai ?, haMtA goyamA ! seTThiyassa ya jAva apacakkhANakiriyA kajai / sekeNaNaM bhaMte! ?, goyamA ! aviratiM paDucca se teNa0 goyamA ! evaM budhai-seTThiyassa ya taNu0 jAva kajjai // vR. tatra 'bhaMte 'tti he bhadanta ! 'iti' evamAmantrayeti zeSaH, athavA bhadanta ! itikRtvA, gururitikRtvetyarthaH, 'seTThiyassa' tti zrIdevatA'dhyAsitasauvarNapaTTavibhUSitaziroveSTanopetapaurajananAyakasya 'taNuyassa' tti daridrasya 'kivaNassa' tti raGkasya / khattiyassa tti rAjJaH 'apaJcakkhANakiriya'tti pratyAkhyAnakriyAyA abhAvo'pratyAkhyAnajanyo vA karmabandhaH, 'aviraI 'tti icchayA anivRtti, sA hi sarveSAM samaiveti / apratyAkhyAnakriyAyAH- prastAvAdidamAha mU. (100) AhAkammaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe kiM baMdhai kiM pakarei kiM ciNAi kiM Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -1, varga:-, uddezaka:- 9 uvaciNAi ?, goyamA ! AhAkammaM NaM bhuMjamANe AuyavajjAo satta kammappagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAo dhaNiyabaMdhaNabaddhAo pakarei jAva anupariyaTTA / sekeNaTTeNaM jAva aNupariyadRi ?, goyamA ! AhAkammaM NaM bhuMjamANe AyAe dhammaM aikkamai AyA dhammaM aikkamamANe puDhavikkAyaM nAvakakhai jAva tasakAyaM nAvakakhai, jesiMpi ya NaM jIvANaM sarIrAI AhAramAhArei tevi jIve naavkkhi| se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai-AhAkammaM gaMbhuMjamAme AuyavajjAo satta kammapagaDIo jAva aNupariyaTTA / phAsuesaNijjaM bhaMte! bhuMjamANe kiM baMdhai jAva uvaciNAi ?, goyamA ! phAsuesaNicaM NaM bhuMjamANe AuyavajjAo satta kammapayaDIo dhaNiyabaMdhaNabaddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAo pakarei jahA saMvuDe NaM, navaraM AuyaM ca NaM kammaM siya baMdhai siya no baMdhai, sesaM taheva jAva vIIvayai, se keNaTTeNaM jAya bIIvayai ? 111 goyamA ! phAsuesaNijjaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe AyAe dhammaM no aikkamai, AyAe dhammaM aNaikkamamANe puDhivikvAiyaM avakaMkhati jAva tasakAyaM avakakhai, jesiMpi ya NaM jIvANaM sarIrAiM AhArei te'vi jI avakaMkhati se teNaTTeNaM jAva vIIvayai / / vR. 'AhAkamma' mityAdi AdhayA-sAdhupraNidhAne yatsacetanamacenataM kriyate acetanaM vA pacyate cIyate yA gRhAdikaM vyayate vA vastrAdikaM tadAdhAkarma kiM baMdhai' tti prakRtibandhamAzritya spRSTAvasthApekSayA vA 'kiM pakarei' tti sthitibandhApekSayA baddhAvasthApekSayA vA 'kiM ciNAi' tti anubhAgabandhApekSayA nidhattAvasthA'pekSayA vA 'kiM uvaciNAi' tti / padezabandhApekSayA nikAcanApekSayA veti, 'AyAe 'tti AtmanA dharma zrutadharmaM cAritradharmaM vA 'puDhavikAyaM 'nAvakakhai' tti nApekSate, nAnukampata ityarthaH / / AdhAkarmavipakSazca prAsukaiSaNIyamiti prAsukaiSaNIyasUtram / anantarasUtre saMsAravyativrajanamuktaM tacca karmaNo'sthiratayA praloTane sati bhavatItyasthirasUtram mU. (101) se nUnaM bhaMte! athire paloTTai no thire paloTTati athire bhajjai no thire bhajjai sAsae bAlaya bAliyattaM asAsayaM sAsae paMDie paMDiyattaM asAsayaM ? haMtA goyamA ! athire paloTTai jAva paMDiyattaM asAsayaM sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti jAva viharati / vR. tatra 'athire' tti asthAsnu dravyaM loSTAdi 'praloTati' parivartate adhyAtmacintAyAmasthiraM karma tasya jIvapradezebhyaH pratisamayacalanenAsthiratvAt 'praloTayati' bandhodayanirjaraNAdipariNAmaiH parivartate 'sthiraM' zilAdi na praloTayati, adhyAtmacintAyA tu sthiro jIvaH, karmakSaye'pi tasyAvasthitatvAt, nAsI 'praloTayati' upayogalakSaNasvabhAvAnna parivartate, tathA 'asthiraM' bhaGgurasvabhAvaM tRNAdi 'bhajyate' vidalayati, adhyAtmacintAyAmasthiraM karma tad 'bhajyate' vyapaiti, tathA 'sthiram' abhaGguramayaH zalAkAdi na bhajyate, adhyAtmacintAyAM sthiro jIvaH sacana bhajyate zAzvatatvAditi jIvaprastAvAdidamAha - 'sAsae bAlae 'tti bAlako vyavahArataH zizurnizcayato'saMyato jIvaH saca zAzvato dravyatvAt, 'bAliyattaM 'ti ihekapratyayasya svArthikatvAdbAlatvaM vyavahArataH zizutvaM nizcayatastvasaMyatatvaM taccAzAzvataM paryAyatvAditi / evaM paNDitasUtramapi, navaraM paNDito vyavahAreNa Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 bhagavatIaGgasUtraM 1/-/9/101 zAstrajJo jIvaH nizcayatastu saMyata iti / zatakaM-1 uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-1 uddezakaH-10:vR.anantaroddezako'sthiraM karmetyuktaM, karmAdiSu ca kutIrthikA vipratipadyante atastadvipratipattinirAsapratipAdanArthatathA saGgrahaNyAM calaNAu'ttiyaduktaMtatpratidanArthazcadazamoddezako vyAkhyAyate, tatra ca sUtraM mU. (102) annautthiyANaM bhaMte ! evamAikkhaMti jAva evaM parUveti-evaM khalu calamANe acalie jAva nijarijamANe anijiNNe, do paramANupoggalA egayao na sAhaNaMti, kamhA do paramANupoggalA egatato na sAhaNaMti?, doNhaM paramANupoggalANaM natthi siNehakAe, tamhA do paramANupoggalA egayaona saahnnNti|| tinni paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, kamhA? tini paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, tiNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe, tamhA tinni paramANupoggalA egayao sA0, te bhijjamANA duhAvi tihAvi kajaMti, duhAkajjamANA egayao divaDDe paramANupoggale bhavati egayaovi divaDDe para0 po0 bhavati, tihA kaJjamANA tinni pamANupoggalA bhvNti| evaM jAva cattAri paMcaparamANupo0 egayao sAhaNaMti, egayao sAhaNittA dukkhattAe kajaMti, dukkhevi ya NaM se sAsae sayA samiyaM uvacijai ya avicijai ya, puTviM bhAsA bhAsA bhAsiJjamANI bhAsA abhAsA bhAsAsamayavItiktaM ca NaM bhAsiyA bhAsA, jA sA puTviM bhAsA bhAsA bhAsijjamANI bhAsA abhAsA bhAsAsamayavItikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA sA kiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA?, abhAsao NaM sA bhAsA no khalu sA bhAsao bhAsA / puTviM kiriyA dukkhA kajjamANI kiriyA adukkhA kiriyAsamayavItikaMtaM ca NaM kaDA kiriyA dukkhA, jA sA pubbiM kiriyAdukkhA kajamANI kiryA adukkhA kiriyAsamayavIikataMca NaM kaDA kiriyA dukkhAsA kiM karaNaoduskhA akaraNao dukkhA?, akaraNaoNaM sAdukkhA no khalu sA karaNao dukkhA, sevaM cattavvaM siyA-akicaM dukkhaM aphusaMdukkhaM akajjamANakaDaM dukkhaM akaTu akaTu pANabhUyajIvasattA devaNaM vedaMtIti vattavvaM siyaa| se kahameyaM bhaMte ! evaM?, goyamA! jaNaM te aNNausthiyA evamAtikkhaMti jAva vedaNaM vedeti, tavvaM siyA, je te evamAhaMsumicchateevamAhaMsu, ahaMpuNa goyamA! evamAtikkhAmi, evaM khalu calamANe calie jAva nijarijamANe nijiNNe, do paramANupoggalA egayao sAhaNaMti, kamhA? do paramANupoggalA egayao sAhaNNaMti?, doNhaM paramANupoggalANaM asthisiNehakAe, tamhA do paramANupoggalA egayao sA0, te bhiJjamANA duhA kaoNti, duhA kajjamANe egayao para0 poggale egayao pa0 poggale bhavaMti, tiNNi paramA0 egao Aha0, kamhA tinni paramANupoggale ega0 sA0?, tiNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe, tamhA tiNNi paramANupoggalAegayao sAhaNaMti, te bhiJjamANA duhAvi tihAvi kajaMti, duhA kajamANA egao paramANupoggale egayao dupadesiekhaMdhe bhavati, tihA kajjamANA tiSNi paramANupoggalA bhavaMti, evaMjAva cattAripaMcaparamANu po0 egao sAhaNittA 2 khaMdhattAekajaMti, khaMdheviyaNaM se asAsae Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 113 zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-10 sayA samiyaM uvacijai ya avacijai y| puTviM bhAsA abhAsA bhAsiz2amANI bhAsA 2 bhAsAsamayavItikaMtaM ca NaM bhAsiyA bhAsA abhAsA jA sA pubbiM bhAsA abhAsA bhAsijamANI bhAsA 2 bhAsAsamayavItitaM ca NaM bhAsiyA bhAsAabhAsA sAkiM bhAsao bhAsA abhAsao bhAsA?, bhAsaoNaM bhAsA no khalu sAabhAsao bhAsA ! puTviM kiriyA adukkhA jahA bhAsA tahA bhANiyavvA, kiriyAvi jAva karaNao NaM sA dukkhA no khalu sA akaraNao dukhA / sevaM vattavyaM siyA kicaM phusaM dukkhaM kajjamANakaDaM kaDDa 2 pANabhUyajIvattA vedaNaM vedeMtIti vattavvaM siyA / vR. 'calamANeacalie'tti calatkarmAcalitaM, calatA tena calitakAryAkaraNAt, vartamAnasya cAtItatayA vyapadeSTumazakyatvAt, evamanyatrApi vAcyamiti / 'egayaona sAhaNaMti'ttiekata ekatvenaikaskandhatayetyarthaH 'na saMhanyete' na saMhato-milito syAtA, 'natthi siNehakAe'ttisnehaparyavarAzi sti, sUkSmatvAt, tryAdiyoge tusthUlatvAtso'sti 'dukkhattAekajaMti'tti paJca pudgalAH saMhatya duHkhatayA-karmatayA kriyante, bhavantItyarthaH, 'dukkhe'vi yaNaMti karmApica se'tti tat zAzvatamanAditvAt 'saya'tti sarvadA 'samiyaMti samyaksaparimANaM vA 'cIyate' cayaM yAti apacIyate' apacayaM yAti / tathA 'puvvaM'ti bhASaNAtprAk 'bhAsa'tti vAgadravyasaMhati bhAsa'tti satyAdibhASA syAt, tatkAraNatvAt, vibhaGgajJAnitvena vA teSAM matamAtrametat nirupapattikamunmattakavacanavadato nehopapattiratyarthaM gaveSaNIyA, evaM sarvatrApIti, tathA 'bhAsijjamANI bhAsA abhAsa'tti nisRjyamAnavAgdravyANiabhASA, vartamAnasamayasyAtisUkSmatvena vyavahArAnaGgatvAditi, bhAsAsamayaviikaMtaM caNaM tiiha ktapratyayasya bhAvArthatvA vibhaktivi-pariNAmAcca bhASAsamayavyatikrameca bhAsiya'tti nisRSTA satI bhASA bhavati, pratipAdyasyAbhidheye pratyayotpAdakatvAditi, 'abhAzaoNaM bhAsa'tti abhASamaNAsya bhASA, bhASaNAtpUrvapazcAccatadabhyupagamAt, 'nokhalubhAsao'tti bhASyamANAyAstasyA anbhyupgmaaditi| tathA-'puvvaM kirie'tyAdi, kriyA kAyAdikA sAyAvanna kriyate tAvat 'dukkha'ttiduHkhahetuH, 'kajjamANa'tti kriyamANA kriyA 'na dukkhA' na duHkhahetuH, kriyAsamayavyatikrAnte ca kriyAyAH kriyamANatAvyatikramecakRta satI kriyA duHkheti, idamapitanmatamAtrameva nirupapattikam, athavA pUrvaM kriyA duHkhA, anabhyAsAt, kriyamANA kriyA na duHkhA, abhyAsAt, kRtA kriyA duHkhA, anutApa-zramAdeH, "karaNao dukkha'tti karaNamAzritya karaNa kAle kurvata ityarthaH 'akaraNao dukkha'tti akaraNamAzrityAkurvata itiyAvat, 'no khalu sA karaNao dukkhatti' akriyamANatve duHkhatayA tasyA abhyupagamAt / 'sevaM vattavvaM siyA' athaivaM pUrvoktaM vastu vaktavyaM syaaduppnntvaadsyeti| athAnyayUthikAntaramatamAha-'akRtyam' anAgatakAlApekSayA'nirvartanIyaMjIvairitigamyaM 'duHkham asAtaMtatkAraNaMvA karma,tathA'kRtatvAdevAspRzyam-abandhanIyaM, tathA kriyamANaMvartamAnakAle kRtaM cAtItakAle taniSedhAdakriyamANakRtaM, kAlatraye'pi karmaNo bandhaniSedhAd | 518 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 bhagavatIaGgasUtraM 1/-/10/102 akRtvA'kRtvA, AbhIkSNaye dvirvacanaM, duHkhamiti prakRtameva, ke? ityAha-prANabhUtajIvasattvAH, prANAdilakSaNaM cedm||1|| "prANA dvitricatuH proktAH, bhUtAstu taravaH smRtaaH| jIvAH paJcendriyA jJeyAH, zeSAH sattvA itiiritaaH|| 'veyaNa'ti zubhAzubhakarmavedanA pIDAM vA 'vedayanti anubhavanti, ityetadvaktavyaM syAt, etasyaivopapadyamAnatvAd, yAdRcchikaM hi sarvaM loke sukhaduHkhamiti, ydaah||1|| "atarkitopasthitameva sarvaM, citraMjanAnAM sukhaduHkhajAtam / kAkasya tAlena yathA'bhidhAto, na buddhipUrvo'tra vRthaa'bhimaanH|| "se kahameyaM ti atha kathameta bhadanta ! 'evam?' anyayUthikoktanyAyena ? iti praznaH 'jaNaM te aNusthiyA' ityAdhuttaraM, vyAkhyAcAsyaprAgvat, mithyA caitadevaM-yadicaladeva prathamasamaye calitaMna bhavettadAdvitIyAdiSvapi tadacalitamevetina kadAcanApicalet, ata eva vartamAnasyApi vivakSayA'tItatvaM na viruddham, etacca prAgeva nirNItamiti na punarucyate, yaccocyate-calitakAkiraNAdacalitameveti, tadayuktaM, yataHpratikSaNamutpadyamAneSu sthAsakozAdivastuSvantyakSaNabhAvi vastu AdyakSaNe svakArya na karotyeva, asattvAd, ato yadantyasamayacalita kAryaM vivakSitaM pareNa tadAdyasamayacalitaMyadinakarotitadA kaivadoSo'tra?,kAraNAnAMsvasvakAryakaraNasvabhAvatvAditi yaccoktaM-dvau paramANUna saMhanyete, sUkSmatayAsnehAbhAvAt, tadayuktam, ekasyApiparamANoH snehasambhavAta, sArddhapudgalasya saMhatatvena tairevAbhyupagamAcca, yata uktam-"tinni paramANupogalA egayao sAhaNaMti te bhijjamANA duhAvi tihAvi kajjati, duhA kaJjamANA egao divaDDe"tti, anena hi sArddhapudgalasya saMhatatvAbhyupagamena tasya sneho'bhyupagata evetyataH kathaM paramANyoH snehAbhAvena saGghAtAbhAva iti, yaccoktam-ekataH sArddha ekataH sArddha iti, etadapyacAru, paramANorIkaraNe paramANutvAbhAvaprasaGgAta, tathA yaduktaM-paJcapudgalAH saMhatAH karmatayA bhavanti, tadapyasaGgataM, karmaNo'nantaparamANutayA'nantaskandharUpatvAt, paJcANukasya ca skandhamAtratvAt, tathA karma jIvAvaraNasvabhAvamiSyate, tacca kathaM paJcaparamANuskandhamAtrarUpaMsadasaGkhyAtapradezAtmakaM jiivbhaavRnnuyaaditi| tathA yaduktaM-karmaca zAzvataM, tadapiasamIcInaM, karmaNaH zAzvatatvekSayopazamAdyabhAvena jJAnAdInAM hAnerutkarSasaya cAbhAvagrasaGgAt, dRzyate ca jJAnAdihAnivRddhI, tatA yaduktaM-karma sadA cIyate'pacIyate ceti, tadapyekAntazAzavatatve nopapadhi iti / ___ yatroktaM-bhASaNAtpUrvaM bhASA taddhetutvAt, tadayuktameva, aupacArikatvAt, upacArasya ca tattvato'vastutvAt, kiM ca-upacArastAttvike vastuni sati bhavatIti tAttvikI bhASA'stIti sidhdham, yaccokta-bhASyamANA'bhASA, vartamAnasamayasyAvyAvahArikatvAt, tadapyasamyaga, vartamAnasamayasyaivAstitvena vyavahArAGgatvAd atItAnAgatayozca vinaSTAnutpannatayA'sattvena vyavahArAnaGgatvAditi, yaccoktaM-bhASAsamayetyAdi, tadapyasAdhu, bhASyabhANabhASAyA abhAve bhASAsamaya ityasyAbhilApasyAbhAvaprasaGgAt, yazca pratipAdyasyAbhidheye pratyayotpAdakatvAditi hetuH so'naikAntikaH, karAdiceSTAnAmabhidheyapratipAdakatve satyapibhASAtvAsiddheH |tthaa yaduktam-abhASakasya Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-1, vargaH-, uddezakaH-10 115 bhASeti, tadasaGgatataram, evaM hi siddhasyAcetanasya vA bhASAprAptiprasaGga iti / evaM kriyA'pi vartamAnakAla eva yuktA, tasyaiva sattvAditi, yaccAnabhyAsAbhyAsAdikaM kAraNamuktaM taccAnaikAntikam, anabhyAsAdAvapi yataH kAcitsukhAdirUpaiva, tathA yaduktamakaraNataH kriyA duHkheti, tadapi pratItivAdhitaM, yataH karaNakAla eva kriyA duHkhA vA sukhA vA dRzyate, na punaH pUrvaM pazcAdvA, tadasattvAditi / tathA yaduktam 'akicca' mityAdi yahacchadamatAzrayaNAt, tadapyasAdhIyo, yato yadyakaraNAdeva karmaduHkhaM sukhaM vA syAt tadA vividhaihikapAralaukikAnuSThAnAbhAvaprasaGgaH syAt, abhyupagataM ca kiJcitpAralaukikAnuSThAnaM tairapi ceti, evametatsarvamajJAnavijRmbhitam, uktaM ca vRddhaiH||1|| "paratisthiyavattavvaya paDhamasae dasamayaMmi uddese / vibhaMgINAdesA maibheyA vAvA sA savvA / / // 2 // sabbhUyamasabbhUya bhaMgA cattAri hoti vibhaMge ummattavAyasarisaM to aNNANaMti niddiSTuM / / sadbhUte-paramANau asadbhUtaM-ardhAdi 1, asadbhUte-sarvagAtmani sadbhUtaM caitanyaM 2, sadbhUteparamANau sadbhUtaM-niSpradezatvam 3, asadbhUte-sarvagAtmani asadbhUtaM kartRtvamiti 41 'ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmI" tyAdi tu pratItArthameveti, navaraM 'doNhaM paramANupoggalANaM asthi siNehakAe'tti ekasyApi paramANoH zItoSNasnigdharUkSasparzAnAmanyataradavirUddhaM sparzadvayamekadaivAsti, tatodvayorapi tayoH snigdhatvabhAvAt snehakAyo'styeva, tatazca tI viSamasnehAsaMhanyete, idaM ca paramatAnavRttyoktam, anyathA rUkSAvapi rUkSatvavaiSamye saMhanyete eva, ydaah||1|| "samaniddhayAe baMdho na hoi samalukkhayAevina hoi| vemAyanidhdhalukkhattaNeNa baMdho u khaMdhANaM / / 'khaMdheviNaM se asAsae'tti upacayApacayikatvAt, ata evAha-'sayA samiya'mityAdi, 'puTviMbhAsAabhAsa'tti bhASyata itibhASAbhASaNAcca pUrvaMna bhASyate itinabhASeti bhAsijamANi bhAsA bhAsa'ttizabdArthopapatteH "bhaasiyaaabhaasttishbdaarthviyogaat| 'puci kiriyA adukkha'tti karaNAtpUrvaM kriyaiva nAstItyasattvAdevacana duHkhA, sukhApinAsau, asattvAdeva, kevalaM paramatAnuvRttyA'duHkhetyaktaM 'jahA bhAsa'tti vacanAt, 'kajamANi kiriyA dukkhA' sattvAt, ihApiyakriyamANA kriyA duHkhetyuktaM tatparamatAnavRttyaiva, anyathA sukhA'pi kriyamANaiva kriyA, tathA 'kiriyAsamayavitikaMtaM ca Na' mityAdi dRzyamiti / __ "kiccaM dukkha'mityAdi, anena ca karmasattA''veditA, pramANasiddhatvAdasya, tathAhi-iha yadvayoriSTazabdAdiviSayasukhasAdhanasametayorekasya duHkhalakSaNaM phalamanyasyetarat na tadviziSTahetumantareNa saMbhAvyate, kAryatvAd, ghaTavat, yazcAsau viziSTo hetuH sa karmeti, Aha c||1|| "jo tullasAhaNANaM phale viseso na so viNA heuM / kajjattaNao goyama ! ghaDo va heU ya se kammaM // punarapyanyayUthikAntaramatamupadarzayannAha--- mU. (103) annautthiyANaM bhaMte ! evamAikkhaMtijAva-evaM khalu egejIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareMti, taMjahA-iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ca, [jaM samayaM iriyAvahiyaM pakareitaM Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 1/-/10/103 samayaM saMparAiyaMpakarei, jaMsamayaM saMparAiyaM pakareitaM samayaM iriyAvahiyaM pakarei, iriyAvahiyAe pakaraNatAe saMparAiyaM pakarei saMparAiyapakaraNayAe iriyAvahiyaM pakarei, evaM khaluege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakareti, taMjahAiriyAvahiyaMca saMparAiyaM ca / se kahameyaM bhaMte evaM ?, goyamA! jaMNaM te annautthiyA evamAikkhaMtitaM ceva jAva je te evamAhaMsumicchate evAmAhaMsu, ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi 4-evaM khalu ege jIve egasamayae eka kiriyaM pakarei ] parautthiyavattavvaM neyavvaM, sasamayavattavvayAe neyavvaM jAva iriyAvahiyaM saMparA iyaM vaa| vR.tatra ca 'iriyAvahiyaMtiIryA-gamanaMtadviSayaH panthA-mArgaIryApathastatra bhavA aipithikI, kevalakAyayogapratyayaH karmabandha ityarthaH, 'saMparAiyaMcattisaMparaiti-paribhramatiprANI bhaveebhiriti saMparAyAH-kaSAyAstatpratyayA yA sA sAmparAyikI, kaSAyahetukaH karmabandha ityrthH| 'parautthiyavattavyaM neyavvaMti iha sUtre'nyayUthikavaktavyaM svayamuccAraNIyaM, granthagauravabhayenAlikhitatvAttasya, taccedam-'jaM samayaM saMparAiyaM pakarei taM samayaM iriyAvahiyaM pakarei0 iriyAvahiyApakaraNayAe saMparAiyaMpakarei saMparAiyapakaraNayAe iriyAvahiyaMpakarei, evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM do kiriyAo pakarei, taMjahA-iriyAvahiyaM ca saMparAiyaM ceti / 'sasamayavattavvayAeneyavyaM' sUtramiti gamyaM, sA caivam-'se kahameyaM bhaMte! evaM?, goyamA jannaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva saMparAiyaM ca je te eva mAhaMsu miccha te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi 4-evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM kiriyaM pakarei taMjahA' ityAdi pUrvoktAnusAreNAdhyeyamiti / mithyAtvaM cAsyaivam-airyApathikI kriyA'kaSAyodayaprabhavA itarA tu kaSAyanabhaveti kathamekasyaikadA tayoH saMbhavaH ?, virodhAditi / / anantaraM kriyoktA, kriyAvatAM cotpAdo bhavatItyutpAdavirahaprarUpaNAyAha mU. (104) nirayagaI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM pannattA?, goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM bArasa muhuttA, evaM vakkaMtIpayaM bhANiyavvaM nirvsesN| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti jAva vihri| vR. 'vaktIparya'ti vyutkrAnti-jIvAnAmutpAdastadarthaM padaM-prakaraNaM vyutkrAntipadaM tacca prajJApanAyAM SaSThaM, taccArthalezata evaM draSTavyaM-paJcendriyatiryaggatau manuSyagatau devagatau cotkarSato dvAdaza muhUttAH jaghanyatastvekasamaya utpAdaviraha iti, tthaa||1|| "cauvIsaI muhuttA 1 satta ahoratta 2 taha ya pannarasa 3 / mAso ya 4 do ya 5 cauro 6chammAsA 7 virahakAlo u / / // 2 // ukkosa rayaNAisu savvAsujahannao bhave smo| emeva ya uvvadRNa saMkhA puNa suravarA tullA / / sA ceym||1|| "ego ya do ya tinni ya saMkhamasaMkhA va egasamaeNaM / uvavajaMtevaiyA uvvaTuMtAvi emeva / / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 117 // 5 // zatakaM-1, vargaH-, uddezakaH-10 ___-tiryaggatau ca virahakAlo ythaa||1|| "bhinnamuhutto vigaliMdiyANa saMmucchimANa ya taheva / bArasa muhutta gabbhe ukkosa jahannao samao / / -ekendriyANAM tu viraha eva nAsti, manuSNatI tu||1|| "bArasa muhutta gabbhe muhutta saMmucchime cauvvIsaM / ukkosa virahakAlo dosuvi jahannao smo|| -devagatau tu||1|| "bhavaNavaNajoisohammIsANe cauvIsai muhuttA u| ukkosavirahakAlo paMcasuvi jahannao smo|| // 2 // navadina vIsa muhuttA bArasa dasa ceva dinmuhuttaao| bAvIsa addhaM ciya paNayAlaasIidivasasayaM / / // 3 // saMkhejjA mAsA ANayapANaesutaha AraNaccue vaasaa| ___saMkhejjA vinneyA gevejesu ao vocchaM / / // 4 // heTThima vAsasayAI majjhi sahassAi uvarime lakkhA / __saMkhejjA vineyA jaha saMkheNaM tu tIsupi / / / paliyA asaMkhabhAgo ukkoso hoi virahakAlo u / vijayAisu niddiTho savvesu jahannao samao / / // 6 // uvavAyavirahakAlo iya eso vaNNio u devesu / ubaTTaNAvi evaM savvesuhoi vinnnneyaa|| // 7 // jahanneNa egasamao ukkoseNaM tu hoti chmmaasaa| viraho siddhigaIe uvvaTTaNavaJjiyA niyamA / / zatakaM-1 uddezakaH-10 samAptaH zatakaM-1 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhaya devasUri viracitA bhagavatI agasUtrasya prathama zatakasya TIkA parisamAptA / (zatakaM-2) vR. vyAkhyAtaM prathamaM zatamatha dvitIyaM vyAkhyAyate, tatrApi prathamoddezakaH, tasyacAyam abhisambandhaH-prathamazatAntimoddezakAntejIvAnAmutpAdaviraho'bhihitaH, iha tuteSAmeva ucchvAsAdi cintyata ityevaMsabambandhasyAsyedamupodadhAtasUtrAnantarasUtram -zatakaM-2 uddezakaH-1:mU. (105) UsAsakhaMdae viya 1 samugdhAya 2 puDhavaM 3 diya 4 anasthibhaasaa5y| devA ya 6 camaracaMcA 7 samaya 8 khitta 9 sthikAya 10 biiyse| __ Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 2/- /1/106 mU. (106) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nagare hotyA, vaNNao, sAmI samosaDhe parisA niggayA dhammo kahio paDigayA parisA / 118 teNaM kAleNaM 2 jeThe aMtevAsI jAva pajuvAsamANe evaM vyAsI-je ime bhaMte! beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA paMceMdiyA jIvA eesi NaM ANAmaM vA pANAmaM vA ussAsaM vA nIsAsaM vA jANAmI pAsAmI, je ime puDhavikkAiyA jAva vaNarasaikAiyA egiMdiyA jIvA eesi NaM ANAmaM vA pANAmaM vA ussAsaM vA nissAsaM vA na yANAmo na pAsAmo, eesi NaM bhaMte! jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / haMtA goyamA ! eevi yaNaM jIvA ANamaMti vA pANamaMti vA ussasaMti vA nIsasaMti vA / vR. 'je ime ' ityAdi, yadyapyekendriyANAmAgamAdipramANAjjIvatvaM pratIyate tathA'pi taducchasAdInAM sAkSAdanupalambhAjjIvazarIrasya ca nirucchasAderapi kadAciddarzanAt pRthivyAdiSUcchasAdiviSayA zaGkA syAditi tannirAsAya teSAmucchrasAdikamastItyetasyA gamapramANa- prasiddhasya pradarzanaparamidaM sUtramavagantavyamiti / ucchvAsAdyadhikArAjjIvAdiSu paJcaviMzatau padeSUcchasAdidravyANAM svarUpanirNayAya praznayannAha mU. (107) kiNNaM bhaMte! jIvA ANa0 pA0 u0 nI0 ?, goyamA ! davvao NaM anaMtapaesiyAI davvAI khettao NaM asaMkhapaesogADhAI kAlao annaparadvitIyAiM bhAvao vannabhaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA, jAI bhAvao vannamaMtAI ANa0 pANa0 Usa0 nIsa0 tAiM kiM egavannAI ANamaMti pANamaMti Usa0 nIsa0 ?, AhAragamoneyavvo jAva ticaupaMcadisi / kiNNaM bhaMte! neraiyA A0 pA0 u0 nI0 taM ceva jAva niyamA chaddisiM A0 pA0 u0 nI0 jIvA egiMdiyA vAdhAyA ya nivvAdhAyA ya bhANiyavyA, sesA niyamA chaddisiM / vAuyAe NaM bhaMte! vAuyAe ceva ANamaMti vA pANamaMti vA usasaMti vA nIsasaMti vA ? haMtA goyamA ! jAva nIsasaMti vA / vR. 'kiNNaM bhaMte! jIvetyAdi, kimityasya sAmAnyanirdezatvAt 'kAni' kiMvidhAni dravyANItyarthaH / 'AhAragamo neyacvo 'tti prajJApanAyA aSTAviMzatitamAhArapadoktasUtrapaddhatirihAdhyeyetyarthaH, sA ceyam- 'duvannAI tivannAI jAva paMcavannAIpi, jAI vannao kAlAI tAI kiM egaguNakAlAI jAva anaMtaguNakAlAIpi' ityAdiriti / jIvA egidie' tyAdi, jIvA ekendriyAzca 'vAghAyA ya nivvAghAyA ya'tti matublopAd vyAghAtanivyArghAtavanto bhaNitavyAH / iha caivaM pAThe'pi nivyAryAtazabdaH pUrvaM draSTavyaH, tadabhilApasya sUtre tathaiva dRzyamAnatvAt, tatra jIvA nivyArghAtAH savyAghAtAH sUtre eva darzitAH, ekendriyAstvevam- 'puDhavikkAiyA NaM bhaMte kaidisaM ANamaMti 4? goyamA ! nivvAghAeNaM chaddisiM vAghAyaM paDucca siya tidisi' mityAdi / evamapkAyAdiSvapi tatra nirvyAghAtena SaDdizaM Sadizo yatrAnamanadau tattathA, vyAghAtaM pratItya syAtridizaM syAccaturdizaM syAtpaJcadizamAnamanti 4, yatasteSAM lokAntavRttAvalokena tryAdidikSucchasAdipudgalAnAM vyAghAtaH saMbhavatIti 'sesA niyamA chaddisiM 'ti zeSA nArakAditrasAH SadizamAnamanti teSAM hi trasanADyantarbhUtatvAt SaDdizamucchasAdipudgalagraho'styeveti / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-2, varga:-, uddezakaH - 1 athaikendriyANAmucchasAdibhAvAducchasAdezca vAyurUpatvAt kiM vAyukAyikAnAmapyucchasAdinA vAyunaiva bhavitavyamutAnyena kenApi pRthivyAdInAmiva tadvilakSaNena ? ityAzaGkayAM praznayannAha-'vAuyA eNa'mityAdi, athocchasasyApi vAyutvAdanyenocchasavAyunA bhAvyaM tasyApyanyenaivamanavasthA, naivamacetanatvAttasya, kiMca yo'yamucchasavAyuH sa vAyutve'pi na vAyusaMbhAvyaudArikavaikriyazarIrarUpaH tadIya pudgalAnAmAnaprANasaJjJitAnAmaudArikavaikriyazarIrapudgalebhyo'nantaguNapradezatvena sUkSmatayaitaccharIrAvyapadezyatvAt, tathA ca pratyucchasAdInAmabhAva iti nAnavasthA mU. (108) vAuyAe NaM bhaMte! vAuyAe ceva aNegasayasahassakhutto uddAittA 2 tattheva bhujjo bhujo paccAyAti ?, haMtA goyamA ! jAva paccAyAti / se bhaMte kiM puTThe uddAti apuTThe uddAti ?, goyamA ! puDhe uddAi no apuSThThe uddAi / se bhaMte! kiM sasarIri nikkhamai asarIrI nikkhamai ?, goyamA ! siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM budhai siya sasarIrI nikkhamai siya asarIrI nikkhamai ?, goyamA ! vAuyAyassa NaM cattAri sarIrayA pannattA, taMjahA- orAlie veuvvie teyae kammae, orAliyaveubviyAiM vippajahAya taiyakammaehiM nikkhamati / 119 seteANaM goyamA ! evaM buccai-siya sasarIrI siyaasarIrI nikkhamai / vR. 'vAukAe NaM bhaMte' iti, ayaM ca prazno vAyukAyaprastAvAdvihito'nyathA pRthivIkAyikAdInAmapi mRtvA svakAye utpAdo'styeva, sarveSAmeSAM kAyasthiterasaGkhyAtatayA'nantatayA coktatvAt, yadAha // 1 // "assayosappiNIussappiNIo egiMdiyANa u caunhaM / tA ceva U anaMtA vaNassaIe u boddhavvA // tatra vAyukAyo vAyukAya evAnekazatasahakRtvaH 'uddAitta'tti 'apahRtya' mRtvA 'tattheva ' tti vAyukAya eva 'paccAyAi' tti 'pratyAjAyate' utpadyate / 'puTThe uddAi' tati spRSTaH svakAya zastreNa parakAyazastreNa vA 'apadravati' bhriyate 'no apuDhe' ti sopakramApekSamidaM, 'nikkhamai' tti svakaDevarAnniHsarati, 'siya sasarIrI' tti syAt kathaJcit 'orAliyaveuvviyAiM vippajahAye' tyAdi, ayamarthaH audArikavaikriyApekSayA'zarIrI taijasakArmaNApekSayA tu sazarIrI niSkrAmatIti / vAyukAyasya punaH punastatraivotpattirbhavatItyuktam, atha kasyacinmunerapi saMsAracakrApekSayA punaH punastatraivotpatti syAditi darzayannAha mU. (109) maDAI NaM bhaMte niyaMThe no niruddhabhave no niruddhabhavapavaMce no pahINasaMsAre no pahINasaMsAraveyaNije no vocchinnasaMsAre No vocchinnasaMsAraveyaNijje no niTTiyaTTe no nikiraNije punaravi itthattaM havvamAgacchati ? haMtA goyamA ! maDAI NaM niyaMThe jAva punaravi itthattaM havvamAgacchai / vR. 'maDAI NaM bhaMte! niyaMThe' ityAdi, mRtAdI-prAsukabhojI, upalakSatvAdeSaNIyAdI ceti dRzyaM, 'nirgranthaH ' sAdhurityarthaH 'havvaM' zIghramAgacchatIti yogaH / kiMvidhaH san ? ityAha Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 bhagavatIaGgasUtraM 2/-/1/110 _ 'no niruddhabhave'tti aniruddhAnetajanmA, caramabhavAprApta ityarthaH, ayaM ca bhavadvayaprAptavyamokSo'pi syAdityAha-'no niruddhabhavapavaMce'tti prAptavyabhavavistAra ityarthaH, ayaM ca devamanuSyabhavaprapaJcApekSayA'pi syAdityata Aha-'no pahINasaMsAre'ttiaprahINacaturgatigamana ityarthaH, yata evamata eva 'no pahINasaMsAraveyaNijje'tti aprakSINasaMsAravedyakA , ayaM ca sakRcaturgatigamanato'pi syAditya Aha-'no vocchannasaMsAre'tti atruTitacaturgatigamanAnubandha ityarthaH, ata eva 'no vocchinnasaMsAraveyaNijjetti 'no' naiva vyavacchinnam-anuvandhavyavacchedena caturgatigamanavedyaM karma yasya sa tathA, ata eva 'niTThayaDe'tti anisstthitpryojnH| ata eva 'no niTThiyaTTakaraNijjetti 'no' naiva niSThitArthAnAmiva karaNIyAni-kRtyAni yasya sa tathA, yata evaMvidho'sAvataH punarapIti, anAdIsaMsAre pUrva prAptamidAnIMpunarvizuddhacaraNAvApteH sakAzAdasambhAvanIyam 'itthatthaMti 'ityartham' enamartham-anekazastiryaGnaranAkinArakagatigamanalakSaNam ityatta'miti pAThAntaraMtatrAnena prakAreNetyaMtadbhAva itthatvaM, manuSyAditvamiti bhAvaH, anusvAralopazca prAkRtatvAt, 'havvaM'tizIghram 'Agacchaitti prApnoti, abhidhIyatecakaSAyodayAtpratipatitacaraNAnAMcAritravatAM saMsArasAgaraparibhramaNaM, yadAha-"jai uvasaMtakasAo lhianNtNpunnovipddivaayN"ti|scsNsaarckrgtomunijiivHpraannaadinaa nAmaSaTkena kAlabhedena yugapacca vAcyaH syAditi vibhaNiSuH praznayannAha mU. (110) seNaM bhate! kiMvattavvaM siyA? goyamA! pANeti vattavaM siyA bhUteti vattavyaM siyA jIvetti vattavbaM0 sattetti vattavvaM0 vitti vattavyaM0 vedeti vattavvaM siyA pANe bhUe jIve satte vinnU veeti vattavvaM siyaa| se keNaDheNaM bhaMte ! pANetti vattavvaM siyA jAva vedeti vattavyaM siyA?, goyamA! jamhA A0 pA0 u0 nI0 tamhA pANetti vattavvaM siyA, jamhA bhUte bhavati bhavissati ya tamhA bhUetti cattavvaM siyA, jamhA jIve jIvai jIvattaM AuyaM ca kamma uvajIvai tamhA jIvetti vattavvaM siyA, jamhA satte suhAsuhehiM kammehiM tamhA sattetti vattavvaM siyA, jamhA tittakaDuyakasAyaaMbilamahure rase jANai tamhA vinnUtti vattavvaM siyA, vedei ya suhadukkhaM tamhA vedeti vattavvaM siyaa| se teNaTeNaM jAva pANetti vattavvaM siyA jAva vedeti vattavvaM siyaa|| vR. 'seNamityAdi, tatra 'saH' nirgranthajIvaH kiMzabdaHprazne sAmAnyavAcitvAcca napuMsakaliGgena nirdiSTaH 'iti' evamanvarthayuktatayetyarthaH, vaktavyaH syAt, prAkRtatvAcca sUtre napusakaliGgatA'syeti, anvarthayuktazabdairucyamAnaH kimasau vaktavyaH syAt? itibhAvaH / atrottaraM-'pANettivattavva'mityAdi, tatra prANa ityetattaM prati vaktavyaM syAt yadocchasAdi- mattvamAtramAzritya tasya nirdezaH kriyate, evaM bhavanAdidharmavivakSayA bhUtAdizabdapaJcakavAcyatA tasya kAlabhedena vyAkhyeyA, yadA tUcchasAdidharmeryugapadasau vivakSyate tadA prANo bhUto jIvaH sattvo vijJo vedayitetyetattaM prati vAcyaM syAt, athavA nigamanavAkyamevedamato na yugapatpakSavyAkhyA kaaryeti| ___'jamhA jIve ityAdi, yasmAt 'jIvaH' AtmA'sau 'jIvati' prANAn dhArayati, tathA 'jIvatvam' upayogalakSaNam AyuSkaM ca karma 'upajIvati' anubhavati tasmAjIva iti vaktavyaM syAditi / 'jamhAte subhAsubhehiMti saktaH-AsaktaH zakto vA-samarthaH sundarAsundarAsuceSTAsu, Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezaka:-1 121 athavA saktaH-saMbaddhaH zubhAzubhaiH karmabhiritI / mU. (111) maDAI NaM bhaMte ! niyaMTe niruddhabhave niruddhabhavapavaMce jAva niTThiyaTTakaraNine no punaravi itthattaM havyamAgacchati?, haMtA goyamA ! maDAI NaM niyaMThe jAva no punaravi itthataM havvamAgacchati se NaM bhaMte ! kiMti vattavvaM siyA? goyamA! siddhetti vattavvaM siyA buddhatti vattavvaM siyA muttetti vattavvaM0 pAragaetti va0 paraMparagaetti va0 siddhe buddhe mutte parinivbuDe aMtakaDe savvadukkhappahINetti vattavvaM siyaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai 2 saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharati / vR.anantaroktasyaivArthasya viparyayamAha- pAragae'tti pAragataH saMsArasAgarasya 'bhAvini bhUtavadi'tyupacArAditi 'paraMparAgae'ttiparamparayA-mithyAdhSTyAdiguNasthAnakAnAMmanuSyAdisugatInAM vA pAramparyeNa gato bhavambhodhipAraMprAptaH paramparAgataH / ihAnantaraM saMyatasya saMsAravRddhihAnI ukte siddhatvaM ceti, adhunAtu teSAmanyeSAM cArthAnAM vyutpAdanArthaM skandakacaritaM vivakSuridamAha mU. (112) teNa kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre rAyagihAo nagarAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai paDinikkhamittA bahiyA jaNavayavihAraM viharai / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM kayaMgalAnAma nagarI hotthA vaNNao, tIseNaM kayaMgalAe nagarIe bahiyA uttarapuracchime disIbhAe chattapalAsae nAmaM ceie hottha vaNNao, tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre uppannanANadasaNadhare jAva samosaraNaM parisA nigacchatti, tIse NaM kayaMgalAe nagarIe adUrasAmaMte sAvatthI nAmaMnayarI hotthA vannao, tatthaNaM sAvatthIe nayarIe gaddabhAlissa aMtevAsI khaMdae nAmaMkaccAyaNassagote parivvAyageparivasai riuvvedajajubvedasAmavedaahavvaNaveda itihAsapaMcamANaM nighaMTuchaTTANaM cauNhaM vedANaM saMgovaMgANa sarasahassANaM sArae vArae dhArae pArae saDaMgavI sadvitaMtavisArae saMkhANe sikkhAkappe vAgaraNechaMdi niruttejotisAmayaNe annesuyabahUsu baMbhaNNaesu parivvAyaesuya nayesu supariniTThie yAvi hotthaa| tattha NaM sAvatthIe nayarIe piMgalae nAmaM niyaMThe vesAliyAsAvae parivasai, tae NaM se piMgalae nAmaMniyaMThe vesAliyasAvaeannayAkayAiMjeNevakhaMdaekaccAyaNassagote teNeva uvAgacchai 2 khaMdagaM kaccAyaNassagottaM iNamakkhevaM pucchae-mAgahA ! kiM saaMte loe anaMte loe 1 saaMte jIve anate jIve 2 saaMtA siddhI anaMtA siddhI 3 saaMte siddhe anaMte siddhe 4 keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDvati vA hAyativA 5?, etAvaMtAva AyakkhAhi vuccamANe evN| taeNaM se khaMdae kaccA0 gotte piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAlIsAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie samANe saMkie kaMkhie vitigicchie bhedasamAvanne kalusamAvanne no saMcAie piMgalayassa niyaMThassa vesAliyasAvayassa kiMcivi pamokkhamakkhAiuM, tusiNIe saMciThThai, tae NaM se piMgale niyaMThe vesAlIsAvae khaMdayaM kaccAyaNassagottaM doccaMpi taccaMpi iNamakkhevaM pucche-mAgahA ! kiM saaMte loe jAva keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDDai vA hAyati vA? etAvaM tAva AikkhAhi vuccamANe evaM, tateNaM khaMdae kaccA0 gotte piMgalaeNaM niyaMTheNaM Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22. bhagavatIaGgasUtraM 2/-/1/112 vesAlIsAvaeNaMdoghaMpitacapi iNamakkhevaM pucchie samANe saMkie kaMkhie vitigicchie bhedasamAvanne kalusamAvanne no saMcAei piMgalayassa niyaMThassa vesAlisAvayassa kiMcivipamokkhamakkhAuM tusiNIe saMciThThai / / tae NaM sAvatthIe nayarIe siMghADaga jAvamahApahesu mahayA jaNasaMmadde i vA jaNabUhe ivA parisA nigcchi| tae NaM tassa khaMdayassa kaccAyaNassagottassa bahujaNassa aMtie eyamaDhaM socA nisamma imeyArUve abbhathie ciMtie patthiemanogaesaMkappe samuppajjitthA-evaM khalu samaNebhagavaM mahAvIre kayaMgalAe nayarIe bahiyA chattapalAsae ceie saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai, taM gacchami NaM samaNaM bhagavaM mahAvIraM caMdAmi namasAmi, seyaM khalu me samaNaM bhagavaM mahAvIraM caMdittA namaMsittA sakkArettAsammANittA kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM paJjuvAsittA imAiM ca NaM eyAravAI aTThAI heUiM pasiNAI kAraNAiMpucchittaettikahu evaM saMpehei 2 --jeNeva parivvAyAvasahe teNeva uvAgacchai 2 tAtidaMDaMcakuMDiyaMca kaMcaNiyaMca karoDiyaMcabhisiyaMca kesariyaMca channAlayaMca aMkusayaM ca pavittayaM ca gaNettiyaM ca chattayaM ca vAhaNAo ya pAuyAo ca dhAurattAo ya geNhai geNhaittA parivvAyAvasahAo paDinikkhamai paDinikkhamaittA tidaMDakuMDiyakaMcaNiyakaroDiyabhisiyakesariyachannAlayaaMkusayapavittagaNettiyahatthagaechattovAhaNasaMjutte dhAurattavatthaparihie sAvatthIe nagarIemajhamajheNaM nigacchai nigacchaittAjeNeva kayaMgalA nagarI jeNevachattapalAsae ceie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahAretya gmnnaae| goyamAiMsamaNe bhagavaMmahAvIre bhagavaMgoyamaMevaMvayAsIdacchisiNaMgoyamA! puvasaMgatiyaM, kahaM bhaMte!?, khaMdayaM nAma, se kAhaM vA kihaM vA kevancireNa vA?,evaM khalu goyamA! teNaM kAleNaM 2 sAvatthInAmanagarI hotthA vannao, tattha NaM sAvatthIe nagarIe gahabhAlissa aMtevAsI khaMdae nAmaM kaccAyaNassagotte parivvAyae parivasai taM ceva jAva jeNeva mamaM aMtie teNeva pahArettha gamaNAe, se taM adUrAgate bahusaMpatte addhANapaDivanne aMtarApahe vtttti| ajeva NaM dacchisi goyamA!, bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM vaMdai namasai 2 evaM vadAsI-pahU NaM bhaMte ! khaMdae kaccAyaNassagotte devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA agArAo anagAriyaM pavvaittae?, haMtA pabhU, jAvaMca NaM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavao goyamassa eyamaTuM parikahei tAvaM ca NaM se khaMdae kaccAyaNassagotte taM desaM havvamAgate, tae NaM bhagavaM goyame khaMdae kaccAyaNassagotte teNeva uvAgacchai 2 tAkhaMdayaM kaccAyaNassagotaMevaMvayAsI-he khaMdayA ! sAgayaM khaMdayA! susAgayaM khaMdayA! anurAgayaM khaMdayA! sAgayamanurAgayaM khaMdayA! se nUNaM tuma khaMdayA! ___ sAvatthIe nayarIe piMgalaeyaM niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie-mAgahA! kiMsate loge anaMte loge? evaMtaMcevajeNeva ihaM teNeva havvamAgae, se nUNaM khaMdayA! aDhe samaDhe haMtA atthi, taeNaMse khaMdae kaccA0 bhagavaMgoyama evaMvayAsI-sekeNatuNaMgoyamA!tahArUve nANI vA tavassI vA jeNaM tavaesa aDhe mamatAva rahassakaDe habbamakkhAe? jao NaM tumaMjANasi, tae NaM se bhagavaM goyame khaMdayaM kaccAyaNassagottaM evaM vayAsI -evaMkhalukhaMdayA! mamadhammAyariedhammovaesaesamaNebhagavaMmahAvIre uppannanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI tIyapaccappannamaNAgayaviyANae savvannU sabbadarisI jeNaM mamaM esa aDhe tava Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, varga:-, uddezakaH-1 123 tAva rahassakaDe habbamakkhAejao NaM ahaM jANAmi khaMdayA! taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte bhagavaM goyamaM evaM vayAsI gacchAmoNaMgoyamA! tavadhammAyariyaM dhammovadesayaMsamaNaM bhagavaM mahAvIraMvaMdAmo namaMsAmo jAva pajjuvAsAmo, ahAsuhaMdevANuppiyA! mA paDibaMdha, taeNaM se bhagavaM goyame khaMdaeNaMkacAyaNassagotteNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gamaNayAe ! teNaM kAleNaM 2 samaNe bhagavaM mahAvIre viyaDamotIyAvi hotthA, taeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyaTTabhogiyassa sarIraM orAlaM siMgAraMkallANaM sivaM dhannaM maMgalaM sassirIyaM aNalaMkiyavibhUsiyaM lakkhaNavaMjaNaghauNovaveyaM sirIe atIva 2 ucasobhamANe citttthaai| taeNaM se khaMdae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa viyaTTabhogissa sarIraM orAlaM jAva atIva 2 uvasobhemANaM pAsai ra ttA hatuThThacittamANadie pIimaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahiyaejeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 tA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNappayAhiNaM karei jAva paJjuvAsai / khaMdayAti samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM kaccAya0 evaM vayAsI-senUNaM tumakhaMdayA! sAvatthIe nayarIe piMgalaeNaM niyaMTheNaM vesAliyasAvaeNaM iNamakkhevaM pucchie mAgahA ! kiM saaMte loe anaMte loe evaM taM ceva jAva jeNeva mama aMtie teNeva havvamAgae, se nUNaM khaMdayA! ayamaDhe samaThe?, haMtA asthi jeviyate khaMdayA! ayameyArUve abmathie citiepasthie maNogae saMkappe samuppajjitthAkiMsate loe aNate loe? tassaviyaNaM ayamaDhe-evaM khalu mae khaMdayA! cauvihe loe pannate, taMjahA-davyao khettao kAlao bhAvao / dabao NaM ege loe saaMte?, khettao NaM loe asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM pa0 asthi puNa saaMte 2, kAlao NaM loe na kayAvi na AsI na kayAvina bhavati na kayAvina bhavissati pa0 asthipuNa saaMte 2, kAlaoNaM loe Na kayAvinaAsIna kayAvi na bhavati na kayAvi na bhavissati bhaviMsu ya bhavati ya bhavissai ya dhuve nitie sAsate akkhae abbae avaThie nicce, natthi puNa se aMte 3 / bhAvaoNaM loe anaMtA vanna pajavA gaMdha0 rasa0 phAsapajjavA anaMtA saMThANapajavA anaMtA guruyalahuyapajjavA anaMtA aguruyalahuyapajavA, nasthi puNa se aMte 4, settaM khaMdagA! davvao loe saaMte khettao loe saaMte kAlato loe anaMte bhAvao loe anaMte / jeviya te khaMdayA! jAva saaMte jIve anaMte jIve, tassavi ya NaM ayamar3he-evaM khalu jAva davvao NaM ege jIve saaMte, khettao NaM jIve asaMkhejjapaesie asaMkhejapadesogADhe asthi puNa se aMte, kAlao NaM jIve na kayAvina AsijAva nicenasthipuNa se aMte, bhAvaoNaMjIve anaMtA nANapajjavA anaMtA daMsaNapa0 anaMtA carittapa0 anaMtA gurulahuyapa0anaMtA agurulahuyapa0 natthi puNa se aMte, setta dabbao jIve saaMte khettao jIve saaMte kAlao jIve anaMte bhAvao jIve anaMte / jeviyate khaMdayA puccha (ibheyArUveciMtiejAva saaMtA siddhI anaMtA siddhI, tassaviya NaM ayamaDhe khaMdayA !-mae evaM khalu caubbihA siddhI pa0, taM0 -davbao 4, davyao NaM egA siddhI) khettao NaM siddhI paNayAlIsaM joyaNasahassAiM donni ya auNApannajoyaNasae kiMci Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatIagasUtraM 2/-19/112 visesAhie parikkheveNaM asthi puNa se aMte, kAlao NaM siddhI na kayAvi na Asi, bhAvao siddhi anNtaa| jeviya te khaMdayA! jAva kiM anaMte siddhe taM caiva jAva davvao NaM ege siddhe saaMte, khe0 siddhe asaMkhejapaesie asaMkhejapadesogADhe, asthipuNa se aMte, kAlaoNaMsiddha sAdIe apajavasie nasthipuNa se aMte, bhA0 siddhe anaMtA nANapajjavA anaMtA dasaNapajjavAjAva anaMtA agurulahuyapa0 natthi puNa se aMte, settaMdavvao siddhe saaMte khettao siddhe saaMte kA siddhe anaMte bhA0 siddhe anaMte / jevi ya te khaMdayA! imeyArUve abmasthie ciMtie jAva samuppaJjitthA-keNa vA maraNeNaM maramANe jIve vaDvati vA hAyati vA ?, tassavi ya NaM ayamaDhe evaM khalu khaMdayA!-mae duvihe maraNe pannate, taMjahA-bAlamaraNe ya paMDiyamaraNe y| se kiM taM bAlamaraNe?, 2 duvAlasavihe pa0, taM-valayamaraNe vasaTTamaraNe aMtosallamaraNe tabbhavamaraNe giripaDaNetarupaDaNe jalappavese jalaNapa0visabhakkhaNe satthovADaNe vehANase giddhapaDhe iccheteNaM khaMdayA! duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM maramANejIve anaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM saMjoei tiriyamaNudeva0 anAiyaMcaNaMaNavadaggaMdIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraManupariyadRi, settaM maramANe vaDDai 2, settaM bAlamaraNe / se kiM taM paMDiyamaraNe?, 2 duvihe pa0, taM0 - pAovagamaNe ya bhattapaJcakkhANe y| se kiMtaM pAovagame?, 2 duvihe pa0 taM0-nIhArimeya anIhArimeyaniyamA appaDikame, settaM pAovagamaNe / se kiMtaM bhattapaJcarakhANe?, 2 duvihe paM0 taM0 -nIhArimeya anIhArime ya, niyamA sapaDikkame, settaM bhattapaccakkhANe / icchete khaMdayA! duviheNaM paMDiyamaraNeNaM maramANe jIve anaMtehiM neraiyabhavaggahaNehiM appANaM visaMjoei jAva vIIvayati, settaM maramANe hAyai, settaM paMDiyamaraNe / icceeNaM khaMdayA! duviheNaM maraNeNaM maramANe jIve vahai vA hAyati vaa| vR. 'uppannaNANadaMsaNadhare' iha yAvatkaraNAt 'arahA jiNe kevalI savvannU savvadarisI AgAsagaeNaM chatteNa mityAdi samavasaraNAntaM vaacymiti| ___ gaddabhAlissa'ttigardAlAbhidhAnaparivrAjakasya riuvveyajajubveyasAmaveyaathavvaNaveya'tti, iha SaSTIbahuvacanalopadarzanAt RgvedayajurvedasAmavedAtharvaNavedAnAmiti dRzyam itihAsaH-purANaM sapaJcamI yeSAMtetathA teSAm 'cauNhaM veyANaM'ti vizeSyapadaM nigdhaMTuchaTThANaM ti nirdhaNdo nAmakozaH 'saMgovaMgANaM ti aGgAnizikSAdIni SaD upAGgAni-taduktaprapaJcanaparAH prabandhAH 'sarahassANaM'ti edamparyayuktAnAM 'sArae'tti sArako'dhyAnapanadvAreNa pravartakaH smArako vA'nyeSAM vismRtasya sUtrAde: smAraNAt 'cArae'tti vArako'zuddhapAThaniSedhAt 'dhArae'tti kacitpAThaH tatra dhArako'dhItAnAmeSAM dhAraNAt 'pArae'tti pAragAmI 'SaDaGgaviditi SaDaGgAni-zikSAdIni vakSyamANAni, sAGgopAGgAnAmiti yaduktaM tadvedaparikarajJApanArtham / athavA SaDaGgavidityatratadvicArakatvaM gRhItaM 'vida vicAraNe itivacanAditina punaruktatvamiti sahitaMtavisAraetti kApilayazAstrapaNDitaH,tathA saMkhANe'tti gaNitaskandhe supariniSThita itiyogaH, SaDaGgavedakatvameva vyanakti-sikkhAkappettizikSA-akSarasvarUpanirUpakaMzAstraMkalpazcatathAvidhasamAcAranirUpakaM zAstrameva tataH samAhAradvandvAtzikSAkalpe "vAgaraNettizabdazAstre Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 zataka-2, vargaH-, uddezakaH-1 'chaMde'ti padyalakSaNazAstre nirutte'tti zabdavyutpattikArakazAstre 'jotisAmayaNe'ttijyotizAstre 'baMbhaNNaesutti brAhmaNasambandhiSu 'parivvAyaesuyattiparivrAjakasatkeSu nayeSu' nItiSudarzanevityarthaH / 'niyaMThe'tti nigranthaH, zramaNa ityarthaH "vesAliyasAvaetti vizAlA-mahAvIra-jananI tasyA apatyamiti vaizAlikaH-bhagavAMstasya vacanaMzraNotitadrasikatvAditi vaizAlika-zrAvakaH, tadvacanAmRtapAnanirata ityartha 'iNamakkhevaM'tienam 'AkSepa' prazna pucche'ttipRSTavAn, 'mAgaha'tti magadhajanapadajAtatvAnmAgadhastasyAmantraNaM hemAgadha ! "vaDDaittisaMsAravarddhanAt 'hAyaitti sNsaarprihaanyeti| "etAvaMtAve'tyAdi, etAvat praznajAtaM tAvadAkhyAhi 'ucyamAnaH' pRcchayamAnaH, evam' anenaprakAreNa, etasminnAkhyAte punrnytprkssyaamiitihRdym| 'saMkie' ityAdi, kimidamihottaramidaM vA? iti saMjAtazaGkaH, idamihottaraMsAdhu idaM ca na sAdhu ataH kathamatrottaraMlapye? ityuttaralAbhAkAGkSavAn kAGkSitaH asminnuttare datte kimasya pratItirutpatsyate navA? ityevaM vicikitsitaH 'bhedasamAvanne materbhaGga-kiMkartavyatAvyAkulatAlakSaNamApannaH 'kaluSamApannaH' nAhamiha kiJcijjAnAmItyevaM svaviSavaM kAluSyaM samApanna iti 'no saMcAeitti na zaktoti 'pamokkhamakhAiuMti pramucyate paryanuyogabaMdhanAdaneneti pramokSam-uttaram 'AkhyAtuM' vaktum / 'mahayA jaNasaMmadde ivA jaNavUhe ivA' ityatredamanyad dRzyam-'jaNabolei vAjaNakalakaleivA jaNummI ivA jaNukkaliyA ivA jaNasaMnivAe ivA bahujaNo annamannassa evAmAikkhai 4' / evaM khalu devANuppiyA ! samaNe 3 Aigare jAva saMpAviukAme puvvAnupuTviM caramANe gAmAgugAmaM dUijjamANe kayaMgalAe nayarIe chattapalAsae ceie ahApaDirUvaM uggahaM uggiNhittA saMjameNaMtavasAappANaMbhAvemANe viharai, taM mahapphalaM khalu bho devANuppiyA! tahAlavANaMarahaMtANaM bhagavaMtANaMnAmagoyassavisavaNayAe, kimaMgapuNa abhigamanavaMdaNanamaMsaNapaDipucchaNapajJavAsaNayAe egassaviAyariyassa dhammiyassa suvayaNassa savaNayAe? kimaMga puNa viulassa aTThassa gahaNayAe?, taM gacchamo NaM devANuppiyA ! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namaMsAmo sakkAremo sammANemo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM paJjuvAsAmo, eyaM No peccabhavehiyAe suhAekhamAe nisseyasAe AnugAmiyattAe bhavissaittikaTThabahave uggA uggaputtA evaM bhogA rAiNNA khattiyA mAhaNA bhaDA johA mallaI lecchaI anne ya bahave rAIsaratalavaramADaMbiyakoDuMbiyaibbhaseTThiseNAvaisatthavAhapabhiyao jAva ukkiTThasIhanAyabolakalayalaraveNaM samuddaravabhUyaMpiva karemANA sAthIe nayarIe majjhaM manjheNaM nigacchaMti' / asyAyamarthaH-zrAvastyAM nagaryAM yatra 'mahaya'tti mahAn janasaMmardastatra bahujano'nyo'nyasyaivamAkhyAtIti vAkyArthaH, tatra janasaMmarda-uroniSpeSaH 'iti upapradarzane 'vA' samuccaye pAThAntare zabda iti vAjanavyahaH-cakrAdyAkArojanasamudAyaH bolaH-avyaktavarNodhvanikalakalaH-saovepalabhyamAnavacanavibhAga:-Urmi-saMbAdhaH kallolAkAro vA janasamudAyaH utkalikA-samudAya eva laghutaraH janasannipAtaH-aparAparasthAnebhyo janAnAM miilnN| _ 'yathApratirUpa'mityucitaM 'tathArUpANAM' saGgatarUpANAM 'nAmagoyassavitti nAmno yAdRcchikasyAbhidhAnasyagotrasya ca-guNaniSpannasya savaNayAe' zravaNena kimaMgapuNa'tti kiMpunariti Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatI aGgasUtraM 2/- /1/112 pUrvoktArthasya vizeSadyotanArtha aGgetyAmantraNe abhigamanam abhimukhagamanaM vandanaM-stuti namasyanaMpraNamanaM pratipracchanaM- zarIrAdivArttApraznaH paryupAsanaM-sevA teSAm abhigamanAdInAM bhAvastattA tayA AryasyetyAryapraNetRkatvAt dhArmikasya dharmapratibaddhatvAt 'vaMdAmo' tti stumaH 'namasyAmaH' iti praNamAmaH 'satkArayAmaH' AdaraM kurmo vastrArcanaM vA sanmAnayAma ucitapratipattibhiH / kimbhUtam ? ityAha- kalyANaM- kalyANahetuM maGgalaM duritopazamanahetuM daivataM devaM caityamiSTadevapratimA caityamiva caityaM 'paryupAsayAmaH' sevAmahe 'etaNNe' tta etat 'naH' asmAkaM 'pretyabhave' janmAntare 'hitAya' pathyAnnavat 'sukhAya' zarmaNe 'kSemAya' saGgatatvAya 'nizreyasAya' mokSAya 'AnugAmikatvAya' paramparA zubhAnubandhasukhAya bhaviSyati 'itikRtvA' itihetorbahavaH 'ugrA:' AdidevAvasthApitA''rakSakavaMzajAtAH 'bhogAH ' tenaivAvasthApitaguruvaMzajAtAH 'rAjanyAH ' bhagavadvayasyavaMzajAH 'kSatriyAH ' rAjakulInAH 'bhaTAH' zauryavantaH 'yodhAH ' tebhyo viziSTatarAH mallakino lecchakinazca rAjavizeSAH 'rAjAnaH' nRpAH 'IzvarAH' yuvarAjAstadanye ca maharddhikAH 'talavarAH' pratuSTanarapativitIrNapaTTabandhavibhUSitA rAjasthAnIyAH 'mADambikAH' saMnivezavizeSanAyakAH 'kauTumbikAH' katipayakuTumbaprabhavo rAjasevakAH / utkRSTizca - AnandamahAdhvani siMhanAdazca pratItaH bolaJca varNavyaktivarjito mahAdhvani kalakalazca-avyaktavacanaH sa evaitallakSaNo yo ravastena samudraravabhUtamiva-jaladhizabdaprAptamiva tanmayamivetyar nagaramiti gamyata iti / etasyArthasya saGkSepaM kurvannAha - 'parisA niggacchati' tti / 'taeNaM'ti 'tataH' anantaram 'imeyA-rUvetti 'ayaM vakSyamANatayA pratyakSaH sa ca kavinocyamAno nyUnAdhiko'pi bhavatItyata Aha-etadeva rUpaM yasyAsAvetadrUpaH 'asmitthae 'tti AdhyAtmika AtmaviSayaH 'ciMtie 'tti smaraNarUpaH 'patthie 'tti prArthita abhilASAtmakaH 'manogae' tti manasyeva yogo na hi vacanenAprakAzanAtsa tathA 'saGkalpaH' vikalpaH 'samuppajjittha' tti samutpannavAn / 'seyaM 'tti zreyaH- kalyANaM 'pucchittae' tti yogaH 'imAI ca NaM' ti prAkRtatvAd 'imAn' anantaroktatvena pratyakSAsannAn cazabdAdanyAMzca 'eyArUvAI' ti 'etadrUpAn' uktasvarUpAn, athataiteSAmevAnantaroktAnAmarthAnAM rUpaM yeSAM praSTavyatAsAdharmyAtate tathA tAnU 'arthAn' bhAvAn lokasAntatvAdastadanyAMzca 'heUI' ti anvayavyatirekalakSaNahedugamyatvAddhetavo-lokasAntatvAdayaeva tadanye cAtastAn 'pasiNAiM' ti praznaviSayatvAt praznA eta eva tadanye vA' tastAn 'kAraNAI' ti kAraNamupapattimAtraM tadviSayatvAtkAraNAni eta eva tadanye vA'tastAni 'vAgaraNAI' ti vyAkriyasamANatvAdvayAkaraNAni eta eva tadanye vA'tastAni 'pucchittae 'tti praSTuM 'tikaDa'- itikRtvA'nena kAraNena 'evaM saMpehei' tti / 'evam' uktaprakAraM bhagavadnavandanAdikaraNamityarthaH 'saMprekSate' paryAlocayati 'parivvAyAvasahe'tti parivrAjakamaThaH 'kuNDikA' kamaNDalu 'kAJcanikA' rudrAkSakRtA 'karoTikA' mRdbhAjanavizeSa: 'bhRzikA' AsanavizeSa: 'kezarikA' pramArjanArthaM cIvarakhaNDaM 'SaDanAlakaM' trikASThikA 'aGkuzakaM' tarupallavagrahaNArthamaGkuzAkRti 'pavitrakam' aGgulIyakaM 'gaNetrikA' kalAcikA'SbharaNavizeSaH 'dhAuratAo' tti sATi iti vizeSaH, 'tidaMDe' tyAdi tridaNDakAdIni daza haste Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-1 127 gatAni-sthitAni yasya sa tathA, 'pahAretya'tti 'pradhAritavAn' saGkalpitavAn 'gamanAya' gantuM / _ 'goyamAi'tti gautama iti evamAmantreyati zeSaH, athavA'yItyAmantraNArthameva / "se kAhe vattiatha kadAvA? kasyAM velAyAmityarthaH kihavatti kena vAprakAreNa? sAkSAddarzanataHzravaNato vA kevaccireNa vatti kiyato vA kAlAt ?, 'sAvatthI nAmaMnayarI hottha'tti vibhaktipariNAmAdastItyarthaH,athavA kAlasyAvasarpiNItvAtprasiddhaguNA kAlAntara evaabhvnnedaaniimiti| adUrAigae'tti adUreAgataH, sacAvadhisthAnApekSayA'pi syAt athavA dUrataramAgapikSayA krozAdikamapyadUrasthAdata ucyate 'bahusaMpatte'ISadUnasaMprapto bahusaMprAptaH, saca vizrAmAdihetorArAmAdigato'pi syAdata ucyate-'addhANapaDivanne'tti maargprtiptrH| kimukataM bhavati?-'aMtApahe vaTTaitti vivakSitasthAnayorantarAlamArgevarttata iti / anena ca sUtreNa kathaM drakSyAmi ? ityasyottaramuktaM, kathaM ?, yato'dUrAgatAdivizeSaNasya sAkSAdeva darzanaM saMbhavati, tathA 'aJjava NaM dacchasi'ityanena kiyaccirAdityasyottaramuktaM, 'kAhe ityasya cottaraM sAmarthyagamyaM, yato yadi bhagavatA madhyAhnasamaye iyaM vArtA'bhihitA tadA madhyAhnasyopari muhUrtAdyatikramaNe yA velA bhavati tasyAM drakSmasIti sAmathyA1ktam, adUrAgatAdivizeSaNasya hi taddezaprAptI muhUrtAdireva kAlaH saMbhavati na bahutara iti / 'agArAo'ttiniSkramyetizeSaH 'anagAritAM sAdhutAM pravrajituM' gantum, athavA vibhaktipariNAmAdanagAritayA 'pranajituM' pravrajyAMpratipattum, 'abbhuTTeti'tti AsanaMtyajati, yaccabhagavato gautamasyAsaMyataM pratyabhyutthAnaM tadbhAvisaMyatatvena tasya pakSapAtaviSayatvAd gautamasya cAkSINarAgatvAt, tathA bhagavadAviSkRtatadIyavikalpasya tatsamIpagamanatastakathanAd bhagavajjJAnAtizayaprakAzanena bhagavatyatIva bahumAnotpAdanasya cikIrSitatvAditi / 'he khaMdaya'tti sambodhanamAtraM 'sAgayaM khaMdaya'tti 'svAgataM' zobhanamAgamanaM tava skandaka! mahAkalyANanidherbhagavato mahAvIrasya saMparkeNa tava, kalyANanibandhanatvAttasya, 'susAgayaMti atizayena svAgataM, kathaJcidekArtho vA zabdAvetau, ekArthazabdoccAraNaM ca kriyamANaM na duSTaM, saMbhramanimi-ttatvAdasyeti, anurAgayaMkhaMdaya! ttirephasyAgamikatvAd 'anvAgatam anurUpamAgamanaM skandaka!tavetidhzya, sAgayamanurAgatizobhanatvAnurUpatvalakSaNadharmadvayopetaM tavAgamanamityarthaH 'jeNeva ihaM'ti yasyAmeva dizIdaM bhagavatsamavasaraNaM 'teNeva'tti tasyAmeva dizi "atthe samatthe "ttiastyesso'rthH| 'aDhesamaDe'tti pAThAntaraM, kAkvAcedamadhyeyaM, tatazcArthaH kiM samarthaH' saGgataH ? iti praznaH syAt, uttaraM tu 'haMtA asthi' sadbhUto'yamartha ityarthaH / 'nANI tyAdi, asyAyamabhiprAyaH-jJAnI jJAnasAmAjjAnAtitapasvIca tapaHsAmathyaddivatAsAnni-dhyAjAnAtIti praznaH kRtaH 'rahassakaDe'tti rahaH kRtaH-pracchannakRto, hadaya evaavdhaarittvaat| ___'dhammAyarie'tti kuta etat ? ityAha-'dhammovaesae'tti, utpannajJAnadarzanadharona tu sadA saMzuddhaH, arhadvandanAdharhatvAt, jinorAgAdijetRtvAt, kevalI asahAyajJAnatvAt, ataevAtItapratyutpannAnAgatavijJAyakaH, sa ca dezajJo'pi syaadityaah| sarvajJaH sarvadarzI, viyaTTabhoi'ttivyAvRtte 2 sUryebhuGkte ityevaMzIlo vyAvRttabhojIpratidinabhojItyarthaH, orAlaMti pradhAnaM 'siMgAraMti zrRGgAraH-alaGkArAdikRtA zobhA tadyogAt zrRGgAraM, Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 bhagavatIaGgasUtraM 2/-19/112 zrRGgAramiva zrRGgAramatizayazobhAvadityarthaH, 'kalyANaM' zreyaH 'zivam' anupadravamanupadravaheturvA 'dhanya dharmadhanalabdhR tatra vA sAdhu tadvA'rhata 'maGgalyaM' maGgale-hitArthaprApake sAdhu mAGgalyam, alaGkRtaM mukuTAdibhirvibhUSitaM-vAdibhistanniSedhAdanalaGkRtavibhUSitaM, 'lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaMti lakSaNaMmAnonmAnAdi, tatra mAna-jaladroNamAnatA, jalabhRtakuNDikAyAM hi mAtavyaM puruSaH pravezyate tatpraveze ca yajjalaM tato nissarati tadyadi droNamAnaM bhavati tadA'sau mAnopeta ucyate, unmAnaM tvarddhabhAramAnatA, mAtavyaH puruSohi tulAropitoyadyarddhabhAramAno bhavati tadonmAnopeto'sAvucyate, pramANaM punaH svAGgulenATettarazatAGgulocchrayatA, ydaah||1|| "jaladoNamaddhabhAraM samuhAi samUsio ujo nava u| mANummANapamANaM tivihaM khalu lakkhaNaM eyN| vyaJjanaM-maSatilakAdikamadhavA sahajaM lakSaNaMpazcAdbhavaM vyaJjanamiti, guNAH-saubhAgyAdayo lakSaNavyaJjanAnAM vA ye guNAstairupapetaMyattattathA, upaapaitam ityetasya sthAne niruktivazAdupapetaM bhavatIti, 'sirIe'tti lakSmyA zobhayA vA // 'haTTatuTucittamANaMdie'tti hRSTatuSTamatyarthaM tuSTaM hRSTaM vA-vasmitaM tuSTaM ca-santoSavaccittaM-mano yatra tattathA, tad hRSTatuSTacittaM yathA bhavati evam 'AnanditaH' ISanmukhasaumyatAdibhAvaiH samRddhimapagataH, tatazca 'naMdae'tti nanditastaireva samRddhataratAmupagataH 'pIimaNe'tti prIti-prINanamApyAyanaM manasi yasya sa tathA paramasomanassie'tti paramaM saumanasyaMsumanaskatA saMjAtaM yasya sa paramasaumanasthitastadvA'syAstIti paramasaumanasthikaH 'harisavasavisappamANahiyae'tti harSavazena visarpad-vistAraM vraja hRdayaM yasya sa tathA, ekArthikAni vaitAni pramodaprakarSapratipAdanArthAnIti 'davyao NaM ege loe saaMte'tti paJcAstikAyamayaikadravyatvAllokasya sAnto'sau, 'AyAmavikkhaMbheNaM ti AyAmo-dairghyaM viSkambho-vistAraH parikkheveNaM tiparidhinA 'bhuviMsuya'ttiabhavat ityAdibhizca padaiH pUrvoktapadAnAmeva tAtparyamuktaM, 'dhuve'ttidhruvo'calatvAtsa cAniyatarUpo'pi syAdata Aha-'niyae'tti niyata ekasvarUpatvAt, niyatarUpaH kAdAcitko'pi syAdata Aha'sAsae'tti zAzvataH pratikSaNaM sadbhAvAt, saca niyatakAlApekSayA'pi syAdityata Aha ___ akkhae'tti akSayo'vinAzitvAt, ayaM ca bahutarapradezApekSayA'pi syAdityata Aha'avvae'tti avyayastayadezAnAmavyayatvAta, ayaM ca dravyatayA'pi syAdityAha-'avaTThie'tti avasthitaH paryAyANAmanantatayA'vasthitatvAt, kimuktaM bhavati?-nitya iti, 'vannapajjavati varNavizeSA ekaguNakAlatvAdayaH, evamanye'pi gurulaghuparyavAstadvizeSAbAdaraskandhAnAm, agurulaghuparyavA aNUnAM sUkSmaskandhAnAmamUrtAnAMca, 'nANapajjavatti jJAnaparyAyA jJAnavizeSA buddhikRtA vA'vibhAgaparicchedAH, anantA gurulaghuparyAyA audArikAdizarIrANyAzritya, itaretukarmaNAdidravyANi jIvasvarUpaM caashrityeti| jevi ya te khaMdayA pucchatti anena samagra siddhipraznasUtramupalakSaNatvAccottarasUtrAMzazca sUcitaH, tacca dvayamapyevam-'jevi ya te khaMdayA imeyArUve jAva kiM saaMtA siddhI anaMtA siddhI tassavi ya NaM ayamaDhe, evaM khalu mae khaMdayA ! cauvvihA siddhI pannattA, taMjahA-davvao khettao kAlao bhAvaotti, davvaoNaM egA siddhitti, iha siddhiryadyapi paramArthataH sakalakarmakSayarUpA Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -2, varga:, uddezaka:- 9 129 siddhAdhArA''kAzadezarUpA vA tathA'pi siddhAdhArAkAzadezapratyAsannatveneSatprAgbhArA pRthivI siddhiruktA, 'kiMcivisesAhie parikkheveNaM' ti kiJcinyUnagavyatadvayAdhike dve yojanazate ekonapaJcAzaduttare bhavata iti / 'valayamaraNe' tti valato- bubhukSAparigatatvena valavalAyamAnasya saMyamAdvA bhrasyato (yat) maraNaM tadvalanmaraNaM, tathA vazena-indriyavazena Rtasya pIDitasya dIpakalikArUpAkSiptacakSuSaH zalabhasyeva yanmaraNaM tad vazArttamaraNaM, tathA'ntaH zalyasya dravyato'nuddha tatomarAdeH bhAvataH sAticArasya yanmaraNaM tadantaHzalyamaraNaM, tathA tasmai bhavAya manuSyAdeH sato manuSyAdAveva buddhAyuSo yanmaraNaM tattadudbhavamaraNam, idaM ca naratirazcAmeveti / 'satthovADaNe' tti zastreNa kSurikAdinA avapATanaM vidAraNaM dehasya yasmin maraNe tacchavapATanaM, 'vehANase'tti vihAyasi - AkAze bhavaM vRkSazAkhAdyudbandhanena yattanniruktivazAdvaihAnasaM, 'giddhapaTTe' tti gRdhaiH pakSivizeSairgRrddharvA mAMsalubdha zrRgAlAdibhaH spRSTasya-vidAritasya karikarabharAsamAdizarIrAntargatatvena yanmaraNaM tadgRghraspRSTaM vA gRddhaspRSTaM vA gRdhairvA bhakSitapRSThasya - vidAritasya karikarabharAsabhAdizarIrAntargatatvena yanmaraNaM tadgRghraspRSTaM vA gRddhaspRSTaM vA gRdhaiva bhakSitapRSThasya tadgRghrapRSTham / 'duvAlasaviheNaM bAlamaraNeNaM' ti upalakSaNatvAdasyAnyenApi bAlamaraNAntaHpAtinA maraNena bhriyamANa iti 'vaDDhai vaDDaiti saMsAravarddhanena bhRzaM varddhate jIvaH, idaM hi dvirvacanaM bhRzArthe iti / 'pAovagamaNe'tti pAdapasyevopagamanam aspandatayA'vasthAnaM pAdapopagamanam, idaM ca caturvidhAhAraparihAraniSpannameva bhavatIti / 'nIhArimeya'tti nihariNa nirvRttaM yattanniharimaMpratizraye yo mriyate tasyaitat, tatkaDevarasya nirdhAraNAt aniharimaM tu yo'TavyAM mriyate iti / yaccAnyatreha sthAne iGgitamaraNamabhidhIyate tadbhaktapratyAkhyAnasyaiva vizeSa iti neha bhedena darzitamiti / mU. (113) ettha NaM se khaMdae kaccAyaNassa gotte saMbuddhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai 2 evaM vadAsI- icchami NaM bhaMte! tubbhaM aMtie kevalipannattaM dhammaM nisAmettae, ahAsuhaM devANuppiyA mA paDibaMdhaM / tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayassa kaJccAyaNassagottassa tIse ya mahatimahAliyAe parisAe dhammaM parikahei, dhammakahA bhANiyavvA / tae NaM se khaMdae kaccAyaNassagotte samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhammaM soccA nisamma haTThatuTThe jAva hiyae uTThAe uTThei 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei 2 evaM vadAsI / saddahAmi NaM bhaMte! niggaMthaM pAvayaNaM, pattiyAmi NaM bhaMte! niggaMdhaM pAvayaNaM, roemi NaM bhaMte niggaMdha pAvayaNaM, abmaTThebhiNaM bhaMte! niggaMthaM pA0, evameyaM bhaMte! tahameyaM bhaMte! avitahameyaM bhaMte asaMdiddhameyaM bhaMte! icchiyameyaM bhaMte! paDicchiyameyaM bhaMte ! icchiyapaDicchiyameyaM bhaMte! se jaheyaM tumevadahattikaTTu samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 uttarapuracchimaM disIbhAyaM avakkamai 2 tidaMDaM ca kuMDiyaM ca jAva dhAurattAo ya egaMte eDei 2 / jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM 5 9 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 bhagavatI aGgasUtraM 2/- /1/113 payAhiNaM karei kareittA jAva namaMsittA evaM vadAsI-Alitte NaM bhaMte! loe palitte NaM bhaM0lo0 A0 pa0 bha0 lo0 jarAmaraNeNa ya, se jahAnAmae-kei gAhAvatI AgAraMsi jhiyAyamANaMsi je se tattha baMDe bhavai appasAre mollagarUe taM gahAya AyAe egaMtamaMtaM avakkamaiti / esa me nitthArie samANe paccha purA hiyAe suhAe khamAe nissesAe AnugAmiyattAe bhavissai, evAmeva devANuppiyA ! majjhavi AyA ege bhaMDe iTTe kaMte pie maNunne maNAme theje vesAsie saMmae bahumae anumae bhaMDakaraMDagasamANe mA NaM sIyaM mA NaM unhaM mA NaM khuhA mA NaM pivAsA mANaM corA mA NaM vAlA mA NaM daMsA mANaM masagA mA NaM vAiyapittiyasaMbhiyasaMnivAiyavivihA rogAyaMkA parIsahovasaggA phusaMtuttikaTTu esa me nityArie samANe paraloyassa hiyAe suhAe khamAe nIsesAe anugAmiyattAe bhavissai / taM icchAmi NaM devANupiyA ! sayamevapavvAviyaM sayameva muMDAviyaM sayameva sehAviyaM sayameva sikkhAviyaM sayameva AyAragoyaraM viNayaveNaiyacaraNakaraNajAyAmAyAvattiyaM dhammamAikkhiaM taNaM samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM kaccAyaNassagottaM sayameva pavvAvei jAva dhammamAtikkhai, evaM devANuppiyA ! gaMtavvaM evaM ciTThiyavvaM evaM nisItiyavvaM evaM tuyaTTiyavvaM evaM bhuMjiyavvaM evaM bhAsiyavvaM evaM uThAe 2 pANehiM bhUehiM jIvehiM sattehiM saMjameNaM saMjamiyavvaM, assi caNaM aTThe no kiMcivi pamAiyavvaM / tae NaM se khaMdae kaccAyaNassagote samaNassa bhagavao mahAvIrassa imaM eyArUvaM dhammiyaM uvaesaM sammaM saMpaDivajjati tamANAe taha gacchai taha ciTThai taha nisIyati taha tuyaTTai taha bhuMjai taha bhAsai taha uTThAe 2 pAmehiM bhUehiM jIvehiM sattehiM saMjameNaM saMjamiyavvamiti, assi ca NaM aTThe no pamAyai / taeNa se khaMdae kaccAya0 anagAre jAte iriyAsamie bhAsAsamie esaNAsamie AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamie uccArAsavaNakhelasiMghANajallapAriTThAvaNiyAsamie maNasamie vayasamie kAyasamie maNagutte vaigutte kAyagutte gutte guttiMdie guttabaMbhayArI cAI lajjU dhanne khaMtikhame jiiMdie sohie aniyANe appussue abahillesse susAmaNNarae daMte iNameva niggaMdhaM pAvayaNaM purao kAuM viharai / ghR. 'dhammakA bhANiyavva'tti, sA caivam // 1 // "jaha jIvA bajjhaMtI muccaMtI jaha ya saMkilissaMtI / jaha dukkhANaM aMtaM kareti keI apaDibaddhA // aTTaniyaTTiyacittA jaha jIvA dukkhasAgaramurveti / jaha veraggamuvagayA kammasamuggaM vihADiMti / / ityAdi, iha ca 'aTTaniyaTTiyacittA' Artta nirvirttitaM citte yaiste tathA, ArttAdvAnivarttitaM cittaM yaiste ArttAnirvartitacittAH / 'saddahAmi' tti nirgrantha pravacanamastIti pratipadye 'pattiyAmi' tti prItiM pratyayaM vA satyamidamityevaMrUpaM tatra karomItyarthaH 'roemi' tti cikIrSAmItyarthaH 'abbhuTThemitti etadaGgIkaromItyarthaH / atha zraddhAnAdyullekhaM darzayati evametannairgranthaM pravacanaM sAmAnyataH atha yathaitadyUyaM vadatheti P // 2 // Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -2, varga:-, uddezakaH - 1 131 yogaH / 'tahameyaM 'ti tathaiva tadvizeSataH 'avitahameyaM' satyametadityarthaH 'asaMdiddhameyaM' ti sandehavarjitametat 'icchiyameyaM' ti iSTametat 'paDicchimeyaM' ti pratIpsitaM prAptumiSTam 'icchiyapaDicchiyaM 'ti yugapadicchapratIpsAviSayatvAt 'tikaDa' tti itikRtveti, athavA 'evameyaM bhaMte!' ityAdIni padAni yathAyogamekArthAnyatyAdarapradarzanAyoktAni / 'Alitte NaM'ti abhividhinA jvalitaH 'toe 'tti jIvalokaH 'palitte NaM'ti prakarSeNa jvalitaH evaMvidhazvAsau kAlabhedenApi syAdata ucyate - AdIptapradIpta iti, 'jarAe maraNeNa ya'tti iha vahnineti vAkyazeSo dRzyaH 'jhiyAyamANaMsi 'tti dhmAyamAne dhmAyati vA, dahyamAna ityarthaH 'appasAre' tti alpaM ca tatsAraM cetyalpasAram 'AyAe 'tti AtmanA ekAntaM - vijanam antaMbhUbhAgaM 'paccha purA yatti vivakSitakAlasya pazcAt pUrvaM ca sarvadaivetyarthaH 'theje'tti sthairyadharmayogAt sthaiyoM vaizvAsiko vizvAsaprayojanatvAt saMmatastatkRtakAryANAM saMmatatvAt 'bahumataH ' bahuzo bahubhyo vA'nyebhyaH sakAzAdbahuriti vA mato bahumataH 'anumataH ' anuvipriyakaraNasya pazcAdapi mato'numataH 'bhaMDakaraMDagasamANe 'tti bhANDakaraNDakam - AbharaNabhAjanaM tatsamAna AdeyatvAditi 'mANaM sIta' mityAdau mAzabdo niSedhArtha Namiti vAkyAlaGkArArthaH, iha ca spRzatviti yathAyogaM yojanIyam, athavA mA enamAtmAnamiti vyAkhyeyaM, 'vAla' tti vyAlAH zvApadabhujagAH 'mANaM vAiyapittiyasaMbhiyasannivAiya'tti iha prathamAbahuvacanalopo dRzyaH 'rogAvaMka' tti rogAHkAlasahA vyAdhayaH AtaGkAsta evaM sadyo ghAtinaH 'parIsahovasagga' tti asya mANamityanena sambandhaH 'spRzantu' chupantu bhavantvityarthaH 'ttikaTTu' ityabhisandhAya yaH pAlita iti zeSaH, sa kim ? ityAha 'taM icchAmi' tti tattasmAdicchAmi 'sayameva 'tti svayameva bhagavataivetyarthaH pravrAjitaM rajoharaNAdiveSadAnenAtmAnamiti gamyate, bhAve vA ktapratyayastena pravrAjanamityarthaH, muNDitaM ziroluJcanena 'sehAviyaM' ti sehitaM pratyupekSaNAdikriyAkalApagrAhaNataH zikSitaM sUtrArthagrAhaNataH tathA''cAraHzrutajJAnAdiviSayamanuSThAnaM kAlAdhyayanAdi gocaro - bhikSATanam etayoH samAhAradvandvastatastadAkhyAtamicchAmIti yogaH, tathA vinayaH pratIto vainayikaMtatphalaM karmakSayAdi caraNaM- vratAdi karaNaMpiNDavizuddhayAdi yAtrA - saMyamayAtrA mAtrA tadarthamevAhAramAtrA, tato vinayAdInAM dvandvaH, tatazca vinayAdInAM vRtti-varttanaM yatrAsau vinayavainayikacaraNakaraNayAtrAmAtrAvRttiko'tastaM dharmam 'AkhyAtam' abhihitamicchAmIti yogaH / 'evaM devANuppiyA ! gaMtavvaM' ti yugamAtrabhUnyastaddaSTinetyarthaH ' evaM ciTThiyavvaM 'ti niSkramaNapravezAdivarjite sthAne saMyamAtmapravacanabAdhAparihAreNordhvasthAnena sthAtavyam, 'evaM nIsIiyavvaM' ti, 'niSiktavyam' upaveSTavyaM saMdaMzakabhUmipramArjanAdinyAyenetyarthaH 'evaM tuyaTTiyavvaM' ti zayitavyaM sAmAyikocA raNAdipUrvakam ' evaM bhuMjiyavvaMti dhUmAGgArAdidoSavarjanataH 'evaM bhAsiyavvaM 'ti madhurAdivizeSaNopapannatayeti 'evamutthAyotthAya' pramAdanidrAvyapohena vibuddhaya 2 prANAdiSu viSaye yaH saMyamo-rakSA tena saMyaMtavyaM yatitavyaM 'tamANAe 'tti 'tad' anantaram ' AjJayA' Adezena 'IriyAsamiti IryAyAM gamane samitaH, samyakpravRttatvarUpaM hi samitatvam / 'AyANabhaMDamattanikkhecaNAsamie' tti AdAnena-grahaNena saha bhANDamAtrAyA upakaraNaparicchadasya yA nikSepaNA-nyAsastasyAM samito yaH sa tathA 'uccAre' tyAdi, iha ca 'khela' ttikaNTha Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 bhagavatIaGgasUtraM 2/-19/113 mukhazleSmAsiGghAnakaMca-nAsikAzleSmA, maNasamie'tti saMgatamanaHpravRttikaH 'maNaguttettimanonirodhavAn 'gutte'timanoguptatvAdInAM nigamanam, etadeva vizeSaNAyAha-guttidie'tti 'guttabaMbhayArI'ti guptaM-brahmaguptiyuktaM brahma carita yaH sa tathA 'cAi'tti saGgatyAgavAn 'lajjutti saMyamavAn rajjuriva vA rajju-avakravyavahAraH 'dhanne'tti dhanyo-dharmadhanalabdhetyarthaH 'khaMtikhame'tti kSAntyA kSamate na tvasamarthatayAyo'sau kSAntikSamaH jitendriyaH' indriyavikArAbhAvAt, yacca prAgguptendriya ityuktaM tadindriyavikA- ragopanamAtreNApi syAditi vizeSaH 'sohie'tti zobhitaH zobhAvAn zodhito vA nirAkRtAticAratvAt, sauhRdaM maitrI sarvaprANiSu tadyogAtsauhRdo vA / 'aniyANe ttiprArthanArahitaH 'appussue'tti alpautsukyaH' tvarArahitaH 'abahillesse'tti avidyamAnA bahi-saMyamAddhahistAllezyA-manovRttiryasyAsAvabahirlezyaH 'susAmannarae'tti zobhane zramaNatverato'tizayena vA zrAmaNye rataH 'daMtettidAntaH krodhAdidamanAtdvayantovA rAgadveSayorantArthaM pravRttatvAt 'iNameva'tti idameva pratyakSa 'purao kAuMti agrevidhAya mArgAnabhijJomArgakSanaramiva puraskRtya vA-pradhAnIkRtya 'viharati' Aste iti / mU. (114)taeNaMsamaNebhagavaM mahAvIre kayaMgalAonayarIochattapalAsayAo ceiyAo paDinikkhamai 2 bahiyA jaNavayavihAra viharati / taeNaM se khaMdae anagAro samaNassa bhagavao mahAvIrassa tahArUvANaM therANaM aMtie sAmAiyamAiyAIekArasa aMgAiM ahijai, jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai2 evaM vayAsI-icchamiNaM bhaMte ! tubbhehiM abmaNuNNAe samANe mAsiyaM bhikkhupaDimaM uvasaMpajjittA NaM vihritte| ahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdhAtaeNaM se khaMdaeanagAresamaNeNaMbhagavayAmahAvIreNaM abmaNuNNAe samANe haDhe jAva namaMsittA mAsiyaMbhikkhupaDimaM uvasaMpajjittANaM viharai, tae NaM se khaMdae anagAremAsiyabhikkhupaDimaM ahAsuttaM ahAkappaMahAmaggaM ahAtacaM ahAsammaM kAeNa phAseti pAleti sobhetitIreti pUreti kiTTeti anupAlei ANAeArAhei saMmaMnukAeNa phAsittA jAva ArAhettA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaMjAva namaMsittA evaM vayAsI-icchamiNaM bhaMte! tubbhehiM abbhaNuNNAe samANedomAsiyaMbhikkhupaDimaMuvasaMpaJjittANaM viharittaeahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdhaM, taMceva, evaM temAsiyaMcAummAsiyaMpaMcachasattamA, paDhamaM sattarAiMdiyaM doccaM sattarAIdiyaM tacaM sattarAtidiyaM ahorAtidiyaMegarA0, taeNaM se khaMdae anagAre egarAiMdiyaM bhikkhupaDimaM ahAsuttaM jAva ArAhettA jeNeva samaNe0 teNeva uvAgacchati 2 samaNaM bhagavaM ma0jAva namaMsittA evaM vdaasii| icchAmiNaMbhaMte! tuDabhehiM abbhaNuNNAe samANe guNarayaNasaMvaccharaMtavokammauvasaMpajjittA NaM viharittae, ahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdha / taeNaM se khaMdaeanagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANejAva narmasittA guNarayaNasaMvaccharaMtavokammaM uvasaMpaJjittANaviharati, taM0-paDhamamAsaMcautthaMcautyeNa anikhitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukuDue sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvemANe rattiM vIrAsaNeNaMavAuDeNa y| evaM doccaM mAsaM chaTuMchaTheNaM evaM tacaM mAsaM aTThamaMaTTameNaM cautthaM mAsaMdasamaMdasameNaM paMcamaM mAsaM bArasamaMbArasameNaMchar3e mAsaM coddasamaMcodasameNaM sattamaM mAsaM solasamaM 2 aTThamaM mAsaM aTThArasamaM 2 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH:, uddezakaH-1 133 navamaM mAsaM vIsatimaM 2 dasamaM mAsaM bAvIsaM 2 ekkArasamaM mAsaM cauccIsatimaM 2 bArasamaM mAsaM evvIsatima 2 terasamaM mAsaM aTThAvIsatimaM 2 coddasamaM mAsaMtIsaimaM 2 pannarasamaM mAsaMbattIsatimaM 2 solasamaM mAsaM cottIsaimaM 2 anikkhitteNaM tavokammeNaM diyA ThANukkuDue sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAmevANe ratiM vIrAsaNeNaM avAuDeNaM / tae NaM se khaMdae anagAre guNarayaNasaMvaccharaM tavokammaM ahAkappaM jAva ArAhetA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai ra samarNa bhagavaMmahAvIraM caMdai namasai 2 bahUhicautthachaTThadumadasamaduvAlasehiM mAsaddhamAsakhamaNehiM vicittehiM tavokammehiM appANaM bhAvamANe vihrti| taeNaM se khaMdae aNagAre teNaM orAleNaM viuleNaM payatteNaM paggahieNaM kallANeNaM siveNaM dhanneNaM maMgalleNaM sassirIeNaM udaggeNaM udatteNaM uttameNaM udAreNaM mahAnubhAgeNaM tavokammeNaM sukke lukkhe nimmaMse avicammAvaNaddhe kiDikiDiyAbhUe kise dhamaNisaMtaejAte yAvi hotyA, jIvaMjIveNa gacchai jIvaMjIveNa ciTThai bhAsaMbhAsittAvi gilAi bhAsaMbhAsamANe gilAti bhAsaM bhAsissAmIti gilaayti| se jahA nAmae-kaTThasagaDiyA i vA pattasagaDiyA i vA pattatilabhaMDagasagaDiyA i vA eraMDakaTThasagaDiyA i vA iMgAlasagaDiyA i vA uNhe diNNA sukkA samANI sasaI gacchai sasadaM ciTThaievAmeva khaMdaevianagAre sasadaM gacchai sasaI ciTThai uvacitetaveNaM avaciemaMsasoNieNaM huyA saNeviva bhAsarAsipaDicchanne taveNaM teeNaM tavateyasirIe atIva 2 upasobhemANe 2 ciTThai vR. 'ekArasaaMgAI ahijjai'tti iha kazcidAha-nanvanena skandakacaritAtprAgevaikAdazAGganiSpattiravasIyate, paJcamAnAntarbhUtaM ca skandakacaritamidamupalabhyate iti kathaM na virodhaH ucyate, zrImanmahAvIratIrthe kila nava vAcanAH, tatra ca sarvavAcanAsu skandakacaritAtpUrvakAle ye skandakacaritAbhidheyAarthAste caritAntaradvAreNa prajJApyante, skandakacaritotpattau ca sudharmasvAminA jambUnAmAnaM svaziSyamaGgIkRtyAdhikRtavAcanAyAmasyAM skandhakacaritamevAzritya tadarthaprarUpaNA kRtetina virodhaH, athavA sAtizAyitvAdgaNadharANAmanAgatakAlabhAvicaratanibandhanamaduSTamiti, bhAvi-ziSyasantAnApekSayA'tItakAlanirdezo'pi na duSTa iti / 'mAsiyaMti mAsaparimANAM 'bhikkhupaDimaMti bhisUcitamabhigrahavizeSam, ettsvruupNc||1|| "gacchA vinikhamittA paDivajjai mAsiyaM mhaapddimN| ittegabhoyaNassA pANassaviegajA mAsaM / / ityAdi nanvayamekAdazAGgadhArI paThitaH, pratimAzca viziSTazrutavAneva karoti, ydaah||1|| "gacche cciya nimmAo jA puvvA dasa bhave asapuNNA / navamassa taiyavatthU hoi jahanno suyaahigmo||" iti kathaM na virodhaH ?, ucyate, puruSAntaraviSayo'yaM zrutaniyamaH tasya tu sarvavidupadezena pravRttatvAnna doSa iti / 'ahAsuttati sAmAnyasUtranatikrameNa 'ahAkappaM ti pratimAkalpAnatikrameNa tatkalpavastvanatikrameNa vA 'ahAmaggaMti jJAnAdimokSamArgAnatikrameNa kSAyopazamikabhAvAnatikrameNa vA 'ahAtacaM ti yathAtattvaM tattvAnatikrameNa mAsikI bhikSupratimeti zabdArthAnati Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 bhagavatI aGgasUtraM 2//1/114 laGghanenetyarthaH 'ahAsamma' ti yathAsAmyaM samabhAvAnatikrameNa 'kAeNaM' ti na manorathamAtreNa 'phAsei' tti ucitakAle vidhinA grahaNAt 'pAlei' tti asakRdupayogena pratijAgaraNAt 'sohei' tti zobhayati pAraNakadine gurvAdidattazeSabhojanakaraNAt zodhayati vA'ticArapaGkakSAlanAt 'tIrei'tti pUrNe'pi tadavadhI stokakAlAvasthAnAt 'pUrei' tti pUrNe'pi tadavadhI tatkRtyaparimANapUraNAt / - 'kiTTei' tti kIrttayati pAraNakadine idaM cedaM caitasyAH kRtyaM tacca mayA kRtamityevaM kIrttanAt 'anupAlei' tti tatsamAptau tadanumodanAt, kimuktaM bhavati ? ityAha- AjJayA''rAdhayatIti evametAH sapta saptamAsAntAH, tato'STamI prathamA saptarAtrindivA saptAhorAtramAnAH evaM navamI dazamI ceti, etAstisro'pi caturthabhaktenApAnakeneti, uttAnakAdisthAnakRtastu vizeSaH, 'rAiMdiya'ti rAtrindivA, ekAdazI ahorAtraparimANA, iyaM ca SaSThabhaktena, 'egarAiya'tti ekarAtrikI, iyaM cASTamena bhavatIti / 'guNarayaNasaMvaccharaM 'ti guNAnAM nirjarAvizeSANAM racanaM karaNaM saMvatsareNa-satribhAgavarSeNa yasmiMstapasi tad guNaratnasaMvatsaraM, guNA eva vA ratnAni yatra sa tathA guNaratnaH saMvatsaro yatra taduNaratnasaMvatsaraM tapaH, iha ca trayodaza mAsAH saptadazadinAdhikAstapaH kAlaH, trisaptatizca dinAni pAraNakakAla iti, evaM cAyam 119 11 "pannarasavIsacauvvIsa ceva cauvIsa pannavIsA ya / cavIsa ekkavIsA cauvIsA sattavIsA ya // tIsA tettIsAvi ya cauvvIsa chavIsa aDavIsA ya / tIsA battIsAvi ya solasamAsesu tavadivasA // pannarasadasadRchappaMcacaura paMcasu ya tinni tinniti / paMcasu do do ya tahA solasamAsesu pAraNagA / / guNaratnasaMvatsara tapoyantramidam / / // 2 // // 3 // mAsa tapodi0 pA0 di0 15 20 24 24 25 24 21 24 3 4 5 6 7 8 15 10 8 6 5 4 3 3 iha ca yatra mAse'STamAditapaso yAvanti dinAni na pUryante tAvantyagretanamAsAdAkRSya pUraNIyAni, adhi| kAni cAgretanamAse kSeptavyAni / 'cautthaM cauttheNaM' ti caturthaM bhaktaM yAvadbhaktaM tyajyate | yatra taccaturtham, iyaM copavAsasya saJjJA, evaM SaSThAdikamupavAsadvayAderiti / 'anikkhitteNaM' ti avizrAntena diya'tti divA divasa ityathaH 'ThANukkuDue' tti, sthAnam - Asanamu- kuTukamAdhAre patAlaganarUpaM yasyAsI sthAnotkaTukaH 'vIrAsaNeNaM' ti siMhAsanopaviSTasya bhUnyastapAdasyApa- nItasiMhA|sanasyeva yadavasthAnaM tadvIrAsanaM tena, 'avA- uDeNa ya'tti prAvaraNAbhAvena ca / Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -2, varga:, uddezaka:- 9 135 27 30 33 24 26 28 'orAleNa 'mityAdi 'orAlena' AzaMsArahitatayA pradhAnena, pradhAnaM cAlpamapi syAdityAha - 'vipulena' vistIrNena bahudinatvAt, vipulaM ca gurubhirananujJAtamapi syAdaprayatnakRtaM vA syAdata Aha- 'payatteNaM' ti pradattenAnujJAtena gurubhi prayatena vA prayatnavatA - pramAdarahitenetyarthaH, evaMvidhamapi sAmAnyataH pratipannaM syAdityAha- 'pragRhItena' bahumAnaprakarSAdIzritena, tathA 'kalyANena' nIrogatAkAraNena 'zivena' zivahetunA 'dhanyena' dharmadhanasAdhunA 'mAGgalyena' duritopazamasAdhunA 'sazrI407 73 keNa samyakapAlanAtsazobhena 'udagreNa' unnataparyavasAnena uttarottaraM vRddhimatetyartha 'udAttena' unnatabhAvavatA 'uttameNaM' ti UrdhvaM tamasaH - ajJAnAdyattattathA tena jJAnayuktenetyartha uttamapuruSAsevitatvAdvottamena 'udAreNa' audAryavatA nispRhatvAtirekAt, 'mahAnubhAgena' mahAprabhAveNa 'sukti' tti zuSko nIrasazarIratvAt 'lukkhe' ti bubhukSAvazena rUkSIbhUtatvAt 30 32 asthIni carmAvanaddhAni yasya so'sthicarmAvanaddhaH kiTikiTikA nirmAMsAsthisambandhyupavezanAdikriyAsamutyaH zabdavizeSastAM bhUtaH - prApto yaH sa kiTikiTikAbhUtaH 'kRzaH ' durbalaH 'dhamanIsantato' nADIvyApto mAMsakSayeNa dRzyamAnanADIkatvAt, 'jIvaMjIveNaM' ti anusvArasyAgamikatvAt 'jIvajIvena' jIvabalena gacchati na zarIrabalenetyarthaH 'bhAsaM bhAsitte' tyAda kAlatrayanirdeza: 'gilAi 'tti glAyati glAno bhavati / 'se jahA nAmae' tti ' se 'tti yathArthaH yatheti dhSTadyantArthaH nAmeti sambhAvanAyAm 'iti' vAkyAlaGkAre 'kaTTasagaDiya'tti kASThabhRtA zakaTikA kASThazakaTikA 'pattasagaDiya'tti palAzAdipatrabhRtA gantrI 'pattatilabhaMDagasagaDiya'tti patrayuktatilAnAM bhANDakAnAM camRnmayabhAjanAnAM bhRtA gantrItyarthaH 'tilakaDugasagaDiya'tti kvacitpAThaH pratItArthaH 'eraNDaka - isagaDiya'tti eraNDakASThamayI eraNDakASThabhRtA vA zakaTikA, eraNDakASThagrahaNaM ca teSAmasAratvena tacchakaTikAyAH zuSkAyAH satyA atizayena gamanAdI sazabdatvaM syAditi, 'aGgArazakaTikA' aGgArabhRtAgantrI 'unhe diNNA sukkA samANI'ti vizeSaNadvayaM kASThAdInAmArdrANAmeva saMbhavatIti yathAsambhavamAyojyamiti hutAzana iva bhasmarAzipraticchannaH / 9 10 11 266 12 13 14 15 16 6 3 mr or r 3 2 2 2 'taveNaM teeNaM 'ti tapolakSaNena tejasA, ayamabhiprAyaH yathA bhasmacchanno'gnirbahirvRttyA tejorahito'ntarvRttyA tu jvalati, evaM skandako'pi apacitamAMsazoNitatvAdbahirnistejA antastu zubhadhyAnatapasA jvalatIti / uktamevArthamAha mU. (115) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nagare jAva samosaraNaM jAva parisA paDigayA, tae NaM tassa khaMdayassa ana0 annayA kayAi puvvarattAvarattakAlasamayaMsi dhammajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve abbhatthie ciMtie jAva samuppajjitthA - - evaM khalu ahaM imeNaM eyArUveNaM orAleNaM jAva kise dhamanisaMtae jAte jIvaMjIveNaM Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 bhagavatIagasUtraM 2/-19/115 gacchAmi jIvaMjIveNaM ciTThAmijAva gilAmijAva evAmeva ahaMpi sasadaM gacchAmi sasadaM ciTThAmi taMasthitA me uTTANe kamme bale vIrie purisakkAraparakkame taMjAva tA me asthi uTThANe kamme bale vIrie purisakAraparakkamejAva ya me dhammAyarie dhammovadesae dhammovadesae samaNe bhagavaM mahAvIre jine suhatthI viharaitAva tAmeseyaM kallaM pAuppabhayAe rayaNIe phulluppalaka-malakomalummilliyaMmi ahApAMDure pabhAe rattAsoyappakAsakiMsuyasuyamuhaguMjaddharAgasarise kamalAgarasaMDabohae uThThiyami sUre sahassarassiMmi dinayare teyasA jalaMte samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA jAva paJjuvAsittA samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAesamANe sayamevapaMca mahavyayANi ArovettA samaNA yasamaNIoyakhAmettA tahArUvehi therehiM kaDAIhiM saddhiM vipulaM pavvayaMsaNiyaM 2 durUhittA meghadhanasannigAsaM devasannivAtaM puDhavIsilAvaTyaM paDilehittA dabbhasaMthArayaM saMtharittA dabbhasaMthArovagayassa saMlehaNAjosaNAjUsiyassa bhattapANapaDiyAikkhiyassa pAovagayassa kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittaettikaTu evaM saMpehei ra ttA kalaM pAuppabhAyae rayaNIe jAva jalaMti jeNeva samaNe bhaga0 jAva paJjuvAsati, khaMdayAi samaNe bhagavaM mahAvIre khaMdayaM aNagAraMevaM vayAsI -senUNaM tava khaMdayA! puvvarattAvarattakAlasa0 jAva jAgaramANassa imeyArUve abbhatthie jAva samuppajitthA-evaM khalu ahaM imeNaM eyAraveNaM taveNaM orAleNaM vipuleNaM taM caiva jAva kAlaM anavakaMkhamANassa viharittaettikaTTha evaM saMpeheti 2 kalaM pAuppabhAe jAva jalaMte jeNeva mama aMtie teNeva hvvmaage| se nUNaM khaMdayA! aDDe samaDhe?, haMtA asthi, ahAsahaM devANuppiyA! mA paDibaMdha / / vR. 'pubvarattAvarattakAlasamayaMsitti pUrvarAtrazca-rAtreH pUrvo bhAgaH apararAtrazca-apakRSTA rAtri pazcimatadbhAga ityarthaH, tallakSaNo yaH kAlasamayaH kAlAtmakaH samayaH sa tathA tatra, athavA pUrvarAtrApararAtrakAlasamayaityatrarephalopAt 'puvvarattAvarattakAlasamayaMsittisyAd,dharmajAgarikAM jAgrataH-kurvata ityarthaH, 'taMatthitAme'ttitadevamapyasti tAvanmama utthAnAdina sarvathA kSINamiti bhAvaH 'taM jAva tA me atthi'tti tat-tasmAdyAvattA iti bhASAmAtre 'me' mamAsti 'jAvaya'tti yAvacca 'suhatyi'ttizubhArthI bhavyAn prati suhastI vA purussvrgndhhstii| etaca bhagavatsAkSiko'nazanavidhirmahAphalo bhavatItyabhiprAyeNa bhagavanirvANe zokaduHkhabhAjanaM mA bhUvamaham ityabhiprAyeNa vA cintitamaneneti, 'kallami'tyAdi, 'kalaM'tizvaH prAduH-prAkAzye tataH prakAzaprabhAtAyAM rajanyAM 'phullotpalakamalakomalonmIlite' phullaM-vikasitaM taccatadutpalaMcaphullotpalaM tacca kamalazca-hariNavizeSaH phullotpalakamalautayoH komalam-akaThoramunmIlitaM-dalAnAM nayanayozconmIlanaM yasmiMstattathA tasmin atheti rajanIvibhAtAnantaraM pANDure prabhAte raktAzokaprakAzena kiMzukasya zukamukhasya guJjArddhasya ca rAgeNa sadhzoyaH satathA tasmin, tathA kamalAkarA-hadAdayasteSu SaNDAni-nalinISaNDAni teSAM bodhaka yaH sa kamalAkaraSaNDabodhakastasmin 'utthite' abhyudgatekasmin ? ityAha-sUre, punaH kimbhUte? ityAha-sahassarasimityAdi, kaDAIhiM'ti, iha padaikadezAtpadasamudAyo dRzyastataH kRtyogyaadibhiritisyaat| tatra kRtA yogAH-pratyupekSaNAdivyApAra yeSAMsantitekRtayoginaHAdizabdAt priyadharmANo Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, varga:-, uddezaka:-1 137 paMDhadharmANa ityAdi gRhyata iti, viulaM'ti vipulaM vipulAbhidhAnaM 'meghaghanasaMnigAsaMtidhanameghasa zaM-zAndrajaladasamAnaM kAlakamityartha 'devasaMnivArya'ti devAnAM saMnipAtaH-samAgamo ramaNIyatvAd yatra satathAta 'puDhavisilApaTTayaM tipRthivIzilArUpaH paTTakaHAsanavizeSaH pRthivIzilApaTTakaH, kASThazilA'pi zilA syAdatastadvayavacchedAya pRthivIgrahaNaM, 'saMlehaNAjUsaNAjUsiyassa'tti saMlikhyate-kRzIkriyate'nayeti saMlekhanA-tapastasyA joSaNA-sevA tayA juSTaH-sevito jUSito vA kSapito yaH sa tathA tasya 'bhattapANapaDiyAikkhiyassa'tti pratyAkhyAtabhaktapAnasya 'kAlaM ti maraNaM 'tikaTTha'itikRtvA idaM viSayIkRtya / mU. (116)tae NaM se khaMdaeanagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNuNNAe samANe haTTatuTThajAvahayahiyae uhAe uThei 2 samaNaM bhagavaM mahA0tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei2 jAva namaMsittA sayameva paMca mahavvayAiMAruhei 2 tAsamaNeya samaNIo yakhAmei 2 ttA tahArUvehi therehiM kaDAIhiM saddhiM vipulaM pavvayaM saNiyaM 2 durUhei mehadhanasannigAsaM devasannivAyaM puDhavisilAvaTTayaM paDilehei 2 uccArapAsavaNabhUmipaDilehei 2 dabmasaMthArayaM saMtharai 2 tA puratyAbhimuhe saMpaliyaMkanisane karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu evaM vdaasi| namo'tyu NaM arahaMtANaM bhagavaMtANaM jAva saMpattANaM, namo'tyu NaM samaNassa bhagavao ma jAva saMpAviukAmassa, baMdAmi gaMbhagavaMtaMtattha gayaM ihagate, pAsaume bhayavaMtatthagae ihagayaMtikaTu caMdai namasati 2 evaM vadAsI pubbiMpimaesamaNassa bhagavaomahAvIrassaaMtiesavve pANAivAepaJcakkhAejAvajIvAe jAva micchadasaNasalle paJcakkhAe jAvajIvAe iyANipi ya NaM samaNassa bha0 ma0 aMtie savvaM pANAivAyaM paJcakkhAmi jAvajIvAe jAva micchadasaNasallaM paJcakkhAmi, evaM savvaM asaNaM pANaM khA0 sA0 cauvvihaMpi AhAraM paJcakkhAmi jAvajIvAe, jaMpi ya imaM sarIraM iTTa kaMtaM piyaM jAva phusaMtuttika? eyaMpiNaM carimehiM uzsAsanIsAsehiM vosirAmittikaTTha saMlehaNAjUsaNAjUsie bhattapANapaDiyAikkhie pAovagae kAlaM aNavakaMkhamANe viharati / taeNaM se khaMdae aNa0 samaNassa bha0 ma0 tahArUvANaM therANaM aMtie sAmAiyamAdiyAI ikkArasa aMgAI ahijittA bahupaDipunnAiMduvAlasavAsAiM sAmanapariyAgaM pAuNittA mAsiyAe saMlehaNAe attANaMjhUsittAsardibhattAiManasaNAe chedettA AloiyapaDikatesamAhipatteAnupubbIe kaalge| mU. (117) tae NaM te therA bhagavaMto khaMdayaM aNa0 kAlagayaM jANittA parinivvANavattiyaM kAussaggaM kareMti 2 pattacIvarANi giNhaMti ra vipulAo pavvayAo saNiyaM 2 paJcoruhaMti 2 jeNeva samaNe bhagavaMma teNeva uvA samaNaM bhagavaMma vaMdati namasaMti 2 evaM vadAsI evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI khaMdae nAmaManagAre pagaibhaddae pagativiNIe pagatiuvasaMte pagatipayaNukohamANamAyAlobhe miumaddavasaMpanne allINe bhaddae vinIe, seNaM devANuppiehiM abmaNuNNAe samANe sayameva paMcamahabbayANiArovittA samaNeya samaNIoyakhAmettA amhehiM saddhiM vipulaM pavvayaM taM caiva niravasesaMjAva AnupubIe kAlagae ime ya se aayaarbhNdde| bhaMtettibhagavaMgoyame samaNaMbhagavaMma0vaMdatinamaMsati 2 evaMvayAsI-evaM khalu devANupiyANaM Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 bhagavatIagasUtraM 2/-19/117 aMtevAsI khaMdae nAma ana0 kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae? uvavanne?, goyamAi samaNe bhagavaM mahA0 bhagavaM goyamaM evaM vayAsI-evaM khalu goyamA ! mama aMtevAsI khaMdae nAma anagAre pagatibha0 jAva se NaM mae abbaNuNNAe samANe sayameva paMca mahavvayAiM AruhettAtaM ceva savvaM avisesiyaM neyavvaM jAva AlotiyapaDikkaMte samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA accue kappe devattAe uvvnne| tatthaNaM atthegaiyANaM devANaMbAvIsaM sAgarovamAiMThitIpa0, tassaNaMkhaMdayassavi devassa bAvIsaM sAgarovamAI ThitI pannatA / se NaM bhaMte ! khaMdae deve tAo devalogAo AukkhaeNaM bhavakkhaeNaM ThitIkha0 anaMtaraM cayaM caittA kahaM gacchihiti? kahiM uvavajihiti? goyamA ! mahAvidehe vAse sinjhihiti bujhihiti muccihiti parinivAhiti sambadukkhANamaMtaM krehiti| vR. evaM saMpehei'tti evam uktalakSaNameva saMprekSate' paryAlocayatisaGgatAsaGgatavibhAgataH 'uccArapAsavaNabhUmi paDileheitti pAdapopagamanAdArAduccArAdestasya karttavyatvAduccArAdibhUmipratyupekSaNaMna nirarthakaM, saMpaliyaMkanisaNNe'tti padmAsanopaviSTaH sirasAvattaMti zirasA'prAptam-aspRSTam, athavA zirasi Avarta AvRttirAvarttanaM-paribhramaNaM yasyAsau saptamyalopAchirasyAvatastaM, sarddhibhattAiMti pratidinaM bhojanadvayasyalAgAtriMzatAdinaiH SaSTirbhaktAni tyaktAni bhavanti anasaNAe'ttiprAkRtatvAdanazanena 'cheitta'tti chittvA' parityajya Aloiya-paDikkate'tti AlocitaMgurUNAM niveditaM yadaticArajAtaMtatpratikrAntam-akaraNaviSayIkRtaM yenAsAvAlocitapratikrAntaH athavA''locitazcAsAvAlocanAdAnAt pratikrAntazca mithyaadusskRtdaanaadaalocitprtikraantH| _ 'parinivvANavattiya'ti parinirvANaMmaraNaMtatrayaccharIrasya pariSThApanaMtadapi parinirvANameva tadevapratyayo-heturyasya sa parinirvANapratyayo'staM 'kahiMgae'tti kasyAM gatau kahiuvavanne'ttika devalokAdau ? iti "egaiyANaM ti ekeSAM na tu sarveSAm / 'AukkhaeNa'ti AyuSkakarmadalikanirjaraNena 'bhavakkhaeNaMti devabhavanibandhanabhUtakarmaNAMgatyAdInAM nirjaraNena ThitikkhaeNaM tiAyuSkakarmaNaH sthitervedanena 'anaMtara ti devabhavasambandhinaM cayanti zarIraM caitta'ttityaktvA, athavA 'caya'ti cyavaM-cyavanaM caitta'tticyutvA kRtvA'nantaraM ka gamiSyati? ityevamanantarazabdasya sambandhaH kArya iti|| zatakaM-2 uddezakaH-1 samAptaH -zataka-2 uddezakaH-2:vR. atha dvitIya Arabhyate, asya cAyamabhisambandhaH-'keNa vA maraNeNa maramANe jIve vaDDaitti prAguktaM, maraNaMca mAraNAntikasamudghAtena samavahatasyAnyathA ca bhavatIti samudghAtasvarUpamihocyate, ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (118) kati NaM bhaMte ! samugghAyA pannattA?, goyamA! satta samugghAyA pannattA, taMjahA-vedaNAsamugdhdhae evaM samugdhAyapadaMchAumasthiyasamugghAyavajaMbhANiyabvaM, jAva vemANiyANaM kasAyasamugghAyA appAbahuyaM / Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-2 139 aNagArassa maM bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisamugghAya jAva sAsayamaNAgayaddhaM ciTuMti, samugdhAyapadaM neyavvaM / vR. 'kaiNaM bhaMte ! samugdhAe'tyAdi, tatra 'hana hiMsAgatyoH' iti vacanAd hananAni-ghAtAH sam-ekIbhAveut-prAbalyena tatazcaikIbhAvenaprAbalyenacadhAtAH samudaghAtAH, atha kena sahakIbhAvaH ucyate, yadA''tmA vedanAdisamudghAtagato bhavati tadA vedanAdyanubhavajJAnapariNata eva bhavatIti vedanAdyanubhavajJAnena sahaikIbhAvaH,athaprAbalyenaghAtAH katham?, ucyate, yasmAdvedanAdisamudghAtapariNato bahUn vedanIyAdikarmapradezAn kAlAntarAnubhavayogyAnudIraNAkaraNenAkRSya udaye prakSipyAnubhUya nirjarayati, AtmapradezaiH saha zliSTAnzAtayatItyarthaH, ataH prAbalyena ghAtA iti / 'satta samugghAya'tti vedanAsamudghAtAdayaH, ete ca prajJApanAyAmiva draSTavyAH, ata evAha'chAumasthie'tyAdi, 'chAumasthiyasamugghAyavarjati kaiNaMbhaMte! chAumasthiyA samugghAyApannattA' ityAdisUtravarjitaM samugghAyaparya'ti prajJApanAyAH SaTtriMzattamapadaM samudghAtArthamihanetavyaM, taccaivam 'kaiNaMbhaMte ! samugdhAyA pannattA?, goyamA! satta samugghAyA pannattA, taMjahA-veyaNAsamugghAe kasAyasamugghAe' ityAdi, iha snggrhgaathaa||1|| "veyaNa 1 kasAya 2 maraNe 3 veubviya 4 teyae ya 5 AhAre 6 / kevalie ceva 7 bhave jIvamaNussANa satteva / / jIvapade manuSyapadeca sapta vAcyAH, nArakAdiSutuyathAyogamityarthaH, tatra vedanAsamudghAtena samuddhataAtmA vedanIyakarmapudgalAnAMzAtaMkaroti, kaSAyasamudghAtena kaSAyapudgalAnAMmAraNAntikasamudghAtenAyuHkarmapudgalAnAM vaikurvikasamudghAtena samuddhato jIvaH pradezAn zarIrAdahirniSkAzya zarIraviSkambhabAhalyamAtramAyAmatazca saGkhyeyayojanAni daNDaM nisRjati nisRjya cayathAsthUlAn vaikriyazIranAmakarmapudgalAnprAgbaddhAnzAtayati yathAsUkSmAMzcAdatte, yathoktam ___ "veubviyasamugdhAeNaMsamohaNai 2 saMkhejjAiMjoyaNAiMdaMDaM nisirai 2 ahAbAyare poggale parisADei ahAsuhume poggale aaiyi"tti| evaM taijasAhArakasamudghAtAvapivyAkhyeyau, kevalisamudghAtena tusamuddhataH kevalI vedanIyAdikarmapudgalAn zAtayatIti, eteSu ca sarveSvapi samudghAteSu zarIrAjIvapradezanirgamo'sti, sarvecaite'ntarmuhUrttamAnAH, navaraMkevaliko'STasAmayikaH, etecaikendriyavikalendriyANAmAditastrayo, vAyunArakANAM catvAraH, devAnAM paJcendriyatirazcAMca paJca, manuSyANAM tu sapteti // zatakaM-2 uddezakaH-2 samAptaH -: zatakaM-2, uddezakaH-3:vR.athatRtIyA Arabhyate, asyacAyamabhisambandhaH-dvitIyoddezake samudghAtAHprarUpitAH, teSuca mAraNAntikasamudghAtaH,tenaca samavahatAH kecitpRthivISUtpadyanta itIhapRthivyaH pratipAdyante, ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (119) katiNaM bhaMte ! puDhavIo pannatAo?, jIvAbhigame neraiyANaM jo bitio uddeso so neyvyo| Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 bhagavatIaGgasUtraM 2/3/120 mU. (120) puDhaviM ogAhittA nirayA saMThANameva bAhallaM / vikkhaMbhaparikkhevo vaNNo gaMdhoya phaasoy|| vR, 'kaiNaMbhaMte! puddhviio'ityaadi,ihcjiivaabhigmenaarkdvitiiyoddeshkaarthsngghgaathaa||1|| "puDhavI ogAhittA nirayA saMThANameva bAhallaM / vikkhaMbhaparikkhevo vanno gaMdhoya phAso y|| sUtrapustakeSuca pUrvArddhameva likhitaM,zeSANAM vivakSitArthAnAMyAvacchabdena sUcitatvAditi, tatra 'puDhavitti pRthivyo vAcyAH, tAzcaivam-'kai NaM bhaMte ! puDhavIo pannattAo?, goyamA! satta, taMjahA-rayaNappabhe'tyAdi, ogAhittA niraya'tti pRthivImavagAhya kiyahare narakAH? iti vAcyaM, tatrAsyAM ratnaprabhAyAmazItisahAmrottarayojanalakSabAhalyAyAmuparyekaM yojanasahanamavagAhyAdho'pyekaM varjayitvA triMzannarakalakSANi bhavanti, evaM zarkarAprabhAdiSu yathAyogaM vAcyaM, 'saMThANameva'tti narakasaMsthAnaM vAcyaM, tatra ye AvalikApraviSTAste vRttAyAzcaturazrAzca, itare tu nAnAsaMsthAnAH, 'bAhallaM ti narakANAM bAhyaM vAcyaM, tacca trINi yojanasahanANi, katham ?, adha ekaM madhye zuSiramekamuparica saGkoca ekmiti|| vikkhaMbhaparikkhevo'tti etau vAcyau, tatra saGkhyAtavistRtAnAM saGghayAtayojana AyAmo viSkambhaH parikSepazca, itareSAM tvnytheti| tathA varNAdayo vAcyAH, te cAtyantamaniSTA ityAdi bahu vaktavyaM yAvadayamuddezakAntaH, yaduta mU. (121) jAva kiM savvapANA uvavannapucA?, haMtAgoyamA! asatiM aduvAanaMtakhuttA vR. 'kiM savvapANA?' ityAdi, asya caivaM prayogaH-asyAM ratnaprabhAyAM triMzannarakalakSeSu kiM sarve prANAdaya utpannapUrvA, atrottaram-'asaiMti asakRd-anekazaH, idaM ca velAdvayAdAvapi syAdato'tyantabAhulyapratipAdanAyAha-'aduva'tti athavA 'anaMtakhutto'tti 'anantakRtvaH' anntvaaraaniti| zatakaM-2 uddezakaH-3 samAptaH -zatakaH-2 uddezaka:-4:vR. tRtIyodezake nArakA uktAH, te ca paJcendriyA itIndriyaprarUpaNAya catuddizakaH, tasya cAdisUtram mU. (122) katiNaM bhaMte! iMdiyA pannatA?, goyamA! paMciMdiyA pannattA, taMjahA-paDhamillo iMdiyauddeso neyavyo, saMThANaM bAhallaM pohattaMjAva alogo| vR. 'paDhamilloiMdiyauddesao neyamvottiprajJApanAyAmindriyapadAbhidhAnasya paJcadazapadasya prathama uddezako'tra 'netavyaH' adhyetavyaH, tatra ca dvAragAthA saMThANaM bAhallaM pohattaM kipesogaaddhe| appAbahupuTThapaviThThavisaya anagAra AhAre // ihacasUtrapustakeSudvAratrayameva likhitaM, zeSAstutadarthA yAvacchabdena sUcitAH, tatra saMsthAna zrotrAdIndriyANAM vAcyaM, taccedaM-zrotrendriyaM kadambapuSpasaMsthitaM cakSurindriyaM masUrakacandrasaMsthitaM masUrakam-AsanavizeSazcandraH-zazI, athavA masUrakanacandro-dhAnyavizeSadalaM, ghrANendriyama Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-2, vargaH-, uddezakaH-4 141 timuktacandrakasaMsthitam, atimuktacandrakaH-puSpavizeSadalaM, rasanendriyaM kSuraprasaMsthita sparzanendriyaM nAnAkAraM, 'bAhallaM ti indriyANAM bAhalyaM vAcyaM, taccedaM-sarvANyaGgulAGkSayeyabhAgabAhalyAni / ___"pohattaMtipRthutvaM, taccedaM zrotracakSuNAnAmaGgulAsaGkhyeyabhAgojihvendriyasyAGgulapRthaktvaM sparzanendriyasya ca zarIramanaM, 'keipaesa'ttianantapradezaniSpannAnipaJcApi ogADhe'tti asaddhayeyapradezAvagADhAni, 'appAbahutti sarvastokaM cakSuravagAhatastataH zrotraghrANarasanendriyANi krameNa saGkhyAta- guNAni tataH sparzanaM tvasaddheyayaguNamityAdi 'puTThapaviThTha'tti zrotrAdIni carrahitAni spRSTamarthaM praviSTaMca gRhNanti visaya'tti sarveSAMjaghanyato'GgulasyAsaGghayeyabhAgoviSayaH, utkarSatastu zrotrasya dvAdaza yojanAni, cakSuSaH sAtirekaM lakSaM, zeSANAM ca nava yojanAnIti, 'anagAre'tti anagArasya samudghAtagatasya ye nirjarApudgalAstAna chadmastho manuSyaH pazyatIti, 'AhAre'tti nirjarApudgalAnnArakAdayo na jAnantina pazyanti AhArayanti cetyevamAdi bahu vAcyam / atha kimanto'yamuddezakaH ? ityAha-'yAvadalokaH' alokasUtrAntaH, taccedam-'aloge NaM bhaMte ! kiNNA phuDe kaihiM vA kAehiM phuDe ?, goyamA! nodhammasthikAraNaM phuDe jAva no AgAsasthikAraNaMphuDeAgAsasthikAyassadeseNaM phuDe AkAsasthikAyassapaesehiM phuDeno puDhavikAieNaM phuDe jAva no addhAsamaeNaM phuDe ege ajIvadavvadese agurulahue anaMtehiM agurulahuyaguNehi saMjutte savvAgAse anaMtabhAgUne ti / nAloko dharmAstikAyAdinApRthivyAdikAyaiH samayena ca spRSTo-vyAptaH, teSAMtatrAsattvAt, AkAzAstikAyadezAdibhizca spRSTaH, teSAM tatra sattvAt, ekazcAsAvajIvadravyadezaH, aakaashdrvydeshtvaattsyeti| zatakaM-2, uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-2 uddezakaH-5:vR.anantaramindriyANyuktAni, tadvazAca paricAraNAsyAditi tannirUpaNAya paJcamoddezakasyedamAdisUtram mU. (123) annautthiyANaM bhaMte! evamAikkhaMti bhAsaMti panaveti parUveMti, taMjahA-evaM khalu niyaMThe kAlagae samANe devabhUeNaM appANeNaM se NaM tattha no anne deve no annesiM devANaM devIo ahijuMjiya 2 pAriyArei 1 no appaNacciyAo devIo abhibhuMjiya 2 pariyArei 2 appaNAmeva appANaM viubdhiya 2 pariyArei 3 egevi ya NaM jIve egeNaM samaeNaM do vede vedei, taMjahA-isthivedaM purisavedaM ca, evaM parautthiyavattavvayA neyavvA jAva isthivedaM ca purisavedaM ca / se kahameyaM bhaMte! evaM?, goyamA! jannaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva itthivedaM ca purisavedaMca, je te evamAhaMsu micchaM te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evamAtikkhAmi bhA0pa0 puru0-evaMkhalu niyaMThe kAlagae samANe annayaresudevaloesudevattAeuvavattArobhavanti mahiDDiesu jAva mahAnubhAgesu dUragatIsu ciradvitIesu, seNaM tattha deve bhavati mahiSTIe jAva dasa disAo ujjovemANe pabhAsemANe jAva pddiruuve| se NaM tattha anne deve annesiM devANaM devIo abhibhuMjiya 2 pariyArei 1 appaNaciyAo devIo abhibhuMjiya 2 pariyArei 2 no appaNAmeva appANaM viubbiya 2 pariyArei 3, egeviya Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhagavatIagasUtraM 2/-/5/123 NaM jIve egeNaM samaeNaM egaM vedaM vedei, taMjahA / ithivedaM vA purisavedaM vA, jaM samayaM itthivedaM vedei no taM samayaM purusaveyaM veei jaM samayaM parisaveyaM veei notaM samayaM ithiveyaM vedei, isthiveyassa udaeNaMnopurisavedaM veei, purisaveyassa udaeNaM no ithiveyaM veei, evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaMegaMvedaM vedei, taMjahA - itthIveyaM vApurisaveyaM vApurisaveyaMvA, itthI ithiveeNaMudineNaM purisaMpatthei, puriso purisaveeNaMudineNaM ityiM patthei, dovi te annamannaM pattheti, taMjahA-itthI vA purisaM purise vA ityi| vR. 'devabhUeNaM'tidevIbhUtenAtmanA karaNabhUtena no paricArayatItiyogaH, seNaM'tiasI nirgranthadevaH 'tatra' devaloke 'no' naiva anne'tti anyAn AtmavyatiriktAn 'devAn' surAn 1 tathA no anyeSAM devAnAM sambandhinIrdevIH 'abhibhuMjiya'tti abhiyujya' vazIkRtya AzliSyavA 'paricArayati' paribhuGkteno 'appaNacciyAo'tti AtmIyAH 'appaNAmevaappANaM viubviya'tti strIpuruSarUpatayA vikRta, evaM ca sthite-'parautthiyakttavvayA neyavya'tti evaM ceyaM jJAtavyA-jaM samayaM ithiveyaM veei taM samayaM purisaveyaM veei jaM samayaM purisaveyaM veei taMsamayaM ithiveyaM veei, isthiveyassa veyaNayAepurisaveyaM veeipurisaveyassaveyaNayAe itthIveyaMveei, evaM khalu ege'viya 'nn'ityaadi| mithyAtvaM caiSAmevaM-strIrUpakaraNe'pi tasya devasya puruSatvAt puruSavedasyaivaikatra samaye udayo na strIvedasya, strIvedaparivRttyA vA strIvedasyaivana puruSavedodayaH, parasparaviruddhatvAditi ___'devaloesutti devajaneSumadhye uvavattAro bhavaMti'ttiprAkRtazailyA upapattArobhavantIti 4zya, mahiDDie' ityatra yAvatkaraNAdidaMzyam-'mahajuiemahAbalemahAyase mahAsokkhemahAnubhAge hAravirAiyavacchekaDayatuDiyathaMbhiyabhue' truTikA-bAhurakSikA aMgayakuMDalamaTTagaMDakaNNa-pIThadhArI' aGgadAnibAhvAbharaNavizeSAnkuNDalAni-karNAbharaNavizeSAn mRSTagaNDAnica ullikhita-kapolAni karNapIThAni-karNAbharaNavizeSAn dhArayatItyevaMzIlo yaH sa tathA - ___ -'vicittahatthAbharaNe vicittamAlAmaulimauDe' vicitramAlAca-kusumanagmIlomastake mukuTaM ca yasya sa tathA, ityAdi yAvat 'riddhIe juIe pabhAe chAyAe abIe teeNaM lesAe dasa disAo ujjovemANe titatraRddhi-parivArAdikA yuti-iSTArthasaMyogaHprabhA-yAnAdidIptiHchAyAzobhAarciHzarIrastharalAditejojvAlA tejaH-zarIrArci lezyA-dehavarNaH, ekArthAvate, udghotayan prakAzakaraNena 'pabhAsemANe'tti prabhAsayan' zobhayan / iha yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'pAsAie' draSThaNAM cittaprasAdajanakaH 'darisaNijje' yaM pazyaJcakSurna zrAmyati 'abhirUve' manojJarUpaH paDirUve'tti draSTAraM 2 prati rUpaM yasya sa tatheti, ekenaikadaika eva vedo vedyate, iha kAraNamAha-'itthI itthiveennmi'tyaadi| paricAraNAyAM kila garbhaH syAditi garbhaprakaraNaM, tatra mU. (124) udagagabbheNaMbhaMte! udagagabmettikAlato kevadhira hoi?, goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukoseNaMchammAsA ||tirikkhjonniygbbhennNbhNte! tirikkhajoNiyagambhetti kAlao kevaciraM hoti?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aTTha sNvcchraaii| maNussIgabbe NaM bhaMte ! maNussIgabhetti kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jahanneNaM Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 143 zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-5 aMtomuhattaM ukkoseNaM bArasa sNvcchraaii| vR. 'udagagabbheNa kvacit 'dagagabmeNaM ti dRzyate, tatrodakagarbha-kAlAntareNa jalapravarSaNahetuH pudgalapariNAmaH, tasya cAvasthAnaMjaghanyataH samayaH, samayAnantaramevapravarSaNAt, utkRSTatastu SaNmA-sAn, SaNNAM mAsAnAmupari varSaNAt, ayaM ca mArgazIrSapauSAdiSu vaizAkhAnteSu sandhyArAgameghotpA-dAdiliGgo bhavati, ydaah||1|| "pauSe samArgazIrSe sandhyArAgo'mbudAH sprivessaaH| nAtyarthaM mArgazire zItaM posse'tihimpaatH||" ityAdi / / mU. (125) kAyabhavatthe NaM bhaMte ! kAyabhavatthetti kAlao kevacciraM hoi ?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM cauvvIsaM sNvcchraaii| mU. (126) maNussapaMceMdiyatirikkhajoNiyabIe NaM bhaMte ! joNiyabbhUe kevatiyaM kAlaM saMciTTai?, goyamA ! jahanneNaM aMtImuhattaM ukkoseNaM bArasa muhuttaa|| vR. 'kAyabhavatthe NaM bhaMte' ityAdi, kAye-jananyudaramadhyavyavasthitanijadeha eva yo bhavojanma sakAyabhavastatra tiSThati yaH sa kAyabhavasthaH, saca kAyabhavastha iti, etena paryAyeNetyarthaH, 'cauvvIsaM saMvaccharAIti strIkAye dvAdaza varSANi sthitvA punarmRtvA tasminnevAtmazarIre utpadyate dvAdazavarSasthitikatayA, ityevaM caturviMzativarSANi bhavanti / kecidAhu:-dvAdazavarSANi sthitvA punastatraivAnyabIjena taccharIre utpadyate, dvAdazavarSasthitiriti / mU. (127) egajIve NaM bhaMte! joNie bIyabbhUe kevatiyANaM puttattAe havvamAgacchai?, goyamA ! jahanneNaM ikkassa vA doNhaM vA tiNhaM vA, ukkoseNaM sayapuhuttassa jIvANaM putattAe hvvmaagcchti| vR. "egajIveNaM bhaMte'ityAdi, manuSyANAM tirazcAMca bIjaM dvAdaza muhUrtAn yAvadyonibhUtaM bhavati, tatazcagavAdInAM zatapRthaktvasyApibIjaMgavAdiyonipraviSTaM bIjameva, tatraca bIjasamudAye ekojIva utpadyate, sacateSAM bIjasvAminAM sarveSAM putro bhavatItyat uktam-'ukkoseNaM sayapuhuttasse'tyAdi / sayasahassapuhattaMti matsyAdInAmekasaMyo'pi zatasahasapRthaktvaMgarbhe utpadyateniSpadyate cetyekasyaikabhavagrahaNe lakSapRthaktvaM putrANAM bhavatIti, manuSyayonau punarutpannA api bahavo na niSpadyanta iti| mU. (128) egajIvassaNaMbhaMte! egabhavaggahaNeNaM kevaiyAjIvA puttatAehavvamAgacchaMti goyamA! jahanneNaM ikkovA do vA tini vA, ukkoseNaM sayasahassapuhattaMjIvANaMputtattAe havvamAgacchaMti, se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccai-jAva havvamAgacchai ?, goyamA ! itthIe ya purisassa ya kammakaDAe joNIe mehuNavattie nAmaM saMjoe samuSpajjai, te duhao siNehaM saMciNaMti 2 tatya NaM jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM sayasahassapuhattaMjIvANaM puttattAe havvamAgacchaMti, se teNaTeNaM jAva hvvmaagcchi| vR. 'itthIe purisassa ya' ityetasya mehuNavattienAmasaMyogesamuppajati' ityanena sambandhaH, kasyAmasau utpadyate ? ityAha-'kammakaDAe joNIe'tti nAmakarmanivartitAyAM yonau, athavA karma-madanoddIpako vyApArastatkRtaM yasyAMsA karmakRtA'tastasyAM maithunasya vRtti-pravRttiyasminnasau Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 2//5/128 maithunavRttiko maithunaM vA pratyayo - heturyasminnasau svArthikekapratyaya maithunapratyayikaH 'nAmaM 'ti nAma nAmavatorabhedopacArAdetannAmetyarthaH 'saMyogaH' saMparka, 'te' iti strIpuruSau 'duhao' tti ubhayataH 'sneha' retaH zoNitalakSaNaM 'saMcinutaH' sambandhayataH iti 'mehuNavattie nAmaM saMjoe 'tti prAguktam / 144 mU. (129) mehuNe NaM bhaMte! sevamANassa kerisie asaMjame kajjai ?, goyamA ! se jahAnAmae kei purise rUpanAliyaM vA vUranAliyaM vA tatteNaM kaNaeNaM samabhidhaMsejjA erisaeNaM goyamA mehuNaM sevamANassa asaMjame kajjai, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! jAva viharati / vR. atha maithunasyaivAsaMyama hetutAprarUpaNasUtram- 'rUyanAliyaM va 'tti rUtaM - karpAsavikArastadabhUtA nAlikA - zuSiravaMzAdirUpA rUtanAlikA tAm, evaM bUranAlikAmapi, navaraM baraM-vanaspa tivizeSAvayavavizeSaH, 'samabhiddhaMseja 'tti rUtAdisamabhidhvaMsanAt, iha cAyaM vAkyazeSo dRzyaHevaM maithunaM sevamAno yonigatasattvAnU mehanenAbhidhvaMsayet, ete ca kila granthAntare paJcendriyAH zrUyanta iti, 'erisae Na' mityAdi ca nigamanamiti / pUrvaM tiryaGganuSyotpAttarvicAritA, atha devotpattivicAraNAyAH prastAvanAyedamAhamU. (130) tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre rAyagihAo nagarAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai 2 bahiyA jaNavayavihAraM viharati / teNaM kAleNaM 2 tuMgiyA nAmaM nagarI hotyA vaNNao, tIse NaM tuMgiyAe nagarIe bahiyA uttarapuracchime disIbhAe pupphavatie nAmaM cetie hotthA, vaNNao, tattha NaM tuMgiyAe nayarIe bahave samaNovAsayA parivasaMti aDDA dittA vicchinnavipulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAiNNA bahudhaNa bahujAyarUvarayayA AogapaogasaMpattA vicchaDDiyavipulabhattapANA bahudAsIdAsagomahisagavelayappabhUyA bahujaNassa aparibhUyA abhigayajIvAjIvA uvaladdhapuNNapAvA AsavasaMvara nijjara kiriyAhikaraNabaMdhamokkhakusalA asahejjadevAsuranAgasuvannajakkharakkhasakiMnarakiMpurisagarula gaMdhavvamahoragAdIehiM devagaNehiM niggaMthAo pAvayaNAo aNatikkamaNijjA niggaMdha pAvayaNe nissaMkiyA nikkaMkhiyA nivvitigiccha laddhaThThA gahiyaTThA pucchiyaThThA abhigayaTThA vinicchiyaTThA aTThimiMjapemmANurAgarattA ayamAuso ! niggaMthe pAvayaNe aDDe ayaM paramaThThe sese aNaTTe usiyaphalihA avaMgucaduvArA ciyattaMteuragharappavesA bahUhiM sIlavvayaguNaveramaNapaccakkhANaposahovavAsehiM, cAuddasamuddidvapuNNa-mAsiNIsu paDiputraM posahaM sammaM anupAlemANe samaNe niggaMthe phAsuesaNijjeNaM asaNapANakhAima- sAimeNaM vatthapaDiggahakaMbala pAyapuMchaNeNaM pIDhaphalagasejjAsaMthAraeNaM osahabhesajjeNa ya paDilAbhemANA AhApaDiggahiehiM tavokammehiM appANaM bhAvemANA viharaMti / vR. 'aDDa' tti ADhyA dhanadhAnyAdibhiH paripUrNA ditta' tti dIptAH prasiddhAH dhtA vA darpitAH 'vicchinnavipulabhavaNasayaNAsaNajAvAhaNAiNNA' vistIrNAni vistAravanti vipulAni pracurANi bhavanAni-gRhANi zayanAsanayAnavAhanairAkIrNAni yeSAM te tathA, athavA vistIrNAni - vipulAni bhavanAni yeSAM, te zayanAsanayAnavAhanAni cAkIrNAniguNavanti yeSAM te tathA, tatra yAnaM - ganyAdi vAhanaM tu - azvAdi, 'bahudhanabahujAyarUvarayyA' bahu-prabhUtaM dhanaM-gaNimAdikaM tathA bahu eva jAtarUpaMsuvarNa rajataM ca-rUpyaM yeSAM te tathA - Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-5 145 -'AogapaogasaMpauttA' Ayogo-dviguNAdivRddhayA'rthapradAnaM prayogazca-kalAntaraM tau saMprayuktI-vyApAritau yaistetathA, 'vicchaDDiyaviulabhattapANA' viccharditaM-vividhamujjhitaMbahulokabhojanata ucchiSTAvazeSasambhavAt viccharditaM vA-vividhavicchittimadvipulaM bhaktaM ca pAnakaM ca yeSAMte tathA, 'bahudAsIdAsagomahisagavelagappabhUyA' bahavo dAsIdAsA yeSAM tegomahiSagavelakAzca prabhUtA yeSAM te tathA, gavelakA-urabhrAH, 'bahujaNassa aparibhUyA baaholoksyaapribhvniiyaaH --save tyAdau kriyA:-kAyikyAdikAH 'adhikaraNaM' gantrIyantrakAdi 'kusala'tti AzravAdInAM heyopAdeyatAsvarUpavedinaH, 'asaheje'tyAdi, avidyamAnaM sAhAyyaMparAsahAyakam atyantasamartha-tvAdyeSAM te'sAhAyyAstecate devAdayazcetikarmadhArayaH, athavA vyastamevedaM tenAsAhAyyAApadyapi devAdisAhAyakAnapekSAH svayaM kRtaM karmasvayameva bhoktavyamityadInamanovRttaya ityarthaH athavA pASaNDibhi prArabdhAH samyaktvAvicalanaM prati na parasAhAyyamapekSante, svayameva tatpratidhAta-samarthatvAjinazAsanAtyantabhAvitatvAceti / / tatradevA-vaimAnikAH asure'tiasurakumArAH 'nAga'tti nAgakumArAH, ubhaye'pyamIbhavanapativizeSAH, 'suvaNNatti sadvarNAjyotiSkAHyakSarAkSasakinarakiMpuruSAH-vyantaravizeSAH 'garula'tti garuDadhvajAH suparNakumArAH-bhavanapativizeSAH gandharvA mahoragAzca-vyantaravizeSAH 'anatikamaNija'tti anatikramaNIyAH-acAlanIyAH, laddhaTTha'tti arthazravaNAt 'gahiya?'tti arthAvadhAraNAt 'pucchiya'tti sAMzayikArthapraznakaraNAt 'abhigahiyaha'tti praznitArthasyAbhigamanAt 'vinicchiyaha'tti edamparyArthasyopalambhAd ata eva 'advimiMjapemmAnurAgarattA' asthIni cakIkasAni mizrA ca-tanmadhyavartI dhAturasthimitrAstAH premAnurAgeNa-sarvajJapravacanaprItirUpakusummAdirAgeNa raktAiva raktAyeSAMtetathA, athavA'sthimiJAsujinazAsanagatapremAnurAgeNa raktA yete tathA, kenollekhena? ityAha ___'ayamAuso'ityAdi, ayamiti prAkRtatvAdidam 'Auso ttiAyuSmannitiputrAderAmantraNaM 'sese'tti zeSa-nirgranthapravacanavyatiriktaMdhanadhAnyaputrakalatramitrakupravacanAdikamiti, Usicaphalihatti ucchritam-unnataM sphaTikamiva sphaTikaMcittaM yeSAMteucchritasphaTikAH maunIndrapravacanAvAptayAparituSTamAnasA ityarthaitivRddhavyAkhyA, anyetvAhuH-ucchritaH-argalAsthAnAdapanIyordIkRto natirazcInaH kapATapazcAdbhAgAdapanIta ityarthaH parighaH--argalA yeSAM te ucchritaparidhAH, athavocchito-gRhadvArAdapagataH parigho yeSAMteucchritaparighAH, audAryAtizayadatizayadAnadAyitvena bhikSukANAMgRhapravezanArthamanargalitagRhadvArA ityarthaH, 'avaMguyaduvAre'ti aprAvRtadvArA:-kapATAdibhirasthagitagRhadvArA ityarthaH, saddarzanalAbhenana kuto'pipASaNDikAdvibhyati, zobhanamArgaparigraheNodghATa- zirasastiSThantIti bhAva iti vRddhvyaakhyaa| anye tyAhuH-bhikSukapravezArthamaudAryAdasthagitagRhadvArA ityarthaH, "ciyattaMteuragharappavesA' 'ciyatto'tti lokAnAM prItikara evAntaHpure vA gRhe vA pravezo yeSAM te tathA, atidhArmikatayA sarvatrAnAzaGkanIyAsta ityarthaH, anye vAhuH-'ciyatto'tti nAprItikaro'ntaHpuragRhayoH praveza:ziSTajanapravezanaMyeSAMtetathA, anIplutApratipAdanaparaMcetyaM vizeSaNamiti, athavA 'ciyatto'tati | 5 10] Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 bhagavatIaGgasUtraM 2/-14/130 tyakto'ntaHpuragRhayoH parakIyayoryathAkathaJciAvezo yaiste tathA, 'bahUhi'ityAdi, zIlavratAniaNuvratAniguNA-guNavratAni viramaNAni-aucityena rAgAdinivRttayaHpratyAkhyAnAni-pauruSyAdIni paudhaSaM-parvadinAnuSThAnaMtatropavAsaH-avasthAnaM pauSadhopavAsaH, eSAM dvandvo'tastairyuktA iti gamyam pauSadhopavAsa ityuktaM, pauSadhaM ca yadA yathAvidhaM ca te kurvanto viharanti taddarzayannAha'cAuddase'tyAdi, ihoddiSTA-amAvAsyA 'paDipunnaM posaha tiAhArAdibhedAccaturvidhamapi sarvataH 'vasthapaDiggahakaMbalapAyapuMchaNeNaMti iha patadgrahaM-pAtraMpAdaproJchanaM-rajoharaNaM pIDhe' tyAdipIThamAsanaM phalakam-avaSTambhanaphalakaM zayyAvasativRhatsaMstArako vA saMstArako-laghutaraH eSAM samAhAradvandvo'tastena 'ahAparigyahiehiM ti yathApratipannai punahasiM biitaiH|| mU. (131) teNaM kAleNaM 2 pAsAvacijA therA bhagavaMtojAtisaMpannA kulasaMpannA balasaMpannA rUvasaMpannA vinayasaMpannA nANasaMpatrAdasaNasaMpannAcarittasaMpannA lajjAsaMpannA lAghavasaMpannA oyaMsI teyaMsIvacaMsIjasaMsI jiyakohAjiyamANAjiyamAyA jiyalobhAjiyaniddA jitiMdiyA jiyaparIsahA jIviyAsamaraNabhayaviSpamukkA jAva kuttiyaavnnbhuutaa| bahussuyA bahuparivArA paMcahiM anagAsaehiM saddhiM saMparibuDA ahAnupuTviM gharamANA gAmANugAma duijjamANA suhaMsuheNaM viharamANA jeNeva tuMgiyA nagarI jeNeva pupphavatIe ceie teNeva uvAgacchati 2 ahApaDirUvaM uggahaMugihitANaM saMjameNaMtavasAappANaMbhAvemANe viharati / vR.'thera'ttizrutavRddhAH 'rUvasaMpanna'ttiiharUpaM-suvihitanepathyaMzarIrasundaratA kAtenasaMpannAyuktA rUpasaMpannAH 'lajA0 lAghavasaMpannati lajjA-prasiddhA saMyamovAlAghavaM-dravyato'lpopadhitvaM bhAvato gauravatyAgaH, 'oyaMsI'ti 'ojasvino'mAnasAvaSTambhayuktAH 'teyaMsI'ti 'tejasvinaH' zarIraprabhAyuktAH 'vaccaMsI ti varcasvinaH' viziSTaprabhAvopetAH 'vacasvinovA viziSTavacanayuktAH 'jasaMsI tikhyAtimantaH, anusvArazcaiteSu prAkRtatvAt, 'jIviyAsamaraNabhayavippamukka'ttijIvitAzayAmaraNabhayena ca viprabhuktA yete tathA, iha yAvatkaraNAdidaM dRzya-tavappahANAguNappahANA' guNAzca saMyamaguNAH,tapaHsaMyamagrahaNaM cehatapaHsaMyamayoH pradhAnamokSAGgatAbhidhAnArthaM, tathA 'karaNappahANA caraNappahANA' tatra karaNaM-piNDavizuddhayAdi caraNaM-vratazramaNadharmAdi 'niggahappahANA' nigrahaH-anyAyakAriNAMdaNDaH 'nicchayappahANA' nizcayaH-avazyaMkaraNAbhyupagamastatvanirNayovA 'maddavappahANA ajJavappahANA' nanu jitakrodhAditvAnmAIvAdipradhAnatvamavagamyata eva tatti mArdavetyAdinA? ucyate, tatrodayaviphalatoktA mArdavAdipradhAnatve tUdayAbhAva eveti, 'lAghavappahANA' lAdharva-kriyAsu dakSatvaM 'khaMtippahANA muttippahANA evaM vijAmaMtaveyabaMbhanayaniyamasaJcasoyappahANA' 'cArupann' satprajJAH 'sohI' zuddhihetutvena zodhayaH suhRdo vA mitrANijIvAnAmiti gamyam, 'aniyANAappussuyAabahillesAsusAmaNNarayAacchiddapasiNavAgaraNe'ti acchidrANi-aviralAni nirdUSaNAni vApraznavyAkaraNAniyeSAM tetathA, tathA 'kuttiyAvaNabhUyatti kutrika-svargamattvapAtAlalakSaNaMbhUmitrayaMtatsambhavaMvastvapikutrikaMtasaMpAdaka ApaNohaTTaH kutrikApaNastadbhUtAH samIhitArthasampAdanalabmiyuktatvena sakalaguNopetatvena vAtadupamAH, 'saddhiM'tisAddhaMsahetyartha saMparikRtAH' samyakaparivAritA parikarabhAvanaparikaritAityarthapaJcabhizramaNazataireva mU. (132) tae NaM tugiyAe nagarIe siMghADagatigacaukkacacaramahApahapahesu jAva Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-5 egadisAbhimuhA nijAyaMti, tae NaM te samaNovAsayA imIse kahAe laddhA samANA haTTatuTThA jAva saddAveMti 2 evaM vadAsI-evaM khalu devANuppiyA! pAsAyaccejA therA bhagavaMto jAtisaMpannA jAva ahApaDirUvaM uggahaM uggiNhittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANA viharati, taM mahAphala khalu devANuppiyA! tahArUvANaM therANaM bhagavaMtANaM nAmagoyassavisavaNayAekimaMgapuna abhigamanavaMdananamaMsaNapaDipucchaNapajjuvAsaNayAe? jAva gahaNayAe? taMgacchAmo NaM devANuppiyA! there bhagavaMte vaMdAmo namasAmo jAva paJjuvAsAmo, eyaM NaM iha bhave vA parabhave vAjAva anugAmiyattAe bhavissatItikaTTuannamannassaaMtieeyamaTTha paDisuNeti 2 jeNeva sayAiM 2 gihAIteNeva uvAgacchati 2 pahAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA suddhappAvesAimaMglAiMvatthAiMpavarAiMparihiyA appamahagdhAbharamAlaMkiyasarIrAsaehiM 2 gehehito paDinikkhamaMti 2 ttA egayao melAyati 2 pAyavihAracAreNaM tuMgiyAe nagarIe majjhamajheNaM nigacchaMti / 2 jeNeva puSphaktIe ceie teNeva uvAgacchaMti 2 there bhagavaMte paMcaviheNaM abhigameNaM abhigacchaMti, taMjahA-sacittANaM davvANaM viusaraNayAe 1 acittANaM davvANaM aviusaraNayAe 2 egasADieNaM uttarAsaMgakaraNeNaM 3 cakkhupphAse aMjalippaggaheNaM 4 maNaso egattIkaraNeNaM 5 jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchaMti 2 tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei 2 jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pjuvaasNti| vR. 'siMghADaga'tta zrRGgATakaphalAkAraM sthAnaM trikaM-rathyAtrayamIlanasthAnaM catuSkaMrathyAcatuSkamIlanasthAnaM catvaraM-bahutararathyAmIlanasthAnaM mahApatho-rAjamArga panthA-rathyAmAtraM yAvatkaraNAd 'bahujaNasadde i vA ityAdi pUrvaM vyAkhyAtamatra zyaM 'eyamaDheM paDisuNeti'tti abhyupagacchanti sayAI 2'ti svakIyAni 2 'kayabalikampatti snAnAnantaraM kRtaM balikarma yaiH svagRhadevatAnAM te tthaa| kayakouyamaMgalapAyacchitta'tti kRtAni kautukamagalAnyeva prAyazcittAni duHsvapnAdividhAtArthamavazyakaraNIyatvAdyaiste tathA, anye tvAhuH- 'pAyacchitta'tti pAdena pAdevA chuptAzcakSurdoSaparihArArthaM pAdacchuptAH kRtakautukamaGgalAzcate pAdacchuptAzceti vigrahaH, tatra kautukAnimaSItilakAdInimasalAnitu-siddhArthakadadhyakSatadUrvAGkurAdIni suddhappAvesAiMtizuddhAtmanAM vaiSyANiveSocitAni athavA zuddhAni ca tAni pravezyAni ca-rAjAdisabhApravezocitAni zuddhapravezyAni 'vatthAI pavarAI parihiya'tti kvciddeshyte| kvacicca 'vatthAIpavaraparihiya'tti, tatraprathamapAThovyaktaH, dvitIyastupravaraM yathAbhavatyevaM parihitAH pravaraparihitAH 'pAyavihAracAreNaM'ti pAdavihAreNa na yAnavihAreNa yazcAro-gamanaM sa tathA tena 'abhigameNaM ti pratipattyA 'abhigacchanti' tat samIpaM abhigacchanti 'saccittANaM ti puSpatAmbUlAdInAM viusaraNayAe'tti vyavasarjanayA' tyAgena accittANaM ti vastramudrikAdInAm 'aviusaraNayAe'tti atyAgena 'egasADieNaM'ti anekottarIyazATakAnAM niSedhArthamuktam / "uttarAsaMgakaraNeNaM ti uttarAsaGgaH-uttarIyasya dehe nyAsavizeSaH 'cakSusparze' dRSTipAte 'egattIkaraNeNIti anekatvasya-anekAlambanatvasya ekatvakaraNam-ekAlambanatvakaraNamekatrIkaraNaM tena 'tivihAe pajjuvAsaNAe'tti, iha paryupAsanAtraividhvaM manovAkkAyabhedAditi / / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 bhagavatIaGgasUtraM 2/-/5/133 mU. (133) tae NaM te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM tIse ya mahatimahAliyAe cAujAmaMdhammaparikaheMtijahA kesisAmissajAva samaNovAsiyattAe ANAe ArAhagebhavati jAvadhammo khio| taeNaM te samaNovAsayA therANaM bhagavaMtANaM aMtie dhamma soccAnisamma haTTha tujAca hayahiyayAtikkhutto AyAhiNappayAhiNaMkaratira jAva tivihAe paJjuvAsaNAe pabruvasati 2 evaM vadAsI saMjame gaMbhaMte ! kiMphale? taveNaMbhaMte ! kiMphale?, taeNate therA bhagavato te samaNovAsae evaM vadAsI-saMjame NaM aJjo! aNaNhayaphale tave vodANaphale, tae NaM te samaNovAsayA there bhagavaMte evaM vadAsI-jatiNaM bhaMte! saMjame aNaNhayaphale tave vodANaphale kiMpattiyaMNaMbhaMte! devA devaloesu uvavaja'ti / / tattha NaM kAliyaputte nAma there te samaNovAsae evaM vadAsI-pubbataveNaM ajo! devA devaloesuuvavajaMti, tatthaNaM mehile nAmaMdhere tesamaNovAsaeevaM vadAsI-puvvasaMjameNaM ajo ! devA devaloesu uvavajaMti / tattha NaM AnaMdarakkhie nAma dhere te samaNovAsae evaM vadAsI-kammiyAe ajjo ! devA devaloesu uvavajaMti, tattha NaM kAsave nAma there te samaNovAsae evaM vadAsI-saMgiyAe ajo! devA devaloesu uvavanaMti, puvvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajo! devA devaloesu uvvjNti| sacce NaM esaaDhe nocaivaNaM AyabhAvavattavvayAe, taeNaMte samaNovAsayAtherehi bhagavaMtehiM imAiM eyArUvAI vAgaraNAiM vAgariyA samANA haTTatuhA there bhagavaMte vaMdaMti namasaMti 2 pasiNAI pucchati 2 aTThAiM uvAdiyaMti 2 uThAi uTheti 2 there bhagavaMte tikkhutto vaMdati namasaMti 2 therANaM bhagavaM0 aMtiyAo pupphavatiyAo ceiyAo paDinikkhamaMti 2 jAmeva disi pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA / / tae NaM te therA annayA kayAiM tuMgiyAo puSphavaticeiyAo paDinigacchai 2 bahiyA jaNavayavihAraM vihri| vR. 'mahaimahAliyAe'tti Alapratyayasya svArthikatvAnmahAtimahatyAH 'aNaNhayaphaletti naAzravaH anAzravaH anAzravo-navakarmAnupAdAnaMphalamasyetyanAthavaphalaH saMyamaH 'vodANaphale tti 'dAplavane' athavA 'daipzodhane iti vacanAdvyavadAnaM-pUrvakRtamavanagahanasyalavanaMprAkakRtakarmakacavarazodhanaM vA phalaM yasya tadvayavadAnaphalaM tapa iti / kiMpattiyaMti kaH pratyayaH-kAraNaM yatra tat kiMpratyayaM ?, niSkAraNameva devA devalokeSUtpadyante tapaHsaMyamayoruktanItyA tdkaarnntvaaditybhipraayH| 'puvvataveNaMtipUrvatapaH-sarAgAvasthAbhAvi tapasyA, vItarAgAvasthA'pekSayasarAgAvasthAyAH pUrvakAlabhAvitvAt, evaM saMyamo'pi ayathAkhyAtacAritramityarthaH, tatazca sarAgakRtena saMyamena tapasAca devatvAvApti, rAgAMzasya karmabandhahetutvAt / kammiyAe'tti karma vidyate yasyAsau karmI tadbhAvastattA tayA karmitayA, anye tyAhuH-karmaNAM vikAraH kArmikA tayA'kSINena karmazeSeNa devatvAvAptirityarthaH, 'saMgiyAe'ttisaGgoyasyAstisasaGgI tadbhAvastattA tayA, sasaGgo hi dravyAdiSu saMyamAdiyukto'pi karma bandhAti tataH saGgitayA devatvAvAptiriti, Aha c||1|| "puvatavasaMjamA hoti rAgiNo pacchimA araagss| rAgo saMgo vutto saMgA kammaM bhavo tennN|| Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-5 149 'sacce Na mityAdi satyo'yamarthaH, kasmAt ? ityAha-'no ceva Na'mityAdi naivAtmabhAvavaktavyatayA'yamarthaH, AtmabhAva eva-svAbhiprAya evana vastutattvaMvaktavyo-vacyo'bhimAnAgheSAM te AtmabhAvavaktavyAsteSAM bhAva-AtmabhAvavaktavyatA-ahaMmAnitA tayA, na vayamahaMmAnitayaivaM brUmaH api tu paramArtha evAyamevaMvidha iti bhAvanA / / mU. (134) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nAmaM nagare jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeDhe aMtevAsI iMdabhUtInAma anagAre jAva saMkhittaviulateyalesse chaTTachaTeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe jAva viharati / tae NaM se bhagavaM goyame chaTTakkhamaNapAraNagaMsi paDhamANe porisIe sajjhAyaM karei bIyAe porisIe jhANaM jhiyAyai taiyAe porisIe aturiyamacavalamasaMbhaMte muhapottiyaM paDilehei 2 bhAyaNAI vatthAI paDilehei 2 bhAyaNAI pamajai 2 bhAyaNAI uggAhei 2 jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai 2 evaM vadAsI-icchAmi gaMbhaMte tubbhehiM abbhaNunAechaTThakkhamaNapAraNagaMsi rAyagihe nagare uccanIyamajjhimAiMkulAiMgharasamudAnassa bhikkhAyariyAe aDittae, ahAsuhaM devANuppiyA ! mA pddibNdh| taeNaM bhagavaMgoyame samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunAe samANe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo guNasilAo ceiyAo paDinikkhamai 2 aturiyamacavalamasaMbhaMte jugaMtarapaloyaNAe diTThIe purao riyaM sohemANe 2 jeNeva rAyagihe nagare teNeva uvAgacchai 2 rAyagihe nagare uccanIyamajjhimAiMkulAiMgharasamudAnassa bhikkhAyariyaM aDai / tae NaM se bhagavaM goyame rAyagihe na0 jAva aDamANe bahujaNasaI nisAmei-evaM khalu devANuppiyA! tuGgiyAe nagarIe bahiyA pupphavatIeceeipAsAvaccijjAtherAbhagavaMtosamaNovAsaehiM imAiMeyArUvAiM vAgaraNAiMyucchiyA-saMjameNaM bhaMte! kiMphale? taveNaM bhaMte! kiMphale?, taeNaM te therA bhagavaMto te samaNovAsae evaM vadAsI-saMjame NaM ao ! aNaNhaphale tave vodANaphale taM ceva jAva puvataveNaM puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe ajo! devA devaloesu uvavajaMti, sacce NaM esamaDhe no cevaNaM AyabhAvavattavyayAe / sekahameyaM manne evaM?, taeNaM samaNe0 goyame imIse kahAe laddhaTe samANe jAyasaDDhe jAva samuppannakouhalle ahApajattaM samudAnaM geNhai 2 rAyagihAo nagarAo paDinikkhamai 2 aturiyaM jAva sohemANe jeNeva guNasilae ceie jeNeca samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvA0 sama0 bha0 mahAvIrassaadUrasAmaMte gamaNAgamaNAe paDikkamai esaNamaNesaNaM Aloei 2 bhattapANaM paDidaMsei 2 samaNaM bha0 mahAvIraM jAva evaM vayAsI-evaM khalu bhaMte ! ahaM tubhehiM abbhaNuNNAe samANe rAyagihe nagare uccanIyamajjhimANi kulANi gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDamANe bahujaNasadaM nisAmemi / / evaM khalu devA0 tuMgiyAe nagarIe bahiyA pupphavaIe ceie pAsAvaccijA therA bhagavaMto samaNovAsaehiM imAiM eyArUvAiM vAgaraNAiM pucchiyA-saMjameNaM bhaMte ! kiMphale? tave kiMphale ? taMceva jAva sacce NaM esamaDhe no cevaNaM AyabhAvavattavvayAe, taM pabhUNaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiMeyArUvAiM vAgaraNAiM vAgarittae udAhu appabhU? samiyA NaM bhaMte ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiM eyArUvAI vAgaraNAI Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagavattIaGgasUtraM 2/-/5/134 vAgarittae udAhu asamiyA? AujiyA NaM bhaMte! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyArUvAiM vAgaraNAiM vAgarittae? udAhu anAujiyA? paliujjayA NaM bhaMte! te dherA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAiMeyAravAIvAgaraNAiMvAgarittae udAhu apaliujjiyA?, puvataveNaM ajo ! devA devaloesu uvavajaMti puvvasaMjameNaM kammiyAe saMgiyAe aJjo! devA devaloesu uvavajaMti, sacce NaM esamaDhe no cevaNaM AyabhAvavattavbayAe, pabhU NaM goyamA ! te therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM imAI eyAravAI vAgaraNAI vaagrette| no cevaNaM appabhU, taha ceva neyadhvaM avisesiyaM jAva pabhU samiyaM AujiyA paliujiyA jAva sacce NaM esamaDhe no cevaNaM AyabhAvavattavyayAe, ahaMpiNaMgoyamA! evamAikkhAmi bhAsemi pannavemi pasvemi puvvataveNaM devA devaloesu uvavajaMti puvvasaMjameNaM devA devaloesuuvavaaMti kammiyAe devA devaloesuuvavajati saMgiyAe devA devaloesuuvavajaMti, puvvataveNaMpuvvasaMjameNaM kammiyAesaMgiyAeajo! devAdevaloesu uvajaMti, sacceNaM esamaDhe nocevaNaM AyabhAvavattavvayAe vR. 'aturiya'ti kAyikatvarArahitam 'acavalaM'ti mAnasacApalyarahitam 'asaMbhaMtetti asaMbhrAntajJAnaH 'dharasamudAnassa' gRheSu samudAna-bhaikSaM gRhasamudAnaM tasmaigRhasamudAnAya 'bhikkhAyariyAe'ttibhikSAsamAcAreNa 'jugaMtarapaloyaNAe'tti yuga-yUpastatpramANamantaraMsvadehasya dRSTipAtadezasya ca vyavadhAnaM pralokayati yA sA yugAntarapralokanA tayA dRSTayA 'riyati IryAM gamanam // ___'sekahameyaM manne evaM tiatha kathametat sthaviravacanaM manye iti vitarkArtho nipAtaH evam amunAprakAreNeti bahujanavacanaM 'pabhUNaM'ti prabhavaH' samarthAste 'samiyANaM tisamyagitiprazaMsArtho nipAtastena samyak te vyAkartu vartante aviparyAsAsta ityarthaH samaJcantIti vA samyaJcaH samitA vA-samyakapravRttayaH zramitAvA-abhyAsavantaH 'Aujjiya'tti AyogikAH' upayogavantojJAnina ityarthaH jAnantIti bhAvaH 'paliujjiya'ttipari-samantAd yogikAH parijJAninaityarthaparijAnantIti bhAvaH anantaraM zramaNaparyupAsanAsaMvidhAnakamuktam, atha sA yatphalA taddarzanArthamAha mU. (135)tahArUvaM bhaMte ! samaNaMvA mAhaNaMvA pajjuvAsamANassa kiMphalA pajjuvAsaNA?, goyamA! savaNaphalA, se NaM bhaMte ! savaNe kiMphale ?, nANaphale, se NaM bhaMte ! nANe kiMphale ?, vinnANaphale, seNaM bhaMte ! vinANe kiMphale ?, paJcakkhANaphale, seNaMbhaMte! paJcakkhANe kiMphale?, saMjamaphale, seNaM bhaMte! saMjame kiMphale?, aNaNhayaphale, evaM aNaNhayetavaphale, tave vodANaphale, vodANe akiriyAphale, se NaM bhaMte ! akiriyA kiM phalA?, siddhipajavasANaphalA pannattA goyamA!, gAhA-- ghR. 'tahAsava' mityAdi tathArUpam' ucitasvabhAvaM kaJcana puruSaM zramaNaM vA tapoyuktam, upalakSaNatvAdasyottaraguNavantamityarthaH, 'mAhanaMvA svayaMhanananivRttatvAtparaMpratimAhanetivAdinam, upalakSaNatvAdeva mUlaguNayuktamiti bhAvaH, vAzabdo samuccaye, athavA 'zramaNaH' sAdhuH 'mAhanaH' zrAvakaH 'savaNaphale ti siddhAntazravaNaphalA, nAgaphale tizrutajJAnaphalaM, zravaNAddhi zrutajJAnamavApyate, 'vinnANaphale'tti viziSTajJAnaphalaM, zrutajJAnAddhi heyopAdeyavivekakArivijJAnamutpadyata eva, "paJcakkhANaphale'tti vinivRttiphalaM, viziSTajJAno hi pApaM pratyAkhyAti, 'saMjamaphale'tti kRtapratyAkhyAnasya hi saMyamo bhavatyeva / Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, varga:-, uddezakaH-5 151 'aNaNhayaphale tti anAzravaphalaH, saMyamavAn kila navaM karma nopAdatte, 'tavaphale'tti anAzravo hi laghukarmatvAttapasyatIti, 'vodANaphale'tti vyavadAnaM-karmanirjaraNaM, tapasA hi purAtanaM karmanirjarayati, 'akiriyAphale ttiyoganirodhaphalaM, karmanirjarAtohiyoganirodhaMkurute, siddhipajjavasANaphale ti siddhilakSaNaM paryavasAnaphalaM-sakalaphalaparyantavarti phalaM yasyAM sA tathA - mU. (136) savaNe nANe ya vinnANe paJcakkhANe ya sNjme| aNaNhae tave ceva vodANe akiriyA siddhI / vR. 'gAha'tti saGgrahagAthA, etallakSaNaMcaitad-"viSamAkSarapAdaM vA" ityAdichandaHzAstraprasiddhamiti / / tatArUpasyaiva zramaNAdeH paryupAsanA yathoktaphalA bhavati, nAtathArUpasya / ___ asamyagbhASittvAditi asamyagbhASitAmeva keSAJciddarzayannAha mU. (137) annautthiyA NaM bhaMte ! evamAtikkhaMti bhAsaMti pannati pati-evaM khalu rAyagihassa nagarassa bahiyA vebhArassa pavvayassa ahe etthaNaM mahaMege harae aghe pannatte aNe-gAI joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM nANAdumasaMDamaMDitauddese sassirIe jAva paDirUve, tattha NaM bahave orAlA balAhayA saMseyaMti sammuJchiti vAsaMti tavvatiritte ya NaM sayA samio usiNae 2 AukAe abhinissavai / sekahameyaMbhaMte! evaM?, goyamA! jannate annautthiyA evamAtikkhaMti jAva je te evaM parUveti micchaMte evamAtikkhaMti jAva savvaM neyavyaM / jAva ahaM puna goyamA ! evamAtikkhAmi bhA0 paM0pa0 evaM khalu rAyagihassa nagarassa bahiyA vebhArapavvayassa adUrasAmaMte, etthaNaM mahAtavovatIrappabhave nAmaMpAsavaNe pannatte paMcadhanusayANi AyAmavikkhaMbheNaM nANAdumasaMDamaMDiuddese sassirIe pAsAdIe darisaNijje abhirUve paDirUve tattha NaM bahave usiNajoNiyAjIvAyapoggalAya udagattAe vakkamati viukkamaMticayaMtiuvavajrati tavvatirittevi ya NaM sayA samiyaM usiNe 2 AuyAe abhinissvi| esaNaMgoyamA! mahAtavovatIrappabhavepAsavaNaM esaNaMgoyamA! mahAtavovatIrappabhavassa pAsavaNassa aTTe pannatte, sevaM bhaMte 2 tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namaMsati // vR. pavvayassa ahe'tti adhastAttasyopari parvata ityartha 'harae'tti hRdaH 'adhe'tti adhAbhidhAnaH, kvacittu 'haraetti nazyate, adhetyasya ca sthAne 'appe'tti dRzyate, tatra cApyaH-apAM prabhavo hada eveti, 'orAla'tti vistIrNa-'balAhaya'-ttimeghAH-'saMseyaMti' 'saMsvidyanti' utpAdAbhimukhIbhavanti 'saMmUrcchanti' utpadyante tavvairitte yattihadapUraNAdatiriktazcotkalita ityarthaH 'AuyAe'ttiapkAyaH 'abhinissavaitti abhinizravati' kSarati micchateevamAikkhaMti'tti mithyAtvaM caitadAkhyAnasya vibhaGgajJAnapUrvakatvAtprAyaH sarvajJavacanaviruddhatvAdvayAvahArikapratyakSeNa praayo'nythoplmbhaaccaavgntvym| 'adUrasAmaMte'tti nAtidUre nApyatisamIpa ityarthaH 'ettha Nati prajJApakenopadaryamAne 'mahAtavovatIrappabhavenAmaM pAsavaNe'ttiAtapa ivAtapaH-uSNatAmahAMzcAsAvAtapazcetimahAtapaH mahAtapasyopatIraM-tIrasamIpe prabhava-utpAdo yatrAsau mahAtapopatIraprabhavaH, prazravati-kSaratIti prazravaNaH prasyandana ityarthaH, 'vakkamaMti' utpadyante 'viukkamaMti vinazyanti, etadeva vyatyayenAhacyavante ceti utpadyante ceti / uktamevArthaM nigamayannAha Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 bhagavatIaGgasUtraM 2/-/5/137 ___"esaNa'mityAdi eSaH' anantaroktarUpaH eSa cAnyayUthikaparikalpitAghasajJomahAtapopatIraprabhavaH prazravaNaucyate, tathA eSaH' yo'yamanantaroktaH 'usiNajoNIe'tyAdi samahAtapopatIraprabhavasya prazravaNasyArtha:-abhidhAnAnvartha prajJaptaH iti // zatakaM-2 uddezakaH-5 samAptaH -zatakaM-2 uddezakaH-6:vR.paJcamoddezakasyAnte'nyayUthikA mithyAbhASiNa uktAH,athaSaSThe bhASAsvarUpamucyate, tatra sUtram mU. (138) se nUnaM bhaMte ! maNNAmIti ohAriNI bhAsA, evaM bhAsApadaM bhANiyadhvaM / pR. 'senUnaM bhaMte! maNNAmI ti ohAriNI bhAsa'ttisezabdo'thazabdArthesacavAkyopanyAse, 'nUnam' upamAnAvadAraNatarkapraznahetuSu' iha avadhAraNe 'bhadanta' iti gurvAmantraNe manye' avabudhye iti, evamavadhAryate-avagamyate'nayetyavadhAraNI, avabodhabIjabhUtetyarthaH bhASyata iti bhASAtadyogyatayA pariNAmitanisRSTanisRjyamAnadravyasaMhatiriti hRdayam, eSa pdaarthH| ayaMpunarvAkyArtha-atha bhadanta! evmhNmnye'vshymvdhaarnniibhaasseti| evamamunA sUtrakrameNa bhASApadaM prajJApanAyAmekAdarzabhaNitavyamiha sthAne, ihaca bhASA dravyakSetrakAlabhAvaiH satyAdibhizca bhedairanyaizca bahubhiH paryAyairvicAryate / zatakaM-2 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-2 uddezakaH-7:vR. bhASAvizuddherdevatvaMbhavatIti devoddezakaH saptamaH samArabhyate, tasya cedamAdisUtram mU. (139) kativihA NaM bhaMte ! devA pannatA?, goyamA ! caubihA devA pannattA, tNjhaa-bhvnnvivaannmNtrjotisvemaanniyaa| kahiNaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM ThANA pa0 ?, goyamA! imIse rayaNappabhAe puDhavIe jahAThANapade devANaM vattavbayA sAbhANiyavvA, navaraMbhavaNA pa0, uvavAeNaloyassaasaMkhejaibhAge, evaM vemANiuddeso bhANiyavyo siddhagaMDiyA samattA-kappANa paiTThANaM bAhulluccattameva saMThANaM / jIvAbhigame jAva vemANiuddeso bhANiyavvo svvo| vR. 'kai NaM'ti kati devA jAtyapekSayeti gamyaM, katividhA devAH ? iti hRdayaM, 'jahA ThANapae'tti yathA-yaprakArA yAzI prajJApanAyA dvitIye sthAnapadAkhye pade devAnAM vaktavyatA 'se'ti tathAprakArA bhaNitavyeti, navaraM "bhavaNA pannatta'tti kvacid dRzyate, tasya ca phalaM na samyagavagamyate, devavaktavyatA caivam- 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvariegaMjoyaNasahassaMogAhettA heTTAcegaM joyaNasahassaM vajettAmajhe aThThahattare joyaNa sayasahasse, ettha NaM bhavaNavAsINaM ? devANaM satta bhavanakoDIo bAvattariM ca bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAya' ityAdi / tadgatamevAbhideyavizeSaM vizeSeNa darzayati-'uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge'tti, upapAto-bhavanapatisvasthAnaprAptyAbhimukhyaM tenopapAtamAzrityetyarthaH, lokasyAsaGghayeyatame bhAge Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-2, varga:-, uddezakaH - 7 153 varttante bhavanavAsina iti / evaM savvaM bhANiyavvaM 'ti 'evam' uktanyAyenAnyadipa bhaNitavyaM, taccedam- 'samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' tti mAraNAntikAdisamudaghAtavarttino bhavanapatayo lokasyAsaGghayeya eva bhAge varttante / tathA 'saTTANeNaM loyassa asaMkhejje bhAge' svasthAnasya - ukta bhavanavAsasAtirekakoTIsaptakalakSaNasya lokAsaGghayeyabhAgavarttitvAditi, evamasurakumArANAm, evaM teSAmeva dAkSiNAtyAnAmaudIcyAnAm, evaM nAgakumArAdibhavanapatInAM yathaucityena vyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAM ca sthAnAni vAcyAni, kiyaddUraM yAvadityAha 'jAva siddhe'tti yAvatsiddhagaNDikA-siddhasthAnapratipAdanaparaM prakaraNaM, sA caivam- 'kahi NaM bhaMte! siddhANaM ThANA pannattA ? ' ityAdi, iha ca devasthAnAdhikAre yatsiddhagaNDikA'bhidhAnaM tatsthAnAdhikArabalAdityavaseyaM, tathedamaparamapi jIvAbhigamaprasiddhaM vAcyaM tadyathA - 'kappANa paiTThANaM' kalpavimAnAnAmAdhAro vAcya ityarthaH, sa caivam 'sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANapuDhavI kiMpaiTTiyA pannattA ?, goyamA ! ghanodahipaiTTiyA pannattA' ityAdi, Aha ca 119 11 "ghanaudahipaiTTANA surabhavaNA hoMti dosu kappesu / tisu bAupaDANA tadubhayasupaiTTiyA tisu ya // teNa paraM uvarimagA AgAsaMtarapaiTTiyA savve |"tti / tathA 'bAhalla' tti vimAnapRthivyAH piNDo vAcyaH, sa caivam-'sohammAsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANapuDhacI kevaiyaM bAhalleNaM pa0 ? gomA ! sattAvIsaM joyaNasayAI' ityAdi, Aha ca 119 11 "sattAvIsa sayAI Aimakappesu puDhavibAhallaM / ekkikkahANi sese duduge ya duge caukke ya // graiveyakeSu dvAviMzatiryojanAnAM zatAni, anuttareSu tvekaviMzatiriti / 'uccattameva'tti kalpavimAnoccatvaM vAcyaM taccaivam- 'sohammIsAnesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM uccatteNaM pannattA ? goyamA ! paMcajoyaNasayAiM ityAdi, Aha ca 7 // 1 // "paMcasauccatteNaM Aimakappesu hoMti u vimANA / ekkekkavuDhi sese dudugeya duge caukke ya // graiveyakeSu daza yojanazatAni anuttareSu tvekAdazeti, 'saMThANaM' ti vimAnasaMsthAnaM vAcyaM, taccaivam-"sohammIsAnesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kiMsaMThiyA pannattA ?, goyamA ! je AvaliyApaviThThA te vaTTA taMsA cauraMsA, je AvaliyAbAhirA te nANAsaMThiya'tti / uktArthasya zeSamatidizannAha-jIvAbhigetyAdi, sa ca vimAnAnAM pramANavarNaprabhAgandhAdi - pratipAdanArthaH // iti dvitIyazate saptamaH // zatakaM - 2 uddezakaH 7 samAptaH -: zatakaM -2 uddezakaH-8 : va. atha devasthAnAdhikArAccamaracaJcAbhidhAnadevasthAnAdipratipAdanAyASTamoddezakaH, tasya cedaM sUtram Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 bhagavatIaGgasUtraM 2/-18/140 mU. (140) kahiNaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asurakumArano sabhA suhammA pannattA?, goyamA! jaMbUddIve dIvemaMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkhejjedIvasamudde vIIvaittAaruNavarassa dIvassa bAhirillAo veiyaMtAo aruNodayaM samudaM bAyAlIsaMjoyaNasahassAI ogAhittA etya paMcamarassa asuriMdassaasurakumAraranno tigicchiyakUr3e nAmaMuppAyapavyae pannatte, sattarasaekkavIse joyaNasaeuTuMuccatteNaM cattArijoyaNasae kosaMca uvveheNaMgotyubhassa AvAsapabvayassa pamANeNaM neyavvaM navaraM uvarilaM pamANaM majhe bhANiyavvaM / mUle dasabAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM majhe cattAri cauvIse joyaNasate vikhaMbheNaM uvariM sattatevIsejoyaNasate vikkhaMbheNaMmUle tinnijoyaNasahassAiMdonniyabattIsuttare joyaNasate kiMcivisesUNe parikkheveNaM majhe egaM joyaNasahassaM tinniyaigayAle joyaNasate kiMcivisesUNe parikkhevaNaM uvari donni ya joyaNasahassAI donni ya chalasIte joyaNasate kiMcivisesAhie parikkhevaNaM] jAvamUle vitthaDamajhe saMkhitteuppiM visAle majhevaravairaviggahie mahAmauMdasaMThANasaMThie savvarayaNAmae acche jAva paDirUve, se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vanasaMDeNa yasavvo samaMtA saMparikkhitte, paumavaraveiyAe vanasaMDassa ya vannao, tassaNaM tigicchikUDassa uppAyapavvayassa uppiM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pnntte| -vaNNao tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmimAgassa bahumajjhadesabhAge etya NaM mahaM ege pAsAyavaDiMsae pannatte aDDAijAiMjoyaNasayAiuDDu uccatteNaM paNavIsaMjoyaNasayAivikkhaMbheNaM, pAsAyavaNNao ulloyabhUmivannao aTTha joyaNAI maNipeDhiyA camarassa sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM, tassa NaM tigicchikUDassa dAhiyeNaM chakkoDisae paNapannaM ca koDIo paNatIsaM ca sayasahassAI pannAsaM ca sahassAiM aruNode samudde tiriyaM vIivaittA ahe rayaNappabhAe puDhavIe cattAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM camarassaasuriMdassa asurakumAraranno camaracaMcA nAma rAyahANI paM0/ egaMjoyaNasayasahassaMAyAmavikkhaMbheNaMjaMbUddIvappamANaM, pAgAro divaDhaMjoyaNasayaMuDDe uccatteNaMmUle pannAsaM joyaNAiM vikkhaMbheNaM uvariMaddhaterasajoyaNAkavisIsagAaddha-joyaNaAyAma kosaM vikkhaMbheNaM desUNaM addhajoyaNaM uddhaM uccatteNaM egamegAe bAhAe paMca 2 dArasayA aDDAijAI joyaNasayAI 250 uddhaM uccatteNaM 125 addhaM vikhaMbheNaM uvariyaleNaM solasajAyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM pannAsaMjoyaNasahassAIpaMca yasattAnauyajoyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM savvappamANaM vaimANiyappamANassa addhaM neyavvaM, sabhA suhammA, uttarapucchime NaM jiNagharaM / tato uvavAyasabhAharao abhiseya0 alaMkArojahA vijayassa saMkappoabhiseyavibhUsaNAya vayasAo accaNiya suhamAya siddhAyaNa gamovi ya NaM camara parivAra iddddhttN| vR. 'asuriMdassa'tti asurendrasya, sacezvaratAmAtreNApi syAdityAha-asurarAjasya, vazavaya'suranikAyasyetyarthaH, 'uppAyapavvae'tti tiryagalokagamanAya yatrAgatyotpatatisautpAtaparvata iti / 'gotthubhasse'tyAdi, tatra gostubho lavaNasamudramadhe pUrvasyAM dizi nAgarAjAvAsaparvastasya cAdimadhyAnteSu viSkambhapramANamidam Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-8 // 1 // "kamaso vikkhaMbho se dasabAvIsAi joyaNasayAI 1 / ___sattasae tevIse 2 cattArisae ya cauvvIse 3 / / ihaiva vizeSamAha-'navara mityAdi, tatazcedamApannam-'mUle dasabAvIsejoyaNasaevikkhaMbheNaM majhecattAricauvIse uvariM sattatevIse, bhUle tinnijoyaNasahassAiMdonniyabattIsuttarejoyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM majjhe egaM joyaNasahassaM tinni ya iguyAle joyaNae kiMcivisesUNe parikkheveNaM uvariMdonni ya joyaNasahassAiM donni ya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM' pustakAntare tvetatsakalamastyeveti / 'varavairaviggahie'tti varavajrasyeva vigraha-AkRtiryasya sa svArthikekapratyaye sati varavajravigrahiko, madhye kSAma ityarthaH, etadevAha-'mahAmauMde'tyAdimukundo-vAdyavizeSaH 'acche tti svaccha AkAzasphaTikavata, yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'saNheM zlakSNaH zlakSNapudgalanivRttatvAt 'laNhe' masRNaH 'ghaTe' ghRSTa iva ghRSTaH kharazAnayA pratimeva maDhe' mRSTa iva mRSTaH sukumArazAnayA pratimeva pramArjanikayeva vAzodhitaH ata eva 'nirae' nIrajA rajorahitaH 'nimmale' kaThinamalarahitaH 'nippaMke ArdramalarahitaH 'nikaMkaDacchae nirAvaraNadIptiH 'sappabhe satprabhAvaH "samariIe'-sakiraNaH 'saunoe' pratyAsannavastUdadyotakaH pAsAIe 4, 'paumavaraveiyAe vanasaMDassa ya vaNNao-'tti, vedikAvarNako yathA___'sANaM paumavaraveiyA addhaM joyaNaMuTuMuccatteNaM paMcadhanusayAI vikkhaMbheNaMsavvarayaNAmaI tigicchakUDauvaritalaparikkhevasamAparikkheveNaM, tIseNaMpaumavaraveiyAeimeeyArUvevaNNAvAse pannatte' 'varNakavyAsaH' varNakavistaraH "vairAmayA nemA' ityAdi, 'nema'tti stambhAnAM mUlapAdAH vanakhaNDavarNakastvevam- 'se NaM vanasaMDe desUNAI do joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM paumavaraveiyAparikkhevasame parikkheveNaM, kiNhe kiNhAbhAse' ityAdi / 'bahusamaramaNijjetti atyantasamo ramaNIyazcetyarthaH 'cannao'tti varNakastasya vAcyaH, sa cAyam-'sejahAnAmae AliMgapukkhareivA' AliMgapuSkaraM murajamukhaMtadvatsamaityarthaH, muiMgapurakhare ivA saratale i vA karatale i vA AyaMsamaMDale i vA caMdamaMDale ive'tyaadi| ___'pAsAyavaDiMsae'tti prAsAdo'vasaMtaka iva-zekharaka iva pradhAnatvAt prAsAdAvataMsakaH, 'pAsAyavaNNao'taprAsAdavarNako vAcyaH, sacaivam-'abbhuggayamUsiyapahasie' abhyudgatamabhrodgataM vA yathAbhavatyevamucchritaH, athavA makArasyAgamikatvAd abhyudgatazcAsAvucchritazcetyabhyudgatocchritaH, atyarthamucca ityarthaH, prathamaikavacanalopazcAtra zyaH, tathA prahasita ivaprabhApaTalaparigata prahasitaH prabhayA vAsitaH-zuklaHsaMbaddho vA prabhAsitaiti, 'maNikaNagarayaNabhatticitte' maNikanakaralAnAM bhaktibhiH-vicchittibhizcitro vicitro yaH sa tathA, ityaadi| ___"ulloyabhUmivaNNao'ti ullocavarNakaH prAsAdasyoparibhaugavarNakaH, sa caivam-'tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa imeyArUve ulloepannatte-IhAmigausamaturaganaramagaravihagavAlaga-kinararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaumalayabhatticitte jAva sabvatavaNijamae acche jAva paDirUve' bhUmivakistvevam-'tassaNaMpAsAyavaDiMsayassa bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte, taMjahA-AliMgapurakhare ive'tyAdi, saparivAraM ticamarasambandhisaparivArasiMhAsanopetaM, taccaivam-'tassaNaM siMhAsaNassa Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 bhagavatIaGgasUtraM 2/-18/140 avaruttareNaM uttareNaM uttarapuracchimeNaM etthaNaMcamarassacausaTThIe sAmANiya-sAhassINaMcausaTThIe bhaddAsaNasAhassIopannattAoevaMpuracchimeNaM paMcaNhaMaggamahisINaMsaparivArANaM paMcabhaddAsaNAI saparivArAI dAhiNapuracchimeNaM abhitariyAe parisAe cauvvIsAe devasAhassINaM cauvvIsaM bhaddAsaNasAhassIo evaM dAhiNeNaM majjhimAe aTThAvIsaM bhaddAsanasAhassIo, dAhiNapaJcatthimeNaM bAhiriyAe battIsaM bhaddAsaNasAhassIo paJcatthimeNaM sattaNhaM aniyAhivaINaM sattabhaddAsaNAIcauddisiM AyarakkhadevANaM cattAra bhaddAsaNasahassacausaTThIotti, 'tettIsaM bhoma'tti vAcanAntare zyate, tatra bhaumAni-viziSTasthAnAni nagarAkArANItyante, 'uvayAriyaleNaM tigRhasya pIThabandhakalpaM 'savvappamANaMcemANiyappamANassaaddhaMneyavvaM ti, ayamarthaH yattasyAM rAjadhAnyAM prAkAraprAsAdasabhAdivastu tasya sarvasyocchrayAdipramANaMsaudharmavaimAnikavimAnaprAkAraprAsAdasabhAdivastugatapramANasyAIca netavyaM, tathAhi____saudharmavaimAnikAnAM vimAnaprAkAro yojanAnAM trINi zatAnyuccatvena, etasyAstu sArddha zataM, tathA saudharmavaimAnikAnAM mUlaprAsAdaH paJcayojanAnAM zatAnitadanye catvArastatparivArabhUtAH sADhe dve zate 4 pralokaM ca teSAM caturNAmapyanye parivArabhUtAzcatvAraH sapAdazatam 16 evamanye tatparivArabhUtAH sArdhA dviSaSTi 64 evamanye sapAdaikatriMzat 256, iha tu mUlaprAsAdAH sADhe dve yojanazate evamarddhArddhahInAstadapare yAvadantimAH paJcadaza yojanAni paJca ca yojanasyASTAMzAH, etadeva vAcanAntare uktam 'cattAriparivADIopAsAyavaDeMsagANaMaddhaddhahInAo'ttieteSAMcaprAsAdAnAMcatasRSvapi paripATISu trINi zatAnyekacatvAriMzadadhikAni bhavanti, etebhyaH prAsAdebhya uttarapUrvasyAM dizi sabhAsudharmA siddhAyatanamupapAtasabhA hrado'bhiSekasabhA'laGkArasabhAvyavasAyasabhA ceti, etAni ca sudharmasabhAdIni saudharmavaimAnikasabhAdibhyaH pramANato'rddhapramANAni, tatazcocchraya ihaiSAM SaTtriMzadyojanAnipaJcAzadAyAmoviSkambhazcapaJcaviMzatiriti, eteSAMca vijayadevasambandhinAmiva 'anegakhambhasayasanniviThThA abbhuggayasukayavairaveiyA' ityAdivarNako vAcyaH / tathA 'dArANaM uppiM bahaveaTThamaMgalagA jhayAchattA ityAdi, alaGkArazca sabhAdInAMvAcyaH, sarvacajIvAbhigamoktaM vijayadevasambandhicamarasya vAcyaM yAvadupapAtasabhAyAMsaGkalpazcAbhinavotpannasyakiMmamapUrvapazcAdvA kartuzreyaH? ityAdirUpaH, abhiSekazcAbhiSekasabhAyAM mahaddharyA sAmAnikAdidevakRtaH, vibhUSaNAca vastrAlaGkArakRtA'laGkArasabhAyAM, vyavasAyazca vyavasAyasabhAyAMpustakavAcanataH, arcanikAca siddhAyatane siddhapratimAdInAM, sudharmasabhAgamanaMca sAmAnikAdiparivAropetasya camarasya, parivArazca sAmAnikAdi, RddhimattvaM ca 'evaMmahiDDie' ityAdivacanairvAcyamasyeti / etad vAcanAntare'rthataH prAyo'valokyata eveti / zataka-2 uddezakaH-8 samAptaH -zatakaM-2 uddezakaH-9:vR.camaracaJcAlakSaNaMkSetramaSTamoddezaka uktam, atha kSetrAdhikArAdeva navame samayakSetramucyata ityevaMsambandhasyAsyedaM sUtram Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-9 157 mU. (141) kimidaM bhaMte ! samayakhettetti pavunati ?, goyamA ! ahAijA dIvA do ya samuddA esaNaM evaie samayakhettetipayuccati, tatthaNaM ayaMjaMbUddIve 2 savvadIvasamuddANaMsavvabbhaMtare evaM jIvAbhigamavattavyayA neyavvA jAva abhitaraM pukkharaddhaM joisavihUNaM / vR. 'kimida'mityAdi tatra samayaH-kAlastenopalakSitaM kSetraM samayakSetraM, kAlo hi dinamAsAdirUpaH sUryagatisamabhivyaGgayo manuSyakSetra evana parataH, parato hinAdityAH saMcariSNava iti, 'evaM jIvAbhigamavattavvayA neyavya'tti, eSA caivam-'egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikhaMbheNa mityAdi joisavihUrNa ti, tatrajambUdvIpAdimanuSyakSetravaktavyatAyAM jIvAbhigamoktAyAM jyotiSkavaktavyatA'pyasti tatastadvihInaM yathA bhavatyevaM jIvAbhigamavaktavyatA netvyeti| ___vAcanAntare tu 'joisaaTTavihUNaM'ti ityAdi bahu dRzyate, tatra 'jaMbUddIveNaM bhaMte! kaicaMdA pabhAsiMsu vA 3? kati sUrIyA taviMsu vA 3? kai nakkhattA joyaM joiMsuva 3? ityAdikAni pratyekaM jyotiSkasUtrANi, tathA-se keNaDeNaM bhaMte! evaM vuccai jaMbUddIve dIve?, goyamA! jaMbUddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM lavaNassa dAhiNeNaM jAva tattha 2 bahave jaMbUrukkhA jaMbUvannA jAvauvasohemANAciTThati, seteNaTeNaMgoyamA! evaM vuccaijaMbUddIvdIve ityAdIni pratyekamarthasUtrANi ca santi / tatazcaitadvihInaM yathA bhavatyevaM jIvAbhigamavaktavyatayA neyaM asyoddezakasya sUtraM 'jAva imA gAha'tti saGgrahagAthA, sA c||1|| "arahaMta samaya bAyara vijjU thaNiyA balAhagA agnii| Agara nihi nai uvarAga niggame vuddddivynnNc|| asyAzcArthastatrAnena sambandhenAyAto-jambUdvIpAdInAM mAnuSottarAntAnAmarthAnAMvarNanasyAnte idamuktam-'jAvaMca NaM mAnusuttare pavvae tAvaM ca NaM assiloetti pavuccai manuSyaloke ucyata ityarthaH tathA 'arahate'tti jAvaM ca NaM arahaMtA cakkavaTTI jAva sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA vinIyA tAvaM ca NaM assiloetti pvucci| 'samaya'ttijAvaMcaNaM samayAi vA AvaliyA ivA jAva assiloetti pavuccai, evaM jAvaM caNaMbAyare vijjuyAre bAyare thaNiyasadde jAvaMcaNaM vahave orAlA balAhayA saMseyaMti, 'agani tti jAvaM caNaM bAyare teuyAe jAvaM ca NaM AgarA i vA nihI ivA naI i vA 'ubarAga'tti caMdovarAgA ivA sUrovarAgAivA tAvaM ca NaM assiloetti pavuccai uparAgo-grahaNaM / ___ niggame vuDviyaNaMcattiyAvaccanirgamAdInAMvacana-prajJApanaMtAvanmanuSyalokaiti prakRtaM, tatra 'jAvaMcaNaM caMdimasUriyANaMjAva tArArUvANaM aigamaNaM niggamaNaM vuDDI nivvuDDhI Aghavijai tAvaM caNaMassiloetti puvaccai'tti, atigamanamihottarAyaNaM nirgamanaM-dakSiNAyanaM vRddhi-dinasya varddhanaM nivRddhi-tasyaiva hAniriti / zatakaM-2 uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-2 uddezakaH-10:vR. anantaraM kSetramuktaM taccAstikAyadezarUpamityastikAyAbhidhAnaparasya dazamoddezakasyAdisUtram Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatIaGgasUtraM 2/-/10/142 mU. (142) kati NaM bhaMte ! asthikAyA pannattA?, goyamA ! paMca atyikAyA pannattA, taMjahA-dhammatthikAe adhammatyikAe AgAsatyikAe jIvasthikAe poglsthikaae| dhammatthikAeNaM bhaMte ! kativanne katigaMdhe katirase katiphAse?, goyamA! avanne agaMdhe arase aphAse arUve ajIve sAsae avaTThie logadavye, se samAsao paMcavihe pannatte, taMjahAdavvaokhettao kAlao bhAvao guNao, davvao gaMdhammatthikAeege dabve, khettaoNaM logappamANamete, kAlaona kayAvinaAsina kayAi natthi jAva nice, bhAvao avanne agaMdhe arase aphAse, guNao gmnngunne| ahammasthikAevi evaM caiva, navaraM guNao ThANaguNe, AgAsatthikAevi evaM ceva, navaraM khettao NaM AgAsasthikAe loyAloyappamANamete anaMte ceva jAva guNao avgaahnnaagunne| jIvasthikAe NaM bhaMte ! kativanne katigaMdhe katirase kaiphAse?, goyamA ! avanne jAva arUvI jIve sAsae avaTTie logadabbe, se samAsao paMcavihe pannatte, taMjahA-davyao jAva guNao, davvao NaM jIvasthikAe anaMtAI jIvadavvAiM, khetao logappamANamette kAlao na kayAi na Asi jAva nicce, bhAvao puNa avanane agaMdhe arase aphAse, guNao uvoggunne| poggalatthikAeNaMbhaMte! kativaNNe katigaMdhe0 rase0 phAse?, goyamA! paMcavanne paMcarase dugaMdhe aTThaphAse rUvI ajIve sAsae avaTThie logadavve, se samAsao paMcavihe paNNate, taMjahAdavvao khettao kAlao bhAvao guNao, davvao NaM poggalasthikAe anaMtAiMdavvAI, khettao loyappamANamette, kAlaona kayAi naAsijAva nicce, bhAvao vaNNabhaMte gaMdha0 rasa0 phAsamaMte, guNao ghnngunne| vR. 'kaiNamityAdi, astizabdena pradezA ucyante'tasteSAM kAyA-rAzayo'stikAyAH, athavA'stItyayaM nipAtaH kAlatrayAbhidhAyI, tato'stIti-santi Asana bhaviSyanti ca yekAyAHpradezarAzayaste'stikAyA iti, dharmAstikAyAdInAM copanyAse'yameva kramaH, tathAhi-dharmAstikAyAdipadasyamAGgalikatvAddharmAstikAya AdAvuktaH, tadanantaraMcatadvipakSatvAdadharmAstikAyaH, tatazcatadAdhAratvAdAkAzAstikAyaH, tato'nantatvAmUrtatvasAdhamyArjajIvAstikAyaH,tatastadupaembhakatvAtpudgalAstikAya iti / __'avanne' ityAdi, yata evAvarNAdirata eva 'arUpI' amUrtInatunisvabhAvo, naJaH paryudAsavRttitvAta, zAzvato dravyataH avasthitaH pradezataH 'logadavvetti lokasya-paJcAstikAyAsmakasyAMzabhUtaMdravyaMlokadravyaM, bhAvata iti paryAyataH, 'guNaotikAryataH 'gamaNaguNe'ttijIvapudgalAnAMgatipariNatAnAM gtyupssttmbhhetuumtsyaanaaNjlmiveti| ThANaguNettijIvapudgalAnAM sthitipariNatAnAM sthityupaSTambhaheturmatsyAnAM sthalamiveti / 'avagAhanAguNe'tti jIvAdInAmavakAzaheturbadarANAM kuNDamiva / 'uvaogaguNe'tti upayogaH-caitanyaM sAkAranAkArabhedaM / 'gahaNaguNe'ttigrahaNaM-paraspareNa sambandhanaMjIvena vA audArikAdibhiH prkaarairiti| mU. (143) ege bhaMte! dhammatthikAyapadese dhammatthikAetti vattavvaM siyA?, goyamA! no iNaDhe samaTe, evaM donivi tinnivi cattAri paMca cha satta aTTa nava dasa saMkhejA, asaMkhenA bhaMte ! Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, varga:-, uddezakaH-10 159 dhammatthikAyappaesA dhammasthikAetti vattavyaM siyA?, goyamA! noiNaDhe samajhe, egapadesUNeviya NaM bhaMte ! dhammatthikAe 2 tti vattavvaM siyA? no tiNaDhe samaDhe / se keNaDeNaM bhaMte! evaM vuccai? ege dhammasthikAyapadese no dhammatthikAetti vattavvaM siyA jAva egapadesUNeviya NaM dhammasthikAe no dhammasthikAetti vattavvaM siyA? se nUnaM goyamA! khaMDe cakke sagale cakke?, bhagavaM! no khaMDe cakke sagale cakke, evaM chatte camme daMDedUse Auhe moyae, seteNaTeNaM goyamA! evaMvuccai-egedhammatthikAyapadese no dhammatthikAetti vattavvaM siyA jAva jagapadesUNeviya NaM dhammatthikAe no dhammatthikAetti vattavvaM siyaa| sekiMkhAtieNabhaMte! dhammasthikAetivattavvaMsiyA?, goyamA! asaMkhejA dhammasthikAyapae te savve kasiNA paDipunnA niravasesA egagahaNagahiyA esa gaMgoyamA! dhammatthikAetti vattavvaM siyaa||evN ahammasthikAevi, AgAsasthikAevi, jIvatthikAyapoggalakAyAvievaM ceva, navaraM tiNhapi padesA anaMtA bhANiyavvA / / sesaMtaM caiva / / vR. 'khaMDaMcakke' ityAdi, yathA khaNDacakraMcakraM na bhavati, khaNDacakramityevaM tasya vyapadizyamAnatvAt, apitu sakalameva cakraM cakraM bhavati / evaM dharmAstikAyaHpradezenApyUnonadharmAstikAya iti vaktavyaH syAd, etacca nizcayanayadarzanaM vyavahAranayamataM tu-ekadezenonamapi vastu vastveva, yathA khaNDo'pighaTo ghaTaeva, chinnakarNo'pi zvA zvaiva, bhaNanti ca-'ekadezavikRtamananyavadi'ti / 'se kiMkhAIti' atha kiM punarityarthaH 'savve'vi' samastAH, teca dezApekSayA'pi bhavanti, prakArakAsnye'pi sarvazabdapravRtterityata Aha-'kasiNa'tti kRtsnA na tu tadekadezApekSayA sarva ityarthaH, tecasvasvabhAvarahitA api bhavantItyata Aha-pratipUrNA-AtmasvarUpeNAvikalAH, teca pradezAntarApekSayA svasvabhAvanyUnA apitathocyanta ityAha-niravasesa'tti pradezAntarato'pisvasvabhAvenAnyUnAH, tathA 'egaggahaNagahiya'tti ekagrahaNena-ekazabdena dharmAstikAya ityevaMlakSaNena gRhItA yete tathA, ekazabdAbhidheyA ityarthaH, ekArthA vaite zabdAH, 'paesAaNaMtA bhANiyabvati dharmAdharmayorasaddhayeyAH pradezA uktAH,AkAzAdInAMpunaHpradezAanantA vAcyAH, anntprdeshiktvaatryaannaampiiti| upayogaguNo jIvAstikAyaH prAgdarzitaH, atha taddezabhUto jIva utthAnAdiguNa iti darzayannAha mU. (14)jIveNaM bhaMte sauhANe sakamme sabale savIriesapurikkAraparakkame AyabhAveNaM jIvabhAva uvadaMsetItti vattavvaM siyA?, haMtA goyamA ! jIve NaM sauTThANe jAva uvadaMsetItti vattavvaM siyaa| sekeNadveNaMjAva vattavyaMsiyA?, goyamA! jIveNaM anaMtANaMAbhinibohiyanANapajavANaM evaM suyanANapajavANaM ohinANapajavANaM maNapajjavanANapa0 kevalAnANapa0 maiannANapa0 suya- annANapa0 vibhaMgaNANapajavANaM cakkhudasaNapa0 acakkhudaMsaNapa0 ohidasaNapa0 kevaladaMsaNapa0 - uvaogaM gacchai, uvaogalakkhaNe NaM jIve, se tegaDeNaM evaM vuccai / goyamA ! jIveNaM sauThANe jAva vattavvaM siyaa| Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 bhagavatIaGgasUtraM 2/-/10/144 vR. 'jIveNa mityAdi, iha ca 'sauTThANe ityAdIni vizeSaNAni muktajIvavyudAsArthAni 'AyabhAveNaM ti AtmabhAvena-utthAnazayanagamanabhojanAdirUpeNAtmapariNAmavizeSeNa jIvabhAva'ti jIvatvaM caitanyam 'upadarzayati' prakAzayatIti vaktavyaM syAd ?, vishissttsyotthaanaadevishissttcetnaapuurvktvaaditi| ___'anaMtANaMAbhinibohie'tyAdi, paryavAH prajJAkRtA avibhAgAH palicchedAH, tecAnantA AbhinibodhikajJAnasyAto'nantAnAmAbhinibodhikajJAnaparyavANAM sambandhinam, anantAbhinibodhikajJAnaparyavAtmakamityarthaH, 'upayoga cetanAvizeSaM gacchatIti yogaH, utthAnAdAvAtmabhAvevartamAnitihRdayam, atha yadyutthAnAdyAtmabhAvevartamAno jIva AbhinibodhikajJAnAdyupayoga gacchati tatkimetAvataiva jIvabhAvamupadarzayatIti vaktavyaM syAt ? ityAzaGkayAha 'uvaoge'tyAdi, ata upayogalakSaNaMjIvabhAvamutthAnAdyAtmabhAvenopadarzayatIti vaktavyaM syAdeveti ||anntrNjiivcintaasuutrmuktm, atha tadAdhAratvenAkAzacintAsUtrANi mU. (145) kativahe NaM bhaMte ! AgAse pannate?, goyamA ! duvihe AgAse pa0 taMjahAloyAgAse ya alayAgAse y| loyAgAse NaM bhaMte ! kiM jIvA jIvadesA jIvapadesA ajIvA ajIvadesA ajIvapaezA goyamA! jIvAvijIvadesAvi jIvapadesAvi ajIvadesAvi ajIvapadesAvije jIvA te niyamA egidiyA beMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMceMdiyA aniNdiyaa| jejIvadesAteniyamAegidiyadesAjAva aniMdiyadesA, jejIvapadesAte niyamAegidiyapadesA jAva aniNdiypdesaa| je ajIvA te duvihA pannattA, taMjahA-rUvI ya arUvI ya, je rUvI te caubvihA pannattA, taMjahA-khaMdhA khaMdhadesA khaMdhapadesA paramANupoggalA, je arUvI te paMcavihA pannattA, taMjahAdhammasthikAe nodhammatthikAyassa dese dhambhasthikAyassa padesAadhammasthikAe noadhammasthikAyasa dese adhammasthikAyassa padesA addhaasme|| vR. tatra lokaalokaakaashyorlkssnnmidN||1|| "dharmAdInAM vRttirdravyANAM bhavati yatra tatkSetram / _ taivyaiH saha lokastadviparItaM hyalokAkhyam / / iti / / 'logAgAse Na'mityAdI SaT praznAH, tatra lokAkAze'dhikaraNe 'jIva'tti saMpUrNAni jIvadravyANi 'jIvadesa'ttijIvasyaiva buddhiparikalpitA dvayAdayovibhAgAH, 'jIvapaesa'tti tasyaiva buddhikRtA eva prakRSTA dezAH pradezA, nirvibhAgA bhAgA ityarthaH / 'ajIvattidharmAstikAyAdayo, nanulokAkAzejIvAajIvAzcetyuktetaddezaprezAstatroktA eva bhavanti, jIvAdyavyatiriktatvAddezAdInAM, tato jIvAjIvagrahaNe kiM dezAdigrahaNeneti ?, naivaM, niravayavA jIvAdaya iti matavyavacchedArthatvAdasyeti, atrottaraM ____ 'goyamA ! jIvAvI'tyAdi, (je jIvetyAdi) anena cAdyapraznatrayasya nirvacanamuktam / athAntyasya praznatrayasya nirvacanamAha-rUvIya'ttimUttAH, pudgalA ityarthaH, arUvI yatti amUttAH, dharmAstikAyAdayaityarthaH, khaMdha'tti paramANupracayAtmakAH skandhAH skandhadezAH dvayAdayo vibhAgAH Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-2, varga:-, uddezakaH-10 161 'skandhapradezAH', tasyaiva niraMzAaMzAH 'paramANupudgalAH' skandhabhAvamanApannAH paramANava iti, tato lokAkAzerUpidravyApekSayA 'ajIvAviajIvadesAvi ajIvapaesAvi' ityetadarthataH syAd, aNUnAM skandhAnAM cAjIvagrahaNena grahaNAt / 'je asvI te paMcavihe'tyAdi, anyatrArUpiNo dazavidhA uktAH, tadyathA-AkAzAstikAyastaddezastapradezazcetyevaM dharmAdharmAstikAyau samayazceti daza, iha tusabhedasyAkAzasyAdhAratvena vivakSitatvAttadAdheyAH sapta vaktavyA bhavanti, na ca te'tra vivakSitAH, vakSyamANakAraNAt, yetu vivakSitAstAnAha-paJceti, kathamityAha - 'dhammasthikAe' ityAdi, iha jIvAnAM pudgalAnAM ca bahutvAdekasyApi jIvasya pudgalasya vA sthAne saGkocAditathAvidhapariNAmavazAbahavo jIvAH pudgalAzca tathA taddezAstapradezAzca saMbhavantItikRtvA jIvAzca jIvadezAzca jIvapradezAca, tathA rUpidravyApekSayA'jIvAzthAjIvadezAzcAjIvapradezAzceti saMgatam, ekatrApyAzrayebhedavato vastutrayas sadbhAvAta, dharmAstikAyAdau tu dvitayameva yuktaM, yatoyadA saMpUrNa vastuvivakSyate tadA dharmAstikAyAdItyucyate, tadaMzavivakSAyAM tu tatpradezA iti, teSAmavasthitarUpatvAt, taddezakalpanA tvayuktA, teSAmanavasthitarUpatvAditi, yadyapi cAnavasthitarUpatvaM jIvAdidezAnAmapyasti tathA'pi teSAmekatrAzraye bhedena sambhavaH prarUpaNAkAraNam iha tu tannAstidharmAstikAyAderekatvAdasaGkocAdidharmakatvAceti, ata eva dharmAstikAyAdidezaniSedhAyAha / 'nodhammasthikAyassa dese' tathA 'no adhammasthikAyassa dese 'tti| cUrNikAro'pyAha-'alaviNo davvA samudayasaddeNaM bhannati, nIsesA, paesehiM vA nIsesA bhaninA, no deseNaM, tassa aNavaTTiyappamANattaNao, teNa na deseNa niddeso, jo puNa desasaddo eesu kao so savisayagayavavahAratthaM paradavvaphusaNAdigayavavahAratthaM ceti, tatra svaviSayedharmAstikAyAdiviSaye yo dezasya vyavahAro-yathA dharmAstikAyaH svadezenolokAkAzaM vyApnotItyadistadarthaM, tathA paradravyeNa-urdhvalokAkAzAdinA yaH svasya sparzanAdigato vyavahAro yatholokAkAzena dharmAstikAyasya dezaH spRzyate ityaadistdrthHmiti| 'addhAsamaya'tti addhA-kAlastallakSaNaH samayaH-kSaNo'ddhAsamayaH, sacaika eva vartamAnakSaNalakSaNaH, atItAnAgatayorasattvAditi / kRtaM lokAkAzagatapraznaSaTkasya nirvacanam, athAlokAkAzaM prati praznayanAha mU. (146) alogAgAse NaM bhaMte ! kiMjIvA? pucchA taha ceva, goyamA! no jIvA jAva noajIvappaesA ege ajIvadavvadese aguruyalahue anaMtehiM aguruyalahuyaguNehiM saMjuttesavvAgAse anNtbhaaguunne| vR. 'pucchAtaha ceva'tti yathA lokaprazne, tathAhi-'alokAkAseNaMbhaMte! kiMjIvAjIvadesA jIvappaesA ajIvA ajIvadesA ajIvappaesa'tti / nirvacanaM tveSAMSannAmapi niSedhaH, tathA 'ege ajIvadavvadese'tti alokAkAzasya dezatvaM lokAlokarUpAkAzadravyasya bhAgarUpatvAt 'agaruyalahue'tti gurulaghutvAvyapadezyatvAt 'anaMtehiM Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 bhagavatI aGgasUtraM 2 //10/146 aguruyala huyaguNehiM'ti 'ananta' svaparyAyaparaparyAyarUpairguNaiH, agurulaghusvabhAverityarthaH, 'savvAgAse anaMtabhAgUNe'tti lokAkAzasyAlokAkAzApekSayA'nantabhAgarUpatvAditi / mU. (147) dhammatthikAe NaM bhaMte! ke mahAlae pannatte ?, goyamA ! loe loyamette loyappamANe loyaphuDe loyaM caiva phusittANaM ciTThai, evaM ahammatthikAe loyAgAse jIvatthikAe poggalatthikAe paMcavi ekkAbhilAvA | vR. athAnantaroktAn dharmAstikAyAdIn pramANato nirUpayannAha - 'kemahAlae 'ti luptabhAvapratyayatvAnnirdezasya kiM mahattvaM yasyAsau kimahattvaH ?, 'loe 'tti lokaH, lokapramitatvAllokavyapadezAdvA, ucyate ca "paMcatthikAyamaiyaM loyaM " ityAdi / loke cAsau vartate, idaM cApraznitamapyuktaM, ziSyahitatvAdAcAryasyeti, 'lokamAtraH' lokaparimANaH, sa ca kiJcinyUno'pi vyavahArataH syAdityata Aha-lokapramANaH, lokapradezapramANatvAttatpradezAnAM sa cAnyo'nyAnubandhena sthita ityetadevAha - 'loyaphuDe' tti lokena -lokAkAzena sakalasvapradezaH spRSTau lokaspRSTaH, tathA lokameva ca sakalasvapradezaiH spRSTA tiSThatIti / pudgalAstikAyo lokaM spRSTadya tiSThatItyanantaramuktamiti sparzanA'dhikArAdadholokAdInAM dharmAstikAyAdigatAM sparzanAM darzayannidamAha sU. (148) aheloe NaM bhaMte ! dhammatthikAyassa kevaiyaM phusati ?, goyamA ! sAtiregaM addhaM phusati / tirayaloe NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! asaMkhejjaibhAgaM phusai / ur3aloe NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! desUnaM addhaM phusai // vR. 'sAtiregaM addhaM'ti lokavyApakatvAddharmAstikAyasya sAtirekasaptarajjupramANatvAcAdholokasya / asaMkhejjaibhAgaM 'ti asaGkhyAtayojanapramANasya dharmAstikAyasyASTAdazayojanazatapramANastiryagloko'saGkhyAta bhAgavarttIti tasyAsAvasaGghayeyabhAgaM spRzatIti / "desonaM addhaM'ti dezonasaptarajjupramANatvAdUrdhvalokasyeti / mU. (149) imA NaM bhaMte! rayaNappabhApuDhavI dhammatdhikAyassa kiM saMkhejjaibhAgaM phusati ? asaMkhejaibhAgaM phusai ? saMkhije bhAge phusati ? asaMkhejje bhAge phusati ? savvaM phusati ?, goyamA ! no saMkhejjaibhAgaM phusati asaMkhejjaibhAgaM phusai no saMkhejje no asaMkhejje no sabbaM phusati imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe ghanodahI dhammatthikAyassa pucchA, kiM saMkhejjaibhAgaM phusati ? jahA rayaNappabhA tahA ghnodhighnvaaytnuvaayaa| imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe uvAsaMtare dhammatthikAyassa kiM saMkhejjatibhAgaM phusati asaMkhejjaibhAgaM phusai jAva savvaM phusai ?, goyamA ! saMkhejjaibhAgaM phusai no asaMkhejjai bhAgaM phusai no saMkheje0 no asaMkhejje0 no savvaM phusai, uvAsaMtarAI savvAI, jahA rayaNappabhAe puDhavIe vattavvayA bhaniyA evaM jAva ahesattamAe, jaMbUddIvAiyA dIvA lavaNasamuddAiyA samuddA / evaM sohamme kappe jAva IsipabbhArApuDhavIe, ete savve'vi asaMkhejatibhAgaM phusati, sesA paDiseheyavvA // evaM dhammatthikAe, evaM loyAgAsevi, gAhA Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-2, vargaH-, uddezakaH-10 163 vR. 'imA NaM bhaMte' ityAdi, iha pratipRthivi paJca sUtrAni devalokasUtrAni dvAdaza graiveyakasUtrAni trIni anuttareSatvAgbhArAsUtre dve eM dvipaJcAzatsUtrAni dharmAstikAyasya kiM saGkhayeyaM bhAgaM spRzantItyAdyabhilApenAvaseyAni, tatrAvakAzAntarAni saGghayeyabhAgaM spRzanti, zeSAstvasaGkhyeyabhAgamiti nirvacanam, etAnyeva sUtrANyadharmAstikAyalokAkAzayoriti / mU. (150) puDhavodahIdhaNataNukappA gevejaNuttarA siddhii| saMkhejatibhAgaM aMtaresu sesA asaMkhejA / / ihoktArthaHsaGgrahagAthA bhaavitaathaiveti|| zatakaM-2 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // zrIpaJcamAGge gurusUtrapiNDe, zataM sthitAnekazate dvitIyam / anaipuNenApi mayA vyacAri, sUtraprayogazavaco'nuvRttyA / / iti / / zatakaM-2 samAptam munidIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUri viracitA bhagavatIagasUtre dvitIya zatakasya TIkA prismaataa| (zatakaM-3) vR. vyAkhyAtaM dvitIyazatamatha tRtIyaM vyAkhyAyate, asya cAyamabhisambandhaH-anantarazate'stikAyAuktAH,ihatu tadvizeSabhUtasya jIvAstikAyasyavividhadharmA ucyante, ityevaMsambandhasyAsya tRtIyazatasyoddezakArthaHsaGgrahAyeyaM gAthAmU. (151) kerisaviuvvaNA camara kiriya jAnitthi nagara pAlA y| ___ ahivai iMdiyaparisA tatiyammi sae dasuddesA / / vR. tatra 'kerisaviuvvaNa'tti kIzI camarasya vikurvaNAzaktirityAdipraznanirvacanArthaH prathama uddezakaH 1,'camara'tti camarotpAtAbhidhAnArtho dvitIyaH 2, 'kiriya'ttikAyikyAdikriyAdharthAbhidhAnArthaHstRtIyaH 3, 'jANa'tti yAnaM devena vaikriyaM kRtaM jAnAti sAdhurityAdyarthaHnirNayArthaHzcaturthaH 4, 'isthiti sAdhurbAhyAn pudgalAn paryAdAya prabhuH stryAdirUpAni vaikriyAni kartumityAdyarthaHnirNayArthaH paJcamaH 5 / / 'nagara'tti vArANasyAM nagaryA kRtasamudaghAto'nagAro rAjagRhe rUpAni jAnAtItyAdyarthaHnizcayaparaH SaSThaH 6, 'pAlA yatti somAdilokapAlacatuSTayasvarUpAbhidhAyakaH saptamaH 7, 'ahivaiti asurAdInAMkatidevAadhipatayaH? ityAdyarthaHparo'STamaH, iMdiya'tti indriyaviSayAbhidhAnArtho navamaH 9, parisa'tti camarapariSadabhidhAnArtho dazamaH 10 iti / tatra kIzI vikurvaNA? ityAdyarthaHsya prathamoddezakasyedaM sUtram -zatakaM-3, uddezakaH-1:mU. (152) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM moyA nAmaM nagarI hotthA vannao, tIse NaM moyAe nagarIe bahiyA uttarapuracchime disImAge NaM naMdaNe nAma cetie hotthA, vannao, teNaM kAleNaM 2 sAmI samosaGke, parisA nigacchai paDigayA parisA, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 bhagavatIaGgasUtraM 3/-19/152 mahAvIrassa doce aMtevAsI aggibhUtInAmaManagAre goyamagottaiNaM sattussehe jAva paJjuvAsamANe evaM vadAsI camareNaMbhaMte! asuriMde asurarAyA ke mahiDDIe? kemahajjuttIe ? kemahAbale? kemahAyase kemahAsokkhe ? kemahAnubhAge? kevaiyaM ca NaM pabhU viuvittae?, goyamA ! camare NaM asuriMdai asurarAyA mahiDDIe jAva mahAnubhAge seNaM tattha cottIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM causaDIe sAmAniyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM jAva viharai, evaMmahiddIe jAva mhaanubhaage| evatiyaM caNaMpabhUviuvittae se jahAnAmae-juvatIjuvANe hatyeNaM hatthe geNhejA, cakkassa vA nAbhI aragAuttA siyA, evAmeva goyamA! camare asuriMde asurarAyA veubviyasamugdhAeNaM samohaNai 2 saMkhejAiMjoyaNAiMdaMDaM nisirai, taMjahA-rayaNANaM jAva rihANaM ahAbAyare poggale parisADei 2 ahAsuhume poggale pariyAeti 2 doccaMpi veubviyasamugdhAeNaM samohaNati 2 / pabhUNaM goyamA! camare asuriMde asurarAyA kevalakappaM jaMbUddIvaM 2 bahuhiM asurakumArehi devehiM devIhi ya AinnaM vitikinnaM uvatthaDaM saMthaDaM phuDaM avagADhAavagADhaM karettae / aduttaraMca gaMgoyamA! pabhUcamare asuriMdai asurarAyA tiriyamasaMkhene dIvasamudde bahUhiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya Ainne vitikinne uvatthaDe saMthaDe phuDe avagADhAvagADhe krette| esaNaM goyamA! camarassa asuriMdassa asuraranno ayameyArUve visae visayamette vuie no cevaNaM saMpattIe vikubisu vA vikuvvati vA vikubbissati vA / vR. 'teNaM kAleNa'mityAdi sugama, navaraM 'kemahiDDie'tti kena rUpeNa maharddhikaH ? kirUpA vA maharddhirasyeti kiMmaharddhikaH, kiyanmaharddhika ityanye, 'sAmAniyasAhassINaM'ti samAnayA. indratulyA RddhayA carantIti sAmAnikAH 'tAyattIsAe'ttitrayastriMzataH tAyattIsagANaM'timantrikalpAnAM, yAvatkaraNAdidaM dRzyaM cauNhaM logapAlANaMpaMcaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aniyANaM sattaNhaM amiyAhivaINaM cauNDaM causahINaM AyarakkhadevasAhassINaM atresiM ca bahUNaM camaracaMcArAyahAnivatthavvANaM devANa ya devINa ya AhevacaM porevacaM sAmitta bhaTTittaM ANAIsaraseNAvacaM kAremANe pAlemANe mahayA''hayanaTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiMbhogabhogAI bhuMjamANe'tti tatrAdhipatyam-adhipatikarma purovaratitvam-adhipatikarmapurovartitvam-agragAmitvaM svAmitvaM-svasvAmibhAvaMbhartRtvaM poSakatvam AjJezvarasya-AjJApradhAnasya sato yatsenApatyaM tattathA tatkArayan anyaiH pAlayan svayamiti tathA mahatA raveNeti yogH| ___ Ahaya'tiAkhyAnakapratibaddhAnIti vRddhAH, athavA ahaya'ttiahatAni-avyAhatAni nATyagItavAditAni, tathA tantrI-vINA talatAlAH-hastatAlAH talAvA-hastAH tAlAH-kaMsikAH 'tuDiya'ttizeSatUryAni, tathAghanAkAro dhvanisAdhAdayomRdaGgo mardalaH paTunA-dakSapuruSeNa pravAdita ityeteSAM dvandvo'ta eSAMyoravaHsatathA tena bhoga bhogAItibhogAnzibdAdIn 'evaMma-hiDDie'tti evaM maharddhika iva maharddhikaH iyanmaharddhika itynye| _ 'sejahAnAmae' ityAdi, yathA yuvatiM yuvA hastena haste gRhNAti, kAmavazAdgADhataragrahaNato nirantarahastAGguliyatetyarthaH, dRSTAntAntaramAha-'cakkasse'tyAdi, cakrasya vA nAbhi, kiMbhUtA? Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-1 165 'aragautta'tti arakairAyuktA-abhividhinA'nvitAarakAyuktA siya'tti syAt bhavet athavA'rakA uttAsitA-AsphAlitA yasyAM sA'rakottAsitA, evameva tti nirantaratayetyarthaH prabhurjambUdvIpa bahubhirdevAdibhirAkIrNa kartumiti yogaH, vRddhaistu vyAkhyAtaM-yathA yAtrAdiSu yuvatiyUno haste lagnA-pratibaddhA gacchati bahulokapracite deze, evaM yAni rUpAni vikurcitAni tAnyekasmin kartari pratibaddhAni, yathA vA cakrasya nAbhirekA bahubhirarakaiH pratibaddhA ghanA nizchidrA, evamAtmazarIrapratibaddhairasuradevairdevIbhizca puuryediti| ____ 'veubviyasamugdhAeNaMti vaikriyakaraNAya prayalavizeSeNa 'samohaNaitti samupahanyate samupahato bhavati samupahanti vA-pradezA vikssiptiiti| tatsvarUpamevAha-'saMkhejjAI'ityAdi, daNDa iva daNDaH-UrdhvAdhaAyataH zarIrabAhalyo jIvapradezakarmapudgalasamUhaH tatraca vividhapudgalAnAdatta itidarzayannAha-tadyathA- ratnAnAM karketanAdInAma, ihaca yadyapi ratnAdipudgalAaudArikAvaikriyasamudaghAteca vaikriyA eva grAhyAbhavanti tathA'pIhateSAMralAdipudgalAnAmiva sAratApratipAdanAya ralAnAmityAdhuktaM, taccaratnAnAmivetyAdivyAkhyeyam, anye tvAhuH audArikA api te gRhitAH santo vaikriyatayA pariNamantIti, yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'vairANaM veruliyANaM lohiyakkhANaM masAragallANaMhaMsagabmANaM pulayANaMsogaMdhiyANaMjotIrasANaMaMkANaMaMjaNANaMrayaNANaMjAyasavANaM aMjaNapulayANaM phaliyANaM'ti, kim ? ata Aha-'ahAbAyare'tti yathAbAdarAn-asArAn pudgalAn parizAtayati daNDanisagagRhItAn, yatroktaM prajJApanATIkAyAM 'yathAsthUlAn vaikriyazarIranAmakarmapudgalAn prAgbaddhAn zAtayatIti tatsamudaghAtazabdasamarthanArthaHmanAbhogikaM vaikriyazarIrakarmanirjaraNamAzrityeti, 'ahAsuhume'tti yathAsUkSmAn sArAn pariyAeti' paryAdatte, daNDanisargagRhItAn sAmastyenAdatta ityarthaH, 'docaMpittidvitIyamapivAraMsamudghAtaM karoti, cikIrSitarUpanirmANArthaM, tatazca 'pabhutti samarthaH kevalakappaM tikevalaH-paripUrNa kalpata iti kalpaH-svakAryakaraNasAmorpatastataHkarmadhArayaH, athavA 'kevalakalpaH' kevalajJAnasadRzaH paripUrNatAsAdhAt, saMpUrNaparyAyo vA kevalakalpa itizabdaH / 'Ainna'mityAdaya ekArthA atyntvyaaptidrshnaayoktaaH| ___ 'aduttaraMcaNaM tiathAparaMca, idaMcasAmathyAtizayavarNana 'visae'ttigocaro vaikriyakaraNazakteH, ayaM ca tatkaraNayukto'pisyAdityata Aha-'viubbisuvA' vikurvitavAn vikurvati vA vikurviSyati vA, vikurva ityayaM dhAtuH sAmayiko'sti, vikurvaNetyAdiprayogadarzanAditi / mU.(153) jati NaM bhaMte ! camare asuriMde asurarAyA emahiddIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuJcittae, camarassa gaMbhaMte! asuriMdassa asuraranno sAmAniyA devA kemahiDDIyA jAva kevatiyaM caNaM pabhU vikuvittae?, goyamA ! camarassa asuriMdassa asurarano sAmAniyA devA mahiDiyA jAva mahAnubhAgA, teNaMtattha sANaM 2 bhavaNANaM sANaM 2 sAmAniyANaM sANaM 2 aggamahisINaMjAva divvAiM bhogabhogAiM jamANA viharati / evaMmahiDDIyA jAva evaiyaM ca NaM pabhUcikuvittae, se jahAnAmae-juvatiM juvANe hattheNaM hatthe geNhejA cakkassa vA nAmI arayAuttA siyA evAmeva goyamA! camarassa asuriMdassaasuraranno egamege sAmAnie deve veubviyasamugghAeNaM samohaNai jAva docaMpi veubviyasamugghAeNaM Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 bhagavatI aGgasUtraM 3/-/1/153 samohaNati 2 pabhU NaM goyamA ! camarassa asuriMdassa asuraranno egamege sAmAnie deve kevalakappaM jaMbUddIvaM 2 bahUhiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya AinaM vitikinnaM uvatthaDaM saMthaDaM phuDaM avagADhAvagADhaM karettae / aduttaraM caNaM goyamA ! pabhU camarassa asuriMdassa asuraranno egamege sAmAniyadeve tiriyamasaMkheje dIvasamudde bahUhiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya Ainne vitikinne uvatthaDe saMthaDe phuDe avagADhAvagADhe karettae, esaNaMgoyamA ! camarassa asuriMdarasa asuraranno egamegassa sAmAniyadevassa ayameyArUve visara visayamette bahue no ceva NaM saMpattIe vikuvvisu vA vikuvvati vA vikuvvissaMti vA / jati NaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asuranno sAmAniyA devA evaMmahiDDiyA jAva evatiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae camarassa NaM bhaMte! asuriMdassa asurarano tAyattIsiyA devA kemahiDDIyA ? tAyattIsiyA devA jahA sAmAniyA tahA neyavvA, loyapAlA taheva, navaraM saMkhejjA dIvasamuddA bhAniyavvA bahUhiM asurakumArehiM 2 Aine jAva viuvvissaMti vA / jati NaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asuraranno logapAlA devA evaMmahiDDIyA jAva evatiyaM ca NaM pabhU viubvittae / camarassa NaM bhaMte! asuriMdarasa asuranno aggamahisIo devIo kemahiDDIyAo jAva kevatiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae ?, goyamA ! camarassa NaM asuriMdassa asurarano aggamahisIo mahiDDiyAo jAva mahAnubhAgAo, tAo NaM tattha sANaM 2 bhavaNANaM sANaM 2 sAmAniyasAhassINaM sANaM 2 mahattariyANaM sANaM 2 parisANaM jAva emahiDDiyAo annaM jahA logapAlANaM aparisesaM / sevaM bhaMte ! 2tti / vR. 'navaraM saMkhejA dIvasamudda' tti lokapAlAdInAM sAmAnikebhyo'lpatararddhikatvenAlpataratvAdvaikriyakaraNalabdheriti / mU. (154) bhagavaM docce goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM baMdai namasai 2 jeNeva tacce goyame vAyubhUtianagAre teNeva uvAgacchati 2 ta goyamaM vAyubhUtiM anagAraM evaM vadAsi evaM khalu goyamA ! camare asuride asurarAyA evaMmahiDDIe taM caiva evaM savvaM apuTThavAgaraNaM neyavvaM aparisesiyaM jAva aggamahisINaM vattavvayA samattA / taNaM seto goyame vAyubhUtI anagAre dossa goyamassa aggibhUissa anagArassa evamAikkhamANassa bhA0pa0 parU0 eyamahaM no saddahai no pattiyai no royai eyamaThThe asaddahamANe apattiyamANe aroemANe uTTAe uTThei 2 jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchi jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI evaM khalu bhaMte! doce goyame agnibhUti anagAre mama evamAtikkhai bhAsai pannavei parUvei evaM khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA mahiDDIe jAva mahAnubhAve se NaM tattha cottIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM evaM taM caiva savvaM aparisesaM bhAniyavvaM jAva aggamahisINaM vattavvayA samattA, se kahameyaM bhaMte ! ? -evaM goyamAdi samaNe bhagavaM mahAvIre taccaM goyamaM vAubhUtiM anagAraM evaM vadAsi jannaM goyamA ! doghe go0 aggibhUi anagAre tava evamAtikkhai 4- evaM khalu goyamA ! camare 3 mahiDDie evaM taM caiva savvaM jAva aggamahisINaM vattavvayA samattA, sacce NaM esamaTTe, ahaMpi NaM goyamA ! evamAtikkhAmi bhA0 pa0 parU0, evaM khalu goyamA ! camare 3 jAva mahiDDie so ceva bitio Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:-, uddezaka:- 9 167 gamo bhAniyavyo jAva aggamahisIo, sacce NaM esamaTTe, seva bhaMte 2 tacce goyame ! vAyubhUtI anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namaMsai 2 jeNeva doghe goyame aggibhUtI anagAre teNeva uvAgacchai 2 doghaM go0 aggibhUtiM anagAraM vaMdai nama'sati 2 eyamahaM sammaM vinaeNaM bhUjo 2 khAmeti / vR. 'aTThavAgaraNaM' ti apRSTe sati pratipAdanaM / mU. (155) tae NaM se tace goyame vAubhUti anagAre dogheNaM goyameNaM aggibhUtInAmeNaM anagAreNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsi-jati NaM bhaMte ! camare asuriMde asurAyA evaMmahiDDIe jAva evatiyaM ca NaMpabhU vikuvvitte balI NaM bhaMte! cairoyaNiMde vairoyaNarAyA kemahiDDIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae ? goyamA ! balI NaM vairoyaNiMde vairoyaNarAyA mahiDDIe jAva mahAnubhAgaM, se NaM tattha tIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM saTTIe sAmAniyasAhassINaM sesaM jahA camarassa tahA baliyassavi neyavvaM, navaraM sAtiregaM kevalakappaM jaMbUddIvaMti bhAniyavvaM, sesaM taM caiva niravasesaM neyavvaM, navaraM nANattaM jAniyavvaM bhavaNehiM sAmAniehiM, sevaM bhaMte 2 tti tacce goyame vAyubhUti jAva viharati / bhaMte tti bhagavaM docce goyame aggibhUtIanagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai 2 evaM vadAsIjaiNaM bhaMte! balI vairoyaNiMde vairoyaNarAyA emahiDDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae dharaNe NaM bhaMte! nAgakumAriMdai nAgakumArarAyA kemahiDDIe jAva kevatiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae goyamA ! dharaNeNaM nAgakumAriMdai nAgakumArarAyA emahiDDIe jAva se NaM tattha coyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM chaNhaM sAmAniyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM chaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aniyANaM sattaNhaM aniyAhivaINaM cauvIsAe AyarakkhadevasAhassINaM annesiM ca jAva viharai, evatiyaM ca NaM pabhU viuvvittae se jahAnAmae-juvatiM juvANe jAva pabhU kevalakappaM jaMbUddIvaM 2 jAva tiriyaM saMkheje dIvasamudde bahUhiM nAgakumArIhiM jAva viuvvissaMti vA / sAmAniyA tAyattIsalogapAlagga mahisIo ya taheva jahA camarassa, evaM dharaNe NaM nAgakumArarAyA mahiDDie jAva evatiyaM jahA camare tahA dharaNevi, navaraM saMkhejje dIvasamudde bhAniyavvaM, evaM jAva dhaniyakumArA vANamaMtarA joisiyAvi, navaraM dAhinille savve aggibhUtI pucchati, uttarille savve vAubhUti pucchai, bhaMtetti bhagavaM docce goyame aggibhUtI anagAre samaNaM bhagavaM ma0 vaMdati nama'sati 2 evaM vayAsI-jati NaM bhaMte! joisiMde jotisarAyA evaMmahiDDIe jAva evatiyaM caNaM pabhU vikuvvittae sakke NaM bhaMte! deviMde devarAyA kemahiDDIe jAva kevatiyaM ca NaM pabhU viuvvittae goyamA ! sakke NaM deviMde devarAyA mahihIe jAva mahAnubhAge, se NaM tattha battIsAe vimANAvAsasayasahassANaMcaurAsIe sAmAniyasAhassINaM jAva cauNhaM caurAsINaM Ayarakkha (deva) sAhassINaM annesiM ca jAva viharai, evaMmahiDDIe jAba evatiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae, evaM jaheva camarassa taheva bhAniyavyaM, navaraM do kevalakappe jaMbUddIve 2 avasesaM taM ceva, esa NaM goyamA ! sakkassa devidassa devaranno imeyArUve visae viMsayamette NaM buie no ceva NaM saMpattIe viuvviMsu vA viuvvati vA viuvvirasati vA / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 bhagavatIagasUtraM 3/-19/155 vR. 'vairoyaNiMde'tti dAkSiNAtyAsurakumArebhyaH sakAzAdviziSTaM rocanaM-dIpanaM yeSAmasti te vairocanA-audIcyAsurAsteSu madhye indraH-paramezvaro vairocanendraH / sAiregaM kevalakappaMti audIcyendratvena balerviziSTataralabdhikatvAditi / evaM jAva thaniyakumAra'tti dharaNaprakaraNamiva bhUtAnandAdimahAghoSAntabhavanapatIndraprakaraNAnyadhyeyAni, teSu cendranAmAnyetadbhAthAnusArato vaacyaani||1|| "camare 1 dharaNe 2 taha veNudeva 3 harikaMta 4 aggisIhe ya 5 / punne 6 jalakaMteviya 7 amiya 8 vilaMbeya 9 ghose ya 10 // -ete dakSiNanikAyendrAH, itare tu"bali 1 bhUyAnaMde 2 veNudAli 3 harisaha 4'ggimAnava 5 vasiSTe 6 / jalappabhe7 amiyavAhaNe 8 pabhaMjaNa 9 mahAghose 10 // eteSAM ca bhavanasaGkhyA "cautIsA 1 caucattA 2" ityAdipUrvoktagAthAdvayadavaseyA, sAmAnikAtmarakSasaGghayA caivm||1|| "causaTTI saTThI khala chacca sahassA u asuravajANaM / sAmAniyA u ee caugguNA AyarakkhA u / / agramahiSyastu pratyekaM gharaNAdInAM SaT, sUtrAbhilApastu dharaNasUtravatkAryaH, 'vANamaMtarajoisiyAvittivyantarendrA api dharaNendravatsaparivArA vAcyAH, eteSucapratinikAyaMdakSiNottarabhedena dvau dvau indrau syAtA, tdythaa||1|| "kAle ya mahAkAle 1 surUva paDirUva 2 punnabhadde ya / amaravai mAnibhadde 3 bhIme yatahA mahAbhIme 4 / / // 2 // kiMnara kiMpurise 5 khalu sappurise ceva taha mahApurise 6 / aikAya mahAkAe 7 gIyaraI ceva gIyajase 8 // eteSAM jyotiSkANAM ca trAyastriMza lokapAlAzca na santIti te na vAcyAH, sAmAnikAstu catuHsahasrasaGkhyAH , etaccaturguNAzcAtmarakSAagramahiSyazcatamra iti, eteSucasarveSvapidAkSiNAtyAnindrAnAdityaM cAgnibhUti pRcchati / udIcyAMzcandraM ca vaayubhuuti| tatra ca dAkSiNAtyeSvAditye ca kevalakalpaM jambUdvIpaM saMstRtamityAdi, audIcyeSu ca candre ca sAtirekaM jambUdvIpamityAdi ca vAcyaM, yaccehAdhikRtavAcanAyAmasUcitamapi vyAkhyAtaM tadvAcanAntara- mupajIvyeti bhAvanIyamiti, tatra kAlendrasUtrAbhilApa evam 'kAle NaM maMte ! pisAiMde pisAyarAyA kemahiDDIe 6 kevaiyaM ca NaM pabhU viuvittae?, goyamA! kAleNaM mahiDDIe 6 seNaMtatthaasaMkhejANanagaravAsasayasahassANaMcauNhaMsAmAniyasAhassINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaMcauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM annesiMca bahUNaM pisAyANaM devANaM devINayaAhevacaM jAvaviharai, evaMmahiDDie 6 evatiyaMcaNaM pabhUviuvvittae jAva kevalakappaM jaMbUddIvaM 2 jAva tiriyaM saMkhene dIvasamudde' ityAdi, zakraprakaraNe 'jAva cauNhaM caurAsINamityatrayAvatkaraNAdidaMzyam-'aTThaNhaM aggamahisINaMsaparivArANaMcauNhaM logapAlANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aniyANaM sattaNhaM aniyAhivaINaM'ti / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-3, vargaH-, uddezakaH-1 169 zakrasya vikurvaNoktA, atha tatsAmAnikAnAM sA vaktavyA, tatraca svapratItaM sAmAnikavizeSamAzritya taccaritAnuvAdastAn praznayannAha mU. (156) jai NaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA evamahiddIe jAva tavatiyaM ca NaM pabhU vikuvitte| __evaM khaludevANuppiyANaM aMtevAsI tIsae nAmaManagAre pagatibhaddaejAva vinIechaTThachaTeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM appANaM bhAvemANe bahupaDiyunnAI aTTha saMvaccharAiM sAmannapariyAgaM pAunitAmAsiyAe saMlehaNAe attANaMjhUsettA sahi~ bhattAianasaNAechedettA AlotiyapaDikkate samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA sohamme kappe sayaMsi vimANaMsi uvavAyasabhAe devasayanijaMsi devadUsaMtarie aMgulassa asaMkhejaibhAgamettAe ogAhaNAe sakkassa deviMdassa devaranno sAmAniyadevattAe uvavanne, tae NaM tIsae deve ahuNovavanamette samANe paMcavihAe pajattIe pajjattibhAvaMgacchai, taMjahA-AhArapajjattIe sarIra0 iMdiya0 ANupANupajattIe bhAsAmaNapaJjattIe, taeNaM taM tIsayaM devaM paMcavihAe pajattIe pajattibhAvaM gayaM samANaM sAmAniyaparisovavannayA devA karayalapariggahiyaM dasanaha sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti 2 evaM vadAsi ahoNaM devANuppie! divvA deviDDI divvA devajuttI divve devAnubhAve laddhe patte abhisamanAgate, jArisiyA NaM devANuppiehiM divvA deviTI divvA devajuttI divve devAnubhAve laddhe patte abhisamannAgate tArisiyA NaM sakkeNaM deviMdeNaM devaranA divyA devivI jAva abhisamannAgayA, jArisiyA NaM sakkeNaM devideNaM devarannA divvA deviDDI jAva abhisamannAgayA tArisiyA NaM devANuppiehiM divvA deviDI jAva abhisamannA gyaa| se NaM bhaMte ! tIsae deve kemahiTIe jAva kevatiyaM caNaM pabhU viuvittae?, goyamA ! mahiDDIe jAva mahAnubhAge, se NaM tattha sayassa vimANassa cauNhaM sAmAniyasAhassaNaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aniyANaM sattaNhaM aniyAhivaINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaMannesiMcabahUNaMvemAniyANaMdevANayadevINaya jAvaviharati, evaMmahiDDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvyittae, se jahAnAmae juvatiM juvANe hattheNaM hatthe geNhejA jaheva sakkassa taheva jAva esa NaM goyamA ! tIsayassa devassa ayameyArUve visae visayamette buie no cevaNaM saMpattIe viuvdisu vaa3|| ___jati NaM bhaMte ! tIsae deve mahiTIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae sakkassaNaM bhaMte ! deviMdassa devaranno egamegassa sAmAniyassa devassa imeyArUve visayamette buie nocevaNaM saMpattIe viubbisu vA viuvditi vA viuvvissaMti vA tAyattIsAya logapAlaaggamahisIgaMjaheva camarassa navaraM do kevalakappe jaMbUddIppe jaMbUddIve 2 annaM taM ceva / sevaM bhaMte 2 tti doce goyame jAva viharati / vR. 'evaM khalu'ityAdi, 'evam' iti vakSyamANanyAyena sAmAnikadevatayotpannaiti yogaH, 'tIsae'ttitiSyakAbhidhAnaH sayaMsittisvake vimAne, paMcavihAe pajattIe'tti paryApti-AhArazarIrAdInAmabhinirvRtti, sA cAnyatra SoDhoktA, iha tu paJcadhA, bhASAmanaH paryAptayorbahuzrutA Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 bhagavatI aGgasUtraM 3/-/1/156 bhimatena kenApi kAraNenaikatvavivakSaNAt / 'laddhe' tti janmAntare tadupArjanApikSayA 'patte' tti prAptA devabhavApekSayA 'abhisamannAgae' tti tadbhogApekSayA 'jaheva camarassa'tti, anena lokapAlAgramahiSINAM 'tiriyaM saMkhejje dIvasamudde 'ti vAcyamiti sUcitam // mU. (157) bhaMtetti bhagavaM tacce goyame vAubhUtI anagAre samaNaM bhagavaM jAva evaM vadAsIjati NaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA e mahiDDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viubvittae IsAne NaM bhaMte deviMde devarAyA kemahiDIe ? evaM taheva, navaraM sAhie do kevalakappe jaMbUdIve 2 avasesaM taheva vR. 'IsAne NaM bhaMte' ityAdi, IzAnaprakaraNam, ihaca 'evaM taheva' tti anena yadyapi zakrasamAnavaktavyamIzAnendraprakaraNaM sUcitaM tathA'pi vizeSo'sti, ubhayasAdhAraNapadApekSatvAdatidezasyeti, sacAyam- 'seNaM aTThAvIsAe vimANAvAsasayahassANaM asIIe sAmAniyasAhassINaM jAva caunhaM asIINaM AyarakkhadevasAhassINaM ti / / IzAnavaktavyatAnantaraM tatsAmAnikavaktavyatAyAM svapratItaM tadvizeSamAzritya taccaritAnuvAdataH praznayannAha mU. (158) jati NaM bhaMte ! IsANe deviMde devarAyA emahiDDIe jAba evatiyaM ca NaM pabhU viuvvittae || evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kurudattaputte nAmaM pagatibhaddae jAva vinIe aTTamaMaTTameNaM anikkhitteNaM pAraNae AyaMbilapariggahieNaM tavokammeNaM uDuM bAhAo parijjhiya 2 sUrAbhisu AyAvaNabhUmIe AyAvemANe bahupaDipunne chammAse sAmannapariyAgaM pAunittA addhamAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhosittA tIsaM bhattAiM anasaNAe chedittA AloiyapaDikkate samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA IsAne kappe sarAMsi vimANaMsi jA ceva tIsae vattavvayA tA savveva aparisesA kurudattaputtevi, navaraM sAtirege do kevalakappe jaMbUddIve 2, avasesaM taM ceva, evaM sAmAniyatAyattIsalogapAla aggamahisINaM jAva esa NaM goyamA ! IsANassa deviMdassa devarano evaM egamegAe aggamahisIe devIe ayameyArUve visae visayamette buie no ceva NaM saMpattIe viuvvisu vA 3 // vR. 'uDDuM bAhAo pagijjhiya'tti pragRhya vidhAyetyarthaH / mU. (159) evaM saNakumArevi, navaraM cattAri kevalakappe jaMbUddIve dIve aduttaraM ca NaM tiriyamasaMkhejje, evaM sAmAniyatAyattIsalogapAla aggamahisINaM asaMkhejje dIvasamudde savve viuvvaMti, saNakumArAo AraddhA uvarillA logapAlA savvevi asaMkheje dIvasamudde viuvviti, evaM mAhiMdevi, navaraM sAtirege cattAri kelakappe jaMbUddIve 2, evaM baMbhaloevi, navaraM aTTha kevalakappe, evaM laMtaevi, navaraM sAtirege aTTha kevalakappe, mahAsukke solasa kevalakappe, sahasAre sAtirege solasa, evaM pANaevi, navaraM battIsaM kevala0, evaM anuevi0 navaraM sAtirege battIsaM kevalakappe jaMbUddIve 2 anaM taM ceva, sevaM bhaMte 2 ti tacce goyame vAyubhUtI anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai nama'sati jAva viharati / tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAI moyAo nagarIo naMdaNAo cetiyAo paDinikkhamai 2 bahiyA jaNavayavihAraM viharai // vR. 'evaM saNakumArevi 'tti, anenedaM sUcitam- 'saNaMkumAreNaM bhaMte!' deviMde devarAyA kemahiDie 6 kevaiyaM ca NaM pabhU viuvvittae ?, goyamA ! saNakumAre NaM devaMde devarAyA mahiDDie 6, seNaM bArasahaM vimANAvAsasayasAhassINaM bAvattarIe sAmAniyasAhassINaM jAva cauNhaM bAvattarINaM Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:-, uddezaka:- 9 AyarakkhadevasAhassINa' mityAdIti, 'aggamahisINaM' ti yadyapi sanatkumAre strINAmutpattirnAsti tathA'pi yAH saudharmotpannAH samayAdhikapalyopamAdidazapalyopamAntasthitayo'parigRhItadevyastAH sanatkumAradevAnAM bhogAya saMpadyante itikRtvA'gramahiSya ityuktamiti / evaM mAhendrAdisUtrANyapi nAthAnusAreNa vimAnamAnaM sAmAnikAdimAnaM ca vijJAyAnusandhAnIyAni gAthAzcaitam 119 11 " battIsa aDavIsA 2 bArasa 3 aTTha 4 cauro 5 ya sayasahassA / AreNa baMbhaloyA vimANasaMkhA bhave esA // pannAsaM 6 catta 7 chacceva 8 sahassA laMtasukkasahasAre / sayacauro ANayapANaesu 9-10 tinnAraNaccuyao 11-12 // - sAmAnikaparimANagAthA // 1 // "caurAsIi asII bAvattari sattarI ya saTThI ya / pannA cattAlIsA tIsA vIsA dasa sahassA // iha ca zakrAdikAn paJcaikAntaritAnagnibhUti pRcchatiH, IzAnAdIMzca tathaiva vAyubhUtiriti / indrANAM vaikriya zaktiprarUpaNaprakramAdIzAnendreNa prakAzitasyAtmIyasya vaikriyarUpakaraNasAmArthyasya tejolezyAsAmarthyasya copadarzanAyedamAha // 2 // 171 mU. (160) teNaM kAleNaM teNaM0 rAyagihe nAmaM nagare hotthA, vannao, jAva parisA pajjuvAsai te kAleNaM 2 IsANe deviMde devarAyA sUlapANI basabhavAhaNe uttaraDalogAhivaI aTThAvIsavimANAvAsasaya sahassAhibaI ayaMrabaravatthadhare AlaiyamAlamauDe navahemacArucittacaMcalakuMDala vilihijja mANagaMDe jAva dasa disAo ujjovemANe pabhAsemANe IsAne kappe IsAnavaDiMsae vimANe jaheva rAyampaseNaijje jAva divvaM deviDiM jAva jAmeva disiM pAubyUe tAmeva disiM paDigae bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 evaM vadAsI- aho NaM bhaMte ! IsANe deviMde devarAyA mahiSTTIe IsANassa NaM bhaMte! evaM vRcchati sarIraM gatA ? 2, goyamA ! se jahAnAmae kUDAgArasAlA siyA duhao littA guttA guttaduvArA nivAyA nivAgaMbhIrA tIse NaM kUDAgAre jAva kUDAgArasAlAdihaMto bhAniyacvo / IsAneNaM bhaMte! deviMdeNaM devarannA sA divvA devajuttI divve devAnubhAge kinnA laddhe kinnA patte kinnA abhisamannAgae ke vA esa Asi puvvabhave kinnAmae vA kiMgotte vA kayaraMsi vA gAmaMsi vA nagaraMsi vA jAva saMnivesaMsi vA kiM vA succA kiM vA daccA kiM vA bhoccA kiM vA kiccA kiM vA samAyarittA kassa vA tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi AyariyaM dhammiyaM suvayaNaM socdyA nisamma jannaM IsANeNaM deviMdeNaM devarannA sA divyA deviDDI jAva abhisamannAgayA evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM 2 iheva jaMbUddIve 2 bhArahe vAse tAmalittI nAmaM nagarI hotthA, vanao, tatthaNaM tAmalittIe nagarIe tAmalI nAmaM moriyaputte gAhAvatI hotyA, aDDe ditte jAva bahujaNassa aparibhUe yAvi hotyA, tae NaM tassa moriyaputtassa tAmilattassa gAhAvaiyassa annayA kayAi puvvarattAvarattakAlasamayaMsi kuTuMbajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhatthie jAva samupajitthA atthitA me purA porANANaM sucitrANaM suparikkaMtANaM subhANaM kallANANaM kaDANaM Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatI aGgasUtraM 3/-/1/160 kammANaM kallANaphalavittiviseso jeNAhaM hiranneNaM vadAmi suvatreNaM vaDDAmi dhaneNaM vaDDAmi dhanneNaM bAmi puttehiM vAmi pasUhiM vaDDAmi viuladhanakaNagarayaNamanimottiyasaMkhasilappavAlarattarayaNasaMtasArasAvatejjeNaM atIva 2 abhivAmi / taM kinnaM ahaM puNa porANANaM sucitrANaM jAva kaDANaM kammANaM egaMtasokkhayaM uvehemANe viharAmi ?, taM jAva tAva ahaM hiranteNaM vaDDAmi jAva atIva 2 abhivaddAmi jAvaM ca NaM me mittanAtiniyagasaMbaMdhipariyaNo ADhAti pariyANAi sakkArei sammANei kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM vinaeNaM pajuvAsai tAvatA me seyaM kallaM pAuppabhAyAe rayaNIe jAva jalaMte sayameva dArumayaM paDiggAhiyaM karettA viulaM asanaM pAnaM khAtimaM sAtimaM uvakkhaDAvettA mittanAtiniyagarAyaNasaMbaMdhipariyaNaM AmaMtettA taM mittanAiniyagasaMbaMdhipariyaNaM viuleNaM asanapAnakhAtimasAtimeNaM vatthagaMdhamallAlaMkAreNa ya sakkArettA sammANettA tasseva mittanAiniyagasaMbaMdhipariyaNassa purato jeTTaputtaM kuTuMbe ThAvettA taM mittanAtiniyagasaMbaMdhipariyaNaM jeTTaputtaM ca ApucchittA sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya muMDe bhavittA pANAmAe pavvajjAe pavvaittae, pavvaie' vi ya NaM samANe imaM eArUvaM abhiggahaM abhigihissAmi / kampai me jAvajjIvAe chaTTaMchaTTeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM uDUMbAhAo pagijjhiya 2 sUrAbhimuhassa AyAvaNabhUmIe AyAvemANassa viharittae, chaTTassavi ya NaM pAraNayaMsi AyAvaNabhUmIto pacorubhittA sayameva dArumayaM paDiggahayaM gahAya tAmalittIe nagarIe uccanIyamajjhimAI kulAI dharasamudAnassa bhikkhAyariyAe aDittA suddhodaNaM paDiggAhettA taM tisattakhutto udaeNaM pakkhAlettA tao pacchA AhAraM AhArittaettikaDDa evaM saMpehei 2 kallaM pAuppabhAyAe jAva jalate sayameva dArumayaM paDiggahayaM karei 2 viulaM asanaM pAnaM khAimaM sAimaM uvakkhaDAvei 2 / tao pacchA pahAe kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte suddappAvesAI maMgallAI vatthAI pavaraparihie appamahagghA bharaNAlaMkiyasarIre bhoyaNavelAe bhoyaNamaMDayaMsi suhAsamavaragae tae NaM mittanAiniyagasayaNasaMbaMdhiparijaNeNaM saddhiM taM viulaM asaNaM pANaM khAtimaM sAimaM AsAdemANe vIsAemANe paribhAemANe paribhuMjemANe viharai / jimiyabhuttuttarAgae'vi ya NaM samANe AyaMte cokkhe paramasuibhUe taM mittaM jAva pariyaNaM viuleNaM asanapANana 4- pupphavatthagaMdhamallAlaMkAreNa ya sakkArei 2 tasseva mittanAi jAva pariyaNassa purao jeI puttaM kuTuMbe ThAvei 2 ttA tasseva taM mittanAiniyagasayaNasaMbaMdhiparijaNaM jeTThaputtaM ca Apucchai 2 muMDe bhavittA pANAmAe pavvajjAe pavvaie, pavvaievi ya NaM samANe imaM eyArUvaM abhiggahaM abhigiNhas - kappai me jAvajjIvAe chachaTTeNaM jAva AhArittaettikaTTu imaM eyArUvaM abhiggahaM abhigiNhai 2 / tA jAvajjIvAe chavaM chaTTeNaM anikkhitteNaM tavokampeNaM uDhaaDhaM bAhAo pagijjhiya 2 sUrAbhimu AyAvaNabhUmIe AyAvemANe viharai, chaTTassavi ya NaM pAraNayaMsi AyAvaNabhUmIo pacoruhai 2 sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya tAmalittIe nagarIe uccanIyamajjhimAiM kulAI gharasamudAnassa bhikkhAyariyAe aDai 2 suddhoyaNaM paDiggAhei 2 tisattakhutto udaraNaM pakkhAlei, tao pacchA AhAraM AhArei / sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai-pANAmA pavvajjA 2 ?, goyamA ! pANAmAe NaM pavvajjAe Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-1 173 pavvaie samANe jaMjattha pAsaiiMda vA khaMdaM vA rudaM vA sivaM vA vesamaNaM vA ajaM vA koTaTakiriyaM vA rAyaM vA jAva satyavAhaM vA kAgaM vA sANaM vA pANaM vA uccaM pAsai uccaM paNAmaM karei nIyaM pAsai nIyaM paNAmaM karei, jaM jahA pAsati tassa tahA paNAmaM karei, se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccaipANAmA jAva pavvajjA / / taeNaM se tAmalI moriyaputte teNaM orAleNaM vipuleNaM payatteNaM paggahieNaMbAlatavokammeNaM sukke bhukkhe jAva dhamanisaMtaejAva yAvi hotyA, taeNaM tassa tAmalittassa bAlatavasissa annayA kayAipuvvarattAvarattakAlasamayaMsi aniccajAgariyaMjAgaramANassa imeyArUveajjhithie ciMtie jAva samuppajjitthA-evaM khalu ahaM imeNaM orAleNaM vipuleNaM jAva udaggeNaM udatteNaM uttameNaM mahAnubhAgeNaM tavokammeNaM sukke bhukkhe jAva dhamanisaMtae jAe, taM asthi jA me uTThANe kamme bale pIriepurisakkAraparakkame tAvatAme seyaM kallaMjAva jalaMtetAmalittIe nagarIe diTThAbhaDhe ya pAsaMDatthe yapuvvasaMgatieya gihatthe ya pacchAsaMgatieya pariyAyasaMgatie yaApucchittAtAmalittIe nagarIe majhamajheNaM niggacchittA pAuggaM kuMDiyamAdIyaM uvakaraNaM dArumayaM ca paDiggahiyaM egate eDittA tAmalittIe nagarIe uttarapuracchime disIbhAe niyattiniyamaDalaM AlihittA saMlehaNAjhUsaNAjhUsiyassa bhattApANapaDiyAikkhiyassa pAovagayassa kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittaettikaTu evaM saMpehei evaM saMpehettA kalaM jAva jalate jAva Apucchai 2 tAmalittIe egate eDei jAva bhattapANapaDiyAikkhie pAovagamaNaM nivanne / vR. 'jaheva rAyappaseNaijettiyathaiva rAjapraznIyAkhye'dhyayane sUriyAbhadevasya vaktavyatA tathaiva cehezAnendrasya, kimantetyAha-'jAva divvaM devidi miti, sA ceyamarthaHsaGkepataH-sabhAyAM sudharmAyAmIzAne siMhAsane'zItyA sAmAnikasahaizcaturbhirlokapAlairaSTAbhi saparivArAbhiragramahiSIbhiH saptabhiranIkaiH saptabhiranIkAdhipatibhizcatasRbhizcAzItibhirAtmarakSadevasahasrANAmanyaizca bahubhirdevairdevIbhizca parivRto mahatA''hatanATyAdiraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati sma, itazca jambUdvIpamavadhinA''lokayan bhagavantaM mahAvIraM rAjagRhe dadarza, dRSTvA ca sasaMbhramamAsanAduttasthau, utthAya ca saptASTAni padAni tIrthaHkarAbhimukhamAjagAma, tato lalATataTaghaTitakarakuDmalo vavande, vanditvA cAbhiyogikadevAn shbdyaanyckaar| evaM catAnavAdIt-gacchata bho rAjagRhaM nagaraM mahAvIraM bhagavantaM vandadhvaM yojanaparimaNDalaM ca kSetraM zodhayata, kRtvA caivaM mama nivedayata, te'pi tathaiva cakru, tato'sau padAtyanIkAdhipatiM devamevamavAdIt-bho ! bho ! devAnAM priya! IzAnAvataMsakavimAne ghaNTAmAsphAlayan ghoSaNAM kuru yadutagacchati bho! IzAnendro mahAvIrasya vandanAya tato yUyaM zIghraM mahaddharyAtasyAntikamAgacchata, kRtAyAMcatena tasyAM bahavo devAHkutUhalAdibhistatsamIpamupAgatAH, taizca parivRto'sau yojanalakSapramANayAnavimAnArUDho'nekadevagaNaparivRto nandIzvare dvIpe kRtavimAnasarejhapo rAjagRhanagaramAjagAma, tato bhagavantaMtripradakSiNIkRtyacaturbhiraDalairbhuvamaprApta vimA vimucya bhagavatsamIpamAgatya bhagavantaM vanditvA paryupAste, sma, tato dharmaM zrutvaivamavAdIt-bhadanta ! yUyaM sarvaM jAnItha pazyatha kevalaM gautamAdInAM maharSINAM divyaM nATyavidhimupadarzayitumicchAmItyabhidhAya divyaM maNDapaM vikurvitavAn, tanmadhye manipIThikA tatra ca siMhAsanaM, tatazca bhagavantaM praNamya tatropaviveza, Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 bhagavatIagasUtraM 3/-19/160 tatazcatasya dakSiNAdbhujAdaSTottaraMzataM devakumArANAM vAmAcca devakumArINAM nirgacchati sma, tatazca vividhAtodyasvagItadhvaniraJjita janamAnasaM dvAtriMzadvidhaM nATyavidhimupadarzayAmAseti / "tae NaM se IsANe deviMde 2 taM divvaM deviDiM' yAvatkaraNAdidamaparaM vAcyaM yaduta 'divvaM devajuI divvaM devAnubhAvaM paDisAharai sAharittAkhaNeNaMjAe egabhUe / tae NaM IsANe 3 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA namaMsittA niyagapariyAlasaMparivuDe'tti 'pariyAla'tti parivAraH / 'kUDAgArasAlAdiluto'tti kuTAkAreNa-zikharAkRtyopalakSitA zAlA yA sA tathA tayA dRSTAnto yaH satathA, sa caivaM-bhagavantaM gautama evamavAdIt-IzAnendrasya sA divyA devarddhi :kvagatA? (kvanupraviSTAH,) gautama ! (zarIraMgatA) zarIrakamanupraviSTA / ___ atha kenArthenaivamucyate ?, gautama! yathA nAma kUTAkArazAlA syAt, tasyAzcAdUremahAn janasamUhastiSThati, saca mahAghrAdikamAgacchantaM pazyati, dRSTvAcatAMkUTAgArazAlAmanupravizati, evamIzAnendrasya sA divyAdevarddhiH (zarIraM gatA) zarIrakamanupraviSTeti / 'kinne tikena hetunA? 'kiMvA dace tyAdi, iha dattvA'zanAdi bhuktvA'ntaprAntAdi kRtvA tapaHzubhadhyAnAdisamAcaryaca pratyupekSApramArjanAdi, 'kassa ve' tyAdivAkyasya cAnte puNyamupArjitamiti vAkyazeSo dRzyaH, 'jannati yasmAtpuNyAt NamityalaGkAre / 'atthitA me purAporANANa'mityAdipurA-pUrvaM kRtAnAmitiyogaH,ata eva porANANati purANAnAM 'sucinnANaM ti dAnAdisucaritarUpANAM 'suparaktANaM ti suSThu parAkrAntaM-parAkramastapaHprabhRtikaM yeSutAnitathA teSAM, zubhAnAmAvahatvena kalyANAnAmanarthopazamahetutveneti, kuto'sti ityAha-'jeNAha'mityAdi, pUrvoktameva kiJcitsavizeSamAha-'viula dhanakaNagarayaNamaNimottiyasaM khasilappa vAlarattarayaNa saMtasArasAvaejjeNaMtiihadhana-gaNimAdiratnAni-karketanAdIni maNayaHcandrakAntAdyAH silApravAlAni-vidrumAni, anye tvAha:-zilA-rAjapaTTAdirUpAH pravAlaM-vidramaM raktaratnAni-padmarAgAdIni, etadrUpaM yat 'saMta'tti vidyamAnaM sAraM-pradhAnaM svApateyaM-dravyaM tattathA tena 'egaMta- sokkhayaMti ekAntena kSayaM, navAnAM zubhakarmaNAmanupArjanena, 'mitte'tyAdi, tatra mitrAni-suhRdo jJAtayaH-sajAtIyAH nijakA-gotrajAH sambandhinomAtRpakSIyAH zvazurakulInA vAparijano-dAsAdi 'ADhAittiAdriyate parijANaittiparijAnAti svAmitayA pANAmAetti praNAmo'sti vidheyatayA yasyAM sA prANAmA tayA, 'suddhoyaNaM ti sUpakAzAdivarjitaM kUra 'tisattaSutto'tti trisaptakRtvaH, ekaviMzativarAnityarthaH, 'AsAemANe'tti ISatsvAdayan 'vIsAemANe ti vizeSeNa svAdayan svAdhavizeSa paribhAvamANe tti dadat 'paribhujemANe'tti bhojyaM pribhuaanH| "jimiyabhututtarAgae'tti jimiya'ttiprathamaikavacanalopAtjemitaH-muktavAn 'bhuttottaratti bhuktottaraM-bhojanottarakAlam 'Agae'ttiAgataH upavezanasthAne bhuktottarAgataH, kiMbhUtaH san ityAha-'Ayate'ttiAcAntaH-zudadhodakayogena 'cokkha'tticokSaH lepasikkhAdyapanayanenAtaeva paramazucibhUta iti| 'jaMjattha pAsaittiyam indrAdikaM yatra-deze kAle vApazyati tasya tatra praNAmaM karotIti vAkyazeSozyaH 'khaMdaM vattiskandaMvA-kArtikeyaM rudaMvA mahAdevaM sivaMya'tti vyantaravizeSam, Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-3, vargaH-, uddezakaH-1 175 AkAravizeSo zyaH, AkAravizeSadharaM vA rudrameva, 'vesamaNaM vatti uttaradikpAlam 'anaM vati AryAM prazAntarUpAM caNDikAM 'koTTakiriyaM vatti caNDikAmeva raudrarUpAM, mahiSakuTTanakriyAvatImityarthaH, 'rAyaM vA' ityatra yAvatkaraNAdidaM zyam-'IsaraM vA talavaraM vA mADaMbiyaM vA koDuMbiyaM vA seTiM vA' iti, 'pANaM vatti cANDAlaM 'ucchaMti pUjyam 'uccaM paNamati' atizayena praNamatItyarthaH 'nIyaM ti apUjyaM 'nIyaM paNamati' anatyarthaM praNamatItyarthaH / etadeva nigamayannAha-'jaMjahe'tyAdiyaM puruSapazvAdikaM yathA-yaprakAraM pUjyApUjyasvabhAvaM tasya-puruSAdeH tthaa-puujyaapuujyocittyaa| _ 'aniccajAgariya'ti anityacintAM 'diTTAbhaTTe yatti dRSTAbhASitAn 'puvvasaMgatietti pUrvasaGgatikAn gRhasthatve paricitAn 'niyattaniyamaMDalaM'tinivartana-kSetramAnavizeSastatparimANaM nivartanikaM, nijatanupramANamityante, 'pAovagamaNaM nivanne'ttipAdapopagamanaM niSpannaH' upasaMpanna Azrita ityrthH| mU. (161) teNaM kAleNaM 2 balicaMcArAyahANI aniMdA apurohiyA yAvi hotyA taeNaM te balicaMcArA- yahAnivatthavyayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya tAmaliM bAlatavassi ohiNA AhoyaMti 2 annamantraM sadAvetira evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyA! balicaMcA rAyahANI aniMdA apurohiyA amheNaM devANuppiyA! iMdAhINA iMdAdhiTThiyA iMdAhINakaJjA ayaMcaNaM devANuppiyA ! tAmalI bAlatavassI tAmalittIe nagarIe bahiyA uttarapuracchime disIbhAe niyattaniyamaMDalaM AlihitA saMlehaNAjhUsaNAjhUsie bhattapANapaDiyAikkhie pAovagamaNaM nivanne taMseyaM khalu devANuppiyA! amhaMtAmaliMbAlatavassiM balicaMcAe rAyahANIe ThitipakappaM pakarAvettaettikaTTha annamannassa aMtei eyamaTuM paDisuNetira balicaMcAe rAyahANIemajhamajheNaM niggacchai 2 jeNeva ruyagiMde uppAyapavvaeteNeva uvAgacchai 2 veuvviyasamugdhAeNaM samohaNaMti jAva uttaraveubviyAiMvAiM vikubvaMti, tAe ukkiTThAe turiyAe cavalAe caMDAejaiNAecheyAe sIhAe sigyAe divvAe uddhayAe devagatIe tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majhamajjheNaMjeNeva jaMbUddIvera jeNeva bhArahe vAsejeNevatAmalittI nagarIjeNevatAmalItI moriyaputte teNeva uvAgacchati 2 tA tAmalissa bAlatavassissa uppiM sapakkhi sapaDidisiM ThicA divvaM deviddhiM divvaM devacuti divvaM devAnubhAgaMdivvaM battIsavihaM naTTavihiM uvadaMsaMti 2 tAmaliMbAlatavassiM tikkhuttoAyAhiNaM payAhiNaM kareMti vaMdaMti vaMdaMtinaMsaMti 2 evaM vdaasii| evaM khalu devANuppiyA! amhe balicaMcArAyahANIvatthavvayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya devANuppiyaM vaMdAmo namasAmo jAva pajuvAsAmo, amhANaM devANuppiyA ! balicaMcA rAyahANI aniMdA apurohiyA amhe'viyaNaM devANuppiyA! iMdAhINA iMdAhiDiyA iMdAhINakaJjA taMtubheNaM devANuppiyA! balicaMcArAyahANiM ADhAha pariyANaha sumaraha aTuMbaMdhai nidAnaM pakareha ThitikappaM pakareha, tate NaM tubbhe kAlamAse kAlaM kiccA balicaMcArAyahANIe uvavajissaha, tate gaMtubbhe amhaMiMdA bhavissaha, taeNaMtubbheamhehiM saddhiMdivvAiMbhogabhogAiM jamANA viharissaha tae NaM se tAmalI bAlatavassI tehiM balicaMcArAyahAnivatthavvehiM bahUhiM asurakumArehi devehiM devIhi ya evaM vutte samANe eyamadvaM no ADhAi no pariyANei tusiNIe saMciThThai, tae NaM te Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 bhagavatIaGgasUtraM 3/-19/161 balicaMcArAyahAnivatthavvayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya tAmaliM moriyaputtaM docaMpi tacaMpi tikkhutto AyAhiNa ppayAhiNaM karetira jAva amhacaNaM devANuppiyA balicaMcArAyahANI aniMdA jAva ThitipakappaM pakarei jAva doccaMpi tapi evaM vutte samANe jAva tusiNIe saMciTThai, taeNatebalicaMcArAyahAnivatyavvayA bahave asurakumArAdevAyadevIoyatAmaliyA bAlatavassiNA aNADhAijamANA apariyAnijamANA jAmeva disiMpAubbhUyA tAmeva disiM pddigyaa| vR.'aniMdAttiindrAbhAvAt 'apurohiyattizAntikarmakArirahitA, anindratvAdeva, purohito hIndrasya bhavati tadabhAve tunAsAviti, 'iMdAhINa'tti indrAdhInA indravazyatvAt 'iMdAhiTThiya'tti indrAdhiSThitAstadyuktatvAt, ata evAha-'iMdAhINakajjattiindrAdhInakAryA ThitipakappatisthitIavasthAne balicaJcAviSaye prakalpaH-saGkalpaH sthitiprakalpo'tastaM 'tAe ukkiTThAe ityAdi, 'tayA' vivakSitayA utkRSTayA utkarSavatyAdevagatyetiyogaH tvaritayA Akula(ta)yAna svabhAvajayetyarthaH, antarAkUtato'pyeSA syAdityata Aha 'capalayA'kAyacApalopetayA 'caNDayA'raudrayA tathAvidhotkarSayogena 'jayinyA' gatyantarajetRtvAt 'chakayA' nipuNayA upAyapravRttitaH 'siMhayA' siMhagatisamAnayA zramAbhAvena 'zIghrayA' vegavatyA divyayA' pradhAnayA uddhatayA' vastrAdInAmuddhatUtatvena, uddhatayAvA sadarpayA, 'sapakkhi'ti samAH sarve pakSAH-pAzvAH pUrvAparadakSiNottarA yatra sthAne tatsapakSam, ikAraH prAkRtaprabhavaH, samAH-sarvA pratidizo yatratatsapratidik, 'battIsativihaMnaTTavihiMti dvAtriMzadvidhaM nATyavidhi, nATyaviSayavastunodvAtriMzadvidhatvAt, tacayatArAjapraznIyAdhyayanetathA'vaseyamiti ___ 'aTuM baMdhaha'tti prayojananizcayaM kurutetyarthaH 'nidAnaM' prArthaHnAvizeSam, etadevAhaThiipakapaMti praagvt| mU. (162) teNaMkAleNaM 2 IsANe kappe aniMde apurohie yAvi hotthA, tate NaM se tAmalI bAlatavassI bahupaDipunnAiMsaddhiM vAsasahassAiMpariyAgaMpAunittAdomAsiyAesaMlehaNAe saMlehaNAe attANaMjhUsittAsavIsaM bhattasayaM anasaNAechedittAkAlamAsekAlaMkiccA IsAnekappe IsAnavasie vimANe uvavAyasabhAe devasayanijaMsi devadUsaMtariye aMgulassaasaMkhenabhAgabhettAe ogAhaNAe IsANadevidavirahakAlasamayaMsi IsANadeviMdattAe uvvnne| tae NaM se IsANe deviMde devarAyA ahuNovavanne paMcavihAe pajattIe pajattIbhAvaM gacchati, taMjahAAhArapa0 jAva bhAsamaNapajjattIe, taeNatebalicaMcArAyahAnivatthavvayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya tAmaliM bAlatavassiM kAlagayaM jAnittA IsANe ya kappe deviMdattAe ubavanna pAsittA AsuruttA kuviyA caMDikkiyA misimisemANA balicaMcArAya0 majhamajheNaM niggacchati 2 tAe ukkiTThAe jAva jeNeva bhArahe vAse jeNeva tAmalittI (e) nayarI (e) jeNeva tAmalissa bAlatavassissa sarIrae teNeva uvAgacchaMti ra vAme pAe suMbeNaM baMdhati ra tikkhutto muhe uddUhati 2 tAmalittIe nagarIesiMghADagatigacaukkacaccara caummuhamahApahapahesuAkaDvavikaddhiM karemANA mahayA 2saddeNaM ugrosemANA 2evaM vayAsi kesaNaM bho se tAmalI bAlatava0 sayaMgahiyaliMge pANAmAe pavvajAe pavvaie? kesaNaM mate (bho) ! IsAne kappe IsAne deviMde devarAyAitikaTTu tAmalissa bAlatava0 sarIrayaM hIlaMti Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-1 177 niMdaMti khisaMti garihiMti avamannati tajjati tAleti parivaheti pavvati AkaDvavikaDDiM kareti hIletA jAvaAkaTTavikaTiM karettA egaMte eDaMti 2 jAmeva disiM pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA kha. 'Asurutta'tti 'AsuruttAH' zIghraM kopavimUDhabuddhayaH, athavA sphuritakopacihAH, 'kuviya'tti jAtakopodayAH 'caMDakkiya'tti prakaTitaraudrarUpAH 'misimisemANe'ti dedIpyamAnAH krodhaJcalaneneti / 'suMbeNaMti rajyA 'uddhRhati'tti avaSThIvyanti niSThIvanaM kurvnti| AkaTTavikaTiMti AkarSavikarSikAM 'hIletittijAtyAdhudaghATanataHkutsanti 'niMdaMti'tti cetasA kutsanti 'khisaMti'tti svasamakSaM vacanaiH kutsanti 'garahaMti'tti lokasamakSaM kutsantyeva avamannaMtittiavamanyante avajJA''spadaMmanyante tajiMti'tti aGgulIzirazcAlanena 'tAleti' tADayanti hastAdinA 'parivahati'tti sarvato vyathante-kadarthaHyanti 'pavvahaMti'tti pravyathante prkRssttvytaamivotpaadynti| mU. (163) tae NaM te IsANakappavAsI vahave vaimAniyA devA devIo ya balicaMcArAyahAnivatthavvaehiM asarakumArehiM devehiM devIhi yatAmalissa bAlatavasissasarIrayaMhIliz2amANaM niMdijjamANaM jAva AkaTTavikaTiM kIramANaM pAsaMti 2 AsuruttA jAva misimisemANA jeNeva IsANe deviMde devarAyA teNeva uvAgacchaMti 2 karayalapariggahiyaM dasanahaMsirasAvattaM matthae aMjaliM kaTThajaeNaM vijaeNaM vaddhAti 2 evaM vadAsI evaM khalu devANuppiyA! balicaMcArAyahAnivatthavvayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya devANuppie kAlagae jAnittA IsANe kappe iMdattAe uvavanne pAsettA AsuruttA jAva egate eDeMti 2 jAmeva disi pAubbhUyA tAmeva disiM pddigyaa| tae NaM se IsAne deviMda devarAyA tesiM IsAnakappavAsINaM bahUNaM vemAniyANaM devANa ya devINa ya aMtie eyamaTuM socA nisamma Asurutte jAva misimisemANe tatyeva sayanijavaragae tivaliyaM bhiuDiM niDAle sAhaTu balicaMcArAyahANiM ahe sapakkhi sapaDidisiM samabhiloi, tae NaM sA balicaMcArAyahANI IsANeNaM deviMdeNaM devaranA ahe sapakkhi sapaDidisiM samabhiloiyA samANI teNaMdivvappabhAveNaMiMgAlabbhUyAmummurabhUyA chAriyabhUyA tattakavellakanbhUyAtattAsamajoibhUyA jAyA yAvi hotthA, tae NaM te balicaMcArAyahAnivasthavvayA bahave asurakumArA devA ya devIo ya taM balicaMcaM rAyahANiM iMgAlabbhUyaM jAva samajotibbhUyaM pAsaMti 2 bhIyA tatthA ta(su)siyA uviggAsaMjA bhayA savvao samaMtAAdhAti paridhAveti 2 annamannassa kAyaM samaturaMgemANA 2 citttthti| taeNaM te valicaMcArAyahAnivatthavvayA bahave asurakumArA devAya devIo ya IsANaM deviMda devarAyaM parikuviyaM jAnittA IsANassa deviMdassa devaranno taM divvaM deviSTiM divvaM devajjuiM divvaM devAnubhAgaM divvaM teyalesasaM asahamANA savve sapakkhi sapaDidisiM ThicA karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaMmatthaeteyalessaM asahamANA savve sapakkhi sapaDidisiMThiccA karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTajaeNaM vijaeNaM vaddhAviti 2 evaM bayAsI ahoNaM devANuppiehiM divyA deviDDI jAva abhisamannAgatA taM divvA NaM devANuppiyANaM 15 12] Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatIaGgasUtraM 3/-19/161 divvA deviTThIjAva laddhA pattA abhisamannAgayAtaMkhAmemiNaM devANuppiyA! khamaMtuNaM devANupiyA (khamaMtu) marihaMtuNaM devANuppiyA! nAi bhujo 2 evaMkaraNayAetikaDaeyamaI sammaM vinaeNaM bhujo 2 khAmeti, tateNaM se IsANe deviMde devarAyA tehiM balicaMcArAyahANIvatthavvehiM bahUhiM asurakumArehi devehiM devIhi ya eyamadvaM sammaM vinaeNaM bhujo 2 khAmie samANe taM divvaM deviSTiM jAva teyalesaM paDisAhari, tappabhitiM ca NaMgoyamA! te balicaMcArAyahAmivatthavvayA bahave asurakumArA devAya devIo ya IsANaM deviMdaM devarAyaM Ar3hati jAva pjuvaasNti| IsANassa deviMdassa devaranno ANAuvavAyavayaNanidese ciTThati, evaMkhalu goyamA! IsAneNaM devideNa devarannA sA divyA deviDDI jAva abhismnnaagyaa| IsAnassaNaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA?, goyamA ! sAtiregAiM do sAgarovamAiM ThitI pannattA / IsANe NaM bhaMte! deviMde devarAyA tAo devalogAo AukkhaeNaM jAva kahiM gacchihiti? kahiM uvavajihiti go0 ! mahAvidehe vAse sijjhahiti jAva aMtaM kaaheti|| vR. 'tatthevasayanijjavaragae'titatraivazayanIyavare sthita ityarthaH, tivaliya'ti trivalikA 'bhRkuTiM' dRSTivinyAsavizeSaM, 'samajoibhUya'tti samA jyotiSA-agninA bhUtA samajyotirbhUtAH 'bhIya'ttijAtabhayAH 'uttatya'tti 'uttrastAH' bhayAjAtotkampAdibhayabhAvAH 'susiya'tti zuSitA''nandarasAH 'uvvigga'tti tatyAgamAnasAH, kimuktaM bhavati ?-ityata Aha saMjAtabhayAH, 'AdhAvanti' ISaddhAvanti paridhAvanti' sarvatodhAvantIti samaturaMgemANatti samAzliSyantaH, anyo'nyamanupravizanta iti vRddhAH / 'nAi bhujo eMkaraNayAe'tti naiva bhUya evaM karaNAya saMpatsyAmaheiti zeSaH, 'ANAuvavAyavayaNaniddese ttiAjJA-karttavyamevedamityAdyAdezaH upapAtaH-sevA vacanam-abhiyogapUrvaka AdezaH nirdezaH-praznite kAryeniyatArtha:muttaraMtata eSAM dvndvsttsttr| IzAnendravaktavyatAprastAvAttadvaktavyatAsaMbaddhamevoddezakasamAptiM yAvat sUtravRndamAha mU. (164) sakkassaNaM bhaMte! deviMdassa devaranno vimANehiMto IsANassa deviMdassa devarano vimANA IsiM uccayarA ceva IsiM unnayatarA caiva IsANassa vA deviMdassa devarano vimANehito sakassa deviMdassa devaranno vimANA nIyayarA ceva IsiM ninnayarA veva? hatA! goyamA! sakkassa taM ceva savvaM neyavyaM / se keNaTeNaM?, goyamA! se jahAnAmae. karayale siyA dese ucche dese unnae dese nIe dese ninne, se teNaTTeNaM goyamA ! sakkassa deviMdassa devaratro jAva IsiM ninnatarA cev| . 'uccatarAcevattiuccatvaMpramANataH unnayatarAceca tiunnatatvaM guNataH, athavA uccatvaM prAsAdApekSam, unnatatvaM tu prAsAdapIThApekSamiti, yaccocyate-'paMcasauccatteNaM Aimakappesu hoti uvibhANa'tti tatparisthUlanyAyamaGgIkRtyAvaseyaM, tena kiJciduccataratve'pi teSAM na virodha iti / 'dese ucce dese unnae'tti pramANato guNatazceti / mU. (165) pabhU NaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA IsAnassa deviMdassa devaranno aMtiyaM pAunbhavittae?, haMtA pabhU, se NaM bhaMte ! kiM ADhAyamANe pabhU anADhAyamANe pabhU?, goyamA! ADhAyamANe pabhU no anADhAyamANe pabhU, pabhUNaM bhaMte ! IsANe deviMde devarAyA sakkassa deviMdassa Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:-, uddezaka:- 9 devaranno aMtiyaM pAubbhavittae ?, haMtA pabhU, se bhaMte! kiM ADhAyamANe pabhU anADhAyamANe pabhU ?, goyamA ! ADhAyamANevi pabhU anADhAyamANevi pabhU / pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANaM deviMdaM devarAyaM sapakkhi sapaDidisiM samabhiloettae jahA pAdubbhavaNA tahA dova AlAvagA neyavvA / pabhU NaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA IsANeNaM deviMdeNaM devarannA saddhiM AlAvaM vA saMlAvaM vA karettae ?, haMtA ! pabhU jahA pAdubbhavaNA / atthi NaM bhaMte! tesi sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM kiJcAI karanijjAI samuppacaMti ? haMtA ! atthi, se kahamidANiM pakareti ?, goyamA ! tAhe ceva NaM se sakke deviMde devarAyA IsAnassa deviMdassa devarano aMtiyaM pAunbhavati, IsAne NaM deviMde devarAyA sakkassa deviMdassa devarAyassa aMtiyaM pAubbhavai, iti bho ! sakkA deviMdA devarAyA dAhiNaDDUlogAhivai, iti bho ! IsAnA deviMdA devarAyA uttaraDalogAhivai, iti bho ! iti bho tti te annamannassa kiccAI karanijAiM paccanubbhavamANA viharaMti / vR. 'AlAvaM vA saMlAvaM va 'tti 'AlApaH' saMbhASaNaM saMlApastadeva punaH punaH / 'kiccAI 'ti prayojanAni 'karanijjAI' ti vidheyAni / 179 mU. (166) atthi NaM bhaMte! tesiM sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM vivAdA samuppajjaMti haMtA ! asthi se kahamidAniMpakareMti ? goyamA tAhe ceva NaM te sakIsAnA deviMdA devarAyANo sakumAraM deviMda devarAyaM manasIkareti / taNaM se saNakumAre deviMde devarAyA tehiM sakkIsANehiM deviMdehiM devarAIhiM maNasIkae samANe khippAmeva sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM aMtiyaM pAubbhavati, jaM se vadai tassa ANAuvavAyavayaNaniddese ciTThati / vR. ' se kahamiyAni kareMti' tti, atha katham 'idAnIm' asmin kAle kAryAvasaralakSaNe prakurutaH ?, kAryANIti gamyam / 'itibho' tti 'iti' etatkAryamasti, bhozabdazcAmantraNe, 'iti bho iti bhotti' tti parasparAlApAnukaraNaM 'jaM se vayai tassa ANAuvavAyavayaNaniddese 'tti yadAjJAdikamaso vadi tatrAjJAdike tiSThata iti vAkyArthaH, tatrAjJAdayaH pUrvaM vyAkhyAtA eveti / mU. (167) saNakumAre NaM bhaMte! deviMde devarAyA kiM bhavasiddhie abhavasiddhie sammaddiTTI micchadiTThI parittasaMsArae anaMtasaMsArae sulabhabohie dulabhabohie ArAhae virAhae carime acarime ?, goyamA ! saNakumAre NaM deviMde devarAyA bhavasiddhIe no abhavasiddhIe, evaM sammaddiTThI parittasaMsArae sulabhabohie ArAhae carime pasatthaM neyavvaM / sekeNaNaM bhaMte! ?, goyamA! saNakumAre deviMde devarAyA bahUNaM samaNANaM bahUNaM samaNINaM bahUNaM sAvayANaM bahUNaM sAviyANaM hiyakAmae suhakAmae patthakAmae AnukaMpie nisseyasie hiyasuhanissesakAmae, se teNaTTeNaM goyamA ! saNakumAreNaM bhavasiddhie jAva no acarime / sakumArassa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno kevatiyaM kAlaM ThitI patrattA ?, goyamA ! satta sAgarovamAniThitI pnnttaa| se NaM bhaMte! tAo devalogAo AukkhaeNaM jAva kahiM uvavajjihiti goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMtaM karehiti, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! 2 / vR. 'ArAhae'tti jJAnAdInAmArAdhayitA 'carame 'tti carama eva bhavo yasyAprAptastiSThati, Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhagavattIaGgasUtraM 3/-19/167 devabhavo vA caramo yasya saH, caramabhavo vA bhaviSyati yasya sa caramaH / 'hiyakAmae'tti hitaMsukhanibandhanaM vastu 'suhakAmae'tti sukhaM-zarma 'patyakAmae'tti pathyaM-duHkhatrANaM, kasmAdevamityata Aha-'AnukaMpie'ttikRpAvAn, ata evAha-'nisseyasiya'tti nizreyasaM-mokSastatra niyukta iva naiHzreyasikaH 'hiyasuhanissesakAmae'tti hitaM yatsukham-aduHkhAnubandhamityarthaH tannizeSANAMsarveSAM kAmayate-vAJchati yaH sa tathA / mU. (168) chaTTamamAso addhamAso vAsAiM aTTa chmmaasaa| tIsagakurudattANaM tvbhttprinnpriyaao| vR. pUrvoktArthaHsaGgrahAya gAthe dve-'chaDe'tyAdi, ihAdhagAthAyAM pUrvArddhapadAnAM pazcArddhapadaiH saha yathAsaGkhyaM sambandhaH kArya, tathAhi-tiSyakakurudattasAdhvoH krameNa SaSThamaSTamaM ca tapaH, tathA mAso'rddhamAsazca bhattapa-rinna'ttianazanavidhi, ekasyamAsikamanazanamanyasya cArddhamAsikamiti bhAvaH, tathaikasyASTa varSAni paryAyaH anyasya ca SaNmAsA iti / mU. (169) uccattavimANANaM pAunbhava pecchaNA ya sNlaave| kiMci vivAduppattI saNaMkumAre ya bhviyttN| vR.dvitIyAgAthA gtaarthaa| 'moyA samatta'tti mokAbhidhAnanagaryAmasyoddezakArthaHsya kIzI vikurvaNA ? ityetAvadrUpasyoktatvAnmokaivAyamuddezaka ucyate / zatakaM-3 uddezakaH-1 samAptaH - zataka-3 uddezakaH-2:vR. prathamoddezake devAnAM vikurvaNoktA, dvitIye tu tadvizeSANAmevAsurakumArANAM gatizaktiprarUpaNAyedamAha mU. (170) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nagare hotthA jAva parisA paJjuvAsai, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM camare asuriMde asurarAyA camaracaMcAe rAyahANIe sabhAe suhammAe camaraMsi sIhAsaNaMsi causaTThIe sAmAniyasAhassIhiM jAva navihiM uvadaMsettA jAmeva disiM pAunbhUe tAmeva disiM paDigae / bhatetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namaMsati 2 evaM vadAsI-asthi NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ahe asurakumArA devA parivasaMti?, goyamA! no iNaDhe samaDhe, jAva ahesattamAe puddhviie| sohammassa kappassa ahe jAva asthi NaM bhaMte ! isipabbhArAe puDhavIe ahe asurakumArA devA parivasaMti !, no iNaDhe samaDhe / se kahiM khAi NaM bhaMte ! asurakumArA devA parivasaMti ?, goyamA! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe, evaM asurakumAradevavattavyayA jAva divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANA viharati / asthi NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM ahe gativisae?, haMtA asthi| ___ kevatiyaM ca NaM pabhU! te asurakumArANaM devANaM ahe gativisae pannatte?, goyamA ! jAva ahesattamAe puDhavIe taccaM puNa puDhaviM gayA ya gamissaMti ya kiM pattiyannaM bhaMte ! asurakumArA devA tacaM puDhaviM gayA ya gamissaMti ya?, goyamA! puvvaveriyassa vA vedaNaudIraNayAe puvvasaMgaiyassa Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-3, vargaH-, uddezakaH-2 181 vA vedaNauvasAmaNayAe, evaM khalu asurakumArA devA tacaM puDhaviMgayA ya gamissaMti ya |asthinnN bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gativisae pannatte!, haMtA atthi| kevatiyaM ca NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gaivisae pannatte?, goyamA ! jAva asaMkhenA dIvamuddA naMdissaravaraM puNa dIvaM gayA ya gamissaMti ya / kiM pattiya bhaMte! asurakumArA devA naMdIsaravaradIvaM gayA ya gamissaMti ya?, goyamA! je ime arihaMtA bhagavaMtA eesiNaM jammaNamahesuvA nikkhamaNamahesuvANAnupayamahimAsu vA parinivyANamahimAsuvA, evaM khaluasurakumArA devA naMdIsaravaradIvaM gayA ya gamissaMti ya / asthi NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM urlDa gativisae?, haMtA! asthi / kevatiyaM ca NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM uDDaMgativisae?, goyamA! jAva'cue kappe sohammaMpuNa kappaM gayA ya gamissaMti ya / kiM pattiyannaM bhaMte! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya?, goyamA! tesiNaMdevANaMbhavapaJcaiyaverAnubaMdhe, te NaMdevA vikubvemANA pariyAremANAvAAyarakkhe deve vittAseMti ahAlahussagAI rayaNAI gahAya AyAe egaMtamaMtaM avakAmati / asthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM ahAlahussagAIrayaNAiM?, haMtA asthi / se kahamiyANi pakareMti?, tao se pacchA kAyaM pvvhNti| pabhUNaM bhaMte! te asurakumArA devA tattha gayA ceva samANA tAhiM accharAhiM saddhiM divvAI bhogabhogAiMbhuMjamANA viharittae?, notiNaTTe samajhe, teNaMtaopaDiniyattaMti 2 tA ihamAgacchaMti 2 jati NaM tAo accharAo ADhAyaMti pariyANaMti ! pabhU, NaM bhaMte ! te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhiM divvAiMbhogabhogAiM jamANA viharittae, ahannaMtAoaccharAo noADhAyaMti no pariyANaMti, no NaM pabhU te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharittae, evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya / vR. evaMasurakumAre tyAdi, 'evam anena sUtrakrameNeti, sacaivam-uvarievaMjoyaNasahassaM ogAhettA heTTA cegaM joyaNasahassaM vajettA majjhe aTThahattare joyaNasayasahasse ettha NaM asurakumArANaM devANaM cosaddhiM bhavanAvAsasayasahassA bhavaMtIti akkhAya' mityAdi / _ viuvvemANA vatti saMrambheNa mahadvaikriyazarIraM kurvantaH pariyAremANAvatti paricArayantaH parakIyadevInAM bhogaM kartukAmA ityarthaHH, 'ahAlahussagAIti yathetiyathocitAnilaghusvakAniamahAsvarUpAni, mahatAM hiteSAM netuM gopayituM vA'zakyatvAditi yathAlaghusvakAni, athAlaghUnimahAnti variSThAnIti vRddhaaH| _ 'AyAe'ttiAtmanAsvayamityarthaH egaMtaMti vijanam 'aMtaMti deshm| 'se kahamiyANi pakareMti'tti atha kimidAnI ratnagrahaNAnantaramekAntApakramaNakAle prakurvanti vaimAnikA ratnAdAtRNAmiti / 'tao se pacchA kArya pavvahaMti'tti tatoralAdAnAt 'paccha'tti anantaraM 'se'tti eSAM ratlAdAtRNAsamurANAM 'kArya' dehaM 'pravyathante' prahArairmathnanti vaimAnikA devAH,teSAMcapravyathikAnAM vedanA bhavati jaghanyenAntarmuhUrtamutkRSTataH SaNmAsAn yAvat / mU. (171) kevaikAlassa NaM bhaMte ! asurakumArA devA urlDa uppayaMti jAva sohammaM kappaM gayAya gamissaMtiya?, goyamA! anaMtAhiM ussappiNIhiM anaMtAhi avasappiNIhiM sama-tikkaMtAhiM, Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 3/-/2/171 atthi gaM esa bhAve loyaccherayabhUe samuppajjai jannaM asurakumArA devA uDDuM uppayaMti jAva sohammo kappo, kiM nissAe NaM bhaMte! asurakumArA devA uDDa uppayaMti jAva sohammo kappo 182 se jahAnAmae- iha sabarAi vA babbarA i vA TaMkaNA i vA bhuttuyA i vA palhayA i vA puliMdA ivA egaM mahaM gaDDuM vA khaDDuM vA duggaM vA dariM vA visamaM vA pavvayaM vA nIsAe sumahallamavi AsabalaM vAhatthitaM vA johavalaM vA dhanubalaM vA Agaleti, evAmeva asurakumArAvi devA, gannattha arihaMte vA arihaMtaceiyAni vA aNagAre vA bhAviyappaNo nissAe uDDuM uppayaMti jAva sohamma kappo | savvevi NaM bhaMte! asurakumArA devA uDDuM uppayaMti jAva sohammo kappo ?, goyamA ! no iNaTTe samaTThe, mahiDDiyA NaM asurakumArA devA uhuM uppayaMti jAva sohammo kappo / esavi NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumArarAyA uTTaM uppaiyapuvviM jAva sohammo kappo ?, haMtA goyamA ! 2 / aho NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumArarAvA mahiDDIe mahajjuIe jAva kahiM paviTThA ?, kUDAgArasAlAdihaMto bhAniyavvo / vR. 'sabarA ivA' ityAdau zabarAdayo'nAryavizeSAH 'gahuMca' tti garttA 'duggaM va 'tti jaladurgAdi 'dariM va' tti darIM parvatakandarAM 'visamaM va 'tti viSamaM garttAtarvAdyAkulaM bhUmirUpaM / 'nissAe 'tti nizrayA''zritya 'ghanubalaM va 'tti dhanurddharabalam 'AgaleMti 'tti Akalayanti jeSyAma ityadhyavasyantIti / 'nannattha' tti 'nanu' nizcitam 'atra' ihaloke, athavA 'arihaMte vA nissAe uDDuM uppayaMti' 'nAnyatra ' tannizrayA'nyatra na, na tAM vinetyarthaH / mU. (172) camare NaM bhaMte! asurideNaM asurarannA sA divyA deviDDI taM caiva jAva kinnA laddhA pattA abhisamannAgayA, evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM iheva jaMbUddIve 2 bhArahe vAse viMjhagiripAyamUle bebhele nAmaM saMnivese hotthA, vannao, tattha NaM bebhele saMnivese pUraNe nAmaM gAhAvatI parivasati aDDe ditte jahA tAmalissa vattavvayA tahA neyavvA, navaraM cauppuDayaM dArumayaM paDiggahayaM karettA jAva vipulaM asana pANaM khAimaM sAimaM jAva sayameva caupyuDayaM dArumayaM pasihayaM mahAya muMDe bhavittA dANAmAe pavvajjAe pavvaittae pavvaie'vi ya NaM samANe taM ceva, jAva AyAvaNabhUmIo paJcorubhai 2 ttA sayameva cauppuDaya dArumayaM paDiggahiyaM gahAya bebhele sannivese uccanIyamajjhimAiM kulAI gharasamudAnassa bhikkhAyariyAe aDettA jaM me paDhame puDae paDai kappai me taM paMdhe pahiyANaM dalaittae jaM me doghe puDae paDai kappai me taM kAgasuNayANaM dalaittae jaM me tace puDae paDai kappar3a me taM macchakacchabhANaM dalaittae jaM me cautthe puDae paDai kappai me taM appaNA AhAritaettikaTTu evaM saMpehei 2 / kallaM pAuppabhAyAe rayaNIe taM caiva niravasesaM jAva jaM se cautthe paDue paDai taM appaNA AhAraM AhArei, tae NaM se pUraNe bAlatavastI teNaM orAleNaM viuleNaM payatteNaM paggahieNaM bAlatavokammeNaM taM caiva jAva bebhelassa sannivesarasa majjhamajjheNaM niggacchati 2 pAuyaM kuMDiyamAdIyaM uvakaraNaM cauppuDayaM ca dArumayaM paDiggahiyaM egaMtamaMte eDei 2 bebhelassa sannivesassa dAhiNapuracchime disIbhAge addhaniyattaniyamaMDalaM AlihittA saMlehaNAjhUsaNAjhUsie bhattapANapaDiyAikkhie pAovagamaNaM nivanne / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ahaM goyamA ! chaumatthakAliyAe ekekArasavAsapariyAe chaTuM Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 183 zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-2 chadreNaM anikkhitteNaMtavokammeNaM saMjameNaMtavasA appANaMbhAvemANepuvvANupuTviMcaramANegAmANugAmaM duijamANe jeNeva susamArapure nagare jeNeva asoyavanasaMDe ujANe jeNeva asoyavarapAyave jeNeva puDhavisilAvaTTao teNeva uvAgacchAmi 2 asogavarapAyavassa heTThA puDhavisilApaTTayaMsi aTThamabhattaM parigiNhAmi, dovi pAe sAhaTuvagdhAriyapANI egapoggalaniviTThadiTThI animisanayaNe IsiMpabbhAragaeNaM kAraNaM ahApanihiehiM gattehiM savviM diehiM guttehiM egArAiyaM mahApaDimaM uvasaMpaJjittANaM viharAmi / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM camaracaMcArAyahANI aniMdA apurohiyA yAvi hotyA, taeNaM se pUraNe bAlatavassI bahupaDipunnAiMduvAlasavAsAiMpariyAgaMpAunittAmAsiyAesaMlehaNAe attANaM jhUsettAsaDiMbhattAIanasaNAchedettA kAlamAse kAlaM kiccA camaracaMcAe rAyahANIe uvavAyasabhAe jAva iMdattAe uvavanne, tae NaM se camare asuriMde asurarAyA ahuNovavanne paMcavihAe pajjattIe pajattibhAvaM gacchai, taMjahA-AhArapajattIe jAva bhaasmnnpjttiie| tae NaM se camare asuriMde asurarAyA paMcavihAe pajjattIe pajattibhAvaM gae samANe ur3e vIsasAe ohiNA Abhoei jAva sohammo kappo, pAsaiyatattha sakkaM deviMdaM devarAyaM maghavaM pAkasAsaNaM sayakkatuM sahassakkhaM vajjapANiM puraMdaraM jAva dasa disAo ujovemANaM pabhAsemANaM sohamme kappe sohammavaDeMsae vimANe sakasi sIhAsaNaMsi jAva divvAI bhogabhogAI bhuMjamANaM pAsai 2 imeyArUve ajjhathie ciMtie patthie manogae saMkappe samuppajjitthA-kesaNaM esa apasthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hirisiriparivajie hINapugnacAuddase jannamamaMimAe eyArUvAe divvAe deviDDIe jAva divve devAnubhAve laddhe patte abhisamantrAgae uppiM appussue divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharai, evaM saMpehei 2 sAmAniyaparisovavannae deve saddAvei 2 evaM vayAsI kesaNaMesa devANuppiyA! apatthiyapatthaejAvabhuMjamANe viharai?,taeNaM te sAmAniyaparisovavannagA devA camareNaM asurideNaM asurarannA evaM vuttA samANA haTTatuTThA jAva hayahiyayA karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matyae aMjaliM kaTTa jaeNaM vijaeNaM vaddhAveti 2 evaM vayAsI-esaNaMdevANuppiyA! sakke deviMde devarAyAjAvaviharai,taeNaMse camare asuriMde asurarAyA tesiM sAmAniyaparisovavannagANaMdevANaMaMtieeyamaTuM socA nisamma Asurutte ruTe kuvie caMDikkie misimisemANe te sAmAniyaparisovavatrae deve evaM bayAsI anne khalu bho! se sakke deviMde devarAyA anne khalu bho! se camare asuriMde asurarAyA, mahiDIe khalu te sake deviMde devarAyA, appaDDie khalu bho! se camare asuriMde asurarAyA, taMicchAmiNaM devANuppiyA! sakaM deviMdaM devarAyaMsayameva accAsAdettaettikaTu usiNe usiNabhUeyAvihotthA, taeNaM se camare asuride asurarAyA ohiM pauMjai 2 mamaMohiNA Abhoei 2 imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjitthA-evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre jaMbUddIvai 2 bhArahe vAse susamArapure nagare asogavanasaMDe ujANe asogavarapAyavassa ahe puDhavisilAvaTTayaMsi aTThamabhattaM paDigihittA egarAiyaM mahApaDimaM uvasaMpajjittANaM vihrti|| . taMseyaMkhalumesamaNaMbhagavaMmahAvIraM nIsAesakaMdeviMdaMdevarAyaMsayameva acAsAdettaettikaTu vaM saMpehei 2 sayanijAo abbhuDhei 2 tA devadUsaMparihei 2 uvavAyasabhAe puracchimilleNaM dAreNaM Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 3/-/2/172 niggacchai, jeNeva sabhA suhammA jeNeva coppAle paharaNakose teNeva uvAgacchai 2 ttA phaliharayaNaM parAmusai 2 ege abIe phaliharayaNamAyAe mahayA amarisaM vahamANe camaracaMcAe rAyahANIe majjhamajjheNaM niggacchai 2 jeNeva tigicchakUDe uppAyapavvae teNAmeva uvAgacchai 2 tA vevviyasamugdhAeNaM samohaNai 2 ttA saMkhejAI joyaNAI jAva uttaraveunniyarUvaM viubbai 2 ttA tAe ukkiTThAe jAva jeNeva puDhavisilApaTTae jeNeva mama aMtei teNeva uvAgacchati 2 mama tikkhutto AvAhiNaM payAhiNaM kareti jAva namaMsittA evaM vayAsI 184 icchAmi NaM bhaMte! tubbhaM nIsAe sakkaM deviMdaM devarAyaM sayameva accAsAdittaettikaDDa uttarapuracchime disibhAge avakkamai 2 veuvviyasamugdhAeNaM samohaNai 2 jAva docaMpi veuvviyasamugdhAeM samohaNai 2 egaM mahaM ghoraM ghorAgAraM bhImaM bhImAgAraM bhAsuraM bhayANIyaM gaMbhIraM uttAsaNayaM kAlaDaratamAsarAsisaMkAsaM joyaNasayasAhassIyaM mahAbodiviuvvai 2 apphoDei 2 vaggai 2 gajjai 2 hayahesiyaM karei 2 hatthagulagulAiyaM karei 2 rahaghaNaghaNAiyaM karei 2 pAyadaddaragaM karei 2 bhUmicaveDayaM dalayai 2 sIhanAdaM nadai 2 uccholei 2 paccholei 2 tipaI chiMdai 2 vAmaM bhuyaM Usavei 2 dAhiNahatthapadesiNIe ya aMguTTaNaheNa ya vitiricchamuhaM viDaMbei 2 mahayA 2 saddeNaM 2 kalakalaraveNaM karei ege abIe phaliharayaNamAyAe uDDuM vehAsaM uppaie, khobhaMte ceva aheloyaM kaMpemANe ca meyanitalaM AkaTTe (sAkaDaM) teva tiriyaloyaM phoDemANeva aMbaratalaM katthai gajjUMto kattha vijuyAyaMte katthai vAsaM vAsamANe katthai raugdhAyaM pakaremANe katthai tamukkAyaM pakaremANe vANamaMtaradeve vittAsemANe joisie deve duhA vibhayabhANe 2 Ayarakkhe deve vipalAyamANe 2 phaliharayaNaM aMbaratalaMsi viyaTTamANe 2 viujjhAemANe 2 tAe ukkiTThAe jAve tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM vIyIvayamANe 2 jeNeva sohamme kappe jeNeva sohammavaDeMsae vimANe jeNeva sabhA sudhammAnA teNeva uvAgacchai 2 egaM pAyaM paumavaraveiyAe karei evaM pAyaM sabhAe suhammAe karei phaliharayaNeNaM mahayA 2 saddeNaM tikkhutto iMdakIlaM AuDei 2 evaM vyAsI kahiNaM bho ! sakke deviMde devarAyA ? kahi NaM tAo caurAsIi sAmAniyasAhassIo ? jAva kahi NaM tAo cattAri caurAsIio AyarakkhadevasAhassIo ? kahi NaM tAo anegAo accharAkoDIo ajja haNAmi ajja mahebhi ajja vahemi ajja mamaM avasAo accharAo vasamuvaNasaMtuttikaTTu taM aniTTaM akaMtaM appiyaM asu0 amaNu0 amaNA0 pharusaM giraM nisirai, tae NaM se sakke deviMde devarAyA taM aniTTaM jAva amaNAmaM assuyapuvvaM pharusaM giraM socA nisamma Asurute jAva misimisemANe tivaliyaM bhiuDiM niDAle sAhaDa camaraM asuriMdaM asurarAyaM evaM vadAsI-ha bho camarA! asuriMdA ! asurarAyA ! apatthiyapatthayA ! jAva hINapunnacAuddasA ajjaM na bhavasi nAhi te suhamatthIttikaTTu tattheva sIhAsanavaragae vajraM parAmusai 2 taM jalataM phuDaMtaM taDataDataM ukkAsahassAI vinamyamANaM jAlAsahassAiM pahuMcamANaM iMgAlasahassAiM pavikkhiramANaM 2 phuliMgajAlAmAlAsahassehiM cakkhuvikkhevadiTThipaDidhAyaM pakaremANaM huyavahaairegateyadippaMtaM jatiNavegaM phullakiMsuyasamANaM mahabbhayaM bhayaMkaraM camarassa asuriMdarasa asurarano bahAe bajraM nisirai / tate se camare asuriMdeM asurarAyA taM jalataM jAva bhayaMkaraM vajramabhimuhaM AvayamANaM pAsai pAsaittA jhiyAti pihAi jhiyAyittA pihAittA taheva saMbhaggamauDaviDae sAlaMbahatthAbharame Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 3, vargaH-, uddezakaH-2 185 uDpAe ahosire kakkhAgayaseyaMpi va vinimmuyamANe 2 tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejANaM dIvasamuddANaM majhaM majheNaM vIIvayamANe 2 jeNeva jaMbUddIve 2 jAva jeNeva asogavarapAyave jeNeva mama aMtie teNeva uvAgacchai 2 tA bhIe bhayagaggarasare bhagavaM saraNamiti buyamANe mamaM doNhavi pAyANaM aMtaraMsi vegeNa smovddie| vR. 'dANAmAe'tti dAnamayyA, 'chaumatthakAliyAe'ttichadmasthakAla evachadmasthakAlikA tasyAM 'dovipAe sAhRTu'tti saMhatya-saMhRtau kRtvA, jinamudrayetyarthaH, 'vagdhAriyapAnitipralambitabhujaH, 'IsiMpadabhAragaeNaM ti prAgbhAraH-agratomukhabhavanatatvam 'ahApanihiehiM gattehiM'ti 'yatApranihitaiH' yathAsthitaiH / 'vIsasAe'tti svabhAvata eva / 'pAsai ya tattha'tti pazyati ca tatra-saudharmakalpe 'madhavaM ti madhA-mahAmeghAste yasya vaze santyasau madhavAnatastaM 'pAgasAsaNaM'ti pAko nAma balavAn ripustaM yaH zAsti-nirAkarotyasau pAkazAsano'tastaM 'sayakkauM' tizataM kratUnAM-pratimAnAmabhigrahavizeSANAM zramaNopAsakapaJcamapratimArUpANAM vA kArtikazreSThibhavApekSayA yasyAsau zatakraturatastaM 'sahassakkhaM ti sahasramakSNAM yasyAsau sahasrAkSo'tastam, indrasya kila mantriNAMpaJcazatAni santi, tadIyAnAM cAkSNAmindraprayojanavyAptatayendrasambandhitvena vivakSaNAttasya sahAkSatvamiti puraMdaraM ti asurAdipurANAM dAraNAt purandarastaM 'jAva dasa disAo'tti iha yaavtkrnnaat| dAhiNaDDalogAhivai battIsavimANasayasahassAhivaiM erAvaNavAhaNaM suriMdaM arayaMbaravatthagharaM' arajAMsica tAni ambaravastrAnica-svacchatayA''kAzakalpavasanAni arajo'mvarAni tAni dhArayati yaH sa tathA tam, 'AlaiyamAlamauDaM' AlagitamAlaM mukuTaM yasya sa tathA taM 'navahemacArucittacaMcalakuNDalavilihilamANagaMDaM' navAbhyAmiva hemnaH satkAbhyAM cArucitrAbhyAM caJcalAbhyAM kuNDalAbhyAM vilikhyamAnau gaNDau yasyasa tathA tam, ityAdi tAvadvAcyaM yAvat 'divveNaM teeNaM divvAe lesAe'tti, atha yatra yatparivAraM yatkurvANaM cataM pazyati tathA darzayitumAha - 'apatthiyapatthae'tti aprArthiHtaM prArthaHyate yaH sa tathA 'duraMtapaMtalakkhaNe'tti durantAniduSTAvasAnAni ata eva prAntAni-amanojJAni lakSaNAni yasya sa tathA 'hInapunacAuddase'tti hInAyAMpuNyacaturdazyAMjAto hInapuNyacAturdazaH, kila caturdazI tithi puNyAjanmAzritya bhavati, sAcapUrNA atyantabhAgyavatojanmani bhavati ata aakroshtoktN-'hiinpunncaauddse'tti| mamaMti mama asyAm etadrUpAyAM divyAyAM devauM satyAM, tathA divye devAnubhAgelabdhe prApte abhisamanvAgate sati 'appiM"ti mamaiva / 'appussue'ttialpautsukyaH acchAsAittae'tti 'atyAzAtayituM' chAyAyA bhraMzayitumiti 'usiNe'tti uSNaH kopasantApAt, kopasantApajaM coSNatvaM kasyacitsvabhAvato'pi syAdityAha-'usiNabhUe'tti asvAbhAvikamauSNyaM prApta ityarthaH, "ege'ttisahAyAbhAvAt, ekatvaM cabahuparivArabhAve'vi vivakSitasahAyAbhAvadvayavahArato bhavatItyataAha-'abiie'tti advitIyo DimbharUpamAtrasyApidvitIyasyAbhAvAditi / 'egaMmahaM'tikahAM mahatIM bondImiti yogaH 'ghoraM'ti hiMsAM, katham? -yato ghorAkArAM' hiMsAkRti 'bhIma'ti bhImAM' vikarAlatvena bhayajanikAM, katham ya-yato 'bhImAkArAM' bhayajanakAkRtiM 'bhAsuraM'ti bhAsvarAM 'bhayANIya'ti bhayamAnItaM yayA sA Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 3/-/2/172 bhayAnItA'tastAm, athavA bhayaM bhayahetutdAnIkaM tatparivArabhUtamulkAsphuliGgAdi sainyaM yasyAH sA bhayAnIkA'tastAM 'gaMbhIraM' ti gambhIrAM vikIrNAvayavatvAt 'uttAsaNayaM 'tti uttrAsanikAM 'sI udvege' iti vacanAt smaraNenApyudvegajanikAM 'mahAbodi' nti mahAprabhAvatanum 'apphoDei' ti karAsphoTaM karoti 'pAyadaddaragaM' ti bhUmeH pAdenAsphoTanam 'uccholei' tti agratomukhAM capeTAM dadAti 'paccholei' tti pRSThatomukhAM capeTAM dadAti 'tivaI chiMdai' tti malla iva raGgabhUmau tripadIcchedaM karoti 'Usavei' tti ucchataM karoti 'viDaMbei' tti vivRtaM karoti 'sAkahaMteva' tti samAkarSayanniva 'viujjhAemANe' tti vyudrAjamAnaH- zobhamAno vijRmbhamANo vA vyudrAjayan vA'mbarataleparigharatna- miti yogaH " 'iMdakIla 'tti gopurkpaattyugsndhiniveshsthaanm| 'nAhi te' tti naiva tava / 'phuliMgajAle' tyAdi sphuliGgAnAM jvAlAnAM ca yA mAlAstAsAM ca yAni sahAni tAni yathA taiH, cakSurvikSepazca-cakSurbhramaH dRSTipratighAtazca-darzanAbhAvaH cakSurvikSepa dRSTipratighAtaM tadapi kurvat, 'api' vizeSaNasamuccaye 'hutavahe' tyAdi, hutavahAtirekeNa yattejastena dIpyamAnaM yattattathA 'jaiNavegaM 'ti jayI zeSavegavadvegajayI vego yasya tattathA 'mahamayaM' ti mahatAM bhayamasmAditi mahadbhayaM kasmAdevamityata Aha- 'bhayaGkaraM' bhayakartR / 'jhiyAi' tti dhyAyati kimetat ? iti cintayati, tathA 'pihAi' tti 'spRhayati' yadyevaMvidhaM praharaNaM mamApi syAdityevaM tadabhilaSati svasthAnagamanaM vA'bhilaSati, athavA 'pihAi' tti akSiNI pidhatte - nimIlayati, 'pihAi jhiyAi'tti pUrvoktameva kriyAdvayaM vyatyayena karoti, anena ca tasyAtivyAkulatoktA, 'taheva 'tti yathA dhyAtavAMstathaiva tatkSaNa evatyarthaH, 'saMbhaggamauDaviDave 'tti saMbhagno mukuTaviTapaH- zekharakavistAro yasya sa tathA / 'sAlaM hatyAbharaNe' tti saha Alambena pralambena varttante sAlambAni tAni hastAbharaNAni yasyAdhomukhagamanavazAdasau sAlambahastAbharaNaH 'kakkhAgayaseyaMpiva'tti bhayAtirekAtkakSAgataM svedamiva muJcayan, devAnAM kila svedo na bhavatIti saMdarzanArthaH pivazabdaH 'jhatti vegeNaM' ti vegena samavapatitaH kathaM ? - 'jhagiti' jhaTitikRtvA - yU. (173) tae NaM tassa sakka rasa deviMdassa devarannoimeyArUve ajjhatthie jAva samuppajitthAno khalu pabhU camare asuriMde asurarAyA no khalu samatye camare asuriMde asurarAyA no khalu visae camarassa asuriMdarasa asuraranno appaNo nissAe uDDuM appaittA jAva sohammo kappo / nannattha arihaMte vA arihaMtaceiyAni vA anagAre vA bhAviyappaNo nIsAe uDDuM uppayati jAva sohammo kappo, taM mahAdukkhaM khalu tahArUvANaM arahaMtANaM bhagavaMtANaM anagArANaya accAsAyaNAettikaTTu ohiM pauMjati 2 mamaM ohiNA Abhoeti 2 hA hA aho hato'hamaMsittikaTTu tAe ukkiTThAe jAva divvAe devagatIe vajrassa vIhiM anugacchamANe 2 tiriyamasaMkhejANaM dIvasamuddANaM majjhamajjheNaM jAva jeNeva asogavarapAyave jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchai 2 mamaM cauraMgulamasaMpattaM vajraM paDisAharai / ghR. 'pabhu' tti zaktaH 'samatye' tti saGgataprayojanaH 'hA hA' ityAdeH saMskAro'yaM hA hA aho hato'hamasmIti kRtvA, vyaktaM caitat / mU. (174) aviyAI me goyamA! muTThivAeNaM kesagge vIitthA, tae NaM se sakke deviMde devarAyA vajraM paDisAharitA mamaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei 2 vaMdai namasai 2 evaM 186 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-2 187 vayAsI-evaM khalu bhaMte ! ahaM tubbhaM nIsAe camareNaM asurideNaM asurarannA sayeva acAsAie, tae NaM mae parikuvieNaM samANeNaM camarassa asuriMdassa asuraratro vahAe vajje nisaTTe, tae NaM me imeyArUve ajjhasthie jAva samuppajisthA-no khalu pabhU camare asuriMde asurarAyA taheva jAva ohiM pauMjAmi devANuppie ohiNA Abhoemi hA hA aho hatomItikaTutAe ukkiTThAe jAva jeNevadevANuppie teNeva uvAgacchAmi devANuppiyANaM cauraMgulamasaMpattaMvajaM paDisAharAmivajjapaDisAharaNaTTayAe NaM ihamAgae iha samosaDhe iha saMpatte iheva aja uvasaMpajjittA NaM vihraami| taM khAmemiNaM devANuppiyA! khamaMtu NaM devANuppiyA! khamaMtu marahaMtu NaM devANuppiyA! nAibhujo evaM pakaraNayAettikaTu mamaM vaMdai namasai 2 uttarapuracchimaM disIbhAgaM avakkamai 2 vAmeNaM pAdeNaM tikkhutto bhUmiM dalei 2 camaraM asuriMdaM asurarAyaM evaM vadAsI-mukko'si NaM bho camarA! asuriMdA asurarAyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa pabhAveNaM na hi te dANiM mamAo bhayamatthIttika? jAmeva disiM pAunbhUe tAme va disiNpddige| vR. 'aviyAI ti, 'apica' ityabhyucaye 'AiMti vAkyAlaGkAre 'muDivAeNaM tiativegena vajragrahaNAya yo muSTebandhana vAta utpanno'sau muSTivAtastena muSTivAtena 'kesagge'tti kezAgrAni 'vIitthA' vIjitavAn / 'ihamAgae'tti tiryagloke 'iha samosaTTe'tti susamArapure 'iha saMpatte'tti udyAne 'iheva'tti ihaivodyAne 'ajeti 'adya' asminnahani athavA he Arya!-pApakarmabahirbhUta ! 'Arya!' vA svAmin ! ! 'uvasaMpajjittA gaM'ti 'upasaMpadya' upasaMpanno bhUtvA viharAmi' varte _ 'nAibhujjo'tti naiva bhUyaH 'evaM pakaraNayAe'tti evaM prakaraNatAyAM vatiSya iti zeSaH, 'dANiM ti idAnIM sampratItyarthaH ||ih leSTvAdikaM pudgalaM kSiptaM gacchantaM kSepakamanuSyastAvadrahItuM nazaknotIti 6zyate, devastu kiM zaknoti? yena zakreNa vajraMkSiptaM saMhataMca, tathA vajraM cedgRhItaM camaraH kasmAnna gRhIta ityabhiprAyataH prastAvanopetaM praznottaramAha mU. (175) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati 2 evaM vadAsi-deve NaM bhaMte mahiDDIe mahajjutIe jAva mahAnubhAge puvvAmeva poggalaM khivittA pabhU tameva anupariyaTTittANaM gihittae?, haMtA pbhuu| se keNadveNaM bhaMte ! jAva giNhittae ?, goyamA ! poggale nikkhitte samANe puvAmeva sigghagatI bhavittA tato pacchA maMdagatIbhavati, deveNaM mahiDIe pubbiMpiya pacchAvi sIhe sIhagatI ceva turiyaturiyagatI ceva / se teNaTeNaM jAva pabhU gennhitte| jati NaM bhaMte ! deviMde mahiddIe jAva anupariyaTTittA NaM geNhittae kamhANaM bhaMte ! sakkeNaM deviMdeNaM devaranA camare asuride asurarAyAno saMcAtie sAhatthiM geNhittae?, goyamA! asurakumArANaM devANaM ahe gativisae sIhe 2 ceva turie 2 ceva udgha gativisae appe 2 ceva maMde maMde ceva vaimAniyANaM devANaM ur3e gativisae sIhe 2 ceva turie 2 ceva ahe gativisae appe 2 ceva maMde 2 ceva, jAvatiyaM khettaM sakke deviMde devarAyA uda uppayati ekkeNaM samaeNaM taM vaje dohiM, javaje dohiM taM camare tihiM, savvatthove sakkassa deviMdassa devarano uDDaloyakaMDae aheloyakaMDae saMkhejjaguNe, jAvatiyaM khettaM camare asuridai asurarAyA ahe ovayati ekkeNaM samaeNaM taM sakke dohiMjaM sakke dohiM taM vaje tihiM, savvatthove samarassaasuriMdassaasuraranno aheloyakaMDae uDaloyakaMDae saMkhejaguNe Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 3/-/2/175 evaM khalu goyamA ! sakkeNaM deviMdeNaM devarannA camare asuriMde asurarAyA no saMcAtie sAhatthi geNhittae / 188 sakkarasa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno uDDuM ahe tiriyaM ca gativisayassa kayare 2 hiMto appe vA bahue vA tulle vA visesAhie vA ?, goyamA ! savvatthovaM khettaM sakke deviMde devarAyA ahe ovayai ekkeNaM samaeNaM tiriyaM saMkhejje bhAge gacchai uDDuM saMkheje bhAge gacchai / camarassa NaM bhaMte! asuriMdassa asuraranno uDDuM ahe tiriyaM ca gativisayassa kayare 2 hiMto appe vA bahu vA tulle vA visesAhie vA ?, goyamA ! savvatthovaM khettaM camare asuriMde asurarAyA uDDuM uppayati ekkeNaM samaeNaM tirayaMsaMkheje bhAge gacchai ahe saMkheje bhAge gacchai, vajraM jahA sakkarasa deviMdassa taheva navaraM visesAhiyaM kAyavvaM // sakkarasa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayarera hiMto appe vA bahue vA tulle vA visesAhie vA ?, goyamA ! savvatthove sakkassa deviMdarasa devaranno uDa uppayaNakAle ovayaNakAle saMkheJjaguNe / camarassavi jahA sakkassa navaraM savvatthove ovayaNakAle uppayaNakAle saMkhejaguNe / vajrassa pucchA, goyamA ! savvatthove uppayaNakAle ovayaNakAle visesAhie / / eyassa NaM bhaMte! vajrassa vajrAhivaissa camarassa ya asuriMdassa asurarano ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayarerahiMto appevA 4?, goyamA ! sakkassa ya uppayaNakAle camarassa ya ovayaNakAle ee NaM donnivitullA savvatthovA, sakkassa ya ovayaNakAle vajjassa ya uppayaNakAle esa NaM doNhavi tulle saMkhejaguNe camarassa u uppayaNakAle vajjarasa ya ovayaNakAle esaNaM doNhavi tulle visesaahie| vR. 'bhaMte!' ityAdi, 'sIhe' tti zIghro vegavAn, sa ca zIghragamanazaktimAtrApekSayA'pi syAdata Aha- 'sIhagaI ceva 'tti zighragatireva nAzIghragatirapi, evaMbhUtazca kAyApekSayA'pi syAdata Aha-'turiya'tti tvaritaH tvarAvAn, sa ca gateranyatrApi syAdityata Aha- 'turiyagai' tti 'tvaritagati' mAnasautsukyapravartitavegavadgatiriti, ekArthA vaite zabdAH 'saMcAie 'tti zakitaH 'sAhatthi'nti svahastena / 'gaivisae'tti, iha yadyapi gatigocarabhUtaM kSetraM gativiSayazabdenocyate tathA'pi gatireveha gRhyate, zIghrAdivizeSaNAnAM kSetre'yujyamAnatvAditi, 'sIhe' tti zIghro vegavAn, sacAnaikAntiko'pi syAdata Aha- 'sIhe ceva' tti zIghra eva, etadeva prakarSavRttipratipAdanAya paryAyAntareNAha- tvaritastvaritazcaiveti, 'appe appe ceva'tti atizayenAlpo'tistoka ityarthaH, 'maMde maMde ceva 'tti atyantamandaH, etena ca devAnAM gatisvarUpamAtramuktam // etasmiMzca gatisvarUpe sati zakravajracamarANAmekamAne UrdhvAdI kSetre gantavye yaH kAlabhedo bhavati taM pratyekaM darzayannAha - 'jAvaiya' mityAdi, athendrasyordhvAdhaH kSetragamane kAlabhedamAha - 'savvatthove sakkasse' tyAdi, 'sarvastokaM' svalpaM zakrasya urdhvalokagamane kaNDakaM kAlakhaNDaM Urdhvaloka- kaNDakaM Urdhvokagamane'tizIghratvAttasya, adholokagamane kaNDakaM - kAlakhaNDamagholokakaNDakaM saGkhyAtaguNaM, UrdhvalokakaNDakApekSayA dviguNamityarthaH, adholokagamane zakrasya mandagatitvAt, dviguNatvaM ca 'sakkassa uppayaNakAle camarassa ya ovayaNakAle ee NaM donnivi tullA' tathA 'jAvatiyaM Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:, uddezakaH-2 khettaM camare 3 ahe ovayai ikkeNaM samaeNaM taM sakko dohiM' ti vakSyamANavacanadvayasAmarthyAllabhyamiti, 'jAvaiya'mityAdisUtradvayamadhaH kSetrApekSaM pUrvavadvayAkhyeyaM, 'evaM khalu' ityAdi ca nigamanam / atha zakrAdInAM pratyekaM gatikSetrasyAlpabahutvopadarzanAya sUtratrayamAha- 'sakkasse' tyAdi, tatra Urddhamadhastiryakca yo gativiSayo- gativiSayabhUtaM kSetramanekavidhaM tasya madhye kataro gativiSayaH katarasmAdativiSayAtsakAzAdalpAdi ? iti praznaH, uttaraM tu sarvastokamadhaH kSetraM samayenAvapatati, adho mandagatitvAcchannasya, 'tiriyaM saMkhejje bhAge gacchai 'tti kalpanayA kilaikena samayena yojanamadho gacchati zakraH, tatra ca yojane dvidhAkRte dvau bhAgau bhavataH, tayozcaikasmin dvibhAge mIlite trayaH saGghayeyA bhAgA bhavanti atastAn tiryag gacchati, sArddha yojanamityarthaH, tiryaggatau tasya zIghragatitvAt, 'uDDuM saMkhejje bhAge gacchatti yAn kila kalpanayA trIn dvibhAgAMstiryaggacchati teSu caturthe'nyasmin dvibhAge mIlite catvAro dvibhAgarUpAH saGkhyAtabhAgAH saMbhavanti atastAnUddha gacchati / atha kathaM sUtre saGkhyAtabhAgamAtragrahaNe satIdaM niyatabhAgavyAkhyAnaM kriyate ?, ucyate, 'jAvaiyaM khettaM camare 3 ahe ovayai ekkeNaM samaeNaM taM sakke dohiM', tathA 'sakkassa uppayaNakAle camarassa ovayaNakAle ete NaM donnivi tullA' iti vacanato nizcIyate zakro yAvadaghI dvAbhyAM samayAbhyAM gacchati tAvadUrddhamekeneti dviguNamadhaH kSetrAdUrdhvakSetraM, etayozcApAntarAlavartti tiryak-kSetramato'pAntarAlapramANenaiva tena bhavitavyamityadhaH kSetrApekSayA tiryakkSetraM sArddha yojanaM bhavatIti vyAkhyAtaM, Aha ca cUrnikAraH-'egeNaM samaeNaM ovayai ahe joyaNaM egeNeva samaeNaM tiriyaM divaDuM gacchai uDDuM do joyaNAni sakko 'tti / 'camarasa 'mityAdi 'savvatthovaM khettaM camare 3 uGkaM uppayai ekkeNaM samaeNaM' ti, Urdhvagatau mandagatitvAttasya, tacca kila kalpanayA tribhAganyUnaM gavyUtatrayaM, 'tiriyaM saMkhece bhAge 'tti tasminneva pUrvokte tribhAganyUnagavyUtatraye dvigunite ye yojanasya saGghayeyA bhAgA bhavanti tAn gacchati, tiryaggatI zIghrataragatitvAttasya, 'ahe saMkheje bhAge gacchaiti pUrvokte tribhAgadvayanyUne gavyUtaSaTke tribhAganyUnagavyUtatraye mIlite ya saGkeyabhAgA bhavanti tAn gacchati, yojanadvayamityarthaH atha kathaM saGkhyAta bhAgamAtropAdAne niyatasaGghayeyabhAgatvaM vyAkhyAyate ?, ucyate, zakrasyorddhagatezcamarasya codhogateH samatvamuktaM, zakrasya corddhagamanaM samayena yojanadvayarUpaM kalpitamatazcamarasyAdhogamanaM samayena yojanadvayamuktaM, tathA 'jAvaiyaM sakke 3 uDDuM uppayai egemaM samaeNaM taM vajjaM dohiM jaM vajraM dohiM taM camare tihiM ti vacanasAmarthyAt pratIyate zakrasya yadUrdhva gatikSetraM tasya tribhAgamAtrarUpaM camarasyorddhagatikSetramato vyAkhyAtaM tribhAganyUnatrigavyUtamAnaM taditi, UrdhvakSetrAdhogatikSetrayozcApAnatarAlavartti tiryakkSetramitikRtvA tribhAgadvayanyUnaSaDagavyUtamAnaM tadvayAkhyAtamiti / 189 yaca cUrnikAreNoktaM 'camaro uDDuM joyaNa' mityAdi tannAvagataM, 'vajraM jahA sakkarasa taheva' tti vajramAzritya gativiSayasyAlpabahutvaM vAcyaM yathA zakrasya tathaiva, vizeSadyotanArthaM tvAha- 'navaraM visesAhiyaM kAyavvaM 'ti, taccaivam- 'vajrassa NaM bhaMte ! uDDuM ahe tiriyaM ca gaivisayassa kayare kayarehiMto appe vA 4 ?, goyamA ! savvatthovaM khettaM vaje ahe ovayai ekkeNaM samaeNaM tiriyaM visesAhie bhAge gacchai uDDa visesAhie bhAge gacchai 'tti, vAcanAntare tu etatsAkSAdevoktamiti, " Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 3/-/2/175 asyAyamarthaH - sarvastokaM kSetraM vajramadho vrajatyekena samayena, adho mandagatitvAttasya vajrasyasa, tajjakila kalpanayA tribhAganyUnaMyojanaM, tiryak tacca vizeSAdhikau bhAgau gacchati, zIghrataragatitvAt tau ca kila yojanasya dvau tribhAgau vizeSAdhikau satribhAgaM gavyUtatrayamityarthaH, tathordhvaM vizeSAdhikau bhAgau gacchati, yau kila tiryagvizeSAdhikau bhAgau gacchati tAvevorddhagatau kiJcidvizeSAdhikI, Urddhagatau zIghrataragatitvAtparipUrNa yojanamityarthaH, atha kathaM sAmAnyato vizeSAdhikatve'bhihite niyatabhAgatvaM vyAkhyAyate ?, ucyate, 'jAvaiyaM camare 3 ahe ovayai ekkeNaM samaeNaM tAvaiyaM sakke dohiM jaM sakke dohiM taM vajre tihiM ti vacanasAmarthyAcchakrAdhogatyapekSayA vajrasya tribhAganyUnAdhogatirlabdheti tribhAganyUnaM yojanamiti sA vyAkhyAtA, tathA 'sakkassa ovayaNakAle vajrassa ya uppayaNakAle esa NaM doNhavi tulle' iti vacanAdavasIyate yAvadekena samayena zakro'dho gacchati tAvadvajramUrdhva zakrazcaikenAdhaH kila yojanaM evaM vajramUrddha yojanamitikRtvordhvayojanaM tasyoktaM, urdhvadhogatyozca tiryaggaterapAntarAlavartitvAttadapAntarAlavartteva satribhAgagavyUtatrayalakSaNaM tiryaggatipramANamuktamiti / anantaraM gativiSayasya kSetrasyAlpabahutvamuktaM, atha gatikalasya tadAha- 'sakkassa Na' mityAdi sUtratrayaM / sakrAdInAM gatikAlasya pratyekamalpabahutvamuktaM atha parasparApekSayA tadAha- 'eyassa gaM bhaMte! vajrasse' tyAdi, 'eeNaM binnivi tulla' tti zakracamarayoH svasthAnagamanaM prati vegasya samatvAdutpatanAvapatanakAlau tayostulyau paraspareNa, 'savvatthova' tti vakSyamANApekSayeti, tathA 'sakkasse' tyAdI 'esa dohavi tulle' tti ubhayorapi tulyaH zakrAvapatanakAlo vajrotpAtakAlasya tulyaH vajrotpAtakAlazca zakrAvapatanakAlasya tulya ityarthaH, 'saMkhejjaguNe' tti zakrotpAtacamarAvapAtakAlapekSayA evamanantarasUtramapi bhAvanIyam // 190 mU. (176) tae NaM camare asuridai asurarAyA vajra bhayavippamukke sakkeNaM devideNaM devaranA mahayA avamANeNaM avamAnie samANe camaracaMcAe rAyahANIe sabhAe suhammAe camaraMsi sIhAsaNaMsi ohayamaNasaMkappe ciMtAsoyasAgarasaMpaviDe karayalapalhatthamuhe aTTajjhANovagae bhUmigayadiTThIe jhiyAti, tate NaM taM camaraM asuriMdaM asurarAyaM sAmAniyaparisovavannayA devA ohayamaNasaMkapaM jAva jhiyAyamANaM pAsaMti 2 karayala jAva evaM kyAsi kiNaM devANuppiyA! ohayamaNasaMkappA jAva jhiyAyaha? tae NaM se camare asuriMde asura0 te sAmAniyaparisovavannaee deve evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA ! mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM nIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva accAsAdie, tae NaM teNaM parikuvieNaM samANeNaM mamaM vahAe bajje nisiTTe taM bhaddannaM bhavatu devANuppiyA! samaNassa bhagavao mahAvIrassa jassa mamhiMmanupabhAveNa akine avvahie aparitAvie ihamAgae iha samosaDDe iha saMpatte iheba ajaM uvasaMpaJjittA gaM viharAmi taM gacchAmoNaM devANuppiyA! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva pajjavAsAmottikaTTu causaThThIe sAmAniyasAhassIhiM jAva savviDDIe jAva jeNeva asogavarapAyave jeNeva mama aMtie teNeva uvAgacchai 2 mamaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM jAva namaMsittA evaM vadAsi / evaM khalu bhaMte! mae tubdhaM nIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva aJccAsAdie jA taM bhaddaM NaM bhavatu devANuppiyANaM mahiM jassa aNupabhAveNaM akiTTe jAva viharAmi taM khAmemi NaM devANuppiyA Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 3, varga:-, uddezakaH-2 191 jAva uttarapuracchimaM disIbhAgaM avakkamai 2 tAjAva battIsaibaddhaM naTTavihiM uvadaMsei 2 jAmeva disiM pAubbhUe tAmeva disaMpaDigae, evaM khalu goyamA! camareNaM asurideNa asurarannA sA divvA deviTI laddhA pattA jAva abhisamannAgayA, ThitI sAgarovamaM, mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMtaM kaahiti|| vR.'ohayamaNasaMkappettiupahato-dhvasto manasaHsaGkalpo-darpaharSAdiprabhavo vikalpo yasya sa tathA, 'ciMtAsogasAgaramanupaviTetti cintA-pUrvakRtAnusmaraNaM zoko-dainyaM tAveva sAgara iti vigraho'tastaM 'karatalapalhatthamuhe "tti karate paryastaM-adhomukhatayA nyastaM mukhaM yena sa tathA, 'jassamamhi manubhAveNaM ti yasya prabhAveNa ihAgato'smi-bhavAmIti yogaH, kiMbhUtaH sannityAha'akiDe'tti 'akRSTaH' avilikhitaH akliSTo vA-abAdhito nirvednmityrthH|| etadeva kathamityAha-'avvahie'ttiavyathitaH,atADitatve'pijvalanakalpakulizasanikarSAtparitApaH syAdatastaM niSedhayannAha- 'aparitAvie'tti, ihamAgaetyAdi vivakSayApUrvavadvayAkhyeyaM, 'iheva aje'tyAdi, ihaivasthAne 'adya' asminnahani 'upasaMpadya' prazAnto bhUtvA viharAmIti pUrvamasurANAM bhavapratyayo vairAnubandhaH saudharmagamane heturuktaH, atha tatraiva hetvantarabhidhAnAyAha mU. (177) kiM pattie NaM bhaMte! asurakumArA devA urlDa uppayaMti jAva sohammo kappo?, goyamA! tesiNaM devANaM ahuNovavanagANa vA carimabhavatthANa vA imeyAsave ajjhathie jAva samuppajai-ahoNaM amhehiM divvA deviDDI laddhA pattA jAva abhisamantrAgayAjArisiyANaM amhehiM divyA deviDDI jAva abhisamannAgayA tArisiyA NaM sakkeNaM devideNaM devaranA divyA diviDDI jAva abhisamannAgayAjArisiyANaMsakkeNadevideNaM devaranA jAva abhisamantrAgayA tArisiyANaMamhehivi jAva abhisamantrAgayA taMgacchAmoNaM sakkassa deviMdassa devarannoaMtiyaMpAubbhavAmo pAsAmo tAva sakkassa deviMdassa devaranno divvaM devihiM jAva abhisamannAgayaM pAsatu tAva amhavi sake deviMde devarAyA divvaM devihiM jAva abhisamannAgayaM / taM jANAmo tAva sakkassa deviMdassa devaranno divvaM deviSTuiM jAva abhisamannAgayaM jANau tAva amhavi skke devide devarAyA divvaMdeviDiMjAva abhisamannAgayaM, evaM khalu goyamA! asurakumArA devA uddhaM uppayaMti jAva sohammo kappo / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| tu. kiM pattiyanna'mityAdi, tatra 'kiMpattiyaMti kaH pratyayaH kAraNaM yatra tat kiMpratyayam 'ahuNovavannANaM ti utpannamAtrANAM carimabhavatthANavattibhavacaramabhAgasthAnAM? cyavanAvasara ityrthH|| zatakaM-3 uddezakaH-2 samAptaH -zatakaM-3 uddezakaH-3:vR. dvitIyoddezake camarotpAta uktaH, sa ca kriyArUpo'taH kriyAsvarUpAbhidhAnAya tRtIyoddezakaH, saca mU. (178) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAma nagare hotyA jAva parisA pddigyaa| Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 bhagavatIaGgasUtraM 3/-/3/178 teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM jAva aMtevAsI maMDiyaputte nAmaM anagAre pagatibhaddae jAva pajuvAsamANe evaM vadAsI-kati NaM bhaMte ! kiriyA pannattA?, maMDiyaputtA! paMca kiriyAo pannattAo, taMjahA kAiyA ahiMgaraniyA pAusiyA pAriyAvaniyA paannaaivaaykiriyaa| kAiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA pannatA?, maMDiyaputtA ! duvihA pannattA, taMjahAaNuvarayakAyakiriyA ya duSpauttakAyakiriyA ya / ahiMgaraniyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA pannattA?, maMDiyaputtA ! duvihA pannattA, taMjahA-saMjoyaNAhigaraNakiriyA ya nivvattaNAhigaraNakiriyA ya / pAosiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA pannattA?, maMDiyaputtA! duvihA pannattA, taMjahA-jIvApAosiyA ya ajIvapAdosiyA ya / pAriyAvaniyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA pannatA?, maMDiyaputtA ! duvihA pannattA, taMjahA-sahatthapAriyAvaniyAya parahatthapAriyAvaniyA ya pANAivAyakariyANaM bhaMte! kaivihA pannattA?, maMDiyaputtA! duvihA pannatA, taMjahA-sahatthapA0 parahatthapA0 kiriyA y|| vR. 'teNaMkAleNa mityAdi tatra paMcakiriyAotti karaNaM kriyAkarmabandhanibandhanAceSTetyarthaH 'kAiya'tti cIyata iti kAyaH-zarIraM tatra bhavA tena vA nirvRttA kAyikI 1, 'ahigaraniya'tti adhikriyate nakarAdiSvAtmA'nenetyadhikaraNaM-anuSThAnavizeSaH bAhayaM vA vastu cakrakhaGgAdi tatra bhavA tena vA nivRttetyAdhikaranikI 2, "pAusiya'tti pradveSo-matsarastatra bhavA tena vA nivRtta sa eva vA prAdveSikI 3, pAritAvaniya'tti paritApanaM paritApaH-pIDAkaraNaMtatrabhavA tena vA nirvRttA tadeva vA pAritApanikI 4, 'pAritAvaniya'tti prANAtipAtaH-prasiddhastadviSaya kriyAprANAtipAta eva vA kriyA prANAtipAtakriyA 5 / _ 'anuvarayakAyakiriyA yatti anuparataH-aviratastasya kAyakriyA'nuparatakAyakriyA, iyamaviratasya bhavati, "dupapauttakAyakiriyA yatti duSTaM prayukto duSprayuktaH sa cAsau kAyazca duSprayuktakAyastasya kriyAduSprayuktakAyakriyA, athavA duSTaMprayuktaM-prayogoyasya saduSprayuktastasya kAyakriyA duSpayuktakAyakriyA, iyaM pramattasaMyatasyApi bhavati, viratimataH pramAde sati kAyaduSTaprayogasya sadbhAvAt, 'saMjoyaNAhigaraNakiriyA ya'tti saMyojanaM halagaraviSakUTayavAdyaGgAnAM pUrvanirttitAnAM mIlanaM tadevAdhikaraNayakriyA sNyojnaadhikrnnkriyaa| nivvattamAhigaraNakiriyA yatti, nirvartanaM-asizaktitomarAdInAM niSpAdanaM tadevAdhikaraNakriyA nirvartanAdhikaraNakriyA, 'jIvapAosiyAya'ttijIvasya-AtmaparatadubhayarUpasyopari niSpAdanaM tadevAdhikaraNakriyA nivarttanAdhikaraNakriyA, 'jIvapAosiyA ya'tti ajIvasyopari pradveSAdyA kriyApradveSakaraNameva vA, 'sahatthapAritAvaniyA yattisvahastena svasya parasya tadubhayasya vA paritApanAd-asAtodIraNAdyA kriyA paritApanAkaraNameva vA sA svhstpaaritaapnikii| evaM parahastapAritApanikyapi, evaM prANAtipAtakriyA'pi / uktA kriyA, atha tajanyaM karma tadvedanAM cAdhikRtyAhamU. (179) puTviMbhaMte! kiriyA pacchA vedaNA pubbiM vedaNA pacchA kiriyA?, maMDiyaputtA puTviM kiriyA pacchA cedaNA, no pubbiM vedaNA pacchA kiriyA // asthi NaMbhaMte ! samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kaJjai?, haMtA! atthi| kahaM gaM bhaMte! sama Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 193 zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-3 gANaM niggaMthANaM kiriyA kajai?, maMDiyaputtA! pamAyapaccayAjoganimittaMca, evaMkhalu samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kaJjati / / vR. 'puci bhaMte !' ityAdi kriyA karaNaM tajjanyatvAtkarmApi kriyA, athavA kriyata iti kriyA karmaiva, vedanA tu karmaNo'nubhavaH, sA ca pazcAdeva bhavati, karmapUrvakatvAttadanubhavasyeti / atha kriyAmeva svAmibhAvato nirUpayannAha-asthiNa mityAdi, astyayaM pakSo yaduta kriyA kriyate-kriyA bhavati, pramAdapratyayAt tathA duSprayuktakAyakriyAjanyaM karma, yoganimittaM ca yathairyApathikaM karma / kriyAdhikArAdidamAha mU.(181)jIveNaM bhaMte sayA samiyaM eyati veyati calati phaMdai ghaTTa khubbai udIraitaM taMbhAvaM pariNamati?, hantA! maMDiyaputtA! jIveNaMsayA samiyaMeyati jAvataMtaMbhAvaMpariNa-mai jAvaM caNaM bhaMte ! se jIvesayA samitaM jAva pariNamai tAvaMca NaM tassa jIvassa aMte aMtaki-riyA bhavati?, no tiNaDhesamaDhe, sekeNaDheNaM bhaMte! evaM budhai-jAvaMcaNaM se jIvesayA samitaMjAva aMte aMtakiriyA na bhavati?, maMDiyaputtA? jAvaMcaNaM se jIve sayA samitaMjAva pariNamati tAvaMca NaM se jIve AraMbhai sAraMbhai samAraMbhai AraMbhe vaTTai sAraMbhe vaTTai samAraMbhe vaTTai AraMbhamANe sAraMbhamANe samAraMbhamANe AraMbhe vaTTamANe sAraMbhe vaTTamANe samAraMbhe vaTTamANe bahUNaM pANANaM bhUyANaM jIvANaM sattANaM dukkhAvaNayAe soyAvaNayAe jUrAvaNayAe tippAvaNayAe piTTAvaNayAe pariyAvaNayAe vtttti| seteNaTeNaM maMDiyaputtA! evaM buccai-jAvaM caNaM se jIve sayA samiyaM eyatijAva pariNamati tAvaM caNaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA na bhavai / / jIvaNaM bhaMte ! sayA samiyaM no eyai jAva notaM taMbhAvaM pariNamai?, haMtA maMDiyaputtA! jIveNaM sayA samiyaM jAva no prinnmti| jAvaMca gaMbhaMte! se jIve no eyatijAva no taMtaM bhAvaM pariNamata tAvaMcaNaMtassajIvassa aMta aMtakiriyA bhavai? haMtA! jAva bhvti| sekeNatuNaM bhaMte! jAva bhavati?, maMDiyaputtA! jAvaM caNaM se jIve sayA samiyaM no eyati jAva no pariNamai tAvaM ca NaM se jIve no AraMbhai no sAraMbhai no samAraMbhai no AraMbhe vaTTai no sAraMbhe vaTTai no samAraMbhe vaTTai anAraMbhamANe asAraMbhamANe asamAraMbhamANe AraMbhe avaTTamANe sAraMbhe avaTTamANe samAraMbhe avaTTamANe bahUNaM pANANaM 4 adukkhAvaNayAejAva apariyAvaNayAe vaTTai / se jahAnAmae kei purise sukaM taNahatyayaM jAyateyaMsi pakkhivejjA, se nUNaM maMDiyaputtA! se sukke taNahatthaejAyateyaMsi pakkhitte samANe khippAmevamasamasAvijai? hatA! masamasAvijai, se jahAnAmae-kaI purise tattaMsi ayakavalaMsi udayabiMdU pakkhivejA, se nUNaM maMDiyaputtA! se udayabiMdU tattaMsi ayakavalaMsi pakkhitte samANe khippAmeva viddhaMsamAgacchai?, haMtA! viddhaMsamAgacchai, se jahAnAmae harae siya punne punnappamANe volaTTamANe causaTTamANe samabharaghaDatAe ciTThati?, haMtA citttthti| ahe NaM kei purise taMsi harayaMsi evaM mahaM nAvaM satAsavaM sayacchidaM ogAhejA se nUNaM maMDiyaputtA! sAnAvA tehiM AsavadArahiApUremANI 2 punnA punnaSpamANA volaTTamANA vosaTTamANA 513 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 bhagavatIagasUtraM 3/-/3/181 samabharaghaDatAe ciTTati! hatA! ciTThati, ahe NaM kei purisetIse nAvAesavvato samaMtA AsavadArAI pihei 2 nAvAussiMcaNaeNaM udayaM ussiMcijjA se nUNaM maMDiyaputtA ! sA nAvA taMsi udayasi ussiMcijaMsi samANaMsi khippAmeva uThaM udAi ?, haMtA ! udaaijaa| eyAmeva maMDiyaputtA! attattAsaMvuDassaanagArassaIriyAsamiyassa jAva guttabaMbhayAriyarasa AuttaMgacchamANsa ciTThamANassanisIyamANassatuyaTmANassaAuttaMvatthapaDiggaha-kaMbalapAyapuMchaNaM geNhamANassa nikkhivamANassajAva cakkhupamhanivAyamavivemAyA suhumA IriyAvahiyA kiriyA kajjai, sA paDhamasamayabaddhapuTThA bitiyasamayavetiyA tatiyasamayanijariyA sA baddhA puDhAudIriyA vediyA nijinnA seyakAle akammaM vAvi bhavati, se teNaDeNaM maMDiyaputtA! evaM vuccati-jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM no eyati jAva aMte aMtakiriyA bhvti|| ghR. 'jIveNa mityAdi, ihajIvagrahaNe'pisayoga evAsaugrAhyaH,ayogasyaijanAderasambhavAt, 'sadA nityaM samiyaMti sapramANaM eyaitti ejate-kampate 'ejR kampane' iti vacanAt 'veyaitti 'vyejate' vividhaM kampate 'calai'tti sthAnAntaraMgacchati phaMdai'tti 'spandate kiJciccalati 'spadi kiJcincalane' iti vacanAt, anyamavakAzaM gatvA punastatraivAgacchatItyante 'ghaTTaitti sarvadikSu calati padArthAntaraM vA spRzati 'khubmaitti 'kSumyati' pRthivIM pravizati kSobhayati vA pRthivIM bibheti vA udIraittiprAbalyena prerayatipadArthAntaraM pratipAdayati vA, zeSakriyAbhedasaGgrahArtha:mAha ___ 'taM taM bhAvaM pariNamaitti utkSepaNAvakSepaNAkuJcanaprasAraNAdikaM pariNAma yAtItyarthaH, eSAMcaijanAdibhAvAnAMkramabhAvitvena sAmAnyataH sadetimantavyaM na tupratyekApekSayA, kramabhAvinAM yupagadabhAvAditi, 'tassa jIvassa aMte'tti maraNAnte 'aMtakiriya'tti sakalakarmakSayarUpA, 'AraMbhai'tti Arabhate pRthivyAdInupadravayati 'sAriMbhaitti saMrabhate' teSu vinAzasaGgalpaM karoti 'samAraMbhaitti 'samArabhate' tAneva paritAyati, Aha c||1|| "saMkappo saMraMbho paritAvakaro bhavaM smaarNbho| AraMbho uddavao savvanayANaM visuddhANaM / / idaMca kriyAkriyAvatoH kathaJcidabheda ityabhidhAnAya tayoH samAnAdhikaraNataHsUtramuktam, atha tayoH kathaJcidbhedo'pyastItidarzayituMpUrvoktamevArthaM vyadhikaraNataAha-AraMbhe' ityAdi, Arambhe-adhikaraNabhUte vartate jIvaH, evaM saMrambhesamArambheca, anantaroktavAkyArthaHdvayAnuvAdena prakRtayojanAmAha-ArambhamANaHsaMramamANaH samArabhamANo jIva ityanena prathamovAkyArtho'nUditaH Arambhe vartamAna ityAdinA tu dvitIyaH, 'dukkhAvaNayAe' ityAdI tAzabdasya prAkRtaprabhavatatvAt 'duHkhApanAyAM' maraNalakSaNaduHkhaprApaNAyAm athavA iSTaviyogAdiduHkhahetuprApaNAyAM vartata iti yogaH |tthaa zokApanAyAM' dainyaprApaNAyAM jUrAvaNatAe ttisokAtirekAccharIrajIrNatAprApaNAyAM 'tippAvaNayAe'tti 'tepApanAyAM' 'tipR Tepa kSaraNArthI' itivacanAt zokAtirekAdevAzrulAlAdikSarajIrNatAprApaNAyAM piTTAvaNatAe ttipiTTanaprApaNAyAMtatazca paritApanAyAM-zarIrasantApe vartate, kavacitpaThyate 'dukkhAvaNayAe' ityAdi, taca vyaktameva, yacca tatra 'kilAmaNayAe uddAvaNayAe' ityadhikamabhidhIyate tatra 'kilAmaNayAe'tti glAninayane uddAvaNayAe"ti uttrAsane uktArthaHviparyayamAha Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-3 195 ___ 'jIveNamityAdi, noeyaitti zailezIkaraNeyoganirodhAtroejataiti, ejanAdirahitastu nArambhAdiSuvartatetathA canaprANAdInAMduHkhApanAdiSutatA'pica yoganirodhAbhidhAnazukladhyAnena sakalakarmadhvaMsarUpA'ntakriyA bhavati, tatra dRSTAntadvayamAha-'sejahe tyAdi, 'tiNahatthayAtitRNapUlakaM 'jAyateyaMsittivahno 'masamasAvijaItizIghraMdahyate, ihaca sRSTAntadvayasyApyupanayArthaH sAmarthyagamyo yathA-evamejanAdirahitasya zukladhyAnacaturthaHbhedAnalena karmadAhyadahanaM syAditi atha niSkriyasyaivAntakriyA bhavatIti nauSTAntenAha / 'se jahAnAmae'ityAdi, iha zabdArthaH prAgvannavaram 'uddAItti udyAti jalasyopari varttate 'attattAsaMvuDassa'tti AtmanyAtmanA saMvRtasya pratisaMlInasyetyarthaH, etadeva iriyAsamiyasse'tyAdinA prapaJcayati Autta'ti AyuktamupayogapUrvakamityarthaH 'jAvacakkhupamhanivAyamavipatti kiMbahunA AyuktagamanAdinAsthUlakriyAjAlenoktena? yAvaccakSupakSmanipAto'pi,prAkRtatvAlliGgavyatyayaH, unmeSanimeSamAtrakriyA'pyasti AstAM gamAnidakA tAvaditi zeSaH 'vemAya'tti vividhamAtrA, antarmuhUttadirdezonapUrvakoTIparyantasya kriyAkAlasya vicitratvAt, vRddhAH punarevamAhuH-yAvatA cakSuSo nimeSonmeSamAtrA'pi kriyA kriyate tAvatA'pi kAlena vimAtrayA stokamAtrayA'pIti, kvaci-dvimAtretyasya sthAne 'sapehAetti dRzyate tatra ca 'svaprekSayA' svecchayA cakSuHpakSmanipAto na tu parakRtaH 'suhamatti sUkSmabandhAdikAlA 'IriyAvahiya'tti IryApatho-gamanamArgastatra bhavA epithikI kevalayogapratyayeti bhAvaH kiriye ti karma sAtavedanIyamityarthaH 'kaJjaitti kriyate bhvtiityrthH| upazAntamohakSINamohasayogikevalilakSaNaguNasthAnakatrayavartI vItarAgo'pi hi sakriyatvAtsAtavedhaM karma bandhItiti bhAvaH, 'seti IryApathikI kriyA paDhamasamayabaddhapuDha'tti (prathamasamaye)baddhA karmatApAdanAt spRSTA jIvapradezaH sparzanAttataH karmadhArayo tatpuruSe ca sati prathamasamayabaddhaspRSTA, tatA dvitIyasamaye veditA-anubhUtasvarUpA, evaM tRtIyasamaye 'nirjI' anubhUtasvarUpatvena jIvapradezebhyaH prishaattiteti| etadeva vAkyAntareNAha-sAbaddhA spRSTA prathame samaye dvitIyetu 'udIritA' udayamupanItA, kimuktaM bhavati?-veditA, na hyekasmin samaye udIraNA udayazca saMbhavatItyevaM vyAkhyAtaM, tRtIye nu nirjIrNA, tatazca seyakAle'tti eSyatkAle 'akammaM vAvitti akarmA'pi ca bhavati, iha ca yadyapitRtIya'pi samaye karmAkarmabhavati tathA'pitatkSaNa evAtItabhAvakarmatvenadravyakarmatvAt, tRtIyenirjIrNaM karmetivyapadizyate, caturthAdisamayeSutvakarmeti, 'attattAsaMvuDasse tyAdinAcedamuktaMyadi saMyato'pi sAzravaH karma bandhAti tadA sutarAmasaMyataH, anena ca jIvanAvaH karmajalapUrvamANatayArthaHto'dhonimajjanamuktaM, sakriyasya karmabandhabhaNanAccAkriyasya tadviparItatvAkarmabandhAbhAva uktaH, tathA ca jIvanAvo'nAzravatAyAmUrddhagamanaM sAmathyA1panItamavaseyamiti athayaduktaMzramaNAnAMpramAdapratyayAkriyA bhavatIti, tatra pramAdaparatvaMtadvipakSatvAttaditaratvaM saMyatasya kAlato nirUpayannAha mU. (182) pamattasaMjayassa NaM maMte ! pamattasaMjame vaTTamANassa savvAvi ya NaM pamataddhA kAlao kevacciraM hoi ?, maMDiyaputtA ! egajIvaM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA For Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 bhagavatIagasUtraM 3/-/3/182 puvakoDI, nAnAjIve paDuca savvaddhA / / appamattasaMjayassaNaMbhaMte! appamattasaMjame vaTTamANassa savvAviyaNaMappamattaddhA kAlo kevacciraM hoi ?, maMDiyaputtA ! egajIvaM paDucca jahanneNaM aMtomuhattaM ukko0 puvvakoDI desUNA, nAnAjIve paDucca savvaddhaM, sevaM bhaMte ! 2 tti| bhayavaM maMDiyaputte anagAre samaNaMbhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai 2 saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe vihri|| vR. 'savvAviyaNaMpamattaddhatti 'sarvA'pica' sarvakAlasambhavA'pica pramattAddhA' pramattaguNasthAnakakAlaH 'kAlataH' pramattAddhAsamUhalakSaNaM kAlamAzritya 'kiyacciraM' kiyantaM kAlaM yAvadbhavatIti praznaH, nanu kAlata iti na vAcyaM, kiyacciramityanenaiva gatArthaHtvAt, naivaM kSetrata ityasya vyavacchedArthaHtvAt, mavati hi kSetrataH kiyacciramityapi praznaH, yathA'vadhijJAnaM kSetrataH kiyaciraMbhavati?,trayastriMzatsAgaropamAni, kAlatastusAtirekASaTSaSTiriti, 'ekaM samaya'ti, katham?, ucyate, pramattasaMyamapratipattisamayasamanantarameva maraNAt, 'desUNApuvvakoDitikila pratyekamantarmuhUrtapramANe eva pramattApramattaguNasthAnake, te ca paryAyeNa jAyamAne dezonapUrvakoTiM yAvadutkarSeNa bhavataH, saMyamavato hi pUrvakoTireva paramAyuH, sa ca saMyamamaSTAsu varSeSu gateSveva lamate, mahAnti cApramattAntarmuhUrtApekSayA pramattantarmuhUrtAni kalpyante, evaM cAntarmuhUrtapramANAnAM pramattAddhAnAMsarvAsAM mIlanena dezonApUrvakoTI kAlamAnaM bhavati, anyetvAhu:-aSTavarSonAMpUrvakoTiM yAvadutkarSataH pramattasaMyatatA syAditi / evamapramattasUtramapi, navaraM 'jahanneNaM aMtomuhattaM'ti kilApramattAddhAyAM vartamAnasyAntarmuhUrtamadhye mRtyuna bhavatIti, cUnikAramataMtupramattasaMyatavarjasarvo'pisarvavarato'pramatta ucyate, pramAdAbhAvAt, sa copazamazreNI pratipadyamAno muhUrtAbhyantare kAlaM kurvan jaghanyakAlo labhyata iti, dezonapUrvakoTI tu kelinamAzrityeti 'nAnAjIve paDucca savvaddha' mityuktaM / atha sarvAddhAbhAvibhAvAntaraprarUpaNAyAha mU. (183) bhaMte! tti bhagavaMgoyame samaNaM bhagavaM mahavIraM vaMdai namasai 2 tA evaM vayAsIkamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde cAddasaTTamuddiThThapunnamAsiNIsu atireyaM vadati vA hAyati vA?, jahA jIvAbhigame lavaNasamuddavattavvayA neyavyA jAva loyhitii| jannalavaNasamuddejaMbUddI 2 nouppIleti no cevaNaMegodagaMkarei loyahiI loyANubhAve sevaM bhaMte! 2 ti jAva viharati / / vR.bhante'ttiityAdi atiregaMti' tityantarApekSayA adhikataramityarthaH 'lavaNasamuddavattavvayA neyacca'tti jIvAbhigamoktA, kiyaGkaraMyAvadityAha-'jAvaloyaTTiI tyAdi, sAcaivamarthaHtaHkasmAd bhadantaM! lavaNasamudrazcaturdazyAdiSvatirekeNa varddhate vA hIyate vA?, iha prazne uttaraMlavaNasamudrasya madhya bhAgedikSucatvAro mahApAtAlakalazAyojanalakSapramANAH santi, teSAMcAdhastane tribhAge vAyumadhyamevAyudake uparitanetUdakamiti, tathA'nye kSudrapAtAlakalazAyojanasahanapramANAzcaturazItyuttarASTazatAdhikasaptasahanasaGkhyA vAcyAdiyuktatribhAgavantaH santi, tadIyavAtavikSobhavazAjjalavRddhihAnI aSTamyAdiSu syAtAM - Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH:, uddezakaH-3 197 tathA lavaNazikhAyA dazayojanAnAM sahasrANi viSkambhaH SoDazocchrayo yojanArddhamupari vRddhihAnI ityAdi, atha kasmAllavaNojambUdvIpaM noslAvayati?,arhadAdiprabhAvAllokasthitirveSA iti, etadevAha-'loyaTTiItti lokavyavasthA 'loyANubhAve'tti lokaprabhAva iti / / zatakaM-3 uddezakaH-3 samAptaH -zataka-3 uddezakaH-4 :vR, anantaroddezake kriyoktA, sA ca jJAnavatAM pratyakSeti tadeva kriyAvizeSamAzritya vicitratayA darzayaMzcaturthoddezakamAha, tasya cedaM sUtram mU. (184) anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappa devaM viuvviyasamugghAeNaM samohayaM jANarUveNaM jAyamANaMjANai pAsai? goyamA! atdhegaie devaM pAsai nojANaM pAsai 1 atthegai jANaM pAsai nodevaMpAsai 2 atthegaie devapi pAsai jANaMpipAsai 3 atyeie no devaM pAsai nojANaM pAsai 4/ anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA deviM veubviyasamugghAeNaM samohayaM jANarUveNaM jAyamANaM jANaipAsai?, goyamA! evaM cev||anngaarennNbhNte! bhAviyappAdevaMsadevIyaM veubviyasamugghAeNaM samohayaM jANarUveNaMjAyamANaMjANai pAsai?, goyamA! atdhegaiedevaM sadevIyaM pAsai nojANaM pAsai, eeNaM abhilAveNaM cattAri bhaMgA 4/ anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa kiM aMto pAsai bAhiM pAsai caubhaMgo / evaM kiM mUlaM pAsai kaMdaM pA0?, caubhaMgo, mUlaM pA0 khaMdaM pA0 caubhaMgo, evaM mUleNaM bIjaM saMjoeyabvaM, evaM kaideNavi samaM saMjoeyavvaM jAva bIyaM, evaMjAva puppheNa samaMbIyaM saMjoeyavvaM / / anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa kiM phalaM pA0 bIyaM pA0?, cubhNgo|| vR. 'anagAre Na'mityAdi, tatra 'bhAviyappatti bhAvitAtmA saMyamatapobhyAmevaM vidhAnAmanagArANAM hi prAyo'vadhijJAnAdilabdhayo bhavantItikRtvA bhAvitAtmetyuktaM, 'viubviyasamugdhAeNaMsamohayaMti vihitottaravaikriyazarIramityarthaH 'jANarUveNaM tiyAnaprakAreNa zibikAdyAkAravatA vaikriyavimAnenetyarthaH 'jAyamANaM ti yAntaM gacchantaM 'jANaitti jJAnena 'pAsai' tti darzanena?, uttaramiha caturbhaGgI, vicitrtvaadvdhijnyaansyeti|| ___ 'aMto'ttimadhyaMkASThasArAdi bAhitibahivartitvapatrasaJcayAdi, evaMmUleNa mityAdi, 'eva miti mUlakandasUtrAbhilApena mUlena saha kandAdipadAni vAcyAniyAvadvIjapadaM, tatra mUlaM 1 kandaH 2 skandhaH 3 tvak 4 zAkhA 5 pravAlaM 6 patraM 7 puSpaM 8 phalaM 9 bIjaM 10 ceti daza padAni, eSA ca paJcacatvAriMzadviksaMyogAH, etAvantyeveha cturbhnggiisuutraannydhyeyaaniiti| etadeva darzayitumAha-evaM kaMdeNavI'tyAdi // 'devaM viubviyasamugdhAeNaM samohayaMti prAguktamato vaikriyAdhikArAdidamAha mU. (185) pabhU NaM bhaMte ! vAukAe ega mahaM isthirUvaM vA parisarUvaM vA hatthirUvaM vA jANarUvaM vA evaM juggagillithilisIyasaMdamAniyarUvaM vA viuvittae?, goyamA ! no tiNaDhe samaDhe, vAukkAeNaM vikubbamANe egaM mahaM paDAgAsaMThiyaM rUvaM vikubbi| pabhUNaM bhaMte ! vAukAe egaM mahaM paDAgAsaMThiyaM svaM viuvittA anegAiMjoyaNAiM gamittae?, haMtA! pbhuu| Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 bhagavatIagasUtraM 3/-14/185 se bhaMte! kiM AyaDIe gacchaipariDIe gacchai?, goyamA! AyaDDIe ga0 no pariDIega0 jahAAyaDIe evaM caiva AyakammuNAvi AyappaogeNavibhAniyavvaM / se bhaMte ! kiM UsiodagaM gacchai payatodagaMga0?, goyamA! UsiodayaMpi ga0 payodayaMpiga0 se bhaMte ! kiM egaopaDAgaM gacchai duhupaDAgaM gacchai ?, goyamA ! egao paDAgaM gacchai no duhao par3AgaM gacchai, seNaMbhaMte ! kiM vAukAe paDAgA?, goyamA ! vAukAe NaM se no khalu sA pddaagaa| vR. 'pabhUNa mityAdi, 'jANaM'tizakaTaM 'juggaM ti gollaviSayaprasiddhaMjampAnaM dvihastapramANaM vedikopazobhitaM 'gellitti hastina upari kollararUpA yA mAnuSaM gilatIva 'thillI ti lATAnAM yadazvadupalyAnaMtadanyaviSayeSu thillItyucyate siyatti zibikA kUTAkArAcchAditojampAnavizeSaH 'saMdamAniya'ttipuruSapramANAyAmojampAnavizeSaH 'egaMmahaMpaDAgAsaMThiya'timahatpUrvapramANApekSayA patAkAsaMsthitaM svarUpeNaiva vAyoH patAkAkArazarIratvAd vaikriyAvasthAyAmapitasya tadAkArasyaiva bhaavaadidi| 'AiDDie'tiAtmaddharyA' AtmazaktyA''tmalabdhyAvA AyakammuNatiAtmakriyayA 'AyappaogeNaM ti na paraprayukata ityarthaH, 'UsiodayaMti, ucchRta-UrdhvaMm udaya-AyAmo yatra gamane taducchritodayam, UrdhvaMpatAkamityarthaH, kriyAvizeSaNaM cedaM, 'patodaya'ti patadudayaMpatitapatAkaM gacchati, UrdhvapatAkA sthApanAceyam, patitapatAkAsthApanA tviyam-, 'egaopaDAga'ti ekataH-ekasyAM dizi patAkA yatra tadekataH patAkaM, sthApanA tviyam-, 'duhaopar3Agati dvidhApatAkaM, sthApanAtviyam mU. (186) pabhUNaMbhaMte! balAhage egaMmahaM itthirUvaM cAjAvasaMdamAniyarUvaMvA pariNAmettae haMtA pabhU / pabhU NaM bhaMte ! balAhae ega mahaM ithiruvaM pariNAmettA aNegAiMjoyaNAiMgamittae?, haMtA pabhU, se bhaMte ! kiM AyaDIe gacchai pariDDIe gacchai ?, goyamA ! no AyaDDIe gacchati, pariDIe ga0 evaM no AyakammuNA parakammuNA no AyapaogeNaM parappaogeNaM UsitodayaM vA gacchai payodayaM vA gacchai, se bhaMte ! kiM balAhae itthI ?, goyamA! balAhae NaM se no khalu sA itthI, evaM puriseNa Ase htthii| pabhUNaM bhaMte ! balAhae egaM mahaM jANarUvaM pariNAmettA anegAiM joyaNAiMgamittae jahA ithiruvaM tahA bhAniyavyaM, navaraM egaocakkavAlaMpi duhaocakkavAlaMpi gacchai(tti) bhAniyavyaM, juggagilithillisIyAsaMdamAniyANaM taheva vR.rUpAntarakriyAdhikArAbalAhakasUtrAni-'balAhae'tti meghaH pariNAmettaettibalAhakasyAjIvatvena vikurvaNAyA asambhavAtpariNAmayitumityuktaM, pariNAmazcAsya vizrasArUpaH, 'no AyaDIe'ttiacetanAtvAnmedhasya vivakSitAyAH zakterabhAvAnnAtmaddharyAgamanamasti, vAyunA devena vA preritasya tu syAdapi gamanamato'bhidhIyate-'parivIe'tti, evaM 'purise Ase hasthiti strIrUpasUtramiva puruSarUpAzvarUpahastirUpasUtrANyadhyetavyAni, yAnarUpasUtre vizaSo'stIti taddarzayati-pabhUNaM bhaMte ! balAhae egaM mahaM jANarUvaM pariNAmettA' ityAdi 'patodayaMpi gacchai' ityetadantaM strIrUpasUtrasamAnameva, vizeSaH punarayam - 'se bhaMte ! kiM egaocakkavAlaM duhaocakkacAlaM gacchai ?, goyamA ! egaocakkavAlaMpi Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, varga:-, uddezakaH-4 199 gacchai duhaocakkavAlaMpi gacchai'tti, asyaivottararUpamaMzamAha-navaraM 'egao' ityAdi, iha yAnaMzakaTaM cakravAlaM-cakra, zeSasUtreSu tvayaM vizeSo nAsti, zakaTa eva cakravAlasadbhAvAt, tatazca yugyagillithillizibikAsyandamAnikArUpasUtrAni strIrUpasUtravadadhyeyAni, etadevAha-'juggagillithillisIyAsaMdamAniyANaM tahevatti / pariNAmAdhikArAdidamAha-- mU. (187)jIve gaMbhaMte! je bhavieneraiesuuvavajjittae seNaM bhaMte! kilesesuuvavajati goyamA! jallesAiMdavvAiMpariyAittA kAlaM karei tallesesuuvavajjai, taM0-kaNhalesesuvA nIlalesesu vA kAlalesesu vA, evaM jassa jA lessA sA tassa bhAniyavavA jAva jIve NaM bhaMte ! je bhavie jotisiesu uvavajittae? pucchA, goyamA! jallesAiMdavvAIpariyAitirattA kAlaM karei tallesesu uvavajai, tN0-teulessesu| jIve NaM bhaMte ! je bhavie vemAniesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kiMlessesu uvavajai ?, goyamA! jallessAI davvAiMpariyAittA kAlaM karei tallesesuuvavajjai, taM0 teulessesu vA pamhalesesu vA sukkalesesu vA / / vR. 'jIve NamityAdi, 'je bhavie'tti yo yogyaH 'kilesesutti kA kRSNAdInAmanyatamA lezyA yeSAM te tathA teSu kiMlezyeSu madhye, 'jallesAiMti yA lezyA yeSAM dravyANAM tAni yallezyAni, yasyA lezyAyAH sambandhInItyarthaH, 'pariyAitta'ttiparyAdAyaparigRhya bhAvapariNAmena kAlaM karotimriyate tallezyeSu nArakeSUtpadyate, bhavanti cAtra gaathaaH| // 1 // "savvAhiM lesAhiM paDhame samayaMmi pariNayAhiM tu / no kassavi uvavAo pare bhave asthi jIvassa // // 2 // aMtamuhuttami gae aMtamuhuttami sesae cev| lessAhiM pariNayAhiM jIvA gacchanti paraloyaM // caturviMzatidaNDakasya zeSapadAnyatidizannAha-'eva'mityAdi, 'eva'miti nArakasUtrAbhilApenetyarthaH 'jassa'tti asurakumArAderyA lezyA kRSNAdikAsA lezyAtasyA-surakumArAderbhanitavyeti / nanvetAvataiva vivakSitArthaHsiddheH kimarthaM bhedenoktaM 'jAva jIve NaM bhaMte' (joisie) ityAdi?, ucyate, daNDakaparyavasAnasUtradarzanArthaHm, evaM tarhi vaimAnikasUtrameva vAcyaM syAnna tu jyotiSkasUtramiti, satyaM / kintu jyotiSkavaimAnikaH prazastalezyA eva bhavantItyasya darzanArthaM teSAM bhedenAbhidAnaM, vicitratvAdvA suutrgteriti||devprinnaamaadhikaaraadngaarruupdrvydevprinnaamsuutraani mU. (188) anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA pabhU vebhAraM pavvayaM ullaMghettae vA palaMghettae vA?, goyamA! no tiNaDhe samaDhe / anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale pariyAittA pabhUvebhAraMpavvayaM ullaMghettae vA palaMghettaevA?, hNtaapbhuu| anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA jAvaiyAI rAyagihe nagare rUvAI evaiyAI vikuvittA vebhAraMpavayaM aMto anuSpavisittA pabhUsamaMvA visamaM karettae visamaMvA samaM karettae goyamA ! no iNaDe samaTe, evaM ceva bitio'vi AlAvago navaraM pariyAtittA pbhuu| se bhaMte ! kiM mAI vikuvvati amAI vikubvai ?, goyamA ! mAI vikumvai no amAI Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhagavatIaGgasUtraM 3/-/4/188 vikuvvati, se keNatuNaM bhaMte! evaM buccai jAva no amAI vikuvvai ?, goyamA! mAINaM paNIyaM pANabhoyaNaM bhoccAra vAmeti tassa NaM teNaM paNIeNaM pANabhoyaNeNaM adviamijA bahalI-bhavaMti payaNue maMsasonie bhavati, jeviya se ahAbAyarA poggalA teviya se pariNamaMti, taMjahAsotiMdiyattAe jAva phAsiMdiyattAe ahiaTTimiMjakesamaMsuromanahattAe sukkattAe soniyattAe, amAI NaM lUhaM pANabhoyaNaMbhochA 2 novAmei, tassaNaM teNaM lUheNaM pANabhoyaNeNaM aTTiaDimiMjA0 payaNu bhavati bahale maMsasonie, jeviya se ahAbAdarA poggalA teviya se pariNamaMti, taMjahAuccArattAe pAsavaNatAe jAva soniyattAe, se teNaTTeNaM jAva no amAI vikuvvai / / mAINaM tassa ThANassa aNAloiyapaDikkate kAlaM karei natthi tassa aaraahnnaa| amAI NaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM karei atyi tassa aaraahnnaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti| vR. 'bAhirae'tti audArikazarIravyatiriktAn vaikriyAnityarthaH 'vebhAraMti vaibhArAbhidhAnaM rAjagRhakrIDAparvataM 'ullaMdhittae ve'tyAdi tatrollaGghanaM sakRt pralaGghanaM punaH punariti, 'no iNaDhe samaDhe'tti vaikriyapudgalaparyAdAnaM vinA vaikriyakaraNasyaivAbhavAt, bAhyapudgalaparyAdAne tu sati parvatasyollaGghanAdIprabhuH syAt, mahataH parvatAtikrAmiNaHzarIrasya sambhavAditi, jAvaiyAI'ityAdi yAvanti rUpAni pazupuruSAdirUpAni 'evaiyAIti etAvanti 'viuvvitta'tti vaikriyAni kRtvA vaibhAraM parvataM samaM santaM viSamaM viSamaM tu samaM kartumiti sambandhaH, kiM kRtvetyAha-'antaH' madhye vaibhaarsyaivaanuprvishy| 'mAyI timAyAvAn, upalakSaNatvAdasyasakaSAyaH pramatta itiyAvat, apramattohi na vaikriyaM kuruta iti, paNIyaM ti praNItaM galasnehabindukaM bhoccA bhoccA vAmeti' vamanaM karoti virecanAM vA karoti varNabalAdyarthaM, yathA praNItabhojanaM tadvamanaM ca vikriyAsvabhAvaM mAyitvAdbhavati evaM vaikriyakaraNamapIti tAtparyaM, 'bahalIbhavanti'ghanIbhavanti, praNItasAmarthyAt, 'payaNue'tti adhanam 'ahAbAyara'tti yathocitabAdarAH AhArapudgalA ityarthaH pariNamanti zrotrendriyAditvena, anyathA zarIrasya dADharyAsambhavAt, 'lUha'ti rUkSam' apraNItaM 'novAmeitti akaSAyitayA vikriyAyAmanarthitvAt, pAsavaNattAe' iha yAvatkaraNAdidaMzyam-khelattAe siMghANattAe vaMtattaepittattAe pUyattAe'tti, rUkSabhojinauccArAditayaivAhArAdipudgalAH prinnmntianythaashriirsyaasaartaa'naaptteriti||athmaayymaayinoH phalamAha-'mAINaM'mityAdi, tassa ThANassa'tti tasmAtsthAnAdvikurvaNAkaraNalakSaNApraNItabhojanalakSaNAdvA, 'amAI Na'mityAdi, pUrvaM mAyitvAdvaikriya praNItabhojanaM vA kRtavAn pazcAjjAtAnutApo'mAyI san tasmAtsthAnAdAlocitapratikrAntaH san kAlaM karoti yastasyAstyArAdhaneti / zatakaM-3 uddezakaH-4 samAptaH -zataka-3 uddezakaH-5:vR. caturthoddezake vikurvaNoktA, paJcame'pi tAmeva vizeSata Aha mU. (189) anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA pabhU eNaM mahaM itthirUvaM vA jAva saMdamAniyarUvaM vA viuvvittae ? no ti0, anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-3, varga:-, uddezakaH-5 201 bAhirae poggale pariyAittA pabhU egaM mahaM ithiruvaM vA jAva saMdamAniyarUvaM vA viuvittae?, haMtA pabhU, anagAre NaM bhaMte ! bhAvi, kevatiyAiM pabhU itthirUvAiM vikuvittae?, goyamA ! se jahAnAmae juvaiMjuvANe hattheNaM hatthe geNhejA cakkassa vA nAbhIaragA uttAsiyA evAmeva anagArevi bhAviyappA veubviyasamugghAeNaMsamohaNaijAvapabhUNaMgoyamA ! anagAreNaMbhAviyappA kevalakappaM jaMbUddIvaMbahuhaM itthIrUvehiM AinnaM vitikinnaMjAva esaNaMgoyamA! anagArassa bhAvi0 ayameyArUce visae visayamette vuccai no ceva NaM saMpattIe vikuTviMsu vA 3, evaM parivADie neyavvaM jAva sNdmaaniyaa| se jahAnAmae kei purise asicammapAyaM gahAya gacchejA evAmeva bhAviyappA anagAre vi asicammapAyahatthakiJcagaeNaM appANeNaM urlDa vehAsaM uppaijA?, haMtA uppaijA, anagAreNaMbhaMte ! bhAviyappA kevatiyAiM pabhU asicammapAyahatthakiccagayAiM rUvAiM viuvittae?, goyamA ! se jahAnAmae-juvatiM juvANe hatyeNaM hatthe geNhejjAtaM ceva jAva viuvvisu vA 3 / se jahAnAmae kei purise egaopaDAgaM kAuMgacchejA, evAmeva anagArevi bhAviyappA egaopaDAgahatthakiccagaeNaM appANeNaM uI vehAsaMuppaejjA? haMtA goyamA! uppaejjA, anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevatiyAiM pabhU egaopaDAgAhasthakiccagayAI ruvAiM vikubvittae? evaM ceva jAba vikubbisu vA 3 / evaM duhaopaDAgapi / se jahAnAmae-kei purise egaojaMnovaitaM kAuM gacchejA, evAmeva aNa0 bhA0 egaojannovaiyakiccagaeNaM appANeNaM urlDa vehAsaMuppaejjA? haMtA! uppaejjA, anagAreNaM bhaMte bhAviyappA kevatiyAiMpabhUegaojaNNo vaiyakiJcagayAiMrUvAiMvikuvittaetaMcevajAvavikubbisu vA 3, evaM duhojnnoviyNpi| se jahAnAmae keipurise egao palhasthiyaM kAuMciDejA, evAmeva anagArevi bhAviyappA evaM ceva jAva vikubbisu vA 3 evaM duhao paliyaMkaM pi / anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA pabhUegamahaM AsarUvaMvA hasthirUvaMvAsIharUvaMvA vagdhavagadIviyaacchatarachaparAsarasvaM vAabhibhuMjittae?, notiNaDhesamaDe, anagAreNaM evaM bAhirae poggale pariyAdittA pbhuu| anagAre NaM bhaMte ! bhA0 egaM mahaM AsarUvaM vA abhibhuMjittA anegAiMjoyaNAiM gamittae? haMtA! pbhuu| se bhaMte! kiMAyabIe gacchati pariDDIegacchati?, goyamA! AiDDIe gacchai no pariDDIe, evaM AyakammuNA no parakammuNA AyappaogeNaM no parappaogeNaM ussiodayaM vA gacchai payodagaM vA gacchai / seNaM bhaMte! kiM anagAre Ase? goyamA ! anagAre NaM se no khalu se Ase, evaM jAva parAsararUvaM vaa| se bhaMte ! kiM mAyI vikuvvati mAyI vikuvvati?, goyamA! mAyI vikuvvati no amAyI vikuvvati, mAI NaM bhaMte ! tassa ThANassa anAloiyapaDikte kAlaM karei kahiM uvavaJjati ?, goyamA! annayaresu Abhiyogesu devalogesudevattAe uvavajjai, amAINaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM kareikahiM uvavajati?, goyamA! annayaresuaNAbhiogesudevalogesu devattAe uvavajai, sevaM bhaMte 2 ti| Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 bhagavatIaGgasUtraM 3/-/5/189 vR. 'anagAreNa mityAdi, asicammapAyaMgahAya'ttiasicarmapAtraM-sphurakaH, athavA'sizcakhaDaHcarmapAtraMca-sphurakaH khaDakozakovAasicarmapAtraMtadgRhItvA asicammapAyahatthakiccagaeNaM appANeNaM'ti asicarmapAtraMhaste yasya sa tathA kRtyaM-saGghAdiprayojanaMgataH-AzritaH kRtayagataH tataH karmadhArayaH, atastenAtmanA, athavA'sicarmapAtraM kRtvA haste kRtaM yenAsau asicarmapAtrahastakRtvAkRtastena, prAkRtatvAccaivaMpratItazca vaga'tti vRkaH dIviya'tticatuSpadavizeSaH 'acchatti RkSaH 'taracchatti vyAghravizeSaH parAsara'tti sarabhaH, ihAnyAnyapi zrRgAlAdipadAni vAcanAntare dRshynte| 'abhibhuMjittae'tti 'abhiyoktuM' vidyAdisAmarthyatastadanupravezena vyApArayituM, yacca svasyAnupravezanenAbhiyojanaM tadvidyAdisAmopAttabAhyapudgalAn vinAnasyAditikRtvocyate'nobAhiraepuggale apiryaaitttti| anagAreNaM se'-ttianagAra evAsautatvato'nagArasyaivAzvAdyanupravezena vyaapriymaanntvaat| 'mAIabhibhuMjaitti kaSAyavAnabhiyuGga ityarthaH, adhikRtavAcanAyAM 'mAI viuvvaiti zyate, tatra cAbhiyogo'pi vikurvaNeti, mantavyaM, vikriyArUpatvAttasyeti, 'annayaresuttiAbhiyogikadevA acyutAntA bhavantItikRtvA'nyatareSvityuktaM, keSucidityarthaH, utpadyatecAbhiyojanabhAvAnAyuktaH sAdhurAbhiyogikadeveSu,karotica vidyAdilabdhyupajIvako'bhiyogabhAvanAM, ydaah||1|| . "maMtA jogaM kAuM bhUIkammaM tu jo puNjeti| sAyarasaiDDihau~ abhiogaMbhAvaNaM kuNai / / mU. (190) itthIasIpaDAgA jannovaie ya hoi boddhbbe| palhasthiyapaliyaMke abhiogavikuvvaNA maaii|| vR. 'itthI' tyAdisaGgrahagAthA gatArthA / / zatakaM-3 uddezakaH-5 samAptaH -zataka-3 uddezakaH-6:vR. vikurvaNA'dhikArasaMbaddha eva SaSTha uddezakaH, tasya cAdisUtram mU. (191) anagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTTI vIriyaladdhIe veubbiyaladdhIe vibhaMganANaladdhIe vANArasiM nagari samohae samohanittA rAyagiha nagare svAIjANati pAsati haMtA jANai pAsai se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANa0 pA0 annahAbhAvaMjA0pA0?, goyamA! no tahAbhAvaM jANa0 pA0 annahAbhAvaMjA0 pA0Ase keNaTeNaM bhaMte! evaM vudha no tahAbhAvaMjA0 pA0 anahAbhAvaMjANa0 pA0?, goyamA ! tassa NaM evaM bhavati-evaM khalu ahaM rAyagihe nagare samohae samohanittA vANArasIe nagarIe rUvAiMjANAmi pAsAmi, se se daMsaNe vivacAse bhavati, se teNaDeNaM jAva paasti| anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTThI jAva rAyagihe nagare samohae samohanittA vANArasIe nagarIe rUvAiM jANai pAsai?, haMtA jANai pAsai, taMceva jAva tassaMNaM evaM hoievaM khaluahaM vANArasIe nagarIe samohae 2 rAyagihe nagare ruvAiM jANAmi pAsAmi, se se daMsaNe vivaccAse bhavati, se teNaDeNaM jAva annahAbhAvaM jANai paasi| Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:-, uddezaka:-6 203 anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTTI vIriyaladdhIe veuvviyaladdhIe vibhaMganANaladdhIe vANArasiM nagariM rAyagihaM ca nagaraM aMtarA evaM mahaM jaNavayavaggaM samohae 2 vANArasiM nagariM rAyagahaM ca nagaraM aMtarA evaM mahaM jaNavayavaggaM jANati pAsati se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai annahAbhAvaM jANai pA0 ?, goyamA ! no tahAbhAvaM jANati pAsai annahAbhAvaM jANai pAsai, sekeNaTTeNaM jAva pAsai ? goyamA ! tassa khalu evaM bhavati esa khalu vANArasI nagarI esa khalu rAyagihe nagare esa khalu aMtarA ege mahaM jaNavayaMvagge no khalu esa mahaM vIriyaladdhI veuvviyaladdhI vibhaMganANala0 iDDI juttI jase bale vIrie purisakkAraparakkame laddhe patte abhisamannAgae, se se daMsaNe vivaccAse bhavati, se teNadveNaM jAva pAsati // vR. 'anagAreNa 'mityAdi, anagAro gRhavAsatyAgAd bhAvitAtmA svasamayAnusAriprazamAdibhiH mAyItyupalakSaNatvAtkaSAyavAn, samyagdhaSTirapyevaM syAtyAha- midhyAdhaSTiranyatIrthiH ka ityarthaH, vIryalabdhyAdibhiH karaNabhUtAbhiH 'vANArasiM nagariM samohae' tti vikurvitavAn, rAjagRhe nagare rUpAni pazupuraSaprAsAdaprabhRtIni jAnAti pazyati vibhaGgajJAnalabdhyA 'no tahA bhAvaM'ti yathA vastu tathA bhAvaH - abhisandhiryatra jJAne tattathAbhAvaM athavA yathaiva saMvedyate tathaiva bhAvo- bAhyaM vastu yatra tattathAbhAvaM anyathA bhAvo yatra tadanyathAbhAvaM kriyAvizeSaNe ceme, sa hi manyate ahaM rAjagRhaM nagaraM samavahato vArANasyAM rUpANi jAnAmi pazyAmItyevaM 'se' tti tasyAnagArasyeti 'se' tti asau darzane viparyAso-viparyayo bhavati, anyadIyarUpANAmanyadIyatayA vikalpitatvAt, digmohAdiva pUrvAmapi pazcimAM manyamAnasyeti, kvacit 'se se daMsaNe vivarIe vivaccAse' tti 6zyate tatra ca tasya taddarzanaM viparItaM pUrvAmapi pazcimAM manyamAnasyeti, viparItaM kSetravyatyayenetikRtvA viparyAso - midhyetyarthaH / evaM dvitIyasUtramapi // mU. (192) anagAre NaM bhaMte! bhAviyappA amAI sammadiDI vIriyaladdhIe veubviyaladdhIe ohinAladdhIe rAyagihe nagare samohae 2 vANArasIe nagarIe ruvAiM jANai pAsai ?, haMtA, se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai annahAbhAvaM jANati pAsati ?, goyamA ! tahAbhAvaM jANati pAsati no annAbhAvaM jANati pAsati / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai ?, goyamA ! tassa NaM evaM bhavati evaM khalu ahaM rAyagihe nagare samohanittA vANArasIe nagarIe ruvAiM jANAmi pAsAmi, se se daMsaNe avivaccAse bhavati, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vRcchati, bIo AlAvago evaM ceva navaraM vANArasIe nagarIe samohaNA neyavvA rAyagihe nagare ruvAI jANai pAsai / anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA amAI sammadiTThI vIriyaladdhIe veuvviyaladdhIe ohinANaladdhIe rAyagihaM nagaraM vANArasinagariM ca aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae 2 rAyagihaM nagaraM vANArasiM ca nagariM taM ca aMtarA evaM mahaM jaNavayavaggaM jANai pAsai ?, haMtA jA0 pA0, se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai annahAbhAvaM jANai pAsai ?, goyamA ! tahAbhAvaM jANai pA0, no annahA bhAvaM jA0 pA0 / se keNaTTeNaM ? goyamA ! tassa NaM evaM bhavati-no khalu esa rAyagihe nagare no khalu esa vANArasI nagarI no khalu esa aMtarA ege jaNavayavagge esa khalu mamaM vIriyaladdhI veciyaladdhI ohinANaladdhI iDDI juttI jase bale vIrie purisakAra parakkame laddhe patte abhisamannAgae se se daMsaNe avivaJcAse bhavati se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vucchati tahAbhAvaM jANati pAsati no Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 bhagavatIaGgasUtraM 3/-16/192 annahA bhAvaMjANati paasti| anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA pabhU egaM mahaMgAmarUvaM vA nagararUvaMvA jAva sannivesarUvaM vA vikuvittae?, no tiNaDhe samajhe, evaM bitiovi AlAvago, navaraMbAhirae poggale pariyAittA pabhU/anagAre NaMbhaMte!bhAviyappA kevatiyAI pabhUgAmarUvAI vikuvittae?, goyamA! sejahAnAmae juvatiM juvANe hattheNaM hatthe geNhejjAtaM ceva jAva vikubbisu vA 3 evaM jAva sannivesarUvaM vA / / vR.tRtIyetu'vAharasiMcanagariMrAyagihanagaraM aMtarAyaegaMmahaMjaNavayavaggaMsamohae'tti vANArasI rAjagRhaM tayoreva cAntarAlavartinaM 'janapadavarga' dezasamUhaM samavahato vikurkhitavAn tathaiva ca tAni vibhaGgato jAnAti pazyati kevalaM no tathAbhAvaM, yato'sau vaikriyANyapi tAni manyate svAbhAvikAnIti, 'jase'tti yazohetutvAdyazaH, 'nagararUvaMvA' iha yAvatkaraNAdidaM dRzya'nigamarUvaM vA rAyahAnirUvaM vA kheDarUvaM vA maMDabarUvaM vA doNamuharUvaM vA paTTaNavaM vA AgarUvaM vA AsamarUvaM vA saMvAharUvaM vatti / / vikurvaNAdhikArAttattatsamartha devavizeSaprarUpaNAya sUtrANi mU. (193) camarassaNaM bhaMte! asuriMdassa asuraranno kati AyarakkhadevasAhassI pa0? goyamA ! cattAri causaDIo AyarakkhadevasAhassIo pannatAo, te NaM AyarakkhA vannao jahA rAyappaseNaije, evaM savvesiM iMdANaM jassa jattiyA AyarakkhA bhAniyavvA / sevaM bhaMte 2 // vR. 'vannao'tti AtmarakSadevAnAM varNako vAcyaH, sa cAyama-'sannaddhabaddhavammiyakavayauppIliyasarAsaNayapaTTiyA piNaddhagevejjA baddhaAviddhavimalavaraciMdhapaTTA gahiyAuhapaharaNA tiNayAI tisaMdhiyAI vayarAmayakoDIni dhanUiM abhigijjha payao parimAiyakaMDakalAvA nIlapAniNo pIyapAniNo rattapAniNo evaM cArucAvacammadaMDakhaggapAsapAniNo nIlapIyarattacArucAvacammadaMDakhaggapAsavarAdharAAyarakkhA rakkhovagayA guttA guttapAliyA juttA juttapAliyA patteyaMpatteyaM samayao vinayao kiMkarabhUyAiva ciTThatittiasyAyamarthaH-saMnaddhAH-saMnihatikayA kRtasannAhAH baddhaH kazAbandhanataH varmitazca varmIkRtaH zarIrAropaNataH kavacaH-kaGkaTo yaiste tathA tataH sannaddhazabdena karmadhArayaH, tathotpIDitA pratyaJcAropaNena zarAsanapaTTikA-dhanuryaSTiyaste tathAathavA utpIDitA-bAhaubaddhAzarAsanapaTTikA-dhanurddharapratItAyaistetathA,tatA pinaddhaMparihitaM graiveyaka-grIvAbharaNaM yaiste tathA, tathA baddho granthidAnena AviddhazcazirasyAropaNena vimalo varazca cihnapaTTo-yodhatAsUcako netrAdivastrarUpaH sauvarNo vA paTTo yaiste tathA, tathA gRhItAnyAyudhAni praharaNAya yaistetathA, athavA gRhItAnyAyudhAni-kSepyAstrAni praharaNAnica-taditarANI yaistetathA trinatAni' madhyapArzvadvayalakSaNe sthAnatraye'vanatAni, 'trisandhitAni' triSu sthAnake, kRtasandhikAni naikAGkikAnItyarthaH, vajramayakoTIni dhanUMSi abhigRhya padataH-pade muSTisthAnetiSThantIti sambandhaH, parimAtrikaH-sarvato mAtrAvAn kANDakalApo yeSAM te tathA, nIlapANaya ityAdiSu nIlAdi-varNapuGkhatvAnnIlAdayo bANabhedAH saMbhAvyante, cArucApapANaya ityatra cApaMdhanurevAnAropitajyamato na punaruktatA, carmapANaya ityatracarmazabdena sphuraka ucyate, daNDAdayaH pratItAH, uktamevArthaM saGgrahaNenAha-'nIlapIe'tyAdi, athavA nIlAdIn sarvAnavayugapatkeciddhAra Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, varga:-, uddezakaH-6 205 yanti devazakteriti darzayannAha-nIlapIe'tyAdi, te cAtmarakSA na sajJAmAtreNaivetyAha AtmarakSAH svAmyAtmarakSA ityarthaH, ta eva vizeSyante-'rakSopagatAH' rakSAmupagatAH satataM prayuktarakSA ityarthaH, etadeva kathamityAha-'guptAH' abhedavRttayaH, tathA 'guptapAlikAH' tadanyato vyAvRttamanovRttikAHmaNDalIkAH 'yuktAH' parasparasaMbaddhAH 'yuktapAlikAH' nirantaramaNDalIkAH pratyekam-ekaikazaH samayataH-padAtisamAcAreNa vinayato-vinayena kiGkarabhUtA iva-preSyatvaM prAptA iveti, ayaM ca pustakAntare sAkSAdadRzyata eveti / 'evaMsavvesimiMdANaM ti evamiti-camaravatsarveSAmindrANAMsAmAnikacaturguNA AtmarakSA vAcyAH, te cArthaHta evaM-sarveSAmindrANA sAmAnikacaturguNA AtmarakSAH, tatra catuHSaSTi sahasrANi ghamarendrasyendrasAmAnikAnAMbalestuSaSTi zeSabhavanapatIndrANAMpratyekaMSaTsahasrANizakrasya caturazIti IzAnasyAzIti sanatkumArasya dvisaptati mAhendrasya saptati brahmaNaH SaSTiH lAntakasya paJcAzat zukrasya catvAriMzatsahasrArasya triMzAtprANatasya viMzatiH acyutasya daza sahasrANi sAmAnikAnAmiti, ydaah||1|| "causaTTI saTThI khalu chacca sahassA u asuravajANaM / sAmAniyA u ee caugguNA AyarakkhA u|| // 2 // caurAsIi asII bAvattari sattarI ya saTTI ya / pannA cattAlIsA tIsA vIsA dasa sahassA / / iti / / zatakaM-3 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-3 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezake indrANAmAtmarakSA uktAH, atha saptamoddezake teSAmeva lokapAlAn darzayitumAha mU. (194) rAyagihe nagare jAva paJjuvAsamANe evaM vayAsI-sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kati logapAlA pannattA?, goyamA! cattAri logapAlA pannattA, taMjahA-some jame varuNe vesamaNe / eesiNaM bhaMte ! cauNhaM logapAlANaM kati vimANA pannattA ?, goyamA ! cattAri vimANA pannatA, taMjahA-saMjhappabhe varasiDhe sayaMjale vgguu| kahiM NaM bhaMte ! sakkassa deviMdissa devaranno somassa mahArano saMjhappabhe nAmaM mahAvimANe pannate? goyamA ! jaMbUddIve 2 maMdarassa pabbayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramanijAo bhUmibhAgAo uddhaM caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArAruvANaM bahUI joyaNAI jAva paMca vaDiMsayA pannattA, taMjahA-asoyavaDeMsae sattavannavarDisae caMpayavaDiMsae cUyavaDiMsae majjhe sohammavaDiMsae, tassa NaM sohammavaDeMsayassa mahAvimANassa puracchimeNaM sohamme kappe asaMkhejjAiM joyaNAI vItivaittA etthaNaM sakkassa deviMdassadevaranno somassa mahAranno saMjhappabhe nAmamahAvimANe pannatte addhaterasa joyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM uyAlIsaMjoyaNasayasahassAI bAvannaM ca sahassAiM aTThaya aDayAle joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaMpa0 jAsUriyAbhavimANassa vattavvayA sA aparisesA bhAniyavvA jAva abhiseyo navaraM some deve| Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhagavatIagasUtraM 3/-/7/194 saMjhappabhassaNaM mahAvimANassaahe sapakkhi sapaDidisiM asaMkhejAiMjoyaNasayasahassAI ogAhittA etya NaM sakkassa deviMdassa devarano somassa mahArano somA nAma rAyahANI pannattA egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM jaMbUddIvapamANa vemAniyANaM pamANassa addhaM neyavvaM jAva uvariyaleNaM solasa joyaNasahassAiMAyAmavikkhaMbheNaM pannAsaM joyaNasahassAI paMca yasattAnaue joyaNasate kiMcivisesUNe parikkheveNaM pannatte pAsAyANaM cattAri parivADIo neyavyAo, sesA natthi / sakkassa NaM deviMdassa devarannosomassa mahArano ime devAANAuvavAyavayaNaniddese ciTuMti, taMjahA-somakAiyAti vA somadevayakAiyAti vA vijukumArA vijjukumArIo aggikumArA aggikumArIo vAukumArAvAukumArIocaMdAsUrA gahA nakkhattAtArArUvAjeyAvatre tahappagArA savve te tabbhattiyA tappakkhiyA tabbhAriyA sakkassa deviMdassa devaranno somassamahArano ANAuvavAyavayaNaniddese citttthti| jaMbUddIve 2 maMdarassa pavyayassa dAhiNeNaM jAiM imAiM samuppajati, taMjahA-gahadaMDAti vA gahamusalAti vA gahagajjiyAti vA, evaM gahayuddhAti vA gahasiMghADagAti vA gahAvasavvAi vA abbhAti vA abbharukkhAti vA saMjjhAi vA gaMdhavanagarAti vA ukkApAyAti vA disIdAhAti ghA(nigdhAyAivA) gajiyAti vA vijuyAti vA paMsuvuTTIti vAjUvette vAjakkhAlittattidhUmiyAi yA mahiyAi vA rayugdhyayAi vAcaMdovarAgAti vA sUrovarAgAtivAcaMdaparivesAtivA sUraparivesAti vA paDicaMdAi vA paDisUrAti vA iMdadhaNUti vA udagamacchakapihasiyaamohApAINavAyAti vA paDINavAtAti vA jAva saMvaTTayavAtAti vA gAmadAhAi vA jAva sannivesadAhAti vA pANakkhayA jaNakkhayA dhaNakkhayA kulakkhayA bsnnbhuuyaa| ___ anAriyAje yAvanne tahappagArAnate sakkassa deviMdassa devaranno somassa mahArano annAyA adiTThA asuyA amuyA avinnAyA tesiM vA somakAiyANaM devANaM, sakkassaNaM deviMdassa devaranno somassa mahAranoime AhAvacA abhinnAyA hotyA, taMjahA-iMgAlae viyAlae lohiyakkhe sanicare caMde sUre sukke buhe bavahassatI rAhU / / sakkassa NaM deviMdassa devaranno somassa mahArano sattibhAgaM paliovamaMThitI pannattA, ahAvaccAbhinnAyANaM devANaM egaM paliovamaMThiIpannattA, evamahiDDIe jAva mahAnubhAge some mhaaraayaa| vR. 'rAyagihe'ityAdi, bahUiMjoyaNAI' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'bahUIjoyaNasayAI bahUiMjoyaNasahassAiMbahUI joyaNasayasahassAiMbahUojoyaNakoDIobahUojoyaNakoDAkoDIo uI dUraM vIivaittA ettha NaM sohamme nAmaM kappe pannatte pAINapaDINAyae udINadAhiNavicchinne addhacaMdasaMThANasaMThie acimAlibhAsarAsivannAhe asaMkhejjAo joyaNa koDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhenAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM estha NaM sohammANaM devANaM battIsaM vimANAvAsasayasahassAI bhavantIti akkhaayaa| teNaM vimANA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, tassa meM sohammakappassa bahumajjhadesa-bhAe' iti, vIivaitta'tti vyativrajyavyatikramya jAsUriyAbhavimANassa'tti sUrikAbhavimAnaM rAjapraznIyopAbhoktasvarUpaMtadvaktavyateha vAcyA, tatsamAnalakSaNatvAdasyeti, kiyatIsAvAcyA? ityAha-'yAvadabhiSekaH' abhinavotpannasya Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, varga:-, uddezaka:-7 somasya rAjyAbhiSekaM yAvaditi, sA cehAtibahutvAnna likhiteti / 'ahe' iti tiryagloke 'vaimAniyA Na pamANassa' tti vaimAnikAnAM saudharmavimAnasatkaprAsAdaprAkAradvArAdInAM pramANasyeha nagaryAmaddhaM jJAtavyaM 'sesA natthi 'tti sudharmAdikAsabhA iha na santi, utpattisthAneSveva tAsAM bhAvAt, 'somakAiya'tti somasya kAyo- nikAyo yeSAmasti somakAyikAH somaparivArabhUtAH 'somadevakAiya'tti somadevatAH- tatsAmAnikAdayastAsAM kAyo yeSAmasti te somadevatAkAyikAH somasAmAnikAdidevaparivArabhUtA ityarthaH, 'tArArUva'tti tArakarUpAH 'tammattiya'ttitatra - some bhakti - sevA bahumAno vA yeSAM te tadbhaktikAH 'tappakkhiya'tti somapAkSikAH ' somasya prayojaneSu sahAyAH 'tabbhAriya'tti 'tadbhAryA' tasya somasya bhAryA iva bhAryA atyantaM vazyatvAtpoSaNIyatvAcceti tadbhAryA, tadbhAro vA yeSAM voDhavyatayA'sti te tadbhArikAH 207 'gahadaMDa' tti daNDA iva daNDAH - tiryagAyatAH zreNayaH grahANAM - maGgalAdInAM tricaturAdInAM daNDA grahadaNDAH, evaM grahamuzalAdIni navaramUrddhAyatAH zreNayaH, 'gahagajjiya'tti grahasaJcAlAdau garjitAni stanitAni grahagarjitAni 'grahayuddhAni grahayorekatra nakSatre dakSiNottareNa samazrenitayA'vasthAnAni ' ' grahasiGghATakAni' grahANAM siGghATakaphalAkAreNAvasthAnAni 'grahApasavyAni' grahANAmapasavyagamAni pratIpagamanAnItyarthaH, abhrAtmakA vRkSA abhravRkSAH 'gandharvanagarAni' AkAze vyantarakRtAni nagarAkApratibimbAni, 'ulkApAtAH' sarekhAH soddhotA vA tArakasyeva pAtAH 'digdAhAH' anyatamasyAM dizi adho'ndhakArA upari prakAzAtmakA dahyamAnamahAnagaraprakAzakalpAH 'jUvaya'tti zuklapakSe pratipadAdidinatrayaM yAvadyai- sandhyAchedA Abriyante te yUpakAH 'jakkhAlittaya'tti 'yakSoddIptAni ' AkAze vyantarakRtajvalanAni, dhUmikAmahikayorvarNakRto vizeSaH, tatra dhUmikA - dhUmravarNA ghUsarA ityarthaH, mahikA tvApANDureti, 'raugdhAya'tti dizAM rajasvalatvAni 'caMdovarAgA sUrovarAgA' candrasUryagrahaNAni 'paDicaMda' tati dvitIyacandrAH 'udagamaccha' tti indradhanuHkhaNDAni 'kavihasiya'tti anabhre yA vidyutsahasA tat kapihasitam / anyetvAhuH kapihasitaM nAma yadAkAzevAnaramukhasadezasya vikRtamukhasya hasanam' amoha' tti amodhA AdityodayAstasamayayorAdityakiraNavikArajanitAH AtAmrAH kRSNAH zyAmA vA zakaToddhisaMsthitA daNDA iti, 'pAINavAya'tti pUrvadigvAtAH 'paDINavAya'tti pratIcInavAtAH, yAvatkaraNAdidaM dRzyam -'dAhiNavAyAi vA udINavAyAi vA uDDavAyAi vA ahovAyAi vA tiriyavAyAi vA vidisIvAyAi vA vAubbhAmAi vA vAukkaliyAi vA vAyamaMDaliyAi vA ukkaliyAvAyAi vA maNDaliyAvAyAi vA guMjAvAyAi vA jhaMjhAvAyAiva'tti, iha 'vAtodrAmAH' anavasthitavAtAH 'vAtotkalikAH' samudrotkalikAvat 'vAtamaNDalikA' vAtolyaH 'utkali- kAyAtAH ' utkalikAbhirye vAnti 'maNDalikAvAtAH' maNDalikAbhirye vAnti 'guJjavAtAH ' guJjantaH sazabdaM ye vAnti 'jhaJjhAvAtA:' azubhaniSThurAH 'saMvarttakavAtAH ' tRNAdisaMvarttanasvabhAvA iti / athAnantaroktAnAM grahadaNDAdInAM prAyikaphalAnidarzayannAha - 'pANakkhaya'tti balakSayAH 'jaNakkhaya'tti lokamaraNAni, nigamayannAha - 'vasaNabbhUyA anAriyA je yAvanne tahappagAra'tti, ihaivamakSaraghaTanA - na kevaM prANakSayAdaya eva, ye cAnye etadvyatiriktAstatprakArAH prANakSayAditulyAH 'vyasanabhUtAH' ApadrUpAH 'anAryA' pApA - tmakAH na te'jJAtA iti yogaH 'annAya'tti anumAnataH Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 bhagavatIaGgasUtraM 3/-17/195 'adiTTatti pratyakSApekSayA 'asuya'tti paravacanadvAreNa 'amuya'tti asmRtA mano'pekSayA 'avinnAya'tti avdhypekssyeti| ___ 'ahAvaccattiyathA'patyAnitathA yeteyathA'patyAdevAH putrasthAnIyA ityarthaH, abhinnAyA iti abhimatA abhimatavastukAritvAditi hottha'tti abhavan, upalakSaNatvAccAsya bhavanti bhaviSyantIti draSTavyam, 'ahAvaccAbhinnAyANaM ti yathA'patyamevamabhijJAtA-avagatA yathA'patyAbhijJAtAH, athavA yathA'patyAzca te'bhijJAtAzceti karmadhArayaH, te cAGgArakAdayaH pUrvoktAH, eteSucayadyapicandrasUryayorvarSalakSAdyadhikaMpalyopamaM tathA'pyAdhikyasyavivitatvAdaGgArakAdInAM ca grahatvena palyopamasyaiva sadbhAvAt plyopmmityuktmiti| mU (195) kahiNaMbhaMte! sakkassadeviMdassadevarannojamassa mahAranovarasiTenAmamahAvimANe pannate?, goyamA ! sohammavaDiMsayassa mahAvimANassa dAhiNeNaM sohamme kappe asaMkhenAI joyaNasahassAI vIivatittA ettha NaM sakkassa deviMdassa devaranno jamassa mahArano varasiDhe nAma mahAvimANe pannatte addhaterasa joyaNasayasahassAIjahA somassa vimANe tahA jAva abhiseo rAyahANI taheva jAva paasaaypNtiio| sakkassa NaM deviMdassa devaranno jamassa mahArano ime devA ANA0jAva ciTThati, taMjahAjamakAiyAti vA jamadevakAiyAivA peyakAiyA i vA peyadevakAiyAti vA asurakumArA asurakumArIokaMdappAnirayavAlAAbhiogAje yAvanne tahappagArA savve tetabbhattigAtappakkhiyA tabbhAriyA sakkassa deviMdassa devaranno jamassa mahAratro ANAe jAva citttthti| jaMbUddIve 2 maMdarassapabvayassa dAhiNeNaMjAiMimAiMsamupajaMti, taMjahA-DiMbAti vADamarAti vA kalahAti vA bolAti vA khArAti vA mahAyuddhAti vA mahAsaMgAmAti vA mahAsatyanivaDaNAti vA evaM purisanivaDaNAti vA mahArudhiranivaDaNAi vA dubbhUyAti vA kularogAti vA gAmarogAti yA maMDalarogAti vA nagararogAti vA sIsaveyaNAi vA acchiveyaNAivA kannanahadaMtaveyaNAi vA iMdagAhAi vA khaMdagAhAi vA kumAragAhA jakkhagA0 bhUyagA0 egAhiyAti vA beAhiyAti vA teyAhiyAti cAutthahiyAti vA uvveyagAti kAsA0 (khAsAivA) sAsAti vA sosetivA jarAi vAdAhA0 kacchakohAtivAajIrayA paMDuragAharisAi vA bhagaMdarAi vAhiyayasulAti vA matthayasU0 jonisU0 pAsasU0 kucchisU0 gAmamArIti vA nagara0 kheDa0 kabbaDa0 doNamuha0 maDaMba0 paTTaNa0 Asama0 saMvAha0 saMnivesamArIti vA pANakkhayAdhaNakkhayA jaNakkhayA kula0 vasaNabbhUyamaNAriyA je yAvanne tahappagArA na te sakkassa deviMdassa devaranno jamassa mahArano annAyA05 tesiM vA jamakAiyANaM devaannN| sakkassa deviMdassa devarannojamassa mahArano ime devA ahAvaccA abhinnAyA hotthA, taMjahA vR. 'peyakAiya'tti pretakAyikAH' vyantaravizeSAH 'peyadevatakAiya'ttipretasatkadevatAnAM sambandhinaH 'kaMdappattiye kandarpabhAvanAbhAvitatvena kAndarpikadeveSUtpannAH kandarpazIlAzca, kandarpazcaatikeliH, 'Ahiyoga'tti ye'bhiyogabhAvanAbhAvitatvenAbhiyogikadeveSUtpannAabhiyogavartinazca, abhiyogazca-Adeza iti // DiMbAi vatti DimbA-vighnAH 'Damara'tti ekarAjya eva rAjakumArAdikRtopadravAH 'kalaha ttivacanarATayaH bola tti avyaktAkSaradhvanisamUhAH 'khAra'ttiparasparamatsarAH For Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-3, vargaH-, uddezakaH-7 __ 209 'mahAyuddha'ttimahAyuddhAnivyavasthAvihInamahAraNAH 'mahAsaMgAma ti savyavasthacakrAdivyUharacanopetamahAraNAH mahAzastranipAtanAdayastu trayo mhaayuddhaadikaarybhuutaaH| 'dubbhUya'ttiduSTA-janadhAnyAdInAmupadravahetutvAdbhUtAH-sattvAH yUkAmatkuNonduratiDDaprabhRtayo durbhUtA Itaya ityarthaH, indragrahAdayaH unmattatAhetavaH, ekAhikAdayojvaravizeSAH, 'uvveyaga'tti udvegakA iSTaviyogAdijanyA udvegAH udvejakA vA lokodvegakAriNazcaurAdayaH 'kacchakoha'tti kakSANAM-zarIravayavavizeSANAM vanagahanAnAM vA kothA:-kuthitatvAni zaTitAni vA kakSAkothAH kakSakothA vaa| mU. (196) aMbe 1 aMbarise ceva 2, sAme 3 sabaletti yAvare 4 / ruddo 5-varudde 6 kAle 7 ya, mahAkAletti yAvare 8 // vR. 'amba' ityAdayaH paJcadazAsuranikAyAntartinaH paramAdhArmikanikAyAH, tatrayodevo nArakAnambaratale nItvA vimuJcatyasau ambaityabhidIyate 1, yastu nArakAn kalpanikAbhikhaNDazaH kRtvA bhrASTrapAkayogyAn karotItyasAvambarISasya-bhrASTrasya sambandhAdambarISa evocyate 2, yastu teSAMzAtanAdi karoti varNatastuzyAmaH sa zyAma iti 3, 'sabalettiyAvare'tti zabala iticAparo deva iti prakramaH, sa ca teSAmantrahRdayAdInyutpATayati varNatazca zabalaH karbura ityarthaH 4 / yaH zaktikuntAdiSu nArakAn protayati sa raudratvAdraudra iti 5, yastu yeSAmevAGgopAGgAni bhanakti so'tyantaraudratvAduparaudra iti 6, yaH punaH kaNDAdiSupacativarNatazca kAlaH sa kAla iti 7, 'mahAkAletti yAvare'tti mahAkAla iti cAparo deva iti prakramaH, tatra yaH zlakSNamAMsAni khaNDayitvA khAdayati varNatazca mahAkAlaH sa mahAkAla iti 8 // mU. (197) asipatte 9 dhaNU 10 kuMbhe 11 vAlU 12 veyaraNIttiya 13 // kharassare 14 mahAghose 15, ee pannarasAhiyA / / vR. 'asIya'tti yo devo'sinA tAn chinatti so'sireva 9, 'asipatte'tti asyAkArapatravadanavanavikurvaNAdasipatraH 10, kuMbhettikumbhAdiSuteSAMpacanAtkumbhaH 1, kvacitpaThyate asipatteghaNUMkuMbhe'tti, tatrAsipatrakumbhau pUrvavat, 'ghaNuttiyo dhanurvimuktArddhacandrAdibhirbANaiH karNAdInAM chedanabhedanAdi karoti sa dhanuriti 11, 'vAlu'tti kadambapuSpAdyAkAravAlukAsu yaH pacati sa vAluka iti 12 / 'veyaraNIti ya' vaitaraNIti ca deva iti prakramaH, tatra pUyarudhirAdibhRtavaitaraNyabhidhAnanadIvikurvaNAdvaitaraNIti 13, 'kharassara'ttiyovajrakaNTakAkulazAlmalIvRkSamAropya nArakaMkharasvaraM kurvantaM kurvan vA karSatyasau kharasvaraH 14, 'mahAghosi'tti, yastu bhItAn palAyamAnAnnArakAn pazUniva vATakeSu mahAghoSaM kurvaniruNaddhi sa mahAghoSa iti 15 / / 'ee pannara'tti evam' uktanyAyena 'ete' yamayathA'patyadevAH paJcadaza AkhyAtA iti mU. (198) sakkassa NaM deviMdassa devaranno jamassa mahAratrI sattibhAgaM paliovamaM ThitI pannattA, ahAvacAbhinnAyANaMdevANaMegapaliovamaMThitI pa0, evNmhiddiejaavjmemhaaraayaa| [5/14 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 bhagavatIaGgasUtraM 3/-/7/199 mU. (199) kahi NaM bhaMte ! sakkassa deviMdassa devaranno varuNassa mahAranno sayaMjale nAma mahAvimANe pannatte?, goyamA ! tassa NaM sohammavaDiMsayassa mahAvimANassa paJcasthimeNaM sohamme kappe asaMkhejAiM jahA somassa tahA vimANarAyahANIo bhAniyavvA jAva pAsAyavaDiMsayA navaraM nAmaNANattaM / sakkassa gaM varuNassa mahAranno ime devA ANA0 jAva ciTThati, taM0-varuNakAiyAti vA varuNadevayakAiyAi vA nAgakumArA nAgakumArIoudahikumArA udahikumArIo thaniyakumArA thaniyakumArIo je yAvanne tahappagArA sabbe te tabbhattiyA jAva citttthti| jaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaMjAiMimAiMsamuppajaMti, taMjahA-ativAsAti vA maMdavAsAti vA suvuThThIti vA dubbuTTIti vA udabhyeyAti vA udappIlAi vA udavAhAti vA pavvAhAti vA gAmavAhAti vA jAva sannivesavAhAti vA pANakkhayA jAva tesiMvA varuNakAiyANaM devANaM sakkassa NaM deviMdassa devaranno varuNassa mahAranno jAva ahAvaccA bhinnAyA hotthA, taMjahA-kakkoDae kaddamae aMjaNe saMkhavAlae puMDe palAse moejae dahimuhe ayaMpule kaayrie| sakkassa deviMdassa devaranno varuNassa mahAranno desUNAI do paliovamAiM ThitI pannattA, ahAvaccAbhinnAyANaM devANaM egapaliovamaMThitI pa0 evaMmahiDDIe jAva varuNe mhaaraayaa3| vR. 'ativAsa'tti atizayavarSA vegavadvarSaNAnItyarthaH, 'mandavAsatti zanairvarSaNAni 'suvuTTittidhAnyAdiniSpattihetuH "duvbuTTittidhAnyAdyaniSpattihetuH 'udabbheya'tti udakojhedAH giritaTAdibhyo jalodbhavAH 'udappIla'tti udakotpIlAH-taDAgAdiSu jalasamUhAH 'udavAha'tti apakRSTAnyalpAnyudakavahanAni, tAnyeva prakarSavantipravAhAH, iha prANakSayAdayo jalakRtA draSTavyAH kakkoDaettikarkoTakAbhidhAno'nuvelandharanAgarAjAvAsabhUtaHparvatolavaNasamudreaizAnyAM dizyasti tanivAsI nAgarAjaH karkoTakaH, 'kaddamae'tti AgneyyAM tathaiva vidyuprabhaparvatastatra kardamako nAma nAgarAjaH 'aMjaNe'tti velambAbhidhAnavAyukumArarAjasya lokapAlo'anAbhidhAnaH 'saMkhavAlae'tti dharaNAbhidhAnanAgarAjasya lokapAlaH zaGkhapAlaka nAma / zeSAstu puNDrAdayo'pratItA iti // mU. (100) kahi NaM bhaMte ! sakkassa deviMdassa devaranno vesamaNassa mahAranI vaggUnAma mahAvimANe pannate?, goyamA tassaNaM sohammavaDiMsayassa mahAvimANassa uttareNaMjahAsomassa vimANarAyahAnivattavvayA tahA neyavvA jAva paasaayvddisyaa|| sakkassa NaM deviMdassa devarano vesamaNassa mahArano ime devA ANAuvavAyavayaNanidese ciTThati, taMjahA-vesamaNakAiyAti vA besamaNadevakAiyAti vA suvanakumArA suvanakumArIo dIvakumArA dIvakumArIo disAkumArA disAkumArIo vANamaMtarA vANamaMtarIo je yAvanne tahappagArA sabve te tabbhattiyA jAva ciTThati / jaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM jAI imAiMsamuSpajaMti, taMjahA-ayAgarAi vA tauyAgarAi vA taMbayAgarAi vA evaM sIsAgarAi vA hirana0 suvana0 rayaNa0 vayarAgarAi vA vasuhArAti vA hiranavAsAti vA suvannavAsAti vA rayaNa0 vaira0 AbharaNa patta0 puppha0 phala0bIya0 malla0vanna0cunna0 gaMdha0 vatthavAsAi vA hiranavaTTIi vA sa0ra0pa0 A0pa0 pu0pha0 bI0va0 cunna0 gaMdhavuTThI vatthavuTTIti vA bhAyaNabuDIti vA khIrakhuTTIti vA suyAlAti vA Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-3, vargaH-, uddezakaH-7 211 dukkAlAti vA appagdhAti vA mahagghAti vA subhikkhAti vA dubhikkhAti vA kayavikkayAti vA sannihiyAti vA saMnighayAti vA nihIti vA nihANAti vA ciraporAmAI pahINasAmiyAti vA pahINaseuyAti vA (pahINamagganivA) pahINagottAgArAi vA ucchinnasAmiyAtivAucchinnaseuyAti vA ucchinnagottAgArAti vA siMghADagatigacaukkacaccaracaummuhamahApahapahesu nagaraniddhamaNesu vA susANagirikaMdarasaMtiselova-hANabhavaNagihesu saMnikkhittAI citttthti| sakkassa deviMdassa devarano vesamaNassa mahArano natAI annAyAI adivAI asuyAI avinAyAI tesiM vA vesamaNakAiyANaM devANaM, sakkassa deviMdassa devaranno vesamaNassa mahAranI ime devA ahAvaccAbhinnAyA hotthA, taMjahA-punabhadde mAnibhadde sAlibhadde sumaNabhadde cakke rakkhe punarakkhe savvANe sabbajase savvakAme samiddhe amohe asaMge, sakkassaNaM deviMdassa devaratrovesamaNassa mahAranno do paliovamAni ThitI pannattA, ahAvaccAbhinnAyANaM devANaM egaM paliovamaM ThitI pannattA, emahiTIe jAva vesamaNe mhaaraayaa| sevaM bhaMte 2 // vR. 'vasuhArAi vatti tIrthaHkarajanmAdiSvAkAzAdravyavRSTi 'hirannavAsa'tti hiraNya-rUpyaM ghaTitasuvarNamityante, varSo'lpatarovRSTistumahatItivarSavRSTayorbhedaH mAlyaM tugrathitapuSpAni varNacandanaM cUrNo-gandhadravyasambandhI gandhAH-koSThapuTapAkAH 'subhikkhAi vatti sukAle duSkAle vA bhikSukANAM bhikSAsamRddhayaH durbhikSAstUktaviparItAH 'saMnihi' (yAi)tti ghRtaguDAdisthApanAni 'saMnicaya(yAi)tti dhAnyasaJcayAH 'nihIiva'tti lakSAdipramANadravyasthApanAni 'nihANAI vatti bhUmigatasahasrAdisaGkhyadravyasya saJcayAH / kiMvidhAni? ityAha-'ciraporANAIti cirapratiSThitatvena purANAni cirapurANAni ata eva pahINasAmiyAiMti svalpIbhUtasvAmikAni pahINaseuyAI tiprahINAH-alpIbhUtAH sektAraHsecakaH-dhana prakSeptAroyeSAMtAnitathA, prahINamArgAnivA, pahINagottAgArAiMtipahINaM-viralIbhUtamAnuSaM gotrAgAraM-tatsvAmigotragRhaM yeSAM tAni tathA - -'ucchinnasAmiyAIti nisattAkIbhUtaprabhUni 'nagaraniddhamaNesu'tti 'nagaranirddhamaneSu' nagarajalanirgamaneSu 'susANagirikandarasaMtiselovaTThANabhavaNagihesutigRhazabdasya pratyekaMsambandhAt zmazAnagRhaM-pitRvanagRhaM girigRhaM-parvatoparigRhaMkandaragRha-guhAzAntigRhaM-zAntikarmasthAnaM zailagRhaMparvatamutkIrya yatkRtaM upasthAnagRhaAsthAnamaNDapo bhvngRhN-kuttumbivsngRhmiti| zatakaM-3 uddezakaH-7 samAptaH ___-zatakaM-3 uddezakaH-8 :mU. (201) rAyagihe nagare jAva paJjuvAsamANe evaM vadAsI-asurukumArANaM bhaMte ! devANaM kati devA AhevacaM jAva viharaMti?, goyamA! dasa devA AhevacaM jAva viharaMti, taMjahA-camare asuriMde asurarAyA some jame varuNe vaisamaNe balI vairoyaNiMde vairoyaNarAyA some jame varuNe vesmnne| ___nAgakumArANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! dasa devA AhevacaM jAva viharati, taMjahA-dharaNe nAgakumAridai nAgakumArarAyA kAlavAle kolavAle selavAle saMkhavAle bhUyAnaMde nAgakumAride nAgakumArarAyA kAlavAle kolavAle saMkhavAle selavAle, jahA nAgakumAriMdANaMeyAe vattavbayAe Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhagavatIaGgasUtraM 3/-18/201 neyavvaM evaM imANaM neyvyN| suvanakumArANaM veNudeve veNudAlI citte vicitte cittapakkhe vicittapakkhe vijjukumArANaM harissahapabha 1 suppabha 2 pabhakaMta 3 suppabhakaMta 4, aggikumArANaM aggisIhe aggimANava teu teusIhe teukaMte teuppabhe dIvakumArANaM punnavisiharUyasurUyasyakaMtarUyappabhA udahikumArANaM jalakate jalappabha jljlruuyjlkNtjlppbhaa| disAkumArANaMamiyagati amiyavAhaNaturiyagati khippagati sIhagati sIhavikkamagati cAukumArANaM velaMba pabhaMjaNa kAla mahAkAlA aMjaNa riTThA thaniyakumArANaM ghosa mahAghosa AvattaviyAvattanaMdiyAvattamahAnaMdiyAvattA, evaM bhAniyavvaM jahA asurakumArA so01 kA02 ci03 pa04 te05 ru06 ja07tu0 8 kA09 aa010|| pisAyakumArANaM pucchA, goyamA ! do devA AhevaccaM jAva viharaMti, taMjahA vR.devavaktavyatApratibaddha evASTamoddezakaH, saca sugama eva, navaraM 'so 1 kA 2 ci 3 ppa 4 te 5 ru 6 7 tu 8 kA 9 A 10' ityanenAkSaradazakena dakSiNabhavanapatIndrANAM prathamalokapAlanAmAni sUcitAni, vAcanAntare tvetAnyeva gAthAyAM, sA ceym||1|| some ya 1 kAlavAle 2 citta 3 ppabha 4 teu 5 taha rue ceva 6 / jala taha 7 turayagaI ya 8kAle 9 Autta 10 paDhamA u|| evaM dvitIyAdayo'pyabhyUhyAH, ihacapustakAntare'yamartho dRzyate-dAkSiNAtyeSulokapAleSu pratisUtraM yau tRtIyacaturthI tAvaudIcyeSu cturthHtRtiiyaaviti|| mU. (202) kAle ya mahAkAle suruvapaDiruva punabhaddeya / amaravai mAnibhadde bhIme ya tahA mahAbhIme / / mU. (203) kiMnarakiMpurise khalu sappurise khalu tahA mhaapurise| atikAya mahAkAe gIyaratI ceva gIyajase / / mU. (204)ete vANamaMtarANaM devANI jotisiyANaM devANaMdodevA AhevacaMjAva viharati, taMjahA-caMde ya sUre ya / sohammIsAnesuNabhaMte! kappesu kai devA AhevacaM jAva viharaMti? goyamA ! dasa devA jAva viharaMti, taMjahA-sakke deviMde devarAyA some jame varuNe vesamaNe, IsAne deviMde devarAyA some jame varuNe vesamaNe, esA vattavvayA savvesuvi kappesu, ee ceva bhAniyavyA, je ya iMdAte ya bhAniyavvA sevaM bhaMte 2 // vR. esA vattavyayA savvesuvi kappesu ee ceva bhAniyavya'ti, 'eSA' saudharmezAnoktA vaktavyatA sarveSvapi kalpeSu-indranivAsabhUteSu bhanitavyA-sanatkumArAdIndrayugmeSu pUrvendrApekSayottarendrasambandhinAM lokapAlAnAM tRtIyacaturthaHyorvyatyayo vAcya ityarthaH / tathaita eva somAdayaH pratidevalokaM vAcyA na tu bhavanapatIndrANAmivAparApare, 'je ya iMdA teya bhAniyavyA' zakrAdayo dazendrA vAcyAH, antime devalokacatuSTaye indradvayabhAvAditi // zatakaM-3 uddezakaH-8 samAptaH zatakaM-3 uddezakaH-9:___ vR. devAnAM cAvadhijJAnasadbhAve'pIndriyopayogo'pyastItyata indriyaviSayaM nirUpa Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 3, vargaH, uddezaka:- 9 yannavamoddezakamAha mU. (205) rAyagihe jAva evaM vadAsI kativihe NaM bhaMte! iMdiyavisae pannatte ?, goyamA paMcavihe iMdiyavisae pannatte, taM0-sotiMdiyavisae jIvAbhigame jotisiyauddeso neyavvo apariseso bR. 'rAyagihe ' ityAdi, 'jIvAbhigame joisiyauddesao neyavvo' tti, sacAyam- 'soiMdiyavisae jAva phAsiMdiyavisae / soiMdiyavisae NaM bhaMte! poggalapariNAme kativihe pannatte ?, goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA - submisaddapariNAme ya dubbhisaddapariNAme ya' zubhAzubhazabdapariNAma ityarthaH / 'cakkhidiyavisae pucchA, goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA surUvapariNAme ya durUvapariNAme ya, ghANidiyavisae pucchA goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA subbhigaMdhapariNAme ya dubmigaMdhapariNAmeya, evaM jibbhidiyavisae surasapariNAme ya durasapariNAme ya, phAsiMdiyavisae suhaphAsapariNAme ya duhaphAsapariNAme ya' ityAdi, vAcanAntare ca 'iMdiyavisae uccAvayasumiNo 'ttizyate tatrendriyaviSayaM sUtraM darzitameva, uccAvayasUtraM tvevam / 'se nUnaM bhaMte ! uccAvaehiM saddaparimAmehiM pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattavvaM siyA ?, haMtA, goyamA!' ityAdi, 'submiNo' tti, idaM sUtraM punarevam- 'se nUnaM bhaMte! subbhisaddapoggalA dubbhisaddattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA !' ityAdIti / zatakaM - 3 uddezakaH - 9 samAptaH 213 -: zatarka-3 uddezakaH- 10: mU. (206) rAyagihe jAva evaM vyAsI- camarassa NaM bhaMte! asuriMdassa asuraranno kati parisAo pannattAo ?, goyamA ! tao parisAo pannattAo, taMjahA-samitA caMDA jAyA, evaM jahAnupuvIe jAva'dhuo kappo, sevaM bhaMte 2 // vR. prAgindriyANyuktAni tadvantazca devA ita devavaktavyatApratibaddho dazama uddezakaH, sa ca sugama eva, navaraM 'samiya'tti samikA uttamatvena sthiraprakRtitayA samavatI svaprabhorvA kopautsukyAdibhAvAn zamayatyupAdeyavacanatayeti zamikA zamitA vA anuddhatA, 'caMDa' tti tathAvidhamahattvAbhAveneSatkopAdibhAvAccaNDA, 'jAya'tti prakRtimahattvavarjitatvenAsthAnakopAdInAM jAtatyAjjAtA, eSA ca krameNAbhyantarA madhyamA bAhyA ceti, tatrAbhyantarA samutpannaprayojanena prabhuNA gauravArhatvAdAkAritaiva pArzvesamAgacchati tAM cAsau arthaH padaM pRcchati, madhyamAtUbhayathA'pyAgacchati alpataragauravaviSayatvAt / abhyantarayA cAdiSTamarthaH padaM tayA saha prabandhAti -granthibandhaM karotItyarthaH, bAhyA tvanAkAritaibAgacchati alpatamagauravaviSayatvAt, tasyAzcArthaH padaM varNayatyeva, tatrAdyAyAM caturviMzatirdevAnAM sahasrANi dvitIyAyAmaSTAviMzati tRtIyAyAM dvAtriMzaditi, tathA devIzatAni krameNAdhyuSTAni trIni sArddhaM ca dve iti, tathA taddevAnAmAyuH krameNArddhatRtIyAni palyopamAni dve sArddha ceti devInAM tu sArddhamekaM tadarddha ceti / evaM balerapi navaraM devapramANaM tadeva catuzcatuH sahasrahInaM, devImAnaM tu zatena zatenAdhikamiti, AyurmAnamapi tadeva navaraM palyopamAdhikamiti, evamacyutAntAnAmindrANAM pratyekaM tiH parSado bhavanti, nAmato devAdipramANataH sthitimAnatazca kvacitkiJcadbhedena bhedavatyastAzca Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhagavatIaGgasUtraM 3/-/10/206 jIvAbhigamAdavaseyA iti|| zatakaM-3 uddezakaH-10 samAptaH zatakaM-3 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUri viracitA bhagavatI agasUtre tRtIyaM zatakasya TIkA prismaaptaa| (zatakaM-4) vR. tRtIyazate prAyeNa devAdhikAra ukto'tastadadhikAravadeva caturthaH zataM, tasya punaruddezakArthAdhikArasaGgrahAya gAthAmU. (207) cattAri vemANehiM cattAriya hotiraayhaanniihiN| neraie lessAhi ya dasa uddesA cautthasae / / -zatakaM-4, uddezakAH 1-2-3-4:mU. (208) rAyagihe nagare jAva evaM vayAsI-IsANasaNaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kati logapAlA pannattA?, goyamA ! cattAri logapAlA pannattA, taMjahA-some jame vesamaNe vrunne| eesi NaM bhaMte ! logapAlANaM kati vimANA pannattA?, goyamA ! cattAri vimANA pannattA, taMjahA-sumaNe savvaobhadde vaggU suvgguu| kahiNaM bhaMte ! IsANassa deviMdassa devaranno somassa mahArano sumaNo nAmaM mahAvimANe pannate ?, goyamA ! jaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva IsANe NAmaMkappe pannatte, tattha NaMjAva paMcavaDeMsayA pannattA, taMjahA-aMkavaDeMsaephalihavaDiMsae rayaNavaDeMsae jAyarUvavaDiMsaemajheya tatthaIsANavaDeMsae tassaNaMIsANavaDeMsayassa mahAvimANassa puracchimeNaM tiriyamasaMkhejjAiM joyaNasahassAI vItivatittA ettha NaM IsANassa 3 somassa 2 sumaNe nAmamahAvimANe pannatteaddhaterasajoyaNajahA sakkassa vattavvayA tatiyasaetahAIsANassavi jAva accaniyA smttaa| ___ cauNhavi logapAlANaM vimANe 2 uddesao, causu vimANesu cattAri uddesA apariselA, navaraM Thitie naannttN| mU. (209) 'Adiduya tibhAgUNA paliyA dhaNayassa hoti do ceva / do satibhAgA varuNe paliyamahAvaJcadevANaM / / ghR.cattArItyAdi vyaktArthA accaniya'tti siddhAyatane jinapratimAdyarcanamabhinavotpannasya somaakhylokpaalsyeti|| zatakaM-4 uddezakAH-1,2,3,4 samAptAH -zatakaM-4 uddezakAH-5,6,7,8:mU. (210) rAyahAnisuvicattAri uddesAbhAniyabvAjAvaevamahiDDIejAvavaruNemahArAyA vR. rAyahANIsucattAri uddesayA bhAniyavvA tecaivam-'kahiNaMbhaMte! IsANassa deviMdassa Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 4, vargaH, uddezaka: 5, 6, 7, 8 215 devaranno somassa mahAranI somAnAmaM rAyahANI pannattA ?, goyamA ! sumaNassa mahAvimANassa ahe sapakkhi' ityAdipUrvoktAnusAreNa jIvAbhigamoktavijayarAjadhAnIvarNakAnusAreNa caikaika uddezo'dhyetavya iti, nanvetA rAjadhAnyaH kila somAdInAM zakrasyezAnasya ca sambandhinAM lokapAlAnAM pratyekaM tata ekAdaze kuNDalavarAbhidhAne dvIpe dvIpasAgaraprajJaptyAM zrUyante, uktaM hi tatsaGgrahiNyAm // 1 // // 2 // "kuMDalanagarasa abhiMtarapAse hoMti rAyahANIo / solasa uttarapAse solasa puNa dakkhiNe pAse // jA uttareNa solasa tAo IsANalogapAlANaM / sakkarasa logapAlANa dakkhiNe solasa havaMti // etAzca somaprabhayamaprabhavai zramaNaprabhavaruNaprabhAbhidhAnAnAM parvatAnAM pratyekaM catasRSu dikSu bhavanti, tatra vaizramaNanagarIrAdau kRtvA'bhihitam - // 3 // "majjhe hoi cauNhaM vesamaNapabho naguttamo selo / raikarayapavyayasamo uvvehuccattavikkhaMbhe // tassa ya naguttamassa u cauddisiM hoMti rAyahANIo ! jaMbUddIvasamAo vikkhaMbhAyAmao tAo || puvveNa ayalabhaddA samukkasA rAyahAni dAhiNao / avareNa U kuberA dhaNappabhA uttare pAse / / eeNeva kameNaM varuNassavi hoMti avarapAsaMmi / varuNappabhaselassavi cauddisiM rAyaNAhIo || puvveNa hoi varuNA varuNapabhA dakkhiNe disIbhAe / avareNa hoi kumuyA uttarao puMDaragiNIyA // eeva kameNaM somassavi hoMti avarapAsaMmi / somappabhaselassavi cauddisiM rAyahANIo / / puvveNa hoi somA somappabha dakkhiNe disIbhAe / sivapAgArA avareNa hoi naliNAma uttarao // eeNeva kameNaM aMtakarassavi ya hoMti avareNaM / samavittippabhaselassa cauddisiM rAyahANIo // puveNa U visAlA ativvisAlA u dAhiNe pAse / sejappabhA'vareNaM amuyA puNa uttare pAse // 11 99 11 iti, iha ca granthe saudharmAvataMsakAdIzAnAvataMsakAccAsayayA yojanakoTIrvyatikramya pratyekaM pUrvAdidikSu sthitAni yAni sandhyApramAdIni sumanaH prabhRtIni ca vimAnAni teSAmadho'saGkhyAtA yojanakoTIravagAhya pratyekamekaikA nagaryuktA tataH kathaM na virodhaH iti ?, atrocyate, anyAstA nagaryo yAH kuNDale'bhidhIyante etAzcAnyA iti, yathA zakrezAnAgramahiSINAM nandIzvaradvIpe kuNDaladvIpe ceti 118 11 // 5 // // 6 // // 7 // // 8 // // 9 // || 90 || zatakaM - 4 uddezakAH-5, 6, 7, 8 samAptAH Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 bhagavatIagasUtraM 4/-/9/211 // 2 // -zatakaM-4 uddezaka-9:vR. anantaraM devavaktavyatoktA'tha vaikriyazarIrasAdhAnnArakavaktavyatApratibaddho navamoddezaka ucyate, tatredamAdisUtram mU. (211) neraieNaM bhaMte ! neratiesu uvavajai aneraie neraiesu uvavajjai panavaNAe lessApae tatio uddesao bhAniyavyo jAva naannaaii| vR. 'neraieNamityAdi, lessApae'ttisaptadazapade 'taiouddesao bhAniyabvottikvacid dvitIya iti zyate sa cApapATha iti, sa caivam-'goyamA ! neraie neraiesu uvavajaino aneraie neraiesu uvavajjai' ityAdi, ayaM cAsyArthaH- nairayiko nairayikeSUtpadyate na punaranairayikaH, kathaM punaretat?, ucyate, yasmAnnArakAdibhavopanAhakamAyurevAto nArakAdyAyuH-prathamasamayasaMvedanakAla eva nArakAdivyapadezo bhavati RjusUtranayadarzanena, yata uktaM nayavidbhiRjusUtrasvarUpanirUpaNaM kurvadbhiH // 1 // "palAlaM na dahatyagnirbhidyate na ghaTaH kacit / na zUnyAnnirgamo'stIha, na ca zUnyaM pravizyate / / nArakavyatiriktazca, narake noppdyte| narakAnnArakazcAsya, na kshcidviprmucyte|| ityAdIti, 'jAva nANAI'tti, ayamuddezako jJAnAdhikArAvasAno'dhyetavyaH, sacAyam'kaNhalesse NaM bhaMte ! jIve kayaresu nANesu hojjA ?, goyamA ! dosu vA tisu vA causu vA nANesu hojjA, dosu hojjamANe AbhinibohiyasuyanANesu hojjA' ityAdi / / zatakaM-4, uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-4 uddezakaH-10:vR. lezyAdhikArAttadvata eva dazamoddezakasyedamAdisUtram mU. (212) se nUnaM bhaMte ! kaNhalessA nIlalessaMpappa tAruvatAe tAvannatAe evaM cauttho uddesao pannavaNAe ceva lessApade neyavvo jAva vR. 'senUna'mityAdi, 'tArUvattAe'tti tadrUpatayA-nIlalezyAsvabhAvena, etadeva vyanakti'tAvannattAe'tti tasyA ivanIlalezyAvAivavarNoyasyAH sAtadvarNA tadbhAvastattAtayAtadvarNatayA, "evaM cauttho uddesao' ityAdivacanAdevaM draSTavyam-'tAgaMdhattAe tArasatAe tAphAsattAe bhuJjo 2 pariNamati? haMtA goyamA! kaNhalesAnIlalesaMpappatArUvattAe 5 bhuJjo 2 pariNamati' ayamasya bhAvArthaHyadA kRSNalezyApariNato jIvo nIlalezyAyogyAni dravyAni gRhItvA kAlaM karoti tadAnIlalezyApariNata utpadyate 'jallesAI davvAiM pariyAittA kAlaM karei tallese uvavajaitti vacanAt, ataH kAraNameva kAryaM bhavati, 'kaNhalesA nIlalesaM pappe'tyAdi tu kRSNanIlalezyayorbhedaparamupacArAduktamiti / se keNaTheNaM bhaMte! evaM vuccai kiNhalesA nIlalesaM pappa tArUvattAe 5 bhuJjo 2 pariNamai goyamA ! se jahAnAmae-khIre dUrsi pappa (takramityarthaH) suddhe vA vatthe rAgaM pappa tArUvattAe bhujo 2 pariNamai, se eeNaTheNaM goyamA! evaM buccai-kaNhalesA' ityAdi, etenaivAbhilApena nIlalezyA Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 4, varga:-, uddezakaH - 10 atha kApotI kApotI taijasIM taijasI padmAM padmAzuklAM prApya tadrUpatvAdinA pariNamatIti vAcyaM, kiyaddUramayamuddezako vAcyaH ? ityAha- 'jAve' tyAdi / mU. (213) pariNAmavannarasagaMdhasuddha apasatyasaMkiliGgahA / gatipariNAmapadesogAhavaggaNAThANamappabahuM // vR. 'pariNAme' tyAdidvAragAthoktadvAraparisamAptiM yAvadityarthaH, tatra pariNAmo darzita eva, tathA 'vana'tti kRSNAdilezyAnAM varNo vAcyaH, sacaivam- 'kaNhalesA NaM bhaMte e kerisiyA vantreNaM pannatte ? ' tyadi, uttaraM tu kRSNalezyA kRSNA jImUtAdivat nIlalezyA nIlA bhRGgAdivat kApotI kApotavarNA khadirasArAdivat taijasI lohitA zazakaraktAdivat padmA pItA campakAdivat zuklA 2 zaGkhAdivaditi / tathA 'rasa'tti rasastAsAM vAcyaH, tatra kRSNA tiktarasA nimbAdivat nIlA kaTukarasA nAgaravat kApotI kaSAyarasA apakvabadaravat tejolezyA amlamadhurApakvAnAdiphalavat padmalezyA kaTukaSAyamadhurarasA candraprabhAsurAdivat zuklalezyA madhurarasA guDAdivat, 'gaMdha' tti lezyAnAM gandho vAcyaH, tatrAdyAstisro durabhigandhAH antyAstu taditarAH 'suddha'tti antyAH zuddhA AdyAstvitarAH 'appasatya'tti AdyA aprazastA antyAstu prazastAH 'saMkiliTTha' tti AdyAH saGkliSTA antyAstvitarAH 'uNha' tti antyA uSNAH snigdhAzca AdyAstu zItA rUkSAzca 'gati' tti AdyA durgatihetavo'ntyastu sugatihetavaH 'pariNAma' tti lezyAnAM katividhaH pariNAmaH ? iti vAcyaM / tatrAsau jaghanyamadhyamotkRSTabhedAttridhA utpAtAdibhedAdvA tridheti 'paesa' tti AsAM pradezA vAcyAstatra pratyekamanantapradezikA etA iti 'ogAha' tti avagAhanA AsAM vAcyA tatraitA asaGghayAtapradezAvagADhAH 'vaggaNa' ttivargaNA AsAMvAcyAH, tatra vargaNAH kRSNalezyA- diyogyadravyavargaNAH, tAzcAnantA audArikAdivargaNAvat, 'ThANa' tti tAratamyena vicitrAdhyavasAyanibandhanAni kRSNAdidravyavRndAni tAni cAsaGkeyayAni adhyavasAyasyAnAnAmasaGkhyAtatvAditi, 'appabahu' ti lezyAsthAnAnAmalpabahutvaM vAcyaM taccaivam- 'eesi NaMbhaMte! kaNhalessAThANANaM jAva sukkalesAThANANa ya jahannagANaM davvaTTayAe 3 kayarerahiMto appA vA 4 | goyamA ! savvatthovA jahannagA kAulessAThANA davvaTTayAe jahannagA nIlalessAThANA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jahannagA kaNhalesAThANA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jahannagA teulesAThANA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jahannagA pamhalesAThANA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jahannagA sukkalessAThANA davyA asaMkhecaguNA' ityAdIni // mU. (214) sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti // zatakaM - 4 uddezakaH - 10 samAptaH svataH subodhe'pi zate turIye, vyAkhyA mayA kAcidiyaM viddabdhA / dugdhe sadA svAdutame svabhAvAt, kSepo na yuktaH kimu zarkarAyAH / zataka-4 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUri viracitA bhagavatI aGgasUtre caturthaH zatakasya TIkA parisamAptA / 217 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatIaGgasUtraM 5/-19/215 (zatakaM-5) vR. caturthaHzatAnte lezyA uktAH, paJcamazatetuprAyo lezyAvanto nirUpyante ityevaMsambdhasyAsyoddezakasaGgrahAya gAtheyam -zatakaM-5, uddezakaH1:mU. (215)caMparavi 1 anila 2 gaMThiya 3 sadde 4 chaumAyu 5-6 eyaNa 7niyaMThe 8 / rAyagihaM 9 caMpAcaMdimA 10 ya dasa paMcamaMmi se| vR. 'caMpe'tyAdi, tatra campAyAM raviviSayapraznanirNayArthaH prathama uddezakaH 1 'anila'tti vAyuviSayapraznanirNayArthodvitIyaH 2 gaMThiya'ttijAlagranthikAjJAtajJApanIyArthaHnirNayaparastRtIyaH 3 'saddetti zabdaviSayapraznanirNayArthaHzcaturthaH 4 'chaumatti chadmasthavaktavyatArthaH paJcamaH 5 / 'Au'tti AyuSo'ltvAdipratipAdanArthaH SaSThaH 6 "eyaNa'tti pudgalAnAmejanAdyarthaHpratipAdakaH saptamaH7"niyaMThe'tti nirganthIputrAbhidhAnAnagAravihita vastuvicArasAro'STamaH 8'rAyagiha ti rAjagRhanagaravicAraNaparonavamaH 9 caMpAcaMdimA yatticampAyAMnagaryAMcacandramaso vaktavyatArtho dazamaH 10 / mU. (216) teNaM kAleNaM 2 caMpAnAmaM nagarI hotthA, vanao, tIse NaM caMpAe nagarIe punna bhadde nAme ceie hotthA vannao, sAmI samosaDhe jAva parisA pddigyaa| teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassajeTaaMtevAsI iMdabhUtInAmaManagAre goyamagotteNaMjAvaevaMvadAsI-jaMbUddIve NaM bhaMte! dIve sUriyA udINapAdINamuggaccha pAdINadAhiNamAgacchaMti, pAdINa- dAhiNamuggaccha dAhiNapaDINamAgacchaMti, dAhiNapaDINamuggaccha paDINaudINamAgacchaMti padINaudINaM uggaccha udIcipAdINamAgacchaMti?, haMtA! goyamA! jaMbUddIve NaMdIve sUriyA udIcipAINamuggaccha jAva udiicipaaiinnmaagcchti|| vR. tatra prathamoddezake kiJcillikhyate- 'sUriya'tti dvau sUryo, jambUdvIpe dvayoreva bhAvAt 'udINapAINaM ti udageva udIcInaM prAgevaprAcInaM-udIcInaMcatadudIcyA AsannatvAtprAcInaMca tayAcyAH pratyAsannatvAd udIcInaprAcInaMdigantaraM kSetradigapekSayA pUrvottaradigityarthaH 'uggacchatti udgatya krameNa tatrodgamanaM kRtvetyarthaH 'pAINadAhiNaM'ti prAcInadakSiNaM digantaraMpUrvadakSiNamityarthaH 'AgacchaMti'tti AgacchataH krameNaivAstaM yAta ityarthaH, iha codgamanamastamayaM ca draSTalokavivakSayA'vaseyaM, tathAhi-yeSAmadhzyau santau zyau tau syAtAM te tayorudgamanaM vyavaharanti yeSAM tu dRzyau santAvazyau staste tayorastamayaM vyavaharantItyaniyatAvudayAstamayI Aha c||1|| "jaha 2 samae 2 purao saMcarai bhakkharo gynne| taha taha iovi niyamA jAyai rayaNIya bhAvatyo / // 2 // evaM ca sai narANaM udayatthamaNAiM hot'niyyaaiN| sai desabhee kassai kiMcI vavadissae niymaa| // 3 // saiceva ya niddiTTho rUddamuhutto kameNa svvesiN| kesiMcIdANipiya visayapamANe ravI jesiN|| ityAdi, anenaca sUtreNasUryasya catasRSudikSugatiruktA, tatazcayemanyante sUryapazcimasamudraM Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-1 219 pravizya pAtAlena gatvA punaH pUrvasamudramudetItyAdi tanmataM niSiddhamiti / . iha casUryasya sarvatogamane'pi pratiniyatatvAttaprakAzasya rAtridivasavibhAgo'stItitaM kSetrabhedena darzayannAha mU. (217) jayANaM bhaMte ! jaMbUddIve 2 dAhiNaDDhe divase bhavati tadA NaM uttaraDDhe divase bhavati jadANaM uttaradevi divase bhavati tadA NaMjaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa puracchipaJcasthimeNaM rAtI bhavati?, haMtAgoyamA! jayA NaM jaMbUddIve 2 dAhiNadevi divase jAva rAtI bhavati / jadA NaM bhaMte! jaMbU0 maMdarassa pavyayassa puracchimeNaM divase bhavati tadANaM paJcasthimeNavi divasebhavatijayANaM paJcasthimeNaMdivase bhavati tadAgaMjaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassauttaradAhiNeNaM rAtI bhavati?, haMtA goyamA! jadAgaMjaMbU0 maMdarapuracchimeNaM divase jAva rAtI bhavati, jadANaM bhaMte ! jaMbUddIve 2 dAhiNaDDhe ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavati tadA NaM uttaraDevi ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavati jadA NaM uttaraddhe ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavati tadA NaM jaMbUddIve 2 maMdarassa purachimapaJcasthimeNaM jahaniyA duvAlasamuhuttA rAtI bhavati ?, haMtA goyamA jadA NaM jaMbU0 jAva duvAlasamuhuttA rAtI bhavati / jadANaMjaMbU0 maMdarassa puracchimeNaMukosaeaTThArasa jAva tadANaMjaMbUddIve 2 paJcatthimeNavi ukko0 aTThArasamuhutte divase bhavati jayA NaM paccasTimeNaM ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavati tadA NaM bhaMte ! jaMbUddIve 2 uttara0 duvAlasamuhuttA jAva rAtI bhavati?, haMtA goyamA! jAva bhavati jayA NaM bhaMte ! jaMbU0 dAhiNaDDhe aTThArasamuhuttAnaMtare divase bhavati tadA NaM uttare aTThArasamuhuttAnaMtare divase bhavati jadANaM uttare aTThArasamuhuttAnaMtare divase bhavati tadANaMjaMbU0 maMdarassa pavvayassa puracchimapaJcasthimeNaM sAtiregA duvAlasa muhuttA rAtI bhavati?, haMtA goyamA! jadANaMjaMbU0 jAva rAtI bhavati / jadANaM bhaMte! jaMbUddIve 2 puracchimeNaM aTThAramuhuttANaMtare divase bhavati tadANaMpaJcatthimeNaM aTThArasamuhattAnaMtare divase bhavatijadANaM paJcasthimeNaM aTThArasamuhuttAnaMtare divasa bhavati tadANaMjaMbU0 2 maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM sAiregA duvAlasamuhuttA rAtI bhavati haMtA goyamA! jAva bhvti| evaMeteNaMkameNaM osAreyavvaMsattarasamuhutte divase terasamuhattA rAtIbhavati sattaramuhattAnaMtare divase sAtiregA terasamuhuttA rAtI solasamuhutte divase coddasamuhuttA rAI solasamuhattAnaMtare divase sAtiregacoddasamuhuttA rAtI pannarasamuhatte divase panarasamuhuttA rAtI bhavati pannarasamuhattAnaMtare divase sAtiregA pannarasamuhattA rAtI coddasamuhutte divase solasamuhuttA rAtI coddasamuhattAnaMtare divase sAtiregA solasamuhuttA rAtI terasamuhutte divase sattarasamuhattA rAtI terasamuhuttAnaMtare divase sAtiregA solasamuhuttA rAtI terasamuhutte divase sattarasamuhuttA rAtI terasamuhuttAnaMtare divase sAtiregA sattarasamuhattA raatii| jayA NaMjaMbU0 dAhiNaDDhe jahannae duvAlasamuhutte divase bhavati tayANaM uttaraDevi, jayA NaM uttaraDDe tayA NaMjaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM ukkosiyA aTThArasamuhattA rAtI bhavati haMtA goyamA! evaM ceva uccAreyavvaM jAva rAI bhvti| jayA NaM bhaMte ! jaMbU0 maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM jahannae duvAlasamuhutte divase bhavati Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 bhagavatIaGgasUtraM 5/-/1/217 tayA NaM paJcatthimeNavi0 tayA NaM jaMbU0 maMdarassa uttaradAhiNeNaM ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAtI bhavati?, haMtA goyamA! jAva rAtI bhavati / vR. 'jayA NamityAdi, iha sUryadvayabhAvAdekadaiva digdvaye divasa uktaH, iha ca yadyapi dakSiNArddha tathottarArddha ityuktaM tathA'pi dakSiNabhAge uttarabhAge ceti boddhavyaM, arddhazabdasya bhAgamAtrArthaHtvAt, yato yadi dakSiNAH uttarArddhaca samagra eva divasaH syAttadA kathaM pUrveNApareNa ca rAtri syAditivaktuMyujyeta, arddhadvayagrahaNena sarvakSetrasya gRhItatvAt, itazca dakSiNArdhAdizabdena dakSiNAdidigbhAgamAtramevAvaseyaM na tvarddha ato yadA'pi dakSiNottarayoH sarvotkRSTo divasobhavati tadA'pi jambUdvIpasya dazabhAgatrayapramANameva tApakSetraM tayoH pratyekaM syAd, dazabhAgadvayamAnaM ca pUrvapazcimayoH pratyekaM rAtrikSetraM syAt / tathAhi-SaSTyA muhUrta H kila sUryo maNDalaM pUrayati, utkRSTadinaM cASTAdazabhirmuhUrtarUktaM, aSTAdaza ca SaSTerdazabhAgatritayarUpA bhavanti, tathA yadA'STAdazamuhUrto divaso bhavati tadA rAtrirdhAdazamuhUrtA bhavati, dvAdazaca SaSTerdazabhAgadvayarUpAbhavantIti, tatra cameruprati nava yojanasahanAni catvArizatAniSaDazItyadikAninavacadaza bhAgAyojanasvetyetatsarvotkRSTadivase dazabhAgatrayarUpaM tApakSetrapramANaM bhavatikatham?, mandaraparikSepasya kiJcinyUnatrayoviMzatyuttaraSaTzatAdhikaikatriMzayojanasahanamAnasya dazabhirbhAge hate yallabdhaM tasya triguNitatve etasya bhaavaaditi| tathAlavaNasamudraM praticaturnavatiryojanAnAM sahasrAniaSTau zatAnyaSTaSaSTadhikAnicatvArazca dazabhAgA yojanasyetyetadutkRSTadine tApakSetrapramANaMbhavatikatham?,jambUdvIpaparidheH kiJcinyUnATAviMzatyuttarasatadvayAdhikaSoDazasahasropetayojanalakSatrayamAnasya dazabhirbhAge hate yallabdhaM tasya trigunitatve etasya bhAvAditi jaghanyarAtrikSetrapramANaMcApyevameva, navaraM paridherdazabhAgo dviguNaH kArya, tatrAdyaMSaD yojanAnAMsahamANitrINizatAni caturvizatyadhikAniSaTca dazabhAgAyojanasya dvitIyaM tu niSaSTi sahANi dve paJcacatvAriMzadadhike yojanAnAM zate SaT ca dazabhAgA yojanasya sarvalaghau ca divase tApakSetramanantaroktarAtrikSetratulyaM rAtrikSetraMtvanantaroktatApakSetratulyamiti, AyAmatastu tApakSetra jambUdvIpamadhye paJcacatvAriMzadyojanAnAM sahasnANIti, lavaNe ca trayastriMzatsahasrANi trInizatAnitrayAziMdadhikAni tribhAgazca yojanasya ubhayamIlane tvaSTasaptatiH sahAmraNi trIni zatAni trayaziMdadhikAni yojntribhaagshceti| 'ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavaitti iha kila sUryasya caturazItyadhikaM maNDalazataM bhavati, tatra kila jambUdvIpamadhye paJcaSaSTimaNDalAni bhavanti, ekonaviMzatyadhikaM ca teSAM zataM lavaNasudrasya madhye bhavati, tatra ca sarvAbhyantaremaNDale yadA vartate sUryastadA'STAdazamuhUtrto divaso bhavati, katham?, yadA sarvabAhye maNDale vartate'sau tadA sarvajaghanyodvAdazamuhUrto divaso bhavati, tatazca dvitIyamaNDalAdArabhya pratimaNDalaM dvAbhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAbhyAM dinasya vRddhau tryazItyadhikazatatame maNDale SaD muhUrtA varddhanta ityevamaSTAdazamuhUrto divaso bhavati, ata eva dvAdazamuhUrtA rAtrirbhavati, triNshnmuhuurtttvaadhoraatrsy| ___'aTThArasamuhattAnaMtare'tti yadA sarvAbhyantaramaNDalAnantare maNDale vartate sUyastadA muhUrtekaSaSTibhAgadvayahInASTAdazamuhUrto divaso bhavati, sa cASTAdazamuhUrtAdivasAdanantaro' Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 221 zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-1 STAdazamuhUrtAnantaramitivyapadiSTaH, sAtiregA duvAlasamuhuttA rAi'tti dvAbhyAMmuhUrtekaSaSTibhAgAbhyAmadhikA dvAdazamuhUrtA rAI bhavaitti rAtripramANaM bhavatItyarthaH, yAvatA bhAgena dina hIyate tAvatA rAtrirvaddhate, triMzanmuhUrttatvAdahorAtrasyeti / / "evaM eeNaM kameNaM' evamityupasaMhAre 'etena' anantaroktena 'jayA NaM bhaMte ! jaMbUddIve 2 dAhiNaDDe' ityanenetyarthaH, 'osAreyavya'ti dinamAnaM hrasvIkArya, tadeva darzayati-sattarase tyAdi, tatra sarvAbhyantaramaNDalAnantaramaNDalAdArabhyaikatriMzattamamaNDalArddha yadA sUryastadA saptadazamuhUrto divaso bhavati, pUrvoktahAnikrameNa trayodazamuhUrtA ca raatririti| ___'sattarasamuhuttAnaMtare'tti muhUrttakaSaSTibhAgadvayahInasaptadazamuhUrtapramANo divasaH, ayaM ca dvitIyAdArabhya dvAtriMzattamamaNDalArddhaM bhavati, evamanantaratvamanyatrApyUA, 'sAiregaterasamuhuttA rAi'tti muhUrtekaSaSTibhAdvayena sAtirekatvam, evaM sarvatra 'solasamuhutte divase'tti dvitIyAdArabhyaikaSaSTitamaNDaleSoDazamuhUtrto divasobhavati, 'pannarasamuhutte divase'tti dvinavatitamamaNDalArddha vartamAne sUrye, 'coddasamuhatte divase'tti dvAviMzatyuttarazatatame maNDale, 'terasamuhutte divase'tti sArdhadvipaJcAzaduttarazatatamemaNDale, 'vArasamuhutte divase ttitryazItyadhikazatatame maNDale sarvabAhya ityarthaH / kAlAdhikArAdidamAha mU. (218)jayANaM bhaMte! jaMbU0 dAhiNaDDe vAsANaM paDhame samaepaDivajaitayANaM uttaraDevi vAsANaM paDhame samae paDivAijayANaM uttaradevi vAsANaM paDhame samae paDivajai tayANaM jaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa puracchimapaJcatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDasamayaMsi vAsANaM pa0 sa0 pa0?, haMtA goyamA! jayA NaM jaMbU02 dAhiNaDDhe vAsANaM pa0 sa0 paDivajai taha ceva jAva pddivji| jayA NaM bhaMte ! jaMbU0 maMdarassa0 puracchimeNaM vAsANaM paDhame sa0 paDivajai tayANaM paJcatthimeNavi vAsAmaM paDhame samae paDivAi, jayA NaM paJcatthimeNavi vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM jAvamaMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM anaMtarapacchAkaDasamayaMsi vAsANaMpa0sa0 paDivanne bhavati haMtA goyamA! jayA gaMjaMbU0 maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM, evaM ceva uccAreyavbaMjAva paDibanne bhvti| evaM jahA samaeNaM abhilAvo bhanio vAsANaM tahA AvaliyAevi 2 bhANiyabvo, ANApANuNavi 3 thoveNavi4 laveNavi 5 mahatteNavi 6 ahoratteNavi7 pakkheNavi 8 mAseNavi 9 uUNAvi 10, eesiM savvesiM jahA samayassa abhilAvo tahA bhaanniybyo| jayANaMbhaMte! jaMbU0 dAhiNaDDhe hemaMtANaM paDhame samae paDivaJjati jaheva vAsANaM abhilAvo taheva hemaMtANavi 20 gimhANavi 30 bhANiyavvo jAva uU, evaM ee tinnivi, eesiM tIsaM AlAvagAbhAniyavyA / jayANaM bhaMte ! jaMbU0 maMdarassa pavvayassa dAhiNaDDe paDhame ayaNe paDivAi tayANaM uttaradevi paDhame ayaNe paDivAi, jahA samaeNaM abhilAvo tahevaayaNeNavibhAniyavyo jAva anaMtarapacchAkaDasamayaMsi paDhame ayaNe paDivanne bhavati, jahA ayaNeNaM abhilAvo tahA saMvacchareNavibhANiyabvo, jueNavi vAsasaeNavi vAsasahasseNavi vAsasayasahasseNavipuvvaMgeNavi puvveNavi tuDiyaMgeNavi tuDieNavi, evaM pubve 2 tuDie 2 aDaDe 2 avave 2 hUhUe 2 uppale 2 paume 2 naliNe 2 acchaniure 2 aue 2 naue 2 paue 2 cUliyA ra sIsapaheliyA 2 paliovameNavi sAgarovameNavi bhaanniyvyo| Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatIagasUtraM 5/-/1/218 jayA NaM bhaMte ! jaMbUddIve 2 dAhiNaDDe paDhamA osappiNI paDivaJjai tayA NaM uttaradevi paDhamAosappiNI paDivAi, jayANaM uttaraDevi paDivajjaitadANaMjaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa puracchimapaJcasthimeNa nevatthi osappiNI nevatthi ussappiNI avaTThie NaM tattha kAle pannatte ? samaNAuso!, haMtAgoyamA!taMceva uccAreyavvaMjAva samaNAuso!, jahAosappiNIeAlAvao bhanio evaM ussappiNIevibhANiyavyo / vR. 'jayANaM bhaMte!jaMbUddIve2 dAhiNaDDhevAsANapaDhamesamaepaDivajjai' ityAdi, 'vAsANaMti caturmAsapramANavarSAkAlasyasambandhI prathamaH' AdhaH 'samayaH kSaNaH 'pratipadyate saMpadyatebhavatItyarthaH, 'anaMtarapurakkhaDasamayaMsittianantaro-niLavadhAnodakSiNArddhavarSAprathamatApekSayAsaghAtIto'pi syAdata Aha-puraskRtaHpurovartI bhaviSyannityarthaH, samayaH-pratItaH, tataH padatrayasya karmadhArayo'tastatra, 'anaMtarapacchAkaDasamayaMsittipUrvAparavidehavarSAprathamasamayApekSayAyo'nantarapazcAtkRto'tItaH samayastatra dakSiNottarayorvarSAkAlaprathamasamayo bhavatIti // evaM jahA samaeNa'mityAdi, AvalikA'bhilApazcaivas-'jayANabhaMte! jaMbUddIve2 dAhiNaDDevAsANaM paDhamAAvaliyApaDivaJjati tayANaM uttaraDevi, jayANaM uttaraDDhe vAsANaM paDhamAvaliyA paDivajjati tayANaMjaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa puracchimapaJcasthimeNaM anaMtarapurakkhaDasamayaMsi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivAi haMtA goyamA!, ityaadi| evamAnaprANAdipadeSvapi,AvalikAdyarthaH punarayam-AvalikAasaGkhyAtasamayAtmikA AnaprANaH-ucchvAsanizvAsakAlaH stokaH-saptaprANapramANaH lavastusaptastokarUpaH muhUrta punarlavasaptasaptatipramANaH, RtustumAsadvayamAnaH, hemaMtANaM tizItakAlasya 'gimhANa va'tti uSNakAlasya 'paDhame ayaNe'tti dakSiNAyanaM zrAvaNAditvAtsaMvatsarasya 'jueNavi'tti yugaMpaJcasaMvatsaramAnaM 'puvyaMgeNavi tti pUrvAGga catura-zItivarSalakSANAM 'puvveNavi'tipUrvaM pUrvAGgameva caturazItivarSalakSeNagunitaM, evaM catura-zItivarSalakSagunitamuttarottaraMsthAnaM bhavati, caturnavatyadhikaM caashtmntimesthaanebhvtiiti| paDhamA osappini'ttiavasarpayatibhAvAnityevaMzIlA'vasarpiNI tasyAH prathamovibhAgaH-prathamAvasarpiNI ussappini'tti utsarpayatibhAvAnityevaMzIlAutsarpiNIti mU. (219) lavaNeNaMbhaMte samudde sUriyAudIcipAINamuggacchajaccevajaMbUddIvassavattavbayA bhaniyA sacceva savvAaparisesiyA lavaNasamudassavi bhANiyavyA, navaraM abhilAvo imo neyavvojayANaMbhaMte! lavaNesamuddedAhiNaDDe divasebhavatitaMcevajAvatadANaMlavaNe samudde puracchimapaJcasthimeNaM rAI bhavati, eeNaM abhilAveNaM neyavvaM / jadANaM bhaMte ! lavaNasamudde dAhiNaDDe paDhamAossappiNI paDivajai tadA NaM uttaradevi paDhamAossappiNI paDivAi, jadA NaM uttaraDhe paDhamAosappiNI paDivajai tadA NaM lavaNasamudde puracchimapaJcatthimeNaM nevatthi osappiNI 2 samaNAuso! ?, haMtA goyamA! jAva samaNAuso! / / ghAyaIsaMDe NaM bhaMte ! dIve sUriyA udIcipAdINamuggaccha jaheva jaMbUddIvassa vattavvayA bhaNiyA sacceva ghAyaisaMDassavi bhAniyabvA, navaraM imeNaM abhilAveNaM savve AlAvagA bhANiyavvA / jayANaMbhaMte! ghAyaisaMDe dIve dAhiNaDe divase bhavati tadA maMuttaraDevijayANaM uttaradevi tadA maMdhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM puracchimapaJcasthimeNaM rAtI bhavati?, haMtA goyamA! evaM ceva jAva rAtI bhavati / jadA NaM bhaMte ! ghAyadasaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM puracchimeNa divase Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezaka:- 9 223 bhavati tadA NaM paJcatthimeNavi, jadANaM paJcatthimeNavi tadA NaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM uttareNaM dAhiNeNaM rAtI bhavati ?, haMtA goyamA ! jAva bhavati / evaM eeNaM abhilAveNaM neyavvaM jAva jayA NaM bhaMte! dAhiNaDDhe paDhamA ossa0 tayA NaM uttaraDhe jayA NaM uttaraDDe tayA NaM dhAyadasaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM puracchimapaJcatthimeNaM natthi osa0 jAva ? samaNAuso !, haMtA goyamA ! jAva samaNAuso !, jahA lavaNasamuddassa vattavvayA tahA kAlodarasavi bhANiyavvA, navaraM kAlodassa nAmaM bhAniyavvaM / amitarapukkharaddhe NaM bhaMte! sUriyA udIcipAINamuggaccha jaheva dhAyaisaMDassa vattavyayA taheva abhitarapukkharaddhassavi bhANiyavvA navaraM abhilAvI jAva jANeyavvojAva tayA NaM antarapukkharaddhe maMdarANaM puracchimapacatthimeNaM nevatthi osa0 nevatthi ussappiNI avaTThie NaM tatya kAle patte samaNAuso ! sevaM bhaMte 2 || zatakaM - 5 uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM - 5 uddezakaH-2 : bR. prathama uddezake dikSu divasAdivibhAga uktaH, dvitIye tu tAsveva vAtaM pratipipAdayiSurvAtabhedAMstAvadabhidhAtumA mU. (220) rAyagihe nagare jAva evaM vadAsI-atthi NaM bhaMte! IsiM purevAtA patthAvA0 maMdAvA0 mahAvA0 vAyaMti ? haMtA atthi, atthi NaM bhaMte! puracchimeNaM IsiM purevAyA patthAvAyA maMdAvAya mahAvAyA vAyaMti ? haMtA atthi / evaM pacchatthimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM uttarapuracchimeNaM puracchimadAhiNeNaM dAhiNapadyatthimeNaM pacchimauttareNaM // jayA NaM bhaMte! puracchimeNaM isiM purevAyA patthAvAya maMdAvA0 mahAvA0 vAyaMti tayA NaM paJcatthimeNavi Isi purevAyA jayA NaM paJcatthimeNaM isiM purevAyA tayA NaM puracchimeNavi ?, haMtA goyamA ! jayA NaM puracchimeNaM tayA NaM paJcatthimeNavi IsiM jayA NaM paJcatthimeNavi isi tayA NaM puracchimeNavi isiM, evaM disAsu vidisAsu / atthi NaM bhaMte! dIviccayA IsiM ?, haMtA atthi / atthi NaM bhaMte ! sAmuddayA isi ?, haMtA asthi / jayA NaM bhaMte! dIvidyayA IsiM tayA NaM sA sAmuddayAvi IsiM jayA NaM sAmuddayA IsiM tayA NaM dIvidyayAvi isiM ?, no iNaTTe samaTTe / sekeNaNaM bhaMte! evaM vuJcati jayA NaM dIviccayA IsiM no NaM tayA sAmuddayA IsiM jayA NaM sAmuddayA IsiM no NaM tayA dIviccayA IsiM ?, goyamA ! tesi NaM vAyANaM annamannassa vivaJcAseNaM lavaNe samudde velaM nAtikkamai se teNaTTeNaM jAva vAyA vaayNti| atthi NaM bhaMte ! IsiM purevAyA patthAvAyA maMdAvAyA mahAvAyA vAyaMti ?, haMtA atthi / kayANaM bhaMte! IsiM jAva vAyaMti ?, goyamA ! jayA NaM vAuyAe ahAriyaM riyaMti tayA NaM IsiM jAva vAyaM vAyaMti / asthi NaM bhaMte! isiM0 ? haMtA atthi, kayA NaM bhaMte! IsiM purevAyA patthA0 ?, goyamA ! jayA NaM vAuyAe uttarakiriyaM riyai tayA NaM IsiM jAva vAyaMti / atthi NaM bhaMte ! IsiM0 ?, haMtA atthi, kayA NaM bhaMte! IsiM purevAyA patthA0 ?, goyamA ! Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 bhagavatIagasUtraM 5/-/2/220 jayA NaM vAukumArA vAukumArIo vA appaNo vA parassa vA tadubhayassa vA ar3hAe vAukArya udIreti tayANaM IsiM purevAyA jAva vAyati / vAukAe NaM bhaMte ! yAukAyaM caiva ANamaMti pANa0 jahA khaMdae tahA cattAri AlAvagA neyavvA aNegasayasahassa0 puDhe uddAti vA, sasarIrI nirkhmti|| vR. 'rAyagihe'ityAdi, 'asthi'tti astyayamartho-yaduta vAtAvAntIti yogaH, kIzAH? ityAha-'IsiM purevAya'tti manAk satrehavAtAH 'patthAvAya'tti pathyA vanaspatyAdihitA vAyavaH 'maMdAvAya'ttimandAH zanaiHsaMcAriNo'mahAvAtA ityarthaH 'mahAvAya'ttiuddaNDavAtAanalpAityarthaH 'puracchimeNaM'tisumeroH pUrvasyAM dizItyarthaH, evetAni digavidigapekSayA'STau sUtrAni / uktaMdigabhedena vAtAnAMvAnam, athadizAmeva parasparopanibandhenatadAha-"jayANa'mityAdi, iha ca dve dikasUtre dve vidikasUtre iti| atha prakArAnteNa vAtasvarUpanirUpaNasUtraM, tatra 'dIviccagatti dvaipyAdvIpasambandhinaH 'sAmuddaya'tti samudrasyaite sAmudrikAH 'annamannavivaccAseNaM ti anyo'nyavyatyAsena yadaike ISatpurovAtAdivizeSeNa vAnti tadetare na tathAvidhA vAntItyarthaH, 'velaM nAikkamaitti tathAvidhavAtadravyasAmadvivelAyAstathAsvabhAvatvAcceti / athavAtAnAMvAne prakArAntareNa vAtasvarUpatrayaM sUtratrayema darzayannAha-'atyiNa'mityAdi, iha ca prathamavAkyaM prastAvanArthaHmitina punaruktamityAzaGkanIyaM, 'ahAriyaM riyaMti'ttirItaMrIti svabhAva ityarthaH tasyAnatikrameNa yathArItaM rIyate' gacchati yadA svAbhAvikyA kriyA gatilakSaNA yatra gamanetaduttarakriyaM, tadyathA bhavatItyevaM rIyategacchati, iha caikasUtreNaiva vAyuvAnakAraNatrayasya vaktuM zakyatve yatsUtratrayakaraNaM tadvicitratvAtsUtragateriti mantavyaM, vAcanAntare tvAcaM kAraNaM mahAvAtavarjitAnAM, dvitIyaM tu mandavAtavarjitAnA, tRtIyaM tu cturnnaampyuktmiti| vAyukAyAdhikArAdevedamAha-vAyukAeNamityAdi, 'jahAkhaMdae'ityadi, tatra prathamodarzita eva, 'anege'tyAdiddhitIyaH, sacaivam-'vAuyAe NaM bhaMte ! vAuyAe ceva anegasayasahassakhutto uddAittA 2 tattheva bhujo 2 paJcAyAi?, haMtA goyamA!, 'puDhe uddAi'tti tRtIyaH, sacaivam-'se bhaMte ! kiM puDhe uddAi apuDhe uddAi ?, goyamA ! puDhe uddAi no apuDhe, 'sasararI' tyAdi :caturthaH, sa caivam-'sebhaMte ! kiM sasarIrI nikkhamai asarIrI nikkhamai ?, goyamA! siya sasarIrI'tyAdi / vAyukAyazcintitaH, atha vanaspatikAyAdIn zarIratazcintayannAha__ mU. (221) aha bhaMte! odaNe kummAse surA eeNaM kiMsarIrAti vattavvaM siyA?, goyamA odaNe kummAse surAe yaje ghaNe davve eeNaM pubbabhAvapannavaNaM paDucca vaNassaijIvasarIrA tao pacchA satthAtIyA satthapariNAmiA aganijjhAmiyA agaNajhUsiyA (aganiseviyA) aganipariNAmiyA aganijIvasarIrA vattavvaMsiyA, surAe yaje dave davve eeNaMpuvvabhAvapannavaNaM paDucca AusIvasarIrA, tao pacchA satyAtIyA jAva aganikAyasarIrAti vattavyaM siyaa| ahannaM bhaMte! ae taMbe tauesIsae uvale kasaTTiyA eeNaM kiMsarIrAivattavvaM siyA? goyamA! ae taMbe taue sIsae uvale kasaTTiyA, ee NaM pubvabhAvapannavaNaM paDuca puDhavijIvasarIrA tao pacchA satyAtIyA jAva aganijIvasarIrAti vattavvaM siyaa| Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, varga:-, uddezakaH-2 225 ahannaM bhaMte ! aTThI advijjhAme camme cammajjhAme rome 2 siMge 2 khure 2 nakhe 2 ete NaM kiMsarIrAti vattavvaM siyA ?, goyamA! aTThI came rome sige khure nahe eeNaM tasapANajIyasarIrA aTThijjhAme campajjhAmeromajjhAmesiMga0 khura0 nahajhAme eeNaMpuvyabhAvapannavaNaMpaDucha tasapANajIvasarIrA tao pacchA satyAtIyA jAva aganijIva0tti vattavyaM siyaa| aha bhaMte ! iMgAle chArie bhuse gomae esa NaM kiMsarIrA vattavvaM siyA?, goyamA ! iMgAle chArie bhuse gomae ee NaM puvva bhAvapannavaNaM paDucca egidiyajIvasarIrappaogapariNAmiyAvi jAva paMciMdiyajIvasarIrappaogapariNAmiyAvitao pacchA satyAtIyAjAvaaganijIvasarIrAti kttavyaM siyaa|| vR. 'ahe tyAdi, eeNaM ti etAniNamityalaGkAre 'kiMsarIra'tti keSAMzarIrAni kiMzarIrAni ? 'surAeyaje dhaNettisurAyAM vaidravye syAtAM-ghanadravyaMdravadravyaMca, tatrayaddhanadravyaM pubvabhAvapannavaNaM paDucca'tti atItaparyAyaprarUpaNAmaGgIkRtya vanaspatizarIrAni, pUrvaM hi odanAdayo vanaspatayaH, 'taopacchatti vanaspatijIvazarIravAcyatvAnantamagnijIvazarIrANIti vaktavyaM syAditisambandhaH, kimbhUtAni santi? ityAha-'satyAtIya'tti zastreNa-udUkhalamuzalayantrakAdinAkaramabhUtenAtItAniatikrAntAnipUrvaparyAyamitizastrAtItAni 'satthapariNAmiya'ttizastreNa pariNAmitAni-kRtAni navaparyAyAni zastrapariNAmitAni / tatazca 'aganijjhAmiya'tti vahninA dhyAmitAni-zyAmIkRtAni svakIyavarNatyAjanAt, tathA 'aganijhUsiya'tti agninA zoSitAni pUrvasvabhAvakSapaNAt, agninAsevitAni vA 'juSI prItisevanayoH' ityasyadhAtoHprayogAt, 'aganipariNAmiyAItisaMjAtAgnipariNAmAni uSNayogAditi, athavA 'satthAtItA'ityAdau zastramagnireva, 'aganijjhAmiyA'ityAdi tu tadvayAkhyAnameveti, 'ukle'ttiiha dagdhapASANaH 'kasaTTiyattika (Sapa): advijjhAmi'tti asthi cataddhayAmaM ca-agninAdhyAmalIkRtam-ApAditaparyAyAntaramiyarthaH, iMgAle' ityAdi, aGgAraH' nicalitendhanaM 'chArie'tti kSArakaM bhasma 'muse'ttibusaM 'goyama'tti chagaNam, iha cabusagomayI bhUtaparyAyAnuvRttyA dagdhAvasthau grAhyau anythaa'gnidhyaamitaadivkssymaanivishessnnaanaampnuppttisyaaditi| etepUrvabhAvaprajJApanAMpratItyaikendriyajIvaiH zarIratayA prayogeNa-svavyApAreNa pariNAmitA ye te tathA ekendriyazarIrANItyarthaH, 'api' samucye, yAvatkaraNAd dvIndriyajIvazarIraprayogapariNAmitAapItyAdi dRzya, dvIndriyAdijIvazarIrapariNatatvaMca yathAsambhavamevana tusarvapadeSviti, tatra pUrvamaGgAro bhasma caikendriyAdizarIrarUpaM bhavati, ekendriyAdizarIrANAmindhanatvAt, busaMtu yavogadhUmaharitAvasthAyAme kendriyazarIraM, gomayastu tRNAdyavasthAyAmekendriyazarIraM, dvIndriyAdInAM tugavAdibhirbhakSaNedvIndriyAdizarIramiti / / pRthivyAdikAyAdhikArAdapkAyarUpasya lavaNodadheH svarUpamAha mU. (222) lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevatiyaM cakkavAlaviskhaMbheNaM pannatte?, evaM neyavyaM jAva logaDitI logAnubhAve, sevaM bhaMte ! 2 tti bhagavaM jAva viharai // vR. 'lavaNeNa'mityAdi, evaM neyavvaM ti uktAbhilApAnuguNatayA netavyaMjIvAbhigamoktaM 1515 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 bhagavatIagasUtraM 5/-/2/222 lavaNasamudrasUtraM, kimantamityAha 'jAva loge'tyAdi, taccedam-'kevaiyaM parikkheveNaM?, goyamA! dojoyaNasayasahassAiMcakkavAlavikkhaMbheNaM pannarasa sayasahassAI ekkAsIyaM ca sahassAIsayaMca iguNayAlaM kiMcivisesUNaM parikkheveNaM pannatte' ityaadi| etasya cAnte 'kamhANaM maMte! lavaNasamudde jaMbUddIvaMdIvaMnouvvIlei'ityAdau prazne goyamA jaMbuddIve2 bharaheravaesuvAsesuarahaMtAcakkavaTTI'tyAdehattaragranthasyAnte logaTTiI'ityAdidraSTavyamiti zatakaM-5 uddezakaH-2 samAptaH -zatakaM-5 uddezakaH-3:vR.anantaroktaMlavaNasamudrAdikaMsatyaM samyagjJAnipratipAditatvAt, mithyAjJAnipratipAditaM tvasatyamapi syAditi darzayaMstRtIyoddezakasyAdisUtramidamAha mU. (223) annautthiyA gaM bhaMte ! evamAtikhaMti bhA0pa0 evaM pa0 se jahAnAmae jAlagaMThiyAsiyAAnupubbigaDhiyA anataragaDhiyAparaMparagaDhiyAannamanagaDhiyAanamantraguruyattAe annamantrabhAriyattAe anamantraguruyasaMbhAriyattAe annamannaghaDattAejAva ciTThati, evAmeva bahUrNa jIvANaM bahUsu AjAtisayasahassesu bahUI AuyasahassAI AnupubbiMgaDhiyAiM jAva ciTThati, ege'viyaNaMjIveegeNaMsamaeNaMdoAuyAiMpaDisaMvedayati, taMjahA-ihabhaviyAuyaMca parabhaviyAuyaM ca, jaMsamayaMihabhaviyAuyaMpaDisaMvedeitaMsamayaMparabhaviyAuyaMpaDisaMvedeijAyasekahameyaM bhaMte ! evaM? . goyamA ! janaM te annautthiyA taM caiva jAva parabhaviyAuyaM ca, je te evamAhaMsu taM micchA, ahaM puNagoyamA! evamAtikkhAmijAva parUvemi0 annamanaghaDatAe ciTThati, evAmeva egamegassa jIvassa bahUhiAjAtisahassehiM bahUI AuyasahassAiMAnupuliMgaDhiyAiMjAva ciTuMti, ege'viya paMjIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM paDisaMvedei, taMjahA-ihabhaviyAuyaM vA parabhaviyAuyaM vA, jaM samayaM ihabhaviyAuyaM paDisaMvedei no taM samayaM para0 paDisaMvedeti jaM samayaM pa0 no taM samayaM ihabhaviyAuyaMpa0, ihabhaviyAuyassapaDisaMveyaNAenoparabhaviyAuyaMpaDisaMvedeiparabhaviyAuyassa paDisaMveyaNAe no ihabhaviyAuyaM pddisNvedeti| evaM khalu ege jIve egeNaM samaeNaM egaM AuyaM pa0 taMjahA ihabha0 vA parabha0 vA / / vR. 'annausthiyA Na'mityAdi, 'jAlagaMThiya'ttijAlaM-matsyabandhanaM tasyeva granthayo yasyAM sAjAlagranthikA-jAlikA, kiMsvarUpAsA? ityAha-'AnupuTviMgaDhiya'ttiAnupUk-paripATyA grathitA-gumphitA AdhucitagranthInAmAdauvidhAnAd antocitAnAMkrameNAnta eva karaNAt, etadeva prapaJcayannAha-'anaMtaragaDhiya'ttiprathamagranthInAmanantaraM vyavasthApitairgranthibhisaha grathitA anantaragrathitA, evaMparamparaiH-vyavahitaiH sahagrathitAparamparagrathitA, kimuktaM bhavati?-'annamannagaDhiya'tti anyo'nyaM-paraspareNaekena granthinAsahAnyo granthiranyena casahAnyaityevaMgrathitA anyo'nyagrathitA, evaM ca 'annamanagaruyattAetti anyo'nyena granthanAd gurukatA-vistIrNatA anyo'nyagurukatA tayA, 'annamanabhAriyattAe'ttianyo'nyasyayo bhAraHsa vidyateyatra tadanyo'nyabhArikaMtadbhAvastattA tayA, etasyaiva pratyekoktArthaHdvayasya saMyojanena tayoreva prakarSamabhidhAtumAha-- _ 'annamannaguruyasaMbhAriyattAe'tti anyo'nyena gurukaMyatsammArikaMcatattathA tadbhAvastattA Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-3 227 tayA, 'annamanaghaDatAe'tti anyo'nyaM ghaTA-samudAyaracanA yatra tadanyo'nyaghaTaM tadbhAvastattA tayA ciTThaitti Aste, iti dRSTAnto'tha dAntika ucyate-'evAmeva'ttianenaivanyAyena bahUnAM jIvanAM sambandhIni 'bahUsuAjAisahassesu'tti anekeSu devAdijanmasu pratijIvaM kramapravRtteSvadhikaraNabhUteSu bahUnyAyuSkasahasrANi tatsvAmijIvAnAmAjItAnAM ca bahuzatasahasrasaGghayatvAt, AnupUrvIgrathitAnItyAdi pUrvavadvayAkhyeyaM navaramiha bhArikatvaM karmapudgalApekSayA vAcyam // athaiteSAmAyuSAM ko vedanavidhi-? ityAha "ege'viye'tyAdi, eko'picajIvaAstAmanekaH, ekenasamayenetyAdiprathamazatakavat, atrottaraM-'je te evamAhaMsu'ityAdi, mithyAtvaM caiSAmevam-yAni hi bahUnAM jIvanAM bahUnyAyUMSi jAlagranthikAvattiSThanti tAni yathAsvaM jIvapradezeSusaMbaddhAnisyurasaMbaddhAni vA?, yadi saMbaddhAni tadA kathaM bhinnabhinnajIvasthitAnAM teSAM jAlagranthikAkalpanA kalpayituM zakyA ?, tathA'pi tatkalpanejIvAnAmapijAlagranthikAkalpatvaM syAttatsaMbaddhatvAt, tathAca sarvajInAMsarvAyuHsaMvedanena sarvabhavabhavanaprasaGga iti / atha jIvAnAmasaMbaddhAnyAyUMSi tadA tadvazAddevAdijanmeti na syAdasaMbaddhatvAdeveta, yaccoktamekojIvaekenasamayena dve AyuSI vedayatitadapi mithyA, AyurdvayasaMvedane yugpdbhvdvy-prsnggaaditi| 'ahaM puNa goyame tyAdi, iha pakSe jAlagranthikA-saGkalikAmAtram, 'egamegasse'tyAdi, ekaikasya jIvasya na tubahUnAM bahudhA SvAjAtisahasreSukramavRttiSvatItakAlikeSutatkAlApekSayA satsu bahUnyAyuHsahasrANyatItAni vartamAnabhavAntAni anyabhavikamanyabhavikena pratibaddhamityevaM sarvAni parasparaMpratibaddhAni bhavantinapunarekabhava eva bahUni 'ihabhaviyAuyaM vatti vartamAnabhavAyuH 'parabhaviyAuyaM vatti parabhavaprAyogyaM yadvartamAnabhave nibaddhaM tatra parabhavagato yadA vedayati tadA vyapadizyate 'parabhaviyAuyaM vatti / / AyuH-prastAvAdidamAha mU. (224) jIveNaMbhaMte! je bhavie neraiesa uvavajittae seNaM bhaMte! kiM sAue saMkamai nirAue saMkamai?, goyamA! sAue saMkamai no nirAue saMkamai / se NaMbhaMte! Aue kahiM kaDe kahiM samAinne?, goyamA! purime bhave kaDe purime bhave samAinne, evaMjAva vemAniyANaM dNddo| se nUnaM bhaMte ! je jaMbhavie joNiM uvavannittae se tamAuyaM pakarei, taMjahA-neraiyAuyaM vA jAva devAuyaM vA ?, haMtA goyamA ! je jaMbhavie joNiM uvavajjittae se tamAuyaM pakarei, taMjahAneraiyAuyaMvA tiri0 maNu0 devAuyaM vA, neraiyAuyaMpakaremANe sattavihaM pakarei, taMjahA-rayaNappabhApuDhavineraiyAuyaM vA jAva ahesattamApuDhavineraiyAuyaM vA, tirikkhajoNiyAuyaM pakaremANe paMcavihaM pakarei / taMjahA-egidiyatirikkhajIniyAuyaM vA, bhedo savvo bhANiyabyo, maNussAuyaMduvihaM, devAuyaM caubvihaM, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! // vR. 'jIve NamityAdi, 'se NaM bhaMtetti atha tadbhadanta ! 'kahiM kaDetti kva bhave baddhaM 'samAinne'tti samAcaritaM taddhetusamAcaraNAta, 'je jaMbhavie joni uvavajjittae'tti vibhaktipariNAmAdyo yasyAM yonAvutpattuMyogya ityarthaH 'maNussAuyaMduviha'tisaMmUrchimagarbhavyutkrAntikabhedAdvidhA 'devAuyaM caubihaMti bhvnptyaadibhedaaditi| zatakaM-5 uddezakaH-3 samAptaH Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 bhagavatIaGgasUtraM 5/-/4/225 - zatakaM-5 uddezaka:-4:vR.anantaroddeze'nyayUthikachadmasthamanuSyavaktavyatoktA, caturthe tumanuSyANAM chadmasthAnAM kevalinAM ca prAyaH socyate ityevaMsaMbandhasyAsyedamAdisUtram mU.(225) chaumatthe NaM bhaMte! maNusse AuDijamANAiMsaddAiMsuNei, taMjahA-saMkhasaddAni vA siMgasa0 saMkhiyasa0 kharamuhisa0 poyAsa0 paripiriyAsa0 paNavasa0 paDahasa0 bhabhAsa0 horaMbhasa0 bherisaddAni vA jhallarisa0 daMduhisa0 tayAni vA vitayAni dhaNAni vA jhusirAnivA?, haMtA goyamA ! chaumatthe NaM maNUse AuDijjamANAiM saddAiM suNei, taMjahA-saMkhasaddAni vA jAva jhusirAni vaa| ___ tAI bhate! kiM puTThAI suNei apuTThAI suNei ?, goyamA ! puTThAI suNei no apuTThAI suNei, jAva niyamA chaddisiM suNei / chaumatthe NaM maNusse kiM AragayAI saddAI suNei pAragayAiM sadAiM suNei ?, goyamA ! AragayAiM saddAiMsuNei no pAragayAI saddAI suNei / jahANaMbhaMte ! chaumatthe maNusse AragayAiMsaddAiMsuNeino pAragayAiMsaddAiMsuNei tahANaM bhaMte ! kevalI maNusse kiM AragayAiMsadAiM suNei pAragayAiM saddAI suNei?, goyamA! kevalI NaM AragayaM vA pAragayaM vA savvadUramUlamaNaMtiyaM tadaM jANei pAsei, se keNaDeNaM taM ceva kevalI NaM AragayaM vA pAragayaMvA jAva pAsai?, goyamA ! kevalI NaM puracchimeNaM miyaMpijANai amiyaMpi jA0 evaM dAhiNeNaM paJcasthimeNaM uttareNaM urlDa ahe miyaMpi jANai amiyaMpi jA0 savvaM jANai kevalI savvaM pAsai kevalI savvaojANai pAsai savvakAlaM jA0pA0 savabhAve jANai kevalI savvabhAve pAsai kevlii| anaMte nANe kevalissa anaMte daMsaNe kevalissa nivvuDe nANe kevalissa nibuDe daMsaNe kevalissa se teNadveNaM jAva pAsai // ghR. 'chaumatthe Na'mityAdi, 'AuDijjamANAI ti 'juDa bandhane' itivacanAd 'AjoDyamAnebhyaH' AsaMbadhyamAnebhyo mukhahastadaNDAdinA saha zaGkhapaTahajhallAdibhyo vAdhavizeSebhya AkuTyamAnebhyovAemya eva yejAtAHzabdAste AjoDyamAnAAkuTyamAnAevavocyante'tastAnAjoDyamAnAnAkuTyamAnAn vA zabdAn zrRNoti, iha ca prAkRtatvena zabdazabdasya napuMsakanirdezaH athavA 'AuDijjamANAIti 'AkuTyamAnAni' paraspareNAbhihanyamAnAni 'saddAIti zabdAni zabdadravyAni zaGkhAdayaH pratItAH navaraM 'saMkhiya'tti zazikA hasvaH zaGkhaH 'kharamuhitti kAhalA poyA mahatI kAhalA paripiriya'tti kolikapuTakAvanaddhamukho vAdyavizeSaH 'paNavatti bhANDapaTaho laghupaTaho vA tadanyastu paTaha iti bhaMbha'tti DhakkA 'horaMbha'tti rUDhigamyA 'bheritti mahADhakkA 'jhallaritti valayAkArovAdyavizeSaH 'duMduhitti devavAdyavizeSaH,athoktAnuktasaGgrahadvAreNAha-'tatAni ve'tyAdi, 'tatAni' vINAdivAdyAni tajanitazabdA api tatAH evamanyadapi padatrayaM, navaramayaM vishesssttaadiinaam||1|| "tataM vINAdikaM jJeyaM, vitataM ptthaadikm| dhanaM tu kAzyatAlAdi, vaMzAdi zuSiraM matam / / " iti Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-4 229 'puTThAI suNeha' ityAdi tu prathamazate AhAradhikAravadavaseyamiti / 'AragAyAIti ArAdbhAgasthitAnindriyagocaramAgatAnityarthaH pAragayAiM tiindriyaviSayAtparato'vasthitAniti, 'savvadUramUlamanaMtiya'ti sarvathA dUraM-viprakRSTaM mUlaM ca-nikaTaM sarvadUramUlaM tadyogAcchabdo'pi sarvadUramUlo'tastam atyarthaM dUravarttinamatyantAsannaM cetyarthaH antikam-AsanaMtanniSedhAdanantikam, naJo'lpArthaHtvAnnAtyantamantikamadUrAsannamityarthaH, tadyogAcchabdo'pyanantiko'tastam, athavA 'savya'tti anena 'savvao samaMtA' ityupalakSitaM, dUramUlaM'tianAdikamitihRdayam, 'anaMtiyaMti anantikamityarthaH, 'miyaMpi'tti parimANavad garbhajamanuSyajIvadravyAdi, 'amiyaMpi'tti anantamasaGghayeyaM vA vanaspatipRthivIjIvadravyAdi 'savvaM jANai'ityAdi dravyAdyapekSayoktam / atha kasmAt sarvaM jAnAti kevalItyAdhucyate? ityata Aha-'anaMte'ityAdi, anantaM jJAnamanantArthaHviSayatvAt, tathA 'nivvuDe nANe kevalissa'tti nivRtaM' nirAvaraNaM jJAnaM kevalinaH kSAyikatvAt zuddhamityarthaH, vAcanAntaretu 'nibbuDe vitimire visuddhe'tti vizeSaNatrayaMjJAnadarzanayorabhidhIyate, tatra ca 'nirvRtaM' niSThAgataM 'vitimiraM' kSINAvaraNamata eva vizuddhamiti atha punarapi chadmasthamanuSyamevAzrityAha mU. (226) chaumatthe NaM bhaMte ! maNusse haseja vA ussuyAeja vA?, haMtA saheja vA ussuyAeja vA, jahA NaM bhaMte ! chaumatthe maNuse haseja jAva ussu0 tahANaM kevalIvi haseja vA ussuyAeja vA?, goyamA! no iNadve samajhe, se keNaTeNaM bhaMte ! jAva no NaMtahA kevalI haseja vA jAva ussuyAeja vA?, goyamA ! jannaM jIvA carittamohanijassa kammassa udaeNaM hasaMti vA ussuyAyaMti vA seNaM kevalisa natthi, seteNaTTeNaMjAva noNaMtahA kevalI haseja vA ussuyAeja vaa| . jIveNaMbhaMte! hasamANe vA ussuyamANe vA kai kammapayaDIo baMdhai?, goyamA! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA, evaM jAva vemAnie, pohattiehiM jIvegiMdiyavajjo tiya bhNgo| chaumatthe NaMbhaMte! maNUse nidAeja vA payalAeja vA!, haMtA nidAeja vA payalAeja vA, jahA haseja vA tahA navaraM darisaNAvaranijassa kammassa udaeNaM nidAyati vA payalAyaMti vA, seNaM kevalissa natthi, annaM taM ceva / jIve NaM bhaMte ! niddAyamANe vA payalAyamANe vA kati kammapayaDIo baMdhai?, goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhae vA, evaM jAva vemAnie, pohattiesujIvegiMdiyavaJjo tiyabhaMgo vR. 'chaumatthe'tyAdi, 'ussuyAejatti anutsuka utsuko bhavedutsukAyeta, viSayAdAnaM pratyautsukyaM kuryAdityarthaH, 'jannaMjIvattiyasmAt kAraNAjIvaH 'seNaM kevalissa natthi'ttitatpuna. cAritramohanIyaM karma kevalino nAstItyarthaH, 'evaM jAva vemAnie'tti, evamiti jIvAbhilApavannArakAdirdaNDako vAcyo yAvadvaimAnika iti / sa caivam-'neraie NaM bhaMte ! hasamANe vA ussuyamANe vA kai kammapayaDIo baMdhai ?, goyamA ! sattavihabaMdhaevA aTTavihabaMdhae vA' ityAdi, iha ca pRthivyAdInAM hAsaH prAgbhavikatatpariNAmAdavaseya iti, 'pohattiehiMti pRthaktvasUtreSu-bahuvacanasUtreSu jIvANaM maMte! hasamANA vA ussuyamANA vA kai kammapayaDIo baMdhati?,goyamA ! sattavihabaMdhagAviaTTavihabaMdhagAvi' ityAdiSu jIvegidie'tyAdijIvapadamekendriyapadAnicapRthivyAdIni varjayitvA'nyeSvekonaviMzatI Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 bhagavatIagasUtraM 5/-04/226 nArakAdipadeSu 'nikabhaGgaH' bhaGgatrayaM vAcyaM, yato jIvapade pRthivyAdipadeSu ca bahutvAJjIvAnAM saptavidhabandhakAzcASTavidhabandhakAzcetyevameka eva bhaGgako lbhyte| nArakAdiSu tutrayaM, tathAhi-sarva eva saptavidhabandhakAH syurityekaH 1, athavA saptavidhabandhakAzcASTavidhabandhakazcetyevaM dvitIyaH 2, athavA saptavidhabandhakAzcASTavidhabandhakAzcetyevaM tRtIyaH 3 iti / atraiva chadmasthakevalyadhikAre idamaparamAha-'chaumatthe'tyAdi, 'nidAejja vatti nidrAMsukhapratibodhalakSaNAM kuryAt nidrAyeta 'payalAena vatti pracalAm-urddhasthitanidrAkaraNalakSaNAM kuryAt prclaayet| kevalyadhikArAtkevalino mahAvIrasya saMvidhAnakamAzrityedamAha mU. (227) harINaM bhaMte! harinegamesI sakkadUe itthIgamaM saMharaNamANe kiMgabbhAogabhaM sAharai 1 gabbhAo joNi sAharai 2 joNIo gabbhaM sAharai 3 joNIo joNi sAharai 4?, goyamA ! no gabbhAo gabbhaM sAharai no gabbhAo joNiM sAharai no joNIo joNiM sAharai parAmusiya 2 avvAbAheNaM avvAbAhaM joNIo gabbhaM saahri| pabhUNaM bhaMte! harinegamesI sakkassaNaMdUe itthIgabhanahasiraMsivAromakUvaMsivAsAharittae vA nIharittaevA?, haMtApabhU, no cevarNatassa gabbhassa kiMciviAbAhaM vA vibAhaM vA uppAejjA chavicchedaM puNa karejA, esuhumaM ca NaM sAharija vA nIharija vA / / vR. 'harI'tyAdi, ihacayadyapimahAvIrasaMvidhAnAbhidhAyakaMpadaMna dRzyate tathA'piharinagameSIti vacanAttadevAnumIyate, harinaigameSiNA bhagavato garbhAntare nayanAt, yadi punaH sAmAnyato garbhaharaNavivakSA'bhaviSyattadA 'deve NaM bhaMte !' ityavakSyaditi, tatra hari-indrastatsambandhitvAt harinaigameSIti, nAma, sakchadUe'tti zakradUtaH zakkAdezakArI padAtyanIkAdhipatiryena zakrAdezAdbhagavAn mahAvIro devAnandAgarbhAtriMzalAgarbhe saMhRta iti, 'itthIgamaMtistriyAH sambandhI garbhasajIvapudgalapiNDakaHstrIgarbhastaM 'saMharemANe'tti anyatranayan, iha caturbhaGgikA, tatra 'garbhAd' garbhAzayAdavadheH 'garbha' garghAzayAntaraM 'saMharati pravezayati garbha sajIvapudgalapiNDalakSaNamitiprakRtamityekaH 1, tathA garbhAdavadheH 'yoni' garbhanirgamadvAraM saMharati yonyodarAntaraM pravezayatItyarthaH 2, tathA 'yonIto yonidvAreNa garbha saMharati garbhAzayaMpravezayatItyarthaH3,tathA yonItaH' yoneH sakAzAdyoni 'saMharati' nayita yonyodarAniSkAzya yonidvAreNaivodarAntaraM pravezayatItyarthaH 4 / eteSuzeSaniSedhena tRtIyamanujAnannAha-parAmusie'tyAdi, 'parAmRzya 2'tathAvidhakaraNavyApAreNa saMspRsya ra strIgarbham 'avyAbAdhamavyAbAdhena' sukhaMsukhenetyarthaH 'yonItaH' yonidvAreNa niSkAzya 'garbha' garbhAzayaM 'saMharati' garbhamiti prakRtaM, yacceha yonIto nirgamanaM strIgarbhasyoktaM tallokavyavahArAnuvartanAt, tathAhi-niSpanno'niSpanno vA garbha svabhAvAdyonyaiva nirgacchatIti / ayaM ca tasya garbhasaMharaNe AcAra uktaH, atha tatsAmarthya darzayannAha-'pabhUNa mityAdi, 'nahasiraMsitti nakhAgre 'sAharittae'tti saMhartu-pravezayituM "nIharittae'tti vibhaktipariNAmena nakhazirasoromakUpAdvA 'nihartu' niSkAzayitum 'AbAhaMti ISadbAdhAM vibAha'tiviziSTabAdhA 'chavicchedaM tizarIracchedaMpunaH kuryAt, garbhasya hi chavicchedamakRtvA nakhAgrAdIpravezayitumazakyatvAt Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 231 zatakaM-5, vargaH:, uddezakaH-4 'esuhumaMca Nati itisUkSmamiti evaM ladhviti / anantaraMmahAvIrasya sambandhigarbhAntarasaGkramaNalakSaNamAzcaryamuktam, athatacchiSyasambandhi tadeva darzayitumAha mU. (228) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtevAsI aimutte nAma kumArasamaNe pagatibhaddae jAva vinIe, tae NaM se aimatte kumArasamaNe annayA kayAi mahAbuTTikAryasi nivayamANaMsikakkhapaDiggaharayaharaNamAyAe bahiyA saMpaTTievihArAe, taeNaM se aimutte kumArasamaNe vAhayaM vahamANaM pAsai 2 maTTiyAe pAliM baMdhai nAviyA me 2 nAvioviva nAvamayaM paDiggahagaM udagaMsi kaTTha pavvAhamANe 2 abhiramai, taM ca therA adakkhu, jeNeva samaNe bhagavaM0 teNeva uvAgacchaMti 2 evaM vadAsI evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI atimutte nAma kumArasamaNe se NaM bhaMte ! atimutte kumArasamaNe katihiM bhavaggahaNehi sinjhihitijAvaaMtaMkarehiti?, ajosamaNe bhagavaM mahAvIre te there evaM vayAsI evaM khalu ajo! mama aMtevAsI aimutte nAma kumArasamaNe pagatibhaddae jAba vinIe seNaM aimutte kumArasamaNe imeNaM caiva bhavaggahaNeNaM sijjhihiti jAva aMtaM karehiti, taMmA NaM ajo! tubdhe atimuttaM kumArasamaNaMhIleha niMdaha khiMsaha garahaha avamannaha, tubheNaM devANuppiyA! atimuttaM kumArasamaNaM agilAe saMgiNhaha agilAe uvagiNhaha agilAe bhatteNaM pANeNaM vinayeNaMveyAvaDiyaM kareha, aimatte NaM kumArasamaNe aMtakare caiva aMtimasarIrie ceva / / tae NaM te therA bhagavaMto samaNeNaM bhagavayA ma0 evaM vuttA samANA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasaMti aimuttaM kumarasamaNaM agilAe saMgiNhaMtitti jAva gheyAvaDiyaM kareti / / tu, 'teNa mityAdi, 'kumArasamaNe'ttiSaDvarSajAtasya tasya pravrajitatvAta,Aha ca-"chabvarisopavvaio niggaMthaM roiUNapAvayaNaMti, etadevacAzcaryamiha, anyathA varSASTakAdArAnna pravrajyA syAditi, 'kakkhapaDiggaharayaharaNamAyAe'ttikakSAyAM pratigrahaka rajoharaNaMcAdAyetyarthaH 'nAviyA metti 'naukA' dronikA 'me' mameyamiti vikalpayanniti gamyate 'nAvio viva nAvaM ti nAvika iva-nauvAhaka iva 'nAva' droNIm 'ayaMti asAvatimuktakamuni pratigrahakaM pravAhayannabhiramate, evaMcatasyaramaNakriyA bAlAvasthAbalAditi, addakkhutti adrAkSu iSTavantaH, tecatadIyAmatyantAnucitAMceSTAM dRSTvA tamupahasanta iva bhagavantaM papracchuH / etadevAha-evaM khalu'ityAdi, 'hIleha'ttijAtyAdhughaTTanataH 'niMdaha'tti manasA khiMsaha tti janasamakSaM garahaha'ti tatsamakSam avamannahatti taducitapratipattyakaraNena paribhavaha'ttikvacitpAThastatra paribhavaH-samastapUrvoktapadAkaraNena 'agilAe'tti 'aglAnyA' akhedena 'saMgiNhaha'tti 'saGgrahIta' svIkuruta 'uvagiNhaha'tti 'upagRhNIta' upaSTambhaM kuruta, etadevAha-'veyAvaDiyaMti vaiyAvRttyaM kurutAsyeti zeSaH, aMtakare caiva'ttibhavacchedakaraH, saca dUratarabhave'vi syAdata Aha'aMtimasararie ceva'tta caramazarIra ityarthaH / __ yathA'yamatimuktako bhagavacchiSyo'ntimazarIro'bhavat evamanye'ntimazarIro'bhavat evamanye'pi yAvantastacchiSyA antimazarIrAH saMvRttAstAvato darzayituM prastAvanAmAha Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagavatIagasUtraM 5/-/4/229 mU. (229) teNaM kAleNaM 2 mahAsukkAo kappAo mahAsaggAo mahAvimANAo do devA mahiTIyA jAva mahAnubhAgA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM pAunbhUyA, tae NaM te devA samaNaM bhagavaM mahAvIraM maNasA vaMdati namasaMti maNasA ceva imaeyArUvaM vAgaraNaM pucchaMti-katiNaM bhaMte ! devANuppiyANaM aMtevAsIsayAI sijjhihiMti jAva aMtaM karehiti?, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre devehi maNasA puDhe tesiM devANaM maNasA ceva imaM etArUvaM vAgaraNaM vAgareti-evaM khalu devANuppiyA! mama satta aMtevAsIsayAiM sijjhihiMti jAva aMtaM krehiNti| taeNate devAsamaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaMmaNasA puDheNaMmaNasAcevaimaeyArUvaM vAgaraNaM vAgariyA samANA haTTatuTThAjAva hayahiyA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati NamasaMti 2ttA manasA caiva sussUsamAmA namasamAmA abhimuhA jAva pjjuvaasNti| teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeDhe aMtevAsI iMdabhUtI nAmaManagAre jAva adUrasAmaMte uddajANUjAva viharati, tae NaM tassa bhagavao goyamassa jhANaMtariyAe vaTTamANassa imeyAstve anjhathie jAva samuppajjitthA, evaM khalu do deva mahiDDIyAjAva mahAnubhAgAsamaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM pAuDbhUyA taM no khalu ahaM te deve jANAmi kayarAo kappAo vA saggAo vA vimANAo kassa vA atthassa aTThAe ihaM havvamAgayA? taM gacchAmiNaM bhagavaM mahAvIraM vadAmi namasAmijAva paJjuvAsAmi imAiMcaNaM eyArUvAI vAgaraNAiM pucchissAmitti kaTu evaM saMpaheti 2 uThAe ututi 2 jeNeva samaNe bhagavaM mahA0 jAva pajjuvAsati, goyamAdi samaNebhagavaMma0 bhagavaM goyamaMevaMvadAsI-senUnaMtavagoyamA! jhANaMtariyAe vaTTamANassa imeyArUve ajjhathie jAva jeNeva mamaaMtie teNeva havvamAgae se nUnaM goyamA atye samatthe ?, haMtA asthi, taM gacchAhi gaM goyamA ! ee ceva devA imAiM eyAkhvAiM vAgaraNAI vaagrehiNti| taeNaMbhagavaMgoyamai samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abbhaNunAesamANe samaNaMbhagavaM mahAvIraM vaMdai namasati 2 jeNeva te devA teNeca pahAretya gamaNAe, tae NaM te devA bhagavaM goyama ejamANaM pAsaMti 2 haTTA jAya hayahiyayA khippAmeva abbhuTTeti 2 khippAmeva paccuvAgacchaMti 2 jeNeva bhagavaM goyame teNeva uvAgacchaMti 2 tA jAva namaMsittA evaM vayAsI-evaM khala bhaMte! amhe mahAsakAto kappAto mahAsaggAto mahAvimANAo do devA mahiDDiyA jAva pAunbhUtA tae NaM amhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo 2 maNasA ceva imAiM eyAsvAiM vAgaraNAI pucchaamo|| katiNaM bhaMte ! devANuppiyANaM aMtevAsIsayAI sijjhihiMti jAva aMtaM karehiti?, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre amhehiM maNasA puDhe amhaM maNasA ceva imaM eyAsvavaM vAgaraNaM vAgareti-evaM khalu devANu0 mama satta aMtevAsIsayAiM jAva aMtaM krehiti| taeNaM amhe samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM maNasA gheva puDheNaM maNasA ceva imaM eyArUvaM vAgaraNaM vAgariyA samANA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namaMsAmo 2 jAva paJjuvAsAmottikaTTa bhagavaM gotamaM vaMdati namasaMti 2 jAmeva disiM pAu0 tAmeva disiNp0|| vR. 'teNa'mityAdi, mahAzukrAt saptamadevalokAt 'jhANaMtariyAe'ttiantarasya-vicchedasya karaNamantarikA dhyAnasyAntarikAdhyAnAntarikA-ArabdhadhyAnasyasamAptirapUrvasyAnArambhaNamityarthaH Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-4 233 atastasyAM vartamAnasya 'kappAo'tti devalokAt 'saggAo'tti svargAda, devalokadezAprastaTAdityarthaH, vimANAo'ttiprastaTaikadezAditi, 'vAgaraNAiMtivyAkriyanta iti vyAkaraNAH-praznArthA adhikRtA eka klpvimaanaadilkssnnaaH|| devaprastAvAdidamAha mU. (230) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaMjAva evaM vadAsI-devANaMbhaMte! saMjayAti vattavvaM siyA?, goyamA! no tiNaDhe samaDhe, abbhakkhANameyaM, devANaM bhaMte ! asaMjatAti vattavvaM siyA? goyamA! no tiNaDhe0, niThuravayaNameyaM, devA NaM bhaMte ! devA NaM bhaMte ! saMjayAsaMjayAti vattavvaM siyA?, goyamA! no tiNaDhe samaThe, asabbhUyameyaM devANaM, se kiM khAtiNaM bhaMte ! devAti vattavvaM siyA?, goyamA ! devA NaM nosaMjayAti vattavvaM siyaa|| da, 'devA Na'mityAdi, 'se kiM khAiNaM maMte ! devAi vattavvaM siya'tti 'se' iti athArthaH kimiti praznArthaH khAitti punararthaH NaM vAkyAlaGkArArthaH devA iti yadvastu tadvaktavyaM syAditi / 'nosaMjayAi vattavvaM siya'tti nosaMyatA ityetadvaktavyaM syAt, asaMyatazabdaparyAyatve'pi nosaMyatazabdasyAniSThuravacanatvAnmRtazabdApekSayA paralokIbhUtazabdavaditi / mU. (231) devA NaM bhaMte ! kayarAe bhAsAe bhAsaMti?, kayarA vA bhAsA bhAsijjamANI visissati?, goyamA! devA NaM addhamAgahAe bhAsAe bhAsaMti, sAvi ya NaM addhamAgahA bhAsA bhAsijjamANI visissti|| vR.devAdhikArAdevedamAha-'devANa mityAdi visissai'ttiviziSyateviziSTA bhavatItyarthaH, 'addhamAgaha'tti bhASA kila SaDvidhA bhavati, yadAha-- // 1 // "prAkRtasaMskRtamAgadhapizAcabhASA ca saurasenI ca / .. SaSTho'tra bhUribhedo deshvishessaadpbhrNshH|| tatra mAgadhabhASAlakSaNaM kiJcitkiJcicca prAkRtabhASAlakSaNaM yasyAmasti sArddha mAgadhyA iti vyutpattyA'rddhabhAgadhIti / kevalichadmasthasya vaktavyatAprastAva evedamAha mU. (232) kevalI NaM bhaMte ! aMtakaraM vA aMtimasarIriyaM vA jANati pAsai ?, hatA! goyamA! jANati pAsati / jahANaMbhaMte ! kevalI aMtakaraM vA aMtimasarIriyaM vA jANati pAsati tahANaM chaumatthevi aMtakaraMvAaMtimasarIriyaM vA jANati pAsati?, goyamA! notiNaDhe samaDhe, socA jANati pAsati, pamANato vA, se kiMtaM socA the?, kevalissa vA kevalisAvayassa vA kevalisAviyAe vA kevaliuvAsagassa vA kevaliuvAsiyAe vA tappakkhiyassa vA tappakkhiyasAvagassa vA tappakhiyasAviyAe vA tappakkhiyauvAsagassa vA tappakkhiyauvAsiyAe vAse taM socaa| vR. 'kevalI'tyAdi, yathA kevalIjAnAtitathAchadmasthonajAnAti, kathaJcitpunarjAnAtyapIti, etadeva darzayannAha- "socce tyAdi 'kevalissatti kevalinaH' jinasyAyamantakaro bhaviSyatItyAdi vacanaM zrutvA jAnAtIti, 'kevalisAvagarasa vatti janasya samIpe yaH zravaNArthI san zrRNoti tadvAkyAnyasau kevalizrAvakaH tasya vacanaM zrutvA jaanaati| sa hi kila jinasya samIpe vAkyAntarAni zrRNvan ayamantakaro bhaviSyatItyAdakamapi vAkyaM zrRNuyAt tatazca tadvacanazravaNAjjAnAtIti, 'kevaliuvAsagassa'tti kelinamupAste yaH Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 5/-/4/233 zravaNAnAkAGkSItadupAsanAmAtraparaH sannasau kevalyupAsakaH tasya vacaH zrutvA jAnati, bhAvanA prAyaH prAgvat, 'tappakkhiyarasa' tti kevalipAkSikasya svayaMbuddhasyetyarthaH, iha ca zrutveti vacanena prakIrNakaM vacanamAtraM jJAnamimittatA'vaseyaM, na tvAgamarUpaM, tasya pramANagrahaNena grahISyamANatvAditi mU. (233) se kiM taM pamANe ?, pamANe caubvihe pannatte, taMjahA - paJcakkhe anumAne ovamme Agame, jahA anuogAdAre tahA neyavvaM pamANaM jAva teNa paraM no attAgame no anaMtarAgame paraMparAgame / 234 vR. 'pamANe 'tti pramIyate yenArthaH statpramANaM pramitirvA pramANaM 'paJcakkhe' tti akSaM- jIvam akSAni vendriyAni prati gataM pratyakSam ' anumANe 'tti anu- liGgagrahaNasambandhasmaraNAdeH pazcAnmIyate'nenetyanumAnam 'ovamme' ti upamIyate sadhzatayA gRhyate vatsvanayetyupamA saiva aupamyam 'Agame' tti Agacchati gurupAramparyeNetyAgamaH, eSAM svarUpaM zAstralAghavArthaH matidezata Aha 'jahe 'tyAdi, evaM caitatsvarUpam-dvividhaM pratyakSamindriyanoindriyabhedAt, tatrendripratyakSaMpaJcadhAzrotrAdIndriyabhedAta, noindriyapratyakSaM tridhA - avadhyAdibhedAditi, trividhamanumAnaM pUrvavaccheSavaddRSTasAdharmyavacceti, tatra pUrvavat pUrvoyalabdhAsAdhAraNalakSaNAnmAtrAdi pramAtuH prApte putrAdiparijJAnaM, zeSavat yatkAryAdiliGgAtparokSArthaH jJAnaM yathA mayUro'tara kekAyitAditi, dhyasAdharmyavat yathaikasya kArSApaNAderdarzanAdanye'pyevaMvidhA eveti pratipattirityAdi, aupamyaM yathA gaurgavayastathetyAdi, Agamastu dvidhA-laukikalokottarabhedAt, tridhA vA sUtrArthobhayabhedAt / anyathA vA tridhA - AtmAgamAnantarAgamaparamparAgabhedAt, tatrAtmAgamAdayo'rthaH taH krameNa jinagaNadharatacchiSyApekSayA draSTavyAH, sUtratastu gaNadharatacchiSyapraziSyApekSayeti, etasya prakaraNasya sImAM kurvannAha- 'jAve'tyAdi, 'teNa paraM 'ti gaNadhara ziSyANAM sUtrato'nantarAgamo'rthaH tastu paramparAgamaH tataH paraM praziSyANAmityarthaH // kevalItaraprastAva evedamaparamAha mU. (234) kevalI NaM bhaMte ! carimakammaM vA carimanijjaraM vA jANati pAsati ?, haMtA goyamA ! jANati pAsati / jahA NaM bhaMte! kevalI carimakammaM va jahA NaM aMtakareNaM AlAvago tahA carimakammeNavi apariseseo neyavvo / vR. 'kevalI Na' mityAdi, caramakarma yacchailezIcaramasamaye'nubhUyate caramanirjarA tu yattato'nantarasamaye jIvapradezebhyaH parizaTatIti / mU. (235) kevalI NaM bhaMte! paNIyaM maNaM vA vaI vA dhArejjA ?, haMtA dhArejA, jahA NaM bhaMte kevalI paNIyaM maNaM vA varaM vA dhArejjA te NaM vemAmiyA devA jANaMti pAsaMti ?, goyamA ! atthegatiyA jANaMti pA0 atyegatiyA na jANaMti na pA0, se keNaTTeNaM jAva na jANaMti na pAsaMti ?, goyamA vemAmiyA devA duvihA pannattA, taMjahA- mAimicchAdiThThiuvavannagA ya amAisa- mmadiTThiuvannayA ya, tattha NaM je te mAimicchAdiTTIuvavannagA te na yANaMti na pAsaMti, tattha NaM je te amAIsammadiTThIuvavannagA te NaM jANaMti pAsaMti, se keNaTTeNaM evaM vu0 amAIsammadiTThI jAva pA0 ?, goyamA amAI sammadiDI duvihA pannattA-anaMtarovavanagA ya paraMparovavatragA ya, tattha anaMtarovavannagAna jA0 paraMparovavannagA jANaMti, se keNadveNaM bhaMte! evaM0 paraMparovavannagA jAva jANaMti ?, goyamA paraMparovavannagA duvihA pannattA-pajattagA ya apajattagA ya, paJjattA jA0 apajattA na jA0, evaM Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, varga:-, uddezakaH-4 235 anaMtaraparaMparapajjattaapajjattA ya uvauttA anuuvattA, tattha NaM je te uvauttA te jA0 pA0 se teNadveNaM taM caiv| vR. 'paNIya'ntipraNItaM zubhatayA prakRSTaM 'dhAreja'tti dhArayedvayApArayedityarthaH / 'evaM anaMtare'tyAdi, asyAyamarthaH-yathA vaimAnikA dvividhA uktAH, mAyimithyAdRSTInAM cajJAnaniSedhaH, evamamAyisamyagdRSTayo'nantaropapatraparamparopapannakabhedena dvidhAvAcyAH, anantaropapatrakAnAM ca jJAnaniSedhaH, tathA paramparopapatrakA api paryAptakAparyAptakabhedena dvidhA vAcyAH, aparyAptakAnAMcajJAnaniSedhaH, tathAparyAptakA upayuktAnupayuktabhedena dvidhAvAcyAH, anupayuktAnAM ca jnyaannissedhshceti| mU. (236) pabhUNaM bhaMte! anuttarovavAiyA devA tatthagayA ceva samANA ihagaeNaM kevaliNA saddhiM AlAvaM vA saMlAvaM vA karettae?, haMtA pabhU, sekeNadveNaMjAva pabhUNaM anuttarovavAiyA devA jAva karettae?, goyamA ! jannaM anuttarovavAiyA devA tatthagayA ceva samANA aTuM vA heu vA pasiNaM vA vAgaraNaM vA kAraNaM vA pucchaMtitaeNaMihagae kevalI ahra vA jAva vAgaraNaM vA vAgareti se teNaTeNaM / janaM bhaMte ! ihagae ceva kevalI aTuM vA jAva vAgareti tannaM anuttarovavAiyA devA tatthagayA ceva samAmA jA0 pA0?, haMtA! jANaMti pAsaMti, se keNaTeNaM jAva pAsaMti?, goyamA ! tesiNaM devANaM anaMtAo maNodabbavaggaNAo laddhAo pattAo abhisamannAgayAo bhavaMti se teNadveNaM jannaM ihagae kevalI jAva paa0|| vR. vAcanAntare tvidaM sUtraM sAkSAdevopalabhyate 'AlAvaM vatti sakRjalpaM 'saMlAvaM vatti muhurmuhurjalpaM mAnasikameveti 'laddhAo'tti tadavadheviSayabhAvaM gatAH 'pattAo'tti tadavadhinA sAmAnyataHprAptAH paricchinnA ityarthaH 'abhisamannAgayAo'tti vizeSataH paricchinnAH, yatasteSAmavadhijJAnaM saMbhinlokanADIviSayaM, yacca lokanADIgrAhakaM tanmanovargaNAgrAhak bhavatyeva, yato yo'pilokasaGghayeyabhAgaviSayo'vadhiso'pimanodravyagrAhIyaHpunaH saMbhinnalokanADIviSayo'sau kathaM manodravyagrAhI na bhaviSyati?, iSyate ca lokasaGkhyeyabhAgAvadhermanodravyagrAhitvaM, yadAha"saMkhejja manodabve bhAgo logapaliyassa boddhcco"tti|| mU. (237) anuttarovavAiyANaM bhaMte ! devA kiM udinamohA uvasaMtamohA khINamohA?, goyamA! no udinamohA uvasaMtamohA no khiinnmohaa|| vR.anuttarasurAdhikArAdidamAha-'anuttaretyAdi, 'udinamoha'ttiutkaTa-vedamohanIyAH 'uvasaMtamoha'tti anutkaTavedamohanIyAH, paricAraNAyAH kathaJcidapyabhAvAt, naMtusarvathopazAntamohAH, upazamazreNesteSAmabhAvAta, 'no khINamoha'ttikSapaka zreNyA abhAvAditi pUrvatanasUtre kevalyadhikArAdidamAha mU. (238) kevalI NaM bhaMte ! AyANehiM jA0 pA0?, goyamA! no tiNaDhe sa0 se keNaDeNaM jAva kevalI NaM AyANehiM na jANai na pAsai ?, goyamA ! kevalI NaM puracchimeNaM miyaMpi jANai amiyaMpi jA0 jAva nibbuDe daMsaNe kevalisa se tenn0|| . vR. 'kevalI'tyAdi, 'AyANehiM'ti AdIyate-gRhyate'rthaH ebhirityAdAnAni-indriyAni tairna jAnAti kevlitvaat| Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 bhagavatIaGgasUtraM 5/-14/239 mU. (239) kevalI NaM bhaMte ! assiM samayaMsi jesuAgAsapadesesu hatyaM vA pAyaM vA bAhuM vA uruM vA ogAhittANaM ciTThati pabhUNaM bhaMte ! kevalI seyakAlaMsivi tesuceva AgAsapadesesu hatyaM vA jAva ogAhittA gaMcidvittae?, goyamA! No ti0, sekeNaTeNaM bhaMte ! jAva kevalI NaM assiM samayaMsijesuAgAsapadesesu hatyaM vA jAva ciTThati no NaM pabhUkevalI seyakAlaMsivi tesu ceva AgAsapaesesu hatyaM vA jAva cidvittae?, go0 ! kevalissa NaM vIriyasajogasaddavvayAe calAiM uvakaraNAiM bhavaMti calovagaraNaTTayAeyaNaM kevalI assiM samayaMsi jesu AgAsapadesesu hatyaM vA jAva ciTThati no NaM pabhUkevalI seyakAlasivitesuceva jAva ciDittae, se teNaDeNaM jAva buccai-kevalI NaM assiM samayaMsi jAva citttthitte| vR. 'assiM samayaMsitti asmin vartamAne samaye 'ogAhittANaM ti 'avagAhya Akramya 'seyakalaMsivi'tti eSyatkAle'pi vIriyasajogasaddavvayAe'ttivIryaM vIryAntarAyakSayaprabhavAzakti tapradhAnaM sayoga-mAnasAdivyApArayuktaM yatsad-vidyamAnaM dravyaM-jIvadravyaM tttthaa| vIryasadbhAve'pi jIvadravyasya yogAnvinA calanaM na syAditi sayogazabdena sadadravyaM vizeSitaM, saditi vizeSaNaMcatasya sadAsattAvadhAraNArthaM, athavA svam-AtmA tadrUpaMdravyaM svadravyaM tataH karmadhArayaH, athavA vIryapradhAnaH sayogo-yogavAn vIryasayogaH sa cAsau sadravyazcamanaHprabhRtivargaNAyukto vIryasayogasavyastasya bhAvastattAtayA hetubhUtayA 'calAIti asthirAni 'uvakaraNAIti aGgAni 'calovagaraNachAyAe'tti calopakaralakSaNo yo'rthaHstadbhAvazcalopakaraNArthaHtA tayA, cazabdaH punararthaH / mU. (240)pabhUNaM bhaMte ! coddasapubbI ghaDAo ghaDasahassaM paDAo paDasahassaM kaDAo 2 rahAo 2 chatAo chattasahassaM daMDAo daMDasahassaM abhinivvadettA uvadaMsettae?, haMtA pabhU, se keNaTeNaM pabhU coddasapuvI jAva uvadaMsettae ?, goyamA ! cauddasapuvvassa NaM anaMtAI dabvAI ukkariyA bhaeNaM bhijamANAIladdhAiMpattAiMabhisamannAgayAiM bhavaMti, se teNadveNaMjAva uvadaMsittae sevaM bhaMte ! sevaM bhNte| vR.kevalyadhikArAt zrutakevalinamadhikRtyAha-'ghaDAoghaDasahassaM tighaTAdavagherghaTenizrAM kRtvAghaTasahasaM 'abhinivvaTTittA vidhAyA zrutasamutthalabmivizeSeNopadarzayituMprabhuritipraznaH, 'ukkariyAbheeNaM'ti, iha pudgalAnAM bhedaH paJcadhA bhavati, khaNDAdibhedAt, tatra khaNDabhedaH khaNDazo yo bhavati loSTAderiva pratarabhedo'bhrapaTalAnAmiva cUrnikAbhedastilAdicUrNavat anutaTikAbhedo'vaTataTabhedavat utkArikAbheda eraNDabIjAnAmiveti, tatrotkArikAbhedena bhidyamAnAni / 'laddhAiMti labdhivizeSAdgrahaNaviSayatAM gatAni 'pattAI'ti tata eva gRhItAni 'abhisamannAgayAiMti ghaTAdirUpeNa pariNamayitumArabdhAni, tatastairghaTasahasrAdi nivartayati, AhArakazarIravata, nivartayacadarzayatijanAnAM, iha cotkArikAbhedagrahaNaMtadbhinnAnAmevadravyANAM vivakSitaghaTAdiniSpAdanasAmarthyamasti naanyessaamitikRtveti|| zatakaM-5 uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-5 uddezakaH-5:vR.anantaroddezakecaturdazapUrvavido mahAnubhAvatoktA, sacamahAnubhAvatvAdevachadmastho'pi Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-5 237 setsyatIti kasyApyAzaGkA syAdatastadapanodAya paJcamoddezakasyedamAdisUtram mU. (241) chaumatthe NaM bhaMte ! maNUse tIyamanaMtaM sAsayaM samayaM kevaleNaM saMjameNaM jahA paDhamasae cautthuddese AlAvagA tahA neyamvA jAva alamatthutti vattavvaM siyaa| vR. 'chaumatye Na'mityAdi, 'jahA paDhamasae' ityAdi, tatra ca chadmasthaH Adho'vadhikaH parAdho'vadhikazca kevalena saMyamAdinA na siddhayatItyAdyarthaHparaMtAvaneyaM yAvadutpannajJAnAdidharaH kevalI alamastviti vaktavyaM syAditi, yaccedaM pUrvAdhItamapIhAdhItaM tatsambandhavizeSAt, sa punaruddezakapAtanAyAmukta eveti| mU. (242) annautthiyANaM bhaMte! evamAtikkhaMti jAva parUveti savve pANA savve bhUyA sabbe jIvA savve sattA evaMbhUyaM vedaNaM vedeti se kahameyaM bhaMte! evaM?, goyamA! jannate annautthiyA evamAtikkhaMti jAva vedetijete evamAhaMsumicchAteevamAhaMsu, ahaMpuNa goyamA! evamAtikkhAmi jAva parUvemi atthegaiyA pANA bhUyA jIvA sattA evaMbhUyaM vedaNaM vedetiatthegaiyA pANA bhUyA jIvA sattA anevaMbhUyaM vedaNaM vedeti| se kepaTTeNaM atyaMgatiyA? taM caiva uccAreyavvaM, goyamA ! je NaM pANA bhUyA jIvA sattA jahA kaDA kammAtahA vedaNaM vedeti teNaM pANA bhUyA jIvA sattA evaMbhUyaM vedaNaM vedeti, jeNaM pANA bhUyA jIvA sattA jahA kaDA kammA no tahA vedaNaM vedeti te NaM pANA bhUyA jIvA sattA anevaMbhUyaM vedaNaM cedaMti, se teNaDheNaM thev| neraiyA NaMbhaMte ! kiMevaMbhUyaM vedaNaM vedeti anevaMbhUyaM vedaNaM vedaMti?, goyamA! neraiyA NaM evaMbhUyaM vedaNaM vedeti anevaMbhUyapi vedaNaM vedNti| sekeNaTeNaMtaMceva?, goyamA! je NaM neraiyA NaM evaMbhUyaM vedaNaM vedeti anevaMbhUyapi vedaNaM vedNti| se keNaTeNaM taM ceva?, goyamA! jeNaM neraiyA jahA kaDA kammA tahA veyaNaM vedeti te NaM neraiyA evaMbhUyaM vedaNaM vedeti jeNaM neratiyA jahA kaDA kammA no tahA vedaNaM vedeti teNaM neraiyA anevaMbhUyaM vedaNaM vedeti, se teNaDheNaM, evaM jAva vemAniyA saMsAramaMDalaM neyavvaM / vR. svayUthikavaktavyatA'nantaramanyayUthikavaktavyatAsUtraM, tatra ca 'evaMbhUyaM veyaNa ti yathAvidhaM karma nibaddhamevaMprakAratayotpannAM 'vedanAM' asAtAdikarmodayaM vedayanti' anubhavanti, mithAtvaM caitadvAdinAmevaM-na hi yathA baddhaM tathaiva sarvaM krmaanubhuuyte| AyuHkarmaNovyabhicArAt, tathAhi-dIrghakAlAnubhavanIyasyApyAyuHkarmaNo'lpIyasA'pi kAlenAnubhavobhavati, kathamanyathA'pamRtyuvyapadezaHsarvajanaprasiddhaH syAt ?, kathaMvA mahAsaMyugAdau jIvalakSANAmapyekadaiva mRtyurupapadyeteti?, 'anevaMbhUyaMpittiyathA baddhaM karma naivaMbhUtA anevaMbhUtA atastAM, zrUyante hyAgame karmaNaHsthitighAtarasaghAtAdaya iti, 'evaMjAva vemAniyA saMsAramaMDalaM neyavyaMti evam' uktakrameNa vaimAnikavasAnaM saMsArijIvacakravAlaM netavyamityarthaH / mU. (243) jaMbUdadIveNaM bhaMte! mArahe vAse imIse osa0 kai kulagarA hotthA?, goyamA sattaevaM titthayarA titthayaramAyaropiyaro paDhamAsissiNIo cakavaTTImAyaroisthirayaNaMbaladevA vAsudevA vAsudevamAyaro piyaro, eesiM paDisatU jahA samavAe parivADI tahA neyavvA, sevaM bhaMte 2 jAba vihri|| Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 5/-/5/243 vR. atha ceha sthAne vAcanAntare kulakaratIrthaH karAdivaktavyatA ddazyate, tatazca saMsAramaNDalazabdena pAribhASikasaMjJayA seha sUciteti saMbhAvyata iti // zatakaM - 5 uddezakaH-5 samAptaH 238 -: zatakaM - 5 uddezaka:- 6: vR. anantaroddezake jIvanAM karmavedanoktA, SaSThe tu karmmaNa eva bandhanibandhanavizeSamAha, tasya cAdisUtramidam nU. (244) kahannaM bhaMte! jIvA appAuyattAe kammaM pakareti ?, goyamA ! tihiM ThANehiM, taMjA-pANe aivAettA musaM vaittA tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA aphAsueNaM anesanijeNaM asanapAnakhAimasAimeNaM paDilAbhettA, evaM khalu jIvA appAuyattAe kammaM pakei / kahannaM bhaMte! jIvA dIhAuyattAe kammaM pakareti ?, goyamA ! tihiM ThANehiM-no pANe ativAittAno musaMvaittA tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA phAsuesanijjeNaM asanapAnakhAimasAimeNaM paDilA bhettA evaM khalu jIvA dIhAuyattAe kammaM pakareti / kahanaM bhaMte! jIvA asubhadIhAuyattAe kammaM pakareti ?, goyamA! pANe aivAittA musaM vaittA tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA hIlittA niMdittA khiMsittA garahittA avamannittA annayareNaM amaNutreNaM apItikAreNaM asanapAnakhAimasAimeNaM paDilAbhettA evaM khalu jIvA asubhadIhAuyattAe kammaM pakareti / kahannaM bhaMte! jIvA subhadIhAuyattAe kammaM pakati ?, goyamA ! no pANe aivAittA no musaM vaittA tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA vaMdittA namaMsittA jAva pajjuvAsittA annayareNaM maNunneNaM pIikAraeNaM asanapAnakhAimasAimeNaM paDilA bhettA evaM khalu jIvA subhadIhAuyattAe kammaM pakareti vR. 'kahanna' mityAdi, 'appAuyattAe'tti alpamAyuryasAvalpAyuSkastasya bhAvastattA tasyai alpAyuSkatAyai alpajIvitavyanibandhanamityarthaH, alpAyuSkatayA vA, 'karma' AyuSkalakSaNaM 'prakurvanti' baghnanti ?, 'pANe aivAetta 'tti 'prANAn' jIvAn 'atipAtya' vinAzya 'musaM vaitta' tti mRSAvAdamuktvA 'tahArUvaM 'ti tathAvidhasvabhAvaM bhaktidAnocitapAtra mityarthaH / 'samaNaM va 'ti zrAmyate tapasyatIti zramaNo'tastaM 'mAhaNaM va' tti mA hanetyevaM yo'nyaM prati bakti svayaM hanananivRttaH sannasau mAhanaH, brahma vA brahmacaryaM kuzalAnuSThAnaM vA'syAstIti brAhmaNo'tastaM vAzabdau samuccaye / 'aphAsueNaM'ti na pragatA asavaH - asumanto yasmAttadaprAsukaM sajIvamityarthaH 'anesanijeNaM' ti eSyata ityeSamIyaM- kalpyaM tanniSedhAdaneSaNIyaM tena, azanAdinA prasiddhena 'paDilAbhetta' tti 'pratilammya' lAbhavantaM kRtvA, atha nigamayannAha 'eva'mityAdi, 'evam' uktalakSaNena kriyAtrayeNeti, ayamatra bhAvArtha:- adhyavasAyavizeSAdetattrayaM jaghanyAyuHphalaM bhavati, athavehApekSikI alpAyuSkatA grAhyA, yataH kila jinAgamAbhisaMskRtamatayo munayaH prathamavayasaM bhoginaM kaJcana mRta dhTvA vaktAro bhavanti-nUnamanena bhavAntare kiJcidazubhaM prAnighAttAdi vA sevitamakalpyaM vA munibhyo dattaM yenAyaM bhogyapyalpAyuH saMvRtta iti, aneya tvAhuH yo jIvo jinasAdhuguNapakSapAtitayA tatpUjArthaM pRthivyAdyArambheNa svabhANDAsa Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezaka:-6 tyotkarSaNAdinA''dhAkarmAdikaraNena ca prANAtipAtAdiSu varttate tasya vadhAdiviratiniravadyadAnanimittAyuSkApekSayeyamalpAyuSkatA'vaseyA / atha naivaM nirvizeSaNatvAtsUtrasya, alpAyuSkatvasya ca kSullakabhavagrahaNarUpasyApi prANAtipatAdihetuto yujyamAnatvAd ataH athamabhidhIyate savizeSaNaprANAtipAtAdivarttI jIva ApekSikI cAlpAyuSkatA iti ?, ucyate, avizeSaNatve'pi sUtrasya prANAtipAtAdervizeSaNamavazyaM vAcyaM, yata itastRtIyasUtre prANAtipAtAdi evAzubhadIrghAyuSkatA vakSyati, na hi sAmAnyahetau kAryavaiSamyaM yujyate, sarvatrAnAzvAsaprasaGgAt / tathA 'samaNovAsayassa NaM bhaMte! tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA aphAsueNaM 2 asaNaM 4 paDilA bhemANassa kiM kajjai ?, goyamA ! bahutariyA nijarA kajjai appatare se pAve kamme kajjai' tti vakSyamANavacanAdavasIyate naiveyaM kSullakabhavagrahaNarUpA'lpAyuSkatA, na hi svalpapApabahunirjarAnibandhanasyAnuSThAnasya kSullakabhavagrahaNanimittA saMbhAvyate, janapUjAdyanuSThAnasyApi tathAprasaGgAt nanvevaM dharmArtha prANAtipAtamRSAvAdAprA sukadAnaMca karttavyamApannamiti, atrocyate, ApadyatAM nAma bhUmikApekSayA ko doSaH ?, yato yatidharmAzaktasya gRhasthasya dravyastavadvAreNa prANAtipAtAdikamuktameva pravacane, dAnAdhikAre zrUyate dvividhAH zramaNopAsakAH saMvignabhAvitA lubdhakadRSTAntabhAvitAzca bhavanti, yathoktam // 1 // 239 "saMviggabhAviyANaM loddhayadiTTaMta bhAviyANaM ca / mottUNa khettakAle bhAvaM ca kahiMti suddhuMchaM // " tatra lubdhakadhTAntabhAvitA AgamArthAnabhijJatvAdyathAkathaJciddadati, saMvignAvitAstvAgamajJatvAtsAdhusaMyamabAdhAparihAritvAttadupaSTambhakatvAJcaucityena, Agamazcaivam 119 11 "saMtharaNaMmi asuddhaM dopahavi geNhaMtadiMtayANa'hiyaM / AuradiThThateNaM taM caiva hiyaM asaMtharaNe / / " (tathA) nAyAgayANaM kampanijjANaM annapANAINaM davvANa mityAdi, athavehAprAsukadAnamalpAyuSkatAyAM mukhyaM kAraNaM, itare tu sahakArikAraNe iti vyAkhyeyaM prANAtipAtanamRSAvAdanayordAnavizeSaNatvAt, tathAhi prANAnatipAtyAdhAkarmAdikaraNato mRSoktvA yathA bhoH sAdho ! svArtha: midaM siddhaM bhaktAdi kalpanIyaM cAto nAneSaNIyamiti zaGkA kAryeti, tataH pratilabhya tathA karma kurvantIti prakrama iti, gambhIrArthaM cedaM sUtramato'nyathA'pi yathA''gamaM bhAvanIyamiti / atha dIrghAyuSkatAkAraNAnyAha - 'kahanna' mityadi, bhavati hi jIvadayAdimato dIrghamAyuryato'trApi tathaiva bhavanti dIrghAyuSaM dRSTvA vaktAro - jIvadayAdi pUrvaM kRtamanena tenAyaM dIrghAyuH saMvRttaH, tathA siddhameva vadhAdiviratedIrghamAyustasya devagatihetutvAt, Aha ca-"anuvvayamahavvaehi ya bAlatavo'kAmanijjarAe ya / 119 11 devAuyaM nibaMdhai sammadiTThI ya jo jIvo // " devagatau ca vivakSayA dIrghamevAyuH, dAnaM cAzrityehaiva vakSyati "samaNovAsayassa NaM bhaMte ! tahArUvaM samaNaM vA 2 phAsueNaM 2 asaNa 4 meNaM paDilAbhemANassa kiM kajjai ?, goyamA ! egaMtaso nijjarA kajjai "tti, yacca nirjarAkAraNaM tadviziSTadIrghAyuHkAraNatayA na viruddhaM mahAvratavaditi, vyAkhyAnAntaramapi pUrvavadeveti / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 bhagavatIagasUtraM 5/-/6/244 athAyuSa eva dIrghasya sUtradvayenAzubhazubhatvakAraNAnyAha-'kahanna'mityAdi, prAgvannavaraM zramaNAdikaMhIlanAdikaraNataH pratilabhyetyakSaraghaTanA, tatrahIlanaM jAtyAdhudhaTTanataH kutsA nindanaMmanasA khiMsanaM-janasamakSaM garhaNaM-tatsamakSam 'apamAnanaM' anabhyutthAnAdikaraNaM anyatareNa' bahUnAmekatamena amanojJena' svarUpato'zobhanena kadannAdinA, ata evAprItikArakeNa, bhaktimatastvamanojJaM manojJameva manojJaphalatvAt, iha ca sUtre'zanAdi prAsukAprAsukAdinA na vizeSitaM, hIlanAdikartuM prAsukAdivizeSaNasya dAnasya phalavizeSaM pratyakAraNatvena matsarajanitahIlanAdivizeSaNAnAmeva ca pradhAnatayA tatkAraNatvena vivkssnnaat| -vAcanAntare tu 'aphAsueNaM anesanijeNaM ti zyate tatra ca prAsukadAnamapi hIlanAdivizeSitamazubhadIrghAyuHkAraNaM, aprAsukadAnaM tu vizeSata ityupadarzayatA aphAsueNa' ityAdhuktamiti, prANAtipAtamRSAvAdanayonivizeSaNapakSavyAkhyAnamapi ghaTataeva, avajJAdAne'pi prANAtipAtAdezyamAnatvAditi, bhavati caprANAtipAtAderazubhadIrghAyuH, teSAMnarakagatihetutvAt, ydaah||1|| "micchaghiDimahAraMbhapariggaho tivvalobha nissiilo| narayAuyaM nibaMdhai pAvamaI ro prinnaamo|" narakagatau ca vivakSayA dIrghamevAyuH / viparyavasUtraprAgiva, navaraMihApiprAsukAprAsukatayAdAnaM na vizeSitaM, pUrvasUtraviparyatvAd asya, pUrvasUtrasya cAvizeSaNatayApravRttatvAt, nacaprAsukApAsukadAnayoH phalaMpratinavizeSo'sti, pUrvasUtrayostasya pratipAditatvAt, tasmAdiha prAsukaiSaNIyasya dAnasya kalpyAprAptAvitarasya cedaM phalamavaseyaM, vAcanAntare tu 'phAsueNa'mityAdi zyata eveti, ihacaprathamamalpAyuHsUtraM dvitIyaM tadvipakSastRtIyamazubhadIrghAyuHsUtraM caturthaM tu tadvipakSa iti / anantaraM karmabandhakriyoktA, atha kriyAntarANAM viSayanirUpaNAyAha mU. (245) gAhAvaissaNaM bhaMte! maMDaM vikkiNamANassa kei bhaMDaM avaharejA? tassaNaM bhaMte taM bhaMDaM anugesamANassa kiM AraMbhiyA kiriyA kajai pariggahiyA0 mAyA0 apa0 micchA0?, goyamA! AraMbhiyA kiriyA kajjai pari0 mAyA0 apaJca0 micchAdasaNakiriyAsiya kajaisiya no knyji| aha se bhaMDe abhisamannAgae bhavati, tao se pacchA savvAo tAo pynnuiibhvNti| gAhAvatissaNaMbhaMte! taMbhaMDaM vikkiNamANassa katae bhaMDe sAtizejA?, bhaMDeya se anuvaNIe siyA, gAhAvatissaNaMbhaMte! tAobhaMDAo kiMAraMbhiyA kirayAkajaijAvamicchAdasaNakiriyA kajjai ? kaiyassa vA tAo bhaMDAo kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai jAva micchAdasaNakiriyA kajai ? goyamA! gAhAvaissa tAo bhaMDAo AraMbhiyA kiriyA kajai jAva apaJcakkhAniyA micchAdasaNavattiyA kiriyA siya kaJjai siya no kajjai, katiyassa NaM tAo savvAo payaNuI bhavaMti / gAhAvatissa gaM bhaMte ! bhaMDaM vikkiNamANassa jAva bhaMDe se uvaNIe siyA? katiyassa NaM bhaMte ! tAo bhaMDAo kiM AraMbhiyA kiriyA kajjati?, gAhAvaissa vA tAo bhaMDAo kiM AraMbhiyA kiriyA kaJjati?, goyamA! kaiyassa tAo bhaMDAo heDillAo Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 241 zatakaM-5, vargaH, uddezakaH-6 cattAri kiriyAo kajaMti micchAdasaNakiriyA bhayaNAe gAhAvatissa NaM tAo savvAo pynnuiibhvNti| gAhAvatissaNaM bhaMte ! bhaMDaM jAva dhaNe ya se anuvaNIe siyA? evaMpi jahA bhaMDe uvanIe tahAneyavyaM, cauttho AlAvagodhaNe seuvanIesiyAjahA paDamo AlAvago bhaMDeya se anuvaNIe siyA tahA neyavyo, paDhamacautthANaM eko gamo bitiyataiyANaM eko gmo| aganikAe NaM bhaMte ! ahuNoJjalite samANe mahAkammatarAe ceva mahAkiriyatarAe ceva mahAsavatarAe caiva mahAvedanatarAe caiva bhavati, aheNaMsamae ra vokkasajjamANe 2 carimakAlasamayaMsi iMgAlabhUe mummurabhUte cAriyabhUe tao pacchA appakammatarAe ceva appakiriyatarAe ceva appAsavatarAe ceva appavedanatarAe ceva bhavati?, haMtA goyamA ! aganikAeNaM aTThanujalie samANe tNcev|| vR. 'gAhAvaisse'tyAdi, gRhapati-gRhI "micchAdaMsaNakirayA siya kaJjaI" ityAdi, mithyAdarzanapratyayA kriyA syAt-kadAcit kriyate-bhavati syAno kriyate-kadAcinna bhavati, yadA mithyASTigRhapatistadA'sau bhavati yadA tu samyagdRSTistadA na bhvtiityrthH|| ___atha kriyAsveva vizeSamAha-'ahe'tyAdi, athetipakSAntaradyotanArthaH 'sebhaMDe'ttitadbhANDaM 'abhisamannAgae'tti gevaSayatA labdhaM bhavati 'tao'tti samanvAgamanAt 'se'tti tasya gRhapateH 'pazcAt' samanvAgamAnantarameva 'savvAo'tti yAsAM sambhavo'sti tA ArambhikyAdikriyAH 'pataNuIbhavaMti'ttipratanukIbhavanti hrasvIbhavantiapahatabhANDagaveSaNakAle himahatyastA Asan prayatlavizeSaparatvAdgRhapatestallAbhakAle tu prayatnavizeSasyoparatatvAttA hasvIbhavantIti / _ 'kaie bhaMDaM sAijej'tti krayiko-grAhako bhANDaM 'svAdayet' satyaGkAradAnataH svIkuryAt 'anuvaNIe siya'tti kayikAyAsamarpitatvAt, 'kaiyassaNaMtAo savAo pataNuIbhavaMti'tti aprAptabhANDatvena tadgatakriyANAmalpatvAditi, gRhapatestumahatyo, bhANDasya tadIyatvAt, krayikasya bhANDe samarpite mahatyastAH, gRhapatestu pratanukAH 2 / idaM bhANDasyAnupanItopanItabhedAtsUtradvayamuktam, evaM dhanasyApi vAcyaM, taMtra prathamamevam'gAhAvaissa NaM bhaMte ! bhaMDaM vikkiNamANassa kaie bhaMDe sAijjejjA ? dhaNe ya se anuvaNIe siyA, kaiyassaNaM bhaMte! tAo dhaNA kiM AraMbhiyA kiriyA kajaI 5?" gAhAvaissa ya tAo dhaNAo kiM AraMbhiyA kiriyA kanai 5?, goyamA ! kaiyassa tAodhaNAohechillAo cattAri kiriyAo kajaMti, micchAdasaNakiriyA bhayaNAe, gAhAvatissa gaMtAosavyAo patanuIbhavaMti, dhane'nupanItekayikasyamahatyastA bhavanti, dhanasya tadIyatvAta, gRhapatestutAstanukAH, dhanasya tadAnImatadIyatvAt, evaM dvitIyasUtrasamAnamidaM tRtIyamataevAha'eyaMpijahA bhaMDe uvanIe tahA neyavvaM ti dvitIyasUtrasamatayetyarthaH 3 / / caturthaM tvevamadhyeyam-'gAhAvaissaNaMbhaMte ! bhaMDaM vikkiNamANassa kaie bhaMDe sAijejA dhaNe ya se uvanIe siyA, gAhAvaissa NaM bhaMte ! tAo dhaNAo kiM AraMbhiyA kiriyA kannai 5? kaiyassa vA tAo dhaNAo kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai 5?, goyamA ! gAhAvaissa tAo 15116 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 bhagavatI sUtraM 5/-/6/245 dhaNAo AraMbhiyA 4 micchAdaMsaNavattiyA kiriyA siya kajjai siya no kajai, kaiyassa NaM tAo savvAo payaNuIbhavaMti' dhane upanIte dhanapratyayatvAttAsAM gRhapatermahatyaH, krayikasya tu pratanukAH dhanasya tadAnImatadIyatvAt, evaM ca prathamasUtrasamamidaM caturthaH mityetadanusAreNa ca sUtrapustakAkSarANyanugantavyAni / kriyA'dhikArAdidamAha- 'aganI' tyAdi, 'ahuNojjalie 'tti 'dhunojvalitaH sadyaH pradIptaH 'mahAkammatarAe 'tti vidhyAyamAnAnalApekSayA'tizayena mahAnti karmAni jJAnAvaraNAdIni bandhamAzritya yasyAsau mahAkarmmataraH, evamanyAnyapi, navaraM kriyA-dAharUpA Azrayo - navakarmopAdAnahetuH vedanA- pIDA bhAvini tatkarmajanyA parasparazarIrasaMbAdhajanyA vA 'vokkasijjamaNe 'tti 'vyavakRSyamANaH' apakarSa gacchan 'appakammatarAe' tti aGgArAdyavasthAmAzritya, alpazabdaH stokArthaH, kSArAvasthAyAM tvabhAvArthaH // kriyA'dhikArAdevedamAha mU. (246) purise NaM bhaMte ! ghaNuM parAmusai ghaNuM parAmusittA usuM parAmusai 2 ThANaM ThAi ThANaM ThicA AyatakannAyayaM usuM kareti AyayakannAyayaM usuM karet uDDuM vehAsaM usuM uvvihai 2 tato NaM se usuM uhUM vehAsaM uvcihie samANe jAI tattha pANAI bhUyAiM jIvAI sattAI abhihaNai yatteti lesseti saMdhAei saMghaTTe paritAvei kilAbhei ThANAo ThANaM saMkAmei jIviyAo vavarovei tae NaM bhaMte! se purise katikirie ? goyamA ! jAvaM ca NaM se purise ghaNuM parAmusai 2 jAva uvvihai tAvaM ca NaM se purise kAtiyAe jAva pANAtivAyakiriyAe paMcahiM kiriyAhiM puTTe, jesiMpi ya NaM jIvANaM sarIrehiM dhaNU nivvattie te'vi yaNaM jIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puTTe, evaM dhaNupuTTe paMcahi kiriyAhiM, jIvA paMcahiM, hArU paMcahiM, usU paMcahiM, sare pattaNe phale hArU paMcahiM, / vR. 'puriseNa 'mityAdi 'parAmusai' ti 'parAmRzati' gRhNAti 'AyayakannAyayaM' ti AyataHkSepAya prasAritaH karNAyataH karNaM yAvadAkRSTastataH karmadhArayAd AyatakarNAyataH atastaM, 'iSu' bANaM 'uhuM vehAsaM' ti urdhvamiti vRkSazikharAdyapekSayA'pi syAdata Aha- 'vihAyasi' ityAkAze 'uvvihai' tti 'UrdhvaM vijahAti' UrdhvakSipatItyarthaH, 'abhihaNai' tti abhimukhamAgacchato hanti 'vattei' tti vartulIkaroti zarIrasaGkocApAdanAt 'lesei' tti 'zleSayati' Atmani zliSTAn karoti 'saMdhAei' tti anyo'nyaM gAtraiH saMhatAn karoti 'saMghaTTei' tti manAk spRzati 'paritAvei'tti samantataH pIDayati 'kilAmei' tti mAraNAntikAdisamudghAtaM nayati 'ThANAo ThANaM saMkAmei' svasthAnAtsthAnAntaraM nayati 'jIviyAo vavarovei' tti cyutajIvitAn karotIti / 'kiriyAhiM puDhe'tti kriyAbhi spRSTaH, kriyAjanyena karmaNA baddha ityarthaH, 'dhaNu'tti dhanuHdaNDaguNAdisamudAyaH, nanu puruSasya paJca kriyA bhavantu, kAyAdivyApArANAM tasya dRzyamAnatvAt, dhanurAdinirvarttakazarIrANAM tu jIvAnAM kathaM paJca kriyAH ?, kAyamAtrasyApi tadIyasya tadAnImacenatvAt, acetanakAyamAtrAdapi bandhAbhyupage siddhAnAmapi tatprasaGgaH, tadIyazarIrANAmapi prANAtipAtahetutvena loke viparivarttamAnatvAt ! kiJca yathA dhanurAdIni kAyikyAdikriyAhetutvena pApakarmabandhakAraNAni bhavanti tajjIvAnAmevaM pAtradaNDakAdIni jIvarakSAhetutvena puNyakarmanibandhanAni syuH, nyAnasya samAnatvAd Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezaka:- 6 243 iti, atrocyate, aviratipariNAmAdbandhaH, aviratipariNAmazca yathA puruSasyAsti evaM dhanurAdinirvarttakazarIrajIvAnAmapIti, siddhAnAM tu nAstyasAviti na bandhaH, pAtrAdijIvAnAM tu na puNyabandhahetutvaM taddhetorvivekAdesteSvabhAvAditi kiJca sarvajJavacanaprAmANyAdyathoktaM tattathA zraddheyameveti iSuritizarapatraphalAdisamudAyaH / mU. (247) ahe NaM se usuM appaNo guruyattAe bhAriyattAe gurusaMbhAriyattAe ahe vIsasAe pacovayamANe jAI tattha pANAiM jAva jIviyAo vavarovei tAvaM ca NaM se purise katikirie goyamA ! jAvaM ca NaM se usuM appaNo guruyayAe jAva vavarovei tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva cauhiM kiriyAhiM puTTe, josiMpi ya NaM jIvANaM sarIrehiM dhaNU nivvattie tevi jIvA cauhiM kiriyAhiM, dhaNUpuTTe cauhiM, jIvA cauhiM, hArU cauhiM, usU paMcahiM, sare pattaNe phale hArU paMcahiM, jevi ya se jIvA ahe paccovamANassa uvaggahe ciTThati tevi ya NaM jIvA kAtiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puTThA // vR. 'ahe NaM se usU' ityAdi, iha dhanuSmadAdInAM yadyapi sarvakriyAsu kathaJcitrimittabhAvo'stitathA'pi vivakSitabandhaM pratyamukhyapravRttikatayA vivakSitavadhakriyAyAstaiH kRtatvenAvivakSamAccheSakriyANAM ca nimittabhAvamAtreNApi tatkRtatvena vivakSaNAccatastA uktAH, bANAdijIvazarIrANAM tu sAkSAd vadhakriyAyAM pravRttatvAtpaJceti // atha samyakprarUpaNAdhikArAnmithyAprarUpaNAnirAsapUrvakaM samyakaprarUpaNAmeva darzayannAha mU. (248) annautthiyA NaM bhaMte! evamAtikkhaMti jAva parUveti se jahAnAmae- juvatiM juvANe hattheNaM hatthe gehejjA cakkarasa vA nAbhI aragA uttAsiyA evAmeva jAva cattAri paMca joyaNasayAiM bahusamAinne maNuyaloe maNussehiM, se kahameyaM bhaMte ! evaM ?, goyamA ! jannaM te annautthiyA jAva maNussehiM je te evamAhaMsu micchA0, ahaM puNa goyamA ! evamAtikkhAmi jAva evAmeva cattAri paMca joyaNasayAI bahusamAinne nirayaloe neraiehiM / / bR. 'annautthie'tyAdi, 'bahusamAinne' tti atyantamAkIrNaM, midhyAtvaM ca tadvacanasya vibhaGgajJAnapUrvakatvAdavaseyamiti / mU. (249) neraiyA NaM bhaMte! kiM egattaM pabhU viuvvittae pahuttaM pabhU viucvittae ?, jahA jIvAbhigame AlAvaga tahA neyavvo jAva durahiyAse // bR. 'raiehiM' ityuktamato nArakavaktavyatAsUtram- 'egattaM' ti ekatvaM praharaNAnAM 'puhuttaM' ti 'pRthaktvaM' bahutvaM praharaNAnAmeva 'jahA jIvAbhigame ' ityAdi, AlApakazcaivam- 'goyamA ! egattaMpi pahU viuvvittae puhuttaMpi pahU viuvvittae, egattaM viucvamANe egaM mahaM moggararUvaM vA musuMDhirUvaM vA' ityAdi, 'puhuttaM viuvvamANe moggararUvAni vA' ityAdi, tAI saMkhejjAI no asaMkhejAI evaM saMbaddhAI 2 sarIrAI viuvvaMti viuvvittA annamannassa kArya abhihaNamANA 2 veNaM udIreti ujjalaM viulaM pagADhaM kakkasaM kaDuyaM pharusaM niDuraM caMDaM tivvaM dukkhaM duggaM durahiyAsaM' ti, tatra 'ujjvalAM' vipakSalezenApyakalaGkitAM vipulAM' zarIravyApikAM 'pragADhAM' prakarSavatIM 'karkaza' karkazadravyopamAmaniSTAmityarthaH, evaM kaTukAM paruSAM niSThurAM ceti 'caNDAM' raudrAM 'tIvrA' jhagiti zarIravyApikAM 'duHkhAm' asukharUpAM 'durgA' duHkhAzrayaNIyAm, ata eva duradhisahyAmiti Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 5/-/6/249 244 iyaM ca vedanA jJAnAdyArAdhanAviraheNa bhavatItyArAdhanA'bhAvaM darzayitumAha mU. (250) AhAkammaM anavajetti maNaM pahArettA bhavati, se NaM tassa ThANassa anAloiyapaDikkate kAlaM karei natthi tassa ArAhaNA, se NaM tassa ThANassa AloiyapaDikkaMte kAlaM karei atthi tarasa ArAhaNA, eeNaM gameNaM neyavvaM kI yagaDaMTaviyaM raiyaM kaMtArabhattaM dubbhikkhabhattaM valiyAbhattaM gilANabhattaM sejAyarapiMDa rAyapiMDaM / AhAkammaM aNavajjetti bahujaNamajjhe bhAsittA sayameva paribhuMjittA bhavati se NaM tassa ThANassa jAva atthi tassa ArAhaNA, eyaMpi taha ceva jAva rAyapiMDaM / AhAkammaM aNavajetti sayaM annamannassa anuppadAvettA bhavati, se NaM tassa evaM taha ceva jAva rAyapiMDi / AhAkammaM NaM aNavajetti bahujaNamajjhe pannavatittA bhavati se NaM tarasa jAva atthi ArAhaNA jAva rAyapiMDaM // / vR. 'AhAkamme 'tyAdi, 'aNavajje' tti 'anavadya' miti nirdoSamiti 'manaM pahAretta' tti mAnasaM 'pradhAravitA' sthApayitA bhavati, 'raiyagaM' ti modakacUrNAdi punarmodakAditayA racitamauzikabhedarUpaM 'kaMtArabhattaM ' ti kAntAram - araNyaM tatra bhikSukANAM nirvAhArthaM yadvihitaM bhaktaM tatkAntArabhaktaM, evamanyanyapi, navaraM bArdalikA-meghadurninaM / 'gilANabhattaM 'ti glAnasya nIrogatArthaM bhikSukadAnAya yatkRtaM bhaktaM tad glAnabhaktaM, AdhAkarmAdInAM sadoSatvenAgame'bhihitAnAM nirdoSatAkalpanaM tata eva svayaM bhojanamanyasAdhubhyo'nupradAnaM sabhAyAM nirdoSatAbhaNanaM ca viparIta zraddhAnAdirUpatvAnmithyAtvAdi, tatazca jJAnAdInAM virAdhanA sphuTaiveti // AdhAkarmmAdIMzca padArthAnAcAryAdayaH sabhAyAM prAyaH prajJApayantItyAcAryAdIn phalato darzayannAha - mU. (251) AyariyauvajjhAe NaM bhaMte! savisayaMsi gaNaM agilAe saMgiNhamANe agilAe uvagiNhamANe katihiM bhavaggahaNehiM sijjhati jAvaM aMtaM karoti ? goyamA ! atyegatie teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati atthegatie docceNaM bhavaggahaNeNaM sijjhati tacaM puNa bhavaggahaNaM nAtikkamati // . 'Ayariye 'tyAdi, 'AyariyauvajjhAe NaM' ti AcAryeNa sahopAdhyAya AcAryopAdhyAyaH 'savisayaMsi 'tti 'svaviSaye' arthaH dAnasUtradAnalakSaNe 'gaNaM' ti ziSyavarga 'agilAe'tti akhedena saMgRhNan svIkurvan 'upagRhNan' upaSTambhayan, dvitIyaH tRtIyazca bhavo manuSyabhavo devabhavAntarito dRzyaH, cAritravato'nantaro devabhava eva bhavati na ca tatra siddhirastIti / parAnugrahasyAnantaraphalamuktaM, atha paropaghAtasya tadAha mU. (252 ) je NaM bhaMte! paraM alieNaM asabbhUteNaM anbhakkhANeNaM abbhakkhAti tassa NaM kahappagArA kammA kati ?, goyamA ! jeNaM paraM alieNaM asaMtavayaNeNaM abbhakkhANeNaM abbhakkhAti tassa NaM tahappagArA ceva kammA kajjati / jatthevaNaM abhisamAgacchaMti tattheva NaM paDisaMvedeti tato se pacchA vedeti sevaM bhaMte 2 tti // vR. 'jeNa 'mityAdi, 'alieNaM' ti 'alIkena bhUtanihnavarUpe pAlitabrahmacaryasAdhuviSaye'pi nAnena brahmacaryamanupAli tamityAdirUpeNa 'asamUeNaM'' ti abhUtodbhAvanarUpeNa acaure'pi Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-6 245 cauro'yamityAdinA, athavA 'alIkena' asatyena, tacca dravyato'pi bhavati lubdhakAdinAmRgAdIn pRSTasya jAnato'pi nAhaM jaaniimiityaadi| ataevAha-'asadbhatena' duSTAbhisandhitvAdazobhanarUpeNaacaure'picauro'yamityAdinA 'abbhakkhANeNaM ti AbhimukhyenAkhyAna-doSAviSkaraNamabhyAkhyAnaM tena 'abhyAkhyAti' brUte 'kahappagAra'tti kathaMprakArAni kiMprakArANItyarthaH, 'tahappagAra'tti abhyAkhyAnaphalAnItyarthaH / 'jatthevaNa mityAdi, yavamAnuSatvAdI abhisamAgacchati' utpadyate tatraiva pratisaMvedayatyabhyAkhyAnaphalaM karma tataH pshcaadvedyti-nirjrytiityrthH|| zatakaM-5 uddezakaH-6 samAptaH -:zatakaM-5 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezakAntyasUtre karmapudgalanirjaroktA, nirjarA ca calanamiti saptame pudgalacalanamadhikRtyedamAha mU. (253) paramANupoggaleNaMbhaMte! eyati veyati jAvataMtaMbhAvaM pariNamati?, goyamA siya eyati veyati jAva pariNamati siya no eyati jAva no pariNamati / dupadesieNaM bhaMte! khaMdhe eyati jAva pariNamai?, goyamA ! siya eyati jAva pariNamati siya no eyati jAva No pariNamati, siya dese eyati dese no eyti| tippaesieNaM bhaMte ! khaMdhe eyati0 goyamA! siya eyati 1 siya no eyati, 2 siya dese eyati no deso eyati 3 siya dese eyati no desA eyati 4 siya desA eyaMti no dese eyati 5 / ghauppaesie NaM bhaMte khaMdhe eyati0? goyamA ! siya eyati siya no eyati siya daise eyati no dese eyati siya dese eyati no desA eyaMti siya desA eyaMti no dese eyati siya desA eyaMti no desA eyaMti jahA cauppadesio tahA paMcapadesiotahA jAva anaMtapadesio // vR. 'paramANu'ityAdi, 'siya eyaitti kadAcidejate, kAdAcitkatvAtsarvapudgaleSvejanAdidharmANAM / dvipradezike trayo vikalpAH-syAdejanaM 1 syAdanejanaM 2 syAdRzenaijanaM dezenAnejanaM ceti 3, dvayaMzatvAttasyeti / tripradezise paJca-AdyAstrayasta eva dvayaNukasyApi tadIyasyaikasyAMzasya tathAvidhapariNAmenaikadezatayA vivakSitatvAt, tathA dezasyaijanaM dezayozcAnejanamiticaturthaH, tathA dezayorejanaMdezasyacAnejanamiti paJcamaH / evaM catuHpradezike'pi navaraM SaT, tatra SaSTho dezorejanaM dezayoreva cAnejanamiti / mU. (254) paramANupoggale NaM bhaMte ! asidhAraM vA khuradhAraM vA ogAhejA ?, hatA! ogaahejaa| se NaM bhaMte ! tattha chijjeja vA bhijeja vA?, goyamA! no tiNaDhe samaDhe, no khalu tattha satya kamati, evaM jAva asNkhejjpesio| anaMtapadesie NaM bhaMte ! khaMdhe asidhAraM vA khuradhAraM vA ogAhejA?, hatA! ogaahejaa| seNaMtattha chijjeja vA bhijjejjavA?, goyamA atyaMgatie chijjeja vA bhijeja vAatyaMgatie no chijjeja vA no bhijeja vA, evaM aganikAyassamajhamajheNaM tahiM navaraM jhiyAejA bhANitavvaM, Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 bhagavatI aGgasUtraM 5/-/7/154 evaM pukkhalasaMvaTTagassa mahAmehassa majjhamajjJeNaM tahiM ulle siyA, evaM gaMgAe mahANadIe paDisoyaM havvamAgacchejA, tahiM vinihAyamAvajjejjA, udagAvattaM vA udagabiMdu vA ogAhejjA se NaM tattha pariyAvajjejjA | vR. pudgalAdhikArAdevedaM sUtravRndam- 'paramANu' ityAdi, 'ogAheja ' tti avagAheta Azrayeta 'chidyeta' dvidhAbhAvaM yAyAt 'bhidyeta' vidAraNabhAvamAtraM yAyAt, 'no khalu tattha satthaM kamai' tti paramANutvAdanyathA paramANutvameva na syAditi / 'atyegaie chijjejja' tti tathAvidhabAdarapariNAmatvAt 'atthegaie no chijjeja 'tti sUkSmapariNAmatvAt 'ulle siya'tti ArdrA bhavet 'vinihAyamAvajjejja' ti pratiskhalanamApadyeta 'pariyAvajjejja'tti 'payyArpadyeta' vinazyet // mU. (255) paramANupoggale NaM bhaMte! kiM saaDDe samajhe sapaese ? udAhu aNaDhe amajhe apaese ?, goyamA ! aDDe amajjhe apaese no saaDDe no samajjhe no sapaese / dupadesie NaM bhaMte! khaMdhe kiM saaddhe samajjhe sapadese udAhu aNaddhe amajjhe apadese ?, goyamA ! saaddhe amajhe sapadese no aNaddhe no samajhe no apadese / tipadesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! aNaddhe samajjhe sapadese no saaddhe no amajhe no apadese, jahA dupadesio tahA je samA te bhAniyaccA, je visamA jahA tipaesio tahA bhANiyavvA / saMkhejapadesie NaM bhaMte! khaMdhe kiM saaDDe 6 ? pucchA, goyamA ! siya saaddhe amajjhe sapadese siya aDDe samajhe sapadese jahA saMkhejjapadesio tahA asaMkhejjapadesio'vi anaMtapadesio'vi / vR. 'dupaesie' ityAdi, yasya skandhasya samAH pradezAH sa sArddhaM yasya tu viSamAH sasamadhyaH, satyapradezikAdistu skandhaH samapradezikaH itarazca, tatra yaH samapradezikaH sa sAddho'madhyaH, itarastu viparIta iti // mU. (256) paramANupoggale NaM bhaMte ! paramANupoggalaM phusamANe kiM deseNaM detaM phusai 9 deseNaM dese phusai 2 deseNaM savvaM phusai 3 desehiM desaM phusati 4 desehiM dese phusai 5 desehiM savvaM phusai 6 savveNaM detaM phusati 7 savveNaM dese phusati 8 savveNaM savvaM phusai 9 ?, goyamA ! no deseNaM desaM phusai no deseNaM dese phusati no deseNaM savvaM phusai no desehiM desaM phusati no desehiM dese phusai no desehiM savvaM phusati no savveNaM detaM phusai no savveNaM dese phusati savveNaM savvaM phusai / evaM paramANupoggale dupadesiyaM phusamANe sattamaNavamehiM phusati, paramANupoggale tipaesiyaM phusamANe nippacchimaehiM tihiM phu0, jahA paramANupoggale tipaesiyaM phusAvio evaM phusAveyavvo jAva anaMtapaesio / dupaesie NaM bhaMte! khaMdhe paramANupoggalaM phusamANe pucchA, tatiyanavamehiM phusati, dupadesiyaM phusamANI paDhamataiyasattamaNavamehiM phusai, dupadesaotipadesiyaM kusamANo Adillaehi ya pacchillaehi ya tihiM phusati, majjhamaehiM tihiM vipaDiseheyavyaM, dupadesio jahA tipadesiyaM phusAvito evaM phusAveyavvo jAva anaMtapaesiyaM / tipaesie NaM bhaMte! khaMdhe paramANupoggalaM phusamANe pucchA, tatiyachaTTanavamehiM phusati, Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezaka:-7 247 tipaesao dupaesiyaM phusamANo paDhamaeNaMtatieNaM cautthachaTTasattamanavamehiM phusati, tipaesio tipaesiyaM phusamANo savrvvasuvi ThANesu phusati, jahA tipaesio tipadesiyaM phusAvito evaM tipadesio jAva anaMtapaesieNa saMjoeyavvI, jahA tipaesio evaM jAya anaMtapaesio bhAniyavvo / vR. 'paramANupoggale NaM bhaMte!' ityAdi, 'kiM deseNaM desa 'mityAdayo nava vikalpAH, tatra dezena svakIyena dezaM tadIyaM spRzati, dezenetyanena dazaM dezAn sarvamityevaM zabdatrayapareNa trayaH, evaM dezarityanena 3, sarveNetyanena ca traya eveti 3 / atra ca sarveNa sarvamityeka eva ghaTate, paramANorniraMzatvena zeSANAmasambhavAt, nanu yadi sarveNa sarvaM spRzatItyucyate tadA paramANvorekatvApatteH kathamaparAparaparamANuyogena ghaTAdiskandhaniSpatti ? ita, atrocyate, sarveNa sarvvaM spRzatIti ko'rthaH ?, svAtmanA tAvanyo'nyasya lagato, na punararddhAdyaMzena, arddhAdidezasya tayorabhAvAt, ghaTAdyabhAvApattistu tadaiva prasajyeta yadA tayore katvApatti, na ca tayoH sA svarUpabhedAt / 'sattamanavamehiM phusai' tti sarveNa dezaM sarveNa sarvamityetAbhyAmityarthaH, tatra yadA dvipradezikaH pradezadvayAvasthito bhavati tadA tasya paramANuH sarveNa dezaM spRzati, paramANostaddezasyaiva viSayatvAt, yadA tu dvipradezikaH pariNAmasIkSyAdekapradezastho bhavati tadA taM paramANuH sarveNa sarvaM spRzatItyucyate, 'nipacchimaehiM tihiM phusai' tti tripradezikamasau spRzaMstribhirantyaiH spRzati, tatra yadA tripradezikaH pradezatrayasthito bhavati tadA tasya paramANuH sarveNa dezaM spRzati paramANostaddezasyaiva viSayatvAt, yadA tu tasyaikatra pradeze dvau pradezI anyatraiko'vasthitaH syAttadA ekapradezasthitaparamANudvayasya paramANoH sparzaviSayatvena sarveNa dezau spRzatItyucyate, nanu dvipradezike'pi yukto'yaM vikalpastatrApi pradezadvayasya spRzyamAnatvAt ?, naivaM, yatastatra dvipradezamAtra evAvayavIti kasya dezI spRzati ?, tripradeziketu trayApekSayA dvayasparzane eko'vaziSyate tatazca sarveNa dezau tripradezikasya spRzatIti vyapadezaH sAdhuH syAditti, yadA tvekapradezAvagADho'sau tadA sarveNa sarvaM spRzatIti syAditi / 'dupaesieNa 'mityAdi, 'taiyanavamehiM phusai' tti yadA hipradezikaH dvipradezasthastadA paramANuM dezena sarvaM spRzatIti tRtIyaH, yadA tvekapradezAvagADho'sau tadA sarveNa sarvamiti navamaH / 'dupaesio dupaesiya' mitayAdi, yadA dvipradeziko pratyekaM dvipradezAvagADhau tadA dezena dezamiti prathamaH, yadA tveka ekatrAnyastu dvayostadA dezena sarvamiti tRtIyaH, tathA sarveNa dezamiti saptamaH, navamastu pratIti eveti, anayA dizA'nye'pi vyAkhyeyA iti / / pudgalAdhikArAdeva pudgalAnAM dravyakSetrabhAvAn kAlatazcintayati, tatra- mU. (257) paramANupoggale NaM bhaMte! kAlato kevacciraM hoti ?, goyamA ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejaM kAlaM, evaM jAva anNtpesio| egapadesogADhe NaM bhaMte! poggale see tammi vA ThANesu annaMmi vA ThANe kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jaha0 evaM samayaM ukko0 AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, evaM jAva asNkhejpdesogaaddhe| egapadesogADhe NaM bhaMte! poggale niree kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jahatreNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM, evaM jAva asaMkhejjapadesogADhe / Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 bhagavatIaGgasUtraM 5/-/7/257 egaguNakAlaeNa NaM bhaMte ! poggale kAlao kevaciraM hoi?, goyama ! jaha0 ega samayaM u0 asaMkhenaM kAlaM evaM jAva anaMtaguNakAlae, evaM vannagaMdharasaphAsa0 jAva anaMtaguNalukkhe, evaM suhamapariNae poggale evaM bAdarapariNae poggle| saddapariNae NaM bhaMte ! puggale kAlao kevaciraM hoi?, goyamA ! ja0 egaM samayaM u0 AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, asaddapariNae jahA eggunnkaale| paramANupoggalassaNaM bhaMte! aMtaraMkAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM egasamayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kaalN| duppaesiyassa NaM bhaMte ! khaMdhapsa aMtaraM kAlao kevacira hoi?, goyamA ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejhaM kaalN| duppaesiyassa NaM bhaMte ! khaMdhassa aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA! jahantreNaM eNaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM, evaM jAva anNtpesio| egapaesogADhassaNaM bhaMte ! poggalassa seyassa aMtaraMkAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, evaM jAva asNkhejjpesogaaddhe| egapaesogADhassaNaM bhaMte ! poggalassa nireyassa aMtaraM kAlao kevaciraM hoi?, goyamA jahanneNaM ega samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAga, evaMjAva asNkhejpesogaaddhe| vanagaMdharasaphAsamuhamapariNayabAyarapariNayANaM etesiM jaMceva saMciTThaNA taM caiva aMtaraMpi bhaanniybvN| saddapariNayassa NaM bhaMte ! poggalassa aMtaraM kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kaalN| asahapariNayassaNaMbhaMte ! poggalassa aMtaraMkAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM / vR. 'paramANu'ityAdi dravyacintA 'ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM ti asaMkhyeyakAlAtparaH pudgalAnAmekarUpeNa sthityabhAvAt 'egapaesogADhe NamityAdi kSetracintA, 'see'tti 'saijaH' sakampaH 'tammivAThANe'tti adhikRta eva 'annammivattiadhikRtAdanyatra ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM ti pudgalAnAmAkasmikatvAccalanasya na nirejatvAdInAmivAsaGghayeyakAlatvaM, 'asaMkhejapaesogADhe ttianantapradezAvagADhasyAsambhavAdasaGkhyAtapradezAvagADha ityuktaM, 'nireetti 'nirejaH' nisspkmpH| ___ 'paramANupoggalasse'tyAdi, paramANorapagate paramANutve yadaparamANutvena vartanamAparamANutvapariNateH tadantaraM-skandhasambandhakAlaH, sacotkarSato'saGkhyAta iti / dvipradezikasyatu zeSaskandhasambandhakAlaH paramANukAlazcAntarakAlaH, sacateSAmanantatvAt pratyekaM cotkarSato'saGkhayeyasthitikatvAdanantaH, tathA yonirejasyakAlaH sasaijasyAntaramitikRtvoktaM saijasyAntaramutkarSato'sajhyAtakAla iti, yastu saijasya kAlaH sa nirejasyAntaramitikRtvoktaM nirejasyAntaramutkarSata AvalikAyA asaGkhyAto bhAga iti| ekaguNakAlakatvAdInAMcAntaramekaguNakAlakatvAdikAlasamAnameva, napunardviguNakAla Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, varga:-, uddezakaH-7 249 tvAdInAmanantatvena tadantarasyAnantatvaM, vacanaprAmANyAt / sUkSmAdipariNatAnAM tvavasthAnatulyamevAntaraM, yato yadevaikasyAvasthAnaM tadevAnyasyAntaraM, taccAsaGkhyayakAlamAnamiti / 'sahe'tyAdi tu sUtrasiddham // mU. (258) eyassa gaM bhaMte ! davvaTThANAuyassa khettaTThANAuyassa ogAhaNaTThANAuyassa bhAvaTThANAuyassa kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthove khettadvANAue ogAhaNaTThANAue asaMkhejaguNe davvaTThANAue asaMkhejaguNe bhAvaTThANAue asaMkhejaguNe vR. 'eyassa NaM bhaMte ! dabvaTThANAuyassa'tti dravyaM-pudgaladravyaM tasya sthAnaM-bhedaH paramANudvipradezikAdi tasyAyuH-sthiti, athavA dravyasyANutvAdibhAvena yatsthAnaM tadrUpamAyuH dravyasthAnAyustasya 'khittadvANAuyassa'tti kSetrasya-AkAzasya sthAna-bhedaH pudgalAvagAhakRtastasyAyu:sthiti, athavA kSetre-ekapradezAdau sthAnaM yatpudgalAnAmavasthAnaMtadrUpamAyuHkSetrasthAnAyuH, evamavagAhanAsthAnAyuH bhAvasthAnAyuzca, navaramavagAhanA-niyataparimANakSetrAvagAhitvaM pudgalAnAM bhAvastukAlatvAdi, nanu kSetrasyAvagAhanAyAzca ko bhedaH?, ucyate, kSetramavagADhameva, avagAhanA tu vivakSitakSetrAdanyatrApi pudgalAnAM tatparimANAvagAhitvamiti / 'kayare' ityAdi kaNThyaM / mU. (259) khettogAhaNadabbe bhAvaThANAuyaM ca appbhuN| khette savvatthove se sA ThANA asaMkhejA / / vR, eSAM ca paraspareNAlpabahutvavyAkhyA gAthAnusAreNa kAryA, taashcemaaH||1|| . khettogAhaNadabvebhAvaThANAuappabahuyatte / thovA asaMkhaguniyA tinni ya sesA kahaM neyA / / // 2 // zvetAmuttattAo teNa samaM baMdhapaccayAbhAvA / to poggalANa thovo khettAvaTThANakAlo u / / // 3 // annakakhettagayassavitaM ciya mANaM ciraMpi sNbhvi| ogAhaNanAse puNa khettannattaM phuDaM hoi|| // 4 // ogAhaNAvabaddhA khettaddhA akkiyAvabaddhA ya / na u ogAhaNakAlo khettddhaamettsNbddho|| // 5 // jamhA tattha'nnatya ya sacciya ogAhaNA bhave khete| tamhA khettaddhAo'vagAhaNaddhA asaMkhaguNA // // 6 // saMkoyavikoeNa va udaramiyAe'vagAhaNAevi / tattiyamettANaMciya ciraMpidavvANa'vatthANaM / / // 7 // saMghAyabheyao vA davvovarame puNAi saMkhette / niyamA tadhvyogAhaNAe nAso na saMdeho / / // 8 // ogAhaddhA davve saMkoyavikoyao ya avabaddhA / na u davvaM saMkoyaNavikoyamitteNa saMbaddhaM / / jamhA tattha'nnatya va davvaM ogAhaNAe taM ceva / davvaddhA'saMkhaguNA tamhA ogaahnnddhaao| // 10 // saMghAyameyao vA davvovarame'vi pajjavA saMti / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 taM kasiNaguNavirAme puNAi davvaM na ogAho // saMghAya bheyabaMdhAnuvattiNI niccameva davvaddhA / guNakAlo saMghAya bheyametta'ddhasaMbaddho // jamhA tattha'nnattha ya davve khettAvagAhaNAsuM ca / te ceva pajjavA saMti to tadaddhA asaMkhaguNA // Aha anegaMto'yaM davvovarame guNANa'vatthANaM / guNaviSpariNAmaMmi yadavvaviseso ya'negaMto / / vipparimayaMmi davve kammiM guNapariNaI bhave jugavaM / kammivipuNa tadavatthe hoI puNa guNA parINAmI guNaviSparINAmo || bhannai saccaM kiM puNa guNabAhullA na savvaguNanAso / davvassa tadannatte'vi bahutarANaM guNANa ThiI // ayamarthaH- kSetrasyAmUrttatvena kSetreNa saha pudgalAnAM viziSTabandhapratyayasya- snehAderabhAvAnnaikatra te ciraM tiSThantIti zeSaH, yasmAdevaM tata ityAdi vyaktaM / 1199 11 // 12 // // 13 // // 14 // bhagavatI aGgasUtraM 5/-/7/259 119411 athAvagAhanAyurbahutvaM bhAvyate-iha pUrvArddhana kSetrAddhAyA adhikA avagAhanAddhetyuktam, uttarArddhena tvavagAhanAddhAto nAdhikA kSetrAddheti / kathametadevamiti ?, ucyate, avagAhanAyAmagamanakriyAyAM ca niyatA kSetrAddhAH vivakSetrAddhAyA abhAve'pi tasyA bhAvAditi atha nigamanam 'jamheM' tyAdi / atha dravyAyurvahutvaM bhAvyate - saGghocena vikocena coparatAyAmapyavagAhanAyAM yAvanti dravyAni pUrvamAsaMstAvatAmeva ciramapi teSAmavasthAnaM saMbhavati, anenAvagAhanAnivRttAvapi dravyaM na nivarttata ityuktaM, atha dravyanivRttivizeSe'vagAhanA nivarttata evetyucyate-saGghAtena pugdalAnAM bhedena vA teSAmeva yaH saGkSiptaH stokAvagAhanaH skandho na tu prAktanAvagAhanaH tatra yo dravyoparamodravyAnyathAtvaM tatra sati, na ca saGghAtena sa saGkSiptaH skandho bhavati, tatra sati sUkSmataratvenApi tatpariNateH zravaNAt, niyamAtteSAM dravyANAmavagAhanAyA nAzo bhavati, kasmAdevamityata ucyateavagAhanAddhA dravye'vabaddhA niyatatvena saMbaddhA kathaM ?, saGkocAdvikocAcc, saGkocavikocAdi parihRtyetyarthaH, avagAhanA hi dravye saGkocavikocayorabhAve sati bhavati tatsadbhAve ca na bhavatItyevaM dravye'vagAhanA niyatatvena saMmbaddhetyucyate drumatve khadiratvamiveti uktaviparyayamAha-na punadravyaM saGkocavikoca mAtre satyapyavagAhanAyAM niyatatvena saMbaddhaM, saGkocavikocAbhyAmavAganAnivRttAvapi dravyaM na nivarttata ityavagAhanAyAM tantriyatatvenAsaMbaddhamityucyate, khadiratve drumatvavaditi / atha nigamanam / atha bhAvAyurbahutvaM bhAvyate - saGghAtAdinA dravyoparame'pi paryavAH santi, yathA mRSTapaTe zuklAdiguNAH, sakalaguNoparame tu na tadravyaM na cAvagAhanA'nuvarttate, anena paryavANAM ciraM sthAnaM dravyasya tvaciramityuktam, atha kasmAdevamiti ?, ucyate saGghAtabhedalakSaNAbhyAM dharmAbhyAM yo bandhaH - sambandhastadanuvarttanI - tadanusAriNI, saGghAtAdyabhAva eva dravyAddhAyAH sadbhAvAtadbhAve cAbhAvAt, na punarguNakAlaH saGghAtabhedamAtrakAlasaMbaddhaH, saGghAtAdibhAve'pi guNAnAmanuvarttanAditi Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezaka:-7 atha nigamanam -'dravyavizeSaH ' dravyapariNAmaH / anantaramAyuruktam, athAyuSmata ArambhAdinA caturviMzatidaNDakena prarUpayannAha-mU. (260) neraiyA NaM bhaMte! kiM sAraMbhA sapariggahA udAhu anAraMbhA apariggahA ?, goyamA ! neraiyA sAraMbhA sa pariggahA no anAraMbhA no aprigghaa| se kemadveNaM jAva apariggahA goyamA ! neraiyA NaM puDhavikAyaM samAraMbhaMti jAva tasakAyaM samAraMbhaMti sarIrA pariggahiyA bhavaMti kammA pariggahiyA bhavaMti sacittAcittamIsayAiM davvAiM pari0 bha0 se teNaTTeNaM taM ceva / " 251 asurakumArANaM bhaMte! kiM sAraMbhA 4 ? pucchA, goyamA ! asurakumArA sAraMbhA sapariggahA no anAraMbhA apa0 / se keNaTTeNaM0 ?, goyamA ! asurakumArA NaM puDhavikArya samAraMbhaMti jAva tasakAyaM samAraMbhaMti sarIrA pariggahiyA bhavaMti kammA pariggahiyA bhavaMti bhavaNA pari0 bhavaMti devA devIo maNussA maNussIo tirikkhajoniyA tirikkhajoniNIo pariggahiyAo bhavaMti AsaNasayaNabhaMDamattovagaraNA pariggahiyA bhavaMti saccittAcittamIsayAI davvAiM pariggahiyAiM bhavaMti se teNaTTeNaM taheva evaM jAva thaNiyakumArA / egiMdiyA jahA neraiyaA / iMdiyA NaM bhaMte! kiM sAraMbhA sapariggahA taM ceva jAva sarIrA pariggahiyA bhavaMti bAhiriyA bhaMDamattovagaraNA pari0 bhavaMti sacittAcitta0 jAva bhavaMti evaM jAva cauridiyA / paMcediyatirikkhajoniyA NaM bhaMte ! taM ceva jAva kammA pari0 bhavanti TaMkA kUDA selA siharI pabbhArA pariggahiyA bhavaMti jalathalabilaguhAleNA pariggahiyA bhavaMti ujjharanijjharacillalapallavappiNA pariggahiyA bhavaMta agaDataDAgadahanadIo vAvipukkhariNIdIhiyA guMjAliyA sarA sarapaMtiyAo sarasarapaMtiyAA bilapaMtIyAo pariggahiyAo bhavaMti ArAmujjANA kANaNA banAI banasaMDAI banarAIo pariggahiyAo bhavanti devaulasabhApa- vAdhUbhAkhAtiyaparikhAo pariggahiyAo bhavaMti pAgAraTTAlagacariyadAragopurA pariggahiyA bhavaMti pAsAdagharasaraNaleNaAvaNA pariggahitA bhavaMti siMghADagatigacaukkacaccaracaummuhamahApahA pariggahiyA bhavaMti sagaDarahajANajuggagillithillisIyasaMdamAniyAo pariggahiyAo bhavaMti lohIlohakaTAkahaDucchuyA pariggahiyA bhavaMti bhavaNA pariggahiyA bhavaMti devA devIo maNussA maNussIo tirikkhajonio tirikkhajoNiNIo AsaNasayaNakhaMbhabhaMDasacittAcittamIsayAiM davvAiM pariggahiyAiM bhavaMti se teNadveNaM0, jahA tirikkhajoniyA tahA maNussANavi bhANiyavvA / vANabhaMtarajotisavemAniyA jahA bhavaNavAsI tahA neyavvA // ghR. 'neraie'tyAdi, 'bhaMDamattovagaraNa' tti iha bhANDAni-mRnmayabhAjanAni mAtrAnikAMsyabhAjanAni upakaraNAnilauhIkaDacchukAdIni, ekendriyANAM parigraho'pratyAkhyAnAdavaseyaH, 'bAhirayA bhaMDamattovagaraNa'tti upakArasAdharmyAdddvIndriyANAM zarIrarakSArthaM tatkRtagRhakAdInyavaseyAni 'TaMka' tti chinnaTaGkAH 'kuDa' tti kUTAni zikharAni vA hastyAdibandhanasthAnAni vA 'sela' tti muNDaparvataH 'sihara' ttizikhariNaH-zikharavanto giraya- 'pabbhAra' tti ISadavanatA giridezAH 'leNa 'tti utkIrNaparvatagRhAH 'ujjhara'tti avajharaH parvatataTAdudakasyAdhaH patanaM 'nijjhara'tti nirjhara - udakasya zravaNaM 'cillala' tti cikkhallamizrodako jalasthAnavizeSaH 'pallala' tti prahlAdanazIlaH sa eva 'vappiNa'tti Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 bhagavatIaGgasUtraM 5/-/7/260 kedAravAn taTavAn vA dezaH kedAra evetynye| "agaDa'tti kUpaH 'vAvitti vApI caturasro jalAzayavizeSaH 'pukkharinitti puSkariNI vRttaH sa eva puSkaravAn vA 'dIhiya'tti sAriNyaH 'guMjAliya'ti vakrasAriNyaH 'sara'tti sarAMsisvayaMsaMbhUtajalAzayavizeSAH 'sarapaMtiyAo'tti saraHpaGktayaH 'sarasarapaMtiyAo'tti yAsu saraHpaGkitaSu ekasmAtsaraso'nyasminnanyasmAdanyatra evaM saJcArakapATakenodakaM saMcarati tAH saraHsaraHpaGkatayaH bilapatayaH-pratItAH ArAma'ttiAramantiyeSudamAdhavIlatAdiSumpatyAdIni te ArAmAH 'ujjANa'tti 'udyAnAni puSpAdimavRkSasaGkulAni utsavAdI bahujanabhogyAni 'kANaNa'tti kAnanAni' sAmAnyavRkSasaMyuktAni nagarAsannAni vaNa'ttivanAninagaraviprakRSTAni 'vanasaMDAIti vanaSaNDAH-ekajAtIyavRkSasamUhAtmakAH / ___ 'vanarAItti vanarAjayo-vRkSapaGktayaH 'khAiya'tti 'khAtikAH' uparivistIrNAghaHsaGkaTakhAta-rUpAH pariha'ttiparikhAH adha uparicasamakhAtarUpAH 'aTTAlagatiprAkaroparyAzrayavizeSAH 'cariya'tti carikA gRhaprAkArAntarohastyAdipracAramArga 'dAra'ttidvAraMkhaDakkikA 'gouratti 'gopuraM' nagarapratolI 'pAsAya'tti prAsAda devAnAM rAjJAMca bhavanAni, athavA utsedhabahulAH prAsAdAH 'ghara'tti gRhAnisAmAnyajanAnAMsAmAnyAnivA 'saraNatti 'zaraNAni' tRNamayAvasarikAdIni AvaNa'tti 'ApaNA'haTTAH caturmukhaM-caturmukhadevakulakAdi 'mahApaha'tti rAjamArga 'sagaDe' tyAdi prAgvat lohitti 'lauhi maNDakAdipacanikA lohakaDAhittikavellI kaDucchuya'tti pariveSaNAdyartho bhAjanavizeSaH 'bhavaNa'tti bhvnptinivaasH|| eteca nArakAdayazchadmasthatvena hetuvyavahArakatvAddhetava ucyanteiti tadbhedAnnirUpayannAha mU. (261) paMca heUpannattA, taMjahA-heuMjANai heuMpAsai heuMbujjhai heuMabhisamAgacchati heuM chaumatthamaraNaM marai paMceva heU paM0 taMjahA-heuNA jANai jAva heuNA chaumatthamaraNaM mri| paMca heU pannattA, tejahA-heuM na jANai jAva heuM annANamaraNaM marai / / paMca heU pannattA, taMjahAheuNA na jANati jAva heuNA annANa maraNaM marati // , paMca aheu pannattA, taMjahA-aheuM jANai jAva aheuM kevalimaraNaM marai // paMca aheU pannatA, taMjahA-aheuNA jANaijAva aheuNA kevalimaraNaM mri||pNc aheUpannattA, taMjahAaheuNA na jANai jAva aheuNA chaumatyamaraNaM marai / saivaM bhaMte 2 ti|| vR. 'paMca heu'ityAdi, iha hetuSu vartamAnaH puruSo hetureva tadupayogAnanyatvAt, paJcavidhatvaM cAsya kriyAbhedAdityata Aha 'heuM jANaitti hetuM' sAdhyAvinAbhUtaM sAdyanizcayArthaM jAnAti' vizeSataH samyagavagacchati samyagdRSTitvAt, ayaM paJcavidho'pi samyagdRSTimantavyo mithyAdRSTeH sUtradvayAtparato vakSyamANatvAdityekaH, evaM hetuM pazyati sAmAnyata evAvabodhAditi dvitIyaH, evaM hetuM 'budhyate' samyak zraddhatta iti bodheH samyakzraddhAnaparyAyatvAditi tRtIyaH, tathA hetum 'abhisamAgacchati' sAdhyasiddhau vyApAraNataH samyakprApnotIti caturthaH,tathA "heuMchaumatyetyAdi, hetuH-adhyavasAnAdirmaraNakAraNaM tadyogAnmaraNamapi heturatastaM hetumadityarthaH chadmasthamaraNaM, na kevalimaraNaM, tasyAhetukatvAt, nApyajJAnamaraNametasya samyagajJAnitvAt ajJAnamaraNasya ca vakSyamANatvAdityekaH,evaM hetuMpazyati sAmAnyataevAvabodhAditi dvitIyaH, evaM hetuM budhyate' samyak Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-7 253 zraddhattaiti bodheH samyakzraddhAnapayitvAditi tRtIyaH, tathA hetum abhisamAgacchati' sAdhyasiddhau vyApAraNataH samyak zraddhatta prApnotIti caturthaH, tathA 'heuM chaumatthe' tyAdi, hetuH-adhyavasAnAdirmaraNakAraNaM tadyogAnmaraNamapi heturatastaM hetumadityarthaH chadmasthamaraNaM, na kevalimaraNaM, tasyAhetukatvAt, nApyajJAnamaraNametasya samyagajJAnitvAt ajJAnamaraNasya ca vakSyamANatvAt mriyatekarotIti pnycmH| __ prakArAntareNa hetUnevAha-paMce'tyAdi, 'hetunA' anumAnotthApakena jAnAti-anumeyaM samyagavagacchati samyagdRSTitvAdekaH, evaM pazyatIti dvitIyaH, evaM 'budhyate' zraddhatta iti tRtIyaH, evam 'abhisamAgacchati' prApnotIti caturthaH, tathA'kevalitvAt 'hetunA' adhyavasAnAdinA chadmasthamaraNaM mriyateiti paJcamaH ||ath mithyASTimAzritya hetUnAha-paMce tyAdi, paJca kriyAbhedAt hetavohetuvyavahAritvAta, tatra 'hetuM' liGganajAnAti, naJaH kutsArthaHtvAdasamyagavaiti mithyASTitvAt 1, evaM na pazyati 2, evaM nabudhyate 3, evaM nAbhisamAgacchati4, tathA hetum' adhyavasAnAdihetuyuktamajJAnamaraNaM 'mriyate' karotimithyASTitvenAsamyagjJAnatvAditi 5||hetuunev prakArAntareNAha'paMce'tyAdi, 'hetunA' liGgena na jAnAti-asamyagavagacchati, evamanye'pi catvAraH / athoktavipakSabhUtAnahetUnAha-paMce tyAdi, pratyakSajJAnitvAdinA'hetuvyavahAritvAdahetavaHkevalinaH, te ca paJca kriyAbhedAt tadyathA-'ahetuM jANaitti ahetu-na hetubhAvena sarvajJatvenAnumAnAnapekSatvAdbhUmAdikaMjAnAti svasyAnanumAnotthApakatayetyarthaH ato'sAvahetureva, evaMpazyatItyAdi, tathA ahetuM kevalimaraNaM marai'tti ahetu nirhetukaM anupakramatvAt kevalimaraNaM niyate' karotItyaheturasau paJcama iti| prakArAntareNAhetUnevAha-paMce' tyAditathaiva navaram ahetunA' hetvabhAvena kevalitvAjjAnAti yo'sAvahetureva, evaM pazyatItyAdayo'pi 3, aheuNA kevalimaraNaMmaraitti ahetunA' upakramAmAvena kevalimaraNaM mriyate, kevalino nirhetukasyaiva tasya bhaavaaditi|| ahetUneva prakArAntareNAha-'paMca aheU' ityAdi, 'ahetavaH ahetuvyavahAriNaH, teca paJca jJAnAdibhedAt, tadyathA- 'aheuMnajANai'tti, ahetuM na hetubhAvena svasthAnumAnAnutthApakatayetyarthaH 'najAnAti' nasarvathA'vagacchati, kathaJcidevAvagacchatItyarthaH, najodezapratiSedhArthaHtvAt jJAtuzcAvadhyAdijJAnavatvAt kathaJcijJAnamuktaM, sarvathAjJAnaM tu kevalina eva syAditi, evamanyAnyapi 3, tathA aheuMchaumatthamaraNaMmaraittiaheturadhyavasAnAderupakramakAraNasyAbhAvAt chadmasthamaraNamakevalitvAt na tvajJAnamaraNamavadhyAdijJAnavattvena jJAnitvAttasyeti // ahetUnevAnyathA''ha'paMce' tyAdi, tathaiva navaram ahetunA' hetvabhAvena na jAnAti kathaJcidevAdhyavasyatIti / gamanikAmAtramevedamaSTAnAmapyeSAM sUtrANAM, bhAvArthaM tu bahuzrutA vidntiiti|| zatakaM-5, uddezakaH-7 samAptaH zatakaM-5 uddezakaH-8:kR. saptame uddezake pudgalAH sthitito nirUpitAH, aSTame tu ta eva pradezato nirUpyante, ityevaMsambandhasyAsyedaM prastAvanAsUtram ma. (262) teNaM kAleNaM 2 jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM 2 samaNassa 3 jAva For Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatIagasUtraM 5/-18/262 aMtevAsI nArayaputte nAmaM anagAre pagatibhAe jAva viharati, teNaM kAleNaM 2 samaNassa 3 jAva aMtevAsI niyaMThiputte nAmaM ana0 pagatibhaejAva viharati, taeNaM se niyaMThIputte ana0 jeNAmeva nArayaputte anagAre teNeva uvAgacchai 2 nArayaputtaM ana0 evaM vayAsI-savvA poggalA te ano! kiM saaddhA samajjhA sapaesA udAhu aNaDDA amajjhA apaesA?, ajotti nArayaputte anagAre niyaMThiputtaM anagAraM evaM bayAsI-savvapoggalA mai ajjo ! saaDDA samajjhA sapadesA no aNaDDA amajjhA appesaa| taeNaM se niyaMThiputte anagAre nArayuputtaMa0 evaM vadAsi-jatiNaM te ajo! savvapoggalA saaDDA samajjhA sapadesa no aNaDdA amajjhA apadesa kiMdavvAdeseNaM aJo! savyapoggalA saaDDA samajhA sapadesA no aNaDDA amajjA apadesA? khettAdeseNaM ajo! sabbapoggalA saaDDA samajhA sapaesA taheva ceva, kAlAdeseNaM taM ceva, bhAvAdeseNaM ajo! taM ceva, taeNaM se nArayaputte anagAre niyaMThiyuttaM anagAraM evaM vadAsI-davvAdeseNavi me ajjo! savvapoggalA saaDDA samanjhAsapadesA no aNaDDA amajjhA apadesA khettAeseNavisace poggalA saaDDA taha ceva kAlAdeseNavi, taMceva bhAvAdeseNa vi| tae NaM se niyaMThIputte ana0 nArayaputtaM anagAraMevaM vayAsI jatiNaM he ajo! davvAdeseNaM savvapoggalAsaaddhA samajjhAsapaesA no aNaDA amajjhA apaesA, evaM te paramANupoggalevi saaDDe samajhe sapaese no aNaDDhe amajhe apaese, jatiNe ajjo ! khettAdeseNavi savvapoggalA saa03 jAva evaM te egapaesogADhevi poggale saa-he samajhe sapaese, jati NaM ajo! kAlAdeseNaM savvapoggalA saaDDA samajjhA sapaesA, evaM te egasamayaThitIevi poggale 3 taM ceva, jati NaM ajjo ! bhAvAdeseNaM sabbapoggalA saaDDA samajjhA sapaesA 3/ . evaM te egaNukAlaevi poggale saa0 3 taM ceva, aha te evaM na bhavati to jaM vayasi davvAdeseNavi savvapoggalA saa0 3 no aNaDDA amajjhA apadesA evaM khettAdeseNavi kAlA0 bhAvAdeseNavi tana micchA, tae NaM se nArayaputte anagAre niyaMThIputtaM a0 evaM vayAsI-no khalu vayaM devA0 eyamaTuM jANAmo pAsAmo, jati NaM devA0 no gilAyaMti parikahittae taM icchAmiNaM devA0 aMtie eyamaDhe socA nisamma jAnittae, tae NaM se niyaMThIpatte anagAre nArayaputtaM anagAraM evaM vayAsI-davvAdeseNavi me aJjo savve poggalA sapadevAsi apadesAvi anaMtA khettAdeseNavi evaM ceva kAlAdeseNavi bhAvAdeseNavi evaM cev| je davvao appadese se khettao niyamA appadese kAlao siya sapadese siya apadese bhAvao siya sapadese siya apadese / je khettao appadese se dabao siyasapadese siya apadese kAlao bhayaNAe bhAvao bhynnaae| jahA khettao evaM kAlao bhaavo||jedvvo sapadese se khettao siya sapadese siya apadese, evaM kAlao bhAvaovi, je khettao sapadese se davvato niyamA sapadese kAlao bhayaNAe bhAvao bhayaNAe jahA dabbao tahA kAlao bhaavovi| eesiNaMbhaMte! poggalANaMdavvAdeseNaM khettAdeseNaM kAlAdeseNaM bhAvAdeseNaM sapadesANaya apadesANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, nArayaputtA! savvatthovA poggalA bhAvAdeseNaM apadesA kAlAdeseNaM apadesA asaMkhejjaguNA davvAdeseNaM apadesA asaMkhejjaguNA khettAdeseNaM Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-5, varga-, uddezakaH-8 255 apadesA asaMkhejaguNA khettAdeseNaM caiva sapadesA asaMkhenaguNA davvAdeseNaM sapadesA visesAhiyA kAlAdeseNaM sapadesA visesAhiyA bhAvAdeseNaM sapadesA visesaahiyaa| taeNaM se nArayaputteanagAre niyaMThIputtaM anagAraMvaMdainamasai niyaMThiputaM anagAraMvaMdittA namaMsittAeyamadvaMsamma viNaeNaMbhuJjora khAmeti ra ttA saMjameNaM tavasA appANaMbhAvemANe viharai vR.'teNa'mityAdi, 'davvAdeseNaM tidravyaprakAreNadravyataityarthaHparamANutvAdyAzrityetiyAvat 'khettAdeseNaM'ti ekapradezAvagADhatvAdinetyarthaH 'kAlAdeseNaM ti ekAdisamayasthitikatvena 'bhAvAdeseNaM tiekaguNakAlakatvAdinA 'savvapoggalAsapaesAvI'tyAdi, iha ca yatsaviparyasAdipudgalavicAre prakrAntesapradezApradezA evateprapitAH tatteSAM prarUpaNesArddhatvAdi prarUpitameva bhavatItikRtvetyavaseyaM, tathAhi-sapradezAH sAddhAHsamadhyAvA, itaretvanarddhA amadhyAzceti, anaMta'tti tatparimANajJAnapanaparaM tatsvarUpAbhidhAnam / atha dravyato'pradezasya kSetrAdayAzrityApradezAditvaM nirUpayannAha-'je davvao appaese'ityAdi, yo dravyato'pradezaH-paramANuHsaca kSetrato niyamAdapradezo, yasmAdasau kSetrasyaikatraiva pradeze'vagAhate pradezadvayAghavagAhe tu tasyApradezatvameva na syAt, kAlatatsu yadyasAvekasamayasthitikastadA'pradezo'nekasamayasthitikastu sapradeza iti, bhAvataH punaryavekaguNakAlakAdistadA'- pradezo'nekaguNakAlakAdistu sapradeza iti| nirUpitodravyato'pradezo'tha kSetratto'pradezaM nirUpayannAha-'je khettao appaese'ityAdi, yaH kSetrato'pradezaH sa dravyataH syAtsapradezaH, dvayaNukAderapyekapradezAvagAhitvAt, syAdapradezaH, paramANorapyekapradezAvagAhitvAta, 'kAlaobhayaNAetti kSetrato'pradezoyaHsakAlatobhajanayA'pradezAdirvAcyaH, tathAhi-ekapradezAvagADhaH ekasamayasthitikatvAdapradezo'pi syAt anekasamayasthitikatvAcca sapradezo'pisyAditi 'bhAvaobhayaNAe'tti kSetrato'pradezo yo'sAvekaguNakAlakatvAdapradezo'pi syAt anekaguNakAlakAditvAcca sapradezo'pi syAditi / atha kAlApradezaM bhAvApradezaM ca nirUpayannAha-'jahA khettao evaM kAlao bhAvao'tti yathA kSetrato'pradeza uktaM evaM kAlato bhAvatazcAsau vAcyaH, tathAhi-'je kAlao appaese se dabao siya sappaese siya appaese' / evaM kSetrato bhAvatazca, tathA 'jebhAvaoappaese sedavvao siya sappaese siya appaese' evaM kSetrataH kaaltshceti| ukto'pradezo'tha sapradezamAha-'je davvao sappaese'ityAdi, ayamarthaH-yo dravyato dvayaNukAditvena sapradezaHsakSetrattaH syAtsapradezodvayAdipradezAvagAhitvAtsyAdapradezaekapradezAvagAhitvAt, evaM kAlato bhAvatazca, tathAyaH kSetrataH sapradezo dvayAdipradezAvagAhitvAtsa dravyataH sapradeza eva, dravyato'pradezasya dvayAdipradezAvagAhitvAbhAvat kAlato bhAvAtazcAsau dvidhA'pi syAditi, tathA yaH kAlataHsapradezaH sa dravyataH kSetratobhAvatazca dvidhA'pi syAt, tathA yo bhAvataH sapradezaH sa dravyakSetrakAlairdvidhA'pi syAditi sapradezasUtrANAM bhAvArthaH iti / athaiSAmeva dravyAditaH sapradezApradezAnAmalpabahutvavibhAgamAha-eesi Na'mityAdi sUtrasiddhaM, navaramasyaiva sUtroktAlpabahutvasya bhAvanArthaM gAthAprapaJco vRddhokto'bhidhIyate Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 119 11 vocchaM appAbahuyaM davvekhettaddhabhAvao vAvi / apaesasampaesANa poggalANaM samAseNaM // davveNaM paramANU khetteNegappaesamogADhA / kAlegasamaiyA apaesA poggalA hoMti / // 2 // // 3 // [varNAdibhirityarthaH] bhAveNaM apaesA egaguNA je havaMti vannAI / te cciya thovA jaM guNabAhallaM pAyaso davve // etto kAlAseNa appaesA bhave asaMkhaguNA / kiM kAraNaM puNa bhave bhannati pariNAmabAhallA // bhAveNaM apaesA je te kAleNa huMti duvihAvi / duguNAdaovi evaM bhAveNaM jAva'naMtaguNA // kAlApaesayANaM evaM ekkekkao havati rAsI / ekke guNANammi egaguNakAlayAIsu // AhAnaMtaguNattaNamevaM kAlApaesayANaMti / jamaNaMtaguNaTTAsu hoMti rAsIvi hu anaMtA / / mannai egaguNAni anaMtabhAgaMmi jaM anaMtaguNA / teNAsaMkhaguNa ciya havaMti nAnaMtaguniyattaM // evaM vA bhAvamiNaM paDuca kAlApaesayA siddhA / paramANupoglAisa davvevi hu esa caiva gamo // emeva hoi khette egapaesAvagAhaNAIsuM / ThANaMtarasaMkaMti paDucca kAleNa maggaNayA // saMkoyavikoyaMpi hu paDuca ogAhaNAe emeva / taha suhumabAyaranireyaseyasa hAipariNAmaM // evaM jo sacvo ciya pariNAmo puggalANa iha samaye / taM taM paDucca esi kAleNaM appaesattaM // kAle appaesA evaM bhAvApaesaehiMto / hoti asaMkhijjaguNA siddhA pariNAmabAhallA || eto davvAeseNa appaesA havaMti'saMkhaguNA / ke puNate ? paramANU kaha te bahuyatti ? taM suNasu // // 15 // aNu 1 saMkhejapaesiya 2 asaMkha 3 'naMtapaesiyA ceva 4 / cauro ciya rAsI poggalANa loe anaMtANaM || tatthAnaM tehiMto sutte 'naMtappaesiehiMto / jeNa paesaThAe bhaniya aNavo anaMtaguNA // saMkhejjatime bhAge saMkhejapaesiyANa vaTTeti / navaramasaMkhejjapaesiyANa bhAge asaMkhaime // // 16 // // 4 // // 5 // // 6 // // 7 // // 8 // // 9 // // 10 // // 11 // // 12 // // 13 // // 14 // 1199 11 bhagavatI aGgasUtraM 5/-/8/262 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 5, varga:, uddezakaH-8 119611. // 19 // // 20 // // 21 // // 22 // // 23 // // 24 // // 25 // // 26 // // 27 // // 28 // // 29 // // 30 // // 31 // // 32 // // 33 // // 34 // saivi asaMkhejjapaesiyANa tesiM asaMkhabhAgatte / bAhulaM sAhijai phuDamavasesAhiM rAsIhiM // jeNekkarAsiNo cciya asaMkhabhAgeNa sesarAsINaM / teNAsaMkhejaguNA aNavI kAlApaesehiM / / etto asaMkhaguniyA evaMti khettApae siyA samae / jaM to te savvedi ya apaesA khettao aNavo // dupaesiyAiesuvi paesaparivaDiesu ThANesu / labbhai ikkiko ciya rAsI khettApaesANaM // etto khettA seNa caiva sapaesayA asaMkhaguNA ! egapaesogADhe mottuM sesAvagAhaNayA // te puNa dupaesogAhaNAiyA savvapoggalA sesA / teya asaMkhejjaguNA avagAhaNaThANabAhullA || davveNa hoMti etto paesA poggalA visesahiyA / kAleja ya bhAveNa ya emeva bhave visesahiyA || bhAvAIyA buTTI asaMkhaguniyA jamappaesANaM / to sappasacANaM khettAvisesaparibuDDhI // mIsANa saMkarma para sapaesA khettao asaMkhaguNA / bhaniyA sahANe puNa thovadhiya te maheyavvA // khettaNa sappaesA thocA davvadRbhAvao ahiyA / sapaesappAbahuyaM saDDANe atyao evaM / / paDhamaM apaesANaM vIyaM puNa hoi sappaesANaM / taiyaM puNa mIsAgaM appabahu-atthao tinni // ThANe ThANe va bhAvAINaM jamappaesANaM / taM ciya bhAvAINaM paribhassati sappaesANaM / / avA kheAINaM jamappaesANa hAyae kamaso / taM ciyakhettAINaM parivaDai sappaesANaM // avaroparappasiddhA vuDDI hAnI ya hoi doNhaMpi / apaesasappaesANa poggalANaM salakkhaNao | te ceva te cauhivi jamuvacariti poggalA duvihA / te u buDDI hAnI tesiM annonnasaMdiddhA / / eesiM rAsINaM nidarisaNamiNaM bhaNAmi paJcakkhaM / buDDIe savvapoggala jAvaM tAvANa lakkhAo // ekaMca do ya paMca ya dasa ya sahassAIM appaesANaM / bhAvAINaM kamaso cauNhavi jahovaiTThANaM // 5 17 257 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 bhagavatIagasUtraM 5/-18/262 // 35 // nauI paMcAnauIM aTThAnauI taheva nvnvii| evaiyAI sahassAiMsappaesANa vivarIyaM / / // 36 // eesiM jahasaMbhavamatthovaNayaM karija rAsINaM / sabmAvaoya jAnija te anaMte jinnaabhihie| dravye prAyeNadvayAdiguNAanantaguNAntA kAlakatvAdayo bhavanti ekaguNakAlakAdayastvalpA iti bhaavH|3|| ayamarthaHyo hi yasmin samaye yadvarNagandharasasparzasaGghAtabhedasUkSmatvabAdaratvAdipariNAmAntaramApannaH satasmin samaye tadapekSayAkAlato'pradezaucyate, tatracaikasamayasthitirityante, pariNAmAzca bahava iti pratipariNAmaM kAlApradezasaMbhavAttadvahutvamiti / 4 // etadeva bhAvyate-bhAvatoye'pradezA ekaguNakAlatvAdayo bhavantitekAlato dvividhA api bhavanti-sapradezA apradezAzcetyarthaH, tathA bhAvena dviguNAdayo'pyanantaguNAntAH, 'eva miti dvividhA api bhavanti, tatazca ekaguNakAlAd dviguNakAlAdiSuguNasthAnakeSumadhye ekaikasmin guNasthAnake kAlApradezAnAmekaiko rAzibhavati, tatazcAnantatvAd guNasthAnakarAzInAmanantA eva kAlApradezarAzayo bhavanti / / 5-6 / / athaprerakaH-evamiti-yadipratiguNasthAnakaMkAlApradezarAzayo'bhidhIyantaiti,atrottaramayamabhiprAyaH-yadyapyanantaguNakAlatvAdInAmanantA rAzayastathA'pyekaguNakAlatvAdInAmanantabhAga evatevartanta itina tadadvAreNakAlApradezAnAmanantaguNatvaM apitvasaddhyAtaguNatvameveti // 78 / evaM tAvat 'bhAvaM' varNAdipariNAmam 'imauktarUpamekAdhanantaguNasthAnavartinamityarthaH pratItyakAlApradezikAH pudgalAH siddhAH, kAlApradezatAvA pudgalAnAM siddhApratiSThitA, dravye'pi' dravyapariNAmamapyaGgIkRtya paramANvAdiSu 'eSa eva' bhAvapariNAmokta eva gamaH-vyAkhyA // 9 // "evameva' dravyapariNAmavadbhavati kSetre' kSatramadhikRtya ekapradezAvagADhAdiSupudgalabhedeSu sthAnAntaragamanaM pratItya kAlena kAlApradezAnAM mArgaNA // 10 // yathA kSetrataH evamavagAhanAdito'pItyetaducyateavagAhanAyAH saGkocaM ca pratItya kAlApradezAH syuH, tathA sUkSmabAdarasthirAsthirazabdamanaH karmAdipariNAmaMcava prtiityeti||11 "esiM'ti pudglaanaamityrthH|| 12-13-14-15 // anantebhyaH anantapradezikaskandhebhyaHpradezArtha tayA paramANavo'nantaguNAH sUtrauktAH, sUtraMcedam "savvatthovA anaMtapaesiyAkhaMdhAdavvaTThayAetecevapaesaTTayAe anaMtaguNA paramANupoggalAdavaTTayAe paesaThThayAe anaMtaguNA, saMkhejapaesiyA khaMdhAdavvaLyAe saMkhejaguNA teceva paesaTTayAeasaMkhejjaguNA asaMkhejjapaesiyA khaMdA davaThThayAe asaMkhenaguNA te ceva paesaTThayAe asaMkhenaguNa"tti / saGghayeyatame bhAge saGkhyAtapradezikAnAmasaGkhyeyatame cAsaGkhyAtapradezikAnAmaNavo vartante, uktasUtrAmANyAditi / / 16-17 // rAsIhiM safeyapradezikAnantapradezakAbhidhAnAbhyAma, vA'bhaviSyanniti // 18 // 'na zeSarAzyo riti, kAlataH asyAyamarthaHanantapradezikarAzeranantaguNAste, saGghayAtapradezikarAzestu saGkhyAtabhAge, saGkhyAtabhAgasyaca vivakSayA nAtyantamalpatA, kAlataH sapradezeSva Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 5, varga:-, uddezakaH-8 pradezeSu ca vRttimatAmaNUnAM bahutvAt, kAlapradezAnAM ca sAmayikatvenAtyantamalpatvAt kAlApradezebhyo 'saGkhyAtaguNatvaM dravyApradezAnAmiti / etadRbhAvanAca vakSyamANasthApanAto'vaseyA // 19-20-21-22-23-24-25 / / 259 "mizrANAmityapradezasapradezAnAM mIlitAnAM saGkramaM prati - apradezebhyaH sapradezeSvalpabahutvavicAre saGkrame kSetrataH sapradezA asaGkhyeyaguNAH kSetrato'pradezebhyaH sakAzAt, svasthAne punaH kevalasapradezacintAyAM stokA eva te kSetrataH sapradezA iti // 26 // etadevocyate - arthaH ta iti vyAkhyAnApekSayA arthaH to vyAkhyAnadvAreNa trINyalpabahutvAni bhavanti, sUtre tvekameva mizrAlpabahutvamuktamiti // 27 // yathA kila kalpanayA lakSaM samastapudgalAsteSu bhAvakAla dravyakSetrato'pradezAH krameNa ekadvipaJcadazasahasrasaGkhyAH, sapradezAstu navanavatyaSTanavatipaJcanavatinavatisahasrasaGkhyAH, tatazca bhAvApradezebhyaH kAlApradezeSu sahasraM varddhate tadeva bhAvasapradezebhyaH kAlasapradezeSu hIyata ityevamanyatrApIti / / 28-29-30-31 // caturbhiriti-bhAvakAlAdibhirupacaryantAM iti- vizeSyante // 32 // kalpanayA yAvantaH sarvapudgalAstAvata lakSa iti // 33 // anantaraM pudgalA nirUpitAste ca jIvopagrAhiNa iti jIvAMzcintayannAha mU. (263) bhantetti bhagavaM goyame jAva evaM vayAsI-jIvA gaM bhaMte! kiM vaDRti hAyaMti avaTTiyA ?, goyamA ! jIvA no vahuMti no hAyaMti avtttthiyaa| neraiyA NaM bhaMte! kiM vaGkaMti hAyaMti avaTTiyA ?, goyamA ! neraiyA vaDhativi hAyaMtivi avaTTiyAvi, jahA neraiyA evaM jAva vemANiyA / siddhA NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! siddhA vaDhati no hAyaMti avaTTiyAvi / jIvANaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM avaTTiyA ? savvaddhaM / neraiyA NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM vaDRti ?, goyamA ! ja0 evaM samayaM ukko0 AvaliyAe asaMkhejatibhAgaM, evaM hAyati, neraiyANaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM avaTTiyA ?, goyamA ! jahantreNaM evaM samayaM ukko0 cauvvIsaM muhuttA, evaM sattasuvi puDhavIsu vaDRti hAyaMti bhAniyavvaM, navaMra avaTThiesu imaM nANattaM, taMjahA- rayaNappabhAe puDhavIe ar3atAlIsaM muhuttA sakkara0 codhsa rAtiMdiyANaM vAlu0 mAsaM paMka0 do mAsA dhUma0 cattAri mAsA tamAe aTTa mAsA tamatamAe bArasa mAsA / asurakumArAvi vaDRti hAyaMti jahA neraiyA, avaTTiyA jaha0 ekaM samayaM ukko0 aDacattAlIsaM muhuttA, evaM dasavihAvi, egiMdiyA vahU'tivi hAyaMtivi avaTTiyAvi, eehiM tihivi jahantreNaM eka samayaM ukko0 AvaliyAe asaMkhejatibhAgaM, beiMdiyA baDRti hAyaMti taheva, avaTTayA ja0 ekka samayaM ukko0 do aMtomuhuttA, evaM jAva cauridiyA, avaMsesA savve vaGketi hAyaMti taheva, avaTThiyANaM nAmattaM imaM, taM0-saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoniyANaM do aMtomuhuttA, gabbhavakaMtiyANaM cauvvIsaM muhuttA, saMmucchimamaNussANaM aTTacattAlIsaM muhuttA, ganbhavakaMtiyamaNussANaM cauccIsaM muhuttA / vANamaMtarajotisamohammIsANesu aTThacattAlIsaM muhuttA, saNakumAre aDDArasa rAtiMdiyAI cattAlIsa ya muhu0 mAhiMde cauvIsaM rAtiMdiyAiM vIsa ya mu0 baMbhaloe paMcacattAlIsaM rAtiMdiyAI, laMtae nauti rAtiMdiyAI, mahAsukke saTThi rAtiMdiyasataM, sahassAre do rAtiMdiyasayAI, ANaya Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhagavatIaGgasUtraM 5/-18/263 pANayANaM saMkhejA mAsA, AraNacuyANaM saMkhejAI vAsAI, evaM gevejadevANaM vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyANaM asaMkhijAiMvAsasahassAiM, sacaTTasiddheya paliovamassa saMkhejatibhAgo, evaM bhANiyavyaM / vaDaMti hAyaMti jaha0 evaM samayaMu0 AvaliyAe asaMkhejatibhAgaM, avaTThiyANaM jaM bhnniyN| siddhANaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM varlDati?, goyamA! jaha0 ekaM samayaM ukko0 aTTha samayA, kevatiyaM kAlaM avadiyA ?, goyamA ! jaha0 ekkasamayaM ukko0 chmmaasaa| jIvANaM bhaMte ! kiM soyacayA sAvadhayA sovacayAvacayA niruvacayaniravacayA?, goyamA jIvA no sovacayA no sAvacayA no sovacayasAvacayA niruvcynirvcyaa| egidiyA tatiyapae, sesA jIvA cauhivi padehivi bhAniyavvA, siddhANaM bhaMte ! pucchA, goyamA! siddhA sovacayA no sAvadhayA no sovacayasAvacayA niruvcynirvcyaa| ___jIvA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM niruvacayaniravacayA?, goyamA ! sabbaddhaM, neratiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM sovacayA?, goyamA! jaha0 evaM samayaM u0 AvaliyAe asaMkhejjaibhAga kevatiyaM kAlaM sAvacayA? evaM ceva / kevatiyaM kAlaM sovacayasAvacayA?, evaM cev| kevatiyaM kAlaM niruvacayaniravacayA ?, goyamA ! ja0 evaM samayaM ukko0 bArasamu0 egidiyA savyo sovacayasAvacayA savvaddhaM sesA savve sovacayAvi sAvacayAvi sovacayasAvacayAvi niravacayaniravacayAvi jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejatibhAgaM avaDhiehiM vakkaMtikAlo bhANiyabvo siddhA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM sovacayA?, goyamA ! jaha0 ekaM samayaM ukko0 aTTha samayA, kevatiyaM kAlaM niravacayaniravacayA?, jaha0 ekaMu0 chammAsA / sevaM bhaMte 2 // vR. 'jIvANamityAdi, 'neraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM avaTThiyA?, goyamA! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM cauvIsamuhattaMti, kathaM ?, saptasvapi pRthivISu dvAdaza muhUrtAn yAvanna ko'pyutpadyate udvarttatevA, utkRSTato virahakAlasyaivaMrUpatvAt, anyeSupuranadvAdazamuhUrteSuyAvanta utpadyante tAvanta evodvatantaityevaMcaturviMzatimuhUrtAnyAvannArakANAmekaparimANatvAdavasthitatvaM vRddhihAnyorabhAva ityarthaH, evaM ratnaprabhAdiSuyoyatrotpAdodvartanAviraha kAlazcaturvizatimuhUrtAdiko vyutkrAntipade'bhihitaHsatavateSutattulyasya samasaGkhyAnAmutpAdodvartanAkAlasyamIlanAd dvigunitaH sannavasthitakAlo'STacatvAriMzanmuhUtAdikaH sUtrokto bhavati, virahakAlazca pratipadamavasthAnakAlArddhabhUtaH svayamabhyUhA iti / _ 'egidiyA vahRtivitti teSu virahAbhAve'pi bahutarANAmutpAdAdalpatarANAM codvartanAt, 'hAyaMtivitti bahutarANAmudvartanAdalpatarAmAM cotpAdAt, 'avaTThiyAvitti tulyAnAmutpAdAdudvartanAceti, "etehiM tihivitti eteSu triSvapi ekendriyavRdvayAdiSvAvalikAyA asaGkhayeyo bhAgastataH paraMyathAyogaM vRddhayAderabhAvAt, 'do aMtomuhutta'tti ekamantarmuhUrtavirahakAlo dvitIyaM tu samAnAnAmutpAdodvartakAla iti| 'ANayapANayANaM saMkhejjA mAsA AraNaccuyANaM saMkhejA vAsatti, iha virahakAlasya saGkhyAtamAsavarSarUpasya dvigunitatve'pi saGkhyAtatvamevetyataH saGkhyAtA mAsA ityAdhuktam, evaM Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 261 zatakaM-5, vargaH, uddezakaH-8 gevejadevANaM ti iha yadyapi praiveyakadhastanatraye saGkhyAtAni varSANAM zatAni madhyame sahasrANi uparime lakSAni viraha ucyate tathApi dvigunite'pi ca saGkhyAtavarSatvaM na virudhyate, vijayAdiSu tvasaGkhyA-takAlo virahaH sacadviguNoto'pi sa eva, sarvArthaHsiddhe palyopamasaGkhayeyabhAgaH so'pi dvigunitaH saGghayeyabhAga eva syAdataeva uktaM 'vijayavejayaMtajayaMtAparAjiyANaM asaMkhejjAI vAsasahassAI' ityaadiiti| jIvAdIneva bhaGgayantareNAha-'jIvANa' mityAdi, 'sopacayAH' savRddhayaH prAktaneSvanyeSAmutpAdAt "sApacayAH'prAktanebhyaH keSAJcidudvartanAtsahAnayaH 'sopacayasApacayAH' utpAdodvarttanAbhyAM vRddhihAnyoryugapadbhAvAt 'sApacayAH' prAktanebhyaH keSAJcidudvarttanAtsahAnayaH 'sopacayasApacayAH' utpAdodvarttanAbhyAM vRddhihAnyoryugapadbhAvAt, nirupacayanirapacayAH utpAdodvarttanayorabhAvena vRddhihAnyorabhAvAt, nanUpacayo vRddhirapacayastu hAni, yugapaddvayAbhAvarUpaJcAvasthitatvaM, evaM ca zabdabhedavyatirekeNa ko'nayoH sUtrayorbhedaH?, ucyate, pUrvaM parimANa mAtramabhipretam / iha tu tadanapekSamutpAdodvarttanAmAtraM, tatazceha tRtIyabhaGkake pUrvoktavRddhayAdivikalpAnAM trayamapi syAt, tathAhi-bahutarotpAde vRddhirvahuttarodvarttane ca hAni, samotpAdodvartanayozcAvasthitatvamityevaM bheda iti / 'egidiyA taiyapae'tti sopacayasApacayA ityarthaH, yugapadutpAdodvartanAbhyAM vRddhihAnibhAvAta, zeSabhaGgakeSu tu te na saMbhavanti, pratyekamutpAdodvartanayostadvirahasya cAbhAvAditi / 'avaTThiehiMti nirapacayanirapacayeSu 'vakkaMtikAlo bhAniyadhvo'tti virahakAlo vaacyH|| zatakaM-5 uddezakaH-8 samAptaH -zatakaM-5 uddezakaH-9:vR. idaM kilArthaHjAtaM gautamo rAjagRhe prAyaH pRSTavAn bahuzo bhagavatastatra vihArAditi rAjagRhAdisvarUpanirNayaparasUtraprapaJca navamoddezakamAha mU. (264) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM jAva evaM vayAsI-kimidaM bhaMte ! nagaraM rAyagihati pavuccai?, kiM puDhavI nagaraM rAyagihaMti pavuccai, AU nagaraM rAyagihaMti pavuccai ? jAva vaNassai ?, jahA eyaNuddesai paMciMdiyatirikkhajoniyANaM vattavvayA tahA bhAniyavvaM jAva sacittAcitamIsayAI davvAiM nagaraM rAyagihaMti pavuccai? goyamA ! puDhavIvi nagaraM rAyagihati payuccai jAva sadyattAcittamIsiyAI davvAiM nagaraM rAyagihaMti pavuyai / se keNaTeNaM?, goyamA ! puDhavI jIvAtiya ajIvAtiya nagaraM rAyagihati pavuccaI jAva sacittAcittamIsiyAiM davvAiM jIvAtiya ajIvAtiya nagaraM rAyagihaMti pavuccati se teNadveNaM taM cev|| vR. 'teNa'mityAdi, 'jahA eyaNuddesae"ttiejanoddezako'syaiva paJcamazatasya saptamaH, tatra paJcendriyatiryagvaktavyatA 'TaGkAkUDA selA siharI'tyAdikA yoktA sA iha bhanitavyeti / atrottaraM-'puDhavIvi nagara'mityAdi, pRthivyAdisamudAyorAjagRhaM, na pRthivyAdisamudAyAdhte rAjagRhazabdapravRtti, puDhavI jIvAiya ajIvAiyanagaraM rAyagihaMtipavuccaittijIvAjIvasvabhAvaM rAjagRhamitipratItaM, tatazca vivakSitA pRthivI sacetanAcetanatvenajIvAzcAjIvAzceti rAjagRhamiti Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 5/-/9/264 262 procyata iti / pudgalAdhikArAdidamAha mU. (265) se nUNaM bhaMte! diyA ujjoe rAtiM aMdhayAre ?, haMtA goyamA ! jAva aMdhayAre / sekeNaTTeNaM0 ?, goyamA ! diyA subhA pogagalA subhe poggalapariNAme rAtiM asubhA poggalA asubhe poggalapariNAme se teNaTTeNaM0 / neraiyA NaM bhaMte! kiM ujjoe aMdhayAre ?, goyamA ! neraiyANaM no ujjIe aMdhayAre, se keNaTTeNaM0 ?, goyamA ! neraiyA NaM asuhA poggalA asubhe poggalapariNAme se teNaTTeNaM0 1 asurakumArANaM bhaMte! kiM ujjoe aMdhayAre ?, goyamA ! asurakumArANaM ujjoe no aMdhayAre sekeNaTTeNaM ?, goyamA ! asurakumArANaM subhA poggalA subhe poggalapariNAme, se teNadveNaM evaM buccai, evaM jAva thaniya kumArANaM, puDhavikAiyA jAva teiMdiyA jahA neraiyA / cauridiyANaM bhaMte! kiM ujjoe aMdhayAre ?, goyamA ! ujjoevi aMdhayArevi, se keNaTTeNaMo goyamA ! cauriMdiyANaM subhAsubhA poggalA subhAsubhe poggalapariNAme, se teNadveNaM evaM jAva maNussANaM vANamaMtarajotisavemAniya jahA asurakumArA / / vR. 'se nUna' mityAdi, 'divA subhA poggala'tti 'divA' divase zubhAH pudgalA bhavanti, kimuktaM bhavati ? - zubhaH pudgalapariNAmaH sa cArkakarasamparkAt, 'rattiM ' ti rAtrau 'neraiyANaM asubhA poggala 'tti tatkSetrasya pudgalazubhatAnimittabhUtaravikarAdiprakAzakavastuvarjitatvAt, 'asurakumArANaM subhA poggala' tti tadAzrayAdInAM bhAsvaratvAt / 'puDhavikAie' ityAdi, pRthivIkAyikAdayastrIndriyAntA yathA nairayikA uktAstathA vAcyAH, eSAM hi nAstyudadyoto'ndhakAraM cAsti, pudgalAnAmazubhatvAt, iha ceyaM bhAvanA - eSAmetatkSetre satyapi ravikarAdisaMparke eSAM cakSurindriyAbhAvena dRzyavastuno darzanAbhAvAcchubhapudgalakAryAkaraNenA zubhAH pudgalA ucyante tatazcaiSAmandhakArameveti / 'cauriMdiyANaM subhAsubhe poggala tti eSAM hi cakSusadbhAve ravikarAdisadbhAve dRzyArthAvabodhahetutvAcchubhAH pudgalAH, ravikarAdyabhAve tvarthAvabodhAjanakatvAdazubhA iti / mU. (266) asthi NaM bhaMte! neraiyANaM tatthagayANaM evaM pannAyati-samayAti vA AvaliyAti vA jAva osappiNIta vA ussappiNIti vA, no tiNaTTe samaTTe / se keNaTTeNaM jAva samayAti vA AvaliyAti vA osappiNIti vA ussappiNIti vA?, goyamA ! ihaM tesiM mANaM ihaM tesiM pamANaM ihaM tesiM pannAyati, taMjahA samayAti vA jAva ussappiNIti vA / se teNaTTeNaM jAva no evaM pannAyae, taMjahA- samayAti vA jAva ussappiNIti vA, evaM jAva paMcediyatirikkhajoniyANaM, atthi NaM bhaMte! maNussANaM evaM pannAyati, taMjahA- samayAti vA jAva ussappiNIti vA?, haMtA ! atthi / sekeNaTTeNaM0 ? goyamA ! iMha tesiM mANaM ihaM tesiM pramANaM ihaM ceva tesiM evaM pannAyati, taMjA - samayAti vA jAva ussappiNIti vA se teNa0, vANamaMtarajotisavemAniyANaM jahA neraiyANaM / vR. pudgalA dravyamiti taccintA'nantaraM kAladravyacintAsUtram -'tattha gayANaM' ti narake sthitaiH SaSThayAstRtIyArthaH tvAt, 'evaM pannAyati' tti idaM hivijJAyate 'samayAiva' tti samayA iti vA 'ihaMte Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 263 zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-9 siMti iha' mAnuSyakSetre teSAM' samayAdInAM 'mAnaM parimANam, AdityagatisamabhivyaGgayatvAttasya, Adityagatezaca manuSyakSetra evabhAvAt narakAdau tvamAditi, 'ihaMtesiMpamANaM ti 'iha' manuSyakSetre teSAM-samayAdInAM pramANa-prakRSTaM mAnaM sUkSmamAnamityarthaH, tatra muhUrtastAvanmAnaM tadapekSayA lavaH sUkSmatvAtpramANaM tadapekSayA stokaH pramANaM lavastu mAnamityevaM neyaM yAvatsamaya iti| tatazca 'ihaM tesimityAdi, 'iha' martyaloke manujaisteSAM-samayAdInAM sambandhi 'evaM' vakSyamANasvarUpaMsamayatvAdheva jJAyate, tadyathA-'samayAiti ve' tyAdi, ihacasamayakSetrAdbahirvartinAM sarveSAmapi samayAdyajJAnamavaseyaM, tatra samayAdikAlasyAbhAvena tadvayavahArAbhAvAt, tathA paJcendriyatiryaJco bhavanapativyantarajyotiSkAzca yadyapi kecit manuSyaloke santi tathApi te'lpAH prAyastadavyahAriNazca itare tu vahava iti tadapekSayA te na jAnantItyucyata iti / kAlanirUpaNAdhikArAdrAtrindivalakSaNavizeSakAlanirUpaNArthaHmidamAha mU. (267) teNaM kAleNaM 2 pAsAvaccijA therA bhagavaMto jeNeva samaNe bhagaMva mahAvIre teNeva uvAgacchaMti 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte ThicA evaM vadAsI-se nUnaM bhaMte asaMkhejje loe anaMtA rAtidiyA uppajiMsu vA uppajaMti vA uppajissaMti vA vigacchiMsu vA vigacchaMti vA vigacchirasaMti vA parittA rAtidiyA uppajiMsu vA 3 vigaJchisuvA 3?, haMtAaJjo asaMkheje loe anaMtA rAtidiyA taM ceva, se keNaTTeNaM jAva vigacchissaMti vA? se nUnaM bhaMte ! ajjo ! pAseNaM arahayA purisAdAnIeNaM sAsae loe vuie anAdIe aNavadagge paritte parivuDe heTA vicchinne majjhe saMkhitte uppiM visAle ahe paliyaMkasaMThie majjhe varavairaviggahite uppiM uddhamuiMgAkArasaMThie(taM)sica NaMsAsayaMsi logaMsianAdiyaMsi aNavadaggaMsi parittaMsiparivaDasiheTThA vicchinnasimajhesaMkhittaMsi uppiM visAlaMsiahe paliyaMkasaMThiyaMsi majjhe varavairaviggahiyaMsi uppiMuddhamuiMgAkArasaMThiyaMsi anaMtAjIvadhaNA upajjittA 2 nilIyaMti parittA jIvaghaNA uppaJjittA ra nilIyaMti se nUnaM bhUe uppanne vigae pariNae ajIvehiM lokkati palokkai, je lokai se loe?, haMtA bhagavaM!, se teNaTeNaM aJjo! evaM vuccai asaMkhejne taM cev| tappabhiticaNaMtepAsAvacejA therA bhagavato samaNaM bhagavaM mahAvIraM paJcabhijANaMti savvannU savvadarisI, taeNaM te therA bhagavaMto samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasaMti 2 evaM vadAsi-icchAmi NaM bhaMte ! tubbhaM aMtie cAuJjAmAo dhammAo paMcamahabvaiyaM sappaDikkamaNaM dhamma uvasaMpaJjittA NaM viharittae, ahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdhaMkareha, taeNaMte pAsAvacciA therA bhagavaMtojAva carimehiM ussAsanissAsehiM siddhAjAva savvadukkhappahINA atthegatiyA devA devaloesu uvavannA vR. 'teNaM kAleNa'mityAdi, tatra asaMkhejje loe'tti asaGkhyAte'saGkhyAtapradezAtmakatvAt loke-caturdazarajjvAtmake kSetraloke AdhArabhUte 'anatA rAiMdiya'ttianantaparimANAni rAtrindivAniahorAtrAni 'uppajiMsuvA ityAdi utpannAnivAutpadyantevA utpatsyantevA, pRcchAtAmayamabhiprAyaHyadi nAmAsaGkhyAto lokastadA tatrAnantAni tAni kathaM bhavitumarhanti ?, alpatvAdAdhArasya mahattvAcAdheyasteti,tathA parittA rAiMdiya'ttiparIttAni-niyataparimANAni nAnantAni, ihAyamabhiprAyaH-yadhanantAni tAni tadA kathaM parIttAni ? ita virodhaH, atra hantetyAdhuttaraM, atra cAyamabhiprAyaH-asaGkhyAtapradeze'pi loke'nantA jIvA vartate tathAvidhasvarUpatvAd / Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 bhagavatIagasUtraM 5/-/9/267 ekatrAzraye sahasrAdisaGgyapradIpaprabhA iva, te caikatrai samayAdike kAle'nantA utpadyante vinazyantica, saca samayAdikAlasteSu sAdhAraNazarIrAvasthAyAmananteSu pratyekazarIrAvasthAyAM ca parItteSu pratyekaM vartate, tatsthitilakSaNaparyAyarUpatvAttasya, tathA ca kAlo'nantaH parIttazca bhavatIti, evaMcAsaGkhayeye'pi loke rAtrindivAnyanantAni parIttAnica kAlatraye'piyujyanta iti etadeva praznapUrvakaMtatsaMmatajinamatenadarzayannAha-senUna'mityAdi, bhe'ttibhavatAMsambandhinA 'aJjo'tti he AryA ! 'purisAdAnIeNaM'ti puruSANAMmadhye AdAnIyaH-AdeyaH puruSAdAnIyastena 'sAsae'tti pratikSaNasthAyI, sthiraityarthaH, 'buie'tti uktaH, sthirazcotpattikSaNAdArabhya rayAdityata Aha-'anAiettianAdikaH, sacasAnto'pi syAdbhavyatvavadityAha-'anavayaggettianavadanaHanantaH paritteti parimitaH pradezataH, anena lokasyAsaGkhyeyatvaM pArzvajinasyApi saMmatamiti drshitm| tathA 'parivuDe'tti alokena parivRtaH 'heTTA vicchinne'tti saptara vistRtatvAt 'majhe saMkhitte'tti ekarajuvistAratvAt 'uppiM visAle'tti brahmalokadezasya paJcarajjuvistAratvAt, etadevopamAnataH prAha-'ahe paliyaMkasaMThie'tti uparisaGkIrNatvAdhovistRtatvAbhyAM 'majjhe varavairaviggahie'tti varavajravadvigrahaH-zarIramAkAro madhyakSAmatvena yasya sa tathA, svArthiHkazcekapratyayaH, 'uppiM uddhamuiMgAgArasaMThie'ttiUrdona tutirazcIno yo mRdaGgastasyAkAreNa saMsthito yaH sa tathA, mallakasaMpuTAkAra ityarthaH, 'anaMtA jIvaghaNa'tti 'anantAH' parimANataH sUkSmAdisAdhAraNa- zarIrANAM vivakSitatvAt, santatyapekSayA vA'nantAH, jIvasantatInAmaparyavasAnatvAt jIvAzca te ghanAzcAnantaparyAyasamUharUpatvAdasaGkhyeyapradezapiNDarUpatvAcca jIvaghanAH, kimityAha-'uppajjitte'ti utpadyotpadya 'vilIyante' vinazyanti, tathA 'parIttA' pratyekazarIrA anapekSitAtItAnAgatasantAnatayAvA saGkSiptAH, jIvadhanA ityAditathaiva, anena ca prazne yaduktam 'anaMtA rAiMdiyA' ityAdi tasyottaraMsUcitaM, yato'nantaparIttajIvasambandhAtkAlavizeSA apyanantAH parIttAzca vyapadizyante'to virodhaH parihato bhavatIti / atha lokameva svarUpata Aha _ 'se (nUna) bhUe'ttiyatrajIvadhanAutpadya 2 vilIyantesa lokobhUtaH-sadbhUto bhavanadharmayogAt, sacAnutpattiko'pi syAdyathA nayamatenAkAzamata Aha-utpannaH, evaMvidhazcAna-zvaro'pi syAd yathA vivakSitaghaTAbhAva ityata Aha-vigataH,sa cAnanvayo'pi kila bhavatItyataAha-pariNataHparyAyAntarAni Apano na tu niranvayanAsena naSTaH / ___ atha kathamayamevaMvidho nizcIyate? ityAha-'ajIvehiMti ajIvaiH' pudgalAdibhiH sattAM bibhradbhirutpadyamAnairvigacchadbhiH pariNamadbhizca lokAnanyabhUtaiH 'lokyate' nizcIyate pralokyate' prakarSeNa nizcIyate, bhUtAdi dharmako'yamiti, ata eva yathArthaHnAmA'sAviti darzayannAha-'je lokkai se loe'tti yo lokyate-vilokyate pramANena sa loko-lokazabdavAcyo bhavatIti, evaM lokasvarUpAbhidhAyakapArzvajinavacanasaMsmaraNena svavacanaM bhagavAn samarthiHtavAniti / 'sapaDikkamaNaM'ti AdimAntimajinayorevAvazyaMkaraNIyaH sapratikramaNo dharmo'nyeSAM tu kadAciatikramaNaM, Aha ca Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 265 zatakaM-5, vargaH-, uddezakaH-9 // 1 // "sapaDikkamaNo dhammo purimassa ya pacchimassa ya jinss| ___ majjhimagANa jiNANaM kAraNajAe paDikkamaNaM ||"ti|| anantaraM devaloesuuvavanA / ityuktamato devalokanarUpaNasUtram-'kativihANa"mityAdi mU. (268) kativihA NaM bhaMte ! devalogA pannattA ?, goyamA ! caubihA devalogA pannattA, taMjahA-bhavaNavAsIvANamaMtarajotisiyavemAniyabhedeNa, bhavaNavAsI dasavihA vANamaMtarA aTThavihA joisiyA paMcavihA vemAniyA duvihaa| mU. (269) kimiyaM rAyagihaMti ya ujjoe aMdhayAra samae ya / pAsaMtivAsi pucchA rAtidiya devalogA ya / mU. (270) sevaM bhaMte ! 2 ti|| zatakaM-5 uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-5 uddazekaH-10:vR. anantaroddezakAnte devA uktA iti devavizeSabhUtaM candraM samuddizya dazamoddezakamAha, tasya cedaM sUtram mU. (271) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM caMpAnAmaM nayarI jahA paDhamillo uddesao tahA neyavvo esovi, navaraM caMdimA bhAniyavvA / / dR. 'teNaM kAleNa'mityAdi, etacca candrAbhilApena paJcamazatakaprathamoddezakavanneyamiti / / zatakaM-5 uddezakaH-10 samAptaH zrIrohaNAneriva paJcamasya, zatasya dezAniva sAdhuzabdAn / vibhidya kuzyeva budhopadiSTayA, prakAzitAH sanmanivanmayA'rthAH // 1 // zatakaM-5 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUriviracitA bhagavatIaGgasUtre saptamazatakasya TIkA parisamAptA / (zatakaM-6) vR. vyAkhyAtaM vicitrArthaM paJcamaM zataM, athAvasarAyAtaM tathAvidhameva SaSThamArabhyate, tasya coddezakArthaHsaGgrahaNI gAtheyammU. (272) veyaNa 1 AhAra 2 mahassave ya 3 sapaesa 4 tamue ya 5 / bhavie 6 sAlI7 puDhavI 8 kamma 9 annautthI 10 dasa udvagaMmi sae / vR. 'veyaNe'tyAdi, tatra 'veyaNa'tti mahAvedano mahAnirjara ityAdyartha:pratipAdanaparaH prathamaH 1 'AhAra'tti AhArAdyarthAbhidhAyako dvitIyaH 2 'mahassave ya'tti mahAzrayavasya pudgalA badhyante ityAdyarthAbhidhAnaparastRtIyaH 3 'sapaesa'tti sapradezojIvo'pradezovAityAdyarthAbhidhAyakazcaturthaH4 'tamueyattitamaskAyArthaHnirUpaNArthaH paJcamaH 5 / bhavie'ttibhavyonArakatvAdinotpAdasya yogyastadvaktavyatA'nugataH SaSThaH 6 'sAli'ttizAlyAdidhAnyavaktavyatA''zritaH saptamaH 7 'puDhavitti Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 6/-/1/272 ratnaprabhAdipRthivIvaktavyatA'rtho'STamaH 8 'kamma' tti karmabandhAbhidhAyako vanamaH 9 'annautthi 'tti anyayUthikavaktavyatArtho dazamaH 10 iti / 266 -: zatakaM - 6 uddezakaH-1 : mU. (273) se nUnaM bhaMte! je mahAvedaNe se mahAnijjare je mahAnijjare se mahAvedaNe, mahAvedaNassa ya appavedaNassa ya se see je pasatyanijjarAe ?, haMtA goyamA ! je mahAvedaNe evaM caiva / chaTTasattamAsu NaM bhaMte! puDhavIsu neraiyA mahAveyaNA ?, haMtA mahAveyaNA, te NaM bhaMte! samaNehiMto niggaMthehiMto mahAnijjaratarA ?, goyamA ! no tiNaTTe samaTTe, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuJccai je mahAvedaNe jAva pasatthanijarAe ? goyamA se jahAnAmae-duve vatthA siyA, ege vatthe kadhmarAgaratte ege vatthe khaMjaNarAgaratte, eesi NaM goyamA ! dohaM vatthANaM kayare vatthe dudhoyatarAe ceva duvAmatarAe caiva duparikammatarAe ceva kayare vA vatthe sudhoyatarAe ceva suvAmatarAe ceva suparikammatarAe ceva ?, je vA se vatthe kaddamarAgarate je vA se vatthe khaMjaNarAgaratte ?, bhagavaM ! tattha NaM je se vatthe kaddamarAgaratte se NaM vatthe dudhoyatarAe ceva duvAmatarAe caiva duSparikammatarAe caiva / evAmeva goyamA ! neraiyANaM pAvAI kampAiM gADhIkayAiM cikkaNIkayAiM (a) siliTTIkayAI khilIbhUyAiM bhavaMti saMpagADhaMpi ya NaM te vedaNaM vedemANA no mahAnijjarA no mahApajjavasANA bhavaMti, se jahA vA kei purise ahigaraNi AkoDemANe mahayA 2 saheNaM mahayA 2 ghoseNaM mahayA 2 paraMparAdhAeNaM no saMcAei tIse ahigaraNIe keI ahAbAyare poggale parisADittae evAmeva goyamA ! neraiyANaM pAvAiM kammAI gADhIkayAiM jAva no mahApajjavasANAiM bhavaMti / bhagavaM ! tattha je se vatthe khaMjaNarAgaratte se NaM vatthe sudhoyatarAe ceva suvAmatarAe caiva suparikammatarAe ceva, evAmeva goyamA ! samaNANaM niggaMthANaM ahAbAyarAI kammAI siDhilIkayAI niTTiyAI kaDAI viSpariNAmiyAiM khippAmeva viddhatthAiM bhavaMti, jAvatiyaM tavatiyaMpiNaM te vedaNaM vedemANe mahAnijjarA mahApajjavasANA bhvNti| se jahAnAmae-kei purise sukkataNahatthayaM jAyateyaMsi pakkhivejjA se nUnaM goyamA ! se sukke taNahatthae jAyateyaMsi pakkhitte samANe khippAmeva masamasAvijati haMtA masamasAvijati / evAmeva goyamA ! samaNANaM niggaMthANaM ahAbAyarAI kammAI jAva mahApajjavasANA bhavaMti, se jahAnAmae kei purise tattaMsi ayakavallaMsi udagabiMdU jAva haMtA viddhaMsamAgacchai, evAmeva goyamA ! samaNANaM niggaMthANaM jAva mahApajjavasANA bhavaMti, se teNaTTeNaM je mahAvedaNe se mahAnijare jAva nijarAe / vR. 'se nUnaM bhaMte ! je mahAveyaNe' ityAdi, 'mahAvedanaH ' upasargAdisamudbhUtaviziSTapIDaH 'mahAnirjara: ' viziSTakarmakSayaH, anayozcAnyo'nyAvinAbhUtatvAvirbhAvanAya 'je mahAnijjare' ityAdi pratyAvarttanamityekaH praznaH, tathA mahAvedanasya cAlpavedanasya ca madhye sa zreyAn yaH 'prazastanirjarAkaH' kalyANAnubandhanirjara ityeSa ca dvitIyaH praznaH, praznatA ca kAkupAThAdavagamyA, hantetyAdyuttaraM, iha ca prathamapraznasyottare mahopasargakAle bhagavAn mahAvIro jJAtaM dvitIyasyApi sa evopasargAnupasargAvasthAyAmiti / Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 6, varga:-, uddezakaH- 1 267 yo mahAvedanaH sa mahAnirjara iti yaduktaM tatra vyabhicAraM zaGkamAna Aha- 'chaTTI' tyAdi, 'dudhoyatarAe 'tti duSkarataradhAvanaprakriyaM 'duvAtamatarAe' tti 'durvAmyatarakaM' dustyAjyatarakalaGkaM 'duSparikammatarAe' tti kaSTakarttavyatejojananabhaGgakaraNAdiprakriyam, anena ca vizeSaNatrayeNApi dustyAjyatarakalaGkaM 'duSparikammatarAe' tti kaSTakarttavyatejojananabhaGgakaraNAdiprakriyam, anena ca vizeSaNatrayeNApi durvizodhyamityuktaM, 'gADhIkayAI' ti AtmapradezaiH saha gADhabaddhAni sanasUtragADhabaddhasUcIkalApavat 'cikkaNIkayAI' ti sUkSmakarmaskandhAnAM sarasatayA parasparaM gADhasambandhakaraNato durbhedIkR tAni tatAvidhamRtpiNDavat / (a)siliTThikayAiM'tinidhattAni sUtrabaddhAgnitaptalohazalAkAkalApavat 'khilIbhUtAni' anubhUtivyatiriktopAyAntareNa kSapayitumazakyAni nikAcitAnItyarthaH, vizeSaNacatuSTayenApyetena durvizodhyAni bhavantItyuktaM bhavati, evaM ca 'evAmeve' tyAdyupanayavAkyaM sughaTanaM syAd, yatazca tAni durvizodhyAni syustataH 'saMpagADha' mityAdi 'no mahApajavasANA bhavaMti tti, anena mahAnirjarAyA abhAvasya nirvANAbhAvalakSaNaM phalamuktamiti nAprastutatvamityAzaGkanIyamiti / tadevaM yo mahAvedanaH sa mahAnirjara iti viziSTajIvApekSamavagantavyaM na punarnArikAdikliSTakarmajIvApekSaM, yadapi yo mahAnirjaraH sa mahAvedana ityuktaM tadapi prAyikaM, yato bhavatyayogI mahAnirjaro mahAvedanastu bhajanayeti / 'ahigarani' tti adhikaraNI yatra lohakArA ayodhanena lohAni kuTTayanti 'AuDemANe' tti akuTTayan 'saNaM'ti ayodhanaghAtaprabhaveNa dhvaninA puruSahuGkRtirUpeNa vA 'ghoseNaM' ti tasyaivAnunAdena 'paraMparAghAeNaM ti paramparA - nirantaratA tapradhAno ghAtaH- tADanaM paramparAghAtastena uparyuparighAtenetyarthaH, 'ahAbAyare 'tti sthUlaprakArAn, 'evAmeve 'tyAdyupanaye 'gADhIkayAiM' ityAdivizeSaNacatuSkeNa duSparizATanIyAni bhavantItyuktaM bhavati, 'sudhoyatarAe' ityAdi / anena suvizodhyaM bhavatItyuktaM syAt, 'ahAbAyarAI' ti sthUlataraskandhAnyasArANItyarthaH 'siDhilIkayAI' ti zlathIkRtAni mandavipAkIkRtAni 'niTTiyAiM kayAI' ti nissattAkAni vihitAni 'vipariNAmiyAI'ti vipariNAmaM nItAni sthitidhAtarasaghAtAdibhiH, tAni ca vedanA uktA, sA ca karaNato bhavatIti karaNasUtraM, tatra mU. (274) kativihe NaM bhaMte! karaNe patratte ?, goyamA ! cauvvihe karaNe pannatte, taMjahAmanakaraNe vaikaraNe kAyakaraNe kmmkrnne| neraiyANaM bhaMte! kativihe karaNe pannatte ?, goyamA cauvvihe pannatte, taMjahA- manakaraNe vaikaraNe kAyakaraNe kammakaraNe 4, paMciMdiyANaM savvesiM cauvvihe karaNe patte | egiMdiyANaM duvihe kAyakaraNeya, vigalediyANaM 3-vaikarame kAyakaraNe kammakaraNe neraiyANaM bhaMte! kiM karaNao asAyaM veyaNaM veyaMti akaraNao asAyaM veyaNaM vedeti ?, goyamA ! neraiyANaM karaNao asAyaM veyaNaM veyaMti no akaraNao asAyaM veyaNaM veyaMti / se keNaTTeNaM 0 ?, goyamA ! neraiyANaM cauvvihe karaNe pannatte, taMjahA- maNakaraNe vaikaraNe kAyakaraNe kammakaraNe, icceeNaM cauvviheNaM karaNeNaM neraiyA karaNao asAyaM veyaNaM veyaMti no akaraNao, se teNaTTeNaM0 / asurakumArANaM kiM karaNao akaraNao ?, goyamA ! karaNao no akaraNao, se keNa Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/1/274 TeNaM0?, goyamA! asurakumArANaMcaubihe karaNe pannatte, taMjahA-manakaraNe vayakaraNe kAyakaraNe kammakaraNe, icceeNaM subheNaM karaNeNaM asurakumArANaM karaNao sAyaM veyaNaM veyaMti no akaraNao, evaM jAva thaniyakumArANaM| puDhavikAiyANaM evAmeva pucchA, navaraM iccheeNaM subhAsubheNaM karaNeNaM puDhavikAiyA karaNao vemAyAe veyaNaM veyaMti no akaraNao, orAliyasarIrA savve subhAsubheNaM vemAyAe / devA subheNaM sAyaM / / vR. 'kammakaraNaM ti karmaviSayaM karaNaM-jIvavIryaM bandhanasaGkamAdinimittabhUtaM karmakaraNaM 'vemAyAe'tti vividhamAtrayA kadAcitsAtAM kadAcidasAtAmityarthaH / mU. (275) jIvA NaM bhaMte ! kiM mahAveyaNA mahAniJjarA 1 mahAvedaNA appanijarA 2 appavedaNA mahAnijarA 3 appavedaNA appanijarA 4?, goyamA! atthegatiyA jIvA mahAvedaNA mahAnijarA 1 atyaMgatiyA jIvA mahAveyaNA appanijarA 2 atyaMgatiyA jIvA appavedaNA mahAnijarA 3 atthegatiyA jIvA appavedaNA appnijraa4| se keNaDeNaM0?, goyamA! paDimApaDivannae anagAre mahAvedaNe mahAnijare chaTThasattamAsu puDhavIsu neraiyA mahAvedaNA appanijarA selesiM paDivanae anagAre appavedaNe mahAnijare anuttarovavAiyA devA appavedaNA appanijare anuttarovavAiyA devA appavedaNA appaniJjarA, sevaM bhaMte 2 ti| mU. (276) mahavedaNe ya vatthe kahamakhaMjaNamae ya ahigrnnii| taNahatthe yakavalle karaNa mahAvedaNA jiivaa|| vR. 'mahAveyaNe ityAdi saGgrahagAthA gtaarthaaH|| zatakaM-6 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-6 uddezakaH-2:vR.anantaroddezako yaetesavedanAjIvA uktAsteAhArakA api bhavantItyAhAroddezakaH mU. (277) rAyagihanagaraMjAvaevaM vayAsI-AhAruheso jo pannavaNAe so samboniravaseso neyavyo / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR.saca prajJApanAyAmiva dRzyaH, evaMcAsau-neraiyANabhaMte! kiM saccittAhArA 1 accittAhArA 2 mIsAhArA 3?, goyamA ! no saccittAhArA 1 aJcittAhArA 2 no mIsAhArA 3' ityAdi / / zatakaM-6 uddezakaH-2 samAptaH - zatakaM-6 uddezakaH-:-3 vR. anantaroddezake pudgalA AhAratAzcintitAH, iha tu bandhAdi ityevaMsambandhasya tRtIyoddezakasyAdAvarthaHsaGgrahagAthAdvayammU. (278) bahukammavatthapoggalapayogasAvIsasA ya sAdIe / kammahitIsthisaMjaya sarma iTTI ya sannI ya / / vR. 'bahukamme tyAdi, bahukammattimahAkarma sarvataH pudgalA badhyanta ityAdi vAcyaM, 'vatthe poggalA payogasA vIsasA yatti yathA vastre pudgalAH prayogato vizrasAtazca cIyante kimevaM Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-3 jIvAnAmapIti vAcyaM, sAie'tti vastrasya sAdi pudgalacayaH, evaM kiMjIvAnAmapyasau ? ityAdi praznaH, uttaraM ca vAcyaM 'kammaTTiItti karmAsthitivarvAcyA, 'thii'tti kiM strI puruSAdirvA karma vanyAti ? iti vAcyaM, saMjaya'tti kiM saMyatAdi ? 'sammadiTThitti kiM samyagdRSTayAdi ?, evaM sjnyii| mU. (279) bhaviya daMsaNa pajjatte bhAsavaparatta nANajoge ya / avaogAhAragasuhamacarimabaMdhI ya appabahuM / vR.bhavyo darzanI paryAptako bhASakaH parItto jJAnI yogI upayogI AhArakaH sUkSmaH caramaH 'baMdheya'ttietAnAzritya bandho vAcyaH, appabahu~tieSAmeva strIprabhRtInAMkarmabandhakAnAMparaspareNAlpabahutA vaacyeti| tatra bahukarmadvAre mU. (280) se nUnaM bhaMte ! mahAkammassa mahAkiriyasa mahAsakssa mahAvedaNassa savvao poggalA bajhaMti savvao poggalA cijati savvao poggalA uvacijaMti sayA samiyaM ca NaM poggalA bajhaMti sayA samiyaMpoggalA ciaMti sayA samiyaM poggalA uvacitraMti sayA samiyaM ca gaMtassa AyA durUvattAeduvannattAedugaMdhattAedurasattAe duphAsattAe aniTTattAe akaMta0 appiya0 asubha0 amaNunna0 amaNAmattAe anicchiyattAe abhijhiyattAe ahattAe no uddhRttAe akaMta0 appiya0 asubha0 amaNuna0 amaNAmattAe anicchiyattAe abhinjhiyattAe ahattAe nouddhRtAe dukkhattAe no suhattAe bhujo 2 pariNamaMti? haMtA goyamA ! mahAkammassa taM ceva / se keNDeNaM0?, goyamA! se jahAnAmae-vatthassa ahayassa vA dhoyassa vA taMtugayassa vA AnupuvvIe paribhuJjamANassa savvao poggalA vajjhaMti savvao poggalA cijaMti jAva pariNamaMti se tennddhennN0| se nUnaM bhaMte! appAsavassa appakammassa appakiriyassa appavedaNassa sabbao poggalA bhijati savvao poggalA chirjati savvao poggalA viddhaMsaMti savvao poggalA parividdhaMsaMti sayA samiyaM poggalA bhijati poggalA chijjati viddhassaMti parividdhassaMti sayA samiyaM caNaM tassa AyA surUvattAe pasatthaM neyambaMjAva suhuttAe no dukkhattAe bhujo 2 pariNamaMti?, haMtA goyamA jAva prinnmNti| sekeNaTTeNaM0?, goyamA! se jahAnAmae-vatthassa jalliyassa vApaMkiyassa vAmailliyassa vA railliyassa vA AnupuvIe parikammiJjamANassa suddhaNaM vAriNA dhovemANassapoggalA bhijaMti jAva pariNamaMti se tennddhennN0|| vR. 'mahAkammasse' tyAdi, mahAkarmaNaH sthityAdyapekSayA mahAkriyasya' alaghukAdhikyAdikriyasya 'mahAzravasya' bRhanmityAtvAdikarmabandhahetukasya 'mahAvedanasya' mahApIDasya 'sarvataH' sarvAsu dikSu sarvAn vA jIvapradezAnAzritya badhyante AsaGkalanataH cIyante-bandhanataH upacIyanteniSekara- canataH, athavA badhyante-bandhanataH cIyante-nidhattataH upacIyante nikAcanataH 'sayA samiyaMti 'sadA sarvadA, sadAtvaM ca vyavahArato'sAtatye'pi syAdityata Aha-samitaM' santataM 'tassaAya'tti yasya jIvasya pudgalA badhyante tasyAtmA bAhyAtmA zarIramityarthaH / 'anidvattAe'tti icchAyA aviSayatayA 'akaMtattAe'tti asundaratayA appiyattAe'tti Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatIagasUtraM 6/-/3/280 apremahetutayA asubhattAe'tti icchAyA aviSayatayA 'akaMtattAe'tti asundaratayA 'appiyatAe'ttiapremahetutayA 'asubhattAe'ttiamaGgalyatayetyarthaH 'amaNunnattAe'tti na manasA-bhAvato jJAyate sundaro'yamityamanojJastadbhAvastattA tayA, 'amaNAmattAe'tti na manasA abhyate-gamyate saMsmaraNato'mano'bhyastabhAvastattAtayA, prAptumavAJchitatvena, anicchiyattAe'tti anIpsitatayA prAptumanabhivAJchitatvena 'abhijjhiyattAe'tti bhidhyA-lobhaH sA saMjAtA yatra so bhidhyito na bhidhyito'bhidhyitastadbhAvasatattA tayA 'ahattAe'tti jghnytyaa| ____ 'nouddhRttAe'ttinamukhyatayA ahayassava'ttiaparibhuktasya dhoyassava'tiparibhujyApi prakSAlitasya taMtugayassa vatti tantrAt-turIvemAderapanItamAtrasya, bajhaMtI'tyAdinA padatrayeNeha vastrasya pudgalAnAMca yathottaraMsambandhaprakarSa uktaH, 'bhiJjati tti prAktanasambandhavizeSatyAgAt 'viddhaMsaMti'tti tato'dhaH pApAt 'parividdhaMsaMti'ttinizeSatayA pAtAt 'jalliyassa'tti 'yallisya' yAnalaganadharmopatamalayuktasya paMkiyassa'ttiAImalopetastha mailliyassa'tti kaThinamalayuktasya 'railliyassa'tti rajoyuktasya parikagmijjamANassa'tti kriyamANazodhanArthopakramasya / / mU. (281) vatthassaNaM bhaMte! poggalovacae kiMpayogasA vIsasA?, goyamA! paogasAvi vIsasAvi / jahA NaM bhaMte ! vatthassa NaM poggalovacae paogasAvi vIsasAvi tahA NaM jIvANaM kammovacae kiM paogasA vIsasA?, goyamA! paogasA no viissaa| sekeNaTeNaM0?, goyamA! jIvANaM tivihe paoge pannatte, taMjahA-maNappaogevai0 kA0 icceteNaM tiviheNaM paogeNaM jIvANaM kammovacae paogasA no vIsasA, evaM savvesi paMceMdiyANaM tivihe paoge bhaaniyvve0| puDhavikAiyANaM egaviheNaM paogeNaM evaM jAva vaNassaikAiyANaM, vigaliMdiyANaM duvihe paoge pannatte, taMjahA-vaipaoge ya kAyappaoge ya, iccheteNaM duviheNaM paogeNaM kammovacae paogasA no vIsasA, se eeNaTeNaM jAva no vIsasA evaM jassa jo paogojAva vemAniyANaM / vR. vastretyAdidvAre 'paogasA vIsasA ya'tti chAndasatvAt,'prayogeNa puruSavyApAreNa 'vizrasayA' svabhAveneti / 'jIvANaM kammovacae paogasA no vIsasa'tti prayogeNaiva, anyathA'yogasyApi bandhaprasaGgaH / / mU. (282) vatthassaNaMbhaMte! poggalovacae kiM sAdIesapajjavasie 1 sAdIeapaJjavasite 2 anAdI sapaja0 3 aNA0 apa04?, goyamA! vatthassaNaM poggalovacaesAdIe sapaJjavasie no sAdIe apa0 no aNA0 sa0 no aNA0 apa0 / jahANaM bhaMte! vatthassa poggalovacae sAdIe sapana0 no sAdIe apa0 no aNA0 sapa0 no aNA0 apa0 tahANaM jIvANaM kammovacae pucchA, goyamA! atyaMgatiyANaMjIvANaM kammovacae sAdIe sapajjavasie atthe0 anAdIe sapajjavasie atthe0 anAdIe apaJjavasie no cevaNaM jIvANaM kammovacae sAdIe apa0 / se keNa?, goyamA! IriyAvahiyAbaMdhayassa kammovacae sAdIe sapa0 bhavasiddhiyassa kammovacae anAdIe sapaJjavasie abhavasiddhiyassa kammovacae anIdIe apajavasie, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccati atye0 jIvANaM kammovacae sAdIe no caivaNaMjIvANaM kammovacae Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-3 271 sAdIe apajjavasie, vatthe NaM bhaMte ! kiM sAdIe sapaJjavasie caubhaMgo?, goyamA! vatthe sAdIe sapajjavasie avasesA tini vipaDiseheyavvA / jahA bhaMte ! vatthe sAdIe sapajjavasie no sAdIe apajja0 no anAdIe sapa0 no anAdIe apaJjavasie tahANaM jIvANaM kiM sAdIyA sapajjavasiyA? caubhaMgo pucchA, goyamA ! atthegatiyA sAdIyA sapajjavasiyA cattArivi bhaaniyvvaa| se keNadveNaM0?, goyamA ! neratiyA tirikkhajoniyA maNussA devA gatirAgatiM paDucca sAdIyA sapajavasiyA siddhA gatiM paDuccasAdIyA apajjavasiyA, bhavasiddhiyAladdhiM paDucca anAdIyA sapajjavasiyA abhavasiddhiyA saMsAraM paDucca anAdIyA apajjavasiyA, se teNaDeNaM0 // vR. sAdidvAre 'IriyAvahiyabaMdhayasse'tyAdi, IryApatho-gamanamArgastatra bhavamairyApathikaM, kevalayogaprayogapratyayaMkarmetyarthaH tadvandhakasyopazAntamohasyakSINamohasyasayogikevalinazcetyarthaH, aipithikakarmaNohiabaddhapUrvasya bandhanAtsAditvaM, ayogyavasthAyAM zrenipratipAte vA'bandhanAt saparyavasitatvaM, 'gatirAgaI paDucca'tti nArakAdigatau gamanamAzritya sAdayaH- AgamanamAzritya saparyavasitA ityarthaH 'siddhA gaiM paDucca sAiyA apaJjavasiya'tti, ihaakssepprihaaraavevm||1|| "sAIapajjavasiyA siddhA na ya nAma tIyakAlaMmi / Asi kayAivisunnA siddhI siddhehiM siddhate / / // 2 // savvaM sAi sarIraM na ya nAmAdi maya dehasabbhAvo / kAlANAittaNao jahA va rAiMdiyAINaM / / sabbo sAI siddho na yAdimo vijaI tahA taM ca / siddhI siddhAya sayA niThiA rohpucchaae|tti 'taM ca tti tacca siddhAnAditvamiSyate, yataH 'siddhI siddhA ye'tyAdIti / bhavasiddhiyA laddhi'mityAdi, bhavasiddhikAnAM bhavyatvalabdhi siddhatve'paitItikRtvA'nAdi saparyavasitA ceti mU. (283) kati NaM bhaMte! kammappagaDIo pannattAo?, goyamA! aTTha kammappagaDIo pannattA, taMjahA-nANAvaranijaMdarisaNAvaranijaM jAva aNtraaiyN| nANAvaranijassa NaM bhaMte! kammassa kevatiyaM kAlaM baMdhaThitI pannattA?, goyamA ! jaha0 aMtomuhattaM ukko0 tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo tini ya vAsasahassAiM abAhA, abAhUniyA kammahitI kammaniseo, evaM darisaNAvaranijaMpi, vedanijaM jaha0 do samayA ukko0 jahA nANAvaranijaM, mohanijaM jaha0 aMtomuhuttaM ukko0 sattari saagrovmkoddaakoddiio| satta ya vAsasahassANi abAdhA, abAhUniyA kammaThiI kammanisego, AugaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukko0 tettIsaM sAgarovamAni puvvakoDitibhAgamabbhahiyAni, (puvvokoDitibhAgo abAhA, abAhUniyA) kammahitI kammaniseo, nAmagoyANaM jaha0 aTTha muhuttA ukko0 vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo donni ya vAsasahassAni abaahaa| abAhUniyA kammahitI kammaniseo, aMtarAtiyaM jahA nANAvaranijaM // vR. karmasthitidvAre 'tinni ya vAsasahassAiM abAhA, abAhAUniyA kammaThiI kammanisego ti bAdha-loDane bAdhata itibAdhA-karmaNaudayaH nabAdhAabAdhA-karmaNo bandhasyodaya Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 1 // 272 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/3/283 sya cAntaraM abAdhayA-uktalakSaNayAUnikA abAdhonikA karmasthiti karmAvasthAnakAla uktalakSaNaH karmaniSako bhavati, tatra karmaniSeko nAma karmadalikasyAnubhavanArthaM racanAvizeSaH, tatra ca prathamasamaye bahukaM niSiJcati dvitIyasamaye vizeSahInaM tRtIyasamaye vizeSahInamevaM yAvadutkRSTasthitikaM karmadalikaM tAvadvizeSahInaM niSiJcati, tathA coktam "mottUNa sagamabAhaM paDhamAi ThiIi bahutaraM davvaM / sese visesahINaM jA ukkosaMti savvAsiM / / / idamuktaM bhavati-baddhamapi jJAnAvaraNaM karma trIni varSasahasrANi yAvadavedyamAnamAste, tatastadUno'nubhavanakAlastasya, saca varSasahasranayanyanAstriMzatsAgaropamakoTIkoTImAna iti| anye tyAhuH-avAdhAkAlo varSasahanayamAno, bAdhAkAlazca sAgaropamakoTIkoTIzillakSaNaH, tadvitayamapica karmasthitikAlaH, sacAbAdhAkAlavartijataH karmaniSekakAlo bhavati, evamanyakarmasvapyabAdhAkAlo vyAkhyeyo, navaramAyuSi trayaziMtsAgaropamAni niSekaH, pUrvakoTItribhAgazvAbAdhAkAla iti| 'veyaNijjaM jahanneNaM do samaya'tti kevalayogapratyayabandhApekSayA vedanIyaM dvisamayasthitikaM bhavati, ekatra badhyate dvitIye vedyate, yaccocyate veyaNiyassa jahannA bArasa nAmagoyANaaTTha(u)muhutta'tti tatsakaSAyasthitivandhamAzrityeti veditavyamiti // mU. (284) nANAvaraNijjaM NaM bhaMte ! kammaM kiM itthI baMdhai puriso baMdhai napuMsao baMdhai ? noitthI nopuriso nonapuMsao vaMdhai?, goyamA! itthIvi baMdhai purisovibaMdhai napuMsaovi baMdhai noitthI nopuriso nonapuMsao siyabaMdhai siya no baMdhai evaM AugavajAo satta kampappagaDIo AugeNaM bhaMte ! kammaM kaMitthI baMdhai puriso baMdhai napuMsao baMdhai0? pucchA goyamA! itthI siya baMdhai siya no baMdhai, evaM tinivi bhAniyavvA, noitthI nopuriso nonapuMsao na baMdhai / nANAvaraNijjaM NaM bhaMte ! kammaM kiM saMjae baMdhai asaMjae0 evaM saMjayAsaMjae baMdhai nosaMjayanoasaMjaenosaMjayAsaMjae baMdhati? goyamA! saMjaesiya baMdhati siya no baMdhati asaMjae baMdhai saMjayAsaMjaevi baMdhai nosaMjaenoasaMjaenosaMjayAsaMjae na baMdhati, evaM AugavajAo sattavi, Auge heDillA tinni bhayaNAe uvarille na baMdhai / nANAvaraNijjaNaMbhaMte! kammaM kiM sammadiTThI baMdhai sammAmicchadiTTI baMdhai, evaM AugavajAo sattavi, AUe heDillA do bhayaNAe sammAmicchadiTThI na bNdhi| nANAvaraNicaM kiM sannI baMdhai asannI baMdhai nosannInoasannI baMdhai?, goyamA ! sannI siya baMdhai siya no baMdhai asannI baMdhai nosannInoasannI na baMdhai, evaM vedanijAugavajAocha kammappagaDIo, vedanijaM hechillA do baMdhati, uvarille bhayaNAe, AugaM heDillA do bhayaNAe, uvarilo na bNdhi| nANAvaraNinaM kammaM kiM bhavasiddhIe baMdhai abhavasiddhIe baMdhai nobhavasiddhIenoabhavasiddhIe baMdhati?, goyamA ! bhavasiddhIe bhayaNAe abhavasiddhIe baMdhati nobhavasiddhIenoabhavasiddhIe na baMdhai, evaM AugavajjAo sattavi, AugaM heDillA tinni bhayaNAe uvarille na baMdhai, evaM vedaNijjavajAo sattavi, vedaNijhaM hehillA tinni baMdhati kevaladasaNI bhynnaae| Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 6, varga:-, uddezaka:- 3 273 nANAvaraNijjaM kammaM kiM paJcattao baMdhai apajattao baMdhai nopajattaeno apajattae baMdhai goyamA ! pajattae bhayaNAe, apajattae baMdhai, nopajattaeno apajattae na baMdhai, evaM AugavajrAo, AugaM heTThillA do bhayaNAe uvarilleNa baMdhai / nANAvara NijjaM kiM bhAsae baMdhai abhAsae0 ?, goyamA ! dovi bhayaNAe, evaM vedaniyavajjAo satta, vedanijaM bhAsae baMdhai abhAsae bhayaNAe / nANAvaraNijaM kiM paritte baMdhai aparitte baMdhai noparitteno aparitte baMdhai ?, goyamA ! paritte bhayaNAe aparitte baMdhai noparitteno aparite na baMdhai, evaM AugavaJjAo satta kammappagaDIo, Aue parittovi aparitovi bhayaNAe, noparittonoaparitto na baMdhai / nANAvaraNijjaM kammaM kiM AbhinibohiyanANI baMdhai suyanANI ohinANI maNapajjavanANI kevalanANI vaM0 ?, goyamA ! heTTillA cattAri bhayaNAe kevalanANI na baMdhai, evaM vedanijjavajjAo sattavi, vedaNijjaM heTTillA cattAri baMdhati kevalanANI bhynnaae| nANAvaranijjaM kiM mati annANI baMdhai suya0 vibhaMga0 ?, goyamA ! (savvevi) AugavajjAo sattavi baMdhati, AugaM bhayaNAe / nANAvaraNijjaM kiM maNajogI baMdhai vaya0 kAya0 ajogI baMdhai ?, goyamA ! hehillA tinni bhayaNAe ajogI na baMdhai, evaM vedanijjavajjAo, vedanijjaM heTTillA baMdhati ajogI na vaMdhai nANAvaraNijjaM kiM sAgArovautte vaMdhai anAgArovautte baMdhai ?, goyamA ! aTThasuvi bhayaNAe nANAvaraNijaM kiM AhAe baMdhai anAhArae baMdhai ?, goyamA ! dovi bhayaNAe, evaM vedanijjA AugavajANaM chaNhaM, vedanijjaM AhArae vaMdhati anAhArae bhayaNAe, Aue AhArae bhavaNAe, anAhArae na baMdhati / nANAvaraNijjaM kiM suhume baMdhai bAyare baMdhai nosuhumenovAdare baMdhai ?, goyamA ! suhume baMdhai bAyare bhayaNA nosuhumenovAdare na baMdhai, evaM AugavajjAo sattavi, Aue suhume bAyare bhayaNAe nosuhumenovAyare na baMdhai // nANAvaraNijjaM kiM carime acarime baM0 ?, goyamA ! aTTavi bhayaNAe / vR. strIdvAre 'nANAvaraNicaM NaM bhaMte! kammaM kiM itthI baMdhai' ityAdi praznaH, tatra na strI na puruSo na napuMsako vedodayarahitaH, sa cAnivRttivAdarasamparAyaprabhRtiguNasthAnakavarttI bhavati, tatra cAnivRttivAdarasamparAyasUkSmasamparAyau jJAnAvaraNIyasya bandhakau saptavidhaSaDvidhabandhakatvAt, upazAntamohAdistvabandhaka ekavidhabandhakatvAt ata uktaM syAdbadhnAti syAnna vandhAtIti // 'Auge NaM bhaMte'ityAdipraznaH, tatra stryAditrayamAyuH syAdvaghnAti syAnna bandhAti, bandhakAle badhnAti abandhakAle tu na vaghnAti, AyuSaH sakRtevaikatra bhave bandhAt, nivRttayAdivedastu na bandhAti, nivRttivAdarasamparAyAdiguNasthAnakeSvAyurvandhasya vyavacchinnatvAt / saMyatadvAre 'nANAvaraNijja' mityAdi, 'saMyataH' AdyasaMyamacatuSTayavRttirjJAnAvaraNaM vaghnAti, yathAkhyAtasaMyatastUpazAntamohAdirna baghnAti ata uktaM 'saMjae sive' tyAdi, asaMyato midhyAdhaSTavAdi saMyatAsaMyatastu dezaviratastau ca bandhItaH, niSiddhasaMyamAdibhAvastu siddhaH, sa ca na vaghnAti, hetvabhAvAdityarthaH, 'Auge heDillA tinibhayaNAe 'tti saMyato'saMyataH saMyatAsaMyatazcAyurvandhakAle baghnAti anyadA tu neti bhajanayetyuktaM, 'uvarille na baMdhai' tti saMyatAdiSUparitanaH siddhaH sa 518 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 cAyurna vadhnAti / samyagdhaSTidvAre 'sammadhiTThI siya'tti samyagdRSTiH vItarAgastaditarazca syAttatra cItarAgo jJAnAvaraNaM na bandhAti ekavidhabandhakatvAt itarazca baghnAtiti syAdityuktaM, midhyAdRSTimizradRSTI tubandhIta eveti, 'Aue heTThillA do bhayaNAe 'tti samyagvaSTimithyAdhTI AyuH syAdvadhnIta ityarthaH, tathAhi samyagdhaSTira pUrvakaraNAdirAyurna badhnAti itarastu AyurbandhakAle tadbaghnAti anyadA tu na baghnAti, evaM mithyAdhaSTirapi, mizradhSTistvAyurna baghnAtyeva tadvandhAdhyavasAyasthAnAbhAvAditi saJjJidvAre 'sannI siya baMdhai' tti 'saJjJI' manaH paryAptiyuktaH, sa ca yadi vItarAgastadA jJAnAvaraNaM na badhnAti yadi punaritarastadA badhnAti tataH syAdityuktam, 'asannI baMdhaitti manaHparyAptivikalo baghnAtyeva 'nosannIno asanni' tti kevalI siddhazca na baghnAti, hetvabhAvAt, 'veyanijaM heTThillA do baMdhaMti' tti saJjJI ca vedanIyaM baghnItaH, ayogisiddhavarNAnAM tadbandhakatvAt, 'uvarille bhayaNAe'tti uparitano nosaJjJInoasaJjJI, sa ca sayogAyogakevalI siddhazca tatra yadi sayogikevI tadA vedanIyaM badhnAti yadi punarayogikevalI siddho vA tadA na baghnAti ato bhajanayetyuktam, 'AugaM heTThillA do bhayaNAe 'tti saJjJI asaJjJI vAyuH syAdvaghnItaH, antarmuhUrtameva tadbandhanAt, 'uvarille na baMdhai' tti kevalI siddhazcAyurna vaghnAtIti / bhavasiddhikadvAre 'bhavasiddhie bhayaNAe 'tti bhavasiddhiko yo vItarAgaH sa na badhnAti jJAnAvaraNaM tadanyastu bhavyo vaghnAtIti bhajanayetyuktaM 'no bhavasiddhieno abhavasiddhie 'tti siddhaH, sa ca na baghnAti, jJAnAvaraNaM tadanyastu bhavyo vaghnAtIti bhajanayetyuktaM 'no bhavasiddhienoabhavasiddhie 'tti siddhaH, sa ca na vaghnAti, 'AuyaM do heTThillA bhayaNAe 'tti bhavyo'bhavyazcAyubandhakA banato'nyadA tu na vaghnIta ityato bhajanayetyuktam, 'uvarille na baMdhai' tti siddho na baghnAtItyarthaH / bhagavatI aGgasUtraM 6/-/3/284 darzanadvAre 'heTTillA tinni bhayaNAe 'tti cakSuracakSuravadhidarzanino yadi chadmasthavItarAgAstadA na jJAnAvaraNaM vaghnanti, vedanIyasyaiva bandhakatvAtteSAM, sarAgAstu baghnanti ato bhajanayetyuktam, 'uvarille na baMdhai' tti kevaladarzanI bhavasthaH siddho vA na bandhAti, hetvabhAvAdityarthaH, 'veyanijjaM hellA tinnibaMdhaMti 'tti AdyAstrayo darzaninazchadmasthavItarAgAH sarAgAzca vedanIyaM baghnantyeva, 'kevaladaMsaNI bhayaNAe' tti kevaladarzanI sayogikevalI baghnAti ayogikevalI siddhazca vedanIyaM na baghnAtIti bhajanayetyuktam / paryAptakadvAre 'pajattae bhayaNAe 'tti paryAptako vItarAgaH sarAgaJca syAttatra vItarAgo jJAnAvaraNaM na badhnAti sarAgastu baghnAti tato bhajanayetyuktaM, 'nopajattaeno apajjattae na baMdhaiti siddho na badhnAtItyarthaH, 'AugaM heTThillA do bhayaNAe 'tti paryAptakAparyAptakAvAyustadbandhakAle baghnIto'nyadAneti bhajanA, 'uvarille ne' ti siddho na baghnAtItyarthaH / bhASakadvAre 'dovi bhayaNAe 'tti bhASako bhASAlabdhimAMstadanyastvabhASakaH, tatra bhASako vItarAgo jJAnAvaraNIyaM na baghnAti sarAgastu baghnAti abhASakastvayogI siddhazca na baghnAti pRthivyAdayo bigrahagatyApannAzca baghnantIti 'dovi bhayaNAe' ityuktaM, 'veyanijaM bhAsae baMdhaiti sayogyavasAyanasyApi bhApakasya sadvedanIyabandhakatvAt 'abhAsae bhayaNAe 'tti abhASakastvayogI Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 6, varga:, uddezakaH 3 siddhazca na baghnAti pRthivyAdikastu baghnAtIti, bhajanA / parIttadvAre 'parItte bhayaNAe 'tti 'parIttaH ' pratyekazarIro'lpasaMsAro vA sa ca vItarAgo'pi syAtu na cAsau jJAnAvaraNIyaM baghnAti sarAgaparIttastu baghnAtIti bhajanA, 'aparitte baMdhai' ti 'aparIttaH' sAdhAraNakAyo'nantasaMsAro vA, sa ca baghnAti, noparitteno aparite na baMdhaitti siddho na baghnAtItyarthaH 'AuyaM parIttovi aparittovi bhayaNAe 'tti pratyekazarIrAdi AyurvandhakAla evAyurbandhAtIti na tu sarvadA tato bhajanA, siddhastu na baghnAtyevetyata Aha- 'nI paritte' ityAdi / jJAnadvAre 'hiTTillA cattAri bhayaNAe 'tti AbhinibodhikajJAniprabhRtayazcatvAro jJAnino jJAnAcaraNaM vItarAgAvasthAyAM na baghnantIti sarAgAvasthAyAM tu baghnantIti bhajanA, 'veyanijjaM heTThillA cattArivi baMdhaMti' tti vItarAgANAmapi chadmasthAnAM vedanIyasya bandhakatvAt, 'kevalanANI bhayaNAe'tti sayogikevalinAM vedanIyasya bandhanAdayoginAM siddhAnAM cAbandhanAdbhajaneti / 275 yogadvAre 'heTTillA tinni bhayaNAe 'tti manovacanakAyayogino ye upazAntamohakSINamohasayogikevalinaste jJAnAvaraNaM na vaghnanti tadanye tu baghanantIti bhajanA 'ajogI na baMdhaiti ayogI kevalI siddhazca na baghnAtItyarthaH 'veyaNijjaM heTThillA baMdhaMti 'tti manoyogyAdayo vaghnanti sayogAnAM vedanIyasya bandhakatvAt, 'ayogI na baMdhai' tti ayoginaH sarvakarmmaNAmabandhakatvAditi upayogadvAre 'aTTasuvi bhayaNAe' tta sAkAranAkAro upayogau sayogAnAmayogAnAM ca syAtAM tatropayogadvaye'pi sayogA jJAnAvaraNAdi prakRtIryathAyogaM vaghnanti ayogAstu neti bhajaneti AhArakadvAre 'dovi bhayaNAe 'tti AhArako vItarAgo'pi bhavati na cAsau jJAnAvaraNaM baghnAti sarAgastu banAtIti AhArako bhajanayA baghnAti, tathA'nAhArakaH kevalI vigrahagatyApannazca syAttatra kevalI na baghnAti itarastu baghnAtIti anAhArako'pi bhajanayeti / 'veyaNijjaM AhArae baMdhai'tti ayogivarjJAnAM sarveSAM vedanIyasya bandhakatvAt / 'anAhArae bhayaNAe'tti anAhArako vigrahagatyApannaH samudghAtagatakevalI ca badhnAti ayogi siddhazca na baghnAtIti bhajanA, 'Aue AhArae bhayaNAe 'tti AyurbandhakAla evAyuSo bandhanAt anyadA tvabandhakatvAdbhajaneti 'anAhAraena baMdhati' tti vigrahagatigatAnAmapyAyuSkasyAbandhakatvAditi // sUkSmadvAre 'bAyare bhayaNAe 'tti vItarAgabAdarANAM jJAnAvaraNasyAbandhakatvAt sarAgabAdarANAM ca bandhakatvAdbhajaneti, siddhasya punarabandhakatvAdAha-'no suhume' ityAdi, 'Aue suhume bAyare bhayaNAe 'tti bandhakale bandhanAdanyadA tvabandhanAd bhajaneti / , caramadvAre 'aTThavi bhayaNAe 'tti, iha yasya caramo bhavo bhaviSyati sa caramAH, yasya tu nAsau bhaviSyati so'caramaH siddhazcAcaramaH, caramabhavAbhAvAt, tatra caramo yathAyogamaSTApi badhnAti ayogitve tu netyevaM bhajanA, acaramastu saMsArI athApi baghnAti siddhastu netyevamatrApi bhajaneti // mU. (285) eesi NaM bhaMte! jIvANaM itthavedagANaM purisavedagANaM napuMsagavedagANaM aveyagANa ya kayare 2 appA vA 4 ?, goyamA ! savvatthovA jIvA purisavedagA itthivedagA saMkhejjaguNA avedagA anaMtaguNA napuMsagavedagA anaMtaguNA / eesiM savvesiM padANaM appabahugAI uccAreyavvAiM jAva savvatthovA jIvA acarimA carimA Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/3/285 anaMtaguNA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR. athAlpabahuttvadvAraM, tatra 'itthIveyagA saMkhejaguNeti yato devanaratiryakpuruSebhyaH tatstriyaH kra meNa dvAtriMzatasaptaviMzatitriguNA dvAtriMzatsaptaviMzatitrirUpAdhikAzca bhavantIti, 'aveyagA anaMtaguNa'tti anivRttivAdarasamparAyAdayaH siddhAzcAvedA atasteSAmanantatvAt strIvedabhyo'nantaguNA bhavanti, 'napuMsagaveyagA anaMtaguNa'ttianantakAyikAnAM siddhebhyo'naMtaguNAnAmiha gnnnaaditi| _ 'eesisavvesimityAdi, 'eteSAM pUrvoktAnAM saMyatAdInAM caramAntAnAM caturdazAnAM dvArANAM tadgatabhedApekSayA'lpabahutvamuccArayitavyaM, tadyathA- eesi NaM bhaMte 1 saMjayANaM asaMjayANaM saMjayAsaMjayANaM nosaMjayanoasaMjayanosaMjAyasaMjayANaM kayera kayarehiMto appA vA bahuyA vA 4 goyamA ! savvatthovA saMjayA saMjayAsaMjayA asaMkhejaguNA nosaMjayanoasaMjayanosaMjayAsaMjayA anaMtaguNA asaMjayAanaMtaguNA' ityAdiprajJApanAnusAreNa vAcyaMyAvaccaramAdyalpabahutvaM, etadevAha"jAva savvatthovA jIvA acarime'tyAdi, anAcaramA abhavyAH caramAzca ye bhavyAzcarama bhavaM praapsynti-setsvntiityrthH| te cAcaramebhyo'nantaguNA-, yasmAdabhavyebhyaH siddhA anantaguNA bhanitAH, yAvantazca siddhAstAvanta eva caramAH, yasmAdyAvantaH siddhA atItAddhAyAM tAvanta eva setsvntynaagtaaddhaayaamiti|| zatakaM-6 uddezakaH-3 samAptaH -:zatakaM-6 uddezakaH-4 :vR.anantarodezake jIvo nirUpito'tha caturtho'zake'pi tameva bhaGgayantareNa nirUpayannAha mU. (286) jIve NaM bhaMte ! kAlAeseNaM kiM sapadese apadese ?, goyamA ! sapadese / neratie NaM bhaMte ! kAlAdeseNaM kiM sapadese apadese?, goyamA ! siya sapadese siya apadese, evaM jAva siddhe / jIvA NaM bhaMte ! kAlAdeseNaM kiM sapadesA apadesA?, goyamA ! niyamA sapadesA / nerajhyA NaM bhaMte ! kAlAdeseNaM kiM sapadesA apadesA?, goyamA! savvevi tAva hoA sapadesA 1 ahavA sapaesA ya apadese ya 2 ahavA sapadesA ya apadesAya 3, evaMjAva thniykmaaraa| puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM sapadesA apadesA?, goyamA! sapadesA vi apadesAvi evaM jAva vaNapphaikAiyA, sesA jahA neraiyA tahA jAva siddhaa| AhAragANaM jIvegediyavajo tiyabhaMgo, anAhAragANaM jIvegiMdiyavajjA chaTabhaMgA evaM bhAniyavvA-sapadesA vA 1 apaesA vA 2 ahagA sapadese ya appadese ya 3 ahavA sapadese ya apadesA ya 4 ahavA sapadesA ya apadese ya 5 ahavA sapadesA ya apadesA ya 6, siddhehiM tiyabhaMgo, bhavasiddhiyA abhavasiddhiyAjahA ohiyA, no bhavasiddhiyanoabhavasiddhiyA jIvasiddhehiM tiyabhaMgo, sannIhiM jIvAdio tiyabhaMgo, asannIhiM egiMdiyavajo tiyabhaMgo, neraiyadevamaNuehiM chanbhaMgo, nosanninoasannijIvamaNuyasiddhehiM tiya bhNgo| salesA jahA ohiyA, kaNhalessAnIlalessA kAulessA jahA AhArao navaraM jassa athieyAo, teulessAe jIvAdio tiyabhaMgo, navaraMpuDhavikAiesuAuvaNapphatIsu chanbhaMgA, Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-4 277 pamhalesasukkalessAejIvAdiohio tiyabhaMgo, alesIhiMjIvasiddhehiM tiyabhaMgomaNusse chabhaMgA, sammaddiSTihiM jIvAitiyabhaMgo, vigalidiesu chabbhaMgA, micchadidvihiM egidiyavajo tiyabhaMgo sammAmicchadihihiM chalbhaMgA, saMjaehiM jIvAio tiyabhaMgo, asaMjaehiM egidiyavajo tiyabhaMgo, saMjayAsaMjaehiM tiyabhaMgo jiivaadio| nosaMjayanoasaMjayanosaMjayAsaMjaya jIvasiddhehiM tiyabhaMgo, sakasAIhiM jIvAdio tiyabhaMgo, egidiesu abhaMgakaM, kohakasAIhiM jIvaegidiyavajo tiyabhaMgo, devehiM chabbhaMgA, mAnakasAImAyAkasAI jIvegiMdiyavaJjo tiybhNgo| neratiyadevehiM chabbhaMgA, lobhakasAIhiM jIvegiMdiyavajo tiyabhaMgo, neritaesu chanbhaMgA, akasAIjIvamaNuehiM siddhehiM tiyabhaMgo, ohiyanANe AbhinibohiyanANe suyanANe jIvAdio tiyabhaMgo vigalidiehiM chnbhNgaa| ohinANemaNakevalanANejIvAdiotiyabhaMgo, ohie annANematiannANe suyaannANe egidiyavajo tiyabhaMgo, vibhaMganANe jIvAdio tiybhNgo| ___ sajogI jahA ohiomanajogI vayajogI kAyajogI jIvAdiotiyabhaMgo navaraM kAyajogI egidiyA tesu abhNgkN| ajogI jahA alesA, sAgArovautte anAgArovauttejIvaegidiyavajo tiyabhaMgo saveyagA ya jahA sakasAI, ithiveyagapurisaveyaganapuMsagaveyagesu jIvAdio tiyabhaMgo, navaraM napuMsagavede egidiesu abhaMgayaM, aveyagA jahA aksaaii| sasarIrI jahA ohio, orAliyaveubviyasarIrANaM jIvaegidiyavajjo tiyabhaMgo, AhAragasarIre jIvamaNuesu chaTbhaMgA, teyagakammagANaM jahA ohiyA, asarIrehiM jIvasiddhehiM tiybhNgo| ___ AhArapaJjattIe sarIrapajjattIe iMdiyapajatIe ANApANupajattIe jIvaegiMdiyavajjo tiyabhaMgo, bhAsamanapajattIe jahA sannI, AhAraapajattIe jahA anAhAragA, sarIraapaJjattIe iMdiyaapajattI ANApANaapajjattIe jIvegiMdiyavajo tiyabhaMgo / neraiyadevamaNuehi chanbhaMgA, bhAsAmaNaapaJjattIe jIvAdio tiyabhaMgo, neraiyadevamaNuehiM chabmaMgA / / vR. 'jIve Na' mityAdi, 'kAlAeseNaMti kAlaprakAreNa kAlamAzrityetyarthaH 'sapaese'tti savibhAgaH 'niyamA sapaese'tti anAditvena jIvasyAnantasamayasthikatvAt sapradezatA, yo hyekasamayasthiti so'pradezaH dvayAdisamayasthitastu sapradezaH, iha cAnayA gAthayA bhAvanA kAryA // 1 // "jo jassa paDhamasamae vaTTati bhAvassa so u apdeso| annammi vaTTamANo kAlAeseNa sapaeso / " nArakastu yaH prathamasamayotpannaH so'pradezaH dvayAdisamayotpannaH punaH sapradezo'ta uktaM 'siyasappaese siya appaese' eSa tAvadekatvena jIvAdisiddhAvasAnaH SaDviMzatidaNDakaH kAlataH sapradezatvAdinA cintitaH, athAyameva tathaiva pRthaktvena cintyate-'savvevitAva hojja sapaesa'tti upapAtavirahakAle'saGkhyAtAnAM pUrvotpannAnAM bhAvAtsarve'pi sapradezA bhaveyuH, tathA pUrvotpanneSu madhye yadaiko'pyanyo nAraka utpadyate tadA tasya prathamasamayotpannatvenApradezatvAt zeSANAM ca For P Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 bhagavatIagasUtraM 6/-/4/286 dvayAdisamayotpannatvena sapradezatvAd ucyate-'sappaesA ya apaese ya'tti / evaM yadA bahava utpadyamAnA bhavanti te tadocyante 'sapaesA ya appaesA yatti, utpadyante caikadaikAdayo nArakAH, ydaah||1|| "ego va do va tinni va saMkhamasaMkhA va egasamaeNaM / uvavajantevaiyA uvvaTuMtAvi emeva // " 'puDhavikAiyA Na'mityAdi, ekendriyANAM pUrvotpannAnAmutpadyamAnAnAM ca bahUnAM sambhavAt 'sapaesAvi appaesAvI'tyucyate, sesAjahAneraie'tyAdi, yathA nArakA abhilApatrayeNoktAstathA zeSAdvIndriyAdayaH siddhAvasAnA vAcyAH, sarveSAmeSAM vihrsdbhaavaadekaadhutptteshceti| evmaahaarkaanaahaarkshbdvishessitaavetaavektvpRthktvdnnddkaavdhyeyau| ___ adhyayanakramazcAyam-'AhArae NaM bhaMte ! jIve kalAeseNaM kiM sapaese 2 ?,goyamA ! siya sappaese siya appaese'ityAdi svadhiyA vAcyAH, tatra yadA vigrahe kevalisamudghAtevA'nAhArako bhUtvA punarAhArakatvaM pratipadyate tadA tapathamasamaye'pradezo dvitIyAdiSu tu sapradeza ityata ucyate-siya sappaese siya appaese'tti, evamekatve sarveSvapi sAdibhAveSu, anAdibhAveSu tu niyamA sappaese'tti vAcyaM / pRthaktvadaNDake tvevamabhilApo dRzyaH-AhArayA NaM bhaMte! jIvA kAlAeseNaM kiM sappaesA appaesA?,goyamA! sappaesAvi appaesAvitti tatrabahUnAmAhArakatvenAvasthitAnAM bhAvAtsapradezatvaM tathA vahUnAM vigrahagateranantaraM prathamasamaye AhArakatvasambhavAdapradezatvamapyAhArakANAM labhyata iti sapradezA api apradezA apItyuktaM, evaM pRthivyAdayo'pyadhyeyAH, nArakAdayaH punarvikalpatrayeNa vAcyAH, tadyathA / ___ 'AhArayA NaM bhaMte ! neraiyA kiM sappaesA appaesA ?, goyamA! savve'pi tAva hoja sappaesA 1 ahavA sappaesA ya appaeseyara ahavA sappaesAya appaesAyeti 3, etadevAhaAhAragANaM jIvegiMdiyavajo tiyabhaMgo' jIvapadamekendriyapadapaJcakaM ca varjayitvA trikarUpo bhaGga:trikabhaGgo-bhaGgatrayaM vAcyamityarthaH, siddhapadaM tvihana vAcyaM, teSAmanAhArakatvAta, anAhArakadaNDakadvayamapyekmanusaraNIyaM, tatrAnAhArako vigrahagatyApannaH samudghAtagatakevalI ayogI siddho vA syAt, sacAnAhArakatvaprathamasamaye'pradezaH dvitIyAdiSutusapradezastena syAtsapradeza ityAdhucyate pRthaktvadaNDake vizeSamAha-'anAhAragA NamityAdi, jIvAnekendriyAMzca varjayantIti jIvaikendriyavarjA, tAn varjayitvetyarthaH,jIvapade ekendriyapadeca 'sapaesAya appaesA yetyevaMrUpa eka eva bhaGgako, vahUnAM vigrahagatyApannAnAM sapradezAnAmapradezAnAM ca lAbhAt, nArakAdInAM dvIndriyAdInAMcastokatarANAmutpAdaH, tatra caikadvayAdInAmanAhArakANAM bhAvAtSaDbhaGgikAsambhavaH, tatra dvau bahuvacanAntau anye tu catvAra ekavacanabahuvacanasaMyogAt, kevalaikavacanabhaGgakAviha na staH, pRthaktvasyAdhikRtatvAditi / 'siddhehiM tiyabhaMgo'tti sapradezapadasya vahuvacanAntasyaivasambhavAt, 'bhavasiddhI yaabhavasiddhI yajahA ohiya'tti, ayamarthaHaudhikadaNDakavadeSAM pratyekaM daNDakadvayaM, tatra ca bhavyo'bhavyo vA jIvo niyamAtsapradezaH, nArakAdistu sapradezo'pradezovA, bahavastujIvAH sapradezA eva, nArakAdyAstu Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -6, varga:-, uddezaka: :-4 279 tribhaGgavantaH, ekendriyAH punaH sapradezAzcApradezAzcetyekabhaGga eveti, siddhapadaM tu na vAcyaM, siddhAnAM bhavyAbhavyavizeSaNAnupapatteriti / tathA 'nobhavasiddhiyanoabhavasiddhiya'tti etadvizeSaNaM jIvAdidaNDakadvayamadhyeyaM, tatra cAbhilApaH- 'nobhavasiddhIeno abhavasiddhie NaM bhaMte! jIve sappaese appaese ?' ityAdi, evaM pRthaktvadaNDako'pi kevalamiha jIvapadaM siddhapadaM ceti dvayameva, nArakAdipadAnAM nobhavyanoabhavyavizeSaNasyAnupapatteriti, iha ca pRthaktvadaNDake pUrvoktaM bhaGgakatrayamanusarttavyamata evAha'jIvasiddhehiM tiyabhaMgo' tti / saciSu daNDako tayordvitIyadaNDake jIvAdipadeSu bhaGgatrayaM bhavatItyata Aha'sannIhi ' ityAdi, tatra saJjJino jIvAH kAlataH sapradezA bhavanti cirotpannAnapekSya utpAdavirahAnantaraM caikasyotpattau tatprAthamyo sapradezAzcApradezazceti syAt, bahUnAmutpattiprAthamye tu sapradezAzcApradezAzceti syAt, tadevaM bhaGgakatrayamiti, evaM sarvapadeSu, kevalametayordaNDakayorekendriyavikalendriyasiddhapadAni na vAcyAni teSu saJjJivizeSaNasyAsambhavAditi, 'asannIhiM' ityAdi, ayamarthaH asajJiSu asaJjJiviSaye dvitIyadaNDake pRthivyAdipadAni varjayitvA bhaGgakatrayaM prAgadarzitameva vAcyaM pRthivyAdipadeSu hi sapradezAzcApradezAzcetyeka eva, sadA bahUnAmutpattyA teSAmapradezavahutvasyApi sambhavAt, nairayikAdInAM ca vyantarAntAnAM saJjJinAmapyasaJjJitvamasaJjJibhya utpAdAdbhUtabhAvatayA'vaseyaM, tathA nairavikAdiSvasaJjJitvasya kAdAcitkatvainaikattvabahutvasambhavAtSaD bhaGgA bhavanti, te ca darzitA eva / etadevaha- 'neraiyadevamaNue' ityAdi, jyotiSkavaimAnikasiddhAstu na vAcyAsteSAmasaJjJitvasyAsambhavAt, tathA nosaJjJino asaJjJivizeSaNadaNDakayordvitIyadaNDake jIvamanujasiddhapadeSuktarUpaM bhaGgakatrayaM bhavati, teSu bahUnAmavasthitAnAM lAbhAdutpadyamAnAnAM caikAdInAM sambhavAditi, etayozca daNDakayorjIvamanujasiddhapadAnyeva bhavanti, nArakAdipadAnAM nosaJjInoasaJjJItivizeSaNasyAghaTanAditi, salezyadaNDakadvaye aughikadaNDakavajjIvanArakAdayo vAcyAH, salezyatAyAM jIvatvavadanAditvena vizeSAnutpAdakatvAt kevalaM siddhapadaM nAdhIyate siddhAnAmalezyatvAditi / kRSNalezyA nIlalezyAH kApotalezyAzca jIvanArakAdayaH pratyekaM daNDakadvayenAhArakajIvAdivadupayujya vAcyAH, kevalaM yasya jIvanArakAderetAH santi sa eva vAcyaH, etadevAha'kaNhalese' tyAdi, etAzca jyotiSkavaimAnikAnAM na bhavanti siddhAnAM tu sarvA na bhavantIti tejolezyAdvitIyadaNDake jIvAdipadeSu ta eva trayo bhaGgAH pRthivyabvanaspatiSu punaH SaD bhaGgAH yata eteSu tejolezyA ekAdayo devAH pUrvotpannA utpadyamAnAzca labhyanta iti sapradezAnAmapradezAnAM caikatvabahutvasambhava iti, etadevAha 'teulesAe' ityAdi, iha nArakatejovAyuvikalendriyasiddhapadAni navAcyAni tejolezyAyA abhAvAditi, padmalezyA zuklalezyayordvitIyadaNDake jIvAdiSu padeSu ta eva trayo bhaGgakAstadevAha 'pamhalese' tyAdi, iha ca paJcendriyatiryagmanuSyavaimAnikapadAnyeva bAcyAni, anyeSvanayorabhAvAditi, alezyadaNDakayorjIvamanuSyasiddhapadAnyevocyante, anyeSAmalezyatvasyAsambhavAt, tatra ca jIvasiddhayorbhaGgakatrayaM tadeva, manuSyeSu tu SaD bhaGgAH, alezyatAM Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 bhagavatIaGgasUtraM 6/-14/286 pratipannAnAM pratipadyamAnAnAM caikAdInAM manuSyANAM sambhavena sapradezatve'pradezatve caikatvabahutvasambhavAditi, idmevaah-'alesiihiN'ityaadi| samyagdRSTidaNDakayoH samyagdarzanapratipattiprathamasamaye'pradezatvaMdvitiyAdiSu tusapradezatvaM, tatra dvitIyadaNDake jIvAdipadeSutrayo bhaGgAHtathaiva, vikalendriyeSutuSaDyatasteSusAsAdanasamyagdRSTaya ekAdayaH pUrvotpannA utpadyamAnAzca labhyante'taH sapradezatvApradezatvayorekatvabahutvasambhava iti| etadevAha-'sammadiTThIhI'tyAdi, ihaikendriyapadAni vAcyAni, teSu samyagdarzanAbhAvAditi, 'micchaTThiIhiM'ityAdi, mithyASTidvitIyadaNDake jIvAdipadeSututrayo bhaGgAH-mithyAtvaM pratipannA bahavaH samyaktvabhraMzetapratipadyamAnAzcaikAdayaH sambhavantItikRtvA, ekendriyapadeSu punaH sapradezAzcApradezAzcetyeka eva, teSvavasthitAnAmutpadyamAnAnAM ca bahUnAmeva bhAvAditi, iha ca siddhAna vAcyAH, teSAM mithyAtvAbhAvAditi, samyagmithyASTibahutvadaNDake 'sammAmicchaTTiIhiM chadabhaMgA' ayamarthaH-samyagmithyATitvaM pratipannakAH pratipadyamAnAzcaikAdayo'pi labhyanta ityatasteSu SaD bhaGgA bhavantIti, iha caikendriyavikalendriyasiddhapadAni na vaacyaanysmbhvaaditi| _ 'saMjaehi'ityAdi, 'saMyateSu' saMyatazabdavizeSiteSu jIvAdipadeSu trikabhaGgaH, saMyama pratipannAnAM bahUnAM pratipadyamAnAnAM caikAdInAM bhAvAt, iha ca jIvapadamanuSyapade eva vAcye, anyatra saMyatatvAbhAvAditi, asaMyatadvitIyadaNDake-'asaMjaehI'tyAdi, ihAsaMyatatvaM pratipannAnAM bahUnAM saMyatatvAdipratipAtena tatpratipadyamAnAnAM caikAdInAM bhAvAdbhaGgakatrayaM, ekendriyANAM tu pUrvoktayuktyAsapradezAcApradezAzcaika eva bhaGgaH iti, iha siddhapadaM nAdhyeyamasambhavAditi / saMyatAsaMyatabahutvadaNDake 'saMjayAsaMjaehiM' ityAdi, iha dezaviratiM pratipannAnAMbahUnAM saMyamAdasaMyamAdvA nivRtya tAM pratipadyamAnAnAM caikAdInAM bhAvAdbhaGgakatrayasbhavaH, iha jIvapaJcendriyatiryagmanuSyapadAnyevAdhyeyAni, tadanyatra saMyatAsaMyatatvasyAbhAvAditi / / 'nosaMjae'tyAdau saiva bhAvanA, navaramiha jIvasiddhapade eva vAcye ataevoktaM jIvasiddhehi tiybhNgo'tti| 'sakasAIhiM jIvAiotiyabhaMgo'tti, ayamarthaH-sakaSAyANAM sadA'vasthitatvAtte sapradezA ityeko bhaGgaH, tathopazamazreNItaH pracyavamAnatve sakaSAyatvaM pratipadyamAnA ekAdayo labhyante tatazca sapradezAzcApradezazca tathA sapradezAzcApradezAzcetyaparabhaGgakadvayamiti, nArakAdiSu tupratItameva bhaGgakatrayam, 'egidiesuabhaMgaya'ti abhaGgaka-bhaGgakAnAmabhAvo'bhaGgaka sapradezAzcApradezAzcetyeka eva vikalpa ityarthaH, bahUnAmavasthitAnAmutpadyamAnAnAM ca teSu lAbhAditi, iha ca siddhapadaM nAdhyeyamakaSAyitvAt, evaM krodhAdidaNDakeSvapi, 'kohakasAIhiM jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo'tti, ayamarthaH-krodhakaSAyidvitIyadaNDake jIvapade pRthivyAdipadeSu ca sapradezAzcApradezAzcetyeka eva bhaGga zeSeSu trayaH, nanu sakaSAyijIvapadavatkathamiha bhaGgatrayaM na labhyate ?, ucyate, iha mAnamAyAlobhebhyo nivRttAH krodhaM pratipadyamAnA bahava evaM labhyante, pratyeka tadrAzInAmanantatvAta, natvekAdayo yathopazamazreNItaHpracyavamAnAH sakaSAyitvaM pratipattAra iti ___'devehiM chadabhaMga'tti devapadeSu trayodazasvapi SaD bhaGgAH, teSu krodhodayavatAmalpatvenaikatve bahutve ca sapradezApradezatvayoH sambhavAditi, mAnakaSAyimAyAkaSAyidvitIyadaNDake 'neraiyadevehi chabbhaMga'tti nArakANAM devAnAM ca madhye'lpA eva mAnamAyodayavanto bhavantIti pUrvoktanyAyAt Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-6, varga:-, uddezakaH -4 SaD bhaGgA bhavantIti, 'lohakasAIhiM jIvegeMdiyavajjo tiyabhaMgo' tti etasya krodhasUtravadbhAvanA, 'neraiehi chabbhaMga'tti nArakANAM lobhodayavatAmalpatvAtpUrvoktAH SaD bhaMgA bhavantIti, Aha ca"kohe mANe mAyA boddhavA suragaNehiM chabhaMgA / mANe mAyA lobhe neraiehiMpi chaTabhaMgA ||" 119 11 281 devA lobhapracurA narakAH krodhapracurA iti, akaSAyidvitIyadaNDake jIvamanuSyasiddhapadeSu bhaGgannayamanyeSAsambhavAt, etadevAha - 'akasAI' ityAdi / 'ohiyanANe AbhinibohiyaNANe suyanANe jIvAIo tiyabhaMgo' tti, audhikajJAnaMmatyAdibhiravizeSitaM tatra matizrutajJAnayozca vahutvadaNDake jIvAdipadeSu trayo bhaGgAH pUrvoktA bhavanti, tatrodhikajJAnamatizrutajJAninAM sadA'vasthitatvena sapradezAnAM bhAvAt, sapradezA ityekaH, tathA mithyAjJAnAnmatyAdijJAnamAtraM matyajJAnAnmatijJAnaM zrutAjJAnAcca zrutajJAnaM pratipadyamAnAnAmekAdInAM lAbhAtsapradezAzcApradezazca tathA sapradezAzca apradezAzceti dvAvityevaM trayamiti / 'vigalediehiM chabhaMga 'tti dvitricaturindriyeSu sAsAdanasamyaktvasambhavenAbhiniyodhikAdijJAninAmekAdInAM sambhavAtta eva SaD bhaGgAH, iha ca yathAyogaM pRthivyAdayaH siddhAzca na vAcyAH, asambhavAditi, evamavadhyAdiSvapi bhaGgatrayabhAvanA, kevalamavadhidaNDakayorekendriyavikalendriyAH siddhAzca na vAcyAH, manaH paryAyadaNDakayostu jIvA manuSyAzca vAcyAH, kevaladaNDakayostu jIvamanuSyasiddhA vAcyAH, ata eva vAcanAntare dRzyate 'vinneyaM jassa jaM asthi' tti / 'ohie annANe' ityAdi, sAmAnye'jJAne matyajJAnAdibhiravizeSite matvajJAne zrutAjJAne ca jIvAdiSu tribhaGgI bhavati ete hi sadA'vasthitatvAtsapradezA ityekaH, yadA tu tadanye jJAnaM vimucya matyajJAnAditayA pariNamanti tadaikAdisbhavena sapradezAzcApradezazcetyAdibhaGgadvayamityevaM bhaGgatrayamiti, pRthivyAdiSu tu sapradezAzcApradezAzcetyeka evetyata Aha- 'egiMdiyavajjo tiyabhaMgo' tti, iha ca traye'pi siddhA na vAcyAH, vibhaGge tu jIvAdiSu bhaGgatrayaM tadbhAvanA ca matyajJAnAdivat, kevalamihaikendriyavikalendriyAH siddhAzca na vAcyA iti, 'sajoI jahA ohio 'tti sayogI jIvAdidaNDakadvaye'pi tathA vAcyo yathaughiko jIvAdiH, - sa caivam-sayogI jIvo niyamAtsapradezo nArakAdistu sapradezo'pradezo thA, vahavastu jIvAH sapradezA eva, nArakAdyAstu tribhaGgavantaH, ekendriyAH punastRtIyabhaGgA iti iha siddhapadaM nAdhyeyaM, 'maNajoI' ityAdi, manoyogino yogatrayavantaH saJjJina ityarthaH, vAgyogina ekendriyavarjA, kAyayoginastu sarve'pyekendriyAdayaH, eteSu ca jIvAdiSu trividho bhaGgaH, tadbhAvanAca manoyogyAdInAmavasthitatve prathamaH, amanoyogitvAdityAgAcca manoyogitvAdyutpAdenApradezatvAbhe'nyadUbhaGgakadvayamiti navaraM kAyayogino ye ekendriyAsteSvabhaGkakaM, sapradezA apradezAzcetyeka eva bhaGgaka ityarthaH, eteSu ca yoga trayadaNDakeSu jIvAdipadAni yathAsambhavamadhyeyAni siddhapadaM ca na vAcyamiti 'ajogI jahA alesa' tti daNDakadvaye'pyalezyasamavaktavyatvAtteSAM tato dvitIyadaNDake yogiSu jIvasiddhapadayorbhaGgakatrayaM manuSyeSuca SaDbhaGgIti / / 'sAgAre' tyAdi sAkAropayukteSvanAkAropayukteSu ca nArakAdiSu trayo bhaGgAH, jIvapade pRthivyAdipadeSu ca sapradezAsthApradezAzcetyeka eva, tatra cAnyataropayogAdanyataramagamane prathametarasamayeSvapradezatvasapredazatve bhAvanIye, siddhAnAM Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/4/286 tvekasamayopayogitve'pi sAkArasyetarasya copayogasyAsakRyAptayA sapradezatvaM sakRyAptayA cApradezatvamavaseyam, evaMcAsakRdavAptasAkAropayogAnbahUnAzritya sapradezA ityeko bhaGgaH, tAneva sakRdavAptasAkAropayogaMcaikamAzritya dvitIyaH, tathAtAnevasakRdavAptasAkAropayogAMzca bahUnadhikRtya tRtIyaH, anAkAropayogetvasakRprAptAnAkAropayogAnAzrityaprathamaH,tAnevasakRAptAnAkAropayogaM caikamAzritya dvitIyaH, ubhayeSAmapyanekatve tRtIya iti / 'saveyagA jahA sakAsAitti savedAnAmapi jIvAdipadeSu bhaGgakatrayabhAvAt, ekendriyeSu caikabhaGgasadbhAvAt, iha ca vedapratipannAnbahUnuzrenibhraMze ca vedaM pratipadyamAnakAdInapekSya bhaGgakatrayaM bhAvanIyam, 'itthIveyage'tyAdi, iha vedAvedAntarasaGkrAntau prathame samaye'pradezatvamitareSu ca sapradezatvamavagamya bhaGgakatrayaM pUrvavadyojyaM napuMsakavedadaNDakayostvekendriyeSveko bhaGgaH sapradezAzcApradezAzcetyevaMrUpaHprAguktayuktereveti, strIdaNDakapuruSadaNDakeSudevapaJcendriyatiryagmanuSyapadAnyeva, napuMsakadaNDakayostu devavarjAni vAcyani, siddhapadaMca sarveSvapi na vAcyamiti / "aveyagA jahA akasAitti jIvamanuSyasiddhapadeSu bhaGgakatrayamakaSAyivadvAcyamityarthaH 'sasarIrI jahA ohio'tti audhikadaNDakavatsazarIridaNDakayorjIvapade sapradezataiva vAcyA'nAditvAtsazarIratvasya, nArakAdiSu tubahutve bhaGgakatrayamekendriyeSu tRtIyabhaGga iti / 'orAliyaveuvviyasarIrANaMjIvegiMdiyavaJjo tiyabhaMgo'tti audArikAdizarIrisattveSu jIvapade ekendriyapadeSu ca bahutve tRtIyabhaGga eva, bahUnAM pratipannAnAM pratipadyamAnAnAM cAnukSaNaM lAbhAt, zeSeSu bhaGgakatrayaM, bahUnAM teSu pratipannAnAM tathaudArikavaikriyatyAgenaudArikaM vaikriyaM ca pratipadyamAnAnAmekAdInAM lAbhAt, ihaudArikadaNDakayonarikA devAzca na vAcyAH, vaikriyadaNDakayostu pRthivyaptejovanaspativikalendriyA na vAcyAH, yazca vaikriyadaNDake ekendriyapade tRtIyabhaGgo'bhidhIyate sa vAyUnAmasaGkhyAtAnAMpratisamayaM vaikriyakaraNamAzritya, tathA yadyapi paJcendriyatiryaJco manuSyAzca vaikriyalabdhimanto'lpetathA'pi bhaGgakatrayavacanasAmarthyAbahUnAM vaikriyAvasthAnasambhavaH, tathaikAdInAM tatpratipadyamAnatA caavseyaa| 'AhArage' tyAdi, AhArakazarIre jIvamanuSyayoH SaDbhaGgakAH pUrvoktA eva, AhArakazarIriNAmalpatvAt, zeSajIvAnAMtu tanna saMbhavatIti, 'teyage'tyAdi, taijasakArmaNazarIre samAzritya jIvAdayastathA vAcyA yathaughikAsta eva, tatraca jIvAH sapradezA eva vAcyAH, anAditvAttaijasAdisaMyogasya, nArakAdayastutribhaGgAH, ekendriyAstu tRtIyAbhaGgAH, eteSuca sazarIrAdidaNDakeSu siddhapadaM nAdhyeyamiti, 'asarIre'tyAdi azarIreSu jIvAdiSu sapradezatAditvena vaktavyeSu jIvasiddhapadayoH pUrvoktA tribhaGgI vAcyA, anytraashriirtvsyaabhaavaaditi| ____ 'AhArapajjattIe' ityAdi, iha ca jIvapade pRthivyAdipadeSu ca bahUnAmAhAradiparyAptIH pratipannanAM tadaparyAptityAgenAhAraparyAptyAdibhiH paryAptibhAvaM gacchatAM ca bahUnAmeva bhAvAtsapradezAzcApradezAzcetyeka eva bhaGgaH, zeSeSu tu trayo bhaGgA iti, bhAsAmaNe'tyAdi, iha bhASAmanasoH paryAptirbhASAmanaHparyApti, bhASAmanaHparyAptayostubahuzrutAbhimatena kenApi kAraNenaikatvaM vivakSitaM, tatazcatayA paryAptakA yathA sajjJinastathA sapradezAditayA vAcyAH, sarvapadeSu bhaGgakatra-yamityarthaH, paJcendriyapadAnyeva ceha vAcyAni, paryAptInAM cedaM svarUpamAhuH-yena karaNena bhuktamAhAraM khalaM rasaM Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-4 283 ca kartuM samartho bhavati tasya karaNasya niSpattirAhArapaptiH , karaNaM zaktiriti paryAyau, tathA zarIraparyAptinAma yena karaNenaudArikavaikriyahArakANAM zarIrANAM yogyAni dravyAni gRhItvaudArikAdibhAvena pariNamayati tasya karaNasya nirvRtti zarIraparyAptiriti, tathA yena karaNenaikAdInAmindriyANAM prAyogyAni dravyAni gRhItvA''tmIyAn viSayAn jJAtuM samartho bhavati tasya karaNasya nirvRttirindriyaparyAptiH, tathA yena karaNenAnaprANaprAyogyAnidravyANyavalambyAnaprANatayA niHsraSTuM samartho bhavatitasya karaNasya nirvRttirAnaprANaparyAptiriti, tathA yena karaNena satyAdibhASAprAyogyAni dravyANyavalambyAvalambya caturvidhayA bhASayA pariNamya bhASAnisarjanasamartho bhavati tasya karaNasya niSpatti SAparyAptiH, tathA yena karaNena caturvidhamanoyogyAni dravyAni gRhItvA mananasamartho bhavati tasya karaNasya nisspttirmnHpryaaptiriti| 'AhAraappajjattIe'ityAdi, iha jIvapade pRthivyAdipadeSu ca sapradezAzcApradezAzcetyeka eva bhaGgako'navarataM vigrahagatimatAmAhArAparyAptimatAMbahUnAMlAbhAta, zeSeSu ca SaDbhaGgAH pUrvoktA evAhAraparyAptimatAmalpatvAt, 'sarIraapajjattIe'ityAdi, ihajIveSvekendriyeSucaivaeva bhaGgo'nyatra tu trayaM, zarIrAdyaparyAptakAnAM kAlataH sapradezAnAM sadaiva lAbhAt apradezAnAM ca kadAcidekAdInAM ca lAbhAt, nArakadevamanuSyeSu ca SaDeveti / 'bhAse'tyAdi, bhASAmanaHparyAptayA'paryAptakAste yeSAM jAtito bhASAmanoyogyatve sati tadasiddhiH, te ca paJcendriyA eva, yadi punarbhASAmanaso'bhAvamAtreNa tadaparyAptakA abhaviSyaMstadaikendriyA apite'bhaviSyaMstatazca jIvapade tRtIya eva bhaGgaH syAt, ucyate ca jIvAio tiyabhaMgo tti, tatrajIveSu paJcendriyatiryakSuca bahUnAM tadaparyApti pratinnAnAM pratipadyamAnAnAM caikAdInAM lAbhAt pUrvoktameva bhaGgatrayaM, 'neradayadevamaNuesu chabmaMga'tti nairayikAdiSu mano'paryAptikAnAmalpataratvena sapradezAnAmekAdInAMlAbhAtta evaSaDbhaGgAH, eSucaparyAptyaparyAptidaNDakeSusiddhapadaM nAdhyeyamasambhavAditi pUrvoktadvArANAM saGgrahagAthA-- mU. (287) sapadesA AhAragabhaviyasannilessA diTThI sNjyksaae| nANe joguvaoge vede yasarIrapajjattI / / vR. 'sapaese'tyAdi, sapaesa'tti kAlatojIvAH sapradezAH itare caikatvabahutvAbhyAmuktAH, 'AhAragatti AhArakA anAhArakAzca tathaiva, bhaviya'ttibhavyA abhavyA ubhayaniSedhAzca tathaiva, 'sannitti sajJino'sajjJino dvayaniSedhavantazca tathaiva, 'lesa'tti salezyAH kRSNAdilezyAH alezyAzca tathaiva, dihitti dRSTi samyagadRSTayAdikA 3 tadvantastathaiva "saMjaya tti saMyatA asaMyatA mizrAyaniSedhinazca tthaiv,| -'kasAya'tti kaSAyiNaH krodhAdimantaH 4 akaSAyAzca tathaiva, 'nANe'tti jJAninaH AbhinibodhikAdijJAninaH 5 ajJAnino matyajJAnAdimantazca 3 tathaiva, 'joga'tti sayogAH, manaAdiyoginaH ayoginazca tathaiva, 'uvaoge'tti sAkAranAkAropayogAstathaiva, 'veda'tti savedAH strIvedAdimantaH3avedAzcatathaiva, sasarIra ttisazarIrAaudArikAdimantaH 5azarIrAzcatathaiva, pajjatti'tti AhArAdiparyAptimantaH 5 tadaparyAptakAzca 5 tathaivoktA iti / / jIvAdhikArAdevAha - Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhagavatIaGgasUtraM 6/-14288 mU. (288) jIvA NaM bhaMte ! kiM paJcakkhANI apaccarakhANI paJcakkhANApaccakhANI ?, goyamA! jIvA paJcakkhANIvi apacakkhANIvi paJcakkhANApaccakkhANIvi / savvajIvANaM evaM pucchA, goyamA ! neraiyA apaJcakkhANI jAva cauridiyA, sesA do paDiseheyavvA, paMceMdiyatirikkhajoniyA no paJcakkhANI apaccakkhANIvi paccakhANApaJcakkhANIvi, maNussA tinnivi, sesA jahA neratiyA // jIvANaM bhaMte ! kiM paccakkhANaM jANaMti apaccakkhANaM jANaMti paJcakkhANApaccakkhANaM jANaMti?, goyamA! je paMceMdiyA te tinnivi jANaMti avasesA paJcakkhANaM na jANaMti 3 / jIvANaM bhaMte ! kiM paJcakkhANaM kuvvaMti apaJcakkhANaM kuvvaMti paJcakhANApaccakkhANaM kuvvaMti?, jahA ohiyA tahA kuvvnnaa|| jIvANaMbhaMte! kiMpaJcarakhANanivvattiyAuyAapaJcakkhANani0 paccakkhANApaccarakhANani0 goyamA ! jIvA ya mAniyA ya paccakkhANanivvattiyAuyA tinnivi, avasesA apnyckkhaannnivvttiyaauyaa| vR. 'jIvA Na mityAdi, 'paJcakkhAni tti sarvaviratAH 'apaccakkhAni tti aviratAH 'paccakkhANApaccakkhAni tti dezaviratA iti 'sesA do paDiseheyavvA' pratyAkhyAnadezapratyAkhyAne pratiSedhanIye, aviratatvAnnArakAdInAmiti / / pratyAkhyAnaM ca tajjJAne sati syAditi jJAnasUtraM, tatra ca 'je paMciMdiyA te tinnivitti nArakAdayo daNDakoktAH paJcendriyAH pratyAkhyAnAditrayaM na jAnantyamanaskatvAditi / kRtaMca pratyAkhyAnaM bhavatIti tatkaraNasUtraM, pratyAkhyAnamAyurvandhaheturapi bhavatItyAyuHsUtraM, tatraca 'jIvA yetyAdi, jIvapade jIvAH pratyAkhyAnAditrayanibaddhAyuSkA vAcyAH, vaimAnikapade ca vaimAnikAapyevaM, pratyAkhyAnAditrayavatAM teSUtpAdAt, 'avasesa'ttinArakAdayo'pratyAkhyAnanivRttAyuSo, yatasteSu tatvenAviratA evotpadyanta iti / mU. (289) paJcakkhANaM 1 jANai 2 kuvati 3 tinneva AunivvattI 4 / sapadesusaMmi ya emae daMDagA curo|| mU. (290) sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti| vR. uktArthaHsaGgrahagAthA-'paJcakkhANa'mityAdi, pratyAkhyAnamityetadarthaH eko daNDakaH, evamanye tryH| zatakaM-6 uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-6 uddezakaH-5:vR.anantaroddezake sapradezA jIvA uktAH, atha sapradezameva tamaskAyAdikaM pratipAdayituM paJcamoddezakamAha mU. (291) kimiyaM bhaMte ! tamukkAetti pavuccai kiM puDhavI tamukkAetti pacati AU tamukkAetti pavuccati? goyamA! no puDhavI tamukkAetti pavuccati AU tamukkAetti pavuccati / se keNatuNaM0?, goyamA! puDhavikAeNaM atthegatie subhe desaMpakAseti atthegaie desaMno pakAsei, Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 6, varga:-, uddezakaH-5 se tegaTTeNaM0 / tamukkAe NaM bhaMte! kahiM samuTThie kahiM saMniTThie ?, goyamA ! jaMbuddIvassa 2 bahiyA tiriyamasaMkhece dIvasamudde vIIvatittA aruNavarassa dIvassa bAhirillAo vetiyantAo aruNogaM samuhaM bAvAlIsaM joyaNasahassAni ogAhittA uvarillAo jalaMtAo ekapadesiyAe seDhIe itya tamukkAe samuTTie, sattarasa ekkavIse joyaNasae uDDuM umpaittA tao pacchA tiriyaM pavittharamANe sohammIsANasaNakumAramAhiMde cattArivi kappe AvarittANaM uDUMpi ya NaM jAva baMbhaloge kappe riTThavimANapatthaDa saMpatte ettha NaM tamukkAe NaM saMniTThie / tamukkAe NaM bhaMte! kiMsiMThie pannatte ?, goyamA ! ahe mallagamUlasaMThie uppiM kukkaDagapaMjaragasaMTie pannatte // tamukkAe NaM bhaMte! kevattiyaM vikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM pannatte ?, goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA- saMkhejavitthaDe ya asaMkhejjavitthaDe ya, tattha NaM je se saMkhejjavitthaDe seNaM saMkhejAI joyaNasahassAiM vikkhaMbheNaM asaMkhejjAiM jovaNasahassAiM parikkheveNaM pa0, tattha paMje se asaMkhijjavitthaDe se NaM asaMkhejjAI jovaNasahassAiM vikkhaMbheNaM asaMkhejAI joyaNasahassAiM parikkheveNaM pnnttaaii| 285 tamukkAe NaM bhaMte ! kemahAlae pa0 ?, goyamA ! ayaM NaM jaMbuddIve 2 savvadIvasamudhaNaM savvavyaMtarAe jAva parikkheveNaM pannate / deveNaM mahI jAva mahAnubhAve iNAmeva 2 tikaTTu kevalakappaM jaMbuddIcaM 2 tihiM accharAnivAehiM tisattakhutto anupariyadvittANaM havvamAgacchijA se NaM deve tAe ukiTTAe turiyAe jAva devagaIe bIIvayamANe 2 jAva ekAhaM vA duyAhaM tA tiyAhaM vA ukkoseNaM chammAse vItIvaejjA atthegatiyaM tamukAcaM vItIvaejjA atthegatiyaM no tamukAvaM vItIvaejA, tamahAlae NaM goyamA ! tamukkAe pannatte / asthi bhaMte! tamukAe gehAti vA gehAvaNAti vA?, no tiNaTTe samaTTe, atthi NaM bhaMte!, tamukAe gAmAta vA jAva saMnivesAti vA?, no tiNaTTe smtttte| atthi NaM bhaMte! tamukkAe orAlA balAhayA saMseyaMti saMmucchaMti saMvAsaMti vA ?, haMtA asthi, taM bhaMte! kiM devo pakareti asuro pakareti nAgo pakareti ?, goyamA ! devovi pakareti asurovi pakareti nAgovi pakareti atthi NaM bhaMte! tamukAe bAdare dhaniyasa he bAyare vijjue?, haMtA asthi, taM bhaMte! kiM devo pakareti ? 3, tinnivi pakareti atthi NaM bhaMte! tamukAe vAcare puDhavikAe cAdare aganikAe ?, no tiTTe samaTTe nannattha viggahagatisamAvannaeNaM / adhi NaM bhaMte ! tamukAe caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArArUvA ?, no tiNaTTe samaTTe, paliyassato puna atthi / asthi NaM bhaMte! tamukAe caMdA bhAti vA sUrA bhAti vA?, no tiNaTTe samaTTe, kAdUsaniyA puNa sA / tamukAeNaM bhaMte! kerisae vanneNaM pannatte ?, gIyamA ! kAle kAlAvabhAse gaMbhIralomaharisajaNaNe bhIme uttAsaNae paramakiNhe vanneNaM pannatte, devevi NaM atthegatie jeNaM tappaDhamayAe pAsittA khubhAejA ahe NaM abhisamAgacchejjA tao pacchA sIhaM 2 turiyaM 2 khippAmeva vItIvaejA tamukAyassa NaM bhaMte ! kati nAmadhejA pannattA ?, goyamA ! terasa nAmadhejjA pannattA, taMjA-tameti vA tamukAeti vA aMdhakArei vA mahAMdhakArei vA logaMdhakArei vA logatamissei Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/5/291 vAdevaMdhakAreti vA devatamisseti vA devAraneti vA devavUheti vA devaphaliheti vAdevapaDikkhometi vA aruNodaeti vA samudde / tamukAe NaM bhaMte ! kiM puDhavIpariNAme AupariNAme jIvapariNAme poggalapariNAme ?, goyamA! no puDhavipariNAma AupariNAmevijIvapariNAmevi poggalapariNAmevi / tamukAe NaM bhaMte! savve pANA bhUyA jIvA sattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavannapuvvA ?, haMtA go0! asatiM aduvA anaMtakhutto no cevaNaM bAdarapuDhavikAiyattAe bAdaraaganikAiyattAe vA vR. 'kimiya'mityAdi, 'tamukkAe'tti tamasAM-tamizrapudgalAnAM kAyo-rAzistamaskAyaH saca niyata eveha skandhaH kazcidvivakSitaH, sacatAddazaH pRthvIrajaHskandhovA syAdudakarajaHskandho vA na tvanyastadanyasyAtAddazatvAditi pRthivyaviSayasandehAdAha-'kiM puDhavI'tyAdi, vyaktaM, 'puDhavikAe Na'mityAdi, pRthivIkAyo'styekakaH kazcicchumo-bhAsvaraH, yaH kiMvidhaH? ityAhadezaM vivakSitakSetrasya prakAzayati bhAsvaratvAnmaNyAdivat, tathA'styekakaH pRthavIkAyo dezapRthivIkAyAntaraM prakAzyamapi na prakAzayatyabhAsvaratvAdandhopalavat, naivaM punarapkAyastasya sarvasyApyaprakAzakatvAt, tatazca tamaskAyasya srvthaivaaprkaashktvaadpkaayprinnaamtaiv| __ 'egapaesiyAe ti eka eva ca na dvayAdava uttarAdharyaM prati pradezo yasyAM sA tathA tayA, samamittitayetyarthaH,naca vAcyamekapradezapramANayeti, asaGkhyAtapradezAvagAhasvabhAvatvena jIvAnAM tasyAM jIvAvagAhAbhAvaprasaGgAt, tamaskAyasya ca stibukAkArApkAyikajIvAtmakatvAt bAhalyamAna-syacapratipAdayiSyamANatvAditi, 'itthaNaM ti prajJApakAlekhyalikhitasyAruNodasamudrAderadhikaraNa-topadarzanArthaHmuktatvAt, 'ahe' ityAdi, adhaH-adhastAnmallakamUlasaMsthitaH-zarAvabujasaMsthAnaH, samajalAntasyopari saptadaza yojanazatAnyekaviMzatyadhikAni yAvadvalayasaMsthAnatvAt ____ "kevaiyaM vikkhaMbheNaM ti vistAreNa kvacid 'AyAmavikhaMbheNaM'ti dRzyate, tatra cAyAmauccatvamiti / 'saMkhejavitthaDe'ityAdi, saGkhyAtayojanavistRtaH,AditaArabhyordhvaM saGghayeyayojanAni yAvattato'saGkhyAtayojanavistRta upari tasya vistAragAmitvenoktatvAt, 'asaMkhejjAI joyaNasahassAiM parikkhevaNaM'ti saGkhyAtayojanavistRtatve'pi tamaskAyasyAsaGkhyAtatamadvIpararikSepatovRhattaratvAtparikSepasyAsaGkhyAtayojanasahapramANatvam, AntaravahiparikSepavibhAgastunoktaH, ubhayasyApyasaGghayAtatayA tulytvaaditi| 'deve Na'mityAdi, atha kiMparyantamidaM devasya mahaddharyAdikaM vizeSaNam ? ityAha-'jAva iNAmeve'tyAdi, ihayAvacchabda edamparthiH, yato devasya mahaddharyAdivizeSaNAni gamanasAmarthyaprakarSapratipAdanAbhiprAyeNaiva pratipAditAni 'iNAmevattikaDe' idaMgamanamevam-atizIghratvAvedakacappuTikArUpahastavyApAropadarzanaparam,anusvArAzravaNaMcaprAkRtatvAt dvivacanaMca zIghratvAtizayopadarzanaparamiti-upadarzanArthaH kRtvA vidhAyeti, kevalakappaM tikevalajJAnakalpaMparipUrNamityarthaH, vRddhavyAkhyAtu-kevalaH-saMpUrNa kalpata iti kalpaH-svakAryakaraNasamartho vasturUpa itiyAvat, kevalazcAsau kalpazceti kevlklpstN| "tihiM accharAnivAehiti tisRbhizcappuTikAbhirityarthaH 'tisattakhuttotti triguNAH sapta trisapta trisaptavArAMstrisaptakRtva ekaviMzativArAnityarthaH 'havvaM'tizIghram 'atthegaiya'mityAdi, Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -6, varga:-, uddezakaH-5 287 saGkhyAtayojanamAnaM vyativrajeditaraM tu neti / 'orAlA balAhaya'tti mahAnto meghAH 'saMseyaMti' tti saMsvidyante tajjanakapudgalasnehasampatyA saMmUrcchanti tatpudgalamIlanAttadAkAratayotpatteH / 'taM bhaMte 'ti tat saMsvedanaM saMmUrcchanaM varSaNaM ca / 'bAyare vijjuyAre' tti, iha na bAdaratejaskAyikA mantavyAH, ihaiva teSAM niSetsyamANatvAt, kintu devaprabhAvajanitA bhAsvarAH pudgalAsta iti, 'nannattha viggahagaIsamAvanneNaM' ti na iti yo'yaM niSedho bAdarapRthivI tejasoH so'nyatra vigrahagatisamApannAnavigrahatyaiva bAdare te bhavataH, pRthivI hi bAdarA ratnaprabhAdyAsvaSTAsu pRthivISu girivamAneSu, tejastu manujakSetra eveti, tRtIyA ceha paJcamyarthe prAkRtatvAditi, 'paliyassao puNa atthi' tti paripArzvataH punaH santi tamaskAyasya candrAdaya ityarthaH, 'kAdUsaniyA puNa sA' iti nanu tpArzvatazcandrAdInAM sadbhAvAttatpramA'pi tatrAsti satyaM, kevalaM kam - AtmAnaM dUSayati tamaskAyapariNAmena pariNamanAt kadUSaNA saiva kadUSanikA, dIrghatA ca prAkRtatvAt, ataH satyapyasAvasatIti, 'kAle 'tti kRSNa - 'kAlAvabhAse 'tti kAlo'pi kazcit kuto'pi kAlo nAvabhAsata ityata Aha- kAlAvabhAsaH kAladIptirvA 'gaMbhIralobhaharisajaNaNe' tti gambhIra cAsau bhISaNatvAdromaharSajananazceti gambhIraromaharSajananaH, romaharSajanakatve hetumAha 'bhIme 'tti bhISmaH 'uttAsaNae 'tti utkampahetuH, nigamayannAha - 'parame 'tyAdi, yata evamata evAha- 'deveviNa 'mityAdi, 'tappaDhamayAe' tti darzanaprathamatAyAM 'khubhAeja' tti 'skabhnIyAt' kSubhyed, 'aheNa 'mityAdi atha' enaM' tamaskAyam 'abhisamAgacchet' pravizettato bhayAt 'sIhaM' ti kAyayaterativegena 'turiyaM turiyaM' ti manogaterativegAt, kimuktaM bhavati ? kSiprameva, 'vIivaeja' tti vyativrajediti // 'tameti ve' tyAdi, tamaH andhakArarUpatvAt ityetat 'vA' vikalpArthaH, tamaskAya iti vA'ndhakArarAzirUpatvAt, andhakAramiti vA tamorUpatvAt, mahAndhakAramiti vA mahAtamorUpatvAt, lokAndhakAramiti vA lokamadhye tathAvidhasyAnyasyAndhakArasyAbhAvAt, evaM lokatamizramiti vA, devAndhakAramiti vA devAnAmapi tatrodyatAbhAvenAndhakArAtmakatvAt, evaM devatamizramiti vA, devAraNyamita vA, balavaddevabhayAnnazyatAM devAnAM tathAvidhAraNyamiva zaraNabhUtatvAt, devavyUha iti vA devAnAM durbhedatvAdvayUha iva-cakrAdivyUha iva devavyUhaH, devaparigha iti vA devAnAM bhayotpAdakatvena gamanavighAtahetutvAt, devapratikSoma iti vA tatkSobhahetutvAt, aruNodaka iti vA samudra:, aruNodakasamudrajalavikAratvAditi / pUrvaM pRthivyAdestamaskAyazabdavAcyatA pRSTA atha pRthivyapkAyaparyAyatAM pRthivyapakAyau ca jIvapudgalarUpAviti tatparyAyatAM ca praznayannAha - 'tamukkAeNa'- mityAdi, bAdaravAyuvanaspatayasAzca tatrotpadyante'pUkAye tadutpattisambhavAnna tvitare'svasthAnatvAt, ata uktaM 'no neva 'mityAdi / tamaskAyasAdRzyAtkRSNarAjiprakaraNam mU. (292) kati NaM bhaMte! kaNharAIo pannatAo ?, goyamA aTTha kaNharAIo pnnttaao| kahi NaM bhaMte! eyAo aTTa kaNharAIo pannattAo ?, goyamA ! uppiM saNakumAramAhiMdANaM Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 6/-/5/292 kappANaM hiMdUM baMbhaloe kappe riTTe vimANe patthaDe, ettha NaM akkhADagasamacauraMsasaMTANasaMThiyAo aTTha kaNharAtIo pannattAo, taMjahA- puracchimeNaM do paJcatthimeNaM do dAhiNeNaM do uttareNaM do, puracchimabdhaMtarA kaNharAI dAhiNaM bAhiraM kaNharAtiM puTTA dAhiNavdhaMtarA kaNharAtI paJcatthimavAhiraM kaNharAI puTThA paccatthimabhaMtarA kaNharAI uttaravAhiraM kaNharAtiM puTThA uttaramabbhaMtarA kaNharAtI puracchimabAhiraM kaNharAtiM puTThA, do puracchimapaJccatthimAo bAhirAo kaNharAtIo chalaMsAo do uttaradAhiNavAhirAo kaNharAtIo taMsAo do puracchimapacatthimAo abhiMtarAo kaNharAtIo cauraMsAo do uttaradAhiNAo ababhiMtarAo kaNharAtIo cauraMsAo / mU. (293) 288 'puvvAvarA chalaMsA taMsA puNa dAhiNuttarA bajjhA / avmaMtara cauraMsA savvAvi ya kaNharAtIo / / ' mU. (294) kaNharAIo NaM bhaMte! kevatiyaM AyAmeNaM kevatiyaM vikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM pannattA ?, goyamA ! asaMkhejjAiM joyaNasaharasAI AyAmeNaM asaMkhejjAiM joyaNasahassAI vikkhabheNaM asaMkhejAI joyaNasahassAiM parikkheveNaM pnnttaao| kaNharAtIo NaM bhaMte! kemahAliyAo pannattA ?, goyamA ! ayannaM jaMbuddIve 2 jAva addhamAsaM vItIvaenA atthegatiyaM kaNharAtI vItIvajA atthegaiyaM kaNharAtIM no vItIvaejjA, emahAliyAo NaM goyamA ! kaNharAtIo pannattAo / asthi bhaMte! kaNharAtIsu gehAti vA gehAvaNAti vA?, no tiNaTTe samaTTe / atthi NaM bhaMte kaNharAtIsu gAmAta vA0 ?, no tiNaTTe samaTTe / atthi NaM bhaMte ! kaNha0 orAlA balAhayA saMmucchaMti 3 ?, haMtA atthi, taM bhaMte! kiM devo pa0 31, go0 devo pakareti no asuro no nAgo y| atthi NaM bhaMte! kaNharAIsu vAdare dhaniyasaDhe jahA orAlA tahA / atthi NaM bhaMte! kaNharAIe bAdare AukAe bAdare aganikAe bAyare vaNapphaikAe ?, no tiNaTTe samaTTe, nannattha viggahagatisamAvannaeNaM / atthi NaM0 caMdimasUriya 450 ?, no tiNa0 atthi NaM kaNha0 caMdAbhAti vA 2 ?, no tiNaTTe samaTTe / kaNharAtIo NaM bhaMte ? kerisiyAo vantreNaM pannattAo ?, goyamA ! kAlAo jAva khippAmeva vItIvaejjA / kaNharAtIoNaM bhaMte! kati nAmadhejjA pannattA ? goyamA! aTTa nAmadhejjA pannattA, , taMjahAkaNharAtitti vA meharAtIti vA madhAiti vA mAdhavatIti vA vAyaphaliheti vA vAyapa- likkhobhei vA devaphalihei vA devapalikkhabheti vA / kaNharAtIo NaM bhaMte! kiM puDhavipariNAmAo AupariNAmAo jIvapariNAmAo puggala pariNAmAo ?, goyamA ! puDhavIpariNAmAo no AupariNAmAo jIvapariNAmAo vi puggalapariNAmAovi / kaNharAtIsu NaM bhaMte! savve pANA bhUyA jIvA sattA uvayannapuvvA ?, haMtA goyamA ! asaI aduvA anaMtakhutto no ceva NaM bAdara AukAiyattAe bAdara aganikAiyattAe vA bAdaravaNaphatikAiyattAe vA / vR. 'kaNharAIo' tti kRSNavarNapudgalarekhAH 'havvaM' ti samaM kileti vRttikAraH prAha 'akkhADage' tyAdi, iha AkhATaka:- prekSAsthAne AsanavizeSalakSaNastatsaM sthitAH, 'no asuro' ityAdi, asuranAgakumArANAM tatra gamanAsambhavAditi / Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-6, varga:-, uddezakaH-5 'kaNharAIti va 'tti pUrvavat, megharAjIti vA kAlamegharekhAtulyatvAt, magheti vA tamizratayA SaSThanArakapRthavItulyatvAt, mAghavatIti vA tamizratayaiva saptamanarakapRthivItulyatvAt, 'vAyaphaliheiva' tti vAto'tra vAtyA tadvadvAtamizratvAt parighazca durlaGghayatvAt sA vAtaparighaH / 'vAyaparikkhobhei va 'tti vAto'trApi vAtyA tadvadvAtamizratvAt parikSobhazca parikSobha hetutvAt sAvAta parikSobha iti, 'devaphalihei va 'tti kSobhayati devAnAM parigheva argaleva durlakSyatvAdhvaparigha iti 'devapalikkhobhei va' tti devAnAM parikSobhahetutvAditi // 9 mU. (295) etesi NaM aTTaNDaM kaNharAINaM aTThasu uvAsaMtaresu aTTha logaMtiyavimANA pannattA, taMjA-1 accI 2 acimAlI 3 vairoyaNe 4 pabhaMkare 5 caMdAbheddasUrAbhe 7 sukkA bhe 8 supatiTThAbhe majhe 9 ritttthaa| kahi NaM bhaMte! accIvimANe 50 ?, goyamA ! uttarapuracchimeNaM, kahi NaM bhaMte! acimAlIvimANe pa0 ?, goyamA ! puracchimeNaM, evaM parivADIe neyavvaM jAva kahi NaM bhaMte! riTThe vimANe pannatte ?, goyamA ! bhumjjhdesbhaage| eesu NaM aTTasu logaMtiyavimANesu aTThavihA logaMtiyadevA paravasaMti, taMjahA / vR. 'aTThasu uvAsaMtaresu' tti dvayorantaramavakAzAntaraM tatrAbhyantarottarapUrvayorekaM pUrvayordvitIyaM abhyantarapUrvadakSiNayostRtIyaM dakSiNayozcaturthaM abhyantaradakSiNapazcimayoH paJcamaM pazcimayoH SaSThaM abhyantaparazcimottarayoH saptamaM uttarayoraSTamaM, 'logaMtiyavimANa tti lokasya brahmalokasyAntesamIpe bhavAni lokAntikAni tAni ca tAni vimAnAni ceti samAsaH, lokAntikA vA devAsteSAM vimAnAnIti samAsaH, iha cAvakAzAntaravarttiSvaSTAsu arcciprabhRtiSu vimAneSu vAcyeSu yat kRSNarAjInAM madhyabhAgavartti riSThaM vimAnaM navamamuktaM tadvimAnaprastAvAdavaseyam / sArassayamAiccA vaNhI varuNA ya gatoyA ya / tusiyA avvAbAhA aggicA ceva riTThA ya // pU. (296) bR. 'sArassayamAiccANa'mityAdi, iha sArasvatAdityayoH samuditayoH sapta devAH sapta ca devazatAni parivAra ityakSarAnusAreNAvasIyata / mU. (297) kahiNaM bhaMte! sArassayA devA parivasaMti ?, goyamA ! accivimANe parivasaMti, kahiNaM bhaMte! AdiccA devA parivasaMti ?, goyamA ! accimAlivimANe, evaM neyavvaM jahAnupuvvIe jAva kahi NaM bhaMte! riTThA devA parivasaMti ?, goyamA ! riTThavimANe // sArassayamAiccANaM bhaMte ! devANaM kati devA kati devasayA pannattA ?, goyamA ! satta deva satta devasayA parivAro pannatto, vaNhIvaruNANaM devANaM caudhsa devA causa devasahassA parivAro pannatto, gaddatoyatusiyA NaM devANaM satta devA satta devasahassA pannattA, avasesANaM nava devA nava devasayA pannattA / mU. (298) 'paThamajugalammi satta u sayAni bIyaMmi codhsasahassA / 289 taie sattasahassA nava caiva sayAni sesesu // vR. evamuttatrApi, 'avasesANaM' ti avyAbAdhAgneyariSThAnAm / pU. (299) logaMtigavimANA NaM bhaMte! kiMpatiTTiyA pannattA ?, goyamA ! vAupaiTThiyA pannattA, evaM neyavvaM // 'vimANANaM patidvANaM bAhalluccattameva saMThANaM / ' baMbhaloyavattavvayA neyavvA 5 19 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 bhagavatIagasUtraM 6/-/5/299 (jahAjIvAbhigame devuddesae) jAvahaMtAgoyamA ! asatiM aduvaaanNtkhutto| no cevaNaM devittAe logatiyavimANesuNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA?, goyamA ! aTTha sAgarovamAI ThitI pnnttaa| logaMtiyavimANehitoNaM bhaMte! kevatiyaMabAhAe logaMte pannatte?, goyamA! asaMkhejAI joyaNasahassAiM abAhAe logate pannate / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! vR. 'evaMneyavvaMtipUrvoktapraznottarAbhilApena lokAntakavimAnavaktavyatAjAtaM netavyaM, tadeva pUrvoktena saha darzayati-'vimANANa'mityAdi gAthArdva, tatra vimAnapratiSThAnaM darzitameva, bAhalyaM tu vimAnAnAM pRthivIbAhalyaMtacca paJcaviMzatiryojanazatAni, uccatvaMtu saptayojanazatAni, saMsthAnaM punareSAMnAnAvidhamanAvalikApraviSTatvAt, AvalikApraviSTAni hi vRttatryamracaturanaMbhedAt trisaMsthAnAnyeva bhavantIti / - 'baMbhaloe'ityAdi, brahmaloke yA vimAnAnAM devAnAM ca jIvAbhigabhoktA vaktavyatA sA teSu 'netavyA' anusatavyA, kiyaddaram ? ityata Aha-'jAve' tyAdi, sAceyaM lezataH-'loyaMtiyavimANA NaM bhaMte ! kativannA pannattA? goyamA ! tivannA paM0 lohiyA hAlihA sukillA, evaM pabhAe nicAloyA gaMdheNaM iTTagaMdhA evaM iTTaphAsA evaM savvarayaNamayA tesu devA samacauraMsA allamahugavannA pmhles| loyaMtiyavimANesuNaM bhaMte ! savve pANA4 puDhavikAiyattAe 5 devattAe uvavannapubbA?, 'haMte'tyAdi likhitameva, 'kevatiyati chAndasatvAt kiyatyA 'abAdhayA' antareNa lokAntaH prajJapta iti / zatakaM-6 uddezakaH-5 samAptaH - zatakaM-6 uddezakaH-6:vyAkhyAto vimAnAdivaktavyatA'nugataH paJcamoddezakaH, atha SaSThastathAvidha eva vyAkhyAyate, tatra mU. (300) kati NaM bhaMte ! puDhavIo pannattAo?, goyamA ! satta puDhavIo pannattAo, taMjahA-rayaNappabhA jAva tamatamA, rayaNappabhAdINaM AvAsA bhAniyavvA jAva ahesattamAe, evaM je jattiyA AvAsAte bhAniyabA jAva katiNaM bhaMte! anuttaravimANA pannatA?, goyamA! paMca anuttaravimANA pannattA, taMjahA-vijae jAva svvtttthsiddhe|| vR. 'kaiNamityAdi sUtram, iha pRthivyo narakapRthivya ISayAgbhArAyA anadhikariSyamANatvAt, iha ca pUrvoktamapi yat pRthivyAdhuktaM tattadapekSamAraNAntikasamudghAtavaktavyatA:bhidhAnArthaHmiti na punrukttaa| mU. (301) jIveNaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohae samohanittA je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu annayaraMsi nirayAvAsaMsi neraiyattAe uvavajittae seNaM bhaMte! tatthagate ceva AhAreja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdhejA?, goyamA! atyegatietatthagaecevaAhAreja vA pariNAmeja vA sarIraMvA baMdheja vA, atyaMgatie tao paDi. niyattati, tato paDiniyattittAihamAgacchati 2 doccapimAraNatiyasamugghAeNaM samohaNai ra imIse rayaNappabhae puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu annayaraMsi nirayAvAsasaMsi neraiyattAe Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, varga:-, uddezakaH-6 291 uvavajittae, tato pacchA AhAreja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdhejjA evaMjAva ahesattamA puDhavI jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohae 2 je bhavie causaTThIe asurakumArAvAsasayasahassesu annayaraMsi asurakumArAvAsaMsi asurakumArattAe uvavajittae jahA neraiyA tahAbhAniyavvA jAva thniykumaaraa| jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohae 2 je bhavie asaMkhejjesu puDhavikAiyAvAsasayasahassesuannayaraMsi puDhavikAiyAvAsaMsi puDhavikAiyattAe uvavajittae se NaMbhaMte! maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM kevatiyaM gacchejjA kevatiyaM pAuNejA?, goyamA! loyaMtaM gacchejjA loyaMtaM pAunijA, se NaM bhaMte ! tatthagae ceva AhAreja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdhejA ?, goyamA! atthegatie tatthae ceva AhArejja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdheja atthegatie tao paDiniyattati 2 tA iha havvamAgacchai 2 ttA donapi mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohaNati 2 tA maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM aMgulassa asaMkhejabhAgamettaM vA saMkhejatibhAgamettaM vA vAlaggaMvA vAlaggapuhattaM vA evaM likkhaMjUyaMjavaMaMgulaM jAvajoyaNakoDiM vAjoyaNakoDAkoDiM vA saMkhejesu vA asaMkhejesu vA joyaNasahassesu logate vA egapadesiyaM seDhiM mottUNa asaMkhejjesu puDhavikAiyAvAsasayasahassesuannayaraMsi puDhavikAiyAvAsaMsi puDhavikAiyattAe uvavajettAtao pacchA AhArejja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdhejA jahA puracchimeNaM maMdarassa pavvayassa AlAvao bhaNio evaM dAhiNeNaM paJcatthimeNaM uttareNaM uDDe ahe, jahA puDhavikAiyA tahA egidiyANaM savvesiM, ekekassa cha AlAcayA bhaanniyvvaa| jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohae 2 tA je bhavie asaMkhenesu bediyAvAsasayasahassesu annayaraMsi beMdiyAvAsaMsi beiMdiyattAe uvavajjittae se NaM bhaMte ! tatthagae ceva jahA neraiyA, evaM jAva anuttrovvaaiyaa| jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohae 2 je bhavie evaM paMcasu anuttaresu mahatimahAlaesa mahAvimANesu annayaraMsi anuttaravimANaMsi anuttarovavAiyadevattAe uvavajittae, seNaM bhaMte ! tatthagae ceva jAva AhAreja vA pariNAmeja vA sarIraM vA baMdheja / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte vR. 'tatyagae ceva'tti narakAvAsaprApta eva 'AhAreja vA' pudgalAnAdadyAt 'pariNAmejja vattiteSAmevakhalarasavibhAgaM kuryAt 'sarIraMvAbaMdheja' ttitaireva zarIraM niSpAdayet / atthegaie'tti yastasminneva samudghAte mriyate 'tato paDiniyattati tato-narakAvAsAtsamudghAtAdvA 'iha samAgacchaitti svazarIre 'kevaiyaM gaccheja'tti kiyadUraM gacched ? gamanamAzritya -- __-'kevaiyaMpAuNejjatti kiyadadUraprApnuyAt? avasthAnamAzritya, 'aMgulassa asaMkhenaibhAgamettaM ve'tyAdi, iha dvitIyA saptamyarthe draSTavyA, aGgulaM iha yAvatkaraNAdidaM dRzya-'vihatthiM vA rayaNi vA kucchi vA ghaNuMvA kosaMvA joyaNaM vAjoyaNasayaM vA joyaNasahassaMvAjoyaNasayasahassaM vA' iti 'logaMte ve tyatra gatveti shessH| tatazcAyamarthaH-utpAdasthAnAnusAreNAGgulAsaGghayeyabhAgamAtrAdike kSetre samudghAtato gatvA, katham? ityAha-'egapaesiyaM seDhiM mottUNa'tti yadyapyasaGkhayeyapradezAvagAhasvabhAvojIvastathA'pi naikapradezazreNIvaya'saGkhyapradezAvagAhanena gacchati tathAsvabhAvatvAdityatastAM muktvetyuktamiti zatakaM-6 uddezakaH-6 samAptaH Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 bhagavatI aGgasUtraM 6/-/7/302 -: zatakaM -6 uddezaka:-7: vR. SaSThodezake jIvavaktavyatoktA saptame tu jIvavizeSayonivaktavyatAdirarthaH ucyate, tatra cedaM sUtram mU. (302) ahaNaM bhaMte! sAlINaM vIhINaM godhUmANaM javANaM javajavANaM eesi NaM dhannANaM koTTAuttANaM pallA uttANaM maMcAuttANaM mAlAuttANaM ullittANaM littANaM pihiyANaM muhiyANaM laMchiyANaM kevatiyaM kAlaM joNI saMciTThai ?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni saMvaccharAI teNa paraM joNI pamilAyai teNa paraM joni paviddhaMsai teNaparaM bIe abIe bhavati teNa paraM joNIvocchede patratte samaNAuso ! -- aha bhaMte! kalAyamasUratilamuggamAsanipphAvakulatthaAlisaMdagasatINapimaMdhagamAdINaM eesi NaM dhannANaM jahA sAlINaM tahA eyANavi, navaraM paMca saMvaccharAI, sesaM taM ceva / aha bhaMte ! ayasikusuMbhagako dhvakaMguvaragarAlagakodUsagasaNasarisavamUlagabIyamAdINaM eesi NaM dhatrANaM, eyAnivi taheva, navaraM satta saMvaccharAI, sesaM taM caiva // vR. 'aha bhaMte' ityAdi, 'sAlINaM' ti kalamAdInAM 'vIhaNaM' ti sAmAnyataH 'javajavANaM' ti yavavizeSANAm 'etesi Na' - mityAdi, uktatvena pratyakSANAM, 'koDAuttANa' tti koSThe-kuzUle AguptAni tatprakSepaNena (saMrakSaNena) saMrakSitAni koSThAguptAni teSAM 'pallAuttANaM' ti iha palyovaMzArdimayo dhAnyAdhAravizeSaH 'maMcAuttANaM mAlAuttANa' mityatra maJcamAlayorbhedaH - 'akkuDe hoi maMca mAlo ya gharovaraM hoti' 'olittANaM' ti dvAradeze pidhAnena saha gomayAdinA'valiptAnAM 'littANaM 'ti sarvato gomayAdinaiva liptAnAM 'pihiyANaM' ti sthagitAnAM tathAvidhAcchAdanena 'mudhiyANaM' timRttikAdimudrAvatAM 'laMchiyANaM' ti rekhAdikRtalAJchanAnAM, 'joni 'tti aGkurotpattihetuH 'teNa paraM 'ti tataH paraM 'parimalAyai' tti pramlAyati varNAdinA hIyate 'paviddhaMsai' tti kSIyate / evaM ca bIjamabIjaM ca bhavati-uptamapi nAGkuramutpAdayati, kimuktaM bhavati ? - 'teNa paraM joNIvocchee pannatte 'ti / 'kalAya'tti kalAyA vRttacanakA ityanye 'masUra' tti bhilaGgAH cavalakA evAnye 'saINa' tti tuvarI 'palimaMthaga 'tti vRtacanakAH kAlacanakA ityanye 'ayasi' tti bhaGgI 'kusuMbhaga 'tti laTTA'varaga' tti varaTTo, 'rAlaga' tti kaDuvizeSaH 'kodUsaga' tti kodravavizeSaH 'saNa 'tti tvakapradhAnanAlo dhAnyavizeSaH 'sarisava' tti siddhArthaH kAH 'mUlagabIya'tti mUlakabIjAni zAkavizeSabIjAnItyarthaH / anantaraM sthitiruktA'taH sthitereva vizeSANAM muhUrtAdInAM svarUpAbhidhAnArthaHmAha mU. (303) egamegassa NaM bhaMte! muhuttassa kevatiyA UsAsaddhA viyAhiyA ?, goyamA ! asaMkhejjANaM samayANaM samudayasamitisamAgameNaM sA egA Avaliyatti pavuccai, saMkhejjA AvaliyA UsAo saMkhejjA AvaliyA nissAo vR. 'UsAsaddhA viyAhiya'tti ucchvAsAddhA iti ucchvAsapramitakAlavizeSAH 'vyAkhyAtAH' uktA bhagavadbhiriti, atrottaram' asaMkhejjetyAdi, asaGkhyAtAnAM samayAnAM sambandhino ye samudAyAvRndAni teSAM yAH samitayo-mIlanAni tAsAM yaH samAgamaH saMyogaH samudAyasamitisamAgamastena yatkAlamAnaM bhavatIti gamyate saikA''valiketi procyate, 'saMkhejjA Avaliya'tti kila SaTpaJcAza Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-6, vargaH-, uddezakaH-7 293 dadhikazatadvayenAvalikAnAMkSullakabhavagrahaNaMbhavati, tAnica saptadaza sAtirekAni ucchvAsanizvAsakAle, evaM ca saGkhyAtA AvalikA ucchvAsakAlo bhavati / mU. (304) havassa aNavagallasa, niruvakiTThassa jNtunno| ege UsAsanIsAse, esa pANutti vucati / / vR. 'haTThasse'tyAdi, hRSTasya' tuSTasya anavakalpasya' jarasA'nabhibhUtasya nirupakliSTasya' vyAdhinAprAksAmprataM cAnabhibhUtasya jantoH' manuSyAdereka ucchvAsena saha niHzvAsa ucchvAsanizvAsaH ya iti gamyate eSa prANa ityucyate / mU. (305) sattapAiM se thove sattaM thovAi se lve| lavANaM sattahattarie esa muhUtte viyAhie / vR. 'satte' tyAdi gAthA, 'satta pANU' iti prAkRtatvAt sapta prANA ucchvAsani-zvAsA ya iti gamyate sa stoka ityucyata iti varttate, evaM sapta stokAyesa lavaH,lavAnAM saptasaptatyAeSaHadhikRto muhUrto vyAkhyAta iti / mU. (306) tini sahassA satta ya sayAiM tevattariMca UsAsA / esa muhutto diTTho savvehiM anaMtanANIhi / vR. 'titri sahassA' gAhA asyA bhAvArtho'yam-saptabhirucchAsaiH stokaH stokAzca lave sapta tato lavaH saptabhirgunitojAtaikonapaJcAzata, muhUrteca saptasaptatirlayA itisA ekonapaJcAzatA gunitete jAtaM yathoktaM mAnamiti / mU. (307) eeNaM muhattapamANeNaMtIsamuhattoahoratto, pannarasa ahorattApakkho do parakhA mAse do mAsA uU tini uue ayaNe do ayaNe saMvacchare paMcasavaccharie juge vIsaM jugAI vAsasayaM dasa vAsasayAjJavAsasahassaMsayaM vAsasahassAIvAsasayasahassaMcaurAsIta vAsasayasahassAni se ege puvvaMge caurAsItI puvvaMgasayasahassAM se ege puce,| evaMtuDie 2 aDaDe 2 avave 2 hUhUe 2 uppale 2 paume 2 naliNe 2 acchaniure 2 aue 2 paue ya 2 naue ya 2 cUliyA 2 sIsapahelayA 2 etAva tAva ganie etAva tAva ganiyassa visae, teNa paraM? ovmie| se ki taM ovamie?, 2 duvihe pannatte, taMjahA-paliovame ya sAgarovame ya, se kiM taM paliovame? se kiMtaM sAgarovame?/ vR. etAvatAva ganiyassa visae'ttietAvAn-zIrSaprahelikAprameyarAziparimANaH tAvaditi kramArthaH ganitaviSayo-ganitagocaraH ganitaprameya ityarthaH / ovamiya'tti upamayA nirvRttAmaupamikaM upamAmantareNa yat kAlapramANamanatizayinA grahItuM na zakyate tadaupamikamiti bhAvaH // atha palyopamAdiprarUpaNAya paramANvAdisvarUpamabhidhitsurAhamU. (308) satyeNa sutikheNavichettuM bhettuMca jaMkira na skaa| taM paramANu siddhA vayaMti Adi pamANANaM / / vR. 'sattheNe'tyAdi, chettumiti khaGgAdinA dvidhA kartu bhettuM' sUcyAdinA sacchidraM kartuM 'vA' vikalpe kileti ityarthaH na tu siddhAH- siddhiM gatAsteSAM vadanasyAsambhavAditi, 'Adi' prathama Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 bhagavatIaGgasUtraM 6/-7/308 'pramANAnaM' vakSyamANotzlakSNazlakSiNakAdInAmiti, yadyapica naizcayikarapamANorapIdameva lakSaNaM tathA'pIha pramANAdhikArAdvayAvahArikaparamANulakSaNamidamavasaiyam / / mU. (309) anaMtANaM paramANupoggalANaM samudayasamitisamAgameNaM sA egA ussaNhasahiyAti vA sahasaNhiyAti vA uDhareNUti vA tasareNUti vA rahareNUti vA vAlaggei vA likkhAti vAjUyAti vAjavamajjhetivAaMguletivA, aTTha ussaNhasaNhiyAo sAegAsahasaNhiyA aTTha sahasaNhiyAo sA egA uDDareNU aTTha uDvareNUo sA egA tasareNU aTTha tasareNUo sA egA rahareNU aTTha rahareNUo se ege devakuruuttarakurugANaM maNUsANaM vAlagge evaM harivAsarammagahemavaeranavayANaM pucavidehANaMmaNUsANaM aTTha vAlaggA sA egA likkhA aTTalakUkhAosAegA juuyaa| aTTha jUyAo se ege javamajhe aTTajavamajjhAo se ege aMgule, eeNaM aMgulapamANeNaM ca aMgulAni pAdo bArasa aMgulAI vihatthI cauvdhIsaM aMgulAI rayaNI aDayAlIsaM aMgulAI kucchI channauti aMgulAni se ege daMDeti vA dhanUti vA jUeti vA nAliyAti vA akkheti vA musaleti vA, eeNaM dhanuppamANeNaM do dhanusahassAiM gAuyaM cattAri gAuyAiM joyaNaM / eeNaM joyaNappamANeNaM je palle joyaNaM AyAmavikhaMbheNaM joyaNaMuDDaMuccatteNaM taM tiuNaM savisesaM pariraeNaM, seNaM egAhiyabehAyateyAhiya ukkosaMsattarattapparUDhANaM saMbhaDhe saMnicie bharie vAlaggakoDINaM, seNaM vAlagge no aggI dahejA no vAU harejA no kutthejA no parividdhaMsejA no pUtittAe havvamAgacchejjA, tato NaM vAsasae 2 egamegaM vAlaggaM avahAya jAvatieNaM kAleNaM se palle khINe nIrae nimmale nihie nilleve avahaDe visuddhe bhavati, setaM paliovame / gAhA vR. atha pramANAntaralakSaNamAha-'anaMtANa mityAdi, 'anantAnAM' vyAvahArikaparamANupudgalAnAM samudayAH-dvayAdisamudayAsteSAM samitayomIlanAni tAsAM samAgamaH-pariNAmavazAdekIbhavanaM samudayasamitisamAgamastena yA parimANamAtreti gamyate, sA ekA'tyantaM zlakSNA zlakSNazlakSNA saivazlakSNazlakSNikA ut-prAbalyena zlakSNazlakSNikA utazlakSNazlakSNikA iti' upadarzana 'vA' samuccaye,eteca utzlakSNazalakSNikAdayo'GgulAntAdazapramANabhedA yatottaramaSTaguNAH santo'pi pratyekamanantaparamANutvaM na vyabhicarantItyata uktam "ussaNhasaNhiyAi ve'tyAdi, 'saNhasaNhiya'tti prAktanapramANApekSayA'STaguNatvAd uddharaNvapekSayA tvaSTamabhAgatvAt zlakSNazlakSNikA ityucyate, 'uDDhareNu'tti u dhastiryakcalanadharmopalabhyo reNuH UddharaNuH 'tasareNu'tti tryasyati-paurastyAdivAyuprerito gacchatiyo reNuHsa trasareNuH 'rahareNu'tti rathagamanokhAto reNU rathareNuH, vAlAgralikSAdayaH pratItAH 'rayanitti hastaH 'nAliya'tti yaSTivazeSaH 'akkhe'tti zakaTAvayavavizeSaH "taM tiuNaM savisesaM pariraeNaM'ti tad yojanaMtriguNaMsavizeSa, vRttaparidheH kiJcinyUnaSaDbhAgAdhikatraguNatvAt, seNaM ekkAhiyadehiyatehiya'ttiSaSThIbahuvacanalopAd ekAhikadvayAhikatryAhikAnAm 'ukkosa'ttiutkarSataH saptarAtraprarUDhAnAM bhRto vAlAgrakoTInAmiti sambandhaH, tatraihikyo muNDite zirasi ekenAlA yAvatyo bhavantIti, evaM zeSAsvapi bhAvanA kaaryaa| kathambhUtaH ? ityAha-saMmRSTaH' AkarNabhRtaH saMnicitaH pracayavizeSAniviDaH, kiMbahunA ?. evaM bhRto'sau yena te NaM'ti tAni vAlAgrAni 'no kuttheJja'tti na kuthyeyuH pracayavizeSAcchuSirA For Private Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-7 295 bhAvAdvAyorasambhavAcca nAsAratAM gaccheyurityarthaH, ata eva 'no parividdhaMseja'ttinaparividhvaMserankatipayaparizATamapyaGgIkRtya na vidhvaMsaM gaccheyuH, ata eva ca 'no pUittAe havvamAgacchejjattina pUtitayA-napUtibhAvaMkadAcidAgaccheyuH taoNaM titebhyo vAlAgrebhyaH egamegavAlagaMavahAya'tti ekaikaM vAlAgramapanIya kAlo mIyata iti zeSaH, tatazca 'jAvaieNamityAdi, yAvatA kAlena sa palyaH 'khINe'tti vAlAgrAkarSaNAtkSayamupagataAkRSTadhAnyakoSThAgAravat, tathA 'nIrae'tti nirgatarajaHkalpasUkSmataravAlAgro'pakRSTadhAnyayarajaHkoSThAgAravat, tathA 'nimmale'tti vigatamalakalpasUkSmataravAlAgraH pramArjanikApramRSTakoSThAgAravat, tathA 'niTTiya'tti apaneyadravyApanayamAzritya niSThAM gataH viziSTaprayatnapramArjitakoSThAgAravat, tathA 'nilleva'tti atyantasaMzleSAttanmayatAgatavAlAgrApahArAdapanItabhittyAdigata dhAnyalepakoSThAgAravat, atha kasmAnirlepaH ? ityata Aha'avahaDe'ttinizeSavAlAgralepApahArAtataeva 'visuddhe'tti rajomalakalpavAlAgravigamakRtazuddhatvApekSayA lepakalpavAlAnApaharaNena vizeSataHzuddho vizuddhaH, ekArthAzcaite zabdAH, vyAvahArika cedamaddhApalyopamaM, idameva yadA'saGkhayeyakhaNDIkRtaikaikavAlAgrabhRtapalyAdvarSazate 2 khaNDazo'poddhAraH kriyate tadA sUkSmamucyate, samaye samaye'poddhAre tu dvidhaivoddhArapalyopamaM bhavati, tathA taireva pAlAgrairye spRSTAH pradezAsteSAM pratisamayApoddhAre yaH kAlastadvayAvahArika kSetrapalyopamaM, punastairevAsaGkhayeya-khaNDIkRtaiH spRSTAspRSTAnAM tathaivApoddhAre yaH kAlastatsUkSma kSetrapalyopamam / / mU. (310) eesiM pallANaM koDAkoDI haveja dsguniyaa| taM sAgarovamassa u ekkassa bhave parimANaM / / mU. (311) eeNaM sAgarovamapamANeNaMcattAri sAgarovamakoDAkoDIokAlo susamasusamA 1 tinni sAgarovamakoDAkoDIokAlo susamA 2 do sAgarovamakoDAkoDIokAlosusamadUsamA 3egAsAgarovamakoDAkoDI bAyAlIsAevAsasahassehiM UniyA kAlo dUsamasusamA 4 ekkavIsaM vAsasahassAI kAlo dUsamA 5 ekkavIsaM vAsasahassAI kAlo dUsamadUsamA 6 / punaravi ussappiNIe ekkavIsaMvAsasahassAiMkAlo dUsamadUsamA 1 ekkavIsaMvAsasahassAI jAva cattAri sAgarovamakoDAkoDIo kAlo susamasusamA, dasa sAgarovamakoDAkoDIo kAlo osappiNI dasa sAgarovamakoDAkoDI kAlo ussappiNI vIsaM sAgarocamakoDAkoDIo kAlo osappiNIya ussappiNI ya / / vR. evaM sAgaropamamapi vijJeyamiti / / kAlAdhikArAdidamAha mU. (312) jaMbUddIveNaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamasabhAe samAe uttamaTTapattAe bharahassavAsassa kerisae AgArabhAvapaDoyAre hotthA?, goyamA! bahusamaramanijje bhUmibhAge hotthA, sejahAnAmae-AliMgapukkhareti vA evaM uttarakuruvattabvayA neyavyA jAvaAsayaMti sayaMti, tIse NaM samAe bhArahe vAse tattha 2 dese 2 tahiM 2 bahave orAlA kubhalA jAva kusavikusavisuddharukkhamUlA jAva chabbihAmaNussA aNusajjitthA pannattA0 taM0-pamhagaMdhA 1 miyagaMdhA 2 amamA 3 teyatalI 4 sahA 5 saniMcAri 6 / sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!|| vR. 'jaMbuddIveNamityAdi, 'uttamaTThapattAettiuttamAn tatkAlApekSayotkRSTAnAn-AyuSkA-dIn prAptA uttamArthaHprAptA uttamakASTAM prAptA vA-prakRSTAvasthAM gatA tasyAm 'AgArabhAvapaDoyAre'tti For Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 bhagavatIaGgasUtraM 6/-17/312 AkArasya-AkRterbhAvAH-paryAyAH, athavA''kArAzca bhAvAzcaAkArabhAvAsteSAM pratyavatAra:avataraNamAvirbhAva AkArabhAvapratyavatAraH 'bahusamaramanijatti bahusamaH-atyantasamo'ta eva ramaNIyo yaH sa tathA, 'AliMgapukkhare'tti murajamukhapuTaM, lAghavAya sUtramatidizannAha ___ 'eva'mityAdi, uttarakuruvaktavyatA ca jIvanAbhigamoktaivaM zyA-'muiMgapukkharei vA saratalei vA' sarastalaM sara eva 'karataleivA' karatalaM karaevetyAditi / evaM bhUmisamatAyA bhUmibhAgagatatRNamaNInAM varNapaJcakasya surabhigandhasya mRdusparzasya zubhazabdasya vApyAdInAM vApyAdhanugatotpAtaparvatAdInAmutpAtaparvatAdyAzritAnAMhaMsAsanAdInAMlatAgRhAdInAM zilApaTTakAdInAM ca varNako vAcyaH, tadanye caitad dRzyam-'tattha NaM bahave bhArayA maNussA maNussIo ya AsayaMti sayaMti ciTThati nisIyaMti tyttuNtii'tyaadi| _ 'tattha tatthe' tyAdi, tatra tatra bhAratasya khaNDe khaNDe 'dese dese' khaNDAMze khaNDAMze 'tahiM tahiti dezasyAnte, 2, udhalakAdayo vRkSavizeSAH yAvatkaraNAt 'kayamAlA naTTamAlA' ityAdi zyaM, kusavikusavisuddharukkhamUla'ttikuzAH-darbhAvikuzA-balvajAdayaH tRNavizeSAstairvizuddhAnitadapedAnivRkSamUlAnitadadhobhAgA yeSAMtetathA, yAvatkaraNAt mUlamaMto kaMdamaMto' ityAdi dRzyam, 'anusajjitya'tti anusaktavantaH' pUrvakAlAt kAlAntaramanuvRttavantaH pamhagaMdha'tti padmasamagandhayaH 'miyagaMdha'tti mRgamadagandhayaH 'anusaktavantaH' pUrvakAlAt kAlAntaramanuvRttavantaH 'pamhagaMdhatti padmasamagandhayaH 'miyagaMdha"ttimRgamadagandhayaH 'amama tati mamakArarahitAH 'teyatali'tti tejazva talaMca-rUpaM yeSAmasti tetejastalinaH 'saha'tti sahiSNavaH samarthA saniMcAre'tti zanaiH-mandamutsukatvAbhAvAccarantItyevaMzIlAH zanaizcAriNaH / / zatakaM-6 uddezakaH-7 samAptaH -zatakaM-6 uddezakaH-8:vR. saptamoddezake bhAratasya svarUpamuktamaSTame tu pRthivInAM taducyate, tatra cAdisUtram mU. (313) kai NaM bhaMte ! puDhavIo pannattAo?, goyamA ! aTTha puDhavIo pannattAo, taMjahA-rayaNappabhA jAva isIppar3abhAsa / asthiNaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ahe gehAti vA gehAyaNAti vA?, goyamA ! no tiNaDhe smddhe| ___ asthi NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe ahe gAmAti vA jAva saMnivesAti vA ? no tiNaDhe samaTe / asthi NaM bhaMte! imIse rayamappabhAe paDhavIe ahe urAlA balAhayA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti?, haMtA asthi, tinnivi pakareMti devovi pakareti asurovi pa0 nAgovi p0| asthiNaM bhaMte ! imIse rayaNa0 bAdare thaniyasahe?, haMtA asthi, tinnivipakareti / asthi NaM bhaMte ! imIse rayaNa0 ahe bAdare aganikAe?, goyamA! no tiNaDhe samaDhe, nannatya viggahagatisamAvannaeNaM / asthiNaM bhaMte ! imIse rayaNa0 ahe caMdimajAva tArArUvA?, notiNaDhe smtthe| asthi NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe caMdAbhAti vA 2?, no iNaDhe smddhe| evaMdoccAecipuDhaviebhAniyavyaM, evaMtacAevibhAniyavvaM, navaradevovipakareti asurovi pakareti no nAgo pakareti, cautthAevi evaM navaraM devo ekko pakareti no asuro0 no nAgo pakareti, evaM heDillAsu savvAsu devo ekko pkreti| Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, varga:-, uddezakaH-8 297 asthi NaM bhaMte ! sohammIsANANaM kappANaM ahe gehAi vA 2?,no iNaDhe samajhe / asthi NaM bhaMte ! urAlA balAhayA ? haMtA asthi, devo pakareti asurovi pakarei no nAo pakarei, evaM thniysvi| asthi NaM bhaMte ! bAyare puDhavikAe bAdare aganikAe ?, no iNaDhe samaDhe, nannatya viggahagatisamAvannaeNaM / asthi NaM bhaMte ! caMdima0?, no tiNaDhe samaDhe / asthi NaM bhaMte ! gAmAivA?, no tiNaDhe sa0/ asthiNaM bhaMte! caMdAbhAti vA?, no tiNaDhe smddhe| evaM saNaMkumAramAhidesu navaraM devo ego pakareti / evaM baMbhaloevi / evaM baMbhalogassa uvariMsavvahiM devo pakareti, pucchiyavvo ya, bAyare AukAebAyareaganikAe bAyare vannassaikAe annaM taM ceva / / gAhA vR. 'kai NamityAdi, 'bAdare aganikAe'ityAdi, nanu yathA bAdarAgnermanuSyakSetra eva sadbhAvAniSedha ihocyate evaM bAdarapRthivIkAyasyApi niSedho vAcyaH syAt pRthivyAdiSveva svasthAneSu tasya bhAvAditi, satyaM, kintu neha yadyatra nAsti tattatra sarvaM niSidhyate manuSyAdivad vicitratvAt sUtragaterato'sato'pIha pRthivIkAyasya na niSedha uktaH, akAyAyuvanaspatInAM tviha ghanodadhyAdibhAvena bhAvAgniSedhAbhAvaHsugama eveti, 'no nAo'ttinAgakumArasyatRtIyAyAH pRthivyA adhogamanaM nAstItyata evAnumIyate / 'noasurono nAgo'tti, ihApyata ivavacanAccaturthyAdInAmadho'surakumAranAgakumArayorgamanaM nAstItyanumIyate, saudharmezAnayostvadho'suro gacchati camaravat na nAgakumAraH azaktatvAt, ata evAha- 'devo pakare ityAdi, iha ca bAdarapRthivItejasorniSedhaH sugama evAsvasthAnatvAt, tathA'bvAyuvanaspatInAmaniSedho'pi sugama eca, tayorudadhipratiSThitatvenAbvanaspatisambhavAd vAyozca sarvatra bhaavaaditi| "evaM saNaMkumAramAhidesutti ihAtidezato bAdarAbvanaspatInAM sambhavo'numIyate, saca tamaskAyasadbhAvato'vaseya iti / "evaM baMbhaloyassa uvari savvahiM ti acyutaM yAvadityarthaH, parato devasyApi gamo nAstIti na tatkRtabalAhakAderbhAvaH 'pucchiyavyo yatti bAdaro'pkAyo'gnikAyo vanaspatikAyazca praSTavyaH, 'annaM taMceva ttivacanAnniSedhazca, yato'nena vizeSoktAdanyatsarvaM pUrvoktameva vAcyamiti sUcitaM, tathA graiveyakAdISaprAgbhArAnteSupUrvoktaM sarvaM gehAdikamadhikRtavAcanAyAmanuktamapi niSedhato'dhyeyamiti / / atha pRthivyAdayo ye yatrAdhyetavyAstAM sUtrasaGgrahagAthayA''habhU. (314) tamukAe kappapaNae aganI puDhavI ya agani puddhviisu| AuneUvaNassai kappuvarimakaNharAIsu // vR. 'tamukAya gAhA, 'tamukAe'ttitamaskAyaprakaraNeprAmukte 'kappapaNae'ttianantaroktasaudharmAdidevalokapaJcakeca 'aganI puDhavI yatti agnikAyapRthivIkAyAvadhyatavyau-'asthiNaM bhaMte ! bAdare puDhavikAeM bAdare aganikAe?, no iNaDhe samaDhe, nannattha viggahagatisamAvannaeNaM' itynenaabhilaapen| ___tathA 'agani tti agnikAyo'dhyetavyaH 'puDhavIsutti ratnaprabhAdipRthivIsUtreSu, 'asthi Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 bhagavatIaGgasUtraM 6/-18/314 gaMbhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIeahebAdare aganikAe' ityaadybhilaapeneti|tthaa 'AuteUvaNassaittiapkAyatejovanaspatayo'dhyetavyAH-'asthi gaMbhaMte!'bAdareAukAe bAyareteukkAe bAyare vaNassaikAe?, no iNaDeNa samaDhe' ityAdinA'bhilApena, keSu? ityAha-'kappuvarima'tti kalpapaJcakoparitanakalpasUtreSu, tathA 'kaNharAIsutti prAgukte kRSNarAjIsUtra iti, ihaca brahmalokoparitanasthAnAmadhI yo'bvanaspatiniSedhaH sayAnyabvAyupratiSThitAni teSAmadhaAnantaryeNa vAyoreva bhAvAdAkAzapratiSThitAnAmAkAzasyaivabhAvAdavagantavyaH, agnestvsthsthaanaaditi| anantaraM bAdarApkAyAdayo'bhihitAste cAyurbandhe sati bhavantItyAyurbandhasUtram mU. (315) kativihe NaM bhaMte ! AuyabaMdhae pannattA?, goyamA! chavvihe AuyabaMdhe pannatte, taMjahA-jAtinAmanihattAue 1 gatinAmanihattAue 2 ThitinAmanihattAue 3 ogAhaNAnAmanihattAue 3 paesanAmanihattAue 5 anubhAganAmanittAue 6 daMDao jAva vemAniyANaM / jIvANaMbhaMte! kiMjAinAmanihattAjAva anubhAganihattA?, goyamA! jAtinAmanihattAvi jAva anubhAganAmanihattAvi, daMDaojAva vemaaniyaannN| jIvANaM bhaMte! kiMjAinAmanihattAuyA jAva anubhAganAmanihattAuyA?, goyamA! jAinAmanihattAuyAvijAva anubhAganAmanihattAuyAvi, daMDao jAva vemAniyANaM / evaM eeduvAlasa daMDagA bhaaniybbaa| jIvANaM bhaMte ! kiM jAtinAmanihattA 1 jAinAma-nihattAuyA 2?, 12 / / jIvANaMbhaMte! kiMjAinAmaniuttA 3 jAtinAmaniuttAuyA 4 jAigoyanihattA 5 jAigoyanihattAuyA 6 jAtigoyaniuttA 7 jAigoyaniuttAuyA 8 jAinAmagoyanihattA 9 jAinAmagoyanihattAuyA 10jAinAmagoyaniuttA 11? jIvANaM bhaMte ! kiMjAinAmagoyaniuttAuyA 12 jAva anubhAganAmagoyaniuttAuyA?, goyamA! jAinAmagoyaniuttAuyAvijAva anubhAganAmagoyaniuttAuyAvi daMDao jAva vemaaniyaannN|| vR. tatra 'jAtinAmanihattAue'ttijAtiekendriyajAtyAdipaJcadhA saiva nAmeti-nAmakarmaNa uttaraprakRtivizeSo jIvapariNAmo vA tena saha nidhattaM-niSiktaM yadAyustajAtinAmanidhattAyuH, niSekazca karmapudgalAnAM pratisamayamanubhavanArthaM racaneti 1, 'gatinAmanidhattAue'tti gatinarakAdikA caturdhA zeSaM tathaiva 2, 'ThiinAmanidhattAue'tti sthitiriti yasthAtavyaMkvacidvivakSitabhavejIvenAyuH karmaNA vAsaivanAmaH-pariNAmodharmasthitinAmaH tena viziSTaMnidhattaM yadAyurdalikarUpaM tat sthitinAmanidhattAyu: 3 / athaveha sUtrejAtinAmagatinAmAvagAhanAnAmagrahaNAjAtigatyavagAhanAnAMprakRtimAtramuktaM, sthitipradezAnubhAganAmagrahaNAttu tAsAmevasthityAdaya uktAstecajAtyAdinAmasambandhitvAnnAma karmarUpA eveti nAmazabdaH sarvatra karmArtho ghaTata iti sthitirUpaM nAma-nAmakarma sthitinAma tena saha nidhattaM yadAyustasthitinAmanidhattAyuriti 3, 'ogAhaNAnAmanidhattAue'tti avagAhateyasyAM jIvaH sA'vagAhanA-zarIraM audArikAditasyA nAma-audArikAdizarIranAmakarmetyavagAhanAnAma avagAhanArUpo vA nAmaHpariNAmo'vagAhanAnAma tena saha yanidhattamAyustadavagAhanAnAmanidha tAyuH 4, 'paesanAmanihattAue'tti pradezAnAM-AyuHkarmedravyANAM nAma-tathAvidhA pariNatipradeza Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -6, varga:-, uddezakaH-8 nAmaH pradezarUpaM vA nAma - karmavizeSa ityarthaH pradezanAma tena saha nidhattamAyustaThapradezanAmanidhattAyuriti 5 / 299 'anubhAganAmanidhattAue'tti anubhAga- AyurdravyANAmeva vipAkastallakSaNa eva nAmapariNAmo'nubhAganAmaH anubhAgarUpaM vA nAmakarma anubhAganAma tena saha nidhattaM yadAyustadanubhAganAmanidhattAyuriti 6 / atha kimarthaM jAtyAdinAmakarmmaNA''yurvizeSyate ?, ucyate, AyuSkasya prAdhAnyopadarzanArthaM yasmAnnArakAdyAyurudaye si jAtyAdinAmakarmmaNAmudayo bhavati, nArakAdibhavopagrAhakaM cAyureva, yasmAduktamiva / 'neraie NaM bhaMte! neraiesu uvavajjai aneraie neraiesu uvavajjai ?, goyamA ! neraie neraie ubavajaino aneraie neraiesu uvavajjaiM tti, etaduktaM bhavati nArakAyuH prathamasamayasaMvedana eva nArakA ucyante tatsahacAriNAMca paJcendriyajAtyAdinAmakarmaNAmapyudaya iti, iha cAyurbandhasya SaDvidhatve upakSipte yadAyuSaH SaDvidhatvamuktaM tadAyuSo bandhAvyatirekAdvaddhasyaiva cAyurvyapadezaziSyatvAditi / 'daMDao' tti 'neraiyANaM bhaMte! kativihe AuyabaMdhe pannate' ? ityAdirvaimAni - kAntazcaturviMzatidaNDako vAcyo'ta evAha 'jAva vemAniyANaM 'ti // atha karmmavizeSAdhikArAttadvizeSitAnAM jIvAdipadAnAM dvAdaza daNDakAnAha- 'jIvA NaM bhaMte !' ityAdi, 'jAtinAma nihatta' tti jAtinAma nidhattaM niSiktaM viziSTabandhaM vA kRtaM yaiste jAtinAmanidhattAH 1 evaM gatinAmanidhattAH 2, yAvatkaraNAt 'ThitinAmanihattA 3 ogAhaNAnAmanihattA 4 paesanAmanihattA 5 anubhAganAmanihattA 6' iti 6zyaM, vyAkhyA tathaiva / navaraM jAtyAdinAmnAM yA sthitirye ca pradezA yazcAnubhAgastatsthityAdinAma avagAhanAnAmazarIranAmeti, ayameko daNDako vaimAnikAntaH 1 tathA 'jAtinAmanihattAu' tti jAtinAmnA saha nidhattamAyuryaiste jAtinAmanidhattAyuSaH, evamanyAnyapi padAni, ayamanyo daNDakaH 2, evamete 'duvAlasa daMDaga' tti amunA prakAreNa dvAdaza daNDakA bhavanti, tatra dvAvAdyau darzitAvapi saGkhyApUraNArthaM punardarzayati-jAtinAmanidhattA ityAdirekaH, 'jAinAmanihattAuyA' ityAdirdvitIyaH 2 / 'jIvA NaM bhaMte! kiM jAinAmaniuttA' ityAdistRtIyaH 3, tatra jAtinAma niyuktaM nitarAM yuktaM saMbaddhaM nikAcitaM vedena vA niyuktaM yaiste jAtinAmaniyuktAH evamanyAnyapi 5, 'jAinAmaniuttAuyA' ityAdizcaturthaH, tatra jAtinAmnA saha niyuktaM -nikAcitaM vedayitumArabdhaM vA''yuryaiste tathA, evamanyAnyapi 5, 'jAigoyanihattA' iyAdi paJcamaH, tatra jAte :- ekendriyAdikAyA yaducitaM gotraM-nIcairgotrAdi tajjAtigotraM tannidhattaM yaiste jAtigotranidhattA, evamanyAnyapi 5, jAigoyanihatAuyAya ityAdi SaSThaH, tatra jitAgotreNa saha nidhattamAyuryaiste jAtigotranidhattAyuSa evamanyAnyapi 5 'jAigoyaniuttA'ityAdisaptamaH 7 tatra jAtigotraM niyuktaM yaiste tathA, evamanyAnyapi 5 / -'jAigoyaniuttAuyA'ityAdiraSTamaH 8 tatra jAtigotreNa saha niyuktamAyuryaiste tathA evama- nyAnyapi 5, 'jAtinAmagoyanihattA' ityAdirnavamaH 9 tatra jAtinAma gotraM ca nidhattaM yaiste tathA, evamanyAnyapi 5 / 'jIvA NaM bhaMte! kiM jAinAmagoyanihattAuyA ?' ityAdirdazamaH 10 tatra jAtinAmnA Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagavatI aGgasUtraM 6/-/8/315 gotreNa ca saha nidhattamAyuryaiste tathA, evamanyAnyapi 5, 'jAinAmagoyaniuttA' ityAdirekAdazaH 11 tatra jAtinAma gotraM ca niyuktaM yaiste tathA, evamanyAnyapi 5, 'jIvA NaM bhaMte! kiM jAinAmagoyaniuttAuyA' ityAdirdvAdazaH 12, tatra jAtinAmnA gotreNa ca saha niyuktamAyuryaiste tathA, evamanyAnyapi 5 / iha ca jAtyAdinAmagotrayorAyuSazca bhavopagrAhe prAdhAnyakhyApanArthaM yatAyogaM jIvA vizeSitAH, vAcanAntare cAdyA evASTau daNDakA dRzyanta iti / pUrvaM jIvAH svadharmataH prarUpitAH, atha lavaNasamudraM svadharmata eva prarUpayannAha mU. (316) lavaNe NaM bhaMte! samuhe kiM ussiodae patthaDodae khubhiyajale akhubhiyajale goyamA ! lavaNe NaM samuhe usiodae no patthaDodae khubhiyajale no akhubhiyajale etto AdattaM jahA jIvAbhige jAva se teNa0 goyamA ! bAhirayA NaM dIvasamudha punnA punnappamANA bolaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTThati saMThANao egavihivihANA vitthArao anegavihivihANA duguNAdguNappamANao jAva assiM tiriyaloe asaMkhejA dIvasamudha sayaMbhuramaNapaJjavasANA pannattA samaNAuso ! dIvasamuddA NaM bhaMte! kevatiyA nAmadhejjehiM pannattA ?, goyamA ! jAvatiyA loe subhA nAmA subhA ruvA subhA gaMdhA subhA rasA subhA phAsA evatiyA NaM dIvasamudha nAmadhejjehiM pannattA, evaM neyavvA subhA nAmA uddhAro pariNAmo savvajIvA NaM / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! / vR. 'lavaNeNa 'mityAdi, 'ussiodae 'tti 'ucchritodakaH' UrdhvavRddhigatajalaH, tadvRddhizca sAdhikaSoDazayojanasahasrANi 'patthaDodae ' tti prastRtodaka samajala ityarthaH 'khubhiyajale 'tti velAvazAt, velA ca mahApAtAlakalazagatavAyukSobhAditi, etto ADhatta' mityAdi, itaH sUtrAdArAM sadyathA jIvAbhigame tathA'dhyetavyaM, taccedam- 'jahA NaM bhaMte! lavaNasamudde ussiodae no patthaDodae khubhiyajale no akhubhiyajale tahA NaM bAhiragA samuddA kiM ussiodagA 4 ?, goyamA ! bAhiragA samuddA no ussiodagA patthaDodagA no khubhiyajalA akhubhiyajalA punnA punnappamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTTheti / atthi NaM bhaMte! lavaNasamudde bahave orAlA balAhayA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti ?, haMtA asthi / jahA NaM bhaMte ! lavaNe samuhe bahave orAlA 5 tahA NaM bAhiresuci samuddesu orAlA 5 no iTTe samaTThe / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai - bAhiragA NaM samudha punnA jAva ghaDattAe ciTThAMti ?, goyamA ! bAhiraesuNaM samuddesu bahave udagajoNIyA jIvA poggalA ya udagattAe vakkamaMti viukkamaMti cayaMti uvavajraMti' zeSaM tu likhitamevAsti, vyaktaM cedamiti / " 'saMThANao' ityAdi, ekena 'vidhinA' prakAreNa cakravAlalakSaNena vidhAnaM-svarUpasya karaNaM yeSAM te ekavidhividhAnAH, vistArato'nekavidhividhAnAH kutaH ? ityAha- 'duguNe 'tyAdi, iha yAvatkaraNAdidaM dRzyam-'pavittharamANA 2 bahuuppalapaumakumuyanaliNasubhagasogaMdhiyapuMDarIyamahApuMDarIyasatapattasahassapattakesaraphullovaiyA' utpalAdInAM kezaraiH phullaizcopapetA ityarthaH 'ubbhAsamANavIiya'tti, (avabhAsamAnavIcayaH sAmAnyavAtasya sarvatra bhAvAt pAtAlakalazAnAmanyatrAbhAve'pi nAsaMgatirvIcInAM ) 'subhA nAma' tti svastika zrIvatsAdIni 'subhA rUva' tti zukla Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 6, varga:-, uddezaka:-8 301 pItAdIni devAdIni vA 'subhAgaMdha' tti surabhigandhabhedAH gandhavanto vA karpUrAdayaH 'subhA rasa tti madhurAdayaH rasavanto vA zarkarAdayaH 'subhAphAsa' tti mRduprabhRtayaH sparzavanto vA navanItAdayaH 'evaM neyavvA subhAnAma' tti evamiti-dvIpasamudrAbhidhAyakatayA netavyAni zubhanAmAni pUrvoktAni, tathA 'uddhAro' tti dvIpasamudreSUddhAro netavyaH, sa caivam- 'dIvasamuddA NaM bhaMte! kevaiyA uddhArasamaeNaM pannattA ?, goyamA ! jAvaiyA aDDAijjANaM uddhArasAgarovamANaM uddhArasamayA evaiyA dIvasamuddAuddhArasamaeNaM pannattA' yenaikaikena samayena ekaikaM vAlAgramuddhiyate'sAvuddhArasamayo'tastena / tathA 'pariNAmo' tti pariNAmo netavyo dvIpasamudreSu sa caivam- 'dIvasamuA NaM bhaMte! kiM puDhavipariNAmA AupariNAmA jIvapariNAmA poggalapariNAmA ?, goyamA ! puDhavIpariNAmAvi AupariNAmAvi jIvapariNAmAvi poggalapariNAmAvI' tyAdi / tathA 'savvajIvANaM'ti sarvajIvAnAM dvIpasamudreSUtpAdo netavyaH, sa caivam- 'dIvasamuddesu NaM bhaMte! savve pANA 4 puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavannapuvvA ?, haMtA goyamA ! asaI aduvA anaMtakhutto'tti / / zatakaM - 6 uddezakaH-8 samAptaH -: zatakaM-6 uddezakaH-9 : vR. dvIpAdiSu jIvAH pRthivyAditvenotpannapUrvA ityaSTamohezake uktaM, navame tUtpAdasya karmabandhapUrvakatvAdasAveva prarUpyata ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (317) jIve NaM bhaMte! nANAvaraNajjaM kammaM baMdhamANe kati kampaSpagaDIo baMdhati ?, goyamA ! sattavihabaMdha vA aTThavihabaMdhae vA chavvihabaMdhae vA, baMdhuheso pannavaNAe neyavvo vR. 'jIveNa 'mityAdi, 'sattavihabaMdhae' AyurbandhakAle 'aTTavihabaMdhae' tti AyurbandhakAle 'chavvihabaMdhae 'tti sUkSmasamparAyAvasthAyAM mohAyuSorabandhakatvAt / 'baMdhuddeso' ityAdi, bandhoddezakaH prajJApanAyAH sambandhI caturviMzatitamapadAtmako'tra sthAne 'netavyaH' adhyetavyaH, sa cAyam- 'neraie NaM bhaMte! nANAvaranijjaM kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai ?, goyamA ! aTThavihabaMdhage vA sattavihabaMdhage vA evaM jAva vemAnie, navaraM maNusse jahA jIve' ityAdi // jIvAdhikArAdevajIvamadhikRtyAha mU. (318) deve NaM bhaMte! mahiDDIe jAva mahAnubhAe bAhirae poggale apariyAittA pabhU egavanaM egarUvaM viuvvittae ?, goyamA ! no tiNaTTe0 / deve NaM bhaMte! bAhirae poggale pariyAittA pabhU ?, haMtA pabhU, se NaM bhaMte! kiM ihagae poggale pariyAittA viuvvati tatthagae poggale pariyAittA vikuvvati annatthagae poggale pariyAittA viuvvati ?, goyamA ! no ihagae poggale pariyAittA viuvvati, tatthagae poggale pariyAittA vikuvvati, no annatthagae poggale pariyAittA viuvvati, evaM eeNaM gameNaM jAva egavannaM egarUvaM 9 egavannaM aNegarUvaM 2 anegavannaM egarUvaM 3 anegavannaM anegarUvaM 4 caubhaMgo | deve NaM bhaMte! mahiDDIe jAva mahAnubhAge bAhirae poggale apariyAittA pabhU kAlayaM poggalaM Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/9/318 nIlagapoggalattAe pariNAmettae nIlagaM poggalaM vA kAlagapoggalattAe pariNAmettae?, goyamA no tiNaDhe samaDhe, pariyAittA pbhuu| se NaM bhaMte ! kiM ihagae poggale taM ceva navaraM pariNA-metitti bhAniyavvaM, evaM kAlagapoggalaM lohiyapoggalattAe, evaM kAlaeNaM jAva sukkilaM, evaM NIlaeNaM jAva sukillaM, evaM lohiyapoggalaM jAva sukkilattAe, evaM hAlidaeNaM jAva sukkilN| evaMeyAe parivADIe gaMdharasaphAsa0 kakkhaDaphAsapoggala mauyaphAsapoggalattAe 2 evaM do garuyalahuya 2 sIyausiNa 2 niddhalukkha 2, vanAi savvattha pariNAmei, AlAvagA ya do do poggale apariyAittA pariyAittA / / vR. 'deveNa mityAdi, 'egavanaMtikAlAghekavarNam 'ekarUpam' ekavidhAkArasvazarIrAdi, 'ihagae'tti prajJApakApekSayA ihagatAn prajJApakapratyakSAsannakSetrasthitAnityarthaH 'tatthagae'ttidevaH kila prAyo devasthAna eva vartata iti tatragatAn- devalokAdigatAn 'annatthagae'tti prajJApakakSetrAdevasthAnAccAparatrasthitAn, tatra ca svasthAna eva prAyovikurvate yataH kRtottaravaikriyarUpa eva prAyo'nyatra gacchatIti no ihagatAn pudgalAn paryAdAya ityAdhuktamiti / ___ 'kAlayaM poggalaM nIlapoggalattAe'ityAdau kAlanIlalohitahAridrazuklalakSaNAnAMpaJcAna varNAnAM daza dvikasaMyogasUtrANyadhyeyAni / 'evaM eyAe parivADIe gaMdharasaphAsa'tti iha surabhidurabhilakSaNagandhadvayasyaikameva, tiktakaTukaSAyAmlamadhurarasalakSaNAnAM paJcAnAMrasAnAMdaza dvikasaMyogasUtrANyadhyeyAni, aSTAnAM ca sparzAnAM catvAri sUtrAni, parasparaviruddhena karkazamRdvAdinA dvayenaikaikasUtraniSpAdanAditi / devAdhikArAdidamAha mU. (319) avisuddhaleseNaMbhaMte ! deve asamohaeNaM appANaeNaM avisuddhalesaM devaM deviM annayaraMjANati pAsati ? notiNaTesamaTe, evaM avisuddhaleseasamohaeNaM appANeNaM visuddhalesaM devaM 3,2 / ___ avisuddhalese samohaeNaM appANeNaM avisuddhalasaM devaM 3, / avisuddhalese deve samohaeNaM appANeNaM visuddhalesaM devaM 3, 4 / avisuddhalese samohayA asamohaeNaM appANeNaM avisuddhalesaM devaM 3, 5 avisuddhalese samohayA0 visuddhalesaM devaM 3,6 visuddhalese asamo0 avisuddhalesa devaM 3,1/visuddhalese asamohaeNaM visuddhalesaMdevaM 32 / visuddhalese NaM bhaMte ! deve samohaeNaM avisuddhalesaM devaM 3 jANai0 , haMtA jANai0, evaM visuddha0 samo0 visuddhalesaM devaM 3 jANai ?, haMtA jaanni4| visuddhalesesamohayAsamohaeNaM avisuddhalesaMdevaM 3, 5 |visuddhlese samohayAsamohaeNaM visuddhalesaM devaM 3, 6 / evaM heDillaehiM aTThahiM na jANai na pAsai uvarillaehiM cauhiM jANai pAsai / sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!|| vR. 'avisuddhe tyAdi, avisuddhaleseNaM tiavisuddhalezyo-vibhaGgajJAnodevaH asamohaeNaM appANeNaM'ti anupayuktenAtmanA ihAvizuddhalezyaH 1 asamavahatAtmA devaH 2 avizuddhalezyaM devAdikam 3, ityasyapadatrayasyadvAdazavikalpAbhavanti, tadyathA-'avisuddhaleseNaM deveasamohaeNaM appANeNaM avisuddhalessaMdevaM 3 jANai pAsai ?, no iNaDhe samaDe'ityeko vikalpaH 11 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -6, varga:-, uddezaka:- 9 303 'avisuddhalese asammohaeNaM visuddhalesaM devaM 3 no iNaTThe samaTTe' iti dvitIyaH 2 / avisuddhale se samohaeNaM avisuddhalesaM devaM0 no iNaDe samaTTe' iti tRtIyaH 3 / 'avisuddhale se samohaeNaM visuddhalesaM devaM0, no iNaTThe samaTTe' iti caturthaH 4 / 'avisuddhale se samohayAsamohaeNaM appANeNaM avisuddhalesaM devaM 3, no iNaTThe samaTTe' iti paJcamaH 5 / 'avisuddhale se samohayAsamohaeNaM visuddhalesaM devaM 3, no iNaTThe samaTThe' iti SaSThaH 6 / 'visuddhale se' asamoharaNaM appANeNaM avisuddha lesaM devaM 3 no iNadvetti saptamaH 7 / visuddhalese asamohaNaM visuddhale devaM 3, no iNaTTe samaTTe'tti aSTamaH 8 etairaSTabhirvikalpairna jAnAti, tatra SaDbhimithyASTitvAt, dvAbhyAM tvanupayuktatvAditi / 'visuddhale se samoharaNaM avisuddhalesaM deva 3 jANai ?, haMtA jANai' iti navamaH 9 / 'visuddhalese samohaeNaM visuddhalesaM devaM 3 jANai ? haMtA jANai' iti dazamaH 10 / visuddhalese samohayAsamohaeNaM appANeNaM avisuddhalesaM devaM 3 jANai 2 ?, haMtA jANaitti ekAdaza 11 / 'visuddhalese samohayAsamohaeNaM appANeNaM visuddhalesaM devaM 3 jANai 2'tti dvAdaza 12 / ebhiH punazcaturbhirvikalpaiH samyagdRSTitvAdupayuktatvAnapayuktatvAcca jAnAti, upayogAnupayogapakSe upayogAMzasya samyagajJAnahetutvAditi / etadevAha - 'evaM heTThillehiM' ityAdi, vAcanAntare tu sarvamevedaM sAkSAd dRzyata iti / / zatakaM -6 uddezaka:- 9 samAptaH -: zatakaM -6 uddezakaH - 10: vR. prAgavizuddhalezyasya jJAnAbhAva uktaH, atha dazamohezake'pi tameva darzayannidamAhamU. (320) annautthiyA NaM bhaMte! evamAikkhaMti jAva parUveti jAvatiyA rAyagihe nayare jIvA evaiyANaM jIvANaM no cakkiyA kei suhaM vA duhaM vA jAva kolaTThigamAyamavi niSphA- vamayamavi kalamamAyamavi ! evaM ?, goyamA ! jannaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva micchaM te evamAhaMsu ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi jAva parUvemi savvaloevi ya NaM savvajIvANaM no cakkiyA koI suhaM vA taM caiva jAva uvadaMsittae / se keNaTTeNaM ?, goyamA ! ayannaM jaMbUddIve 2 jAva visesAhie parikkheveNaM pannatte, deve NaM mahiDDIe jAva mahAnubhAge egaM mahaM savile vaNaM gaMdhasamuggagaM gahAya taM avadhaleti taM avadhalettA jAva iNAmeva kaDDa kevalakappaM jaMbuddIvaM 2 tihiM accharAnivAehiM tisattakhutto anupariyaTTittA NaM havyamAgacchejA / se nUnaM goyamA ! se kevalakappe jaMbudhIve 2 tehiM ghANapoggalehiM phuDe ?, haMtA phuDe, cakkiyA NaM goyamA ! keti tesiM ghANapoggalANaM kolaTThiyAmAyamavi jAva uvadaMsittae ?, no tiNaTTe samaTTe, se teNaTTeNaM jAva uvadaMsettae / bR. 'annautthI' tyAdi, 'no cakkiya'tti na zuknuyAt 'jAva kolaTThiyamAyamavi'tti AstAM bahu bahutaraM vA yAvat kuvalAsthikamAtramapi tatra kuvalAsthikaM - badarakulakaH 'niSphAva 'tti vallaH 'kala' tti kalAyaH 'jUya'tti yUkA 'ayantra' mithyAdirdaSTAntopanayaH, evaM yathA gandhapudgalAnA matisUkSma-tvenAmUrttakalpatvAt kuvalAsthikamAtrAdikaM na darzayitaM zakyate evaM sarvajIvAnAM sukhasya Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 bhagavatIaGgasUtraM 6/-/10/320 duHkhasya ceti / / jIvAdhikArAdevedamAha mU. (321) jIve NaM bhaMte ! jIve 2 jIve?, goyamA ! jIve tAva niyamA jIve jIvevi niymaajiiye| jIveNaM bhaMte ! neraie neraie jIve?, goyamA! neraietAva niyamA jIve puNa siya neraie siya aneraie, jIve NaM bhaMte ! asurakumAre asurakumAre jIve?, goyamA ! asurakumAre tAva niyamA jIve jIve puNa siya asurakumAre siya no asurakumAre, evaM daMDao bhAniyavvo jAva vemaaniyaannN| jIvati bhaMte ! jIve jIve jIvati?, goyamA! jIvati tAva niyamA jIve jIve puNa siya jIvati siya no jIvati, jIvati bhaMte ! neraie 2 jIvati ?, goyamA ! neraie tAva niyamA jIvati 2 puNa siya neraie siya aneraie, evaM daMDao neyavvo jAva vemAniyANaM / bhavasiddhIe NaM bhaMte ! neraie 2 bhavasiddhIe?, goyamA! bhavasiddhIe siya neraie siya aneraie neraie'viya siya bhavasiddhIe siya abhavasiddhIe, evaM daMDao jAva vemAniyANaM / / vR. 'jIveNaMbhaMte! jIve jIvejIve?' iha ekenajIvazabdena jIva eva gRhyate dvitIyenaca caitanyamityataHpraznaH, uttaraM punarjIvacaitanyayoH paraspareNAvinAbhUtatvAJjIvazcaitanyeva caitanyamapi jIva evetyevamarthaHmavagantavyaM, nArakAdiSu padeSu punarjIvatvamavyabhicAri jIveSu tu nArakAditvaM vyabhicArItyata aah| __'jIveNaMbhaMte! neraie'ityAdi / jIvAdhikArAdevAha-'jIvatibhaMte! jIvejIvejIvaitti, jIvati-prANAn dhArayati yaH sajIvaH uta yo jIvaH sajIvati? iti praznaH, uttaraMtuyojIvati satAvaniyamAjjIvaH, ajIvasyAyuHkAbhAvenajIvanAbhAvAta, jIvastusyAjjIvati syAnnajIvati, siddhasyajIvanabhAvAditi, nArakAdistu niyamAjIvati, saMsAriNaH sarvasya prANadhAraNadharmakatvAt jIvatItipunaH syAnnArakAdiH syAdanArakAdiriti, prANadhAraNasya sarveSAM sadbhAvAditi jIvAdhikArAttadgatamevAnyatIrthiHkavaktavyatAmAha mU. (322) annautthiyA NaM bhaMte ! evamAikkhaMti jAva parUveti evaM khalu savve pANA bhUyA jIvA sattA egaMtadukkhaM veyaNaM veyaMti, sekahameyaM bhaMte! evaM?, goyamA! jannaM te annautthiyA jAva micchaM te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi jAva parUvemi atthegaiyA pANA bhUyA jIvA sattA egaMtadukkhaM veyaNaM veyaMti Ahaca saayN| atyaMgatiyA pANA bhUyA jIvA sattA egaMtasAyaM veyaNaM veyaMti Ahacca assAyaM veyaNaM veyaMti, atthegaiyA pANA bhUyA jIvA sattA vemAyAe veyaNaM veyaMti Ahacca saaymsaayN| se keNaDeNaM0 ?, goyamA ! neraiyAeMgatadukkhaMveyaNaM Ahacca sAyaM, bhavaNavaivANamaMtarajoisavemAniyA egaMtasAyaMvedaNaM veyaMti Ahaca asAyaM, puDhavikkAiyAjAva maNussA vemAyAe veyaNaM veyaMti Ahana sAyamasAyaM, se tenntunnN0|| vR. 'anausthiyA'ityAdi, 'Ahacca sAyaMtikadAcitsAtAM vedanAM, katham? iticeducyate"uvavAeNavasAyaM neraio devakammuNA vAvi" / 'Ahacca asAyaMtidevA AhananapriyaviprayogAdiSvasAtAMvedanAM vedayantIti, 'vemAyAe'tti vividhayAmAtrayAkadAcitsAtAMkadAcidasAtAmityarthaH Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-6, vargaH-, uddezakaH-10 305 jIvAdhikArAdevedamAha mU. (323) neraiyANaMbhaMte! je poggale attamAyAe AhAreti te kiMAyasarIrakhetogADhe poggale attamAyAe AhAreMti anaMtarakhettogADhe poggale attamAyAe AhAreMti paraMparakhettogADhe poggale attamAyAe AhAraiti?, goyamA ! AyasarIrakhettogADhe poggale attamAyAe AhAreMti no anaMtarakhettogADhe poggale attamAyAe AhAreti no paraMparakhettogADhe, jahA neraiyA tahA jAva vemANiyANaM dNddo| vR. 'neraiyA Na'mityAdi 'attamAyAe'tti AtmanA AdAya-gRhItvetyarthaH 'AyasarIrakhettogADhe'tti svazarIrakSetre'vasthitAnityarthaH 'anaMtarakhettogADhe'tti AtmazarIrAvagAha kSetrApekSayAyadanantaraM kSetraMtatrAvagADhAnityarthaH, 'paraMparAkhettogADhe'tti AtmakSetrAnantarakSetrAdyatparaM kSetraMtatrAvagADhAnityarthaH / 'attamAyAe'ityuktamata AdAnasAdhAt / mU. (324) kevalI NaM bhaMte ! AyANehiM jANati pAsati?, goyamA! no tiNadve0 se keNaTeNaM?, goyamA! kevalI NaM puracchimeNaM miyaMpijANai amiyaMpijANai jAva nivvuDe daMsaNe kevalissa se tenndvennN0| __vR. 'kevalI NamityAdi sUtra, tatra ca 'AyANehiti indriyaiH / mU. (325) jIvANa suhaM dukkhaM jIve jIvati taheva bhaviyA ya / egaMtadukkhaveyaNa attamAyA ya kevlii| vR. dazamoddezakArthaHsaGgrahAya gAthA-'jIvANa'mityAdi gtaarthH|| mU. (326) sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!| zatakaM-6 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // pratItya bhedaM kila nAlikeraM, SaSThaM zataM mnmtidntbhni| tathA'pi vidvatsabhasacchilAyAM, niyojya nItaM svaparopayogam zataka-6 samAptaH muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUri viracitA bhagavatIagasUtre SaSThasyazatakasya TIkA parisamAptA / (zatakaM-7 vR.vyAkhyAtaMjIvAdyarthaHpratipAdanaparaMSaSThaMzatam, athajIvAdyarthaHpratipAdanaparameva saptamazataM vyAkhyAyate, tatra cAdAvevodezakArthaHsaGgrahagAthAmU. (327)AhAra 1 virati 2 thAvara 3 jIvA 4 pakkhI ya 5 Au 6 anagAre 7 / chaumattha 8 asaMvuDa 9 annautthi 10 dasa sattamaMsi se| 7. 'AhAre'tyAdi, tatra 'AhAra'tti AhArakAnAhArakavaktavyatArthaHprathamaH1 virai'tti pratyAkhyAnArtho dvitIyaH 2 'thAvara'tti vanaspativaktavyatArthaHstRtIyaH 3 'jIva'tti saMsArijIva15120 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatIaGgasUtraM7/-1-1327 prajJApanArthaHzcaturthaH 4 'pakkhI yatti khacarajIvayonivaktavyatArthaH paJcamaH 5 / _ 'Au'ttiAyuSkavaktavyatArthaHSaSThaH anagAra'ttianagAravaktavyatArthaHsaptamaH 7 chaumatya'tti chadmasthamanuSyavaktavyatArtho'STamaH 8 'asaMvuDa'tti asaMvRtAnagAravaktavyatArtho navamaH 9 'annausthiya'tti kAlodAyiprabhRtiparatIrthiHkavaktavyatArtho dazamaH 10 iti // -zatakaM-7 uddezaka:-1:mU. (328) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaMjAvaevaM vadAsI-jIveNaM bhaMte! kaMsamayamanAhArae bhavai ?, goyamA! paDhame samae siya AhAraesiya anAhArae bitie samae siya AhArae siya anAhArae tatie samae siyaAhArae siya aNAhArae cautye samae niyamA AhArae, evNdNddo| jIvA ya egiMdiyA ya cautthe samae sesA tatie sme| jIveNaMbhaMte! 'kaMsamayaMsavvappAhAraebhavati?, goyamA! paDhamasamayovavannae vAgharamasamae bhavatthe vA ettha NaM jIveNaM savvappAhArae bhavai, daMDao bhAniyavvo jAva vaimAniyANaM / / vR. 'kaM samayaM aNAhArae'tti parabhavaM gacchan kasmin samaye'nAhArako bhavati? iti praznaH, uttaraMtuyadAjIva RjugatyotpAdasthAnaM gacchatitadAparabhavAyuSaHprathamaevasamaye AhArako bhavati, yadAtu vigrahagatyA gacchati tadA prathamasamaye vakre'nAhArako bhavati, utpattisthAnAnavAptI tadAhAraNIyapudgalAnAmabhAvAd, ata Aha ___ "paDhame samae siya AhArae siyaaNAhArae'tti, tathAyadaikena vakreNa dvAbhyAM samayAbhyAmutpadyate tadA prathame'nAhArako dvitIye tvAhArakaH, yadA tu vakradvayena tribhiH samayairutpadyate tadA prathame dvitIyecAnAhAraka ityata Aha - 'bIyasamaye siyaAhArae siyaanAhArae'tti, tathA yadA vakradvayena tribhiH samayairutpadyate tadA''dyayoranAhArakastRtIye tvAhArakaH, yadA tu vakratrayeNacaturbhiH sayamairutpadyate samayatraye'nAhArakazcaturthe tu niyamAdAhAraka itikRtvA_ -'taie samae siya' ityAdhuktaM, vakratrayaM cetyaM bhavati-nADyA bahirvidigavyavasthitasya sato yasyAdholokAdUrdhvaloke utpAdo nADyA bahireva dizi bhavati so'vazyamakene samayena vizrenitaH samazreNI pratipadyate dvitIyena nADIpravizati tRtIyenorddhalokaMgacchati caturthena lokanADItonirgatyotpattisthAne utpadyate, ihacAghesamayatrayevakratrayamavagantavyaM, smshrennyaivgmnaat| anye tyAhuH-vakracatuSTayamapi saMbhavati, yadA hi vidizo vidizyevotpadyate tatra samayatrayaM prAgvat caturthe samaye tu nADIto nirgatya samazreNiM pratipadyate paJcamena tUtpattisthAna prApnoti, tatra cAghe samayacatuSTaye vakracatuSTayaM syAt, tatra cAnAhAraka iti, idaM ca sUtre na darzitaM, praayennetthmnutptteriti| 'evaMdaMDao tiamunA'bhilApenacaturvizatidaNDakovAcyaH, tatracajIvapadeekendriyapadeSu capUrvoktabhAvanayaivacaturthe samayeniyamAdAhAraka iti vAcyaM, zeSeSutRtIyasamaye niyamAdAhAraka iti, tatra yo nArakAditrasastraseSvevotpadyate tasya nADyA bahistAdAgamanaM gamanaM ca nAstIti tRtIyasamaye niyamAdAhArakatvaM, tathAhi - yo matsyAdibharatasya pUrvabhAgAdairavatapazcimabhAgasyAdho nerakeSUtpadyate sa ekena samayena Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -7, varga:-, uddezakaH - 1 307 bharatasya pUrvabhAgAtpazcimaM bhAgaM yAti dvitIyena tu tata airavatapazcimaM bhAgaM tatastRtIyena narakamiti, atra cAdyayoranAhArakastRtIye tvAhArakaH, etadeva darzayati- 'jIvA egiMdiyA ya cautthe samaye sesA taiyasamae' tti / 'kaM samayaM savvappAhArae' tti kasmin samaye sarvAlpaH sarvathA stoko na yasmAdanyaH stokataro'sti sa AhAro yasya sa sarvAlpAhAraH ya eva sarvAlapAhArakaH, 'paDhamasamayovavannae'tti prathamasamaya utpannasya prathamo vA samayo yatra tat prathamasamayaM tadutpannaM- utpattiryasya sa tathA, utpatteH prathamasamaya ityarthaH, tadAhAragrahaNahetoH zarIrasyAlpatvAtsarvAlpAhAratA bhavatIti / 'caramasamayabhavattheva 'tti caramasamaye bhavasya jIvitasya tiSThati yaH sa tathA, AyuSazcaramasamaya ityarthaH, tadAnIM pradezAnAM saMhatatvenAlpeSu zarIrAvayaveSu sthitatvAtsarvAlpAhArateti anAhArakatvaM ca jIvAnAM vizeSato lokasaMsthAnavazAdbhavIti lokaprarUpaNasUtram - mU. (329) kiMsaMThie NaM bhaMte! loe pannatte ?, goyamA ! supaiTThagasaMThie loe pannatte, heTThA vicchinne jAva upiM uhaMmaiMgAgArasaMThie / tesiM NaM sAsayaMsi logaMsi heTThA vicchinnaMsi jAva upiM uhaMmuiMgAgArasaMTiyaMsi uppannanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI jIvevi jANai pAsai ajIvevi jANai pAsai tao pacchA sijjhati jAva aMtaM karei // bR. 'supaiTTagasaMThie 'tti supratiSThakaM zarayantrakaM tacceha uparisthApitakalazAdikaM grAhyaM, tathAvidhenaiva lokasAdhzyopapatteriti, etasyaiva bhAvanArtha: mAha- 'heTThA vicchinne' ityAdi, yAvatkaraNAt 'bhajjhe saMkhitte uppiM visAle ahe paliyaMkasaMThANasaMTie majjhe varavayaraviggahie' ttidhzyaM, vyAkhyA cAsya prAgvaditi / anantaraM lokasvarUpamuktaM, tatra yatkevalI karotI taddarzayannAha - 'taMsI' tyAdi 'aMtaM karei' tti, atra kriyoktA, atha tadvizeSameva zaramaNopAsakasya darzayannAha mU. (330) samaNovAsagassa NaM bhaMte ! sAmAiyakaDassa samaNovAsae acchamANassa tassa gaMbhaMte! kiM iriyAvahiyA kiriyA kajjai ? saMparAiyA kiriyA kajjai ?, goyamA ! no iriyAvahiyA kiriyA kajai saMparAiyA kiriyA kajjai, se keNaTTeNaM jAva saMpa0 go0 samaNovAsayassa NaM sAmAiyakaDassa samaNovAsae acchamANssa AyA ahigaraNI bhavai AyAhigaraNavattiyaM caNaM tassa no IriyAvahiyA kiriyA kajjara saMparAiyA kiriyA kajajaI, se teNaTTeNaM jAva saMparAiyA vR. 'samaNe' tyAdi, 'sAmAiyakaDassa' tti kRtasAmAyikasya, tathA 'zramaNopAzraye' sAdhuvasatA- vAsInasya - tiSThataH 'tassaNa' nti yo yathArthaH stasya zramaNopAsakasyaiveti, kilAkRtasAmAyikasya tathA sAdhyAzraye'navatiSThamAnasya bhavati sAmparAyikI kriyA, vizeSaNadvayayoge punarairyApathikI yuktA niruddhakaSAyatvAdityAzaGkA ato'yaM praznaH / uttaraM tu 'AyAhikaraNIbhavati tti AtmA jIvaH adhikaraNAni halazakaTAdIni kaSAyAzrayabhUtAni yasya santi so'dhikaraNI, tatazca 'AyAhikaraNavattiyaM caNaM' ti Atmano'dhikaraNAni AtmAdhikaraNAni tAnyeva pratyayaH - kAraNaM yatra kriyAkaraNe tadAtmAdhikaraNapratyayaM sAmparAyikI kriyA kriyata iti yogaH / mU. (331) samaNovAsagassa NaM bhaMte! puvvAmeva tasapANasamAraMbhe paJcakhAe bhavati Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatIaGgasUtraM7/-/1/331 puDhavisamAraMbhe apacakkhAe bhavai se ya puDhaviM khaNamANe'nnayaraM tasaM pANaM vihiMsejA seNaMbhaMte! taM vayaM aticarati?, no tiNaDhe samaTe, no khalu se tassa ativAyAe AuTTati / samaNovAsayassa NaM bhaMte ! puvAmeva vaNassaisamAraMbhe paccakkhAe se ya puDhaviM khaNamANe annayarassa rukkhassa mUlaM chiMdejjA se gaMbhaMte! taMvayaMaticarati, ! no tiNaDhe samaDhe, no khalu tassa aivAyAe aauddti| vR.zramaNopAsakAdhikArAdeva samaNovAsage'tyAdiprakaraNam, tatraca 'tasapANasamAraMbhe'tti trasavadhaH 'no khalu setassa ativAyAe AuTTaItti na khalu asau tasya trasaprANasya atipAtAya'vadhAya 'Avartate' pravartate iti na saGkalpavadho'sau, saGkalpavadhAdeva ca nivRtto'sau, na caiSa tasya saMpanna iti nAsAvaticarati vrataM / mU. (332) samaNovAsae NaM bhaMte ! tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA phAsuesanijeNaM asaNapANakhAimasAimeNaM paDilAbhemANe kiM labbhai ?, goyamA ! samaNovAsae NaM tahArUvaM samaNaM vAjAva paDilAbhemANetahArUvassa samaNassavA mAhaNassavAsamAhiM uppAeti, samAhikAraeNaM tameva samAhiM paDilabhai / samaNovAsaeNaM bhaMte ! tahArUvaM samaNaM vA jAva paDilAbhesANe kiM cayati?, goyamA ! jIviyaM cayati duccayaM cayati dukkaraM kareti dullahaM lahai bohiM bujjhai tao pacchA sijjhati jAva aMtaM kareti / vR. 'kiM cayai?' kiM dadAtItyarthaH 'jIviyaM cayaitti jIvitamiva dadAti, anAdi dravyaM yacchanjIvitasyaivatyAgaM karotItyarthaH, jIvitasyevAnnAdidravyasya dustyajatvAt, etadevAha- 'duccayaM cayaitti dustyajametat, tyAgasya duSkaratvAt, etadevAha-duSkaraM karotIti, athavA kiM tyajatikiM virahayati?,ucyate, jIvitamivajIvitaM karmaNodIrghAsthitiM 'duccayaMtiduSTaM karmadravyasaJcayaM 'dukkaraM ti duSkaramapUrvakaraNato granthibhedaM, tatazca 'dullaMbha labhai'tti anivRtikaraNaMlabhate, tatazca 'bohiM bujjhai'tti 'bodhiM samyagdarzanaM 'budhyate' anubhvti| ___ ihaca zramaNopAsakaH sAdhUpAsanAmAtrakArI grAhyaH, tadapekSayaivAsyasUtrArthasyaghaTamAnatavAt, 'tao pacchatti tadanantaraM siddhyatItyAdi prAgvat anyatrApyuktaM dAnavizeSasya bodhiguNatvaM, yadAha-"anukaMpa'kAmanijjarabAlatave dAnavinae" tyAdi, tathA-- // 1 // "keI teNeva bhaveNa nivvuyA savvakammao mukkaa| keI taiyabhaveNaM sijjhissaMti jinasagAse // ". -anantaramakarmatvamuktamato'karmasUtrammU. (333) asthi NaM bhaMte! akammassa gatI pannAyati?, haMtA asthi / kahannaM bhaMte! akammassa gatI pannAyati?, goyamA! nissaMgayAe niraMgaNayAe gatipariNAmevaM baMdhaNacheyaNayAe niraMdhaNayAe puvvapaogeNaM akammassa gatI pnnttaa| kahannaM bhaMte ! nissaMgayAe niraMgaNayAe gaipariNAmeNaM baMdhaNacheyaNayAe niraMdhaNayAe pubvappaogeNaM akammassa gatI pannAyati ? ___ se jahAnAmae-kei purise sukkaM tuMbaM nicchikuM niruvahayaMti AnupubbIe parikammemANe 2 danbhehi ya kusehi ya veDhei 2 aTTahiM maTTiyAlevehiM liMpai 2 uNhe datayati bhUtiM 2 sukkaM samANaM Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH:, uddezakaH-1 309 asthAhamatAramaporasiyaMsi udagaMsi pkhivejaa| senUnaM goyamA! setuMve tesiMaTThaNhaMmaTTiyAlevANaM guruyattAebhAriyattAe gurusaMbhAriyatAe salilatalamativaittA ahe dharanitalapaiTANebhavai?, haMtA bhavai, aheNaM setuMbeaTTaNhaM maTTiyAlevANaM parikkhaeNaM dharanitalamativaittA upiM salilatalapaiTThANe bhavai ?, haMtA bhavai evaM khalu goyamA ! nissaMgayAe niraMgaNayAe gaipariNAmeNaM akammassa gaI pancAyati / kahannaM bhaMte! baMdhaNachedaNayAe akammassa gaI pannatA?, goyamA! se jahAnAmae-kalasiMbaliyAi vA muggasiMbaliyAi vA mAsasiMbaliyAi vA siMbalisiMbaliyAi vA eraMDamiMjiyAivAuNhe dinnA sukkA samANI phuDittA NaM egaMtamaMtaM gacchai, evaM khalu goyamA ! / kahanaM bhaMte! niraMdhaNayAeakammassa gatI?, goyamA! se jahAnAmae-dhUmassaiMdhaNavippamukkassa urlDa vIsasAe nivvAghAeNaM, gatI pavattati, evaM khalu goyamA!0 kahanaM bhaMte ! puvvappaogeNaM akammassa gatI pannattA?, goyamA ! se jahAnAmae-kaDassa kodaMDavippamukkassa lakkhAbhimuhI nivvAghAeNaM gatI pavattai, evaM khalu goyamA ! nIsaMgayAe niraMgaNayAe jAva puvbappaogeNaM akammassa gatI pnnttaa|| vR. 'gaI pannAyaittigatiprajJAyateabhuyaegamyate itiyAvat 'nissaMgayAe'tti nisaGgatayA' karmalApagamena 'niraMgaNayAe'tti nIrAgatayAmohApagamena gatipariNAmeNaM ti gatisvabhAvatayA'lAbudravyasyeva 'baMdhaNaccheyaNayAe'tti karmabandhanachedanena eraNDaphalasyeva 'nirandhaNatAe'tti karmendhanavimocanena ghUmasyeva 'puvvapaogeNaM ti sakarmAtAyAM gatipariNAmavattvena bANasyeveti / etadeva vivRNvannAha- 'kahanna' mityAdi, 'niruvahayaMti vAtAdyanupahataM 'dabbhehi yatti darbhaH samUlaiH 'kusehiya'tti kuzaiH-dabhaireva chinnamUlaiH 'bhUI bhUi'nti bhUyo bhUyaH 'atthAhe'tyAdi, iha makArauprAkRtaprabhavAvataH astAghe'ta evAtAre'taeva 'apauruSeye' apuruSapramANe 'kalasiMbaliyAi vA' kalAyAbhidhAnadhAnyaphalikA siMbali tti vRkSavizeSaH 'eraMDamiMjiyA' eraNDaphalam 'egaMtamaMta gacchaitti eka ityevamanto-nizcayo yatrAsAvekAnta eka ityarthaH atastamanataM bhUbhAgaM gacchati / iha ca vIjasya gamane'pikalAyasiMbalikAdestaduktaM tattayorabhedopacArAditi, 'urlDavIsasAe'tti UrdhvaM visayA' svabhAvena nivvAdhAeNaM'ti kaTAdyAcchAdanAbhAvAt / akammarNo vaktavyatoktA, adhAkarmaviparyayabhUtasya sa karmaNo vaktavyatAmAha mU. (334) dukkhI bhaMte ! dukkheNaM phuDe adukkhI dukheNaM phuDe ?, goyamA ! dukkhI dukkheNaM phuDe no adukkhI dukkheNaM phuDe / dukkhINaM bhaMte ! neratie dukkheNa phuDe adukkhI neratie dukkheNaM phuDe ?, goyamA! dukkhI nairaie dukkheNaM phuDe no adukkhI neratie dukkheNaM phuDe, evaM daMDao jAva vemAniyANaM / ___ evaM paMca daMDagA neyavyA-duskhI dukkheNaM phuDe 1 dukkhI dukkhaM pariyAyai 2 dukkhI dukkhaM udIrei 3 dukkhI dukkhaM vedeti 4 dukkhI dukkhaM niJjareti 5 // vR. 'dukkhI bhaMte ! dukkheNa phuDe'tti duHkhanimittatvAt duHkhaM-karma tadvAn jIvo duHkho bhadanta ! duHkhena-duHkhahetutvAt karmaNA-spRSTo baddhaH 'no adukkhI'tyAdi, 'no' naiva aduHkhIakarmA duHkhena spRSTaH siddhasyApi tAsaGgAditi / Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 7/-/1/334 'evaM paMca daMDakA neyavva 'tti 'evam' ityanantaroktAbhilApena paJca daNDakA netavyAH, tatra duHkhI duHkhena spRSTa ityeka ukta eva 1, 'dukkhI dukkhaM pariyAyaI' ti dvitIyaH, tatra 'duHkhI' karmmavAn 'duHkhaM' karmma 'paryAdadAti' sAmastyenopAdatte, nidhattAdi karotItyarthaH 2, 'udIreitti tRtIyaH 3, 'veei' tti caturthaH 4, 'nijarei' tti paJcamaH 5 / udIraNavedananirjaraNAni tu vyAkhyAtAni prAgiti / karmmabandhAdhikArAtkarmmabandhacintAnvitamanagArasUtraM, anagArAdhikArAcca tatpAnaka- bhojanasUtrAni 310 mU. (335) anagArassa NaM bhaMte! anAuttaMgacchamANassa vA ciTThamANassa vA nisiyamANassa vA tuyaTTamANassa vA anAuttaM vatthaM paDiggahaM kaMbalaM pAyapuMchaNaM geNhamANassa vA nikkhivamANassa vA tassaM NaM bhaMte! kiM iriyAvahiyA kiriyA kajjai ? saMparAiyA kiriyA kajjai ?, go0 no iriyAvahiyA kiriyA kajjati saMparAiyA kiriyA kajjati / sekeNaTTeNaM0 ?, goyamA ! jassa NaM kohamANamAyAlobhA vocchinnA bhavaMti tassa NaMiriyavahiyA kiriyA kajjaino saMparAiyA kiriyA kajjai, jasasa NaM kohamAnamAyAlobhA avocchinnA bhavaMti tarasaNaM saMparAya kiriyA kajjai no IriyA vahiyA, ahAsutaM rIyamANassa IriyAvahiyA kiriyA kajjai ussuttaM rIyamANassa saMparAiyA kiriyA kajjai, se NaM ussuttameva riyati, se teNaTTeNaM0 vR. tatra ca 'vocchinne' ti anuditAH mU. (336) aha bhaMte! saiMgAlassa sadhUmassa saMjoyaNAdosaduTThassa pANabhoyaNassa ke aTTe pannatte ?, goyamA ! je gaM niggaMdhe vA niggaMdhI vA phAsuesanijjaM asanapAna 4 paDigAhittA muchie giddhe gaDhie ajjhovavanne AhAraM AhAreti esa NaM goyamA ! saiMgAle pAnabhoyaNe, jeNaM niggaMthe vA niggaMthI vA phAsuesanijjaM asanapAna 4 paDigAhittA mahayA 2 appattiyakohakilAmaM karemANe AhAramAhArei esa NaM goyamA ! sadhUme pANabhoyaNe, jeNaM niggaMdhe vA 2 jAva paDiggahettA guNuppAyaNaheuM annadavveNa saddhiM saMjoettA AhAramAhArei esa NaM goyamA ! saMjoyaNAdosaduTTe pANabhoyaNe, esa NaM goyamA ! saiMgAlassa sadhUmassa saMjoyaNAdosaduTThassa pANabhoyaNassa aTThe pa0 aha bhaMte! vItiMgAlassa vIyaghUmassa saMjoyaNAdosavippamukkassa pANabhoyaNassa ke aTThe pannatte ?, goyamA ! jeNaM niggaMdhI vA jAva paDigahettA amucchie jAva AhAreti esa NaM goyamA vItiMgAle pAnabhoyaNe, jeNaM niggaMthe niggaMdhI vA 2 jAva paDigAhettA no mahayA appattiyaM jAva AhArei, esa NaM goyamA ! vIyaghUme pAnabhoyaNe, je NaM niggaMthe niggaMdhI vA 2 jAva paDigAhettA jahAladdhaM tahA AhAramAhArei esa NaM goyamA ! saMjoyaNAdosavippamukke pAnabhoyaNe, esa NaM goyamA ! vItiMgAlassa vIyaghUmassa saMjoyaNAdosavipyamukkassa pANabhoyaNassa aTThe pannatte / vR. 'saiMgAlassa' tti cAritrendhanamaGgAramiva yaH karoti bhojanaviSayarAgAgni so'GgAra evocyate tena saha yadvarttate pAnakAdi tat sAGgAraM tasya 'saghUmassa' tti cAritrendhanaghUmahetutvAt dhUma-dveSastena saha yatpAnakAdi tat sadhUmaM tasya 'saMjoyaNAdosaduTThassa' tti saMyojanA- dravyasya guNavizeSaNArthaM dravyAntareNa yojanaM saiva doSastena duSTaM yattattathA tasya / 'jeNaM' ti vibhaktipariNAmAdyamAhAramAhArayatIti sambandhaH 'mucchie 'tti mohavAn doSAnabhijJatvAt 'giddhe'tti tadvizeSAkAGkSAvAn 'gaTThie' tti tadgatasnehatantubhiH saMdarbhitaH Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, varga:-, uddezaka:-1 311 'ajjhovavanne'tti tadekAgratAM gataH 'AhAramAhArei'tti bhojanaMkaroti 'esaNaM ti 'eSaH' AhAraH sAGgAraMpAnabhojanaM, 'mahayAappattiyaMtimahadaprItikam aprema 'kohakilAma'tikrodhAtklamaH- . zarIrAyAsaH krodhaklamo'tastaM, 'guNuppAyaNaheti rasavizeSotpAdanAyetyarthaH, vIiMgAlassatti vIto gato'GgAro-rAgo yasthamAttadvItAGgAraM, mU. (337) ahabhaMte! khettAtikaMtassa kAlAtikaMtassa maggAtikaMtassa pamANAtivaMtassa pANabhoyaNassa ke aDhe pannatte?, go0 jeNaM niggaMthe vA niggaMthI vA phAsuesanijaM NaM asaNaM4 anuggae sUrie paDiggAhittA uggae sUrie AhAramAhAreti esa NaM goyamA ! khittAtikate pANabhoyaNe jeNaM niggaMtho vAra jAvasAimapaDhamAeporisIepaDiggAhettApacchimaMporisiMuvAyaNAvettA AhAraM AhArei esa NaM goyamA ! kAlAtikate pAnabhoyaNe, je NaM niggaMtho vA 2 jAva sAimaM paDigAhittA paraM addhajoyaNamerAe vIikkamAvaittA AhAramAhArei esa NaM goyamA! maggAtikate pANabhoyaNe, jeNaM niggaMtho vA niggaMdhI vA phAsuesanijhaMjAva sAimaM paDigAhittA paraMbattIsAe kukkuDiaMDagapamANamettANaM kavalANaM aahaarmaahaarei| esaNaMgoyamA! pamANAikate pANabhoyaNe, aTThakukkuDiaMDagappamANametekavale AhAramAhAreNAme appAhAre duvAlasakukkuDiaMDagappamANamette kavale AhAramAhAremANe avaDDomoyariyA solasakakkuDiaMDagappamANamettekavale AhAramAhAremANedubhAgappatte caubbIsaMkukkuDiaMDagappamANe jAva AhAramAhAremANe omodarie battIsaM kukkuDiaMDagamette kavale AhAramAhAremANe pamANappatte etto ekkeNavi gAseNaM UNagaM AhAramAhAremANe samaNe niggaMthe no pakAmarasabhoI iti vattavvaM siyA, esaNaM goyamA! khettAdikkaMtassa kAlAtikaMtassa maggAtikaMtassa pamANAtiktassa pANabhoyaNassa aTTe pnntte|| vR. 'khettAikvaMtassa'tti kSetra-sUryasambandhi tApakSetraM dinamityarthaH tadatikrAntaM yattat kSetrAtikrAntaM tasya / 'kAlAikkaMtassa'ttikAlaM-divasasya praharatrayalakSaNamatikrAntaMkAlAtikrAntaM tasya, 'maggAikkaMtassa'tti arddhayojanamatikrAntasya 'pamANAiktassa'tti dvAtriMzatkavalalakSaNamatikrAntasya, 'uvAiNAvittatti upAdApayya-prApayyetyarthaH paraM 'addhajoyaNamerAe ti dvAtriMzatkavalalakSaNamatikAntasya, 'uvAiNAvitta'tti upAdApayya-prApayyetyarthaH paraM 'addhajoyaNamerAe'tti arddhayojanala-kSaNa-maryAdAyAH parata ityarthaH 'vItikkamAvetta'tti upAdApayya-prApayyetyarthaH / ___ 'kukkuDiaMDagapamANamettANaM'tikukkuTyaNDakasya yatpramANaM-mAnaMtataparimANaM-mAnaM yeSAM te tathA, athavA kukuTIva-kuTIramiva jIvasyAzrayatvAt, kuTI-zarIraM kutsitA azuciprAyatvAt kuTI kukuTI tasyA aNDamivANDakaM-udarapUrakatvAdAhAraH kukuTyaNDakaM tasya pramANato mAtrAdvAtriMzattamAMzarUpA yeSAM te kukkuTyaNDakapramANamAtrA atstessaamymbhipraayH|| yAvAn yasya puruSasyAhArastasyAhArasya dvAtriMzattamo bhAgastat puruSApekSayA kavalaH, idameva kavalamAnamAzritya prasiddhakavalacatuHSaSTayAdimAnAhArasyApipuruSasya dvAtriMzatA kavalaiH pramANaprAptatopapannA syAt, nahi svabhojanasyArddha bhuktavataH pramANaprAptatvamupapadyate, prathamavyAkhyAnaM tuprAyikapakSApekSayA'vagantavyamiti / 'appAhAre tti alpAhAraH sAdhurbhavatItigamyam, athavA'Syai Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 bhagavatIaGgasUtraM7/-/1/337 kukkuTyaNDakapramANamAtrAnkavalAnAhAram 'AhArayati' kurvati sAdhau 'alpAhAraH' stokAhAraH, caturthAzarUpatvAttasya, evamuttaratrApi 'AhAremANe' ityetatpadaMprathamaikavacanAntaMsaptamyekavacanAntaM vA vyaakhyeym| _ 'avaDDomoyariya'ttiavamasya-UnasyodarasyakaraNamavamodarikA, apakRSTaM-kiJcidUnamarddha yasyAM sA'pArddhA dvAtriMzatkavalApekSayA dvAdazAnAmapArddharUpatvAt apArddhA cAsAvavamodarikA ceti samAsaH sA bhavatItyevaM saptamyantavyAkhyAnaM neyaM, prathamAntavyAkhyAnaM tu dharmadharmiNorabhedAdapA_vamaudarikaH sAdhurbhavatItyevaM netavyaM, 'dubhAgappatte'tti dvibhAgaH-arddha tatprApto dvibhAgaprApta AhAro bhavatIti gamyaM, dvibhAgo vA prApto'neneti dvibhAgaprAptaH sAdhurbhavatIti gmym| 'omoyariyattiavamodarikAbhavatidharmadharmiNorabhedAdvA'vamodarikaH sAdhurbhavatIti gamyaM, 'pakAmarasabhoitti prakAmaM-atyarthaM rasAnAM-madhurAdibhedAnAM bhogI-bhoktAprakAramarasabhogIti mU. (338) aha bhaMte! satyAtIyassa satthapariNAmiyassa esiyasa vesiyasa samudAniyassa pANabhoyaNassa ke aDDe pannatte? goyamA! jeNaM niggathe vA niggaMdhI vA nikkhittasatthamusale vavagayamAlAvannagavilevaNe vavagayadhuyaiyattattadehaM jIvavippajaDhaM akayamakAriyamasaMkappiyamaNAhUyamakIyakaDamaNur3hi navakoDIparisuddhaM dasadosavippamukkaM uggamuppAyasesaNAsuparisuddhaM vItigAlaM vItadhUmaM saMjoyaNAdosavippamukkaM asurasuraM acavacavaM aduyamavilaMbiyaM aparisADI akkhovaMjaNavaNANulevaNabhUyaM saMyamajAyAmAyAvattiyaM saMjamabhAravahaNaTTayAe bilamiva pannagabhUeNaM appANeNaM AhAramAhAreti esaNaM goyamA! satthAtIyassa satthapariNAmiyassa jAva pANabhoyaNassa ayamaDhe pnntte| . sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR. 'satthAtItassa'tti zaznAd-agnyAderatItaM-uttIrNaM zastrAtItam, evaMbhUtaM ca tathAvidhapRthukAdivadapariNatamapi syAdata Aha- 'satthapariNAmiyassa'tti varNAdInAmanyathAkaraNenAcittIkRtasyetyarthaH, anena prAsukatvamuktam, 'esiyassa'tti eSaNIyasya gaveSaNAvizuddhyA vAgaveSitasaya 'vesiyassattivizeSeNavividhairvAprakAreSitaM-vyeSitaM grahaNaiSaNAgrAsaiSaNAvizodhitaM tasya,athavA veSo muninepathyaMsahetulabhiyasyatadvaiSikam-AkAramAtradarzanAdavAptaMna tvAvarjanayA, anena punarutpAdanAdoSApohamAha, sAmudAniyassa'ttitatastatobhikSArUpasya, kiMbhUto nirgranthaH? ityAha 'nikkhittasatthamusale'tti tyaktakhaGgAdizastramuzalaH 'vavagayamAlAvannagavilevaNe'tti vyapagatapuSpamAlAcandanAnulepanaH, svarUpavizeSaNe ceme na tu vyavacchedAthai, nirgranthAnAmevaMrUpatvAdeveti, 'vavagayacuyacaiyacattadehaM tivyapagatAH-svayaM pRthagbhUtA bhojyavastusaMbhavA AgantukA vAkRmyAdayaHcyutA-mRtAH svataevaparatovA'bhyavahAryavastvAtmakAH pRthivIkAyikAdayaH caiyatti tyAjitA-bhojyadravyAtpRthakkAritAdAyakena 'catta'tti svayamevadAyakena tyaktA-bhakSyadravyAtpRthakvatA 'dehA' abhedavivakSayA dehino yasmAtsa tathA tamAhAraM, vRddhavyAkhyAtu vyapagataH-oghatazcetanApa yAdapetaH cyutaH-jIvanakriyAto bhraSTaH cyAvitaH-svata evAyuSkakSayeNa bhraMzitaH tyaktadehaHparityaktajIvasaMsargajanitAhAraprabhavopacayaH,___-tata eSAMkarmadhArayo'tastaM, kimuktaMbhavati? ityAha-'jIvaviSpajaDhaM'tiprAsukamityarthaH Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, varga:-, uddezakaH-1 313 'akayamakAriyamasaMkappiyamaNAhUyamakIyagaDamaNuSTuiM' akRtaM-sAdhvarthaHmanivartitaM dAyakena, evamakAritaMdAyakenaiva, anena vizeSaNadvayenAnAdhAkarmikaupAttaH asaGkalpitaM' svArthaM saMskurvatA sAdhvarthaHtayA na saGkalpitam, anenApyanAdhAkarmika eva gRhItaH, svArthaHmArabdhasya sAdhvarthaM niSThAM gatasyApyAdhAkarmikatvAt, na ca vidyate AhUtaM-AhvAnamAmantraNaM nityaM madgRhe poSamAtramannaM grAhyamityevaMrUpaM karmakarAdyAkAraNaM vA sAdhvarthaM sthAnAntarAdannAdyAnayanAya yatra so'nAhUtaHanityapiNDo'nabhyAhRto vetyarthaH, spardhA vA''hUtaM tanniSedhAdanAhUto, dAyakenAsparddhayA dIyamAnamityarthaH, anena bhAvato'pariNatAbhidhAnaeSaNAdoSaniSedhaukto'tastam 'akrItakRtaM' krayeNa sAdhudeyaM na kRtam, anuddiSTam-anauddezikaM, 'navakoDIparisuddhaMti iha koTayo vibhAgA stAzcemAH bIjAdikaM jIvaM na hanti na ghAtayati ghnantaM nAnumanyate 3, evaM na pacati 3 na krINAti 3 ityevaMrUpAH, 'dasadosavippamukkaM ti doSAH-zaGkitabhrakSitAdayaH 'uggamupAyaNesaNAsuparisuddha'ti udgamazca-AghAkAdi SoDazavidhaH utpAdanAca-dhAtrIdUtyAdikA SoDazavidhaiva udgamotpAdane etadviSayA yA eSaNA-piNDavizuddhistayA suSTu parizuddho yaH sa udgamotpAdanaiSaNA- suparizuddho'tastam, anena coktAnuktasaGgrahaH kRtaH, vItAGgArAdIni kriyAvizeSaNAnyapi bhavanti prAyo'nena ca graasaissnnaavishuddhiruktaa| 'asurasuraMta anukaraNazabdo'yamemacavacavamityapi, 'aduyaMtiazIghram avilaMbiyaM'ti nAtimantharaM 'aparisADiti anavayavojjhanam 'akkhovaMjaNavaNAnulevaNabhUyaM tiakSopAJjanaM ca-zakaTadhUmrakSaNaM vraNAnulepanaM ca-kSatasyauSadhena vilepanaM akSopAJjanavraNAnulepane teiva vivakSitArthaHsiddhirasAdinirabhiSvaGgatAsAdhAdayaH so'kSopAJjanavraNAnulepanabhUto'tastaM, kriyAvizeSaNaM vA, 'saMjamajAyAmAyAvattiya'ti saMyamayAtrA-saMyamAnupAlanaM saiva mAtrA-AlambanasamUhAMzaH saMyamayAtrAmAtrA pratyayo yatra sa tathA'tastaM saMyamayAtrAmAtrApratyayaM vA yathA bhavati, etadeva vaakyaantrennaah| 'saMyamabhAravahaNaTThayAe'ttisaMyama eva bhArastasyavahana-pAlanaMsa evArthaH saMyamabhAravahanArthaH stadbhAvastattAtasyai, 'vilamiva pannagabhUeNaM appANeNa tibileiva-randhreiva 'pannagabhUtena' sarpakalpena AtmanA karaNabhUtenAhAramuktavizeSaNam 'AhArayati' zarIrakoSTha ke prakSipati, yathA kila bile sarpaAtmAnaM pravezayati pAvanisaMspRzanevaMsAdhurvadanakandarapAvanisaMspRza-nAhAreNa tadasaJcAraNato jaTharavile AhAraM pravezayatIti / _ 'esaNaM ti eSaH'anantaroktavizeSaNaAhAraH zastrAtItAdivizeSaNasya pAnabhojanasya arthaH-abhidheyaH prajJapta iti / / zatakaM-7 uddezakaH-1 samAptaH __-zatakaM-7 uddezakaH-2:vR. prathamoddezake pratyAkhyAnino vaktavyatoktA dvitIye tu pratyAkhyAnaM nirUpayannAha mU. (339) se nUnaM bhaMte ! savvapANehiM sabvabhUehiM savavajIvehiM savvasattehiM paJcakkhAyamiti vadamANassa supaJcakkhAyaMbhavati dupaccakkhAyaMbhavati?, goyamA! sabapANehiMjAva savvasattehiM Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 bhagavatI aGgasUtraM 7/-/2/339 paJccakkhAyamiti vadamA Nassa siya supacakkhAyaM bhavati siya dupaccakkhAyaM bhavati / sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai savvapANehiM jAva siya dupaJcakkhAyaM bhavati ?, goyamA ! jassa NaM savvapANehiM jAva savvasattehiM paJcakkhAyamiti vadamANassa no evaM abhisamannAgayaM bhavati ime jIvA ime ajIvA ime tasA ime thAvarA tassa NaM savvapANehiM jAva savvasattehiM paJcakkhAyamiti vadamANassa no supacakkhAyaM bhavati dupaccakkhAyaM bhavati / evaM khalu se dupacakkhAI savvapANehiM jAva savvasattehiM paJcakkhAyamiti vadamANo no sacca bhAsaM bhAsai mosaM bhAsaM bhAsai, evaM khalu se musAvAI savvapANehiM jAva savvasattehiM tivihaM tiviheNaM asaMjayavirayapaDihayapaJcakkhAyapAvakamme sakirie asuvaMDe egaMtadaMDe egaMtabAle yAvi bhavati, jassaNaM savvapANehiM jAva savvasattehiM paJccakkhAyamiti vadamANassa evaM abhisamannAgayaM bhavai / ime jIvA ime ajIvA ime tasA ime thAvarA, tassa NaM savvapANehiM jAva savvasattehiM paJcakkhAyamiti vadamANassa supaccakkhAyaM bhavati no dupaJcakkhAyaM bhavati, evaM khalu se supacakkhAI savvapANehiM jAva savvasattehiM paJcakkhAyamiti vayamANe saccaM bhAsaM bhAsai no mosaM bhAsaM bhAsai, evaM khalu se saccavAdI savvapANehiM jAva savvasattehiM tivihaM tiviheNaM saMjayavirayapaDihayapaJcakkhAyapAvakamme akirie saMvuDe egaMtapaMDieyAvi bhavati / se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva siya dupaccakkhAyaM bhavati // vR. ' se nUna' mityAdi, 'siya supaccakkhAyaM siya dupacakkhAyaM' iti pratipAdya duSpratyAkhyAnatvarNanaM kRtaM tadyathAsaGkhyanyAyatyAgena yathA''sannatAnyAyamaGgIkRtyeti draSTavyaM, 'no evaM abhisamannAgayaM bhavati' tti 'no' naiva 'evam' iti vakSyamANaprakAramabhisamanvAgataM avagataM syAt, 'no supaccakkhAyaM bhavati 'ttijJAnAbhAvena yathAvadaparipAlanAt supratyAkhyAnatvAbhAvaH, 'savvapANehiM' ti sarvaprANeSu 4 'tivihaM' ti trividhaM kRtakAritAnumatibhedabhinnaM yogamAzritya 'tiviheNaM' ti trividhena manovAkkAyalakSaNena karaNena / 'asaMjayavirayapaDihayapaccakkhAyapAvakamme 'tti saMyato-vadhAdiparihAre prayataH viratovadhAdernivRttaH pratihatAniM-atItakAlasambandhIni nindAtaH pratyAkhyAtAni cAnAgatapratyAkhyAnena pApAni karmAni yena sa tathA, tataH saMyatAdipadAnAM karmmatavidhArayastatastanniSedhAd asaMyataviratapratihatapratyAkhyAtapApakarmA, ata eva 'sakirie 'tti kAyikyAdikriyAyuktaH sakarmmabandhano vAta eva 'asaMvuDe' tti asaMvRtAzravadvAraH, ata eva 'egaMtadaMDe 'tti ekAntena sarvathaiva parAn daNDatItyekAntadaNDaH, ata eva 'ekAntabAlaH ' sarvathA bAlizo'jJa ityarthaH / pratyAkhyAnAdhikArAdeva tadbhedAnAha mU. (340) kativihe NaM bhaMte! paJcakkhANe pannatte ?, goyamA ! duvihe paJcakkhANe pannatte, taMjahA- mUlaguNapacakkhANe ya uttaraguNapacakkhANe ya / mUlaguNapaccakkhANe NaM bhaMte! kativihe pannatte ?, goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA- savvamUlaguNapaccakkhANe ya desamUlaguNapaccakkhANe ya, savvamUlaguNapaccakkhANe NaM bhaMte ! kativihe pannatte goyamA ! paMcavihe pannatte, taMjahA-savvAo pANAivAyAo veramaNaM jAva savvAo pariggahAo veramaNaM / desamUlaguNapaJcakkhANe NaM bhaMte! kaivihe patratte ?, goyamA ! paMcavihe patrate, taMjahA Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, varga:-, uddezakaH-2 315 thUlAo pANAivAyAo veramaNaMjAva thUlAo pariggahAo vermnnN| uttaraguNapaJcakkhAmeNaMbhaMte! kativihe pannatte?, goyamA! duvihe pannatte, taMjahA-savvuttaraguNapaJcakkhANe ya desuttaraguNapaJcakakhANe y| | savvuttaraguNapaccarakhANe NaM bhaMte ! kativihe pannatte?, goyamA ! dasavihe pannatte, tNjhaa| vR. 'kativiheNa mityAdi, 'mUlaguNapaJcakkhANeya'tticAritrakalpavRkSasya mUlakalpA guNAHprANAtipAtaviramaNAdayo mUlaguNAstadrUpaM pratyAkhyAnaM-nivRttirmUlaguNaviSayaM vA pratyAkhyAnaMabhyupagamo muulgunnprtyaakhyaanm| uttaraguNapaJcakkhANe yatti mUlaguNApekSayottarabhUta guNA vRkSasya zAkhA ivottaraguNAsteSu pratyAkhyAnamuttaraguNapratyAkhyAnaM / ___ 'savvamUlaguNe' tyAdi, sarvathA mUlaguNapratyAkhyAnaM sarvamUlaguNapratyAkhyAnaM dezato mUlaguNapratyAkhyAnaM dezamUlaguNapratyAkhyAnaM, tatrasarvamUlaguNapratyAkhyAnaM sarvaviratAnAM, dezamUlaguNapratyAkhyAnaM tu dezaviratAnAm / mU. (341) anAgaya 1 maikkataM 2 koDIsahiyaM 3 niyaMTiyaM 4 cev| sAgAra 5 manAgAraM 6 parimANakaDaM7 niravasesaM 8 sAkeyaM 9 ceva addhAe 10 paccakkhANaM bhave dshaa|| vR. 'anAgaya gAhA, anAgatakaraNAdanAgataM, paryuSaNAdAvAcAryAdivaiyAvRttyakaraNenAntarAyasadbhAvAdArata eva tattapaHkaraNamityarthaH, Aha c||1|| "ho hI paJjosavaNA mama ya tayA aMtarAiyaM hojjA / guruveyAvacceNaM 1 tavassi 2 gelannayAe vA 3 / / // 2 // so dAi tavokamma paDivajjaitaM anAgae kAle / ___ evaM paJcakkhANaM anAgaya hoi nAyavvaM / / -iti, evamatikrAntakaraNAdatikrAntaM, bhAvanA tu prAgvata, uktNc||1|| "pajosavaNAi tavaM jo khalu na karei kaarnnjaae| guruveyAvacceNaM 1 tavassi 2 gelannayAe vA 3 / / // 2 // so dAi tavokamma paDivajjai taMaicchie kaale| evaM paccakkhANaM atikataM hoi nAyavvaM / / ti, koTIsahitamiti-mIlitapratyAkhyAnadvayakoTi caturthAdi kRtvA'nantarameva caturthAdeH karaNamityarthaH, avaacic||2|| "paTThavaNao u divaso paccakkhANassa niTThavaNao ya / jahiyaM sameMti donni utaM bhannai koDisahiyaM tu / / " 'niyaMTitaM ceva nitarAM yantritaM niyantritaM, pratijJAtadinAnauda glAnatvAdyantarAyabhAve'pi niyamAtkarttavyamiti hRdayaM, ydaah||1|| ___ "mAse mAse ya tavo amugo diNaMmi evio| haTeNa gilANeNa va kAyavyo jAva UsAso / / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 bhagavatIaGgasUtraM7/-/2/341 // 2 // evaM paJcakkhANaM niyaMTiyaM dhiirpurispnnttN| jaM geNhaMta'nagArA anissiyappA apaDibaddhA / / 'sAkAra miti Akriyanta ityAkArAH-pratyAkhyAnApavAdahetavo mahattarAkArAdayaH sahAkArairvarttata iti sAkAram, avidyamAnAkAramanAkAraM-yadviziSTaprayojanasambhavAbhAve kAntAradurbhikSAdau mahattarAdyAkAramanuccArayadbhirvidhIyate tadanAkAramiti bhAvaH, kevalamanAkAre'pyanAbhogasahasAkArAvuccArayitavyAveva, kASThAGgulyAdermukhe prakSepaNato bhaGgo mA bhUditi, ato'nAbhogasahasAkArApekSayA sarvadA sAkArameveti, parimANakRta miti ityAdibhikRtaparimANam, abhAni c||1|| "dattIhi va kavalehi va gharehi bhikkhAhiM ahava dabvehiM / jo bhattapariccAyaM kareti parimANakaDameyaM / / " -'niravazeSa' samagrAzanAdiviSayaM, bhnitNc||1|| "savvaM asaNaM savvaM ca pANagaM svvkhjpejvihiN| pariharai savvabhAveNeyaM bhaniyaM niravasesaM / / sAeyaMceva'tti ketaH-cihnaMsaha ketena vartate saketaM, dIrghatAca prAkRtatvAt, saGketayuktatvAdvA saGketam-aGguSThasahitAdi, yadAha "aMguTTagaMThIgharaseUsAsathibugajoikkhe / bhaniyaM sakeyameyaM dhIrehiM anaMtaNANIhiM / / 'addhAe'tti addhA-kAlastasyAH pratyAkhyAnaM-pauruSyAdikAlasya niyamanam, Aha c||1|| "addhApaccakkhANaM jaMtaM kAlappamANacheNaM / purimaTThaporusIhi muhuttamAsaddhamAsehiM // mU. (342) desuttaraguNapacaccakhANeNaMbhaMte! kaivihe pannatte?, goyamA! sattavihe pannatte, taMjahA-disivyayaM.1 uvabhogaparIbhogaparimANaM 2 anatthadaMDaveramaNaM 3 sAmAiyaM 4 desAvagAsiyaM 5 posahovavAso 6 atihisaMvibhAgo 7 apcchimmaarnnNtiysNlehnnaajhuusnnaaraahnntaa| vR. 'uvabhogaparibhogaparimANaM'ti upabhogaH-sakRdbhogaH, sa cAzanapAnAnulepanAdInAM, paribhoga-stu punaH punarbhogaH, sa caasnshynvsnvnitaadiinaam|| ___'apacchimamAraNaMtiyasalehaNAjhUsaNArAhaNaya'tti pazcimaivAmaGgalaparihArArthaHmapazcimA maraNaM-prANatyAgalakSaNam, iha yadyapi pratikSaNamAvIcImaraNamasti tathApi na tadgRhyate, kiM tarhi ?, vivakSitasarvAyuSkakSayalakSaNaM iti, maraNamevAnto maraNAntastatrabhavA mAraNAntikI saMlikhyatekRzIkriyate'nayA zarIrakaSAyAdIti saMlekhanA-tapovizeSalakSaNA tataH karmadhArayAd apazcimamAraNAntikasaMlekhanA tasyA joSaNaM-sevanaM tasyArAdhanam-akhaNDakAlakaraNaM tadbhAvaH apazcimamAraNAntikasaMlekhanAjoSaNArAdhanatA / iha ca sapta digvratAdayo dezottaraguNA eva, saMlekhanA tu bhajanayA, tathAhi-sA dezotaraguNavato dezottaraguNaH, Avazyake tathA'bhidhAnAt, itarasya tu sarvottaraguNaH sAkArAnAkArAdipratyAkhyAnarUpatvAditi saMlekhanAmavigaNayya sapta dezottaraguNA ityuktam, asyAzcaiteSu pATho dezottaraguNadhAriNA'pIyamante vidhAtavyetyasyArthaHsya khyApanArthaH iti / / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-2 317 athoktabhedena pratyAkhyAnena tadviparyayeNa ca jIvAdipadAni vizeSayannAha mU. (343) jIvANaM bhaMte! kiM mUlaguNapaJcakkhANI uttaraguNapaJcakkhANI apaJcarakhANI goyamA! jIvA mUlaguNapaJcakkhANIvi uttaraguNapaJcakkhANIvi apnyckkhaanniivi| neraiyA NaM bhaMte ! kiM mUlaNaguNapacakkhANI0 pucchA ?, goyamA ! neraiyA no mUlaguNapaJcakkhANI no uttaraguNapaJcakhANI apaccakkhANI, evaM jAva curidiyaa| paMciMdiyatirikkhajoniyAmaNussAyajahAjIvA, vANamaMtarajoisiyavemAniyAjahAneraiyA eesi NaM bhaMte ! mUlaguNapaccakkhANI uttaraguNapaJcakkhANI apaccakkhANI ya kayare 2 hiMtojAva visesAhiyA vA?, goyamA! savatthovAjIvAmUlaguNapaJcakkhANI uttaraguNapaJcakkhANI asaMkhejaguNA apacakkhANI anaMtaguNA / eesiNaMbhaMte! paMciMdiyatirikkhajoniyANapucchA, goyamA! sabvatthovAjIvA paMcediyatirikkhajoniyA mUlaguNapaJcakkhANI uttaraguNapacchakkhANI asaMkhejjaguNA apaJcakkhANI asNkhijgunnaa| eesiNaM bhaMte ! maNussANaM mUlaguNapaJcakhANINaM0 pucchA, goyamA! savvatthovA maNussA mUlaguNapaccarakhANI uttaraguNapaccakkhANI saMkhejaguNA apaJcakkhANI asNkhengunnaa| jIvA NaM bhaMte ! kiM savvamUlaguNapaccakkhANI desamUlaguNapaJcakkhANI apaJcakkhANI?, goyamA! jIvA savvamUlaguNapaJcakkhANI desamUlaguNapaccarakhANI apaJcakkhANIvi / neraiyANaM pucchA, goyamA ! neraiyA no sabyamUlaguNapaJcakkhANI no desamUlaguNapaJcakkhANI apaJcakkhANI, evaMjAva cauridiyA __paMciMdiyatirikkhapucchA, goyamA! paMciMdiyatirikkha0 nosavvamUlaguNapaJcarakhANI desamUlaguNapaJcakkhANI apaJcakkhANIvi, maNussA jahA jIvA, cANamaMtarajoisavemAniyA jahA neraiyA eesiNaMbhaMte! jIvANaM savvamUlaguNapaJcakkhANINaMdesamUlaguNapaJcakkhANINaMapaJcakkhANINayakayare2hitojAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovAjIvA savyamUlaguNapaJcakkhANI desamUlaguNapaJcakkhANI asaMkhenaguNA apacakkhANI aNaMtaguNA / evaM appAbahugAni tinnivi jahA paDhamillae daMDae, navaraM savvatthovA paMciMdiyatirikkhajoniyA desamUlaguNapaJcakkhANI apaccakkhANI asNkhengunnaa| jIvA NaM bhaMte ! kiM savvuttaraguNapaJcakkhANI desuttaraguNapaJcakkhAmI apaJcakkhANI?, goyamA! jIvA savvuttaraguNapaJcakkhANIvi tinnivi, paMciMdiyatirikkhajoniyA maNussA ya evaM ceva, sesA apaJcakhANI jAva vemaaniyaa| eesiNaMbhaMte! jIvANaM savvuttaraguNapaJcakkhANI appAbahugAni tinniva jahA paDhame daMDae jAva mnnuusaannN| jIvANaMbhaMte! kiMsaMjayA asaMjayAsaMjayAsaMjayA?, goyamA! jIvA saMjayAviasaMjayAvi saMjayAsaMjayAvi tinnivi, evaM jaheva pannavaNAe taheva bhAniyavvaM, jAva vemAniyA, appAbahugaM taheva tiNhavi bhaaniyvvN| jIvA NaM bhaMte ! kiM paJcakkhANI apaJcakkhANI paJcakkhANApaJcakkhANI, goyamA ! Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 bhagavatIaGgasUtraM 7/-/2/343 jIvA paJcakkhANIvi evaM tinnivi, evaM maNussANavi tinnivi, paMciMdiyatirikkhajoniyA AillavirahiyA sesA savve apaJcakkhANI jAva vemaanniyaa| eesiNaM bhaMte! jIvANaM paJcakkhANINaM jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA jIvA paccakkhANI paJcakkhANApaJcakkhANI asaMkheja-guNA apaJcakkhANI aNaMtaguNA, paMcediyatirikkhajoniyA savvatthovA paccakkhANApaJcakkhANI apaJcakkhANI asaMkhejaguNA, maNussAsavvatthovA paJcakkhANI paJcakkhANApaJcakkhANI saMkhejaguNA apaccakkhANI asaMkhejjaguNA / / vR. 'jIvA Na'mityAdi, paMciMdiyatirikkhajoniyA maNussA ya jahA jIva'tti mUlaguNapratyAkhyAnina uttaraguNapratyAkhyAnino'pratyAkhyAninazca, navaraM paJcendriyatiryaco dezata eva mUlaguNapratyAkhyAninaH, sarvaviratesteSAmabhAvAt, iha coktaM gaathyaa||1|| "tiriyANaM cAritaM nivAriyaM aha ya to puNo tersi| suvvai suvvai bahuyANaM ciya mahavvayArovaNaM samae / / " -parihAro'pi gaathyaiv||2|| "na mai0 mahavvayasabbhAve'vicaramapariNAmasaMbhavo tesiN| na bahuguNANaMpijahA kevalasaMbhUipariNAmo / / " tti athamUlaguNapratyAkhyAnAdimatAmevAlpatvAdicintayati-'eesiNa mityAdi, savvatyovA jIvA mUlaguNapaJcakkhANI ti dezataH sarvato vA ye mUlaguNavantaste stokAH, dezasarvAbhyAmuttaraguNavatAmasaGghayeyaguNatvAt, ihacasarvavirateSuye uttaraguNavantaste'vazyaMmUlaguNavantaH, mUlaguNavantastu syAduttaraguNavantaH syAttadvikalAH, ya eva ca tadvikalAsta eveha mUlaguNavanto grAhyAH, te cetarebhyaH stokAeva, bahutarayatInAMdazavidhapratyAkhyAnayuktatvAt, te'pica mUlaguNebhyaH saGghayAtaguNA eva nAsaGkhyAtaguNAH, sarvayatInAmapi sngghyaattvaat| dezavirateSu punarmUlaguNavadbhayo bhinnA apyuttaragunino labhyante, te ca madhumAMsAdivicitrAbhigrahavazAbahutarA bhavantItikRtvA dezaviratottaraguNavato'dhikRtyottaraguNavatAM mUlaguNavadbhayo'saGkhyAtaguNatvaM bhavati, ata evAha-'uttaraguNapaJcakkhANI asaMkhejjaguNa'tti, 'apaccakkhANI anaMtaguNatti manuSyapaJcendriyatiryaJca eva pratyAkhyAnino'nye tvapratyAkhyAnina eca, vanaspatiprabhRtikatvAtteSAmanantaguNatvamiti / ___manuSyasUtre apaccakkhANIasaMkhejaguNeti yaduktaMtatsaMmUrchimamanuSyagrahaNenAvaseyamitareSAM saGkhyAtatvAditi / evaM appabahugAni titrivi jahA paDhamillae daMDae'tti tatraikaMjIvAnAmidameva, dvitIyaM paJcendriyatirazcAM, tRtIyaM tu manuSyANAm, etAni ca yathA nirvizeSaNamUlaguNAdipratibaddha daNDakeuktAnievamiha trINyapivAcyAni, vizeSamAha-'navara mityAdi, paMceMdiyatirikkhajoniyA maNussA ya evaM ceva'tti yathA jIvAH sarvottaraguNapratyAkhyAnAdaya uktA evaM paJcendriyatiryaJco manuSyAzca vAcyAH, iha ca paJcendriyatiryaJco'pi sarvottaraguNapratyAkhyAnino bhavantItyavaseyaM, dezaviratAnAM dezataH srvottrgunnprtyaakhyaansyaabhimttvaaditi|| mUlaguNapratyAkhyAniprabhRtayazca saMyatAdayo bhavantIti saMyatAdisUtram-tinnivitti jIvAstrividhA apItyarthaH, 'evaM jaheve'tyAdi, 'evam' anenAbhilApena yathaiva prajJApanAyAM tathaiva zAna Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-2 319 sUtramidamadhyeyaM, taccaivam-'neraiyANaM bhaMte ! kiM saMjayA asaMjayA saMjayAsaMjayA?, goyamA! no saMjayA asaMjayA no saMjayAsaMjayetyAdi / ____ 'appA' ityAdi, alpabahutvaM saMyatAdInAMtathaiva yathAprajJApanAyAmuktaM tiNhavittijIvAnAM paJcendriyatirazcAM manuSyANAM ca, tatra sarvastokAH saMyatA jIvAH, saMyatAsaMyatA asaddheyaguNAH, asaMyatAstvanantaguNAH, paJcendriyatiryaJcastu sarvastokAH saMyatAsaMyatAH asaMyatA asaGkhayeyaguNAH, bhanuSyAstu sarvastokAH saMyatAH saMyatAsaMyatAH saGkhayeyaguNAH asaMyatA asaMGkhayeyaguNA iti|| saMyatAdayazcapratyAkhyAnyAditve sati bhavantItipratyAkhyAnyAdisUtram-nanuSaSTazate caturthIddazake pratyAkhyAnyAdayaH prarUpitA iti kiM punastavyarUpaNena?, satyametat kinvalpabahutvacintArahitAstatra prarUpitA iha tutadhuktAH smbndhaantrdbaaraayaataashceti| jIvAdhikArAttacchAzvatatvasUtrAni-tatra ca-- mU. (344) jIvANaM bhaMte ! kiMsAsayA asAsayA?, goyamA! jIvA siya sAsayA siya asaasyaa| se keNaTTeNaM bhaMte! evaMvuccai-jIvAsiya sAsayA siya asAsayA?, goyamA!, davvaTThayAe sAsayA bhAvaThThayAe asAsayA, se teNaDeNaM goyamA! evaM buccai-jAva siya asaasyaa| neraiyA NaM bhaMte ! kiM sAsayA asAsA?, evaM jahA jIvA tahA neraiyAvi, evaM jAva vemAniyA jAva siya sAsayA siya asAsayA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! // vR. 'davvaTThayAe'tti jIvadravyatvenetyarthaH 'bhAvaThThayAe'tti nArakAdiparyAyatvenetyarthaH / / __zatakaM-7 uddezakaH-2 samAptaH -zatakaM-7 uddezakaH-3 :vR. jIvAdhikArapratibaddha eva tRtIyoddezakastatsUtram mU. (345) vaNassaikAiyA NaM bhaMte ! kiMkAlaM sabbappAhAragA vA savvamahAhAragA vA bhavaMti?, goyamA! pAusavarisArattesuNaM bhaMte ! kiMkAle savvappAhAragA vA savvamahAhAragA vA bhavaMti?, goyamA! pAusavarisArattesuNaM etthaNavaNassaikAiyA savvamahAhAragAbhavaMtitadAnaMtaraM caNaM saraetayAnaMtaraMdhaNaM hemaMte tadAnaMtaraM caNaM vasaMte tadAnaMtaraM caNaM gimhe suNaM vaNassaikAiyA sabappAhAragA bhvNti| jaiNaM bhaMte ! gimhAsu vaNassaikAiyA savvappAhAragA bhvNti| kamhA NaM bhaMte ! gimhAsu bahave vaNassaikAiyA pattiyA puphiyA phali harigarerijjamANA sirIeaIva aIva uvasobhemANA uvasobhemANA ciTThati ?, goyamA! gimhA suNaM bahave usiNajoniyA jIvA ya poggalA ya vaNassaikAiyattAe vakkamati viukkamati cayaMti uvavajaMti, eLaM khalu goyamA ! gimhAsu bahave vaNassaikAiyA pattiyA puphiyA jAva citttthti| vR. 'vaNassaikAiyANaMbhaMte!'ityAti, kiMkAlaM tikasmin kAle pAuse'tyAdiprAvRDAdau bahutvAnjalasnehasya mahAhAratoktA, prAvRT zrAvaNAdivarSArAtro'zvayujAdi 'saradeti zarat mArgazIrSAdistatra cAlpAhArA bhavantIti jJeyaM / grISmesarvAlpAhAratoktA'ta evaca zeSeSvapyalpAhAratA krameNa draSTavyeti, 'haritagarerijja Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 bhagavatIagasUtraM 7/-13/345 mANe ti haritakAca te nIlakA rerijjamAnAca-dedIpyamAnA haritakarerijyamAnAH 'sirie'tti vanalakSmyA 'usiNajoniya'tti uSNameva yoniryeSAM te ussnnyonikaaH| mU. (346) se nUnaM bhaMte! mUlA mUlajIvaphuDA kaMdA kaMdajIvaphuDAjAva bIyA bIyajIvaphuDA haMtA goyamA! mUlA mUlajIvaphuDA jAva bIyA biiyjiivphuddaa| __ jatiNaMbhaMte! mUlA mUlajIvaphuDAjAvabIyA bIyajIvaphuDA kamhANaMbhaMte! vaNassaikAiyA AhAreMti kamhA pariNAmeti ?, goyamA! mUlA mUjIvaphuDA puDhavijIvapaDibaddhA tamhA AhAreti tamhA pariNAmeti kaMdA kaMdajIvapuDA mUlajIvapaDibaddhA tamhA AhArei tamhA prinnaamei| evaM jAva bIyA bIyajIvaphuDA phalajIvapaDibaddhA tamhA AhArei tamhA pariNAmei / / vR. 'mUlA mUlajIvaphuDa'ttimUlAni mUlajIvaiH spRSTAni vyAptAnItyarthaH, yAvatkaraNAt 'khaMdhA khaMdhajIvaphuDA evaM tayA sAlA pavAlA pattA pupphA phala'tti 6shym| . 'jaiNa mityAdi, yadibhadanta ! mUlAdInyevaMmUlAdijIvaiH spRSTAnitadA 'kamha'tti 'kasmAt kena hetunA kathamityarthaH vanaspataya AhArayanti?, AhArasya bhUmigatatvAt mUlAdijIvAnAMca mUlAdivyAptyaivAvasthitatvAt keSAJcicca parasparavyavadhAnena bhUmerdUravarttitvAditi, atrottaraM, mUlAni mUlajIvaspRSTAni kevalaM pRthivIjIvapratibaddhAni 'tamha'tti 'tasmAt tatpratibandhAddhetoH pRthivIrasaM mUlajIvA aahaaryntiiti| kandAH kandajIvaspRSTAH kevalaM mUlajIvapratibaddhAH tasmAt tatpratibandhAt mUlajIvopAttaM pRthivIrasamAhArayantItyevaM skandhAdiSvapi vAcyam / mU. (347) aha bhaMte ! Alue mUlae siMgabere hirilI sirili sissirilI kiTThiyA chiriyA chIrivirAliyA kaNhakaMde vajakaMde sUraNakaMde khelUDe addae bhaddamutthA piMDahaliddA lohI nIhU thIhU thirUgA muggakannI assakannI sIhaMDhI muMsuMDhI je yAvanne tahappagArA sabve te anaMtajIvA vivihasattA? haMtA goyamA! Alue mUlae jAva anaMtajIvA vivihsttaa| vR.'Alue' ityAdi, etecAnantakAyabhedA lokarUDhigamyAH, tahappagAra'tti tathAprakArAH' AlukAdisadhzAH 'anaMtajIvattianantAjIvAyeSutetathA vivihasatta'tti vividhA-bahuprakArA varNAdibhedAt sattvA yeSAmanantakAyikavanaspatibhedAnAMte tathA -athavaikasvarUpairapijIvaireSAmanantajIvitAsyAdityAzaGkAyAmAha-vicitrakarmatayA'nekavidhAH sattvA yeSu te tathA, 'vivihasatta'tti kvacid dRzyate tatra vicitrA vidhayo-bhedA yeSAM te tathA te sattvA yeSu te tthaa|| jIvAdhikArAdevedamAha __mU. (348) siyabhaMte! kaNhalese neraie appakammatarAe nIlalese neraie mahAkammatarAe haMtA siyaa| sekeNaTeNaM evaM vuccai-kaNhalese neraie appakammatarAe nIlalese neraie mahAkammatarAe goyamA ! ThitiM paDucca, se teNaDheNaM goyamA! jAva mhaakmmtraae| siya bhaMte ! nIlalese neraie appakammatarAe kAulese neraie mahAkammatarAe ?, haMtA siyA, se keNadveNaM bhaMte! evaM buJcati-nIlalese appakammatarAe kAulese neraie mahAkammatarAe goyamA! ThitiM paDuca, se teNaTTeNaM goyamA! jAva mhaakmmtraae| evaM asurakumArevi, navaraM teulessA abbhahiyA evaM jAva vemAniyA, jassa jai lesAo Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-3 321 tassa tattiyA bhAniyavvAo, joisiyassa nabhannai, jAva siyabhaMte ! pamhalese yemAnie appakammatarAe sukkalese vaimAnie mahAkammatarAe?, haMtA siyA, sekeNaTeNaM0 sesaMjahA neraiyassa jaavkmmtraae| vR. 'siya bhaMte ! kaNhalese neraie'ityAdi, 'ThitiM paDucca'tti, atreyaM bhAvanA-saptamapRthivInArakaH kRSNalezyastasya ca svasthitau bahukSapitAyAM taccheSe vartamAne paJcamapRthivyAM saptadazasAgaropamasthiti rako nIlalezyaHsamutpannaH, tamapekSyasakRSNalezyo'lpakAvyapadizyate, evamuttarasUtrANyapi bhAvanIyAni / 'joisiyassa na bhannaitti ekasyA eva tejolezyAyAstasya sadbhAvAt saMyogo nAstIti salezyA jIvAzca vedanAvanto bhavantIti vedanAsUtrANi mU. (350) se nUnaM bhaMte! jAvedaNA sAniJjarA jA nijarA vedaNA?, goyamA! no tiNaDhe samaTTe, se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jA veyaNA na sA niJjarA jA nicarA na sA veyaNA?, goyamA kamma vedaNA nokamma nijarA, se teNadveNaM goyamA! jAva na sA vednnaa| neraiyANaM bhaMte ! jA vedaNA sA nijarA jA nijarA sA veyaNA?, goyamA ! no tiNaDhe samaDhe, sekeNDeNaM bhaMte! evaM vuccai neraiyANaM jA veyaNA nasA nijarAjA nijarAnasAveyaNA?, goyamA ! neraiyANaM kamma vedaNA nokamma nijarA, se teNadeNaM goyamA ! jAva na sA vaiyaNA, evaM jAva vemaaniyaannN| se nUnaM bhaMte ! jaM veDesutaM niz2ariMsujaM nijariMsutaM ve su?, no tiNaDhe samajhe, se keNa?NaM bhaMte! evaM vuccai jaMvedeMsu no taM nijareMsujaM nijareMsu no taM ve su?, goyamA! kammaM veda'su nokamma nijariMsu, se teNaTeNaM goyamA! jAva no taM vedesu, neraiyA NaM bhaMte ! jaM ve sutaM nijariMsu? evaM neraiyAvi evaM jAva vemaaniyaa| ___ se nUnaM bhaMte ! jaM vedeti taM nijareMtijaM nijariti taM vedeti?, goyamA! no tiNaDhe samajhe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jAva no taM vedeti?, goyamA! kammaM vedeti nokammaM nijareti, se teNaTeNaM goyamA ! jAva no taM vedeti, evaM neraiyAvi jAva vemaaniyaa| se nUnaM bhaMte! jaM vedissaMtitaM nijarissaMtijaM nijarissaMtitaM vedissaMti?, goyamA! no tiNaDhe samaDhe, se kepaTTeNaMjAva no taM vedessaMti?, goyamA! kammaM vedissaMti nokammaM nijarissaMti, se teNaTeNaM jAva notaM nijarissaMti, evaM neraiyAvi jAva vemaaniyaa| se nUnaM bhaMte!je vedanAsamae se niJjarAsamaeje niJjarAsamae se vedaNAsamae?, notiNaDhe samaDhe, se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai je veyaNAsamae na se nijarAsamae je nijarAsamae na se vedaNAsamae ?, goyamA ! jaM samayaM vedeti no taM samayaM niz2areti jaM samayaM nijareti no taM samayaM vedeti, annammi samae vedeti annammi samae nijareMti anne se vedaNAsamae anne se nijarAsamae, se teNadveNaM jAvana se vedaNAsamae na se nijraasme| neraiyANaM bhaMte je vedaNAsamae se nijarAsamae je nijarAsamae se vedaNAsamae?, goyamA no tiNaDhe samaDhe, se keNaDeNaM bhaMte ! evaM buccai neraiyANaM je vedaNAsamae na se nijarAsamae je 1521 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 bhagavatIagasUtraM 7/-13/350 nijarAsamae na se vedaNAsamae?, goyamA! neraiyANaM jaM samayaM vedeti no taM samayaM nijareti jaM samayaMnijaraMti no taM samayaM vedetiannammi samae vedetiannammisamae niz2aretianne se vedaNAsamae anne se nijarAsamae, se teNaDeNaMjAva na se vedaNAsamae evaM jAva vemaaniyaa| vR. 'kammaveyaNa'tti udayaMprAptakarmavedanAdharmadharmiNorabhedavivakSaNAt, 'nokammaMnijareti kAbhAvo nirjarA tasyA evaM svarUpatvAditi 'nokammaM niJjareMsu'tti veditarasaM karma nokarma tnnij'ritvntH| karmabhUtasya karmaNo nirjaraNAsambhavAditi / / pUrvakRtakarmaNazca vedanA tadvattA ca kathaJcicchAzvatatve sati yujyata iti tacchAzvatatvasUtrAni, tatra ca mU. (350) neraiyA NaM bhaMte ! kiM sAsayA asAsayA ?, goyamA ! siya sAsayA siya asAsayA / se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai neraiyA siya sAsayA siya asAsayA ?, goyamA ! abbocchittiNayaTThayAe sAsayA vocchittiNayaTThayAe asAsayA se teNaDheNaM jAva siya sAsayA siya asaasyaa| evaM jAva vemAniyA jAva siya asAsayA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti / vR. 'avvocchittiNayaTTayAe'tti avyavacchittipradhAno nayo'vyavacchittinayastasyArthodravyamavyavacchittinayArthaHstadbhAvastattAtayA'vyavacchittinayArthaHtayA-dravyamAzritya zAzvatA ityrthH| 'vocchittiNayaTTayAe'tti vyavacchittipradhAnoyo nayastasya yo'rthaH-paryAyalakSaNastasya yo bhAvaH sA vyavacchittinayArthaHtA tayA 2-paryAyAnAzritya azAzvatA nArakA iti / / zatakaM-7 uddezakaH-3 samAptaH -:zatakaM-7 uddezakaH-4:vR tRtIyoddezake saMsAriNaH zAzvatAdisvarUpato nirUpitAzcaturthoddezake tutAneva bhedato nirUpayannAha mU. (351) rAyagihe nagare jAva evaM vadAsI-kativihANaM bhaMte ! saMsArasamAvanagA jIvA pannattA ?, goyamA ! chavihA saMsArasamAvanagA jIvA pannattA, taMjahA-puDhavikAiyA evaM jahA jIvAbhigame jAva sammattakiriyaM vA micchattakiriyaM vA / sevaM bhaMte sevaM bhNtetti| vR. 'kativihANamityAdi, evaMjahAjIvAbhigame'tti evaMcatatraitatsUtram-'puDhavikAiyA jAvatasakAiyA, sekiMtaM puDhavikAiyA?, puDhavikAiyA duvihA pannattA, taMjahA-suhumapuDhavikAiyA bAyarapuDhavikAiyA' ityAdi, antaH punarasya 'ege jIve egeNaM samaeNaM eka kiriyaM pkrei'| taMjahA-sammattakiriyaMvA micchattakiriyaM vAata evoktaM jAvasammatte'tyAdi, vAcanAntara vidaM zyatemU. (352) jIvA chabbiha puDhavI jIvANa ThitI bhavahitI kaae| nilevaNa anagAre kiriyA sammattamicchattA / / vR. "jIvA chaviha puDhavI jIjANa ThitI bhavaTTitI kaae| nillevaNa anagAre kiriyA sammatta micchattA / / " iti, Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 7, vargaH, uddezakaH -4 323 tatra ca SaDvidhA jIvA darzitA eva, 'puDhavi' tti SaDvidhA bAdarapRthvI zlakSNA 1 zuddhA 2 vAlukA 3 manaHzilA 4 zarkarA 5 kharapRthivI 6 bhedAt, tathaiSAmeva pRthivIbheda- jIvAnAM sthitirantarmuhUrttAdikA yathA yogaM dvAviMzativarSasahasrAntA vAcyA / tathA nArakAdiSu bhavasthitirvAcyA, sA ca sAmAnyato'ntarmuhUrttAdikA trayastriMzatsAgaropamAntA tathA kAryasthitirvAcyA, sAca jIvasya jIvakAye sarvAddhamityevamAdikA, tathA nirlepanA vAcyA, sAcaivaM pratyutpannapRthivIkAyikAH samayA pahAreNa jaghanyapade'saGkhyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirapahriyante, evamutkRSTapade'pi, kintu jaghanyapadAdutkRSTapadasaGkeyayagunityAdi / 'anagAre 'tti anagAravaktavyatA vAcyA, sA gheyam-avizuddhale zyo'nagAro'samavahatenAtmanA'vizuddhalezyaM devaM devImanagAraM jAnAti ?, nAyamarthaH (samarthaH) ityAdi / 'kiriyA samatta micchatte 'ti evaM dRzyaH - anyayUthikA evamAkhyAnti-eko jIva ekena samayena dve kriye prakaroti samyaktvAkriyAM midhyAtvakriyAMceti, mithyA caitadvirodhAditi / zatakaM -7 uddezakaH -4 samAptaH -: zatakaM -7 uddezakaH-5: vR. caturthe saMsAriNo bhedata uktAH, paJcame tu tadvizeSANAmeva yonisaGgrahaM bhedata AhamU. (353) rAyagihe jAva evaM vadAsI- khahayarapaMciMdiyatirikkhajoniyANaM bhaMte! kativihe paMjoNIsaMga pannatte ?, goyamA ! tivihe joNIsaMgahe pannatte, taMjahA- aMDayA poyayA saMmucchimA, evaM jahA jIvAbhigame jAva no ceva NaM te vimANe vItIvaejA / evaMmahAlayANaM goyamA ! te vimANA pannattA / vR. 'khahayare'tyAdi, 'joNIsaMgahe' tti yoni- utpattiheturjIvasya tayA saGgrahaH anekeSAmekazabdA- bhilApyatvaM yonisaGgrahaH, 'aMDaya'tti aNDAjjAyante aNDajAH-haMsAdayaH, 'poyaya'tti potavadvastravajjarAyuvarjitatayA zuddhadehA yonivizeSAJjAtAH potAdiva vA bohitthAjjAtAH potA iva bAvastrasaMmArjitA iva jAtAH potajAH valgulyAdayaH 'saMmucchima' tti saMmUrcchanayonivizeSadharmeNa nirvRttAH saMmUrcchimAH vahikAdayaH / 'evaM jahA jIvAbhigame' tti evaM ca tatraitatsUtram- 'aMDayA tivihA pannattA, taMjahA - itthI purisA napuMsayA, evaM poyayAvi, vattha NaM je te saMmucchimA te savve napuMsagA' ityAdi, etadantasUtraM tvevam- 'atthi NaM bhaMte! vibhANAiM vijayAI jayaMtAI vejayaMtAI aparAjiyAI ?, haMtA asthi, te NaM bhaMte ! vimANA kemahAlayA pannattA ?, goyamA ! AvaiyaM ca NaM sUrie udei jAvaiyaM ca NaM sUrie atthamei yAvatA'ntareNetyarthaH evaMrUvAI nava uvAsaMtarAI atthegaiyassa devassa ege vikkame siyA NaM deve tAe ukkiTThAe turiyAe jAva divvAe devagaIe vIIvayamANe 2 jAva egAhaM vA duyAhaM cA ukkoseNaM chammAse vIIvaeja'tti, zeSaM tu likhitamevAste, tadeva ca paryantasUtratayA yAvatkaraNena darzitamiti / mU. (354) 'joNIsaMgraha lesA diTThI nANe ya joga uvaoge / uvavAyaThitisamugdhAya- cavaNajAtIkulavihIo sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti / Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 bhagavatIaGgasUtraM 7/-15/354 vR. vAcanAntare tvidaM dRzyate joNisaMgahalesA diTThI nANeya joga uvoge| uvvaa-ytthiismugghaaycvnnjaaiikulvihiio| tatra yonisaGgraho darzita eva, lezyAdIni tvartho darzyante-eSAM lezyAH SaD dRSTayastistraHjJAnAni trIni AdhAni bhajanayA ajJAnAnitutrIni bhajanayaiva yogAstrayaH upayogau dvau upapAtaH sAmAnya tazcatasRbhyo'pi gatibhyaH sthitirantarmuhUrtAdikA palyopamAsaGkhayeyabhAgaparyavasAnA samudghAtAH kevalyAhArakavAH paJca tathA cyutvA te gaticatuSTaye'pi yAnti tathaiSAM jAtau dvAdaza kulakoTIlakSA bhvntiiti| zatakaM-7 uddezakaH-5 samAptaH -zatakaM-7 uddezakaH-6:vR.anantaraMyonisaGgrahAdirarthaH uktaH,sacAyuSmatAM bhavatItyAyuSkAdinirUpaNArthaH SaSThaH mU. (355) rAyagihe jAva evaM vadAsI-jIveNaM bhaMte! je bhavie neraiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kiM ihagae neraiyAuyaM pakareti uvavajamANe neraiyAuyaM pakarei uvavanne neraiyAuyaM pakarei ? goyamA ! ihagae neraiyAuyaM pakarei no uvavajjamANe neraiyAuyaM pakarei no uvavanne neraiyAuyaM pakarei ?, evaM asurakumAresuvi evaM jAva cemaanniesu| jIveNaMbhaMte!je bhavie neraiesuuvavajittaeseNaMbhaMte! kiMihagae neraiyAuyaM paDisaMvedeti uvavajamANe neraiyAuyaM paDisaMvedeti uvavanne neraiyAuyaM paDisaMvedeti ?, goyamA! neraie no ihagae neraiyAuyaM paDisaMvedei uvavajamANe neraiyAuyaM paDisaMvedei uvavannevi neraiyAuyaM paDisaMvedeti evaM jAva vemaaniesu| jIve NaM bhaMte ! je bhavie neraiesu uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kiM ihagae mahAvedaNe? uvavanne mahAvedaNe?, goyamA ! ihagae siya mahAveyaNe siya appavedaNe uvavajANe siyamahAvedaNe siya appavedaNe ahe NaM ubavanne bhavati tao pacchA egaMtadukkhaM veyaNaM veyati Ahaca saayN| jIveNaMbhaMte! je bhavie asurakumAresuuvavajittae pucchA, goyamA! ihagaesiya mahAvedaNe siya appavedaNe uvavajamANe siya mahAvedaNe siya appavedeNe ahe NaM uvavanne bhavai tao pacchA egaMtasAyaM veyaNaM vedeti Ahaccha asAyaM, evaM jAva thniykumaaresu| jIveNaMbhaMte! je bhavie puDhavikAesuuvavaJjittae pucchA, goyamA! ihagaesiyamahAveyaNe siya appaveyaNe, evaM uvavajjamANevi, ahe NaM uvavanne bhavati tao pacchA vemAyAe veyaNaM veyati evaM jAva maNussesu, vANamaMtarajoisiyavemAniesu jahA asurkumaaresu| vR.tatra ca etadukkhaM veyaNaM'ti sarvathA duHkharUpAMvedanayakarmAnubhUtim 'Ahacca sAya'ti kadAcitsukharUpAM narakapAlAdInAmasaMyogakAle, 'egaMtasAya'ti bhavapratyayAt 'Ahacca asAyaM'ti prahArAghupanipAtAt / mU. (356) jIvANaM bhaMte ! kiM AbhoganivvattiyAuyA anAbhoganivvattiyAuyA ?, goyamA! no AbhoganivvattiyAuyA aNanabhoganivvattiyAuyA, evaM neraiyAvi, evaMjAvavemAniyA Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, varga:-, uddezakaH-6 325 mU. (357) asthi NaM bhaMte ! jIvANaM kakkasaveyanijA kammA kajati ?, haMtA asthi, kahanna bhaMte! jIvA NaM kakkasaveyanijjA kammA kajaMti?, goyamA! pANAivAeNaMjAva micchAdaMsaNasalleNaM, evaM khalu goyamA! jIvANaM kakkasaveyanijjA kammA kajaMti?, ____ asthiNaM bhaMte ! neraiyANaM kakkasaveyanijA kammA kajaMti, evaM ceva evaMjAva vemAniyANaM asthiNaMbhaMte! jIvANaM akakkasaveyanijjA kammA kajaMti?, hantA atthi, kahannaM bhaMte! sakakkasaveyanijA kammA kajaMti ?, goyamA ! pANAivAyaveramaNeNaM jAva pariggahaveramaNeNaM kohavivegeNaMjAva micchAdasaNasallavivegeNaM, evaM khalu goyamA! jIvANaM akakkasaveyanijA kammA kajaMti asthiNaM bhaMte ! neraiya akakkasaveyanijA kammA kajaMti?, goyamA ! no tiNaDhe samaDhe, evaM jAva vemAniyA, navaraM maNussANaM jahA jiivaannN| vR. 'kakkasaveyanijAkamma'tti karkazaiH-raudraduHkhairvedyate yAni tAni karkazavedanIyAni skandakAcAryasAdhUnAmiveti 'akakkasaveyanijje ti akarkazena-sukhena vedyanteyAni tAnyakarkazavedanIyAni bharatAdInAmiva, 'pANAivAyaveramaNeNaM ti saMyamenetyarthaH, nArakAdInAMtu sNymaabhaavaattdbhaavo'vseyH| mU. (358) asthi NaM bhaMte! jIvANaM sAyAveyaniz2A kammA kajaMti?, haMtA asthi, kahannaM bhaMte! jIvANaM sAtAveyanijAkammA kajaMti?, goyamA! pANANukaMpAe bhUyANukaMpAejIvANukaMpAe sattANukaMpAe bahUNaM pANANaMjAba sattANaMadukkhaNayAeasoyaNayAe ajUraNayAe atippaNayAe apiTTaNayAe apariyAvaNayAe evaM khalu goyamA! jIvANaM sAyAveyanijA kammA kajaMti, evaM neraiyANavi, evaM jAva vemaaniyaannN| asthi NaM bhaMte ! jIvANaM assAyaveyanijA kammA kajaMti?, haMtA asthi| kahannaM bhaMte ! jIvANaM assAyAveyanijjA kammA kajaMti ?, goyamA ! paradukkhaNayAe parasoyaNayAe parajUraNayAe paratippaNayAe parapiTTaNayAe parapariyAvaNayAebahUNaM pANANaMjAva sattANaMdukkhaNayAe soyaNayAe va pariyAvaNayAe evaM khalu goyamA! jIvANaM assAyAveyanijA kammA kajaMti, evaM neraiyANavi, evaM jAva vaimaaniyaannN|| vR. 'adukkhaNayAe'ttiduHkhasya karaNaMduHkhanaM tadavidyamAnaM yasyAsAvaduHkhanastadbhAvastattA tayA aduHkhanatayA aduHkhakaraNenetyarthaH, etadeva prapacyate-'asoyaNayAe'tti dainyAnutpAdanena 'ajUraNayAe'tti zarIrApacayakArizokAnutpAdanena atippaNayAe'ttiazrulAlAdikSaraNakAraNazokAnutpAdanena apiTTaNayAe'tti yaSTayAditADanaparihAreNa 'apariyAvaNayAe'tti zarIraparitApAnutpAdanena / duHkhaprastAvAdidamAha mU. (359) jaMbuddIveNaM bhaMte! dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe dUsamadUsamAe samAe uttamakaTTapattAe bharahassa vAsas kerisae AgArabhAvapaDoyAre bhavissati?, goyamA! kAlo bhavissai hAhAbhUe bhaMbhAbhUe kolAhalabhUe samayAnubhAveNaya NaM kharapharusaghUlimailA duvisahA vAulA bhayaMkarA vAyA saMvaTTagA ya vAiMti, iha abhikkhaM ghUmAIti ya disA samaMtA raussalA reNukalusatamapaDalanirAlogA samayalukkhayAe ya NaM ahiyaM caMdA sIyaM mocchaMti ahiyaM sUriyA tavaissaMti aduttaraM ca NaM abhikkhaNaM bahave arasamehA virasamehA khAramehA khaTTamehA aggimehA Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhagavatI aGgasUtraM 7/-/6/359 vijumehA visamehA asanimehA appavanijjodagA vAhirogavedaNodIraNApariNAmasalilA amaNunnapAniyagA caMDAnilapahayatikkhadhArAnivAyapaura vAsaMvAsihiMti / jeNaM bhArahe vAse gAmAgaranagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamAgayaM jaNavayaM cauppayagavela gae khahare ya pakkhisaMde gAmArannapayAranirae tase ya pANe bahuppagAre rukkhagucchagummalayavallitaNapavvagaharitosahipavAlaMkuramAdae yata NavaNassaikAe viddhaMsehiMti pavvayagiriDoMgara ucchala bhaTTimAdIe veyaddagirivajje verAvehiMti salilibila-gaDDa- dug-visamaninnunnayAI ca gaMgAsiMdhuvajjAI samIkarehiMti / tIse NaM bhaMte! samAe bharahavAsassa bhUmIe kerisae AgArabhAvapaDoyAre bhavissati ?, goyamA ! bhUmI bhavissati iMgAlabbhUyA mummurabhUyA chAriyabhUyA vattakavellayabhUyA tattasamajotibhUyA dhUlibahulA reNubahulA paMkabahulA paNagabahulA calanibahulA bahUNaM dharanigoyarANaM sattANaM donikkamA ya bhavissati // vR. 'jaMbuddIve Na' mityAdi, 'uttamakaTTapattAe 'tti paramakASThAprAptAyAm, uttamAvasthAyAM gatAyAmityarthaH, paramakaSTaprAsAyAM vA, 'AgArabhAvaDoyAre' tti AkArabhAvasya AkRtilakSaNaparyAyasya pratyavatAraH-avataraNam AkArabhAvapratyavatAraH 'hAhAbhUe' ti hAhAityetasya zabdasya duHkhArttalokena karaNaM hAhocyate tadbhUtaH - prApto yaH kAlaH sa hAhAbhUtaH 'bhaMbhAbhUe 'tti bhAM bhAM ityasya zabdasya duHkhArttagavAdibhiH karaNaM bhaMbhocyate tadbhUto yaH sa bhaMbhAbhUtaH, bhambhA vA bherI sA cAntaH zUnyA tato bhambheva yaH kAlo janakSayAcchUnyaH sa bhambhAbhUta ucyate / 'kolAhalabhUe 'tti kolAhala ihArttazakunisamUhadhvanistaM bhUtaH - prAptaH kolAhalabhUtaH 'samayAnabhAveNa ya NaM'ti kAlavizeSasAmartheyana ca NamityalaGkAre 'kharapharusaghUlibhaila' tti kharaparuSAH-atyantakaThorA dhUlyA ca malinA ye vAtAste tathA 'duvvisaha 'tti duHsahA 'cAula' ti vyAkulA asamaJjasA ityarthaH 'saMvaTTaya'tti tRNakASThAdInAM saMvarttakAH 'iha 'tti asmin kAle 'abhikkhaM'ti abhIkSNaM 'ghUmAhiMti ya disaM tti ghUmAyiSyante ghUmamudvamiSyantidizaH, punaH kiMbhUtAstAH ityAha / 'samaMtA raussala'tti samantAt sarvato rajasvalA-rajoyuktA ata eva 'reNukalusatamapaTalanirAlogA' reNunA- ghUlyA kaluSA- malinA reNukaluSAH tamaH paTalena andhakAravRndena nirAlokAHnirastaprakAzA nirastadRSTiprasarA vA tamaH paTalanirAlokAH, tataH karmadhArayaH, 'samayalukkhapAe NaM' kAlarUkSatayA cetyarthaH 'ahiya'nti arasA - amanojJA manojJarasavarjitajalA ye meghAste tathA 'verasameha' tti viruddharasA meghAH, etadevAbhivyajyate - 'khArameha 'tti sarjAdikSArasamAnarasajalopetameghAH 'khattameha' tti karISasamAnarasajalopetameghAH / 'khaTTameha' tti kaciddazyate tatrAmlajalA ityarthaH 'aggimeha' tti agnivaddAhakArijalA ityarthaH 'vijumeha' tti vidyudhAnA eva jalavarjitA ityarthaH vidyunnipAtavanto vA vidyunnipAtakAryakA rijalanipAtavanto vA 'visameha' tti janamaraNehatujarlA ityarthaH 'asanimeha' tti karakAdinipAtavantaH parvatAdidAraNasamarthaH jalatvenavA vajrameghAH 'appavanijjodaga' tti apAtavyajalAH 'ajavanijjodae 'tti kvacid dRzyate tatrAyApanIyaM na yApanAprayojanamudakaM yeSAM ayApanIyodakAH 'vAhirogavedaNodIraNApariNAmasalila'tti vyAdhayaH- sthirAH kuSThAdayo rogAH sadyoghAtinaH zUlAdayastajjanyAyA Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 7, varga:-, uddezakaH-6 327 vedanAyA yodIraNA saiva pariNAmo yasya salilasya tattathA tadevaMvidhaM salilaM yeSAM te tathA'ta evAmanojJapAnIyakAH / 'caMDAnilapahayatikkhadhArAnivAyapauraM' ti caNDAnilena prahatAnAM tIkSNAnAM vegavatInAM dhArANAM vo nipAtaH sa pracuro yatra varSe sa tathA'tastaM 'jeNaM' ti yena varSeNa karaNabhUtena pUrvoktavizeSaNA meghA vidhvaMsayiSyantIti sambandhaH 'jaNavayaM' ti manuSyalokaM 'cauppayagavelae' ti iha catuSpadazabdena mahiSyAdayo gRhyante gozabdena gAvaH elakazabdena tu urabhrAH 'khahayare' tti khacarAMzca, kAn ? ityAha- 'pakkhisaMghe 'tti pakSisaGghAtAn, tathA 'gAmArannapayAranirae' tti grAmAraNyayorya pracArastatra niratA ye te tathA tAnU, kAnU ? ityAha 'tase pANe bahuppayAre' tti dvIndriyAdInityarthaH, 'rukkhe'tyAdi, tatra vRkSAH - cUtAdayaH gucchA:vRntAkIprabhRtayaH gulmAnavamAlikAprabhRtayaH latA azokalatAdayaH balyo vAluGgIprabhRtayaH tRNAnivIraNAdIni parvagA-ikSuprabhRtayaH haritAni dUrvAdIni auSadhyaH zAlyAdayaH pravAlAH-pallavAGkurAH aGkurAH - zAlyAdivIjasUcayaH tato vRkSAdInAM dvandvastataste AdiryeSAM te tathA tAMzca, AdizabdAt, kadalyAdivalayAni padmAdayazca jalajavizeSA grAhyAH, kAnevaMvidhAn ? ityAha- 'taNavaNassaikAie' tti bAdaravanaspatInityarthaH 'pavvae' tyAdi, yadyapi parvatAdayo'nyatraikArthaH tayA rUDhAstathApIha vizeSo dRzyaH tathAhi parvatananAt utsavavistAraNAtparvatAH krIDAparvatA ujjayantavaibhArAdayaH gRNanti zabdAyante jananivAsabhUtatveneti girayaH - gopAlagiricitrakUTaprabhRtayaH, DuGgAnAMzilAvRndAnAM cauravRndAnAM cAstitvAt DuGgArAH -ziloccayamAtrarUpAH 'uccha (ttha) la' tti ut-unnatAni sthalAni ghUlyacchrayarUpANyuccha (ttha) lAni, kvaciducchabdo na dRzyate, 'bhaTThi' tti pAMzvAdivarjitA bhUmayastata eSAM dvadvastataste AdiryeSAM te tathA tAnU, AdizabdAt prAsAdazikharAdiparigrahaH / 7 'virAvehiMti 'tti vidrAvayiSyanti, 'salile' tyAdi salilabilAni ca bhUminanirjharA garttAzcazvAni durgAni ca khAtavalayaprAkArAdidurgamAni viSamAni ca viSamabhUmipratiSThitAni nimnonnatAni ca pratItAni dvandvo'tastAni / 'tattasamajoibhUya'tti taptena-tApena samAH- tulyAH jyotiSA - vahninA bhUtA-jAtA yA sA tathA 'dhUlI bahule' tyAdau dhUlI-pAMzuH reNuH - cAlukA paGkaH- karddamaH panakaH- prabalaH karddamavizeSaH, calanapramANaH karddamazcalanItyucyate, 'dunnikama' tti duHkhena nitarAM kramaH-kramaNaM yasyAM sA durnikramA mU. (360) tIse NaM bhaMte ! samAe bhArahe vAse maNuyANaM kerisae AgArabhAva paDoyAre bhavissati ?, goyamA ! maNuyA bhavissaMti durUvA duvannA dugaMdhA durasA duphAsA aniTThA akaMtA jAva amaNAmA hInassarA dInassarA aniTThassarA jAva amaNAmassarA anAdejjavayaNapaJcAyAyA nilajjA kUDakavaDakalahavahabaMdha veraniyarA majjAyAtikkamappahANA akaJjanizujjatA guruniyoyavinayarahiyA ya vikalarUvA parUDhanahakesamaMsuromA kAlA kharapharusajhAmavannA phuTTasirA kavilapaliyakesA bahuNhAru (ni) saMpinaddhaduddaMsanijarUvA saMkuDiyavalItaraMgapariveDhiyaMgamaMgA jarApariNatabva theraganarA pavirala parisaDiyadaMtaseDhI ubbhaDaghaDamuhA visamanayaNA vaMkanAsA vaMgavalI vigayabhesaNamuhA kacchUkasArAbhibhUyA - - kharatikkhanakhakaMDUiyavikkhayataNU dahukiDibhasiMjhaphuDiyapharusaccavI cittalaMgA Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 7/-/6/360 TolAgativisamasaMdhibaMdhaNaukuDuaTThigavibhattadubbalakusaMghayaNakuppamANakusaMThiyA kuruvA kuThANAsaNakuse kubhoiNo asuiNo anegavAhiparipIliyaMgamaMgA khalaMtavejjhalagatI nirucchAhA sattaparivajjiyA vegayaciTThA nadvateyA abhikkhaNaM sIyauNhakharapharusavAyAvijjhaDiyA maliNapaMsurayaguMDiyaMgamaMgA bahukohamANamAyA bahulobhA asuhadukkhabhogI osannaM dhammasannasamma taparibbhaTTA ukkoseNaM rayaniSyamANamettA solasavIsativAsaparamAuso puttanattupariyAlapaNayavahulA gaMgAsiMdhUo mahAnadIo veyaDuM ca pavvayaM nissAe bAvattariM niodA bIyaM bIyAmettA bilavAsio bhavissaMti 328 te NaM bhaMte! maNuyA kimAhAramAhAreMti ?, goyamA ! te NaM kAle NaM te gaM samae NaM gaMgAsiMdhUo mahAnadIo rahapahavittharAo akkhasoyappamANametaM jalaM vojjhihiMti sevi ya NaM jale bahumacchakabhAine no cevaNaM Auyabahule bhavissati, taeNaM te maNuyA suruggamaNamuhuttaMti ya sUratthamaNamuhuttaMsi ya bilehiMto 2 niddhAittA macchakaccabhe thalAI gAhehiMti sIyAyavatattaehiM macchakacchaehiM ekkavIsaM vAsasahassAiM viciM kappemANA viharissaMti / te NaM bhaMte! maNuyA nissIlA nigguNA nimmerA nippaJcakkhANaposahovavAsA osannaM maMsAhArA macchAhArA khoddAhArA kunimAhArA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti ? kahiM upavajihiMti goyamA ! osannaM naragatirikkhajoniesu uvavajjaMti, te NaM bhaMte! sIhA vagghA vagA dIviyA acchA taracchA parassarA nissIlA taheva jAva kahiM uvavajjihiMti ? goyamA ! osannaM naragatirikkhajoniesu uvavajjihiMti, te gaM bhaMte! DhaMkA kaMkAvilakA mahugA sihI nissIlA taheva jAva osannaM naragatirikkhajoniesu uvavajrirhiti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti // vR. 'duruva' tti duHkhabhAvA 'aNAejavayaNapaJcAyAya'tti anAdeyavacanapratyAjAte yeSAM te tathA, pratyAjAtaM tu janma, 'kUDe 'tyAdau kUDaM - bhrAntijanakadravyaM kapaTaM vaJcanAya veSAntarAdikaraNaM 'guruniogavinayarahiyA ya'tti guruSu-mAtrAdiSu niyogena avazyaMtayA yo vinayastena rahitA ye te tathA, caH samuccaye 'vikalarUva'tti sampUrNarUpAH 'kharapharusajjhAmavanna' tti kharaparuSAH sparzato'tIkkaThorAH dhyAmavarNA- anujjvalavarNAstataH karmmadhArayaH 'phuTTasira' tti vikIrNa zirojA ityarthaH 'kavilapaliyakesa'tti kapilAH palitAzca zuklAH kezA yeSAM te tathA 'bahuNhArusaMpiNaddhadudaMsanijjaruva' tti bahusnAyubhiH saMpinaddhaM baddhamata eva duHkhena darzanIyaM rUpaM yeSAM te tathA 'saMkuDiyavalItaraMgapariveDhiyaMgamaMgA' saGkuTitaM valIlakSaNataraGgaiH pariveSTitaM cAGgaM yeSAM te tathA, ka iva ? ityata Aha 'jarApariNayavva therayaNara'tti jarAparigatasthaviranarA ivetyarthaH, sthavirAJcAnyathA'pi vyapadizyanta iti jarApariNatagrahaNaM, tathA 'parivalaparisaDiyadaMtaseDhI' praviralA dantaviralatvena parizaTitAca dantAnAM keSAJcitpatitatvena bhagnatvena vA dantazreniryeSAM te tathA 'ubbhaDaghaDamuha 'tti udbhaTa - vikarAlaMghaTakamukhamiva mukhaM tucchadazanacchadatvAdyeSAM te tathA 'umaDaghADAmuha' ttikvacittatra udbhaTe spaSTe ghATAmukhe-zirodezavizeSau yeSAM te tathA 'vaMkavalIvigayabhesaNamuha 'tti vaGkaM vakraM pAThAntareNa vyaGga-salAJchanaM valibhirvikRtaM ca-bIbhatsaM bheSaNaM bhayajanakaM mukhaM yeSAM te tathA 'kacchUkasarAbhibhUyA' kacchUH-pAmA tayA kazaraizca khazarairabhibhUtA-vyApta ye te tathA / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 329 zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-6 ataeva 'kharatikkhanakhakaMDuiyavikkhayataNu'ttikharatIkSNanakhAnAM kaNDUyitena vikRtAkRtavraNA tanuH-zarIraM yeSAM te tathA, 'dahukiDibhasiMjhaphuDiyapharusacchavi'tti dadrukiDimasidhmAni kSudrakuSThavizeSAstapradhAnA sphuTitAparuSAca chavizarIratvagveSAMte tathA, ata eva 'cittalaMga'tti karburAvayavAH, 'Tole'tyAdi, TolagatayaH-uSTrAdisamapracArAH pAThAntareNa TolAkRtayaH-aprazastAkArAH viSabhAni hrasvadIrghatvAdinA sandhirUpAni bandhanAniyeSAMteviSamasandhivandhanAH utkuTukAniyathAsthAnamaniviSTAni asthikAni-kIkasAni vibhaktAnIva ca-dRzyamAnAntarAlAnIva yeSAM te utkuTukAsthikavibhaktAH athavotkuTukasthitAstathAsvabhAvatvAdvibhaktAzca-bhojana vizeSarahitA yete tathA, durbalA-balahInAH kusaMhanananAH-sevArtasaMhananAH kupramANAH-pramANahInAH kusNsthitaaHduHsNsthaanaaH| tata eSAM 'Tolage'tyAdipadAnAM karmadhArayaH, ata eva 'kurUvatti kurUpAH 'kuTTANAsaNakusejakubhoiNo'tti kutsitAzrayaviSTaraduHzayanadurbhojanAH 'asuiNo'ttiazucayaH snAnabrahmacaryAdivarjitatvAt, azrutayovA zAstravarjitAH, 'khalaMtavijjhalagai'ttikhalantI-skhalantI vihvalA ca-ardavitardA gatiryeSAM tetathAanekavyAdhirogapIDitatvAt 'vigayaceTTAnaTTateya'tti vikRtaceSTA naSTatejasaJcetyarthaH 'sIe'tyAdizItenoSNena kharapuruSavAtenaca vijjhaDiya'tti mizritaM vyAptamityarthaH malinaM ca pAMzurUpeNa rajasA dravyarajasetyarthaH 'ugguMDiya'tti uddhUlitaM cAGga 2 yeSAM te tathA 'asuhadukkhabhAgi'tti duHkhAnubandhiduHkhabhAgina ityarthaH / __'osannaM'ti vAhulyena 'dhammasanna'tti dharmazraddhA'vasannA galitA samyaktvabhraSTA 'rayanipamANametta'tti ratneH-hastasya yatpramANaM-aGgulacaturvizatilakSaNaM tena mAtrA-parimANaM yeSAM te ralipramANamAtrAH 'solavIsaivAsaparamAuso'tti iha kadAcit SoDaza varSAni kadAcicca viMzativarSAni paramAyurveSAM te tathA 'puttanattupariyAlapamayabahula tti putrAH-sutAH naptAraH-potrA dauhitrAzca etallakSaNo yaH parivArastatrayaH praNayaH-snehaH sa bahulo-bahuryeSAM te tathA - __-pAThAntare 'puttanattuparipAlaNavahula'tti tatra ca putrAdInAM paripAlanaM bahulaM-bAhulyena yeSAMte tathA, anenAlpAyuSkatve'pi vahvapatyayA teSAmuktA'lpenApikAlena yauvanasadbhAvAditi, 'nissAe ti nizrAya-nizrAMkRtvetyarthaH 'nioya'tti nigodAH-kuTumbAnItyarthaH 'bIyaMti bIjamiva bIjaMbhaviSyatAMjanasamUhAnAM hetutvAt bIyametta'tti bIjasyeva mAtrA-parimANaM yeSAM te bIjamAtrAH svalpAH svarUpata ityrthH| 'rahapaha'tti rathapathaH-zakaTacakradvayapramito mArga 'akkhasoyappamANamettaM ti akSazrotaHcakradhuraH pravezarandhaM tadeva pramANamakSazrotaHpramANaM tena mAtrA-parimANamavagAhato yasya tattathoktA 'vojjhihiMti, seviyaNaMjale vakSyataH 'AUbahule'ttibahvapkAyamityarthaH 'niddhAhiti'tti niddhA'viSyanti' nirgamiSyanti gAhehiMti'tti 'grAhayiSyanti' prApayiSyantisthaleSu sthApayiSyantItyarthaH 'vittiM kappemANe ti jIvikAM kurvntH| 'nissIla'tti mahAvratANuvratavikalAH 'nigguNa'tti uttaraguNavikalAH nimmera'ttiavidyamAnakulAdimaryAdAH 'nipaccakhANaposahovavAsatti asatpauruSyAdiniyamAavidyamAnApTamyAdiparvopavAsAzcetyarthaH 'osatraMti prAyo mAMsAhArAH, katham ? ityAha-matsyAhArA yataH, tathA Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatI aGgasUtraM 7/-/6/360 'khoddAhAra' tti madhubhojinaH bhUkSodena vA''hAro yeSAM te kSodAhArAH 'kunimAhAre 'ti kuNapaHzabastadraso'pi vasAdi kuNapastadAhArAH / 'te NaM' ti ye tadAnI kSINAvazeSAzcatuSpadAH kecana bhaviSyanti ' accha' tti RkSAH 'taraccha' tti vyAghravizeSAH 'parassara'tti zarabhAH, 'DhaMka'ttikAkA: 'mahuga' tti madgavo jalavAyasAH 'sihi tti mayUrAH // zatakaM -7 uddezaka:- 6 samAptaH -: zatakaM 7 uddezaka:- 7 : vR. anantaroddezake narakAdAvutpattiruktA, sAcAsaMvRtAnAm, athaitadviparyayabhUtasyaM saMvRtasya yadbhavati tatsaptamoddezake Aha mU. (361) saMvuDassa NaM bhaMte! aNagArassa AuttaM gacchamANassa jAva AuttaM tuyaTTamANassa AuttaM vatthaM paDiggahaM kaMbalaM pAyapuMchaNaM geNhamANassa vA nikkhivamANassa vA tassa NaM bhaMte! kiM iriyAvahiyA kiriyA kajai saMparAiyA kiriyA kajjai ?, goyamA ! saMvuDassa NaM anagArassa jAva tarasaNaM IriyAvahiyA kariyA kajjai no saMparAiyA kiriyA kajraitti / sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai-saMvuDassa NaM jAva no saMparAiyA kiriyA kajjai ?, goyamA ! jassaNaM kohamANamAyAlobhA vocchinnA bhavaMti tassa NaM iriyAvahiyA kiriyA kajjai, taheva jAva ussutaM rIyamANassa saMparAiyA kiriyA kajjai, se NaM ahAsuttameva rIyai, se teNadveNaM goyamA ! jAva no saMparAIyA kiriyA kajjai // vR. 'saMvuDe' tyAdi / saMvRtazca kAmabhogAnAzritya bhavatIti kAmabhogaprarUpaNAya / mU. (362) rUvI bhaMte! kAmA arUvI kAmA ?, goyamA ! rUvI kAmA samaNAuso ! no arUvI kAmA / sacittA bhaMte! kAmA acittA kAmA?, goyamA! sacittAvi kAmA acittaavikaamaa| jIvA bhaMte! kAmA ajIvA kAmA?, goyamA ! jIvAvi kAmA ajIvAvi kAmA / jIvANaM bhaMte! kAmA ajIvANaM kAmA ?, goyamA ! jIvANaM kAmA no ajIvANaM kAmA, kativihA NaM bhaMte! kAmA pattA ?, duvihA kAmA pantrattA, taMjahA saddA ya rUvA ya, rUvI bhaMte! bhogA arUvI bhogA ?, goyamA ! rUvI bhogA no arUvI bhogA, sacittA bhaMte bhogA acittA bhogA ?, goyamA ! sacittAvi bhogA acittAvi bhogA, jIvA NaM bhaMte! bhogA ? pucchA, goyamA ! jIvAvi bhogA ajIvAvi bhogA, jIvANaM bhaMte ! bhogA avIjANaM bhogA ?, goyamA ! jIvANaM bhogA no ajIvANaM bhogA, kativihA NaM bhaMte ! bhogA pannattA ?, goyamA ! tivihA bhogA pattA taMjahA- gaMdhA rasA phAsA / kativihANaM bhaMte! kAmabhogA pannattA ?, goyamA ! paMcavihA kAmabhogA patrattA, taMjahAsaddA ruvA gaMdhA rasA phAsA / jIvANaM bhaMte! kiM kAmI bhogI ?, goyamA ! jIvA kAmIvi bhogIvi / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai jIvA kAmIvi bhogIvi ?, goyamA ! soiMdiyacakkhidiyAI paDuca kAmI ghANiMdiyajimbhidiyaphAsiMdiyAiM paDucca bhogI, se teNaTTeNaM goyamA ! jAva bhogIvi / neraiyA NaM bhaMte! kiM kAmI bhogI ?, evaM ceva evaM jAva thaniyakumArA / puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA ! puDhavikAiyA no kAmI bhogI, se keNaTTeNaM jAva bhogI Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 7, varga:, uddezakaH -7 331 goyamA ! phAsiMdiyaM paDucca se teNaTTeNaM jAva bhogI, evaM jAva vaNassaikAiyA, beiMdiyA evaM ceva navaraM jibhidiyaphAsiMdiyAiM paDuca bhogI, teiMdiyAvi evaM ceva navaraM ghANidiyajiTiMbhadiyaphAsiMdiyAI paDucca bhogI, cauridiyANaM pucchA goyamA ! cauriMdiyA kAmIvi bhogIvi, se keNadveNaM jAva bhogIvi ?, goyamA ! cakkhidiyaM paDucca kAmI ghANiMdiyajibbhidiyaphAsiMdiyAI paDuca bhogI, se teNaTTeNaM jAva bhogIvi, avasesA jahA jIvA jAva vemAniyA / esi NaM bhaMte! jIvANaM kAmabhogINaM nokAmINaM nobhogINaM bhogINa va kayare kayarehiMto jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA jIvA kAmabhogI nokAmInobhogI anaMtaguNA bhogI anaMtaguNA // vR. 'rUvI 'tyAdi sUtravRndamAha tatra rUpaM mUrttatA tadasti yeSAM te rUpiNaH, tadviparItAstvarUpiNaH, kAmyante-abhilaSyante eva na tu viziSTazarIrasaMsparzadvAreNopayujyante ce te kAmA:manojJAH zabdAH saMsthAnAni varNAzca atrottaraM rUpiNaH kAmA no arUpiNaH, pudgaladharmatvena teSAM mUrttatvAditi, 'sacitte 'tyAdi, sacittA api kAmAH samanaskaprAnirUpApekSayA, acittA api kAmA bhavanti, zabdadravyApekSayA'saJjJijIvazarIrarUpApekSayA ceti / 7 'jIve' tyAdi, jIvA api kAmA bhavanti jIvazarIrarUpApekSayA, ajIvA api kAmA bhavanti zabdApekSayA citraputrikAdirUpApekSayA ceti / 'jIvANa' mityAdi, jIvAnAmeva kAmA bhavanti kAmahetutvAt, ajIvAnAM na kAmA bhavanti teSAM kAmAsambhavAditi / 'rUvi' mityAdi, bhujyante - zarIreNa upabhujyante iti bhogAH - viziSTagaMdharasasparzadravyAni 'rUviM bhoga'tti rUpiNo bhogA no arUpiNaH pudgaladharmatvena teSAM mUrttatvAditi / 'sacitte' tyAdi, sacittA api bhogA bhavanti gandhAdipradhAnajIvazarIrANAM keSAJcitsamanaskatvAt tathA'cittA api bhogA bhavanti keSAJcidgandhAdiviziSTajIvazarIrANAmamanaskatvAt / 'jIvAvi bhoga' tti jIvazarIrANAM viziSTagandhAdiguNayuktatvAt, 'ajIvAvi bhoga' tti ajIvadravyANAM viziSTagandhAdiguNopetatvAt, 'ajIvAvi bhoga' tti ajIvadravyANAM viziSTagandhAdiguNopetatvAditi / 'savvatthovA kAmabhogi'tti te hi caturindriyAH paJcendriyAzca syuste ca stokA eva, 'no kAmI nobhogi'tti siddhAste ca tebhyo'nantaguNA eva, "bhogi 'tti ekadvitrIndriyAsteca tebhyo'nantaguNA vanaspatInAmanantaguNatvAditi / bhogAdhikArAdidamAha mU. (363) chaumatthe NaM bhaMte! maNUse je bhavie annayaresu devaloesu devattAe uvavajrittae, se nUnaM bhaMte! se khINabhogI no pabhU uTTANeNaM kammeNaM baleNaM vIrieNaM purisakkAraparakkameNaM viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae / se nUnaM bhaMte! emaTThe evaM vayaha?, goyamA ! no iNaTTe samaTTe, pabhUNaM uTThANeNavi kammeNavi baleNavi vIrieNavi purusakAraparakkameNavi annayarAiM vipulAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae, tamhA bhogI bhoge paricayamANe mahAnijjare mahApajjavasANe bhavai 1 / Ahohie NaM bhaMte! maNusse je bhavie annayaresu devaloesu evaM ceva jahA chaumatthe jAva mahApajavasANe bhavati 2 / paramAhohie NaM bhaMte! maNusse je bhavie teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhittae Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatIaGgasUtraM 7/-/7/363 jAva aMtaM karettae?, se nUnaM bhaMte ! se khINabhogI sesaM jahA chumtthss3| kevalI NaM bhaMte ! maNusse je bhavie teNeva bhavaggahaNeNaM evaM jahA paramAhohie jAva mahApajavasANe bhavai 4 // vR. 'chaumatthe NamityAdi sUtracatuSkaM, tatra ca 'se nUnaM bhaMte ! se khINabhogi'tti se'tti 'asau' manuSyaH 'nUna' nizcitaM bhadanta! 'se'ttikathamarthaH kathaMzabdazca paripraznArthaH 'khINabhogi'tti bhogo jIvasya yatrAsti tadbhogi-zarIraM tatkSINaMtaporogAdibhiryasya saH kSINabhogI kSINatanurdurbala itiyAvat, 'no pabhutti na samarthaH / 'uTThANeNaM tiUrdhIbhavanena 'kammeNaM'ti gamanAdinA 'baleNaM'ti dehaprANena 'vIrieNaM'ti jIvabalena 'purisakkAraparakkameNaM'ti puruSAbhimAnena tenaiva ca sAdhitasvaprayojanenetyarthaH 'bhogabhogAI ti manojJazabdadIn / se nUnaM bhaMte ! eyamaTTa evaM vayaha' atha nizcitaM bhadanta ! etam-anantaroktamarthaHmevamamunaiva prakAreNa vadatha yUyam ? iti praznaH, pRcchato'yamabhiprAyaH- yadyasau na prabhUstadA'sau bhogabhojanAsamarthaHtvAnna bhogI ataeva na bhogatyAgItyataH kathaM nirjarAvAn ? kathaM vAdevalokagamanaparyavasAno'stu?, uttaraMtu 'no iNaDhe samajhe'tti, kasmAd?, yataH 'pabhUNaM se'ttisa kSINabhogI manuSyaH 'annatarAIti ekatarAn kAMzcitkSINazarIrasAdhUcitAn, evaM cocitabhogamuktisamarthaHtvAdbhogitvaM tatpratyAkhyAnAca tattyAgitvaM tato nirjarA tato'pi ca devalokagatiriti 'Ahohie NaMti "Agho'vadhikaH niyatakSetraviSayAvadhijJAni 'paramAhohie NaM'ti paramAdho'vadhikajJAnI, ayaMca caramazarIraeva bhavatItyataAha-'teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhittae'ityAdi / anantaraM chadmasthAdijJAnavaktavyatoktA, atha pRthivyAdhajJAnivaktavyatocyate mU. (364) je ime bhaMte ! asaniNo pANA, taMjahA-puDhavikAiyA jAva vaNassaikAiyA chaTThA ya egatiyA sA, ee NaM aMdhA mUDhA tamaMpaviTThA tamapaDalamohajAlapaDicannA akAmanukaraNaM vedaNaM vedaMtIti vattavyaM siyA ?, haMtA goyamA ! je ime asantraNo pANA jAva puDhavikAiyA jAva vaNassaikAiyA chaTThAya jAva vedaNaM vedeMtIti vattavyaM siyaa| asthiNaM bhaMte ! pabhUvi akAmanikaraNaM vedaNaM vedaMti?, haMtA goyamA! asthi, kahanaM bhaMte pabhUvi akAmanikaraNaM vedaNaM vedeti?, goyamA ! jeNaM no pabhU vinA dIveNaM aMdhakAraMsirUvAI pAsittae je NaM no pabhU purao rUvAiM anijjhAittA NaM pAsittae je NaM no pabhU maggao rUvAI aNavayakhittA NaM paasitte| jeNaM no pabhUpAsao rUvAiM anAloittA NaM pAsittaejeNaM no pabhUuddhaM rUvAiM anAloettANA pAsittae je NaM no pabhU ahe rUvAI anAloyaettA NaM pAsittae esa NaM goyamA ! pabhUvi akAmanikaraNaM vedaNaM vedeti|| asthi NaM bhaMte ! pabhUvi pakAmanikaraNaM vedaNaM vedeti ?, haMtA asthi, kahanaM bhaMte ! pabhUvi pakAmanikaraNaM vedaNaM vedaMti?, goyamA! je NaM no pabhU samudassa pAraMgamittaejeNaM no pabhUsamuddassa pAragayAI rUvAiM pAsittaeje NaM no pabhU devalogaMgamittaejeNaM nopabhU devalogagayAiMrUvAI pAsittae esa NaM goyamA ! pabhUvi pakAmanikaraNaM vedaNaM vedeti / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti| Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 333 zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-7 __vR. "je ime ityAdi, 'egaiyA tasa'tti 'eke' kecana na sarve saMmUrchimA ityarthaH 'aMdha'tti aMdhA ivAndhA-ajJAnAH 'mUDha'tti mUDhAH tattvazraddhAnaM prati eta ekopamayocyante 'tamaMpaviThTha'tti tamaHpraviSTAivatamaHpraviSTAH 'tamapaDalamohajAlapaDicchannattitamaHpaTalamivatamaHpaTalaM-jJAnAvaraNaM moho-mohanIyaM tadeva jAlaM mohajAlaM tAbhyAM praticchannA / AcchAditA yete tathA / 'akAmanikaraNaM'tiakAmo-vedanAnubhAve'nicchA'manaskatvAt sa eva nikaraNaM-kAraNaM yatra tadakAmanikaraNam ajJAnapratyayamiti bhAvastadyathA bhavatItyevaM vedanAM' sukhaduHkharUpAMvedanaM vA-saMvedanaM 'vedayanti' anubhvntiiti| ____ athAsajJivipakSamAzrityAha-'atthI'tyAdi, astyayaM pakSo yaduta 'pabhUvi'tti prabhurapi sajJitvena yathAvadrUpAdijJAne samartho'pyAstAmasajJitvenAprabhurityapizabdArthaH 'akAmanikaraNam' anicchApratyayamanAbhogAt, anyetvAhuH- akAmena-anicchayA nikaraNaM' kriyAyA-iSTArthaHprAptilakSaNAyA abhAvo yatra vedane tattathA tadyathA bhavatItyevaM vedanAM vedayantIti praznaH, uttaraM tu 'je NaM ti yaH prANI sajJitvenopAyasadbhAvena ca heyAdInAM hAnAdau samartho'pi 'no pahu'tti na samartho vinA pradIpenAndhakAre rUpAni 'pAsittae'tti draSTum, eSo'kAmapratyayaM vedanAM vedayatIti sambandhaH, 'purao'ttiagrataH 'anijjhAettANa'ti aniddharyAya' cakSuravyApArya 'maggao'tti pRSThataH 'anavayakkhittANa'ti 'anavekSya' pazcAdbhAgamanavalokyeti / akAmanikaraNaMvedanAMvedayatItyuktam, atha tadviparyayamAha-asthiNa'mityAdi, 'prabhurapi' samitvena rUpadarzanasamartho'pi pakAmanikaraNaM tiprakAmaH-IpsitArthAprAptitaH pravarddhamAnatayA prakRSTo'bhilASaH sa eva nikaraNaM-kAraNaM yatra vedane tattathA, anye tvAhuH-prakAme-tIvrAbhilASe sati prakAmaMvAatyarthaH nikaraNam-iSTArthaHsAdhakakriyANAmabhAvo yatratatprakAmanikaraNaM tadyathA bhavatItyevaM vedanAM vedayatati praznaH, uttaraM tu 'je Na'mityAdi, yo na prabhuH samudrasya pAraM gantu tadgatadravyaprAptyarthe satyapitathAvidhazaktivaikalyAt, ata eva ca yo naprabhuH samudrasya pAragatAni rUpAni draSTuM, sa tadgatAbhilASAtirekAt prakAmanikaraNaM vedanAM vedayatIti // zatakaM-7 uddezakaH-7 samAptaH - zataka-7 uddezakaH-8:vR. saptamoddezakasyAnte chAdyasthikaM vedanamuktamaSTame tvAdAveva chadmasthavaktavyatocyate, tatra cedaM sUtram mU. (365) chaumattheNaMbhaMte ! maNUse tIyamanaMtaM sAsayaM samayaM kevaleNaM saMjameNaM evaM jahA paDhamasae cautthe uddesae tahA bhAniyavvaM jAva almtthu|| vR. 'chaumatthe NamityAdi, etacca yathA prAg vyAkhyAtaM tathA draSTavyam ||ath jIvAdhikArAdidamAha mU. (366) se nUnaM bhaMte ! hasthirasa ya kuMthussa ya same cevajIve?, haMtA goyamA! hathissa kuMthussa ya, evaM jahA rAyappaseNaijje jAva khuDDiyaM vA mahAliyaM vA se teNaTeNaM goyamA! jAva same ceva jIve / / vR. "se nUNa mityAdi, 'evaM jahA rAyappaseNaijetti, tatra caitatsUtramevaM-same ceva jIve, se Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 bhagavatI aGgasUtraM 7/-/8/366 nUnaM bhaMte! hatthIo kuMthU appakammatarAe caiva appakiriyatarAe caiva appAsavatarAe caiva kuMdhuo hatthI mahAkammatarAe ceva 3 ?, haMtA goyamA ! kamhANaM bhaMte! hatthissa ya kuMthussa ya same caiva jIve ?, goyamA ! se jahAnAmae kUr3AgArasAlA siyA duhao littA guttA guttaduvArA nivAyA nivAyagaMbhIrA ahe NaM keI purise paIvaM ca joI ca gahAya taM kUDAgArasAlaM aMto 2 anupavisei 2 tIse kUr3AgArasAlAe savvao samaMtA ghaNaniciyanirantaranicchiDDAI duvAravayaNAI piheti tIse ya bahumajjhadesabhAe taM paIvaM palIvejjA, se ya paIve kUDAgArasAlaM aMto 2 obhAsati ujjoei tavai pabhAsei no ceva NaM kUDAgArasAlAe bAhiM, tae NaM se purise taM paIcaM iDDureNaM pihei, tae NaM se paIve iDarassa aMto 2 obhAsei no cecaNaM iDarasa bAhiM, evaM gokilaM jaeNaM gaMDavANiyAe pacchipiDaeNaM ADhaeNaM addhADhaeNaM patthaevaM addhapatthaeNaM kulaveNaM addhakulaveNaM caubbhAiyAe aTTabhAiyAe solasiyAe battIsiyAe causaTTiyAe / tase purise taM pavaM dIvagacaMpaNaeNaM pihei, tae NaM se paIve taM dIvagacaMpaNayaM aMto 2 obhAsai no ceva gaM dIvagacaMpaNayassa bAhiM no ceva NaM causaTTiyAe bAhiM jAva no ceva NaM kUDAgArasAlAe bAhiM, evAmeva goyamA ! jIvevi jArisiyaM puvvakampanibaddhaM boMdiM nivvattei taM asaMkhejjehiM jIvapaesehiM sacittIkarei' zeSaM tu likhitamevAsti / asya cAyamarthaH-kUTAkAreNa zikharAkRtyA yuktA zAlA kUTAkArazAlA 'duhao littA' bahirantazca gomayAdinA liptA 'guptA' prAkArAdyAvRtA 'guttaduvArA' kapATAdiyuktadvArA 'nivAyA' vAyupravezarahitA, kila mahadgRhaM prAyo nivAtaM na bhavatItyata Aha- 'nivAyagaMbhIrA' nivAtavizAletyarthaH 'paIvaM' tailadazAbhAjanaM 'joI' ti agni 'ghaNanicayanirantaraM nicchiDDAI duvAravayaNAI piheti' dvArANyeva vadanAni mukhAni dvAravadanAni pidhatte kIdRzAni kRtvA ? ityAha / 1 dhananicitAni kapATAdidvArapidhAnAnAM dvArazAkhAdiSu gADhaniyojanena tAni ca tAni nirantaraM kapATAdInAmantarAbhAvena nizchidrAni ca - nIrandhrAni dhananicitanirantaranizlidrAni 'iDureNaM' ti gantrIDhaJcanakena 'gokilaMjaeNaM' ti gocaraNArthaM mahAvaMzamayabhAjanavizeSeNa DallayetyarthaH 'gaMDavAniyAe 'tti 'gaNDapAnikA ' vaMzamayabhAjanavizeSa eva yo gaNDena hastena gRhyate DallAto laghutaraH 'pacchipiDaeNaM' ti pacchikAlakSaNapiTakena ADhakAdIni pratItAni navaraM 'caubbhAiya'tti ghaTakasya-rasamAnavizeSasya caturthaH bhAgamAtro mAnavizeSaH 'aTTabhAiyA' tasyaivASTamabhAgamAtro mAnavizeSaH evaM 'solasiyA' SoDazabhAgamAnA 'battIsiyA' tasyaiva dvAtriMzabhAgamAtrA 'catuSSaSTikA' tasyaiva catuHSaSTitamAMzasvabhAvA palamiti tAtparyaM 'dIvagacaMpaeNaM' ti dIpakacampakena dIpAcchAdanena kozikenetyarthaH, etaca sarvamapi vAcanAntare sAkSAllikhitameva dRzyata iti / jIvAdhikArAdidamAha mU. (367) neraiyANaM bhaMte! pAve kamme je ya kaDe je ya kajjai je ya kajjissai savve se dukkhe je nijjine se suhe ?, haMtA goyamA ! neraiyANaM pAve kamme jAva suhe, evaM jAva vemAniyANaM vR. 'neraiyANa' mityadi, 'savve se dukkhe' tti duHkhahetusaMsAranibdhanatvAdduHkhaM 'je niJjinne se suhetti sukhasvarUpamokSahetutvAdayannirjIrNa karma tatsukhamucyate // nArakAdayazca saJjJina iti saJjJA Aha Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 7, varga:, uddezakaH-8 335 mU. (368) kati NaM bhaMte ! sannAo pannattAo ?, goyamA ! dasa sannAo pannattAo, taMjahA - AhArasatrA 1 bhayasannA 2 mehuNasannA 3 pariggahasannA 4 kohasannA 5 mANasannA 6 mAyAsannA 7 lobhasannA 8 logasannA 9 ohasannA 10, evaM jAva vemAniyANaM || neraiyA dasavihaM veyanijaM pacanubhavamANA viharaMti, taMjahA-sIyaM usiNaM khuhaM pivAsaM kaMDuM parajjhaM jaraM dAhaM bhayaM sogaM // vR. 'katiNa' mityAdi, tatra saJjJAnaM saJjJA- Abhoga ityarthaH manovijJAnamityante saMjJAyate vA'nayeti saJjJA vedanIyamohanIyodayAzrayA jJAnadarzanAvaraNakSayopazamAzrayA ca vicitrAhArAdiprAptaye kriyaivetyarthaH, sA copAdhibhedAdbhidyamAnA dazaprakArA bhavati, tadyathA ' AhArasatre 'tyAdi, tatra kSudvedanIcodayAt kAvalikAdyAhArArthaM pudgalopAdAnakriyaiva saMjJAyate 'nayA tadvAnityAhArasaJjJA, tathA bhayamohanIyodayAdbhayodbhrAntadRSTivadanavikAraromAJcabhedAdikriyaiya saJjJAyate' nayeti bhayasaJjJA, tathA puMvedAdyudayAnmaithunAya strayAdyaGgAlokana prasannavadanasaMstambhitoruvepathuprabhRtilakSaNA kriyaiva saJjJAyate 'nayeti maithunasaJjJA tathA krodhodayAdAvezagarbhA prarUkSanayanadantacchadasphuraNAdicaiTaiva saJjJAyate'nayeti krodhasaJjJA, tathA mAnodayAdahaGkArAtmikotsekakriyaiva saJjJAyate 'nayeti mAnasaJjJA, tathA mAyodayenAzubhasahaklezAdanRtasaMbhASaNAdikriyaiva saJjJAyate'nayeti mAyAsaJjJA, tathA lobhodayAllAlasAnvitAsacittetaradravyaprArthaH naiva saJjJAyate'nayeti lobhasaJjJA / tathA matijJAnAvaraNakSayopazamAcchabdAdyarthaH gocarA sAmAnyAvabodhakriyaiva saJjJAyate vastvanayeti odhasaJjJA, evaM zabdAdyarthaH gocarA vizeSAvabodhakriyaiva saJjJAyate'nayeti lokasaJjJA, tataJcaudhasaJjJA darzanopayogI lokasaJjJA tu jJAnopayoga iti vyatyayaM tvanye, anye punaritthamabhidadhati-sAmAnyapravRttirodhasaJjJA lokaSTistu losaJjJA, etAzca sukhapratipattaye spaSTarUpAH paJcendriyAnadhikRtyoktAH, ekendriyAdInAM tu prAyo yatoktakriyAnibandhanakarmodayAdirUpA evAvagantavyA iti / jIvAdhikArAt- 'neraiye' tyAdi, 'parajjhatti pAravazyam / prAg vedanoktA sA ca karmmavazAt tacca kriyAvizeSAt sA ca mahatAmitareSAM ca samaiveti darzayitumAha mU. (369) se nUnaM bhaMte! hatthissa ya kuMthussa ya samA ceva apaccakkhANakiriyA kajati haMtA goyamA ! hathissa ya kuMthussa ya jAva kjjti| se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai jAva kajjai ?, goyamA ! aviratiM paDucha, se teNaTTeNaM jAva kajjai / bR. ' se nUnaM bhaMte ! hatthisse' tyAdi, anantaramaviratiruktA sA ca saMyatAnAmapyAdhAkarmmabhojinAM kathaJcidastItyataH pRcchati / mU. (370) AhAkammannaM bhaMte ! bhuMjamANe kiM baMdhai ? kiM pakarei ? kiM ciNAi ? kiM uvaciNAi ? evaM jahA paDhame sae navame uddesae tahA bhAniyavvaM jAva sAsae paMDie paMDiyattaM asAsayaM, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte tti // vR. 'ahe 'tyAdi, 'sAsae paMDie paMDiyattaM asAsayaM' ti ayamarthaH jIvaH zAzvataH paNDitatvamazAzvataM cAritrasya bhraMzAditi // zatakaM -7 uddezakaH-8 samAptaH Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM7/-/9/371 zatakaM-7 uddezakaH-9:vR. pUrvamAdhAkarmabhoktRtvenAsaMvRtavaktavyatoktA, navamoddezako'pitadvaktavyatocyate, tatra cAdisUtram mU. (371) asaMvuDe gaMbhaMte! anagAre bAhirae poggale apariyAittA pabhUegavanna egarUvaM viuvittae?, no tiNaDhe samaDhe / asaMvuDe NaM bhaMte ! anagAre bAhirae poggale pariyAittA pabhU egavanna egarUvaM jAva haMtA pbhuu| se bhaMte ! kiM ihagae poggale pariyAittA viubvai tatthagae poggale pariyAittA viuvvati annatthagae poggale pariyAittA vikumbai ?, goyamA ! ihagae poggale pariyAittA vikuvvai no tatthagae poggale pariyAittA vikuvvai no anasthagae poggale jAva vikuvvti| evaM egavannaM anegarUvaM caubhaMgo jahA chaTThasae navame uddesae tahA ihAvi bhAniyavvaM, navaraM anagAre ihagayaM ihagae ceva poggale pariyAittA vikuvvai, sesaM taM ceva jAva lukkhapoggalaM niddhapoggalattAe pariNAmettae?, haMtA pabhU, se bhaMte ! kiM ihagae poggale pariyAittA jAva no annatthagae poggale pariyAittA vikubvai / / vR. 'asaMvuDe Na mityAdi, 'asaMvRtaH' pramattaH 'ihagae'ti iha pracchako gautamastadapekSayA ihazabdavAcyo manuSyalokastatazca ihagatAn' naralokavyavasthitAn 'tatthagae'tti vaikriyaM kRtvA yatra yAsyati tatra vyavasthitAnityarthaH / ___annasthagae'tti uktasthAnadvayavyatiriktasthAnAzritAnityarthaH 'navaraM'ti ayaM vizeSaH'ihagae'itiihagataH anagAra iti ihagatAn pudgalAniti ca vAcyaM, tatratudevaiti tatragatAniti coktmiti| anantaraM pudgalapariNAmavizeSa uktaH, sa saGgrAme savizeSo bhavatIti saGgrAmavizeSavaktavyatAbhaNanAya prastAvayatrAha mU. (372) nAyameyaM arahayA suyameyaM arahayA vinAyamevaM arahayA mahAsilAkaMTae saMgAme 2 / mahAsilAkaMTae NaM bhaMte ! saMgAme vaTTamANe ke jaitthA ke parAjaityA?, goyamA ! vajI videhaputte jaitthA, navamalaI navalecchaI kAsIkosalagA aTThArasavi gaNarAyANo parAjaitthA / taeNaM se konie rAyA mahAsilAkaMTakaM saMgAmaMuvaDiyaMjAnittA koDubiyapurise saddAvei 2 evaM dhayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA / udAiM hatthirAyaM paDikappeha hayagayarahajohakaliyaM cAuraMgiNiM seNiM sannAheha rattAmama eyamANattiyaM khippAmeva paJcapapiNahotaeNatekoDubiyapurisA koNieNaM ranA evaM buttA samANA haTTatuTTha jAva aMjaliM kaTTa evaM sAmI! tahatti ANAe vinaeNaM vayaNaM paDisuNaMti 2 khippAmeva cheyAyariyovaesamatikappaNAvikappohiM suniuNehiM evaM jahA uvavAie jAva bhImaM saMgAmiyaM aujjhaM udAiM hatthirAyaM paDikappeti hayagaya jAva sannAheti 2 jeNeva kUNie rAyA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchaittA karayala0 kUNiyassaranno tamANattiyaM pnycppinnNti| taeNaM se kUNie rAyA jeNeva majaNadhare teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA majaNagharaM anupavisai majaNagharaM anupavisittA hAe kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte savvAlaMkA Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 7, varga:, uddezaka:- 9 ravibhUsiesannaddhabaddhavammiyakavae uppAliyasarAsaNapaTTie piNaddhagevejje vimalavarabaddhaciMdhapaTTe gahiyAuhappaharaNe sakoriMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM caucAmaravAlavItiyaMge maMgalajayasaddakayAloe evaM jahA uvavAie jAva uvAgacchittA udAI hatthirAyaM durUDhe / taNaM se kUNie rAyA harotthayasukayaraiyavacche jahA uvavAie jAva seyavaracAmarAhiM uddhavvamANIhiM uddhavvamANIhiM hayagayarahapavarajohakaliyAe cAuraMgiNIe senAe saddhiM saMparivuDe mahayA bhaDacaDagaraviMdaparikkhitte jeNeva mahAsilAe kaMTae saMgAme teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA mahAsilAkaMTayaM saMgAmaM oyAe, purao ya se sakke deviMde devarAyA evaM mahaM abhejakavayaM vairapaDirUvagaM viuvvittANaM ciTThati, evaM khalu do iMdA saMgAmaM saMgAmeti, taMjahA-deviMdeya maNuiMde ya, egahatthiNAvi NaM pabhU kUNie rAyA parAjinittae, tae NaM se kUNie rAyA mahAsilAkaMTakaM saMgAmaM saMgAmemANe navamallai navalecchai kAsIkosalagA aTThArasavi gaNarAyANo hayamahiyapavaravIraghAiyaviyaDiyaciMdhaddhayapaDAge kicchapANagae diso disiM paDisehitthA / sekeNaNaM bhaMte! evaM bucai mahAsilAkaMTae saMgAme ?, goyamA ! mahAsilAkaMTae NaM saMgA vaTTamANe je tattha Ase vA hatthI vA johe vA sArahI vA taNeNa vA patteNa vA kaTTeNa vA sakkarAe vA abhihammati savve se jANai mahAsilAe ahaM abhihae ma0 2, se teNadveNaM goyamA ! mahAsilAkaMTae saMgAme / mahAsilAkaMTae NaM bhaMte! saMgAme vaTTamANe kati jaNasayasAhassIo vahiyAo ?, goyamA ! caurAsIiM jaNasayasAhassIo vahiyAo / 337 te NaM bhaMte! maNuyA nissIlA jAva niSpaccakkhANaposahovavAsA sA ruTTA parikuviyA samaravahiyA anuvasaMtA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gayA kahiM uvavannA ?, goyamA ! osannaM naragatirikkhajoniesu ucavannA // vR. 'nAyameya' mityAdi, jJAtaM sAmAnyataH 'etat' vakSyamANaM vastu 'arhatA' bhagavatA mahAvIreNa sarvajJatvAt, tathA 'suyaM'ti smRtamiva smRtaM spaSTapratibhAsabhAvAt, vijJAtaM vizeSataH, kiM tat ? ityAha- 'mahAsilAkaMTae saMgAme 'tti mahAzilaiva kaNTako jIvitabhedakatvAt mahAzilAkaNTakastatazca yatra tRNazalAkAdinA'pyabhihatasyAzvahastyAdermahAzilAkaNTakenevAbhyAhatasya vedanA jAyate sa saGgrAmo mahAzilAkaNTaka evocyate, dvirvacanaM collekhasyAnukaraNe, evaM ca kilAyaM saGgrAmaH saJjAtaH campAyAM kUNiko rAjA babhUva, tasya cAnujI hallavihallAbhidhAno bhrAtarau secanakAbhidhAnagandhahastini samArUDhau divyakuNDaladivyavasanadivyahAravibhUSitau vilasantau dRSTvA padmAvatyabhidhAnA kUNikarAjasya bhAryA matsarAddantino'pahArAya taM preritavatI, tena tau taM yAcitau tau ca tadbhayAdvaizAlyAM nagaryAM svakIyamAtAmahasya ceTakAbhidhAnasya rAjJo'ntikaM sahastikau sAntaHpuraparivArau gatavantau, kUNikena ca dUtapreSaNato mArgitau, na ca tena preSitau tataH kUNikena bhANitaM yati na preSayasi tau ! tadA yuddhasajjo bhava, tenApi bhAnitam- eSa sajjo'smi / , tataH kUNikena kAlAdayo daza svakIyA bhinnamAtRkA bhrAtaro rAjAnazceTakena saha saGgrAmAyAhUtAH, tatraikaikasya trIni 2 hastinAM sahasrAni, evaM rathAnAmazvAnAM ca, manuSyANAM tu pratyekaM 522 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 tinaH 2 koTayaH, kUNikasyApyevameva / enaM ca vyatikaraM jJAtvA ceTakenApyaSTAdaza gaNarAjA militAH, teSAM ceTakasya ca pratyekamevameva hastyAdiparimANaM, tato yuddhaM saMpralagnaM, ceTakarAjazca pratipannavratatvena dinamadhye ekameva zaraM muJcati, amodhabANazca saH, tatra ca kUnikasainye garuDavyUhaH, ceTakasainye ca sAgaravyaho viracitaH, tatazca kUNikasya kAlodaNDanAyako yuddhayamAnastAvadgato yAvacceTakaH, tatastenaikazaranipAtenAsau nipAtito, bhagnaM ca kUNikabalaM, gate ca dve api bale nijaM nijamAvAsasthAnam evaM ca dazasu divasesu ceTakena vinAzitA dazApi kAlAdayaH, ekAdaze tu divase ceTakajayArthaM devatArAdhanAya kUNiko'STamabhaktaM prajagrAha / tataH zakracamarAvAgatau, tataH zakro babhANa- ceTakaH zrAyaka ityahaM na taM prati praharAmi navaraM bhavantaM saMrakSAmi, tato'sau tadrakSArthaM vajrapratirUpakamabhedyakavacaM kRtavAn, camarastu dvau saGgrAmI vikurvitavAn-mahAzilAkaNDakaM rathamuzalaM ceti / / bhagavatI aGgasUtraM 7/-/9/372 'jaittha' tti jitavAn 'parAjaittha'tti parAjitavAn hAritavAnityarthaH 'vajji' tti 'vajrI' indraH 'videhaputte 'tti konikaH, etAveva tatra jetArau nAnyaH kazciditi 'nava mallai' tti mallakinAmAno rAjavizeSAH 'nava lecchai' tti lecchakinAmAno rAjavizeSA eva 'kAsIkosalaga' tti kAzI-vANArasI tajanapado'pi kAzI tatsambandhina AdyA nava kozalA-ayodhyA tajjanapado'pi kozalA tatsambandhino nava dvitIyAH, 'gaNarAyANo 'tti samutpanne prayojane ye gaNaM kurvanti te gaNapradhAnA rAjAno gaNarAjAH sAmantA ityartha::, te ca tadAnIM ceTakarAjatya vaizAlInagarInAyakasya sAhAyyAya gaNaM kRtavanta iti / atha mahAzilAkaNTake saGgrAme camareNa vikurvite sati kUNiko yadakarottaddarzanArthaHmidamAha - 'taeNa 'mityAdi, tato mahAzilAkaNTakasaGgrAmavikurvvaNAnantaramudAyinAmAnaM 'hasthirAyaM' ti hastipradhAnaM 'paDikappeha' tti sannaddhaM kuruta 'paJcapiNaha' tti pratyarpayata nivedayatetyarthaH, 'haTThatuTTha' iha yAvatkaraNAdevaM dRzyam -'haTThatuTThacittamANaMdiyA naMdiyA pIimaNA' ityAdi, tatra haSTatuSTaMatyarthaM tuSTaM hRSTaM vA vismitaM tuSTaM ca toSavaJcitaM mano yatra tattathA tad hRSTatuSTacittaM yathA bhavati ityevamAnanditA-ISanmukhasaumyatAdibhAvaiH samRddhimupagatAH, tatazca nanditAH samRddhitaratAmupagatAH prIti - prINanaM - ApyAyanaM manasi yeSAM te prItimanasaH 'aMjaliM kaTTu' tti / idaM tvevaM dRzyam- 'karayalapariggahiyaM dasaNhaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu' tatra zirasA' prAptaM - asaMspRSTaM mastake'JjaliM kRtvetyarthaH ' evaM sAmI ! tahatti ANAe vinaeNaM vayaNaM paDisurNeti tti evaM svAmin! tatheti AjJayA ityevaMvidhazabdabhaNanarUpo yo vinayaH sa tathA tena vacanaM rAjJaH sambandhi 'pratica Nvanti' abhyupagacchanti 'cheyAyarioesamaikappaNAvigappehiM 'ti cheko-nipuNo ya AcArya-zilpopadezadAtA tasyopadezAd yA mati-buddhistasyA ye kalpanAvikalpAH - kRtibhedAste tathA taiH pratikalpayantIti yogaH 'suniuNehiM' ti kalpanAvikalpAnAM vizeSaNaM narairvA sunipuNaiH / 'evaM jahA uvavAie 'ti tatra cedaM sUtramevam- 'ujjalanevatthahanvaparivacchiyaM' ujjvalanepathyenanirmalaveSeNa 'havvaM 'ti zIghra paripakSitaH parigRhItaH parivRto yaH sa tathA saM, susajjaM 'vammiyasannaddhabaddhakavaiyauSpIliyavacchakacchagevejjagabaddha galagavarabhUsaNavirAiyaM' vartmani niyuktAvArmmi kAstaiH Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 7, vargaH, uddezaka:- 9 339 sannaddhaH-kRtasannAhovArmmikasaMnaddhaH baddhA kavacikA-sannAhavizeSoyasya sa baddhakavacikaH utpIDitAgADhIkRtA vakSasi kakSA- hRdayarajjuryasya sa tathA graiveyakaM baddhaM galake yasya sa tathA varabhUSaNairvirAjito yaH sa tathA tataH karmmadhArayo'tastam 'ahiyateyajuttaM viraiyavarakaNmapUrasalaliyapalaMbAvacUlacAmaroyarakayaMdhayAraM' viracate varakarNapUre-pradhAnakarNAbharaNavizeSau yasya sa tathA salalitAni pralambAni avacUlAni yasya sa tathA cAmarotkareNa kRtamandhakAraM yatra sa tathA tataH karmadhArayo'tastaM 'cittaparicchoyapacchayaM' cittaparicchoko laghuH pracchado- vastravizeSo yasya sa tathA'tastaM 'kaNagaghaDiyasuttagasubaddhakacchaM' kanakaghaTitasUtrakeNa suSThu baddhA kakSA-urobandhanaM yasya sa tathA taM 'bahupaharaNAvaraNAbhariyajujjhasajjhaM' bahUnAM praharaNAnA ( masyAdInA) mAvaraNAnAM ca-sphurakaMkaTakAdInAM bhRto yuddhasajjazca yaH sa tathA'tastaM 'sachattaM sajjhayaM saghaMTaM' 'paMcAmeliyaparimaMDi-yAbhirAmaM' paJcabhirApIDikAbhaH- cUDAbhiH parimaNDito'bhirAmazca ramyo yaH sa tathA'tastam 'osAriyajamalajulayaghaMTaM' avasAritaM-avalambitaM yamalaM samaMyugalaM-dvayaM ghaNTayoryatra sa tathA'tastaM 'vijupiNaddhaM va kAlamehaM' bhAsvarapraharaNAbharaNAdInAM vidyutkalpatA kAlatvAcca galasya meghasamateti 'uppAiyapavvayaM va sakkhaM' autpAdikaparvatamiva sAkSAdityarthaH 'mattaM mehamiva gulugulaMtaM manapavaNaja - iNavegaM' manaHpavanajayI vego yasya sa tathA'tastaM, zeSaM tulikhitamevAsti, vAcanAntare tvidaM sAkSAllikhitameva dRzyata iti / 'kayabalikamme'tti devAnAM kRtabalikarmmA 'kayakouyamaMgalApAyacchitte' tti kRtAni kautuka - maGgalAnyeva prAyazcittAnIva duHsvapnAdivyapohAyAvazyaM karttavyatvAt prAyazcittAni yena sa, tathA, tatra kautukAni - maSIpuNDrAdIni maGgalAni - siddhArthaH kAdIni 'sannaddhabaddhavammiyakavae' tti sannaddhaH saMhananikayA tathA baddhaH kazAbandhanato varmitoH varmmatayA kRto'Gge nivezanAt kavacaH kaGkaTo yena sa tathA tataH karmadhArayaH, 'uppIliyasarAsaNapaTTie' tti utpIDitA guNasAraNena kRtIvapIDA zarAsanapaTTikA-dhanurdaNDo yena sa tathA, utpIDitA vA bAhI baddhA zarAsanapaTTikA - bAhupaTTikA yena sa tathA, 'piNaddhagevejja vimalavarabaddhaciMdhapaTTe' tti pinaddhaM parihitaM graiveyakaM grIvAbharaNaM yena sa tathA vimalavaro baddhazcihnapaTTI-yodhacihnapaTTo yena sa tathA, tataH karmmadhArayaH / 'gahiyAuhapaharaNe' tti gRhItAni AyudhAni zastrAni praharaNAya pareSAM prahArakaraNAya yena sa tathA, athavA''yudhAni - akSepyazastrAni khaGgAdIni praharaNAni tu kSepyazastrAni nArAcAdIni tato gRhItAnyAyudhapraharaNAni yena sa tathA, 'sakoriMTamalladAmeNaM' ti saha koriNTapradhAnaiH - koriNTakAbhidhAnakusumagucchairmAlyadAmabhi-puSpamAlAbhiryattattathA tena, 'caucAmaravAlavIiyaMge' ti caturNAM cAmarANAM vAlairvIjitamaGgaM yasya sa tathA, 'maMgalajayasaddakayAloe' tti maGgalo- mAGgalyo jayazabdaH kRto- janairvihita Aloke-darzane yasya sa tathA 'evaM jahA uvavAie jAva' ityanenedaM sUcitam -'anegagaNanAyagadaMDanAyagarAIsaratalavaramADaMbiyakoDuMbiyamaMtimahAmaMtigaNagadavAriya amaJcaceDapIDhamaddaNagaranigama seTTe senAvaisatthavAhadUyasaMghipAla saddhiM saMparivuDe dhavalamahAmehaniggaeviva gahagaNadippaMtarikkha- tArAgaNANa majjhe sasivva piyadaMsaNe naravaI majjhaNadharAo paDinikkhamai majjaNadharAo paDinikkhamittA jeNeva bAhiriyA ucaTThANasAlA jeNAmeva udAI hatthirAyA teNAmeva uvAgacchai'tti Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 bhagavatIaGgasUtraM 7/-/9/372 tatrAneke ye gaNanAyakAH-prakRtimahattarAH daNDanAyakAH-tantrapAlAH rAjAno-mANDalikAH IzvarA-yuvarAjAH talavarAH-parituSTanarapatipradattapaTTanabandhavibhUSitA rAjasthAnIyA mADambikAHchinnamaDambAdhipAH kauTumbikAH katipayakuTumbaprabhavo'valagakAHmantriNaH-pratItAH mahAmantriNomantrimaNDalapradhAnAH gaNakAH-jyotiSikAH bhANDAgArikA ityanyedauvArikAH-pratIhArAH amAtyArAjyAdhiSThAyakAH ceTAH-pAdamUlikAH pIThamaH-AsthAne AsanAsInasevakAH vayasyA ityarthaH nagaramiha sainyanivAsiprakRtayaH nigamAH-kAranikA vanijo vA zreThinaH-zrIdevatA'dhyAsitasauvarNapaTTavibhUSitottamAGgAH senApatayo-nRpatinirUpitacaturaGgasainyanAyakAHsArthaHvAhAH pratItAH dUtA-anyeSAM rAjAdezanivedakAH sndhipaalaaH-raajysndhirksskaaH| eteSAM dvandvastatastaiH, iha tRtIyAbahuvacanalopo draSTavyaH 'saddhiMti sArddhaM sahetyarthaH, na kevalaM tatsahitatvameva api tutaiH samitisamantAt parivRtaH-parikarita iti, 'hArotthayasukayaraiyavacche hArAvastRtena-hArAvacchAdanena suSTu kRtaratikaM vakSaH-uro yasya sa tathA, 'jahA ceva uvavAie'tti tatra caivamidaM sUtram-'pAlaMbapalaMbamANapaDasuyauttarijje' ityAdi tatrapAlambenadIrpaNa pralambamAnena-jhumbamAnenapaTena suSTu kRtamuttarIyaM-uttarAsaGgo yena satathA, 'mahayA bhaicaDagaravaMdaparikkhitte'ttimahAbhaTAnAM vistAravatsaGgrena parikarita ityarthaH 'oyAe'tti 'upayAtaH' upAgataH 'abhejjakavayaMti paraparaharaNAbhedyAvaraNaM 'vairapaDirUvagaM'ti vajrasazam 'egahathiNAvitti ekenApigajenetyarthaH 'parAjinittae'tti parAnabhibhavitumityarthaH / 'hayamahiyapavaravIradhAiyavivaDiyaciMdhaddhayapaDAge'tti hatAH-prahAradAnato mathitA-mAnanirmathanataH pravaravIrAH-pradhAnabhaTA ghAtitAzca yeSAM te tathA, vipatitAzcihnadhvajAH-cakrAdicihnapradhAnadhvajaH patAkAzcatadanyA yeSAM tetathA, tataH karmadhArayo'tastAna, 'kicchapANagae'ttikRcchragataprANAn-kaSTapatiprANAnityarthaH 'disodisiMti dizaH sakAzAdanyasyA diziabhimatadikUtyAgAddigantarAbhimukhenetyarthaH, athavA digevApadig nAzanAbhiprAyeNa yatra pratiSedhane taddigapadik tadyathA bhavatyevaM, 'paDisehitya'tti pratiSedhitavAn yuddhAnivartitavAnityarthaH // mU. (373) nAyameyaM arahayA suyameyaM arahayA vinAyameyaM arahayA rahamusale saMgAme, rahamusale NaM bhaMte ! saMgAme vaTTamANe ke jaityA ke parAjaitthA?, goyamA ! vajI videhaputte camare asuride asurakumArarAyA jaitthA nava mallaI nava lecchaI praajityaa| taeNaM se kUnie rAyA rahamusalaM saMgAM uvaTTiyaM sesaM jahA mahAsilAkaMTae navaraM bhUyAnaMde hatthirAyAjAva rahamusalasaMgAmaoyAe, purao ya se sakke deviMde devarAyA, evaMtahevajAvaciTThati, maggaoya se camare asuride asurakumArarAyA evaM mahaM AyA saM kiDhiNapaDilavargaciubvittANaM ciTThai, evaM khalu taoiMdA saMgAma saMgAmeti, taMjahA-deviMde yamaNuiMde yaasuriMdeya, egahatthiNAvi NaM pabhU kUnie rAyA jaittae taheva jAva diso disiM pddisehitthaa| se keNadveNaM bhaMte ! rahamusale saMgAme 2?, goyamA ! rahamusale NaM saMgAme vaTTamANe ege rahe anAsae asArahie amArohae samusale mahayA jaNakkhayaM jaNavahaM jaNappamaI jaNasaMvaTTakappaM ruhirakaddamaM karemANe savvao samaMtA paridhAvitthA se teNadveNaM jAva rahamusale saMgAme / rahamusale NaM bhaMte ! saMgAme vaTTamANe kati jaNasayasAhassIo vahiyAo?, goyamA! chatrautiM jaNasaya Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 7, varga:-, uddezaka:- 9 sAhasIo vahiyAo / te NaM bhaMte! maNuyA nissIlA jAva uvavannA ?, goyamA ! tattha NaM dasa sAhassIo egAe macchIe kucchisi uvavannAo, ege devalogesu uvavanne, ege sukule paccAyAe, avasesA osannaM naragatirikkhajoniesu uvavannA / yU. (374) kamhA NaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA camare asuriMde asurakumArarAyA kUniyassa rano sAhejaM dalaitthA | goyamA ! sakke deviMde devarAyA puvvasaMgatie camare asuride asurakumArarAyA pariyAyasaMgatie, evaM khalu goyamA ! sakke deviMde devarAyA camare ya asuriMde asurakumArarAyA kUniyassa rano sAhijaM dalaitthA / mU. (375) bahujaNe NaM bhaMte ! annamanssa evamAikvaMti jAva parUveMti evaM khalu bahave massA annayaresu uccAvaesu saMgAmesu abhimuhA ceva pahayA samANA kAlamAse kAlaM kiccA annayaresu devaloesu devattAe ubavattAro bhavaMti se kahameyaM bhaMte! evaM ?, goyamA ! jannaM se bahujaNo annamannassa evaM Aikkhati jAva uvavattAro bhavaMti je te evamAhaMsu micchaM te evamAhaMsu ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi jAva parUvemi / 341 evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vesAlI nAmaM nagarI hotthA, vannao, tattha NaM vesAlIe nagarIe varuNe nAmaM nAganatue parivasai aDDe jAva aparibhUe samaNovAsae abhigayajIvA jIvA jAva paDilA bhemANe chavaM chaTTeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM appANaM bhAvemANe viharati, tae NaM te varuNe nAganattue annayA kayAi rAyAbhiogeNaM gaNAbhiogeNaM balAbhiyogeNaM rahamusale saMgAme ANate samANe chadvabhattie aTTamabhattaM anuvaTTeti aTThamabhattaM anuvaTTettA koDuMbiyapurise saddAvei 2 evaM vadAsI khimpAmeva bho devANuppiyA ! cAugghaMTaM AsarahaM juttAmeva uvaTThAveha hayagayarahapavara jAva sanAttA mama eyamANattiyaM paJcaSpiNaha / taeAM se koDuMbiyapurisA jAva paDisuNettA khipyAmeva sacchattaM sajjhayaM jAva uvaTThAveti hayagayaraha jAva sannAheti 2 jeNeva varuNe nAganattue jAva paJcappiNaMti, tae NaM se varuNe nAganattue jeNeva majjhaNaghare teNeva uvAgacchati jahA kUNio jAva pAyacchitte savyAlaMkAravibhUsie sannaddhabaddhe sakoreMTamaladAmeNaM jAva dharijamANeNaM anaMgagaNanAyaga jAva dUyasaMdhipAla saddhiM saMparivuDe majaNadharAo paDinikkhamati paDinikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai uvAgacchaittA cAugghaMTaM AsahaM durUhai 2 hayagayaraha jAva saMparivuDe mahayA bhaDacaDagara0 jAva parikkhitte jeNeva rahamusale saMgAme teNeva uvAgacchai 2ttA rahamusalaM saMgAmaM oyAo / tase varuNe nAgaNa rahamusalaM saMgAmaM oyAe samANe ayamoyArUvaM abhiggahaM abhigaNhas - kappati me rahamusalaM saMgAmaM saMgAmemANassa je puvviM pahaNai se paDihamittae avasese no kappatIti, ayameyArUvaM abhiggahaM abhigeNhai abhigeNhaittA rahamusalaM saMgAmaM saMgAmeti, tae NaM tassa varuNassa nAganattuyassa rahamusalaM saMgAma saMgAmemANassa ege purise sarisae sarisattae Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 bhagavatIaGgasUtraM 7/-/9/375 sarisavvae sarisabhaMDamattovagaraNe raheNaM paDirahaM havvamAgae, tae NaM se purise varuNaM nAganattuyaM evaM vyaasii| pahaNa bho varuNA! nAgaNattuyA ! pa02, taeNaM se varuNe nAganattue taM purisaM evaM vadAsIno khalu me kappai devANuppiyA! pubbiM ahayassa pahanittae, tumacevaNaM puvvaM pahaNAhi, taeNaM se purise varuNaM nAganattueNaM evaM vutte samANe Asurutte jAva misimisemANe ghaNu pAmusai 2 usuM parAmusai usuM parAmusittA ThANaM ThAti ThANaM ThicA AyayakannAyayaMusuMkarei AyayakavAyayaM usuM karettA varuNaM nAganattuyaM gADhappahArI krei| tae NaM se varuNe nAganattue teNaM puriseNaM gADhappahArIkae samANe Asurutte jAva misimisemANe ghaNuM parAmusai ghaNu parAmusittA usu parAmusai usuM parAmusittA AyayakannAyayaM usuM karei AyayakannAyayaM02 taM purisaM egAhacaM kUDAhacaM jIviyAo vvrovi| taeNaM se varuNe nAganattue teNaM puriseNaM gADhappahArI kae samANe atthAme abale avIrie apurisakkAraparakkame adhAraniJjamitikaTTha turae nigiNhai turae nigihittA rahaM parAvattei rahaM parAvattittArahamusalAo saMgAmAo paDinikkhamatiraegaMtamaMtaMavakkamai egaMtamaMtaM avakkamittA turae nigiNhai 2 rahaM Thavei 2 tA rahAo paccoruhai rahAo 2 rahAo turae moei turae moettA turae visajjei 2 tA 2 dabbhasaMthAragaM saMtharai 2 dabbhasaM0 durUhai 2 puracchAbhimuhe saMpaliyaMkanisanne karayala jAva kaTTha evaM vayAsI namotthuNaM arihaMtANaMjAva saMpattANaM namo'tyuNaM samaNassa bhagavaomahAvIrassa Aigarassa jAva saMpAviukAmassa mama dhammAyariyasa dhammovadesagassa vaMdAmiNaM bhagavantaM tatthagayaM ihagae pAsau me se bhagavaMtatthagae jAva vaMdati namasati 2 evaM vyaasii| pubbiMpi mae samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie thUlae pANAtivAe paJcakhAe jAvajIvAe evaMjAva thUlae pariggahe paccakkhAe jAvajjIvAe, iyANipiNaM arihaMtassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM savvaM pANAtivAyaM paJcakkhAmi jAvajIvAe evaM jahA khaMdao jAva eyaMpiNaM caramehiM UsAsanIsAsehiM vosirissAmittika? sannAhapaTTamuyai sannAhapaTTamuittA salluddharaNaM kareti salluddharaNaM karettA AloiyapaDikkate samAhipatte AnupubbIe kaalge| tae NaM tassa varuNassa nAganattuyassa ege piyabAlavayaMsae rahamusalaM saMgAma saMgAmemANe egeNaM puriseNaM gADhappahArIkae samANe atthAme abalejAvaadhAranijamitikaTThavaruNaMNanaganattuyaM rahamusalAo saMgAmAo paDinikkhamamANaM pAsai pAsaittA turae nigeNhai turae nigeNhittA jahA varuNe jAva turae visajeti paDasaMthAragaM durUhai paDasaMthAragaM durUhittA puratyAbhimuhe jAva aMjaliM kaTu evaM vayAsI jAiMNaMbhaMte! mama piyavAlavayassassa varuNassa nAganatuyassasIlAivayAiMguNAiMveramaNAI paccakkhANaposahovavAsAiMtAiNaMmamaMpi bhavaMtuttikaTusannAhapaTTamuyai 2 salluddharaNaMkareti salluddharaNaM karettA AnupuvIe kAlagae, tae NaM taM varuNaM nAgaNattuyaM kAlagayaM jAnittA ahAsannihiehiM vANamaMtarehiMdevehiM divve surabhigaMdhodagavAse vuDhe dasaddhavannekusumenivADiedivyagIyagaMdhavvaninAde kae yAvi hotthaa| Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 7, varga:-, uddezaka:- 9 343 tae NaM tassa varuNassa nAganattuyassa taM divvaM deviDiM divvaM devajjutiM divvaM devAnubhAgaM sunitA ya pAsittAya bahujaNo annamannassa evamAikkhai jAva parUveti evaM khalu devANuppiyA ! bahave magussA jAva uvavattAro bhavaMti // vR. 'sAruDa' tti saMruSTAH manasA 'parikuviya'tti zarIre samantAddarzitakopavikArAH 'samaravahiya'tti saGgrAme hatAH 'rahamusale 'ti yatra ratho muzalena yuktaH parighAvan mahAjanakSayaM kRtavAn asau rathamuzalaH 'maggao 'tti pRSThataH 'AyasaM' ti lohamayaM 'kiDhiNapaDirUvagaM' ti kiThinaMvaMzamayastApasambandhI bhAjanavizeSastatpratirUpakaM tadAkAraM vastu 'anAsae 'tti azvarahitaH 'asArahie' tti asArathikaH 'anArohae'tti 'anArohakaH' yodhavarjitaH 'mahatAjaNakkhayaM'ti mahAjanavinAzaM 'jaNavahaM'ti janavadhaM janavyathAM vA 'jaNapamaddaM' ti lokacUrNanaM 'jaNasaMvaTTakappaM' ti janasaMvartta ivalokasaMhAra iva janasaMvarkalpo'tastam / 'ege devalogesu uvavanne ege sukulapaccAyAe' titi etatsvata eva vakSyati / 'puvvasaMgaie 'tti kArttikazreSThayavasthAyAM zakrasya kUnikajIvo mitramabhavat 'pariyAyasaMgaie' tti pUraNatApasAvasthAyAM camarasyAsau tApasaparyAyavarttI mitramAsIditi / 'jannaM se bahujaNo annamannassa evamAikkhai' ityatraikavacanaprakame 'je teevamAhaMsu' ityatra yo bahuvacananirdezaH sa vyaktyapekSo'vaseyaH 'ahigayajIvAjIve' ityatra yAvatkaraNAt 'uvalapunnapAvA' ityAdi 6zyaM 'paDilA bhemANe' tti, idaM ca 'samaNe niggaMthe phAsueNaM esanijjeNaM asaNapANakhAimasAimeNaM vatthapaDiggahakaMbalara oharaNeNaM pIDhaphalagasejjAsaMthAraeNaM paDilAbhemANe viharai' ityevaM dRzyaM, 'cAugghaMTaM'ti ghaNTAcatuSTayopetam 'AsarahaM'ti azvavahanIyaM rathaM 'juttAmeva 'tti yuktameva rathasAmagrayeti gamyaM 'sajjhaya' mityatra yAvatkaraNAdidaM 6zyaM / 'saghaMTaM sapaDAgaM satoraNavaraM saNaMdidhosaM sakiMkiNIhemajAlaperaMtaparikkhittaM' sakiGkiNIkenakSudraghaNTikAyuktena hemajAlena paryanteSu parikSipto yaH sa tathA taM 'hemavayacittatenisakaNaganiuttadAruyAgaM' haimavatAni - himavadgirijAtAni citrAni-vicitrAni tainizAni-tinizAbhidhAnavRkSasambandhIni sa hi dRDhobhavatIti tadrahaNaM kanakaniyuktAni niyuktakanakAni dArUni yatra sa tathA taM 'susaMviddhacakka maMDaladhurAgaM' suSThu saMviddhe cakre yatra maNDalA ca vRttA dhUryatra sa tathA taM 'kAlAyasasukayanemijaMtakammaM' kAlAyasena -lohavizeSeNa suSThu kRtaM nemeH cakramaNDalamAlAyA yantrakarma-bandhanakriyA yatra sa tathA tam - - 'AinnavaraturayasusaMpauttaM' jAtyapradhAnAzvaiH suSThu saMprayuktamityarthaH, 'kusalanaraccheyasAra - hisusaMpaggAhiyaM' kuzalanararUpo yazchekasArathi - dakSaprAjitA tena suSThu saMpragRhIto yaH sa tathA taM0 'sarasayabattIsayatoNaparimaMDiyaM' zarANAM zataM pratyekaM yeSu te zarazatAstairdvAtriMzatA toNaiH- zaradhibhi parimaNDitoyaH sa tathA taM0 'sakaMkaMDavaDeMsagaM' saha kaGkaTaiH kavacairavataMsaizca zekharakaiH zirastrANabhUtairya sa tathA taM 'sacAvasarapaharaNAvaraNabhariyajohajuddhasajjuM ' saha cApazarairyAni praharaNAni khaDgAdInI AvaraNAni ca-sphurakAdIni teSAM bhRto'ta eva yodhAnAM yuddhasajjazca yuddhapraguNo yaH sa tathA taM, 'cAugghaMTaM AsarahaM juttAmeva' tti vAcanAntare tu sAkSAdevedaM dRzyata iti / 'ayameyArUvaM' tti prAkRtatvAdidam etadrupaM vakSyamANarUpaM 'sarisae' ti sadhzakaH - samAnaH 'sarisattae' tti sadhzatvak 'sarisavvae 'tti sadhagvayAH 'sarisabhaMDamattovagaraNe' tti sadhzI bhANDamAtrA Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 7/-/9/375 praharaNakozAdirUpA upakaraNaMca-kaGkaTAdikaM yasya sa tathA, 'paDirahaMti rathaM prati Asurutte'tti Azu-zIghraM ruptaH-kopodayAdvimUDhaH 'rUpa tupa vimohane' iti vacanAt, sphuritakopaliGgo vA, yAvatkaraNAdidaM zyaM ruDhe kuviecaMDikkie titatra 'ruSTaH' uditakrodhaH 'kupitaH' pravRddhakopodayaH 'cANDikyitaH' sAtacANDikyaH prakaTitaraudrarUpa ityarthaH 'misimisImANe'tti krodhAgninA dIpyamAna iva ekArthiHkAvaite zabdAH kopprkrssprtipaadnaarthHmuktaaH|| 'ThANaM'tipAdanyAsavizeSalakSaNaM "ThAtittikaroti 'AyayakannAyayaMtiAyataH-AkRSTaH sAmAnyena sa eva karNAyataH-AkarNamAkRSTa AyatakAyatastam, 'egAhacchaMti ekA hatyA-hananaM prahAro yatrajIvitavyaparopaNetadekAhatyaM tadyathA bhavati, kUDAhacaMti kUTeiva tathAvidhapASANasaMpuTAdau kAlavilambAbhAvasAdhAdAhatyA-AhananaMyatratat kUTAhatyam 'atthAme'tti asthAmA' sAmAnyataHzaktivikalaH 'abale'tti zarIrazaktivarjitaH 'avIrie'tti mAnasazaktivarjitaH 'apuriskAraparakkametti vyaktaM navaraM puruSakAraH-puruSAbhimAnaH sa eva niSpAditasvaprayojanaH parAkramaH 'adhAraniGgaMti Atmano dharaNaM kartumazakyam 'itikaTTha'tti itikRtvA itihetorityarthaH 'turae nigiNhaitti azvAn gacchato niruNaddhItyarthaH 'egaMtamaMtaMti 'ekAntaM' vijanam 'anaMta' bhUmibhAga 'sIlAiMti phalAnapekSAH pravRttayaH tAzca prakramAcchubhAH 'vayAIti ahiMsAdIni 'guNAiMtiguNavratAni veramaNAItisAmAnyena rAgAdiviratayaH paccakkhANaposahovavAsAiMti pratyAkhyAnaM-pauruSyAdiviSayaM pauSadhopavAsa-parvadinopavAsaH 'gIyagaMdhavvaninAe'ttigIta-gAnamAtraM gandharva-tadeva murajAdidhvanisanAthaM tallakSaNo ninAdaH-zabdo giitgndhrvninaadH|| mU. (376) varuNeNaM bhaMte ! nAganatue kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae kahiM uvavanne ?, goyamA! sohamme kappe aruNAbhe vimANe devattAe uvavanne, tatthaNaM atthegatiyANaM devANaM cattAri paliovamAni ThitI pannattA, tattaNaM varuNassavi devassa cattAri paliovamAiMThitI pnnttaa| se NaM bhaMte ! varuNe deve tAo devalogAo AukkhaeNaM bhavakkhaeNaM ThiikkhaeNaM jAva mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMte karehiti varuNassaNaM bhaMte! nAganattuyassapiyabAlavayaMsae kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae? kahiM uvavanne ? goyamA ! sukule paccAyAte / seNaM bhaMte ! taohiMto aNaMtaraM uvvaTTittA kahiM gacchahiti kahiM uvavajahiti?, goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMtaM kroti| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR. 'kAlamAse ttimaraNamAse mAsasyopalakSaNatvAt kAladivase ityAdyapi draSTavyaM 'kahiM gae kahiM uvavanne'tti praznadvaye 'sohamme tyAcekamevottaraMgamanapUrvakatvAdutpAdasyotpAdAbhidhAnena gamanaM sAmarthyAdavagatamevetyabhiprAyAditi / 'AukkhaeNaM' AyuHkarmadalikanirjaraNena 'bhavakkhaeNaM'ti devabhavanibandhanadevagatyAdikarmanirjaraNena 'ThiikkhaeNaM'ti AyuSkAdikarmaNAM sthitinirjrnneneti| zatakaM-7 uddezakaH-9 samAptaH -zataka-7 uddezakaH-10:vR. anantaroddezake paramatanirAsa ukto dazame'pi sa evocyate ityevaMsambandhasyAsyedaM sUtram Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-10 345 mU. (377) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nagare hotthA vaNNao, guNasilae ceie vannao, jAva puDhavisilApaTTae vannao, tassaM NaM guNasilayassa ceiyassa adUrasAmaMte bahave annautthiyA parivasaMti, taMjahA-kAlodAI selodAI sevAlodAI udae nAmudae tammudae * annavAlae selavAlae saMkhavAlae suhatthI gaahaavii| taeNaMtesiM annautthiyANaM annayA kayAiegayaosamuvAgayANaM sanniviTThANaM sannisannANaM ayameyArUve miho kahAsamullAve samuppajjitthA-evaM khalu samaNe nAyaputte paMca asthikAe pannaveti, taMjahA-dhammatthikArya jAva AgAsatthikAyaM / tattha NaM samaNe nAyaputte cattAri asthikAe ajIvakAe pannaveti, taMjahA dhammatthikAyaM adhammatthi kAyaM AgAsasthikAyaM poggalasthikAyaM, egaMca samaNe nAyaputte jIvasthikAyaM arUvikAyaMjIvakAyaM pnnveti|| tattha NaM samaNe nAyaputte cattAri asthikAe arUvikAe pannaveti, taMjahA-dhammatthikAyaM adhammasthikAyaM AgAsatthikAyaMjIvasthikAyaM, egaMcaNaMsamaNenAyaputtepoggalasthikAyaMrUvikAyaM ajIvakAyaM panaveti, se kahameyaM manne evN| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre jAva guNasilae ceie samosaDhe jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM teNaMsamaeNaM samaNassa bhagavaomahAvIrassajeDhe aMtevAsI iMdabhUInAma anagAre goyamagotteNaM evaM jahA vitiyasae niyaMTuddesae jAva bhikkhAyariyAeaDamANe ahApajattaM bhattapANaM paDiggahittA rAyagihAo jAva aturiyamacavalamasaMbhaMtaM jAva riyaM sohemANe tesiM annautthiyANaM adUrasAmaMteNaM vIivayati / taeNaM te annautthiyA bhagavaM goyamaM adUrasAmaMteNaM vIivayamANaM pAsaMti pAsettA annamantraM saddAveti annamannaM sadAvettA evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyA! amhaM imA kahA avippakaDA ayaM ca NaM goyame amaMha adUrasAmaMteNaM vIivayaitaM seyaM khalu devANuppiyA! amhaM goyamaM eyamaDhe pucchittaettika?annamanassa aMtieeyamaDhepaDisuNetira tAjeNeva bhagavaMgoyameteNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA te bhagavaM goyama evaM vayAsI evaM khalu goyamA! tava dhammAyarie dhammovadesae samaNe nAyaputte paMca asthikAe pannaveti, taMjahA-dhammatthikArya jAva AgAsasthikAya, taM ceva jAva rUvikAyaM ajIvakAyaM pannaveti se kahameyaM bhaMte ! goyamA ! evN| taeNaM se bhagavaMgoyame te annautthie evaM vayAsI-no khalu vayaM devANuppiyA! asthibhAvaM nasthiti vadAmo natthibhAvaM asthitti vadAmo, amhe NaM devANuppiyA! savvaM atthibhAvaM asthIti vadAmo savvaM nasthibhAvaM natthIti vayAmo, taM ceya sA khalu tunbhe devANuppiyA! eyamaTTha sayameva pacuvekkhahattikaTTate annautthie evaM vayAsI evaM 2 jeNeva guNasilae ceiejeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre evaM jahA niyaMThuddesae jAva bhattapANaM paDidaMseti bhattapANaM paDidaMsettA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai 2 naccAsanne jAva pnyjuvaasti| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre mahAkahApaDivanne yAva hotthA, kAlodAI yataM desaM havvamAgae, kAlodAIti samaNe bhagavaM mahAvIre kAlodAI evaM vayAsI-se nUnaM kAlodAI annayA kayAI egayao sahiyANaM samuvAgayANaM sanniviTThANaM taheva jAva se kahameyaM manne evN| Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 bhagavatIagasUtraM7/-/10/377 se nUnaMkAlodAI atthe samaDhe?, haMtA atthitaM, sacceNaM esamaDhe kAlodAI ahaM paMcatyikAyaM panavemi, taMjahA-dhammasthikAyaMjAvapoggalasthikAyaM, tatthaNaMahaM cattAri asthikAeajIvasthikAe ajIvatayA pannavemi taheva jAva egaM ca NaM ahaM poggalatthikAyaM rUvikAyaM pannavemi, tae NaM se kAlodAI samaNaM bhagavaM mahAvIraMevaM vadAsI-eyaMsiNaMbhaMte! dhammasthikAyaMsiadhammasthikAryasi AgAsatthikAryasi arUvikAyaMsi ajIvakAyaMsi cakkiyA kei Asaittae vA 1 saittae vA 2 ciTThaittae vA 3 nIsIittae vA 4 tuyaTTittae vA 5 ?, no tiNaDhe0, kAlodAI egaMsiNaM poggalasthikAryasi rUvikAyaMsi ajIvakAyaMsi cakkiyA kei Asaittae vA saittae vA jAva tuyaTTittae vaa| eyaMsi NaM bhaMte ! poggalasthikAryasi rUvikAyaMsi ajIvakAyaMsi jIvANaM pAvA kammA pAvakammaphalavivAgasaMjuttA kanjaMti !, no iNaDhe samaDhe kaalodaaii!| esiNaM jIvatthikAyaMsi arUvikAyaMsi jIvANaM pAvA kammA pAvaphalavivAgasaMjuttA kajjati?, haMtA kajaMti, ettha NaM se kAlodAI saMbuddhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-icchAmiNaM bhaMte ! tubbhaM aMtiyaM dhamma nisAmettae evaM jahA khaMdae taheva pavvaie taheva ekkArasa aMgAIjAva vihri| vR.teNa'mityAdi, 'egayaosamuvAgayANaM tisthAnAntarebhya ekatrasthAnesamAgatAnAmAgatya ca'sanniviSThANaM ti upaviSTAnAm, upavezanaM cotkuTukatvAdinA'pi syAdata Aha-sannisannANaMti saMgatatayA niSannAnAM sukhAsInAnAmiti yAvat 'asthikAe'tti pradezarAzIn 'ajIvakAe'tti ajIvAzca-te acetanAH kAyAzca-rAzayo'jIvakAyAstAn 'jIvasthikAya'mityetasya svarUpavizeSaNAyAha-'arUvikAya'ti amUrttamityarthaH / ___'jIvakAya'ti jIvanaM jIvo-jJAnAdhupayogastapradhAnaH kAyo jIvakAyo'tastaM, kaizcijjIvAstikAyo jaDatayA'bhyupagamyate'tastanmatavyudAsAyedamuktamiti, 'sekahameyaM manne evaM ?' ti atha kathamedastikAyavastu manya iti vitarkArthaH 'evam' amunA'cetanAdivibhAgena bhavatIti, eSAM samullApaH, 'imA kahA avippakar3a'tti iyaM katha-eSA'stikAyaktavyatADapyAnukUlyena prakRtA-prakrAntA, athavAna vizeSeNa prakaTA-pratItAaviprakaTA, 'aviuppakaDa'tti pAThAntaraMtatraavidvaprakRtAH avijJaprakRtAathavAna vizeSataut-prAbalyatazcaprakaTA avyutaprakaTA 'ayaMcattiayaM punaH"taMceyasAitiyasmAdvayaMsarvamastibhAvamevAstIti vadAmaH tathAvidhasaMvAdadarzanena bhavatAmapi prasiddhamidaM tat-tasmAt 'cetasA' manasA 'vedasattipAThAntare jJAnena pramANAbAdhitatvalakSaNena 'eyamaTuM'ti amumastikAyasvarUpalakSaNamarthaM svayameva 'pratyupekSadhvaM' paryAlocayateti, mahAkahApaDivannettimahAkathAprabandhena mahAjanasya tattvadezanena, eyaMsiNaM'ti etasmin uktasvarUpe 'cakkiyA keItti zaknuyAt kazcit // 'eyaMsiNaM bhaMte ! poggalasthikAyaMsi'ityAdi, ayamasya bhAvArthaH-jIvasambandhIni pApakANya'zubhasvarUpaphalakSaNavipAkadAyIni pudgalAstikAye na bhavanti, acetanatvenAnubhavavarjitvAttasya, jIvAstikAyaevaca tAnitathA bhavanti anubhavayuktatvAttasyeti / prAkkAlodAyipraznadvAreNa karmavaktavyatoktA, aghunA tu tatpraznadvAreNaiva tAnyeva yathA pApaphalavipAkAdIni Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-10 347 bhavanti tathopadidarzayiSuH 'ettha NaM se' ityAdi saMvidhAnakazeSabhaNanapUrvakamidamAha mU. (378) tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAi rAyagihAo guNasilae ceie paDinikkhamati bahiyA jaNavayavihAraM vihri|| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nagare guNasile nAmaMceie hotyA, taeNaM samaNe bhagavaMmahAvIreannayAkayAi jAva samosaDheparisA paDigayA, taeNaMsekAlodAIanagAre annayA kayAi jaNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI asthiNaM bhaMte! jIvANaM pAvA kammA pAvaphalavivAgasaMjuttA kajaMti?, haMtA atthi| kahannaM bhate! jIvANaM pAvA kammA pAvaphalavivAgasaMjuttAkajaMti?, kAlodAIse jahAnAmae keipurisemaNunaM thAlIpAgasuddhaM aTThArasavaMjaNAulaM visasaMmissaM bhoyaNaM bhuMjejA tassaNaMbhoyaNassa AvAe bhaddaebhavati tao pacchA pariNamamANe pari0 durUvattAe dugaMdhattAe jahA mahAsavae jAva bhujo 2 pariNamati evAmeva kAlodAIjIvANaM pANAivAe jAva micchAdasaNasalle tassaNaM AvAe bhaddae bhavai tao paccA vipariNamamANe 2 durUvattAe jAva bhujo 2 pariNamati / evaM khalu kAlodAI jIvANaM pAvA kammA pAvaphalavivAga0 jAva kajjaMti / asthi NaM bhaMte ! jIvANaM kallANA kammA kallANaphalavivAgasaMjuttA kajaMti?, haMtA asthi, kahanaM bhaMte ! jIvANaM kallANA kammA jAva kajaMti?, kAlodAI ! se jahAnAmae kei purise maNunnaM thAlIpAgasuddhaM advArasavaMjaNAkulaM osahamissaM bhoyaNaM bhuMjejA, tassa NaM bhoyaNassa AvAe no bhaddae bhavai, tao pacchA pariNamANe 2 surUvattAe suknattAe jAva suhattAe no dukkhattAe bhujo 2 pariNamati evAmeva kAlodAI! jIvANaM pANAivAyaramaNe jAva pariggahaveramaNe kohavivege jAva micchAdasaNasallavivege tassa NaM AvAe no bhaddae bhavai tao pacchA pariNamamANe 2 surUvattAe jAva no dukkhattAe bhuJjo 2 pariNamai, evaM khalu kAlodAI! jIvANaM kallANA kammA jAva kajaMti vR. 'asthi NamityAdi, astIdaM vastu yaduta jIvAnAM pApAni karmAni pApo yaH phalarUpo vipAkastatsaMyuktAni bhavantItyarthaH 'thAlIpAgasuddhaMti sthAlyAM-ukhAyAM pAko yasya tat sthAlIpAkam, anyatra hi pakkamapakvaM vAna tathAvidhaMsyAditIdaM vizeSaNaM, zuddhaM-bhaktadoSavarjitaM, tataH karmadhArayaH, sthAlIpAkenavAzuddhamitivigrahaH, 'aTThArasavaMjaNAulaM tiaSTAdazabhirlokapratItairvyaJjanaiH-zAlanakastakrAdibhirvA AkulaM-saGkIrNayattattathA, athavA'STAdazabhedaMca tadvayajanAkulaM ceti, atra bhedapadalopena samAsaH, aSTAdaza bhedAzcaite-- // 1 // "sUo 1 daNo 2 javanaM 3 tinni ya maMsAI 6 goraso7 jUso 8 / bhakkhA 9 gulalAvaniyA 10 mUlaphalA 11 hariyagaM 12 DAgo 13 // // 2 // hoI rasAlU ya 14 tahA pANaM 15 pANIya 16 pANagaM 17 cev| aTThArasamo sAgo 18 niruvahao loio piNddo|| tatramAMsatrayaM-jalajAdisatkaM 'jUSo' mudgatandulajIrakakaTubhANDAdirasaH bhakSyAni'khaNDakhAdyAdIni 'gulalAvaniyA' guDarpappararpaTikA lokaprasiddhA guDadhAnA vA, mUlaphalAnyekameva padaM 'haritakaM' jIrakAdi 'DAko vAstulakAdibharjikA 'rasAlU:' majikA, tllkssnnNcedm||1|| "do ghayapalA mahupalaM dahiyassaddhADhayaM miriyviisaa| dasa khaMDagulapalAI esa rasAlU nivijogo|| Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 7/-/10 / 378 'pAnaM' surAdi 'pAnIyaM' jalaM pAnakaM drAkSApAnakAdi zAkaH-takrasiddha iti, 'AvAya' 'tti ApAtastaThaprathamatayA saMsarga : 'bhaddae 'tti madhuratvAnmanoharaH 'durUvattAe' tti dUrUpatayA hetUbhUtayA 'jahA mahAsavae'tti SaSThazatasya tRtIyoddezako mahAzravakastatra yathedaM sUtraM tathehApyadhyeyam, 'evAmeva 'tti viSamizra bhojanavat / 'jIvA NaM bhaMte! pANAivAe' ityAdau bhavatItizeSaH 'tassa NaM'ti tasya prANAtipAtAdeH 'tao pacchA vipariNamamANe 'tti 'tataH pazcAt ' ApAtAnantaraM 'vipariNamat' pariNAmAntarAni gacchat prANAtipAtAdi kArye gAraNopacArAt prANAtipAtAdihetukaM karmeti 'dUrUvattAe 'tti dUrUpatAhetutayA pariNamati dUrUpatAM karotItyarthaH / 'osahamissaM' ti auSadhaM mahAtiktakaghRtAdi 'evAmeva 'tti auSadhamizrabhojanavat 'tassa NaM' tiprAnitApAtaviramaNAdeH 'AvAe no bhaddae bhavati' tti indriyapratikUlatvAt, 'pariNamamANe' tti prANAtipAtaviramaNAdiprabhavaM puNyakarmma pariNAmAntarAni gacchat / anantaraM karmAni phalato nirUpitAni, atha kriyAvizeSamAzritya tatkartRpuruSadvayadvAreNa karmAdInAmalpabahutve nirapayati mU. (379) do bhaMte! purisA sarisayA jAva sarisabhaMDamattovagaraNA annamantreNaM saddhiM aganikAyaM samAraMbhaMti tattha gaMege purise aganikAyaM ujjAleti ege purise aganikAryaM nivvAveti, eesi NaM bhaMte! donhaM purisANaM kayare 2 purise mahAkammatarAe ceva mahAkiriyatarAe ceva mahAsavatarAe ceva mahAveyaNatarAe ceva kayare vA purise appakammatarAe ceva jAva appaveyaNatarAe ceva ?, je se purise aganikAyaM ujjAlei je vA se purise aganikAyaM nivvAveti ? kAlodAI ! tattha NaM je se purise aganikAyaM ujjAle se NaM purise mahAkammatarAe ceva jAva mahAveyaNatarAe ceva, tattha NaM je se purise aganikAyaM nivvAvei se NaM purise appakammatarAe ceva jAva appaveyaNatarAe ceva / 348 se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai-tattha NaM je se purise jAva appaveyaNatarAe ceva ?, kAlodAI tattha NaM je se purise aganikAyaM ujjAlei se NaM purise bahutarAgaM puDhavikAyaM samAraMbhati bahutarAgaM AukkAyaM samAraMbhati appatarAyaM teUkAyaM samAraMbhati bahutarAgaM vAUkAyaM samAraMbhati bahutarAgaM vaNassaikAyaM samAraMbhati bahutarAgaM tasakAyaM samAraMbhati / tattha NaM je se purise aganikAyaM nivvAveti se gaM purise appatarAgaM puDhavikkAyaM samAraMbhai appatarAgaM AukkAyaM samAraMbhai bahutarAgaM teukkAyaM samAraMbhati appatarAgaM vAukkAyaM samAraMbhai appatarAgaM vaNassaikAyaM samAraMbhai appatarAgaM tasakAyaM samAraMbhati se teNadveNaM kAlodAI ! jAva appaveyaNatarAe ceva // vR. 'do bhaMte!' ityAdi, 'aganikAyaM samAraMbhaMti' tti tejaH kAyaM samArabhete upadravayataH, tatraika ujvAlanenAnyastu vidhyApanena tatrojvAlane bahutaratejasAmutpAde'pyalpatarANAM vinAzo'pyasti tathaiva darzanAt, ata uktaM 'tattha NaM ege' ityAdi - 'mahAkammatarAe ceva' tti atizayena mahatkarma-jJAnAvaraNAdikaM yasya sa tathA caivazabda: samuccaye, evaM 'mahAkiriyatarAe ceva' tti navaraM kriyA-dAharUpA 'mahAsavatarAe ceva tti bRhatka Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 349 zatakaM-7, vargaH-, uddezakaH-10 rmabandhahetukaH 'mahAveyaNatarAe ceva'tti mahatI vedanA jIvAnAM yasmAtsa tathA / anantaramagnivaktavyatoktA, agnizcasacetanaH sannavabhAsate, evamacittA apipudgalAH kimavabhAsante? iti praznayannAha mU. (380) asthi NaM bhaMte ! acittAvi poggalA obhAsaMti ujjoveti taveti pabhAseMti haMtA asthi| kayare NaM bhaMte ! acittAvi poggalA obhAsaMti jAva pabhAseMti ? kAlodAI ! kuddhassa anagArassa teyalessA nisaTThA samANI dUraMgatA dUraMnipatai desaMgaMtA desaMnipatai jahiM jahiM ca NaM sAnipatai tahiM tahiM ca NaM te acittAvi poggalA obhAsaMti jAva pbhaasNti| eeNaM kAlodAI! te acittAvipoggalA obhAsaMti jAva pabhAseMti, taeNaM se kAlodAI anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasati 2 bahUhiM cautthachaTTama jAva appANaM bhAvamANe jahA paDhamasae kAlAsavesiyaputte jAva savvadukkhappahINe / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! ti| vR. 'asthi Na'mityAdi, 'acittAvitti sacetanAstejaskAyikAdayastAvadavabhAsanta evetyapizabdArthaH, 'obhAsaMti'tti saprakAzA bhavanti ujjoiMti'tti vastUdadyotayanti tavaMti'tti tApaM kurvanti 'pabhAsaMti'tti tathAvidhavastudAhakatvena prabhAvaM labhante 'kuddhassa'tti vibhaktipariNAmAkruddhena 'dUraM gantA dUraM nivayaitti dUragAminIti dUre nipatatItyarthaH / ___athavA dUre gatvA dUre nipatatItyarthaH, 'desaM gaMtA desaM nivayaitti abhipretasya gantavyasya kramazatAderdeze-tadAdau gamanasvabhAve'pideze tadarDAdaunipatatItyarthaH, ktvApratyayapakSo'pyevameva, 'jahiMjahiMca'ttiyatra yatra dUre vA taddeze vAsAtajolezyA nipatati 'tahiM tahiM tatra tatra dUre taddeze vA 'te'tti tejoleshyaasmbndhinH| zatakaM-7 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // ziSTopadiSTayaSTayA padavinyAsaM zanairahaM kurvan / saptamazatavivRtipataM lacitavAn vRddhapuruSa iva // zatakaM-7 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditAabhayadevasUriviratA ____ bhagavatIagasUtre saptamazatakasya TIkA parisamAptA / (zatakaM-8) 1. pUrvaM pudgalAdayo bhAvAH prarUpitA ihApi ta eva prakArAntareNa prarUpyanta ityevaM saMbaddhamathASTamazataM vidriyate, tasya coddezasaGgrahArthaMH 'puggale'tyAdigAthAmAhamU. (381)poggala 1 AsIvisa 2 rukkha 3 kiriya 4 AjIva 5 phAsuga 6 madatte 7 / paDinIya 8 baMdha 9 ArAhaNA ya 10 dasa aTThamaMmi se|| vR. 'poggala'tti pudgalapariNAmArthaH prathama uddezakaH pudgala evocyate evamanyatrApi 1, 'AsIvisa'tti AzIviSAdiviSayo dvitIyaH 2 rukkha'tti saGkhyAtajIvAdivRkSaviSayastRtIyaH 3 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 bhagavatIagasUtraM 8/-1-1381 "kiriya'tti kAyikyAdikriyAbhidhAnArthaHzcaturthaH 4 AjIvatti AjIvikavaktavyatArthaH paJcamaH 5 'phAsuga'tti prAsukadAnAdiviSayaH SaSThaH 6 'adatte'tti adattAdAnavicAraNArthaH saptamaH 7 'paDinIya'tti gurupratyanIkAdyarthaHprarUpaNArtho'STamaH 8 'baMdha'tti prayogabandhAdyabhidhAnArtho navamaH 9 'ArAhaNa'tti dezArAdhanAdyartho dazamaH 10 // zatakaM-8 uddezakaH-1:mU. (382) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kaivihA NaM bhaMte ! poggalA pannattA ?, goyamA tivihA poggalA pannattA, taMjahA-paogapariNayA mIsasApariNayA viissaaprinnyaa| vR. 'paogapariNaya'tti jIvavyApAreNa zarIrAditayA pariNatAH 'mIsasApariNaya'tti mizrakapariNatAH-prayogavinasAbhyAM pariNatAH prayogapariNAmamatyajantovinasayAsvabhAvAntaramApAditA muktakaDevarAdirUpAH, athavaudArikAdivargaNArUpA vimnasayA niSpAditAH santo yejIvaprayogeNaikendriyAdizarIraprabhRtipariNAmAntaramApAditAste mishrprinntaaH|| nanuprayogapariNAmo'pyevaMvidhaevatataHkaeSAM vizeSaH?, satyaM, kintu prayogapariNateSu vinasA satyapi na vivakSitA iti / "vIsasApariNaya'tti svbhaavprinntaaH| atha 'paogapariNayANa'mityAdinA granthena navabhirdaNDakaiH prayogapariNatapudgalAn nirUpayati, tatra ca mU. (383) paogapariNayA NaM bhaMte ! poggalA kaivihA pannattA?, goyamA ! paMcavihA pannattA, taMjahA-egidiyapaogapariNayA beiMdiyapaogapariNayA jAva paMciMdiyapaogapariNayA egidiyapaogapariNayANaM bhaMte! poggalA kaivihA pannattA?, goyamA! paMcavihA, taMjahA-puDhavi kAiyaegidiyapayogapariNayA jAva vnnssikaaiyegiNdiypyogprinnyaa| puDhacikkAiyaegidiyapaogapariNayA NaM bhaMte ! poggalA kaivihA pannattA ?, goyamA ! duvihApanattA, taMjahA-suhamapuDhavikkAiyaegidiyapaogapariNayA bAdarapuDhavikAiyaegiMdiyapayogapariNayA, AukkAiyaegidiyapaogapariNayA evaM ceva, evaM dupayao bhedojAva vaNassaikAiyA y| beiMdiyapayogapariNayANaM pucchA, goyamA! anegavihA pannattA, taMjahA-, evaM teiNdiycuridiypogprinnyaavi| paMciMdiyapayogapariNayANaM pucchA goyamA ! caubvihA pannattA, taMjahA-neraiyapaMciMdiyapayogapariNayAtirikkha0, evaM maNussa0 devpNciNdiy0| neraiyapaMciMdiyapaoga0 pucchA, goyamA! sattavihA pannattA, taMjahA-rayaNappabhApuDhavinerai. yapayogapariNayAvi jAva ahesattamapuDhavineraiya pNciNdiypyogprinnyaavi| tirikkhajoniyapaMciMdiyaphogapariNayA NaM pucchA, goyamA ! tivihA pannattA, taMjahAjalacarapaMciMdiyatirikkhajoniya0 thalacaratirikkhajoniyapaMciMdiya0 khahacaratirikkhapaMciMdiya0, jalayaratirikkhajoniyapaogapucchA, goyamA! duvihA patrattA, taMjahA-samucchimajalayara0 gabbhavakaMtiyajalayara0, thalayaratirikkha0 pucchA, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA-cauppayathalayara0 parisappatha- layara0, cauppayayalayara0 pucchA, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA samucchimacauppayathalayara0 gbbhvtiycuppythlyr| Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -8, vargaH, uddezakaH - 9 351 evaM eevaM abhilAvegaM parisappA duvihA pannattA, taMjahA- uraparisappA ya bhuyaparisappA ya, uraparisappA duvihA pannattA, taMjahA-saMmucchAya gambhavakaMtiyAya, evaM bhuyaparisappAvi, evaM khahayarAvi maNussapaMciMdiyapayogapucchA, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA saMmucchimamaNussa0 bhavatiyamaNussa0 / devapaMciMdiyapayogapucchA, goyamA ! cauvvihA patrattA, taMjahA bhavaNavAsidevapaMciMdiyapayoga0 evaM jAva vemAniyA | bhavaNavAsidevapaMciMdiyapucchA, goyamA ! dasavihA patrattA, taMjahA asurakumArA jAva dhaniyakumArA / evaM eeNaM abhilAveNaM aTThavihA vANamaMtarA pisAyA jAva gaMdhavvA / joisiyA paMcavihA patrattA, taMjahA - caMdavimANajotisiya jAva tArAvimANajotisiyadeva0 vemAniyA davihA pattA, taMjahA- kappovavanna0 kappAtItagavemAniyA0, kappovagA duvAlasavihA pannattA, taMjahA- sohammakappobaga0 jAva accuykppovgvemaaniyaa| kappAtIta0, go0 ! duvihA pannattA, taMjahAgevejjakappAtItave0 anuttarovavAiyakappAtItave0, gevejjakappAtItagA navavihA pannattA, taMjahA-heTThima 2 gevejjagakappAtItaga0 jAva uvarima 2 gevijjagakampAtIya0 / anuttarovavAiyappAtItagavemAniyadevapiMciMdayapayogapariNayA NaM bhaMte! poggalA kaivihA pa0, goyamA ! paMcavihA pannattA, taMjahA - vijaya anuttarovavAiya0 jAva pariNa0 jAva savvaTTasiddhaanuttarovavAiyadevapaMciMdiya jAva pariNayA / suhumapuDhavikAiyaegiMdiyapayogapariNayA NaM bhaMte! poggalA kaivihA pannattA ?, goyamA duvihA pannattA, pajjattagasuhuma puDhavikAiya jAva pariNayA ya apajattasuhumapuDhavikAiya va pariNayA ya, bAdarapuDhavikAiyaegiMdiya0 jAva vaNarasaikAiyA, ekekA duvihA poggalA-suhumA ya bAdarA ya pacattagA apajattagA ya bhANiyavvA bediyapayogapariNayANaM pucchA, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA paJjattavediyapayogapariNayA ya apajattagajAva pariNayA ya, evaM teiMdiyAvi evaM cauridiyAvi / rayaNappabhApuDhavineraiya0 pucchA, goyamA ! duvihA patrattA, taMjahA pacattagarayaNappabhApuDhavi jAva pariNayAya apajattagajAvapariNayA ya, evaM jAva ahesattamA / saMmucchimajalayaratirikkhapucchA, goyamA ! duvihA patrattA, taMjahA-pajattaga0 apajattaga0 evaM gabbhavakkatiyAvi, saMmucchimacauSpayathalayarA evaM caiva gabbhavakaMtiyA ya, evaM jAva saMmucchimakhahayaragabbhavakaMtiyA ya ekkke pajattagA ya apajattagA ya bhAniyavvA / saMmucchimamaNussa paMciMdiyapucchA, goyamA ! egavihA pannattA, apajattagA caiva / gabbhavakkaMtiyamaNussapaMciMdiyapucchA, goyamA ! duvihA patrattA, taMjahA-pajattagagabbhavakkaMtiyAvi apajjattagagabbhavakkatiyAvi / asurakumAra bhavaNavAside vANaM pucchA, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA - pacattagaasurakumAra0 apajattagaasura0, evaM jAva dhaniyakumArA paJjattagA apajattagA ya, evaM eeNaM abhalAveNaM duyaeNaM bhedeNaM pisAyA ya jAva gaMdhavvA, caMdA jAva tArAvimANA0, sohammakappovagA jAva accuo, Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 bhagavatIaGgasUtraM 81-19/383 hiTi-mahiDimagevijakappAtIyajAvauvarimauvarimagevija0, vijayaanuttaro0 jAva aparAjiya0 savvaTThasiddhakappAtIyapucchA, goyamA ! duvihA panattA, taMjahA-pajjattasavvaTThasiddhaanuttaro0 apajjattagasabbaThTha jAva pariNayAvi, 2 dNddgaa| je apaJjattA suhumapuDhavIkAiyaegidiyapayogapariNayA te orAliyateyAkammagasarIrappayogapariNayA je paJjattA suhuma0 jAva pariNayA te orAliyateyAkammagasarIrappayogapariNayA evaMjAva cauridiyA pajjattA, navaraMje pajjattabAdaravAukAiyaegidiyapayogapariNayA te orAliyaveubviyateyAkammasarIrajAva pariNatA, sesaMtaMceva, je apaJjattarayaNappabhApuDhavineraiyapaMciMdiyapayogapariNayAte veubviyateyAkammasarIrappayogapariNayA, evaM paJjattayAvi, evaM jAva ahesattamA je apaJjattagasaMmucchimajalayareNA pariNayA te orAliyateyAkammAsarIra jAva pariNayA evaM paJjattagAvi, gabbhavakkaMtiyA apajjattayA evaM ceva paJjattayANaM evaM caiva navaraM sarIragAni cattAri jahA bAdaravAukkAiyANaM paJjattagANaM, evaM jahAjalacaresu cattAriAlAvagAbhaniyA evaM cauppayauparaparisappabhuyaparisappakhahayaresuvi cattAri aalaavgaabhaaniyvvaa| je saMmucchimamaNussapaMciMdiyapayogapariNayAte orAliyateyAkammAsarIra jAva pariNayA, evaM gabbhavatiyAvi apajattagAvi pajjattagAvi evaM ceva, navaraM sarIragAni paMca bhAniyabvAni, je apajattA asurakumArabhavaNavAsi jahA neraiyA taheva evaM paJjattagAvi, evaM duyaeNaM bhedeNaM jAva thaniyakumArA evaM pisAyA jAva gaMdhavvA caMdA jAva tArAvimANA, sohammo kappo jAva acuo hehima 2 gevecajAvauvarima 2 geveja vijayaanuttarovavAie javA savvaTThasiddhaanu0 ekekeNaM duyao bhedo bhAniyaco jAya je pajattasavvaTThasiddhaanuttarovavAiyA jAva pariNayA te beubviyateyAkammAsarIrapayogapariNayA, daMDagA3 / je apajjattA suhumapuDhavikAiyaegidiyapayogapariNatA te phAsiMdiyapayogapariNayA je pajjattA suhapuDhavikAiyA evaM ceva, je apaJjattA bAdarapuDhavikkAiyA evaM ceva, evaM paJjattagAvi, evaM caukkaeNaM bhedeNaM jAva vaNassaikAiyA, je apajjattA beiMdiyapayogapariNayA te jibhidiyaphAsiMdiyapayogapariNayAje paJjattAbeiMdiyA evaM ceva, evaMjAva cauridiyA navaraM ekekaM iMdiyaM vaDveyavvaM jAva apajattA rayaNappabhApuDhavineraiyA paMciMdiyapayogapariNayA te soiMdiyacakkhidiyaghAnidiyajibhidiyaphAsiMdiyapayogapariNayA evaMsace bhAniyavvA, tirikkhajoniyamaNussadevA jAva je pajjattA sabaTTasiddhaanuttarovavAiyajAva pariNayA te soiMdiyacavikhaMdiyajAva prinnyaa4| je apajjattA suhumapuDhavikAiyaegidiyaorAliyateyakammAsarIrappayogapariNayA te phAsiMdiyapayogapariNayA je pajjattA suhama0 evaMceva bAdara0 apajjattA evaM ceva, evaM paJjattagAvi, evaM eeNaM abhilAveNaM jassa jaiMdiyAni sarIrAni ya tAni bhAniyavyAni jAva je ya paJjattA savvaTThasiddhaanuttarovavAiyajAva devapaMciMdiyaveubbiyateyAkammAsarIrapayopariNayAte soiMdiyacavikhaMdiya jAva phAsiMdiyapayogapariNayA 5 / je apaJjattA suhumapuDhavikAiyaegidiyapayogapariNayA te vannao kAlavanapariNayAvi nIla0 lohiya0 hAlidda0 sukilla0 gaMdhao subhigaMdhapariNayAvi dubhidhapariNayAvi rasao tittarasa- pariNayavi kaDuyarasapariNayAvi kasAyarasapa0 aMbilarasapa0 mahurarasapa0 phAsao Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:-, uddezaka:- 9 353 kakkhaDaphAsapari0 jAva lukkhaphAsapari0 saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvi vaTTa0 taMsa0 cauraMsa0 AyatasaMThA - NapariNayAvi, je paJjattA suhumapuDhavi0 evaM ceva evaM jahANupuvvIe neyavvaM jAva je pajjattA savvaTTha- siddhaanuttarovavAiya jAva piraNayAvi te vannao kAlavannapariNayAvi jAva AyayasaMThANapariNayAvi 6 / je apajattA suhumapuDhavi0 egiMdiyaorAliyateyAkammAsarIrappayogapariNayA te vannao kAlavantrapari0 jAva AyayasaMThANapari0 je pattA suhumapuDhavi0 evaM caiva, evaM jahANupuvIe neyavvaM jassa jai sarIrAni jAva je paJjattA savvaTTasiddha anuttarovavAiyadevapaMciMdiyaviuvviyeyAkampAsarIrA jAva piNayA te vannao kAlavannapariNayAvi jAva AyatasaMThANapariNayAvi 7 je apajattA suhumapuDhavikAiyaegiMdiyaphAsiMdiyapayogapariNayA te vanao kAlavannapariNayA jAva AyayasaMThANariNayAvi je pajattA suhumapuDhavi evaM ceva evaM jahANupuvIe jassa jai iMdiyAni tassa tattiyAni bhaniyavvAni jAva je pattA savvaTThasiddha anuttarajAvadevapaMciMdiyasoiMdiya jAva phAsiMdiyapayogapariNayAvi te vannao kAlavantrapariNayA jAva AyayasaMThANapariNayAvi 8 / je apajattA sumapuDhavikAiyaegiMdiyaorAliyateyAkammAphAsiMdiyapayogapariNayA te Tao kAlavantrapariNayAvi jAva AyatasaMThANapa0 je pajattA suhumapuDhavi0 evaM ceva, evaM jahAnupuvIe jassa jai sarIrAni iMdiyAni ya tassa tai bhAniyavvA jAva je pajjatatA savvaTTasiddhaanuttarovavAiyA jAva devapaMciMdiyaveuvviyateyAkammA soiMdiya jAva phAsiMdiyapayogapari0 te rao kAlavannapari0 jAva AyasaMThANapariNayAvi evaM ee nava daMDagA 9 // vR. ekendriyAdisarvArthaH siddhadevAntajIvabhedavizeSitaprayogaritAnAM pudgalAnAM prathamo daNDakaH, tatra ca 'AukvAiyaegiMdiya evaM ceva tti pRthivIkAyikaikendriyaprayogapariNatA iva apkAyikai kendriyaprayogapariNatA vAcyA ityarthaH 'evaM duyao' tti pRthivyapUkAyaprayogapariNateSviva dviko dvipariNAmo dvipAdo vA bhedaH -sUkSmabAdaravizeSaNaH kRtastestathA te jaH kAyikaikendriyaprayogapariNatAdiSu vAcya ityarthaH, 'anegaviha'tti pulAkakRmikAdibhedatvAd dvIndriyANAM, trIndriyaprayogapariNatA apyanekavidhAH kundhupipIlikAdibhedatvAtteSAM caturindriyaprayogapariNatA apyanekavidhA eva makSikAmazakAdibhedatvAtteSAm, etadeva sUcayannAha evaM teiMdI 'tyAdi / 'suhumapuDhavikAie' ityAdi sarvArthasiddhadevAntaH paryAptakAparyAptakavizeSaNo dvitIyo daNDakaH, tatra 'ekvekke' tyAdi ekaikasmin kAye sUkSmabAdarabhedAdddvividhAH pulA vAcyAH, te ca pratyekaM paryAptakAparyAptakabhedAtpunardvividhA vAcyA ityarthaH / 'je apajattA suhumapuDhavI 'tyAdirIdArikAdizarIravizeSaNastRtIyo daNDakaH, tatra ca 'orAliyateyAkammasarIrapaogapariNaya'tti audArikataijasakArmaNazarIrANAM yaH prayogastena pariNatA ce te tathA, pRthivyAdInAM hi etadeva zarIratrayaM bhavatItikRtvA tavprayogapariNatA eva te bhavanti, bAdaraparyAptakavAyUnAM tvAhArakavarjazarIracatuSTayaM bhavatItikRtvA''ha - navaraM 'je paJcatte tyAdi / evaM gabbhavakkaMtiyAvi apajjattaga' tti vaikriyAhArakazarIrAbhAvAd garbhavyutkrAntikA apyaparyAptakA 5 23 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 manuSyAstrizarIrA evetyarthaH / bhagavatI aGgasUtraM 8/-/1/383 'je apajattA suhumapuDhavI 'tyAdirindriyavizeSaNazcaturtho daNDakaH 4 / 'je apajattA suhumapuDhavI 'tyAdiraudArikAdizarIrasparzAdIndriyavizeSaNaH paJcamaH 5 / 'je apajattA suhumapuDhavI' tyAdi varNagandharasasparzasaMsthAnavizeSaNaH SaSThaH 6 / evamaudArikAdizarIravarNAdibhAvavizeSaNaH saptamaH 7 / indriyavarNAdivizeSaNo'STamaH 8 // zarIrendriyavarNAdivizeSaNo navama 9 iti / ata evAha ete nava daNDakAH // mU. (384) mIsApariNayA NaM bhaMte! poggalA kativihA pannattA !, goyamA ! paMcavihA pannattA, taMjahA- egiMdiyamIsApariNayA jAva paMciMdiyamIsApariNayA egiMdiyamIsApariNayA jaM bhaMte! poggalA kativahA pannattA ?, goyamA ! / evaM jahA paogapariNaehiM nava daMDagA bhaniyA evaM mIsA pariNaehivinaya daMDagA bhAniyavvA, taheva savvaM niravasesaM, navaraM abhilAvo mIsApariNayA bhAniyavvaM, sesaM taM ceva, jAva je pajjattA savvaTTasiddha anuttara jAva AyayasaMThApaNapariNayAvi // bR. mizrapariNateSvapyeta eva nava daNDakA iti / mU. (385) vIsasApariNayA NaM bhaMte! poggalA kativihA pannattA ?, goyamA ! paMcavihA patrattA, taMjahA - vanapariNayA gaMdhapariNayA rasapariNayA phAsapariNayA saMThANapariNayA jevantrapariNayA te paMcavihA pannattA, taMjahA- kAlavannapariNayA jAva sukillavannapariNayA / je gaMdhapariNayA te duvihA pannattA, taMjahA - subbhigaMdhapariNayAvi dubbhigaMdhapariNayAvi, evaM jahA patravaNApade taheva niravasesaM jAva se saMThANao AyagatasaMThANapariNayA te vannao kAlavantrapariNayAvi jAva lukkhaphAsapariNayAvi / vR. atha vizrasApariNatapulAMzcintayati- 'vIsasApariNayA Na' mityAdi, 'evaM jahA pantravaNApae 'tti tatraivamidaM sUtraM- 'je rasapariNayA te paMcavihA patrattA, taMjahA - tittarasapariNayA evaM kaDuya0 kasAya0 aMbila0 mahurarasapariNayA, je phAsapariNayA te aTThavihA pa0 taM0-kakkhaDa - phAsapariNayA evaM mauya0 garuya0 lahuya0 sIya0 usiNa0 niddha0 lukkhaphAsapariNayA ya' ityAdi athaikaM pudgaladravyamAzritya pariNAmaM cintayannAha mU. (386) ege bhaMte! davbe kiM payogapariNae mIsApariNee vIsasApariNae ?, goyamA ! payogapariNae vA mIsApariNae vA vIsasApariNae vA / jai payogapariNae kiM maNappayogapariNae vaippayogapariNae kAyappayogapariNae ?, goyamA ! maNapayogapariNae vA vaippayogapariNae vA kAyappaogapariNae vA / jai maNappaogapariNae kiM sacamaNappaogapariNae mosamaNapapayoga0 saccAmosamaNappayo0 asaccAmosamaNappayo0 ?, goyamA ! saccamaNappayogapariNae0 mosamaNappayoga0 saccAmosamaNappa0 asaccAmosamaNappa0, jai saJcamaNappaogapa0 kiM AraMbhasacamaNappayo0 anAraMbhasacamaNappayogapari0 sAraMbhasaccamaNappayoga0 asAraMbhasacamaNa0 samAraMbhasacamaNappayogapari0 asamAraMbhasacamaNappayo- gapariNae ?, goyamA ! AraMbhasaccamaNappaogapariNae vA jAva asamAraMbhasacamaNappa Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH - 1 yogapariNae vA / jai mosamaNappayogapariNae kiM AraMbhamosamaNappayogapariNae vA ? evaM jahA sacceNaM tahA moseNavi, evaM saccAmosamaNappaogapariNaevi, evaM asaccAmosamaNappayogeNavi / ja vaippayogapariNae kiM saccavaippayogapariNae mosavayappayogapariNae ? evaM jahA maNapayogapariNae tahA vayampayogapariNaevi jAva asamAraMbhavappayogapariNae vA / as kAyappayogapariNae kiM orAliyasarIrakAyappayogapariNae orAliyamIsAsarIrakAyappayo0 veubviyasarIrakAyappa0 veuvviyamIsAsarIrakAyappayogapariNae AhAragasarIrakAyappaogapariNae AhArakamIsAsarIrakAyappayogapariNae kammAsarIrakAyappa ogapariNae ?, goyamA ! orAliyasarIrakAyampaogapariNae vA jAva kammAsarIrakAyappa ogapariNae vA, jai orAliyasarIrakAyappaogapariNae / 355 kiM egiMdiyaorAliyasa rIrakAyappaogapariNae evaM jAva paMciMdiyaorAliya jAva pari0 ?, goyamA ! egiMdiyaorAliyasarIrAyappaogapariNae vA beMdiyajAva pariNae vA paMciMdiya jAva pariNae vA, jai egiMdiyaorAliyasarIrakAyappaogapariNae kiM puDhavikkAiyaegiMdiya jAva pariNae jAva vaNassaikAyaiyaegiMdiorAliyasarIrarakAyappaogapariNae kaM puDhavikkAiyaegiMdiya jAva pariNae jAva vaNarasaikAyaiyaegaMdiyaorAliyasarIrakAgappa ogapariNae vA ?, goyamA ! puDhavikAiyaegiMdiyapayoga jAva pariNae vA jAva vaNassaikAiyaeliMdiya jAva pariNae vA / jara puDhavikAiyaegiMdiyaorAliyasarIra jAva pariNae kiM suhuma puDhavikAiya jA pariNae bAyarapuDhavikvAiyaegiMdiya jAva pariNae ?, goyamA ! suhumapuDhavikkAiyaegiMdiya jAva pariNae bAyarapuDhavikvAiya jAva pariNae, jai suhumapuDhavikAiya jAva pariNae kiM pacattaM suhumapuDhavi jAva pariNae apajattasuhamapuDhavI jAva pariNae ?, goyamA ! pattasuhumapuDhavikAiya jAva parigae vA apajattasuhumapuDhavikAiya jAva pariNae vA, evaM bAdarAvi, evaM jAya vaNassaikAiyANaM cakkao bhedo / beiMdiyateiMdiyacauridiyANaM duyao bhedo pajjattagA ya apajattagA ya / jai paMciMdiyaorAliyasarIrakAyappaogapariNae kiM tirikkhajoniyapaMciMdiyaorAliyasarIrakAyampaogapariNae maNussapaMciMdiya jAva pariNae ?, goyamA ! tirikkhajoniya jAva pariNae vA maNussapaMciMdiya jAva pariNae vA, jai tirikkhajoniya jAva pariNae kiM jalacaratirikkhajoniya jAva pariNae vA thalacarakhahacara0, evaM caukkao bhedo jAva khahacarANaM / jai maNussapaMciMdiya jAva pariNae kiM saMmucchimamaNussapaMciMdiya jAva pariNae bhavatiyamaNusa jAva pariNae ? goyamA ! dosuvi, jai gabbhavakkaMtiyamaNussa jAva pariNae kiM pacattagabrbhavakkatiya jAva pariNae apajattagabbhavakkaMtiyamaNussa paMciMdiyaorAliyasarIrakAyappayogapariNae ?, goyamA ! pajattagabmavakkaMtiya jAva pariNae vA apajattagabbhavakkaMtiya jAva pariNae 1/ jai orAliyamIsAsarIrakAyappa ogapariNae kiM egiMdiyaorAliyamIsAsarIrakAyappaogapariNae beidiyajAvapariNae jAva paMcediyaorAdiya jAva pariNae ?, goyamA ! egiMdiya Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 bhagavatIaGgasUtraM 8/-19/386 orAliyaevaMjahAorAliyasarIrakAyappayogapariNaeNaMAlAvago bhaniotahAorAliyamIsA sarIrakAyappaogapariNaeviAlAvago bhAniyavyo, navaraM bAyaravAukAiyagabbhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoniyagabbhavatiyamaNussANaM, eesiNaM paJjattApajattagANaM sesANaM apajattagANaM 2 // jai veubviyasarIrakAyappayogapariNae kiM egidiyaveubviyasarIrakAyappaogapariNae jAva paMciMdiyaveubviyasarIra jAvapariNae ?, goyamA ! egidiya jAva pariNae vA paMciMdiya jAva pariNae, jai egidiya jAva pariNae kiM vAukAiyaegidiya jAva pariNae avAukkAiyaegidiya jAva pariNae ?, goyamA! AukkAiyaegiMdiyajAva pariNae no avAukkAiya jAva pariNae, evaM eeNa abhilAveNaMjahA ogAhaNasaMThANe veubviyasarIraMbhaniyaMtahA ihavibhAniyavvaM jAva pajattasavvaTThasiddhaanuttarovavAtiyakappAtIyavemAniyadevapaMciMdiyaveubviyasarIrakAyappaogapariNae vA apajattasavvaTThasiddhakAyappayogapariNae vaa3|| jai veubbiyamIsAsarIrakAyappayogapariNae kiM egidiyamIsAsarIrakAyappaogapariNae vA jAva paMciMdiyamIsAsarIrakAyappayogapariNae?, evaM jahA veubviyaM tahA mIsagaMpi, navaraM devaneraiyANaM apaJjattagANaM sesANaM paJjattagANaM taheva jAva no pajjattasavvaTThasiddhaanuttaro jAva paoga0 apaJjattasavvadvasiddhaanuttarovavAtiyadevapaMciMdiyaveubviyamIsAsarIrakAyappaogapariNae 4 / jai AhAragasarIrakAyappaogapariNae kiM maNussAhAragasarIrakAyappaogapariNae amaNussAhAragajAvapa0?, evaMjahA ogAhaNasaMThANejAva iDipattapamattasaMjayasammaddihipajattagasaMkhejjavAsAuya jAva pariNae no anivipattapamattasaMjayasammaddiTThipajjattasaMkhejjavAsAuya jAva pa05/ i AhAragamIsAsarIrakAyappayogapa0 kiM maNusAsAhAragamIsAsarIra0 ? evaM jahA AharigaM taheva mIsagapi niravasesaM bhANiyavvaM / jai kammAsarIrakAyappaogapa0 kiM egidiyakammAsarIrakAyappaogapa0 jAva paMciMdiyakammAsarIra jAva pa0?, goyamA! egidiyakammAsarIrakAyappao0 evaM jahA ogAhaNa saMThANe kammagassa bhedo taheva ihAvi jAva pajjattasavvaTThasiddhaanuttarI bavAiya jAva devapaMciMdiyakammAsarIrakAyappayogapariNae apajjattasavvaThThasiddha aNu0 jAva pariNae vaa07| jai mIsApariNae kiMmaNamIsApariNae vayamIsApariNae kAyamIsApariNae?, goyamA maNamIsApariNae vayamIsA0 kAyamIsApariNae vA, jai maNamIsApariNae kiM saccamaNamIsApariNae vAmosamaNamIsApariNaevAjahA paogapariNae tahAmIsApariNaevibhAniyabbaM niravasesaM jAva pajattasavvaTTasiddhaanuttarovavAiya jAva devapaMciMdiyakammAsarIragamIsApariNae vA apajattasavvaTThasiddhaanu0 jAva kammAsarIramIsApariNae vaa| jai vIsasApariNae kiM vanapariNae gaMdhapariNe rasapariNae phAsapariNae saMThANapariNae goyamA! vanapariNae vA gaMdhapariNae vA rasapariNae vA phAsapariNae vA saMThANapariNae vA, jai vanapariNae kiM kAlavanapariNae nIla jAva sukillavannapariNae ?, goyamA ! kAlavanapariNae jAva sukillavantrapariNae, jai gaMdhapariNae kiM subbhigaMdhapariNae dubmigaMdhapariNae ? goyamA ! Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-1 357 subhigaMdhapariNae dunbhigaMdhapariNae, jairasapariNae kiM tittarasapariNae? 5, pucchA, goyamA! tittarasapariNae jAva mahurarasapariNae, jai phAsapariNae kiM kakkhaDaphAsapariNae jAva lukhaphAsapariNae ? goyamA ! kakkhaDaphAsapariNae jAva lukkhaphAsapariNae, jai saMThANapariNae pucchA, goyamA! parimaMDalasaMThANapariNae vA jAva AyayasaMThANapariNae vaa|| vR. 'ege ityAdi, 'maNapaogapariNaettimanastayA pariNatamityarthaH 'vaippayogapariNae'tti bhASAdravyaM kAyayogena gRhItvA vA yogena nisRjyamAnaM vAkaprayogapariNatamityucyate 'kAyappaogapariNae'tti audArikAdikAyayogena gRhItamaudArikAdivargaNAdravyamaudArikAyatayA pariNataM kAyaprayogapariNatamityucyate, 'saramaNe'tyAdi sadbhUtArthaHcintananibandhanasya manasaH prayogaH satyamanaH prayoga ucyate, evamanye'pi navaraM mRSA-asadbhUto'rthaH satyamuSA-mizro yathA paJcasu dArakeSujAteSudaza dArakA jAtAta, asatyamRSA-satyamRSAsvarUpamatikrAnto yathA dehItyAdi, 'AraMbhasacce' tyAdi, Arambho-jIvopaghAtastadviSayaM satyamArambhasatyaM tadviSayo yo manaHprayogastena pariNataM yattattathA, evamuttatrApi navAmanArambho-jIvAnupaghAtaH 'sAraMbha'tti saMrambho-vadhasaGkalpaH samArambhastu paritApa iti| 'orAlie'tyAdi, audArikazarIrameva pudgalaskandharUpatvenopacIyamAnatvAd kAya audArikazarIrakAyastasya yaH prayogaH audArikazarIrasya vA yaH kAyaprayogaH sa tathA, ayaM ca paryAptakasyaiva veditavyastena yatpariNataM tattathA, 'orAliyamissAsarIrakAyappayogapariNaya'tti audArikamutpattikAle sampUrNa sat mizrakArmaNeneti audArikamizraM tadevaudArikamizrakaMtallakSaNaM zarIramaudArikamizrakazarIraM tadeva kAyastasya yaH prayogaH audArikamizrakazarIrasya vA yaH kAyaprayogaH saaudArikamizrakazarIrakAyaprayogastena pariNataM yattattathA, ayaM punaraudArikamizrakazarIrakAyaprayogo'paryAptakasyaiva veditavyaH, yata aah||1|| "joeNa kammaeNaM AhAreI anNtrNjiivo| teNa paraMmIseNaMjAva sarIrassa nissphttii|" evaM tAvat kArmaNenaudArikazarIrasya mizratA utpattimAzritya tasya pradAnatvAt, yadA punaraudArikazarIrI vaikriyalabdhisaMpanno manuSyaH paJcendriyatiryagyonikaH paryAptabAdaravAyukAyiko vA vaikriyaM karoti tadA audArikakAyayoga eva vartamAnaH pradezAn vikSipya vaikriyazarIrayogyAn pudgalAnupAdAya yAvad vaikriyazalIraparyAptayA na paryAptiM gacchati tAvadvaikriyeNaudArikazarIrasya mizratA, prArambhakatvena tasya pradhAnatvAt, evamAhArakeNApyaudArikazarIrasya mizratA veditavyeti, 'veubviyasarIrakAyappaogapariNae'tti iha vaikriyazarIrakAyaprayogo vaikriyaparyApta ksyeti| ___ 'veubviyamIsAsarIrakAyappaogapariNae'tti, iha vaikriyamizrakazarIrakAyaprayogo devanArakeSUtpadyamAnasyAryAptakasya, mizratA ceha vaikriyazarIrasya kArmaNenaiva, labdhivaikriyaparityAge caudArikapravezAddhAyAmaudArikopAdAnAyapravRtte vaikriyaprAdhAnyAdaudArikeNApi vaikriyasya mizrateti "AhAragasarIrakAyappayogapariNae'ttiihAhArakazarIrakAyaprayogaAhArakazarIranivRttau satyAM tadAnIM tasyaiva pradhAnatvAt / 'AhAragamIsAsarIrakAyappayogapariNaettiihAhArakamizrazarIrakAyaprayogaAhArakasyau Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 bhagavatIagasUtraM 8/-19/386 dArikeNa mizratAyAM, sa cAhArakatyAgenIdArikagrahaNAbhimukhasya, etaduktaM bhavati-yadA''hArakazarIrI bhUtvA kRtakAryaH punarapyaudArikaM gRhNAti tadA''hArakasya pradhAnatvAdaudArikapravezaM prati vyApArabhAvAnna parityajati yAvatsarvathaivAhArakaM tAvadIdArikeNa saha mizrateti, nanu tattena sarvathA'muktaM pUrvanirvartitaM tiSThatyeva tatkataM gRhNAti?, satyaM tiSThati tat tathA'pyaudArikazarIropAdAnArtha pravRtta iti gRhNAtyevetyacyata iti|| 'kammAsarIrakAyappaogapariNae'ttiiha kArmaNazarIrakAyaprayogovigrahe samudghAtagatasya ca kevalinastRtIyacaturthaHpaJcamasamayeSu bhavati, uktaM ca-"kArmaNazarIrayogI caturthaHke paJcame tRtIyece"ti, evaM prajJApanATIkAnusAreNaudArikazarIrakAyaprayogAdInAM vyAkhyA, zatakaTIkA'nusArataH punarmizrakAyaprayogANAmevaM audArikamizra audArika evAparipUrNo mizra ucyate, yathA guDamizra dadhi, na guDatayA nApi daghitayA vyapadizyate tat tAbhyAmaparipUrNatvAt, evamaudArika mizraM kArmaNenaiva naudArikatayA nApi kArmaNatayA vyapadeSTu zakyamaparipUrNatvAditi tasyaudArikamizravyapadezaH, evaM vaikriyAhArakamizrAvapIti, navaraM 'bAyaravAukkAie'ityAdi / yathaudArikazarIrakAyaprayopariNate sUkSmapRthivIkAyikAdi pratItyAlApako'dhItastathaudArikamizrazarIrakAyaprayogapariNate'pi vAcyo, navaramayaM vizeSaH-tatra sarve'pi sUkSmapRthivIkAyikAdayaH paryAptAparyAptavizeSaNAadhItAihatubAdaravAyukAyikA garbhajapaJcendriyatiryagumanuSyAzca paryAptakAparyAptakavizeSaNA adhyetavyAH, zeSAstvaparyAptakavizeSaNA eva, yato bAdarabAyukAyikAdInAMparyAptakAvasthAyAmapi vaikriyArambhaNata audArikamizrazarIrakAyaprayogo labhyate, zeSANAM punrpryaaptkaavsthaayaameveti| __'jahAogAhaNasaMThANe'ttiprajJApanAyAmekaviMzatitamapade, tatracaivamidaMsUtraM-'jai vAukkAiyaegidiyaveubviyasarIrakAyappayogapariNae kiM suhumavAukkAiyaegidiya jAva pariNae bAdaravAukkAiyaegidiya jAvapariNae?,goyamA! nosuhamajAvapariNaebAyarajAvapariNae iyAdIti "evaM jahA ogAhaNasaMThANe'tti tatra caivamidaM sUtraM-'goyamA ! no amaNussAhAragasarIrakAyappaogapiNae maNussAhAragasarIrakAyappaogapariNae ityAdi / evaMjahAogAhaNAsaMThANe kammagassa bheo'tti sa cAyaM bheda:-'beiMdiyakammAsarIrakAyappaogapariNae vA evaM teiMdiyacauridiya' ityaadiriti| atha dravyadvayaM cintyannAha mU. (387) dobhate! davvA kiMpayogapariNayA mIsApariNayAvIsasApariNayA?, goyamA paogapariNayA vA 1 mIsApariNayA vA 2 vIsasApariNayA vA 3 ahavAege paogapariNae ege mIsApariNae 4 ahavege paogapa0 ege vIsasApari05 ahavAege mIsApariNae ege vIsasApariNae evN6| jai paogapariNayA kiM mappayogapariNayA vaippayoga0 kAyappayogapariNayA?, goyamA maNappayo0 vaippayogapa0 kAyappayogapariNayA vA ahavege maNappayogapa0 ege vayappayogapa0, ahavegemaNappayogapariNae kAyapa0, ahavegevayappayogapa0 egekAyappaogapari0, jai maNappayogapa0 kiM sccmnnppyogp04| goyamA ! saccamaNappayogapariNayA vA jAva asaJcAmosamaNappayogapa0 1 ahavA ege Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:-, uddezaka:- 9 359 sacama NappayogapariNae ege mosamaNappaogapariNae 9 ahavA ege sacamaNappaogapa0 ege saccamosaNappaogapariNae 2 ahavA ege saccamaNappayogapariNayA ege asaccAmosamaNappaogapariNae 3 ahavA ege mosamaNappayogapa0 ege saccAmosamaNampayogapa0 4 ahavA ege mosamaNappayogapao ege asaccAmosamaNappayogapa0 5 ahavA ege saccAmosamaNappaogapa0 ege asaccAmosamaNappaogapa0 6 / jai sacamaNappaogapa0 kiM AraMbhasaJcamaNappayogapariNae jAva asamAraMbhasaJcamappayogapa0 ?, goyamA ! AraMbhasacamaNappayogapariNayA vA jAva asamAraMbhasacamaNappayogapariNayA vA, ahavA ege AraMbhasacamaNappayogapa0 ege NAraMbhasacamaNappayogapa0 evaM eevaM gamaevaM duyasaMjoeNaM neyavvaM, savve saMyogA jattha jattiyA uTTeti te bhAniyavvA jAva savvaTTasiddhagatti / jai mIsApa0 kiM maNamIsApari0 evaM mIsApari0 vi0 / jai vIsasApariNayA kiM vannapariNayA gaMdhapa0 evaM vIsasApariNayAvi jAva ahavA ege cauraMsasaMThANapari0 ege AyayasaMThANapariNae vA / tinni bhaMte! davvA kiM payopariNayA mIsApa0 vIsasApa0 ?, goyamA ! payogapariNayA vA mIsA pariNayA vA vIsasApariNayA vA 1 ahavA ege payogapariNae do mIsApa0 1 ahavege payogapariNae do vIsasApa0 2 ahavA do payogapariNayA ege mIsasApariNae 3 ahavA do payogapa0 ege vIsasApa0 4 ahavA ege mIsApariNae do vIsasApa0 5 ahavA4 do mIsasApa0 ege vIsasApa0 6 ahavA ege payogapa0 ege mIsApari0 ege vIsasApa0 7 / jai payogapa0 kiM bhaNappayogapariNayA vaippayogapa0 kAyappayogapa0 ?, goyamA ! maNappayogapariNayA vA evaM ekkagasaMyogo duyAsaMyogo tiyAsaMyogo bhAniyavvo, jai maNappayogapari0 kiM sacamaNappayogapariNae 4 ?, goyamA ! sacamaNappayogapariNayA vA jAva asaccAmosamaNappayogapariNae vA 4, ahavA ege saccamaNappayogapariNae do mosamaNappayogapariNayA vA, evaM duyAsaMyogo tiyAsaMyogo bhAniyavvo, etthavi taheva jAva ahavA ege taMsasaMThANapariNae vA ege cauraMsasaMThANariNae vA ege AyayasaMThANapariNae vA / cattAri bhaMte! davvA kiM paogapariNayA 3 ?, goyamA! payogapariNayA vA mIsApariNayA vA vIsasApariNayAvA, ahavA ege paogapariNae tinni mIsApariNayA 1 ahavAege paogapariNae tini vIsasApariNayA 2 ahavA do payogapariNayA do mIsApariNayA 3 ahavA do payogapariNayA do vIsasApariNayA 4 ahavA tinni paogapariNayA ege mIsasApariNayA 5 ahavA tintri paogapariNayA ege vIsasApariNae 6 ahavA ege mIsasApariNae tinni vIsasApariNayA 7 ahavA do mIsApariNayA do vIsasApariNayA 8 ahavA tini mIsApariNayA ege vIsasApariNae 9 ahavA ege paogapariNae do vIsasApariNayA (ege mIsApariNae) 1 ahavA ege payogapariNae do mIsApariNayA ege vIsasApariNae 2 ahavA do payogapariNayA ege mIsApariNae ege vIsasApariNae 3 / jai payogapariNayA kiM maNappayogapariNayA 3 / evaM eeNaM kameNaM paMca cha satta jAva dasa saMkhejjA asaMkhejA anaMtA ya davvA bhAniyavvA (ekkagasaMjogeNa) duyAsaMjoeNaM tiyAsaMjoeNaM jAva dasasaMjoeNaM bArasasaMjoeNaM uvajuMjiUNaM Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 bhagavatIaGgasUtraM 8/-19/387 jattha jattiyA saMjogA uDeti te savve bhAniyavvA, ee puNa jahA navamasae pavesaNae bhanihAmi tahA upajuJjiUNa bhAniyavvA jAva asaMkhejjA anaMtA evaM ceva, navaraM ekaMpadaM abbhahiyaM, jAva ahavA anaMtA parimaMDalasaMThANapariNayA jAva anaMtA aayysNtthaannprinnyaa|| vR. 'dobhaMte!' ityAdi, iha prayogapariNatAdipadatraye ekatvatrayo vikalpAH, dvikayoge'pi traya evetyevaM SaT, evaM manaH-prayogAditraye'pi, satyamanaHprayogapariNatAdIni tu catvAri padAni teSvekatve catvAri dvikayoge tu SaT evaM sarve'pi daza, ArambhasatyamanaHprayogapariNatAdIni ca SaTpadAni, teSvekatve SaD dvikayoge tu paJcadaza srve'pyekviNshti6|| sUtreca ahavAegeAraMbhasaccamaNappaogapariNae'ityAdinehadvikayoge prathama eva bhaGgako darzitaH, zeSAMstadanyapadasambhavAMzcAtidezena punardarzayatoktam-evaMeeNaMgameNaM ityAdi evametena gamenArambhasatyamanaHprayogAdipadapradarzitena dvikasaMyogenanetavyaMsamastaMdravyadvayasUtraM, dvikasaMyogasya caikatvavikalpAbhidhAnapUrvakatvAdekatvavikalpaizceti dRzya, tatra ca yatrArambhasatyamanaH prayogAdipadasamUhe yAvanto dvikasaMyogA uttiSThante sarve te tatra bhanitavyAH, tatra cArambhasatyamanaH prayogA darzitA eva, ArambhAdipadaSaTkavizeSiteSu punaritthameva triSu mRSAmanaHprayogAdiSu, catuSu ca satyavAkprayogAdiSutu pratyekamekatve SaD viklpaaH| dvikasaMyoge tu paJcadazetyevaM pratyekamevameva sarveSvapyekaviMzati, audArikazarIrakAyaprayogAdiSutusaptasupadeSvekatve sapta dvikayoge tvekaviMzatirityevamaSTAviMzatiriti evamekendriyAdipRthivyAdipadaprabhRtibhi pUrvoktakrameNaudArikAdikAyaprayogapariNatadravyadvayaMprapaJcanIyaM, kiyabaraM yAvat? ityAha-'jAva savvaTThasiddhaga'tti, etaccaivaM-'jAva savvasiddhaanuttarovavAiyakappAtItagavemAniyadevapaMcediyakammAsarIrakAyappaogapariNayA kiM paJjattasavvaTThasiddhajAvapariNayA apajatta savaThThasiddhajAvapariNayAvA?,goyamA! pajjattasambaThThasiddha jAva pariNayAvAapajjattasavaThThasiddha jAvapariNayAvA?, ahavAege paJjattasavvaTThasiddha jAva pariNae egeapajjatta savvaTThasiddha jAva prinne'tti| "evaM vIsasApariNayAviti evamiti-prayogapariNatadravyadvayavapratyekavikalpaidvikasaMyogaizca vizrasApariNate api dravye varNagandharasasparzasaMsthAneSu paJcAdibhedeSu vAcye, kiyaDUraM yAvat ? ityAha-'jAva ahavege'ityAdi, ayaMca paJcabhedasaMsthAnasya dazAnAM dvikasaMyogAnAM dazama iti / ___ atha dravyatrayaM cintayannAha-'tinI' tyAdi, iha prayogapariNatAdipadatraye ekatve vikalpAH dvikasaMyoge tuSaT, katham ?,Adyasyaikatve zeSayoH krameNa dvitve dvau tathA''dyasya dvitve zeSayoH krameNaikatve'nyau dvau 4 tathA dvitIyasyaikatve tRtIyasya ca dvitve'nyaH 5 tathA dvitIyasya dvitve tRtIyasyacaikatve'nyaH 6ityevaMSaT, trikayogetvekaevetyevaMsarve daza,evaMmanaHprayogAdipadatraye'pi, ataevAha 'evamekkagasaMjogo' ityAdi, satyamanaHprayogAdini tu catvAri padAnItyata ekatve catvAro dvikasaMyoge tu dvAdaza, katham?, Adyasyaikatvena zeSANAM trayANAM krameNAnekatvena trayo labdhAH, punaranye traya AdyasyAnekatvena zeSANAM trayANAM krameNaikatvena 6, tathA dvitIyasyaikatvena zeSayoH krameNAnekatvena dvau, punardvitIyasyAnekatvenazeSayoH krameNaivaikatvena dvAveva tRtIya caturthaHyorekatvA Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-1 361 naketvAbhyAmekaH punarviparyayeNaika ityevaM dvAdaza trikayoge tu catvAra ityevaM sarve'pi viMzatiriti sUtretu kAMzcidupadarya zeSAnatidezataAha-'evaM duyAsaMjogo'ityAdi, 'etthavitaheva'tti atrApidravyatrayAdhikAre tathaiva vAcyaM sUtraM yathA dravyadvayAdhire uktaM, tatra ca manovAkkAyaprabhedato yaH prayogapariNAmo mizratApariNAmo varNAdibhedatazca vizrasApariNAma uktaH sa ihApi vAcya iti bhAvaH, kimantaM tatsUtraM vAcyam ? ityAha-'jAve'tyAdi, iha ca parimaNDalAdIni paJca padAni teSu caikatvepaJca vikalpAH dvikasaMyogetuviMzati, katham?,Adyasyaikatve zeSANAM ca krameNAnekatve tathA''dhasyAnekatve zeSANAMtukrameNaivaikatve evaM dvitIyasyaikatve'nekatvecazeSatrayasya cAnekave ekatve ca SaT tathA tRtIyasyaikatvecadvayozcAnekatve ekatvecacatvAraH tathA caturthaHsyaikatve'nekatve ca paJcamasya cAnekave ekatve ca dvAvityevaM sarve'pi viNshtiH| trikayoge tu daza atraca ahavA ege taMsasaMThANe ityAdinA trikayogAnAM dazamo darzita iti / ___ atha dravyacatuSkamAzrityAha-'cattAri bhaMte !' ityAdi, iha prayogapariNatAditraye ekatve trayo dvikasaMyoge tu nava, katham?, Adyasyaikatve dvayozca krameNa tritve dvau, tathA''dyasya dvitve dvayorapikrameNaiva dvitve'nyau dvau, tathA''dyasya tritve dvayozca krameNaivaikatve'nyau dvau, tathA dvitIyasyaikatve'nyasya tritve tathA dvayorapi dvitve tathA dvitIyasya tritve'nyasya caikatve trayo'nye ityevaM sarve'pi nava trayayoge tu traya eva bhavantItyevaM sarve'pi paJcadaza iti| 'jai paogapariNayA kiM maNappaoge'tyAdinAcoktazeSaM dravyacatuSkaprakaraNamupalakSitaM, taca pUrvoktAnusAreNa saMsthAnasUtrAntamucitabhaGgakopetaM samastamadhyeyamiti / atha paJcAdidravyaprakaraNAnyatidezatodarzayannAha-'evaM eeNa'mityAdi,evaMcAbhilApaH-'paMcabhaMte! davvA kiMpaogapariNayA 3?, goyamA! paogapariNayA 3 ahavA ege paogapariNae cattAri mIsApariNayA' ityAdi, iha ca dvikasaMyoge vikalpA dvAdaza, katham ?, ekaM catvAri ca 1 dve trIni ca 2 trIni dve ca 3 catvAryekaM ca 3 ityevaM catvAro vikalpA dravyapaJcakamAzrityaikatra dvikasaMyoge padatrayasya trayo dvikasaMyogAste ca caturbhirgunitA dvAdazeti, nikayoge tu SaT, katham?, trINyekamekaM ca 1 ekaM trINyekaM ca 2 ekamekaM trIni ca 3 dve dve ekaMca 4 dve eka dveca 5 ekaM dve dve ca 6 ityevaM SaT, 'jAva dasasaMjoeNaM ti iha yAvatkaraNAccatuSkAdisaMyogAH sUcitAH, tatracadravyapaJcakApekSayA satyamanaprayogAdiSu caturSu padeSu dvikatrikacatuSkasaMyogA bhavanti / tatra ca dvikasaMyogAzcaturviMzati 24, katham ?, caturNAM padAnAM SaT dvikasaMyogAH, tatra caikaikasminpUrvoktakrameNa catvAro vikalpAH pannAMca caturbhiguNane (ca) caturviMzatiriti, trikasaMyogA api caturviMzati, kaMtham ?, caturNAM padAnAM trikasaMyogAzcatvAraH, ekaikasmin pUrvoktakrameNa SaD vikalpAH, caturNAM ca SabhirguNane caturviMzatiriti, catuSkasaMyoge tu catvAraH, katham ?, Adau, dve triSu caikaikaM 1 tathA dvitIyasthAne dvezeSeSu caikaikaM 2 tathA tRtIye sthAne dvezeSeSu caikaikaM 3 tathA caturthe dve zeSeSu caikaikam 4 ityevaM catvAra iti, ekendriyAdiSu tu paJcasu padeSu dvikacatuSkapaJcakasaMyogA bhavanti, tatra ca dvikasaMyogAzcatvAriMzat / / ___katham?, paJcAnAMpadAnAM dazadvikasaMyogA ekaikasmiMzcadvikasaMyogepUrvoktakrameNa catvAro Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 8/-19/387 vikalpA dazAnAM ca caturbhirguNane catvAriMzaditi, trikasaMyoge tussssttiH| katham?, paJcAnAMpadAnAMdaza trikasaMyogAH ekaikasmiMzca trikasaMyoge pUrvoktakrameNa SaD vikalpAH dazAnAM ca SaDbhirguNane SaSTiriti / catuSkasaMyogAstu viMzatiH, katham ?, paJcAnAM padAnAM tu catuSkasaMyoge paJca vikalpA ekaikasmiMzca pUrvoktakrameNa catvAro bhaGgAH paJcAnAM caturbhirguNane viMzatiriti, paJcakasaMyoge tveka eveti, evaSaTkAdisaMyogA api vaacyaaH| __navaraMSaTkasaMyogaArambhasatyamanaHprayogAdipadAnyAzrityasaptakasaMyogastvaudArikAdikAyaprayogamAzritya aSTakasaMyogastu vyantarabhedAn navakasaMyogastu veyakabhedAn dazakasaMyogastu bhavanapatibhedAnAzritya kriyazarIrakAyaprayogApekSayAvyantarabhedAn navakasaMyogastupraiveyakabhedAn dazakasaMyogastu bhavanapatibhedAnAzritya vaikriyazarIrakAyaprayogApekSayA samavaseyaH, ekAdazasaMyogastusUtrenoktaH, pUrvoktapadeSutasyAsambhavAt, dvAdazasaMyogastu kalpopapannadevabhedAnAzritya vaikriyazarIra-kAyaprayogApekSayA veti / "pavesaNa tinavamazatakasatkatRtIyoddezake gAGgeyAbhidhAnAnagArakRtanarakAdigatapravezanavicAre, kiyanti tadanusAreNa dravyAni vAcyAni? ityAha-'jAva asaMkheljetiasaGkhayAtAntanArakAdivaktavyatAzrayaM hi tatsUtram, iha tu yo vizeSastamAha-'anaMtA ityAdi, etedevAbhilApato darzayannAha-'jAva anaMte' ityAdi / arthateSAmevAlpabahutvaM cintayannAha mU. (388) eesi NaM bhaMte ! poggalANaM payogapariNayANaM mIsApariNayANaM vIsasApariNayANa ya kayare 2 hitojAva visesAhiyAvA?, goyamA! savvatthovA poggalA payogapariNayA mIsApariNayA anaMtaguNA vIsasApariNayA aNantaguNA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| vR. "eesi Na'mityAdi, 'savvatthova puggalA paogapariNaya'tti kAyAdirUtayA, jIvapudgalasambandhakAlasya stokatvAt, 'mIsApariNayAanaMtaguNa'ttikAyAdiprayogapariNatebhyaH sakAzAnmizrakapariNatAanantaguNAH, yataH prayogakRtamAkAramaparityajantovizrasayA ye pariNAmAntaramupAgatA muktakaDevarAdyavayavarUpAste'nantAnantAH, vizrasApariNatAstu tebhyo'pyanantaguNAH, paramANvAdInAM jiivaagrhnnpraayogyaannaampynnttvaaditi|| zataka-8 uddezakaH-1 samAptaH - zatakaM-8 uddezakaH-3:vR.prathame pudgalapariNAma ukto, dvitIye tusa evAzIviSadvAreNocyate ityevaMsambandhasyAsyAdisUtram mU. (389) kativihA NaM bhaMte ! AsIvisA pannattA ?, goyamA ! duvihA AsIvisA pannattA, taMjahA-jAtiAsIvisA ya kammaAsIvisA ya, jAiAsIvisA NaM bhaMte ! kativihA pannattA ? goyamA ! caubvihA pannattA, taMjahA-vicchuyajAtiAsIvise maMDukkajAtiAsIvise uragajAtiAsIvise maNussajAtiAsIvise, Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH -2 vicchuyajAti AsIvisassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte / goyamA! pabhUNaMvicchuyajAtiAsIvise addhabharahampamANamettaM bodiM viseNaM visaparigayaM visaTTamANaM pakarettae, visae se visaTTayAe no cevaNaM saMpattIe kareMsu vA kareti vA karissaMti vA 1, maMDukkajAti AsIvisapucchA, goyamA ! pabhU NaM maMDukkajAti AsIvise bharahappamANamettaM bodiM viseNaM visaparigayaM sesaM taM ceva jAva karessaMti vA 2, evaM uragajAti AsIvisassavi navaraM jaMbuddIvappamANamettaM bodiM viseNaM visaparigayaM sesaM taM ceva jAva karessaMti vA 3, maNussajAti- AsIvisassavi evaM ceva navaraM samayakhettapyamANamettaM bodiM viseNa visaparigayaM sesaM taM caiva jAva karessaMti vA 4 | 363 jai kammaAsIvise kiM neraiyakammaAsIvise tirikkhajoniyakammaAsIvise maNussakammaAsIvise devakammAsIvise ?, goyamA ! no neraiyakammAsIvise tirikkhajoniyakammAsIvisevi maNussakammA0 devakammAsI0, jai tirikkhajoniyakammAsIvise kiM egiMdiyatirikkhajoniyakammasIvise jAvaM no cauridiyatirikkhajoniyakammAsIvise paMciMdiyatirikkhajoniyakammAsIvise, jai paMciMdiyatirikkhajoniyajAvakammAsIvise kiM saMmucchima paMceMdiyatirikkhajoniyajAvakammAsIvise gavbhavakkaMtipaMciMdiyatirikkhajoniyakmAsIvise ?, evaM jahA veuvviyasarIrassa bhedo jAva paJcattAsaMkhejjavAsAuyagabbhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhajoniyakammAsIvise no apajjattAsaMkhejjavAsAuyajAvakammasIvise / jai maNussakammAsIvise kiM saMmucchi maNussakammAsIvise gavbhavakkaMtiyamaNussakammAsIvise ?, goyamA ! no saMmucchimamaNussakammAsIvise gabbhavakkaMtiyamaNussakammAsIvise evaM jahA veuvviyasarIraM jAva pajjattAsaMkhejjavAsAuyakampabhUmagagabbhavakkaMtiyamanUsakammAsIvise no apajattA jAva kammasIvise / jai devakammAsIvise kiM bhavaNavAsIdevakammAsIvise jAva vemAniyadevakammAsIvise goyamA ! bhavaNavAsIdevakammAsIvise vANamaMtara0 jotisiya0 vaimAniyadevakammAsIvise, jai bhavaNavAsidevakammAsIvise se kiM asurakumArabhavaNavAsidevakammAsIvise jAva thaniyakumAra jAva kammAsIvise ?, goyamA ! asurakumArabhavaNavAsidevakammAsIvisevi jAva dhaniyakumAraAsIvisevi, jai asurakumAra jAva kammAsIvise kiM paJjatta asurakumAra jAva kammAsIvise apajata asurakumArabhavaNavAsikammAsIvise? goyamA ! no pajatta asurakumAra jAna kampAsIvise apajata asurakumAra bhavaNavAsikammAsIvise evaM thaniyakumArANaM, jai vANamaMtara devakammAsIvise kiM pisAyavANamaMtara0 evaM savvesiMpi apajattagANaM, joisiyANaM savvesiM apajattagANaM / jai vemAniyadevakammAsIvise kiM kappovagavemAniyadevakammasIvise kappAtIyemAniyadevakammAsIvise ?, goyamA ! kappovagavemAniyadevakammAsIvise no kappAtIyavemAniyadeva jAva kammAsIvise, jai kappovagavemAniyadevakammAsIvise kiM sohammakappova0 jAva kammAsIvise accuyakappo vA jAva kammAsIvise ?, goyamA ! sohammakappovagavemAniyadevakammAsIvisevi jAva sahassArakappovagavemAniyadevakammAsIvise, no ANayakappovaga jAva no accuyakappovagavemAniyadeva0 / jai sohammakampovaga jAva kammAsIvise kiM pajjattasohammakappovagavemAniya0 appajjattaga Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/2/389 sohammaga0 ?, goyamA ! no pajatta sohammakappovagavemAniya0 apajatta sohamvavagavemAniyadevakammAsIvise, evaM jAva no pajrattAsahassArakappovagavemAniya jAva kammAsIvise, apajatta sahassAra- kappovagajAvakammAsIvise // vR. 'kaivihe 'tyAdi, 'Asivasa'tti AzIviSAH daMSTrAviSAH 'jAiAsIvisa' tti jAtyAjanmanA''zIviSAjAtyAzIviSAH 'kammaAsIvvitti karmmaNA-kriyayA zApAdinopaghAtakaraNenAzIviSAH karmAzIviSAH, tatra paJcendriyatiryaJco manuSyAzca karmAzIviSa paryAptakA eva, ete hi tapazcaraNAnuSThAnato'nyato vA guNataH khalvAzIviSA bhavanti, zApapradAnenaiva vyApAdayantItyatha ete cAzIviSalabbhisvabhAvAt sahasrArAntadeveSvevotpadyante, devAstveta eva ye devatvenotpannAste'paryAptakAvasthAyAmanustabhavatayA karmmAzIviSA iti uktaJca zabdArthaH bhedasambhavAdi bhASyakAreNa // 1 // "AsIdADhA taggayamahAvisA''sIvitta duvihabheyA / te kammajAieNa negahA cauvihavigappA / / " 'kevaie'tti kiyAn 'visae' tti gocaro viSayasteti gamyam 'addhabharahappamANamettaM ti arddha bharatasya yat pramANaM sAtirekatriSaSTyadhikayojanazatadvayalakSaNaM tadeva mAtrA-pramANaM yasyAH sA tathA tAM 'bodiM' ta tanuM 'viseNaM' ti viSeNa svakIyAzIprabhaveNa karaNabhUtena 'visaparigayaM' ti viSaM bhAvapradhAnatvAnnirdezasya viSatAM parigatA prAptA viSaparigatA'tastAm, ataeva 'visaTTamANi ti vikasantI-vidalantI 'karettae' tti kartu 'visae se 'tti gocaro'sau, athavA 'se' tasya vRzcikasya 'visaTTayAe' tti viSamevArtho viSASTanasadbhAvastattA tasyA viSArthaH tAyAH viSatvasya tasyAM vA 'no naivetyarthaH 'saMpattIe "tti saMpattyA evaMvidhabondisaMprAptidvAreNa 'kariMsu'tti akArSurvRzcikA iti gamyate, iha caikavacanaprakrame'pi bahuvacananirdezo vRzcikAzIviSANAM bahutvajJApanaSTam, evaM kurvvanti kariSyantItyapi, trikAlanirdezazcAmISAM traikAlikatvajJApanArthaH, 'samayakkhetta' ti 'samayakSetraM' manuSyakSetram / ' evaM jahAveucciyasarIrassa bheu'tti yathA vaikriyaM bhaNatA jIvabhedo bhanitastathehApi vAcyo'sAvityarthaH, sa - "goyamA ! no saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoniyakammAsI vise gabbhavakaMtiyapaMciMdiyatirikkhajoniyakammAsIvise, gabbhavakkatiyapaMciMdiyatirikkha joniyakammAsIvise kiM saMkhejjavAsAuyagabbhavakkaMtiya paMciMdiyatirikkhajoniyakammAsavise asaMkhejavAsAuya jAva kammAsIvise?, goyamA ! saMkhejjavAsAuya jAva kammAsIvise no asaMkhejjavAsAuya jAva kammAsIvise, jai saMkhejja jAva kammAsIvise kiM paJjattasaMkheja jAva kammAsIvise apajattasaMkheja jAva kammAsIvise?, goyamA !' zeSaM likhitamevAsti // etacoktaM vastu ajJAno na jAnAti, jJAnyapi kazciddaza vastUni kathaJcinna jAnAtIti darzayannAha - mU. (390) dasa ThANAI chaumatthe savvabhAveNaM na jANai na pAsai, taMjahA-dhammatthikAyaM 1 adhammatthikArya 2 AgAsatdhikAyaM jIvaM asarIrapaDibaddhaM 4 paramANupoggalaM 5 saddaM 6 gaMdha 7 vAtaM 8 ayaM jiNe bhavissai vAna vA bhavissai 9 ayaM savyadukkhANa aMtaM karessati vA na vA Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-2 365 karessai 10 // eyAni ceva uppananANadaMsaNaghare arahA jiNe kevalI savvabhAveNaM jANai pAsai, taMjahAdhammatthikAyaM jAva karessaMti vA na vA karessaMti / vR. 'dase'tyAdi, sthAnAni vastUniguNaparyAyAzritatvAta, chadmastha ihAvadhyAdhatizayavikalo gRhyate, anyathA'mUrttatvena dharmAstikAyAdInajAnannapi paramANvAdijAnAtyevAsI, mUrtatvAttasya, smstmuurtvissytvaacaavdhivishesssy| atha sarvabhAvenetyuktaM tatazca tat kathaJcitAnannapyanantaparyAyatayA na jAnAtIti, satyaM, kevalamevaM dazeti saGkhyAniyamo vyarthaH syAt, ghaTAdInAM subahUnAmarthAnAmakevalinA sarvaparyAyatayA jJAtumazakyatvAt, sarvabhAvena ca sAkSAtkAreNa-cakSupratyakSeNetihRdayaM, zrutajJAnAdinA tvasAkSAtkAreNa jaanaatypi| 'jIvaM asarIrapaDivaddhaM'tidehavimuktaM siddhamityarthaH, 'paramANupuggalaM'ti paramANuzcAsau pudgalazceti, upalakSaNametattena dvayaNukAdikamapi kazcinnajAnAtIti, ayamiti-pratyakSaH ko'pi prANI jino-vItarAgo bhaviSyati na vA bhaviSyatIti navamam 9 'aya'mityAdi ca dazamam / ___ uktavyatirekamAha-'eyANI'tyAdi, 'savvabhAveNaM jANaitti sarvabhAvena sAkSAtkAreNa jAnAti kevalajJAneneti hRdayam / / jAnAtItyuktamato jJAnasUtram .mU. (391) kativihe NaM bhaMte ! nANe pannatte?, goyamA ! paMcavihe nANe pannatte, taMjahAAbhinibohiyanANe suyanANe ohinANe maNapajjavanANe kevlnaanne| se kiM taM AbhinibohiyanANe?, AbhinibohiyanANe caubihe pannatte, taMjahA-uggaho IhA avAo dhAraNA, evaM jahA rAyappaseNaie nANANaM bhedo taheva ihavi bhAniyavvo jAva setaM kevlnaanne| ___annANeNaMbhaMte! kativihe pannate?, goyamA! tivihe pannatte, taMjahAmaiannANe suyaannANe vibhNgnaanne| se kiMtaM maiannANe?, 2 caubbihe pannatte, taMjahA-uggaho jAvadhAraNA / se kiMtaM uggahe 1 duvihe pannatte taMjahA-atthoggahe ya vaMjaNoggahe ya, evaM jaheva AbhinibohiyanANaM taheva, navaraM egaTThiyavalaM jAva noiMdiyadhAraNA, settaM dhAraNA, settaM miannaanne| se kiM taM suyaannANe?, 2 jaM imaM annAniehi micchaddiDiehiM jahA naMdIe jAva cattAri vedA saMvovaMgA, settaM suyannaanne| ___ se kiM taM vibhaMganANe ?, 2 anegavihe pannatte taMjahA-gAmasaMThie nagarasaMThie jAva saMnivesasaMThie dIvasaMThie samuddasaMThie vAsasaMThie vAsaharasaMThie pavvayasaMThie rukkhasaMThie thUbhasaMThae hayasaMThie gayasaMThie narasaMThie kiMnarasaMThie kiMpurisaMThie mahAragagaMdhavvasaMThie usabhasaMThie pasupasayavihagavAnaraNANAsaMThANasaMThie pnnte| jIvA NaM bhaMte ! kiM nANI annANI?, goyamA ! jIvA nANIvi annANIvi, je nANI te atthegatiyA dunANI atthegatiyA tinnANI atthegatiyA caunANI atthegatiyA eganANIje dunnANI teAbhinibohiyanANI ya suyanANI ya je tinnANI te AbhinibohiyanANI suyanANI ohinANI For Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 bhagavatIagasUtraM 8/-2/391 ahavA AbhinibohiyanANI suyanANI maNapaJjavanANI je caunANI te AbhinibohiyanANI suyanANI ohinANI maNapaJjavanANIjeeganANI niyaNA kevalanANI, je annANI te atyaMgatiyA duannANI atthegatiyA tiannANIje duannANI te maiannANI ya suyaannANI yaje tiyaannANI te maiannANI suyaannANI vibhNgnaannii|| neraiyANaM bhaMte! kiM nANI annANI?, goyamA! nAnivi annANIvi, je nANI te niyamA tinANI, taMjahA-Abhinibohi0 suyanA0 ohinA0 je annANI te atthegatiyA duannANI atthegatiyA tiannANI, evaM tini annANAni bhynnaae| asurakumArANaM bhaMte! kiM nANI annANI?, jaheva nairaiyA taheva tinni nANAni niyamA, tini annANAni bhayaNAe, evaMjAva thniyku0| puDhavikkAiyA NaM bhaMte! kiM nANI annANI?, goyamA! no nANI annANI, je annANI te niyamA duannANI-maiannANI ya suyaannA0, evaM jAva vnnssikaa0| beiMdiyANaM pucchA, goyamA ! nANIvi annANIvi, je nANI te niyamA dubrANI, taMjahAAbhinibohiyanANI ya suyanANI ya, je annANI te niyamA duannANI AbhinibohiyaannANI suyaannANI, evaM teiMdiyacauridiyAvi, paMciMdiyatirikkhajo0 pucchA, goyamA! nANIviannANIvi, je nANI te atthe0 dunnANI atthe0 tinnA0 evaM tinni nANAni tinni annANAni ya bhynnaae| maNussA jahA jIvA taheva paMca nANAni tinni annANAni bhynnaae| vANamaMta0 jahA ne0 joisiyavemAniyaNaM tinni nANA tinni annANA niymaa| siddhANaM bhaMte ! pucchA, goyamA! nANI no annANI, niyamA eganANI kevlnaannii| vRtatraca AbhinibohiyanANettiarthAbhimukho'viparyayarUpatvAtniyato'saMzayarUpatvAdbodhaH-saMvedanamabhinibodhaH sa eva svArthiHkekapratyayopAdAnAdAbhinibodhikaM jJAtiJjayatevA'neneti jJAnam, AbhinibodhikaMcatAnaMceti AbhinibodhikajJAnam indriyAnindriyanimitto bodhiti| "suyanANettizrUyatetaditi zrutaM-zabdaH sa eva jJAnaM bhAvazrutakAraNatvAt kAraNe kAryopacArAta zrutajJAnaM, zrutAdvA-zabdAtUjJAnaM zrutajJAnam-indriyamanonimittaH zrutagranthAnusArI bodhiti| 'ohinANe'ttiavadhIyate-adho'dho vistRtaMvastuparicchidyate'nenetyavadhisaevajJAnam avadhinA vA-maryAdayA mUrttadravyANyeva jAnAti netarANIti vyavasthayA jJAnamavadhijJAnaM / 'manapajjavaNANe'ttimanasomanyamAnamanodravyANAMparyavaH-paricchedomanaHparyayaHsaeva jJAnaM manaHparyavajJAnaM manaHparyAyANAM vA-tadavasthAvizeSANAM jJAnaM manaHparyAyajJAnam / 'kevalanANetti kevalamekaMmatyAdijJAnanirapekSatvAt zuddhavAAvaraNamalakalaGkarahitatvAt sakalaM vA-tatprathamatayaivAzeSatadAvaraNAbhAvataH sampUrNotpatteH asAdhAraNaM vA'nanyasadhzatvAt anantaM vA jJeyAnantatvAt yathAtha'vasthitAzeSabhUtabhavadbhAvibhAvasvabhAvAvabhAsIti bhAvanA taca tat jJAnaM ceti kevljnyaanm| 'uggaho'ttisAmAnyArthaHsya-azeSavizeSanirapekSasyAniradezyasya rUpAde-avaiti-prathamato grahaNaM-paricchedanamavagrahaH 'Iha'tti sadarthaHvizeSAlocanamIhA avAo'tti prakrAntArthaHvinizcayo'vAyaH 'dhAraNe ti avagatArthaHvizeSadharaNaM dhAraNA 'evaM jahe'tyAdi, 'evam' uktakramaNa Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-2 367 yathA rAjapraznakRte dvitIyopAGge jJAnAnAM bhedo bhanitastathaivehApi bhanitavyaH, sacaivam "se kiM taM uggahe?, uggahe duvihe pannatte, taMjahA-atthoggahe yavaMjaNoggaheya ityAdiriti, yacca vAcanAntare zrutajJAnAdhikAre yathA nandyAmaGgaprarUpaNetyabhidhAya 'jAva bhaviyaabhaviyA tatto siddhA asiddhA yetyuktaM tasyAyamarthaH-zrutajJAnasUtrAvasAne kila nandyAM zrutaviSayaM darzayatedamabhihitam-'icceyaMmiduvAlasaMge ganipiDa anaMtA bhAvA anaMtA abhAvAjAva anaMtA bhavasiddhiyA anaMtA abhavasiddhiyA anaMtA siddhAanaMtAasiddhA pannatte'ti, asyaca sUtrasya yA sngghgaathaa||1|| "bhAvamabhAvA heUmaheu kAraNamakAraNA jiivaa| ajIva bhaviyA'bhaviyA tatto siddhA asiddhAya / / " ityevaMrUpAtasyAH khaNDamidametadantaM zrutajJAnasUtramihAdhyeyamiti ||jnyaanvipryystvjnyaanmiti tatsUtram-tatraca 'annANetti naJaH kutsArthaHtvAt kutsitaM jJAnamajJAnaM, kutsitatvaM ca mithyAtvasaMvalitatvAt, ukcnyc||1|| "avisesiyA maicciya sammaddiSTThissa sA mainnANaM / maiannANaM micchaddihissa suyaMpiemeva / / " 'cibhaMganANe' ttiviruddhAbhaGgA-vastuvikalpAyasmiMstadvibhaGgataccatajjJAnaMca athavA virUpo bhaGgaH-avadhibhedo vimaGgaH sacAsau jJAnaM ceti vibhaGgajJAnam, ihacakutsA vibhaGgazabdenaiva gamiteti na jJAnazabdo naJA vishessitH| 'atthoggaheya'ttiarthyata ityarthaHstasyAvagrahaHarthAvagrahaH-sakalavizeSanirapekSAnirdezyArthaHgrahaNamekasAmayikamitibhAvArthaH, 'vaMjaNoggahe yattivyajyate'nenArthaH pradIpenevaghaTaitivyaJjanaM tacopakaraNendriyaM zabdAdiparaNatadravyasaGghAtovA, tatazca vyaJjanena-upakaraNendriyeNa vyaJjanAnAMvAzabdAdipariNatadravyANAbhavagraho vyaJjanAvagrahaH, atrArthAvagrahasya sulakSyatvAt sakalendriyArathavyApakatvAcca prathamamupanyAsaH, "evaMjeheva'tyAdi, yathaivAbhinibodhikajJAnamadhItaM tathaiva matyajJAnamapyadhyeyaM, taccaivam-1 _ 'se kiMtaMbaMjaNoggahe ?,2 caubihe patratte, taMjahA-soiMdiyavaMjaNoggahedhANidiyavaMjajoggahe jibhidiyavaMjaNoggahe phArsidiyavaMjaNoggahe' ityAdi, yazceha vizeSastamAha-'navaraM egaThiyavanaM ti ihAbhinibodhikajJAne' 'uggiNhaNayA avadhAraNayA savaNayA avalaMbaNayA mehe tyAdIni paJca paJcaikArthiHkAnyavagrahAdInAmadhItAni, matyajJAnetuna tAnyadhyeyAnIti bhAvaH, 'jAva noiMdiyadhAraNa'tti idamantyapadaM yAvadityarthaH / imaManAniehitiyadidam ajJAnikaiH niniH, tatrAlpajJAnabhAvAdadhanavadazIlavadvA samyagdRSTayo'pyajJAnikAH procyante'taevAha-mithyASTibhiH, 'jahAnaMdIe'tti, tatraivametatsUtram'sacchaMdabuddhimaivigappiyaM taMjahA-bhArahaM rAmAyaNa'mityAdi, tatrAvagrahehe buddhiH avAyadhAraNeca matiH, svacchandena-svAbhiprAyeNa tattvataH sarvajJapraNItArthAnusAramantareNa buddhimatibhyAM vikalpitaM svacchandabuddhimativikalpitaM-svabuddhikalpanAzilpanirmitamityarthaH 'cattAriya veya'tti nAma Rk yajuH atharvA ceti 'saMgovaMga'tti ihAGgAni-zikSAdIni SaT upAGgAni ca-tadvayAkhyAnarUpAni 'gAmasaMThie'ttigrAmAlambanatvAdgrAmAkAram, evamanyAnyapi, navaraM vAsasaMThie'tti bharatAdivarSA Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/2/391 kAraM 'vAsaharasaMThie'tti himavadAdivarSadharaparvatAkAraM 'hayasaMThie azvAkAraM, pasaya'tti pasayasaMThie, tatra pasayaH-ATavyo dvikhurazcatuSpadavizeSaH, evaM ca nAnAvidhasaMsthAnasaMsthitamiti / anantaraM jJAnAnyajJAnAni coktAni, atha jJAnino'jJAninazca nirUpayannAha-'jIvA NaM bhaMte' ityAdi, iha ca nArakAdhikAre 'jenANI teniyamAtinnANI tisamyagdRSTinArakANAM bhavapratyayamavadhijJAnamastItikRtvAte niyamAtrijJAninaH, je annANe atyegatiyA duannANIatthegatiyA tiannANI'ti, katham?, ucyate, asajjJinaH santo ye nArakeSUtpadyante teSAmaparyAptakAvasthAyAM vibhaGgAbhAvAdyamevAjJAnadvayamititedvayajJAninaHyetumithyASTisajjJibhyautpadyanta teSAM bhavapratyayo bhavapratyayo vibhaGgo bhavatIti te tryajJAninaH / etadeva nigamanayannAha evaM tinniannANAni bhayaNAe'tti / 'beiMdiyANa mityAdi, dvIndriyAH kecit jJAnino'pi sAsvAdanasamyagadarzanabhAvenAparyAptakAvasthAyAM bhavantItyata ucyate 'nANIvi annaanniivitti| __ anantaraM jIvAdiSu SaDviMzatipadeSu jJAnyajJAninazcintitAH, atha tAnyeva gatIndriyakAyAdidvAreSa cintayannAha mU. (392) nirayagaiyANaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! nANIvi annANIvi, tini nANAI niyamA tini annANAIbhayaNAe / tiriyagaiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! do nANA do annANA niyamA / maNussagaiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! tinni nANAiMbhayaNAe do annANAI niyamA, devagatiyA jahA nirayagatiya saddhagatiyA NaM bhaMte! jahA siddhaa| saiMdiyANaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! cattAri nANAiM tini anANAI bhynnaae| egidiyA gaMbhaMte! jIvA kiMnANI0?,jahA puDhavikAiyA beiMdiyateiMdinauridiyANaM do nANA do annANA vA niymaa| paMciMdiyAjahA siNdiyaa|aniNdiyaannNbhNte! jIvA kiM nANI0?, jahA siddhaa| sakAiyA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! paMca nANANI tini annANAI bhayaNAe / puDhavikAiyA jAva vaNassaikAiyA no nANI annANI niyamA duannANI, taMjahAmatinANI ya suyaannANI ya, tasakAiyA jahA sakAiyA / akAiyA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI0 jahA siddhaa3|| suhumA bhaMte! jIvA kiM nANI0? jahA puDhavikAiyA / bAdarANaM bhaMte! jIvA kiM nANI0? jahA skddhvaa| nosahamAnobAdarANaM bhaMte! jIvA0 jahA siddhaa4|| pajattA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI0?, jahA sakAiyA / paJjattA NaM bhaMte ! neraiyA kiM nANI0?, tinninANA tini annANA niyamAjahAneraie evaMjAva thaniyakumArA | puDhavikAiyA jahA egidiyA, evaM jAva curidiyaa| pajattA NaM bhaMte ! paMciMdiyatirekkhajoniyA kiM nANI annANI?, tinni nANA tinni annANA bhynnaae| maNussA jahA sakAiyA / vANamaMtarA joisiyA vemAniyA jahA neriyaa| __ apajattANaMbhaMte ! jIvA kiM nANI02?, tini nANA tinni annANA bhynnaae| apanattA NaM bhaMte ! neratiyA kiM nANI annANI?, tinni nANA niyamA tinni annaNA bhayaNAe, evaM jAva Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:-, uddezakaH - 2 369 dhaNiyakumArA / puDhavikkAiyA jAva vaNassaikAiyA jahA egiNdiyaa| bediyANa pucchA, do nANA do annANA niyamA, evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoniyANaM / apajattagA NaM bhaMte ! maNussA kiM nANI annANI ?, tinninANAI bhayaNAe do annANAiM niyamA, vANamaMtarA jahA neraiyA, ampajattagA joisiyavemAniyA NaM tinni nANA tinni annANA niymaa| no paJjattagA no apajattagA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI0 ?, jahA siddhA 5 / nirayabhavatthA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, jahA nirayagatiyA / tiriyabhavatthA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, tinni nANA tinni annANA bhynnaae| maNussabhavatyA NaM0 jahA sakAiyA / devabhavatthA NaM bhaMte! jahA nirayabhavatthA / abhavatthA jahA siddhA / bhavasiddhiyA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI0 ?, jahA sakAiyA, abhavasiddhiyANaM pucchA, goyamA ! no nANI annANI tinni annANAI bhynnaae| nobhavasiddhiyAno abhavasiddhiyA gaM bhaMte jIvA0 jahA siddhAdhA 7 / sannINaM pucchA jahA saiMdiyA, asannI jahA beiMdiyA, nosannIno asannI jahA siddhA 8 // vR. 'nirayagaiyA NaM' mityAdi, gatyAdidvArAni caitAni 119 11 "gaiiMdie ya kAe suhame pajjattae bhavatye ya / bhavasiddhie ya sannI laddhI uvaoga joge ya / / lesA kasAya vee AhAre nANagoyare kAle / aMtara appabahuyaM ca pajjavA ceha dArAI // " // 2 // tatra ca niraye gati gamanaM yeSAM te nirayagatikAsteSAm, iha ca samyagdRSTayo midhyAdRSTo vA jJAnino'jJAnino vA ye paJcendriyatiryagmanuSyebhyo narake utpattukAmA antaragatau varttante te nirayagatikA vivakSitAH, etatprayojanatvAdgatigrahaNasyeti, tinni nANAiM niyama' tti avadherbhavapratyayatvenAntaragatAvapi bhAvAt 'tinni annANAiM bhayaNAe 'ti asaJjJinAM narake gacchatAM dve ajJAne aparyAptakatve vibhaGgasyAbhAvAt saJjJinAM tu mithyAdhSTInAM trINyajJAnAni bhavapratyayavibhaGgasya sadbhAvAd atastrINyajJAnAni bhajanayetyucyata iti / 'tiriyagaiyA NaM' ti tiryakSu gatiH gamanaM yeSAM te tiryaggatikAsteSAM tadapAntarAlavarttinAM 'do nANa' tti samyagdhaSTayo hyavadhijJAne prapatite eva tiryakSu gacchanti tena teSAM dve eva jJAne 'do annANe ti mithyAdhSTayo'pi hi vibhaGgajJAne pratipatite evaM tiryakSu gacchanti tena teSAM dve ajJAne iti / 'bhaNussagaiyANa' mityAdau, 'tinni nANAiM bhayaNAe 'tti manuSyagatau hi gacchantaH kecijJAnino'vadhinA sahaiva gacchanti tIrthaH karavat kecicca tadvimucya teSAM trIni vA dve vA jJAne svAtAmiti, ye punarajJAnino manuSyagatAvutpattukAmAsteSAM pratipatita eva vibhaGge tatrotpatti syAdityata uktaM 'do annANAI niyama' tti / 'devagaiyA jahA nirayagaiya'tti devagatI ye jJAnino yAtukAmAsteSAmavadhirbhavapratyayo devAyuHprathamasamaya evotpadyate'tasteSAM nArakANAmivocyate, 'tinni nANAI niyama'tti, ye tvajJAninaste'saJjJibhya utpadyamAnA dvayajJAninaH, aparyAptakatve vibhaGgasyAbhAvAt saJjJibhya 5 24 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatIagasUtraM 8/-/2/392 utpadyamAnAstvajJAnino bhavapratyayavibhaGgasya sadbhAvAd atasteSAM nArakANAvimocyate-'tinna annaannaaiNbhynnaaetti| siddhigaiyANa'mityAdi, yathA siddhAH kevalajJAnina eva evaM siddhigatikA api vAcyA iti bhAvaH, yadyapi ca siddhAnA siddhigatikAnAM cAntaragatyabhAvAna vizeSo'sti tathA'pIhagatidvArabalAyAtatvAtta darzitAH, evaMdvArAntareSvapi parasparAntarbhAve'pitattadvizeSApekSayA'paunaruktyaM bhAvanIyamiti / / __ athendriyadvAre 'saiMdiye'tyAdi, sendriyAH' indriyopayogavantasteca jJAnino'jJAninazca, tatra jJAninAM catvAri jJAnAni bhajanayA syAt dve syAt trINI syAJcatvAri, kevalajJAnaM tu nAsti teSAm, atIndriyajJAnatvAttasya, dvayAdibhAvazca jJAnAnAMlabdhyapekSayA, upayogApekSayAtusarveSAmekadaikamevajJAnam, ajJAninAMtutrINyajJAnAni bhajanayaiva-syAtdve syAtrINIti, 'jahApuDhavikAiya'tti ekendriyA mithyASTitvAdajJAninaste ca dvayajJAnA evetyarthaH / "beiMdiye' tyAdi, eSAM dve jJAne, sAsAdanasteSUtpadyata itikRtvA, sAsAdanazcotkRSTataH SaDAvalikAmAno'to dve jJAne teSu labhyeta iti / 'aniMdiya'tti kevalinaH / ___ kAyadvAre-'sakAiyANamityAdi, saha kAyena-audArikAdinAzarIreNa pRthivyAdiSaTkAyAnyatareNa vA kAyena ye te sakAyAsta eva sakAyikAH, teca kevalino'pi syuriti sakAyikAnAM samyagdRzAM paJca jJAnAni mithyAddazAMtu trINyajJAnAni bhjnyaasyuriti| akAiyANa'ti nAsti kAyaH-uktalakSaNo yeSAM te'kAyAsta evAkAyikAH siddhaaH| sUkSmadvAre-'jahA puDhacikAiya'tti dvayajJAninaH sUkSmA mithyASTitvAdityarthaH 'jahA sakAiya'ttibAdarAH kevalino'pi bhavantItikRtvAtesakAyikavadbhajanayA paJcajJAninastrayajJAninazca vAcyA iti| paryAptakadvAre-'jahA sakAiya'tti paryAptakAH kevalino'pisyurititesakAyikavatpUrvoktaprakAreNa vAcyAH / paryAptakadvAra eva caturviMzatidaNDake paryAptanArakANAM tini annANA niyama'tti aparyAptakAnAmevAsajjJinArakANAM vibhaGgAbhAva iti paryAptakAvasthAyAM teSAmajJAnatrayameveti / "evaM jAva cauridiya'ti dvIndriyatrIndriyacaturindriyAH paryAptakA dvayajJAnina evetyarthaH / 'pajattA NaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhe' tyAdi, paryAptakapaJcendriyatirazcAmavadhivibhaGgo vA keSAJcitsyAtkeSAJcitpunarneti trIni jJAnAnyajJAnAni vA dvevA jJAne ajJAne vA teSAM syAtAmiti 'beiMdiyANaMdo nANe'tyAdi, aparyAptakadvIndriyAdInAMkeSAJcitsAsAdanasamyagdarzanasya sadbhAvAd dvejJAne keSAJcitpunastasyAsabhAvAdde evaajnyaane|apryaaptkmnussyaannaaNpunH samyagdhazAmavadhibhAve trIni jJAnAniyathAtIrthaHkarANAM, tadabhAvetudvejJAne, mithyAdhzAMtudveevAjJAne, vibhaGgasyAparyAptakatve teSAmabhAvAt, ata evoktaM 'tini nANAI bhayaNAe do annANAI niym'tti| vANamaMtare tyAdi, vyantarA aparyAptakAnArakA iva trijJAnAdvayajJAnAstryajJAnAvAvAcyAH, teSvapyasajJibhya utpadyamAnAnAmaparyAptakAnAM vibhaGgAbhAvAt zeSANAMcAvadhervibhaGgasyavAbhAvAt 'joisie'tyAdi, eteSu hi sajjJibhya evotpadyante,teSAM cAparyAptakatve'pi bhavapratyayasyAvadhervibhaGgasya cAvazyambhAvAt trInijJAnAnyajJAnAni vaasyuriti| nopajattaganoapajattagati siddhaaH| Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-2 371 bhavasthadvAre-nirayabhavatthA Na'mityAdi, nirayabhave tiSThantIti nirayabhavasthAHprAptotpattisthAnAH, te ca yathA nirayagatikAstrijJAnA dvayajJAnAstryajJAnAzcoktAstathA vAcyA iti / bhavasiddhikadvAre-'jahAsakAiyattibhavasiddhikAH kevalino'pItitesakAyikadbhajanayA paJcajJAnAH tathA yAvatsamyaktvaM na pratipannAstAvadbhajanayaiva tryajJAnAzca vAcyA iti / abhavasiddhikAnAMtvajJAnatrayaMbhajanayA syAtsadA mithyASTitvAtteSAmata uktaM 'nonANI annANI'tyAdIti sajJidvAre-'jahA saiMdiya'ttijJAnAni catvAri bhajanayA ajJAnAni ca trIni tathaivetyarthaH 'asannIjahA beiMdiya'tti aparyAptakAvasthAyAMjJAnadvayamapisAsAdanatayA syAt, paryAptakAvasthAyAM tvajJAnadvayamevetyarthaH / labdhidvAre labdhibhedAn darzayannAha mU. (393) kaivihANaM bhaMte! laddhI pannattA?, goyamA! dasavihA laddhI pannattA, taMjahAnANaladdhI 1 daMsaNaladdhI 2 carittaladdhI 3 carittAcarittaladdhI 4 dAnaladdhI 5 lAbhaladdhI 6 bhogaladdhI 7 uvabhogaladdhI 8 vIriyaladdhI 9 iMdiyaladdhI 10 // nANaladdhI NaM bhaMte ! kaivihA pannattA ?, goyamA ! paMcavihA pannattA, taMjahAAbhinibohiyanANaladdhI jAva kevlnaannlddhii| annANaladdhI NaM bhaMte ! kativihA pannatA ?, goyamA ! tivihA pannattA, taMjahAmaiannANaladdhI suyaannANaladdhI vibhNgnaannlddhii| daMsaNaladdhINaM bhaMte! kativihA pannattA?, goyamA! tivihA pannattA, taMjahA-sammaiMsaNaladdhI micchAdasaNaladdhI smmaamicchaadsnnlddhii| carittaladdhI NaM bhaMte ! kativihA pannattA?, goyamA! paMcavihA pannattA, taMjahA-sAmAiyacarittaladdhI chedovaTTAvaniyaladdhI parihAravisuddhaladdhIsuhamasaMparAgaladdhI ahakkhAyacarittaladdhI carittAcarittaladdhINaMbhaMte! kativihA pannattA?, goyamA! egAgArApannattA, evaMjAva uvabhogaladdI egAgArA pnnttaa| vIrIyaladdhI NaM bhaMte ! kativihA pannattA?, goyamA ! tivihA pannattA, taMjahA-bAlavIriyaladdhI paMDiyavIriyaladdhI baalpNddiyviiriylddhii| iMdiyaladdhINaM bhaMte! kativihA pannattA?, goyamA ! paMcavihA pannattA, taMjahA soiMdiyaladdhI jAva phaasiNdiylddhii| nANaladdhiyANaMbhaMte! jIvA kinANI annANI?, goyamA! nANI no annANI, atyaMgatiyA dunnANI, evaM paMca nANAI bhynnaae|tss aladdhIyANabhaMte! jIvA kiM nANI annANI?,goyamA no nANI annANI, atthegatiyA annANI tinni annaannaanibhynnaae|aabhinibohiynaannlddhiyaa gaMbhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA ! nANI no annANI, atthegatiyA dunANI cattAri nANAI bhynnaae| tassa aladdhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! nANIvi annANIvi, je nANI te niyamA eganANI kevalanANI, je annANI te atthegaiyA duannANI tini annANAI bhayaNAe / evaM suyanANaladdhIyAvi, tassa aladdhIyAvi jahA AbhinibohiyanANassa laddhIyA / ohinANaladdhIyA NaM pucchA, goyamA! nANI no annANI, atthegatiyA tinnANI atthegatiyA caunANI, je tinnAni te AbhinibohiyanANI suyanANI ohinANI, je caunANI te Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 bhagavatIagasUtraM 8/-/2/393 AbhinibohiyanANI suya0 ohi0 mnnpjjvnaannii| tassa aladdhIyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI0, goyamA ! nANIvi annANIvi / evaM ohinANavajAiM cattAri nANAI tini annANAI bhayaNAe / maNapaJjavanANaladdhiyA NaM pucchA, goyamA! nANI no annaannii| atthegatiyAtitrANI atthegatiyAcaunANI, jetitrANI teAbhinibohiyanANI suyanANI maNapajjavaNANI, je caunANI te AinibohiyanANI suyanANI ohinANI maNapajavanANI, tassa aladdhIyANaM pucchA, goyamA! nANIvi annANIvi, maNapaJjavanANavajAiMcattAriNanamAI, tini annANAI bhynnaae| kevalanANaladdhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! nANI no annANI, niyamA eganANI kevalanANI, tassa aladdhiyANaM pucchA, goyamA ! nANIvi annAnivi, kevalanANavajAiM cattAri nANAiM tini annANAiM bhynnaae| annANaladdhiyA NaM pucchA, goyamA! no nANI annANI, tinni annANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM pucchA, goyamA! nANI no annANI, paMca nANAiMbhayaNAe jahA annANassa laddhiyA aladdhiyA ya bhaniyA evaM maiannANassa suyaannANassa ya laddhiyA aladdhiyA ya bhAniyabvA / vibhaMganANaladdhiyANAM tinni annANAI niyamA, tassa aladdhiyANAM paMca nANAI bhayaNAe do annANAiMniyamA / / ... saNaladdhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! nANIvi annANIvi, paMca nANAiM tini annANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA tassa aladdhiyA nthi| sammaiMsaNaladdhiyANaM paMca nANAiMbhayaNAe, tassaaladdhiyANaM tinni annANAIbhayaNAe, micchAdasaNaladdhiyA NaM bhaMte ! pucchA, tinni annaNAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM paMca nANAI tini ya annANAI bhayaNAe, sammAmicchAdasaNaladdhiyA ya aladdhiyA jahA micchAdasaNaladdhI aladdhI taheva bhAniyavyaM / / carittaladdhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA! paMcana nANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM maNapajjavanANavajAiM cattAra nAgAiM tinni ya annANAiM bhayaNAe, sAmAiyacarittaladdhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI ?, goyamA! nANI kevalavajAiM cattAri nAgAiMbhayaNAe, tassa aladdhiyANaM paMca nANAItiniya annANAI bhayaNAe, evaMjahA sAmAiyacarittaladdhiyA ya bhaniyA evaM jahA jAva ahakkhAyacarittaladdhiyA aladdhiyA ya bhAniyabbA, navaraM ahakkhAyacarittaladdhiyA paMca nANAiMbha0, carittAcarittaladdhiyANaMbhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, goyamA! nANI no annANI, atthegaiyA dunnANI atyaMgatiyA tinnANI, je dunnANI teAbhinivohiyanANI ya suyanANI ya, je tinnANI te Abhi0 suyanA0 ohinA0, tassa ala0 paMca nANAiM tini annaannaaiNbhynnaae| dAnaladdhiyaNaM paMca nANAItinianANAiMbhayaNAe, tassaa0 pucchA, goyamA! nANI no annANI, niyamA eganANI kevalanANI / evaM jAva vIriyassa laddhIaladdhI ya bhaaniyvyaa| bAlavIriyaladdhiyANaM tini nANAI tini annANAiM bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM paMca Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-2 nANAI paMDiyavIriyaladdhiyANaM paMca nANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM maNapajavanANavajAiM nANAiM anANAni tinni ya bhynnaae| bAlapaMDiyavIriyaladdhiyANaM bhaMte ! jIvA0 tini nANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM paMca nANAiM tini annAyAI bhynnaae| iMdiyaladdhiyANaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI?, goyamA ! cattAri nANAiM tini ya annANAI bhayaNAe, tassa aladdhiyANaM pucchA, goyamA ! nANI no annANI niyamA eganANI kevalanANI, soiMdiyaladdhiyANaM jahA iMdiyaladdhiyA, tassaaladdhiyANapucchA, goyamA! nANIvi annANIvi,je nANI te atdhegatiyAdunnANIatthegatiyAegannANIje dunnANI teAbhinibohiyanANI suyanANI je eganANI te kevalanANI, je annANI te niyamA duannANI, taMjahA-maiannANI ya suyaannANI ya, cakkhidiyaghANidiyANaM laddhiyANaM aladdhiyANa ya jaheva soiMdiyassa, jibmidiyaladdhiyANaM cattAri nANAI tinni ya annANAni bhynnaae| tassa aladdhiyANaM pucchA, goyamA! nANIvi annANIvi je nANI te niyamA eganANI kevalanANI, je annANI te niyamA duannANI, taMjahA-maiannANI ya suyaannANI ya, phAsiMdiyaladdhiyANaM aladdhiyANaM jahA iMdiyaladdhiyA ya aladdhiyA y|| vR. 'kativihANamityAdi, tatra labdhiH-AtmanojJAnAdiguNAnAMtattatkarmakSayAdito lAbhaH, sAca dazavidhA, tatra jJAnasya-vizeSabodhasyapaJcaprakArasya tathAvidhajJAnAnAvaraNakSayakSayopazamAbhyAM labdhirjJAnalabdhi, evamanyatrApi, navaraMca darzanaM-rucirUpaAtmanaH pariNAmaH, cAritraM-cAritramohanIyakSayakSayopazamopazamajo jIvapariNAmaH, tathA caritraM ca tadacaritraM ceti caritrAcaritraMsaMyamAsaMyamaH, taccApratyAkhyAnakaSAyakSayopazamajo jiivprinnaamH| dAnAdilabdhayastu paJcaprakArAntarAyakSayakSayopazamasambhavAH, ihacasakRdbhojanamazanAdInAM bhogaH, paunaHpunyena copabhojanamupabhogaH, saca vastrabhavanAdeH, dAnAdIni tuprasiddhAnIti | tathA indriyANAM-sparzanAdInAMmatijJAnAvaraNakSayopazamasambhUtAnAmekendriyAdijAtinAmakarmodayaniyamitakramANAM paryAptakanAmakarmAdisAmarthyasiddhAnAM dravyabhAvarUpANAM labdhirAtmanItIndriyalabdhiH / / atha jnyaanlbdheviprybhuutaa'jnyaanlbdhirityjnyaanlbdhiniruupnnaayaah'annaannlddhii'tyaadi| 'sammaiMsaNe'tyAdi, ihasamyagdarzanaMmithyAtvamohanIyakarmANuvedanopazama 2 kSaya 2 kSayopazama 3 samuttha AtmapariNAmaH, mithyAdarzanamazuddhamithyAtvadalikodayasamuttho jIvapariNAmaH, samyagmithyAdarzanaM tvarddhavizuddhamithyAtvadalikodayasamuttha AtmapariNAma eva / / _ 'sAmAiyacarittaladdhittisAmAyika-sAvadyayogaviratirUpaMetadevacaritraMsAmAyikacaritraM tasya labdhi sAmAyikacaritralabdhi, sAmAyikacaritraM ca dvidhA-itvaraM yAvatkathikaM ca, tatrAlpakAlamitvaraM, tacca bharatairAvateSu prathamapazcimatIrthaHkaratIrtheSvanAropitavratasya zikSakasya bhavati, yAvatkathikaMtuyAvajIvikaM, tacca madhyamavaidehikatIrthaHkaratIrthAntargatasAdhUnAmavaseyaM, teSAmupasthApanAyA abhAvAt, nanvitarasyApiyAvajIvitayApratijJAnAt tasyaivacopasthApanAyAM parityAgAt kathaMnapratijJAlopaH?,atrocyate, aticArAbhAvAt, tasyaivasAmAnyataH sAvadyayoganivRttirUpeNAvasthitasya zuddhayantarApAdanena sjnyaamaatrvishessaaditi| Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 // 2 // bhagavatIagasUtraM 8/-/2/393 'cheovaTThAvaniyacarittaladdhitti chede-prAktanasaMyamasya vyavacchede sati yadupasthApanIyaMsAdhAvAropaNIyaM tacchedopasthApanIyaM, pUrvaparyAyacchedena mahAvratAnAmAropaNamityarthaH, tacca sAticAramanaticAraMca, tatrAnaticAramitvarasAmAyikasya zikSakasyAropyate, tIrthAntarasAntI vA, yathA pArzvanAthatIrthAdvarddhamAnasvAmityarthaM saGkrAmataH paJcayAmadharmaprAptI, sAticAraMtumUlaguNaghAtino yadvatAropaNaM, tacca taccaritraM ca chedopasthApanIyacaritraM tasya labdhizchedopasthApanIyacaritralabdhiH parihAravisuddhiyacarittaladdhi'tti parihAraH-tapovizeSastena vizuddhiryasmiMstatparihAravizuddhikaM, zeSaM tathaiva, etacca dvividhaM-nirvizamAnakaM nirviSTakAyikaMca, tatra nirvizamAnakAstadAsevakAstadavyatirekAttadapinirvizamAnakama, AsevitavivakSitacAritrakAyAstunirviSTakAyAstaeva nirviSTakAyikAstadavyatirekAttadapinirviSTakApikamiti, iha ca navako gaNo bhavati, tatra catvAraH parihArikA bhavanti, apare tu tadvaiyAvRttyakarAzcatvAra evAnuparihArikAH, ekastu kalpasthito vAcanAcAryo gurubhUta ityarthaH, eteSAM ca nirvizamAnakAnAmayaM prihaarH||1|| "parihAriyANa u tabojahanna majjho taheva ukkoso| sIuNhavAsakAle bhanio dhIrehiM patteyaM / / tatya jahanno gimhe cauttha chaTuM tu hoi mjjhimo| aThThamamiha ukkoso etto sisire pvkkhaami|| // 3 // sisire u jahannAIchaTThAI dasamacarimagA hoti / vAsAsuaTThamAiM bArasapajjantao nei / / // 4 // pAraNage AyAmapaMcasu gaha dosa'bhiggaho bhikkhe| kappaTThiyA ya paidiNa kareMti emeva aayaamN|| iha saptasveSaNAsumadhye Adhayoragraha eva, paJcasupunargrahaH, tatrApyekatarayA bhaktamekatarayA ca pAnakamityevaM dvayorabhigraho'vagantavya iti / 'evaM chammAsatavaM cariuMparihArigAanucaraMta / anucarage parihAriyapayaTThie jAva chmmaasaa|| // 6 // kappaTTiovi evaM chammAsatavaM karei sesA u / anuparihArigabhAvaM vayaMti kappaTTiyattaM ca // // 7 // eveso aTThArasamAsapamANo u vannio kppo| saMkhevao viseso suttA eyassa naayvvo|| // 8 // kappasamattIi tayaM jiNakappaM vA uti gacchaM vaa| paDivajamANagA puNa jiNassagAse pavanati / / // 9 // titthayarasamIvAsevagassa pAse va no ya annss| eesiMjaM caraNaM prihaarvisuddhiyNtNtu|| anyaistu vyAkhyAtaM-parihArato mAsikaM caturlaghvAdi tapazcarati yastasya parihArikacaritralabdhirbhavatIti, idaM ca parihAratapo yathA syAttathocyate ar Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-2 // 1 // "navamassa taiyavasthauM jahanna ukkosa UNagA dasa u / suttatthabhiggahA puNa davvAi tavo rynnmaatii||" ayamarthaH yasya jaghanyatonavamapUrvaM tRtIyaM vastu yAvadbhatiutkarSatastudaza pUrvAni nyUnAni sUtrato'rthaHto bhavanti, dravyAdayazcAbhigrahA ratnAvalyAdinA ca tapastasya parihAratapo dIyate, taddAne na nirupasargArthaM kAyotsargo vidhIyate, zubhe ca nakSatrAdau tapratipatti, tathA gurustaM brUteyathA'haM tava vAcanAcArya ayaM ca gItArthaH sAdhuH sahAyaste, zeSasAdhavo'pi vAcyAH, yathA / // 1 // "esa evaM paDivajjai na kiMci Alavai mA ya Alavaha / attaTTaciMtagassa u vAghAo bhena kaayvco||" tathA kathamahamAlApAdirahitaH saMstapaH kariSyAmItyevaM vibhyatastasya bhayApahAraH kAryaH, kalpasthitazca tsyaittkroti||1|| "kiikammaM ca paDicchai parinna paDipucchayapi se dei / sovi ya gurumuvaciTTai udaMtamavipucchao khi||" __ iha parijJA-pratyAkhyAnaM pratipRcchA tvAlApakaH, tato'sau yadA glAnIbhUtaH sannutthAnAdi svayaM kartuM na zaknoti tadA bhaNati-utthAnAdi kartumicchAmi, tato'nuparihArakastUSNIka eva tadabhipretaM samastamapi karoti, Aha ca-- // 1 // "udveja nisIejjA bhikkhaM hiMDeja bhaMDagaM pehe| kuviyapiyabaMdhavasa va karei iyarovi tusiNIo // " tapazca tasya grISmaziziravarSAsu jaghanyAdibhedena caturthAdidvAdazAntaM pUrvoktameveti / 'suhumasaMparAyacarittaladdhi'ttisaMparaiti-paryaTatisaMsAramebhiritisamparAyAH-kaSAyAH sUkSmAlobhAMzAvazeSarUpAH samparAyA yatratat sUkSmasamparAyaMzeSatathaiva, etadapi dvidhA-vizuddhayAmAnakaM saGklizyamAnakaMca, tatra vizuddhayamAnakaM kSapakopazamakazrenidvayamArohatobhavati 1 saGklizyamAnakaM tUpazamazreNItaHpracyavamAnasyeti 2 / __ 'ahakkhAyacarittaladdhI'tiyathA-yenaprakAreNaAkhyAtaM-abhihitamakaSAyatayetyarthaH tathaiva yattadyathAkhyAtaM, tadapi dvividham-upazamakakSapakanibhedAt, seSaM tathaiveti / evaM carittAcaritte'tyAdau, 'egAgAra'tti mUlaguNottaraguNAdInAM tadbhedAnAmavivakSaNAt dvitIyakaSAyakSayopazamalabhyapariNAmamAtrasyaivaca vivakSaNAcaritrAcaritralabdherekAkAratvamavaseyam evaM dAnalabdhyAdInAmapyekAkAratvaM, bhedaanaamvivkssnnaat| __ 'bAlavIriyaladdhI'tyAdi, bAlasya-asaMyatasya yadvIrya-asaMyamayogeSupravRttinibandhanabhUtaM tasya yA labbhizcAritramohodayAdvIryAntarAyakSayopazamAcca sA tathA, evamitare api yathAyogaM vAcye, navaraM paNDitaH-saMyato, bAlapaNDitastu saMyatAsaMyata iti / "tassaaladdhiyANaM titasya jJAnasya alabdhikAH-alabdhimantaHjJAnalabdhirahitA ityarthaH 'AbhinibohiyanANe'tyAdi, AbhinibodhikajJAnalabdhikAnAMcatvArijJAnAni bhajanayA, kevalino nAstyAbhinibodhikajJAnamiti, matijJAnasyAlabdhikAstu ye jJAninaste kevalinaste caikajJAnina eva, ye tvajJAninaste'jJAnadvayavanto'jJAnatrayavanto vA, evaM zrute'pi / 'ohinA LAAT AAHE HERE ___ Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 bhagavatIagasUtraM 8/-/2/393 NaladdhI'tyAdi avadhijJAnalabdhikAstrijJAnAH kevalamanaHparyAyAsadbhAve caturmAnA vA kevalAbhAvAt, avadhijJAnasyAlabdhikAstuyejJAninastedvijJAnAmatizrutabhAvAt, trijJAnAvAmatuzrutamanaH paryAyabhAvAt, ekajJAnA vA kevalabhAvAt, yetvajJAninaste dvayajJAnAmatyajJAnazrutAjJAnabhAvAt, tryajJAnA vA'jJAnatrayasyApi bhaavaat| _ 'manapajjave'tyAdi, manaHparyavajJAnalabdhikAstrijJAnAavadhikevalAbhAvAt, caturmAnA vA kevalasyaivAbhAvAt, manaH-paryavajJAnasyAlabdhikAstu ye jJAninaste dvi jJAnA AdyadvayabhAvAt, trijJAnA vA''dyatrayabhAvAt, ekajJAnA vA kevalasyaiva bhAvAt, ye tvajJAninaste dvayajJAnA AdyAjJAnadvayabhAvAt, tryajJAnA vA'jJAnatrayasyApi bhAvAt / 'kevalanANe'tyAdi, kevalajJAnalabdhikA ekajJAninasteca kevalajJAnina eva, kevalajJAnasyAlabdhikAstuye jJAninasteSAmAcaM jJAnadvayaM tattrayaMmatizrutAvadhijJAnAnimati zrutamanaHparyAyajJAnAni vA kevalajJAnavarjAni catvAri vA jJAnAni bhavanti, ye tvajJAninasteSAmAdyajJAnadvayaM tattrayaM vA bhavatItyevaM bhjnaa'vseyeti| 'annANaladdhiyANa'mityAdi,ajJAnalabdhikAajJAninasteSAMcatrINyajJAnAni bhajanayA, dve ajJAne trIni vA'jJAnAnItyarthaH, ajJAnAlabdhikAstu jJAninasteSAM ca paJca jJAnAni bhajanayA pUrvopadarzitayA vAcyAni, 'jahA annANe'tyAdi, ajJAnalabdhikAnAMtrINyajJAnAni bhajanayoktAni matyajJAnazrutAjJAnalabdhikAnAmapi tAni tathaiva, tathA'jJAnAlabdhikAnAM paJca jJAnAni bhajanayoktAni, matyajJAnazrutAjJAnAlabdhikAnAmapi paJca jJAnAni bhajanayaiva vaacyaaniiti| _ 'vibhaMge'tyAdi, vibhaGgajJAnalabdhikAnAM tu trINyajJAnAni niyamAta, tadalabdhikAnAM tu jJAninAM paJca jJAnAni bhajanayA, ajJAninAM ca dve ajJAne niyamAditi // "daMsaNaladdhI'tyAdi, 'darzanalabdhikaH' zraddhAnamAtralabdhikA ityarthaH teca samyakazraddhAnavantojJAnanastaditaretvajJAninaH, tatra jJAninAMpaJcajJAnAni bhajanayA, ajJAninAMtutrINyajJAnAni bhjnyaiveti| tassaaladdhiyA natpitti tasya darzanasya yeSAmalabdhiste na santyeva, sarvajIvAnAM rucimaatrsyaastitvaaditi| ___ "sammaiMsaNaladdhiyANa tisamyagdRSTInAM, 'tassaaladdhiyANa'mityAdi, tasyAlabdhikAnAM' samyagdarzanasyAlabdhimatAM mithyAdRSTInAMcatrINyajJAnAni bhajanayA, yato mizraSTInAmapyajJAnameva, taattviksdbodhhetutvaabhaavaanmishrsyeti| "micchAdasaNaladdhiyANaM'timithyATInAM, tassaaladdhiyANa'mityAdi, tasyAlabdhikAnAM' mithyAdarzanasyAlabdhimatAM samyagdRSTInAM ca krameNa paJca jJAnAni trINyajJAnAni ca bhajanayeti / ___'carittaladdhI'tyAdi caritralabdhikA jJAnina eva, teSAM ca paJca jJAnAni bhajanayA, yataH kevalyapi cAritrI / cAritrAlabdhikAstu ye jJAninasteSAM manaHparyavavarjAni catvAri jJAnAni bhajanayAbhavanti, katham?,asaMyatatveAdyaM jJAnadvayaMtattrayaMvA, siddhatvecakevalajJAnaM, siddhAnAmapi caritralabdhizUnyatvAd, yataste nocAritriNo noacAritriNa iti, yetvajJAninasteSAMtrINyajJAnAni bhjnyaa| 'sAmAie tyAdi, sAmAyikacaritralabdhikA jJAninaeva,teSAMca kevalajJAnavarjAnicatvAri jJAnAni bhajanayA, sAmAyikacaritrAdhikAstuyejJAninasteSAMpaJcajJAnAni bhajanA, chedopasthApanI Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH -2 yAdibhAvena siddhabhAvena vA, ye tvajJAninasteSAM trINyajJAnAni bhajanayA / evaM chedopasthApanIyAdiSvapi vAcyam, etadevAha - 'eva' mityAdi, tatra chedopasthApanIyAdicaritratrayalabdhayo jJAnina eva, teSAM cAdyAni catvAri jJAnAni bhajanayA, tadalabdhayo yathAkhyAtacAritralabdhayazca ye jJAninasteSAM paJca jJAnAni bhajanayA, ye tvajJAninasteSAmajJAnatrayaM bhajanayaiva, yathAkhyAtacAritralabdhikAnAM tu vizeSo'sti atastaddarzanAyAha 377 'navaraM ahakkhAye'tyAdi, sAmAyikAdicAritracatuSTayalabdhimatAM chadmasthatvena catvAryeva jJAnAni bhajanayA, yathAkhyAtacAritralabdhimatAM chadmasthetarabhAvena paJcApi bhajanayA bhavantIti teSAM tathaiva tAnyuktAnIti / 'carittAcarite' tyAdau, 'tassa aladviya'tti caritrAcaritrasyAlabdhikAH zrAvakAdanye, te ca ye jJAninasteSAM paJca jJAnAni bhajanayA, ye tvajJAninasteSAM trINyajJAnAni bhajanayaiva // 'dAnaladdhI' tyAdi, dAnAntarAyakSayakSayopazamAddAne dAtavye labbhiryeSAM te dAnalabdhayaH, te ca jJAnino'jJAninazca tatra ye jJAninasteSAM paJca jJAnAni bhajanayA, kevalajJAninAmapi dAnalabdhiyuktatvAt, ye tvajJAninasteSAM trINyajJAnAni bhajanayaiva, dAnasyAlabdhikAstu siddhAste ca dAnAntarAyakSaye'pi dAtavyAbhAvAt sampradAnAsattvAddAnaprayojanAbhAvAJca dAnAlabdhaya uktAste ca niyamAtkevalajJAnina iti / lAbhabhogopabhogavIryalabdhI: setarA atidizannAha - 'eva' mityAdi, iha cAlabdhayaH siddhAnAmevoktanyAyAdavaseyAH, nanu dAnAdyantarAyakSayAtkevalinAM dAnAdayaH sarvaprakAreNa kasmAnna bhavanti ? iti ucyate, prayojanAbhAvAt, kRtakRtyAhi te bhagavanta iti // 'bAlavI riyaladdhiyANa' mityAdi, bAlavIryalabdhayaH - asaMyatAH teSAM ca jJAninAM trIni jJAnAni ajJAninAM ca trINyajJAnAni bhajanayA bhavanti, tadalabdhikAstu saMyatAH saMyatAsaMyatAzca te ca jJAnina eva, eteSAM ca paJca jJAnAni bhajanayA / 'paMDiyavIriye' tyAdau, 'tassa aladdhiyANaM ti asaMyatAnAM saMyatAsaMyatAnAM siddhAnAM cetyarthaH, tatrAsaMyatAnAmAdyaM jJAnatrayamajJAnatrayaM ca bhajanayA, saMyatAsaMyatAnAM tu jJAnatrayaM bhajanayaiva bhavati, siddhAnAM tu kevalajJAnameva, manaH paryAyajJAnaM tu paNDitavIryalabdhimatAmeva bhavati tAnyeSAmata uktaM 'maNapajjave'tyAdi, siddhAnAM ca paNDitavIryAlabdhikatvaM paNDitavIryavAcye pratyupekSaNAdyanuSThAne pravRttyabhAvAt, 'bAlapaMDie' ityAdI, tassa aladdhiyANaM 'ti azzrAvakANAmityarthaH / 'iMdiyaladdhiyANa' mityAdi, indriyalabdhikA ye jJAninasteSAM catvAri jJAnAni bhajanayA, kevalaM tu nAsti teSAM kevalina evetyekameva teSAM jJAnamiti / 'soiMdiya' ityAdi, zrotrendriyalabdhaya indriyalabdhi punaH kevalina evetyekameva teSAM jJAnamiti / 'soiMdiya' ityAdi, zrotrendriyalabdhaya indriyalabdhikA iva vAcyAH, teca ye jJAninaste' kevalitvAdAdyajJAnacatuSTayavanto bhajanayA bhavanti, ajJAninastu bhajanayAtryajJAnAH, zrotrendriyAlabdhikAstu ye jJAninaste AdyadvijJAninaH, te'paryAptakAH sAsAdana samyagdarzino vikalendriyAH ekajJAnino vA kevala jJAninaH, te hi zrotrendriyAlabdhikA indriyopayogAbhAvAt, ye tvajJAnitaste punarAdyAjJAnadvayavanta iti / 'cakikhaMdie' ityAdi, ayamarthaH yathA zrotrendriyalabdhimatAM catvAri jJAnAni bhajanayatrINi - Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/2/393 cAjJAnAni bhajanavaiya tadalabdhikAnAMcadve jJAne dve cAjJAne ekaMca jJAnamuktamevaM cakSurindriyalabdhikAnAM ghrANendriyalabdhikAnAM ca tadalabdhikAnAM ca vAcyaM, tatra cakSu rindriya labdhikA ghrANendriya labdhikAzca ye paJcendriyAsteSAM kevalavarNAni catvAri jJAnAni trINi cAjJAnAni bhajanayaiva, ye tu vikalendriyAzcakSurindriyamrANendriyalabdhikAsteSAM sAsAdana samyagdarzana bhAve AdyaM jJAnarUpaM tadabhAve tvAdyamevAjJAna dvayaM cakSurindriyaghrANendriyAlabdhikAstu yathAyogaM tridvyekendriyAH kevalinazca, tatra dvIndriyAdanAM sAsAdana bhAve AdyajJAnadvaya sambhavaH, tadabhAve tvAdyAjJAnadvaya sambhavaH, kevalinAM tvekaM kevalajJAnamiti / jibmidiya ityAdI, 'tassa aladdhiya'tti jihvA labdhivarjitAH, te ca kevalina ekendriyAzcetyata Ahe- "nANIvItyAdi, ye jJAninaste niyamAtkevalajJAninaH ye'jJAninaste niyamAd dvyajJAninaH ekendriyANAM sAsAdanabhAvato'pi samyagdarzanasyAbhAvAvibhaGgAbhAvAcceti sAsAdanabhAvato'pi samyagdarzanasyAbhAvAd vibhaGgAbhAvAcceti / 'phAsiMdiya' ityAdi, sparzenendriyalabdhikAH kevalavarjajJAnacatuSkavanto bhajanayA tathaivAjJAnatrayavantovA, sparzendriyAlabdhikAstu kevalina eva, indriyalabdhalabdhimanto'pyevaMvidhA evetyata uktaM 'jahA iMdie' ityAdi || upayogadvAre mU. (394) sAgArovauttA gaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, paMca nANAI tini atrANAI bhayaNAe / AbhinibohiyanANasAkArovauttA NaM bhaMte! cattAri nANAI bhayaNAe / evaM suyanANa- sAgarovauttAvi / ohinANasAgArovauttA jahA ohinANaladdhiyA, maNapajavanANasAgArovauttA jahA manapaJjavanANaladdhiyA, kevalanANasAgArovauttA jahA kevalanANaladdhiyA, maiannANasAgArovauttANaM tini annANAI bhayaNAe, evaM suyaannANasAgArovauttAvi, vibhaMganANasAgArovauttANaM tinni annANAiM niyamA / anAgArovauttA NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, paMca nANAiM tinni annANAiM bhygaae| evaM cakkhudaMsaNaacakkhudaMsaNa anAgArovauttAvi, navaraM cattAri nANAiM tini annANAiM bhayaNAe, ohidaMsaNaanagArovauttANaMpucchA, goyamA! nANIvi annANIvi, jenANI te atyegatiyA titrANI atthegatiyA caunANI, je tinnANI te Abhinibohiya0 suyanANI ohinANI, je caunANI te abhinibohiyanANI jAva manapajavanANI, je annANI te niyamA tiannANI, taMjahAmaiannANI suyaannANI vibhaMganANI, kevaladaMsaNa anAgArovauttA jahA kevalanANaladdhiyA sajogI gaM bhaMte! jIvA kiM nANI jahA sakAiyA, evaM maNajogI vaijogI kAyajogIvi, jogIvi, ajogI jahA siddhA / / salessA NaM bhaMte ! jahA sakAiyA, kaNhalessA NaM bhaMte ! jahA saiMdiyA, evaM jAva pamhalesA, sukkalessA jahA salessA jahA siddhA / sakasAI NaM bhaMte! jahA saiMdiyA evaM jAva lohakasAI, akasAI NaM bhaMte! nANAI bhayaNAe savedagA NaM bhaMte! jahA saiMdiyA, evaM itthivedagAvi, evaM purisaveyagA evaM napuMsakave0, avedagA jahA akasAI / AhAragANaM bhaMte! jIvA jahA sakasAI navaraM kebalanANaMpi, anAhAragA NaM bhaMte! jIvA Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 zatakaM-8, vargaH:, uddezakaH-2 kiM nANI annANI?, maNapaJjavanANavajAinAmAiM annANApi ya tini bhynnaae| vR. 'sAgArovautte'tyAdi, AkAro-vizeSastena saha yo bodhaH sa sAkAraH, vizeSagrAhako bodha ityarthaH, tasminnupayuktAH-tatsaMvedakA ye te sAkAropayuktAH, te ca jJAnino'jJAninazca, tatra jJAninAM paJca jJAnAni bhajanayA-syAd dve syAtrIni syAncatvAri syAdekaM, yaca syAdekaM yacca syAve ityAdhucyate tallabdhimAtraGgIkRtya, upayogApekSayA tvekadA ekameva jJAnamajJAnaM veti, ajJAninAMtu trINyajJAnAni bhajanayaiveti / atha sAkAropayogabhedApekSamAha-'AbhiNI'tyAdi, 'ohinANasAgAre tyAdi, avadhijJAnasAkAropayuktA yathA'vadhijJAnalabdhikAH prAguktAH syAt trijJAninomatizrutAvadhiyogAt syAccatu nino mati zrutAvadhimanaHparyavayogAttathA vaacyaaH| 'manapajjave'tyAdi, manaHparyavajJAnasAkAropayuktAyathAmanaHparyavajJAnalabdhikAHprAguktAH syAtrijJAnino matizrutamanaHparyavayogAtsyAccaturjAninaH kevalavarjajJAnayogAttathA vAcyA iti 'anagArovauttA NamityAdi, avidyamAna AkAro yatra tadanAkAraM-darzanaM tatrapayuktAHtatsaMvedanakA yete tathA, teca jJAnino'jJAninazca, tatra jJAninAMlabdhyapekSayA paJca jJAnAni bhajanayA, ajJAninAM tu trINyajJAnAni bhajanayaiva / "eva mityAdi, yathA'nAkAropayuktA jJAnino'jJAninazcoktAH evaMcakSurdarzanAdyapayuktAapi, 'navaraM tivizeSaH punarayaM-cakSurdarzanetaropayuktAH kevalino na bhavantIti teSAM catvAri jJAnAni bhajanayeti / yogadvAre-'sajogI Na'mityAdi, 'jahA sakAiya'tti prAgukte kAyadvAre yathA sakAyikA bhajanayA paJcajJAnAsyajJAnAzcoktAstathA sayogA apivAcyAHevaM manoyogyAdayo'pi, kevalino'pi manoyogAdInAM bhAvAta, tathA mithyAdhzAM manoyogAdimatAmajJAnatrayabhAvAcca, 'ajogI jahA siddhati ayoginaH kevalalakSaNaikajJAnina ityrthH| lezyAdvAre-'jahA sakAiya'tti salezyAH sakAyikavadbhajanayA paJcajJAnAstrayajJAnAzca vAcyAH, kevalino'pi zuklalezyAsambhavena salezyatvAt, 'kaNhalese tyAdi, 'jahAsaiMdiya'tti kRSNalezyAzcatu ninastrayajJAninazca bhajanayetyarthaH, 'sukkalesA jahA salesa'tti paJcajJAnino bhajanayA yajJAninazcetyarthaH / alessA jahA siddhatti ekajJAnina ityrthH|| kaSAyadvAre-'sakasAIjahA saiMdiya'tti bhajanayA kevalavarjacaturjJAninastrayajJAninazcetyarthaH, 'akasAINa'mityAdi, akaSAyiNAMpaJca jJAnAni bhajanayA, katham?,ucyate,chadmastho vItarAgaH kevalI cAkaSAyaH, tatra ca chadmasthavItarAgasyAcaM jJAnacatuSkaM bhajanayA bhavati, kevalinastu paJcamamiti vedadvAre-'jahAsaiMdiya'tti savedakAH sendriyavadbhajanayA kevalavarjacaturjAninastrayajJAninazca vAcyAH, 'avedagAjahA akasAi'ttiavedakAakaSAyivabhajanayA paJcajJAnAvAcyAH, yato'nivRttibAdarAdayo'vedakA bhavanti, teSuca chadmasthAnAMcatvAri jJAnAni bhajanayA kevalinAM tu paJcamamiti / AhArakadvAre-'AhArage'tyAdi, sakaSAyA bhajanayAcaturjJAnAstrayajJAnAzcoktAHAhArakA apyevameva, navaramAhArakANAM kevalamapyasti, kevalina AhArakatvAdapIti, 'anAhAragA Na mityAdi, manaHparyavajJAnamAhArakANAmeva, AdyaM punarjJAnatrayamajJAnatrayaMcavigrahe bhavati, kevalaM Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/2/394 ca kevalisamudghAta zailezIsiddhAvasthAvasvanAhArakANAmapi syAdata uktaM 'manapajjave tyAdi / atha jJAnagocaradvAre mU. (395) AbhinibohiyanANassa NaM bhaMte! kevatie visae patratte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjahA- davvao khettao kAlao bhAvao, davvao gaM AbhinibohiyanANI AeseNaM savvadavvAiM jANai pAsai, khettao AbhinibohiyanANI AeseNaM savvakhettaM jAnii pAsai, evaM kAlaovi, evaM bhAvaovi / suyanANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjahA- davvao 4, davvao NaM suyanANI uvautte savvadavvAI jANati pAsati, evaM khettaovi kAlaovi, bhAvao NaM suyanANI uvautte savvabhAve jANati pAsati / ohinANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjahA- davvao 4, davvao NaM ohinANI rUvidavvAiM jANai pAsai jahA naMdIe jAva bhAvao / manapajjavanANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjahA- davvao 4, davvao NaM ujjumatI anaMte anaMtapadesie jahA naMdIe jAva bhAvao kevalanANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe panatte, taMjahA- davvao khettao kAlao bhAvo, davvaoNaM kevalanANI savvadavvAI jANai pAsai evaM jAva bhAvao / mai annANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjA - davvao khettao kAlao bhAvao, davvao NaM maiannANI maiannANaparigayAiM davvAiM jANai, evaM jAva bhAvao maiannANI maiannANaparigae bhAve jANai pAsai / suyaannANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjahA- davvao 4, davvao NaM suya annANI suyaannANaparigayAiM davvAI Aghaveti pannaveti parUvei, evaM khettao kAlao, bhAvao NaM suyaannANI suya annANaparigae bhAve Aghaveti taM ceva vibhaMganANassa NaM bhaMte! kevatie visae pannatte ?, goyamA ! se samAsao cauvvihe pannatte, taMjA-davyao 4, davvao NaM vibhaMganANI vibhaMganANaparigayAiM davvAiM jANai pAsai, evaM jAva bhAvao NaM vibhaMganANI vibhaMganANaparigae bhAve jANai pAsai / ghR. 'kevaie' tti kiMparimANaH 'visae' tti gocara grAhyo'rthaH itiyAvat, taM ca bhedaparimANatastAvadAha - 'se' ityAdi, 'saH' AbhinibodhikajJAnaviSayastadvA''bhinibodhikajJAnaM 'samAsataH'saGkSepeNa prabhedAnAM bhedeSvantarbhAvenetyarthaH caturvidhazcaturvidhaM vA, dravyatoH dravyANi dharmAstikAyAdInyAzritya kSetrato- dravyAdhAramAkAzamAtraM vA kSetramAzritya kAlataH - addhAM dravyaparyAyAvasthitiM vA samAzritya bhAvataH - audayikAdibhAvAn dravyANAM vA paryAyAn samAzritya 'davvao NaM' ti dravyamAzrityAbhinibodhikajJAnaviSayadravyaM vA''zritya yadAminibodhikajJAnaM tatra 'AeseNaM' ti Adeza:- [H prakAraH sAmAnyavizeSarUpastatra cAdezena - oghato dravyamAtratayA na tu tadgatasarvavizeSApekSayeti bhAvaH, athavA'Adezena' zrutaparikarmmitatayA 'sarvadravyAni dharmAstikAyAdIni 'jAnAti ' avAyadhAraNApekSayA'vabudhyate, jJAnAsyAvAyadhAraNArUpatvAt, 'pAsai'tti pazyati avagrahehA Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH - 2 // 1 // pekSayA'vabudhyate, avagrahehayordarzanatvAt, Aha ca bhASyakAraH-"nANamavAyadhiIo daMsaNamiTTaM jaho ggahehAo / taha tattaruI sammaM roijjai jeNa taM nANaM / / " tathA - "jaMsAmannaggahaNaM daMsaNameyaM visesiyaM nANaM" avagrahehe ca sAmAnyArthaH grahaNarUpe avAyadhAraNe ca vizeSagrahaNasvabhAve iti, nanvaSTAviMza tibhedamAnamAbhinibodhikajJAnamucyate / 381 // 2 // yadAha - "AbhinibohiyanAge aThThAvIsaM havaMti payaDIo"tti iha ca vyAkhyAne zrotrAdibhedena SaDabhedatayA'vAyadhAraNayordvAdazavidaM matijJAnaM prAptaM, tathA zrotrAdibhedenaiva SaDbhedatayA'rthAvagrahaIhayo rvyaJjanAvagrahasya ca caturvidhatayA SoDzavidhaM cakSurAdidarzanamiti praptamiti kathaM na virodhaH ?, satyametat kintvavikSayitvA matijJAnacakSurAdidarzanayorbheda matijJAnamaSTAviMzatidhocyate iti pUjyA vyAcakSata iti, 'khettao' tti kSetramA - zriratyAbhinibodhikajJAnaviSayakSetraM vA''zritya yadAbhinibodhikajJAnaM tatra 'AdeseNaM' ti oghataH zrutaparikarmitatayA vA 'savvaM khettaM' ti lokAlokarUpam, evaM kAlato bhAvatazceti, Ahaca bhASyakAraH"Aesotti pagAro oghAdeseNa savvadavvAI / dhammatthikAiyAI jANai na u savvabhAveNaM // khettaM logAlogaM kAlaM savvaddhamahaca tivihaMpi / paMcodaiyAIe bhAve janneyamevaiyaM // Aesotti va suttaM suovaladdhesu tassa mainANaM / pasarai tabbhAvaNayA viNAvi suttANusAreNaM // iti 119 11 // 3 // idaM ca sUtraM nandyAmihaiva vAcanAntare 'na pAsaiti pAThAntareNAdhItam, evaM ca nandiTIkAkRtA vyAkhyAtam-"AdezaH prakAraH, sa ca sAmAnyato vizeSatazca, tatra dravyajAtisAmAnyAdezena sarvadravyAni dharmAstikAyAdIni jAnAti, vizeSato'pi yathA dharmAstikAyo dharmAstikAyasya deza ityAdi, na pazyati sarvAn dharmAstikAyAdIn, zabdAdIMstu yogyadezAvasthitAn pazyatyapIti," 'uvauttetti" bhAvazrutopayukto nAnupayuktaH, sa hi nAbhidhAnAdabhidheyapratipattisamartho bhavatIti vizeSaNamupAttaM, 'sarvadravyAni dharmAstikAyAdIni 'jAnAti vizeSato'vagacchati, zrutajJAnasya tatsvarUpatvAt, pazyati ca zrutAnuvarttinA mAnasena acakSurdarzanena, sarvadravyANi cAbhilApyAnyeva jAnAti / pazyati cAbhinnadazapUrvadharAdiH zrutakevalI, tadAratastu bhajanA, sA punarmativizeSato jJAtavyeti, vRddhaiH punaH pazyatItyatredamuktaMnanu pazyatIti kathaM?, kathaMcana, sakalogacaradarzanAyogAt atrocyate, prajJApanAyAM zrutajJAnazyattAyAH pratipAditatvAdanuttaravimAnAdInAM cAlekhyakaraNAt sarvathA cAdRSTasyAlekhyakaraNAnupapatteH evaM kSetrAdiSvapi bhAvanIyamiti, anye tu 'na pAsai' tti paThantIti, nanu 'vao NaM suyanANI uvautte savyabhAve jANai' iti yaduktamiha tat "sue caritte na pajavA savve "tti / anena ca saha kathaM na virudhyate - 7 ucyate, iha sUtre sarvagrahaNena paJcadayikAdayo bhAvA gRhyante, tAMzca sarvAn jAtito jAnAti, Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/2/395 athavA yadyapyabhilApyAnAM bhAvAnAmanantabhAga eva zrutanibaddhastathApi prasaGgAnuprasaGgataH sarve'pyabhilApyAH zrutaviSayA ucyante atastadapekSayA sarvabhAvAnajAnAtItyuktam, anabhilApyabhAvApekSayA tu "sue caritte na paJjavA savve" ityuktamiti na virodhaH / 'davvao NamityAdi, avadhijJAnI rUpidravyAni pudgaladravyANItyarthaH, tAni ca jaghanyenAnantAni taijasabhASAdravyANAmapAntarAlavattani, yata uktaM-'"teyAbhAsAdavvaNa aMtarA ettha labhati paTTavao"tti, utkRSTatastu sarvabAdarasUkSmabhedabhinnAni jAnAti vizeSAkAreNa, jJAnatvAttasya / , pazyati sAmAnyAkAreNAvadhijJAnino'vadhidarzanasyAvazyambhAvAt, nanvAdI darzanaM tato jJAnamiti kramastatkimarthaHmenaM parityajya prathamaM jAnAtItyuktam ? atrocyate, ihAvadhijJAnAdhikArAt, pradhAnyakhyApanArthaH mAdau jAnAtItyuktam, avadhidarzanasya tvavadhivibhaGgasAdhAraNatvenApradhAnatvAt pazcAtpazyatIti, athavA sarvA eva labdhayaH sAkAropayogopayuktasyotpadyante labdhizcAvadhijJAnamiti sAkAropayogopayuktasyAvadhijJAnalabdhirjAyate ityetasyArthaHsya jJApanArthaM sAkAropayogAbhidhAyakaM jAnAtIti prathamamuktaM tataH krameNopayogapravRtteH pazyatIti / 'jahA naMdIe 'tti, evaM ca tatredaM sUtraM - 'khettaoNaM ohinANI jahantreNaM aMgalassa asaMkhejjaibhAgaM jANai pAsai' ityAdi, vyAkhyA punarevaM- kSetrato'vadhijJAnI jaghanyenAGgulasyAsaGghayeyabhAgamutkRSTato'saGghayeyAnyaloke zaktimapekSya lokapramANAni khaNDAni jAnAti pazyati, kAlato'vadhijJAnI jaghanyenAvalikAyA asaGghayeyaM bhAgamutkRSTato'saGghayeyA utsarpiNyavasarpiNIratItA anAgatAzca jAnAti pazyati, tadgatarUpidravyAvagamAt, atha kiyaddUraM yAvadiha nandIsUtraM vAcyam ityAha - 'jAva bhAvao'tti bhAvAdhikAraM yAvadityarthaH, sa caivaM bhAvato'vadhijJAnI jaghanyenAntAn bhAvAnAdhAradravyAnantatvAjJjAnAti pazyati, na tu pratidravyamiti, utkRSTato'pyanantAn bhAvAn jAnAti pazyati ca te'pi cotkRSTapadinaH sarvaparyAyANAmanantabhAga iti, 'ujjumai'tti mananaM matiH saMvedanamityarthaH R jvI sAmAnyagrAhiNI mati R jumati-ghaTo'nena cintita ityadhyavasAyanibandhanA manodravyaparicchittirityarthaH, athavA RjvI matiryasyAsAvRjumatistadvAneva gRhyate, 'anaMte'tti 'anantAn' aparimitAn 'anaMtapaesie' tti anantaparamANvAtmakAn / 'jahA naMdIe 'tti, tatra cedaM sUtramevaM- 'khaMde jANai pAsai' ttitatra 'skandhAn' viziSTaikapariNAmapariNatAn saJjJibhiH paryAptakaiH prAnibhirarddhatRtIyadvIpasamudrAntarvarttibhirmanastvena pariNAmitAnityarthaH, 'jANai'ti manaHparyAyajJAnAvaraNakSayopazamasya paTutvAtsAkSAtkAreNa vizeSabhUyiSThaparicchedAt jAnAtItyucyate, tadAlocitaM punararthaM ghaTAdilakSaNaM manaH paryAyajJAnaM svarUpAdhyakSato na jAnAti kintu tatpariNAmAnyathA'nupapatyA'taH pazyatItyucyate, ukca bhASyakAreNa - "jANai bajjhe'numANAo "tti, itthaM caitadaGgIkarttavyaM, yato mUrttadravyAlambanamevedaM, mantArazcAmUrttamapi dharmAstikAyAdikaM manyeran, na ca tadanena sAkSAt kartuM zakyate, tathA caturvidhaM ca cakSurdarzanAdi darzanamuktamato bhinnAlambanamevedamavaseyaM, tatra ca darzanasambhavAtpazyatItyapi na duSTam, ekapramAnapekSayA tadanantarabhAvitvAJccopanyastamityalamativistareNa / 'te ceva u viulamaI abbhahiyatarAe vitimiratarAe visuddhatarAe jANai pAsai' tAneva Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-2 . skandhAnavipulAvizeSagrAhiNI mati vipulamati-ghaTo'nena cintitaH sacasauvarNapATaliputrako'dyatano mahAnityAdyadhyavasAyahetubhUtA manodravyavijJaptiH, athavA vipulAmatiryasyAsI vipulamatistadvAneva, 'abhyadhikatarakAn' RjumatidRSTaskandhApekSayA bahutarAn dravyArthaHtayA varNAdibhizca vitimiratarA iva-atizayena vigatAndhakArA iva ye te vitimiratarAsta eva vitimiratarakA atastAn, ata eva vizuddhatarakAn' vispaSTatarakAn jAnAti pazyati ca / tathA 'khettaoNaMujjumaIahejAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe uvarimahehille khuDDAgapayare uTuMjAva joisassa uvarimatale tiriyaM jAva aMtomaNussakhete aDDAijesudIvasamuddesu pannarasasu kammabhUmIsuchappannAe aMtaradIvagesu sannINaM paMciMdiyANaM pajjattagANaM manogae bhAvejANaipAsai' tatra kSetrata RjumatiradhaH-adhastAdyAvadamuSyA ratnaprabhAyAH pRthivyA uparimAdhastyAnkSullakapratarAn tAvat, kiM? -manogatAnbhAvAnjAnAtipazyatItiyogaH, tatra rucakAbhidhAnAttiryagUlokamadhyAdagho yAvannava yojanazatAni tAvadamuSyAralaprabhAyA uparimAH kSullakapratarAH, kSullakatvaM ca teSAmagholokapratarApekSayA, tebhyo'pi ye'ghastAdagholokanAmAn yAvatte'dhastanAH kSullakapratarA UrdU yAvajyotiSazca-jyotizcakasyoparitalaM / -'tiriyaM jAva aMtomaNussakhette'tti tiryaG yAvadandarmanuSyakSetraM manuSyakSetrasyAntaM yAvadityarthaH, tadeva vibhAgata Aha-'aDDAijjesuityAdi, tathA 'taM ceva viulamaI aDDAijehiM aMgulehiM abbhahiyatarAgaM viulatarAgaM visuddhatarAgaM vitimiratarAgaM jANai pAsaiti tatra 'taM ceva'tti iha kSetrAdhikArasya pradhAnyAttadeva manolabdhisabhanvitajIvAdhAraM kSetrabhigRhyate, tatrAbhyadhikatarakamAyAma- viSkambhAvAzritya vipulatarakaM bAhalyamAzritya 'vizuddhataraka' nirmalatarakaM vitimiratarakaMtutimirakalpatadAvaraNasya viziSTatarakSayopazamasadbhAvAditi, tathA'kAlao NaM ujjumaI jahanneNaM paliovamassa asaMkhejhaibhAgaM ukkoseNavi paliovamassa asaMkhejjaibhAgaMjANai pAsai aIyaM anAgapaMca, taM caiva vipulamaI visuddhatarAgaM vitimiratarAgaM jANai paasi| kiyannandIsUtramihAdhyeyam ? ityAha-'jAva bhAvao'tti bhAvasUtraM yAvadityarthaH, taccaivaM'bhAvao NaM ujjumaI anaMte bhAve jANai pAsai savvabhAvANaM anaMtabhAgaM jANai pAsaI, taM ceva vipulamaI visuddharAgaM vitimiratarAgaM jANai pAsaitti / 'kevalanANasse' tyAdi, 'evaM jAva bhAvao'tti evam' uktanyAyena yAvadbhAvat ityAdi tAvatkevalaviSayAbhidAyinandIsUtramihAdhyeyamityarthaH, taccaivaM-'khettaoNaM kevalanANI savvakhettaMjANaipAsai' ihaca dharmAstikAyAdisarvadravyagrahaNenAkAzadravyasya grahaNe'pi yatpunarupAdAnaMtattasya kSetratvena rUDhatvAditi, kAlao NaM kevalanANI savvaM kAlaM jANai pAsai, bhAvaoNaM kevalI savvabhAve jANai paasii'| _ 'maiannANasse'tyAdi, 'maiannANaparigayAiMtimatyajJAnenamithyAdarzanasaMvalitenAvagrahAdinautpattikyAdinAca parigatAni-viSayIkRtAniyAni tAni tathA, jAnAtyapAyAdinApazyatyavagrahAdinA, yavAtkaraNAdidaM dRzya-'khettaoNaM maianANImaiannANaparigayaM khettaMjANaipAsai, kAlao NaM maiannAni maiannANaparigayaM kAlaM jANai pAsaitti / _ 'suyaannANe'tyAdi, 'suyaannANaparigayAIti zrutAjJAnena-mithyASTiparigRhItena Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 bhagavatIagasUtraM 8/-12/395 samyakzrutena laukikazrutena kuprAvacanikazrutena vA yAni parigatAni-viSayIkRtAni tAni tathA 'Aghavei'ttiAgrAhayatiarthApayati vA AkhyApayati vA pratyAyayatItyarthaH 'prajJApayati' bhedataH kathayati 'prarUpayati' upapattitaH kathayatIti, vAcanAntare punaridamadhikamavalokyate-'daMseti nidaMsetiuvadaMseti titatracadarzayati upamAmAtratastacca yathAgaustathA gavaya ityAdi, nidarzayati hetuSTAntopanyAsena upadarzayati upanayaniganAbhyAM matAntaradararzanena veti| 'davvao maM vibhaMganAni'tyAdI 'jANaitti vibhaGgajJAnena 'pAsaitti avdhidrshneneti| mU. (396) nANI NaM bhaMte ! NanaNIti kAlao kevaJcira hoi?, goyamA! nANI duvihe panatte, taMjahA-sAie vA apaJjavasie sAie vA sapajjavasie, tattha NaM saMje sAie sapaJjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaDhei sAgarovamAiMsAtiregAiM AbhinibohiyaNANI NaM bhaMte ! Abhinibohiya0 evaM nANI AbhinibohiyanAmI jAva kevalanANI / annANI maiannANI suyaannANI vibhaMganANI, eesiM dasaNhavi saMciTThaNA jahA kAyaTiIe / aMtaraMsavvaM jahA jIvAbhigame / / appAbahugAni tinni jahA bhukttvvyaae| kevatiyA NaM bhaMte ! AbhinibohiyanANapajavA pannattA?, goyamA ! anaMtA AbhinibohiyanANapajavA pnnttaa| kevatiyA NaM bhaMte ! suyanANapajavA pannattA?, evaM ceva evaM jAva kevalanANassa evaM maiannANassa suyaannANassa, kevatiyANaM bhaMte ! vibhaMganANapajavA pannattA goyamA ! anaMtA vibhaMganANapaJjavA pnnttaa| eesiNaM bhaMte! AbhinibohiyanANapajjavANaM suyanANa0 ohinANa0 maNapaJjavanANa kevalanANapajjavANaya kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovA manapajjavanANapajavA ohinANapajjavA anaMtaguNA suyanANapajavA anaMtaguNA AbhinibohiyanANapajjavA anaMtaguNA kevalanANapajjayA anNtgunnaa| eesiNaM bhaMte ! maiannANapajavANaM suyaannANa vibhaMganANapajavANa ya kayare 2 jAva visesAhiyAvA?, goyamA! savvatthovA vibhaMganANapajavA suyaannANapajavAanaMtaguNA maiannANapajjavA anNtgunnaa| eesiNaMbhaMte! AbhinibohiyanANapajjavANaMjAva kevalanANapa0 maiannANapa0 suyaanANapa0 vibhaMganANapa0 kayare 2 jAva visesAhiyAvA?, goyamA! savvatthovA maNapajjavanANapajavA vibhaMganANapajavAanaMtaguNAohinANapaJjavA anaMtaguNA suyaannANapaJjavAanaMtaguNA suyanANapajjavA visesAhiyA maiannANapajjavA anaMtaguNA AbhinibohiyanANapajjavA visesAhiyA kevalanANapajavA anaMtaguNA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| ghR. atha kAladvAre 'sAie' ityAdi, ihAdyaH kevalI dvitIyastu matyAdimAn, tatrAdyasya sAdyaparyyavasiteti zabdata eva kAlaHpratIyata iti // dvitIyasyaiva taMjaghanyetaraM bhedamupadarzayitumidamAha-tattaNaMje se sAie' ityAdi, tatraca 'jahanneNaMaMtomuhutta'ti AdyaM jJAnadvayamAzrityoktaM, tasyaiva jaghanyato'ntarmuhUrttamAtratvAt, tathA 'ukkoseNaMchAvahi~ sAgarovamAiMsAiregAiMti yaduktaM tadAdyajJAnatrayamAzritya, tasya hi utkarSeNaitAvatyeva sthiti, sA caivaM bhavati Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezaka:-2 385 // 1 // "do bAre vijayAisu gayassa tinnacue ahava taaii| ___ airegaM narabhaviyaM nAnAjIvANa savvaddhaM // " 'AminibohiyetyAdi sUcAmAtram, evaM caitaSTavyam-'AbhinibohiyanANI NaM bhaMte ! AbhinibohiyanANitti kAlao kevacciraM hoi?'tti 'evaM nANI AbhinibohiyanANI'tyAdi, ayamarthaH-eva mityanantaroktena 'Abhinibohie'tyAdinAsUtrakrameNajJAnyAbhinibodhikajJAnizrutajJAnyavadhijJAnimanaHparyavajJAnikevalajJAnyajJAnimatyajJAnizrutAjJAnavibhaGgajJAninAM saMciTThaNe ti avasthitikAloyathA kAyasthitau prajJApanAyA aSTAdaze pade'bhihitastathA vAcyaH, tatra jJAninAM pUrvamukta evAvasthitikAlaH, yaccapUrvamuktasyApyatidezataH punarbhaNanaM tadekaprakaraNapatitatvAdityavaseyam, AbhinibodhikajJAnAdidvayasya tu jaghanyato'ntarmuhUrtamutkRSTatastu sAtirekAni SaTpaSTiH sAgaropamAni, avadhijJAninAmapyeva, navaraM jaghanyato vizeSaH, sa cAyam-'ohinANI jahanneNaM ekkaM samayaM' kathaM ?, yadA vibhaGgajJAnI samyaktvaM pripadyate tataprathamasamaya eva vibhaGgamavadhijJAnaM bhavati tadanantarameva ca tat pratipatati tadA ekaM smymvdhirbhvtiityucyte| _ 'manapajavanANI NaM bhaMte ! pucchA, goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM desunA pUrvakoTI kathaM ? saMyatamyApramattAddhAyAM vartamAnasya manaHparyavajJAnamutpannaM tata utpattisamayasamayanantarameva vinaSTaM cetyevamekaM samayaM, tathA caraNakAla utkRSTo dezonA pUrvakoTI, tatpratipattisamanantarameva ca yadA manaHparyavajJAnamutpannamAjanmacAnuvRttaM tadA bhavati manaHparyavasyotkarSato dezonA pUrvakoTIti kevalanANI NaM pucchA, goyamA ! sAie apaJjavasie, annANI maiannANI suyaannANI NaMpucchA, goyamA! annANI maiannANIsuyaannANIyativihepatratte,taMjahAanAievAapajjavasie abhavyAnAM 1 anAievA sapajjavasiebhavyAnAM 2 sAie vAsapajjavasiepratipati-tasamyagdarzanAnAM 3, 'tattha gaMje se sAiesapajjavasiese jahanneNaMaMtomuhattaM" samyaktvapratipati-tasyAntarmuhUrtopari samyaktvapratipattI, "ukkoseNaM anaMtaM kAlaM anaMtA ussappiNIosappiNIo kAlao khettao avaTuMpoggalapariyaTTa desUNaM' samyaktvAdraSTasya vanaspatyAdiSvanantA utsapiNya-vasarpiNIrativAhya punHpraaptsmygdrshnsyeti| vibhaMganANINaMbhaMte! pucchA, goyamA ! jahanneNaMeka samayaM utpattisamayAnantaramavapratipAte ukkoseNaMtettIsaMsAgarovamAI desUnapuvvakoDiama-hiyAI dezonAMpUrvakoTiM vibhaGgitayA manuSyeSu jiivitvaa'ptisstthaanaadaavutpnnsyeti| antaradvAre-'aMtaraMsavvaMjahA jIvAbhigame'tti paJcAnAM jJAnAnAM trayANAM cAjJAnAnAmantaraM sarvaM yathA jIvAbhigame tathA vAcyaM, taccaivam-AbhinibohiyanANassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi?, goyamA ! jahanneNaMaMtomuhattaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva avarlDa poggalapariyaTTi desUNaM, suyanAniohinAmImaNapajavanANINaM evaM ceva, kevalanAnissa pucchA, goyamA ! natthi aMtaraM, maiannAnissa suyaannAnissa ya pucchA, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaLiM saagrovmaaiNsaairegaaii| vibhaMganAnissa pucchA, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo'tti| alpabahutvadvAre-'appAbahugAni tinnijahA bahukttavvayAe'ttialpabahutvAnitrIni jJAninAM 15 | 25 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/2/396 paraspareNAjJAninAMca jJAnyajJAninAMcayathA'lpabahutvavaktavyatAyAMprajJApanAsambandhinyAmabhihitAni tathA vAcyAnIti, tAni caivam-'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM AbhinibohiyanANINaM 5 kayare 2 hiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?, goyamA ! savvasthovAjIvAmaNapajjavanANI ohinANI asaMkhejaguNA AbhinibohiyanANI suyanANI dovi tullA visesAhiyA kevalanANI anaMtaguNA' ityekam 11 _ 'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM maiannANINaM 3 kayare 2 hiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA jIvA vibhaMganANI maiannANI suyaannANI dovi tullA anaMtaguNA' iti dvitIyam 2 / eesiNaMbhaMte ! jIvANaM AbhinibohiyanANINaM 5 maiannANINaM 3 kayare 2 hiMto jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovAjIvA maNapajjavaNANIohinANI asaMkhejaguNA AbhinibohiyanANIsuyanANIyadovitullA visesAhiyA vibhaMganANI asaMkhejaguNA kevalanANI anaMtaguNA maiannANI suyaannANI dovi tullAanaMtaguNa'tti, tatra jJAnisUtre stokA manaHparyAyajJAnino yasmAddhiprAptAdisaMyatasyaiva tadbhavati, avadhijJAninastucatasRSvapigatiSu santIti tebhyo'saGkhayeyaguNAH, AbhinibodhikajJAninaH zrutajJAninazcAnyo'nyaM tulyAH, avadhijJAnibhyastu vizeSAdhikAH, yataste'vadhijJAnino'pimanaHparyAyajJAnino'piavadhimanaHparyAyajJAnino'piavadhyAdirahitAapi paJcendriyA bhavanti sAsvAdanasamyagdarzanasadbhAve vikalendriyA apica matizrutajJAnino labhyanta iti, kevalajJAninastvanantaguNAH, siddhAnAM sarvajJAnibhyo'. nntgunntvaat| ajJAnisUtretuvibhaGgajJAninaH stokAH, yasmAtpaJcendriyAeva te bhavanti, tebhyo'nantaguNA matyajJAninaH zrutAjJAninaH, yatomatyajJAninaHzrutAjJAninazcaikendriyAapItinatebhyaste'nantaguNAH, parasparatazca tulyaaH| tathA mizrasUtrestokA manaHparyAyajJAninaH, avadhijJAninastutebhyo'saddheyayaguNAH, AbhinibodhikajJAninaH zrutajJAninazcAnyo'nyaM tulyAH prAktanebhyazca vizeSAdhikAH, iha yuktipUrvokteva, AbhinibodhikajJAnizrutajJAnibhyo vibhaGgajJAnino'saddheyayaguNAH, katham ucyate, yataH samyagbhraSTibhyaH suranArakebhyo mithyAdhSTayaste'saGkhayeyaguNA uktAstena vibhaGgajJAnina AminibodhikajJAniHzrutajJAnibhyo'saGghayeyaguNAH, kevalajJAninastuvibhaGgajJAnibhyo'nantaguNAH, siddhAnAmekendriyavarjasarvajIvebhyo'nantaguNatvAt, matyajJAninaH zrutAjJAninazcAnyo'nyaM tulyAH, kevalajJAnibhyastvanantaguNAH, vanaspatiSvapi teSAM bhAvAt, teSAMca siddhebhyo'pyanantaguNatvAditi atha paryAyadvAre- 'kevaiyA'ityAdi, AbhinibodhikajJAnasya paryavA:-vizeSadhA AbhinibodhikajJAnaparyavAH, teca dvividhAH svaparaparyAyabhedAt, tatra ye'vagrahAdayo mativizeSAH kSayopazamavaicitryAtte svaparyAyAste cAnantaguNAH, katham ?, ekasmAdavagrahAderanyo'vagrahAdiranantabhAgavRddhayA vizuddhaH 1 anyastvasaGkhyeyabhAgavRddhayA 2 aparaH saGkhyeyabhAgavRddhayA 3 anyataraH saGkhyeyaguNavRddhayA 4 tadanyo'saGgyeyaguNavRddhayA 5 aparastvanantaguNavRddhayA 6 iti, evaMca saGgyAtasya saGgyAtabhedatvAdasaMkhyAtasya cAsaGkhyAtabhedatvAdanantasya cAnantabhedatvAdanantA vizeSA bhavanti, athavA tajjJeyasyAnantatvAt pratijJeyaM ca tasya bhidyamAnatvAt athavA matijJAnamavibhAgaparicchedairbuddhyA chidyamAnamanantakhaNDaM bhavatItyevamanantAstatparyavAH, tathA ye Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH - 2 padArthAnantaparyAyAste tasya paraparyAyAste ca svaparyAyebhyo'nantaguNAH pareSAmanantaguNatvAditi, nanu yadi te paraparyAyAstadA tasyeti na vyapadeSTuM yuktaM, parasambandhitvAt, atha tasya te tadA na paraparyAyAste vyapadeSTavyAH, svasambandhitvAditi, atrocyate, yasmAttatrAsambaddhAste tasmAtteSAM paraparyAyavyapadezaH, yasmAcca te parityajyamAnatvena tathA svaparyAyANAM svaparyAyA ete ityevaM vizeSaNahetutvena ca tasminnupayujyante tasmAttasya paryavA iti vyapadizyante, yathA'sambaddhamapi dhanaM svadhanaM upayujyamAnatvAditi, Aha ca 119 11 "jai te parapajjAyA na tassa aha tassa na parapajjAyA / jaM taMmi asaMbaddhA to parapajjAyavavaesI // cAyasapajjAvavisesaNAiNA tassa jamuvajuJjaMti / sadhaNamivAsaMbaddhaM havaMti to pajjavA tassa // tti / 'kevaiyANaM bhaMte! suyanANe'tyAdau, 'evaM ceva' tti anantAH zrutajJAnaparyAyAH prajJaptA ityarthaH, teca svaparyAyAH paraparyAyAzca, tatra svaparyAyA ye zrutajJAnasya svato'kSara zrutAdayo bhedAste cAnantAH kSayopazamavaicitryaviSayAnantyAbhyAM zrutanusAriNAM bodhAnAmanantatvAt avibhAga-palicchedAnantyAcca, paraparyAyAstvanantAH sarvabhAvAnAM pratItA eva, athavA zrutaM granthanusAri jJAnaM zrutajJAnaM, zrutagranthazcAkSarAtmakaH, akSarANi cAkArAdIni teSAM caikaikamakSaraM yathAyogamudAttAnudAttasvaritabhedAt sAnunAsikaniranunAsikabhedAt alpaprayanamahAprayatnabhedAdimizca saMyuktasaMyogA- saMyuktasaMyogabhedAt dvayAdisaMyogabhedAdabhidheyAnantyAcca bhidyamAnamanantabhedaM bhavati, te ca tasya svaparyAyAH, paraparyAyAzcAnye'nantA eva, evaM cAnantaparyAyaM tat, Aha ca 119 11 // 2 // 387 "ekkekamakkharaM puNa saparapajjAyabheyao bhinnaM / taM savvadavvapajjAyarAsimANaM muNeyavvaM // je bhai kevala se savannasahio ya pajjave'gAro | te tassa sapajjAyA sesA parapajjavA tassa " tti evaM cAkSarAtmakatvenAkSaraparyAyopetatvAdanantAH zrutajJAnasya paryAyA iti, evaM jAva' ttikaraNAdidaM 6zyaM - 'kevaiyANaM bhaMte ! ohinANapaJjavA pannattA ?, goyamA ! anaMtA ohinA - paJjavA pattA / kevaiyA NaM bhaMte! maNapajavanANapajavA pattA?, goyamA ! anatA maNajavanANapajjavA pannattA / kevaiyANaM bhaMte! kevalanANapaJjavA pannattA ?, goyamA ! anaMtA kevalanANapaJjavA panattA' iti, tatrAvadhijJAnasya svaparyAyA ye'vadhijJAnabhedAH sabhavapratyayakSAyopazamikabhedAt nArakatiryagamanuSyadevarUpatatsvAmibhedAd asaGkhyAtbhedatadviSayabhUtakSetrakAlabhedAd anantabhedatadviSayadravyaparyAyabhedAdavibhAgapalicchedAcca te caivamanantA iti, manaH paryAyajJAnasya kevalajJAnasya ca svaparyAyA ye svAmyAdibhedena svagatA vizeSyAste cAnantA anantadravyaparyAyaparicchedApekSayA' vibhAgapalicchedApekSayA veti, evaM matyajJAnAditraye'pyanantaparyAyatvamUhyamiti / atha paryavANAmevAlpabahutvanirUpaNAyAha- 'eesi Na' mityAdi, iha ca svaparyAyApekSayaivaiSAmalpabahutvamavaseyaM, svaparyAyApekSayA tu sarveSAM tulyaparyAyatvAditi, tatra sarvastokA manaH paryAyajJAnaparyAyAstasya manomAtraviSayatvAt, // 2 // Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/2/396 tebhyo'vadhijJAnaparyAya anantaguNAH, manaHpayAyajJAnApekSayA'vadhijJAnasyadravyaparyAyato'nantaguNaviSayatvAt, tebhyaH zrutajJAnaparyAyAanantaguNAH, tatastasya rUpyarUpidravyaviSayatvenAntaguNaviSayatvAt, tato'pyAbhinibodhikajJAnaparyAyA anantaguNAH, tatastasyAbhilApyAnabhilA pyadravyAdiviSayatvenAnantaguNaviSayatvAt, tataHkevalajJAnaparyAyA anantaguNAH, srvdrvypryaayaavissytvaattsyeti| evamajJAnanasUtre'pyalpabahutvakAraNaM sUtrAnusAreNohanIyaM, mizrasUtre tu stokA manaparyAyajJAnaparyavAH, ihopapattiprAgvat, tebhyovibhaGgajJAnaparyavAanantaguNAH, manaHparyAyajJAnApekSayA vibhaGgasyabahutamaviSayatvAt, tathAhi-vibhaGgajJAnamUvadhi uparimanaveyakAdArabhya saptamapRthivyante kSetre tiryak cAsaGkhyAtadvIpasamudrarUpe kSetreyAni rUpidravyAni tAni kAnicijjAnAti kAMzcittatpa yAMzca, tAnicamanaH-paryAyajJAnaviSayApekSayA'nantaguNAnIti, tebhyo'vadhijJAnaparyavA anantaguNAH, avadheH sakalarUpidravyapratidravyAsaGkhyAtaparyAyaviSayatvena vibhaGgApekSayA anantaguNaviSayatvAt, tebhyo'pi zrutAjJAnaparyavAanantaguNAH, zrutAjJAnasya zrutajJAnavadoghAdezena samastamUrttAmUladravyasarvaparyAyaviSayatvenAvadhijJAnApekSayA'nantaguNaviSayatvAt, tebhyaH tebhyo'pi matyajJAnaparyavAanantaguNAH, yataH zrutajJAnamabhilApyavastuviSayameva, matyajJAnaMtutadanantaguNAnabhilApyavastuviSayamapIti, tato'pi matijJAnaparyavA vizeSadhikAH, keSAJcidapimatyajJAnAviSayIkRtabhAvAnAM viSayIkaraNAt, taddhimatyajJAnApekSayA sphuTataramiti, tato'pi kevalajJAnaparyavA anantaguNAH, sarvAddhAbhAvinAM samastadravyaparyAyANAmananyasAdhAraNAvabhAsanAditi // zatakaM-8 uddezakaH-2 samAptaH -:zatakaM-8 uddezakaH-3:vR. anantaramAbhinibodhikAdikaM jJAnaM paryavataH prarUpitaM, tena ca vRkSAdayo'rthA jJAyante'tastRtIyoddezake vRkSavizeSAnAha mU. (397) kaivihA NaM bhaMte ! rukkhA panattA?, goyamA ! tivihA rukkhA pannattA, taMjahA-saMkhejajIviyA asaMkhejjajIviyA anNtjiiviyaa| se kiMtaMsaMkhejjajIviyA?, saMkhe0 anegavihA pannattA, taMjahA-tAle tamAle takkalitetali jahA pannavaNAe jAva nAlierI, je yAvanne tahappagArA, settaM sNkhejjiiviyaa| se kiM taM asaMkhejajIviyA ?, asaMkhejjajIviyA duvihA pannatA, taMjahA-egaTTiyA ya bhubiiygaay| se kiMtaM egaTThiyA?, 2 anegavihA pannattA, taMjahA-nibaMdhajaMbU0 evaM jahA panavaNApae jAva phalA bahubIyagA, setaM bahubIyagA, settaM asNkhejjiiviyaa| sekiMtaManaMtajIviyA?, aMtajIviyA anegavihA pannattA, taMjahA-Alue mUlae siMgabere, evaM jahA sattamasae jAva sIuNhe siuMDhI, je yAvanne ta0 settaM anNtjiiviyaa|| vR. 'kaI tyAdi, 'saMkheJjajIviya'tti saGkhyAtA jIvA yeSu santi te sajhyAtajIvikAH, evamanyadapipadadvayaM, 'jahA pannavaNAe'ttiyathA prajJApanAyAM tathA'tredaM sUtramadhyeyaM, tatracaivametat For Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka - 8, varga:-, uddezaka:- 3 119 11 tAle tamAle takkali tetali sAle ya sAlakallANe / sarale jAyai keyai kaMdati taha cammarukkhe ya // bhuyarukkhe hiMgurukkhe lavaMgarukkhe ya hoi boddhavve / pUyaphalI khajjUrI boddhavvA nAlierI ya // 'je yAvanne tahappagAre 'ti ye cApyanye tathAprakArA vRkSavizeSAste saGkhyAtajIvikA iti prakramaH / ' egaTTiyA ya'tti ekamasthikaM phalamadhye bIjaM yeSAM te ekAsthikAH 'bahubIyagA ya'tti bahUni bIjAni phalamadhye yeSAM te bahubIjakAH - anekAsthikAH 'jahA pannavaNApae 'tti yathA prajJApanAkhye prajJApanAprathamapade tathA'tredaM sUtramadhyeyaM taccaivaM 119 11 // 2 // "nibaMbajaMbukosaMbasAla aMkollapIlusallUyA / sallaimoyaimAlaya baulapalAse karaMje ya / " ityAdi / - tathA " se kiM taM bahubIyagA ?, bahubIyagA anegavihA pannattA, taMjahA119 11 atthiyateM dukavile aMbADamagAuluMgabille ya / AmalagaphaNasadADima AsoTTe uMbaravaDe ya / / " ityAdi / 389 antimaM punaridaM sUtramantra- "eesiMmUliyA asaMkhejjajIviyA kaMdAvi khaMdhAvi tayAvi sAlAvi pavAlAvi, pattA patteyajIviyA pupphA anegajIviyA phalA bahubIyaga"tti, etadantaM cedaM vAcyamiti darzayannAha - 'jAve' tyAdi / atha jIvAdhikArAdidamAha- mU. (398) aha bhaMte! kumme kummAvaliyA gohe gohAvaliyA goNe goNAvaliyA maNusse maNussAvaliyA mahise mahisAvaliyA eesi NaM duhA vA tihA vA saMkhejjahAvi chinnANaM je aMtarA tevi NaM tehiM jIvapaesehiM phuDA ?, haMtA phuDA / purise NaM bhaMte ! (jaM aMtaraM) te aMtare hattheNa vA pAdeNa vA aMguliyAe vA salAgAe vA kaTTheNa vA kaliMceNa vA AmusamANe vA saMmusamANe vA AlihamANe vA vilihamANe vA annayareNa vA tikkheNaM satyajAeNaM AcchiMdamANe vA vicchiMdamANe vA aganikAeNaM vA samoDahamANe tesiM atayyari kiMci AbAhaM vA vibAhaM vA uppAyai chavicchedaM vA karei ?, no tiNaTTe samaTTe, no khalu tattha satthaM saMkamai / / vR. 'ahe 'tyAdi, 'kumme' tti 'kUrma' kacchapaH 'kummAvaliya'tti 'kUrmAvalikA' kacchapapaGktiH 'gohe' tti godhA sarIsRpavizeSaH 'jaM aMtara' nti yAnyantarAlani 'te aMtare' tti tAnyantarAni 'kaliceNa va' ttikSudrakASTharUpeNa 'AmusamANe va' tti AmRzan ISat spRzannityarthaH 'saMmusamANe ya'tti saMmRzan sAmastyena spRzannityarthaH 'AlihamANe vatti Alikhan ISat sakRdvA''karSan 'vilihamANe va' tti vilikhan nitarAmanekazo vA karSan / AchiMdamANe va 'tti ISat sakRdvA chindan 'vicchiMdamANe vatti nitarAmasakRddhA chindan 'samoDahamANe'tti samupadahan 'AbAhaM va' tti ISadvAdhAM 'vAbAhaM va' tti vyAbAdhAM prakRSTapIDAm / kUrmmAdijIvAdhikArAttadutpattikSetrasya ratnaprabhAdezcaramAcaramavibhAgadarzanAyAha mU. (399) kati NaM bhaMte! puDhavI o pannattA o ?, goyamA ! aTThapuDhavIo pannattAo, taMjahA- rayaNappabhA jAva ahe sattamA puDhavi Isipa bhaaraa| imA NaM bhaMte! rayaNappabhApuDhavI kiM Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 bhagavatIagasUtraM 8/-13/399 carimA acarimA?, carimapadaM niravasesaM bhAniyavvaM jAva vaimAniyA NabhaMte ! phAsacarimeNaM kiM carimA acarimA?, goyamA! caribhAvi acarimAvi / sevaM bhaMte !2 // vR. 'kaiNa'mityAdi, tatra 'imA NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavI kiMcarimAacarimA?' iti, atha keyaM ghamAcaramaparibhASA ? iti, anocyate, caramaM nAma prAntaM paryantavarti, ApekSikaMca gharamatvaM, yaduktam-"anyadravyApekSayedaMcaramaMdravyamiti, yathA pUrvazarIrApekSayAcaramaMzarIra'"miti, tathA acaramaM nA agrAntaM madhyavarti, ApekSikaM cacaramatvaM, yaduktam-"anyadravyApekSayedaMcarama dravyaM, yathA'ntyazarIrApekSayA madhyazarIramiti, iha sthAne prajJApanAdazamaM padaM vAcyaM, etadevAha 'carime' tyAdi, tatra padadvayaM darzitameva, zeSutudarzAte-'carimAiMacarimAiMcarimaMtapaesA acarimaMtapaesA?, goyamA ! imANa rayaNappabhApuDhavI no carimA no acarimA no carimAiMno acarimAiMnoca rimaMtapaesA no acarimaMtapaesA niyamA acarimaMcaramAnina yacarimaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya' ityAdi, tatra kiM carimA acarimA ? ityekavacanAntaHpraznaH 'carimAI acarimAiM' iti bahuvacanAntaH praznaH, 'carimaMtapaesA acarimaMtapaesa'tti carimANyevAntavartitvAdantAzcarimAntAsteSAMpradezAitisamAsaH, tathA'caramamevAnto-vibhAgo'caramAntastasya pradezA acaramAntapradezAH, goyamA! no carimAno acarimA caramatvaM hyetadApekSikam, apekSaNIyasyAbhAvAcca kathaM carimA bhaviSyati?, acaramatvamapyapekSayaiva bhavati tataH kathamanyasyApekSaNIyasyAbhAve'caramatvaM bhavati?, yadi hi ratnaprabhAyA madhye'nyA pRthivI syAttadA tasyAzcaramatvaM yujyate, na cAsti sA, tasmAnna caramAsau, tathA yadi tasyA bAhyato'nyA pRthivI syAttadA tasyA acaramatvaM yujyate nacAsti sAtasmAnnAcaramA'sAviti, ayaMcavAkyArtho'tra-kimiyaM ralaprabhA pazcimAuta madhyamA? iti, tadetadvitayamapi yathA na saMbhavati tathoktam / / atha 'no carimAiM no acarimAiMti kathaM?, yadA tasyAzcaramavyapadezo'pi nAsti tadA caramANItikathaM bhaviSyati?,evamacaramANyapi,tathA 'nocarimaMtapaesAnoacarimaMtapaesa'tti, atrApi caramatvasyAcaramatvasya cAbhAvAttatpradezakalpanAyA apyabhAva evetyata uktaM-no carimAntapradezA noacarimAntapradezA ratnaprabhA iti, kiMtarhi 'niyamAt' niyamenAcaramaMcacaramAni ca, etaduktaM bhavati-avazyaMtayeyaM kevalabhaGgavAcyA na bhavati, avyvaavyviruuptvaadsngghyeyprdeshaavgaaddhtvaadythoktnirvcnvissyaiveti| tathAhi ratnaprabhA tAvadanena prakAreNa vyavasthiteti vinayejanAnugrahAya likhyate, evamanavasthitAyAM yAni prAnteSu vyavasthitAni tadadhyAsitakSetrakhaNDAni tAni tathAvidhaviziSTaikapariNAmayuktatvAccaramAni, yatpunarmadhye mahad ratnaprabhAkrAntaM kSetrakhaNDatadapitathA vidhapariNAmayuktatvAcaramaMtadubhayasamudAyarUpAceyamanyathA tadabhAvaprasaGgAt, padezaparikalpanAyAM tu caramAntapradezAzcAcaramAntapradezAzca, kathaM ?, ye bAhyakhaNDapradezAste caramAntapradezAH ye ca madyakhaNDapradezAste'caramAntapradezAiti, anenacaikAntadurNayanirAsapradhAnena nirvacanasUtreNAvayavAvayavirUpaM vastvityAha, tayozca bhedAbheda iti / evaM zarkarAdiSvapi, atha kiyaDUraM tadvAcyam ? ityAha 'jAve'tyAdi, ye vaimAnikabhavasambhavaM sparza lapsyante punastatrAnutpAdena muktigamanAtte vaimAnikAH sparzacarameNa caramAH, ye tu taM punarlapsyante te tvacaramA iti // zataka-8 uddezakaH-3 samAptaH Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezaka:- 4 -: zatakaM - 8 uddezakaH - 4: vR. anantaroddezake vaimAnikA uktAste ca kriyAvanta iti caturthoddezake tA ucyante, tatra ca 'rAyagihe' ityAdisUtram 391 mU. (400) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kati NaM bhaMte! kiriyAo pannattAo ? goyamA ! paMca kiriyAo pannattAo, taMjahA-kAiyA ahigaraniyA / evaM kiriyApadaM niravasesaM bhAniyavvaM jAva mAyAvattiyAo kiriyAo visesAhiyAo, sevaM bhaMte! 2 tti bhagavaM goyabhe0 // vR. 'evaM kiriyApayaM 'ti, 'evam' etena krameNa kriyApadaM prajJApanAyA dvAvizatitamaM, taccaivaM 'kAiyA ahigaraniyA pAosiyA pAriyAvaniyA pANAivAyakiriyA' ityAdi, antimaM punaridaM sUtramatra 'eyAsi NaM bhaMte! AraMbhiyANaM pariggahiyANaM appaJcakkhAniyANaM mAyAvattiyANaM micchAdaMsaNa vattiyANa ya kayarerahiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA micchAdaMsaNavattiyAo kiriyAo' mithyAdhzAmeva tadbhAvAt, 'appaccakkhANakiriyAo visesAhiyAo' mithyAdhzAmaviratasamyagdhzAM ca tAsAM bhAvAt, 'pariggahiyAo visesAhiyAo' pUrvoktAnAM dezaviratAnAM ca tAsAM bhAvAt, 'AraMbhiyAo kiriyAo visesAhiyAo' pUrvoktAnAM pramattasaMyatAnAM ca tAsAM bhAvAt, 'mAyAvattiyAo visesAhiyAo' pUrvoktAnAmapramattasaMyatAnAM ca tadbhAvAditi, etadantaM cedaM vAcyamiti darzayannAha'jAve' tyAdi, iha gAdhe119 11 // 2 // "micchApacakkhANe pariggahAraMbhamAyakiriyAo / kamaso micchA avirayadesapamattappamattANaM ||" micchittavattiyAo micchaddddiTThINa ceva to dhovA / sANaM ekkekko i rAsI tao ahiyA || iti zatakaM - 8 uddezakaH-4 samAptaH -: zatakaM 8 uddezakaH-5: vR. kriyAdhikArAtpaJcamoddezake parigrahAdikriyAviSayaM vicAraM darzayannAha bhU. (401) rAyagihe jAva evaM vayAsI- AjIviyA NaM baMte ! dhere bhagavaMte evaM vayAsIsamaNovAsagassa NaM bhaMte ? sAmAiyakaDassa samaNovassae acchamANassa kei bhaMDe avaharejjA se NaM bhaMte! taM bhaMDaM anugavesamANe kiM sayaM bhaMDaM anugavesai parAyagaM bhaMDaM anugavesai ?, goyamA ! sayaM bhaMDa anugavesati no parigayaM bhaMDaM anugavesei, tassa NaM bhaMte! tehiM sIlavyayaguNaveramaNapaJcakkhANaposahovavAsehiM se bhaMDe abhaMDe bhavati ?, haMtA bhavati / sekeNaM khAiNaM advegaM bhaMte! evaM budyai sayaM bhaMDaM anaNugavesai no parAyagaM bhaMDaM anugavesai gomA ! taraNaM evaM bhavati-no me hiranne no me suvanne no me kaMse no me dUse no me viulaghaNakaNagaranimottiyasaMkhasilapavAlarattarayaNamAdIe saMtasArasAvadejje, mamattabhAve puNa se aparinnAe bhavati, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai sayaM bhaMDaM anugavesai no parAyagaM bhaMDaM anugavesai / samaNovAsagassa NaM bhaMte! sAmAiyakaDassa samaNovassae acchamANassa keti jAyaM carejA Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 bhagavatIagasUtraM 8/-/5/401 seNaM bhaMte ! kiMjAyaM caraiajAyaM carai?, goyamA! jAyaM carai no ajAyaM carai, tassa NaM maMte! tehiM sIlavvayaguNaveramaNapaJcakkhANaposahovavAsehiMsA jAyA ajAyA bhavai?, haMtA bhavai, se keNaM khAiNaM aTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jAyaM carai no ajAyaM cri| goyamA! tassaNaM evaM bhavai-no me mAtA no me pitA no me bhAyA no me bhaginI no me bhajA no me puttA no me ghUyA no me suNhA, peJjabaMdhaNe puNa se avocchinne bhavai, se tegaDeNaM goyamA! jAva no ajAyaM carai / vR. 'rAyagihe' ityAdi, gautamo bhagavantamevamavAdIt-'AjIvikAH' gozAlakaziSyA bhadanta 'sthavirAn nirgranthAn bhagavataH evaM vakSyamANaprakAramavAdiSuH, yacca tetAnpratyavAdiSustadgautamaH svayamevapRcchannAha samaNovAsagassa NamityAdi, sAmAiyakaDassattikRtasAmAyikasya-pratipannAghazikSAvratasya, zramaNopAzraye hi zrAvakaH sAmAyikaM prAyaH pratipadye ityata uktaM zramaNopAzraye AsInasyeti, 'kei'tti kazcitpuruSaH 'bhaMDaMti vastrAdikaM vastu gRhavartti sAdhUpAzraya varti vA 'avaharejattiapaharet 'settisazramaNopAsakaH taM maMDaM'tid-apahataMbhANDam 'anugavesamANe tti sAmAyikaparisamAptyanantaraM gaveSayana 'sabhaMDaMti svakIyaM bhANDaM 'parAgayaMti parakIyaM vA ?, pRcchato'yamabhiprAyaH- svasambandhitvAttastkIyaM sAmAyikapratipattau ca parigrahasya pratyAkhyAtatvAdasvakIyamataH praznaH, atrottaraM-'sabhaMDaMti svabhANDaM, 'tehiM ti vairvivakSitairyadhAkSayopazamaM gRhItairityarthaH, sIle tyAdi, tatrazIlavratAni-aNuvratAniguNA-guNavratAni ciramaNAni-rAgAdiviratayaH pratyAkhyAnaM-namaskArasahitAdi pauSadhopavAsaH-parvadinopavasanaM tata eSAM dvandvo'tastaiH, iha ca zIlavratAdInAMgrahaNe'pisAvadyayogaviratyA viramaNazabdopAttayAprayojanaMtasyAeva parigrahasyAparigrahatAnimittatvena bhANDasyAbhANDatAbhavanahetutvAditi sebhaMDe abhaMDe bhavai'tti tat' apahRtaM bhANDamabhANDaM bhavatyasaMvyavahAryatvAta // 'sekeNaM ti atha kena 'khAiNaM'ti punaH aTeNaM tiarthena hetunA evaM bhavaitti evaMbhUto manaHpariNAmobhavati nome hirane ityAdi, hiraNyAdiparigrahasyadvividhaM trividhenapratyAkhyAtatvAt, uktAnuktArthAnusaGgraheNAha-'no me ityAdi dhanaM-ganimAdi gavAdi vA kanakaM-pratItaM ralAnikatanAdInimaNayaH-candrakAntAdayaH mauktikAni zaGkhAzcapratItAH zilApravAlAni-vidrumANi, athavA zilA-muktAzilAdyAHpravAlAni-vidrumAniraktaratnAni-padmarAgAdInitata eSAMdvandvastato vipulAni-dhanAdinyAdiryasya sa tattathA 'saMta' tti vidyamAna "sAra"tti pradhAnaM 'sAvaejja'tti svApateyaM dravyam, etasya ca padatrayasya karmadhArayaH,atha yadi tadbhANDamabhANDa, bhavati tadA kathaM svakIyaM tadgaveSayati? ityAzaGkayAha-'mamatte'tyAdi, parigrahAdiviSayemanovAkkAyAnAMkaraNakAraNe tena pratyAkhyAte mamatvabhAvaH punaH-hiraNyAdiviSaye mamatApariNAmaH punaH 'aparijJAtaH' apratyAkhyAto bhavati, anumaterapratyAkhyAtatvAt, mamatvabhAvasya cAnumatirUpatvAditi / 'kei jAyaM careja'tti kazcid upapatirityarthaH 'jAyAM' bhAryAM 'caret' seveta, 'suNha'tti snuSAputrabhAryA 'pejjabaMdhaNe'ttipremaiva-prItirevabandhanapremabandhanaMtatpunaH se' tasya zrAddhasyAvyavacchinnaM bhavati, anumaterapratyAkhyAtatvAt premAnubandhasya cAnumatirUpatvAditi // mU. (402) samaNovAsagasaNaM bhaMte! puvvAmevathUlae pANAivAe apaJcakkhAe bhavaise Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-5 393 gaMbhaMte! pacchA paccAikkhamANe kiM kareti?, goyamA ! tIyaM paDikamai paDuppannaM saMvarei anAgayaM paccarakhAti / / tIyaM paDikkamamANe kiM tivihaM tiviheNaM paDikkamati 1 tivihaMduviheNaM paDikkamati 2tivihaM egaviheNaM paDikkamati 3 duvihaM tiviheNaM paDikkamati 4 duvihaM duviheNaM paDikkamati 5 duvihaM egaviheNaM paDikkamati 6 ekkavihaM tiviheNaM paDikkamati 7 ekkavihaMduviheNaM paDikkamati 8 ekkavihaM egaviheNaM paDikkamati 9 / goyamA! tivihaM tiviheNaM paDikkamatitivihaMduviheNa vA paDikkamatitaMceva jAva evihaM vAekkaviheNaM paDikkamati, tivihaMvA tiviheNaMpaDikkamamANe na kareti nakAraveti kareMta nAnujANai maNasA vayasA kAyasA 1, tivihaMduviheNaM paDi0 na ka0 na kA0 kareMtaM nAnujANai maNasA vayasA 2, ahavA na karei na kA0 kareMtaM nAnujA0 maNasA kAyasA 3, aha na karei 3 vayasA kAyasA 4 tivihaM egaviheNaM paDi0 na kareti 3 maNasA 5, ahavA na karei 3 vayasA 6, ahavA na karei 3 kAyasA 7, duvihaM ti0pa0 na karei na kA0 maNasA vayasA kAyasA 8, ahavA na karei kareMtaM nAnujANai maNa0 vaya0 kAya0 9, ahavA na kAravei kareMtaM nAnujA0 maNasA vayasA kAyasA 10, du0 du0pa0 na ka0 nakA0ma0va011, ahavAna ka0 nakA0ma0 kAyasA 12, ahavAna ka0 nakA0 vayasA kAyasA 13, ahavA na karei karata nAnujANai maNasA vayasA 14 ahavA na kare0 kareMtaM nAnujANai maNasA kAyasA 15, ahavA na kareti kareMtanAnujANati vayasA kAyasA 16, ahavAna kAraveti kareMtaM nAnujANati maNasA vayasA 17,ahavAna kAravei kareMtaM nAnujANaimaNasA kAyasA 18, ahavA na kAraveti kareMtaM nAnujANai vayasA kAyasA 19, duvihaM ekaviheNaM paDikkamamANe na kareti na kAraveti maNasA 20, ahavA na kareti na kAraveti vayasA 21, ahavA na kareti na kAraveti kAyasA 22, ahavA na kareti kareMtaM nAnujANai maNasA 23, ahavA na karei karetaM nAnujANai vayasA 24, ahavA na karei kareMtaM nAnujANai kAyasA 25, ahavA na kAravei kAravei kareMtaM nAnujANai maNasA 26 / ____ ahavA na kAravei kareMta nAnujANai vayasA 27 ahavA na kAraveinu kareMtaM nAnujANai kAyasA 28, egavihaM tiviheNaM paDi0 na kareti maNasA vayasA kAyasA 29, ahavA na kAravei maNa0 vaya0 kAyasA 30,ahavA kareMta nAnujA0 maNasA031, ekkavihaMduviheNaM paDikkamamANe na kareti maNasA vayasA 32, ahavA na kareti maNasA kAyasA 33, ahavA na karei vayasA kAyasA 34, ahavAna ahavA kareMtaM nAnujA0maNasA vayasA 38 / ahavA kareMtaM nAnujA0 maNasA kAyasA 39, ahavA kareMtaM nAnu jANai vayasA kAyasA 40, ekavihaM egaviheNaM paDikkamamANe na kareti maNasA 41, ahavA na kareti vayasA 42, ahavA na kareti kAyasA 43, ahavA na kAraveti maNasA 44, ahavA na kAraveti vayasA 45, ahavA na kAravei kAyasA 46, ahavA kareMta nANujANai maNasA 47 ahavA kareMta nAnujA0 vayasA 48 ahavA kareMtaM nAnujANai kAyasA 49 / paDuppannaM saMvaremANe kiM tivihaM tiviheNaM saMvarei ?, evaM jahA paDikkamamANeNaM egaNapannaM bhaMgA bhaniyA evaM saMvaramANeNavi eguNapannaM bhaMgA bhAniyavvA / anAgayaM paJcakkhamANe kiM kiM tivihaM tiviheNaM paJcakkhAi? evaM te ceva bhaMgA egaNapannA Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/5/402 bhAniyavvAjAva ahavA kareMtanAnujANai kaaysaa||smnnovaasgssnnNbhNte! puvAmevathUlamusAvAe apacakkhAe bhavai se NaM bhaMte ! pacchA paccAikkhamANe evaM jahA pANAivAyassa sIyAlaM bhaMgasayaM bhaniyaMtahA musAvAyassavibhAniyavvA evaM adinAdANassavi, evaM thUlagassa mehuNassavidhUlagassa pariggahassavi jAva ahavA kareMtaM nANujANai kaaysaa| ee khalu erisagA samaNovAsagA bhavaMti, no khalu erisagA AjIviyovAsagA bhvNti| vR. 'samaNovAsayassaNaM'ti tRtIyArthaHtvAt, SaSThayAH zramaNopAsakenetyarthaH sambandhamAtravivakSayA yA SaSThIyaM, 'puvvAmeva'tti prAkkAlameva samyaktvapratipattisamanantaramevetyarthaH 'apaJcakkhAe'ttina pratyAkhyAto bhavati, tadA dezaviratipariNAmyAjAtatvAt, tatazca seNaM'ti zramaNopAsakaH pazcAt' prANAtipAtaviratikAvale paccAikkhamANe'tti pratyAcakSANaH prANAtipAtamiti gamyate kiM karoti? iti prshnH| _ vAcanAntare tu apaccakkhAe' ityasya sthAne paccakkhAe'ttidRzyate paccAikkhamANe' ityasya casthAne 'paJcakkhAvemANe'ttizyate, tatraca pratyAkhyAtA svayameva pratyAkhyApayaMzcaguruNA hetukarma prANAtipAtapratyAkhyAnaM guruNA''tmAnaM grAhayannityarthaH iti, 'tIta'mityAdi, 'tItam' atItakAlakRtaMprANAtipAtaM pratikrAmati'tato nindAdvAreNa nivarttata ityarthaH paDuppana'tipratyutpannaMvartamAnakAlInaM prANAtipAtaM 'saMvRNoti' na karotItyarthaH 'anAgataM' bhaviSyatkAlaviSayaM 'prtyaakhyaati'nkrissyaamiityaadiprtijaaniite| 'tivihaMtiviheNa mityAdi, ihacanava vikalpAstatra gaathaa||1|| "tini tiyA tini duyA tinni ya ekkA havaMti jogesu| tiduekkaM tiduekkaM tiduekkaM ceva krnnaaii||" -eteSuca vikalpeSvekAdayo vikalpA labhyante, Aha c||1|| "ego tini ya tiyagA do navagA taha ya tinni nava nvy| bhaMganavagassa evaM bhaMgA egUNapannAsaM / / tatra 'tivihaM tiviheNaM ti 'trividhaM triprakAraM karaNakAraNAnumatibhedAt prANAtipAtayogamiti gamyate, 'trividhena' manovacanakAyalakSaNena karaNena pratikrAmati, tatonindanena viramati, "tivihaM duviheNaM ti trividhaM vadhakaraNAdibhedAt 'dvividhena' karaNena manaHprabhRtInAmekataravarjitatadvayena, 'tivihaM egaviheNaM ti trividhaM tathaiva ekavidhena' manaHprabhRtInAmekatamena karaNeneti 'duvihaM tiviheNaM'dvividhaMkRtAdInAmanyatamadvayarUpaMyoga 'trividhena' manaHprabhRtikaraNena, evamanye'pi, 'tivihaM tiviheNaM paDikkamamANe ityAdi, 'na karoti' nasvayaM vidadhAtiatItakAle praannaatipaatN| ___ manasA hA hato'haM yena mayA tadA'sau na hata ityevamanudhyAnAt, tathA 'na' naiva kArayati manasaiva yathA hA na yuktaM kRtaM yadasau pareNa na ghAtita iti cintanAta, tathA 'kurvantaM' vidaghAnamupalakSaNatvAtkArayantaMvAsamanujAnantaMvA paramAtmAnaM prANAtipAtaM nAnujAnAti nAnumodayati, manasaiva vadhAnusmaraNena tadanumodanAt, evaM na karoti na kArayati kurvantaM nAnujAnAti vacasA, tathAvidhavacanapravartanAt, evaM na karotina kArayati kurvantaM nAnujAnAti kAyena tathAvidhAGgavi Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezaka: 5 395 kArakaraNAditi, na ceha yathAsaGkhyannAyo na karoti manasA na kArayati vacasA nAnujAnAti kAyenetyevaMlakSaNo'nusaraNIyo, vaktRvivakSA'dhInatvAt sarvanyAyAnAM vakSyamANavikalpAyogAcceti, evaM trividhaM trividhenetyatra vikalpe eka eva vikalpaH tadanyeSu punardvitIyatRtIyacaturtheSu trayaH 2 paJcamaSaSThyornava navasaptame trayaH aSTamanavayamayornava naveti / evaM sarve'pyekonapaJcAzat, evamiyamatItakAlamAzritya kRtA karaNakAraNAdiyojanA, athavaivameSA'tItakAle manaHprabhRtInAM kRtaM kAritamanujJAtaM vA vadhaM krameNa na karoti na kArayati na cAnujAnAti tannindena tadanumodananiSedhatastato nivarttata ityarthaH, tannindanasyAbhAve hi tadanumodanAnivRtteH kRtAdirasau kriyamANAdiriva syAditi, varttamAnakAlaM tvAzritya sugamaiva, bhaviSyatkAlApekSayA tvevamasau na karoti manasAM taM haniSyAmItyasya cintanAt, na kArayati manasaiva tamahaM ghAtayiSyAmItyasya cintanAt, nAnujAnAti manasA bhAvinaM manasA bhAvinaM vadhamanuzrutya harSakaraNAt, evaM vAcA kAyena ca tayostathAvidhayoH karaNAditi, athacaivameva bhaviSyatkAle manaH prabhRtinA kariSyamANaM kAriSyamANamanumaMsyamAnaM vA vadhaM krameNa na karoti na kArayati na cAnujAnAti tato nivRttimabhyupagacchatItyarthaH, sarveSAM caiSAM mIlane saptacatvAriMzadadhikaM bhaGgakazataM bhavati / iha ca trividhaM trividheneti vikalpamAzrityAkSepaparihArau vRddhAktAvevam 119 11 "na kareiccAitiyaM gihiNo kaha hoi desavirayassa ? | bhannai visayassa bahiM paDiseho anumaIevi // keI bhAMti gihiNo tivihaM tiviheNa natthi saMvaraNaM / taM na jao niddivaM iheva sutte viseseuM // to kaha nijattI numainisehotti ? so savisayaMmi / sAmananne va'nnattha u tivihaM tiviheNa ko doso // // 2 // // 3 // iha ca 'savisayaMmi'tti svaviSaye yathAnumatirasti 'sAmane va 'tti sAmAnye vA'vizeSe pratyAkhyAne sati 'annattha u'tti vizeSe svayaMbhUramaNajaladhimatsyAdau / 119 11 " puttAisaMtainimittamettamegArasiM pavannassa / jaMpati kei gihiNo dikkhAbhimuhassa tivihaMpi // " // 2 // 119 11 yathA ca trividhaM trividhenetyatrAkSepaparihArau kRtau tathA'nyatrApi kAryau yatrAnumateranupravezo'stIti / atha kathaM manasA karaNAdi ?, ucyate, yathA vAkkAyayoriti, Aha ca"Aha kahaM puNa maNasA karaNaM kArAvaNaM anumiiy| itajogehiM karaNAI taha bhave maNasA // tayahINattA vaitaNukaraNAINaM ca ahava maNakaraNaM / sAvajjajogamaNaNaM patrattaM vIyarAgehiM // kArAvaNa puNa maNasA ciMtei kareu esa sAvajaM / ciMteI ya kae uNa suDDu kayaM anumaI hoi // iti // 3 // iha ca paJcasvaNuvrateSu pratyekaM saptacatvAriMzadadhikasya bhaGgazatasya bhAvAd bhaGgakAnAM sapta zatAni paJcatriMzadadhikAni bhavantIti / yat sthavirA AjIvikaiH zramaNopAsakagataM vastu pRSTAH Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/5/402 gautamena ca bhagavAMstattAvaduktam, athAnantarokta zIlAH zramaNopAsakA eva bhavanti na punarAjIvikopAsakAH AjIvikAnAM gunitvenAbhimattA apIti darzayannAha - 'ee khalu' ityAdi, 'ete khalu' eta eva paridhzyamAnA nirgranthasatkA ityarthaH 'erisaga' tti IzakAH prANAtipAtAdiSvatItapratikramaNAdimantaH, 'no khalu' tinaiva 'erisaga' tti uktarUpA uktArthAnAparijJAnAt 'AjIviovAsaya' tti gozAlaka ziSyazrAvakAH / athaitasyaivArthaH sya vizeSataH samarthaH nArthaH mAjIvikasamayArthaH sya tadupAsakavizeSasvarUpasya cAbhidhAnapUrvakabhAjIvikopAsakApekSayA zramaNopAsakAnutkarSayitumAha mU. (403) AjIviyasamayassa NaM ayamaTThe pannatte akkhINapaDibhoiNo savve sattA se haMtA chettA bhettA luMpittA viluMpittA uddavaittA AhAramAhAreti, tattha khalu ime duvAlasa AjivIyovAsagA bhavaMti, taMjahA-tAle 1 tAlapalaMbe 2 ucvihe 3 saMvihe 4 avavihe 5 udae 6 nAmudae 7 namuda 8 anuvAlae 9 saMkhavAlae 10 ayaMvule 11 kAyarae 12 / iccete duvAlasamAjIviyovAsagA arihaMtadevatAgA ammApiusussUsagA paMcaphalapaDikkaMtA, taMjA - uMbarehiM vaDehiM borehiM satarehiM pilaMkhUhiM, palaMDulhasaNakaMdamUlavivajjagA anillaMchiehiM aNakka bhannehiM goNehiM tasapANavivajjiehiM cittehiM vittiM kappemANe viharaMti, eevi tAva evaM icchaMti, kimaMga puNa je ime samaNovAsagA bhavaMti jesiM no kappaMti imAI pannarasa kammAdAnAI sayaM karettae vA kAravettae vA kareMtaM vA annaM na samanujANettae / taMjahA - iMgAlakamme vaNakamme sADIkamme bhADIkampe phoDIkamme daMtavAnije lakkhavAnije kesavAnice rasavAnijje visavAnijje jaMtapIlaNakamme nillaMchaNakamme davaggidAvaNayA saradahatalAyaparisosaNayA asatIposaNayA, ighete samaNobAsagA sukkA sukkAbhijAtIyA bhaviyA bhavittA kAlamAse kAlaM kicA annayaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhavaMti // vR. 'AjIvie' tyAdi, AjIvikasamayaH - gozAlaka siddhAntaH tasya 'ayamaTThe' tti idamabhidheyam- 'akkhINaparibhoiNo savve satta'tti akSINaM-akSINAyuSkamaprAsukaM paribhuJjata ityevaMzIlA akSINaparibhoginaH, athavA inpratyayasya svArthiH katvAdakSINaparibhogA- anapagatAhArabhogAsaktaya ityarthaH 'sarve sattvAH' asaMyatAH sarve prAninaH, yadyevaM tataH kim ? ityAha- 'se haMte' tyAdi, ' se 'tti tataH 'haMta' tti hatvA laguDAdinA abhyavahArya prAnijAtaM 'chittvA' asiputrikAdinA dvidhA kRtvA 'bhittvA ' zUlAdinA bhinnaM kRtvA 'luptvA' pakSAdilopanena 'vilupya' tvaco vilopanena 'apadrAvya 'vinAzyAhAramAhArayanti, 'tattha' tti 'tatra' evaM sthite'saMyatasattvarge hananAdidoSaparAyaNe ityarthaH AjIvikasamaye vA'dhikaraNabhUte dvAdazeti vizeSAnuSThAnatvAt pariganitA AnandAdizramaNopAsakavadanyathA bahavaste, 'tAle' tti tAlAbhidhAna ekaH, evaM tAlapralambAdayo'pi, 'arihaMtadevayAga' tti gozAlakasya tatkalpanayA'rhatvAt, 'paMcaphalapaDikkaMta' tti phalapaJcakAnnivRttAH, udumbarAdIni ca paJca padAni paJcamIbahuvacanAntAni pratikAntazabdAnusmaraNAditi, 'anillaMchiehiM 'ti avarddhitakaiH 'anakkabhinnehiM' ti anastitaiH / 'etevi tAva evaM icchaMti' ete'pi tAvadviziSTayogyatAvikalA ityarthaH evamicchantiamunA prakAreNa vAJchanti dharmmamiti gamyam, 'kimaMga puNe' tyAdi, kiM punarye ime zramaNopAsakA Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-5 397 bhavanti te necchantIti gamyam ?, icchantyeveti, viziSTataradevagurupravacanasamAzritatvAtteSAM, 'kammAdANAiMti kAni-jJAnAvaramAdInyAdIyante yaistAni karmAdAnAni, athavA karmAni ca tAnyAdAnAni ca-karmAdAnAni karmahetava iti vigrahaH / 'iMgAle tyAdi, aGgAraviSayaMkarmaaGgArakarma-aGgArANAMkaraNavikrayasvarUpam,evamagnivyApArarUpaM yadanyadapISTakApAdAkAdikaM karma tadaGgArakarmocyate, aGgArazabdasya tadanyopalakSaNatvAt, 'vaNakamme'tti vanaviSayaM karma vanakarma-vanacchedanavikrayarUpam, evaM bIjapeSaNAdyapi, 'sADIkamme tti zakaTAnA vAhanaghaTanavikrayAdi 'bhADIkamme tti bhATyA-bhATakena karmaanyadIyadravyANAM zakaTAdibhirdezAntaranayanaM gogRhAdisamarpaNaM bhATIkarma 'phoDIkamme'tti sphoTi-bhUmeH sphoTanaM halakuddAlAdibhiH saiva karma sphottiikm| daMtavANijjetti dantAnAM-hasrAstiviSANAnAm upalakSaNatvAdeSAMcarmacAmarapUtikezAdInAM vANijyaM krayavikrayo dantavANijyaM 'lakkhavANizaMti lAkSAyA Akare grahaNato vikrayaH, etacca usasaMsaktinimittasyAnyasyApi tilAdevyasya yadvAnijyaM tasyopalakSaNaM, 'kesavANijjetti kezavajIvAnAM gomahiSIstrIprabhRtikAnAM vikrayaH rasavANijjetti madyAdirasavikrayaH "visavAnijjetti viSasyopalakSaNatvAcchastravANijyasyApyanenAvarodhaH / "jaMtapIlanakamme'ttiyantreNa tilakSvAdInAMyatpIDanaMtadeva karmayantrapIDanakarma 'nillaMchaNakamme tti nirlAJchanameva-varddhitakakaraNameva karma nilAJchanakarma 'davaggidAvamaya'tti davAgne:davasya dApana-dAne prayojakatvamupalakSaNatvAdAnaMcadavAgnidApanaMtadevaprAkRtatvAd 'davaggidAvaNayA' 'saradahatalAzayavizeSasyaparizoSaNaM yattattathA, tadevaprAkRtatvAttasvArthiHkatApratyaye 'saradahatalAyaparisosaNayA" asaIposaNaya'ttidAsyAH poSaNaM tadbhATIgrahamaNaya, anena ca kurkuTamArjArAdikSudrajIvapoSaNamapyAkSiptaM dRzyamiti / 'icchetetti iti evaMprakArAH 'ete nirgranthasatkAH 'sukka'ttizuklAabhinnavRttAamatsariNaH kRtajJAH sadArambhiNo hitAnubandhAzca 'sukkAbhijAi yatti zuklAbhijAtyAH' zuklapradhAnAH / mU. (404) kativihANaM bhaMte (davA) devalogA pannattA?, goyamA! caubbihA devattAe uvavattAro taMjahA-bhavaNavAsivANamaMtarajoisavemAniyA, sevaM bhaMte 2 // vR.anantaraM devatayopapattArobhavantItyuktamatha devAneva bhedata Aha- 'kativihANa'mityAdi zatakaM-8 uddezakaH-5 samAptaH -zataka-8 uddezakaH-6:vR. paJcame zramaNopAsakAdhikArauktaH, SaSTe'pyasAvevocyate, ityevaMsambandhasyAsyedaM sUtram mU. (405) samaNovAsagassa NaM bhaMte ! tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA phAsuesanijeNaM asanapAnakhAimasAimeNaM paDilAbhemANassa kiM kati ?, goyamA ! egaMtaso nijarA kaJjai nasthiya se pAve kamme kjti| samaNovAsagassaNaMbhaMte! tahArUvaMsamaNaM vA mAhaNaM vA aphasueNaM anesanijeNaM asanapAnajAvapaDilAbhemANassa kiM kajai?, goyamA! bahutariyA se nijarA kajai appatarAe se pAve Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/6/405 kammai knyj| samaNovAsagassaNaM bhaMte! tahArUbaMassaMjayaavirayapaDihayapaJcakkhAyapAvakammaMphAsueNa vA aphAsueNa vA esanijeNa vA anesanileva vA asanapAna jAva kiM kajjai ?, goyamA ! egaMtaso se pAve kamme kajai natthi se kAi nijarA knyji|| vR. 'samaNe'tyAdi, 'kiM kajaItti kiM phalaM bhavatItyarthaH, 'egaMtaso tti ekAntena tasya zramaNopAsakasya, nasthi yasettinAsticaitadyat 'setasya pApakarma kriyate bhavatiaprAsukadAne iveti, bahutariyattipApakarmApekSayA 'appatarAe'ttialpataraMnirjarApekSayA, ayamarthaH-guNavate pAtrAyAprAsukAdidravyadAne cAritrakAyopaSTambho jIvaghAto vyavahAratastaccAritrabAdhAca bhavati, tatazca-cAritrakAyopaSTambhAnirjarA jIvaghAtAdezca pApaM karma, tatraca svahetusAmatpiApApekSayA bahutarA nirjarA nirjarApekSayAcAlpataraM pApaM bhavati, iha cavivecakA manyante-asaMstaraNAdikAraNata evAprAsukAdidAne bahutarA nirjarA bhavati nAkAraNe, yat uktm||1|| "saMtharaNami asuddhaM doNhavi geNhaMtaditayANa'hiyaM / AuradiTuMteNaM taM ceva hiyaM asNthrnne||" iti, anye tyAhuH-akAraNe'pi guNavatpAtrAyAprAsukAdidAne pariNAmavazAdabahutarA nirjarA bhavatyalpataraM ca pApaM karmeti, nirvizeSaNatvAt sUtrasya pariNAmasya ca pramANatvAt, Aha c||1|| "paramarahassamisINaM samattaganipiDagajhariyasArANaM / pariNAmiyaM pamANaM nicchayamavalaMbamANANaM // yaccocyate saMtharaNamiasuddha'mityAdinA'zuddhaMdvayorapidAtRgRhItrorahitAyetitadgrAhakasya vyavahArataH saMyamavirAdhanAt dAyakasya calubdhakadRSTAntabhAvitatvenAvyutpannatvena vA dadataH zubhAlpAyuSkatAnimittatvAt, zubhamapi cAyuralpamahitaM vivakSayA, zubhAlpAyuSkatAnimittatvaM cAprAsukAdidAnasyAlpAyuSkatAphalapratipAdakasUtre prAkcarcitaM, yatpunarihatattvaM tatkevaligamyamiti tRtIyasUtre 'assaMjayaaviraye' tyAdinA'guNavAn pAtravizeSa uktaH, 'phAsueNa vA aphAsueNa vA' ityAdinAtu prAsukApnAsukAderdAnasya pApakarmaphalatA nirjarAyA abhAvazcoktaH, asaMyamopaSTambhasyobhayatrApitulyatvAt, yazca prAsukAdau jIvadhAtAbhAvena aprAsukAdIcajIvadhAtasadbhAvena vizeSaH so'trana vivakSitaH, pApakarmaNo nirjarAyAabhAvasyaiva ca vivakSitatvAditi, sUtratrayeNApicAnena mokSArthaHmeva yaddAnaMtacintinaM, yatpunaranukampAdAnamaucityadAnaM vAtanna cintitaM, nirjarAyAstatrAnapekSaNIyatvAd, anukampaucityayoreva cApekSaNIyatvAditi, uktnyc||1|| "mokkhatthaM jaMdANaM taM pai eso vihI smkkhaao| anukaMpAdANaM puNa jiNehiM na kayAipaDisiddhaM // " iti dAnAdhikArAdevadamAha mU. (406) niggaMthaM ca NaM gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuppaviThaM keI dohiM piMDehiM uvanimaMtejA-egaM Auso! appaNA bhuMjAhi egaMdherANaM dalayAhi, se ya taM piNDaM paDiggahejA, therA ya se anugavesiyavvA siyA jattheva anugevasamANe there pAsijjA tatthevANuppadAyavye siyA no ceva NaM anugavesamANe there pAsijjA taM no appaNA bhuMjejA no annesi dAvae egate anAvAe Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:, uddezakaH-6 acitte bahuphAsue thaMDile paDilehettA pamajittA pariTThAveyavve siyA / niggaMthaM caNaM gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuppaviddhaM keti tihiM piMDehiM uvanimaMtejjAegaM Auso ! appaNA bhuMjAhi do therANaM dalayAhi, seya te paDiggahejjA, therA ya se anugaveseyavyA sesaM taM caiva jAva paridvAveyavve siyA, evaM jAva dasahiM piMDehiM uvanimaMtejjA navaraM ega AusI ! appaNA bhuMjAhi nava therANaM dalayAha sesaM taM caiva jA pariTThAveyacce siyA / niggaMthaM ca NaM gAhAvai jAva kei dohiM paDiggahehiM uvanimaMtejjA egaM Auso ! appaNA paDibhuMjAhi egaM therANaM dalayAhi, se ya taM paDiggahejjA, taheva jAva taM no appaNA paDibhuMjejA no anesiM dAvae sesaM taM caiva jAva paridvaveyavve siyA, evaM jAva dasahiM paDiggahehiM, evaM jahA paDiggahavattavvayA bhaniyA evaM gocchagarayaharaNacolapaTTagakaMbalalaTThIsaMthAragavattavvayA ya bhAniyavvA jAva dasahiM saMthAraehiM uvanimaMtejjA jAva paridvAveyavve siyA / / 399 vR. 'niggaMthaM ce' tyAdi, iha cazabdaH punararthaH stasya caivaM ghaTanA-nirgranthAya saMyatAdivizeSaNAya prAsukAdidAne gRhapaterekAntena nirjarA bhavati, nirgranthaH punaH 'gRhapatikulaM' gRhigRhaM piMDavAyapaDiyAe 'tti piNDasya pAto-bhojanasya pAtre gRhasthAnnipatanaM tatra pratijJA-jJAnaM buddhi piNDapAtapratijJA tayA, piNDasya pAto mama pAtre bhavatvitibuddhayetyarthaH, 'uvanimaMteja' tti bhikSo ! gRhANedaM piNDadvayamityabhidadhyAdityarthaH / tatra ca 'ega 'mityAdi, 'seya'tti sa punarnirgranthaH 'taM' ti sthavirapiNDaM 'therA ya se' tti sthavirA: punaH 'tasya' nirgranthasya 'siya'tti syurbhavantItyarthaH, 'dAvae 'tti dadyAt dApayedvA adattAdAnaprasaGgAt, gRhapatinA hi piNDo'sau vivakSitasthavirebhya eva datto nAnyasmai iti, 'egaMte' tti janAlokavarjite 'anAvAe'tti janasaMpAtavarjite 'acitte' tti acetane, nAcetanamAtreNaivetyata Aha 'bahuphAsue 'ti bahudhA prAsukaM bahuprAsukaM tatra, anena cAcirakAlakRte vikRte vistIrNe dUrAvagADhetrasaprANavIjarahite gheti saGgRhItaM draSTavyamiti, 'seya te' tti sa ca nirgranthaH 'tau' sthavirApiNDau 'paDiggAhejja' tti pratigRhIyAditi / nirgranthaprastAvAdidamAha bhU. (407) niggaMtheNa ya gAhAvaikulaM piDavAyapaDiyAe pavidveNaM annayare akiJcaThANe paDisevie, tassa NaM evaM bhavati iheva tAva ahaM eyarasa ThANassa Aloemi paDikkamAmi niMdAmi pacchA therANaM aMtiyaM visohemi akaraNayAe abbhuTThemi ahArihaM pAyacchittaM tavokammaM paDivajjAmi, tao pacchA therANaM aMtiyaM AloessAmi jAva tavokampaM paDivajjissAmi, se ya saMpaTTio asaMpatte dherA ya puvvAmeva amuhA siyA se NaM bhaMte! kiM ArAhae virAhae ?, goyamA ! ArAhae no virAhae 9 1 seya saMpaTTie asaMpatte appaNA ya puvvAmeva amuhA siyA seNaM bhaMte! kiM ArAhae virAhae?, goyamA ! ArAhae no virAhae ?, goyamA ! ArAhae no virAhae 2, seya saMpaTTie asaMpatte apaNAya puvvAmeva therA ya kAlaM karejA se NaM bhaMte! kiM ArAhae virAhae ?, goyamA ! ArAhae no virAhae 3, se ya saMpaTTie asaMpatte appaNA ya puvvAmeva kAlaM karejA se NaM bhaMte! kiM ArAhae virAhae ?, goyamA ! ArAhae no virAhae 4, seya saMpaTTie saMpatte therAya samuhA siyA seNaMbhaMte! kiM ArAhae virAhae ?, goyamA ! ArAhae no virAhae, se ya saMpaTTie saMpatte appaNA ya, evaM Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/6/407 saMpatteNavi cattAri AlAvagA bhAniyavyA jaheva asNpttennN|| niggaMdheNa yabahiyAviyArabhUmiM vihArabhUmiMvA nikkhaMteNaM annayare akiJcaTThANe paDisevie tassa NaM evaM bhavati-iheva tAva ahaM evaM etthavi ete ceva aTTha AlAvagA bhAniyavvA jAva no viraahe| niggaMdhaNa ya gAmAnugAmaM dUijjamANeNaM anayare akincaTThANe paDisevie tasa NaM evaM bhavati iheva tAva ahaM etthavi te caiva aTTa AlAvagA bhAniyavvA jAva no viraahe| niggaMthIe ya gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anupaviThThAe anyare akiJcaTTANe paDisevie tIse gaM aMtiyaM AloessAmi jAva paDivajissAmi, sAya saMpaTThiyA asaMpattA pavattiNIya amuhA jahA niggaMthassa tinnigamA bhaniyA evaM niggaMdhIevi tinni AlAvagA bhAniyavvA jAva ArAhiyA no viraahiyaa| sekeNaDeNaM bhaMte ! evaM vuccai-ArAhae no virAhae?, goyamA! se jahA nAmae-kei purise egaM mahaM unnAlomaM vA gayalomaM vA saNalomaM vA kappAsalomaM vA taNasUyaM vA duhA vA tihA vA saMkhejahA vA chidittAaganikAyaMsi pakkhivejjA se nUnaM goyamA! chijjamANe chinne pakkhippamANe pakkhitte dajjhamANe daDvetti vattavvaM siyA?, haMtA bhagavaM! chijjamANe chinne jAva daDDetti vattavyaM siyA, se jahA bA kei purise vatthaM ahataM vA ghotaM vA taMtuggayaM vA maMjiTThAdoNIe pakkhivejJA se nUnaM goyamA! ukkhippamANe ukkhitte pakkhippamANe pakkhitte rajamANe rattetti vattavyaM siyA?| haMtA bhagavaM! ukkhippamANe ukkhitte jAva rattetti vattavvaM siyA, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai-ArAhae no viraahe| vR. 'niggaMtheNa yetyAdi, iha cazabdaH punararthaHstasya ghaTanA caivaM-nirgranthaM kazcit piNDapAtapratijJayA praviSTaM piNDAdinopanimantrayettena ca nirgranthenapunaH akiccaTThANe'ttikRtyasyakaraNasya sthAnaM-AyaH kRtvasthAnaM taniSedhaH akRtyasthAnaM-mUlaguNAdipratisevArUpo'-kAryavizeSaH 'tassaNaM titasyanirgranthasya sajAtAnutApasya evaM bhavati evaMprakAraMmanobhavati eyassa ThANassa'tti vibhaktipariNAmAd 'etatsthAnam' anantarAsevitam 'AlocayAmi' sthApanA-cAryanivedanena 'pratikramAmi mithyAduSkRtadAnena 'nindAmi' svasamakSaM svasyAkRtyasthAnasya vA kutsanena 'gahe' gurusamakSaM kutsanena viumitti vitroTayAmi-tadanubandhaM chinadmi 'vizodhayAmi' prAyazcittapaGgaM prAyazcittAbhyupagamena 'akaraNatayA' akaraNena abhyuttiSThAmi abhyusthitobhavAmIti ahArihaMti 'yathArha' yathocitam, etacca gItArthaHtAyAmeva bhavati nAnyathA, 'aMtiyaMti samIpaM gata iti zeSaH 'therA amuhA siya'ttisthavirAH punaH 'amukhAH nirvAcaH syurvAtAdidoSAt, tatazcatasyAlocanAdipariNAme satyapi nAlocanAdi saMpadyata ityataHpraznayati 'se NamityAdi, 'ArAhae'tti mokSamArgasyArAdhakaH zuddha ityarthaH bhAvasya zuddhatvAt, saMbhavati cAlocanApariNatau satyAM kathaJcittadaprAptAvyArAdhakatvaM, yata uktaM mrmmaashrity||1|| "AloyaNApariNao sammaM saMpaDio gurusgaase| jai marai aMtarecciya tahAvi suddhotti bhaavaao||" _sthavirAtmabhedena ceha dve amukhasUtre, dve kAlagatasUtre, ityevaM catvAri asaMprAptasUtrAni 4, saMprAptasUtrANyapyevaM catvAryeva 4, evametAnyaSTau piNDapAtArthaMgRhapatikulepraviSTasya, evaM vicArabhUmyA Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:, uddezaka:-6 401 dAvaSTa 8, evaM grAmagamane'STau, evametAni caturviMzatiH sUtrAni evaM nirgranthikAyA api caturviMzati sUtrANIti / athanAlocita eva kathamArAdhakaH ? ityAzaGkAmuttaraM cAha -'sekeNaTTeNa' mityAdi, 'taNasUrya va'tti tRNAgraM vA 'chijjramANe chinne' tti kriyAkAlaniSThAkAlayorabhedena pratikSaNaM kAryasya niSpatteH chidyamAnaM chinnamityucyate, evamasAvAlocanApariNatau satyAmArAghanApravRtta ArAdhaka eveti / 'ahayaM ca 'tti 'ahataM' navaM 'ghoyaM' ti tRNAgraM vA 'chijjamANe chinne' tti kriyAkAla niSThAkAlayorabhedena pratikSaNaM kAryasya niSpatteH chidyamAnaMchinnamityucyate, evamasAvAlocanApariNatau satyAmArAghanApravRtta ArAdhaka eveti / 'ahayaM va'tti 'ahataM' navaM 'ghoyaM ti prakSAlitaM ' taMtuggayaM'ti tantrodgataM tUrivemAderuttIrNamAtraM 'maMjITThAdoNIe' tti maJjiSThArAgabhAjane / ArAdhakazca dIpavaddIpyata iti dIpasvarUpaM nirapayannAha mU. (408) paIvassa NaM bhaMte! jhiyAyamANassa kiM padIve jhiyAti laTThI jhiyAi vattI jhiyAi telle jhiyAi dIvacaMpae jhiyAi joti jhiyAi ? goyamA ! no padIve jhiyAi jAva no padIvacaMpae jhiyAi joi jhiyAi / agArassa NaM bhaMte! jhiyAyamANassa kiM AgAre jhiyAi kuDDA jhiyAi kaDaNA jhi0 dhAraNA jhi0 balaharaNe jhi0 vaMsA0 malla jhi0 vaggA jhiyAi chittarA jhiyAi chANe jhiyAti joti jhiyAti goyamA ! no agAre jhiyAti no kuDDA jhiyAti jAva no chANe jhiyAti joti jhiyAti / / mU. (409) jIve NaM bhaMte! orAliyasarIrAo kati kirie ?, goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie siya akirie| neraie NaM bhaMte! orAliyasarIrAo katikiriyA (e) ?, goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| asurakumAre NaM bhaMte! orAliyasarIrAo katikirie ? evaM ceva, evaM jAva vemAnie, navaraM maNusse jahA jIve / jIve NaM bhaMte! orAliyasarIrehiMto katikirie ?, goyamA ! siya tikirie jAva siya akirie / neraie NaM bhaMte ! orAliyasarIrehiMto katikirie ?, evaM eso jahA paDhamo daMDao tahA imovi apariseso bhAniyavvo jAva vemAnie, navaraM maNusse jahA jIve / jIvA NaM bhaMte! orAliyasarIrAo katikiriyA ?, goyamA ! siya tikiriyA jAva siya akiriyA, neraiyA NaM bhaMte ! orAliyasarIrAo katikiriyA ?, evaM esovi jahA paDhamo daMDao tahA bhAniyavvo, jAva vemAniyA, navaraM maNussA jahA jIvA / jIvA gaM bhaMte! orAliyasarIrehiMto katikiriyA ?, goyamA ! tikiriyAvi caukiriyAvi paMcakiriyAvi akiriyAvi, neraiyA NaM bhaMte! orAliyasarIrehiMto kaikiriyA ?, goyamA ! tikiriyAvi caukiriyAvi paMcakiriyAvi evaM jAva vemAniyA, navaraM maNussA jahA jIvA / jIveNaM bhaMte! veDavviyasarIrAo katikirie ?, goyamA ? siya tikirie siya caukirie siya akirie, neraie NaM bhaMte! veubviyasarIrAo katikirie ?, goyamA ! siya tikirie siya caukirie evaM jAva vemAnie, navaraM maNusse jahA jIve, evaM jahA orAliyasarIrANaM 5 26 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 bhagavatIagasUtraM 8/-/6/409 cattAri daMDakA tahA veubbiyasarIreNavi cattAri daMDagA bhAniyavyA, navaraM paMcamakiriyA na bhannai, sesaMtaM caiva, evaM jahA veubviyaM tahA AhAragaMpi teyagaMpi kammagaMpi bhAniyavvaM, ekake cattAri daMDagAbhAniyavyAjAva vemAniyANaM bhaMte! kammagasarIrehito kaikiriyA?, goyamA! tikiriyAvi caukiriyAvi sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! // vR. 'padIvasse'tyAdi, 'jhiyAyamANassa'tti mAyato dhmAyamAnasya vA jvalata ityarthaH: 'padIve'tti pradIpo dIpayaTyAdisamudAyaH 'jhiyAi'tti mAyati mAyate vA jvalati 'lahitti dIpayaSTi vatti'tti dazA 'dIvacaMpae'tti dIpasthaganaMka 'joi'tti agniH| ___jvalanaprastAvAdidamAha-aggArassa NamityAdi, iha cAgAra-kuTIgrahaM 'kuDu'tti bhittayaH 'kaDamattiTTikAH 'dhAraNa'ttibalaharaNAdhArabhUtesthUNe balaharaNe'ttidhAraNayoruparivarti tiryagAyatakASThaM 'mobha'itiyaprasiddhaM 'vaMsa'tti vaMzAzchittvarAdhArabhUtAH malla timallA:-kuDyAvaSTammabhanasthANavaH valaharaNAdhAraNAzritAnivAchittvarAdhArabhUtAni udadhiyatAnikASThAni 'vAga'tti valkA-vaMzAdibandhanabhUtA caTAditvacaH 'chittara'tti chitvarAni-vaMzAdimayAni chAdanAdhArabhUtAni kilimAni 'chANe'ti chAdanaM darbhAdimayaM pttlmiti| itthaMcatejasAMjvalanakriyAparazarIrAzrayetiparazarIramaudArikAdyAzrityajIvasya nArakAdezca kriyA abhidhAtumAha-'jIve Na'mityAdi, 'orAliyasarIrAo'tti audArikazarIrAtaparakIyamaudArikazarIramAzritya katikriyo jIvaH ? iti praznaH, uttaraM tu 'siya tikirie'tti yadaiko jIvo'nyapRthivyAdeH sambandhyaudArikazarIra- mAzritya kAyaM vyApArayati tadA trikriyaH, kAyikyadhikaranikIprAdveSikInAMbhAvAt, etAsAMcaparaspareNAvinAbhUtatvAt, syAttrikriyaityuktaM napunaH syAdekakriyaHsyAdikriyaiti,avinAbhAvazcatAsAmevam-adhikRtakriyAhyavItarAgasyaiva netarasya, tathAvidhakarmabandhahetutvAt / / avItarAgakAyasya cAdhikaraNatvena pradveSAnvitatvena ca kAyakriyAsadbhAve itarayoravazyaMbhAvaH, itarabhAveca kAyikIsadbhAvaH, uktaJcaprajJApanAyAmihArthe-"jassaNaMjIvassakAiyA kiriyA kaJjai tassa ahigaraniyA kiriyA niyamA kajai, jassa ahigaraniyA kiriyA kajjai tassavi kAiyA kiriyA niyamA kajaI" ityAdi, tathA''dhakriyAtrayasadbhAve uttarakriyAdvayaM bhajanayA bhavati,yadAha-"jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaniyA siya kajai siya no kajjaI" ityAdi, tatazca yadA kAyavyApAradvAreNAdyakriyAtraya evaM vartate na tu paritA-payatinacAtipAtayatitadA trikriyaevatyato'pisyAtrikriyaityuktaM, yadAtuparitApayati tadAcatuSkriyaH, AdyakriyAtrayasya tatrAvazyaMbhAvAt, yadAtvatipAtayatitadApaJcakriyaH,AdyakriyAcatuSkasya tatrAvazyaMbhAvAt, uktaJca-"jassa pAriyAvaniyA kiriyA kajai tassa kAiyA niyamA kajjaI"tyAdIti, ata evAha-'siya caukirie siya paMcakirie'tti, tathA 'siya akiriyatti vItarAgAvasthAmAzritya, tasyA hi vItarAgatvAdeva na santyadhikRtakriyA iti| 'neraieNamityAdi, nArako yasmAdaudArikazarIravantaM pRthivyAdikaMspRzatiparitApayati vinAzayati ca tasmAdaudArikAt syAnikriya ityAdi, akriyastvayaM na bhavati, avItarAgatvena kriyANAvazyaMbhAvitvAditi, evaM cevattisyAttrikriyaityAdi sarveSvasurAdipadeSuvAcyamityarthaH, Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 403 zatakaM 8, varga:, uddezakaH-6 'maNusse jahA jIve 'ti jIvapade iva manuSyapade'kriyatvamapi vAcyamityarthaH, jIvapade manuSyasiddhApekSayaivAkriyatvasyAdhItatvAditi, 'orAliyasarIrehiMto tti audArikazarIrebhya ityevaM bahutvApekSo'yamaparo daNDakaH, evametau jIvasyaikatvena dvau daNDakI, evameva ca jIvasya bahutvenAparI dvau evamaudArikazarIrApekSayA catvAro daNDakA iti / 'jIveNa 'mityAdi, jIvaH parakIyaM vaikriyazarIramAzritya katikriyaH ?, ucyate, syAttrikriya ityAdi, paJcakriyaJceha nocyate, prANAtipAtasya vaikriyazarIriNaH karttumazakyatvAd, aviratimAtrasya cehAvivakSitatvAd, ata evoktaM- 'paMcamakiriyA na bhannai' tti, 'evaM jahA veubviyaM tahA AhArayaMpi teyagaMpi kammagaMpi bhAniyavvaM' ti, anenAhArakAdizarIratrayamapyAzritya daNDakacatuSTayena nairayikAdijIvAnAM trikriyatvaM catuSkriyatvaM coktaM paJcakriyatvaM tu nivAritaM, mArayitumazakyatvAttasyeti, atha nArakasyAdholokavarttitvAdAhArakazarIrasya ca manuSyalokavarttitvena tatkriyANAmaviSayatvAt kathamAhArakazarIramAzritya nArakaH syAtrikriyaH syAccatuSkriya iti 0 atrocyate, yAvatpUrvazarIramavyutsRSTaM jIvanirvarttitapariNAmaM na tyajati tAvatpUrvabhAvaprajJApanAnayamatena nirvarttakajIvasyaiveti vyapadizyate ghRtaghaTanyAyenetyato nArakapUrvabhavadeho nArakasyaiva taddezena ca manuSyalokavarttinA'sthyAdirUpeNa yadAhArakazarIraM spRzyate paritApyate vA tadAhArakadehAnnArakastrikriyazcatuSkriyo vA bhavati, kAyikIbhAve itarayoravazyaMbhAvAt, pAritApanikIbhAve cAdyatrayasyAvazyaMbhAvAditi / evamihAnyadapi vi (tadviSayamavagantavyaM, yacca taijasakArmmaNazarIrApekSayA jIvAnAM paritApakatvaM tadaudArikAdyAzritatvena tayoravaseyaM, svarUpeNa tayoH paritApayitumazakyatvAditi // zatakaM - 8 uddezakaH-6 samAptaH -: zatakaM 8 uddezaka:-7: vR. SaSThoddezake kriyAvyatikara ukta iti kriyAprastAvAt saptamoddezake pradveSakriyAnimittako'nyayadhikavivAdavyatikara ucyate, ityevaM sambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (410) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nagare vannao, guNasilae ceie vannao, jAva puDhavisilAvaTTao, tassa NaM guNasilassa ceiyassa adUrasAmaMte bahave annautthiyA parivasaMti, teNaM kAleNaM 2 samaNe bhagavaM mahAvIre Adigare jAva samosaDhe jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa bahave aMtevAsI therA bhagavaMto jAtisaMpannA kulasaMpannA jahA bitiyasae jAva jIviyAsAmaraNabhayaviSyamukkA samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte uhuMjANU ahosirA jhANakoTThovagayA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA jAva viharati / taNaM te annautthiyA jeNeva therA bhagavaMto teNeva uvAgacchaMti 2 ttA te there bhagavaMte evaM vayAsItubbhe NaM ajjo ! tivihaM tiviheNaM assaMjayaavirayaappaDihaya jahA sattamasae bitie uddesa jAva egatabAle yAvi bhavaha, tae NaM te therA bhagavaMto te annautthie evaM vayAsI-keNa kAraNeNaM ajjho ! amhe tivihaM tiviheNaM assaMjayaaviraya jAva egaMtabAlA yAvi bhavAmo / tae NaM te annautthiyA te dhere bhagavaMte evaM vayAsI-tubbhe NaM ajjo ! adinnaM geNhaha aditraM bhuMjaha adinaM sAtijaha, tae NaM te tubbhe adinnaM geNhamANA adinaM bhuMjamANA adinaM sAtijramANA Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/7/410 tivihaM tiviheNaM assaMjayaaviraya jAvaegaMtabAlA yAvibhavaha, taeNaM te therA bhagavaMto te annautthie evaM vayAsI-kaiNa kAraNeNaM ajjo ! amhe adinnaM geNhAmo adinnaM bhuMjAmo adinaM sAtiJAmo?, jae NaM amhe adinaM geNhamANA jAva adinaM sAtijamANA tivihaM tiviheNaM assaMjaya jAba egaMtabAlA yAvi bhavAmo? tae NaM te annautthiyA te there bhagavaMte evaM vayAsI-tumhA NaM ajo ! dijjamANe adinne paDiggahejamANe apaDiggahie nissarijamANe anisaTTe, tubbheNaM ajo ! dijjamANaM paDiggahagaM asaMpattaM ettha NaM aMtarA kei avaharijjA, gAhAvauissaNaMtaMbhaMte! no khalu taMtujha, tae Na tujhe adivaMgeNhaha jAvaadinnaM sAtijaha, taeNaMtujheadinnaMgeNhamANAjAvaegaMtabAlA yaavibhvh| taeNate therA bhagavaMtote annauthie evaM vayAsI-no khalu ajo! amhe adinnaM giNhAmo adinnaM bhuMjAmo adinaM sAtijAmoamhe NaM aJjo! dinnaM geghAmo dinnaM bhuMjAmo dinnaM sAtijAmo, taeNaMamhe dinnaM geNhamANA dinnaM bhujamANA dinnaMsAtijamANA tivihaM tiviheNaM saMjayavirayapaDihaya jahA sattamasae jAva egaMtapaMDiyA yAvi bhavAmo, tae NaM te annautthiyA te there bhagavaMte evaM vayAsI-kaNa kAraNeNaM ajo! tumhe dinnaM geNhaha jAva dinnaM sAtijaha, jaeNaMtujhe dinaM geNhamANA jAva egaMtapaMDiyA yAvi bhavaha / tae NaM te therA bhagavaMto te annauthie evaM vayAsI-amhe NaM ajo ! dijjamANe dinne paDiggahejjamANe paDiggahie nisirijamANe nisaDhe jeNaM amhe NaM ajo! dijjamANaM paDiggahagaM asaMpattaM ettha NaM aMtarA kei avaharejA amhANaM taM No khalu taM gAhAvaissa, jae NaM amhe dinnaM geNhAmo dinnaM bhuMjAmo dinnaM sAtijAmo tae NaM amhe dinnaM geNhamANA jAva dinnaM sAtijamANA tivihaM tiviheNaM saMjaya jAva egaMtapaMDiyA yAvi bhavAmo, tujhe NaM ajo! appaNA ceva tivihaM tiviheNaM assaMjaya jAva egaMtabAlA yAvi bhvh| tae NaM te anautthiyA te there bhagavaMte evaM vayAsI keNa kAraNeNaM azo! amhe tivihaM jAva egaMtabAlA yAvi bhavAmo! taeNaM te therAbhagavaMtote annautthieevaMvayAsI-tujheNaM ajo adinnaM geNhaha 3, tae NaMtu ajjho tubbhe adinnaM ge0 jAva egaMta0, taeNaM te anautthiyA te tere bhagavaMte evaM vayAsa-keNa kAraNeNaM ajjo! amhe adinaM gehAmo jAva egaMtabA0? taeNaM te there bhagavaMte te annauthieevaM vayAsI-tujheNaM ajo! dijjamANe adinnetaMceva jAva gAhAvaissa NaM no khalu taMtujhe, tae NaM tujhe adinnaM geNhaha, taMcevajAva egaMtabAlA yAvi bhavaha, taeNaM te annau0 te dhere bha0 evaM va0-tujjheNaM ajo! tivihaM tiviheNaM assaMjaya jAva egaMtabA0 bhavaha, tae NaM te therA bha0 te annautthie evaM kyAsI-keNa kAraNeNaM amhe tivihaM tiviheNaM jAva eyaMtabAlA yAvibhavAmo? / taeNaM te anautthiyAte there bhagavaMte evaM vayAsI-tujheNaM ajo! rIyaM rIyamANA puDhaviM peccheha abhihaNaha vatteha leseha saMghAeha saMghadeha paritAveha kilAmeha uddaveha tae NaM tujhe puDhaviM pecemANe jAva uvaddavemANA tivihaM tiviheNaM asaMjayaaviraya jAva egaMtabAlA yAvi bhavaha, taeNaM te therA bhagavaMto te annautthie evaM vayAsI-no khalu ajo! amhe rIyaM rIyamANA puDhaviM peccemo abhihaNAmo jAva uvaddavemo amhe NaM ajo! rIyaMrIyamANA kAyaM vA joyaM vA riyaM Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-7 405 vA paDucca desaMdeseNaM vayAmo paesaMpaeseNaM vayAmo teNaM amhe desaMdeseNaM vayamANA paesaMpaeseNaM vayamANA no puDhaviM peJcemo abhihaNAmo jAva uvddvemo| taeNaM amhe puDhavi apeccemANA aNabhihaNemANA jAva anuvaddavemANA tivihaM tiviheNaM saMjaya jAva egaMtapaMDiyA yAvi bhavAmI, tujhe NaM ajo! appaNA ceva tivihaM tiviheNaM assaMjaya jAva bAlA yAvi bhvh| tae NaM te annautthiyA there bhagavaMte evaM vayAsI-keNa kAraNeNaM ajo! amhe tivihaM tiviheNaM jAva egaMtabAlA yAvi bhavAmo?, taeNaM te therA bhagavaMto te annautthie evaM vayAsItujhe NaM aso ! rIyaM rIyamANA puDhaviM pe0 jAva uddaveha, tae NaM tujhe puDhaviM peJcamANA jAva uvaddavemANA tivihaM tiviheNaM jAva egaMtabAlA yAvi bhavaha / tae NaM te annautthiyA te there bhagavaMte evaM vayAsI-tujhe NaM ajjo ! gamamANe agate vItikamijamANe avItikaMte rAyagihaM nagaraM saMpAviukAme asaMpatte, tae NaM te therA bhagavaMto te annautthie evaM vayAsI-no khalu aJjo ! amhaMgamamANe agae vIikkamijjamANe avItikaMte rAyagihaM nagaraM jAva asaMpatte, amhANaM aJjo! gamamANe gae vItikkamijamANe vItikaMte rAyagihaM garaM saMpAviukAme saMpatte tujhe NaM appaNA caiva gamamANe agae vItikkamijamANe avItikaMte rAyagihaM nagaraMjAva asNptte| taeNate therA bhagavaMto annautthieevaM paDihaNenti paDihanittA gaippavAyaM nAma ajjhayaNaM pnnvNisu| vR. 'teNa mityAdi, tatra ano'ttihe AryAH! "tivihaM tiviheNaM titrividhaM karaNAdikaM yogamAzritya trividhena manaH-prabhRtikaraNena 'adinnaM sAijaha'tti adattaM svadadhve anumanyadhva ityarthaH 'dijjamANe adinne' ityAdi dIyamAnamadattaM, dIyamAnasya vartamAnakAlatvAd dattasya cAtItakAlavartitvAdvartamAnatItayozcAtyantabhinnatvAddIyamAnaM dattaM na bhavati dattameva dattamiti vyapadizyate, evaM pratigRhyamANAdAvapi, tatra dIyamAnaM dAyakApekSayA pratigRhyamANaM grAhakApekSayA 'nisRjyamAna' kSipyamANaM pAtrApekSayeti 'aMtare'tti avasare, ayamabhiprAyaH-yadi dIyamAnaM pAtre'patitaM saddattaM bhavati tadA tasya dattasya sataH pAtrapatanalakSaNaM grahaNaM kRtaM bhavati, yadA tu taddIyamAnamadattaM tadA pAtrapatanalakSaNaM grahaNamadattasyeti prAptamiti, nirgranthottaravAkye tu amhe NaMajjo! dijjamANe dine' ityadi yaduktaMtatra kriyAkAlaniSThAkAlayorabhedAddIyamAnatvAderdattatvAdi smyseymiti| __athadIyamAnamadattamityAderbhavanmatatvAdyUyamevAsaMyatatvAdiguNAityAvedanAyAnyayUthikAn prati sthavirAH prAhuH-'tujheNaM ajo! appaNAceve' tyAdi, 'rIyaMrIyamANa'tti 'rIta' gamanaM rIyamANAH'gacchanto gamanaM kurvANA ityarthaH 'puDhaviM pecceha' pRthivImAkramathetyarthaH 'abhihaNaha'tti pAdAbhyA-mAbhimukhyena hatha 'vatteha'tti pAdAbhidhAtenaiva 'varttayatha' zlakSNatAM nayatha 'leseha'tti 'zleSayatha' bhUmyAMzliSTAM kurutha saMghAehatti 'sAtayatha' saMhatAM kurutha "saMghaTTeha'tti 'saMghaTTayatha" spRzatha 'paritAveha'tti 'paritApayatha' samantAjjAtasantApAM kurutha 'kilAmeha'tti klamayathamAraNAntika-samudaghAtaM gamayathetyarthaH uvaddavehatti upadravayatha mArayathetyarthaH 'kAyaMva'tti 'kArya' Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/7/410 zarIraM pratItyo- dhArAdikAyakAryamityarthaH 'jogaM va'tti 'yogaM' glAnavaiyAvRtyAdivyApAraM pratItya 'riyaM vA paDucca' tti 'RtaM' satyaM pratItya- apkAyAdijIvasaMrakSaNaM saMyamAzrittyathaH 'desa deseNaM vayAmI' tti prabhUtAyAH pRthivyA ye vivakSitA dezAstairvajAmo nAvizeSeNa, IryAsamitiparAyaNatvena sacetanadezaparihArato'- cetanadezairvrajAma ityarthaH, evaM 'paesaM paeseNaM vayAmo' ityapi navaraM dezobhUmermahatkhaNDaM pradezastu-laghutaramiti / athoktaguNayogena nAsmAkamivaiSAM gamanamastItyabhiprAyataH sthavirAH yUyameva pRthivyAkramaNAdito'saMyatatvAdiguNA iti pratipAdanAyAnyayUthikAn pratyAhu:-'tujjhe NaM ajjo' ityAdi 'gaippavAyaMti gati prodyate prarUpyate yatra tadgatipravAdaM gatervA pravRtteH kriyAyAH prapAtaH prapatanasambhavaprayogAdiSvartheSu varttanaM gatiprapAtastatpratipAdakamadhyayanaM gatiprapAtaM tat prajJApitavanto, gativicAraprastAvAditi // mU. (411) kaivihe NaM bhaMte! gaippavAe pannatte ?, goyamA ! paMcavihe gaippavAe pannatte, taMjA-payogagatI tatagatI baMdhaNacheyaNagatI uvavAyagatI vihAyagatI, ettI Arabbha payogapayaM niravasesaM bhAniyavvaM, jAva settaM vihaaygii| sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / vR. atha gatiprapAtameva bedato'bhidhAtumAha- 'kaivihe Na' mityAdi, 'paogagati 'tti iha gatiprapAtabhedaprakrame yadgatibhedabhaNanaM tadgatidharmatvAt prapAtasya gatibhedabhaNane gatiprapAtabhedA eva bhaniyA bhavantIti nyAyAdavaseyaM, tatra prayogasya satyamanaHprabhRtikasya paJcadazavidhasya gatiHpravRtti prayogagatiH, 'tatagai' tti tatasya-grAmanagarAdikaMgantuM pravRttatvena taJcAprAptatvena tadanantarAlapathe varttamAnatayA prasAritakramatayA ca vistAraM gatasya gatistatagati, tato vA'vadhibhUtagrAmAdernagarAdau gati prAkRtatvena tatagaI / asmiMzca sthAne itaH sUtrAdArabhya prajJApanAyAM SoDasaM prayogapadaM 'settaM vihAyagaI' etatsUtraM yAvadvAcyametadevAha - 'etto' ityAdi, taccaivaM- 'baMdhaNacheyaNagaI uvavAyagaI vihAyagaI' ityAdi, tatra bandhanacchedanagati-bandhanasya karmaNaH sambandhasya vA chedane - abhAve gatirjIvasya zarIrAt zarIrasya vA jIvAdbandhanacchedanagati, upapAtagatistu trividhA kSetrabhavanobhavabhedAt, tatra nArakatiryaganaradevasiddhAnAM yat kSetre upapAtAya - utpAdAya gamanaM sA kSetropapAtagati, yA ca nArakAdanAmeva svabhave upapAtarUpA gati sA bhavopapAtagati, yacca siddhapudgalayorgamanamAtraM sA nobhavopapAtagati, vihAyogatistu spRzadgatyAdikA'nekavidheti / zatakaM - 8 uddezakaH -7 samAptaH -: zatakaM - 8 uddezakaH-8: vR. anantaroddezake sthavirAn pratyanyayUthikAH pratyanIkA uktAH, aSTame tu gurvAdipratyanIkA ucyante, ityevaMsambandhasyAsyedaM sUtram mU. (412) rAyagihe nayare jAva evaM vayAsI-gurU NaM bhaMte! paDucca kati paDiNIyA pa0 goyamA ! tao paDinIyA pa0, taMjahA AyariyapaDiNIe uvajjhAyapaDiNIe therapaDiNIe / gaNaM bhaMte! paDucca kati paDiNIyA pannattA ?, goyamA ! tao paDiNIyA pa0, ihalogapaDiNIe paralogapaDiNIe duhaologapaDiNIe / / samUhannaM bhaMte! paDucca kati paDiNIyA pannattA ?, goyamA Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 407 zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-8 tao paDiNIyA pa0, taMjahA kulapaDiNIe gaNapaDiNIe sNghpddinniie| anukaMpaM paDucca pucchA, goyamA ! tao paDiNIyA pannatA, taMjahA-tavassipaDiNIe gilANapaDiNIe sehpddinniie| suyannaM bhaMte ! paDucha pucchA, goyamA ! tao paDiNIyA pannattA, taMjahA-suttapaDiNIe atthapaDiNIe tdubhypddinniie| bhAvaM NaM bhaMte ! paDucca pucchA, goyamA! tao paDiNIyA pannattA, taMjahA-nANapaDiNIe dasaNapaDiNIe crittpddinniie| vR. rAyagihe'ityAdi, tatra 'gurUNa ti 'gurun' tattvopadezakAn pratItya-Azritya pratyanIkamiva-pratisainyamiva pratikUlatayA ya ta pratyanIkAH, tatrAcAryaH-arthavyAkhyAtA upAdhyAyaHsUtradAtA sthavirastu jAtizrutaparyAyaH, tatra jAtyA SaSTivarSajAtaH zrutasthaviraH-samavAyagharaH paryAyasthaviro-viMzativarSaparyAyaH, etapratyanIkatA caivm||1|| "jacAIhi avanaM bhAsai vaTaina yAvi uvvaae| ahio chiddappehI pagAsavAI annnnulomo|| // 2 // ahavAvivae evaM uvaesa parassa deMti evaM tu| dasavihaveyAvacce kAyavva sayaM na kuvaMti // 'gaINa'mityAdi, 'gati' mAnuSyatvAdikAMpratItyatatrehalokasya-pratyakSasya mAnuSatvalakSaNaparyAyasya pratyanIka indriyArthaHpratikUlakAritvAtpaJcAgnitapasvivad ihalokapratyanIkaH, paralokojanmAntaraM tAtyanIkaH-indriyArthaHtatparaH, dvidhAlokapratyanIkazcacauryAdibhirindriyArthaHsAdhanaparaH 'samUhannaM bhaMte !' ityAdi, 'samUha' sAdhusamudAyaM pratItya tatra kulaM-cAndrAdikaM tatsamUho gaNaH-koTikAdistatsamUhaH saGghaH, pratyanIkatA caiteSAmavarNavAdAdibhiriti, kulaadilkssnnNcedm||1|| "ettha kulaM vineyaM egAyariyassa saMtaI jaau| tiNha kulANa mihopuNa sAvekkhANaM gaNo hoi / / // 2 // sabbovi nANadaMsaNacaraNaguNavihUsiyANa samaNANaM / samudAo puNa saMgho gaNasamudAottikAUNaM // 'anukaMpa'mityAdi, anukampA-bhaktapAnAdibhirUpaSTambhastAMpratItya, tatra tapasvI-kSapakaH glAno-rogAdibhirasamarthaHzaikSaH-abhinavapravrajitaH, etehyanukampanIyA bhavanti, tadakaraNAkAraNAbhyAM ca prtyniikteti| ___ 'suyanna'mityAdi, zrutaM sUtrAditatra sUtra-vyAkhyeyamarthaH-tadvayAkhyAnaM niyuktyAditadubhayaMetadvitayaM, tAtyanIkatA c||1|| "kAyA vayA ya te cciya te caiva pamAya appamAyA y| mokkhAhigAriyANaM joisajoNIhiM kiM kajjaM // " -ityAdi duussnnodbhaavnN|'bhaav'mityaadi, bhAvaH-paryAyaH, sacajIvAjIvagataH, tatra jIvasya prazasto'prazastazca, tatra prazastaH-kSAyikAdiraprazasto vivakSayaudayikaH, kSAyikAdi punarjJAnAdirUpo'to bhAvAn Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 bhagavatI aGgasUtraM 8//8/412 jJAnAdIn prati pratyanIkaH teSAM vitathaprarUpaNato dUSaNato vA, yathA"pAyayasuttanibaddhaM ko vA jANai paNIya keNeyaM / kiM vA caraNeNaM tu dANeNa viNA u havaitti // " || 9 || ete ca pratyanIkA apunaH karaNenAbhyutthitAH zuddhimarhanti zuddhizca vyavahArAditi vyavahAra prarUpaNAyAha mU. (413) kaivihe NaM bhaMte ! vavahAre pannatte ?, goyamA ! paMcavihe vavahAre pannatte taMjahAAgame suttaM ANA dhAraNA jIe, jahA se tattha Agame siyA AgameNaM vavahAraM paTTavejjA, no ya se tattha Agame siyA jahA se tattha sute siyA sueNaM vavahAraM paTTavejjA, no vA se tattha sue siyA jahA se tattha ANA siyA ANAe vavahAraM paTTavejjA, no ya se tattha ANA siyA jahA se tattha dhAraNA siyA dhAraNAe NaM vavahAraM paTTavejjA, no ya se tattha dhAraNA siyA jahA se tattha jIe siyA jIeNaM vavahAraM paTTavejjA, icceehiM paMcahiM vavahAraM paTTavejjA, taMjahA AgameNaM sueNaM ANAe dhAraNAe jIeNaM, jahA 2 se Agame sue ANA dhAraNA jIe tahA 2 vavahAraM paTTavejjA / se kimAhu bhaMte !, AgamabaliyA samaNA niggaMthA iccetaM paMcavihaM vavahAraM jayA 2 jahiM 2 tahA 2 tahiM 2 anissiovasitaM sammaM vavaharamANe samaNe niggaMthe ANAe ArAhae bhavai / vR. 'kaivihe Na' mityAdi, vyavaharaNaM vyavahAro-mumukSupravRttinivRttirUpaH iha tu tannibandhanatvAt jJAnavizeSo'pi vyavahAraH, tatrAgamyante - paricchidyante arthA anenetyAgamaH kevalamanaH paryAyAvadhipUrvacaturdazakadazakanavakarUpaH, tathA zrutaM zeSamAcAraprakalpAdi, navAdipUrvANAM ca zrutatve'pyatIndriyArtheSu viziSTajJAnahetutvena sAtizayatvAdAgamavyapadezaH kevalavaditi, tathASSjJA yadagItArthaH sya purato gUDhArthaH padairdezAntarasthagItArthaH nivedanAyAtIcArAlocanaM itarasyApi tathaiva zuddhidAnaM, tathA dhAraNA - gItArthaH saMvignena dravyAdyapekSayA yatrAparAdhe yathA yA vizuddhi kRtA tAmavadhAraya yadaguptamevAlocanadAnatastatraiva tathaiva tAmeva prayuGkte iti vaiyAvRtyakarAdervA gacchopagrahakAriNo'zeSAnucitasya prAyazcittapadAnAM pradarzitAnAM dharaNamiti, tathA jItaM dravyakSetrakAlabhAvapuruSapratisevAnuvRtyA saMhananadhRtyAdiparihAnimavekSya yat prAyazcittadAnaM yo vA yatra gacche sUtrAtiriktaH kAraNataH prAyazcittavyavahAraH pravarttito bahubhiranyaizcAnuvarttita iti / AgamAdInAM vyApAraNe utsargApavAdAvAha 'jahe' tyAdi, yatheti yathAprakAraH kevalAdInAmanyatamaH ' se' tasya vyavahartu sa coktalakSaNo vyavahAraH 'tatra' teSu paJcasu vyavahAreSu madhye tasmin vA prayAzcittadAnAdivyavahArakAle vyavaharttavye vA vastuni viSaye 'AgamaH ' kevalAdi 'syAt' bhavet tAddazeneti zeSaH Agamena 'vyavahAraM' prAyaztittadAnAdikaM 'prasthApayet' pravarttayet na zeSaH Agame'pi SaDUvidhe kevalenAvandhyabodhativAttasya, tadabhAve manaH paryAyeNa, evaM pradhAnata rAbhAve itareNeti / atha 'no' naiva cazabdo yadizabdArthaH 'se' tasya sa vA tatra vyavaharttavyAdAvAgamaH syAt, 'yathA' yaThAkAraM 'se' tasya tatra vyavaharttavyAdau zrutaM syAt tAddazena zrutena vyavahAraM prasthApayediti, 'icce hiM' ityAdi nigamanaM sAmAnyena, 'jahA jahA se' ityAdi tu vizeSanigamanamiti / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:-, uddezakaH-8 etairvyavaharttI phalaM praznadvAreNAha 'se ki 'mityAdi, atha kiM he bhadanta ! - bhaTTAraka 'AhuH' pratipAdayanti ? ye 'AgamabalikAH' uktajJAnavizeSabalavantaH zramaNA nirgranthAH kevaliprabhRtayaH 'icceyaM' ti ityetadvakSyamANaM, athavA ityevamiti evaM pratyakSaM paJcavidhaM vyavahAraM prAyazcittadAnAdirUpaM 'sammaM vavaharamANe ' tti saMbadhyate, vyavaharan pravarttayannityarthaH, kathaM ? -'sammaM' ti samyak, tadeva katham ? ityAha- 'yadA 2' yasmin 2 avasare 'yatra 2' prayojane vA kSetre vA yo va ucitastaM tamiti zeSaH tadA 2 kAle tasmin 2 prayojanAdI, kathambhUtam ? ityAha- anizritaiH sarvAzaMsArahitairupAzritaH - aGgIkRto'nizritopAzritastam, athavA nizritazca-ziSyatvAdi pratipannaH upAzritazcasa eva vaiyAvRtyakaratvAdinA pratyAsannatarastI, athavA nizcitaM rAgaH upAzritaM ca-dveSaste, athavA nizritaM ca- AhArAdilipsA upAzritaM ca-ziSyapratIcchakakulAdyapekSA te na sto yatra tattatheti kriyAvizeSaNaM, sarvathA pakSapAtarahitatvena yathAvadityarthaH, iha pUjyavyAkhyA // 1 // "rAgo ya hoi nissA uvassio dosaaMjutto, ahavaNa AhArAI dAhI majjhaM tu esa nissA u / sIso paDicchao vA hoi uvassA kalAdIyA // " iti AjJAyAjinopadezasyArAdhako bhavatIti hanta ! Ahureveti guruvacanaM gamyamiti, anye tu 'se kimAhu bhaMte!' ityAdyevaM vyAkhyAnti - atha kimAhurbhadanta ! AgamabalikAH zramaNA nirgranthAH paJcavidhavyavahArasya phalamiti zeSaH, atrottaramAha - 'icceya' mityAdi / pU. (414) kaivihe NaM bhaMte! baMdhe pannatte ?, goyamA ! duvihe baMdhe pannatte, taMjahAIriyAvahiyAbaMdhe ya sNpraaiybNdhey| iriyAvahiyannaM bhaMte! kammaMkiM neraio baMdhaitirikkhajonio baMdhai tirikkhajoniNI baMdhai maNusso baMdhai maNussI baM0 devo baM0 devI baM0 ?, goyamA ! no neraio baMdhai no tirikkhajoNIo baMdhai no tirikkhajoniNI baMdha no devo baMdhai no devI baMdhai puvvapaDivannae paDuna maNussA ya maNussIo ya baM0 paDivajramANae paDuca maNusso vA baMdhai 9 massI vA baMdhai 2 maNussA vA baMdhaMti 3 maNussIo vA baMdhaMti 4 ahavA maNusso ya maNussI ya baMdhai 5 ahavA maNusso ya maNussIo ya baMdhanti 6 ahavA maNussA ya maNussI ya baMdhati 7 ahavA maNussA ya maNussIo ya baM0 / taM bhaMte! kiM itthI baMdhai puriso baMdhai napuMsago baMdhati itthIo baMdhanti purisA baM0 napuMsagA baMdhanti noitthInopurisononapuMsao baMdhai ?, goyamA ! no itthI baMdhai no puriso baM0 jAva no napuMsagA baMdhanti puvvapaDivannae paDuca avagayavedA baMdhaMti, paDivajramANae ya paDuca avagayavedo vA baMdhati avagayavedA vA baMdhati / 409 jai bhaMte! avagayavedo vA baMdhai avagayavedA vA baMdhati te bhaMte! kiM itthIpacchAkaDo baM0 purisapacchAkaDo baM0 2 napuMsakapacchAkaDo baM0 3 itthIpacchAkaDA baMdhaMti 4 purisapacchAkaDAvi baMdhaMti 5 napuMsagapacchAkaDAvi baM0 6 udAhu itthipacchAkaDo ya purisapacchAkaDo ya baMdhati 4 udAhu itthIpacchAkaDo ya napuMsagapacchAkaDo ya baMdhai 4 udAhu purisapacchAkaDo ya napuMsagapacchAkaDo ya baMdhai 4 udAhu itthipacchAkaDo ya purisapacchAkaDo ya napuMsagapacchAkaDo ya bhAniyavvaM 8, evaM ete chabbIsaM bhaMgA 26 jAva udAhu itthIpacchAkaDA ya purisapa0 napuMsakapa0 baMdhaMti ? Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 bhagavatIaGgasUtraM 1-18/414 goyamA ! itthipacchAkaDIvi baMdhai 1 purisapacchAkaDovi baM0 2 napuMsagapacchAkaDovi baM03 itthIpacchAkaDAvi baM04 purisapacchAkaDAvibaM05 napuMsakapacchAkaDAvi baM06 ahavA itthIpa-cchAkaDA purisapacchAkaDo ya baMdhai 7 evaM ee veva chavvIsaM bhaMgA bhAniyavvA, jAva ahavA itthi-pacchAkaDA ya purisapacchAkaDAya napuMsagapacchAkaDAya bNdhti| taMbhaMte ! kiMbaMdhI baMdhai baMdhissai 1 baMdhI baMdhainabaMdhissai 2 baMdhI nabaMdhai baMdhissai3 baMdhI nabaMdhaina baMdhissai 4 na baMdhI baMdhai baMdhissai 5 nabaMdhI baMdhai na baMdhissai 6 na baMdhIna baMdhai baMdhissaina baMdhI na baMdhai na baMdhissai8? goyamA !bhavAgarisaM paDuca atthegatie baMdhI baMdhai baMdhissai atyaMgatie baMdhI baMdhai na baMdhissai, evaM taM ceva savyaM jAva atyaMgatie na baMdhI na baMdhai na baMdhissai, gahamAgarisaM paDucca atyaMgatiebaMdhI baMdhai baMdhissai evaMjAva atyaMgatie nabaMdhI baMdhaibaMdhissai, no cevarNanabaMdhI baMdhaina baMdhissai, atthegatie nabaMdhInabaMdhaibaMdhissai atyaMgatie nabaMdhI nabaMdhaha na baMdhissaha taMbhaMte ! kiM sAiyaM sapajjavasiyaM baMdhai sAiyaM apajjavasiyaM baMdhai anAiyaM sapaJjavasiyaM baMdhai anAiyaM apajjavasiyaMbaMdhai?, goyamA! sAiyaMsapajjavasiyaMbaMdhainosAiyaM apajjavasiyaM baMdhai no anAiyaM sapajjavasiyaM baMdhai no anAiyaM apaJjavasiyaM bNdhi| taMbhaMte ! kiM deseNaM desaMbaMdhai deseNaM savvaM baMdhai savveNaM desaMbaMdhai savyeNaM savvaM baMdhai?, goyamA! no deseNaM desaMbaMdhai no deseNaM savvaMbaMdhaino savveNaM desaMbaMdhai savveNaM sabbaM baMdhai / / vR.AjJArAdhakazca karmakSapayati zubhaM vAtadbadhnAtIti bandaM nirUpayannAhA-'kaI tyAdi, 'baMdhe'ttidravyato nigaDAdibandho bhAvataHkarmabandhaH, ihacaprakramAtkarmabandho'dhikRtaH 'IriyAvahiyAbaMdhe yattiIryA-gamanaMtapradhAna- panthA-mArga Ipithastatra bhavamairyApathikaM-kevalayogapratyayaM karmatasyayo bandhaH sa tathA, sacaikasya vedanIyasya, 'saMparAiyabaMdheya'tisaMparaiti-saMsAraMparyaTati ebhiriti samparAyAH kaSAyAsteSu bhavaM sAmparAyikaM karma tasya yo bandhaH sa sAmparAyikabandhaH kaSAyapratyaya ityarthaH, sa cAvItarAgaguNasthAnakeSu srvessviti| __'noneraio'ityAdi, manuSyasyaivatadvandho, yasmAdupazAntamohakSINamohasayogakevalinAmeva tadvandhanamiti, 'pubbapaDivannae'ityAdi, pUrva-prAkkAlepratipannamairyApathikabandhakatvaMyaistepUrvapratipannakAstAn, tadvandhakatvadvitIyAdisamayavartina ityarthaH, teca sadaiva bahavaH puruSAH striyazca santi ubhayeSAM kevalinAMsadaiva bhAvAdata uktaM maNussAyamaNussIoyabaMdhaMti'tti, paDivajamANaetti pratipadya-mAnakAnepithikakarmabandanaprathamasamayavartina ityarthaH, eSAM ca virahasambhavAd ekadA manuSyasya striyAzcaikaikayoge ekatvabahutvAbhyAM catvAro vikalpAH, dvikasaMyoge tathaiva catvAraH, evamete sarve'pyaSTI, sthApanA ceyameSAm-pu01 strI 130 strI 3 / etadevAha-'maNusse vA'ityAdi, eSAM ca puMstvAdi tattalliGgApekSayA na tu vedApekSayA, kSINopazAntavedatvAt / atha vedApekSaM strItvAdyadhikRtyAha "taM bhaMte! ki'mityAdi, 'no itthI'ityAdi ca padatrayaniSedhenAvedakaH praznitaH, uttare tu pannAM padAnAM niSedhaH saptamapadoktastu vyapagatavedaH, tatra ca pUrvapratipannAH pratipadyamAnakAca bhavanti, tatra pUrvapratipannakAnAM vigatavedAnAM sadA bahutvabhAvAt Aha- 'puvvapaDivanne'tyAdi, Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH:, uddezakaH-8 411 pratipadyamAnakAnAM tu sAmayikatvAd virahabhAvenaikAdisambhavAdvikalpadvayamata evAha'paDivajjamANe tyaadi| apagatavedamairyApathikabandhamAzritya strItvAdibhUtabhAvApekSayA vikalpayannAha 'jaItyAdi, 'taMbhaMte! tadA bhadanta! tadvA karma 'itthIpacchAkaDe'ttibhAvapradhAnatvAnirdezasyastrItvaM pazcAtkRtaMbhUtatAM nItaM yenAvedakenAsau strIpazcAtkRtaH, evamanyAnyapi, ihaikakayoge ekatvabahutvAbhyAM SaD vikalpAH dvikayoge tu tathaiva dvAdaza trikayoge punastathaivASTI, ete ca sarve SaDaviMzati, iyaM caiSAM sthApanA-strI pu01 na01 strI 3 pu03 n03| sUtrenacaturbhaGgayaSTamaGgInAMprathamavikalpAdarzitAHsantimazceti athairyApathikarmabandhanamevakAlatrayeNa vikalpayannAha-'taM bhaMte!' ityAdi, 'tad epithikaM karma 'baMdhI tibaddhavAn baghnAti mansyati cetyeko vikalpaH, evamanye'pi sapta, eSAM ca sthApanA / uttaraMtu 'bhave' tyAdi, bhave anekatropazamAdizreniprAptayAAkarSa-epithika karmANugrahaNaM bhavAkarSastaMpratItya astyaikaH' bhavatyekaH kazcijIvaH prathamavaikalpikaH, tathA hi pUrvabhave upazAntamohatve satyairyApathikaM karma baddhavAn vartamAnabhave copAzAntamohatve badhnAtianAgate copazAntamohAvasthAyAMbhansyatIti dvitIyastuyaHpUrvasminbhave upazAntamohatvaM labdhavAn vartamAne ca kSINamohatvaM prAptaH sa pUrvaM baddhavAn vartamAne ca baghnAti zailezyavasthAyAM punarna bhansyatIti 2, tRtIyaH pUrvajanmani upazAntamohatve baddhavAn tatpratipatito na baghnAti anAgate copazAntamohatvaM pratipatsyate tadA bhansyatIti 3, caturthaHstuzailezIpUrvakAle baddhavAn zailezyAMcanavajAtinaca punarbhansyatIti4, paJcamastupUrvajanmani nopazAntamohatvaMlabdhavAniti na baddhavAn aghunA labdhamiti badhnAti punarapyeSyatkAle upazAntamohAdyavasthAyAM bhansyatIti paJcamaH 5, SaSThaH punaH kSINamohatvAdi na labdhavAniti na pUrvaM baddhavAn aghunA tu kSINamohatvaM labdhamiti bajAti zailezyavasthAyAM punarna bhansyatIti SaSThaH 6, stamaH punarbhavyasya, sa hyanAdau kAle na baddhavAn aghunA'pi kazcinna badhnAti kAlAntare tu bhanatsyatIti 7, aSTamastvabhavyasya 8, sa ca pratIta ev| _ 'gahaNAgarisa'mityAdi, ekasminneva bhave epithikakarmapudgalAnAM grahaNarUpo ya AkarSo'sau grahaNAkarSastaM pratItyAstyekaH kazcijIvaHprathamavaikalpikaH, tathAhi-upazAntamohAdiryadA eryApathikaM karmabadhdhyA baghnAti tadA'tItasamayApekSayA baddhavAn vartamAnasamayApekSayA cabajAtianAgata-samayApekSayA2, tRtIyastUpazAntamohatvebaddhavAn tatpratipatitastunabadhnAti punastatraiva bhave upazamazreNI pratipanno bhansyatIti, ekabhave copazamazreNI dvivariM prApyata eveti 3, caturthaH punaH sayogitve baddhavan zailezyavasthAyAM na baghnAti na ca bhansyatIti 4, paJcamaH punarAyuSaH pUrvabhAge upazAntamohatvAdi na labdhamiti na baddhavAn adhunA tulabdhamiti badhnAti tadaddhAyA eva caiSyatsamayeSu punarbhansyatIti 5 / SaSThastu nAstyeva, tatra baddhavAn baghnAtItyanayorupapadyamAnatve'pi na mantsyatIti ityasyAnupapadyamAnatvAt, tathAhi-AyuSaH pUrvabhAgeupazAntamohatvAdinalabdhimitina baddhavAn tallAbhasamaye ca baghnAti tato'nantarasamayeSu ca bhansyatyeva na tu na bhansyati, samayamAtrasya Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 8//8/414 bandhasyehAbhAvAt, yastu mohopazamanirgranthasya samayAnantaramaraNenairyApathikakarmabandhaH samayamAtro bhavati nAsI SaSThavikalpahetuH, tadanantarairyApathikakarmabandhAbhAvasya bhAvAntaravartitvAdgRhaNAkarSasya ceha prakrAntatvAt, yadi punaH sayogicaramasamaye badhnAti tato'nantaraM na bhanatsyatIti vivakSyeta tadA yatsayogicaramasamaye baghnAtIti tadbandhapUrvakameva syAnAbandhapUrvakaM, tatpUrvasamaye tasya bandhakatvAt, evaM ca dvitIya eva bhaGgaH syAnna punaH SaSTha iti 6, saptamaH punarbhavyavizeSasya 7, aSTamastvabhavyasyeti 8 412 iha ca bhavAkarSApekSeSvaSTasu bhaGgakeSu 'baMdhI baMdhai baMdhissai' ityatra prathame bhaGge upazAntamohaH, 'baMdhI baMdhai na baMdhissai' ityatra caturthe zailezIgataH, 'na baMdhI na baMdhai baMdhissai' ityatra saptame bhavyaH, 'na baMdhI na baMdhai na baMdhissai' ityatrASTame'bhavyaH, grahaNAkarSApekSeSu punareteSveva prathame upazAntamohaH kSINamohovA, dvitIye tu kevalI, tRtIye tUpazAntamohaH, caturthe zailezIgataH paJcame upazAntamohaH kSINamoho vA, SaSThaH zUnyaH, saptame bhavyo bhAvimohopazamo bhAvimohakSayo vA, aSTame tvabhavya iti / athairyApathikabandhameva nirUpayannAha - 'ta' mityAdi, 'tata' eryApathikaM karmma 'sAiyaM sapajjavasiyaMmityAdi caturbhaGgI tatra cairyApathikakarmaNaH prathama bhane bandho'nyeSa tadasambhavAditi' 'ta' mityAdi, 'tat' eryApathikaM karma 'deseNaM desaM' ti 'dazena' jIvadezena 'deza' kammapadezaM baghnAtItyAdi caturbhaGgI, tatra ca dezena karmmaNo dezaH sarvaM vA karmma sarvAtmanA vA karmmaNo dezo na badhyate, kiM tarhi sarvAtmanA sarvameva badhyate, tathAsvabhAvatvAjjIvasyeti / atha sAmparAyikabandhanirUpaNAyAha sU. (415) saMparAiyannaM bhaMte! kammaM kiM neraiyo baMdhai tirikkhajoNIo baMdhai jAva devI baMdhai ?, goyamA ! neraiovi baMdhai tirikkhajoNI ovi baMdhai tirikkhajoniNIvi baMdhai maNussovi baMdhai maNussIvi baMdhai devovi baMdhai devIvi baMdhai / taM bhaMte! kiM itthI baMdhai puriso baM0 taheva jAva noitthInopurisononapuMsao baMdhai ?, goyamA ! itthIvi baM0 purisovi baMdhai jAva napuMsagovi baMdhai ahavee ya avagayavedo ya baMdhai ahavee ya avagayaveyA ya baMdhai / jai bhaMte! avagayavedo ya baMdhai avagayavedA ya baMdhanti taM bhaMte! kiM itthIpacchAkaDo baMdhai purisapacchAkaDo baMdhai ? evaM jaheva avagayavedo ya baMdhai avagayavedAya baMdhanti taM bhaMte ! kiM itthIpacchAkaDo baMdhai purisapacchAkaDo baMdhai ? evaM jaheba iriyAvahiyAbaMdhagassa taheva niravasesaM jAva ahavA itthIpacchAkaDA ya purisapacchAkaDA ya (baMdhai) napuMsagapacchAkaDA ya baMdhati / taM bhaMte! kiM baMdhI baMdhai baMdhissai 1 baMdhI baMdhai na baMdhissai 2 baMdhI na baMdhai baMdhissai 3 baMdhI na baMdhaina baMdhissai 4 ?, goyamA ! atyegatie baMdhI baMdhai baMdhissai 1 atyegatie baMdhI baMdhai na baMdhissai 2 atthegatie baMdhI na baMdhai baMdhissai 3 atthegatie baMdhI na baMdhai na baMdhissai taM bhaMte! kiM sAiyaM sapajjavasiyaM baMdhai ? pucchA taheca, goyamA ! sAiyaM vA sapajjavasiyaM baMdhai aNAiyaM vA sapajjavasiyaM baMdhai aNAiyaM vA apajjavasiyaM baMdhai No ceva NaM sAiyaM apajjavasiyaM baMdhai / taM bhaMte! kiM deseNaM desaM baMdhai evaM jaheba IriyAvahiyAbaMdhagassa jAva savveNaM savvaM baMdhi / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 413 zataka-8, vargaH:, uddezaka:-8 . vR. 'saMparAiyaM NamityAdi, "kiM neraio' ityAdayaH sapta praznAH, uttarAni ca saptava, eteSucamanuSyamanuSevarjAH paJcasAmparAyikabandhakAevasakaSAyatvAt, manuSyamanuSyautusakaSAyitve sati sAmparAyikaM bajIto na punaranyadeti // sAmparAyikabandhameva stryAdhapekSayA nirUpayannAha-taMbhaMte! kiM itthI'tyAdi, iha yAstryAdayo vivakSitaikatvabahutvAH SaT sarvadA sAmparAyikaMbaghnanti, apagatavedazca kadAcideva, tasya kAdAcikatvAt, tatazca svyAdayaH kevalA baghnanti apagatavedasahitAzca, tatazca yadA'pagatavedasahitAstadocyate athavaite stryAdaya baghnanti apagatavedazca, tasyaikasyApi sambhavAt, athavaite stryAdayo baghnanti apagatavedAzca, teSAM bahUnAmapi sambhavAt, apagatavedazca sAmparAyikabandhako vedatraye upazAnte kSINe vA yAvadyayAkhyAtaM na prApnoti tAvallabhyata iti, iha ca pUrvapratipannapratipadyamAnakavivakSA na kRtA, dvayorapyekatvabahutvayorbhAvena nirvizeSatvAt, tathAhi-apagatavedatve sAmparAyikabandho'lpakAlInaeva, tatraca yo'pagatavedatvaMpratipannapUrvasAmparAyikaMvaghnAtyasAveko'neko vA syAt, evaM prtipdymaanko'piiti| athasAmparAyikakarmabandhameva kAlatrayeNa vikalpayannAha-'taM bhaMte! ki'mityAdi, ihaca pUrvokteSvaSTAsu vikalpeSvAdyAzcatvAra eva saMbhavanti netare, jIvAnAM sAmparAyikakarmabandhasyAnAditvena 'nabaMdhI'tyasyAnupapadyamAnatvAt, tatraprathamaH sarva eva saMsArIyathAkhyAtAsaMgrAptopazamakazApakAvasAnaH, sa hi pUrvaM baddhavAn vartamAnakAle tu baghnAti anAgatakAlApekSayA tu bhansyati 1, dvitIyastu mohakSayAtpUrvamatItakAlApekSayA baddhavAn vartamAnakAle tu banAti bhAvimohakSa-yApekSayAtunamansyati2, tRtIyaHpunarupazAntamohatvAtpUrvaMbaddhavAn upazAntamohatve nabadhnAti tasmAcyutaH punarbhantasyatIti 3, caturthaHstu mohakSayAtpUrvaM sAmparAyikaM karma baddhavAn upazAnta mohatvena badhnAti tasmAcyutaHpunarbhansyatIti 3, caturthaHstumohakSayAtpUrvaM sAmparAyikaM karma baddhavAn mohakSe na baghnAti na ca bhansyatIti / sAmparAyikakarmabandhameLAzrityAha 'ta'mityAdi, sAiyaMvA sapaJjavasiyaMbaMdhaIttiupazAntamohatAyAzyutaH punarupazAntamohatAM kSINamohatAM vA pratipatsyamAnaH, 'aNAiyaM vA sappajjavasayaM baMdhaiti AditaHkSapakApekSamidam, 'aNAiyaM vAapaJjavasiyaMbaMdhaittietacAbhavyApekSaM, 'no cevaNaM sAiyaM apajjavasiyaMbaMdhaiti, sAdisAmparAyikabandho hi mohopazamAcyutasyaiva bhavati, tasya cAvazyaM mokSayAyitvAtsAmparAyikabandhasya vyavacchedasambhavaH, tatazca na sAdiraparyavasAnaH saampraayikbndho'stiiti| ___anantaraM karmavaktavyatoktA, atha karmasveva yathAyogaM parISahAvatAraM nirUpayitumicchu: karmaprakRtIH parISahAMzca tAvadAha mU. (416) kai gaM bhaMte ! kammapayaDIo panattAo?, goyamA ! aTTha kammapayaDIo pannattAo, taMjahA-nANAvaranijaMjAva aNtraaiyN| kaiNaM bhaMte! parIsahApannattA?, goyamA! bAvIsaMparIsahA pannattA, taMjahA-digiMchAparIsahe pivAsAparIsahe jAva dNsnnpriishe| ee NaM bhaMte ! bAvIsaM parIsahA katisu kammapagaDIsu samayoti?, goyamA ! causu ___ Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 bhagavatI aGgasUtraM 8//8/416 kammapayaDIsu samoyaraMti, taMjahA - nANAvaranijje veyanijje mohanijje aMtarAie / nANAvaranijjeNaM bhaMte! kamme kati parIsahA samoyaraMti ?, goyamA ! do parIsahA samoyaraMti, taMjA pannAparIsahe nANaparIsahe ya / veyanijjeNaM bhaMte! kamme kati parIsahA samoyaraMti ?, goyamA ! ekkArasa parIsahA samoyaraMti, taMjA vR. 'katiNa' mityAdi, 'parIsaha tti parIti- samantAt svahetubhirudIritA mArgAcyavananirjarArthaM sAdhvAdibhiH sahyanta iti parISahAste ca dvAviMzatiriti 'digiMcha 'tti bubhukSA saiva parISaha:tapo'rthaHmaneSaNIyabhaktaparihArArthaM vA mumukSuNA pariSahyamANatvAt digiMchAparIsahetti, evaM pipAsAparIsaho'pi, yAvacchabdalabdhaM savyAkhyAnamevaM dRzyaM 'sIyaparIsahe usiNaparIsahe' zItoSNe parISahI AtApanArthaM zItoSNabAdhAyAmapyagnisevAsnAnAdyakRtyaparivarjanArthaM vA mumukSuNA tayoH pariSahyamANatvAt evamuttaratrApi, 'daMsamasagaparIsahe' daMza mazakAzca caturindriyavizeSAH, upalakSaNatvAzcaiSAM yukAmatkuNamakSikAdiparigrahaH, parISahatA caiteSAM dehavyathAmutpAdayatsvapi teSvanivAraNabhayadveSAbhAvataH / 'acelaparIsahe' celAnAM vAsasAmabhAvo'celaM tacca parISaho'celatAyAM jIrNApUrNamalinAdicelatve ca lajjAdainyAkAGkSAdyakaraNena pariSahyamANatvAditi, 'araiparIsahe' arati mohanIyajo manovikAraH sA ca parISahastanniSedhanena sahanAditi 'itthiyAparIsahe' striyAH parISahaH 2 tat parISahaNaMca tannirapekSatvaM brahmacaryamityarthaH 'cariyAparIsahe' caryA grAmanagarAdiSusaMcaraNaM tatapariSahaNaM cApratibaddhatayA tatkaraNaM 'nisIhiyAparIsahe' naiSedhikI svAdhyAyabhUmi sUnyAgArAdirUpA tatpariSahaNaM ca tatropasargeSvatrAsaH 'sejjAparIhe' zayyA-vatistatpariSahaNaM ca tajjanyaduHkhAderupekSA 1 'akkosaparIsahe' Akrozo- durvacanaM 'vahaparIsahe' vyadho vadhe vA yaSTyAditADanaM tatparISahaNaM ca kSAntyavalambanaM 'jAyaNAparIsahe' yAJcA bhikSaNaM tatpariSahaNaM ca tatra mAnavarjanam 'alAbhaparIsahe' alAbhaH pratItastatpariSahaNaM ca tatra dainyAbhAvaH 'rogaparIsahe' rogo- ruk tatpariSahaNaM ca tapIDAsahanaM cikitsAvarjanaM ca 'taNaphAsaparIsahe' tRNasparza-kuzAdisparzastatpariSahaNaM ca kAdAcitkatRNagrahaNe tatsaMsparzajanyaduHkhAdhisahanaM 'jallaparIsahe' jallo-malastatpariSahaNaM ca dezataH sarvato vA snAnodvarttanAdivarjanaM 'sakkArapurakkAraparIsahe' satkAro - vastrAdipUjA puraskAro - rAjAdikRtAbhyutthAnAdistatpariSahaNaM ca tatsadbhAve AtmotkarSavarjanaM tadabhAve dainyavarjanaM tadanAkAGkSa ceti / 'pannAparIsahe' prajJA- matijJAnavizeSastatpariSahaNaM ca prajJAyA abhAve udvegAkaraNaM tadbhAve ca madAkaraNaM 'nANaparIsahe' jJAnaM matyAdi tatpariSahaNaM ca tasya viziSTasya sadbhAve madavarjanamabhAve ca dainyaparivarjanaM, granthAntare tvajJAnaparISaha iti paThyate, 'daMsaNaparIsahe' darzanaM-tattvazraddhAnaM tatpariSahaNaM ca jinAnAM jinoktasUkSmabhAvAnAM cAzraddhAnavarjanamiti / 'kaisu kammapayaDIsu samoyaraMti' tti katiSu karmmaprakRtiSu viSaye parISahAH samavatAraM vrajantItyarthaH ' paNNAparIsahe tyAdi prajJAparISahe jJAnAvaraNematijJAnAvaraNarUpe samavatarati, prajJAyA abhAvamAzritya tadabhAvasya jJAnavaraNodayasambhavatvAt, yattu tadabhAve dainyaparivarjanaM tatsadbhAve ca mAnavarjanaM taccAritramohanIyakSayopazamAderiti evaM jJAnaparISaho'pi navaraM matyAdijJAnAvaraNe'vatarati, 'paMce' tyAdigAthA | Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH-8 mU. (417) 415 paMceva AnupuvvI cariyA sejjA vahe ya roge ya / taNaphAsa jallameva ya ekkArasa vedanijjuMmi // vR. 'paMceva AnupuvvI 'ti kSutpipAsAzItoSNadaMzamazakaparISahA ityarthaH, eteSu ca pIDaiva vedanIyotthA tadaghisahanaM tu cAritramohanIyakSayopazamAdisambhavaM, adhisahanasya cAritrarUpatvAditi bhU. (418) daMsaNamohaNije gaM bhaMte! kamme kati parIsahA samoyaraMti, goyamA ! ege daMsaNaparIsahe samoyarai, caritamohaNije NaM bhaMte! kamme kati parIsahA samoyaraMti ?, goyamA ! ege daMsaNaparIsahe samoyara, carittamohaNijje gaM bhaMte! kamme kati parIsahA samoyaraMti ?, goyamA satta parIsahA samoyaraMti, taMjahA vR. 'ege daMsaNaparIsahe samoyarati tti yato darzanaM tattvazraddhAnarUpaM darzanamohanIyasya kSayopazamAdau bhavati udaye tu na bhavatItyatastatra darzanaparISahaH samavataratIti / aratI acela itthI nisIhiyA jAyaNA ya akkose / sakkArapurakkAre carittamohaMmi sattete // mU. (419) vR. 'araI' tyAdi gAthA, tatra cAratipariSaho'ratimohanIye tajjanyatvAt, acelaparISaho jugupsAmohanIye lajjApekSayA, strIparISahaH puruSavedamohe stryapekSayA tu puruSaparISaha - strIvedamohe, tattvataH stryAdyabhilASarUpatvAttasya, naiSedhikIparISaho bhayamohe upasargabhayApekSayA yAJcAparISaho mAnamohe tadduSkaratvApekSayA, AkrozaparISahaH krodhamohekrodhotpatyapekSayA, satkArapuraskAraparISaho mAnamohe madotpatyapekSayA samavatarati, sAmAnyatastu sarve'pyete cAritramohanIye samavatarantIti / mU. (420) aMtarAie NaM bhaMte ! kamme kati parIsahA samoyaraMti ?, goyamA ! ege alAbhaparIsahe samoyarai / sattavihabaMdhagassa NaM bhaMte! kati parIsahA pannattA ?, goyamA ! bAvIsaM parIsahA paNmattA, vIsaM puNa vedei, jaM samayaM sIyaparIsahaM vedeti no taM samayaM usiNaparIsahaM vedei jaM samayaM usiNaparIsahaM vedeino taM samayaM sIyaparIsahaM vedei, jaM samayaM pariyAparIsaha vedeti no taM samayaM nisIhiyAparIsahaM vedeti jaM samayaM nisIhiyAparIsahaM vedei no taM samayaM cariyAparIsahaM vedei | aTThavihabaMdhagassa NaM bhaMte! kati parIsahA pannattA ?, goyamA ! bAvIsaM parIsahA pannattA, taMjahA - chuhAparIsahe pivAsAparIsahe sIyapa0 daMsapa0 masagapa0 jAva alAbhapa0, evaM aTThavihabaMdhagassa vi sattavihabaMdhagassa vi / chavvihabaMdhagassa NaM bhaMte! sarAgachaumatyassa kati parIsahA pannattA ?, goyamA ! coddasa parIsahA pannattA bArasa puNa vedei, jaM samayaM sIyaparIsahaM vedei Na taM samayaM usiNaparIsahaM vedei jaM samayaM usiNaparIsahaM vedei no taM samayaM sIyaparIsahaM vedei, jaM samayaM cariyAparIsahaM vedeti no taM samayaM sejjAparIsahaM vedei jaM samayaM sejAparIsahaM vedeti no taM samayaM cariyAparIsahaM vedei / egavihabaMdhagassa NaM bhaMte! vIyarAchaumatthassa kati parIsahA pannattA ?, goyamA ! evaM ceva jaheva chavvihabaMdhagassa NaM / egavihabaMdhagassa NaM bhaMte! sajogibhavatthakevalissa kati parisahA pannattA ?, goyamA ! ekkArasa parIsahA pannattA, nava puNa vedei, sesaM jahA chavvihabaMdhagassa / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 bhagavatIagasUtraM 21-14/420 abaMdhagassaNaMbhaMte! ajogibhavatyakevalissa katiparIsahA pannattA?,goyamA! ekArasa parIsahA pannattA, nava puNa vedei, jasamayaM sIyaparIsahaM vedetinotaMsamayaMusiNaparIsahaM vedeijaM samayaM usiNaparIsahaM vedeti no taM samayaM sIyaparIsahaM vedei, jaM samayaM cariyaparIsahaM vedei no taM samayaM senAparIsahaM vedetijaM samayaM sejAparisahaM vedei no taM samayaMcariyAparIsahaM vedei / / vR. 'egealAbhaparIsahe samoyarati'tialAbhaparISaha evAntarAye samavatarati, antayAra ceha lAbhAntarAyaM, tadudaya eva lAbhAbhAvAt, tadadhisahanaMca cAritramohanIyakSayopazama iti|| atha bandhasthAnAnyAzrityaparISahAn vicArayannAha- 'sattavihe' tyAdi, saptavidhabandhakaH-AyurvajazeSakarmabandhakaH 'jaMsamayaM sIyaparIsahamityAdi, yatrasamayezItaparISahaM vedayatenatatroSNaparIsahaM, zItoSNayoH paraspakamatyantavirodhenaikadaikatrAsambhavAt, atha yadyapi zItoSNayorekadaikatrAsambhavastathA'pyAtyantike zIte tatAvidhAgnisannidhau yugapadevaikasya puMsa ekasyAM dizi zItamanyasyAMcoSNamityevaMdvayorapizItoSNaparISahayorastisambhavaH,naitadevaM, kAlakRtazItoSNAzrayatvAdadhikRtasUtrasyaivaMvidhavyatikarasya vA prAyeNa tpsvinaambhaavaaditi| tathA 'jaMsamayaMcariyAparIsaha mityAditatracaryA-grAmAdiSusaMcaraNanaSedhikIca-grAmAdiSu pratipannamAsakalpAdeH svAdhyAyAdinimittaM zayyAto vivikta taropAzraye gatvA niSadanam, evaM cAnayorvihArAvasthAnarUpatvena parasparavirodhAnnaikadA sambhavaH, atha naiSedhikIvacchayyA'picaryayA saha viruddhetinatayorekadAsambhavastataizcakonaviMzatereva parISahANAmutkarSeNaikadA vedanaMprAptamiti, naivaM, yato grAmAdigamanapravRttIyadA kazcidautsukyAdanivRttatatpariNAmaeva vizrAmabhojanAdyarthaHmitvarazayyAyAMvartatetadobhayamapyaviruddhameva, tattvatazcaryAyAasamAptatvAdAzrayasyacAzrayaNAditi, yadyevaM tarhi kathaM SavidhabandhakamAzritya vakSyati 'jaMsamayaM cariyAparIsahaMveetinotaMsamayaMsejjAparisahaM veei' ityAdIti?,atrocyate, SaDvidhabandhako mohanIyasyA vidyamAnakalpatvAt sarvatrautsukyAbhAvena zayyAkAle zayyAyAmeva vartate na tu bAdararAgavadautsukyena vihArapariNAmAvicchedAcaryAmapi, atastadapekSayA tayoH parasparavirodhAdhugapadasambhavaH, tatazca sAdhveva jaM samayaM carie tyaadiiti| _ 'chabbihabaMdhe'tyAdi, SavidhabandhakasyAyurmohavarjAnAM bandhakasya sUkSmasamparAyasyetyarthaH, etadevAha-'sarAgachaumasthasse tyAdi, sUkSmalobhANUnAMvedanAtsarAgo'nutpatrakevalatvAcchadmasthastataH karmadhArayo'tastasya 'coddasaparIsaha ttiaSTAnAM mohanIyasambhavAnAMtasyamohAbhAvenAbhAvAtdvAviMzateH zeSAzcaturdazaparISahA iti, nanu sUkSmasamparAyasya caturdazAnAmevAbhidhAnAnmohanIyasambhavAnAmaSTAnAsambhavA ityuktaM, tatazca sAmarthyAdanivRttibAdarasaMparAyasya mohanIyasambhavAnAmaSTAnAmapi sambhavaHprAptaH, kathaM caitada yujyate? yato darzanasaptakopazame bAdarakaSAyasya darzanamohanIyodayAbhAvena darzanaparISahAbhAvAsaptAnAmeva sambhavo nASTAnAM, atha darzanamohanIyasattApekSayA'sAvapISyata itya,STAveva tarhi upazamakatvesUkSmasamparAyasyApimohanIyasattAsadbhAvAtkathaM tadutthAHsarve'piparISahAna bhavanti iti, nyAyasya samAnatvAditi, atrocyate, yasmAddarzanasaptakopazamasyoparyeva napuMsakavedAdhupazamakAle'nivRttibAdarasamparAyo bhavati, na cAvazyakAdivyatiriktagranthAntaramatena darzanatrayasya Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-8 417 bRhatibhAge upazAnte zeSe cAnupazAnte eva syAt, napuMsakavedaMcAsau tena sahopazamayitumupakramate, tatazca napuMsakavedopazamAvasare'nivRttivAdarasamparAyasya satodarzanamohasya pradezata udayo'sti natu sattaiva, tatastatpratyayo darzanaparISahastasyAstIti, tatazcASTAvapi bhavantIti, sUkSmasamparAyasya tumohasattAyAmapinaparISahahetubhUtaH sUkSmo'pimohanIyodayo'stIti namohajanyaparISahasambhavaH, Aha c||1|| "mohanimittA aDhavi vAyararAge parIsahA kiha nu / kiha vA suhumasarAge na hoMti uvasAmae savve / / __ -AcArya aah||2|| sattagaparao cciyajeNa bAyarojaM ca sAvasesaMmi / maggillaMbhi purille laggai to dNsnnssaavi|| // 3 // labbhai paesakammaM paDucca suhumodao tao atttth| tassa bhaniyA na suhume na tassa suhumodao'vijao / / yacca sUkSmasamparAyasya sUkSmalobhakiTTikAnAmudayo nAsau parISahaheturlobhahetukasya parISahasyAnabhidhAnAt, yadi ca ko'pi kathaJcidasau syAttadA tasyehAtyantAlpatvenAvivakSeti "egavihabaMdhagassa'tti vedanIyavandhakasyetyarthaH, kasya tasya ? ityata Aha-vIyarAgachaumatthassa'tti upazAntamohasya kSINamohasya cetyarthaH 'evaM ceve'tyAdi caturdaza prajJaptA dvAdaza punarvedayatItyarthaH, zItoSNayozcaryAzayyayozca paryAyeNa vedanAditi / anantaraM parISahA uktAsteSu coSNaparISahastaddhetavazca sUryA ityataH sUryavaktavyatAyAM nirUpayannAha mU. (421) jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve sUriyA uggamaNamuhattaMsi dUre ya mUle ya dIsaMti majhaMtiyamuhattaMsi mUle ya dUre yadIsaMti asthamaNamuhuttaMsi dUre ya mUle ya dIsaMti?, haMtA goyamA jaMbuddIve NaM dIve sUriyA uggamaNamuhattaMsi dUre ya taM ceva jAva asthamaNamuhattaMsi dUre ya bhUle ya diisNti| jaMbUddIve NaMbhaMte! dIve sUriyAuggamaNa muhuttaMsi mamaMsiya muhuttaMsiya asthamaNa muhataMsiya sabvattha samA uccatteNaM? haMtA goyamA! jaMbuddIve NaM dIve sUriyA uggamaNa jAva uccatteNaM jaiNaM bhaMte ! jaMbuddIvera sUriyA ugamaNa muhattaMsi ya majjhatiya atthamaNamuttasi mUle jAva uccatteNaM se keNaM khAi aTTeNaM bhaMte ! evaM vucai jaMbuddIveNaM dIve suriyA uggamaNamuhattaMsi dUre ya mUle ya dIsaMti jAva atthamaNamuhuttaMsi dUre ya mUle ya dIsaMti ?, goyamA lesApaDidhAeNaM uggamaNamuhuttaMsi dUre ya mUle ya dIsaMti lesAbhitAveNaM majhaMtiyamuhuttaMsi mUle ya dUre ya dIsaMti lessApiDaghAeNaM atthamaNamuhattaMsi dUre ya mUle yadIsaMti, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai-jaMbuddIve NaM dIve sUriyA ugagamaNamuhattaMsi dUre ya mUle yadIsanti jAva asthamaNa jAva diisNti| jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve sUriyA kiMtIyaM khettaM gacchati paDuppannaM khettaM gacchaMti anAgayaM khetaM gacchaMti ?, goyamA ! no tIyaM khettaM gacchati paDuppannaM khettaM gacchati no anAgayaM khettaM gacchaMti, [3] 27 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 8//8/421 jaMbuddIve NaM dIve sUriyA kiM tIyaM khettaM obhAsaMti paDuppannaM khettaM obhAsaMti anAgayaM khettaM obhAsaMti, taM bhaMte! kiM puDuM obhAsaMti apuTThe obhAsaMti ?, goyamA ! puDhaM obhAsaMti no apuDhaM obhAsaMti jAva niyamA chaddisiM / jaMbUddIve NaM bhaMte! dIve sUriyA kiM tIyaM khettaM ujjoveti evaM caiva jAva niyamA chaddisiM, evaM taveti evaM bhAsaMti jAva niyamA chaddisiM / 418 jaMbuddIve NaM bhaMte! dIve sUriyANaM kiM tIe khette kiriyA kajjai paDuppanne khette kiriyA kajjai anAgae khette kiriyA kajjai ?, goyamA ! no tIe khette kiriyA kajjai paDuppanne khette kiriyA kajjai no anAgae khette kiriyA kajjai, sA bhaMte! kiM puTThA kajjati apuTThA kajai ?, goyamA ! puTThA kajjai no apuTThA kajjati jAva niyamA chaddisiM / jaMbudIve NaM bhaMte! dIve sUriyA kevatiyaM khettaM uhuM tavaMti ke vatiyaM khettaM ahe tavaMti kevatiyaM khettaM tiriyaM tavaMti ?, goyamA ! egaM joyaNasayaM uDDuM tavaMti aTThArasa joyaNasayAiM ahe tavaMti sIyAlIsa joyaNasahassAiM donni tevaDhe joyaNasae ekka vIsaM ca saTTiyAe joyaNassa tiriyaM tavaMti / aMto NaM bhaMte! mAnusuttarassa pavvayassa je caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArArUvA te NaM bhaMte devA kiM udghovavannagA jahA jIvAbhigame taheva niravasesaM jAva ukkoseNaM chammAsA / bahiyA NaM bhaMte mANusuttarassa jahA jIvAbhigame jAva iMdaTThANe NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM uvavAeNaM virahie pannatte goyamA ! jahantreNaM evaM samayaM ukkoseNaM chammAsA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! // bR. 'jaMbuddIve' ityAdi, 'dUre ya bhUle ya dIsaMti'tti 'dUre ca' draSTasthAnApekSayA vyavahite deze 'mUle ca' Asanne draSTRpratItyapekSayA sUryau dRzyete draSTA hi svarUpato bahubhiryojanasahasaivrayavahitamudgamAstamayayoH sUryaM pazyati, AsannaM punarmanyate, sadbhUtaM tu vipra karSaM santamapi na pratipadyata iti / 'majjhatiyamuhuttaMsi mUle ya dUreya dIsaMti' tti madhyo-madhyamo 'ntovibhAgo gaganasya divasasya vA madhyAntaH sa yasya muhUrtasyAsti sa madhyAntikaH sa cAsau muhUrttazceti madhyAntikamuhUrtastatra 'mUle ca' Asanne deze draSTasthAnapekSayA 'dUre ca' vyavahite deze draSTRpratItyapekSayA sUryau dRzyete draSTA hi madhyAhne udayAstamanadarzanApekSayA''sannaM raviM pazyati yojanazatASTakenaiva tadAtasya vyavahitattvAt, manyate punarudayAstamayapratItyapekSayA vyavahitamiti / 'savvattha samA uccatteNaM' ti samabhUtalApekSayA sarvatroccatvamaSTau yojanazatAnItikRtvA, 'lesApaDighAeNaM 'tejasaH pratighAtena dUrataratvAt taddezasya tadaprasaraNenetyarthaH, lezyApratighAte hi sukhazyatvena dUrastho'pi svarUpapeNa sUrya AsannapratatiM janayati, 'lesAbhitAveNaM' ti tejaso'bhitApena, madhyAhne hi AsannataratvAtsUryastejasA pratapati, tejaH pratApeca durddazyatvena pratyAsanno'pyasI dUrapratItiM janayatIti / 'no tIyaM khettaM gacchaMti'tti atItakSetrasyAtikrAntatvAt, paDuppannaM'ti vartamAnaM gamyamAnamityarthaH, 'no anAgayaM ti gamiSyamANamityarthaH, iha ca yadAkAzakhaNDamAdityaH svatejasA vyApnoti tat kSetramucyate, 'obhAsaMti' tti 'avabhAsayataH ' ISadudadyomityarthaH, iha ca yadAkAzakhaNDamAdityaH svatejasA vyApnoti tat kSetramucyate, 'obhAsaMti' tti 'avabhAsayataH ' ISadudhdyotayataH 'puTThe 'ti tejasA spRSTa 'jAva niyamA chaddisiM 'ti iha yAvatkaraNAdidaM ddazyaM-'taM bhaMte! kiM ogADhaM Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 419 zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-8 obhAsai anogADhaM obhAsai?, goyamA! ogADhaM obhAsAino anogADha'mityAdi 'taM maMte! katidisiMobhAsei?, goyamA!' ityetadantamiti / 'ujjoveti tti udyotayataH' atyarthadyotayataH 'tavaMti'tti tApayataH uSNaMrazmitvAttayoH 'mAsaMti'tti bhAsayataH zobhayata ityarthaH / uktamevArtha ziSyahitAya prakArAntareNAha-'jaMbU'ityAdi, 'kiriyA kajaittiavabhAsanAdikA kriyA bhavatItyarthaH 'puTTha'tti tejasA spRSTAt-sparzanAyA sAspRSTA 'egaMjoyaNasayaMuddhaM tavaMti'ttisvasvavimAnasyopari yojanazatapramANasyaiva tApakSetrasya bhAvAt 'aTThArasa joyaNasayAI ahe tavaMti'tti, kathaM ?, sUryAdaSTAsu yojanazateSu bhUtalaM bhUtalAcca yojanasahe'- dholokagrAmA bhavanti tAMzca yAvadudadyotanAditi, 'sIyAlIsa mityAdi, etacca sarvotkRSTadivase ckssuspshpeikssyaa'vseymiti| anantaraMsUryavaktavyatoktA, athasAmAnyenajyotiSkavaktavyAmAha- aMtoNaMbhaMte'ityAdi, 'jahA jIvAbhigame taheva niravasesaM'ti tatra cedaM sUtramevaM-'kappovavannagA vimANovavannagA cArovavvanagA cAradviiyA gairaiyA gaisamAvanagA?, goyamA ! teNaM devA no uddovavannagA no kappovavannagA vimANovavannagA cArovavannagA'jyotizcakracaraNopalakSitakSetropapannA ityarthaH 'no cArahiiyA iha cAro-jyotiSAmavasthAnakSetraM 'no' naivacAre sthitiryeSAMtetaSAata eva 'gairaiyA' ata eva 'gaisamAvannagA ityAdi, kiyaGkaramidaM vAcyam ? ityAha 'jAva ukkoseNaM chammAsa'tti idaM caivaM draSTavyam-'iMdaTThANe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahie uvAvaeNaM goyamA ! jahanneNaM evaMsamayaMukoseNaMchammAsa'tti, 'jahIjIvAbhigametti, idamapyevaM tatra-'jaM caMdimasUriyagahagaNa nakkhattarAtArArUvA te NaM bhaMte ! devA kiM uTTokvanagA?' ityAdi praznasUtram, uttaraMtu 'goyamA! teNaM devA no uddovavanagA no kappovavanagA vimANovavannagA no cArovavanagA cAradviiyA no gairaiyA no gaisamAvannage'tyAdIti / zataka-8 uddezakaH-8 samAptaH -zatakaM-8 uddezakaH-9:vR.aSTamoddezake jyotiSAM vaktavyatoktA, sA ca vaizrasikIti vaizrasikaM proyogikaMca bandhaM pratipipAdayiSurnavamoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram mU. (422) kaivihe gaM bhaMte ! baMdhe pannate ?, goyamA ! duvihe baMdhe pannate, taMjahApayogabaMdhai ya vIsasAbaMdhe y|| vR. 'kaivihe NamityAdi baMdhe'tti bandhaH-pudgalAdiviSayaH sambandhaH 'paogabaMdhe yatti jIvaprayogakRtaH 'vIsasAbaMdhe yatti svabhAvasaMpannaH / (23) vIsasAbaMdhe NaM maMte ! kitivihe pannate?, goyamA! duvihe pannate, taMjahAsAiyavIsasAbaMdhe anAivIsasAbaMdheya anAiyavIsasAbaMdheNaM bhaMte! kativihe pannate?, goyamA tivihe pannatte, taMjahA-dhammasthikAyaannamanaanAdIyavIsasAbaMdhe adhammasthikAyaannamantraanAdIyavIsasAbaMdhe aagaassthikaayannmnnanaadiiyviissaabNdhe| dhammasthikAyaannamanaanAdIyavIsasAbaMdhe NaM bhaMte ! kiM desabaMdhe savvabaMdhe?, goyamA! desabaMdhenosabvabaMdhe, evaM ceva adhammatthikAyaanmannaanAdIyavIsasAbaMdhevi, evamAgAsatyikAya Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 bhagavatIagasUtraM 8/-/9/423 anamana- anaadiiyviissaabNdhe| dhammatthikAyaannamanaanAiyavIsasAbaMdhe NaM bhaMte ! kAlao kevagiraM hoi ?, goyamA ! savvaddhaM, evaM adhammatthikAe, evaM aagaassthikaaye| sAdIyavIsasAbaMdheNaMbhaMte! kativihe pannate?, goyamA!tivihe pannate, taMjahA-baMdhaNapaJcaie bhAyaNapaccaie prinnaampnycie| sekiMtaMbadhaNapaJcaie?, 2jannaM paramANupuggalAdupaesiyAtipaesiyAjAvadasapaesiyA saMkhejapaesiyA asaMkhejapaesiyA, anaMtapaesiyANaM bhaMte khaMdhANaMvemAyaniddhayAe vemAlukkhayAe vemAyaniddhalukkhayAe baMdhaNapaJcae NaM baMdhe samuppaJjai jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, settaM bNdhnnpnycie| se kiM taM bhAyaNapaccaie?, bhA02 janaM junnasurAjunagulajunnataMdulANaM bhAyaNapancaieNaM baMdhe samuppajjai jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM, settaM bhaaynnpnycie| sekiMtaMpariNAmapaJcaie?, pariNAmapaJcaie jannaM abbhANaM abbharukkhANaMjahA tatiyasae jAva amohANaM pariNAmapaJcaie NaM baMdhe samuppajjai jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM chammAsA, settaM pariNAmapaJcaie, settaM sAdIyavIsasAbaMdhe, settaM viissaabNdhe|| vR.yathAsattinyAyamAzrityAha-'vIsase'tyAdi, 'dhammatthikAyaannamannaanAIyavIsasAbaMdhe yatti dharmAstikAyasyAnyo'nya-pradezAnAMparaspareNayo'nAdiko vizvasAbandhaH satathA evamuttaratrApi 'desabaMdhe'tti dezatodezApekSayA bandho dezabandhoyathA saGkalikAkaTikAnAM, 'savvabaMdhe'tti sarvataH sarvAtmanA bandhaH sarvavandho yathA kSIranIrayoH 'desabandhe no savvabaMdhe tti dharmAstikAyasya pradezAnAM parasparasaMsparzena vyavasthitatvAddezabandha eva na punaH sarvabandhaH, tatra hi ekasya pradezasya pradezAntaraiH sarvathA bandhe'nyo'nyAntavinaikapradezatvameva syAt naasngkhyeyprdeshtvmiti|| 'savvaddhaM ti sarvAddhAM-sarvakAlaM 'sAiyavIsasAbaMdhe yatti sAdiko yo vizrasAbandhaH sa tathA, 'baMdhaNapaJcaie'tti badhyate'neneti bandhanaM-vivakSitasnigdhatAdiko guNaH sa eva pratyayoheturyatra satathA evaMbhAjanapratyayaH pariNAmapratyayazca, navaraMbhAjana-AdhAraH pariNAmo-rUpAntaragamanaM 'jannaM paramANupuggale'tyAdau paramANupudgalaH paramANureva 'vemAyaniddhayAe'tiviSamA mAtrA yasyAM sA vimAtrAsAcAsau snigdhatA ceti vimAtrasnigdhatA tayA, evamanyadapi padadvayam, idmuktNbhvti||1|| "samaniddhayAe bandho na hoi samalukkhayAevi na hoi| vemAyaniddhalukkhattaNeNa baMdho ukhaMdhANaM // " / ayamarthaH-samaguNasnigdhasya samaguNasnigdhena paramAmudvayaNukAdinA bandho na bhavati, samaguNarUkSasyApi samaguNarUkSeNa, yadA punarvimA mAtrA tadA bhavati bandhaH, viSamamAtrAnirUpaNArthaM cocyte||1|| "niddhassa niddheNa duyAhieNaM, lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM / niddhassa lukkheNa uvei baMdho, jahannavajo visamo samo vA / / " iti vaMdhaNapaJcaieNaM ti bandhanasyabandhasya pratyayo-heturuktarUpavimAtrasnigdhatAdilakSaNo bandhanamevavAvivakSitasnehAdi pratyayo bandhanapratyastena, ihaca bandhanapratyayaneti sAmAnya vimAtra Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 421 zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-9 snigdhatayetyAdayastu tadbhedAiti / 'asaMkhenaM kAlaM'ti asaGkhyeyotsarpiNyavasarpiNIrUpaM 'junnasuretyAditatrajIrNasurAyAH styAnIbhavalakSaNobandhaH,jIrNaguDasya jIrNatandulAnAM ca piNDI-bhavanalakSaNaH mU. (424) sekiMtaMpayogabaMdhe?,payogabaMdhetivihe pannate, taMjahA-anAievAapajjavasie sAie vA apajjavasie sAie vA sapajavasie, tatthaNaMje se anAie apajjavasie se NaM aTTaNhaM jIvamajhapaesANaM // tatthavi NaM tiNhaM 2 anAie apajavie sesANaM sAie, tattha NaM je se sAdIe apaJjavasie se NaM siddhANaM tattha NaM je se sAie sapaJjavasie se NaM caubihe pannatte, taMjahA-AlAvaNabaMdhe alliyAvaNabaMde sarIrabaMdhe sriirppyogbNdhe|| se kiMtaM AlAvaNabaMdhe?, AlAvaNabaMdhe jannataNabhArANa vA kaTThabhArANa vA pattabhArANa vA palAlabhArANa vA vellabhArANa vA vettalayAvagavarattarajjavallikusadabbhamAdiehiM AlAvaNabaMdhaM samuppaJjai jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM, settaM aalaavnnbNdhe| se kitaalliyAvaNabaMdhe?, alliyAvaNabaMdhe caubihe pannatte, taMjahA-lesaNAbaMdhe uccayabaMdhe samuccayabaMdhe sAhaNaNAbaMdhe, se kiM taM lesaNAbaMdhe?, lesaNAbaMdhe jannaM kuTTANaM koTTimANaM khaMbhANaM pAsAyANaM kaThThANaM cammANaM ghaDANaM paDANaM kaDANaM chuhAcikkhillasilesalakkhamahusitthamAiehiM lesaNaehiM baMdhe samuppajai jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM, settaM lesnnaabNdhe| se kiM te uccayabaMdhe ?, uccayabaMdhe jannaM taNarAsINa vA kaTTarAsINa vA pattarAsINa vA tusarAsINa vA bhusarAsINa vA gomayarAsINa vA avagararAsaNa vA uccatteNaM baMdhe samuppajai jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM, settaM uccybNdhe|| se kiMtaM samuccayabaMdhe?, samuccayabaMdhe jannaM agaDataDAganadIdahavAvIpukkhariNIdIhiyANaM guMjAliyANaM sarANaM sarapaMtiANaM sarasarapaMtiyANaM bilapaMtiyANaM devakulasabhApavvathUbhakhAiyANaM pharihANaM pAgAraTTAlagacariyadAragopuratoraNANaM pAsAyagharasaraNaleNaAvaNANaMsiMghADagatiyacaukkacaccaracaummuhamahApahamAdINaM chuhAcikkhillasilesasamuccaeNaM baMdhaM samuccaeNaMbaMdhe samuppAi jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkosemaM saMkhenaM kAlaM, settaM smuccybNdhe| se kiMtaMsAhaNaNAbaMdhe?, sAhaNaNAbaMdheduvihe pannatte, taMjahA-desasAhaNaNAbaMdheya savvasAhaNaNAbaMdheya, se kiMtaM desasAhaNaNAbaMdhe?, desasAhaNaNAbaMdhejannaM sagaDarahajANajuggagilithillisIyasaMdamAniyAlohIlohakaDAhakaDucchuAsaNasayaNakhaMbhabhaMDamattovagaraNamAINaM desasAhaNaNAbaMdhe samuppaJcai jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM, settaM desasAhaNaNAbaMdhe, se kiM taM savvasAhaNaNAbaMdhe?, savvasAhaNaNAbaMdhe seNaMkhIrodagamAINaM, settaMsavvasAhaNaNAbaMde, settaM sAhaNaNAbaMdhe, settaM alliyaavnnbNdhe| se kiM taM sarIrabaMdhe?, sarIrabaMdhe duvihe pannatte, taMjahA-pubbappaogapuccaie ya paDuppannapaogapaccaie ya, se kiM taM pubappayogapaJcaie?, pubvapaogapaJcaie jannaM neraiyANaM saMsAravatthANaM sabbajIvANaMtattha ra tesu 2 kAraNesu samohaNamANANaMjIvappadesANaM baMdhe samuppajjai settaM pubbappayogapaJcaie, sekiMtaMpaDuppannappayogapaJcaie?,2 jannaM kevalanANassaanagArassa kevalisamugghAeNaM samohayassa tAo samugghAyAo paDiniyattemANassa aMtarA maMthe vaTTamAmassa teyAkammANaM baMdhe samuppAi, kiM kAraNaM?, tAhe se paesA egattIgayA ya bhavaMtitti, settaM paDuppannappayogapaJcaie, settaM sriirbNdhe| Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 bhagavatIagasUtraM 8/-/9/424 se kiM taM sarIrappayogabaMdhe ?, sarIrappayogabaMdhe paMcavihe pannatte, taMjahA-orAliyasarIrappaogabaMdhe veubviyasarIrappaogabaMdhe AhAragasarIrappaogabaMde teyAsarIrappayogabaMdhai kammAsarIrappayogabaMdhe orAliyasarIrappayogabaMdhe NaMbhaMte! kativihe pannate?, goyamA! paMcavihe pannatte, taMjahA-egiMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe baiMdiyao0 jAva paMciMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe / egidiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kativihe pannate?, goyamA ! paMcavihe pannatte, taMjahA-puDhavikkAiyaegidiya0 evaM eeNaM abhilAveNa bhedojahAogAhaNasaMThANe orAliyasarIrassa tahA bhAniyavyo jAva pajattagabbhavatiyamaNussapaMciMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe ya apaJjattagabbhavakkaMtiyamaNUsa0 jAva bNdhey| orAliyasarIrappayogabaMdheNaM bhaMte! kassa kammarasa udaeNaM?, goyamA! vIriyasajogasaddabbayAepamAdapaJcayAkammaM cajogaMca bhavaMcaAuyaMca paDucca orAliyasarIrappayoganAmakammassa udaeNaM oraaliysriirppyogbNdhe|| egidiyaorAliyasarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kassa kammassa udaeNaM?, evaM ceva, puDhavikkAiyae-gidiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe evaM ceva, jAva vaNassaikAiyA, evaM beiMdiyA evaM teiMdiyA evaM cauridiyatirikkhajoniya0, paMciMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kassa kammassa udaeNaM?, evaM ceva, maNussapaMciMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kassa kammarasa udaeNaM?, goyamA! vIriyasajogasaddavvayAe pamAdapaccayA jAva AuyaMca paDucca maNussapaMciMdiya-orAliyasarIrappayoganAmAe kammassa udennN| ___orAliyasarIrappayogabaMdeNaMbhaMte! kiMdesabaMde savvabaMdhe?, goyamA! desabaMdhevisavvabaMdhevi, egaMdiyaorAliyasarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kiM desabaMdhe savvabaMdhe?, evaM ceva, evaM puDhavikAiyA, evaMjAva maNussapaMciMdiyaorAliyasarIrappayogabaMde NaMbhaMte ! kiM desabaMdhe savvabaMdhe?, goyamA! desabaMdhevi svvbNdhevi| orAliyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte! kAlao kevaccira hoi?, goyamA! savvabaMdhe eka samayaM, desabaMdhejahanneNaM evaM samayaMukkoseNaMtintripaliovamAiMsamayaUNAI, egidiyaorAliyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA! sabbabaMdhe eka samayaM desabaMdhe jahantreNaM ekaM samayaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI samaUgAI, puDhavikAiyaegidiyapucchA, goyamA! savvabaMdhe eka samayaM desabaMdhejahanneNaMkhuDDAgabhavaggahaNaM tisamayaUNaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiMsamaUNAI, evaM savvesiM savvabaMdo ekaM samayaM desabaMdo jesinasthi veubviyasarIraM tesiM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM tisamayaUNaM ukkoseNaM jA jassa ThitI sA samaUNA kAyavvA, jesiM puNa asthi veubviyasarIraM tesiM desabaMdho jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM jA jassa ThitI sA samaUNA kAyavvA jAva maNussANaM desabaMdhe jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM tinni paliovamAI smyuunnaaii| __ orAliyasarIrabaMdhatareNaM bhaMte! kAlao kevaniraM hoi?, goyamA! savvabaMdhataraM jahanneNaM khuDDAgaMbhavaggahaNaM tisamayaUNaM ukkoseNaMtettIsaMsAgarovamAiMpuvvakoDisamayAhiyAI, desabaMdhataraM jahanneNaM ekaMsamayaMukkoseNaM tettIsaMsAgarobamAiMtisamayAhiyAIegidiyaorAliyapucchA goyamA sabvabaMdhataraMjahanneNaMkhuDAgaMbhavaggahaNaM tisamayaUNaMukkoseNaMbAvIsaMvAsasahassAiMsamayAhiyAI, Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-9 423 desabaMdhaMtaraMjahanneNaM ekkaM samayaMukkoseNaM aMtImuhattaM, puDhavivAiyaegidiyapucchA go0! savvabaMdhaMtaraM jaheva egidiyassa taheva bhAniyadhvaM, desabaMdhaMtaraMjahAtreNaM eka samayaM ukkoseNaM tinni samayA jahA puDhavikkAiyANaM, evaM jAva cauridiyANaM vAukkAiyavajANaM, navaraM sabbabaMdhaMtaraM ukkoseNaM jA jassa ThitI sA samayAhiyA kAyavyA, vAukkAiyANaM sabbabaMdhaMtaraMjahanneNaMkhuDDAgabhavaggahaNaM tisamayaUNaM ukkoseNaM tini vAsasahassAI samayAhiyAI, desabaMdhaMtaraM jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM, paMciMdiyatirikkhajoniyaorAliyapucchA, savvabaMdhaMtaraM jahanneNaM khuDAgabhavaggahaNaM tisamayaUNaM ukkoseNaM pubbakoDI samayAhiyA, desabaMdhaMtaraM jahA egidiyANaM tahA paMciMdiyatirikkhajo0, evaM maNussANavi niravasesaM bhAniyavvaM jAva ukkoseNaM aMtomuhuttaM / jIvassaNaMbhaMte! egidiyatte noegidiyattepunaraviegidiyate egidiyaorAliyasarIrappaogabaMdhaMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ?, goyamA ! savvabaMdhaMtaraM jahanneNaM do khuDAgabhavaggahaNAI tisamayaUNAI ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejavAsamabhahiyAI, desabaMdhaMtaraM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAiMsaMkhajjavAsamabbhahiyAI, jIvassa gaMbhaMte! puDhavikAiyatte nopuDhavikAiyattepunaravipuDhavikAiyatte puDhavikAiyaegidiyaorAliyasarIrappayogabaMdhaMtaraM kAlaokevaJcira hoi?, goyamA! savvabaMdhaMtaraMjahanneNaMdokhuDDAI bhavaggahaNAI tisamayaUNAI ukkoseNaM anaMta kAlaM anaMtA ussappiNIosappiNIo kAlao khettao anaMtA logA asaMkhejjA poggalapariyaTTA te NaM poggalapariyaTTA AvaliyAe asaMkhejjaibhAgo, desabaMdhaMtaraM jahanneNaM khuDDAgabhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva AvaliyAe asNkhejibhaago| jahApuDhavikAiyANaM evaM vaNassaikAiyavajANaMjAvamaNussANaM, vaNassaikAiyANaM donni khuDAI, evaM ceva ukkoseNaM asaMkhijaM kAlaM asaMkhijAo ussappiniosappiNIo sakAlao khettao asaMkhejjA logA, evaM desabaMdhaMtaraMpi ukkoseNaM puddhviikaalo| eesiNaM bhaMte ! jIvANaM orAliyasarIrassa desabaMdhagANaM savvabaMdhagANaM abaMdhagANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovA jIvA orAliyasarIrassa savvabaMdhagA abaMdhagA visesAhiyA desabaMdhagA asNkhengunnaa| vR. 'paogabaMdhe'tti jIvavyApArabandhaH sa ca jIvapradezAnAmaudArikAdipudgalAnAM vA 'anAievA ityAdayo dvitIyavarjAstrayo bhaGgAH, tatraprathamabhaGgodAharaNAyAha-'tatthaNaMje se' ityAdi, asya kila jIvasyAsaGghayeyapradezikasyATI ye madhyapradezAsteSAmanAdiraparyavasitobandho, yadA'pi lokaM vyApya tiSThati jIvastadA'pyasau tathaiveti, anyeSAM punarjIvapradezAnAM viparivarttamAnatvAtrAstyanAdiraparyavasito bandhaH, eteSAmuparyante catvAraH, evamete'STau / evaMtAvatsamudAyato'STAnAMbandha uktaH,athateSvekaikenAtmapradezena saha yAvatAMparaspareNa sambandho bhavati taddarzanAyAha-'tasthaviNa'mityAdi, 'tatrApi teSvaSTAsujIvapradezeSumadhye trayANAM trayANAmekaikena sahAnAdiraparyavasito bandhaH, tathAhi-pUrvoktaprakAreNAvasthitAnAmadhAnAmuparitanaprataratyayaH kazcidvivakSitastasyadvau pArzvavartinAvekazcAdhovartItyetetrayaHsaMmbadhyante zeSastveka uparitanastrayazcAdhastanAnasaMbadhyante vyavahitatvAt, evamaghastanapratarApekSayA'pIti cUrnikAravyAkhyA, TIkAkAravyAkhyA tu duravagamatvAtparihateti, 'sesANaM sAie'tti zeSANAM Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 8/-/9/424 madhyAmASTAbhyo'nyeSAM sAdirviparivarttamAnatvAt, etena prathamabhaGga udAhRtaH, anAdisaparyavasita ityayaM tu dvitIyo bhaGga iha na saMbhavati, anAdisaMbaddhAnAmaSTAnAM jIvapradezAnAmaparivartamAnatvena bandhasya saparyavasitatvAnupapatteriti / atha tRtIyo bhaGga udAhriyate- 'tattha NaM je se sAie' ityAdi, siddhAnAM sAdiraparyavasito jIvapradezabandhaH, zailezyavasthAyAM saMsthApitapradezAnAM siddhatve'pi calanAbhAvAditi / atha caturthaH bhaGga bhedata Aha- 'tattha NaMje se sAie' ityAdi, 'AlAvaNabaMdhe' tti AlApyate- AlInaM kriyataebhirityAlApanAnirajjvAdIni tairbandhastRNAdInAmAlApanabandhaH 'alliyAvaNabaMdhe' tti alliyAvaNaM-dravyasya dravyAntareNa zleSAdinA''lInasya yatkaraNaM tadrUpo yo bandhaH sa tathA - 424 'sarIrabaMdhe 'tti samudghAte sati yo vistAritasaGkocitajIvapradezasambandhavizeSavazAttaijasAdizarIrapradezAnAM sambandhavizeSaH sa zarIrabandhaH, zarIrivandha ityanye, tatra zarIriNaH samudghAte vikSiptajIvapradezAnAM saGkocane yo bandhaH sa zarIribandha iti, 'sarIrampa ogabaMdhe 'tti zarIrasyaaudArikAderyaH prayogeNa-vIryAntarAyakSayopazamAdijanivyApAreNa bandhaH tatpudalopAdAnaM zarIrarUpasya vA prayogasya yo bandhaH sa zarIraprayogabandhaH / 'taNabhArANa va 'tti tRNabhArAstRNabhArakAsteSAM 'vette 'tyAdi vetralatA - jalavaMzakambA 'bAga'tti valkaH varatrA-carmmamayI rajjuH-sanAdimayI vallI-trapuSyAdikA kuzA-nirmUladarbhA darbhAstu samUlAH, AdizabdAccIvarAdigrahaH, 'tesaNAbaMdhe 'tti zleSaNA - zlathadravyeNa dravyayoH sambandhanaM tadrUpo yo bandhaH sa tathA, 'uccayabaMdhe' tti uccayaH Urddha cayanaM - rAzIkaraNaM tadrUpo bandha uccayabandhaH, 'samuccayabaMdhe' tti saGgataH uccayApekSayA viziSTatara uccayaH samuccayaH sa eva bandhaH samuccayabandhaH, 'sAhaNaNAbaMdhe'tti saMhananaM-avayavAnAM saGghAtanaM tadrUpo yo bandhaH sa saMhananabandhaH, dIrghatvAdi ceha prAkRta zailIprabhavamiti, 'kuTTimANaM 'ti manibhUmikAnAM 'chuhAcikkhille' tyAdau 'silesa 'tti zleSovajralepaH 'lakkha'tti jatu 'mahusitya'tti madanam, AdizabdAd guggularAlAkhalyAdigrahaH 'avagararAsINa va 'tti kacavararAzInAm 'uccaeNaM' ti UrdhvaM cayanena 'agaDatalAganaI' ityAdi prAyaH prAg vyAkhyAtameva / 'desasAhaNaNAbaMdhe ya'tti dezena dezasya saMhananalakSaNo bandhaH-sambandhaH zakaTAGgAdInAmiveti dezasaMhanana bandhaH, 'savvasAhaNaNA baMdheya'tti sarveNa saMhanana lakSNo bandhaH- sambandhaH kSIranIrAdInAmiveti sarvaMhananabandhaH 'jannaM sagaDarahe' tyAdi, zakaTAdIni ca padAni prAg vyAkhyAtAnyapi ziSyahitAya punavyAkhyAyante tatra ca 'sagaDa 'tti gantrI 'raha' ti syandanaH 'jANa' tti yAnaM laghugantrI 'jugga' ti yugyaM gollaviSayaprasiddhaM dvihastapramANaM vedikopazobhitaM jampAnaM 'gilli'tti hastina uparikollaraM yanmAnuSaM gilatIca 'thilli'ti aDDapallANaM 'sIya'tti zivikA-kUTAkAreNAcchAdito jampAnavizeSaH 'saMdamAniya'tti puruSapramANo jampAna vizeSaH 'lohi' tti maNDakAdipacanabhAjanaM 'lohakaDAhe' ti bhAjanavizeSa eva 'kaDucchayu'tti pariveSaNabhAjanam AsanazayanastammAH pratItAH 'bhaMDa' tti mRnmayabhAjanaM 'matta 'tti amatraM bhAjanavizeSaH 'uvagaraNa'tti nAnAprakAraM tadanyopakaraNamiti / 'puvvaSpa ogapaJcaie yatti pUrvaH prAkAlAsevitaH prayogo-jIvavyApAro bedanAkaSAyAdisamudghAtarUpaH pratyayaH-kAraNaM yatra zarIrabandhe sa tathA sa eva pUrvaprayogapratyayikaH, paJcappannapa Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 425 zataka-8, vargaH-, uddezakaH-9 ogapaJcaie yattipratyutpannaH-aprAptapUrvo vartamAna ityarthaH prayogaH kevalisamudghAtalakSaNavyApAraH pratyayo yatra sa tathA sa eva pratyutpannaprayogapratyayikaH / 'neraiyAINa'mityAdi, 'tattha tattha'tti anena samudghAtakaraNakSetrANAM bAhulyamAha, 'tesu tesu'ttianena samudghAtakAraNAnAM vedanAdInAMbAhulyamuktaM samohaNamANANaM ti samudhdhanyamAnAnAM samudghAtaM zarIrAbahirjIvapradezaprakSepalakSaNaM gacchatA 'jIvapaesANaM'tiihajIvapradezAnAmityuktAvapi zarIrabandhAdhikArAttAtsthAyattadvayapadeza iti nyAyena jIvapradezAzritataijasakAmaNazarIrapradezAnAmiti draSTavyaM, zarIribandha ityatra tu pakSe samudghAtena vikSipya saGkocitAnAmupasarjanIkRtataijasAdizarIrapradezAnAMjIvapradezAnAmeveti 'baMdhe'tti racanAdivizeSaH, 'jannaM kevale tyAdi, kevalisamudghAtena daNDa 1 kapATa 2 mathikaraNA3ntarapUraNa 4 lakSaNena 'samupahatasya' vistAritajIvapradezasya 'tataH' samudghAtAt 'pratinivartamAnasya' pradezAn saMharataH, samudghAtapratinivartamAnatvaM ca paJcamAdiSvanekeSu samayeSu syAdityato vizeSamAha-'aMtarAmathe vaTTamANassa'tti nivarttanakriyAyA antare-madhye'vasthitasya paJcamasamaya ityarthaH, yadyapi ca SaSThAdisamayeSu taijasAdizarIrasaGghAtaH samutpadyate tathA'pyabhUtapUrvatayA paJcamasamaya evAsau bhavati zeSeSutu bhUtapUrvatayaivetikRtvA 'aMtarAmaMthevaTTamANasse'tyuktamiti, 'teyAkammANaM vaMde samuppajjaitti taijasakArmaNayoH zarIrayoH 'bandhaH' saGghAtaH samutpadyate 'kiM kAraNaM' kuto hetoH?, ucyate 'tAhe'tti tadA samuddhAtanivRttikAle 'se'tti tasya kevalinaH 'pradezAH' jIvapradezAH 'egattIgaya'tti ekatvaM gatAH-saMghAtamApannA bhavanti, tadanuvRtyA cataijasAdizarIrapradezAnAM bandhaH samutpadyata iti prakRtam, zarIribandha ityatra tu pakSe 'teyAkammANaM baMdhe samuppajaitti taijasakArmaNAzrayabhUtatvAttaijasakArmaNAH zarIripradezArateSAM bandhaH samutpadyata iti vyAkhyeyam, 'cIriyasajogasaddavvayAe'tti vIrya-vIryAntarAyakSayAdikRtA zakti yogAH-manaHprabhRtayaH saha yogairvartata iti sayogaH santi-vidyamAnAni dravyAni-tathAvidhapudgala yasya jIvasyAsau sadvyaH vIryapradhAnaH sayogo vIryasayogaH sa cAsau sadvyazceti vigrahastadbhAvastattA tayA vIryasayogasamUvyatayA, savIryatayA sayogatayA sadvyatayA jIvasya, tathA 'pamAyapaccaya'tti pramAdapratyayAt' pramAdalakSaNakAraNAt tathA 'kammaM ca'tti karma ca ekendriyajAtyAdikamudayavarti 'jogaM ca ti yogaM ca' kAyayogAdikaM bhavaM catti 'bhavaM ca tiryagbhavAdikamanubhUyamAnam 'AuyaM ca'tti 'AyuSkaM ca' tiryagAyuSkAdyudayavarti paDucca'tti pratItya' Azritya / _ 'orAlie'tyAdiaudArikazarIraprayogasampAdakaM yannAmatadaudArikazarIraprayoganAma tasya karmaNa udayenaudArikazarIraprayogabandho bhavatIti zeSaH, etAni ca vIrcasayogasadvyatAdIni padAnyaudArikazarIraprayoganAmakarmodayasya vizeSaNatayA vyAkhyeyAni, vIryasayogasadvyatayA hetubhUtayA yo vivakSitakarmodayastenetyAdinA prakAreNa, svatantrAni vaitAnyaudArikazarIraprayagabandhasya kAraNAni, tatra capakSe yadaudArikazarIraprayogabandhaH kasyakarmaNa udayena? iti pRSTe yadanyAnyapi kAraNAnyabhidhIyante tadvivakSitakarmodayo'bhihitAnyeva sahakArikAraNAnyapekSyeha kAraNatayA'vaseya ityasyArthaHsya jJApanArthaHmiti / / 'egidie tyAdau 'evaM ceva'tti anenAdhikRtasUtrasya pUrvasUtrasa-matAbhidhAne'pi orAliyasarIrappaoganAmAe' ityatra pade 'egidiyaorAliyasarIra Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 bhagavatIagasUtraM 8/-/9/424 ppaoganAmAe ityayaM vizeSozyaH, ekendriyaudArikazarIraprayobandhasyehAdhikRtatvAt, evamuttaratrApi vaacymiti| __"desabaMdhe'visavvabaMdhe'vittitatra yathA'pUpaH snehabhRtataptatApikAyAMprakSiptaHprathamasamaye ghRtAdi gRhRtyeva zeSeSu tu samayeSu gRhNAti visRjati ca evamayaM jIvo yadA prAktanaM zarIrakaM vihAyAnyadgRhNati tadA prathamasamaye utpattisthAnagatAn zarIraprAyogyapudalAn gRhNAtyevetyayaM sarvabandhaH, tatodvitIyAdiSusamayeSutAn gRhNAti visRjati cetyevaM dezabandhaH, tatazcaivamaudArikasya dezabandho'pyastIti srvbndho'pystiiti|| 'savvabaMdhaM evaM samayaMti apUpadRSTAntenaiva tatsarvabandhakasyaikasamayatvAditi, 'desabaMdhe'ityAdi, tatra yadA vAyumanuSyAdirvA vaikriyaM kRtvA vihAyaca punaraudArikasya samayamekaM sarvabandhaM kRtvA punastasya dezabandhaM kurvannekasamayAnantaraM mriyate tadA jaghanyata eka samayaM dezabandho'sya bhavatIti, 'ukoseNaM tinni paliovamAiM samayauNAI'ti, kathaM ?, yasmAdaudArikazarIriNAM trInipalyopamAnyutkarSataH sthitiH teSuca prathamasamayesarvabandhaka itisamayanyUnAnitrInipalyopamAnyutkarSata audArikazarIriNAM dezabandhakAlo bhavati / __ "egidiyaorAlie' tyAdi, 'desabaMdhejahanneNaM evaM samayaMti, kathaM?, vAyusaidArikazarIrI vaikriyaMgataH punaraudArikapratipattau sarvabandhako bhUtvA dezabandhakazcaikaMsamayaM bhUtvAmRtaH ityevamiti, 'ukkoseNaM bAvIsa mityAdi, ekendriyANAmutkarSato dvAviMzativarSasahasrAni sthitistatrAsau prathamasamaye sarvabandhakaH zeSakAlaM dezabandha ityevaM samayonAni dvAviMzativarSasahasrANyekendriyANAmutkarSato dezabandhakAla iti / 'puDhavikkAie'tyAdi, desabaMdhe jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM tisamayaUNaM'ti, katham?, audArikazarIriNAM kSullakabhavagrahaNaM jaghanyato jIvitaM, taca gAthAbhirnirUpyate "doni sayAI niyamA chappannAI pamANao hoti / AvaliyapamANeNaM khuDDAgabhavaggahaNameyaM // // 2 // paNasahi sahassAiM paMceva sayAiM taha ya chttiisaa| khuDDAgabhavaggahaNA havaMti aNtomuhuttennN|| // 3 // sattarasa bhavaggahaNA khuDDAgA huMti ANupANami / terasaceva sayAiM paMcAnauyAiMaMsANaM / / ihoktalakSaNasya 65536 muhUrtagatakSullakabhavagrahaNarAzeH sahasratrayazatasaptakatrisaptilakSaNena 3773 muhUrtagatocchasarAzinA bhAge hRte yallabhyate tadekatrocchase kSullakabhavagrahaNaparimANaM bhavati, tacca saptadaza, avaziSTastUktalakSaNo'zarAzirbhavatiti, ayamabhiprAyaH yeSAmaMzAnAM tribhiH sahanaiH saptabhizca trisaptatyadhikazataiH kSullakabhavagrahaNaM bhavati teSAmaMzAnAM paJcanavatyadhikAni trayodazazatAniaSTAdazasyApikSullakabhavagrahaNasya tatrabhavantIti, tatrayaH pRthivIkAyikasimayena vigraheNAgataH sa tRtIyasamaye sarvabandhakaH zeSeSu dezabandhako bhUtvA AkSullakabhavagrahaNaM mRtaH, mRtazca sannavigrehanAgato yadA tadA sarvabandhaka eva bhavatIti, evaM ca ye te vigrahasamayAyastaikhnaM kssullkmityucyte| Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:, uddezaka:- 9 427 'useNaM bAvIsa 'mityAdi bhAvitameveti, 'desabaMdhI jesiM natthI' tyAdi, ayamarthaHaptejovanaspatidvitricaturindriyANAM kSullakabhavagrahaNaM trisamayonaM jaghanyato dezabandho yatasteSAM vaikriyazarIraM nAsti, vaikriyazarIre hi satyekasamayo jaghanyata audArikadezabandhaH pUrvoktayuktyA syAditi, 'ukkoseNaM jA jasse' tyAdi tatrApAM varSasahasrANi saptotkarSataH sthiti, tejasAmahorAtrANi trINi, vanaspatInAM varSasahasrANi daza dvIndriyANAM dvAdaza varSANi trIndriyANAmekonapaJcAzadahorAtrANi caturindriyANAM SaNmAsAH, tata eSAM sarbandhasamayonA utkRSTato dezabandhasthitirbhavatIti 'jesiM puNe' tyAdi, te ca vAyavaH paJcendriyatiryaJco manuSyAzca, eSAM jaghanyena dezabandha ekaM samayaM, bhAvanA ca prAgiva, 'ukkoseNa 'mityAdi tatra vAyUnAM trIni varSasahAni utkarSataH sthiti, paJcendriyatirazcAM manuSyANAM ca palyopamatrayam, iyaM ca sthiti sarvabandhasamayonA utkRSTato dezabandhasthitireSAM bhavatItyatidezato manuSyANAM dezabandhasthitau labdhAyAmapyantimasUtratvena sAkSAdeva teSAM tAmAha- 'jAva maNussANa 'mityAdi / ukta audArikazarIraprayogabandhasya kAlo'tha tasyaivAntaraM nirUpayannAha - 'orAlie' tyAdisa sarvabandhAntaraM jaghanyata) kSullakabhavagrahaNaM trisamayonaM, kathaM ?, trisamayavigraheNaudArikazarIrariSvAgatastatra dvau samayAvanAhArakastRtIyasamaye sarvabandhakaH kSullakabhavaMca sthitvA mRta odArikazarIrariSvevotpannastatra ca prathamasamaye sarvabandhakaH, evaMca sarvabanthasya sarvabandhakaH kSullakabhavaM ca sthitvA mRta odArikazarIriSvevotpannastatra ca prathamasamaye sarvabandhakaH, evaM ca sarvabandhasya sarvabandhasya cAntaraM kSullakabhavo vigrahagatasamayatrayonaH, 'ukkoseNa 'mityAdi, utkRSTatastrayastriMzatsAgaropamAni pUrvakoTeH samayAbhyadhikAni sarvabandhAntaraM bhavatIti, kathaM ?, manuSyAdiSvavigraheNAgatastatra ca prathamasamaya eva sarvabandhako bhUtvA pUrvakoTiMca sthitvA trayaziMtsAgaropamasthitirnArakaH sarvArthaH siddhako vA bhUtvA trisamayena vigraheNaudArikazarIrI saMpannastatra ca vigrahasya dvau samayA-vanAhArakastRtIye casamaye sarvabandhakaH, audArikazarIrasyaiva ca yau tau dvAvanAhArasamayau tayorekaH pUrvakoTIsarvabandhasamayasthAne kSiptastatazca pUrNA pUrvakoTI jAtA ekazca samayo'tiriktaH, evaM ca sarvabandhasya sarvabandhasya cotkRSTamantaraM yathoktamAnaM bhavatIti / 'desabaMdhaMtara 'mityAdi, dezabandhAntaraM jaghanyenaikaM samayaM kathaM ?, dezabandhako mRtaH sannavigraheNaivotpannastatra ca prathama eva samaye sarbandhako dvitIyAdiSu ca samayeSu dezabandhakaH saMpannaH, tadevaM dezabandhasya dezabandhasya cAntaraMjaghanyata ekaH samayaH sarvabandhasambandhIti / 'ukkoseNa 'mityAdi, utkRSTastratayastriMzatsAgaropamAni trisamayAdhikAni dezabandhasya dezabandhasyAntaraM bhavatIti, kathaM dezabandhako mRta utpannazca trayastriMzatsAgaropamAyuH sarvArthaH siddhAdau, tatazca cyutvA trisamayena vigraheNaudArikazarIrI saMpannastatra ca vigrahasya samayadvaye' nAhArakastRtIye ca samaye sarvabandhakastato dezabandhako'jani, evaM cotkRSTamantarAlaM dezabandhasya dezabandhasya ca yathoktaM bhavatIti / audArikabandhasya sAmAnyato'ntaramuktamatha vizeSatastasya tadAha - 'egidie' tyAdi, ekendriyasyaudArikasarvabandhAntaraM jaghanyataH kSullakabhavagrahaNaM trisamayonaM, kathaM ?, trisamayena vigraheNa pRthivyAdiSvAgatastatra ca vigrahasya samayadvayamanAhArakastRtIye ca samaye sarvabandhakastataH kSullakaM bhavagrahaNaM trisamayonaM sthitvA mRtaH avigraheNa ca yadotpadya sarvabandhaka eva bhavati tadA sarvabandhayoryathoktamantaraM bhavatIti / Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 8/-/9/424 'ukkoseNa'mityAdi, utkRSTaH sarvabandhAntaraM dvArvisatirvarSasahasrANi samayAdhikAni bhavanti, katham ?, avigraheNa pRthavIkAyikeSvAgataH prathama eva ca samaye sarvabandhakastato dvAviMzativarSasahasrANi sthitvA samayonAni vigrahagatyA trisamayayA'nyeSu pRthivyAdiSUtpannastatra ca samayadvayamanAhArako bhUtvA tRtIyasamaye sarvabandhakaH saMpannaH, anAhArakasamayayozcaikau, dvaviMzativarSasahasreSu samayoneSu kSiptastatpUraNArthaM, tatasva dvAviMzatirvarSasahasrANi samayazcaikendriyANAM sarvabandhayorutkRSTamantaraM bhavatIti / 'desabaMdhaMtara' mityAdi tatraikendriyaudArikadezabandhAntaraM jaghanyenaikaM samayaM kathaM ?, dezabandhako mRtaH sannavigraheNa sarvabandhako bhUtvA ekasmin samaye punardezabandhaka eva jAtaH, evaM ca dezabandhayorjaghanyata ekaH samayo'ntaraM bhavatIti / 428 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM 'ti, kathaM ?, vAyuraudArikazarIrasya dezabandhakaH san vaikriyaM gatastatra cAntarmuhUrtta sthitvA punaraudArikazarIrasya sarvabandhako bhUtvA dezabandhaka eva jAtaH, evaM ca dezabandhayorutkarSato'ntarmuhUrtamantaramiti / 'puDhavikAie 'tyAdi, 'desabaMdhaMtaraM jahantreNaM evaM samayaM ukkoseNaM tinni samaya'tti, kathaM?, pRthivIkAyiko dezabandhako mRtaH sannavigrahagatyA pRthivIkAyikeSvevotpannaH ekaM samayaM ca sarvabandhako bhUtvA punardezabandhako jAtaH evamekasamayo desabandhayorjaghanyonAntaraM, tathA pRthivIkAyiko dezabandha ko mRtaH san trisamayavigraheNa teSvevotpannastatraca samayadvayamanAhArakaH tRtIyasamaye ca sarvabandhaka bhUtvA punardezabandhako jAtaH, evaMca trayaH samayA utkarSato dezabandhayorantaramiti / athApkAyikAdInAM bandhAntaramatidezata Aha-'jahA puDhavikAiyANa'mityAdi, atraiva ca sarvathA samatAparihArArthaH mAha'navara' mityAdi, evaM cAtidezato yallabdhaM taddarzyate - apkAyikAnAM jaghanyaM sarvabandhAntaraM kSullakabhavagrahaNaM trisamayonaM utkRSTaM tu sapta varSasahasrANi samavAdhikAni, dezabadhAntaraM jaghanyamekaH samaya utkRSTaM tu trayaH samayAH, evaM vAyuvarjAnAM tejaH prabhRtInAmapi, navaramutkRSTaM sarvabandhAntaraM svakIyA svakIyA sthiti samayAdhikA vAcyA / athAdideze vAyukAyikavarNAnAmityanenAtidiSTabandhAntarebhyo vAyubandhAntarasya vilakSaNatA sUciteti vAyubandhAntaraM bhedenAha 'vAukkAiyANa' mityAdi, tatra ca vAyukAyikAnAmutkarSeNa dezabandhAntaramantarmuhUrtataM, kathaM ?, vAyuraudArikazarIrasya dezabandhakaH san vaikriyabandhamantarmuhUrtta kRtvA punaraudArikasarvabandhasamayAnantaramaudArikadezabandhaM yadA karoti tadA yathoktamantaraM bhavatIti 'paMciMdiye' tyAdi, tatra sarvabandhAntaraM jaghanyaM bhAvitameva utkRSTaM tu bhAvyate paJcendriyatiryaGa avigraheNotpatraH prathama eva ca samaye sarvabandhakastataH samayonAM pUrvakoTiM jIvitvA vigrahagatyA trisamayayA teSvevotpannastatra ca dvAvanAhArakasamayau tRtIye ca samaye sarvabandhakaH saMpannaH, anAhArakasamayayozcaikaH samayonAyAM pUrvakoTyAM kSiptastatpUraNArthaH mekastvadhika ityevaM yathoktamantaraM bhavatIti, dezabandhAntaraM tu yathaikendriyANAM taJcaivaM jaghanyamekaH samayaH, kathaM ?, dezabandhako mRtaH sarvabandhasamayAnantaraM dezabandhako jAta ityevaM, utkarSeNa tvantarmuhUrtaM ?, kathaM?, audArikazarIri desabandhakaH san vaikriyaM pratipannastatrAntarmuhUrtamantaramiti, evaM manuSyANAmapIti, etadevAha - 'jahA paMcidie 'tyAdi / audArikabandhAnantaraM prakArAntareNAha - 'jIve' tyAdi, ekendriyatve 'noegiMdiyatte'tti Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 429 zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-9 dvIndriyatvAdI punarekendriyatve sati yatsarvabandhAntaraM tajaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe trisamayone, katham ?, ekendriyasimayayA vigrahagatyotpannastatra ca samayadvayamanAhArako bhUtvA tRtIyasamaye sarvabandhako jAtaH, evaM ca sarvabandhayoruktamantaraM jAtamiti / 'ukkoseNaMdosAgarovamasahassAIsaMkhejavAsamabmahiyAIti, katham?,avigraheNaikendriyaH samutpannastatraca prathamasamaye sarvabandhako bhUtvA dvAviMzativarSasahasrANijIvitvA mRtasakAyikeSu cotpannaH, tatra sa saddhyAtavarSAbhyadhikasAgaropamasahasradvayarUpAmutkRSTasakAyikakAyasthitimativAhya ekendriyeSvevotpadya sarvabandhako jAta ityevaM sarvabandhayoryathoktamantaraM bhavati, sarvabandhasamayahInaekendriyotkRSTabhavasthitesakAyasthitau prakSepaNe'pi saGkhyAtasthAnAnAM saGkhyAtabhedatvena sngghyaatvrssaabhydhiktvsyaavyaahttvaaditi| 'desabaMdhaMtaraMjahanneNaMkhuDDAgaMbhavaggahaNaM samayAhiyaMti, katham?, ekendriyo dezabandhakaH san mRtvA dvIndriyAdaSu kSullakabhavagrahaNamanubhUyAvigraheNa cAgatya prathamasaye sarvavandhako bhUtvA dvitIye dezabandhakobhavati, evaMcadezavandhAntaraM kSallakabhavaH sarvabandhasamayAtiriktaH, 'ukkoseNa'mityAdi sarvabandhAntarabhAvanoktaprakAreNa bhaavniiymiti| atha pRthivIkAyikabandhAntaraM cintayannAha-'jIvasse'tyAdi, 'evaM ceva'ttikaraNAt 'tisamayaUNAIti dRzyam, 'ukkoseNaManaMtaM kAlaM'ti, ihakAlAnantatvaM vanaspatikAyasthitikAlApekSayA'nantakAlamityuktaM tadvibhajanArthaHmAha-'anaMtAo' ityAdi, ayamabhiprAyaH-tasyAnantasya kAlasya samayeSu avasarpiNyutsarpiNIsamayairapahiyamANeSvanantAavasarpiNyutsa-piNyo bhavantIti, 'kAlao'ttiidaM kAlApekSayAmAnaM, 'khettaotti kSetrApekSayApunaridam-'anaMtA loga'tti, ayamarthaHtasyAnantakAlasya samayeSu lokAkAzapradezairapahriyamANeSvanantA lokA bhavanti, atha tatra kiyantaH pudgalaparAvartA bhavanti? ityata Aha ____ 'asaMkheje' tyAdi pudlaparAvartalakSaNaM sAmAnyena punaridaM-dazabhiH koTIkoTIbhiraddhApalyopamA-nAmekaM sAgaropamaM dazabhiH sAgaropamakoTIkoTIbhiravasarpiNI, utsarpiNyapyevameva, tAavasarpiNyutsarpiNyo'nantAH pudgalaparAvartaH, etadvizeSalakSaNaMtuihaiva vakSyatIti, pudgalaparAvartAnAmevAsa-jayAtatvaniyamanAyAha-'Avalie' tyAdi, asaGkhyAtasamayasamudAyazcAvaliketi ___'desavaMdhaMtaraM' jahanneNa mityAdi, bhAvanA tvevaM-pRthivIkAyiko dezavandhakaH sanmRtaH pRthivIkAyikepu kSullakabhavagrahaNaM jIvitvA mRtaH san punaravigraheNa pRthivIkAyikeSvevotpannaH, tatra casarvabandhasamayAnantaraM dezavandhako jAtaH, evaMca sarvabandhasamayenAdhikamekaMkSullakabhavagrahaNaM deshbndhyorntrmiti| 'vaNassaikAiyANaMdonnikhuDDAiMti vanaspatikAyikAnAM jaghanyataHsarvabandhAntaraM dve kSullake bhavagrahaNe evaM cevattikaraNAnisamayone itihezyam, etadbhAvanAca vanaspatikAyikastrisamayena vigraheNotpannaH tatraca vigrahasya samayadvayamanAhArakastRtIce samayeca sarvavandhako bhUtvA kSullakabhavaM ca jIvitvA punaH pRthivyAdiSu kSullakabhavameva sthitvA punaravigraheNa vanaspatikAyikeSvevotpannaH prathamasamayeca sarvavandhako'sAviti sarvavandhayostrisamayone dve kSullakabhavagrahaNe antaraM bhavati iti 'ukkoseNa mityAdi, ayaM ca pRthivyAdiSu kAyasthitikAlaH 'evaM desabaMdhaMtaraMpi'tti yathA Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 bhagavatIaGgasUtraM 8/-19/424 pRthivyAdInAM dezabandhAntaraM jaghanyamevaM vanaspaterapi, tacca kSullakabhavagrahaNaM samayAdhikaM, bhAvanA cAsya pUrvavat, ukkoseNaM puDhavikAlo ti utkarSeNa vanaspaterdezabandhAntaraM pRthivIkAlaH pRthivIkAyasthitikAlo'saGkhyAtAvasarpiNyutsarpiNyAdirUpa iti / athaudArikadezabandhakAdInAmalpatvAdinirUpaNAyAha-'eesI'tyAdi, tatra sarvastokAH sarbandhakAsteSAmutpattisamaya eva bhAvAt, abandhakA vizeSAdhikAH, yato vigrahagatI siddhatvAdI catebhavanti, teca sarvabandhakApekSayA vizeSAdhikAH, dezabandhakA asaGkhyAtaguNAH, dezabandhakAlasthAsaGkhyAtaguNatvAt, etasya ca sUtrasya bhAvanAM vizeSato'gre vakSyAma iti| atha vaikriyazarIraprayobandhanirUpaNAyAha mU. (125) veubbiyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kativihe pannatte?, goyamA ! duvihe pannatte, taMjahA-egiMdiyaveubviyasarIrappayogabaMdhe ya pNciNdiyveubviysriirppyogbNdhey| jai egidiyaveubviyasarIrappayogabaMdhe kiM vAukkAiyaegidiyasarIrappayogabaMdhe ya avAukkAiyaegidiya0 evaM eeNaM abhilAveNaMjahA ogAhaNasaMThANe veubbiyasarIrabhedo tahA bhAniyavyo jAva paJjattasavvaTThasiddhaanuttarovavAiyakappAtIyavemAniyadevapaMciMdiyaveubbiyasarIrappayogabaMdheya apajjattasavvaTThasiddhaanuttarovavAiya jAva payogabaMdhe y| veuvviyasarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kassa kammassa udaeNaM?, goyamA! vIriyasajogasahavvayAejAva AuyaMvA laddhiM vApaDucca veubviyasarIrappayoganAmAe kammassa udennveubviysriirppyogbNdhe| vAukAiyaegidiyaveubviyasarIrappayoga0 pucchA, goyamA! vIriyasajogasaddabbayAe ceva jAvaladdhiMcapaDucha cAukkAiyaegidiyaveubbiyajAvabaMdhoriyaNappabhApuDhavineraiyapaMciMdiyaveDabbiyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kassa kammassa udaeNaM?, goyamA ! vIriyasayogasaddavvayAe . jAva AuyaMvA paDucca rayaNappabhApuDhavi0 jAva baMdhe, evaMjAva ahesttmaae| tirikkhajoniyapaMciMdiyaveubbiyasarIrapucchA, goyamA ! vIriya0 jahA vAukkAiyANaM, maNussapaMciMdiyaveubbiya0 evaM ceva, asurakumArabhavaNavAsidevapaMciMdiyaveubbiya0 jahA rayaNappabhApuDhavineraiyA evaMjAva thaniyakumArA, evaM vANamaMtarA evaM joisiyA evaM sohammakappovagayA vaimAniyA evaM jAva acuyagevejakappAtIyA vaimAniyA, evaM ceva anuttarovavAiyakappAtIyA vemANIyA evaM cev| veubviyasarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kiM desabaMdhesavvabaMdhe?, goyamA! desabaMdhevisavvabaMdhevi, bAukAiyaegidiya evaM ceva rayaNappabhApuDhavinaraiyA evaM ceva, evaM jAva anuttarovavAiyA / / veubviyasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte! kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! savvabaMdhe jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM do samayA, desabaMdhejahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samayUNAI __ vAukAiegidiyaveubbiyapucchA, goyamA ! savvabaMdhe eka samayaM desabaMdhe jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM aNtomuhttN| rayaNappabhApuDhavineraiya pucchA, goyamA! savvabaMdhe ekaM samayaM desabaMdhe jahantreNaM dasavAsasahassAI tisamayaUgAI ukkoseNaM sAgarovamaM samaUNaM, evaM jAva ahesattamA, navaraM desabaMdhe Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 431 zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-9 jassa jA jahaniyA ThitI sA samaUNA kAyabvA jassa jAva ukkosA sA smyuunnaa| paMciMdiyatirikkhajoniyANa maNussANa yajahA vAukkAiyANaM asurakumAranAgakumAra0 jAvaanuttarovavAiyANaMjahA neraiyANaMnavaraMjassajAThiIsAbhAniyavvAjAvaanuttarovavAiyANaM savvabaMdheekasamayaMdesabaMdhejahanneNaM ekatIsaMsAgarovamAMtisamaUNAiMukkoseNaMtettIsaMsAgarovamAI smuunnaaii| veubviyasarIrappayogabaMdhaMtaraM gaM bhaMte ! kAlao kevaccira hoi?, goyamA! sabbabaMdhataraM jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM anaMtAo jAva AvaliyAe asaMkhejaibhAgo, evaM desbNdhtrNpi|| vAukkAiyaveubviyasarIrapucchA, goyamA! savvabaMdhaMtaraMjahanneNaMaMtomuhattaMukoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAga, evaM desbNdhtrNpi| tirikkhajoniyapaMciMdiyaveubviyasarIrappayogabaMdhataraMpucchA, goyamA! savvabaMdhaMtaraMjahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM puvvakoDIpuhuttaM, evaM desabaMdhaMtaraMpi, mnnuusssvi| jIvassa gaMbhaMte! vAukAiyattenovAukAiyattepunaravivAukAiyatte vAukAiyaegidiya0 veubbiyapucchA goyamA! sabvabaMdhataraMjahannenaM aMtomuhattaMukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassaikAlo, evaM desbNdhtrNpi| jIvassa NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavineraiyatte norayaNappabhApuDhavi0 pucchA, goyamA ! savvabaMdhaMtaraMjahanneNaMdasa vAsasahassAiMaMtomuhuttamamahiyAiMukkoseNaMvaNassaikAlo, desabaMdhataraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassaikAlo, evaMjAva ahesattamAe, navaraMjA jassa ThitIjahaniyA sAsavvabaMdhaMtaraMjahanneNaMaMtomuttamamahiyA kAyabvA, sesaMtaMceva, paMciMdiyatirikkhajoniyamaNussANa ya jahA vAukkAiyANaM / asurakumAranAgakumAra jAva sahassAradevANaM eesiMjahArayaNappabhApuDhavineraiyANaM navaraMsavvabaMdhaMtare jassajA ThitIjahaniyA sA aMtomuhuttamabhahiyA kAyabvA, sesaMtaM caiv| jIvassa NaM bhaMte! ANayadevatte noANayapucchA, goyamA! sabvabaMdhaMtaraM jahanneNaM aTThArasa sAgarovamAI vAsapuhuttamamahiyAiM ukkosenaM anaMtaM kAlaM vaNassaikAlo, desabaMdhaMtaraM jahanneNaM vAsapuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassaikAlo, evaM jAva accue navaraM jassa jA ThitI sA savvabaMdhaMtaraM jaha0 vAsapuhuttamamahiyA kAyavvA sesaM taM caiva / gevejakappAtIyapucchA, goyamA ! savvabaMdhataraMjahanneNaMbAvIsaMsAgarovamAiMvAsapahuttamamahiyAiMukoseNaManaMtaM kAlaMvaNassaikAlo, desabaMdhataraM jahantreNaM vAsapuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| jIvassaNaMbhaMte! anuttarovavAtiyapucchA, goyamA! savvabaMdhaMtaraMjahanneNaMekatIsaMsAgarovamAI vAsapuhattamabhahiyAiMukkoseNaM saMkhejAiMsAgarovamAI, desabaMdhaMtaraMjahanneNaM vAsapuhuttaMukkoseNaM saMkhejAiM saagrovmaaii| eesi NaM bhaMte ! jIvANaM veubbiyasarIrassa desabaMdhagANaM savvabaMdhagANaM abaMdhagANa ya kayarera hitojAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovAjIvA veubviyasarIrassa savvabaMdhagA desabaMdhagA asaMkhenaguNA abaMdhagA anNtgunnaa| AhAragasarIrappayogabaMdheNaM bhaMte ! kativihe pannate?, goyamA! egAgAre pnnte| jai Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/9/425 egAgAre pannatte kiM maNussAhAragasarIrappayogabaMdhe kiM abhaNussAhAragasarIrappayogabaMdhe ?, goyamA maNussAhAragasarIrappayogabaMdhe no amaNussAhAragasarIrappayogabaMdhe, evaM eeNaM abhilAveNaM jahA ogAhaNasaMThANe jAva pittamattasaMjayasammaddiTTipajjattasaMkhejavAsAuyakammamUmigagavbhavakkaMtiyamaNussAhAragasarIrappayogabaMdhe No aniDDipattapamatta jAva AhAragasarIrappayogabaMdhe AhAragasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte! kassa kammassa udaeNaM ?, goyamA ! vIriyasayogasaddavvayAe jAva laddi paDuca AhAragasarIrappayoganAmAe kammassa udaeNaM AhAragasarIrappayogabaMdhe AhAragasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte! kiM desabaMdhe savvabaMdhe ?, goyamA ! desabaMdhevi savvabaMdhevi / AhAragasarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! savvabaMdhe ekaM samayaM TesavaMdhe jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomuhuttaM / AhAragasarIrappayogabaMdhaMtare NaM bhaMte ! kAlo kevaciraM hoi ?, goyamA ! savvabaMdhaMtaraM jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM anaMtAo osampiniussappiNIo kAlao khettao anaMtA loyA avaDDUpoggalapariyaTTaM desUNaM, evaM desabaMdhaMtaraMpi / eesi NaM bhaMte! jIvANaM AhAragasarIrassa desabadhagANaM savvabaMdhagANa abaMdhagANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA jIvA AhAragasarIrassa savvabaMdhagA desabaMdhagA saMkhejjaguNA abaMdhagA anaMtaguNA 3 / / vR. tatra 'egiMdiyaveuvvie 'tyAdi vAyukAyikApekSamuktaM, 'paMciMdie' tyAdi tu paJcendriyatiryaGganuSyadevanArakApekSamiti / 'vIriye ' tyAdau yAvatkaraNAt 'pamAyapaJccayA kammaM ca jogaM ca bhavaM ce'ti draSTavyaM 'laddhiM va'tti vaikriyakaraNalabdhi vA pratItya, etacca vAyupaJcendriyati-ryaGanuSyAnapekSyoktaM, tena vAyukAyAdisUtreSu labdhi vaikriya zarIrabandhasya pratyayatayA vakSyati, nArakadevasUtreSu punastAM vihAya vIryasayogasadravyatAdIn pratyayatayA vakSyatIti // 'savvabaMdhe jahantreNaM ekaM samayaM ti, kathaM ?, vaikriyazarIriSUtpadyamAno labdhito vA tat kurvan samayamekaM sarvabandhako bhavatItyevamekaM samayaM sarvavandha iti, 'ukkoseNaM do samaya 'tti, kathaM?, audArikazarIri vaikriyatAM pratipadyamAnaH sarvabandhakobhUtvA mRtaH punarnArikatvaM devatvaM vA yadA prApnoti tadA prathamasamaye vaikriyasya sarvabandhaka evetikRtvA vaikriyazarIrasya sarvabandhako bhUtvA mRtaH punarnArakatva devatvaM vA yadA prApnoti tadA prathamasamaye vaikriyasya sarvabandhaka evetikRtvA vaikriyazarIrasya sarvabandhaka utkRSTataH samayadvayamiti, 'desabaMdhe jahantreNaM evaM samayaM 'ti, kathaM ?, audArikazarIrI vaikriyatAM pratipadyamAnaH prathamasamaye sarvabandhako bhavati dvitIyasamaye dezabandhako bhUtvA mRta ityevaM dezabandho jaghanyata ekaM samayamiti, 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAIsamayaUNAI' ti, kathaM?, deveSu nArakeSu cotkRSTasthitiSUtpadyamAnaH prathamasye sarvabandhako vaikriyazarIrasya tataH paraM dezabandha karatena sarvabandhaka- samayenonAni trayastrizatsAgaropamANyutkarSato dezabandha iti // 'vAukkAie' tyAdi, 'desabaMdhe jahantreNaM evaM samayaM ti, kathaM ?, vAyuraudArikazarIri san vaikriyaM gatastataH prathamasamaye sarvabandhako dvitIyasamaye dezabandhako bhUtvA mRta ityevaM jaghanyenaiko dezabandhasamayaH 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM ti vaikriyazarIreNa sa eva yadA'ntarmuhUrttamAtramAste tadotkarSato dezabandho'ntarmuhUrtta, labdhivaikriyazarIriNo jIvato'ntarmuhUrtAtparato na vaikriyazarIrAvasthAnamasti, Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 433 zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-9 punarIdArikazarIrasyAvazyaM pratipatteriti // _ 'rayaNappabhe'tyAdi, 'desabaMdhe jahanneNaM dasa vAsasahassAiM ti0 samayaUNAI'ti, kathaM ?, trisamaya-vigraheNa ratnaprabhAyAMjaghanyasthiti rakaH samutpannaH tatra ca samayadvayamanAhArakastRtIye ca samaye sarvabandhakastato dezabandhako vaikriyasyatadevamAdyasamayatrayanyUnaM varSasahasradazakaMjaghanyato dezabandhaH, ukkoseNaM sAgarovamaM samayaUNaM'ti, kathaM?,avigraheNa ratnaprabhAyAbhutkRSTasthitirikaH samutpannaH, tatracaprathamasamayesarvabandhako vaikriyazarIrasyatataH paraM dezabandhakastena sarvabandhasamayenonaM sAgaropamamutkarSato dezabandha iti, evaM sarvatra sarvabandhaH samayaM dezabandhazcajaghanyo vigrahasamayatrayanyUnonijanijajaghanyasthitipramANovAcyaH, sarvabandhasamayanyUnotkRSTasthitipramANazcotkRSTadezabandha iti, etadevAha__ 'evaMjAve tyAdi, paJcendriyatiryaGganuSyANAM vaikriyasarvabandha ekaMsamayaM dezabandhastujaghanyata ekaM samayamutkarSeNa tvantarmuhUrtam - etadevAtidezenAha-paMciMdiye tyAdi, yacca / // 1 // "aMtamuhuttaM niraesu hoi cattAri tiriyamaNuesu / devesu addhamAso ukkosa viuvvaNAkAlo / / " iti vacanasAmathyArdantarmuhUrtacatuSTayaM teSAM desabandha ityucyate tanmatAntaramityavaseyamiti ukto vaikriyazarIraprayogabandhasya kAlaH,athatasyaivAntaraM nirUpayannAha-'veubviye' tyAdi, 'savvabaMdhaMtaraMjahanneNaM evaM samayaMti, kathaM?, audArikazarIrI vaikriyaM gataHprathamasamaye sarvabandhako dvitIye, dezabandhako bhUtvAmRto deveSunArakeSuvA vaikriyazarIriSvavigraheNotpadyamAnaH prathamasamaye sarvabandhako dvitIye dezabandhako bhUtvAmRtodeveSu nArakeSuvA vaikriyazarIriSvavigraheNotpadyamAnaH prathamasamaye sarvabandhaka ityevamekaH samayaH sarvabandhAntaramiti, 'ukkoseNaM anaMta kAlaM'ti, kathaM ?,audArikazarIrI vaikriyaMgatovaikriyazarIriSuvAdevAdiSusamutpannaH saca prathamasamaye sarvabandhako bhUtvA dezabandhaM ca kRtvA mRtaH tataH paramanantaM kAlamaudArikazarIriSu vanaspatyAdiSu sthitvA vaikriyazarIra-vatsUtpanaH, tatraca prathamasamaye sarvabandhako jAtaH, evaM ca sarvabandhayoryathoktamantaraM bhavatIti, evaM desabaMdhaMtaraMpitti, jaghanyenaikaM samayamutkRSTato'nantaM kAlamityarthaH, bhAvanA cAsya puurvoktaa-nusaarenneti| _ 'vAukkAie'tyAdi 'savvabaMdhaMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM'ti, kathaM ?, vAyuraudArikazarIrI vaikriyamApanaH, tatraca prathamasamayesarvavandhako bhUtvA mRtaH punarvAyurevajAtaH, tasya cAparyAptakasya vaikriyazakti virbhavatItyantarmuhUrttamAtreNAsau paryAptako bhUtvA vaikriyazarIramArabhate, tatra cAsau prathamasamaye sarvabandhako jAta ityevaM sarvabandhAntaramantarmuhUrttamiti, 'ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhArga'ti, kathaM ?, vAyuraudArikazarIrI vaikriyaM gataH, taprathamasamayeca sarvabandhakastato dezabandhako bhUtvA mRtastataH paramaudArikazarIriSu vAyuSu palyopamAsaGghayeyabhAgamativAhyAvazyaM vaikriyaM karoti, tatra ca prathamasamaye sarvabandhakaH, evaM ca sarvabandhayoryathoktamantaraM bhavatIti, evaM desabaMdhaMtaraMpi'tti, asya bhAvanA praagiveti| 1528 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 8/-/9/425 'tirikkhe' tyAdi, 'savvabaMdhaMtaraM jahantreNaM aMtomuhuttaM 'ti, kathaM ?, paJcendriyatiryagyoniko vaikriyaM gataH tatra ca prathamasayame sarvabandhakastataH paraM dezabandhako'ntarmUhUrttamAtraM tata audArikasya sarvabandhako bhUtvA samayaM dezavandhako jAtaH punarapi zraddheyamutpanna vaikriyaM karomItipunarvaikriyaM kurvataH prathamasamaye sarvabandhaH, evaM ca sarvabandhayoryathoktamantaraM bhavatIti, 'ukkoseNaM puvvakoDipattaM 'ti, kathaM?, pUrvakoTyAyuH paJcendriyatiryagyoniko vaikriyaM gataH, tatra ca prathamasamaye sarvabandhakastato dezabandhako bhUtvA kAlAntare mRtastatra pUrvakoTyAyuH paJcendriyatiryakSvevotpannaH pUrvajanmanA saha saptASTau vA vArAn tataH saptame'STame vA bhave vaikriyaM gataH, tatra ca prathamasamaye sarvabandhaM kRtvA dezabandhaM karotIti, evaM ca sarvabandhayorutkRSTaM yathoktamantaraM bhavatIti, 'evaM desabaMdhaMtaMpi tti, bhAvanA cAsya sarvabandhAntaroktabhAvanAnusAreNa karttavyeti / 434 vaikkriyazarIravandhAntarameva prakArAntareNa cintayannAha 'jIvasse' tyAdi, 'savvabaMdhaMtaraM jahaneNaM aMtomuhuttaM 'ti, kathaM?, vAyurvekriyazarIraM pratipannaH, tatra ca prathamasamaye sarvabandhako bhUtvA mRtastataH pRthivIkAyikeSUtpannaH tatrApi kSullakabhavagrahaNamAtraM sthitvA punarvAyurjAtaH, tatrApi katipayAn kSullakabhavAn sthitvA caikriyaM gataH, tatra ca prathamasamaye sarvabandhako jAtastatazca vaikriyasya sarvabandhayorantaraM bahavaH kSullakabhavAste ca bahavo'pyantarmuhUrtta, antarmuhUrte bahUnAM kSullakabhavAnAM pratipAditatvAt, tatazca sarvabandhAntaraM yathoktaM bhavatIti, 'ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassaikAlo 'tti, kathaM ?, vAyurvaikriyazarIrIbhavan mRto vanaspatyAdiSvanantaM kAlaM sthitvA vaikriyazarIraM punaryadA lapsyate tadA yathoktamantaraM bhaviSyatIti, 'evaM desabaMdhaMtaraMpi 'tti, bhAvanA cAsya prAguktAnusAreNeti / / ratnaprabhAsUtre 'savvabaMdhaMtara' mityAdi, etadbhAvyate - ratnaprabhAnArako dazavarSasahasrasthitika utpattI sarvabandhakaH tata uddhRtastu garbhajapaJcendriyeSvantarmuhUrta sthitvA ratnaprabhAyAM punarapyutpannaH tatra ca prathamasamaye sarvabandhaka ityevaM sUrvoktaM jaghanyamantaraM sarvabandhayoriti, ayaM ca yadA'pi prathamotpattI trisamayavigraheNotpadyate tadApi na daza varSasahasrANi trisamayanyUnAni bhavanti, antarmuhUrttasya madhyAtsamayatrayasya tatra prakSepAt na ca tatprakSepe'pyantarmuhUrttasyAntarmuhUrttatvavyAghAtastasyAnekabhedatvAditi, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo 'tti, kathaM ?, ratnaprabhAnAraka utpattau sarvabandhakaH tataM uddhRtazcAnantaM kAlaM vanaspatyAdiSu sthitvA punastatraivotpadyamAnaH sarvabandhaka ityevamutkRSTamantaramiti, 'desabaMdhaMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM 'ti, kathaM?, ratnaprabhAnArako dezabandhakaH san mRto'ntamuhUrttAyuHpaJcendriyatiryakatayotpadya mRtvA ratnaprabhAnArakatayotpannaH, tatra ca dvitIyasamaye dezabandhaka ityevaM jaghanyaM dezabandhAntaramiti, 'ukkoseNamityAdi, bhAvanA prAguktAnusAreNeti / zarkarAprabhAdinArakANAM vaikriyazarIrabandhAntaramatidezataH saGkSepArthaH mAha evaM jAve' tyAdi, dvitIyAdipRthivISu ca jaghanyA sthiti krameNaikaM trIni sapta daza saptadaza dvAviMzatizca sAgarI pANIti paMcidie 'tyAdI 'jahA vAukAiyANaM' ti jaghanyenAntarmuhUrttamutkRSTataH punaranantaM kAlamityarthaH asurakumAradayastu sahasrArAntA devA utpattisamaye sarvabandhaM kRtvA svakIyAM ca jaghanyastitimanupAlaya paJcendriyatiryakSu jaghanyenAntarmuhUrttAyuSkatvena samutpadya mRtvA ca teSveva sarvabandhakA jAtAH, evaM ca teSAM vaikriyasya jaghanyaM sarvavandhAntaraM jaghanyA tatsthitirantarmuhUrttAdhikA vaktavyA, utkRSTaM tvanantaM kAlaM yathA ratnaprabhAnArakANAmiti, etaddarzanAyAha Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-9 435 'asurakumAre'tyAdi, tatrajaghanyA sthitirasurakumArAdInAMvyantarANAMca dazavarSasahasrANi jyotiSkANAM palyopamASTabhAgaH saudharmAdiSu tu 'paliyamahiyaM do sAra sAhiyA sattadasa ya coddasa ya varSasahasrANi jyotiSkANAM palyopamASTabhAgaH saudharmAdiSu tu paliyamahiyaM do sAra sAhiyA sattadasa ca coddasa ya satarasa ya' ityAdi / AnatasUtre savvabaMdhaMtara mityAdi, etasya bhAvanAAnatakalpIyo devautpattau sarvabandhakaH, sa cASTAdazasAgaropamAni tatra sthitvA tatazcyuto varSapRthaktvaM manuSyeSu sthitvA punastatraivotpannaH prathamasamaye cAsau sarvabandhaka ityevaM sarvabandhAntaraM jaghanyamaSTAdaza sAgaropamAni varSapRthaktvaM manuSyeSu sthitvA punastatraivotpannaHpradhamasamaye cAsausarvabandhaka ityevaM sarvabandhAntaraMjaghanyamaSTAdaza sAgaropamAni varSapRthaktvAdhikAnIti, utkRSTaM tvanantaM kAlaM, kathaM?, sa eva satasmAcyuto'nantaM kAlaM vanaspatyAdiSusthitvApunastatraivotpannaHprathamasamaye cAsausarvabandhaka ityevamiti, 'desabaMdhaMtaraM jahanneNaM vAsupuhuttaMti, kathaM?, sa eva dezabandhakaH saMzrayatovarSapRthaktvaM manuSyatvamanubhUya punastatraiva gatastasya ca sarvabandhAnantaraMdezavandhaityevaMsUtroktamantaraMbhavati,iha ca yadyapi sarvabandhasamayAdhikaM varSapRthaktvaM bhavati tathA'pa tasya varSapRthaktvAdanAntaratvavivakSayA na bhedena gaNanamiti / evaM prANatAraNAcyutagraiveyakasUtarANyapi jJeyAni / atha sanatkumArAdisahasrArAntA devA jaghanyato navadinAyuSkebhyaH AnatAdyacyutAntAstu navamAsAyuSkebhyaH samutpadyanta iti jIvasamAse'bhidhIyate, tatazca jaghanyaM tatsarvabandhAntaraM tattadadhikatajjadhanyasthitirUpaMprApnotIti, satyametata, kevalaM mtaantrmevedmiti||anuttrvimaansuutretu 'ukkoseNa'mityAdi, utkRSTaM sarvabandhAntaraM dezavandhAntaraM ca saGkhyAtAni sAgaropamAni, yato nAntakAlamanuttaravimAnacyutaH 'saMsarati, tAni ca jIvasamAsamatena dvisaGghayAnIti / athavaikriyazarIradezabandhakAdInAmalpatvAdinirUpaNAyAha-'eesI'tyAdi, tatra sarvastokA vaikriyasarvabandhakAstatkAlasyAlpatvAt, dezabandhakA asaGkhyAtaguNAstatkAlasya tadapekSayA'saGkhyeyaguNatvAt, abandhakAstvanantaguNAH siddhAnAM vanaspatyAdInAM ca tadapekSayA'nantaguNatvAditi athAhAraka zarIraprayogabandhamadhikRtyAha- 'AhAre' tyAdi, 'egAgAre' tti ekaH prakAro naudAriyAdibandhavadekendriyAdyanekaprakAraityarthaH, 'sabbabaMde ekkaM samayaMtiAdhasamaya evasarvabandhabhAvAt, 'desavaMdhejahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomuhattaMti, kathaM?, jaghanyatautkarSatazcAntamuhUrttamAtramevAhArakazarIrI bhavati, parata audArikazarIrasyAvazya grahaNAt, tatra cAntarmuhUrte Adhasamaye sarvabandhaH uttarakAlaM ca dezabandha iti| athAhArakazarIraprayogabandhasyaivAntaranirUpaNAyAha-'AhAra' tyAdi, savvabaMdhaMtaraMjahanneNaM aMtomuhutta'ti, kathaM ?, manuSya AhArakazarIraM pratipannastaprathamasamaye ca sarvavandhakastato'ntamuhUrtamAna sthitvaudArikazarIraM gatastatrApyantarmUhUrta sthitaH, punarapi ca tasya saMzayAdi AhArakazarIrakaraNakAraNamutpannaM tataH punarapyAhArakazarIraM gRhNAti, tatra ca prathamasamaye sarvabandhaka eveti,evaM ca sarvabandhAntaramantarmuhUrta, dvayorapyantarmuhUrtayorekatvavikSaNAditi, 'choroNaM anaMtaM kAlaM'ti, kathaM ?, yato'nantakAlAdAhArakazarIraM punarlabhata iti, kAlAnantyameva vizeSeNAha Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/9/425 'anaMtAo ussappiNIo ossappiNIo kAlao khettao anaMtA loga'tti, etadvayAkhyAnaM ca prAgvat / atha tatra pudgalaparAvartaparimANaM kiM bhavati? ityAha 'avaTuMpoggalapariyaTuMdesUrNa ti, 'apArdham' apagatArddhamarddhamAtramityarthaH 'pudgalaparAvata prAguktasvarUpam, apArddhamapyarddhataH pUrNa syAdata Aha-dezonamiti / 'evaM desabaMdhaMtaraMpi'tti jaghanyenAntarmuhUrttamatkarSataH punarapArddha pudgala-parAvartta dezonaM, bhAvanA tu pUrvoktAnusAreNeti / athAhArakazarIradezabandhakAdInAmalpatvAdinirUpaNAyAha- 'eesi NamityAdi, tatra sarvastokA AhArakasya sarvabandhakAstatsarvabandhakAlasyAlpatvAt, dezabandhakAH saGkhyAtaguNA staddezabandhakAlasya bahutvAt, asaGkhyAtaguNAstu te na bhavanti, yato manuSyA api saGkhyAtAH kiM punarAhArakazarIradezabandhakAH?,abandhakAstvanantaguNAH, AhArakazarIraM hi manuSyANAMtatrApi saMyatAnAM teSAmapi keSAJcideva kadAcideva ca bhavatIta, zeSakAle te zeSasattvAzcAbandhakAH, tatazca siddhavanaspatyAdinAmantaguNatvAdanantaguNAsta iti / atha taijasazarIraprayogabandhamadhikRtyAha mU. (426) teyAsarIrappayogabaMdheNaM bhaMte ! kativihe pannatte?, goyamA paMcavihe pannatte, taMjahA-egidiyateyAsarIrappayogabaMdhe beiMdiya0 teiMdiya0 jAva pNciNdiyteyaasriirppyogbNdhe| egidiyateyAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kaivihe pannatte? evaM eeNaM abhilAveNaM bhedo jahA ogAhaNasaMThANe jAva pajattasavvaTThasiddhaanuttarovavAiyakappAtIyavemAniyadevapaMciMdiyateyAsarIrappayogabaMdhe ya apaJjattasavvadvasiddhaanuttarovavAiyajAvabaMdhe y| teyAsarIrappayogabaMdeNaMbhaMte! kassa kammassaudaeNaM?, goyamA! vIriyasajogasaddavyayAe jAva AuyaM ca paDucca teyAsarIrappayoganAmAe kammassa udaeNaM teyaasriirppyogbNdhe| teyAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kiM desabaMdhe savvabaMdhe?, goyamA! desabaMdhe no svvbNdhe| teyAsarIrappayogabaMdheNaM bhaMte! kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! duvihe pannate, taMjahAanAie vA apajjavasie anAie vA spjjvsie| teyAsarIrappayogabaMdhaMtare NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! anAiyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM, anAiyassa sapajjavasiyassa natthi aNtrN| eesiNaMbhaMte! jIvANaM teyAsarIrassa desabaMdhagANaM abaMdhagANayakayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovA jIvA teyAsarIrassa abaMdhagA desabaMdhagA anaMtaguNA 4/ vR. 'teye'tyAdi, 'no savvabaMdhe tti taijasarIrasyAnAditvAnna sarvabandho'sti, tasyaprathamataH pudgalopAdAnarUpatvAditi / 'anAie vA apajjavasie'ityAdi, tatrAyaM taijasazarIbandho'. nAdiraparyavasito'bhavyAnAM anAdi saparyavasitastu bhavyAnAmiti / ___atha taijasazarIraprayogabandhasyaivAntaranirUpaNAyAha-'teye tyAdi, 'anAiyasse'tyAdi, yasmAtsaMsArastho jIvastaijasazarIrabandhena dvayarUpeNApi sadA'vinirmukta eva bhavati tasmAdyarUpasyApyasya nAstyantaramiti / atha taijasazarIradezabandhakAbandhakAnAmalpatvAdinirUpaNAyA'eesI'tyAdi, tatra sarvastokAstaijasazarIrasyAbandhakAH siddhAnAmeva tadabandhakatvAt, dezabandhakAstvanantaguNAstaddeza- bandhakAnAM sakalasaMsAriNAM siddhebhyo'nantaguNatvAditi / Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-9 437 atha kArmaNazarIraprayogabandhamadhikRtyAha mU. (427) kammAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kativihe pannatte ?, goyamA ! aTTavihe pannate taMjahA-nANAvaranijakammAsarIrappayogabaMdhe jAva aNtraaiykmmaasriirppyogbNdhe| nANAvaraninakammAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! karasa kammassa udaeNaM?, goyamA! nANapaDiNIyayAe nANaniNhavaNayAe nANaMtarAeNaM nANappadoseNaM nANacyAsAdaNAe nANavisaMvAdaNAjogeNaM nANAvaraninakammAsarIrappayoganAmAe kammassa udaeNaMnANAvara-nijakammAsarIrappayogabaMdhe darisaNAvaranikammAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kassa kammassa udaeNaM?, goyamA ! daMsaNapaDiNIyayAe evaMjahA nANAvaranijaM navaraM dasaNanAma ghettavvaMjAvadasaNavisaMvAdaNAjogeNaM darisaNAvaraninakammAsarIrappayoganAmAe kammassa udennNjaavppogbNdhe| sAyAveyanijakammAsarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kassa kammassa udaeNaM?, goyamA! pANANukaMpayAebhUyANukaMpayAe evaMjahA sattamasaedasamoddesaejAvaapariyAvaNayAe sAyAveyanijakammAsarIrappayoganAmAe kammarasa udaeNaM sAyAveyanikammA jAva bNdhe| assAyAveyanijapucchA, goyamA! paradukkhaNayAe parasoyaNayAejahAsattamasaedasamoddesae jAva pariyAvaNayAe assAyAveyanijakammA jAva pyogbNdhe| mohanijakammAsarIrappayogapucchA, goyamA ! tivvakohayAe tivyamANayAe tivvamAyAe tivvalobhAe tivvadaMsaNamohaniJjayAe tivvacarittamohaninjayAe mohnijkmmaasriirjaavpyogbNdhe| neraiyAuyakammAsarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! pucchA, goyamA! mahAraMbhayAe mahApariggahayAe kuNimAhAreNaM paMciMdiyavaheNaM neraiyAuyakammAsarIrappayoganAmAe kammassa udaeNaM neraiyAuyakammAsarIra jAva pyogbNdhe| tirikkhajoniyAuyakammAsarIrappaogapucchA, goyamA ! mAilliyAe niyaDillayAe aliyavayaNeNaM kUDalakUDamANeNaM tirikkhajoniyakammAsarIrajAvapayogabaMdhe / maNussAuyakammAsarIrapucchA, goyamA ! pAibhaddayAe pagaiviNIyayAe sANukkosayAe amacchariyAe maNussAuyakammA jaavpyogbNdhe| devAuyakammAsarIrapucchA, goyamA ! sarAgasaMmeNaM saMjamAsaMjameNaM bAlatavokammeNaM akAmaniz2arAe devAuyakammAsarIra jaavpyogbNdhe| subhanAkammAsarIrapucchA, goyamA! kAyaujjuyayAe bhAvujuyayAemAsujuyayAe avisaMvAdaNajogeNaM subhanAmakammAsarI rajAvappayogabaMdhe / / asubhanAmakammAsarIrapucchA, goyamA! kAyaaNujuyayAe bhavaaNujuyayAe bhAsaaNuayayAe visaMvAyaNAyogeNaM asubhanAmakammAjAva pyogbNdhe| uccAgoyakammAsarIrapucchA, goyamA! jAtiamadeNaM kulaamadeNaMbalaamadeNaMrUvaamadeNaM tavaamadeNaM suyaamadeNaM lAbhaamadeNaM issariyaamadeNaM uccAgoyakammAsarIrajAva payogabaMdhe, nIyAgoyakammAsarIrapucchA, goyamA ! jAtimadeNaM kulamadeNaM balamadeNaM jAva issariyamadeNaM niiyaagoykmmaasriirjaavpyogbNdhe| Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/9/427 aMtarAiyakammAsarIrapucchA, goyamA! dAnaMtarAeNaM lAbhaMtarAeNaM bhogaMtarAeNaMuvabhogatarAeNaM vIriyaMtarAeNaM aMtarAiyakammAsarIrappayoganAmAe kamssa udaeNaM aNtraaiykmmaasriirppyogbNdhe| nANAvaranikammAsarIrappayogabaMdheNaMbhaMte! kiM desabaMdhe?, goyamA! desabaMdheno sabvabaMdhe, evaM jAva aMtarAiyakammA0 / nANAvaraninakammAsarIrappayogabaMdhe NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA! nANA0 duvihe pannatte, taMjahA-anAie sapajjavasieanAie apajjavasie vA evaM jahA teyagassa saciTThaNA taheva evaM jAva aMtarAiyakammassa / nANAvaranija-kammAsarIrappayogabaMdhaMtareNaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoi?, goyamA! anAiyassa evaM jahA teyagasarIrassa aMtaraMtaheva evaM jAva aNtraaiyss| eesiNaM bhaMte ! jIvANaM nANAvaranijassa kammassa desabaMdhagANaM abaMdhagANa ya kayare 2 jAva appAbahugaMjahA teyagassa, evaM AuyavajaMjAva aMtarAiyassa Auyassa pucchA, goyamA! savvatthovA jIvA Auyassa kammassa desabaMdhagA abaMdhagA saMkhejaguNA 5 / vR. 'kammAsarIre' tyAdi, 'nANapaDiNIyayAe'tti jJAnasya-zrutAdestadabhedAt jJAnavatAM vA yA pratyanIkatA-sAmAnyena pratikUlatA sA tathA tayA, 'mANaniNhavaNayAe'tti jJAnasya-zrutasya zrutagurUNAM vA yA nihnavatA-apalapanaM sA tathA tyaa| _ 'nANaMtarAeNaM ti jJAnasya-zrutasyAntarAyaH-tadgrahaNAdau vighno yaH sa tathA tena, nANapaoseNaM ti jJAne-zrutAdau jJAnavatsu vA yaH pradveSaH-aprIti-tadgrahaNAdau vighno yaH sa tathA tena, 'nANapaoseNaM tijJAne-zrutAdaujJAnavatsu vAyaHpradveSaH-aprIti satathA tena, nANa'ccAsAyaNAe'tti jJAnasya jJAninAM vA yA'tyAzAtanA-hIlanA sA tathA tayA / 'nANavisaMvAyaNAjogeNaM'ti jJAnasya jJAninAM vA visaMvAdanayogo-vyabhicAradarzanAya vyApAroyaH satathA tena, etAnica bAhyAni kAraNAnijJAnAvaraNIyakArmaNazarIrabandhe, athA''ntaraM kAraNamAha-- 'nANAvaranija'mityAdi, jJAnAvaraNIyahetutvena jJAnAvaraNIyalakSaNaMyatkArmaNazarIraprayoganAma tattathA tasya karmaNa udayeneti / 'daMsaNapaDiNIyayAe'tti iha darzanaM-cakSurdarzanAdi, 'tivvadaMsaNamohanijjayAe'tti tiivrmithyaattvyetyrthH| tivvacarittamohaniJjayAe'tti kaSAyavyatiriktaM nokaSAyalakSaNamiha cAritramohanIyaM grAhyaM, tIvrakrodhatayetyAdinA kaSAyacAritramohanIyasya praagukttvaaditi| 'mahAraMbhayAe'tti aparimitamakRSyAdyArambhatayetyarthaH, mahAraMbhapariggahayAe'ttiaparimANaparigrahatayA 'kuNimAhAreNaM'ti mAsaMbhojaneneti 'mAillAyae'tti paravaJcanabuddhivattayA 'niyaDillAyae' nikRti-vaJcanArthaM ceSTA mAyApracchAdanArthaM mAyAntaramityeke atyAdarakaraNena paravaJcanamitye tadvattayA, 'pagaibhaddayAe'tti svabhAvataH parAnanutApitayA 'sANakkosayAe'tti sAnukampatayA 'amacchariyayAe ti matsarikaH-paraguNAnAmasoDhA tadbhAvaniSedho'matsarikatA tyaa| 'subhanAmakamme'tyAdi, iha zubhanAma devagatyAdikaM kAyaujuyayAe'tti kAyarjukatayA parAvaJcanaparakAyaveSTayA 'bhAvujjuyayAe'tti bhAvaNukatayAparAvaJcanaparamanaHpravRtyetyarthaH, bhAsuju Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-9 439 yayAe'tti bhASarjukatayA bhASA''rjavenetyarthaH 'avisaMvAyaNAjogeNaM'ti visaMvAdanaM-anyathApratipannasyAnyathAkaraNaM tadrUpo yogo-vyApArastena vA yogaH-sambandhI visaMvAdanayogsanniSedhAdavisaMvAdanayogastena, iha ca kAyarjukatAditrayaM vartamAnakAlAzrayaM, avisaMvAdanayogastvatItavAnalakSaNakAladvayAzraya iti / ___'asubhanAmakamme tyAdi, iha cAzubhanAma narakagatyAdikam / ___ 'kammAsarIrappayagavaMdhe NaM'mityAdi, kArmaNazarIraprayogavandhaprakaraNaM taijasazarIraprayogabandhaprakaraNavanneyaM, yastu vizeSo'sAvucyate-'sabbatthovA Auyasa kammassa desavaMdhaga'tti, sarvastokatvameSAmAyurvandhaddhAyAH stokatvAdavandhdhAyAratu bahugaNatvAt, tadavandhakAH saGkhyAtaguNAH, nanvasaGkhyAtaguNAstadavandhakAH kasmAnnoktAH? tadavandhAddhAyA asaGkhyAtajIvitAnA-thityAsa yAtaguNatvAta, ucyate, idamanantakAyikAnAzritya sUtraM, tatra cAnantakAvikAH saGkhacAta-jIvitA eva, te cAyuSkasyAbandhakAstaddezabandhakebhyaH saGkhyAtaguNA eva bhavanti / yadyavandhakAH siddhAdayastanmadhye kSipyante tathA'pi tebhya- saGkhyAtaguNA eva te, siddhAdyavandhakAnAmanantAnAmapyananantakAvikAyurvandhakApekSayA'nantabhAgatvAditi / nanu yadAyuSo'vandhakAH santo bandhakA bhavanti tadA kathaM na sarvabandhasambhavasteSAm ?, ucyate, na hi AyuHprakRtirasatI satirnivadhyate audArikAdizarIravaditi na sarvavandharAmbhava iti / prakArAntareNaudArikAdi cintayannAha mU. (428) jassaNaM bhaMte ! orAliyasarIrassa savvabaMdhe se NaM bhaMte ! veubviyasarIrassa kiM baMdhae abaMdhae?, goyamA! no baMdhae abaMdhae, AhAragasarIrassa kiMbaMdhae abaMdhae?, goyamA! no baMdhae abaMdhae, teyAsarIrassa kiM baMdhae abaMdhae?, goyamA! baMdhae no avaMdhae, jaibaMdhai kiM desabaMdhae savvabaMdhae?, goyamA! desavaMdhae no savvabaMdhae, kamamAsarIrassa kiM baMdhae abaMdhae?, jaheva teyagassa jAva desabaMdhae no svvbNdhe| jassaNaM bhaMte! orAliyasararassa desabaMdhe se NaM bhaMte! veubviyasarIrassa kiMvaMdhae abaMdhae goyamA! no baMdhae avaMdhae, evaM jaheva sabbabaMdheNaM bhaniya taheva desabaMdhaNavi bhAneyavyaM jAva kammagassa nnN| __jassa NaM bhaMte ! veubviyasarIrassa savvabaMdhae se NaM bhaMte ! orAliyasarIrassa kiM baMdhae abaMdhae?, goyamA! no baMdhae abaMdhae, AhAragasarIrassa evaM ceva, teyagassa kammagassa yajaheva orAlieNaM samaM bhaniyaM taheva bhAniyavvaM jAva desabaMdhae no svvbNdhe| jassa NaM bhaMte ! veubviyasarIrassa desabaMdhe se NaM bhaMte ! orAliyasarIrassa kiM baMdhae avaMdhae?, goyamA! no baMdhae abaMdhae, evaM jahA savvabaMdheNaM bhaniyaMtaheva desabaMdheNavibhAniyavvaM jAva kammagassA jassa NaM bhaMte ! AhAragasarIrassa savvabaMdhe se NaM bhaMte ! orAliyasarIrassa kiM baMdhae abaMdhae?, goyamA! no baMdhae abaMdhae, evaM veuvviyassavi, teyAkammANaM jaheva orAlieNaM samaM bhaniyaM taheva bhaaniyvvN| jassaNaM bhaMte ! AhAragasarIrassa desabaMdhe se NaM bhaMte ! orAliyasarIra0 evaM jahA AhAra Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/9/428 gasarIrassa savvabaMdheNaM bhaniyaM tahA desabaMdheNavi bhAniyavvaM jAva kammagassa / jassa NaM bhaMte! teyAsarIrassa desabaMdhe se NaM bhaMte! orAliyasarIrassa kiM baMdhai abaMdhae goyamA ! baMdhae vA abaMdhae vA, jai baMdhae kiM desabaMdhae savvabaMdhae ?, goyamA ! desabaMdhae vA savvabaMdhae vA, veDavviyasarIrassa kiM baMdhae abaMdhae ? evaM ceva, evaM AhAragasarIrassavi, kammagasarIrassa kiM baMdhae abaMdhae ?, goyamA ! baMdhae no abaMdhae, jai baMdhae kiM desabaMdhae savvabaMdhae ?, goyamA ! desabaMdhara no savvabaMdhae / jassa NaM bhaMte! kammagasarIrassa desabaMdhe se NaM bhaMte ! orAliyasarIrassa jahA taiyagassa vattavvayA bhaniyA tahA kammagassavi bhAniyavvA jAva teyAsarIrassa jAva desabaMdhae no savvabaMdhae bR. 'jasse' tyAdi, 'no baMdhae 'tti, na hyekasamaye audArikavaikriyaborbandho vidyata itikRtvA no bandhaka iti / evamAhArakasyApi / taijasasya punaH sadaivAvirahitatvAdbandhako dezabandhakena, sarvabandhastu nAstyeva tasyeti / evaM kArmmaNazarIrasyApi vAcyamiti / evamaudArikasarvabandhamAzritya zeSANAM bandhacintArthaH anantaraM daNDaka ukto'dhaudArikasyaiva dezabandhakamAzrityAnyamAha 'jassaNa 'mityAdi, atha vaikriyasya sarvavandhamAzritya zeSANAM bandhacintArtho'nyo daNDakaH, tatra ca 'teyagassa kammarasa jaheve' tyAdi, yathaudArikazarIrasarvabandhakasya taijasakArmmaNayordezabandhakatvamuktamevaM vaikriyazarIrasarvabandhakasyApi tayordezandhakatvaM vAcyamiti bhAvaH / vaikriyadezabandhadaNDaka AhArakasya sarvabandhadaNDako dezabandhadaNDakazca sugama eva / tejasadezabandhakadaNDake tu 'baMdhae vA abaMdhaeva ' tti taijasadezabandhaka audArikazarIrasya bandhako vA syAdabandhako vA, tatra vigrahe varttamAno'bandhako'vigrahasthaH punarbandhakaH sa evotpattikSetraprAptiprathamasamaye sarvabandhaka dvitIyAdau tu dezabandhaka iti, evaM kArmmaNazarIradezabandhakadaNDake'pi vAcyamiti / athaudArikAdizarIradezavandhakAdInAmalpatvAdinirUpaNAyAha mU. (429) eesi NaM bhaMte! savvajIvANaM orAliyaveuvjiya AhAragateyAkammAsarIragANaM desaMbaMdhagANaM savvabaMdhagANaM abaMdhagANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA jIvA AhAragasarIrassa savvabaMdhagA 1 tassa ceva desabaMdhagA saMkhejjaguNA 2 veuvviyasarIrassa savvabaMdhagA asaMkhejaguNA 3 tassa ceva desabaMdhaMgA asaMkhejjaguNA 4 teyAkammagANaM duNhavi tullA abaMdhagA anaMtaguNA 5 / --orAliyasarIrassa savvabaMdhagA anaMtaguNA 6 tassa ceva abaMdhagA visesAhiyA 7 tassa caiva sabaMdhagA asaMkhekhaguNA 8 teyAkammagANaM desabaMdhagA visesAhiyA 9 veuvviyasarIrassa abaMdhagA visesAhiyA 10 AhAragasarIrassa abaMdhagA visesAhiyA 11 / sevaM bhaMte ! 2 / vR. 'eesI' tyAdi, tatra sarvastokA AhArakazarIrasya sarvabandhakAH yasmAtte caturdazapUrvadharAstathAvighaprayojanavanta eva bhavanti, sarvabandhakAlazca samayameveti, tasyaiva ca dezabandhakAH saGkhayeyaguNAH, dezabandhakAlasya bahutvAt, vaikriyazarIrasya sarvabandhakA asakhyeguNA, teSAM tebhyo' saGkhyAtaguNatvAt, tasyaiva ca dezabandhakA asaGkeyayaguNAH, sarvabandhAddhApekSayA dezabandhAddhAyA asaGkhyAtaguNatvAt, athavA sarvabandhakAH pratipadyamAnakAH dezabandhakAstu pUrvapratipannAH, pratipadyamAnakebhyazca pUrvapratipannAnAM bahutvAt / Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 441 zatakaM-8, vargaH:, uddezakaH-9 vaikriyasarvavandhakebhyo dezabandhakA asaGkhyayaguNAH, taijasakAma'NayorabandhakA anantaguNAH, yasmAtte siddhAsteca vaikriyadezabandhakebhyo'nantaguNAeva, vanaspativarjasarvajIvebhyaH siddhAnAmanantaguNatvAditi, audArikazarIrasya sarvabandhakA anantaguNAste ca vanaspatiprabhRtIn pratItya pratyetavyAH, tasyaiva cAbandhakA vizeSAdhikAH, ete hi vigrahagatikAH siddhAdayazca bhavanti, tatra ca siddhAdInAmatyantAlpatvenehAvivakSA, vigrahagatikAzcavakSyamANanyAyena sarvabandhakebhyo bahutarA iti tebhyastadabandhakA vizeSAdhikA iti| tasyaiva caudArikasya dezabandhakA asaGkhyAtaguNAH, vigrahAddhApekSayA dezabandhAddhAyA asaGkhyAtaguNatvAt, tejasakArmaNayordezabandhakA vizeSAdhikAH, yasmAtsarve'pi saMsAriNastaijasakArmaNayordezabandhakAbhavanti, tatraca ye vigrahagatikA audArikasarvabandhakA vaikriyAdibandhakAzca te audArikadezabandhakebhyo'tiricyanta iti te vizeSAdhikA iti, vaikriyazarIrasyAbandhakA vizeSAdhikAH, yasmAdvaikriyasya bandhakAH prAyo devanArakA eva zeSAstu tadabandhakAH siddhAzca, tatra ca siddhAstaijasAdidezabandhakebhyo'tiricyante iti te vizeSAdhikA uktaaH| ___AhArakazarIrasyAbandhakA vizeSAdhikA yasmAnmanuSyANAmevAhArakazarIraM vaikriyaM tu tadanyeSAmapi, tota vaikriyabandhakebhya AhArakabandhakAnAM stokatvena vaikriyAbandhakebhya AhArakAbandhakA vizeSAdhikA iti|| ___ -ihAlpabahutvAdhikAre vRddhA gAthA evaM prpnycitvntH||1|| orAlasavvabaMdhA thovA abbaMdhayA visesahiyA / tatto ya desabaMdhA asaMkhaguniyA kahaM neyA / / // 2 // paDhamaMmi savvabaMdho samae sesesudesabaMdho u! siddhAINa abaMdho viggahagaiyANa ya jiyANaM / / // 3 // iha puNa viggahie ciya paDucca bhaniyA abaMdhagA ahiyA / siddhA anaMtabhAgaMmi savvabandhANavi bhavanti / / // 4 // ujuyAya egavaMkA egavaMkA duhaovaMkA gaI bhave tivihA / paDhamAi savvabaMdhA savve bIyAi addhaM tu // // 5 // taiyAi taiyabhaMgo labbhai jIvANa savvabaMdhANaM / iti tinni savvabaMdhA rAsI tinevaya abNdhaa| // 6 // rAsippamANao te tullA'baMdhA ya savvabaMdhA ya / saMkhApamANao puNa abaMdhagA puNa jahabbhahiyA / / // 7 // je egasamaiyA te eganigodaMbhi chaddisi eMti / dusamaiyA tipayariyA tisamaIyA sesalogAo / / // 8 // tiriyAyayaM cauddisi payaramasaMkhappaesabAhallaM / uSTuM puvvAvaradAhiNutarAyayA ya do pyraa|| // 9 // je tipayariyA te chaddisiehiMto bhavaMta'saMkhaguNA / sesAvi asaMkhaguNA khettAsaMkhejaguniyattA / / Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 1190 || 1199 11 // 12 // // 13 // 1198 11 // 15 // // 16 // // 17 // 119411 // 19 // // 20 // // 21 // // 22 // // 23 // // 24 // // 25 // // 26 // bhagavatI aGgasUtraM 8/-/9/429 evaM visesa ahiyA abaMdhayA savvabaMdhaehiM to / tisamaiyaviggahaM puNa paDuJca suttaM imaM hoi // causamayaviggahaM puNa saMkhejaguNA abaMdhagA hoMti / eesiM nidarisaNaM ThevaNArAsIhiM vocchAmi / / paDhamo hoi sahassaM dusabhaiyA dovi lakkhamekvekkaM / tisamaiyA puNa tinnivi rAsI koDI bhavekkekkA // eesiM jahasaMbhavamatthovaNayaM karejja rAsINaM / eto asaMkhaguniyA vocchaM jaha desabaMdhA se // ego asaMkhabhAgo vaTTa uvavaTTaNovavAyammi / eganigoe niccaM evaM sesesuvi sa eva || aMtamuttamettA ThiI nigoyANa jaM viniddiTThA / pallavaMti nigoyA tamhA aMtomuhutteNaM // tesiM ThitisamayANaM viggahasamayA havaMti jaibhAge / evatibhAge savve viggahiyA sesajIvANaM // savveviya viggahiyA sesANaM jaM asaMkhabhAgaMmi / teNAsaMkhaguNA desavaMdhayA'baMdhaehiMto / / veubviya AhAragateyAkammAI paDhiyasiddhAI / tahavi viseso jo jattha tattha taM taM bhaNIhAmi // ve uvviyasavvabaMdhA dhovA je paDhamasamayadevAI | tasseva desabaMdhA asaMkhaguniyA kahaM ke vA // tesiM ciya je sesA te savve savvabaMdhae mottuM / hoti abaMdhANaMtA tavvajjA sesajIvA je // AhArasavvabaMdhA thovA do tinni paMca vA isa vA / guNA dete hutaM sahassANaM // tavvajjA savvajiyA abaMdhayA te havaMta'naMtaguNA / dhovA abandhayA teyagassa saMsAramukkA je // sesA ya desabaMdhA tavvajjA te haMvata'NaMtaguNA / evaM kammagabheyAvi navari nANattamAummi // dhovA AuyabaMdhA saMkhejjaguNA abaMdhayA hoMti / teyAkammANaM savvabaMdhagA nattha'NAittA // assaMkhejaguNA Augassa kimabaMdhagA na bhannaMti / jamhA asaMkhabhAgo uTTai egasamaeNaM // bhannaI egasamaio kAlo uvvaTTaNAi jIvANaM / baMdhaNakAlo puNa Augassa aMtomuhutto u // Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 8, varga:-, uddezaka:- 9 // 27 // // 28 // // 29 // 11 30 11 // 31 // // 32 // // 33 // jIvA TiIkAle AuyabaMdhaddhamAie laddhaM / evaibhAge Aussa baMdhayA sesajIvANaM // jaM saMkhejatibhAgI ThikAlassAubaMdhakAlo u / mhA'saMkhaguNA se abaMdhayA baMdhaehiMto / / saMjogappabahuyaM AhAragasavvabaMdhagA thovA / tasseva desabaMdhA saMkhaguNA te ya puvyuttA // tatto veuvviyasavyabaMdhagA darisiyA asaMkhaguNA / jamasaMkhA dekhAI uvavajaMtegasamaeNaM // tasseva desabaMdhA asaMkhaguniyA havaMti puvyuttA ! teyagakammAbaMdhA anaMtaguniyA ya te siddhA // tatto u anaMtaguNA orAliyasavvabaMdhagA hoMti / tasseva tato'baMdhA ya desabaMdhA ya puvyuttA // tatto teyagakammANaM desabaMdhA bhave visesahiyA / // 34 // // 35 // // 36 // 443 te cevorAliyadesabaMdhagA hoMtime va'nne // je tassa savvaMbaMdhA abaMdhaga je ya neraiyadevA / eehiM sAhiyA te puNAi ke savvasaMsArI // veuvviyassa tatto abaMdhagA sAhiya viseseNaM / te caiva ya neraiyAivirahiyA siddhasaMjuttA // AhAragassa tatto abaMdhagA sAhiyA viseseNaM / te puNa ke ? savvajIvA AhAragaladdhie mottuM // ihaudArikasarvabandhAdInAmalpatvAdibhAvanArthaM sarvabandhAdisvarUpaM tAvaducyate-iha R jugatyA vigrahagatyA cotpadyamAnAnAM jIvAnAmutpattikSetraprAptiprathamasamaye sarvabandho bhavati, dvitIyA tu dezabandhaH siddhAdInAmityatrAdizabdAdvaikriyAdibandhakAnAM ca jIvAnAmaudArikasyAvandha, iha ca siddhAdInAmabandhakatve'pyatyantAlpatvenAvivakSaNAdvaigrahikAneva pratItya sarvabandhakebhyo'bandhakA vizeSAdhikA uktA iti // 1-2 // etadevAha-sAdhAraNeSvapi sarvabandhabhAvAtsarvabandhakAH siddhebhyo'nantaguNAH, yata evaM tataH siddhAsteSAmanantabhAge varttante, yadi ca siddhA api teSAmanantabhAge varttante tadA sutarAM vaikriyabandhakAdaya iti pratIyanta eva tatazca tAn vihAyaiva siddhapadamevAdhItamiti // 3 // atha sarvabandhakAnAmabandhakAnAM ca samatAbhidhAnapUrvakamabandhakAnAM vizeSAdhikatvamupadarzayitumAha-RjvAyatAyAM gatau sarvabandhakA evAdyasamaye bhavantyevamekasteSAM rAzi:, ekavakrayA ye utpadyante teSAM ye prathame samaye te'bandhakA dvitIye tu sarvabandhakA ityevaM teSAM dvitIyo rAzi, sa caikavakrAbhidhAnadvitIyagatyotpadyamAnAnAmarddhabhUto bhavatIti dvivakrayA gatyA ye punarutpadyante te Adhe samayadvaye'vandhakAstRtIye tu sarvabandhakAH, ayaM ca sarvabandhakAnAM tRtIyo rAziH, sa ca dvivanAbhidhAna tRtIyagatyotpadyamAnAnAM tribhAgabhUto bhavati, tRtIyasamayabhAvitvAttasya, Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 bhagavatIagasUtraM 8/-/9/429 evaM ca trayaH sarvabandhakAnAM rAzayaH traya eva ghAbandhakAnAM, samayabhedena rAzibhedAditi, evaM ca te rAzipramANa-tastulya yadyapi bhavanti tathA'pi saGghayAtapramANato'dhikA abandhakA bhavanti / / 4-5-6 // tecaivam-ye ekasamayikA RjugatyotpadyamAnakA ityarthaH te ekasminnigode-sAdhAraNazarIre lokamadhyasthiteSaDbhyo digbhyo'nuzreNyA''gacchanti, ye panurddhisamayikA ekavakragatyotpadyamAnA ityarthaH tetripratarikAH prataratrayAdAgacchanti, vidizovakreNA''gamanAt, pratarazcavakSyamANasvarUpa, ye punastrisamayikAH-samayatrayeNa vakradvayenacotpadyamAnakaste zeSalokAtprataratrayAtiriktalokAdAgacchantIti // 7 // prataraprarUpaNAyAha-lokamadhyagatakanigodamadhikRtyatiryagAyatazcatasRSudikSuprataraH kalpyate, asaGkhayeyapradezabAhalyo-vivakSitanigodotpAdakAlocitAvagAhanAbAhalyaityarthaH tanmAtrabAhalyAdeva 'udde'ti UdhiolokAntagatau pUrvAparAyato dakSiNottarAyatazceti dvau pratarAviti / / 8 // ___athAdhikRtamalpabahutvamucyate-ye jIvAstripratarikA ekavakrayA gatyotpattimantaste SaDdigbhyaH-RjugatyA SaDbhyo digbhyaH sakAzAdbhavantyasaGkhayeyaguNAH, zeSAapitetrisamayikAH zeSolAkAdAgatAste'pyasakhyevaguNA bhavanti, kutaH ?, kSetrAmaGkhyaganitatvAd, yataH SaDadikkSetrAtriprataramasaGkhayeyaguNaM tato'pi zeSaloka iti // 9 // tataH kim ? ityAha-vakradvayamAzrityedaM sUtramityarthaH // 10 // prathamaRjugatyutpannasarvabandhakarAzi saha parikalpitaM, kSetrasyAlpatvAta, dvisamayotpannAnAM dvau rAzI, eko'vandhakAnAmanyaH sarvabandhakAnAM, tauca pratyekaM lakSamAnau, tatkSetrasya bahutaratvAt, ye punastribhiHsamayairutpadyante teSAMtrayorAzayaH, tatra cAdyayoH samayayorabandhakau dvaurAzI tRtIyastu sarvabandhako rAziH, tecatrayo'pipratyeka koTImAnAstatkSetrasya bahutamatvAditi, tadevaM rAzitraye'pi sarvabandhakAH sahasraM lakSaMkoTI cetyevaM sarvastokAH, abandhakAstulaoNkoTIdvayaM cetyevaM vizeSAdhikAsta iti // 12 // anena ca gAthAdvayenodvartanAbhaNanAdvigraha samaya sambhavaH, antarmuhUttantei parivartanAbhaNanAcanigoda-sthitisamayamAnamuktaM, tatazca aymrthH-|| 13-14 / / teSAmeva vaikriyabandhakAnAM sarvabandhakAn muktvA ye zeSAste sarve vaikriyasya dezabandhakA bhavanti, tatra ca sarvabandhakAn muktvelena kathamityasya nirvacanamuktaM, ye zeSA ityanena tu ke vetyasyeti, abandhakAstu tasyAnantA bhavanti, te ca ke?, te tadvarjA-vaikriyasarvadezabandhakavarjAH zeSajIvAste caudArikAdibandhakAH devAdayazca vaigrahikA iti / / 21 / / tarjA' AhArakabandhavarjA sarvajIvA abandhakA ityAhArakAbandhasvarUpamuktaM, te ca pUrvebhyo'nantaguNA bhavanti / / 22-24 / / saGkhyAtaguNA AyuSkAbandhakA iti yaduktaM tatra praznayannAha-eko'saGghayabhAgo nigodajIvAnAMsadodvartate, saca baddhAyuSAmeva, tadanyeSAmudvartanA'bhAvAta, tebhyazcayezeSAste'baddhAyuSaH, teca tadapekSayA'saGkhyAtaguNA evetyevamasaGkhyaguNA AyuSkAbandhakAH syuriti // 25 atrocyate, nigodajIvabhavakAlapekSayA teSAmAyurbandhakAlaH saGkhyAtabhAgavRttirityabandhakAH Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 445 zataka-8, vargaH-, uddezakaH-9 saGkhyAtaguNA eva / etadevabhAvyate-nigodajIvAnAM sthitikAlo'ntarmuhUrtamAnaH, saca kalpanayA samayalakSaM, tatra AyurbandhAddhayA' AyurvandhakAlenAntarmuhUrtamAnenaiva kalpanayAsamayasahasralakSaNena bhAjite sati yallabdhaM kalpanayA zatarUpaM etAvati bhAge vartante AyurbandhakAH 'sesajIvANaM'ti zeSajIvAnaMtadabandhakAnAmityarthaH, tatrakila lakSApekSayAzataMsaddhyeyatamo bhAgo'to bandhakebhyo'ndhakAH saGghayeyaguNA bhavantIti // 26-27 // etadeva bhAvyate // 28 // samApto'yaM bndhH|| zatakaM-8 uddezakaH-9 samApta -zatakaM-8 uddezakaH-10:vR.anantaroddezake bandhAdayo'rthA uktAH, tAMzca zrutazIlasaMpannAH puruSA vicArayantIti zrutAdisaMpannapuruSaprabhRtipadArthaHvicAraNArtho dazama uddezakaH, tasya cedamAdisUtram mU. (430) rAyagihe nagare jAva evaM vayAsI-annautthiyANaM bhaMte ! eva mAikkhaMti jAva evaM parUveMti-evaM khalu sIla seyaM 1 suyaM seyaM ra suyaM seyaM 3 sIla seyaM4, se kahameyaM bhaMte ! evaM?, goyamA! janaM te annausthiyA evamAikkhaMti jAvaje te evamAhaMsumicchA te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi jAva pruvemi| evaM khalu bhae cattAri purisajAyA pannattA, taMjahA-sIlasaMpanne nAma ege no suyasaMpanne 1 suyasaMpanne nAma ege no sIlasaMpanne 2 ege sIlasaMpannevi suyasaMpannevi 3 ege no sIlasaMpanne no suyasaMpanne 4/ tattha NaM je se paDhame purisajAe se NaM purise sIlavaM asuyavaM, uvarae avinAyadhamme, esa NaM goyamA! mae purise desArAhae pnnte| tatyaNaMje se docce purisajAe seNaMpurise asIlavaMsuyavaM, anuvarae vinAyadhamme, esaNaM goyamA ! mae purise desavirAhae pnnte| tattha NaM je se tace purisajAe se NaM purise sIlavaM suyavaM, uvarae vinAyadhamme, esa NaM goyamA! mae purise savvArAhae pnnte| ____ tatthagaMje se cautthe purisajAe seNaM purise asIlavaM asutavaM, anuvaraeavinnAyadhamme, esaNaM goyamA ? mae purise savvavirAhae pannatte / / vR. 'rAyagihe'ityAdi, tatra ca 'evaM khalu sIla seyaM 1 suyaM seyaM ra suyaM seyaM 3 sIla seyaM 4' ityetasya cUrNyanusAreNavyAkhyA-'evaM' lokasiddhanyAyena 'khalu nizcayena ihAnyayUthikAH kecit kriyAmAtrAdevAmISTArthaHsiddhimicchanti na ca kiJcidapi jJAnena prayojanaM, nizceSTatvAt, ghaTAdikaraNapravRttAvAkAzAdipadArthaHvat, paThayate c||1|| "kriyaiva phaladA puMsAM, na jJAnaM phaladaM matam / yataH strIbhakSyabhogajJo, na jJAnAtsukhito bhavet // " // 1 // tathA-"jahA kharo caMdaNabhAravAhI, bhArassa bhAgI nahucaMdaNassa / evaM khunANI caraNeNa hINo, nANassa bhAgI nahu sogiie|" atasteprarUpayanti-zIlaM zreyaH prANAtipAtAdiviramaNadhyAnAdhyayanAdirUpA kriyaiva zreyaH Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 bhagavatIagasUtraM 8/-/10/430 atizayena prazasyaM zlAdhyaM puruSArthaHsAdhakatvAtU, zreyaMkA-samAzrayaNIyaM puruSArtha:vizeSArthiHnA, anye tu jJAnAdeveSTArthaHsiddhimicchanti na kriyAtaH, jJAnavikalasya kriyAvato'pi phalasiddhayadarzanAt, adhiiytec||1|| "vijJaptiH phaladA puMsAM, na kriyA phaladA mtaa| mithyAjJAnAtpravRttasya, phlaasNvaaddrshnaat||" // 1 // tathA-paDhamaM nANaM tao dayA, evaM ciThThai svvsNje| __ annANI kiM kAhI kiMvA nAhI cheyapAvayaM / / " ataste prarUpayanti-zrutaM zreyaH, zrutaM-zrutajJAnaM tadeva zreyaH-atiprazasyamAzrayaNIyaM vA puruSArthaHsiddhihetutvAt natu zIlamiti, anyetu jJAnakriyAbhyAmanyo'nyanirapekSAbhyAM phalamicchanti, jJAnaM kriyAvikalamedopasarjanIbhUtakriyaM vA phaladaM kriyA'pi jJAnavikalA upasarjanIbhUtajJAnA vA phaladeti bhAvaH, bhaNanti ca "kiJcidvedamayaM pAtraM, kiJcitpAtraM tapomayam / ___ AgamiSyati tatpAtraM, yatpAtraM tArayiSyati / " ataste prarUpayanti-zrutaM zreyaH tathA zIlaM zreyaH 3, dvayorapi pratyekaM puruSasya pavitratAnibandhanatvAditi, anye tu vyAcakSate-zIlaM zreyastAvanmukhyavRtyA tathA zrutaM zreyaH-zrutamapi zreyo gauNavRtyA tadupakAritvAdityarthaH ityekIyaM mataM, anyadIyamataM tu zrutaM zreyastAvattathA zIlamapi zreyo gauNavRtyA tadupakAritvAdityarthaH, ayaM cArdhaH iha sUtre kAkupAThAllabhyate, etasya ca prathamavyAkhyAne'nyayUthikamatasya mithyAtvaM, pUrvoktapakSatrayasthApiphalasiddhAvanaGgatvAt samudAyapakSasyaiva ca phalasiddhikaraNatvAt, Aha c||1|| __"nANaM payAsayaM sohao tavo saMjamo ya guttikro| tiNhaMpi samAoge mokkho jinasAsaNe bhanio / / " -tapaHsaMyamI ca zIlameva, tthaa||1|| "saMjogasiddhIi phalaM vayaMti, na hu egacakkeNa raho pyaai| aMdhoya paMgUya vaNe samiccA, te saMpauttA nagaraM paviThThA / / " iti, dvitIyavyAkhyAnapakSe'pi mithyAtvaM, saMyogataH phalasiddheISTatvAd, ekaikasya pradhAnetaravivakSayA'saGgatatvAditi, ahaM punargautama ! evamAkhyAmi yAvaprarUpayAmItyatra zrutayuktaM zIlaM zreyaH ityetAvAn vAkyazeSo dRzyaH, atha kasmAdevaM?, atrocyate evaM mityAdi, evaM vakSyamANanyAyena-'purisajAya'ttipuruSaprakArAH sIlavaM asuyavaMti ko'rthaH ?, 'uvarae avinAyadhamme'tti "uparataH' nivRttaH svabuddhayA pApAt 'avijJAtadharmA' bhAvato'-nadhigatazrutajJAno bAlatapasvItyarthaH, gItArdhAnizcitatapazcaraNanirato'gItArthaH ityanye, 'desArA-hae'tti deza-stokamaMzaMmokSamArgasyArAdhayatItyarthaH samyagbodharahitatvAt kriyAparatvAceti, 'asIlavaM suyavaM'ti, ko'rthaH ?-'aNuvarae vinAyadhamme'tti pApAdanivRtto vijJAtadharmA cAviratisabhya-dRSTiritibhAvaH / 'desavirAhae'tti deza-stokamaMzaM jJAnAditrayarUpasya mokSamArgasya tRtIyabhAgarUpaMcAritraM Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 8, varga:-, uddezakaH - 10 virAghayatItyarthaH, prAptasya tasyApAlanAdaprAptervA, 'savvArAhae' tti sarvva-triprakAramapi mokSamArgamArAdhayatItyarthaH zrutazabdena jJAnadarzanayoH saGgRhItatvAt, na hi midhyAdhaSTirvijJAtadharmA tattvato bhavatIti etena samuditayoH zIlazrutayoH zreyastvamuktamiti 'savvArAhae' tyuktam / athArAdhanAmeva bhedata Aha mU. (431) kativihA NaM bhaMte ! ArAhaNA pannattA ?, goyamA ! tivihA ArAhaNA pannattA, taMjahA - nANArAhaNA daMsaNArAhaNA caritArAhaNA / nANArAhaNANaM bhaMte! kativihA pannattA ?, goyamA ! tivihA pannattA, taMjahA- ukkosiyA majjhimA jahannA / daMsaNArAhaNA NaM bhaMte !0, evaM ceva tivihAvi / evaM caritArAhaNAvi / / jassa NaM bhaMte! ukkosiyA nANArAhaNA tassa ukkosiyA daMsaNArAhaNA jassa ukkosiyA daMsaNArAhaNA ate ukkosiyA nANArAhaNA ?, goyamA ! jassa ukkosiyA nANArAhaNA tassa daMsaNArAhaNA ukkosiyA vA ajahannaukkosiyA vA, jassa puNa ukkosiyA daMsaNArAhaNA tassa nANArAhaNA ukkosA vA jahannA vA ajahannamanukkosA vA / jassa NaM bhaMte ! ukkosiyA nANArAhaNA tassa ukkosiyA carittArAhaNA jassukkosiyA caritArAhaNA tassukkosiyA nANArAhaNA, jahA ukkosiyA nANArAhaNA ya daMsaNArAhaNA ya bhaniyA tahA ukkosiyA nANArAhaNA ya caritArAhaNA ya bhAniyavvA / 447 jassa NaM bhaMte! ukkosiyA daMsaNArAhaNA tassukkosiyA caritArAhaNA jassukkosiyA caritArAhaNA tassukosiyA daMsaNArAhaNA ?, goyamA ! jassa ukkosiyA daMsaNArAhaNA tassa caritArAhaNA ukkosA vA jahannA vA ajahannamaNukosA vA jassa puNa ukkosiyA caritArAhaNA tarasa daMsaNArAhaNA niyamA ukkosA / ukkosiyaM NaM bhaMte! nANArAhaNaM AhettA katihiM bhavaggahaNehiM sijjhati jAva aMtaM kareti ?, goyamA ! atthegaie teNeva bhavaggahagaMNaM sijhaMti jAva aMtaM kareti atthegatie dogheNaM bhavaggahaNeNaM sijjhaMti jAva aMtaM kareti. atthegatie kampovaesa vA kappAtIesu vA uvavajraMti, ukkosiyaM NaM bhaMte! daMsaNArAhaNaM arAhettA katiTiM bhavaggahaNehiM evaM ceva, ukkosiyannaM bhaMte ! caritArAhaNaM ArAhettA, evaM ceva, navaraM atthegatie kappAtIyaesu uvavajraMti / majjhimiyaM NaM bhaMte! nANArAhaNaM AhettA katihiM bhavaggahaNehiM sijjhati jAva aMtaM kareti ?, goyamA ! atthegatie docceNaM bhavaggahaNeNaM sijjhai jAva aMtaM kareti taccaM puNa bhavaggahaNaM nAikamai, majjhamiyaM NaM bhaMte! daMsaNArAhaNaM ArAhettA evaM ceva, evaM majjhimiyaM caritArAhaNaMpi / jahanniyannaMbhaMte! nANArAhaNaM ArAhettA katihiM bhavaggahaNehiM sijjhati jAva aMtaM kareti goyamA ! atthegatie tacceNaM bhavaggahaNeNaM sijjhai jAva aMtaM karei sattaTTabhavaggahaNAI puNa nAikkamai // evaM daMsaNArAhaNaMpi, evaM caritArAhaNaMpi / vR. 'RtivihA Na' mityAdi, 'ArAhaNa'tti ArAdhanA- niraticAratayA'nupAlanA, tatra vAnaM paJcaprakAra zrutaMvA tasyArAdhanA-kAlAdyupacArakaraNaM darzanaM samyavatvaM tasyArAdhanA-nirazaGkitatijArAnupAlanaM cAritraM-sAmAyikAdi tadArAdhanA- niraticAratA, 'ukkosiya'tti utkarSA nAgarAmakRpAnuSThAneSu prakRSTaprayatnatA 'majjhima'ti teSveva madhyamaprayatnatA ' jahanna' tti yevAyamAnatA / Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 bhagavatIaGgasUtraM 8/-/10/431 evaM darzanArAdhanA cAritrArAdhanA ceti| athoktA''rAdhanAbhedAnAmeva parasparopanibandhamabhidhAtumAha-'jassa Na'mityAdi, 'ajahannukkosA vattijaghanyA cAsau utrakSAca-utkRSTAjaghanyotkarSAtanniSedhAdajaghanyotkarSAmadhyametyarthaH, utkRSTajJAnArAdhanAvato hi Adhe dve darzanArAdhane bhavato na punastRtIyA, tthaasvbhaavtvaattsyeti| _ 'jassa puNe'tyAdi utkRSTadarzanArAdhanAvato hi jJAnaM prati triprakArasyApi prayatnasya sambhavo'stIti triprakArA'pi tadArAdhanA bhajanayA bhvtiiti| utkRSTajJAnacAritrArAdhanAsaMyogasUtre tUttaraM-yasyotkRSTA jJAnArAdhanAtasya cAritrArAdhanA utkRSTA madhyamAvAsyAt, utkRSTajJAnArAdhanAvato hicAritraprati nAlpatamaprayatnatA syAttatsvabhAvAttasyeti, utkRSTadarzanacAritrArAghanAsaMyogasUtre tUtaraM-'jassa ukkosiyA daMsaNArAhaNA'ityAdi, yasyotkRSTA darzanArAdhanA tasya cAritrAdhanA trividhA'pi bhajanayA syAt, utkRSTadarzanArAdhanAvato hi cAritraM prati prayalasya trividhsyaapyviruddhtvaaditi| utkRSTAyAM tu cAritrArAdhanAyAmutkRSTaivadarzanArAdhanA, prakRSTacAritrasya prakRSTadarzanAnugatatvAditi ||athaaraadhnaabhedaanaaN phalapradarzanAyAha-'ukkosiyaMNa'mityAdi, 'teNeva bhavagga-haNeNaM sijjhaitti utkRSTAM jJAnArAdhanAmArAdhya tenaiva bhavagrahaNena siddhyati, utkRSTacAritrArAdhanAyAH sadbhAve, 'kappovaesuvatti 'kalpopageSu saudharmAdidevalokopageSu deveSumadhye upapadyate, madhyamacArinArAghanAsadbhAve, "kApAtIesu vatti aveyakAdideveSUtpadyate, madhyamotkRSTacAritrArAghanAsadbhAve iti, tathA 'ukkosiyaM NaM bhaMte ! daMsaNArAhaNa'mityAdi, 'evaM ceva'tti karaNAt 'teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhai'ityAdidRzya, tadbhavasiddhyAdicatasyAM syAt, cAritrArAdhanAyAstatrotkRSTAyAmadhyamAyAzvoktatvAditi, tathA 'ukkosiyaMNaM bhaMte ! cArittArAhaNa'mityAdau 'evaM ceva'tti karaNAt 'teNeva bhavaggahaNeNa'mityAdi dRzya, kevalaM tatra 'atthegaiekapovagesu ve'tyabhihitamiha tu tanna vAcyaM utkRSTa cAritrArAdhanAvataHsaudharmAdi kalpeSvagamanAdvAcyaM punaH atthegaie kappAtIesu uvavajjai'tti siddhigamanAbhAve tasyAnuttarasureSugamanAt, etadeva darzayatoktaM 'nvr'mityaadi| madhyamajJAnArAghanAsUtremadhyamatvaM jJAnArAdhanAyA adhikRtabhava eva nirvANAbhAvAt, bhAve punarutkRSTatvamavazyambhAvItyavaseyaM, nirvANAnyathA'nupapatteriti, 'docceNaM ti adhikRtamanuSyabhavApekSayA dvitIyena manuSyabhavena 'taccaM puNa bhavaggahaNaM'ti adhikRtamanuSyabhavagrahaNApekSayA tRtIyaM manuSyabhavagrahaNaM, etAzca cAritrArAghanAsaMvalitA jJAnAdyArAdhanA iha vivkssitaaH| kathamanyathA jaghanyajJAnArAdhanAmAzritya vakSyati sattaTThabhavaggahaNAiMpuNa nAikkamaiti, yatazcAritrArAdhanAyAevedaM phalamuktaM, yadAha-"aTThabhavAucarittetti zrutasamyaktvadeza-viratibhavAstvasaGkhayeyA uktAH, tatazcaraNArAdhanArahitA jJAnadarzanArAdhanA asavayeyabhavikA api bhavanti natvaSTabhavikA eveti // anantaraM jIvapariNAma ukto'tha pudgalapariNAmAbhidhAnAyAhamU. (432) kativihe NaM bhaMte ! poggalapariNAme pannate?, goyamA ! paMcavihe poggala Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, varga:-, uddezakaH-10 449 pariNAme pannate, taMjahA-vanapariNAme 1 gaMdhapa0 2 rasapa03 phAsapa0 4 saMThANapa0 5 / vanapariNAme NaM kaivihe pannatte?, goyamA ! paMcavihe pannatte, taMjahA-kAlavannariNAme jAva sukishvnprinnaame| eeNaMabhilAveNaMgaMdhapariNAmeduvihe rasapaNAmapaMcavihe phAsapariNAme aTThavihe, saMThANapa0 bhaMte ! kaivihe pannate ?, goyamA ! paMcavihe pannatte, taMjahA-parimaMDalasaMThANapariNAme jAva aayysNtthaannprinnaame|| ghR-'kaiviheNa mityAdi, vatrapariNAmetti yatpudgalo varNAntaratyAgAdvarNAntaraMyAtyasau varNapariNAmaiti, evamanyatrApi, parimaMDalasaMThANapariNAmettiiha parimaNDalasaMsthAnaMvalayAkAraM, yAvatkaraNAcca vaTTasaMThANapariNAme taMsasaMThANapariNAme cauraMsasaMThANapariNAme'tti dRzyam / pudgalAdhikArAdidamAha mU. (433) ege bhaMte! poggalasthikAyapaese kiM dabbaM 1 davvadese 2 davvAi 3 davvadesA 4 udAhu davvaM ca davvadese ya 5 udAhu davvaM ca davvadesA ya 6 udAhu davvAi ca davvadese ya7 udAhu davvAiMca davvadesA ya 8?, goyamA! siyadavvaM siya davvadese no davAI nodavvadesA no davvaM ca davvadese ya jAva no davvAiMca dbdesaay| do bhaMte ! poggalasthikAyapaesA kiM davvaM davvadese pucchA taheva, goyamA ! siya davvaM 1 siyadavvadese 2 siya davvAiM 3 siya davvadesA 4 siya davvaM ca davvadese ya 5 no davvaM ca dabadesA ya6 sesA pddiseheycyaa| tinni bhaMte ! poggalatthikAyapaesA kiM davvaM davvadese0? pucchA, goyamA ! siya davvaM 1 siya davvadese 2 evaM satta bhaMgA bhANiyavvA, jAba siya davvAiMca dabadese ya no davvadesAyA __ cattAri bhaMte ! poggalasthikAyapaesA kiM davvaM? pucchA, goyamA ! siya davvaM 1 siya dabadese 2 aTThavi bhaMgA bhANiyavvA jAva siya davvAiMca davvadesA ya 8 // jahicattAri bhaNiyAevaMpaMcacha sttjaavasNkhejaa| anaMtA maMte! poggalasthikAyapaesA kiM davvaM0?, evaM ceva jAva siya davvAiM ca davvadesA ya / / vR. 'ege bhaMte poggalasthikAye' ityAdi, pudgalAstikAyasya-ekAguNAkAdipudgalarAzeH pradezo-niraMzo'zaH pudgalAstikAyapradezaH-paramANuH dravyaM-guNaparyAyayogi dravyadezo-dravyAvayavaH, evamekatvabahutvAbhyAM pratyeka vikalpAzcatvAraH, dvikasaMyogA api catvAra eveti praznaH utaraMtu syAivyaM dravyAntarA-sambandhe sati, syAdravyadezo dravyAntarasambandhe sati, zeSavikalpAnAM tupratiSedhaH, paramANorekatvena bahutvasya dvikasaMyogasya caabhaavaaditi| __ 'do bhaMte!' ityAdi, ihASTAsu bhaGgakeSu madhye AdhAH paJca bhavanti, nazeSAH, tatra dvau pradezI syAhavyaM, kathaM ?, yadA tau dvipradezikaskandhatayA pariNatau tadA dravyaM 1, yadA tu dvayaNukaskandhabhAvagatAveva tau dravyAntarasambandhamupagatau tadA dravyadezaH 2, yadA tutau dvAvapi bhedena vyavasthitI tadA dravye 3, yadAtutAvevadvayaNukaskandhatAmanApadya dravyAntareNa sambandhamupagatau tadA dravyadezAH 15 1291 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 bhagavatIagasUtra 8/-/10/433 yadA punastayorekaH kevalatayA sthito dvitIyazca dravyAntareNa sambaddhastadA dravyaM ca dravyadezazcati paJcamaH, zeSavikalpAnAM tu pratiSedho'sambhavAditi / 'tinibhaMte!' ityAdi, triSupradezeSvaSTamavikalpavarjAHsaptavikalpAH saMbhavanti, tathAhiyadA trayo'pi tripradezikaskandhatayA pariNatAstadA dravyaM 1, yadAtutripradezikaskandhatApariNatA eva dravyAntarasambandhamupagatAstadA dravyadezaH 2, yadApunastatrayo'pi bhedena vyavasthitA dvau vA dvayaNukIbhUtAvekastu kevala eva sthitastadA 'davvAIti 3, yadA tu te trayo'pi skandhatAmanAgatA eva dvau vA dvayaNukIbhUtAvekastu kevala evetyevaM dravyAntareNa saMbaddhAstadA 'davvadesA' iti 4, yadA tu teSAM dvau dvayaNukatayApariNatAvekazcadravyAntareNa saMbaddhaH athavaikaH kevala eva sthitodvautu dvayaNukatayA pariNabhya dravyAntareNa saMbaddhau tadA 'davvaM ca davvadeseya'ti 5, yadA tuteSAmekaH kevala eva sthito dvau ca bhedena dravyAntareNasaMbaddhautadA 'dabaMcadavvadesAya'tti 6, yadA punasteSAM dvaubhedena sthitAvekazca dravyAntareNa saMbaddhAstadA 'davvAiM ca davvadese yatti 7, aSTamavikalpastu na saMbhavati, ubhayatra triSu pradezeSu bahuvacanAbhAvAt, pradezacatuSTayAdau tvaSTamo'pi saMbhavati, ubhayatrApi bahuvacanasadbhAvAditi mU. (434) kevatiyANaMbhaMte! loyAgAsapaesA pannattA?, goyamA! asaMkhezA loyAgAsapaesA pnttaa|| egamegassaNaM bhaMte ! jIvassa kevaiyAjIvapaesA pannattA?, goyamA! jAvatiyA logAgAsapaesA egamegassa NaM jIvassa evatiyA jIvapaesA pnntaa|| vR. anantaraM paramANvAdivaktavyatoktA, paramANvAdayazca lokAkAzapradezAvagAhino bhavantIti tadvaktavyatAmAha-'kevaiyA NamityAdi, 'asaMkhejjati yasmAdasaGghayayapradeziko lokAstasmAttasya pradezA asaGghayeyAiti / pradezAdhikArAdevedamAha-egamegasse tyAdi, ekaikasya jIvasya tAvantaH pradezA yAvanto lokAkAzasya, kathaM?, yasmAjIvaH kevalisamudghAtakAle sarva lokAkAzaM vyApyAvatiSThati tasmAllokAkAzapradezapramANAsta iti| jIvapradezAzca prAyaH karmaprakRtibhiranugatA iti tadvaktavyatAmabhidhAtumAha mU. (435) kati NaM bhaMte ! kammapagaDIo pannattAo?, goyamA ! aTTa kammapagaDIo pannattAo, taMjahA-nANAvaraNijaMjAva aMtarAiyaM / neraiyANaM bhaMte ! kai kammapagaDIo pannatAo?, gauyamA ! aTTa, evaM savvajIvANaM aTTakammapagaDIoThAveyavvAo jAva vemANiyANaM / nANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa kevatiyA avibhAgapalicchedA pannatA?, goyamA! anaMtA avibhAgapalicchedA pannatA, neraiyANaM bhaMte ! nANAvaraNijassa kammassa kevatiyA avibhAgapaliccheyA pannattA?, goyamA! anaMtA avibhAgapalicchedA pannattA, evaMsavvajIvANaM jAva vaimANiyANaM pucchA, goyamA! anaMtAavibhAgapalicchedA pannattA, evaMjahAnANAvaraNijassa avibhAgapalicchedA bhaNiyA tahA aTTAhavi kammapagaDINaM bhANiyavvAjAva vemaanniyaannN| ___aNtraaiyss| egamegassaNaMbhaMte! jIvassa egamege jIvapaese nANAvaraNijassa kammassa kevaiehiM avibhAgapalicchadehiM AvediepariveDhiesiyA?, goyamA! siyAAveDhiyaparivedie Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-10 451 siya no AveDhiyapariveDhie, jai AveDhiyapariveDhie niyamA anaMtehiM, egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa egamege jIvapaese nANAvaraNijassa kammassa kevaiehiM avibhAgapalicchedehiM Avedie parivedite?, goyamA! niyamAanaMtehiM, jahA neraiyassa evaMjAva vemANiyassa, navaraMmaNUsassa jahA jiivss| egamegassagaMbhaMte! jIvassa egamege jIvapaese darisaNAvaraNijjassa kammassa kevatiehiM evaM jaheva nANAvaraNijassa taheva daMDago bhANiyabvo jAva vemANiyassa, evaM jAva aMtarAiyassa bhaanniybvN| navaraM veyaNijassa Auyassa nAmassa goyassa eesiM cauNhavi kammANaM maNUsassa jahA neraiyassa tahA bhANiyadhvaM sesaMtaM ceva // vR. 'kaiNa'mityAdi, 'avibhAgapaliccheda tti paricchidyanta iti paricchedA-aMzAsteca savibhAgA api bhavantyato vizeSyante avabhAgAcate paricchedAzcetyavibhAgaparicchedAH, niraMzA aMzAityarthaH,teca jJAnAvaraNIyasya karmaNo'nantAH, kathaM?, jJAnAvaraNIyaM yAvato jJAnasyAvibhAgAnbhedAnAvRNoti tAvanta eva tasyAvibhAgaparicchedAH, dalikApekSayA vA'nantatatpara-mANurUpAH 'avibhAgapalicchedehi'ti tatparamANubhi 'AveDhie pariveDhie'tti AveSTitapariveSTito'tyantaM pariveSTita ityarthaH AveSTaya pariveSTita iti vA 'siya no AveDhiyapariveDhie'tti kevalinaM pratItya tasya kSINajJAnAvaraNatvena ta pradezasya jnyaanaavrnniiyaavibhaagplicchedairaavessttnprivessttnaabhaavaaditi| _ 'maNUsassajahA jIvassa'tti siyaAveDhiye tyAdivAcyamityarthaH, manuSyApekSayA''veSTitapariveSTitatvasya taditarasya csmbhvaat| evaM darzanAvaraNIyamohanIyAntarAyeSvapi vAcyaM, vedanIyAyuSkanAmagotreSu punarjIvapada eva bhajanA vAcyA siddhApekSayA, manuSyapade tu nAsau, tatra vedanIyAdInAM bhAvAdityetadevAha-'navaraM veynnijsse'tyaadi| atha jJAnAvaraNaM zeSaiH saha cintyate-- mU. (436) jassa NaM bhaMte ! nANAvaraNijaM tassa darisaNAvaraNijaM jassa daMsaNAvaraNijnaM tassa nANAvaraNizaM ?, goyamA ! jassa NaM nANAvaraNijaM tassa daMsaNAvaraNijjaM niyamA asthi jassaNaMdarisaNAvaraNizaM tassavi nANAvaraNijjaM niyamA asthi / jassa NaM bhaMte ! nANAvaraNijaM tassa vaiyaNijaM jassa veyaNijaM tassa nANAvaraNilaM ?, goyamA! jassa nANAvaraNijaMtassaveyaNizaM niyamAasthijassa puNaveyaNitaMtassa nANAvaraNizaM siya asthi siya ntyi| jassa NaM bhaMte ! nANAvaraNizaM tassa mohaNijaM jassa mohaNijaM tassa nANAvaraNijjaM?, goyamA! jassa nANAvaraNijaM tassa mohaNijjaM siya asthi siya nasthi, jassa puNa mohaNijaM tassa nANAvaraNijaM niyamA asthi / jassaNaMbhaMte!NANAvaraNizaMtassa AuyaMevaMjahA veyaNijjeNasamaMbhaNiyaMtahAAueNavi samaM bhANiyavvaM, evaM nAmeNavi evaM goeNi samaM, aMtarAieNa samaMjahA darisaNAvaraNijjeNaM samaM Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 bhagavatIaGgasUtraM 8/-190/435 TW. taheva niyamA paropparaMbhANiyavvANi 1 / / jassa NaM bhaMte ! darisaNAvaraNijaM tassa veyaNijaM jassa veyaNijaM tassa darisaNAvaraNijaM jahA nANAvaraNijaM uvarimehiM sattahiM kammehiM samaM bhaNiyaMtahA darisaNAvaraNizaMpi uvarimehiM chahiM kammehiM samaM bhANiyadhvaM jAva aMtarAieNaM 2 / jassa NaM bhaMte ! veyaNijjaM tassa mohaNijaM jassa mohaNijaM tassa veyaNijaM?, goyamA! jassa veyaNijaM tassa mohaNijaM siya asthi siya natyi, jassa puNa mohaNijjaM tassa veyaNijjaM niyamA asthi| jassaNaMbhaMte! veyaNijaMtassa AuyaM?, evaM eyANi paropparaM niyamA, jahAAueNasamaM evaM nAmeNavi goeNavi samaMbhANiyavvaM / jassaNaMbhaMte! veyaNijnaM tassaaMtarAiyaM? pucchA, goyamA! jassa veyaNijaMtassa aMtarAiyaM siya asthi siya nathi, jassa puNa aMtarAiyaM tassa veyaNijjaM niyamA asthi 3 / jassa NaM bhaMte ! mohaNijjaM tassa AuyaMjassa AuyaM tassa mohaNijaM?, goyamA! jassa mohaNizaM tassa AuyaM niyamA asthi jassa puNa AuyaM tassa puNa mohaNijjaM siya asthi siya nasthi, evaM nAmaMgoyaM aMtarAiyaM ca bhANiyabbaM 4 / jassaNaMbhaMte! AuyaMtassa nAmaM0? pucchA, goyamA! doviparopparaM niyama, evaM gotteNavi samaM bhaanniyvvN| jassa NaM bhaMte ! AuyaM tassa aMtarAiM0?, goyamA! jassa AuyaM tassa aMtarAiyaM siya asthi siya nasthi, jassa puNa aMtarAiyaM tassa AuyaM niyamA5/ jassaNaM bhaMte ! nAmaM tassa goyaMjassaNaM goyaM tassa NaM nAmaM?, pucchA, goyamA ! jassaNaM nAmaM tassaNaM niyamA goyaMjassaNaM goyaM tassa niyamA nAma, goyamA ! dovi ee paropparaM niyamA, jassaNaM bhaMte ! nAmaMtassa aMtarAiyaM0? pucchA, goyamA! jassa nAmaM tassa aMtarAiyaM siya asthi siya nasthi, jassa puNa aMtarAiyaM tassa nAma niyamA asthi6| jassaNaM bhaMte ! goyaM tassa aMtarAiyaM0? pucchA, goyamA! jassa NaM goyaM tassa aMtarAiyaM siya asthi siya natyi, jassa puNa aMtarAiyaMtassa goyaM niyamA asthi7|| vR. 'jassaNa mityAdi, 'jassapuNaveyaNijaMtassanANAvaraNijaMsiyaasthi siya natyitti akevalinaM kevalinaM ca pratItya, akevalino hi vedanIyaM jJAnAvaraNIyaM cAsti, kevalinastu vedanIyamasti na tu jJAnAvaraNIyamiti / 'jassa nANAvaraNizaM tassa mohaNijjaM siyaatthisiyanasthitti akSapakaMkSapakaMca pratItya, akSapakasya hi jJAnAvaraNIyaM mohanIyaM cAsti, kSapakasya tu mohakSaye yAvat kevalajJAnaM notpadyate tAvajjJAnAvaraNIyamasti na tu mohanIyamiti / evaM ca yathA jJAnAvaraNIyaM vedanIyena samamaghItaM tathA''yuSA nAmnAgotreNaca sahAdhyeyaM, uktaprakAreNa bhajanAyAH sarveSu teSu bhAvAt, 'aMtarAeNaM ca samaM jJAnAvaraNIyaM tathA vAcya yathA darzanAvaraNaM, nirbhajanamityarthaH, etevAha-'evaM jahA veyaNijjeNasama'mityAdi, 'niyamA paropparaM Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 453 zatakaM-8, vargaH-, uddezakaH-10 bhANiyavvANitti ko'rthaH ? -'jassa nANAvaraNijjaM tassa niyamA aMtarAiyaM jassa aMtarAiyaM tassa niyamA nANAvaraNijja'mityevamanayoH parasparaM niyamo vAcya ityarthaH / ___athadarzanAvaraNaM zeSaiHSaGbhiH saha cintayannAha-'jasse tyAdi, ayaMca gamojJAnAvaraNIyagamasama eveti / 'jassaNaM bhaMte ! veyaNija''mityAdinA tu vedanIyaM zeSaH paJcabhiH saha cintyate, tatra ca 'jassa veyaNijjaM tassa mohaNizaM siya asthi siya nasthitti akSINamohaM kSINamohaM ca pratItya, akSINamohasya hi vedanIyaMmohanIyaMcAsti, kSINamohasyatuvedanIyamastinatu mohanIyamiti 'evaMeyANi paropparaM niyamatiko'rthaH? yasya vedanIyaMtasyaniyamAdAyuryasyAyustasya niyamAvedanIyamityevamete vAcyeityarthaH, evaMnAmagotrAbhyAmapi vAcyaM, etadevAha-jahAAueNe tyAdi, antarAyeNa tu bhajanayA yato vedanIyaM antarAyaM cAkevalinAmasti kevalinAM tu vedanIyamasti na tvantarAyaM, etadeva darzayatoktaM 'jassa veyaNijjaM tasya aMtarAiyaM siya asthi siya natthi'tti / ___atha mohanIyamanyaizcaturbhi saha cintyate, tatra yasya mohanIyaM tasyAyurniyamAdakevalina iva, yasya punarAyustasya mohanIyaM bhajanayA, yato'kSINamohasyAyurmohanIyaM cAsti kSINamohasya tvAyureveti, 'evaM nAmaM goyaM aMtarAiyaM ca bhANiyavvaM'ti, ayamarthaH-yasya mohanIyaM tasya nAma gotramantarAyaMcaniyamAdasti, yasya punarnAmAditrayaMtasya mohanIyaM syAdastyakSINamohasyeva, syAnnAsti kssiinnmohsyeveti| athAyuranyaistribhiHsaha cintyate-'jassaNaM bhaMte! Auya'mityAdi, 'doviparopparaMniyama'tti ko'rthaH ?-'jassa AuyaM tassa niyamA nAmaM jassa nAmaM tassa niyamA AuyaM' ityarthaH, evaM gotreNApi, 'jassa AuyaM tassa aMtarAiyaM siya asthi siya natthi"tti yasyAyustasyAntarAyaM syAdasti akevalivat syAnnAsti kevalivaditi / ___'jassa NaM bhaMte ! nAma'ityAdinA nAmAnyena dvayena saha cintyate, tatra yasya nAma tasya niyamAdgotraM yasya gotraM tasya niyamAnAma, tathA yasya nAma tasyAntarAyaM syAdastyakevalivat syAnAsti kevalivaditi / evaM gotrAntarAyayorapi bhajanA bhaavniiyeti| mU. (437) jIveNaM bhaMte! kiM poggalI poggale?, goyamA! jIve poggalIvi poggalevi, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai jIve poggalIvi poggalevi?, goyamA! se jahAnAmae chatteNaM chattI daMDeNaM daMDI ghaDeNaM ghaDI paDeNaM par3I kareNaM karI evAmeva goyamA ! jIvevi soiMdiyacakkhiMdiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyAiM paDucca poggalI, jIvaM paDucca poggale, se tegaDDeNaM goyamA ! evaM vuccai jIve poggalIvi pogglevi| neraieNaMbhaMte! kiM poggalI0?, evaM ceva, evaM jAva vemANie navaraM jassa jai iMdiyAI tassa taivi bhaanniyvvaaiN| siddhe NaM bhaMte ! kiM poggalI poggale?, goyamA! no poggalI poggale, se keNDeNaM bhaMte ! evaM vui jAva poggale?, goyamA! jIvaM paDucca, se teNaTeNaM goyamA! evaM buccai siddhe no poggalI poggale / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti|| vR. anantaraM karmoktaM tacca pudgalAtmakamatastadadhikArAdidamAha-'jIve Na'mityAdi, 'poggalIvitti pudgalAH-zrotrAdirUpA vidyante yasyAsau pudgalI, 'puggalevitti 'pudgala iti Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 bhagavatI aGgasUtraM 8/-/10/437 saJjJA jIvasya tatastadyogAt pudgala iti / etadeva darzayannAha - 'se keNaTTeNa "mityAdi // zatakaM - 8 uddezakaH - 10 samAptaH sadbhaktyAhutinA vivRddhamahasA pArzvaprasAdAgninA, tannAmAkSaramantrajaptividhinA vighnendhanaploSitaH / sampanne'nadhazAntikarmmakaraNe kSemAdahaM nItavAn, siddhi zilpivadetadaSTamazata- vyAkhyAnasanmandiram // zatakaM - 8 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhaya devasUriviracitA bhagavatI aGgasUtre aSTamazatakasya TIkA parIsamAptA / zatakaM 9 vR. vyAkhyAtamaSTamazatamatha navaramamArabhyate, asya cAyamabhisambandhaH - aSTamazate vividhAH padArthA uktAH, navame'pita eva bhaGgayantareNocyante, ityevaMsambandhasyoddezakAryaH saMsUcikeyaM gAthAmU. (438) jaMbuddIve 1 joisa 2 aMtaradIvA 30 asoca 1 gaMgeya 32 / kuMDaggA 33 purise 34 navamaMmi sae cauttIsA // vR. 'jaMbuddIve' ityAdi, tatra 'jaMbuddIve' tti tatra jambUdvIpavaktavyatAviSayaH prathamoddezakaH 1, 'joisa 'tti jyotiSkaviSaya dvitIyaH 2, 'aMtaradIva 'tti antaradvIpaviSayA aSTAviMzatirudezakaH 30, 'asocca' tti azrutvA dharma labhetetyAdyarthaH pratipAdanArthaH ekatriMzattamaH 31, 'gaMgeya'tti gAGgeyAbhidhAnagAravaktavyatArtho dvAtriMzattamaH 32, 'kuMDaggAmetti brAhmaNakuNDagrAmaviSayayastriMzattamaH 33, 'purise' ti puruSaH puruSaM ghnannityAdivaktavyatArthaH zcatustriMzattama 34 iti / / -: zatakaM - 9 uddezakaH-1 : mU. (439) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM mahilAnAmaM nagarI hotthA vannao, mANabhadde ceie vatrao, sAmI samosaDhe parisA niggayA jAva bhagavaM goyame pajuvAsamANe evaM bayAsI- kahiNaM bhaMte! jaMbuddIve dIve ? kiMsaMThie NaM bhaMte! jaMbuddIve dIve / evaM jaMbuddIva patrattI bhANiyavvA jAva evAmeva sapuvvAvareNaM jaMbuddIve 2 coddasa salilA sayasahassA chappannaM ca sahassA bhvNtiitimkkhaayaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti // vR. 'kahiNaM bhaMte' ityAdi, kasmin deze ityarthaH 'evaM jaMbuddIvapannattI bhANiyavva' tti, sA ceyam- 'kemahAlae NaM bhaMte! jaMbuddIve dIve kimAgArabhAvapaDoyAre NaM bhaMte! jaMbuddIve dIve pannatte kasminnAkArabhAve pratyavatAro yasya sa tathA 'goyamA ! ayannaM jaMbuddIve dIve sabvadIvasamuddANaM savvabdhaMtarae savvakhuDDAe vaTTe tillapUyasaMThANasaMThie vaThThe rahacakkavAlasaMThANasaMThie vaTTe pukkharakanniyAsaMThANasaMThie baTTe paDipunnacaMdasaMThANasaMThie pannatte evaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNa 'mityAdi, kimanteyaM vyAkhyA ? ityAha- 'jAve' tyAdi / 'evAmeva 'tti uktenaiva nyAvena pUrvAparasamudragamanAdinA 'sapuvvAvareNaM' ti saha pUrveNa Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, varga:-, uddezakaH-1 455 nadIvRndenAparaMsapUrvAparaMtena coddasa salilAsahayasahassAchappannaMcasahassA bhavaMtItimakkhAya'tti iha 'salilAzatasahasrANi nadIlakSANi, etatsaGgyA caivaM-bharatairAvatayogaGgAsindharaktAraktavatyaH pratyekaM caturdazabhirnadInAM sahasrairyuktAH, tathA haimavatairaNyavatayoH rohidrohitAMzA suvarNakUlA rUpyakUlAH pratyekamaSTAviMzatyA hauryuktAH, tathA harivarSaramyakavarSayohariharikAntAnarakAntAnArIkAntAH pratyekaMSaTpaJcAzatA hanairyuktAH samudramupayAnti, tathA mahavidehe zItAzItode pratyeka paJcabhirlakSAtriMzatAca sahasrairyukte samudramupayAta iti, sarvAsAMca mIlane sUtroktaMpramANaM bhavati vAcanAntare punaridaM dRzyate-'jahA jaMbUddIvapannattIe tahA neyavvaM joisavihUNaM jaav||1|| khaMDA joyaNa vAsA pavvaya kUDA ya tittha seddhiio| vijayaddahasalilAu ya piMDae hoti saMgahaNI ||ti| tatra 'joisavihUNaM'ti jaMbUdvIpaprajJaptyAM jyotiSkavaktavyatA'stiM tadvihInaM samastaM jambUdvIpaprajJaptisUtramasyoddezakasya sUtraMjJeyaM, kiMparyavasAnaM punastad? ityAha- 'jAvakhaMDe'tyAdi, tatra 'khaMDe'tti jambUdvIpo bharatakSetrapramANAni khaNDAni kiyanti syAt ?, ucyate, navatyadhikaM khaNDazataM, joyaNa'tti jambUdvIpaH kiyanti yojanapramANAni khaNDAni syAt ?, ucyte||1|| 'satteva ya koDisayA NauyA chppnnsyshssaaiN| caunauiMca sahassA sayaM divaiMca sAhIyaM / / iti, // 2 // gAuyamegaM pannarasa dhanussayA taha dhanUNi pnnrsaa| saddhiM ca aMgulAI jaMbu dIvassa gaNiyapayaM // gaNitapadamityevaMprakArasya gaNitasya sajJA 'vAsa'tti jambUdvIpe bharatahemavatAdIni sapta varSANi kSetrANItyarthaH, 'pavvaya'tti jambUdvIpe kiyantaH parvatAH ?, ucyante, SaD varSadharaparvatA himavadAdayaHeko mandaraH ekazcitrakUTaH eka eva vicitrakUTaH, etaucadevakuruSu, dvau yamakaparvato, etau cottarakuruSu, dvezatekAJcanakAnAm, eteca zItAzItodayoH pAvato, viMzati vakSaskArAH, catustriMzaddIrghavijayAddhaparvatAzcatvArovartulavijayArdhAH, evaM dvezate ekonasaptatyadhike parvatAnAM bhavata / 'kUDa'tti kiyantiparvakUTAni?,ucyate, SaTpaJcAzadvarSagharakUTAnipannavatirvakSaskArakUTAnitrINi SaDuttarANi vijayArddhakUTAnAMzatAni navacamandarakUTAni, evaM catvArisaptaSaSTyadhikAni kUTazatAni bhavanti / 'tittha'ttijambUdvIpe kiyantitIrthAni?, ucyate, bharatAdiSucatustriMzatikhaNDeSumAgadhavaradAmaprabhAsAkhyAni trINi trINi tIrthAni bhavanti, evaM caikaM dvayuttaraM tIrthaHzataM bhavatIti / 'seDhIo tti vidyAdharazreNayaH AbhiyogikazreNayazca kiyantyaH?, ucyate, aSTaSaSTi pratyekamAsAM bhavanti, vijayArddhaparvateSu pratyekaM dvayordvayorbhAvAt, evaM ca SaTtriMzadadhikaM zreNizataM bhavatIti / vijaya'tti kiyanti cakravarttivijetavyAni bhUkhaNDAni?,ucyate, catastriMzat, etAvanta eva rAjaghAnyAdayo'rthA iti / daha'tti kriyanto mahAhadAH ?, ucyate, padmAdayaH SaD daza ca nIlavadAdaya uttarakurudevakurumadhyavarttina ityevaM SoDaza / 'salila'ttinadyastapramANaMca darzitameva, 'piMDae hotisaMgahaNi'tti uddezakArthAnAM piNDake-mIlake viSayabhUte iyaM saGgrahaNIgAthA bhavatIti / zatakaM-9 uddezakaH-1 samAptaH Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 bhagavatIagasUtraM 9/-/2/440 -zatakaM-9 uddezakaH-2:vR.anantaroddezake jambUdvIpavaktavyatoktA dvitIye tujambUdvIpAdiSu jyotiSkavaktavyatA'bhidhIyate, tasya cedamAdisUtram mU. (40) rAyagihe jAva evaM vayAsI-jambuddIveNaM bhaMte! dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseti vA pabhAsissaMti vA?, evaM jahA jIvAbhigame jAva vR. 'rAyagihe'ityAdi, 'evaM jahA jIvAbhigame'tti tatra caitatsUtramevam-'kevatiyA caMdA pabhAsisuvA pabhAsiMti vA pabhAsissaMtivA3? kevatiyA sUriyA taviMsuvAtavaMtivAtavissaMti vA? kevaiyA nakkhattA joyaMjoiMsu vA 3? kevaiyA mahaggahA cAraM cariMsuvA 3? kevaiyAo tArAgaNakoDAkoDIo sohiMsu vA 3?' zobhAM kRtavatya ityrthH| "goyamA ! jaMbuddIve dIve do caMdA pabhAsiMsu vA 3 do sUriyA taviMsu vA 3 chappannaM nakkhattA jogaM joiMsu vA 3 chAvattaraMgahasayaM cAraM cariMsu vA 3' bahuvacanamiha chaandstvaaditi| mU. (4) 'egaM ca sayasahassaM tettIsaM khalu bhave shssaaii| nava ya sayA pannAsA tArAgaNakoDikoDINaM / ' mU. (42) sobhaM sobhiMsu somiti sobhissNti|| vR. 'egaM ca sayasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI zeSaM tu sUtrapustake likhitmevaaste| mU. (43) lavaNeNaMbhaMte! samudde kevatiyA caMdApabhAsisuvA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA 3 evaM jahA jIvAbhigame jAva taaraao||dhaayisNdde kAlode pukkharavare abhitarapukkharaddhe maNussakhette, eesusavvesu jahA jIvAbhigame jAva-'egasasIparivAre taaraagnnkoddaakoddiinnN'| pukkharaddheNaMbhaMte! samudde kevaiyAcaMdA pabhAsiMsuvA?,evaMsabvesudIvasamuddesujotisiyANaM bhANiyavvaM jAva sayaMbhUramaNe jAva sobhaM sobhiMsu vA somaMti vA sobhissaMti vaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti|| vR. 'lavaNe NaM bhaMte!'ityAdau 'evaM jahAjIvAbhigame'tti tatra cedaM sUtramevaM-kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 kevatiyA sUriyA taviMsu vA 3'ityAdi praznasUtra pUrvavat, uttaraM tu goyamA ! lavaNeNaM samudde cattAricaMdA pabhAsiMsuvA 3 cattAri sUriyA tarvisuvA 3 bArasottaraMnakkhattasayaM jogaM joiMsu vA 3 tinni bAvannA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA 3 doni sayasahassA sattaSTuiM ca sahassA navasayA tArAgaNakoDikoNINaM sohaM sohiMsu vA 3' sUtraparyantamAha-'jAva tArAo'tti tArakAsUtraM yAvattacca drshitmeveti| ____ 'ghAyaisaMDe'ityAdau yaduktaM 'jahA jIvAbhigame' tadevaM bhAvanIyaM-'dhAyaisaMDe NaM bhaMte ! dIve-kevatiyA caMdA pabhAsiMsuvA 3 kevatiyA sUriyA taviMsuvA 3?' ityAdipraznAH pUrvavat, uttaraMtu 'goyamA ! bArasa caMdA pabhAsiMsu vA 3 bArasa sUriyA taviMsu vA 3, evN||1|| 'cauvIsaMsasiraviNo nakkhattasayA ya tinnichttiisaa| egaMca gahasahassaM chappana dhAyaIsaMDa / ' // 2 // aTThava sayasahassA tini sahassAiMsattaya syaaii| dhAyaisaMDe dIve taaraagnnkoddikoddiinnN|| Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-2 457 sohaM sohiMsu vA 3' / 'kAloe NaM bhaMte ! samudde kevatiyA caMdA' ityAdi praznaH, uttaraMtu 'goymaa!||1|| 'vAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaMca dinayarA dittaa| kAlodahimiee caraMti saMbaddhalesAgA / / // 2 // nakkhattasahassa egaMegaMchAvattaraM ca sayamannaM / chacca sayA channauyA mahAgahA tini ya sahassA / / // 3 // aThThAvIsaM kAlodahimi bArasa ya taha shssaaiN| navayasayA pannAsA tArAgaNakoDikoDINaM / / sohaM sohiMsu vA 3 / tathA 'pukkharavaradIveNaM bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA ityAdi praznaH, uttaraM tvetdgaathaa'nusaarennaavseyN||1|| 'coyAlaM caMdasayaM coyAlaM ceva sUriyANa sayaM / pukkharavaraMmi dIve bhamaMti ee pyaasiNtaa||' ihaca yadbhramaNamuktaMna tatsarvAMzcandrAdityAnapekSya, kiMtarhi ? puSkaradvIpAbhyantarArddhavartinI dvisaptatimeveti cattAri sahassAiMbattIsaM ceva hoMti nakkhattA / chacca sayA bAvattari mahAgahA bArasasahassA / / // 2 // channaui sayasahassA coyAlIsaMbhave shssaaiN| cattAri sayA pukharitArAgaNakoDikoDINaM / / sohaM sohiMsa vaa| tathA-'amitarapukkharaddheNaM bhaMte ! kevatiyA caMdA ?' ityAdi praznaH, uttrNtu||1|| 'bAvattariMca caMdA bAvattarimeva dinayarA dittaa| __pukkharavaradIvaDDhe caraMti ee pbhaasitaa|| // 2 // tinisayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaM tu / nakkhattANaMtu bhave solAI duve sahassAI / / // 3 // aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaii| do ya saya pukkharakhe tArAgaNakoDikoDINaM / / sobhaM sobhiMsu vaa3| tathA-'maNussakhetteNaM bhaMte ! kevaiyA caMdA ?' ityAdi praznaH, uttaraM tu||1|| 'battIsaM caMdasayaM battIsaM ceva sUriyANasayaM / sayalaM maNussaloyaM caraMti ee payAsiMtA // // 2 // ekkArasa ya sahassA chappiya solA mhaaghaannNtu| chacca sayA channauyA NakkhattA tini ya sahassA / / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 bhagavatIagasUtraM 9/-/2/443 // 3 // aDasIi sayasahassA cAlIsa sahassa mnnuylogmi| satta yasayA aNUNA tArAgaNakoDikoDINaM / -ityAdi, kimantamidaMvAcyam? ityaah--'jaave'tyaadi,asycsuutraaNshsyaayNpuurvo'sh:||1|| 'aThAsIiMca gahA aTThAvIsaMca hoi nakhattA / egasasIparivAro etto tArANa vocchAmi // chAvaThi sahassAI nava ceva sayAIpaMca sayarAiM ti| 'pukkharode NaM bhaMte ! samudde kevaiyA caMdA' ityAdau prazne idamuttaraM ddasya-saMkhejjA caMdA pabhAsiMsu vA 3' ityAdi, "evaM savvesu dIvasamuddesutti pUrvoktena praznena yathAsambhavaM saGkhyAtA asaGkhyAtAzcacandrAdaya ityAdinAcottareNetyarthaH, dvIpasamudranAmAni caivaM-puSkarodasamudrAdanantaro varuNavaro dvIpastatovaruNodaHsamudraH, evaMkSIravarakSIrodaughRtavaraghRtodI kSodavarakSododInandIzvaravaranandIzvarodau aruNAruNodau aruNavarAruNavarodau aruNavarAvabhAsAruNavarAvabhAsodI kuNDalakuNDalodIkuNDalavarakuNDalavarodaukuNDalavarAvabhAsakuNDalavarAvabhAsodau rucakarucakodo rucakavararucakavarodau rucakavarAvabhAsarucakavarAvabhAsodauityAdInyasaGkhyAtAni, yato'saGkhyAtA dvIpasamudrA iti|| zatakaM-9-uddezakaH 2-samAptaH - zatakaM-9 uddezakaH3-30:vR.dvitIyoddezake dvIpavaravaktavyatoktA, tRtIye'piprakArAmantareNa saivocyate, ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (44) rAyagihe jAva evaM vayAsI,kahi gaM bhaMte ! dAhiNillANaM egoruyamaNussANaM egoruyadIve nAmaMdIve panate?, goyamA jaMbuddIvedIve maMdarassapabvayassa dAhiNeNaM cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa puracchimillAo carimaMtAo lavaNasamuhaM uttarapuracchimeNaMtinijoyaNasayAI ogAhitA etya NaM dAhiNilANaM egoruyamaNussANaM egoruyadIve nAmaM dIve pannatte, taMgoyamA! tivijoyaNasayAIAyAmavikhaMbheNaM navaekonavanejoyaNasae kiMcivisesUrNa prikkhevnnNpnnte| seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vanasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte doNhavi pamANaMvatraoya, evaMeeNaM kameNaMjahAjIvAbhigamejAva suddhadaMtadIvejAva devalogapariggahiyA NaM te maNuyA pannattA samaNAso!! evaM aTThAvIsaM aMtaradIvA saeNaM 2 AyAmavikkhaMbheNaMbhANiyabvA, navaraMdIvera uddesao evaM sabvevi aTThAvIsaM uddesagA bhANiyavvA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti|| ghR.'rAyagihe'ityAdi, 'dAhiNillANaM tiuttarAntaradvIpavyavacchedArthaHm evaM jahAjIvAbhigame'tti, tatra cedamevaM sUtraM 'cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa uttarapuracchimillAo carimaMtAo lavaNasamuI tinnijoyaNayasAiMogAhittA ettha NaMdAhiNillANaM egoruyamaNussANaM egoruyanAma dIve pannatte, tinni joyaNasayAI AyAmaviskhaMbheNaM navaegUNapanne joyaNasae kiMcivisesUNe Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH - 3-30 459 parikkheveNaM / se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vanasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte ityAdi, iha ca vedikAvanakhaNDakalpavRkSamanuSyamanuSyIvarNako'bhidhIyate, tathA tanmanuSyANAM caturthaH bhaktAdAhArthaH utpadyate, te ca pRthivIrasapuSpaphalAhArAH, tatpRthivI ca rasataH khaNDAditulyA, te ca manuSyA vRkSagehAH, tatra ca gehAdyabhAvaH, tanmanuSyANAM ca sthiti palyopamA saGkhyevabhAgapramANA, SaNmAsAvazeSA-yuSazca te mithunakAni prasuvate, ekAzItaMca dinAni te'patyamithunakAni pAlayanti, ucchvasitAdinA ca te mRtvA deveSUdyante, ityAdayazcArthA abhidhIyante iti / - vAcanAntare tvidaM dRzyate- 'evaM jahA jIvAbhigame uttarakuruvattavvayAe neyavvo, nANattaM aNusayA usseho causaTThI piTThakaraMDayA aNusajjaNA natthi' tti, tatrAyamarthaH- utrakuruSu manuSyANAM trINi gavyatAnyutsedha ukta iha tvaSTau dhanuHzatAni tathA teSu manuSyANAM dve zate SaTpaJcAzadadhike pRSThakaraNDakAnAmukte iha tu catuHSaSTiriti tathA- 'uttarakurAe NaM bhaMte! kurAe kaivihA maNussA anusAMti ?, goyamA ! chavvihA manussA anusajjaMti, taMjahA - pamhagaMdhA miyagaMdhA amamA teyalI sahA sanicArI' ityevaM manuSyANAmanuSaJjanA tatroktA iha tu sA nAsti, tathAvidhamanuSyANAM tatrAbhAvAt, evaM ceha trINi nAnAtvasthAnAnyuktAni santi punaranyAnyapi sthityAdIni, kintu tAnyabhiyuktena bhavAnIyAnIti, ayaM cehaikorukaDI- poddezakastRtIyaH / atha prakRtavAcanAmanusRtyocyate - kimantamidaM jIvAbhigamasUtramiha vAcyam ? ityAha'jAve'tyAdi 'yAvat zuddhadandadvIpaH' zuddhadantAbhidhAnASTAviMzatitamAntaradvIpavaktavyatAM yAvat, sA'pi kiyaddUraM yAvadvAcyA ? ityAha 'devalokapariggahe' tyAdi, devalokaH parigraho yeSAM te devalokaparigrahAH devagatigAminaH ityarthaH iha caikaikasminnantaradvIpe ekaika uddezakaH, tatra caikorukadvIpoddezakAnantaramAbhAsikadvIpoddezakaH, tatra caivaM sUtraM 4 'kahiNaM bhaMte ! dAhiNillANaM AbhAsiyamaNUsANaM AbhAsie nAmaM dIve pannatte ?, goyamA jaMbuddIve dIve cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNapuracchimillAo carimaMtAo lavaNasamudda tinni joyaNasayAiM ogAhittA ettha NaM dAhiNillANaM AbhAsiyanAmaM dIve pannatte' zeSamekorukadvIpavaditi caturthaH / evaM vaiSANikadvIpoddezako'pi navaraM dakSiNAparAJcaramAntAditi paJcamaH 5 / evaM lAGgUlikadvIpoddezako'pi, navaramuttarAparAJcaramAntAditi SaSThaH 6 / evaM hayakarNadvIpoddezako navaramekorukasyottaraMpaurastyAJcaramAntAllavaNasamudraM catvAri yojanazatAnyavagAhya caturyojanazatAyAmaviSkambho hayakarNadvIpo bhavatIti saptamaH 7 / evaM gajakarNadvIpodde zako'pi, navaraMgajakadvIpa AbhAsikadvIpasya dakSiNapaurastyAccaramAntAllavaNasamudramavagAhya catvAri yojanazatAni hayakarNadvIpasamo bhavatItyaSTamaH 8 / evaM gokarNadvIpoddezako'pi, navaramasI vaiSANikadvIpasya dakSiNAparAccaramAntAdita navamaH 9 / evaM zaSkulIkarNadvIpoddezako'pi, navaramasI lAGgUlikadvIpasyottarAparAccaramAntAditi dazamaH 10 / - evamAdarzamukhadvIpameNDhamukhadvIpAyomukhadvIpagomukhadvIpA hayakarNAdInAM caturNAM krameNa pUrvottarapUrvadakSiNadakSiNAparAparottarebhyazcaramAntebhyaH paJca yojanazatAni lavaNodadhimavagAhya Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/-3-30/444 paJcayojanazatAyAmaviSkambhA bhavanti, tatpratipAdakAzcAnye catvAra uddezakA bhavantIti 14 / eteSAmevAdarzamukhAdInAM pUrvottarAdibhyazcaramAntebhyaH SaD yojanazatAni lavaNasamudramavagAhya SaDyojanazatAyAmaviSkambhAH krameNAzvamukhadvIpahastimukhadvIpasiMhamukhadvIpavyAghramukhadvIpA bhavanti, taatipAdakAzcAnye catvAra uddezakA bhavantIti 18 eteSAmevAzvamukhAdInAM tathaiva sapta yojanazatAni lavaNasamudragAhya saptayojanazatAyAmaviSkambhA azvakarNadvIpahastikarNadvIpakarNadvIpakarNaprAvaraNadvIpAH prAvaraNadvIpA bhavanti, tatpratipAdakAzcApare catvAra evoddezakA iti 22 eteSAmevAzvakarNAdInAM tathaivASTayojanazatAnilavaNasamudramavagAhyASTayojanazatAyAmaviSkambhA ulkAmukhadvIpameghamukhadvIpavidyunmukhadvIpavidyuddantadvIpA bhavanti, tatpratipAdakAzcAnye catvAra evoddezakA iti 26 / eteSAmevolkAmukhadvIpAdInAM tathaiva nava yojanazatAni lavaNasamudramavagAhya navayojanazatAyAviSkambhAH ghanadantadvIpalaSTadantadvIpagUDhadantadvIpazuddhadantadvIpAbhavanti,tapratipAdakAzcAnye catvAra evoddezakA iti, evamAdito'tra triMzattamaH zuddhadantoddezakaH30 iti / zatakaM-9 uddezakAH-3-30 samAptAH zatakaM-9 uddezakaH-31 vR.uktarUpAzcArthA kevalidharmAdjJAyantetaMcAzrutvA'pi ko'pilAbhata ityAdyarthaHpratipAdanaparamekatriMzattamamuddezakamapyAha, tasya cedamAdisUtram mU. (45) rAyagihe jAvaevaM yayAsI-asocANaMbhaMte! kevalissa vA kevalisAvagassa cAkevalisAviyAe vA kevaliuvAsagassavAkevaliuvAsiyAevAtappakkhiyassavAtappatikkhayasAvagassavAtappakkhiyasAviyAe vA tappakkhiyauvAsagassavAtappakkhiyauvAsiyAevA kevalipannattaM dhammalabhejA savaNayAe?, goyamA! asocANaM kevalissa vAjAvatappakkhiyauvAsiyAe vAatthegatie kevalipannattaMdhammalabhejAsavaNayAeatyaMgatie kevlipnntNdhmmnolbhejaasvnnyaae| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-asocA gaMjAva no labhejA savaNayAe?, goyamA! jassa NaM nANAvaraNijjANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaM asocAkevalisa vA jAva tappakkhiyauvAsiyAe vA kevalipannattaM dhamma labheja savaNayAe, jassa NaM nANAvaraNijANaMkammANaM khaovasame nokaDe bhavaiseNaM asocANaM kevalissavAjAva tappakkhiyauvAsiyAe kevalipannattaM dhamma no labhejA savaNayAe, se teNaTeNaM goyamA! evaM vujhAi-taMceva jAva no labheja svnnyaae| asocANaMbhaMte ! kevalissa vAjAvatappakkhiyauvAsiyAe vA kevalaMbohiM bujhejA?, goyamA ! asocA NaM kevalissa vA jAva atyaMgatie kevalaM bohiM bujhejA atthegatie kevalaM bohiM no vujhejaa| se keNaDeNaM bhaMte ! jAva no bujhejA? goyamA ! jassa NaM darisaNAvaraNijANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaMasocAkevalissavAjAva kevalaM bohiM bunjhejA, jassaNaMdarisaNAvaraNijjANaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavai se NaM asocAkevalisa vA jAva kevalaM bohiM no Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 9, varga:, uddezaka:- 31 461 bujjhejjA, se teNaTTeNaM jAva no bujjhejA / asocdyA NaM bhaMte! kevalissa vA jAva tappakkhiyauvAsiyAe vA kevalaM muMDe bhavitA AgArAo anagAriyaM pavvajjA ?, goyamA ! asocA NaM kevalissa vA jAva uvAsiyAe vA atthegatie kevalaM muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavvajjA atthegatie kevalaM muMDe bhavittA agArAo anagAriyaM no pavvaejjA / sekeNadveNaM jAva no pavvajjA ?, goyamA ! jassa NaM dhammaMtarAiyANaM kammANaM khaovase kaDe bhavati se NaM asocAkevalissa vA jAva kevalaM muMDe bhavittA agArAo anagAriyaM pavvaejA, jassa NaM dhammaMtarAiyANaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavati se NaM asoccAkevalissa vA jAva muMDe bhavittA jAva no pavvajjA, se teNaTTeNaM goyamA ! jAva no pavvajjA / asocA NaM bhaMte! kevalissa vA jAva uvAsiyAe vA kevalaM baMbhaceravAsa AvasejjA ?, goyamA ! asocA NaM kevalissa vA jAva uvAsiyAe vA atyegatie kevalaM baMbhaceravAsa AvasejjA atthegatie kevalaM baMbhaceravAsaM no AvasejjA, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai jAva no AvasejjA ?, goyamA ! jassa NaM carittAvaraNijjANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaM asoccAkevalissa vA jAva kevalaM baMbhaceravAsaM AvasejA, jassa NaM caritAvaraNijANaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavai se NaM asoccAkevalissa vA jAva no AvasejjA, se teNaTTeNaM jAva no AvasejjA / asocA NaM bhaMte! kevalissa vA jAva kevaleNaM saMjameNaM saMjamejA ?, goyamA ! asocANaM kevalissa jAva uvAsiyAe vA jAva atthegatie kevaleNaM saMjameNaM saMjamejjA atthegatie kevaleNaM saMjameNaM no saMjamejjA, se keNaTTeNaM jAva no saMjamejA ?, goyamA ! jassa NaM jayaNAvaraNijANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaM asoccA NaM kevalissa vA jAva kevaleNa saMjameNaM saMjameJjA jassa NaM jayaNAvaraNijjaNaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavai se NaM asoccAkevalissa vA jAva no saMjamejjA, se teNadveNaM goyamA ! jAva atthegatie no saMjamejA / asocANaM bhaMte! kevalirasa vA jAva uvAsiyAe vA kevaleNaM saMvareNaM saMvarejA ?, goyamA asocANaM kevalisa jAva atyegatie kevaleNaM saMvareNaM saMvarejjA atthegatie kevaleNaM jAva no saMvarejjA, sekeNaTTeNaM jAva no saMvarejjA ?, goyamA ! jassa NaM ajjhavasANAvaraNijANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaM asonAkevalissa vA jAva kevaleNaM saMvareNaM saMvarejjA, jassa NaM ajjhavasANAvara NijjANaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavai se NaM asoccAkevalissa vA jAva no saMvarejA, se teNaTTeNaM jAva no saMvarejA / asoccA NaM bhaMte! kevalissa jAva kevalaM AbhinibohiyanANaM uppADejjA ?, goyamA ! asocANaM kevalissa vA jAva uvAsiyAe vA atthegatie kevalaM AbhinibohiyanANaM uppADejA attherie kevalaM AbhinibohiyanANaM no uppADejjA, se keNaTTeNaM jAba no uppADejjA ?, goyamA jassaNaM AbhinibohiyanANAvaraNijjA NaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai se NaM asoccAkevalissa vA jAva kevalaM abhinobohiyanANaM uppADejjA, jassa NaM AbhinibohiyanANaM no uppADejjA se teNaTTeNaM jAva no uppADejjA / Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46ra bhagavatIaGgasUtraM 9/-/31/445 __ asocANaMbhaMte! kevali0 jAvakevalaMsuyanANaMuppADejAevaMjahAAbhinibAhiyanANassa vattavvayAbhaNiyAtahA suyanANassavibhANiyavvA, navaraMsuyanANAvaraNijANaMkammANaM khaovasame bhaanniyvye|evN ceva kevalaM ohinANaM bhANiyadhvaM, navaraMohinANAvaraNijANaM kammANaMkhaovasame bhANiyavve, evaM kevalaM maNapaJjanANaM uppADejA, navaraM maNapajjavaNanaNAvaraNijANaM kammANaM khaovasame bhaanniyce| asocA NaM bhaMte ! kevalissa vA jAva tappakkhiyauvAsiyAe vA kevalanANaM uppADejA, evaM ceva navaraM kevalanANAvaraNijANaM kammANaM khae bhANiyabve, sesaM taM ceva, se teNaTeNaM goyamA evaM vuccai jAva kevalanANaM uppaaddejaa| asocANaMbhaMte! kevalissa vAjAvatappakkhiyauvAsiyAevAkevalipannattaM dhammalabhejA savaNayAe kevalaM bohiM bujhejjA kevalaM muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavvaejA kevalaM baMbhaceravAsaM AvasejA kevaleNaM saMjameNaM saMjamejA kevaleNaM saMvareNaM saMvarejA kevalaM AbhinibohiyanANaM uppADejA jAva kevalaM maNapaJjavanANaM uppADejA kevalanANaM uppADejA?, goyamA! asocANaM kevalissa vA jAva uvAsiyAe vA atthegatie kevalipannattaM dhamma labhejA savaNayAe atyaMgatie kevalipannattaM dhammano labhejA savaNayAe atthegatie kevalaMbohiM bujjhejA atthegatie kevalaMbohiM nobujhejA atyaMgatie kevalaM muMDe bhavittAAgArAoanagAriyaMpavvaejjA atyaMgatie jAva no pavvaejA atthegatie kevalaM baMbhaceravAsaM AvasenA atyaMgatie kevalaM baMbhaceravAsa no AvasejA atthegatie kevaleNaM saMjameNaM saMjamejA atthegatie kevaleNaM saMjameNaM no saMjamejA evaM saMvareNavi, atyaMgatie kevalaM AbhinibohiyanANaMuppADejA atyaigatiejAva nouppADejA, evaMjAvamaNapajavanANaM, atthegatie kevalanANaM uppADejA atyegatie kevalanANaM no uppaaddejaa| se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai asocANaM taM caiva jAva atyaMgatie kevalanANaM no uppADejA ?, goyamA! jassa NaM nANAvaraNijANaM kamANaM khaovasame no kaDe bhavai 1 jassa NaM darisaNAvaraNijANaM kammANaM khaovasame no kar3e bhavai 2 jassa NaM dhammaMtarAiyANaM kammANaM khaovasame nokaDe bhavai3evaM carittAvaraNijANaM4jayaNAvaraNijANaM5 ajjhavasANAvaraNijANaM 6 AbhinibohiyanANAvaraNijANaM7 jAva maNapaJjavanANAvaraNijANaM kammANaM khaovasame no kaDe bhavai 10 jassaNaM kevalanANAvaraNijANaM jAvakhae no kaDe bhavai 111 -seNaM asoyAkevalissa vA jAva kevalipannataM dhammaM no labhejA savaNayAe kevalaM bohiM no bujhejA jAva kevalanANaM no uppADejA, jassa NaM nANAvaraNijANaM kammANaM khaovasame bhavati jassaNaM darisaNAvaNijANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai jassaNaM dhammatarAiyANaM evaM jAva jassa NaM kevalanANAvaraNijANaM kammANaM khae kaDe bhavai se NaM asosAkevalissa vA jAva kevalipannattaM dhammaM labhejA savaNayAe kevalaM bohiM bujhejA jAva kevalanANaM uppaaddejaa|| vR.'rAyagihe'ityAdi, tatraca 'asoca'ttiazrutvA-dharmaphalAdipratipAdakavacanamanAkarNya prAkkRtadhAnurAgAdevetyarthaH 'kevalissa vatti kevalinaH' jinasya 'kevalisAvagassa datti kevalI yena svayameva pRSTaH zrutaM vA yena tadvacanamasI kevalizrAvakastasya 'kevaliuvAsagassa Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 463 zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-31 va'tti kevalina upAsanAM vidaghAnena kevalinaivAnyasya kathyamAnaM zrutaM yenAsau kevalyupAsakaH 'tappakkhiyassa'tti kevalinaH pAkSikasyasvayaMbuddhasya dhammati zrutracAritrarUpaM labhejattiprApnuyAt 'savaNayAe'tti zravaNatayA zravaNarUpatayA zrotumityarthaH / ___ 'nANAvaraNijANaMti bahuvacanaM jJAnAvaraNIyasya matijJAnAvaraNAdibhedenAvagrahamatyAvaraNAdibhedena ca bahutvAt, ihaca kSayopazamagrahaNAtmatyAvaraNAdyeva tad grAhyaM natu kevalAvaraNaM tatra kSayasyaivabhAvAta, jJAnAvaraNIyasyakSayopazamazca girisaridupalagholanAnyAyenApikasyacisyAt, tatsadbhAve cAzrutvA'pi dharma labhate zrotuM, kSayopazamasyaiva tllaabhe'ntrnggkaarnntvaaditi| 'kevalaMbohi'tizuddhaM samyagdarzanaM 'bujjhejattibuddhayetAnubhavedityarthaH yathA pratyekabuddhAdi, evamuttaratrApyudAharttavyaM, 'darisaNAvaraNijjANaM'ti iha darzanAvaraNIyaM darzamohanIyamabhigRhyate, bodheH samyagdarzanaparyAyatvAt tallAbhasya ca tatkSayopazamajanyatvAditi / 'kevalaMmuMDe bhavittAAgArAoanagAriya'ti kevalA' zuddhAMsampUrNAM vA'nagAritAmiti yogaH 'dhammaMtarAiyANa ti antarAyo-vighnaH so'stiyeSutAnyantarAyikANidharmasya-cAritrapratipattilakSaNasyAntarAyikANidharmAntarAyikANi teSAM vIryAntarAyacAritramohanIyabhedAnAmityarthaH, 'cArittAvaraNijANaM'ti, iha vedalakSaNAnicAritrAvaraNIyAni vizeSato grAhyANi, maithunaviratilakSaNasya brahmacaryavAsasya vishesststessaamevaavaarktvaat| "kevaleNaM saMjameNa saMjameja'tti iha saMyamaH pratipannacaritrasya tadaticAraparihArAya yatanAvizeSaH, 'jayaNAvaraNijjANaM'tiiha tuyatanAvaraNIyAnicAritravizeSaviSayIvIryAntarAyalakSaNAnimantavyAni 'ajjhavasANAvaraNijjANaM'ti saMvarazabdena zubhAdhyavasAyavRttevikSitatvAt tasyAzca bhAvacAritrarUpatvena tadAvaraNakSayopazamalabhyatvAt adhyavasAnAvaraNIyazabdeneha bhAvAcAritrAvaraNIyAnyuktAnIti / pUrvoktAnevArthAna punaHsamudAyanAha-'asoccANaMbhaMte!'ityAdi ||athaashrutvaiv kevalyAdivacanaM yathA kazcit kevalajJAnamutpAdayettathA darzayitumAha- . mU. (46) tassa NaM bhate! chaTuMchadreNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM uddhaM bAhAo pagiljhiya pagijhiya sUrAbhimuhassa AyAvaNabhUmIe AyAvemANassa pagatibhaddayAe pagaiuvasaMtayAe pagatipayaNukohamANamAyAlobhayAemiumaddavasaMpannayAe allIvaNayAe bhaddayAe vinIyayAe annayA kayAi subheNaM ajjhavasANeNaM subheNaM pariNAmeNaM lessAhiM visujjhamANIhiM 2 tayAvaraNiJjANaM kammANaM khaovasameNaM IhApohamaggaNagavesaNaM karemANassa vibhaMge nAmaM annANe smuppnyji| seNaMteNaMvibbhaMganANeNaMsamuppaneNaMjahanneNaM aMgulassaasaMkhenaibhAgaMukkoseNaMasaMkhejAI joyaNasahassAI jANai paasi| seNaM teNaM vinmaMganANeNaM samuppannaNaM jIvevi jANai ajIvaivi jANai pAsaMDatthe sAraMbhe sapariggahe saMkilissamANevi jANai visujjhamANevi jANai se NaM puvAmeva sammattaM paDivaJjai saMmataM paDivajittA samaNadhamma roeti samaNadhamma roettA carittaM paDivanai carittaM paDivajittA liMgaMpaDivAi, tassaNaM tehiM micchattapajjavehiM parihAyamANehiM 2 sammaiMsaNapajjavehiM parivaDDamANehiM Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 2 se vibbhaMge annANe sammattapariggahie khippAmeva ohI parAvattai // vR. 'tasse' tyAdi 'tassa' ttiyo'zrutvaiva kelajJAnamutpAdayettasya kasyApi 'chachadveNa'- mityAdi ca yaduktaM tatprAyaH SaSThatapazcaraNavato bAlatapasvino vibhaGgaH - jJAnavizeSa utpadyata iti jJApanArthaHmiti, 'pagijjhiya'tti pragRhya dhRtvetyarthaH 'pagatibhaddayAe' ityAdIni tu prAgvanat, 'tayAvaraNi jANaM 'ti vibhaGgajJAnAvaraNIyAnAm 'IhApohamaggaNagavesaNaM karemANassa 'tti ihehA - sadarthAbhimukhA jJAnaceSTA apohastu - vipakSanirAsaH mArgaNaMca - anvayadhamrmmAlocanaM gaveSaNaM tu vyatirekadharmA- locanamiti 'se NaM' ti asI bAlatapasvI 'jIvevi jANai' tti kathaJcideva na tu sAkSAt mUrttagocaratvA-ttasya 'pAsaMDatthe' tti vratasthAn 'sAraMbhe sapariggahe' tti sArambhAn saparigrahAn sataH, kiMvidhAn jAnAti ? ityAha 'saMkilissamANevi jANai' tti mahatyA saGklizyamAnatayA saGklizyamAnAnapi jAnAti 'visujjhamANevi jANai 'tti alpIyasyA'pi vizuddhayamAnatayA vizuddhamAnAnapi jAnAti, ArambhAdimatAmevaMsvarUpatvAt, 'seNaM' ti asau vibhaGgajJAnI jIvAjIvasvarUpapASaNDasthasaDaklizyamAnatAdijJAyakaH san 'puvvAmeva' tti cAritrapratipatteH pUrvameva 'sammattaM' ti samyagabhAvaM 'samaNadhammaM 'ti sAdhudharmma 'roei 'tti zraddhatte cikIrSati vA 'ohI parAvattai' tti avadhirbhavatItyarthaH, iha ca yadyapi cAritrapratipattimAdAvabhidhAya samyaktvaparigRhItaM vibhaGgajJAnamavadhirbhavatIti pazcAduktaM tathA'pi cAritrapratipatteH pUrvaM samyaktvapratipattikAla eva vibhaGgajJAnyAvadhibhAvo draSTavyaH, samyaktvacAritrabhAve vibhaGgajJAnasyAbhAvAditi / bhagavatI aGgasUtraM 9/-/31/446 athainameva lezyAdibhirnirUpayannAha mU. (447) se NaM bhaMte! katilessAsu hojjA ?, goyamA ! tisu visuddhalessAsuM hojjA, taMjA - teulessAe pamhalessAe sukkalessAe / se NaM bhaMte! katisu nANesu honA ?, goyamA ! tisu AbhinibohiyanANasuyanANa ohinANesu hojjA / se NaM bhaMte! kiM sajogI hojjA ajogI hojA ?, goyamA ! sajogI hojA no ajogI hojjA, jai sajogI hojjA kiM maNajogI hojA vaijogI hojjA kAyajogI hojyA ?, goyamA ! maNajogI vA hojjA vaijogI vA hojjA kAyajogI vA hojA se NaM bhaMte! kiM sAgarovautte hojjA anAgArovautte hojjA ?, goyamA ! sAgArovautte vA hojjA anAgArovautte vA hojjA / se NaM bhaMte! kayaraMmi saMghayaNe hojjA ?, goyamA ! vairosabhanArAyasaMghayaNe hojA / se NaM bhaMte! kayaraMmi saMThANe hojjA ?, goyamA ! chaNhaM saMThANANaM annayare saMThANe hojjA / se NaM bhaMte! kayaraMmi uccatte hojjA ?, goyamA ! jahaneNaM satta rayaNI ukkoseNaM paMcadhanusatie hojjA / se NaM bhaMte! kayaraMmi Aue hojjA ?, goyamA ! jahantreNaM sAtiregaTThavAsAue ukkoseNaM puvvakoDiAue hojA / se NaM bhaMte! kiM savedae hojjA avedae hojjA ?, goyamA ! savedae hojjA no avedae hojjA, Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-31 jai savedae hojhA kiM itthIveyae hojA purisavedae hojA napuMsagavedae hojjA purisanapuMsagavedae hojA?, goyamA! no isthivedae hojA purisavedae vA hojA no napusaMgavedae hojA purisanapuMsagavedae vA hojaa| seNaM bhaMte ! kiM sakasAI hojA akasAI hojjA ?, goyamA ! sakasAI hojjA no akasAI hojA, jaI sakasAI hojjA se NaM bhaMte ! katisu kasAesu hojA?, goyamA ! causu saMjalaNakohamANamAyAlobhesu holaa| tassa NaM bhaMte ! kevatiyA ajjhavasANA pannattA?, goyamA ! asaMkhejA ajjhavasANA pannattA, te NaM bhaMte ! pasatthA appasatthA?, goyamA! pasatthA no ampasatthA / se NaM bhaMte ! tehiM pasatthehiM ajjhavasANehiM vaTTamANehiM anaMtehiM neraiyabhavaggahaNehito appANaM visaMjoie aNaMtehiM tirikkhajoNiyajAva visaMjoei aNaMtehiM maNussabhavaggahaNehito appANaM visaMjoei aNaMtehiM tirikkhajoNiyajAva visaMjoei aNaMtehiM maNussabhavaggahaNehito appANaM visaMjoei aNaMtehiM devabhavaggahaNehiMto appANaM visNjoei| jAoviya se imAo neraiyatirikkhajoNiyamaNussadevagatinAmAocattAriuttarapayaDIo tAsiM ca NaM uvaggahie aNaMtANubaMdhI kohamANAyAlobhe khavei aNaM0 2 apaJcakakhANakasAe kohamANamAyolebha khavei aNaM0 2 apacakkhANakasAe kohamANamAyAlobhe khavei appa02 paJcakkhANAvaraNakohamANamAyAlobhe khavei paJca02 saMjalaNakohamANamAyAbhe kavei saMja02 paMcavihaM nANAva0 navavivaMha darisaNAva0 paMcavihamaMtarAiyaM tAlamatthakaDaM ca NaM mohaNijjaM kaTTa kammarayavikaraNakaraM apuvakaraNaM aNupaviTThassa agaMte aNuttare nivvAdhAe nirAvaraNe kasiNe paDipunne kevalavaranANadaMsaNe samuppanne / vR. 'se NaM bhaMte !' ityAdi, tatra 'se NaM ti sa yo vibhaGgajJAnI bhUtvA'vadhijJAnaM cAritraMca pratipannaH 'tisu visuddhalessAsu hoja'tti yato bhAvalezyAsuprazastAsveva samyaktvAdi pratipadyate naavisuddhaasviti| _ 'tisuAbhinibohie'tyAdi, samyaktvamatizrutAvadhijJAninAM vibhaGgavinivartanakAletasya yugapadbhAvAdAce jJAnatraya evAsau tadA vartata iti| _ 'no ajogI hoja'tti avadhijJAnakAle'yogitvasyAbhAvAt, 'maNajogI'tyAdi caikatarayogapradhAnyApekSayA'vagantavyaM / 'sAgArovautte ve'tyAdi, tasya hi vibhaGgajJAnAnivartamAnasyopayogadvaye'pi vartamAnasya samyaktvAvadhijJAnapratipattirastIti, nanu 'savvAo laddhIo sAgArovaogovauttassa bhavaMtI'tyAgamAdanAkAropayoge samyaktvAvadhilabdhivirodhaH?, naivaM, pravarddhamAnapariNAmajI-vaviSayatvAt tasyAgamasya, avasthitapariNAmApekSayA cAnAkAropayoge'pi labdhilAbhasya sambhavAditi / 'vairosabhanArAyasaMghayaNe hoJjatti prAptavyakevalajJAnatvAttasya, kevalajJAnaprAptizca prathamasaMhanana eva bhavatIti, evamuttaratrApIti / [5130 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/-/31/447 "saveyae hojjatti vibhaGgasyAvadhibhAvakAlenavedakSayo'stItyasau saveda eva, noisthiveyae hoja'tti striyA evaMvidhasya vyatikarasya svabhAvat evAbhAvAt 'purisanapuMsagaveyae'tti varddhitakatvAditve napuMsakaH purussnpuNskH| ___'sakasAI hojjattivibhaGgAvadhikAle kaSAyakSayasyAbhAvAdta caususaMjalaNakohamANamAyAlobhesuhoja'ttisa hyavadhijJAnatApariNatavibhaGgajJAnazcaraNapratipannaH uktaH, tasya catatkAle caraNayuktatvAtsajvalanA eva krodhAdayo bhvntiiti| ____ pasatya'ttivibhaGgasyAvadhibhAvo hi nAprazastAdhyavasAnasya bhavatItyata uktaM-prazastAnyadhyavasAyasthAnAnIti / 'anaMtehiMti 'anantaiH' anantAnAgatakAlamAvibhiH "visaMjoeitti visaMyojayati, taprAptiyogyatAyA apnodaaditi| 'jAo'viya'ttiyApi ca 'neraiyatirikkhajoNiyamaNussadevagatinAmAo'ttietadabhidhAnAH 'uttarapayaDIo'tti nAmakarmAbhidhAnAyA mUlaprakRteruttarabhedabhUtAH 'tAsiM caNaM'ti tAsAM ca nairayikagatyAdhuttaraprakRtInAM cazabdAdanyAsAM ca 'uvaggahie'tti aupagrahikAn-upaSTambhaprayojanAnanantAnubandhinaHkrodhamAnamAyAlobhAnkSapayati, tathA'pratyAkhyAnAdIMzca tathAvidhAneva kSapayatIti, 'paMcavihaM nANAvaraNijjati matijJAnAvaraNAdibhedAt 'navavihaM daMsaNAvaraNijjati cakSurdarzanAdyA-varaNacatuSkasya nidrApaJcakasya ca mIlanAnavavidhatvamasya paMcavihaM aMtarAiya'ti dAnalAbha- bhogopabhogavIryavizeSitatvAditi paJcavidhatvamantarAyasya, tatra kSapayatIti sambandhaH kiM kRtvA? ityata Aha____ 'tAlamatthakaDaMcaNaM mohaNijjaMkaTu'ttimastakaM-mastakazUcI kRtaM-chinnaM yasyAsau mastakakRttaH, tAlazcAsau mastakakRttazca tAlamastakakRttaH,chAndasatvAccaivaM nirdezaH,tAlamastakakRttaiva yattattAlamastakakRttam, ayamarthaH-chinnamastakatAlakalpaMca mohanIyaM kRtvA, yathA hi chinnamastakastAlaH kSINo bhavati evaM mohanIyaM ca kSINaM kRtveti bhAvaH, idaM coktamohanIyabhedazeSApekSayA draSTavyamiti, athavA'tha kasmAdanantAnubandhyAdisvabhAvetatra kSapitesati jJAnAvaraNIyAdikSapayatyeva? iti, ata Aha . 'tAlamatthe' tyAdi, tAlamastakasyeva kRtvaM-kriyA yasya tattAlamastakakRtvaM tadevaMvidhaM ca mohanIyaM 'kaTu'tti itizabdasyaha gamyamAnatvAditikRtvA-itihetostatra kSapite jJAnAvaraNIyAdi kSapayatyeveti, tAlamastamohanIyayozca kriyAsAdharmameva, yathA hi tAlamastakavinAzakriyA'vazyambhAvitAlavinAzA evaM mohanIyakarmavinAzakriyA'pyavazyambhAvizeSakarmavinAzeti, Aha c||1|| "mastakasUcivinAze tAlasya yathA dhruvo bhavati naashH| __tadvatkarmavinAso'pi mohanIyakSaye nityam // " / tatazca karmarajovikaraNakara-tadvikSepakam apUrvakaraNam-asahazAdhyavasAyavizeSamanupraviSTasya, anantaMviSayAnanyAt anuttaraM sarvottamatvAt nivyAtiMkaTakuTyAdibhirapratihananAt nirAvaraNaM sarvathA svAvaraNakSayAt kRtsnaM sakalArthaHgrAhakatvAt pratipUrNa sakalasvAMzayuktatayotpannatvAt kevalavarajJAnadarzanaM kevalamabhidhAnato varaM jJAnAntarApekSayA jJAnaM ca darzanaM ca Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 467 zataka-9, vargaH-, uddezakaH-31 jJAnadarzanaM samAhAradvandvastataH kevalAdInAM karmadhArayaH / iha ca kSapaNAkramaH-- // 1 // aNamicchamIsasammaM aThTha napuMsitthiveyachakkaM ca / pumaveyaM ca khaveI kohAIe ya sNjlnne||" / ityAdigranthAntaraprasiddho, nacAyamihAzritoyathA kathaJcitkSapaNAmAtrasyaiva vivakSitatvAditi mU. (448) se NaM bhaMte ! kevalipannattaM dhamma Adhaveja vA panaveja vA parUveja vA?, no tiNaDhe samaDhe, gannattha egannAeNa vA egavAgaraNeNa vaa| seNaMbhaMte ! pavvAveja vA muMDAvejavA?, no tiNaDhe samaDhe, uvadesaM puNa karejA, seNaM bhaMte sijjhati jAva aMtaM kareti?, haMtA sijjhati jAva aMtaM kreti| vR. AghavejattiAgrAhayecchiSyAn ardhApayedvA-pratipAdanataH pUjAMprApayet 'panavejjatti prajJApayebhedabhaNanato bodhayedvA 'parUvejatti upapattikathanataH "nannattha eganAeNa vatti na iti yo'yaM niSedhaH so'nyatraikajJAtAda, ekamudAharaNaM varjayitvetyarthaH, tathAvidhakalpatvAdasyeti, 'egavAgaraNeNavatti ekavyAkaraNAdekottarAdityarthaH 'pavvAvejAva'ttipravrAjayedrajoharaNAdidravyaliGgadAnataH 'muMDAveja vattimuNDayecchiroluJcanataH uvaesaMpuNa karejjattiamuSya pArzve pravrajetyAdikamupadezaM kuryAt / mU. (449) se NaM bhaMte ! kiM uddhaM hojjA ahe hojA tiriyaM hojA?, goyamA! uddhaM vA hojA ahe vA hojA tiriyaM vA hoJjA, uI hojjamANe saddAvai viyaDAvai gaMdhAvai mAlavaMtapariyAesu vaTTaveyaDDapavvaesu hojA, sAharaNaM paDucca somanasavane vA paMDagavane vA hojA, ahe hoJjamANe gaDyAe yA darIe vA hojA, sAharaNaM paDucca pAyAle vA bhavaNe vA hojA, tiriyaM hojamANe pannarasasu kammabhUmIsu hojdA, sAharaNaM paDucca aSTAijje dIvasamudde tadekadesabhAe hojaa| teNaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA hojA?, goyamA ! jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM dasa, se teNaDeNaM goyamA! evaMyuccaiasocANaM kevalisa vA jAva atthegatiekevalipannattaM dhammalabhejA savaNayAe atthegatie kevalanANaM no uppaaddejaa| vR. 'saddAvaI'tyAdi, zabdApAtiprabhRtayo yathAkramaM jambUdvIpaprajJaptyabhiprAyeNa haimavataharivarSaramyakairaNyavateSu kSetrasamAsAbhiprAyeNa tu haimavatairNyavataharivarSaramyakeSu bhavanti, teSu ca tasya bhAva AkAzagamanalabdhisampannasya tatra gatasya kevalajJAnotpAdasadbhAve sati, 'sAharaNaM paDucatti devena nayanaM pratItya / ___ 'somanasavanetti saumanasavanaMmerI tRtIyaM paMDagavane'ttimerI caturthaH 'gaDDAeva'ttigarte-nimne bhUbhAge'dholokagrAmAdau 'darie vatti tatraiva nimnatarapradeze pAyAle vatti mahApAtAlakalaze valayAmukhAdI 'bhavaNe va tti bhvnvaasidevnivaase| ___'pannarasasu kammabhUmIsuttipaJca bharatAni paJca airavatAni paJcamahAvidehA ityevaMlakSaNAsu karmANikRSivANijyAdInitapradhAnA bhUmayaH karmabhUmayastAsu 'aDDAije' tyAdiarddha tRtIyaM yeSAM te'rddhatRtIyAsteca te dvIpAzceti samAsaH, arddhatRtIyadvIpAzcasamudrau ca tatparimitAvarddhatRtIyadvIpasamudrAsteSAMsa cAsau vivakSito dezarUpo bhAgaH-aMzo'rddhatRtIyadvIpa-samudratadekadezabhAgastatra Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/31/450 anantaraM kevalyAdivacanAzravaNe yatsyAttaduktamatha tacchravaNe yatsyAttadAha mU. (450) socANaM bhaMte ! kevalissa vA jAva tappakkhiyauvAsiyAe vA kevalipannattaM dhamma labhejA savaNayAe?, goyamA! socANaM kevalisa vA jAva atyaigatie kevalipannattaM dhamma evaM jAva ceva asocAe vattavvayA sA ceva soccAevi bhANiyavvA, navaraM abhilAvo soceti, sesaMtaM ceva niravasesaMjAva jassaNaM maNapaJjavanANavaraNijjANaM kammANaM khaovasame kaDe bhavai jassaNaM kevalanANAvaraNijANaM kammANaM khae kaDe bhavai / / se NaM socAkevalissa vA jAva uvAsiyAe vA kevalipannattaM dhamma labbhai savaNayAe kevalaM bohiM bujjhejAjAva kevalanANaM uppADejA, tassaNaM aTThamaMaTTameNaM anikkhitteNaMtavokammeNaM appANaM bhAvemANassa pagaibhaddayAe tahevajAva gavesaNaM karemANassa ohiNANe samuppajai, seNaM teNaM ohinANeNaM samuppaneNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM asaMkhejAI aloe loyappamANamettAi khaNDAiM jANai pAsai / seNaMbhaMte! katisulessAsuhojA?, goyamA! chasulessAsu hojjA, taMjahA-kaNhalesAe jAva sukklesaae| seNaM bhaMte ! katisu nANesu hojA?, goyamA! tisu vA causu vA hojA, tisu hojamANe tisu AbhinibohiyanANasuyanANaohinANesu hojA, causu hojA mANe Abhi0 suya0 ohi0 maNapa0 hojaa| se NaM bhaMte ! kiM sayogI hojA ayogI hojA?, evaM jogovaogo saMghayaNaM saMThANaM uccattaM AuyaM ca, eyANi savvANi jahA asocAe taheva bhaanniyvvaanni| se NaM bhaMte ! kiM savedae0? pucchA, goyamA! savedae vA hojA avedae vA, jai avedae hojjA kiM uvasaMtaveyae honA khINaveyae hojA?, goyamA ! no uvasaMtavedae hojjA khINavedae hojA, jai savedae hojA kiM itthIvedae hojA purisaveie hojjA napuMsagavedae vA hojA purisanapuMsagavedae hojA?,pucchA, goyamA! itthIvedae vA hojA purisavedae vA hojA purisanapuMsagavedae holA / seNaMbhaMte ! kiM sakasAI hojA akasAI vA hojA?, goyamA! sakasAI vA hojA akasAI vA hojA, jaI akasAI hojA kiM uvasaMtakasAI hojA khINakasAI hojA?, goyamA no uvasaMtakasAI hojA khINakasAI hojA, ___jaI sakasAI hojaa| se NaM bhaMte ! katisu kasAesu hojA?, goyamA! causu vA dosuvA ekkami vA hojA, causu hojjamANe causu saMjalaNakohamANamAyAlobhesu hojjA, tisu hojjamANe tisu saMjalaNamANamAyAlobhesu hojA, dosu hojamANe dosu saMjalaNamAyAlobhesu hojA, egami hojamANe egami saMjalaNe lobhe hojjaa| tassaNaMbhaMte! kevatiyAanjhavasANA pannatA?, goyamA! asaMkhejA, evaMjahA asocAe taheva jAva kevalavaranANadaMsaNe samupajjai, seNaM bhaMte ! kevalipannatte dhammaM Aghaveja vA pannaveja vA paraveja vA?, haMtA Aghaveja vA pannaveja vA paraveja vaa| se gaM bhaMte ! pavvAveja vA muMDAveja vA?, haMtA goyamA ! pavvAveja vA muMDAveja vA, tassa Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH:, uddezakaH-31 NaM bhaMte ! sissAvi pavAveja vA muMDAveja vA?, haMtA pavAveja vA muNDAveja vA, tassa gaMbhaMte! pasissAvi pavvAveja vA muMDAveja vA?, haMtA pavvAveja vA muMDAveja vaa| seNaM bhaMte ! sijjhati bujjhati jAvaM aMtaM karei ?, haMtA sijjhai vA jAva aMtaM karei tassa gaMbhaMte ! sissAvi sijhaMti jAva aMtaM karenti?, haMtA sijhaMti jAva aMtaM karenti, tassaNaM bhaMte ! pasisvAvi sijhaMti jAva aMtaM karanti, evaM ceva jAva aMtaM krenti| se NaM bhaMte ! kiM urlDa hojA jaheva asoccAe jAva tadekadesabhAe hojA / te NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA hojA?, goyamA ! jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM aTThasayaM 108, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai-soccANaM kevalissa vA jAva kevaliuvAsiyAe vA jAva asthegatie kevalanANaM uppADejA atthegatie no kevalanANaM uppaaddejaa| sevaMbhaMte ! 2tti / / vR. soccANa'mityAdi, athayathaiva kevalyAdivacanAzravaNAvAptabodhyAdeH kevalajJAnamutpadyate na tathaiva tacchravaNAvAptabodhyAdeH kintu prakArAntareNeti darzayitumAha 'tassa NamityAdi, tassa'ttiyaH zrutvA kevalajJAnamutpAdayettasya kasyApyarthAt pratipannasamyagdarzanacAritraliGgasya 'aTThamaMaTTameNa mityAdi ca yaduktaM tatprAyo vikRSTatapazcaraNavataH sAdhoravadhijJAnamutpadyata itijJApanArthaHmiti, 'loyappamANamettAiti lokasyaya yatapramANaM tadeva mAtrA-parimANaM yeSAM tAni tathA / athainameva lezyAdibhirnirUpayannAha ____ 'se NaM bhaMte !' ityAdi, tatra 'se NaM'ti so'nantaroktavizeSaNo'dhijJAni 'chasulesAsu hojatti yadyapi bhAvelezyAsu prazastAsveva tisRSvapi jJAnaM labhate tathA'pi dravyalezyAH pratItya SaTsvapi lezyAsulabhate samyaktvazrutavat, yadAha-"sammattasuyaMsavvAsulabbhaitti tallAbhecAsau SaTsvapi bhavatItyucyataiti, tisuvatti avadhijJAnasyAdyajJAnadvayAvinAbhUtatvAdadhikRtAvadhijJAnI triSujJAneSubhavediti, causu vA hojjatti matizrutamanaHparyAyajJAnino'vadhijJAnotpattau jJAnacatuSyabhAvAccatuSu jJAneSvadhikRtAvadhijJAnI bhavediti / _ 'saveyaevA ityAdi, akSINavedasyAdhijJAnotpattau savedakaH sannavadhijJAnI bhavet, kSINavedasaya cAvadhijJAnotpattAvavedakaH sannayaM syAta, 'no uvasaMtaveyae hojjattiupazAntavedo'yamavadhijJAnI na bhavati, prAptavyakevalajJAnasyAsya vivkssittvaaditi| 'sakasAI vA' ityAdi, yaH kaSAyAkSaye satyavadhiM labhate sasakaSAyI sannavadhijJAnIbhavet, yastu kaSAyakSaye'sAvakaSAyIti 'carasuvetyAdi, yadyakSINakaSAyaH sannavidhaM labhatetadA'yaMcAritrayuktatvAccatuSu sajavalanakaSAyeSu bhavati, yadA tu kSapakazreNivartitvena saJjavalanakrodhe kSINe'vadhiM labhate tadA triSu saJjavalanamAnAdipu, yadA tu tathaiva saJjavalanakrodhamAnayoH kSINayostadA dvayoH, evamekatreti / zatakaM-9 uddezakaH-31 samAptaH -zatakaM-9 uddezakaH-32:vR. anantaroddezake kevalyAdivacanaM zrutvA kevalajJAnamutpAdayedityuktam, iha tu yena kevalivacanaM zrutvA tadutpAditaM sa darzyate, ityevaMsaMbaddhasya dvAtriMzattamoddezakasyedamAdisUtram Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/32/451 mU. (451) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vANiyagAme nagare hotthA vannao, dUtipalAse ceie, sAmI samosaDhe, parisA niggayA, dhammo kahio, parisA pddigyaa| te kANaM teNaM samaeNaM pAsAvacije gaMgee nAmaM anagAre jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchattA samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte ThiccA samaNaM bhagavaM mahAvIraM evaM vayAsI 470 saMtaraM bhaMte! neraiyA uvavajraMti niraMtaraM neraiyA uvavajraMti ?, gaMgeyA ! saMtaraMpi neraiyA uvavajraMti niraMtaraMpi neraiyA uvavajjaMti, saMtaraM bhaMte! asurakumArA uvavajraMti niraMtaraM asurakumArA uvavajjati ?, gaMgeyA ! saMtarapi asurakumArA uvavajraMti niraMtaraMpi asurukamArA uvavazaMti evaM jAva thnniykumaaraa| saMtaraM bhaMte! puDhavikAiyA uvavajraMti niraMtaraM puDhavikAiyA uvavajraMti ?, gaMgeyA ! no saMtaraM puDhavikAiyA uvavajraMti niraMtaraM puDhavikAiyA uvavacaMti, evaM jAva vaNassaikAiyA, beiMdiyA jAva vaimANiyA ete jahA neraiyA / vR. 'te' mityAdi, 'saMtaraM' ti samayAdikAlApekSayA savicchedaM, tatra caikendriyANAmanusamayamutpAdAt nirantaratvamanyeSAM tUtpAde virahasyApi bhAvAt sAntaratvaM nirantaratvaM sAvicchedaM, tatra caikendriyANAmanusamayamutpAdAt nirantaratvamanyeSAM tUtpAde virahasyApi bhAvAt sAntaratvaM nirantaratvaM ca vAcyamiti / mU. (452) saMtaraM bhaMte! neraiyA uvavadvaMti niraMtaraM neraiyA uvavavaMti ?, gaMgeyA ! saMtaraMpi neraiyA uvavaTTeti niraMtaraMpi neraiyA uvavaTTaMti, evaM jAva thaNiyakumArA / saMtaraM bhaMte! puDhavikkAiyA uvavaTTaMti ? pucchA, gaMgeyA ! no saMtaraM puDhavikkAiyA uvvadvaMti niraMtaraM puDhavikkAiyA uvvaTTaMti, eva jAva vaNassaikAiyA no saMtaraM niraMtaraM ubvaTTaMti / saMtaraM bhaMte! beiMdiyA ucyanaMti niraMtaraM beiMdiyA uvvavaMti ?, gaMgeyA ! saMtaraMpi beiMdiyA uvvati niraMtaraMpi beiMdiyA uccaTTaMti, evaM jAva vANamaMtarA / saMtaraM bhaMte! joisiyA cayaMti ? pucchA, gaMgeyA ! saMtaraMpi joisiyA cayaMti niraMtaraMpi joisiyA cayaMti, evaM jAva vemANiyAvi / bR. utpannAnAM ca satAmudvarttanA bhavatItyatasyAM nirUpayannAha - 'saMtaraM bhaMte! neraiyA uvavahaMtI'tyAdi // uvRttAnAM ca keSAJcidgatyantare pravezanaM bhavatItyatastannirUpaNAyAha- mU. (453) kaivihe NaM bhaMte ! pavesaNae pannatte ?, gaMgeyA ! cauvvihe pavesaNae pannatte taMjahA - neraiyapavesaNae tiriyajoNiyapavesaNae maNussapavesaNae devapavesaNae / neraiyapavesaNa NaM bhaMte! kahavihe pannatte ?, gaMgeyA! sattavihe pannatte, taMjahArayaNappabhApuDhavineraiyapavesaNae jAva ahesattamApuDhavineraiyapavesaNae / ege NaM bhaMte! neraie neraiyapavesaNaeNaM pavisaNamANe kiM rayaNappabhAe hojjA sakkarappabhAe hojA jAva ahosattamAe hojA ?, gaMgeyA ! rayaNappabhAe vA hojjA jAva ahesattamAe vA hojjA / do bhaMte! neraiyA neraiyapavesaNaeNaM pavisamANA kiM rayaNappabhAe hojjA jAva ahesattamAe - Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, varga:-, uddezaka:-32 471 hojA?, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojA jAva ahesattamAe vA hojA, ahavA ege rayaNapabhAe ege sakarappabhAe hojA ahavA ege rayaNambhAe ege vAluyappabhAe hojjA jAva ege rayaNappabhAe ege ahesattamAe hojA, ahavA ege sakkarappabhAe ege vAluyappabhAe hojA jAva ahavA ege sakkarappabhAe ege ahesattabhAe hojA, ahavA ege vAluyappabhAe ege paMkappabhAe hojA evaM jAva ahavA ege vAluyappabhAe ege ahesattamAe hojjA, evaM ekvekkA puDhavI chaDDeyavvA jAva ahavA ege tamAe ege ahesattamAe hojaa| tinnibhaMte! neraiyA neraiyapavesaNaeNaMpavisamANA kiMrayaNappabhAe hojA jAvaahesattabhAe hojA?, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojAjAva ahesattamAe vA hojjA, ahavAege rayaNappabhAe do sakkarappabhAe hojAjAva ahavA ege rayaNappabhAe do ahesattamAe hojA 6ahavA do rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe hojA jAva ahavA do rayaNappabhAe ege ahesattamAe hojA 12 ahavA ege sakkarappabhAe do vAluyappabhAe hojjA jAva ahavA ege sakkarappabhAe ege ahesattamAe hojA 17 ahavA do sakkarappabhAe ege vAluyappabhAe hojA jAva ahavA do sakkarappabhAe ege ahesattamAe hojA 22 evaM jahA sakarappabhAe battavbayA bhaNiyA tahA savvapuDhavINaM bhANiyavvA jAva ahavA do tamAe ege ahesattamAe hojA, 4-4-3-3-2-2-1-1 (42) / ahavA ege rayaNappabhAeegesakkarappabhAe egevAluyappabhAe hojA 1 ahavAegerayaNappabhAe ege sakkarappabhAe ege paMkappabhAe hojjA 2 jAva ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe ege ahesattamAe hojA 5 ahavA ege rayaNappabhAe egevAluyappabhAe ege paMkappabhAe hojA 6 ahavA ege syaNappabhAe ege vAluyappabhAe ege dhUmappabhAe hojA evaM jAva ahavA ege rayaNappabhAe ege vAluya ppabhAe ege ahesattamAe hojA 9 / __ahavA ege rayaNappabhAe ege paMkappabhAe ege dhUmappabhAe hojA 10 jAva ahavA ege rayaNappabhAe ege paMkappabhAe ege ahesattamAe hojjA 12 ahavAege rayaNappabhAeegedhUmappabhAe ege tamAe hojjA 13 ahavA ege rayaNappabhAe ege ghUmappabhAe ege ahesattamAe hojjA 14 ahavA ege rayaNappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe holA 15 ahavA ege sakkarappabhAe ege vAluyappabhAeege paMkappabhAe hojA 16 ahavAegesakkarappabhAe ege vAluyapabhAe ege ghUmappabhAe hojA 17 jAva ahavA ege sakkarappabhAe ege vAluyappabhAe ege ahesattamAe hojjA 19 / / ahavA ege sakarappabhAe ege paMkappabhAe ege ghUmappabhAe hoJjA 20 jAva ahavA ege sakkara0 ege paMka0 ege ahesattamAe hojA 22 ahavA ege sakkarappabhAe ege ghUmappabhAe ege tamAe hojA 23 ahavA ege sakkarappabhAe ege ghUmappa0 ege ahesattamAe hojA 24 ahavA ege sakkarappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojA 25 ahavA ege vAluyappamAe ege paMkappabhAe ege ghUmappabhAe hoJjA 26 ahavA ege vAluyappabhAe ege paMkappabhAe ege tamAe hojA 27 / ___ ahavA ege vAluyappabhAe ege paMkappabhAe ege ahesattamAe hojjA 27 ahavA ege vAluyappabhAe ege ghUmappabhAe ege tamAe hojjA 29 ahavA ege vAluyappabhAe ege ghUmappabhAe ege ahesattamAe hojjA 30 ahavA ege vAluyappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojA 31 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 472 bhagavatIagasUtraM9/-/32/453 ahavAege paMkappabhAe ege ghUmappabhAeegetamAe hojA32 ahavAege paMkappabhAe ege ghUmappabhAe ege ahesatamAe hojjA 33 ahavA ege paMkappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe honA 34 ahavA ege ghUmappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojA 35 // cattAri bhaMte ! neraiyA neraiyapavesaNaeNaM pavisamANA kiM rayaNappabhAe hojA ? pucchA, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojA jAva ahesattamAe vA hojjA 7, ahavA ege rayaNappabhAe tini sakkarappabhAe hojA ahavA ege rayaNappabhAe tini vAluyaSpabhAe hojA evaM jAva ahavA ege rayaNappabhAe tinni ahesattamAe hojjA 6 ahavA do rayaNappabhAe do sakkarappabhAe hojA evaM jAva ahavA do rayaNappabhAe do ahesattamAe hojA 12, ahavA tinni rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe hojA, evaMjAva ahavA tinni rayaNappabhAe ege ahesattamAe hojjA 18, ahavA ege sakkarappabhAe tini vAluyappabhAe hojA, evaM jaheva rayaNappabhAe uvarimAhiM samaMcAriyaM tahA sakkarappabhAevi uvarimAhiM samaM cAreyavvaM 5, evaM ekekAe samaMcAriyavvaMjAvaahavAtitritamAeegeahesattamAe hojA 12-6-3-(63) / ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe dovAluyappabhAe hojA ahavAege rayaNappabhAe ege sakkara0 do paMka0 hojA evaM jAva ege rayaNappabhAe ege sakka0 do ahesattamAe hojjA 5 ahavA ege rayaNa0 do sakkara0 ege vAluyappabhAe hojA evaM jAva ahavAege rayaNa0 do sakkara0 ege ahesattamAe hojjA 10 ahavA do rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluyappabhAe hojjA, evaM jAva ahavA do rayaNa0 ege sakkara0 ege ahesattamAe hojA 15 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 do paMkappabhAe hojA evaM jAva ahavAege rayaNappabhAe ege vAluya0 do ahesattamAe honA 4 evaM eeNaM gamaeNaM jahA tiNhaM tiyajogo tahA bhANiyacyo jAva ahavA do ghUmappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojA 105 __ ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe ege vAluyappabhAe ege paMkappabhAe hojjA 1 ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkara0 egevAluya0 ege dhUmappabhAe hojA ra ahavA ege rayaNa ege sakkara0 ege vAluya0 ege tamAe hojA 3 ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkarapyabhAe ege vAluyappabhAeegeahesattamAe hojjA 4 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMka0 ege ghUmappabhAe 5 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMkappabhA0 ege tamAe hojA 6 ahavA ege rayaNaH ege sakkara0 ege paMka0 ege ahesattamAe hojA 7 ahavA ege rayaNappabhAe ege sakkara0 ege ghUma0 ege tamAe hojA 8 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 9 / ahavA ege rayaNa0 ege sakkarappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojjA 10 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUmappabhAe hojA 11 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 egetamAe hojjA 12 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ahesattamAe hojA 13 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege ghUma0 ege tamAe hojjA 14 ahavA ege rayaNappabhAe ege vAluya0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 15 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege tamAe ege ahesattamAe hojA 16 ahavA ege rayaNa0 ege paMka0 ege ghUma0 ege tamAe hojjA 17 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:, uddezakaH - 32 ahavA ege rayaNa0 ege paMka0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 18 / ahavA ege rayaNa0 ege paMka0 ege tamAe ege ahesattamAe hojA 19 ahavA ege rayaNa0 ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattamAe hojjA 20 ahavA ege sakkara * ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUmappabhAe hojjA 21 evaM jahA rayaNappabhAe uvarimAo puDhavIo cAriyAo tahA sakkarappabhAevi uvarimAo cAriyavyAo jAva ahavA ege sakkara0 ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattamAe hojA 30/ ahavA ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUma0 ege tamAe hojA 31 ahavA ege vAluva0 ege paMka0 ege ghUmappabhAe ege ahesattamAe hojjA 32 ahavA ege vAluya0 ege paMka0 ege tamAe ege ahesattamAe hojjA 33 ahavA ege vAluya0 ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattamAe hocA 34 ahavA ege paMka ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattaH mAe hojA 35 / vR. 'kaivihe ga'mityAdi, 'pavesaNae 'tti gatyantarAdudvRttasya vijAtIyagatau jIvasya pravezanaM, utpAda ityarthaH, 'egebhaMte! neraie' ityAdI sapta vikalpAH / 'do bhaMte! neraie'tyAdAvaSTAviMzatirvikalpAstatra ratnaprabhAdyAH saptApi pRthivIkrameNa paTTAdau vyavasthApyAkSasaJcAraNayA pRthivInAmekatvadvikasaMyogAbhyAM te'vaseyAH, tatraikaikapRthivyAM nArakadvayotpatti, lakSaNaikatve sapta vikalpAH, pRthivIdvaye nArakadvayotpattilakSaNadvikayoge tvekaviMzatirityevamaSTAviMzati 'evaM ekkekkA puDhavI chaDeyacve 'ti akSasaJcAraNApekSayedamuktamiti 'tinni bhaMte! neraie' tyAdau caturazItirvikalpAH, tathAhi - pRthivInAmekatve sapta vikalpAH, dvikasaMyoge tu tAsAmeko dvAvityanena nArakAtopAdavikalpena ratnaprabhayA saha zeSAbhi krameNa cAritAbhirlabdhAH SaD, dvAveka ityanenApi nArakotpAdavikalpane SaDeva, tadete dvAdaza 12, evaM zarkarAprabhayA paJca paJceti daza evaM vAlukAprabhayA'STau paGkaprabhayA SaT ghUmaprabhayA catvAraH tamaH prabhayA dvAviti dvikayoge dvicatvAriMzat, trikayoge tu tAsAM paJcatriMzadvikalpAste cAkSasaJcAraNayA gamyAstadevamete sarve'pi caturazItiriti / 7 / 42 / 35 // 84 // 'cattAri bhaMte! neraiyA' ityAdau dazottare dve zate vikalpAnAM tathAhi pRthivInAmekatve sapta vikalpAH, dvikasaMyoge tu tAsAmekastraya ityanena nArakotpAdavikalpena ratnaprabhayA saha zeSAbhiH krameNa cAritAbhirlabdhAH SaT, dvau dvAvityanenApi SaT, traya eka ityanenApi SaDeva, tadevamete'STAdaza, zarkarAprabhayA tu tathaiva triSu pUrvoktanArakotpAdavikalpeSu paJca paJceti paJcadaza, evaM vAlukAprabhayA catvAravazcatvAra iti dvAdaza, paGkaprabhayA trayastraya iti nava, ghUmaprabhayA dvau dvAviti SaT, tamaHprabhayaikaika iti trayaH, tadevamete dvikasaMyoge triSaSTiH 63 / tathA pRthivInAM trikayoge eka eko dvau cetyevaM nArakotpAdavikalpe ratnaprabhAzarkarAprabhAbhyAM sahAnyAbhikrameNa cAritAbhirlabdhAH paJca, eko dvAvekazcetyevaM nArakotpAdavikalpAMntare'pi paJca, dvAveka ekazcetyevamapi nArakotpAdavikalpAntare paJcaiveti paJcadaza 15, evaM ratnaprabhAvAlukAprabhAbhyAM sahottarAbhi krameNa cAritAbhirlabdhA dvAdaza 12 / evaM ratnaprabhApaGkaprabhAbhyAM nava ratnaprabhAghUmaprabhAbhyAM SaT, ratnaprabhAtamaHprabhAbhyAM trayaH, 473 -- Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 bhagavatIaGgasUtraM 9/-132/452 zarkarAprabhAvAlukAprabhAbhyAM dvAdaza 12, zarkarAprabhApaGkapramAbhyAM nava, zarkarAprabhAdhUmaprabhAbhyAM SaT, zarkarAprabhAtamaHprabhAbhyAM trayaH, vAlukAprabhApaGkaprabhAbhyAM nava, vAlukAprabhAghUmaprabhAbhyAM SaT, vAlukAprabhAtamaHprabhAbhyAM trayaH, paGkaprabhAghUmaprabhAbhyAM SaT, paGkaprabhAtamaHprabhAbhyAM trayaH, ghUmaprabhadibhistu traya iti| tadevaM trikayoge paJcottaraM zataM catuSkasaMyoge tu paJcatriMzaditi, evaM saptAnAM triSaSTeH paJcottarazatasya paJcatriMzatazca mIlane dve zate dazottare bhavata iti / / mU. (453 vartate) paMca bhaMte ! neraiyA neraiyappavesaNaeNaM pavisamANA kiM rayaNappabhAe hojA? pucchA, gaMgeyA ! rayaNappabhAe vA hojjA va ahesattabhAe vA hojA ahavA ege rayaNa cattAri sakkarappabhAe hojA jAva ahavAege rayaNa cattAriahesattamAe hojA ahavAdo rayaNa tini sakarappabhAe hojA evaMjAva ahavA dorayaNappabhAe tini ahesattamAe hojA ahavA tinni rayaNa0 dosakkarappabhAe hojA evaMjAva ahesattamAe hojAahavA cattAri rayaNa0 ege sakkarappabhAe hojA evaM jAva ahasA cattAri rayaNa0 ege ahesattamAe hojA ahavA ege sakkara0 cattAri vAluyappabhAe hojA evaMjahArayaNappabhAe samaMuvarimapuDhavIo cAriyAotahAsakarappabhAevi samaM cAreyavvAo jAva ahavA cattAri sakkarappabhAe ege ahesattamAe hojjA / evaM ekekkAe samaMcAreyavvAojAvaahavA cattAritamAeegeahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 tini vAluyappabhAe hojA evaM jAva ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 tanni ahesattamAe hoJjA ehavA ege rayaNa0 do sakara0 do vAluyappabhAe hojA evaM jAva ahavA ege rayaNa0 ege sakkara tini ahesattamAe hojjA ahavA ege rayaNa0 do sakkara tinni vAluyappabhAe hojA evaMjAva ahavA evaM jAva ahavA ege rayaNa do sakkara0 do ahesattamAe hojA ahavA do rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe do vAluyappabhAe hojjA evaM jAva ahavA do rayaNappabhAe ege sakkarappabhAe do ahesattamAe hojjA ahavA ege rayaNa0 tinni sakkara0 ege vAluyappabhAe hojA evaMjAva ahavA ege rayaNa tini sakara0 ege ahesattamAe hojAahavA do rayaNa0 do sakkara0 ege vAluyappabhAe honaa| evaM jAva ahesattamAe ahavA tinni rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluyappabhAe hojA evaM jAva ahavA tinnirayaNa0 ege sakkara0 ege ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 tini paMkappabhAe hojjA, evaM eeNaM kameNaM jahA caumhaM tiyAsaMjogo bhaNito tahA paMcaNhavi tiyAsaMjogo bhANiyavyo navaraM tattha ego saMcArijai iha doni sesaM taM caiva jAva ahavA tini ghUmappabhAe ege tamAe ege ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara ege vAluya0 do paMkappabhAe holaa| ___ evaM jAva ahavA ege rayaNa0 ege sakna0 ege vAluya do ahesattamAe hojjA 4, ahavA ege rayaNa0ege sakcha0 do vAluya0 ege paMkappamAe hojjA evaMjAva ahesattamAe 8, ahavA ege rayaNa0 ege sakkAppamAe ege vAluya0 ege paMkappamAe hojjA! evaM jAva ahavA ege rayaNa0 do sakkara0 ege vAluya ege ahesattamAe hojjA 12 ahavA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezaka: - 32 475 do rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege paMkappabhAe hojjA evaM jAva ahavA do rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege ahesattamAe hojjA 16 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMka0 do dhUmappabhAe hojjA evaM jahA cauNhaM caukkasaMjogo bhaNio tahA paMcaNhavi caukkasaMjogo bhANiyavvo / navaraM abbhahiyaM ego saMcAreyavvo, evaM jAva ahavA do paMka ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattamAe hojjA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUmappabhAe hojjA 1 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege paMka0 ege tamAe hojA 2 ahavA ege rayaNa0 jAva ege paMka ege ahesattamAe hojjA 3 ahavA egerayaNa0 ege sakkara0 ege vAluyappabhAe ege ghUmappabhAe ege tamAe hojjA 4 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege ghUmAe ege ahesattamAe hojjA 5 / ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 ege tamAe ege ahesattamAe hojA 6 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMka0 ege ghUma0 ege tamAe hojjA 7 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMka0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 8 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege paMka0 ege tama0 ege ahesattamAe hojjA 9 ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 ege ghUma ege tama0 ege ahesattamAe hojjA 10 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUma0 ege tamAe hojjA 11 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojA 12 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege paMka0 ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 13 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 ege gUma0 ege tama0 ege ahesattamAe hojA 14 ahavA egerayaNa0 ege paMka0 jAva ege ahesattamAe hojA 15/ ahavA ege sakkara0 ege vAluya0 jAva ege tamAe hojjA 16 ahavA ege sakkara0 jAva ege paMka ege ghUma0 ege ahesattamAe hojjA 17 ahavA ege sakkara0 jAva ege paMka0 ege tamAe ege asattamAe hojjA 18 ahavA ege sakkara0 ege vAluya0 ege ghUma0 ege tamAe ege ahesattamAe hojA 19 ahavA ege sakkara0 ege paMka0 jAva ege ahesattamAe hojA 20 ahavA ege vAluya0 jAege ahe sattamAe hojjA 21 // vR. 'paMca bhaMte! neraiyA' ityAdi, pUrvoktakrameNa bhAvanIyaM, navaraM saGakSepeNa vikalpasaGkhyA darzyate - ekatve sapta vikalpAH / dvikasaMyoge tu caturazIti, kathaM ?, dvikasaMyoge saptAnAM padAnAmekavizaMtirbhaGgAH, paJcAnAM canArakANAM dvidhAkaraNe'kSasaJcAraNAvagamyAzcatvAro vikalpA bhavanti, tadyathA - ekazcatvArazca, trayazca trayo dvau ca catvAra ekazceti, tadevamekaviMzatizcaturbhirguNitA caturazItirbhavatIti / trikayoge tu saptAnAM padAnAM paJcatriMzadvikalpAH, paJcAnAM ca tritvena sthApane SaD vikalpAstadyathA - eka ekastrayazca, eko dvau dvau ca, dvAveko dvau ca, ekastraya ekazca, dvau dvAvekazca traya eka ekazceti, tadevaM paJcatriMzataH SaDbhirguNane dasottaraM bhaGgazatadvayaM bhavati / catuSkasaMyoge tu saptAnAM paJcatriMzadvikalpAH, paJcAnAMcatUrAzitayA sthApane catvArovikalpA Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 bhagavatIaGgasUtraM 9/-32/453 stadyathA-1112 / 1121 / 121112111 / tadevaM paJcatriMzatazcaturbhirguNane catvAriMzadadhikaMzataM bhavatIti, pakayoge tvekaviMzatiriti, sarvamIlane ca catvAri zatAni dviSaSTadhikAni bhavantIti // mU. (453 vartate) chanbhaMte ! meraiyA bhaneraiyappavesaNaeNaM pavisamANA kiM rayaNappabhAe hojA pucchA, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojA? jAva ahesattamAe vA hojA 7 ahavAege rayaNa paMca sakarappabhAe vA hojA ahavA ege rayaNa paMca vAluyappabhAe vA hojA jAva ahavA ege rayaNa paMca ahesattamAe hojjA ahavA do rayaNa0 cattAri sakkarappabhAe hojA jAva ahavA do rayaNa cattAri ahesattamAe hojA ahavA tinna rayaNa tinni skkr| evaM eeNaM kameNaM jahA paMcaNhaMduyAsaMjogo tahAchaNhavibhANiyavvo navaraMeko abmahio saMcAreyavvo jAva ahavA paMca tamAe ege ahesattamAe hojA, ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 cattAri vAluyappabhAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 cattAri paMkappabhAe holA / evaM jAva ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 cattAri ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa do sakkara tinni vAluyappabhAe hojjA / evaMeeNaM kameNaM jahA paMcaNhaM tiyAsaMjogo bhaNiotahA chaNhavibhANiyavyo navaraM eko ahio uccAreyavyo, sesaM taM ceva 34 / caukkasaMjogovi taheva, paMcagasaMjogovi taheva, navaraM ekko anmahio saMcAreyavo jAva pacchimo bhaMgo ahavA do vAluya0 ege paMka0 ege ghUma0 ege tama0 ege ahesattabhAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 jAva ege tamAe hojA 1 ahavA ege rayaNa jAva ege ghUma0 ege ahesattamAe hojA 2 ahavA ege rayaNa jAva ege paMka0 ege tamAe ege ahesattamAe hojjA 3 ahavA ege rayaNa0 jAva ege vAluya0 ege ghUmajAva ege ahesattamAe hojA 4 ahavA ege rayaNa0 ege sakka0 ege paMka0 jAva ege ahesattamAe holA 5 ahavA ege rayaNa0 ege vAluya0 jAva ege ahesattamAe hojA 6 ahavA ege sakkarappabhAe ege vAluyappabhAe jAva ege ahesattamAe hojA 7 / vR. 'chabbhaMte neraiye'tyAdi / ihaikatve sapta, dvikayoge tu SannAM dvitve paJca viklpaastdythaa-15124|33| 42 / 51 / taizca saptapadadvikasaMyogaekaviMzaterguNanAt paJcottaraM bhaGkazataM bhavati, trikayoge tuSannAM tritve daza viklpaastdythaa-11141123|213/132 / 222 / 312 / 141 / 231 / 321 / 411 / etaizca paJcatriMzataH saptapadatrikasaMyogAnAMguNanAttrINizatAni paJcAzadadhikAni bhavanti catuSkasaMyoge tuSannAM catUrAzitayA sthApane daza viklpaastdythaa-11113|1122 / 1212 / 2112 / 11311 122142121 / 1311 / 221113111 / / paJcatriMzatazca saptapadacatuSkasaMyogAnAMdazabhirguNanAttrINizatAnipaJcAzadadhikAni bhavanti, paJcakasaMyoge tuSannAM paJcadhAkaraNe paJca viklpaastdythaa-11112|11121111211| 121111211111 saptAnAMca padAnAM paJcakasaMyoge ekaviMzatirvikalpAH, teSAMca paJcabhirguNane Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gataka-9, vargaH-, uddezakaH-32 pazcottaraM zatamiti, SaTkasaMyoge tu saptaiva / te ca sarvamIlane nava zatAni caturvizatyuttarANi bhavantIti // mU. (453 vartate) satta bhaMte ! neraiyA neraiyapavesaNaemaM pavisamANA pucchA, gaMgeyA ! rayaNappabhAe vA hojA jAva ahe sattamAevA hojA7, ahavAege rayaNappabhAecha sakkarappabhAe hojaa| evaMeeNaM kameNaM jahAchahaMduyAsaMjogo tahA sattaNhavibhANiyavvaMnavaraMego abbhahio saMcArijai / sesaM taM ceva, tiyAsaMjogo caukkasaMjogo paMcasaMjogo chakkasaMjogo ya chaNhaM jahA tahA sattaNhavi bhaanniydhvN| navaraM ekeko amahio saMcAreyavyo jAvachakkagasaMjogo ahavA do sakkara0 ege vAluya0 jAva ege ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 jAva ege ahesattamAe hojA / / vR. 'satta bhaMte !'ityAdi, ihaikatve sapta, dvikayoge tu saptAnAM dvitve SaD viklpaastdythaa-16|25|34143152|61| Sabhizca saptapadadvikasaMyogaekaviMsaterguNanAt paDaviMsatyuttaraM bhaGgakazataM bhavati, trikayoge tu saptAnAM tritve paJcadaza viklpaastdythaa-115| 124 1214 / 133 12231313142 / 332 / 322 / 412115112411331 / 4211511 etaizca paJcatrizataH saptapadatrikasaMyogAnAM guNanAt paJca zatAni paJcaviMzatyadhikAni bhavantIti, catuSkayoge tu saptAnAM catUrAzitayA sthApane eka eka ekazcatvArazcetyAdayo viMzatirvikalpAH te ca vakSyamANAzca pUrvoktabhaGgakAnusAreNAkSasaJcAraNAkuzalena svayamevAvagantavyAH, viMzatyAca paJcatriMzataH saptapadacatuSkasaMyogAnAM guNanAtsaptazatAni vikalpAnAM bhavanti, paJcakasaMyoge tu saptAnAM paJcatayA sthApane eka eka eka ekayazcetyAdayaH paJcadaza vikalpAH, etaizca saptapadapaJcakasaMyogaekaviMzaterguNanAtrINi zatAni paJcadazottarANi bhavanti / paTakasaMyoge tu saptAnAM SoDhAkaraNe pakakA dvau cetyAdayaH 111112 SaD vikalpAH / saptAnAMca padAnAMSaTkasaMyoge saptavikalpAH. teSAMca SaDbhirguNanedvicatvAriMzadvikalpA bhavanti, saptakasaMyoge tveka eveti, sarvamIlane ca saptadaH zatAni SoDazottarANi bhavanti / / mU. (453 vartate) aTTa bhaMte neratiyA neraiyapavesaNaeNaM pavisamANA pucchA, gaMgeyA ! rayaNappabhAe vA hojA jAva ahesattabhAe vA hojjA ahavA ege rayaNa0 satta sakkarappabhAe hojA evaM duyAsaMjogo jAva chakkasaMjogo yajahA sattaNhaM bhaNio tahA aTTAhavi bhaanniyvyo| navaraM ekeko amahio saMcAreyanvo sesaMtaM caiva jAva chakkasaMjogassa ahavA tini sakkara0 ege vAluya0 jAva ege ahesattamAe hojna ahavA ege rayaNa jAva ege tamAe do ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa0 jAva do tamAe ege ahesattamAe hojjaa| evaM saMcAreyavva jAva ahavA do rayaNa0 ege sakkara0 jAva ege ahesattamAe hojjA / / pR. 'aTTa bhaMte !' ityAdi, ihaikatve sapta vikalpAH / dvikasaMyoge tvaSTAnAM dvitve ekaH saptetyAdayaH sapta vikalpAH pratItA eva, taizca saptapadadvikasaMyogaikaviMzaterguNanAcchataM saptacatvAriMzadadhikAnAM bhvtiiti| Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/32/453 trikasaMyoge tvaSTAnAM tritve eka ekaH SaDa ityAdaya ekaviMzatirvikalpAH, taizca saptapadatrikasaMyoge paJcatriMzato guNane sapta zatAni paJcatriMzadadhikAni bhvnti| catuSkasaMyoge tvaSTAnAM caturddhAtve eka eka ekaH paJcetyAdayaH paJcaviMzadvikalpAH, taizca saptapadacatuSkasaMyogAnAM paJcatriMzato guNanedvAdazazatAni paJcaviMzatyuttarANi bhaGgakAnAM bhavantIti paJcakasaMyoge tvaSTAnAM paJcatve eka eka eka ekazcatvArazcetyAdayaH paJcatriMzadvikalpAH, taizca saptapadapaJcakasaMyogaikaviMzaterguNane sapta zatAni paJcatriMzadadhikAni bhvntiiti| SaTkasaMyoge tvaSTAnAM SoDhAtve paJcaikakAstrayazcetyAdayaH 11113 ekaviMzatirvikalpAH taizca saptapadaSaTkasaMyogAnAM saptakasya guNane saptacatvAriMzadadhikaM bhaGgakazataM bhavatIti, saptasaMyoge punaraSTAnAM saptaghAtve sapta vikalpAH pratItA eva, taizcaikaikasya saptakasaMyogasya guNane saptaiva vikalpAH, eSAM ca mIlane trINi sahasrANi vyuttarANi bhavantIti // mU. (453 vartate) navabhaMte ! neratiyA neratiyapavesaNaeNaM pavisamANA kiMpucchA, gaMgeyA rayaNappabhAe vA hojA jAva ahesattamAe vA hojjA ahavA ege rayaNa0 aTTa sakkarappabhAe hojjA evaMduyAsaMjogo jAva sattagasaMjogo ya jahA aTThaNhaM bhaNiyaMtahA navaNhaMpi bhANiyavvaM / navaraM ekeko abbhahio saMcAreyavvo, sesaMtaMcava pacchimo mAlavago ahavA tini rayaNa0 ege sakkara0 ege vAluya0 jAva ege ahesattamAe vA hojjA / / vR. 'nava bhaMte !'ityAdi, ihApyekatve saptaiva / dvikasaMyogetunavAnAM dvitve'auvikalpAH pratItAeva,taizcaikaviMzateH saptapadadvikasaMyogAnAM guNane'TaSaSTyadhikaM bhaGgakazataM bhavatIti / trikasaMyogetunavAnAM dvAvekakI tRtIyazcasaptakaH 117 ityevamAdayo'STAviMzatirvikalpAH, taizca saptapadatrikasaMyogapaJcatriMzato guNane navazatAnyazItyuttarANi bhaGgakAnAM bhavantIti / catuSkayogetunavAnAMcaturddhAtve traya ekakAH SaTcetyAdayaH 1116SaTapaJcAzadvikalpAH, taizca saptapadacatuSkasaMyogapaJcatriMzato guNane sahaM nava zatAni SaSTizca bhaGgakAnAM bhvntiiti| paJcakasaMyoge tu navAnAM paJcadhAtve catvAra ekakAH paJcakazcetpAdayaH 11115 saptati-0 vikalpAH, taizca saptapadapaJcakasaMyogaekaviMzaterguNane sahaM catvAri zatAni saptatizca bhaGgakAnAM bhvntiiti| SaTkasaMyogetunavAnAMSoDhAtve paJcaikakAzcatuSkakazcetyAdayaH 111114 SaTpaJcAzadvikalpAbhavanti, taizca saptapadaSaTkasaMyogasaptakasya guNane zatatrayaM dvinavatyadhikaM bhaGgakAnAM bhavantIti saptapadasaMyogepunarnavAnAM saptatve ekakAHSatrikazcetyAdayo 1111113'STAviMzativikalpA bhvntiiti| ___ taizcaikasya saptakasaMyogasya guNane'STAviMzatirevabhaGgakAH, eSAMcasarveSAMmIlanepaJcasahanANi paJcottarANi vikalpAnAM bhavantIti / / mU. (453 vartate) dasa bhaMte ! neraiyA neraiyapavesaNaeNaM pavisamANA pucchA, gaMgeyA! rayaNappabhAe hojA jAva ahesattamAe vA hotA7ahavAegerayaNappabhAe nava sakarappabhAe holaa| Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, varga:-, uddezakaH-32 479 evaM duyAsaMjogo jAva sattasaMjogo ya jahA navaNhaM navaraM ekeko abbhahio saMcAreyaco sesaMtaM caiva apacchimaalAvago ahavA cattAri rayaNa0 egesakarapabhAejAva egeahesattamAe hojA / / vR. 'dasa bhaMte !'ityAdi, ihApyekatve sptaiv|| dvikasaMyoge tu dazAnAM dvidhAtve eko nava cetyevamAdayo nava vikalpAH,taizcaikaviMzateH saptapadadvikasaMyogAnaM guNane ekonanavatyadhikaM bhaGgakazataM bhavatIti / trikayogetudazAnAM tridhAtve eka eko'STau cetyevamAdayaH SaTtriMzadvikalpAH, taizca saptapadatrikasaMyogapaJcatriMzato guNane dvAdaza zatAni SaSTyadhikAni bhaGgakAnAM bhavantIti / catuSkasaMyoge tu dazAnAM caturdhAtve ekakatrayaM saptakazcetyevamAdayazcaturazItirvikalpAH, taizca saptapadacatuSkasaMyogapaJcatriMzato guNena ekonatriMzacchatAni catvAriMzadadhikAni bhaGgakAnAM bhvntiiti| paJcakasaMyogetudAzAnAMpaJcadhAtve catvAra ekakAH SaTkazcetyAdayaH SaDaviMzatyuttarazatasaGkhyA vikalpA bhavantitaizca saptapadapaJcakasaMyogaikaviMzaterguNaneSaDviMzati zatAniSaTacatvAriMzadadhikAni bhaGgakAnAM bhvntiiti| SaTkasaMyoge tu dazAnAM SoDhAtve paJcakakAH paJcakazcetyAdayaH SaDviMzaluttara zatasaGkhyA vikalpA bhavanti, taizca saptapadaSaTkasaMyogasaptakasya guNane'STau zatAni dvayItyadikAni bhaGgakAnAM bhvntiiti| saptakasaMyoge tu dazAnAM saptadhAtve SaDekakAzcatuSkazcetyevamAdayazcaturazItirvikalpAH / taizcaikasya saptakasaMyogasya guNane caturazItireva bhaGgakAnAM bhavanti, sarveSAM caiSAMmIlane'STa sahasrANi aSTottarANi vikalpAnAM bhvntiiti|| ma. (453 vartate) saMkhejjA bhaMte! neraiyA neraiyappavesaNaeNaM pavisamANA pucchA, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojjA jAva ahesattamAe vA hojjA 7 ahavA ege rayaNa0 saMkhejA sakarappabhAe hojA / evaM jAva ahavA ege rayaNa0 saMkhejA ahesattamAe hojA ahavA do rayaNa0 saMkhejA sakkarappabhAe vA hojA evaM jAva ahavA do rayaNa saMkhejjA ahesattamAe hojA ahavA titri rayaNa saMkhejA sakkarappabhAe hojaa| evaM eeNaM kameNaM ekkeko saMcAreyabbo jAva ahavA dasarayaNa saMkhejA sakkarappabhAe hojA evaMjAvaahavAdasa rayaNa0 saMkhejAahesattamAe hojAahavA saMkhejArayaNa saMkhejjA sakkarappabhAe hojA jAva ahavA saMkhejjA rayaNappabhAe saMkhejjA ahesattamAe hoJjA ahavA ege sakkara0 saMkhejA vAluyappabhAe honaa| evaMjahArayaNappabhAeuparimapuDhavIehiM samaMcAriyA evaMsakarappabhAeviuvarimapuDhavIehiM samaM cAreyavvA, evaM ekkekkA puDhavI uvarimapuDhavIehiM samaMcAreyavyA jAva ahavA saMkhejjA tamAe saMkhejJA ahesattamAe hojjA ahayA ege rayaNa0 ege sakara0 saMkhejA vAluyappabhAe hojA ahavA ege rayaNa0 ege sakkara0 saMkhejA paMkappabhAe hojA jAva ahavAege rayaNa0 ege sakkara0 saMkhejjA ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa do sakkara0 saMkhejA vAluyappabhAe hojjA ahavA ege Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 bhagavatIagasUtraM 9/-/32/453 rayaNa do sakkara0 saMkhejA ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa saMkhejjA vAluyappabhAe honyjaa| evaM eeNaM kameNaM ekekko saMcAreyavyo ahavA ege rayaNa0 saMkhejA sakkara0 saMkhejA vAluyappabhAe hojA jAva ahavAege rayaNa0 saMkhejA vAluya0 saMkhejjA ahesattamAe hojA ahavA do rayaNa saMkhejA sakkara0 saMkhejA vAluyappabhAe hojA jAva ahavA do rayaNa saMkhejA sakara saMkhejA ahesattamAe hojA ahavA tini rayaNa0 saMkhejA sakkara0 saMkhejjA vAluyappabhAe holA / evaM eeNaM kameNaM ekkeko rayaNappabhAe saMcAreyavvo jAca ahavA saMkhenA rayaNa saMkhejjA sakkara0 saMkhejA vAluyappabhAe hojA jAva ahavA saMkhejjA rayaNa0 saMkhejJA sakkara0 saMkhejA ahesattamAe hojA ahavAege rayaNa0 ege vAluya0 saMkhejA paMkappabhAe hojA jAva ahavAepae rayaNa0 ege vAluya0 saMkhejA ahesattamAe hojA ahavA ege rayaNa do vAluya0 saMkhejA paMkappabhAe hojjA evaM eeNaM kameNaM tiyAsaMjogo caukkasaMjogo jAva sattagasaMjogo ya jahA dasaNhaM taheva bhANiyavyo pacchimo AlAvago sattasaMjogassa ahavA saMkhecA rayaNa saMkhejA sakkara0 jAva saMkhejA ahesattamAe holA / vR. 'saMkhejjA bhaMte !' ityAdi, tatra saGkhyAtA ekAdazAdayaH zIrSaprahelikAntAH / ihApyekatve saptaivadvikasaMyogetusaGkhyAtAnAM dvighAleekaH saGkhyAtAzcetyAdayodazasaGkhyAtAH saGkhyAtAzcetyetadantA ekAdaza vikalpAH, ete coparitanapRthivyAmekAdInAmekAdazAnAM padAnAmuccAraNe aghastanapRthivyAMtu saGkhyAtapadasyaivoccAraNe satyavaseyAH, yetvanyeuparitanapRthivyAM saGkhyAtapadasyAghastanapathivyAM tvekAdInAmekAdazAnAM padAnAmuccAraNe labhyanteteiha na vivakSitAH, pUrvasUtrakramAzrayaNAt, pUrvasUtreSu hi dazAdirAzInAM vaividhyakalapa- nAyAmuparyekAdayo laghavaH saGkhyAbhedAH pUrvaM nyastA aghastu navAdayo mahAntaH evamihApyekAdaya upari sngkhyaatraashishcaaghH| -tatra ca saGkhyAtazarAzeraghastanasyaikAdyAkarSaNe'pi saGgyAtatvamavasthitameva pracuratvAt, na punaH pUrvasUtreSu navAdInAmivaikAditayA tasyAvasthAnamityato nehAdha ekAdibhAvaH, apitu saGkhyAtasambhavaeveti nAdhikavikalpavivakSeti, tatra ralaprabhA ekAdibhiH saGkhyAtAntairekAdazabhi padaiHkrameNa vizeSitA saGkhyAtapadavizeSitAbhizeSAbhi saha krameNa cAritASaTaSaSTirbhaGgakAllabhate evameva zarkarAprabhA paJcapaJcAzataM vAlukAprabhA catuzcatvAriMzataM paGkaprabhA trayastriMzataM ghUmaprabhA dvAviMzatiM tamaHprabhA tvekaadsheti| evaMca dvikasaMyogavikalpAnAM zatadvayamekatriMzadadhikaM bhavati / trikayoge tu vikalpaparamANamAtrameva darzayate ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA ceti prathamakiyogaH, tatra caika ekaH saGkhyAtAzcetiprathamavikalpastataHprathamAyAmekasminneva tRtIyAyAM saGghayAtapada eva sthite dvitIyAyAM krameNAkSavinyAse ca dvayAdyakSabhAvena dazamacAre saGkhyAtapadaM bhavati, evamete pUrveNa sahaikAdaza, tato dvitIyAyAM tRtIyAyAM ca saGkhyAtapada eva sthite prathamAyAM tathaiva dvayAdyakSabhAvena dazamacAre saGkhyAtapadaM bhavati, evaM caite daza, samApyate ceto'kSavinyAso'ntyapadasya prAptatvAta, evaM caite sarve'pyekatra trikasaMyogeekaviMzati, anayAcapaJcatrizataH sapdapadatrikasaMyogAnAM guNane sapta zatAna paJcatriMzadadhikAni bhavanti, catuSkasaMyogeSu Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-32 481 punarAdhAbhizcatasRbhiH prathamazcatuSkasaMyogaH, tatra cAdyAsutisRSvevaikacaturthyAtusaGkhyAtA ityeko vikalpastataH pUrvoktakrameNa tRtIyAyAM dazamacAre saGkhyAtapadaM, evaM dvitIyAyAM prthmaayaaNc| tataete sarve'pyekatracatuSkayoge ekatriMzat, anayAcasaptapadacatuSkasaMyogAnAMpaJcatriMzato guNane sahasraM paJcAzItyadhikaM bhavati, paJcakasaMyogeSutvAdyAbhiH paJcabhiH prathamaH paJcakayogaH, tatra cAdyAsucatasRSvekaikaH paJcamyAMtusaGkhyAtA ityeko vikalpaH tataH pUrvoktakrameNa caturthyAdazamacAre sajhyAtapadaM, evaM shessaasvpi| ' tataete sarve'pyekatra paJcakayoge ekacatvAriMzat, asyAzca pratyekaM saptapadapaJcakasaMyogAnAmekaviMzatelAbhAdaSTa zatAni ekaSaSTayadhikAni bhavanti / SaTkasaMyogeSutupUrvoktakrameNaikatra SaTkasaMyoge ekapaJcAzadvikalpA mavanti, asyAzca pratyekaM saptapadaSaTkayoge saptakalAbhAtrINi zatAni saptapaJcAzadadhikAni bhvnti| saptakasaMyogetupUrvoktabhAvanayaikaSaSTirvikalpAbhavanti, sarveSAMcaiSAMmIlane trayastriMzacchatAni saptatriMzadadhikAni bhavanti / / mU.(453 vartate) asaMkhejjA bhaMte! neraiyA neraiyapavesaNaeNaMpucchA, gaMgeyA! rayaNappabhAe vA hojA jAva ahesattamAe hojA, ahavA ege rayaNa0 asaMkhejjA sakkarappabhAe hojjaa| evaM duyAsaMjogo jAva sattagasaMjogo ya jahA saMkhijANaM bhaNio tahA asaMkhejANavi bhANiyavyo, navaraM asaMkhejAo abbhahio bhaanniyvyo| sesaMtaMceva jAva sattagasaMjogassa pacchimo mAlAvago ahavA asaMkhejArayaNa asaMkhejA sakkara0 jAva asaMkhejjA ahesattamAe hojA / / / vR. 'asaMkhejA bhaMte !' ityAdi, saGkhyAtapravezanakavadevaitadasaGkhyAtapravezanakaM vAcyaM, navaramihAsaGkhyAtapadaM davAdazamadhIyate, tatra caikatve saptaiva / dvikasaMyogAdautu vikalpapramANavRddhirbhavati,sAcaivaM-dvikasaMyogedvezatedvipaJcAzadadhike trikasaMyoge'STau zatAni paJcottarANi 805 / catuSkasaMyoge tvekAdaza zatAni navatyadhikAni 1190 / paJcakasaMyoge punarnava zatAni paJcacatvAriMzadadhikAni 945 / SaTkasaMyoge tutrINi zatAni dvinavatyadhikAni 392 / saptakasaMyogepunaH saptaSaSTiH, eteSAMcasarveSAM mIlaneSatriMzacchatAniaSTapaJcAzadadhikAni bhvntiiti| atha prakArAntareNa nArakapravezanakamevAha mU.(453 vartate) ukkoseNaM bhaMte ! neraiyA neratiyapavesaeNaM pucchA, gaMgeyA! sabvavitAva rayaNappabhAe hojAahavA rayaNappabhAe yasakarappabhAeya hojA avArayaNappabhAeyavAluyappabhAe yahojA jAva ahavA rayaNappabhAe ya ahesattamAe hojA ahavArayaNappabhAe yasakkarappabhAe ya vAluyappabhAe ya hojA evaM jAva ahavA rayaNa sakkarappabhAe ya ahesattamAe ya hojhA 5 ahavA 15131 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/32/453 rayaNa0 vAluya0 paMkappabhAe ya hojA jAva ahavA rayaNa0 vAluya0 ahesattamAe hojA 4 ahavA rayaNa0 paMkappabhAe ghUmAe hojjA evaM ravaNappabhaM amuyaMtesu jahA tinhaM tiyAsaMjogo bhaNio bhaNio tahA bhANiyavvaM jAva ahavA rayaNa0 tamAe ya ahesattamAe ya hojjA 15 / 482 ahavA rayaNappabhAe sakkarappabhAe vAluya0 paMkappabhAe ya hojjA ahavA rayaNappabhAe sakarappabhAe vAluya0 dhUmappabhAe ya hojjA jAva ahavA rayaNappabhAe sakkarampabhAe vAluya0 ahesattamAe ya hojA 4 | ahavA rayaNa0 sakkara0 paMka0 dhUmappabhAe ya hojjA evaM rayaNappabhaM amuyaMtesu jahA cauNhe caukkasaMjogo tahA bhANiyavvaM jAva ahavA rayaNa0 ghUma0 tamAe ahesattamAe hojjA ahavA rayaNa0 sakkara0 vAluya0 paMka0 dhUmappabhAe ya hojjA 1 ahavA rayaNappabhAe jAva paMka0 tamAe ya hojjA 2 ahavA rayaNa0 jAva paMka0 ahesatmAe ya hojjA 3 ahavA rayaNa0 sakkara0 vAluya0 ghUma0 tamAe ya hojA 4 / evaM rayaNappabhaM amuyaMtesu jahA paMcaNhaM paJcakasaMjogo tahA bhANiyavvaM jAva ahavA rayaNa0 paMkappabhA0 jAva ahesattamAe hojA ahavA rayaNa0 sakkara0 jAva ghUmappabhAe pamAe ya hojA 1 ahavA rayaNa0 jAva ghUma0 ahesattamAe ya hojjA 2 ahavA rayaNa0 sakara0 jAva paMka0 tamAe ya asattamAe ya hojjA 3 ahavA rayaNa0 sakkara0 vAluya0 ghUmappabhAe tamAe ahesattamAe hojA 4 ahavA rayaNa0 sakkara0 paMka0 jAva ahesattamAe ya hojjA 5 ahavA rayaNa0 cAluya0 jAva asattamAe hojjA 6 ahavA rayaNappabhAe ya sakkara0 jAva ahesattamAe ya hojjA 7 // eyassa NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavineraiyapavesaNagassa sakkarappabhApuDhavi0 jAva ahesattamApuDhavineraiyapavesagagassa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, gaMgeyA ! savvatthove asattamApuDhavineraiyapavesaNae tamApuDhavineraiyapavesaNae asaMkhejjaguNe evaM paDilomagaM jAva rayaNappabhApuDhavineraiyavesaNae asaMkhejjaguNe // vR. 'ukkoseNa 'mityAdi, utkarSA- utkRSTapadino yenotkarSata utpadyante 'te sabvevi' tti ye utkRSTapadinaste sarve'pi ralaprabhAyAM bhaveyuH sadbhAminAM tatsthAnAnAM ca bahutvAt / iha prakrame dvikayoge SaD bhaGgakA strikayoge paJcadaza catuSkasaMyoge viMzati / paJcakasaMyoge paJcadaza SaGyoge SaT saptakayoge tveka iti / atha ratnaprabhAdiSveva nArakapravezanakasyAlpatvAdinirUpaNAyAha- 'eyarasa Na' mityAdi, tatra sarvastokaM saptamapRthivInArakapravezanakaM, tadgAminAM zeSApakSayA stokatvAt, tataH SaSThayAmasaGkhyAtaguNaM, tadgAminAmasaGkhyAtaguNatvAt evamuttaratrApi / atha tiryagyonikapravezanakaprarUpaNAyAha mU. (454) tirikkhajoNiyapavesaNae NaM bhaMte! kativihe pannatte ?, gaMgeyA ! paMcavihe patte, taMjA - egiMdiyatirikkhajoNiyapavesaNae jAva paMcediyatirikkhajoNiyapavesaNae / ege bhaMte! tirikkhajoNie tirikkhajogiyapavesaNaeNaM pavisamANe kiM egiMdiesu hojA jAva paMciMdiesu hojjA ?, gaMgeyA! egiMdiesu vA hojjA jAva paMciMdiesu vA hojjA / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-32 do bhaMte ! tirikkhajoNiyA pucchA, gaMgeyA! egidiesu vA hojA jAva paMciMdiyaesu vA hojA, ahavA ege egidiesu hojA ege beiMdiesu hojA evaM jahA neraiyapavesaNae tahA tirikkhajoNiyapavesaNaevi bhANiyavva jAva asNkhejaa| ukosA bhaMte ! tirikkhajoNiyA pucchA, gaMgeyA! sabvevi tAva egidiesu hojA ahavA egidiesuvA beiMdiesuvA hojA, evaMjahA neratiya cAriyA tahA tirikkhajoNiyAvicAreyavvA, egidiyA amuJchatesuduyAsaMjogotiyAsaMjogo caukkasaMjogo paMcasaMjogouvauvajiUNa bhANiyabbo jAva ahavA egidiesu vA beiMdiya jAva paMciMdiesu vA hojA / eyassa NaM bhaMte ! egidiyatirikkhajoNiyapavesaNagassa jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyapavesaNayassa kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, gaMgeyA! savvatyovA paMciMdiyatirikkhajoNiyapavesaNae cauridiyatirikkhajoNiya visesAhie teiMdiya0 visesAhie beiMdiya0 visesAhie egidiyatirikkha0 visesaahie||. vR. 'tirikkhe'tyAdi, ihaikastiryagyonika ekendriyeSu bhavedityuktaM, tatra ca yadyapyekendriyeSvekaH kadAcidapyutpadyamAno nalabhyate'nantAnAmeva tatrapratisamayamutpattestathA'pi devAdibhya uddhRtya yastatrotpadyate tadapekSayaiko'pi labhyate, etadeva ca pravezanakamucyate yadvijAtIyebhya Agatya vijAtIyeSu pravizati sajAtIyastu sajAtIyeSu praviSTa eveti kiM tatra pravezanakamiti, tatra caikasya krameNaikendriyAdiSu paJcasu padeSUtpAde paJca vikalpAH, dvayorapyekaikasminnutpAde paJcaiva, dvikayoge tudaza, etadeva sUcayatA ahavA ege egidiesu' ityAdhuktam / atha saGakSepArthaM vyAdInAmasaGgyAtaparyantAnAM tiryagyonikAnAM pravezanakamatidezena darzayannAha-'evaM jahe'tyAdi, nArakapravezanakasamAnamidaM sarvaM, paraM tatra saptasu pRthivISvekAdayo nArakA utpAditAH tiryaJcastu tathaiva paJcasu sthAneSU,tpAdanIyAH, tato vikalpanAnAtvaM bhavati, taccAbhi- yuktena pUrvoktanyAyena svayamavagantavyamiti, iha cAnantAnAmekendriyANAmutpAdeDa. pyanantapadaM nAsti pravezanakasyoktalakSaNasyAsaGkhyAtAnAmeva lAbhAditi, savvevitAva egidiesu hojatti ekendriyANAmatibahUnAmanusamayamutpAdAt, 'duyasaMjogo' ityAdi, iha prakrame dvikasaMyogacaturddhA trikasaMyogaH SoDhA catuSkasaMyogazcaturddhA paJcakasaMyogastveka eveti / ___'savvathovA paMciMdiyatirikkhajoNiyapavesaNae'tti paJcendriyajIvAnAM stokatvAditi, tatazcaturindriyAdipravezanakAni paraspareNa vizeSAdhikAnIti // mU. (455) maNussapavesaNae NaM bhaMte ! kativihe pannate ?, gaMgeyA ! duvihe pannatte, taMjahA-saMmucchimamaNussapavesaNae gabmavakkaMtiyamaNussapavesaNae y| ege bhaMte! maNussemaNussapavesaNaeNaMpavisamANe kiM samucchimabhaNussesuhojA gabbhavatiyamaNussesu hojA?, gaMgeyA! saMmucchimamaNussesu vA hojA gabbhavatiyamaNussesu vA hojjA / do bhaMte ! maNussA0 pucchA, gaMgeyA! saMmucchimamaNussesu vA hojjA gabbhavatiyamaNussesu vA hojA ahavA ege samucchimamaNussesupA hojA ege gabbhavatiyamaNussesu vA hojA, evaM eeNaM kameNaM jahA neraiyapavesaNae tahA maNussapavesaNaevi bhANiyabve jAva dasa / lain Education International Son Puvate & Parsonal Use Only www.iainelibranzorg Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/32/455 saMkhejA bhaMte! maNussA pucchA, gaMgeyA! saMmucchimamaNussesu vA hojjA gabbhavakkaMtiyamaNussesu cA hojjA ahavA ege saMmucchimamaNussesu hojjA saMkhejjA gabbhavatiya maNussesu vA hojjA ahavA do saMmucchimamaNussesu hojjA saMkhejjA gabbhavakkaMtiyamaNussesu hojjA evaM ekkekkaM ussAritesu jAva ahavA saMkhejA saMmucchimamaNussesu hojjA saMkhejjA gabbhavakaMtiyamaNussesu hojjA / 484 asaMkhejA bhaMte! maNussA pucchA, gaMgeyA ! savvevi tAva saMmucchimamaNussesu hojjA ahavA asaMkhejA saMmucchimamaNusse ege gabbhavakkaMtiyamaNussesu hojjA ahavA asaMkhejA saMmucchimamasse do gavbhavatiyamaNussesu hojjA evaM jAva asaMkhejjA saMmucchimamaNussesu hojjA saMkhejA gabbhavatiyamaNusse hojjA / / ukkosA bhaMte! maNussA pucchA, gaMgeyA ! savvevi tAva saMmucchimamaNussesu hojjA ahavA saMmucchimamaNussesu ya gabbhavakkaMtiyamaNussesu vA hojA / eyassa NaM bhaMte! saMmucchimamaNussapavesaNagassa gabbhavakkaMtiyamaNussapavesaNagassa yakayare 2 jAva visesAhiyA ?, gaMgeyA ! savvatthovA gabbhavakkaMtiyamaNussapavesaNae saMmucchimamaNussapavesaNae asaMkhejjaguNe / bR.manuSyapravezanakaM devapravezanakaM ca sugamaM, tathA'pi kiJcillikhye- manuSyANAM sthAnakadvaye saMmUrcchimagarbhajalakSaNe pravizatIti dvayamAzrityaikAdisaGkhyAtAnteSu pUrvavadvikalpAH kAryA, tatra cAtidezAnAmantimaM saGkhyAtapadamiti tadvikalpAn sAkSAddarzayannAha 'saMkhejje' tyAdi, iha dvikayoge pUrvavadekAdaza vikalpAH, asaGkhyAtapade tu pUrvaM dvAdaza vikalpA uktA iha punarekAdazaiva, yato yadi saMmUrcchimeSu garbhajeSu cAsaGkhyAtatvaM syAttadA dvAdazo'pi vikalpo bhavet, na caivaM, iha garbhajamanuSyANAM svarUpato'pyasaGkhyAtAnAmabhAvena taThapravezanake'saGkhyAtAsambhavAd / ato'saGkhyAtapade'pi vikalpaikAdazakadarzanAyAha- 'asaMkhejjA' ityAdi / 'ukkosA bhaMte'ityAdi, 'savvevi tAva saMmucchimamaNussesu hojja' tti saMmUrcchimAnAmasaGkhyAtAnAM bhAvena pravizatAmapyasaGkhyAtAnAM sambhavastatazca manuSyapravezanakaM pratyutkRSTapadinasteSu sarve'pi bhavantIti, ata eva saMmUrcchimamanuSyapravezanakamitarApekSayA'saGkhyAtaguNamavagantavyamiti / mU. (456) devapavesaNae NaM bhaMte ! kativihe pannatte ?, gaMgeyA ! caubvihe patratte, taMjA-bhavaNavAsidevapavesaNae jAva vemANiyadevapavesaNae / ege bhaMte! devapavesaNaeNaM pavisamANe kiM bhavaNavAsIsu hojjA vANamaMtarajoisiyavemANiesu hojjA ?, gaMgeyA ! bhavaNavAsIsu vA hojjA vANamaMtarajoisiyavemANiesu vA hojjA / do bhaMte! devA devapavesaNa pucchA, gaMgeyA! bhavaNavAsIsu vA hojjA vANamaMtarajoisiyavemANiesu vA hojA ahavA ege bhavaNavAsIsu ege vANamaMtaresu hojA evaM jahA tirikkhajoNiyapavesaNae tahA devapavesaNaevi bhANiyavve jAva asaMkhejjatti / ukkosA bhaMte! pucchA, gaMgeyA! savvevi tAva joisiesu hojA ahavA joisiyabhavaNavAsIsu ya hojA ahavA joisiyavANamaMtaresu ya hojjA ahavA joisiyavemANiesu ya hojA ahavA joisiesa ya bhavaNavAsIsu ya vANamaMtaresu ya hojjA ahavA joisiesu ya bhavaNavAsisu ya vemANiesu ya Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 485 zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-32 . hojjA ahavAjoisiesuvANamaMtaresuvemANiesu ya hojjA ahavAjoisiesuyabhavaNavAsIya vANamaMtaresu ya vaimANiesuya honA / eyassa NaM bhaMte ! bhavaNavAsidevapavesaNagassa vANamaMtaradevapavesaNagassa joisiyadevapavesaNagassa vemANiyadeyapavesaNagassa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, gaMgeyA ! savvatthove vemANiyadevapavesaNae bhavaNavAsidevapavesaNae asaMkhejaguNe vANamaMtaradevapavesaNae asaMkhejaguNe joisiyadevapavesaNae sNkhejjgunne| vR. devapravezanake 'savvevi tAva joisiesu hojjatti jyotiSkagAmino bahava iti teSUtkRSTapadino devapravezanakavantaH sarve'pi bhavantIti / mU.(457) eyassa NaM bhaMte ! neraiyapavesaNagassa tirikkha0 maNussa0 devapavesaNagassa kayare kayare jAva visesAhie vA? gaMgeyA! savvatthovemaNussapavesaNae neraiyapavesaNae asaMkhejaguNe devapavesaNae asaMkhejaguNe tirikkhajoNiyapavesaNae asNkhengunne| ___ 'savvatthove vaimANiyadevappavesaNe'tti tadgAminAM tatsthAnAnAM caalptvaaditi| vR. atha nArakAdipravezanakasyaivAlpatvAdi nirUpayannAha-'eyassa Na'mityAdi, tatra sarvastokaM manuSyapravezanakaM, manuSyakSetra eva tasya bhAvAt, tasya ca stokatvAt / nairayikapravezanakaM tvasaGkhyAtaguNaM, tadgAminAmasaGkhyAtaguNatvAt, evamuttaratrApIti / anantaraM pravezanakamuktaM tatpunarutpAdodvartanArUpamiti nArakAdInAmutpAdamudvarttanAM ca sAntaranirantaratayA nirapayannAha-- mU. (458)saMtaraMbhaMte! neraiyAuvavajaMti niraMtaraM neraiyA uvavanaMti saMtaraM asurakumArA uvavajaMti niraMtaraM asurakumArA jAva saMtaraM cemANiyA uvavajati niraMtaraMvemANiyA uvavanaMti saMtaraM neraiyA uvavati niraMtaraM nairatiyA uvavaTuMti jAva saMtaraM vANamaMtarA uvavarlDati naraMtaraM vANamaMtarA uvavaTTati saMtaraM joisiyA cayaMti niraMtaraMjoisiyA cayaMti saMtaraM vemANiyA cayaMti niraMtaraM vemANiyA cyNti| gaMgeyA! saMtaraMpineratiyA uvavajaMti niraMtaraM neratiyAuvavajaMti jAvasaMtaraMpithaNiyakumArA uvavajaMti niraMtaraM dhaNiyakumArAuvavajaMti nosaMtaraMpipuDhavikkAiyAuvavajaMti niraMtaraMpuDhavikkAiyA uvavajaMti evaM jAva vaNassaikAiyA sesA jahA neraiyA jAva saMtaraMpi vemANiyA uvavanaMti niraMtaraMpi vaimANiyA uvvjNti| ___ saMtaraMpi neraiyA uvavahati niraMtaraMpi neraiyA uvavaTuMti evaM jAva thaNiyakumArA no saMtaraM puDhavikAiyA uvavadati niraMtaraM puDhavikkAiyA uvavati evaM jAva vaNassaikAiyA sesA jahA neraiyA, navaraM joisiyavemANiyA cayaMti abhilAvo, jAva saMtarapi vemANiyA cayaMti niraMtaraM vemANiyA cyNti| saMto bhaMte ! neratiyA uvavanaMti asaMto bhaMte ! neraiyA uvavajaMti?, gaMgeyA! saMto neraiyA uvavajati no asaMto neraiyA vavajaMti, evaM jAva vaimANiyA Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 bhagavatIagasUtraM 9/-/32/458 saMto bhaMte ! neratiyA uvavadRti asaMto neraiyA uvavati?, gaMgeyA! saMto neraiyA uvavaTTati no asaMto neraiyA uvavama'ti, evaM jAva vemANiyA, navaraMjoisiyavemANiesu cayaMti bhaanniybvN| saMto bhaMte ! neraiyA uvavaTuMtiasaMto bhaMte! neraiyA uvavadvRti saMtoasurakumArA uvavaTaMti jAva sato vemANiyA uvavajaMti asato vemANiyA uvavajati sato neratiyA uvavati asato neraiyA uvavadvRti saMto asurakumArA uvavati jAva saMto vemANiyA cayaMti asato vemANiyA cayaMti? gaMgeyA! sato neraiyAuvavarjatinoasaoneraiyA uvavati saoasurakumArAuvavajaMti noasatoasurakumArA uvavajaMti jAvasaovemANiyAuvavajaMti noasato vemANiyAuvavaaMti sato neratiyA uvavadRti no asato neraiyA uvavanaMti jAva sato vemANiyA cayaMti no asato vemaanniyaa0| se keNaTeNaM bhaMte ! evaM puccai sato neraiyA uvavanaMti no asato neraiyA uvavajaMti jAva sao vemANiyA cayaMti no asao vemANiyA cayaMti?, se nUnaM bhaMte ! gaMgeyA ! pAseNaM arahayA purisAdAnIeNaM sAsae loe buie anAdIe aNavayagge jahA paMcamasae jAvaje lokkai se loe, se teNaTeNaM gaMgeyA! evaM vuccai jAva sato vemANiyA cayaMti no asato vemANiyA cyNti| sayaM bhaMte ! evaM jANaha udAhu asayaM asocA ete evaM jANaha udAhu soccA sato neraiyA uvavajaMti no asato neraiyA ubavajaMti jAva sao bemANiyA cayaMti no asao vemANiyA cayaMti?, gaMgeyA! sayaM ete evaM jANAmi no sayaM, asocA ete evaM jANAmi no socA sato neraiyA uvavajaMti noasao naeraiyA uvavarjati jAva sato vemANiyA cayaMti, no asato vemANiyA cayaMti, sekeNaSTeNaM bhaMte! evaM vuccaitaMceva jAva no asato vemANiyA cayaMti?, gaMgeyA! kevalI NaM puracchimeNaM miyaMpijANai amiyaMpijANai dAhiNeNaM evaM jahA sagaDDadesaejAva nivvuDe nANe kevalissa, se teNa?NaM gaMgeyA! evaM vuccai taM ceva jAva no asato vemANiyA cyNti| sayaM bhaMte ! neraiyA neraiesu uvavaJjanti asayaM neraiyA neraiesu uvavaaMti?, gaMgeyA! saya neraiyA neraiesu uvavanaMti no asayaM neraiyA neraiesu uvavaJjati?, se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai jAva uvavazaMti ?, gaMgeyA! kammodaeNaM kammaguruyattAe kammabhAriyattAe kammagurusaMbhAriyattAeasubhANaM kammANaM udaeNaM asubhANaM kammANaM vivAgeNaM asubhANaM kammANaMphalavivAgeNaM sayaMneraiyA neraiesuuvavajaMti no asayaMneraiyA neraiesuuvavAjaMti, se teNadveNaM gaMgeyA! jAva uvavajaMti sayaM bhaMte ! asurakamArA pucchA, gaMgeyA ! sayaM asurakumArA jAva uvavajaMti no asayaM asurakumArA jAva uvavajaMti, se keNadveNaM taM caiva jAva uvayajati ?, gaMgeyA ! kammodaeNaM kammovasameNaM kammavigatIe kammavisohIe kammavisuddhIe subhANaM kammANaM udaeNaMsubhANaM kammANaM vivAgaNaMsubhANaM kammANaM phalavivAgeNaM sayaM asurakumArA asurakumArattAejAva uvavarjati no asayaM asurakumArAasurakumArattAe uvavanaMti se teNadeNaMjAva uvavajaMti evaM jAva thaNiyakumArA sayaM bhaMte! puDhavikkAiyA0 pucchA, gaMgeyA! sayaM puDhayikAiyA jAva uvavajaMti no asayaM Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 9, varga:-, uddezakaH-32 pucchA jAva uvavajraMti, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai jAva uvavajjati ?, gaMgeyA ! kammodaeNaM kammaguruyattAe kammabhAriyattAe kammagurusaMbhAriyattAe subhAsubhANaM kammANaM udaeNaM subhAsubhANaM kammANaM vivAgeNaM subhAsubhANaM kammANaM phalavivAgeNaM sayaM puDhavikAiyA jAva uvavajraMti no asayaM puDhavikAiyA jAva uvavajraMti, se teNaTTeNaM jAva uvavajraMti / 487 evaM jAva maNussA, vANamaMtarajoisiyA vemANiyA jahA asurakumArA, se teNaTTeNaM gaMgeyA evaM vui sayaM vaimANiyA jAva uvavajraMti no asayaM jAva uvavajraMti / vR. 'saMtaraM bhaMte!' ityAdi, atha nArakAdInAmutpAdAteH sAntarAditvaM pravezanakAtpUrvaM nirUpitameveti kiM punastannirUpyate? iti, atrocyate, pUrvaM nArakAdInAM pratyekamutpAdasya sAntaratvAdi nirUpitaM, tathaivodvarttanAyAH, iha tu punarnArakAdisarvajIvabhedAnAM samudAyataH samuditayoreva cotpAdodvarttanayostannirUpyata iti / / atha nArakAdInAmeva prakArAntareNotpAdodvarttane nirapayannAha 'sao bhaMte' ! ityAdi, tatra ca 'sao neraiyA uvavajrjjati' tti 'santaH' vidyamAnA dravyArthaH tayA, nahi sarvathaivAsat kiJcidutpadyatesa asattvAdeva kharaviSANavat, sattvaM ca teSAM jIvadravyApekSayA nArakaparyAyApekSayA vA, tathAhi - bhAvinArakaparyAyApekSayA dravyato nArakAH santonArakA utpadyante, nArakAyuSkodayAdvAbhAvanArakA eva nArakatvenotpadyanta iti / athavA 'sao' ttivibhaktipariNAmAt satsu prAgutpanneSvanye samutpadyante nAsatsu, lokasya zAzvatatvena nArakAdInAM sarvadaiva sadbhAvAditi / 'se nUnaM bhaMte! gaMgeyA' ityAdi, anena ca tatsiddhAntenaiva svamataM poSitaM, yataH pArzvenArhatA zAzvato loka ukto'to lokasya zAzvatatvAtsanta eva satsveva vA narakAdaya utpadyante cyavante ceti sAdhvevocyata iti / atha gAGgeyo bhagavato'tizAyinIM jJAnasampadaM sambhAvayan vikalpayannAha - 'sayaM bhaMte !' ityAdi, svayamAtmanA liGgAnapekSamityarthaH ' evaM 'ti vakSyamANaprakAraM vastu 'asayaM'ti asvayaM parato liGgata ityarthaH, tathA 'asocca' tti azrutvA''gamAnapekSam 'etevaM' ti etadevamityarthaH 'socca' tti puruSAntaravacanaM zrutvA''gamata ityarthaH 'sarva etevaM jANAmi tti svayametadevaM jAnAmi, paramArthiHkapratyakSasAkSAtkRtasamastavastustomasvabhAvatvAnmama 'sayaM neraiyA neraiesa uvavajraMti' ti svayameva nArakA utpadyante nAsvayaM-nezvarapAratantryAdeH, yathA kaizciducyate"ajJo janturanIzo'yamAtmanaH sukhaduHkhayoH / Izvaraprerito gacchetsvagaM vA zvabhrameva vA // " iti 119 11 Izvarasya hi kAlAdikAraNakalApavyatiriktasya yuktibhirvicAryamANasyAghaTanAditi, 'kammodaeNaM' ti karmmaNAmuditatvena, na ca karmmodayamAtreNa nArakeSUtpadyante, kevalinAmapi tasya bhAvAd, ata Aha--'kammaguruyattAe tti karmmaNAM gurukatA karmmagurukatA tayA 'kammabhAriyattAe 'tti bhAro'sti yeSAM tAni bhArikANi tadbhAvo bhArikatA karmmaNAM bhArikatA karmmabhArikatA tayA cetyarthaH, tathA mahadapi kiJcidalpabhAraM dRSTaM tathAvidhabhAramapi ca kiJcidamahadityata Aha- 'kammagurusaMbhAri yattAe 'tti guroH sambhArikasya ca bhAvo gurusambhAritA, gurutA sambhArikatA cetyarthaH, karmmaNAM gusambhArikatA karmmagurusambhArikatA tayA, atiprakarSAvasthayetyarthaH, etacca trayaM zubhakammapikSayA'pi Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagavatI aGgasUtraM 9/-/32/458 syAdata Aha 'asubhANa' mityAdi, udayaH pradezato'pi syAdata Aha- vivAgeNaM' ti vipAko yathAbaddharasAnubhUti, sa ca mando'pi syAdata Aha- 'phalavivAgeNaM' ti phalasyevAlAbukAdervipAkovipacyamAnatA rasaprakarSAvasthA phalavipAkastena / asurakumArasUtre 'kammodaeNaM' ti asurakumArocitakarmmaNAmudayena, vAcanAntareSu 'kammovasameNaM' ti dRzyate, tatra cAzubhakarmmaNAmupazamena sAmAnyataH 'kammavigaIe' tti karmmaNAmazubhAnAM vigatyA-vigamena sthitimAzritya 'kammavisohIe' tti rasamAzritya 'kammavisuddhIe' ti pradezApeyA, ekArthA vaite zabdA iti / pRthvIkAyikasUtre 'subhAsubhANaM 'ti zubhAnAM zubhavarNagandhAdInAm azubhAnAM teSAmekandriyajAtyAdInAM ca / mU. (459) tappabhiiMca NaM se gaMgeye anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM paJcabhijANai savvannu savvadarisI / taNaM se gaMgeye anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karettA vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI / icchAmi NaM bhaMte! tujhaM aMtiyaM cAujjAmAo dhammAo paMcamahatvaiyaM evaM jahA kAlAsavesiyaputto taheva bhANiyavvaM jAva savvadukkhappahINe // sevaM bhaMte! sevaM bhaMte / vR. 'tappabhiiMca 'tti yasmin samaye'nantaroktaM vastu bhagavatA pratipAditaM jJAnasya tattathA, cazabdaH punararthe samuccaye vA 'se' tti asI 'paJcabhijANai 'tti pratyabhijAnAti sma, kiM kRtvA ? ityAha- sarvajJaM sarvadarzinaM, jAtapratyayatvAditi // zatakaM - 9 uddezaka- 32 samAptaH -: zatarka- 9 uddezakaH-33: ghR. gAGgeyo bhavadupAsanAtaH siddhaH anyastu karmavazAdviparyayamapyavApnoti yathA jamAlirityeddarzanAya trayaziMttamoddezakaH, tasya cedaM prastAvanAsUtram mU. (460) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM mAhaNakuMDaggAme nayare hotthA bannao, bahusAlae cetie vannao, tattha NaM mAhaNakuMDaggAme nayare usabhadatte nAmaM mAhaNe parivasati aDDe ditte vitte jAva aparibhUe riuvedajajuvedasAmaveda athavvaNaveda jahA khadaMo jAva annesu ya bahusu baMbhannaesu naesu supariniTThie samaNovAsae abhigayajIvAjIve uvaladdhapunnapAve jAva appANaM bhAvemANe viharati / tassa NaM usabhadattamAhaNassa devAnaMdA nAbhaM mAhaNI hotyA, sukumAlapANipAyA jAva piyadaMsaNA surUvA samaNovAsiyA abhigayajIvAjIvA uvaladdhapunnapAvA jAva viharai / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDhe, parisA jAba pajjuvAsati, tae NaM se usabhadatte mAhaNe imI se kahAe laTTe samANe haTTha jAva hiyae jeNeva devAnaMdA mAhaNI teNevauvAgacchati 2 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 489 zatakaM-9, varga:-, uddezakaH-33 devAnaMda mAhaNiM evaM vayAsI evaMkhaludevANumpie! samaNebhagavaMmahAvIreAdigarejAvasavvannUsavvadarisI AgAsagaeNaM cakkaNaM jAva suhaMsuheNaM viharamANe bahusAlae ceie ahApiDarUpaMjAvaviharati, taM mahAphalaM khalu devANuppie ! jAva tahArUvANaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM nAmagoyassavi savaNayAe kimaMga puNa abhigmnvNdnnmsnnpddipucchnnpjuvaasnnyaae| _egassava Ayariyassa dhammiyassa suvaNassa savaNayAe kimaMga puNa viulassa aTThassa ghnnyaae| -taMgacchAmoNaM devANuppie! samaNaM bhagavaM mahAvIra caMdAmo namasAmojAva pajuvAsAmo, eyannaM ihabhave ya parabhave ya hiyAe suhAe khamAe nissesAe AnugAmiyattAe bhavissai / taeNaM sA devAnaMdA mAhaNI usabhadatteNaM mAhaNeNaM evaM vuttA samANI haTThajAva hiyayA karayalajAvakaDa usabhadattassa mAhaNassa eyamaTuM vinaeNaM paDisuNei, taeNaM se usamadatte mAhaNe koDuMbiyapurise saddAvei koDuMbiya purise saddAvettA evaM vayAsi khippAmeva bho devANuppiyA! lahukaraNajuttajoiyasamakhuravAlihANasamalihiyasiMgehiM jaMbUnayAmayakalAvajutta (ssa)parivisiTehiM rayayAmayaghaMTAsuttarajuyapavarakaMcaNanatthapaggahoggahiyaehiM nIluppalakayAmelaehi pavaragoNajuvANaehiM nANAmaNiyaNaghaMTiyAjAlaparigayaM sujAyajugajottarajjuyajugapasasthasuviracitanimmiyaM pavaralakkhaNovaveyaM dhammiyaMjANappavaraMjuttAmeva uvaTThaveha 2 mama eyamANattiyaM pnycppinnh| taeNate koDuMbiyapurisAusamadatteNaMmAhaNeNaMevaM vuttAsamANA haTThajAva hiyayAkarayala0 evaM sAmI ! tahatti ANAe vinaeNaM vayaNaM jAva paDisuNettA khippAmeva lahukaraNajuttajAva dhammiyaM jANappavaraM juttAmeva uvavettA jAva tamANattiyaM pnycppinnNti| taeNaM se usamadatte mAhaNe hAe jAva appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre sAo gihAo paDinikkhamati sAo gihAo paDinikkhamittAjeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlAjeNeva dhammie jANampavare teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA dhammiyaM jANappavaraM durUDhe / tae NaM sA devAnaMdA mAhaNI aMto aMteuraMsi pahAyA kayabalakammA kayakouyamaMgalapAyacchittA kiMca varapAdapattaneuramaNimehalAhAraviraiyauciyakaDagakhuDAyaekAvalIkaMThasuttaurasthagevejasoNisuttaganANAmaNirayaNabhUsaNavirAiyaMgI cINaMsuyavasthapavaraparihiyA dugullasukumAlauttarijAsabbouyasurabhikusumavariyasirayA varacaMdaNavaMdiyA varAbharaNabhUsiyaMgI kAlAgurUdhUvadhUviyA sirisamANavesAjAva appamahagyAbharaNAlaMkiyasarIrA bahUhiM khujAhiM cilAiyAhiM vAmaNiyAhiM vaDahiyAhiM babbariyAhiM IsigaNiyAhiM joNhiyAhiM cArUgaNiyAhiM pallaviyAhiM lhAsiyAhiM lausiyAhiM ArabIhiM damilIhiM siMghalIhiM puliMdIhiM pukkhalIhiM muruMDIhiM sabarIhiM pArasIhi nANAdesIhi videsaparipaMDiyAhiM iMgitaciMtitapatthiyaviyANiyAhiM sadesanevatyagahiyavesAhiM kusalAhiM vinIyAhiyaceDiyAcakkavAla varisaghara dherakaMcuijja mahattaragavaMdapakkhittA aMteurAo niggacchati aMteurAoniggacchitA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva dhammie Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 bhagavatIaGgasUtra9/-/33/460 jANappavare teNeva uvAgacchai teNeva uvAcchittA jAva dhammiyaM jANappavaraM duruddhaa| taeNaM se usamadatte mAhaNe devAnaMdAe mAhaNIe saddhiM dhammiyaM jANappavaraM duruDhe samANe NiyagapariyAlasaMparivur3e mAhaNakuMDaggAma nagaraM majhaMmajjheNaM niggacchai niggacchaittA jeNeva bahusAlae ceie teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchaittA chattAdIe tityakarAtIsae pAsai cha02 dhammiyaMjANappavaraMThavei ra ttAdhammiyAojANaMpavarAo pannoruhaigha02 samaNaMbhagavaM mahAvIra paMcaviheNaM abhigameNaM abhigcchti| taMjahA-sacittANaMdavvANaMviusaraNayAeevaMjahA bitiyasaejAvativihAepajjuvAsaNayAe paJjuvAsati, taeNaMsA devAnaMdA mAhaNI dhammiyAojANappavarAopacorumati dhammiyAo jANappavarAo pacorubhittA bahUhiM khujAhiM jAva mahattaragavaMdaparikhittA samaNaM bhagavaM mahAvIra paMcaviheNaM abhigameNaM abhigcchi| taMjahA sacittANaMdavvANaMviusaraNayAe acittANaMdavANaM avimoyaNayAe vinayoNayAe gAyalaTThIecakSuphAse aMjalipaggaheNaM maNassaegattIbhAvakaraNeNaMjeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgchai teNeva uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei 2ttA vaMdainamaMsaivaMdittAnamaMsittAusamadattaMmAhaNaMpurao kaTuThiyAcevasaparivArAsussUsamANI namasamANI abhimuhA vinaeNaM paMjaliuDA jAva paJjuvAsai / vR. 'teNaM kAleNa'mityAdi, 'aDDe'ttisamRddhaH "ditte'ttidIptaH-tejasvIptovA-darpavAn 'vittettiprasiddhaH, yAvatkaraNAt vicchinnaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAinne' ityAdizyaM 'hiyAe'tti hitAya pathyAnavat suhAe'tti sukhAya zarmaNe khamAe'tikSamatvAya saGgatatvAyetyarthaH 'AnugAmiyattAe'tti anugAmikatvAya zubhAnubandhAyetyarthaH 'haTTa' iha yAvatkaraNAdevaM zya'haTTatuTTacittamANaMdiyA' hRSTatuSTam-atyarthaM tuSTaM hRSTaM vA-vismitaM tuSTaM-toSavaJcittaM yatra tattathA, tathA bhavatyevamAnaMditA-ISanmukhasaumyatAdibhAvaiH smRddhimupgtaa| tatazca nanditA-smRddhitaratAmupagatA pIimaNA'prIti-prINanaM-ApyAyanaMmanasiyasyAH sAprItimanAH 'paramasomanassiyA' paramasaumanasyaM-suSTusumanaskatA sAtaM yasyAHsA paramasaumanasthitA 'harisavasavisappamANahiyayA harSavazena visaprapad-vistArayAyi hRdayaM yasyAH sA tathA 'lahukaraNajuttajoie' ityAdi,laghukaraNaM-zIghrakriyAdakSatvaM tenayuktau yaugiko ca-prazastayogavartIprazastasaddazarUpatvAdyau tau tathA, samAH khurAzca-pratItAH 'vAlihANa'tti vAlaghAne-pucchau yayaustau tathA, samAni likhitAni ullikhitAni zrRGgANi tathA, samAH khurAzca-pratItAH 'cAlihANa tivAlaghAne pucchau yayostautathA, samAni likhitAni ullikhitAnizrRGgANi yyaustautthaa| tataH karmadhArayo'stAbhyAMlaghukaraNayuktayaugikasamakhuravAlighAnasamalikhitazRGgakAbhyAM, goyuvabhyAMyuktameva yAnapravaramupasthApayateti sambandhaH,punaH kiMbhUtAbhyAm? ityAha-jAmbUnadamayau -suvarNanirvRttau yau kalApaukaNThAbharaNavizeSau tAbhyAM yuko prativiziSTau ca-pradhAnaujavAdibhiryo tautathA tAbhyAMjAmbUnadamayakalApayuktaprativiziSTakAbhyAM rajatamayyau-rUpyavikArau ghaNTeyayostI tathA, sUtrarajjUke kAryAsikasUtradavarakamayyau varakAJcane-pravarasuvarNamaNDitatvena pradhAnasuvarNe Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 495 zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 ye naste-nAsikArajjU tayoH pragraheNa-razminA'vagRhItakau-baddhau yau tau tathA / tataHkarmadhArayo'tastAbhyAM rajatamayaghaNTasUtrarajjukavarakAJcananastApragrahAvagRhItakAmyAM, nIlotpalaiH-jalajavizeSaH kRto-vihitaH 'Amela'tti ApIDa:-zekharo yayostI tathA tAbhyAM nIlotpalakRtApIDakAbhyAM pavaragoNajuvANaehi~ti pravaragoyuvAbhyAMnAnAmaNiralAnAM satkaMyad ghaNTikApradhAnaM jAlaM-jAlakaM tena parigataM-parikSiptaM yattattathA, sujAtaM-sujAtadArumayaM yad yugaM-yUpastatsujAtayugaMtacca yaukarajjukAyugaMca-yokrAbhidhAnarajjukAyugmaM sujAtayugayotkarajjukAyugete prazaste-atizubhe suviracite sughaTitenirmite-nivezite yatra yat sujAtayugayokarajjukAyugaprazastasuviracitanirmitam / eva'mityAdi, evaM svAmin! tathetyAjJayAityevaMbruvANA ityarthaH 'vinyen'anyjlikrnnaadinaa| 'tae NaM sA devAnaMdA mAhaNI'tyAdi, iha ca sthAne vAcanAntare devAnandAvarNaka evaM 4zyate--'aMto aMteuraMsi NhAyA' 'antaH' madhye'ntaHpurasya snAtA, anena ca kulInAH striyaH pracchannAH snAntIti drshitN| _ 'kayabalikammA' gRhadevatAH pratItya kayakouyamaMgalapAyacchittA' kRtAni kautukamaGgalAnyeva prAyazcittAnyavazyaMkAryatvAt yayA sA tathA, tatra kautukAnimaSItilakAdIni maGgalAnisiddhArthaka- dUrvAdIni 'kiJcati kiJcAnyad 'varapAdapattaneuramaNimehalAhAraviraiyauciyakaDagakhuDDayaegA- valIkaMThasuttauratthageveasoNisuttagaNANAmaNirayaNabhUsaNavirAiyaM gI' varAbhyAM pAdaparAptanupurAbhyAM maNimekhalayA hAreNaviracitai ratitairvA ucitaiH-yuktaiH kaTakaizca 'khuDDAga'tti aGgulIyakaizca ekAvalyAca-vicitramaNikamayyA kaNThasUtreNaca-uraHsthenacarUDhigamyena graiveyakeNa capratItena uraHsthagraiveyakeNa vA zroNisUtrakeNa ca-kaTIsUtreNa nAnAmaNiralAnAM bhUSaNaizca virAjitamaGga-zarIraM yasyAH sA tathA / 'cINaMsuyavatthapavaraparihiyA' cInAMzukaM nAma yadvastrANAMmadhye pravaratatparihitaM-nivasanIkRtaMyayAsAtathA 'dugullasukumAlauttarijA dukUlo vRkSavizeSastadvalkAjjAtaMdukUlaM-vastravizeSastat sukumAramuttarIyam-uparikAyAcchAdanaM yasyAH sA tathA 'savvouyasurabhikusumavariyasirayA' sarcartukasurabhikusumairvRttA-veSTitAH zirojAyasyAH sA tathA varacaMdaNavaMdiyA' varacandanaM vanditaMlalATenivezitaMyayAsA tathA varAbharaNabhUsiyaMgIti vyaktaM 'kAlAgurudhUvaghUviyA' ityapi vyaktaM 'sirIsamANavesA' zrIH-devatA tayA samAnanepathyA, itaH prakRtavAcanA'nuzriyate 'khujAhiti kubjikAbhirvakrajavAbhirityarthaH 'cilAiyAhiMti cilAtadezotpannAbhiH, yAvatkaraNAdidaM zyaM-'vAmaNiyAhiM hrasvazarIrAbhiH 'vaDahiyArhi' maDahakoSThAbhiH 'babbariyAhiM paosiyAhaM IsigaNiyAhiM vAsagaNiyAhiM joNhiyAhiM palhaviyAhiM lhAsiyAhiM lausiyAhiM ArabIhiM damilAhiM siMhalIhiM puliMdIhiM pakkanIhiM bahalIhiM muruMDIhiM sabarIhiM pArasIhiM nANAdesavidesaparipiDiyAhiM' nAnAdezebhyo-bahuvidhajanapadebhyo videze taddezApekSayA dezAntare paripiNDitA yAstAstathA 'sadesanevasthagahiyavesAhiM' svadezanepathyamiva gRhIto veSo Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 bhagavatIaGgasUtraM9/-/33/460 yakAbhistAstathA tAbhiH -'iMgiyaciMtiyapatthiyaviyANiyAhiM iGgitena-nayAnAdiceSTayA cintitaM ca pareNa prArthiHtaM ca-abhilaSitaMvijAnanti yAstAstathA tAbhiH 'kusalAhiM viNIyAhiM yuktAitigamyate 'ceDiyAcakvAlavarisagharatherakaMcuijjamahattarayavaMdaparikkhittA' ceTIcakravAlenArthAtsvadezasambhavena varSadhAraNAM-vardhitakakaraNena napuMsakIkRtAnAmantaHpuramahallakAnAM 'dherakaMcuija'tti sthavirakaJcukinAM-antaHpuraprayojananivedakAnAMpratIhArANAMvA mahattarakANAMca-antaHpurakAryacintakAnAM vRndena parikSiptA yA sA tthaa| idaM ca sarvaM vAcanAntare sAkSAdevAsti-- 'saccittANaM davvANaM viusaraNayAe'ttipuSpatAmbUlAdidravyANAM vyutsarjanayA tyogenetyarthaH 'acittANaMdavvANaM avimoyaNayAe'ttivastrAdInAmatyAgenetyarthaH 'maNassa egattIbhAvakaraNeNaM' anekasya sata ekatAlakSaNabhAvakaraNena 'ThiyA ceva'tti UrdhvasthAnasthitaiva anupaviSTetyarthaH / mU.(461)taeNaMsA devAnaMdA mAhaNI AgayapaNhAyA papphuyaloyaNA saMvariyavalayabAhA kaMcuyaparikkhittiyA dhArAhayakalaMbagaMpiva samUsaviyaromakUvA samaNaMbhagavaM mahAvIraM animisAe diTThIe dehamANI citttthti| bhaMtetti bhagavaMgoyamesamaNaMbhagavaMmahAvIraM vaMdati namaMsati vaMdittA namaMsittAevaM vayAsIkinnabhaMte ! esA devAnaMdA mAhaNI AgayapaNhavA taMceva jAva romakUvA devAnuppie animisAe diTThIe dehamANI ciTThai?, goyamAdi samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyama eva vayAsI evaM khalu goyamA! devANaMdA mAhaNImama ammagA, ahannaM devAnaMdAe mAhaNIe attae, tae NaMsA devAnaMdAmAhaNI teNepucaputtasiNehAnurAeNaM AgayapaNhayA jAva samUsaviyaromakUvA mama animisAe diTThIe dehamANI 2 citttthi| vR.'AgayapaNhaya'tti AyAtaprazravA putrasnehAdAgatastanamukhastanyetyarthaH papphuyaloyaNA' prastutalocanA putradarzanAt pravartitAnandajalena 'saMvariyalayabAhA' saMvRtau-harSAtirekAdatisthUrIbhavantau niSiddhauvalayaiH-kaTakairbAhU-bhujauyasyAHsA tathA 'kaMcuyaparikhittiyA' kaJcakovArabANaH parikSiptovistArito harSAtirekasthUrIbhUtazarIratayAyayA sAtathA 'dhArAhayakayaMvagaMpiva samUsaviyaromakUvA' meghadhArAbhyAhatakadambapuSpamiva samucchasitAni romANi kUpeSu-romarandhreSu yasyAH sA tathA 'dehamANI'ti prekSamANA, AbhIkSNaye cAtra dviruktiH / / mU. (462) tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre usabhadattassa mAhaNassa devAnaMdAe mAhaNIe tIse ya mahatimahAliyAe isiparisAe jAva parisA pddigyaa| tae NaM se usabhadatte mAhaNe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhamma socA nisamma haTThatuDeuDAeuThei uThAe uThettA samaNaMbhagavaMmahAvIraM tikkhuttojAva namaMsittA evaMvadAsI-evameyaM bhaMte! tahameyaMbhaMte! jahAkhaMdaojAva seyaM tujhevadahatti kaTTauttarapuracchimaMdisIbhAgaMavakkamai uttarapu0 2ttA sayameva AbharaNamallAlaMkAraM omuyai samayame0 2ttA sayameva paMcamuTThiyaM loyaM kareti samayame0 2ttA jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezaka: - 33 tikkhuttI AyAhiNaM payAhiNaM jAva namaMsittA evaM vayAsI Alitte NaM bhaMte! loe palitte NaM bhaMte! loe Alittapalitte NaM bhaMte! loe jarAe maraNeNa ya, evaM eeNaM kameNaM imaM jahA khaMdao taheva pavvaio jAva sAmAiyamAiyAI ekkArasa aMgAI ahijai jAva bahUhiM cautthachaTTaTThamadasamajAva vicittehiM tavokammehiM appANaM bhAvemANe bahUiM vAsAI sAmannapariyAgaM pAuNai 2 mAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUseti mAsa0 2 sahi bhattAI anasaNAe chedeti saTThi 2 ttA jassaTThAe kIrati naggabhAvI jAva tamahaM ArAhai jAva tamaTTha ArAhettA tae NaM so jAva savyadukkhappahINe / 493 tae NaM sA devAnaMdA mAhaNI samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socA nisamma tuTThA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM jAva namaMsittA evaM vayAsI- evameyaM bhaMte! tahameyaM bhaMte! evaM jahA usabhadatto taheva jAva dhammAikkhiyaM / taNaM samaNe bhagavaM mahAvIre devAnaMde mAhaNiM sayameva pavvAveti saya 2 sayameva ajjacaMdanAe ajjAe sIsiNittAe dalayai / taeNaM sA ajjhacaMdaNA ajJA devAnaMdaM mAhaNiM sayameva pavvAveti sayameva muMDAveti sayameva sehAveti evaM jaheba usabhadatto taheva ajjacaMdanAe ajjAe imaM eyArUvaM dhammiyaM uvadesaM sammaM saMpaDivajjai tamANAe taha gacchai jAva saMjameNaM saMjamati, tae NaM sA devAnaMdA ajjA ajjacaMdanAe ajjAe aMtiyaM sAmAiyamAiyAiM ekkArasa aMgAI ahijjai sesaM taM ceva jAva savvadukkhappahINA / vR. 'bhaMte 'tti bhadanta ! ityevamAmantraNavacasA''mantrayetyarthaH 'goyabhAi' tti gautama iti evamAmantryetyarthaH athavA gautama iti nAmoccAraNam 'ahe' ti AmantraNArtho nipAtaH he bho ityAdivat 'attae'tti AtmajaH- putraH 'puvvaputtasiNehANurAeNaM' ti pUrva-prathamagarbhAdhAnakAlasambhavo yaH putrasnehalakSaNo'nurAgaH sa pUrvaputrasnehAnurAgastena 'mahatimahAliyAetti mahatI cAsAvatimahatI ceti mahAtimahatI tasyai, Alapratyayazceha prAkRtaprabhavaH, 'isiparisAe' tti pazyantItiRSayojJAninastadrUpA parSat parivAra RSiparSattasyai / - yAvatkaraNAdidaM dRzyaM - 'muniparisAe jaiparisAe anegasayAe anegasayaviMdaparivArAe' ityAdi, tatra munayo - vAcaMyamA yatayastu-dharmakriyAsu prayatamAnAH anekAni zatAni yasyAH sA tathA tasyai anekazatapramANAni vRndAni - parivAro yasyAH sA tathA tasyai / - 'tae NaM sA ajacaMdanA ajje 'tyAdi, iha ca devAnandAyA bhagavatA pravrAjanakaraNe'pi yadAryacandanayA punastatkaraNaM tattatraivAnavagatAvagamakaraNAdinA vizeSAdhAnamityavagantavyamiti 'tamANAe 'ti tadAjJayA - AryacandanAjJayA // mU. (463) tassa NaM mAhaNakuMDaggAmassa nagarassa paJcatthimeNaM ettha NaM khattiyakuMDaggAme nAma nagare hotthA vannao, tattha NaM khattiyakuMDaggAme nayare jamAlInAmaM khattiyakumAre parivasati aDDe ditte jAva aparibhUe uppiM pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM battIsatibaddhehiM nADaehiM nANAvihavarataruNI saMpauttehiM uvanacijjamANe uvanavijamANe uvagijamANe 2 uvalAlijamANe uva0 2 pAusavAsAttasarada hemaMta vasaMtagimhapacaMte chappiuU jahA vibhaveNaM mANamANe 2 kAlaM Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 bhagavatIagasUtraM 9/-/33/463 gAlemANe iDhe saddapharisarasatvagaMdhe paMcavihe mANussae kAmabhoge paccaNubbhavamANe viharai / taeNaMkhattiyakuMDaggAmenagare siMghADagatiyacaukkacaccarajAva bahujaNasahaivAjahAuvavAie jAva evaM pannavei evaM parUvei-evaM khalu devANuppiyA ! samaNe bhagavaM mahAvIre Aigare jAva savvatrUsavvadarisI mAhaNakuMDaggAmassa nagarassa bahiyA bahusAlaeceieahApaDirUvaMjAva viharai, taMmahapphalaM khalu devANuppiyA! tahArUvANaMarahaMtANaM bhagavaMtANaM jahAuvavAie jAvaegAbhimuhe khattiyakuMDaggAmanagaraMmajjhamajjheNaM niggacchaMti niggachittAjeNeva mAhaNakuMDaggAme nagare jeNeva bahusAlae ceie evaMjahA uvavAie jAva tivihAe pajuvAsaNAe pjjuvaasNti| tae NaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa taM mahayA jaNasadaM vA jAva jaNasanivArya vA suNamANassa vA pAsamANasavA ayameyArUve ajjhathiejAvasamuppajitthA-kinnaM ajja khattiyakuMDaggAme nagare iMdamahei vAkhaMdamahei vA muguMdamahei vANAgamahei vA jakkhamahei vA bhUyamahei vA kUvamahei vA taDAgamahei vA naImahei vA dahamahei vA pavvayamahei vA rukkhamahei vA ceiyamahei vA thUbhamahei vA jannaM ee bahave uggA bhogA rAinnA ikkhAgA nAyA korabbA khattiyA khattiyaputtA bhaDA bhaDaputtA jahA uvavAiejAva satyavAhappabhiieNhAyA kayabalikammA jahA uvavAie jAva niggacchaMti ?, evaM saMpehei evaM saMpehittA kaMcuijjapurisaMsaddAveti kaMcu02 evaM vayAsI-kiNhaM devANuppiyA! ajja khattiyakuMDaggAme nagare iMdamahei vA jAva niggacchaMti? tae NaM se kaMcuijjapurise jamAliNA khattiyakumAreNaM evaM vutte samANe haTTatuDhe samaNassa bhagavao mahAvIrassa AgamaNagahiyaviNicchae karayala0 jamAliM khattiyakumAraMjaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvettA evaM vayAsI-no khalu devANuppiyA! aJja khattiyakuMDaggAme nayare iMdamahei vA jAva niggacchai, evaM khalu devANuppiyA! ajja samaNe bhagavaM mahAvIre jAva savvannU sacadarisI mAhaNakuMDagAmassa nayarassa bahiyA bahusAlae ceie ahApaDirUvaM uggahaM jAva viharati, taeNaM ee bahave uggA bhogA jAva appegaiyA vaMdaNavattiyaM jAva niggcchNti| ___ taeNaMsejamAliyakhattiyakumAre kaMcuijapurisassa aMtieeyamaDhe socA nisamma haTTatuTTa0 koDuMbiyapurise saddAvei koDubiyapurise sadAvaittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! cAugghaMTaM AsarahaM juttAmeva uvaTThaveha uvaTThavettA mama eyamANattiyaM paJcappiNaha, tae NaM te koDuMbiyapurisA jamAliNA khattiyakumAreNaM evaM vuttA samANA jAva pnycppinnNti| taeNaM se jamAliyakhattiyakumAre jeNeva majaNadhare teNeva uvAgacchaiteNeva uvAgachittA pahAe kayabalikamme jahA uvavAie parisAvannao tahA bhANiyavvaM jAva caMdaNAkinnagAyasarIre savvAlaMkAravibhUsiemajaNagharAopaDinikkhamai majaNagharAopaDinikkhamittAjeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlAjeNeva cAugghaMTeAsarahe teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA cAugghaMTeAsaraha durUhei cAu02 tAsakoraMTamalladAmeNaMchatteNaMdharijamANeNaMmahayA bhaDacaDakarapahakaravaMdaparikkhitte khattiyakuMDaggAmanagaraMmajjhamajheNaM niggacchai niggacchittAjeNeva mAhaNakuMDaggAme nagare jeNeva bahusAlae ceie teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA turae nigiNhei turae 2 tA rahaM Thavei rahe ThavettA rahAo pacoruhati rahAra ttApuSphataMbolAuhamAdIyaM vAhaNAoyavisajeira ttAegasADiyaM Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH - 33 495 uttarAsaMga karei uttarAsaMgaM karettA AyaMte cokkhe paramasuibbhUe aMjalimauliyahatthe jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai temeva uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei 2 tikkhutto 2 jAva tivihAe pajjuvAsaNAe pajjuvAsai / taNaM samaNe bhagavaM mahAvIraM jamAlissa khattiyakumArassa tIse ya mahatimahAliyAe isijAvadhammakahA jAva parisA paDigayA, tae NaM te jamAlI khattiyakumAre samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhammaM soccA nisamma haTTa jAva uTThAe uTThei uTTAe uTTettA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva namasittA evaM vayAsI sadahAmi NaM bhaMte! niggaMthaM pAvayaNaM pattayAmi NaM bhaMte! niggaMdhaM pAvayaNaM roemi NaM bhaMte ! niggaMthaM pAvayaNaM abbhumi NaM bhaMte! niggaMdhaM pAvayaNaM evameyaM bhaMte! tahameyaM bhaMte! avitahameyaM bhaMte! asaMdiddhameyaM bhaMte! jAva se jaheyaM tujjhe vadaha, jaMnavaraM devANuSpiyA ! ammApiyaro ApucchAmi / tae NaM ahaM devANuppiyANaM aMtiyaM muMDe bhavittA agArAo anagAriyaM pavvayAmi, ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdhaM // - vR. 'phuTTamANehiM' ti atirabhasA'' sphAlanAtphuTadbhiriva vidaladbhirivetyarthaH 'bhuiMgamatyaehiM ' ti mRdaGgAnAM - mardalAnAM mastakAnIva mastakAni - uparibhAgAH puTAnItyarthaH mRdaGgamastakAni 'battIsatibaddhehiM'ti dvAtriMzatA'bhinetavyaprakAraiH pAtrairityeke baddhAni dvAtriMzaddhAni taiH 'uvanaccitramANe'tti upanRtyamAnaH tamupazritya narttanAt 'uvagijamANe 'ti tadguNagAnAt 'uvalAlijjamANe'tti upalAlyamAna IpsitArthaH sampAdanAt 'pAuse' tyAdi, tatra prAvRT zrAvaNAdi varSArAtro'zvayujAdi zarat mArgazIrSAdi hemanto mAghAdi vasantaH caitrAdi grISmo jyeSThAdi, tatazca prAvRT ca varSArAtrazca zaracca hemantazca vasantazceti prAvRDvarSArAtrazaraddhemantavasantAste ca te grISmaparyantAzceti karmmadhArayo'tastAna SaDapi 'RRtUna' kAlavizeSAn 'mANamANe' tti mAnayan tadanubhAvamanubhavan 'gAlemANe' tti 'gAlayan' ativAhayan // 'sighADagatigacaukkacacara' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM - 'caummuhamahApahapesu'tti, 'bahujaNasaddei va 'ttiyatra zrRGgATakAdI bahUnAM janAnAM zabdastatra bahujano'nyo'nyasyaivamAkhyAtIti vAkyArthaH, tatra ca bahujana zabdaH parasparAlApAdirUpaH, itizabdo vAkyAlaGkAre bAzabdo vikalpe, 'jahA uvavAie' tti tatra cedaM sUtramevaM lezataH - 'janavUhei vA janabolei vA janakalakaleti vA janummIi vA janukkaliyAi vA janasannivAei vA bahujaNo annamannassa evamAikkhai evaM bhAsaitti, asyAyamarthaH 'janavyUhaH' janasamudAyaH bolaH avyaktavarNo dhvani kalakalaH - sa evopalabhyamAnavacanavibhAgaH Urmmi-sambAdhaH utkalikA - laghutaraH samudAyaH saMnipAtaH - aparAparasthAnebhyo janAnAmekatra mIlanaM AkhyAti sAmAnyataH bhASate vyaktaparyAyavacanataH, etadevArthaH dvayaMparyAyataH krameNAhaevaM prajJApayati evaM prarUpayatIti, 'ahApaDirUvaM' iha yAvatkaraNAdidaM ddazyam- 'uggahaM ogiNhati ogiNhittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe'tti, 'jahA uvavAie' tti, tadeva lezato darzyate'nAmagoyassavi savaNayAe kimaMga puNa abhigamanavaMdananamaMsaNapaDipucchaNapajuvAsaNayAe Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 bhagavatIagasUtraM 9/-/33/463 egassavi Ayariyassa suvayaNassa savaNayAe? kimaMga puNa viulassa aTThasa gahaNayAe?, taM gacchAmo NaM devANuppiyA ! samaNaM 3 vaMdAmo eyaM Ne pecca bhave hiyAe 5 bhavissaittika? bahave uggA uggaputtAevaMbhogA rAinnA khattiyA bhaDAappegaiyAvaMdaNavattiyaM evaMpUyaNavattiyaMsakkAravattiyaM (sammAnavattiya) kouhalavattiyaMappegatiyAjIyameyaMtikaTuNhAyA kayabalikammA ityAdi evaM jahA ukvAie' tatra caitadevaM sUtraM 'teNAmeva uvAgacchati teNAmeva uvAgacachittA chattAie titthayarAtisae pAsaMti jANavAhaNAI tthaaiiti'ityaadi| 'ayameyArUve'tti ayametadrUpo vakSyamANasvarUpaH 'ajjhathie'tti AdhyAtmikaHAtmAzritaH,yAvatkaraNAdidaM dRzya-ciMtie'ttismaraNarUpaH patthie tiprArthiHtaH-labdhuprArthiHtaH 'manogae'tti abahiprakAzitaH saMkappe'tti vikalpaH iMdamaheiva'ttiindramaha-indrotsavaH 'khaMdamahei vatti skandamaha:-kArtikeyotsavaH 'muguMdamahei vatti iha mukundo vAsudevo baladevo vA 'jahA uvavAie'ttitatra cedamevaM sUtraM-'mAhaNA bhaDAjohA mallaI lecchaI anne ya bahave rAIsaratalavaramAiMbiyakoDuMbiyaibbhaseTTisaiNAvaittitatra 'bhaTAH' zUrAH 'yodhAH sahasayodhAdayaH, mallaI lecchaI rAjavizeSAH 'rAjAnaH' sAmantAH 'IzvarAH' yuvarAjAdayaH 'talavarAH rAjavallabhAH 'mADambikAH' saMnivezavizeSanAyakAH 'koDumbikAH katipayakuTumbanAyakAH 'ibhyAH' mahAdhanAH 'jahAuvavAie'ttianenacedaM sUcitaM 'kayakouyamaMgalApayacchittA sirasAkaMThemAlAkaDA ityAdi, zirasA kaMThe camAlA kRtA-dhRtAyaistetaSA prAkRtatvAccaivaMnirdezaH, 'AgamaNagahiyaviNicchae'ttiAgamane gRhItaH kRto vinizcayonirNayo yena sa tathA 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAveitti jaya tvaM vijayasva tvamityevamAzIrvacanena bhagavataH samAgamanasUcanena tamAnandena varddhayatIti bhAvaH / 'appegatiyA vaMdaNavattiyaM jAva niggacchaMti' iha yAvatkaraNAdidaM zyam-'appegaiyA pUyaNavattiyaM evaM sakAravattiyaM sammAnavattiyaM kouhallavattiyaM asuyAiM suNissAmo suyAI nissaMkiyAiM karissAmo muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavvaissAmo appegaiyA hayagayA evaMgayarahasibiyAsaMdamANiyAgayAappegaiyApAyavihAracAriNo purisavaggurAparikkhittA mahattA ukkaDisIhaNAyabolakalakalaraveNaM samuddaravabhUyaMpi va karemANA khattiyakuMDaggAmassa nagarassa mjjhmjjhennN'ti| ___'cAugghaMTeti caturghaNTopetam AsarahaMti azvavAhyaratha juttAmeva'tti yuktameva jahA uvavAieparisAvannaottiyathA kauNikasyaupapAtikeparivAravarNaka uktaHsatathA'syApItyarthaH, sacAyam- 'anegagaNanAyagadaMDanAyagarAIsaratalavaramAiMbiyakoDuMbiyamaMtimahAmaMtigaNagadovAriyaamaJcaceDapIDhamaddanagaranigamaseDisatthavAha dUyasaMghivAlasaddhi saMparibuDe'ti, tatrAneke ye gaNanAyakAH-prakRtimahattarAH daNDanAyakAH-tantrapAlakAH rAjAnomANDalikAH IzvarA-yuvarAjAnaH talavarAH parituSTanarapatipradattapaTTabandhavibhUSitA rAjasthAnIyAHmADambikAH-chinnamaDambA dhipAH koDumbikAH-katipayakuTumbaprabhavaH avalagakA sevakAHmantriNaH-pratItAHmahAmantriNomantrimaNDalapradhAnAH hastisAdhanoparikA itica vRddhaaH| gaNakAH-gaNitajJAH bhANDAgArikAiticavRddhAH dIvArikAH-pratIhArAH amAtyA-rAjyA Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:, uddezakaH - 33 497 dhiSThAyakAH ceTA:- pAdamUlikAH pITharmaddAH - AsthAne AsanAsInasevakAH vayasyA ityarthaH nagaraMnagaravAsikaprakRtayaH nigamAH -- kAraNikAH zreSThinaH -zrIdevatA'dhyAsitasauvarNapaTTavibhUSitottamAGgA senApatayaH --sainyanAyakAH dUtAH - anyeSAM rAjAdezanivedakAH sandhipAlA - rAjyasandhirakSakAH, eSAM dvandvastatastaiH, iha tRtIyAbahuvacanalopo draSTavyaH 'sArddha' saha, na kevalaM sahitatvamevApi tu taiH samiti - samantAt parivRtaH - parikarita iti 'caMdaNukkhittagAyasarIre' tti candanopaliptAGgadehA ityarthaH 'mahayAbhaDacaDagarapahakaravaMdaparikkhitte' tti 'mahaya'tti mahatA vRhatA prakAreNeti gamyate, bhaTAnAM prAkRtatvAnmahAbhaTAnAM vA 'caDagara 'tti caTakaravanto- vistaravantaH 'pahakara 'ti samUhAsteSAM yadvRndaM tena parikSipto yaH sa tathA 'pupphataMvolAuhamAiyaM' ti ihAdizabdA- cchekharacchatracAmarAdiparigrahaH 'AyaMte 'tti zaucArthaH kRtajalasparza 'cokkhe' tti AcamanAdapanI- tAzucidravyaH 'paramasuibhUe 'tti ata evAtyarthaH zucIbhUtaH 'aMjalimauliyahatthe ' tti aJjalinA mukulamiva kRtau hastI yena sa tathA // mU. (464) tae NaM se jamAlI khattiyakumAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vRtte samANe haTTatuTTe samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva namasittA tameva cAugghaMTaM AsarahaM durUhei durUhittA samaNassa bhagavao mahAvIrarasa aMtiyAo vahusAlAo ceiyAo paDinikkhabhai paDinikkhamittA sakoraMTajAva dharijamANeNaM mahayA bhaDacaDagara jAvaparikkhitte / jeNeva khattiyakuMDaggAme nayare teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA khattiyakuMDaggAmaM nagaraM majjhamajjheNaM jeNeva sae gihe jeNeva vAhiriyA uvaTTANasAlA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA turae nigiNhai turae nigiNhittA rahaM Thavei rahaM TavettA rahAo pacoruhai rahAo pacoruhittA jeNeva abhitariyA uvaTTANasAlA jeNeva ammApiyaro teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA ammApiyaro jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvettA evaM vayAsI evaM khalu ammatAo! mae samaNassa bhagavao mahAvIrarasa aMtiyaM dhamme nisaMte, seviya me dhamme icchie paDicchie abhiruie, tae NaM taM jamAliM khattiyakumAraM ammApiyaro evaM vayAsi-dhanesi gaM tumaM jAyA ! kayatthesi gaM tumaM jAyA! kayapunnesi NaM tumaM jAyA ! kayalakkhaNesi gaM tumaM jAyA jannaM tu samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhamme nisaMte sevi ya dhamme icchie paDicchie abhiruie, tae NaM se jamAlI khattiyakumAre ammApiyaro docaMpi evaM vayAsI / evaM khalu mae ammatAo samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtie dhammenisaMte jAva abhiruie, tae NaM ahaM ammatAo! saMsArabhauvvigge bhIe jammajarAmaraNeNaM taM icchAmiNaM amma ! tAo ! tujjhehiM abbhaNunnAe samANe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavvaittae / tae NaM sA jamAlissa khattiyakumArassa mAtA taM aniDaM akaMtaM appiyaM amaNutraM amaNAmaM asuyapuvyaM giraM socAM nisamma seyAgayaromakUpagalaMtavilInagattA sogabharapaveviyaMgamaMgI nitteyA dInavimanavayaNA karayalamaliyavva kamalamAlA takkhaNaoluggadubbalasarIralAyannasunnanicchAyA gayasirIyA pasiDhilabhUsaNapaDaMtakhunniyasaMcunniyadhavalavala 5 32 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/33 / 464 uttarijA mucchAvasaNaTucetaguruI sukumAlavikinnakesahatthA parasuNiyattavva caMpagalayA nivvattamahe vva iMdalaTThIvimukkasaMdhibaMdhaNA koTTimatalaMsi dhasatti savvaMgehiM sNnivddiyaa| tae NaM sA jamAlisa khattiyakumArassa mAyA saMsaMbhamoyattiyAe turiyaM kaMcanabhiMgAramuhaviniggayasIyalavimalajaladhArAparisiMcamANanivvaviyagAyalaMTTI ukkhevayatAliyaMTavIyaNagajaNiyavAeNaM saphasieNaM aMteuraparijaNeNaM AsAsiyA samANI royamANI kaMdamANI soyamANI vilavamANI jamAliM khattiyakumAraM evaM vayAsI / tumaMsiNaM jAyA ! amhaM ege putte iTThe kaMte pie maNunne maNAme thejje vesAsiyA saMmae bahumae anumae bhaMDakaraMDagasamANe rayaNe rayaNablUe jIviUsaviye hiyayAnaMdijaNaNe uMbarapupphamiva dullabhe savaNayAe kimaMga puNe pAsaNayAe ?, taM no khalu jAyA ! amhe icchAmo tujjhaM khaNamavi vippaogaM, taM acchAhi tAva jAyA ! jAva tAva amhe jIvAmo, tao pacchA amhehiM kAlagaehiM samANehiM pariNayavaye vaDDhiyakulavaMsataMtukajjami niravayakkhe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavyaihisi / tae NaM se jamAlI khattiyakumAro ammApiyaro evaM vayAsI tahAvI NaM taM amma ! tAo ! jannaM tujjhe mama evaM vadaha tumaMsi NaM jAyA ! amhaM ege putte iTTe kaMte taM caiva jAva pavvaihisi, evaM khalu amma ! tAo ! mANussae bhave anegajAijarAmaraNarogasArIramANussae kAmadukkhaveyaNavasaNasatovaddavAbhibhUe aghue anitie asAsae saMjjhabmarAgasarise jalabubbudasamANe kusaggajalabiMdusannibhe suviNagadaMsaNovame vijulayAcaMcale anicce saDaNapaDaNaviddhaMsaNadhamme pui vA pacchA vA avassavippajahiyavve bhavissai, se kesa NaM jANi amma ! tAo ! ke puciM gamaNayAe ke pacchAgamaNayAe ?, taM icchAmi NaM ammatAo ! tujjhehiM abbhaNunnAe samANe samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva pavvaittae / tae NaM taM jamAliM khattiyakumAraM ammApiyaro evaM vayAsI 498 imaM ca te jAyA ! sarIragaM pavisirUvalakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM uttamabalavIriyasattajuttaM vinnANaviyakkhaNaM sasohaggaguNasamussivaM abhijAyamahakkhamaM vivihavAhirogarahiyaM niruvahayaudattalaThThe paMciMdiyapaDupaDhamajovvaNatthaM anegauttamaguNehiM saMjuttaM taM aNuhohi tAva jAva jAyA ! niyagasarIrarUvasohaggajovvaNaguNe, tao pacchA anubhUyaniyagasarIrarUvasohaggajovvaNaguNe amhehiM kAlagaehiM samANehiM pariNayavaye vaDDhiyakulavaMsataMtukami niravayakkhe samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavvaihisi, tae NaM se jamAlI khattiyakumAre ammApiyaro evaM vayAsI tahAvi NaM taM ammattAo ! jannaM tujjhe mamaM evaM vadaha-imaM ca NaM te jAyA ! sarIragaM taM caiva jAva pavvaihisi, evaM khalu ammatAo ! mANussagaM sarIraM dukkhAyayaNaM vivihavAhisayasaMniketaM aDiyakaDuTTiyaM chirANhArujAlaoNaddhasaMpiNaddhaM maddviyabhaMDaM va dubbalaM asuikiliGkaM aniTThaviyasavva kAlasaMThappiyaM jarAkuNimajajJjaragharaM va saDaNapaDaNaviddhaMsaNadhammaM puvviM vA pacchA vA avassavippajahiyavvaM bhavissai / se kesa NaM jANati ? ammatAo ! ke puvviM taM caiva jAva pavvaittae / tae NaM taM jamAliM Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezaka:- 33 499 khattiyakumAraM ammApiyaro evaM vayAsI imAo ya te jAyA! vipulakulabAliyAo sarittayAo sarivyayAo sarisalAvannarUvajovvaNaguNovaveyAo sarirasaehiMto a kulehiMto ANiyalliyAo kalAkusalasavvakAlalAliyasuhociyAo maddavaguNajuttaniuNaviNaovayArapaMDiyaviyakkhaNAo maMjulamiyamahurabhaNiyavihasiyavippekkhiyagativisAlaciTThiyavisAradAoM avikalakulasIlasAliNIo visuddha kulavaMsasaMtANataMtuvaddhaNappaga (bbhu) bbhavappabhAviNIo maNANukUlahiyaichiyAo aTTha tujjha guNavallahAo uttamAo nidhaM bhAvANuttarasavvaMgasuMdarIo bhAriyAo / - taM bhuMjAhi tAva jAyA ! etAhiM saddhiM viule mANussae kAmabhoge, tao pacchA bhuttabhogI visayavigayavocchinnakouhalle amhehiM kAlagaehiM jAva pavvaihisi / tae NaM se jamAlI khattiyakumAre ammApiyaro evaM vayAsI tahAvi NaM taM amma ! tAo ! jannaM tujjhe mama evaM vayaha imAo te jAyA vipulakulajAvapavvaihisi, evaM khalu amma ! tAo ! mANussayakAmabhogA asuI asAsayA vaMtAsavA pittAsavA khelAsavA sukkAsavA soNiyAsavA uccArapAsavaNakhelasiMghANagavaMtapittapUyasukkasoNiyasamubbhavA amaNutradurUvamuttapUiyapurIsapunnA mayagaMdhussAsa asubhanissAsAubveyaNagA bIbhatthA appakAliyA lahUsagA kalamalAhiyA zadukakhabahujaNasAhAraNA parikilesa kicchadukkhasajjhA abuhajananiseviyA sadA sAhugaraNijA anaMtasaMsAravaddhaNA kaDugaphalavivAgA cuDalivva amudyamA dukkhANuvaMdhiNo siddhigamaNavigghA, se kesa NaM jANati ammatAo ! ke puvviM gamaNayAe ke paccha gamaNayAe ?, taM icchAmi NaM ammatAo ! jAva pavvaittae / tae NaM taM jamAliM khattiyakumAraM ammApiyaro evaM vayAsI-ime ya te jAyA ! ajayapajjayapiupajjayAgae bahu hiranne ya suvanne ya kaMse ya dUse ya viulaghaNakaNagajAva saMtasAra- sAvaeje alAhi jAva AsattamAo kulavaMsAo pakAmaM dAu~ pakAmaM bhottuM pakAmaM paribhAeDaM taM anuhohi tAva jAyA ! viulemANussae iDDisakArasamudae, tao pacchA hUyakallANe vahniyakulataMtu jAva pavvaihisi / tae NaM se jamAlI khattiyakumAre ammApiyaro evaM vayAsI tahAvi NaM taM ammatAo ! jannaM tujjhe mamaM eve vadaha-imaM ca te jAyA ! ajragapajagajAvapavvaihisi evaM khalu ammatAo ! hiranne ya suvanne ya jAva sAvaeje aggisAhie corasAhie rAyasAhie madhusAhie dAiyasAhie aggisAmanne jAva dAiyasAmanne aghuve anitie asAsae puvdhiM vA pacchA vA avassavippajahiyavve bhavissai, se kesa NaM jANai taM caiva jAva pavvaittae / tae NaM taM jamAliM khattiyakumAraM ammatAo jAhe no saMcAenti visayAnulomAhiM bahUhiM AghavamAhiya pannavaNAhi ya sannavaNAhi ya vinnavaNAhi ya Aghavettae vA panavettae vA sannavettae vA vinnavettae vA tAhe visayapaDikUlAhiM saMjamabhayuvveyaNakarAhiM pannavaNAhiM patravaimANA evaM vayAsIevaM khalu jAyA ! niggaMthe pAvayaNe sacce anuttare kevale jahA Avassae jAva savvadukkhANamaMta kareti ahIva etadiTTIe khuro iva egaMtadhArAe lohamayA javA cAveyavvA vAluyAkavale iva nissAe gaMgA vA mahAnadI paDisoyagamaNayAe mahAsamudde vA bhuyAhiM duttaro tikkhaM kamiyavvaM garuyaM laMbeyavvaM asidhAragaM vataM cariyavvaM, no khalu kappai jAyA ! samaNANaM niggaMthANaM ahAkammietti Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/33/464 vA uddesaei vA missajAei vA agjhoyaraei vA pUivai vA kIei vA pAmichei vA acchejjei vA ani saDhei vA abhihaDei vA kaMtArabhattei vA dubhikkhabhattei vA gilANabhattei vA vaddaliyAbhattei vA pAhuNagabhattei vA sejjAyarapiMDeivArAyapiMDei vAmUlabhoyaNei vA kaMdabhoyaNei vA phalabhoyaNei vA bIyabhoyaNei vA hariyabhoyaNei vA bhuttae vA pAyae vaa| tumaMcaNaMjAyA! suhasamucie no vevaNaMdusamucite nAlaMsIyaM nAlaMuNhaM nAlaMkhuhA nAlaM pipAsA nAlaM corA nAlaM vAlA nAlaMdaMsA nAlaM masayA nAlaM vAiyapittiyaseMbhiyasannivAie vivihe rogAyake parIsahovasagge udine ahiyAsettae, taM no khalu jAyA! amhe icchAmo tujhaM khaNamavi vippaogaMtaM acchAhi tAva jAyA! jAva tAva amhe jIvAmo, tao pacchA amhehiM jAva pavvaihisi taeNaM se jamAlI khattiyakumAre ammApiyaro evaM vayAsI tahAviNaM taM amma! tAo jannaM tujhe mamaM evaM vayaha-evaM khalu jAyA! niggaMdhe pAvayaNe sacce anuttare kevale taM caiva jAva pabvaihisi, evaM khalu ammatAo! niggaMthe pAvayaNe kIvANaM kAyarANaM kApurisANaM ihalogapaDibaddhANaM paralogaparaMmuhANaM visayatisiyANaM duraNucare pAgayajaNassa, dhIrassa nicchiyassa vavasiyasa no khalu etthaM kiMcivi dukkara karaNayAe, taMicchAmiNaM amma! tAo! tujjhehiM abbhuNunAe samANe samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva pvvitte| taeNaMjamAliM khattiyakumAraM ammApiyarojAhe no saMcAeMti visayAnulomAhi ya visayaNaDikUlAhi ya bahUhi ya AghavaNAhi ya pannavaNAhi ya 4 Aghavettae vA jAva vinavettae vA he akAmae ceva jamAlissa khattiyakumArassa nikhamaNaM aNumannitthA / / / vR. 'saddahAmi'tti zraddadhe sAmAnyataH pattiyAmi'tti upapattibhi pratyemi prItiviSayaM vA karomi roemiti cikIrSAmi abbhuTTemi'ttiabhyuttiSThAmi evameyaMti upalabhyamAnaprakAravat 'tahameya'ti AptavacanAvagatapUrvAbhimataprakAravat 'avitahameyaMtipUrvamabhiHmataprakArayuktamapi sadanyadA vigatAbhimataprakAramapi kiJcitsyAdataucyate-'avitathametat na kAlAntare'pi vigtaabhimtprkaarmiti| _ 'amma! tAo'tti he amba! he mAtarityarthaH he tAta! he-pitarityarthaH 'nisaMtettinizamitaH zruta ityarthaH 'icchie'tti iSTa : paDicchie'tti punaH punariSTaH bhAvato vA pratipannaH 'abhiruie'tti svAdubhAvamivopagataH 'dhanne'sittidhanaM labdhA asi' bhavasi 'jAya'tti he putra! kRtlkssnnH|| 'ani ti AvAJchitAm 'akaMtaMti akamanIyAm appiyaM ti agrItikarIm 'aNumannatina manasA jJAyate sundaratayetyamanojJA tAm 'amaNAma'ti na manasA amyate-gamyate punaH punaH saMsmaraNenetyamanojJAtAM 'seyAgayaromakUvapagalaMtavilINagattA' svedAnAgatena romakUpebhyaH pragalanti-kSaranti vilInAni ca-klinnAni gAtrANi yasyAH sA tathA 'sogabharapaveviyaMgamaMgI' zokabhareNa pravepitaM-prakampitamaGgamaGgaM yasyAH sA tathA nitteyA' nirvIryA 'dInavimaNavayaNA' dInasyeva vimanasa iva vadanaM yasyAH sA tathA takkhaNaoluggaduvbalasarIralAvannasunnanicchAya'tti takSaNameva-pravrajAmItivacanazravaNakSaNa eva avaslagNaM-mlAnaM durbalaM ca zarIraM yasyAH sA tathA, lAvaNyena zUnyA lAvaNyazUn, nizchAyAniSprabhA, tataH padatrayasya karmadhArayaH / Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM -9, vargaH-, uddezakaH - 33 'gayasirIya'tti nizobhA 'pasiDhilabhUsaNapaDaMtakhunniyasaMcutriyadhavalavalayapabmaTThauttarijjA' prazithilAni bhUSaNAni durbalatvAdyasyAH sA tathA patanti - kRzIbhUtabAhutvAdvigalanti 'khunniya'tti bhUmipatanAt pradezAntareSu namitAni saMcUrNitAni ca - bhagnAni kAniciddhavalayavalayAni - tathAvighakaTakAni yasyAH sA tathA, prabhRSTaM vyAkulatvAduttarIyaM - vasanavizeSo yasyAH sA tathA, tataH padatrayasya karmadhArayaH, 'mucchAvasaNaTTaceyagarui'tti mUrcchAvazAnnaSTe cetasi gurvvI- alaghuzarIrA yA sA tathA 'sukulamAlA vA vikIrNA kezA hastau ca yasyAH sA tathA / ' 'parasuniyattavya caMpagalaya'tti parazucchinneva campakalatA 'nivvattamahe vva iMdaliTTha 'tti nivRttotsavevendrayaSTiH 'vimukkasaMdhibaMdhaNa' tti zlathIkRtasandhibandhanA 'sasaMbhabhoyattiyAe turiyaMkaMcabhiMgAramuhaviNiggayasIyalajalavimaladhAraparisiMcamANanivvaviyagAyalaTThi tti sasambhramaM vyAkulacittatayA apavartayati-kSipati yA sA tathA tathA sasambhramApavarttikayA ceTyeti gamye tvaritaM zIghraM kAJcanabhRGgAramukhavinirgatA yA zItajalavimaladhArA tayA pariSicyamAnA nirvvApitAsvasthIkRtA gAtrayaSTiryasyAH sA tathA / athavA sasambhramApavarttitayA - sasambhramakSiptayA kAJcanabhRGgAramukhavinirgatazItalajalavimaladhArayetyevaM vyAkhyeyaM luptatRtIyaikavacanadarzanAt, 'ukkhevagatAliyaMTavIyaNagajaNiyavAeNaM' ti utkSepakovaMzalAdimayo muSTigrAhyadaNDamadhyabhAgaH tAlavRntaM tAlAbhidhAnavRkSapatravRntaM tatpatracchoTa ityarthaH tadAkAraM vA carmmamayaM vIjanakaM tu-vaMzAdimayamevAntagrAhyadaNDa etairjanito yo vAtaH sa tathA tena 'saphusieNaM' sodakabindunA 'royamANI' azruvimocanAt 'kaMdamANI' mahAdhvanikaraNAt 'soyamANI ' manasA zocanAt 'vilavamANI' ArttavacanakaraNAt / 'iTTe' ityAdi pUrvavat 'thece 'tti sthairyaguNayogAtsthairya 'cesAsie 'tti vizvAsasthAnaM 'saMmae' tti saMmatastatkRtakAryANAM saMmatatvAt 'bahumae' tti bahumataH - bahuSvapi kAryeSu bahuvA - analpatayA'stokatayA mato bahumataH 'anumae' tti kAryyavyAghAtasya pazcAdapi mato'numataH 'bhaMDakaraNDagasamANe' bhANDaM-AbharaNaM karaNDakaH-tadbhAjanaM tatsamAnastasyAdeyatvAt 'rayaNe' tti ratnaM manuSyajAtAvutkRSTatvAt rajano vA raJjaka ityarthaH 'rayaNabhUe' tti cintAralAdivikalpaH 'jIviUsavie 'tti jIvitamutsUte - prasUta iti jIvitotsavaH sa eva jIvitotsavikaH jIvitaviSaye vA utsavo-mahaH sa iva yaH sa jIvitotsavikaH jIvitocchasika iti pAThAntaraM 'hiyayANaMdijaNaNe' manaH samRddhikArakaH 'uMbare 'tyAdi, udambarapuSpaM hyalabhyaM bhavatyatastenopamAnaM 'savaNayAe' ti zravaNatAyai zrotumityarthaH / 'kimaMga puNa''tti kiM punaH aMgetyAmantraNe 'acchAhi tAva jAyA ! jAva tAva amhe jIvAmo' tti, ityatrA''sva tAvad he tA ! yAvadvayaM jIvAma ityaitAvataiva vivakSitasiddhau yatpunastAvacchabdasyoccAraNaM tadubhASAmAtrameveti 'vahniyakulavaMsataMtukajjammi nirayavakkhe'tti 'vaDDiya'tti saptamyekavacanalopadarzanAdvarddhite - putrapautrAdibhirvRddhimupanIte kularUpo vaMzo na veNurUpaH kulavaMzaH - santAnaH sa eva tanturdIghatvasAdharmyAta kulavaMzatantuH sa eva kAryaM kRtyaM kulavaMzatantukAryaM tatra, athavA varddhitazabdaH karmmadhArayeNa sambandhanIyastatra sati 'niravakAGkSaH ' nirapekSaH san sakalaprayojanAnAm 'tahAvi NaM taM'ti tathaiva nAnyathetyarthaH yaduktaM 'amhehiM kAlagaehiM pavvaihisi' tadAzrityA 501 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 bhagavatIaGgasUtraM 9/-33/464 sAvAha-evaM khalu'ityAdi, evaM vakSyamANenanyAyena anegajAijarAmaraNarogasAriramANasaekAmadukkhaveyaNavasaNasaovaddavAbhibhUe'tti anekAni yAni jAtijarAmaraNarogarUpANi zArIrANi mAnasikAni ca prakAma-atyarthaM duHkhAni tAni tathA teSAM yadvedanaM, vyasanAnAM ca-cauryadhUtAdInAM yAni zatAni upadravAzca-rAjacauryAdikRtAstairabhibhUto ya sa tathA, ata eva adhuve'ttina dhruvaH-sUryodayavanna pratiniyatakAle'vazyambhAvI 'aNitie'ttiitizabdoniyatarUpopadarzanaparaH tatazcana vidyata iti yatrAsAvanitikaH-avidyamAnaniyatasvarUpa ityarthaH,IzvarAderapidAriyAdibhAvAt, 'asAsae'ttikSaNanazvaratvAt, azAzvatatvamevopamAnairdarzayannAha-saMjJe' tyAdi, kimuktaM bhavati? ityAha-- ____'aniccetti athavA prAga jIvitApekSayA'nityatvamuktamatha zarIrasvarUpApekSayA tadAha 'anicce 'saDaNapaDaNaviddhaMsaNadhammettizaTanaM-kuSThAdinA'GgulyAdeH patanaMbAhyAdeH khaDgacchedAdinA vidhvaMsanaM-kSayaH eta eva dharmA yasya sa tathA 'puci vitti vivakSitakAlAtpUrva vA 'pacchA vitti vivakSitakAlAtpazcAdvA avassavippajahiyavve'tti avazyaM viprajahAtavyaH'tyAjyaH 'je kesaNaM jANaitti atha ko'sau jAnAtyasmAkaM, na ko'pItyartha, 'kepuTviM gamaNayAe'ttikaH pUrvaM pitroH putrasya vA'nyatogamanAya paraloka utsahate kaH pazcAdgamanAya tatraivotsahate, kaH pUrva ko vA pazcAnniyata ityrthH| ___'pavisiharUvaM'tti praviziSTarUpaM 'lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM' lakSaNam 'asthiSvarthaH sukhaM mAMse, tvaci bhogAH striyo'kSiSu |gtau yAnaMsvare cAjJA, sarvasattve prtisstthitm||1||" ityAdi, vyaJjanaM-maSatilakAdikaM tayoryoM guNaH-prazastatvaM tenopapetaM-saGgataM yattattathA 'uttamabalavIriyasattajuttaM uttamairbalavIryasatvairyuktaMyattattathA, tatra balaM-zArIraHprANo vIrya-mAjaso'vaSTambhaH sattvaM-cittavizeSa eva, yadAha-"sattvamavaiklavyakaramadhyavasAnakaraM ca athavA uttamayorbalavIryayoryatsatvaM-sattA tena yuktayattatthA 'sasohaggaguNasamUsiyattisamIbhAgyaM guNasamucchritaMcetyarthaH 'abhijAyamahakkhamaMtiabhijAtaM-kulInaM mahatIkSamA yatra tattathA, tataH karmadhArayaH, athavA'bhijAtAnAM madhye mahat-pUjyaM kSama-samarthaM ca yattattathA, 'niruvahayaudattalaThThapaMciMdiyapahuM'ti nuirupahatAni-avidyamAnavAtAdhupaghAtAni udAttAni-uttamavarNAdiguNAni ata eva laSTAnimanoharANi paJcApIndriyANi paTUni ca-svaviSayagrahaNadakSANi yatra tattathA 'vivihavAhisayasaMnikeyaMti ihasaMniketaM-sthAnam aDhiyakachuTThiya'ti asthikAnyevakASThAnikAThinyasAdhAtatabhyo yadutthitaM tttthaa| -'chirANhArujAlaoNaddhasaMpiNaddhaM tizirA-nADyaH 'NhAruttisnAyavastAsAMyaJjAlaMsamUhastenopaddhaM saMpinaddhaM-atyarthaM veSTitaM yattattathA 'asuisaMkiliDe'ti azucinA-amedhyena saGkliSTaM-duSTaM yattattathA aniTThaviyasavvakAlasaMThappayaMti aniSThApitA-asamApitAsarvakAlaMsadA saMsthApyatA-tatkRtyakaraNaM yasya satathA 'jarAkuNimajajaradharaMva' jarAkuNapazca-jIrNatApradhAnazabojarjaragRhaMca-jIrNagehaMsamAhAradvandvAjjarAkuNapajarjaragRhaM, tadevaM kim? ityAha-'saDaNe tyAdi "vipule'tyAdi, vipulakulAzca tA bAlikAzceti vigrahaH kalAkuzalAzca tAH sarvakAla Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, varga:-, uddezakaH-33 lAtikAceti kalAkuzalasarvakAlalAlitAH tAzcatAH sukhocitAzcetivigraha-, mArdavaguNayukto nipuNo yo vinayopacArastatra paNDitavicakSaNA-atyantavizAradA yAstAstathA tataH karmadhArayaH, 'maMjulamiyamahurabhaNiyavihasiyavippekkhiyagaivilAsaviTThiyavisArayAo' maJjulaM-komalaMzabdataH mitaM-parimitaM madhuraM-akaThoramarthaHto yadbhaNitaM tattathA tacca vihasitaM ca viprekSitaM ca gatizca vilAsazca netravikAro gativilAso vA-vilasantI gati visthitaM ca-viziSTA sthitiritidvandvaH eteSuvizAradA yAstAstathA, 'avikalakulasIlasAliNIo' avikalakulAH--Rddhipa-ripUrNakulAH zIlazAlinyazca-zIlazobhinya iti vigrahaH / _ visuddhakulavaMsasaMtANataMtuvaddhaNapagabbhavayabhAviNIo' vizuddhakulavaMza eva santAnatantuH-vistaritantustadvarddhanena-putrotpAdanadvAreNa tavRddhau pragalbhaM-samarthaM yadvayo-yauvanaM tasya bhAvaH-sattA vidyate yAsAMtAstathA visuddhakulavaMsasaMtANataMtuvaddhaNapagabhubhavapabhAviNIo'tti pAThAntaraM tatra ca vizuddhakulavaMzasantAnatantuvarddhanA ye pragalbhAH-prakRSTagasteiSAM ya udbhavaHsambhUtistatrayaHprabhAvaH-sAmarthyaM sa yAsAmastitAstathA maNANukUlahiyaicchiyAo' mano'nukUlAzca tA hRdayenepsitAzceti karmadhArayaH 'aTTha tujha guNavallabhAo'tti guNairvallabhA yAstAstathA 'visayavigayavocchinnakouhalletti, viSayeSu-zabdAdiSu vigata-vyavacchinnam-atyantakSINaM kautuhalaM yasya sa tathA // mANussagA kAmabhogatti, iha kAmabhogagrahaNena tadAdhArabhUtAni strIpuruSazarIrANyabhipretAni, 'uccAre tyAdi, uccArAdibhyaH samudbhavo yeSAMtetathA amaNunnadurUvamutta-pUyapurIsapunnA' amanojJAzca te durUpamUtreNa putikapurISeNa ca pUrNAzceti vigrahaH-, iha ca dUrUpaM-virUpaM pUtikaMca-kuthitaM, 'mayagaMdhussAsaasubhanissAsauvveyaNagA' mRtasyeva gandho yasya sa mRtagandhi sa cAsAvucchasa mRtagandhyucchasastenAzubhanizvAsena codvegajanakAudvegakANo janasya yete tathA ucchvAsazca-mukhAdinA vAyugrahaNaM nizvAsastu-tannirgamaH 'bIbhaccha'tti jugupsotpAdakAH 'lahussaga'tti laghusvakAH-laghusvabhAvAH 'kalamalAhivAsadukkhavahujaNasAhAraNA' kalamalasya-- zarIrasatkAzubhadravyavizeSasyAdhivAsena-avasthAnena duHkhA-dukharUpAyaye tetathA tathA bahujanAnAM sAdhAraNA bhogyatvena ye te tathA, tataH karmadhArayaH / _ 'parikilesakicchadukkhasajjhA' pariklezena-mahAmAnasAyAsena kRcchraduHkhena cagADhazarIrAyAsena ye sAdhyante-vazIkriyante yete tathA 'kaDugaphalavivAgA' vipAkaH pAko'pi syAdato zeSyate-phalarUpo vipAkaH phalavipAkaH kaTukaH phalavipAko yeSAM te tathA 'cuDalivya'tti pradIptatRNapUlikeva 'amuccamANe'tti iha prathamAvahuvacanalopo dRzyaH / 'ime yate jAyA ! ajjayapajjayapiupaJjayAgae' idaMca tava putra! Arya-pitAmahaHprAryakaHpituH pitAmahaH pitRprAryakaH-pituH prapitAmahastebhyaH sakAzAdAgataM yattattathA, athavA''ryakaprAryakapitRRNAMyaH paryayaH--paryAyaH paripATirityarthaH tenAgataMyattattathA vipuladhaNakaNaga' ihayAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'rayaNamaNimottiyasaMkhasilappavAlarattarayaNamAie'tti tatra 'vipuladhaNeti pracuraM gavAdi kaNaga'tti dAnyaM 'rayaNa'ttikarketanAdIni maNi tti candrakAntAdyAH mauktikAni saGkhAzca Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavatIaGgasUtraM 9/-33/464 pratItAH 'sIlappavAla'tti vidrumANi rattarayaNa'tti padmarAgAstAnyAdiryasta tattathA 'saMtasArasAvaeje'tti 'saMta'tti vidyamAnaM svAyattamityarthaH 'sAra'tti pradhAnaM 'sAvaejjatti svApateyaM dravyaM, tataH karmadhArayaH, kimbhUtaM tat ? ityAha-- 'alAhittialaM-paryAptaM bhavati yAvattiyatparimANam 'AsattamAokulavaMsAo'tti AsaptamAt kulavaMzyAt-kulalakSaNavaMze bhavaH kulavaMzyastasmAt, saptamapuruSaMyAvadityarthaH 'pakAmaM dAunti atyarthaM dInAdibhyo dAtum, evaM bhoktuM-svayaM bhogena 'paribhAeuMti paribhAjayituM dAyAdAdInAM, prakAmadAnAdiSu yAvat svApateyamalaM tAvadastIti hRdayam 'aggisAhie'ityAdi, agnyAdeH sAdhAraNamityarthaH 'dAiyasAhie'tti dAyAdAH-putrAdayaHetadeva dravyasyAtipAravazyapratipAdanArthaMparyAyAntareNAha-'aggisAmanne'ityAdi, visayANulomAhiti viSayANAM-zabdAdInAmanulobhAH-teSu pravRttijanakatvenAnukUlA viSayAnulomAstAbhiH 'AghavaNAhi yatti AkhyApanAbhi-sAmAnyato bhaNanaiH 'pannavaNAhiya'ttiprajJApanAbhizca-vizeSakathanaiH sannavaNAhi yatti sajJApanAbhiHzca-sambodhanAbhiH 'vinavaNAhiyatti vijJApanAbhizca-vijJaptikAbhisapraNayaprArthaHnaiH, cakArAH samuccayArthAH, 'Aghavittae vatti AkhyAtum, evamanyAnyapi pUrvapadeSukrameNottarANi yojanIyAni, 'visayapaDikUlAhiti viSayANAM pratikUlAH-tatparibhoganiSedhakatvena pratilobhAyAstAstathA tAbhiH saMjamabhaubveyaNakarIhiMti saMyamAdbhayaM-bhItiM udvejanaMca-calanaM kurvantItyevaMzIlA yAratAstathA tAbhiH / 'sace'tti sadbhyo hitatvAt 'anuttare'tti avidyamAnapradhAnataram, anyadapi tathAvidhaM bhaviSyatItyAha- kevala'tti kevalaM-advitIyaM 'jahAvassae'tta evaM cedaM tatra sUtraM-'paDipunne' apavargaprApakaguNairbhUtaM 'neyAue' nAyakaM mokSagamakamityarthaH naiyAyikaM vA nyAyAnapetatvAt 'saMsuddhe'sAmastyena zuddhaM sallagattaNe' mAyAdizalyakartanaM siddhimagge hitArthaHprApyupAyaH 'muttimagge' ahitavicyuterupAyaH nijANamagge' siddhikSetragamanopAyaH, 'nivvANamagge' sakalakarmavirahajasukhopAyaH avitahe kAlAntare'pyanapagatatathAvidhAbhimataprakAram avisaMdhi' pravAhaNAvyavacchinnaM 'savvadukkhappahINamagge' sakalAzarmakSayopAyaH 'etyaM ThiyA jIvA sijhaMti bujhaMti munnati parinibvAyaMti'tti ___ 'ahIvegaMtadiTThIe' aheriva eko'nto-nizcayo yasyAH sA (ekAntA sA) STi:buddhiryasmin nirgranthapravacane cAritrapAlanaM prati tadekAntaSTikam, ahipakSe AmiSagrahaNaikatAnatAlakSaNA ekAntA-ekanizcayA dRSTi-gyasya sa ekAntadRSTikaH 'khuroiva egaMtadhArAe'tti ekAntA-utsargalakSaNaikavibhAgAzrayAdhArevadhArA-kriyA yatratattathA, 'lohamaye'tyAdi, lohamayA yavA iva carvayitavyAH, nairgranthaM pravacanaM duSkaramiti hRdayaM, 'vAluye' tyAdi, vAlukAkavala iva nirAsvAdaM vaiSayikasukhAsvAdanApekSayA, pravacanamiti, 'gaMge'tyAdi, gaGgA vA-gaGgeva mahAnadI pratizrotasA gamanaM pratizrotogamanaMtadbhAvastatthA tayA, pratizrotogamanena gaGgevadustaraM pravacanamiti bhAvaH, evaMsamudropamaMpravacanamapi, tikkhaM kamiyavvaMtiyadetatpravacanaMtatIkSNaM khaGgAdikramitavyaM, yathA hi khaGgAdi kramitamazakyamevamazakyaM pravacanamanupAlayitumitibhAvaH 'garuyaM laMbeyacvaM ti Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, varga:-, uddezakaH-33 505 'gurukaM mahAzilAdikaM lambayitavyam avalambanIyaM rajvAdinibaddhaM hastAdinA dharaNIyaMpravacanaM, gurukalambanamiva duSkaraM taditi bhAvaH, 'asI'tyAdi, asedhArA yasmin vrate AkramaNIyatayA tadasidhArAkaM vrataM' niyamaH caritavyam AsevitavyaM, yadetatpravacanAnupAlanaMtadbahuduSkaramityarthaH atha kasmAdetasya duSkaratvam? anocyate 'no' ityAdi, AdhAkarmikamiti, etadvA ajjhoyaraeivA' adhyavapUraka iti vA, tallakSaNaMcedaM svArthaM mUlAdrahaNe kRte sAdhvAdyarthaHmadhikatarakaNakSepaNamiti kaMtArabhattei vatti kAntAraM araNyaM tatra yadbhikSukA) saMskriyate tatkAntArabhaktam, ekamanyAnyapi, 'bhottae vatti bhoktuM pAyae vattipAtuMvA 'nAlaM' nasamarthaH zItAdyadhisodumiti yogaH, iha caklaciyAkRtatvena dvitIyArtheprathamA dRzyA, 'vAla'ttivyAlAzvApadabhujagalakSaNAn rogAyaMkettiiha rogAH kuSThAdayaH AtaGkA-AzughAtinaHsUlAdayaH 'kIvANaM'timandasaMhananAnAM 'kAyarANaM ticittAvaSTambhavarjitAnAm ata eva 'kApurisANaM ti, pUrvoktamevArthaHmanvayavyatirekAbhyAM punarAha 'dura ityAdi, duranucaraM' duHkhAsevyaMpravacanamitiprakRtaM dhIrassa'ttisAhasikasya tasyApi 'nizcitasya' karttavyamevedamitikRtanizcayasya tasyApi 'vyasthitasya' upAyapravRttasya 'etyaMti pravacane loke vA, duSkaratvaM ca jJAnopadezApekSayA' syAdata Aha-'karaNatayA' karaNena saMyamasya anusstthaanenetyrthH|| mU. (465) tae NaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa piyA koDubiyapurise saddAvei saddAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA! khattiyakuMDaggAmaM nagaraM sambhitarabAhiriyaM AsiyasaMmajiovalitaMjahA uvavAiejAva paJcappiNaMti, taeNaM se jamAlissa khattiyakumArassa piyA doghaMpi koDuviyapurise saddAvei saddAvaittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA! jamAlissa khattiyakumArassa mahatthaM mahagdhaM maharihaM vipulaM nikkhamaNAbhiseyaM uvaTTaveha, tae NaM te koDubiyapurisA taheva jAva pnycppinnNti| taeNataM jamAli khattiyakumAraM aMgmApiyaro sIhAsaNavaraMsi puratyAbhimuhaM nisIyAti nisIyAvettA aTTasaeNaM sovanniyANaM kalasANaM evaMjahA rAyappaseNaije jAvaaTThasaeNaM bhomejANaM kalasANaM sabviDDIejAvaraveNaMmahayA mahayA nikhamaNAbhisegeNaM abhisiMcai nikkhamaNAbhisegeNaM abhisiMcittA karayala jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAnti, jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI bhaNajAyA! kiM demo! kiM payacchAmo? kiNA vA te aTTho?, taeNaMsejamAlI khattiyakumAre ammApiyaro evaM vayAsI icchAmiNaM amma! tAo ! kuttiyAvaNAo rayaharaNaM ca paDiggahaM ca ANiuM kAsavagaMca saddAviuM, taeNaM se jamAlisa khattiyakumArassa piyA koDuMbiyapurise sadAvei saddAvettA evaMvayAsI khippAmeva bho devANuppie! sirigharAo tini sayasahassAiM gahAya dohi sayasahassehiM kuttiyAvaNAo rayaharaNaM ca paDiggahaM ca ANeha sayasahasseNaM kAsavagaM ca saddAveha, tae NaM te koDubiyapurisA jamAlissa khattiyakumArassa piuNA evaM vuttA samANA haTTatuTThA karayala jAva Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 bhagavatIagasUtraM 9/-133/465 paDisuNettA khippAmeva siridharAo tini sayasahassAiM taheva jAva kAsavagaM sadAveti / taeNaM se kAsavaejamAlissakhattiyakumArassapiuNAkoDubiyapurisehiM saddAviesamANe haDhe tuDhe pahAe kayabalikammejAva sarIrejeNevajamAlissa khattiyakumArassapiyAteNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA karayala0 jamAlissa khattiyakumArassa piyaraMjaeNaM vijaeNavaddhAveijaeNaM vijaeNaM vaddhAvittA evaM vayAsI saMdisaMtuNaM devANuppiyA! jaMmae krnnijhN| taeNaM se jamAlissa khattiyakumArassa piyA taM kAsavagaM evaM vayAsI tumaM devANuppiyA! jamAlissa khattiyakumArassa pareNaM jatteNaM cauraMgulavajJe nikkhamaNapayoge aggakese paDikappehi taeNaM se kAsave jamAlisa khattiyakumArassa piuNA evaM vutta samANe hadvatuDhe karayala jAva evaM sAmI ! tahattANAe vinaeNaM vayaNaM paDisuNei 2 ttA surabhiNA gaMdodaeNaM hatthapAde pakhAlei surabhiNA 2 suddhAe aTThapaDalAe pottIe muhaM baMdhai muhaM baMdhittA jamAlissa khattiyakumArassa pareNaM jatteNaM cauraMgulavajje nikkhamaNapayoge aggakese kppi| ____ taeNaMsAjamAlassakhattiyakumArassamAyA haMsalakkhaNeNaM paDasAieNaMaggakese paDicchai aggakese paDicchittA surabhiNA gaMdhodaeNaM pakhAlei surabhiNA gaMdhodaeNaM pakkhAlettA aggehiM varahiM gaMdhehi mallehiM adhetira suddhavattheNaM baMdhei suddhavatyeNaM baMdhittArayaNakaraMDagaMsi parikhavati 2 hAravAridhArAsiMduvArachinnamuttAvalippagAsAiM suyaviyogadUsahAI aMsUI viNimmuyamANI 2 evaM vyAsI esaNaM amhaMjamAlissa khattiyakumArassa bahUsutihIsuya pavvaNIsu ya ussavesuyajannesu yachaNesu ya apacchime darisaNe bhavissatItikaTThaosIsamagUle Thaveti, taeNaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa ammApiyaro docaMpi uttarAvakamaNaM sIhAsaNaM rayAti 2donnapi jamAlissa khattiyakumArassasIyApIyaehikalasehiM nANheti sIyApIyaehiM kalasehiM nANhetApamhasukumAlAe surabhie gaMdhakAsAie gAyAiMlUheti surabhiegaMdhakAsAie gAyAiM lUhettAsaraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAiM anulipanti gAyAiM anulipittA nAsAnissAsavAyavogjhaM cakkhuharaM vanapharisajuttaM hayalAlApelavAtiregaMdhavalaM kaNagakhaciyaMtakammaM maharihaM haMsalakkhaNapaDasADagaM parihiti ra hAraM piNaddheti 2 addhahAraM piNadvaita 2 evaM jahA sUriyAbhassa alaMkAro taheva jAva cittaMrayaNasaMkaDukkaDaMmauDa piNaddhati, kiMbahuNA?, gaMthimaveDhimapUrimasaMghAtimeNaMcaubiheNaMmalleNaMkapparukkhagaM piva alaMkiyavibhUsiyaM kreti| tae NaM se jamAlissa khattiyakumArassa piyA koDubiyapurise saddAvei saddAvettA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! anegakhaMbhasayasanniviDaM lIlaTThiyasAlabhaMjiyAgaM jahA rAyappaseNaijje vimANavannao jAvamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhittaM purisasahassavAhaNIyaM sIyaM uvahaveha uvaTTavettA mama eyamANattiyaM paJcappiNaha, tae NaM te koDubiyapurisA jAva paJcappiNati taeNaMsejamAlIkhattiyakumAre kesAlaMkAreNaMvatthAlaMkAreNaMmallAlaMkAreNaMAbharaNAlaMkAreNaM caviheNaM alaMkAreNaM alaMkArie samANe paDipunnAlaMkAre sIhAsaNAo abmuDhei sIhAsaNAo Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 507 abbhuDhettA sIyaM aNuppadAhiNIkaremANe sIyaM durUhai 2 sIhAsaNavaraMsi puratyAbhimuhe sannisanne taeNaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa mAyA NhAyA kayabali jAva sarIrA haMsalakkhaNaM paDasADagaMgahAyasIyaM aNuppadAhiNIkaremANI sIyaMdusmhai sIyaMduruhitAjamAlissakhattiyakumArassa dAhiNepAse bhaddAsaNavaraMsisaMnisannA, taeNaMtassajamAlissa khattiyakumArassaammadhAINhAyA jAva sarIrA rayaharaNaM ca paDiggahaM ca gahAya sIyaM aNuppadAhiNI karemANI sIyaM durUhai sIyaM durUhittA jamAlissa khattiyakumArassa vAme pAse bhaddAsaNavaraMsi sNnisnnaa| tae NaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa piTTao egA varataruNI siMgArAgAracAruvesA saMgayagaya jAva rUvajovvaNavilAsakaliyA suMdarayaNahimarayayakumudakuMdeMduppagAsaMsakoreMTamalladAmaM dhavalaM AyavattaM gahAya salIla uvari dhAremANI 2 ciTThati, taeNaMtassa jamAlissa ubhaopAsiM duve varataruNIo siMgArAgAracArujAvakAliyAo nANAmaNikaNagharayaNavimalamaharihatavaNijulavicittacittadaMDAo cilliyAo saMkhaMkakuMdeMdudagarayaamayamahiyapheNapunnapuMjasaMnikAsAo dhavalAo cAmarAo gahAya salIla vIyamANIo vIyamANIo ciTThati taeNaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa uttarapuracchimeNaM egAvarataruNI siMgArAgArajAva kaliyA setarayayAmayavimalasalilapunnaM mattagayamahAmuhAkitisamANaM bhiMgAraM gahAya citttthaa| taeNaMtassa jamAlissakhattiyakumArassa dAhiNapuracchimeNaMegA varataruNI siMgArAgArajAva kaliyA cittakaNagadaMDa tAlaveMTaMgahAya ciTThati, tae NaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa piyA koDubiyapurise saddAvei ko02 tA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! sarisayaM sarittayaM sarivvayaM sarisalAvannarUvajovyaNaguNovaveyaM egAbharaNaM vasaNagahiyanijoyaM kodduNbiyvrtrunnshssNsddaaveh| taeNaM te koDubiyapurisA jAva paDisuNettA khippAmeva sarisayaM saritayaM jAva saddAveMti, tae NaM te koDubiyapurisA jamAlissa khattiyakumArassa piuNA koDuMbiyapurisehiM saddAviyA samANA haTTatuTTa0 NhAyAkayabalikammA yakouyamaMgalapAyacchitAegAbharaNavasaNagahiyanijoyA jeNeva jamAlissa khattiyakumArassa piyA teNeva uvAgacchai te0 2 tA karayalajAva baddhAvettA evaM vayAsI-saMdisaMtuNaM devANuppiyA! jaM amhehiM krnnij| -taeNaM se jamAlissa khattiyakumArassa piyAtaMkoDuMbiyavarataruNasahassaMpievaMvadAsItujhe NaM devANuppiyA! vhAyA kayabalikammA jAva gahiyanijogA jamAlissa khattiyakumArassa sIyaM parivahaha / tae NaM te koDuviyapurisA jamAlissa khattiyakumArassa jAva paDisuNettA bahAyA jAva gahiyanijogA jamAlissa khattiyakumArassa sIyaM privhNti| taeNaM tassa jamAlisa khattiyakumArassa purisasahassavAhiNIM sIyaM durUDhassa samANassa tappaDhamayAe ime aTThaTThamaMgalagA purao ahANupubbIe saMpaDiyA, taM0-sosthiya sirivacchajAva dappaNA, tadAnaMtaraM ca NaM punnakalasabhiMgAraM jahA uvavAie jAva gagaNatalamaNulihaMtI purao ahAnupubbIe saMpaTThiyA, evaM jahA uvavAie taheva bhANiyavvaM jAva AloyaM vA karemANA jaya 2 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/33/465 sadaM ca pauMjamANA purao ahAnupuccIe saMpaviyA / tadAnaMtaracaNaMbahave uggA bhogAjahAuvavAiejAvamahApurisavagguraparikhittA jamAlissa khattiyassa purao ya maggaoya pAsao ya ahAnupuvvIe sNpddiyaa| taeNaMsejamAlissa khattiyakumArassapiyA NhAyA kayabalikammAjAvavibhUsiehatthikhaMdhavaragae sakoreMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijamANeNaM seyavaracAmarAhiM uddhavvamANe 2 hayagayarahapavarajohakaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhiM saMparicuDe mahayAbhaDacaDagara jAvaparikkhittejamAlissa khattiyakumArassa piTThao 2 anugcchi| taeNaM tassa jamAlissa khattiyakumArassa purao mahaM AsA AsavarA ubhao pAsiM nAgA nAgavarA piTThao rahA rhsNgellii| taeNaM se jamAlI khattiyakumArassaanmuggayabhiMgAre pariggahiyatAliyaMTe Usaviyasetachatte pavIiyasetacAmaravAlavIyaNIe savviDDIe jAva nAditaraveNaM / tayAnaMtaracaNaM bahave laDiggAhA kuMtaggAhA jAva putthayagAhA jAvavINagAhA, tayAnaMtaraM ca NaM aTThasayaM gayANaM aTThasayaM turayANaM aTThasayaMrahANaM tayAnaMtaraMcaNaMlauDaasikotahatthANaM bahUNaM pAyattANINaM purao saMpaTTiye, tayAnataraM caNaMbahaverAIsaratalavarajAvasatyavAhappabhiiopurao saMpaTThiyAjAvanAditaraveNaM khattiyakuMDaggAma nagaraM majhamajheNaM jeNeva mAhaNakuMDaggAme nayare jeNeva bahusAlae ceie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva pahArettha gmnnaae| taeNaM tassajamAlissa khattiyakumArassakhattiyakuMDaggANaM nagaraMmajjhamajheNaM niggacchamANassa siMghADagatiyacaukkajAva pahesu bahave atyatthiyA jahA uvavAie jAva abhinaMdaMtA ya abhitthuNatA ya evaM vayAsI-jaya jaya naMdA dhammeNaM jaya jaya naMdA taveNa jaya jaya naMdA! bhadaM te abhaggehiM nANadaMsaNacarittamuttamehiM jiNAhi iMdiyAiM jiyaMcapAlehi samaNadhamma jiyavigdho'vi ya vasAhi taM deva ! siddhimajjhe nihaNAhi ya rAgadosamalle taveNa dhitidhaNiyabaddhakacche maddAhi aDhakammasattU jhANeNaM uttameNaM sukkeNaM appamatto harAhi yArAhaNapaDAgaM ca dhIra! telokaraMgamaJjhe pAvaya vitimiramanuttaraM kevalaM ca nANaM gacchaya mokkhaM paraM padaM jiNavarovadituNaM siddhimaggeNaM akuDileNaM haMtA parIsahaca abhibhaviya gAmakaMTakovasaggANaM dhammeteavigdhamatyuttikaTuabhinaMdati yaabhithuNaMti ya / taeNaMse jamAlI khattiyakumAre nayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe 2 evaMjahA uvavAie kUNio jAva niggacchati niggacchittA jeNeva mAhaNakuMDaggAme nayare jeNeva bahusAlae ceie teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA chattAdIe titthagarAtisaepAsai pAsittA purisasahassavAhiNI sIyaM Thavei 2 purisasahassavAhiNIo sIyAo pnycoruhi| tae NaM taM jamAliM khattiyakumAraM ammApiyaro purao kAuM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva namaMsittA evaM vadAsI-evaM khalu bhaMte! jamAlIkhattiyakumAre amhaM ege putte iDhekaMtejAva kimaMgapuNa pAsaNayAe sejahAnAmae-uppalei vA paumeivAjAva paumasahassapattai vA paMke jAejale saMvuDhe novalippati Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH - 33 509 paMkaraeNaM novalippai jalaraeNaM evAmeva jamAlIvi khattiyakumAre kAmehiM jAe bhogehiM saMvuDhe novalippai kAmaraeNaM novalippai bhogaraeNaM novalippai mittanAiniyaga-sayaNasaMbaMdhiparijaNeNaM esa NaM devANuppiyA ! saMsArabhauvvigge bhIe jammaNamaraNeNaM devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA agArAo anagAriyaM pavvaei, taM eyannaM devANuppiyANaM amhe bhikkhaM dalayAmo, paDicchaMtu NaM devANuppiyA ! sIsabhikkhaM / tae NaM sama0 3 taM jamAliM khattiyakumAraM evaM vayAsI-ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdha taNaM se jamAlI khattiyakumAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vutte samANe haTTatuTTe samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva namaMsittA uttarapuracchimaM disIbhAgaM avakkamai 2 sayameva AbharaNamallAlaMkAraM omuyai, tate gaM se jamAlissa khattiyakumArassa mAyA haMsalakkhaNeNaM paDasADaeNaM AbharaNamallAlaMkAraM paDicchati paDicchitA hAravArijAva viNimmuyamANA vi0 2 jamAliM khattiyakumAraM evaM vayAsI- ghaDiyavvaM jAyA ! jaiyavvaM jAyA ! parikkamiyavvaM jAyA! assi caNaM aTThe no pamAyetavvaMtikaTTu jamAlissa khattiyakumArassa ammApiyaro samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA jAmeva disaM pAubbhUyA tAmeva disiM paDigayA / taNaM se jamAlI khattie sayameya paMcamuTThiyaM loyaM kareti 2 jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA evaM jahA usabhadatto taheva pavvaio navaraM paMcahiM purisasaehiM saddhiM taheva jAva savvaM sAmAiyamAiyAI ekkArasa aMgAI ahijjai sAmAiyamA0 ahijettA bahUhiM cautthachaTTaTThamajAvamAsaddhamAsakhamaNehiM vicittehiM tavokammehiM appANaM bhAvemANe viharai // vR. 'sabhitarabAhiriyaM 'ti sahAbhyantareNa bAhirikayA ca - bahirbhAgana yattattathA 'AsiyasammajiovalittaM' ti Asiktamudakena saMmArjitaM pramArjanikAdinA upaliptaM ca gomayAdinA yattattathA 'jahA uvavAie'tti evaM caitattatra - 'siMghADagatiyacaukkacaccaracaummuhamahApahapahesu AsittasittasuiyasaMmaTTaratthaMtarAvaNavIhiyaM AsiktAni - ISatsiktAni siktAnica- tadanyAnyata eva zucikAni - pavitrANi saMmRSTAni kacavarApanayanena radhyAntarANi - rathyAmadhyAni ApaNavIdhayazca haTTamArgA yatra tattathA 'maMcAimaMcakaliyaM nAnAviharAgabhUsiyajhayapaDAgAipaDAgamaMDiyaM' nAnAvidharAgairucchritairdhvajaiH- cakrasiMhAdilAJchanopetaiH patAkAbhizca taditarAbhiirati patAkAbhizca - patAkoparivarttinIbhirmaNDitaM yattattathA ityAdi 'mahatthaM 'ti mahAprayojanaM 'mahagdhaM'ti mahAmUlyaM 'maharihaM' ti mahArha - mahApUjyaM mahatAM vA yogyaM 'nikkhamaNAbhiseyaM 'ti niSkramaNAbhiSekasAmagrIm 'evaM jahA rAyappaseNaije 'ti / evaM caitattatra - 'aTThasaeNaM suvannamayANaM kalasANaM aTThasaeNaM rUppamayANaM kalasANaM aTTasa eNaM maNimayANaM kalasANaM aTThasaeNaM suvannarUppamayANaM kalasANaM aTThasaeNaM suvannamaNimayANaM kalasANaM asaNaM ruppamaNimayANaM kalasANaM aTThasaeNaM suvannaruppamaNimayANaM kalasANaM aDasaraNaM' 'bhomejjANaM' ti mRnmayAnAM 'savviDDhaDIe' tti sarvvaddharyA-samastachatrAdirAjacihnarUpayA, yAvatkaraNAdidaM dRzyaM savvajuIe' sarvadyutyA - AbharaNAdisambandhinyA sarvayuktyA vA uciteSTavastughaTanAlakSaNayA 'savvabaleNaM' sarvvasainyena 'savvasamudaeNaM' pIrAdibhI-lanena 'savvAyareNaM' sarvocitakRtyakaraNarUpeNa Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 bhagavatIagasUtraM9/-33/465 'savvavibhUIe' sarvasampadA 'savvavibhUsAe' samastazobhayA 'savvasaMbhameNaM' pramodakRtItsukyena 'savvapupphagaMdhamallAlaMkAreNaM savvatuDiyasaddasaMninAeNa' sarcatUryazabdAnAM mIlane yaH saGgato ninAdo-mahAghoSaH sa tathA tena, alpeSvapi RddhayAdiSu sarvazabdapravRttiSTityata Aha / 'mahayA ivIe mahayA juIe mahayA baleNaM mahayA samudaeNaM' 'mahayA varatuDiyajamagasamagappavAieNaM' yamakasamakaM yugapadityarthaH: 'saMkhapaNavapaDahabherijhallarikharamuhihuDukkamurayamuiMgaduMduhinigghosanAiya'tti paNavo-bhANDapaTahaH bherI-mahatI DhakkA mahAkAhalA vA jhallarIalpocchrayAmahAmukhAcAvanaddhAkharamukhI-kAhalAmurajo-mahAmaIlaH mRdaGgo-maIlaH dundubhIDhakkAvizeSaevatataHzaGkhAdInAM nirghoSomahAprayalotpAditaH zabdonAditaMtu-dhvanimAtraMetasyalakSaNo yo ravaH sa tathA ten| "kiM demo'tti kiM dadmo bhavadabhimatebhyaH kiM payacchAmo'tti bhavate eva, athavA dadmaH sAmAnyataH prayacchAmaH prakarSeNeti vizeSaH 'kiNA vatti kena vA 'kuttiyAvaNAo'tti kutrikaMsvargamartyapAtAlalakSaNaM bhUtrayaMtatsambhavivastvapi kutrikaMtatsampAdakoyaApaNo-haTTodevAdhiSThitatvenAsau kutrikApaNastasmAt 'kAsavagaM'ti nApitaM 'siridharAo'tti bhANDAgArAt 'aggakese'tti agrabhUtAH kezAagrakezAstAn 'haMsalakkhaNeNaM' zuklena haMsacihnena vA paDasADaeNaM'ti paTarUpaH zATakaH paTazATakaH,zATako hizaTanakArako'pyucyata ititadvyavacchedArtheH paTagrahaNam, athavA zATako vastramAtraMsa ca pRthalaH paTo'bhidhIyata iti paTazATakaH, 'aggehiMti 'ayaiH' pradhAnaiH, etadeva vyAcaSTe-'varehi ti 'hAravAridhArasiMduvAracchinnamuttAvalippagAsAIti iha 'siMduvAra'tti vRkSavizeSo nirguNDItI kecit tatkusumAni sinduvArANi tAni ca zuklAnIti / "esaNaMti etat, agrakezavastu athavaitaddarzanamiti yogo NamityalakAre 'tihIsuya'tti madanatrayodazyAditithiSu 'pavvaNIsuya'ttiparvaNISu ca kArtikyAdiSu ussavesuya'tti priyasaGgamAdimaheSu 'jannesuya'ttinAgAdipUjAsu 'chaNesuya'ttiindrotsavAdilakSaNeSu apacchime'tti akArasyAmaGgalaparihArArthaHtvAtpazcimdarzanaM bhaviSyati etat kezadarzanamapanItakezAvasthasya jamAlikumArasya yaddarzanaM sarvadarzanapAzcAtyaM tadbhaviSyatIti bhAvaH, athavA na pazcimaM paunaHpunyena jamAlikumArasya darzanametaddarzane bhaviSyatItyarthaH / doccaMpi'tti dvitIyaM vAraM 'uttarAvakkamaNaMti uttarasyAM dizyapakramaNaM-avataraNaM yasmAttaduttarApakramaNam-uttarAbhimukhapUrvatupUrvAbhimukhamAsIditi sIyApIyaehiM tirUpyamayaiH suvarNamayaizcetyarthaH 'pamhalasukumAlAe ti pakSmavatyA sukumAlayA caityarthaH 'gaMdhakAsAie'tti gandhapradhAnayA kaSAyaraktayA zATikayetyarthaH 'nAsAnIsAse tyAdinAsAnizvAsavAtavAhyamatiladhutvAt cakSuharaM-locanAnandadAyakatvAt cakSarodhakaMvA ghanatvAt 'vanapharisajuttaMti pradhAnavarNasparzamityarthaH hayalAlAyAH sakAzAt pelavaM-mRdu atikaraNa atizayena yattattathA kanakena khacitaM-maNDitaM antayoH aJcalayoH karma-vAnalakSaNaM yattattathA 'hAra'ti aSTAdazasarika "piNaddhaMti pinahyataH pitarAviti zeSaH addhahAraM tinavasarikam 'evaMjahA sUriyAbhassaalaMkAro taheva'tti, scaivm| Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 9, varga:-, uddezakaH - 33 511 egAvaliM piNaddhaMti evaM muttAvaliM kaNagAvaliM rayaNAvaliM aMgAI keUrAI kaDagAI tuDiyAI kaDisuttayaM dasamuddayANaMtayaM vacchasuttaM muraviM kaMTamuraviM pAlaMbaM kuMDalAI cUDAmaNi' ti tatraikAvalI-vicitramaNikamayI muktAvalI - kevalamuktAphalamayIkanakAvalI - sauvarNamaNikamayI ralAvalI - ratnamayI aGgadaM keyUraM ca bAhvAbharaNavizeSaH, etayozca yadyapi nAmakoze ekArthaH toktA tathA'pIhA''kAravizeSAd bhedo'vagantavyaH, kaTakaM - kalAcikAbharaNavizeSaH truTikaM - bAhurakSikA dazamudrikAnantakaM- hastAGgulImudrikAdazakaM vakSaH sUtraM - hRdayAbharaNabhUtasuvarNasaGkalakaM 'vecchAsutaM 'ti pAThAntaraM tatra vaikakSikAsUtram - uttarAsaGgaparidhAnIyaM saGkalakaM muravImurajAkAramAbharaNaM kaNThamukhI tadeva kaNThAsannatarAvasthAnaM prAlambaM jhumbanakaM, vAcanAntare tvayamalaGkAravarNakaH sAkSAllikhita eva dhyata iti, 'rayaNasaMkaDukkaDaM ti ratnasaGkaTaM ca tadutkaTaM ca-utkRSTaM ratnasaGkaTotkaTaM 'gaMdhimaveDhimapUrimasaMghAimeNaM' ti iha granthimaM-granthananirvRttaM sUtragrathitamAlAdi veSTimaM - veSTitaniSpannaM puSpalambUsakAdi pUrimaM yena vaMzazalAkAmayapaJjarakAdi kUryAdi vA pUryate saGghAtimaM tu yatparasparato nAlasaGghAtanena saGghAtyate 'alaMkiyavibhUsiyaM' ti alaGkRtazcAsau kRtAlaGkAro'ta eva vibhUSitazca - saJjAtavibhUSazcetyalaGkRtavibhUSitastaM / vAcanAntare punaridamadhikaM 'daddaramalayasugaMdhigaMdhiehiM gAyAI bhuMkuMDeMti ' tti dRzyate, tatra ca darddaramalayAbhidhAparvatayoH sambandhistadudUtacandanAdidravyayajatvena ye sugandhayo gandhikAgandhAvAsAste tathA, anye tvAhuH - darddaraH -- cIvarAvanaddhaM kuNDikAdibhAjanamukhaM tena gAlitAstatra pakvA vA ye 'malaya'tti malayodbhavatvena malayajasya - zrIkhaNDasya sambandhinaH sugandhayogandhikAgandhAste tathA tairgAtrANi 'bhukuMDeMti 'tti uddhUlayanti / "anegakhaMbhasayasanniviTTaM ti anekeSu stambhazateSu sanniviSTadya yA sA tathA anekAni vA stambhazatAni saMniviSTAni yasyAM sA tathA tAM 'lIlaTThiyasAlibhaMjiyAgaM ti lIlAsthitAH zAlibhacikAH - putrikAvizeSA yatra sAtathAtAM, vAcanAntare punaridamevaMdhzyate- 'abmuggayasuka - yavairaveiyatoraNavararaiyalIlaThThiyasAlibhaMjiyAgaM 'ti tatra cAbhyudgate - ucchrite sukRtava- vedikAyAH sambandhini toraNavare racitA lIlAsthitA zAlabhaJjikA yasyAM sA tathA tAM 'jahA rAyappaseNaijje vimANavannao'tti evamasyA api vAcya ityarthaH sa cAyam- 'IhAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaumalayabhatticittaM' IhAmRgAdibhibhaktibhi - vicchittamizcitrA - citravatI yA sA tathA tAM, tatra IhAmRgA-vRkAH RSabhAH vRSabhAH vyAlakAH - zvApadA bhujaGgA vA kinnarA-devavizeSAH ruravo - mRgavizeSAH sarabhAH - parAsarAH vanalatA-campakalasAdikAH padmalatA - mRNAlikAH zeSapadAni pratItAnyeva 'saMbhuggayavairavei - yAparigayAbhirAmaM' stambheSu udgatA- niviSTA yA vajravedikA tayA parigatA-parikaritA ata evAbhirAmA ca - ramyA yA sA tathA tAM 'vijjAharajamalajuyalajaMtajuttaMpiva' vidyAdharayoryad yamalaM- sama zreNIkaM yugalaM- dvayaM teneva yantreNa-saJcariSNupuruSapratimAdvayarUpeNa yuktA yA sA thA tAm, ArSatvAccaivaMvidhaH samAsaH / 'accIsahassamAliNIyaM' arcisahamAlAH- dIptisahasrANAmAvalyaH santi yasyAM sA tathA, svArthiH kakapratyaye ca arddhiH sahasramAlinIkA tAM, 'rUvagasahassakaliyaM' 'bhisamANaM' dIpyamAnAM Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 bhagavatIagasUtraM 9/-33/465 'bhibhisamANAM atyarthaM dIpyamAnAM cakkhuloyaNalesaM cakSu kartRlokane-avalokanesatilizatIvadarzanIyatvAtizayAt zliSyatIva yasyAM sA tathA tAM 'suhaphAsaM sassirIyarUvaM sazobharUpakAM 'ghaMTAvalicaliyamahuramaNaharasaraM ghaNTAvalyAzcalite-calane madhuro manoharazca svaro yasyAM sA tathA tAM 'suhaM kaMtaM darisaNijjaM niuNoviyamisimisaMtamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhittaM' nipuNena-zilpinA opitaM-parikarmitaM misimisaMta' cikacikAyamAnaM maNiralAnAMsambandhi yad ghaNTikAjAlaM-kiGkiNIvRndaM tena parikSiptA parikaritA yA sA tathA tAM, vAcanAntare punarayaM varNakaH sAkSAd dhyata eveti|| kesAlaMkAreNaM ti kezA evAlaGkAraH kezAlaGkArastena, yadyapi tasya tadAnIM kezAH kalpitA iti kezAlaGkAro na samyak tathA'pikiyatAmapi sadbhAvAttadbhAva iti, athavA kezAnAmalaGkAraH puSpAdi kezAlaGkArastena, 'vatthAlaMkAreNaM'ti vastralakSaNAlaGkAreNa 'siMgArAgAracAruvesa'tti zrRGgArasya-rasavizeSasyA gAramivayazcAruzcaveSo nepathyaM yasyAH sA tathA, athavA zrRGgArapradhAna AkArazcAruzca veSo yasyAH sA tathA 'saMgate tyAdI yAvatkaraNAdevaM dRzyaM-'saMgayagayahaNiyabhaNiyaciTThiyavilAsasaMlAsasaMlAvullAvaniuNajuttovayArakusala titatracasaGgateSugatAdiSu nipuNA yukteSUpacAreSu kuzalA ca yA sA tathA, iha ca vilAso netravikAro, yadAha "hAvo mukhavikAraH syaadbhaavshcittsmudbhvH| vilAso netrajo jJeyo, vinamo bhrUsamudbhavaH / / 1 // " iti -tathA saMlApo-mithobhASA ullApastu kAkuvarNanaM, ydaah||1|| "anulApo muhurbhASA, pralApo'narthaHkaM vacaH / kAkvA varNanamullApaH, saMlApo bhASaNaM mithH||1||" iti 'sundarathaNa' ityanena 'suMdarathaNajahaNavayaNakaracaraNaNayaNalAvannarUvajovvaNaguNovaveya'tti sUcitaM, tatraca sundarAye stanAdayo'staiirupetA yA sA tathA, lAvaNyaM ceha spRhaNIyatA rUpaM-AkRtiauvanaM-tAruNyaM guNA-mRtusvaratvAdayaH 'himarayayakumuyakuMdeMduppagAsaMti himaMca rajataMca kumudaMcakundazcenduzcetidvandvasteSAmivaprakAzoyasyatattathA 'sakoreMTamalladAmaMtisakoreNTakAni-koraNTapuSpagucchayuktAni mAlyadAmAni-puSpamAlA yatra tattathA 'naNAmaNikaNagarayaNavimalamaharihatavaNijaujjalavicittadaMDAo'ti nAnAmaNikanakaralAnAM vimalasya mahArhasya mahAghasya vAtapanIyasya ca satkAvujjvalI vicitraudaNDako yayoste tathA, athAtra kanakatapanIyayoH ko vizeSaH? ucyate, kanakaMpItaM tapanIyaMraktamiti, cilliyAo'tti dIpyamAnelIneityeke 'saMkhaMkakuMdadagarayaamayamahiyapheNapuMjasaMnigAsAo'tti zaGkhAGkakundadakarajasAmamRtasya mathitasya sato yaH phenapuJjastasya ca saMnikAze-saze ye te tathA, iha cAGko ralavizeSa iti, 'cAmarAo'tti yadyapi cAmarazabdo napuMsakaliGgo rUDhastathA'pIha strIliGgatayA nirdiSTastathaiva kacidrUDhatvAditi ___ 'mattagayamahAmuhAkiisamANaM'timattagajasyayanmahAmukhaM tasyayA''kRti-AkArastayA samAnaMyattattathA 'egAbharagavasaNagahiyaNijjoya'ttiekaH-ekAzaAbharaNavasanalakSaNo gRhIto Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezaka:- 33 niryogaH - parikaro yaiste tathA / 'tappaDhamayAe' tti teSAM vivakSitAnAM madhye prathamatA tatprathamatA tayA 'aTThaTThamaMgalaga'tti aSTAvaSTAviti vIpsAyAM dvirvacanaM maGgalakAni - mAGgalyavastUni anye tvAhuH - aSTasaGkSayAni aSTamaGgalakajJAni vastUni 'jAva dappaNaM' ti iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM - 'naMdiyAvattavaddhamANagamaddAsaNakalasamaccha'ti tatra varddhamAnakaM - zarAvaM ( vasaMpuTaM puruSArUDhapuruSa ityanye svastikapaJcakamityanye prAsAdavizeSamityanye 'jahA uvavAie 'tti, anena ca yadupAttaM tadvacanAntare sAkSAdevAsti taccedaM / 'divvA ya chattapaDAgA' divyeva divyApradhAnA chatrasahitA tathA 'sacAmarAdarasaraiyaAloyadarisajjA vAuyavijayavejayaMtI ya Usiya'tti saha cAmarAbhyAM yA sA sacAmarA AdarzI racito yasyAM sA''darzaracitA AlokaM dRSTagocaraM yAvadRzyate'tyuccatvena yA sA''lokadarzanIyA, tataH karmmadhArayaH, 'sacAmarA daMsaNaraiyaAloyadarisaNijja' tti pAThAntare tu sacAmareti bhinnapadaM, tathA darzane - jamAleddaSTipathe racitA-vihitA darzanaracitA darzane vA sati ratidA- sakhapradA darzanaratidA sA cAsAvAlokadarzanIyA ceti karmmadhArayaH, kA'sau ? ityAha-vAtoddhUtA vijayasUcikA vaijayantI - pArzvato laghupatAkikAdvayayuktA patAkAvizeSA vAtoddhUtavijayavaijayantI 'ucchritA' uccA, kathamiva ? 513 gagaNatalamaNulirhatIti gaganatalaM AkAzatalamanulikhtIvAnulikhantI atyuccatayeti 'jahA uvavAie 'tti anena yatsUcitaM tadidaM - ' tayAnaMtara ca NaM vairuliyabhisaMtavimaladaMDa' 'bhisaMta'tti dIpyamAnaM 'palaMbakoraMTamalladAmovasohiya caMdamaMDalanibhaM samUsiyaM vimalamAyavattaM pavaraM sIhAsaNaM camaNirayaNapAyapIDhaM' 'sapAuyAjugasamAuttaM' svakIyapAdukAyugasamAyuktaM 'bahukiMkarakammagarapurisapAyattaparikkhittaM' bahavo ye kiGkarAH - pratikarmma prabhoH pRcchAkiraNaH karmakarAzca tadanyathAvidhAste ca te puruSAzceti samAsaH pAdAtaM ca-titasamUhaH bahukiGkarAdibhiH parikSiptaM yattattathA 'purao ahAnupuvIe saMpaTThiyaM, tayAnaMtaraM ca NaM bahave laThThiggAhA kuMggAhA cAmaraggAhA pAsaggAhA cAvaggAhA potthayaggAhA phalagaggAhA pIDhayaggAhA vINaggAhA kUvayaggAhA' kutapaH - tailAdibhAjanavizeSaH 'haDappaggAhA' haDappo - drammAdibhAjanaM tAmbUlArthaM pUgaphalAdibhAjanaM vA 'purao ahAnupubbIe saMpaTTiyA' / tayAnaMtaraM ca NaM bahave daMDiNo muMDiNI sihaMDigo - zikhAdhAriNaH jaTiNo- jaTAdharAH picchiNo-mayUrAdipicchavAhinaH hAsakarA ye hasanti DamarakarA - viDavarakAriNaH davakarAHparihAsakAriNaH cATukarAH - priyavAdinaH kaMdappiyA kAmapradhAnakelikAriNaH kukuiyA--bhANDAH bhANDaprAyA vA 'vAyaMtA gAyaMtA ya naccaMtA ya hAsaMtA ya bhAsaMtA ya sAsiMtA ya zikSayantaH 'sAviMtA ya' idaM cedaM bhaviSyatItyevaMbhUtavacAMsi zrAvayantaH 'rukkhaMtA ya' anyAyaM rakSantaH 'AlokaM ca karemANe' tyAdi tu likhitamevAsti iti, etacca vAcanAntare prAyaH sAkSAddazyata eva, tathedamaparaM tatraivAdhikaM / 'tayAnaMtaraM ca NaM jaccANaM varamallihANANaM caMcucciyalaliyapulayavikkamavilAsiyagaINaM 5 33 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 bhagavatIagasUtraM 9/-33/465 harimelAmaulamalliyacchANaM thAsagaamilANacamaragaMDaparimaMDiyakaDINaMaTThasayaMvaraturagANaMpurao ahAnupuvvIe saMpaThiyaM, tayAnaMtaraM caNaM IsiM daMtANaM IsiMmattANaM IsiM unnayavisAladhavaladaMtANaM kaMcaNakosIpaviThThadaMtovasohiyANaM aTThasayaM gayakalahANaM purao ahAnupubbIe saMpaTThiyaM / / tayAnaMtaraMcaNaMsacchattANaM sajjhayANaM saghaMTANaMsapaDAgANaMsatoraNavarANaMsakhikhiNIhemajAlaperaMtaparikkhittANaM sanandighosANaM hemavayavittatiNisakaNaganijuttadArugANaM susaMviddhacakamaMDaladhurANaM kAlAyasasukayanemijaMtakammANaM AinnavaraturagasusaMpauttANaMkusalanaraccheyasArahisusaMpaggahiyANaM sarasabattIsatoNaparimaMDiyANaM sakaMkaDavaDesagANaM sacAvasarapaharaNAvaraNabhariyajuddhasaJjANaM aTThasaMya rahANaM purao ahAnupuvIe saMpaDiyaM, tayAnaMtaraM ca NaM asisattikoMtatomarasUlalauDAbhiMDimAlaghaNubANasajaM pAyattANIyaM purao ahAnupubbIe saMpaTThiyaM / tayAnaMtaracaNaMbahaverAIsaratalavarakoDuMbiyamADaMbiyaibmaseThiseNAvaisatyavAhapabhiio appegaiyA hayagayA appegayA gayagayAappegaiyA rahagayA purao ahAnupubbIe saMpaTThiya'tti tatra ca 'varamallihANANaM'ti varaM mAlyAdhAnaM-puSpabandhanasthAnaM ziraHkezakalApo yeSAM te varamAlyA. dhAnAsteSAm, ikAraHprAkRtaprabhavo 'vAlihAga mityAdAviveti, athavAvaramallikAvad zuklatvena pravaravicakilakusumavadhrANaM-nAsikA yeSAMtetathA teSAM kvacit 'taramallihAyaNANaM tizyate tatra cataro-vegobalaM, tathA mala malladhAraNe'tatazcataromallI-tarodhArako vegAdidhArako layanaHsaMvatsaro vartate yeSAM te taromallihAyanAH-yauvanavanta ityarthaH atasteSAM varaturagANAmitiyogaH varamallibhAsaNANaM ti kvciddshyte| tatra tu pradhAnamAlyavatAmata eva dIptimatAM cetyarthaH 'caMcuciyalaliyapuliyavikkamavilAsiyagaINaM'ti caMcucciyaMti prAkRtatvena caJcuritaM-kuTilagamanam, athavA caJcu-zukacaJcustadvadvakratayA uccitam-uccatA karaNaMpadasyotpATanaM vA (zuka) pAdasyeveti caJcucitaMtaJca lalitaMkrIDitaM pulitaMca-gativizeSaH prasiddha eva vikramazca-viziSTaMkramaNaM kSetralaGghanamiti dvaMdvastadetapradhAnA vilAsitA-vizeSeNollAsitA gatiryaiste tathA teSAM kacididaM vizeSaNevaM zyate-'caMcucciya-laliyapuliyacalacavalacaMcalagaINaM titatracacaJcaritalalitapulitarUpacalAnAMasthirANAM satAM caJcalebhyaH sakAzAccaJcalA-atIvacaTulA gatiryeSAM te tathA teSAM 'harimelamaulamalliyacchANaM ti harimelako-vanaspativizeSastasya mukulaM-kuGmalamallikAca-vicakilastadvadakSiNI yeSAM, zuklAkSANAmityarthaH, 'thAsagaamilANacAmaragaMDaparimaMDiya-karINa'ti sthAsakA-darpaNAkArA asvAlaGkAravizeSAstaramlAnacAmarairgaNDaizca-amalinacAmaradaNDaiH parimaNDitA kaTiryeSAM te tathA teSAM kacitpunarevamidaM vizeSaNamevazyate 'muhabhaMDagaocUlagathAsagamilANacAmaragaNDaparimaMDiyakaDINaM'ti tatra mukhabhANDakaMmukhAbharaNam avacUlAJca-pralambamAnapucchAH sthAsakAH-pratItAH 'milANa'tiparyANAnica yeSAM santi te tathA matvarthIyalopadarzanAt, camarI (cAmara)gaNDaparimaNDitakaTaya iti pUrvavat, tatazca karmadhArayo'tasteSAMkvacitpunarevamidaM zyate-'thAsagaahilANacAmaragaMDapiramaMDiyakaDINa'ti tatra tu ahilANaM-mukhasaMyamanaM tatazca dhAsagaahilANa' ityatra matvarthIyalopenottarapadena saha karmadhArayaH kArya,tathA isiM daMtANaM'ti ISaddAntAnAM manAgagrAhitazikSANAM gajakalabhAnAmiti ___ Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 515 yogaH 'IsiMucchaMgaunnayavisAladhavaladaMtANaM ti utsaGgaH-pRSThadezaH ISadutsaGge unnatA vizAlAzca ye yauvanArambhavatitvAtte tathA te ca te dhavaladantAzceti samAso'tasteSAM 'kaMcaNakosIpaviThThadaMtovasohiyANa tiiha kAJcanakozI-suvaraNamayIkholA, rathavarNaketu sajjhayANaMsapaDAgANaM' ityatra garuDAdirUpayukto dhvajaH taditarAtupatAkA 'sakhikhiNIhemajAlaperaMtapariskhittANaM'ti sakiGkiNIkaM-kSudraghaNTikopetaM yad hemajAlaM-suvarNamayastadAbharaNavizeSastena paryanteSuparikSiptA yete tathA, teSAM sanaMdighosANaM ti iha nandI-dvAdazatUryasamudAyaH, tAni cemaani||1|| "bhaMbhA 1 mauMda 2 maddala 3 kaDaMba 4 jhallari 5 huDukka 6 kaMsAlA 7 / kAhala 8 talimA 9 vaMso 10 saMkho 11 paNavo 12 ya baarsmo|" iti 'hemavayacittatiNisakaNaganijuttadArugANaM'ti haimavatAni-himavadgirisambhavAni citrANi-vividhAni tainizAni-tinizAbhidhAnatarusambandhIni kanakaniyuktAni-- suvarNakhacitAni dArukANi-kASThAni yeSu te tathA teSAM, 'susaMviddhacakkamaMDaladhArANaM'ti suSTusaMviddhAni cakrANimaNDalAzcavRttAdhArAyeSAMtetathA teSAM 'susiliTTacittamaMDaladhurANa'tikvaciddazyate tatra suSchu saMzliSTAH citravatkurvatyo maNDalAzca--vRttA dhArA yeSAM te tathA teSAM 'susiliTThacittamaMDaladhurANa'ti kvaciddazyate tatra suSThusaMzliSTAH citravatkurvatyo maNDalAzca-vRttAdhuro yeSAM te tathA teSAM 'kAlAyasasukayanemijaMtakammANaM'ti kAlAyasena-lohavizeSeNa suSTu kRtaM neme:cakramaNDanadhArAyA yantrakarma-bandhanakriyA yeSAM tetathA teSAm 'AinnavaraturagasusaMpauttANa'ti AkIrNe jAtyairvaraturagaiH suSThusaMprayuktAye tetatAteSAM kusalanaraccheyasArahisusaMpaggahiyANaM'ti kuzalanaraiH-vijJapuruSaizchekasArathimizca dakSaprAjibhisuSTu saMpragRhItA yetetathA teSAM sarasayabattIsatoNaparimaMDiyANaM ti zarazatapradhAnAyedvAtriMzattoNA-bhastrakAstaiH parimaNDitA yete tathA teSAM 'sakaMkaDavaDeMsagANaM'ti saha kaGkaTaiH-kavacairavataMsakaizca-zekharakaiH zirastrANairvA yete tathA teSAM 'sacAvasarapaharAvaraNabhariyajuddhasaJjANaM'ti saha cApaiH zaraizca yAni praharaNAni-kuntAdIni AvaraNAni ca-sphurakAdIni teSAM bharitA yuddhasajjAzca-yuddhapraguNA ye te tathA teSAM, zeSaM tu prtiitaarthHmeveti| athAdhikRtavAcanA'nuzriyate-'tayAnaMtaracaNaMbahave uggA' ityAdi, tatra 'ugrAH' AdidevenArakSakatve niyuktAstadvaMzyAzca bhogAstenaiva vyavahRtAstadvaMzyAzca 'jahA uvavAie'ttikaraNAdidaM zya-'rAinnA khattiyAikkhAgA nAyAkorabbA ityAdi, tatra 'rAjanyAH' Adidevenaiva vayasyatayA vyavahRtAstadvaMzyAzca kSatriyAzcapratItAH 'ikSvAkavaH' nAbheyavaMzajAH 'jJAtAH' ikSvAkuvaMzavizeSabhUtAH 'koravya'tti kuravaH kuruvaMzajAH, athakiyadantamidaM sUcamihAdhyeyam ? ityAha-jAva mahApurisavagurAparikkhitte'tti vAgurA-mRgabandhanaM vAgureva vAgurA sarvataH parivAraNasAdhAtpuruSAzca te vAgurAca puruSavAgurA mahatI cAsau puruSavAgurA ca mahApuruSavAgurA tathA parikSiptA ye te tathA 'mahaMAsa'tti mahAzvAH, kimbhUtAH ? ityAha _ 'AsavarA azvAnAMmadhyevarAH AsavAra'ttipAThAntaraMtatra 'azvavArAH' azvArUDhapuruSAH 'ubhaopArsi'tiubhayoH pArzvayoH 'nAga'tti nAgAhastinaH nAgavarA-hastinAM pradhAnAH 'rahasaMgelitti rathasamudAyaH 'abbhuggayabhiMgAre'tti abhyudgataH-abhimukhamutpATito bhRGgAro yasya sa tathA paggahiyatAliyaMTe' pragRhItaMtAlavRntaMyaMprati satathA Usaviyaseyacchatte ucchritazvetacchatraH Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM 9/-33/465 'pavIiyaseyacAmaravAlavIyaNIe'pravIjitA zvetacAmaravAlAnAM satkA vyajanikA yaM athavA pravIjite zvetacAmare vAlavyajanike ca yaM sa tathA - ___'jahA uvavAie'tti karaNAdidaM dRzya--'kAmasthiyA mogasthiyA' kAmI-zubhazabdarUpe bhogA:-zubhagandhAdayaH 'lAbhatthiyA' dhanAdilAbhArthiHnaH iDisiya'tti rUDhigamyAH 'kiTTisiya'tti kilbiSikA bhANDAdaya ityarthaH kvacit kiTTisikasthAne 'kibvisiya'tti paThyate 'kAroDiyA' kApAlikAH kAravAhiyA' kAraMrAjadeyaM dravyaMvahantItyevaMzIlAH sakAravAhinasta evakAravAhikAH karabAdhitAvA 'saMkhiyA'candanagarbhazaGkhahastAmAGgalyakAriNaHzaGkhavAdakAvA cakkiyA' cAkrikAH-- cakrapraharaNAH kumbhakArAdayo vA naMgaliyA' galAvalambitasuvarNAdimayalAGgalapratikRtidhAriNo bhaTTavizeSAH karSakA vA 'muhamaMgaliyA' mukhe maGgalaM yeSAmasti te mukhamaGgalikAH-cATukAriNaH 'vaddhamANA' skandhAropitapuruSAH 'pUsamANavA' mAgadhAH 'ijjhisiyA piMDisiyAghaMTiya'tti kvacid 6zyate, tatra caijyAM-pUjAmicchantyeSayanti vA yete ijyaiSAsta eva svArthi kekapratyayavidhAnAd ijyaiSikAH, evaM piNDaiSikA api, navaraMpiNDo-bhojanaM, ghaNTikAstu ye ghaNTayA caranti tAM vA vAdayantIti, 'tAhiM'ti tAbhirvivakSitAbhirityarthaH, vivakSitvamevAha 'iTThAhiM' iSyante smetISTastAbhi, prayojanavazAdiSTamapi kiJcitsvarUpataH kAntaM syAdakAntaM caityataAha kaMtAhiM' kamanIyazabdAbhirityarthaH 'piyAhiM' priyArthAbhiH 'maNunnAhiM manasA jJAyante sundaratayA yAstA manojJA bhAvataH sundarA ityarthaH tAbhiH 'maNAmAhi' manasA'nyante-gamyante punaHpunaryAsundaratvAtizayAttA mano'mAstAbhiH 'orAlAhiM udArAbhiH zabdato'rthaHtazca 'kallANAhiM kalyANaprAptisUcikAbhiH sivAhi~ upadravarahitAbhi zabdArdUSaNarAhatAbhirityarthaH dhannAhiM dhanalambhikAbhiH 'maMgalAhiM' maGgale-anarthaHpratidhAte sAdhvIbhiH "sashirIyAhiM' zobhAyuktAbhi "hiyayagamaNijjAhi gambhIrArthaHtaH subodhAbhiHrityarthaH "hiyayapalhAyaNijAhiM' hRdayagatakopazokAdi- granthivilayanakarIbhirityarthaH 'miyamahuragaMbhIragAhiyAhiM' mitAH-parimitAkSarA madhurAH komalazabdAH gambhIrAmahAdhvanayoduravadhAryAmapyarthaM zrotRngrAhayantiyAstA grAhikAstataH padacatuSTayasya karmadhArayo'tastAbhi 'miyamahuragaMbhIrasassirIyAhiMti kvacid dRzyate / tatraca mitAH akSarato madhurAHzabdato gambhIrA-arthaHtodhvanitazcasvazrIH-Atmasampada yAsAM tAstathA tAmi 'aTTasaiyAhiM' arthaHzatAni yAsu santi nA arthaHzatikAstAbhiH athavA saha-bahuphalatvaMarthaHtaH saiyAoaTThasaiyAo tAhiM apuNaruttAhiM vahUhi~ vAgbhiIbhirakArthiHkAnivAprAya iSTAdInivAgvizeSaNAnIti 'anavarayaM' santatam 'abhinaMdaMtAyetyAditu likhitamevAste, tatracAbhinandayanto jayajIvetyAdi bhaNanto'bhivRddhimAcakSANAH 'jaya jayetyAzIrvacanaM bhaktisambhrame ca dvivacanaM 'naMdAdhammeNaM'ti nanda' varddhasvadharmeNa evaM tapasA'pi, athavA jaya jaya vipakSa, kena? dharmeNa he nanda! ityevamakSaraghaTaneti 'jaya 2 naMdA ! bhadaMte' jaya tvaM he jagannandikara! bhadraM te bhavatAditi gamayaM 'jiyavigyo'viya'tti jitavighnazca 'vasAhitaM deva! siddhamajjhetti vasatvaM he deva ! siddhimadhye devasiddhimadhye vA 'nihaNAhi yetyAdi nirghAtaya ca rAgadveSamallau tapasA, kathambhUtaH n ? ityAha-dhRtireva dhanikaM atyarthaM baddhA kakSA (kacchoTA) yena sa tathA, mallo hi mallAntarajayasamartho bhavati gADhabaddhakakSaH sannitikRtvoktaM dhiidhaNiye'tyAdi, tatha 'appamatto' Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 517 ityAdi, 'harAhitti gRhANa ArAdhanA-jJAnAdisamyakapAlanA saiva patAkA jayaprAptanaTagrAhyA ArAdhanApatAkA tAM trailokyameva raGgamadhyaM-mallayuddhadraSTumahAjanamadhyaM tatra, "haMtA parIsahacati hatvAparISahasainyaM, athavA 'hantA' ghAtakaH parISahacambA itivibhaktipariNAmAtzIlArthaHkatannantatvAdvA hantA parISahacamUmiti 'abhibhaviya'tti abhibhUya-jitvA 'gAmakaMTakovasaggANaM'ti indriyagrAmapratikUlopasargAnityarthaHNaM vAkyAlaGkAre athavA 'abhibhavitA' jetA grAmakaNTakopasargANAmiti, kiMbahunA?-'dhamme te' ityaadi| 'nayaNamAlAsahassehiMti nayanamAlAH-zreNIbhUtajananetrapaGkayaH 'evaMjahA uvavAie'tti anena yatsUcitaM tadidaM-'vayaNamAsahaslehiMabhithuvvamANe 2 hiyayamAlAsahassehiMabhinaMdijjamANe 2' janamanaHsamUhaiH samRddhimupanIyamAno jayajIvanandetyAdipAlocanAditi bhAvaH 'maNorahamAlAsahassehiM vicchippamANe 2' etasya pAdamUle vatsyAma ityAdibhirjanavikalpairvizeSaNa spRzyamAna ityarthaH 'kaMtirUvasohaggajovvaNaguNehiM pasthijamANe 2' kAntyAdibhirguNairhetubhUtaiH prArthyamAno bhartRtayA svAmitayA vAjanairiti aMgulimAsahassehiM dAijamANe 2' 'dAhiNahattheNaMbahUNaM naranArisahassANaMaMjalimAlAsahassAiMpaDicchemANe 2 bhavaNabhittI(pantI) sahassAI' 'samaicchimANe 2' samatikA-mannityarthaH taMtIlatAlagIyavAiyaraveNaM tantrI-vINAtalAH-hastAHtAlAH-kAMsikAH talatAlA vA-hastatAlAH gItavAdite-pratIte eSAM yoravaH sa tathA tena 'mahureNaM maNahareNaM' 'jaya 2 saddugyosa-mIsaeNaM' jayetizabdasya yad udghoSaNaM tena mizro yaH sa tathA tena tathA maMjumaMjuNA ghoseNaM' atikomalena dhvaninA stAvakalokasambandhinAnUpurAdibhUSaNasambandhinA vA appaDibujjhamANe'tti apratibuddhayamAnaH-zabdAntarANyanavadhArayan apratyuhyamAnovA-anapahiyamANamAnaso vairAgyagatamAnasatvAditi / _ 'kaMdaragirivivarakuharagirivarapAsAduddhadhaNabhavaNadevakulasiMghADagatigacaukkacaccara ArAmujANakANaNasabhappavappadesadesabhAge'tti kandarANi-bhUmivivarANi girINAM vivarakuharANiguhAH parvatAntarANi vA girivarAH-pradhAnaparvatAHprAsAdAH-saptabhUmikAdayaH UrddhadhanabhavanAniuccAviralagehAni devakulAni-pratItAni zRGgATakatrikacatuSkacatvarANi prAgvat ArAmAHpuSpajAtipradhAnA vanakhaNDAH udyAnAni-puSpAdimavRkSayuktAni kAnanAni-nagarAddUravartIni sabhA-AsthAyikAH prapA-jaladAnasthAni eteSAM ye pradezadezarUpA bhAgAste tathA tAn, pradezA-laghutarAbhAgAH dezAstumahattarAH, ayaMpunardaNDakaH kvacidanyathA dRzyate-'kaMdaradarikuharavivaragiripAyAraTTAlacariyadAragourapA sAyaduvArabhavaNadevakulaArAmujAkANaNasabhapaesa'tti pratItArthaHzcAyaM, 'paDisuyAsasahassasaMkule karemANe'tti pratizrucchatasahanasakulAnpratizabdalakSasaGkulAnityarthaH kurvan 2 nirgacchatIti sambandhaH 'hayahesiyahasthigulugulAiyarahaghaNaghaNAiyasaddamIsaeNaM mahayA kalakalaraveNa ya jaNassa sumahureNaM pUreto'varaM samaMtA suyaMdhavarakusumacunnauviddhavAsareNumailaM NabhaM kareMte' sugandhInAM-varakusumAnAM cUrNAnAM ca 'ubbiddha' Urddhagato yo vAsareNuH-vAsakaM rajastena malinaM yttttthaa| ___ 'kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvanivavaheNa jIvalogamiva vAsayaMte' kAlAgurugandhadravyavizeSaHpravarakundurukkaM-varacIDA turuGasilhakaMdhUpaH-tadanyaH etallakSaNo vA eSAmetasya Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 bhagavatIagasUtra 9/-33/465 vAyonivahaH satathA tenajIvalokaM vAsayanniveti samaMtao khumiyacakanAla kSubhitAni cakravAlAni-janamaNDalAniyatra gamane tattathA tadyatA bhavatyevaM nirgacchatItisambandhaH parajaNabAlavuDapamuiyaturiyapahAviyaviulAulabolabahulaMnabhaM kareMte paurajanAzcaathavA pracurajanAzcabAlA vRddhAzta ye pramuditAH tvaritapradhAvitAzca-zIgraM gacchantasteSAM nagarassa majjhamajheNaMti, zeSaM tu likhitamevAsta iti| 'paumei vatti iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'kumudei vA naliNei vA subhagei vA sogaMdhiei vA' ityAdi, eSAM ca bhedorUDhigamyaH, 'kAmehiM jAe'tti kAmeSu--zabdAdirUpeSu jAtaH "bhogehiM saMvur3e'tti bhogA--gandharasasparzAsteSu madhye saMvRddho-vRddhimupagataH 'novalippai kAmaraeNatti kAmalakSaNaM rajaH kAmarajastenakAmarajasA kAmaratena vA-kAmAnurAgeNa 'mittanAI ityAdi, mitrANi-pratItAni jJAtayaH-svajAtIyAH nijakA-mAtulAdayaH svajanAH-pitRpitR-vyAdayaH sambandhinaH-zvazurAdayaH parijano-dAsAdi, iha samAhAradvandvastatastena nopalipyate- snehataH sambaddhona bhavatItyarthaH 'hAravAri' ihayAvatkaraNAdidaM dRzya-dhArAsiMduvAracchinamuttA-valipayAsAI aNsuunni'tti| 'jaiyavvaM tiprApteSu saMyamayogeSuprayatnaH kArya jAyA!' he putra! ghaDiyavvaM tiaprAptAnAM saMyamayogAnAM prAptaye ghaTanA kAryA parikamiyavvaM ti parAkramaH kArya puruSatvAbhimAnaHsiddhaphalaH kartavya iti bhAvaH, kimuktaM bhavati ?-'assiM cetyAdi, asmiMzcArthe-pravrajyAnupAlanalakSaNe na pramAdayitavyamiti, "evaM jahA usabhadatto' ityanena yatsUcitaM taditaM-'teNAmeva uvAgacchai uvAgacchittAsamaNaM bhagavaMmahAvIraM tikkhutto AyAhiNaMpayAhiNaMpakarei2 vaMdai namasaivaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-Alitte NaM bhaMte ! loe' ityAdi, vyAkhyAtaM cedaM praagiti| mU.(468) taeNaM se jamAlI anagAre annayA kayAI jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchaiteNeva uvAgacchaittAsamaNaMbhagavaMmahAvIraM vaMdatinamaMsati vaMdittAra evaMvayAsI-icchAmi NaM bhaMte! tujjhehiM abgunnAe samANe paMcahi anagArasaehiM saddhiM bahiyAjaNavayavihAraM viharittae ,taeNaMsesamaNebhagavaMmahAvIrejamAlissa anagArassaeyamaTThanoADhAinoparijANAitusiNIesaMciTThai taeNaMsejamAlI anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM doccapi tapievaMvayAsI-icchAmi gaM bhaMte ! tujjhehiMabbhaNunnAe samANe paMcahi anagArasaehiM saddhiM jAva viharittae, tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre jamAlissa anagArasa donapi taJcapi eyamaTuMNoADhAi jAva tusiNIesaMciTTai taeNaM se jamAlI anagAre samaNaMbhagavaM mahAvIraM baMdai namasai vaMdittA namaMsittA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAo bahusAlAo ceiyAo paDinikkhamai paDinikkhamittA paMcahiM anagArasaehiM saddhiM bahiyA jaNavayavihAraM viharai, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAvatthInAmaM nayarI hotthA vannao, kohae ceie vannao, jAva vanasaMDassa, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaMcaMpA nAma nayarI hotyA vannao punnabhadde ceievannao,jAva puddhvisilaavtttto| taeNaM sejamAlIanagAre annayA kayAipaMcahiM anagArasaehiM saddhiM saMparibuDe puvyAnupubbiM caramANe gAmANugAmaM dUijamANe jeNeva sAvatthI nayarI jeNeva kohae ceie teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA ahApaDirUvaM uggahaM uggiNhati ahApaDirUvaM uggahaM uggiNhittA saMjameNaM Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 519 zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 tavasA appANaM bhAvamANe vihri| tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAvi puvvANuputviM caramANe jAva suhaM suheNaM viharamANejemevacaMpAnagarIjeNeva punnabhadde ceieteNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittAahApaDirUvaM uggahaM uggiNhati ahA02 saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe vihri| taeNaM tassa jamAlissaanagArassatehiM Arasehi ya virasehiya aMtehi ya paMtehi yalUhehi ya tucchehi ya kAlAikkatehi ya pamANAikkatehi ya sItaehi ya pANabhoyaNehiM annayA kayAvi sarIragaMsi viule rogAtaMke pAubbhUe ujjale viule pagADhe kakase kaDue caMDe dukkhe dugge tivye durahiyAse pittajaraparigatasarIre dAhavarkatie yAvi viharI tae NaM se jamAlI anagAre veyaNAe abhibhUe samAge samaNe niggaMdhe sadAvei saddAvettA evaM vayAsI-tujhe NaM devANuppiyA! mama sejAsaMthAragaM saMthareha / taeNaMte samaNA niggaMthA jamAlisa anagArassa eyamalu vinaeNaM paDisuNeti paDisuNettA jamAlissa anagArassa sejAsaMthAragaM saMthareti / tae NaM se jamAlI anagAre baliyataraM vedanAe abhibhUe samANe doccaMpi samaNe nigadhe saddAvei ra ttA docaMpi evaM vayAsI-mamannaM devANupiyA ! seJjAsaMdhArae kiM kaDe kajai ?, evaM vutte samANe samaNA niggaMthA biti-bho sAmI! kIrai, taeNate samaNA niggaMthA jamAliM anagAraM evaM vayAsINo khalu devANupiyANaM sejAsaMthArae kaDe kjjti| tae NaM tassa jamAlissa anagArassa ayameyArUbe ajjhathie jAva samuppajjitthA-jannaM samaNe bhagavaM mahAvIre evaM Aikkhai jAva evaM parUvei-evaM khalu calamANe calie udIrijamANe udIrie jAva nijarijjamANe nijinne taM NaM micchA imaM ca NaM paJcakkhameva dIsai seJjAsaMdhArae kaJjamANe akaDe saMtharijamANe asaMtharie jamhANaM sejAsaMthArae kaJjamANe akaDe saMtharijamANe asaMtharie tamhAcalamANeviacalie jAva nijarijamANevianijinne, evaM saMpeheievaM saMpehettA samaNe niggaMthe sadAvei samaNe niggaMthe sadAvettA evaM vayAsI-jannaM devANuppiyA ! samaNe bhagavaM mahAvIre evaM AikkhaijAva parUvei-evaM khalu calamANe calie taMceva savvaMjAva nijarijjamANe anicinne| taeNaMjamAlissaanagArassa evaM AikkhamANassajAva parUvemANassa asthaigaiyA samaNA niggaMthA eyamadvaM saddahati pattiyaMti royaMti atthegaiyA samaNA niggaMthA eyamadvaM no saddahati 3, tatya NaM je te samaNA niggaMthA jamAlissa anagArassa evamaTTha saddahati 3 te NaM jamAliM caiva anagAraM uvasaMpaJjittANaM vihrNti| tatyaNaMjete samaNA niggaMdhA jamAlissa anagArassa eyamaTTa no saddahati no pattiyaMti no royaMtiteNaMjamAlissa anagArassa aMtiyAokoTTayAo ceiyAo paDinikkhamaMtira puvANupuTviM gharamANe gAbhANugAmaM dUi0 jeNeva caMpAnayarI jeNeva punnabhadde ceie jeNeva samaNaM bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 tAsamaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karoti 2 ttA vaMdai namasai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM uvasaMpaJjittA NaM vihrNti| Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/33 / 466 ghR. 'no ADhAi 'tti nAdriyate tatrArthenAdaravAn bhavati 'no parijANaitti na parijAnAtItyarthaH bhAvidoSatvenopekSaNIyatvAttasyeti / 'arasehi ya'tti hiGgavAdibhirasaMskRtatvAdavidyamAnarasaiH 'virasehiya'tti purANatvAdvigatarasaiH 'aMtehi ya'tti arasatayA sarvadhAnyAntavartitabhirvallacaNakAdibhiH 'paMtehi ya'tti taireva bhuktAvazeSatvena paryudhitatvena vA prakarSeNAntavartitvAprAntaiH 'lUhehi ya'tti rUkSaiH 'tucchehi ya'tti alpaiH 'kAlAikkaMtehi ya'tti tRSNAvubhukSAkAlAprAptaiH 'pamANAikaMtehi ya'tti vubhukSApipAsAmAtrAnucitaiH 'rogAyaMke' tti rogo-vyAdhi sa cAsAvAtaGkazca-kRcchrajIvitakArIti rogAtaGkaH 'ujjale' tti ujyalo - vipakSalezenApyalaGkitatvAt 'tiule' ttitrInapi manaHprabhRtikAnArthAn tulayati - jayatIti tritulaH, kacidvipula ityucyate, tatra vipulaH sakalakAyavyApakatvAt 'pagADhe' tti prakarSavRtti 'kakkase 'tti karkazadravyamiva karkazo'niSTa ityarthaH - 'kaDue 'tti kaTukaM nAgarAdi tadiva yaH sa kaTuko'niSTa eveti 'caMDe' tti raudraH 'dukkhe' tti duHkhahetuH 'dugge 'tti kaSTasAdhya ityarthaH 'tivve' ttitIvraM - tiktaM nimbAdidravyaM tadiva tIvraH, kimuktaM bhavati 'durahiyAse 'tti duradhisA: 'dAhavakaMtie 'tti dAho vyutkrAntaH- utpanno yasyAsI dAhavyukAntaH sa eva dAhavyukAntikaH 'sejjAsaMthAragaM'ti zayyAyai- zayanAya saMstArakaH zayyAsaMstArakaH / 'baliyataraM' ti gADhataraM kiM kaDe kajjai' tti kiM niSpanna uta niSpAdyate ?, anenAtItakAlanirdezena varttamAnakAlanirdezena ca kRtakiryimANayorbheda uktaH, uttare'pyevameva, tadevaM saMstArakakartRsAdhubhirapi kriyamANasyAkRtatoktA, tatazcAsau svakIyavacanasaMstArakakartRsAdhuvacanayorvimarzAt prarUpitavAn kriyamANaM kRtaM yadabhyupagamyate tanna saGgacchate, yato yena kriyamANaM kRtamityabhyupagataM tena vidyamAnasya karaNakriyA pratipannA, tathA ca bahavo doSAH, tathAhi - yatkRtaM takriyamANaM na bhavati, vidyamAnatvAcirantanaghaTavat / 520 atha kRtamapi kriyate tataH kriyatAM nityaM kRtatvAt prathamasamaya iveti, na ca kriyAsamAptirbhavati sarvadA kriyamANatvAdAdisamayavaditi, tathA yadi kriyamANaM kRtaM syAttadA kriyAvaiphalyaM syAd akRtaviSaya eva tasyAH saphalatvAt, tathA pUrvamasadeva bhavadddazyate ityadhyakSavirodhazca, tathA ghaTAdikAryaniSpattau dIrgha kriyAkalo dhzyate, yato nArambhakAla eva ghaTAdikAryaM dRzyate nApi sthAsakAdikAle, kiM tarhi, takriyA'vasAne, yatazcaivaM tato na kriyAkAleSu yuktaM kAryaM kintu kriyA'vasAne eveti, Aha ca bhASyakAraH // 1 // // 2 // // 3 // // 4 // "jasseha kajramANaM kayaMti teNeha vijamANassa / karaNakiriyA pavannA tahA ya bahudosapaDivattI // kayamiha na kajamANaM tabbhAvAo ciraMtanaghaDovva / ahacA kaipi kIrai kIrau nicca na ya samattI // kiriyAvephallaMpi ya puvvamabhUyaM ca dIsae hutaM / dIsai dIho ya jao kiriyAkAlo ghaDAINaM // nAraMbhe ciyadIsaina sivAdaddhAi dIsai tadaMte / to nahi kiriyAkAle juttaM karja tadaMtaMmi // iti Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 9, varga:, uddezaka:- 33 'atyegaiyA samaNA niggaMthA eyamahaM no saddahaMti 'tti ye ca na zraddadhati teSAM matamidaM nAkRtaM abhUtamavidyamAnamityarthaH kriyate abhAvAt khapuSpavat yadi punarakRtamapi asadapItyarthaH kriyate tadA kharaviSANamapikriyatAbhasattvA vizeSAt, apica kRtakaraNa pakSe nityakriyAdayo doSA bhaNitAste ca asatkaraNapakSe'pi tulyA vartante, tathAhi nAtyantamasat kriyate' sadbhAvAt kharaviSANamiva, athAtyantAsadapi kriyate tadA nityaM tatkaraNaprasaGgaH, na cAtyantAsataH karaNe kriyAsamAptirbhavati, tathA'tyantAsataH karaNe kriyAvephalyaM ca syAdasatvAdeva kharaviSANavat, atha ca avidyamAnasya karaNAbhyupagame nityakriyAdayo doSAH kaSTatarakA bhavanti, atyantAbhAvarUpatvAt kharaviSANa iveti, vidyamAnapakSe tu paryAyavizeSaNAparyayaNAt syAdapi kriyAvyapadezo yathA''kAzaM kuru, tathA ca nityakriyAdayo doSA na bhavanti, na punarayaM nyAyo'tyantAsati kharaviSANAdAvastoti, yaccoktaMpUrvamasadevotpadyamAnaM dhzyata iti pratyakSavirodhaH', tatrocyate, yadi pUrvamabhUtaM samavazyate tadA pUrvamabhUtaM sadbhavat kastvayA kharaviSANamapi na dRzyate, yatroktaM- 'dIrgha kriyAkAlo dRzyate, tatrocyate', pratisamayamutpannAnAM paraspareNeSadvilakSaNAnAM subahvahnInAM sthAsakosAdInAmArambhasamayeSveva niSThAnuyAyinInAM kAryakoTInAM dIrgha kriyAkAlo yadi dRzyate tadA kimatra ghaTasyAyAtaM ? yenocyate-- 6zyate dIrghazca kriyAkAlo ghaTAdInAmiti, yaccoktaM- 'nArambhaeva dRzyate' ityAdi, tatrocyate, kAryAntarArambhe kAryAntaraM kathaM dRzyatAM paTArambhe ghaTavat ?, zivakasthAsakAdayazca kAryavizeSA ghaTasvarUpA na bhavanti, tataH zivakAdikAle kataM ghaTo dRzyatAmiti / 119 11 kiMca-- antyasamaya eva ghaTaH samArabdhaH ?, tatraiva ca yadyasau dRzyate tadA ko doSaH ?, evaM ca kriyamANa eva kRto bhavati, kriyamANasamayasya niraMzatvAt, yadi ca saMpratisamaye kriyAkAle'pyakRtaM vastu tadA'tikrAnte kathaM kriyatAM kaSAyati ?, kriyAyA ubhayorapi vinaSTatvAnutpannatvenAsattvAdasambadhyamAnatvAt, tasmAt kriyAkAla eva kriyamANaM kRtamiti, Aha ca-- "therANa mayaM nAkayamabhAvao kIrae khapupphaMva / ahava akapi kIrai kIrau to kharavisANaMpi // nicca kiriyAI dosA naNu tullA asai kaTTatarayA vA / puvvamabhUyaM na te dIsai kiM kharavisANaMpi // paisamauppannANaM paropparavilakkhaNANa subahUNaM / dIho kiriyAkAlo jai dIsai kiM ca kuMbhassa / / annAraMbha annaM kiha dIsau ? jaha ghaDo paDAraMbhe / // 2 // // 3 // 118 11 // 5 // 521 sivagAdao na kuMbho kiha dIsau tadaddhAe // aMte cciya Araddho jai dIsai taMmi caiva ko doso ? 1 ayaM ca saMpai gae kihu kIrau kiha va esaMmi ? || -ityAdi bahu vaktavyaM tacca vizeSAvazyakAdavagantavyamiti / - mU. (467) tae NaM se jamAlI anagAre annayA kayAvi tAo rogAyaMkAo vippamuLe haTTe tuTThe jAe aroe baliyasarIre sAvatthIo nayarIo koTTayAo ceiyAo paDinikkhamai 2 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 bhagavatIagasUtraM 9/-/33/467 puvvANupuTviM caramANe gAmANugAmaM dUijamANe jeNeva caMpA nayarI jeNeva punabhadde gheie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa adUrasAmaMte ThicA samarNa bhagavaM mahAvIraM evaM vayAsI jahANaMdevANuppiyANaMbahaveaMtevAsI samaNA niggaMthAchaThamatyAbhavettAchaumatthAvakkamaNeNaM avakaMtAnokhalu ahaM tahAchaumatthe bhavitAchaumatthAvakkamaNeNaM avakamie, ahannaM uppannaNANadasaNadhare arahA jiNe kevalI bhavittA kevaliavakamaNeNaM avkkmie| taeNaM bhagavaMgoyamejamAliM anagAraMevaM vayAsI-no khalu jamAlI! kevalissa nANe vA dasaNe vA selasi vA thaMbhaMsi vA thUbhaMsi vA Avarijai vA nivArijai vA, jaiNaM tumaMjamAlI! uppannanANadasaNadhare arahA jiNe kevalI bhavittA kevaliavakkamaNeNaM avakaMte to NaM imAiMdo vAgaraNAI vAgarehi-sAsae loe jamAlI ! asAsae loe jamAlI?, sAsae jIve jamAlI ! asAsae jIve jamAlI? tae NaM se jamAlI anagAre bhagavayA goyameNaM evaM vutte samANe saMkie kaMkhie jAva kalusasamAvannejAe yAvi hotyA, no saMcAetibhagavao goyamassa kiMciviSamokkhamAikkhittae tusiNIe saMciTThai, jamAlIti samaNe bhagavaM mahAvIre jamAliM aNagAraM evaM vayAsI-- asthi NaM jamAlI mamaM bahave aMtevAsI samaNA niggaMthA chaumatthA je NaM evaM vAgaraNaM vAgarittae jahA NaM ahaM no ceva NaM eyappagAraM bhAsaM bhAsittaejahANaM tuNaM, sAsae loe jamAlI janna kayAvi nAsina kayAvina bhavati na kadAvina bhavissai bhaviMca bhavaiya bhavissai ya dhuve natiesAsae akkhaeabbaeavaTThieninche, asAsaeloe jamAlI!jaoosappiNI bhavittA ussappiNI bhavai ussappiNI bhavittA osappiNI bhavai, sAsae jIve jamAlI ! jaM na kayAi nAsijAva nice asAsaejIvejamAlIjana neraiebhakttiAtirikkhajoNiemavaitirikkhajogie bhavittA maNusse bhavai maNusse bhavittA deve bhavai / taeNaM se jamAlI anagAre samaNassa bhagavao mahAvIrassa evamAikkhamaNassa jAva evaM parUvemANassa eyamaTuMnosaddahai no pattieino roeieyamar3haasaddahamANe apattiyamANe aroemANe doccaMpi samaNassa bhagavaomahAvIrassaaMtiyAo AyAe avakamai docaMpiAyAe avakkamitta bahUhiM asabbhAvubbhAvaNAhiM micchattAbhinivesehi ya appANaM ca paraM ca tadubhayaM ca vuggAhemANe vuppAemANe bahUyAiM vAsAiM sAmanapariyAgaM pAuNai 2 addhamAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUsei a0 2 tIsaM bhattAiM anasaNAe chaideti 2 tassa ThANassa anAloiyapaDikkate kAlamAse kAlaM kicAlataekappe terasasAgarovamaThitiesudevakiJcisiesudevesudevakibvisiyattAe uvvnne| vR.'chaumatthAvakkamaNeNaM'tichadmasthAnAMsatAmapakramaNaM-gurukulAnirgamanaM chadmasthApakramaNaM tena, 'Avarijaitti ISadaviyate 'nivArijaitti nitarAM vAryate pratihanyata ityarthaH 'na kayAi nAsI'tyAdi tatra na kadAcinnAsIdanAditvAt na kadAcina bhavati sadaiva bhAvAt na kadAcina bhaviSyati aparyavasitatvAt, kiM tarhi ? 'bhuviMce'tyAditatazcAyaM trikAlamAvitvenAcalatvAdhruvomervAdivat dhruvatvAdeva niyataH' Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-9, vargaH-, uddezakaH-33 523 -andramayal-MeREED niyatAkAro niyatatvAdeva zAzvataH pratikSaNamapyasatvasyAbhAvat zAzvatatvAdeva 'akSayaH' nirvinAzaH, akSayatvAdevAvyayaH pradezApekSayA, avasthito dravyApekSayA, nityastadubhayApekSayA, ekArthA caite shbdaaH| mU. (468) tae NaM se bhagavaM goyame jamAliM anagAraM kAlagayaM jANittA jeNeva samaNe bhagavaMmahAvIre teNeva uvAgacchaite02 samaNaM bhagavaMmahAvIraM vaMdati namaMsati 2 evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kusisse jamAlinAmaM anagAre seNaMbhaMte! jamAlIanagAre kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae kahiM uvvnne| goyamAdisamaNebhagavaM mahAvIrebhagavaMgoyamaMevaM vayAsI-evaMkhalu goyamA! mamaMaMtevAsI kusisse jamAlI nAma se NaM tadA mama evaM AikkhamANassa 4 eyamaTuMNo saddahai 3 eyamadvaM asadahamANe 3 doccapi mamaM aMtiyAo AyAe avakkamai ra bahUhiM asabbhAvubbhAvaNAhiM taM caiva jAva devakidivasiyattAe uvvnne| vR. 'AyAe'tti AtmanA 'asadabhAvubmAvaNArhiti asadbhAvAnAM-vitathArthAnudbhAvanA-utprekSaNAni asadbhAvodbhAvanAstAbhiH 'micchattAbhinivesehi yatti mithyAtvAtmithyAdarzanodayAdye'bhinivezA-AgrahAstetathAtaiH 'vuggAhemANe'tti vyudgrAhayaviruddhagrahavantaM kurvannityarthaH 'vuppAemANe'tti vyutpAdayan durvidgdhiikurvnnityrthH| mU. (469) kativihA NaM bhaMte ! devakivvisiyA pannattA?, goyamA! tivihA devakivisiyA pannattA, taMjahA-tipaliovamaTTiiyA tisAgarovamaTTiiyA terasasAgarovamaTTiiyA, kahi NaM bhaMte ! tipaliovamadvitIyA devakidivasiyA parivasaMti? goyamA! upiMjoisiyANaM hidi sohammIsANesu kappesu ettha NaM tipiliovamahiiyA devakiJcisiyA privsNti| kahiNaMbhaMte! tisAgarovamaTTiiyA devakibisiyA parivasaMti?, goyamA! upisohammIsANANaM kappANaM hidi saNaMkumAramAhidesu kappesu ettha NaM tisAgarovamahiiyA devakicisiyA parivasaMti, kahiNaM bhaMte ! terasasAgarovamahiiyA devakibbisiyA devA parivasaMti?, goyamA! uppiM baMbhalogassa kappassa hiTalaMtae kappe etya NaM terasasAgarovamaTTiiyA devakivvisiyA devA parivasati / devakibvisiyA gaMbhaMte ! kesukammAdAnesu devakidivasiyattAe uvavattArobhavaMti? goyamA! jeimejIvA AyariyapaDiNIyA uvajjhAyapaDiNIyAkulapaDiNIyA gaNapaDiNIyA saMghapaDiNIyA AyariyauvajhAyANaMayasakarAavanakarA akittikarAbahUhi asalbhAvubbhAvaNAhiM micchattAbhinivesehi ya appANaM ca 3 vuggAhemANA vuppAemANA bahUI vAsAiM sAmanapariyAgaM pAuNaMti pA02 tassa ThANassaanAloiyapaDikate kAlamAse kAlaM kiccA annayaresudevakiJcisiesu devakidivasiyattAe uvavattAro bhavataM, taM0-tipaliovamaTTitIesu vA tisAgarovamahitIesuvA devakiSvisiyANaMbhaMte! tAo devalogAo AukkhaeNaMbhavakkhaeNaMThiikkhaeNaManaMtaraM cayaM caittA kahiM gacchaMti kahiM uvavajaMti?, goyamA! jAva cattAripaMca neraiyatirikkhajoNiyamaNussadevabhavaggahaNAI saMsAraM anupariyaTTittA tao paccha sijhaMti bujhaMti jAva aMtaM kareMti, atgaiyA anAdIyaM anavadaggaM dIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakaMtAraM anupariyati / Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 9/-/33/469 jamAlI NaM bhaMte! anagAre arasAhAre virasAhAre aMtAhAre lUhAhAre tucchAhAre arasajIvI virasajIvI jAva tucchajIvI uvasaMtajIvI pasaMtajIvI vivittajIvI ?, haMtA goyamA ! jamAlI NaM anagAre arasAhAre virasAhAre jAva vivittajIvI / 524 jati NaM bhaMte! jamAlI anagAre arasAhAre virasAhAre jAva vivittajIvI kamhA NaM bhaMte! jamAlI anagAre kAlamAse kAlaM kiccA laMtae kappe terasasAgarovamaTThitiesu devakivvisiesu devesu devakivvisiyattAe uvavanne ?, goyamA ! jamAlI NaM anagAre AyariyapaDiNIe uvajjhAyapaDiNIe AyariyauvajjhAyANaM ayasakArae jAva vuppAemANe jAva bahUI vAsAI sAmannapariyAgaM pAraNittA addhamAsiyAe saMlehaNAe tIsaM bhattAiM anasaNAe chedeti tIsaM0 2 tassa ThANassa anAloiyapaDikkaMte kAlamAse kAlaM kiccA laMtae kappe jAva uvavane / vR. 'kesu kammAdAnesu' tti keSu karmahetuSu satsvityarthaH 'ajasakArage' tyAdau sarvadiggAminI prasiddhiryazastavpratiSedhAdayazaH, avarNastvaprasiddhimAtram, akIrtti punarekadiggAminyaprasiddhiriti 'arasAhAre' tyAdi, ihaca 'arasAhAre' ityAdyapekSayA 'arasajIvI' tyAdi na punaruktaM zIlAdipratyacArthena bhinnArthaH tvAditi, 'uvasaMtajIvi 'tti upazAnto'ntarvRtyA jIvatItyevaM zIla upazAntajIvI, evaM prazAntajIvI navaraM prazAnto bahirvRtyA, ' vivittajIvi ' tti iha viviktaH syAdisaMsaktAsanAdivarjanata iti / atha bhagavatA zrImanmahAvIreNa sarvajJattvAdamuM tadvayatikaraM jAnatA'pi kimiti prabrAjito'sau ? iti ucyate avazyambhAvibhAvAnAM mahAnubhAvairapi sarvajJatvAdamuM tadvayatikaraM jAnatA'pi kimita pravrAjito'sau ? iti ucyate, avazyambhAvibhAvAnAM mahAnubhAvairapi prAyo laGghayitumazakyatvAd itthameva vA guNavizeSadarzanAd, amUDhalakSA hi bhagavanto'rhanto na niSprayojanaM kriyAsu pravartanta iti // mU. (470) jamAlI NaM bhaMte! deve tAo devaloyAo AukkhaeNaM jAva kahiM uvava jai ?, goyamA ! cattAri paMca tirikkhajoNiyamaNussadevabhavaggahaNAI saMsAraM anupariyaTTittA tao pacchA sijjhihiti jAva aMtaM kAheti / sevaM bhaMte 2 tti // zatakaM - 9 uddezaka:- 33 samAptaH -: zatakaM - 9 uddezakaH-34: bR. anantaroddezake gurupratyanIkatayA svaguNavyAghAta uktazcatustriMzattame tu puruSavyAghAtena tadanyajIvavyAghAta ucyata ityaivaMsaMbaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (471) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva evaM vayAsI- purise NaM bhaMte! purisaM haNamANe kiM purisaM hAi nopurisaM haNai ?, goyamA ! purisaMpi haNai nopurisevi haNati, se keNaNaM bhaMte! evaM buccai purisaMpi haNai nopurisevi haNai ?, goyamA ! tassa NaM evaM bhavai evaM khalu ahaM egaM purisaM haNAmi se NaM egaM purisaM haNamANe anegajIvA haNai, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuJcai purisaMpi haNai nopurisevi haNati / purise NaM bhaMte! AsaM haNamANe kiM AsaM haNai noAsevi haNai ?, goyamA ! AsaMpi Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 9, varga:-, uddezakaH - 34 haNai noAsevi haNai, se keNaTTeNaM aTTotaheva, evaM hatyiM sIhaM vagdhaM jAva cilla lagaM / purise NaM bhaMte! annayaraM tasapANaM haNamANe kiM annayaraM tasapANaM haNai no annayare tasapANe haNai ? goyamA ! annayaraMpi tasapANaM haNai no annayarevi tasepANe haNai, se keNadveNaM bhaMte evaM vuccai annayaraMvi tasaMpANaM no annayarevi tasepANe haNaI ? goyamA! tassaNaM evaM bhavai evaM khalu ahaM evaM annayaraM tasaM pANaM haNAmi seNaM evaM annayaraM tasaM pANaM haNemANe anege jIve haNai, se teNaTTeNaM goyamA ! taM ceva savvevi ekka gamA / purise NaM bhaMte! isiM haNamANe kiM isiM haNai noisiM haNai ? goyamA isipi haNai no isipi haNai se keNaNaM bhaMte! evaM bucai jAva noisiMpi haNai ?, goyamA ! tassa NaM evaM bhavai evaM khalu ahaM evaM isi haNAmi, se NaM egaM isi haNamANe anaMte jIve haNai se teNaTTeNaM nikkhevao 525 purise NaM bhaMte! purisaM haNamANe kiM purisavereNaM puDhe nopurisavereNaM puDhe ?, goyamA ! niyamA tAva purisavereNaM puDhe ahavA purisavereNa ya nopusavereNa ya puDhe ahavA purisavereNa ya nopurisaverehi puTTe, evaM AsaM evaM jAva cillalagaM jAva ahavA cillalagavereNa ya no cillalagaverehi ya puTThe, purise NaM bhaMte! isiM haNamANe kiM isivereNaM puDhe noisiveraNaM ?, goyamA ! niyamA isivereNa ya noisiverehi ya puDhe 7 vR. ' te 'mityAdi, 'nopurisaM haNai' ti puruSavyatiriktaM jIvAntaraM hanti 'anege jIve haNai'tti 'anekAn jIvAn' yUkAzatapadikAkRmigaNDolakAdIn tadAzritAn taccharIrAvaSTabdhAMstadudhiraplAvitAdIMzca hanti, athavA svakAyasyAkuJcanaprasaraNAdineti, 'chaNai ' ttikvacitpAThtatrApi sa evArthaH, kSaNaghAtohisArthaH tvAt, bAhulyAzrayaM cedaM sUtraM tena puruSaM ghnan tathAvidhasAmagrIvazAt kazcittameva hanti kazcidekamapi jIvAntaraM hantItyapi draSTavyaM vakSyamANabhaGgakatrayAnyathA'nupapatteriti, 'ete savve ekkagamA' 'ete' hastyAdayaH 'ekagamAH ' sadhzAbhilApAH 'isiM'ti RSim 'anaMte jIve haNai tti RSi ghnannanantAn jIvAn hanti, yatastadghAte'nantAnAM ghAto bhavati, mRtasya tasya viraterabhAvenAnantajIvaghAtakatvabhAvAt, athavA RSirjIvAn bahUn prANinaH pratibodhayati, te ca pratibuddhAH krameNa mokSamAsAdayanti, muktaJcAnantAnAmapi saMsAriNAmaghAtakA bhavanti, tadvadhe caitatsarvaM na bhavatyatastadvadhe'nantajIvavadho bhagavatIti, 'nikkhevao'tti nagamanaM 'niyamA purisavereNetyAdi, puruSasya hatatvAnniyamAtpuruSavadhapApena spRSTa ityeko bhaGgaH, tatra ca yadi prANyantaramapi hataM tadA puruSavaireNa nopuruSavaireNa ceti dvitIyaH, yadi tu bahavaH prANino hatAstatra tadA puruSavaireNa nopuruSavairaizceti tRtIyaH, evaM sarvatra tryam, RSipakSe tu RSivaireNa noRSivairaizcetvameka eva, nanu yo mRto mokSaM cAsyatyavirato na bhaviSyati tasyarSairvadhe R, Sivairameva bhavatyataH prathamavikalpasambhavaH, atha caramazarIrasya nirupakramAyuSkatvAnna hananasambhavastato'caramazarIrApekSayA yathoktabhaGgasambhavo, naivaM, yato yadyapi caramazarIro nirupakramAyuSkastathA'pi tadbadhAya pravRttasya yamunarAjasyeva vairamastyeveti prathamabhaGgakasambhava iti, satyaM, kintu yasya RSeH sopakramAyuSkatvAt puruSakRto badho bhavati tamAzrityedaM sUtraM pravRttaM, tasyaiva hananasya mukhyanRtyA puruSakRtatvAditi / prAgU hananamuktaM, hananaM cocchasAdiviyogo'taucchvAsAdivaktavyatAmAha Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 bhagavatIaGgasUtraM 9/-/34/472 mU. (072) puDhavikAiyANaM bhaMte ! puDhavikAyaM caiva ANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vAnIsasaMti vA?, haMtA goyamA! puDhavikkAie puDhavikkAiyaM ceva ANamaMtivA jAvanIsasaMti vA puDhavIkAieNaMbhaMte! AukkAiyaM ANamaMtivAjAvanIsasaMti?,haMtAgoyamA! puDhavikkAie AukAiyaM ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA, evaM teukkAiyaM vAukkAiyaM evaM vaNassaiyaM / AukkAieNaMbhaMte! puDhavIkkAiyaM ANamaMti vA pANamaMtivA?, evaM ceva, AukkAieNaM bhaMte ! AukkAiyaM caiva ANamaMti vA?, evaM ceva, evaM teuvAUvaNassaikAiyaM / teUkkAi NaM bhaMte ! puDhavikkAiyaM ANamaMti vA ?, evaM jAva vaNassaikAie NaM bhaMte ! vaNassaikAiyaM ceva ANamaMti vA thev| puDhavikkAie NaM bhaMte ! puDhavikAiyaM caiva ANamamANe vA pANamamANe vA UsasamANe vA nIsasamANe vA kaikirie ?, goyamA! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| puDhavikkAieNaM bhaMte ! AukkAiyaMANamamANe vA0? evaM cevaevaMjAva vaNassaikAiyaM, evaM AukAieNavi sabvevi bhANiyavvA, evaM teukkAieNavi, evaM vAukkAieNavi, jAva vaNassaikAieNaM bhaMte ! vaNassaikAiyaM ceva ANamamANe vA? pucchA, goyamA! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| vR. 'puDhavikkAieNaMbhaMte'ityAdi, ihapUjyavyAkhyAyathA vanaspatiranyasyoparyanyaH sthitastattejograhaNaM karoti evaM pRthivIkAyikAdayo'pyanyo'nyasaMbaddhatvAttattadrUpaM prANApAnAdi kurvantIti, tatraika-pRthivIkAyiko'nyaM svasaMbaddhaM pRthivIkAyikamaniti-tadrUpamucchasaMkaroti, yathodarasthitakarpUraH puruSaH karpUrasvabhAvamucchasaM karoti, evamakAyAdikAniti, evaM pRthivIkAyikasUtrANi paJca, evamevApkAyAdayaH pratyekaM paJca sUtrANi labhanta iti paJcaviMzati suutraannyetaaniiti| kriyAsUtrANyapi paJcaviMzatistatra 'siya tikirie ti yadA pRthivIkAyikAdi pRthivIkAyikAdirUpamucchasaM kurvannapi na tasya pIDAmutpAdayati svabhAvavizeSAttadA'sau kAyikyAditrikriyaH syAt, yadAtutasya pIDAmutpAdayatitadA pAritApanikIkriyAbhAvAccatuSkriyaH, prANAtipAtasadbhAve tu paJcakriya iti|| mU. (473) vAukkAieNaMbhaMte ! rukkhassa mUlaM pacAlemANe vA pavADemANe vA katikirie goyamA! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| evaMkaMdaMevaMjAva mUlaMbIyaMpacAlemANe vApucchA, goyamA! siyatikiriesiyacaukirie siya pNckirie| sevaMbhaMte! sevaM bhNtetti| .. vR. kriyAdhikArAdevedamAha-'vAucAie NamityAdi, iha ca vAyunA vRkSamUlasya pracalanaM prapAtanaM vA tadA saMbhavatiyathA nadIbhityAdiSu prativyAanAvRttaM tatsyAditi / atha kathaM prapAtena trikriyatvaM paritApAdeH sambhavAt?, ucyate, acetnmuulaapekssyeti| zatakaM-9 uddezakaH-34 samAptaH Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 527 - -- - - zatakaM-9, vargaH:, uddezakaH-34 // 5 // asammanovyomatalapracAriNA, zrIpArzvasUryasya visrpitejsaa| durghaSyasaMmohatamo'-pasAraNAd, vibhaktamevaM navamaM zataM mayA / zatakaM-9 samAptam muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA abhayadevasUri viracitA bhagavatIagasUtre navamazatakasya TIkA parisamAptA / (zatakaM-10) vR. vyAkhyAtaM navamaMzatam, atha dazamaM vyAkhyAyate, asya cAyamabhisambandhaH-anantarazate jIvAdayo'rthA pratipAditAH ihApi ta eva prakArAntareNa pratipAdyante, ityevaMsambandhasyAsyodezakArthaHsaGgrahagAtheyammU. (474)' disi 1 saMvuDaanagAre 2 AyaDI 3 sAmahatthi 4 deve 5 sabhA 6 / uttara aMtaradIvA 28 dasamaMbhisayaMmi cottIsA / / vR. 'dise tyAdi, 'disa tidizamAzrityaprathamauddezakaH 1 saMvuDaanagAre'tti saMvRtAnagAraviSayo dvitIyaH2 'AivittiAtmadeivodevI vAvAsAntarANivyatikrAmedityAdyarthAbhidhAyakastRtIyaH 3 'sAmahatthi'tti zyAmahastayabhidAnazrImanmahAvIraziSTapraznapratibaddha-zcaturthaH 4 ! 'devitticamarAdyagramahiSIprarUNArthaH paJcamaH 5 *sabha'tti sudharmasabhApratipAdanArthaH SaSThaH 6'uttaraaMtaradIvitti uttarasyAM diziye'ntaradvIpAstavyatipAdanArthA aSTAviMzatatirudezakAH, evaM cAdito dazame zate catustriMzaduddezakA bhavantIti / / -zatakaM-10 uddezaka:-:mU. (75) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kimiyaM bhaMte ! pAINatti pavuccaI?, goyamA ! jIvA ceva ajIvA ceva, kimiyaM bhaMte! paDINAti pavuccaI ?, goyamA ! evaM cevaevaM dAhiNA evaM udINA evaM uDDA evaM ahovi| kati NaMbhaMte ! disAo pannattAo?, gothamA! dasa disAo pannatAo, taMjahA-puracchimA 1 puracchimadAhiNA 2 dAhiNA 3 dAhiNapaJcasthimA 4 paJcasthimA 5 paJcasthimuttarA 6 uttarA 7 uttarapuracchimA 8 uDDA 9 aho 10 // eyAsi NaM bhaMte ! dasaNhaM disANaM kati nAmadhejA pannatA?, goyamA ! dasa nAmadhejA pannattA, taMjahA iMdA 9 aggeyI 2 jamA ya 3 neratI 4 vAruNI 5 vAyavvA 6 somA 7 IsANIya 8 vimalA ya 9 tamA ya 10 boddhavvA / iMdANaM bhaMte ! disA kiMjIvA jIvadesAjIvapaesA ajIvA ajIvapadesA ajIvapaesA goyamA! jIvAvi 3 taM ceva jAva ajIyapaesAvi, je jIvA te niyamA egidiyA beiMdiyA jAva paMciMdiyA aniMdiyA, je jIvadesAte niyamA egidiyadesAjAva aniMdiyadesA, jejIvapaesA te egidiyapaesA beiMdiyapaesA jAva aniNdiypesaa| Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagavatIagasUtraM 10/-19/475 je ajIvA te duvihA pannattA, taMjahArUvI ajIvAya arUcI ajIvAya, je khvI ajIvA te caubvihA pannattA, taMjahA-khaMdhA 1 khaMdhadesA 2 khaMdhapaesA 3 prmaannupogglaa4| je arUvI ajIvA te sattavihA pannattA, taMjahA-nodhammasthikAe dhammasthikAyassa dese dhammatthikAyassa paesA noadhammasthikAe adhammasthikAyassa dese adhammatthikAyassa paesA noAgasasthikAe AgAsasthikAyassa dese AkAsatthikAyassa paesA addhaasme| __ aggeI NaM bhaMte ! disA kiM jIvA jIvadesA jIvapaesA ? pucchA, goyamA ! no jIyA jIvadesAvi 1 jIvapaesAvi 2 ajIvAvi 1 ajIvadesAvi 2 ajIvapaesAvi3 / je jIvadesA te niyamA egidiyadesA ahavA egidiyadesA ya beiMdiyassa dese 1 ahavA egidiyadesAyabeiMdiyassa desA 2 ahavAegidiyadesAyabeiMdiyANayadesA3ahavA egidiyadesA teiMdiyassa dese evaM ceva tiyabhaMgo bhANiyaco evaMjAva aniMdiyANaM tiya bhaMgo, je jIvapaesA te niyamA egidiyapaesA ahavA egidiyapaesA ya beiMdiyassa paesA ahavA egidiyapadesA ya beiMdiyANa ya paesA evaM Aillavirahio jAva aniMdiyANaM / je ajIvAte duvihA pannattA, taMjahA-ruviajIvAya asvIajIvA yaje ruvI ajIvA te caubvihA pannattA, taMjahA-khaMdhA jAva paramANupoggalA 4, je arUvI ajIvA te sattavihA pannattA, taMjahA-no dhammatthikAe dhammatthikAyassa dese dhammasthikAyassa paesA evaM adhammasthikAyassavijAva AgAsasthikAyassa paesA addhaasme| vidisAsu nasthi jIvA dese bhaMgo ya hoi savvatthAjamANaMbhaMte! disA jijIvA jahA iMdA taheva niravasesA neraI ya jahA aggeyI vAruNIjahA iMdA vAyavvA jahA aggeyI somA jahA iMdA IsANI jahA aggeyI, vimalAe jIvA jahA aggeyI, ajIvA jahA iMdA, evaM tamAevi, navaraM asvI chabbihA addhAsamayo na bhannati / / vR. 'kimiyaM bhaMte ! pAINatti pavuccai'tti kimetadvastu yat prAgeva prAcInaM digvivakSAyAM 'prAcI vA prAcI pUrveti procyate, uttaraMtujIvAzcaiva bhavati-prAcyAM dizijIvA ajIvAzca sntiiti| 'iMde' tyAdi, indro devatA yasyAH saindrI agnirdevatA yasyAH sA''gneyI, evaM yamo devatA, yAmyAnitirdevatA nairRtI varuNodevatA vAruNIvAyurdevatAvAyavyAsomadevatA saumyAIzAnadevatA aizAnI vimalatayA vimalA tamA-rAtristadAkAratvAttamA'ndhakAretyarthaH, atra aindrI pUrvAzeSAHkrameNa, vimalAtUAtamA punaradhodigiti, ihaca dizaHzakaToddhisaMsthitAHvidizastumuktAvalyAkArAH Udhiodizau ca rucakAkAre, Aha ca __ "sagaDuddhisaMThiyAo mahAdisAo havaMti cttaari| muttAvalIva cauro do ceva ya hoti ruygnibhe|" iti 'jIvAvI'tyAdi, aindrI digjIvAtasyAMjIvAnAmastitvAt, evaMjIvadezAjIvapradezAceti, tatA'jIvAnAM pudgalAdInAmastitvAdajIvAH dharmAstikAyAdidezAnAM punarastitvAdajIvadezAH evamajIvapradezAapIti, tatrayejIvAsta ekendriyAdayo'nindriyAzca kevalinaH, yetujIvadezAsta ekendriyAdInAm 6 / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-10, vargaH-, uddezaka:-1 529 evaM jIvapradezA api, 'je arUvI ajIvA te sattaviha'tti, kathaM ?, nodhammasthikAe, ayamarthaH-dharmAstikAyaH samasta evocyate, saca prAcIdigna bhavati, tadekadezabhUtatvAttasyAH, kintudharmAstikAyasya dezaH,sAtadekadezabhAgalapeti 1,tathA tasyaiva pradezAHsA bhavati,asaGghayeyapradezAtmakatvAttasyAH 2, evamadharmAstikAyasya deza-pradezAzca3-4, evAmAkAzAstikAyasyApi dezaH pradezAzca 5-6, addhAsamayazceti7, tadevaM saptaprakArArUpyajIvarUpA aindrI digiti| 'aggeyINa mityAdapraznaH, uttare tujIvA niSedhanIyaH, vidizAmekapradezeca jIvAnAmavagAhAbhAvAta, asaGkhyAtapradezAvagAhitvAtteSAM, tatra 'je jIvadesA te niyagA lAgediyadesa'tti ekendriyANAM sakalalokavyApakatvAdAgneyyAM niyamAdekendriyadezAH santIti, 'ahave tyAdi, ekendriyANAM sakalalokavyApakatvAdeva dvIndriyANAMcAlpatvena kacidekasyApitara sambhavAducyate ekendriyANAM dezAzca dvIndriyasya dezazceti dvikayoge prathamaH, athavaikendriyapadaM tathaiva dvIndriyapade tvekavacanaM dezapade punarvahuvacanamiti dvitIyaH, ayaM ca yadA dvIndriyo dvayAdibhirdezaistAM spRzati tadA syAditi, athavaikendriyapadaM tathaiva dvIndriyapadaM dezapadaM ca bahuvacanAntamiti tRtIyaH, sthApanA-egi0 desA 3 beiM 1 dese egi0 desA 3 veiM 1 desA 3 egi0 desA 3 beiM03 desA 3 evaM trIndriyacaturindriyapaJcendriyAnindriyaiH saha pratyekaMbhaGgakatrayaMdRzyam, evaMpradezapakSo'pi vAcyo, navaramiha dvIndriyAdiSu pradezapadaM bahuvacanAntameva, yato lokavyApakAvasthAnindriyavarjajIvAnAM yatraikaH pradezastatrAsaGkhyAtAste bhavanti, lokavyApakAvasthAnindriyasya punaryadyapa pyekatra kSetrapradeze eka eva pradezastathA'pita pradezapade vahuvacanamevAgneyyAM taTAdezAnAmasaGkhyAtAnAmavagADhatvAd, ataH sarveSu dvikayogeSvAdyavirahitaM bhaGgakadvayameva bhavatItyetadevAhaAillavirihao'tti dvikabhaGga iti zeSaH / ___'vimalAe jIvA jahA aggeIe'tti vimalAyAmapi jIvAnAmanavagAhAt 'ajIvA jahA iMdAe ti samAnavaktavyatvAt, 'evaM tamAvitti vimalAvattamA'pi vAcyetyarthaH, atha vimalAyAmanindriyasambhavAttaddezAdayo yuktAstamAyAM tu tasyAsambhavAtkathaM te? iti, ucyate, daNDAdyavasthaM tamAzritya tasya dezo dezAH pradezAzca vivakSAyAM tatrApi yuktA eveti| atha tamAyAM vizeSamAha-'navara'mityAdi, 'addhAsamayo na bhanaitti samayavyavahAro hi saJjariSNusUryAdiprakAzakRtaH, sa ca tamAyA nAstIti tatrAddhAsamayo na bhaNyata ityarthaH / atha vimalAyAmapi nAstyasAviti kathaM tana samayavyavahAraH ? iti, ucyate, mandarAvayavabhUtasphaTikakANDe sUryAdiprabhAsakrAntidvAreNatatrasaJcariSNusUryAdiprakAzabhAvAditi anantaraMjIvAdirUpA dizaH prarUpitAH,jIvAzca zarIriNo'pi bhavantIti zarIraprarUpa-NAyAha mU. (176) katiNaMbhaMte! sarIrA pannattA?, goyamA! paMca sarIrA pannattA, taMjahA-orAlie jAva kammae / orAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe pannatte?, evaM ogAhaNasaMThANaM niravasesaM bhANiyadhvaM jAva appAbahugaMti / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| ghR. 'kai NaM bhaMte !'ityAdi, 'ogAhaNasaMThANaM'ti prajJApanAyAmekaviMzatitamaM padaM, 534 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 bhagavatIagasUtraM 10/-/9/476 tazcaivaM-paMcavihe pannatte, taMjahA-egidiyaorAliyasarIrejAvapaMciMdiyaorAliyasarIre' ityAdi, pustakAntare tvasya saGgrahagAthopalabhyate, sA ceym||1|| "kaisaMThANapamANaM poggalaciNaNA sriirsNjogii| davvapaesappabahuM sarIraogAhaNAe yaa||" tatra ca katIti kati zarIrANIti vAcyaM, tAni punaraudArikAdIni paJca, tathA saMThANa'ti audArikAdInAM saMsthAnaM vAcyaM, yathA nAnAsaMsthAnamaudArikaM, tathA pamANaM ti eSAmeva pramANaM vAcyaM, yathA-audArikaM jaghanyato'GgulAsaGkhayeyabhAgamAtramutkRSTatastusAtirekayojanasahasramAnaM, tathaiSAmeva pudgalacayo vAcyo, yathaudArikasya nivyAtina SaTsu dikSu vyAghAtaM pratItya syAtridizItyAdi, tathaiSAmeva saMyogo vaacyo| yathAyasyaudArikazarIraMtasya vaikriyaM syAdastItyAdi, tathaiSAmeva dravyArthaHpradezArthaHtayA'lpabahutvaM vAcyaM, yathA 'savvatthovA AhAragasarIrA dabbaThThayAe' ityAdi, tathaiSAmevAvagAhanAyA alpabahutvaM vAcyaM, yathA 'savvatthovA orAliyasarIrassa jahaniyA ogAhaNA ityaadi| zatakaM-10 uddezakaH-1 samAptaH -zataka-10 uddezakaH-2:vR.anantaroddezakAnte zarIrANyuktAni zarIrI ca kriyAkArI bhavatIti kriyAprarUpaNAya dvitIya uddezakaH-, tasya cedamAdisUtram mU. (77) rAyagihe jAva evaM vayAsI-saMvuDassa NaM bhaMte ! anagArassa vIyIpaMthe TiccA puraau rUvAiMnijjhAyamANassa maggaorUvAIavayakkhamANassa pAsao ruvAiMavaloemANassa urlDarUvAiM oloemANassa ahe rUvAI AloemANassa tassaNaM bhaMte! kiM IriyAvahiyA kiriyA kaJjai saMparAiyA kiriyA kajjai ? goyamA! saMvuDassaNaM anagArassa vIyIpaMtheTiyAjAvatassaNaM no IriyAvahiyA kiriyA kajai saMparAiyA kiriyA kajjai, se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai saMvaDa0 jAva saMparAiyA kiriyA kannai ?, goyamA ! jassa NaM kohamANamAyAlobhA evaM jahA sattamasae paDhamodesae jAva se NaM ussuttameva rIyati, se teNaTeNaM jAva saMparAiyA kiriyA kji|| saMvuDassa NaM bhaMte ! anagArassa avIyIpaMthe ThicA purao rUvAI niljhAyamANassa jAva tassaNaMbhaMte! kiM IriyAvahiyA kiriyA kajjai?, pucchA, goyamA! saMvuDa0 jAva tassa NaM IriyAvahiyA kiriyA kajjaino saMparAiyA kiriyA kajai, se keNaTeNaM bhaMte! evaMvuccai jahAsattame sae paDhamoddesae jAva se gaM ahAsuttameva rIyati se teNaTeNaM jAva no saMparAiyA kiriyA kaJjai / / vR. 'rAyagihe' ityAdi, tatra 'saMvuDassa'tti saMvRtasya sAmAnyena prANAtipAtAdyAzravadvArasaMvatopetasya 'vIIpaMthe Thicceti vIcizabdaH samprayoge, sa ca samprayogoIyorbhavati, tatazceha kaSAyANAM jIvasya ca sambandho vIcizabdavAcyaH tatazca cIcimataH kaSAyavato matupapratyayasya SaSThayAzca lopadarzanAt, athavA vicirpRthagabhAve'iti vacanAdvivicya-pRthagbhUya yathA''khyAtasaMyamAta kaSAyodayamanapavAryetyarthaH / Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 531 zatakaM-10, varga:-, uddezakaH-2 athavA vicintya rAgAdivikalpAdityarthaH, athavA virUpA kRti-kriyA sarAgatvAt yasminnavasthAne tadvikRti yathA bhavatItyevaM sthitvA paMthe'ttimArge 'avayakkhamANassa'ttiavakA. hnato'pekSamANasya vA, pathigrahaNasya copalakSaNatvAdanyatrApyAdhAre sthitveti draSTavyaM, 'no IriyAvahiyA kiriyA kajaittina kevalayogapratyayA karmabandhakriyA bhavati sakaSAyatvAttasyeti 'jassaNaM kohamANamAyAlobhA' iha evaM jahe' tyAdyatidezAdidaM dRzya--'vocchinnAH bhavaMti tassaNaMIriyAvahiyA kiriyA kajai, jassaNaMkohamANamAyAlobhAavorIyaMrIyamANassa saMparAiyA kiriyA kajai'tti vyAkhyA cAsya praagvditi| 'seNaMussuttameva ttisapunarutsUtramevAgamAtikramaNataeva 'riiyittigcchti| 'saMvuDasse'tyAdhuktaviparyayasUtraM, tatra ca 'avIitti avIcimataH' akaSAyasambandhavataH 'avivicya' vA apRthagbhUya yathA''khyAtasaMyamAt, avicintya vA rAgavikalpAbhAvenetyarthaH avikRti vAyathA bhavatIti anantaraM kriyokatA, kriyAvatAM ca prAyo yoniprAptirbhavatIti yoniprarUpaNAyAha mU. (178) kaivihA NaM bhaMte ! joNI pannattA ?, goyamA ! tivihA joNI pannattA, taMjahA-sIyA usiNA sItosiNA, evaM joNIpayaM niravasesaM bhANiyadhvaM / / vR. 'kativihA NamityAdi, tatra ca 'joNitti 'yu mizraNe' itivacanAd yuvantitaijakArmaNazarIravanta audArikAdizarIrayogyaskandhasamudAyena mizrIbhavanti jIvA yasyAM sA yoni, sAcatrividhA zItAdibhedAt, tatra 'sIya'ttizItasparzA usiNa'ttiuSNasparzA 'sIosiNatti dvisvabhAvA evaMjoNIpayaMniravasesaMbhANiyavyaMti yonipadaMcaprajJApanAyAMnavamaMpadaM, taccedaM 'neraiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI usiNA joNI sIosiNA joNI?,goyamA ! sIyAvi joNI usiNAvi joNI no sIosiNA joNI'tyAdi, ayamartha:-'sIyAvi joNi'tti AdyAsu tisRSu narakapRthivISu caturthyAMca keSucinnarakAvAseSu nArakANAM yadupapAtakSetraMtacchItasparzapariNatamiti teSAMzItA'piyoni, usiNAvijoNi'ttizeSAsupRthivISu caturthaHpRthivInarakAvAseSu cakeSucinArakANAM yadupapAtakSetraMtaduSNasparzapariNatamiti teSAmuSNA'pi yoni, 'no sIosiNA joNi tinamadhyamasvabhAvAyonistathAsvabhAvatvAta, shiitaadiyonigrkrnnaarthHsnggrhstupraayennaivN||1|| "sIosiNajoNIyA savve devA ya gbmvkkNtii| usiNA ya teukAe duha narae tiviha sesesu // " __ -'gabbhavakratitti grbhotpttikaaH|tthaa-'ktivihaannNbhNte! joNI pannattA?,goyamA!tivihAjoNI pannattA, taMjahA-saccittA acittA mIsiyA' ityAdi, saccittAdiyAniprakaraNArthaHsaGgrahastu praayennaivm||2|| "acittA khalu joNI neraiyANaM taheva devANaM / mIsA ya gamavAse tivihA puNa hoi sesesu / " satyapyekendriyasUkSmajIvanikAyasambhave nArakadevAnAM yadupapAtakSetraM tanna kenacijjIvena parigRhItamityacittA teSAM yoni, garbhavAsayonistu mizrA zukrazoNitapudgalAnAmacittAnAM, garbhAzayasya sacetanasya bhAvAditi, zeSANAMpRthivyAdInAM saMmUrchanajAnAMca manuSyAdInAmupapAtakSetre Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 bhagavatIaGgasUtraM 10/-/2/478 jIvena parigRhIte'parigRhIte ubhayarUpe cotpattiriti trividhA'pi yoniriti / tathA-kativihANaMbhaMte! joNI pannatA?, goyamA ! tivihA joNI pannattA, taMjahA saMvuDajoNI viyaDAjoNI saMvuDaviyaDAjoNI'tyAdi, saMvRttAdiyoniprakaraNArthaHsaGgrahastu prAya evm||1|| "egiMdiyaneraiyA saMvuDajoNI taheva devaay| vigalidiesu viyaDA saMvuDaviyaDA ya gbhNmi||" ekendriyANAM saMvRtAyonistathAsvabhAvatvAt, nArakANAmapi saMvRtaiva, yato narakaniSkuTAH saMvRtagavAkSakalpAsteSu ca jAtAste varddhamAnamUrtayastebhyaH patanti zItebhyo niSkuTebhya uSNeSu narakeSu uSNebhyastu zIteSviti, devAnAmapi saMvRtaiva yato devazayanIye dUSyAntarito'. gulAsaGkhyAtamAgamAtrAvagAhano deva utpadyata iti / tathA 'kativihANaM bhaMte! joNI pannattA? goyamA! tivihA joNI pannattA, taMjahA-kummunnayA saMkhAvattA vaMsIpatte'tyAdi, etadvaktavya- taasnggrhshcaivN||1|| saMkhAvattA joNI itthIrayaNassa hoti vineyaa| tIe puNa uppanno niyamA u viNassai gabbho / / // 2 // kummunnayajoNIe titthayarA cakkivAsudevA ya / rAmAviyajAyate sesAe sesagajaNo u / / anantaraM yoniruktA, yonimatAM ca vedanA bhavantIti tanarupaNAyAha mU. (479) kativihA NaM bhaMte ! veyaNA pannattA?, goyamA ! tivihA veyaNA pannattA, taMjahA-sIyA usiNA sIosiNA, evaM veyaNApayaM niravasesaM bhANiyavvaMjAva neraiyANaM bhNte| kiM dukkhaM vedaNaM vardeti suhaM veyaNaM veyaMtiadukkhamasuhaM veyaNaM veyaMti?, goyamA! dukkhaMpi veyaNaM veyaMti suhaMpi veyaNaM veyaMti adukkhamasuhaMpi veyaNaM veyaMti // vR. 'kaivihA Na mityAdi, 'evaM veyaNApayaM bhANiyavya'ti vedanApadaM ca prajJApanAyAM paJcatriMzattamaM, tacca lezato darzAte-'neraiyANaM bhaMte ! kiM sIyaM veyaNaM veyaMti 3?, goyamA ! sIyaMpiveyaNaM veyaMti evaMusiNaMpinosIosiNaM' evamasurAdayo vaimAnikAntAH 'evaM caubvihA veyaNA dabvao khettao kAlao bhAvao' tatra pudgaladravyasambandhAdravyavedanA narakAdikSetrasambandhAkSetravedanA nArakAdikAlasambandhAtkAlavedanA zokakrodhAdibhAvasambandhAdbhAvavedanA, sarve saMsAriNazcaturvidhAmapi / tathA 'tivihAveyaNA sArIrAmANasAsArIramANasA' samanaskAstrividhAmapiasajJinastu zArIrImeva, tathA 'tivihA veyaNA sAyA asAyA sAyAsAyA' sarve saMsAriNa- strividhAmapi, tathA 'tivihAveyaNA-dukkhAsuhAadukkhamasuhA' sarve trividhAmapi, sAtAsAtasukhaduHkhayozcAyaM vizeSaH-sAtAsAte anukrameNodayaprAptAnAM vedanIyakarmapudgalAnAma- nubhavarUpe, sukhaduHkhe tu priidiirymaannvedniiyaanubhvruupe| ____ tathA duvihAveyaNA abbhuvagamiyA uvakkamiyA' AbhyupagamikI yAsvayambhupagamyavedyate yathA sAdhavaH kezollucanAtApanAdibhirvedayanti aupakramikI tu svayamudIrNasyodIraNAkaraNena Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-10, vargaH:, uddezakaH-2 533 codayamupanItasya vedyasyAnubhavAt, dvividhAmapi paJcendriyatiryaJco manuSyAzca zeSAstvIpakramikImeveti, tathA 'duvihA veyaNA-nidAyaanidAya' nidA-cittavatI viparItA tvanideti, scinodvividhaamsjjnyinstvnidaameveti| -iha ca prajJApanAyAM dvAragAthA'sti, saayN||1|| "sIyA va davva sArIrasAya taha veyaNA havai dukkhA / abbhuvagamuvakkimayA nidA ya anidA ya naayvvaa||" asyAzca pUrvArdhoktAnyeva dvArANyadhikRtavAcanAyAM sUcitAni yatastatrApyuktaM 'nidA ya anidA ya vajjati / / vedanAprastAvAdvedanAhetubhUtAM pratimAM nirUpayannAha mU. (480) mAsiyannaM bhaMte ! bhikkhupaDimaM paDivanassa anagArassa nicacaM vausaDhe kAye ciyatte dehe, evaMmAsiyA bhikkhupaDimA niravasesA bhANiyacA (jAvadasAhi) jAva ArAhiyA bhavai / vR. 'mAsiyanna mityAdi, mAsaH parimANaM yasyAH sA mAsikI tAM 'bhikSupratimAM' sAdhupratijJAvizeSaM vosaTTekAe'tti vyutsRSTe snAnAdiparikarmavarjanAt 'ciyatte dehe'tti tyakte vadhavandhAdhavAraNAt, athavA 'ciyatte' saMmate prItiviSaye dharmasAdhaneSu pradhAnatvAddehasyeti 'evaM mAsiyA bhikkhupaDimA'ityAdi anenaca yadatididaMtadidaM-'je keiparIsahovasaggA uppajaMti, taMjahA-divvA vA mANusA vA tirikkhajoSiyA vA te uppanne sammaM sahai khamai titikkhai ahayAseI tyAdi, tatra sahate sthAnAvicalanataH kSamate krodhAbhAvAt, titikSate dainyAbhAvAt krameNa vA manaHprabhRtibhi, kimuktaM bhavati?-adhisahata iti| mU. (481) bhikkhu ya annayaraM akiccaTTANaM paDisevittA se NaM tassa ThANassa anAloiyapaDikate kAlaM karei nasthi tassa ArAhaNA, seNaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM karei asthi tassa ArAhaNA, bhikkhU ya annayaraM akiccaThANaM paDisevittA tassa NaM evaM bhavai pacchAvi NaM ahaM gharamakAlasamayaMsi eyarasa ThANassa AloessAmijAva pddivjissaami| seNaM tassa ThANassa anAloiyapaDikkate jAva natthitassa ArAhaNA, seNaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM karei asthitarasa arAhaNA, bhikkhU ya annayaraM akiJcaTThANaM paDisevittA tassa NaM evaM bhvi| jai tAva samaNovAsagAvi kAlamAse kAlaM kiccA annayaresudevaloesudevattAe uvavattAro bhavaMti kimaMga puNaahaM annapanniyadevattaNaMpino labhissAmittikaTuseNaM tassa ThANassaanAloiyapaDikkate kAlaM karei natthi tassa ArAhaNA se NaM tassa ThANassa AloiyapaDikaMte kAlaM karei asthi tassa aaraahnnaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti // vR.ArAhiyA bhavatItyuktamathArAdhanAH yathA na syAdyathA ca syAttaddarzayannAha-'bhikkhU ya annayaraMakiJcaTThANa'mityAdi, iha cazabdazcedityetasyArthe vartate, saca bhikSorakRtyasthAnAsenasya prAyeNAsambhavapradarzanaparaH, Disevitta'tti akRtyasthAnaM pratiSevitA bhavatIti gamyaM, vAcanAntare tvasya sthAne 'paDisevija ti dRzyate, seNaM'tisabhiHzu tassa ThANassa'tti tatsthAnam 'aNapanniyadevattaNaMpino labhissAmi'tti aNapannikA vyantaranikAyavizeSAstatsambandhidevatvamaNapanikadevatvaM tadapi nopalapsya iti| zatakaM-10 uddezakaH-2 samAptaH Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 bhagavatI aGgasUtraM 10/-/3/482 -: zatakaM - 10 uddezakaH - 3 : dvitIyoddezakAnte devatvamuktam, atha tRtIye devasvarUpamabhidhIyate, ityevaMsambandha syAsyedamAdisUtram mU. (482) rAyagihe jAva evaM vayAsI- AiDIe NaM bhaMte! deve jAva cattAri paMca devAvAsaMtarAiM vItikaMte teNa paraM pariTTIe ?, haMtA goyamA ! AiDIe NaM taM ceva, evaM asurakumArevi, navaraM asurakumArAvAsaMtarAI sesaM taM caiva, evaM eeNaM kameNaM jAba dhaNiyakumAre, evaM vANamaMtare joisavemANiya jAva teNa paraM pariDDIe / appaDie NaM bhaMte! deve se mahaDDiyassa devassa majjhamajjheNaM vIivaijjA ?, no tiNaTTe samaTTe samiDDIe NaM bhaMte! deve samaDDiyassa devassa majjhaMmajjheNaM vIivaejjA ?, no tiNaTTe samaTTe, pamattaM puNa vIivaejjA / se NaM bhaMte! kiM vimohittA pabhU avimohittA pabhU?, goyamA ! vimohettA pabhU no avimohettA pbhuu| se bhaMte! kiM puvviM vimohettA pacchA vIivaejA puvviM vIivaettA paccha vimohejjA ?, goyamA puvviM vimohettA pacchA vIivaejA no pubiM vIvaittA pacchA vimohejjA / mahiDDIe NaM bhaMte! deve appaDDiyassa devarasa majjhaMmajjheNaM vIivaejA ? haMtA, vIivaejjA / se gaM bhaMte! kiM vimohittA pabhU avimohettA pabhU?, goyamA ! vimohettAvi pabhU avimohettAvi pabhU / se bhaMte! kiM puvviM vimohettA pacchA vIivaijjA puvviM vIivaittA pacchA vimohejjA ?, goyamA puvvi vA vimohettA pacchA vIivaejjA puvviM vA vIivaettA pacchA vimohejA / appiDDie NaM bhaMte! asurakumAre mahaDDIyassa asurakumArassa majjhaMmajjheNaM vIivaejjA ?, no iTTe samaTTe, evaM asurakumArevi tinni AlAvagA bhANiyavyA jahA ohieNaM deveNa bhaNiyA, evaM jAva dhaNiyakumArANaM, vANamaMtarajoisiyavemANieNaM evaM ceva / appahie NaM bhaMte! deve mahiDDiyAe devIe majhaMmajjheNaM vIivaejjA ?, no iNaTTe samaTThe, samaDDie NaM bhaMte! deve samiDIyAe devIe majjhamajjheNaM0 evaM taheva deveNa ya devINa ya daMDao bhANiyavvo jAva vemANiyAe / appar3iyA NaM bhaMte! devI mahaDDIyassa devarasa majjhamajjheNaM evaM esovi taio daMDao bhANiyavvo jAva mahar3iyA vaimANiNI appaDiyassa vemANiyassa majjhamajjheNaM vIivaejjA ?, haMtA vIivaejjA / appaDDiyA gaM bhaMte! devI mahiDDiyAe devIe majjhamajjheNa vIivaejjA ?, no iNaTTe samaTTe, evaM samaDiyA devI samaDDiyAe devIe taheva, mahaDDiyAvi devI appaDDiyAe devIe taheva, evaM ekkeke tinni 2 AlAvagA bhANiyavva jAva mahaDDiyA NaM bhaMte! vaimANiNI appaDDiyAe vemANiNIe majjhamajjheNaM vIivaejjA ?, haMtA vIivaejA / sA bhaMte! kiM vimohittA pabhUtaheva jAva pubbiM vA vIivaittA pacchA vimohejA ee ktAri daMDagA // vR. 'rAyagihe'ityAdi, 'AiDDIe NaM' ti AtmaddharyA svakIyazaktyA, athavA''tmana eva RddhiryasyAsAvAtmarddhikaH deve' tti sAmAnyaH 'devAvAsaMtarAI' ti devAvAsavizeSAn 'vIikkaMte' tti 'vyatikrAntaH' laGghitavAn kvacid vyativrajatIti pAThaH, 'teNa paraM 'ti tataH paraM 'pariDDIe' tti Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-10, varga:-, uddezakaH-3 535 parA pararddhiko vA 'vimohittA pamutti vimohya' mahikAyandhakArakaraNena mohamutpAdya apazyantameva taMvyatikrAmediti bhaavH| ___evaM asurakumAreNavi tinni AlAvaga'ttialpardhikamaharddhikayorekaH samarddhikayoranyaH maharddhikAlparddhikayorapara ityevaMtrayaH, 'ohieNaMdeveNaM ti sAmAnyena devena 1, evamAlApakatrayopeto devadevIdaNDako vaimAnikAnto'nyaH 2, evameva ca devIdevadaNDako vaimAnikAnta evAparaH 3, evameva ca devyordaNDako'nyaH 4 ityevaM catvAra ete dnnddkaaH| anantaraM devakriyoktA, sA cAtivismayakAriNIti vismayakaraM vastvantaraM praznayannAha mU. (483) Asassa NaM bhaMte! dhAvamANassa kiMkhukhutti kareti?, goyamA ! Asassa NaM dhAvamANassa hidayassa ya jagayassa ya aMtarA ettha NaM kabbaDae nAmaM vAe saMmucchai jeNaM Asassa dhAvamANassa khukhutti karei / / vR. 'Asasse'tyAdi, 'hiyayassa ya jagayassa yatti hRdayasya yakRtazca-dakSiNakukSigatodarAvayavavizeSasya 'antarA' antarAle / anantaraM 'khukhu'tti prarUpitaM tacca zabdaH, sa ca bhASArUpo'pi syAditi bhASAvizeSAn bhASaNIyatvena pradarzayitumAha-- mU. (484) aha bhaMte ! AsaissAmo saissAmo cihissAmo nisiissAmo tuyahissAmo vR. 'aha bhaMte!' ityAdi, athetiparipraznArtha: bhaMte!'ti bhadanta! ityevaM bhagavantaM mahAvIramAmantraya gautamaH pRcchati-'AsaissAmotti AzrayiSyAmo vayamAzrayaNIyaM vastu 'saissAmotti zayiSyAmaH 'ciTThissAmo'ttiUrdhvasthAnena sthAsyAmaH 'nisiissAmo ttiniSetsyAma upavezyAma ityarthaH 'tuyaTTissAmo'tti saMstArake bhaviSyAma ityAdikA bhASA kiM prajJApanI? iti yogH| mU. (485) AmaMtaNi ANavaNI jAyaNi taha pucchaNI ya pnnvnnii| paccakkhANI bhAsA bhAsA icchAnulomA y|| vR anena copalakSaNaparavacanena bhASAvizeSANamevaMjAtIyAnAM prajJApanIyatvaM pRSTamatha bhASAjAtInAM tatpRcchati-'AmaMtaNi' gAhA, tatra AmantraNI he devadatta ! ityAdikA, eSA ca kila vastuno'vidhAyakatvAdaniSedhakatvAJca satyAdibhASAtrayalakSaNaviyogatazcAsatyAmRSeti prajJApanAdAvuktA, evamAjJApanyAdikAmapi / ANavaNi'tti AjJApanI kArye parasya pravartanI yathA ghaTaM kuru 'jAyaNi tti yAcanI-- vastuvizeSasya dehItyevaMmArgaNarUpA tatheti samuccaye 'pucchaNIya'ttipracchanI-avijJAtasya saMdigdhasya vA'rthaHsya jJAnArthaM tadabhiyuktapreraNarUpA pannavaNi ttiprjnyaapnii-vineysyaa-pdeshdaanruupaaythaa||1|| "pANavahAo niyattA bhavaMti dIhAuyA arogA ya / emAI pannavaNI pannattA vIyarAgehiM // " 'paJcakkhANIbhAsa'tti pratyAkhyAnI yAcamAnasyAditsA me ato mAM mA yAcasvetyAdi pratyAkhyAnarUpA bhASA 'icchAnuloma'tti pratipAdayituryAicchAtadanulomA-tadanukUlA icchAnulomA yathA kArye preritasya evamastu mamApyabhipretametaditi vcH| mU.(486) anabhiggahiyA bhAsA bhAsA ya abhiggaha~bhi boddhavvA / saMsayakaraNI bhAsA voyaDamavvoyaDA ceva / / Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 10/-13/486 panavaNI NaM esAna esAbhAsAmosA?, haMtA goyamA! AsaissAmotaM ceva jAva naesA bhAsA mosA | sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| vR. 'aNabhiggahiyA bhAsA gAhA, anabhigRhItA-arthAnabhigraheNa yocyate DityAdivat 'bhAsA ya abhiggahami boddhavvA bhASA cAbhigraha boddhavyA arthaHmabhigRhya yocyate ghaTAdivat, 'saMsayakaraNI bhAsa'tti yA'nekArthaHpratipattikarI sA saMzayakaraNI yathA saindhavazabdaH puruSalavaNavAjiSu vartamAna iti 'voyaDa'tti vyAkRtA lokapratItazabdArthA 'avvoyaDa'tti avyAkRtA-gambhIrazabdArthA manmanAkSara- prayuktA vA'nAvirbhAvitArthA, 'pannavaNI NaM'ti prajJApyate'rtho'nayeti prarajJApanI-arthaHkathanI vktvyetyrthH| _ 'naesAmosattinaiSAmRSA-nArthAnabhidhAyinInAvaktavyetyarthaH, pRcchato'yamabhiprAya:AzrayiSyAma ityAdikA bhASA bhaviSyakAlaviSayAsAcAntarAyasambhavena vyabhicAriNyapisyAt tathaikArthaHviSayA'pibahuvacanAntatayoktetyevamayathArthAtathA AmAntraNIprabhRtikA vidhipratiSebhyAM na satyabhASAvadvastuni niyatetyataH kimiyaM vaktavyA syAt ? iti, uttaraM tu 'haMtA' ityAdi, idamatra hRdayamaAzrayiSyAma ityAdikA'navadhAraNatvAdvarttamAnayogenetyetadvikalpagarbhavAdAtmani gurau caikArthaHmtve'pi bahuvacanasyAnumatatvAprajJApanyeva, tathADa'mantraNyAdikA'pi vastuno vidhipratiSedhA vidhAyakatve'pi yA niravadyapuruSArtha sAdhanI sA prajJApanyeveti / zatakaM-10 uddezakaH-3 samAptaH -zataka-10 uddezakaH-4:vR. tRtIyoddezake devavaktavyatoktA, caturthe'pyasAvevocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (487) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vANiyagAme nAma nayare hotthA vannao, dUtipalAsae ceie, sAmI samosaDhe, jAva parisA paDigayA / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeDhe aMtevAsI iMdabhUI nAma aNagAre jAba uTuMjANUjAva vihri| teNaMkAleNaM teNaM samaeNaMsamaNassa bhagavaomahAvIrassaaMtevAsIsAmahatthI nAma anagAre payaibhaddae jahA rohe jAva uDDaMjANU jAva viharai, tae NaM te sAmahatthI anagAre jAyasaDhe jAya uThAe uThettA jeNeva bhagavaMgoyame teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA bhagavaM goyamaM tikkhutto jAva paJjuvAsamANe evaM vayAsI-asthibhaMte! camarassaasuriMdassaasurakumArassatAyattIsagA devA?, haMtA asthi, sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai camarassa asuriMdassa asurakumArassatAyattIsagA devA tA02?, evaM khalu saamhtthii!| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ihevajaMbuddIve 2 bhArahe vAse kAyaMdI nAmaM nayarI hotyA vannao, tatthaNaMkAyaMdIe nayarIe tAyattIsaMsahAyAgAhAvaIsamaNovAsagA parivasaiavAjAvaaparibhUyA abhigayajIvAjIvA ucaladdhapunnapAvA viharati jAva tae NaM te tAyattIsaM sahAyA gAhAvaI samaNovAsayA pubbiM uggA uggavihArI saMviggA saMviggavihArI bhavittA tao pacchA pAsatthA pAsasthavihArI osannA osannavihArI kusIlA kusIlavihArI ahAchaMdA ahAchaMdavihArI bahUI Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthzatakaM-10, varga:-, uddezakaH-4 537 vAsAiM samaNovAsagapariyAgaM pAuNaMti 2 addhamAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUseti attANaM jhUsettA tIsaM bhattAiM aNasaNAe chedeti 2 tassa ThANassa anAloiyapaDikaMtA kAlamAse kAlaM kiccA camarassa asuriMdassa asurakumAraranno tAyattIsagadevattAe uvvnnaa| jappabhiiMcaNaMbhaMte! kAyaMdagAtAyattIsaMsahAyA gAhAvaI samaNovAsagAcamarassa asuriMdassa asurakumAraranno tAyattIsadevattAe uvavannA tappabhiiMcaNaM bhaMte! evaM buccai camarassa asuriMdassa asurakumAraranno tAyattIsagA devA ?, tae NaM bhagavaM goyame sAmahatthiNA anagAreNaM evaM vutte samANe saMkie kaMkhie vitigicchie uThAe uTTei uTThAe udvettA sAmahatthiNA anagAreNaM saddhiM jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namaMsai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI ___ asthiNaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asuraranno tAyattIsagA devA tA02?, haMtA asthi, se keNaDeNaM bhaMte ! evaM baccai?, evaM taM ceva savvaM bhANiyabaMjAva tappabhiiMca NaM evaM buccai camarassa asuriMdassa asurakumAraranno tAyattIsagA devA 2?, no iNaDhe samaDhe, goyamA! camarassa NaM asuriMdarasa asurakumAraranno tAyattIsagANaM devANaM sAsae nAmadheje pannatte, jaMna kayAi nAsI nakayAina bhavati na kayAIna bhavissaIjAvanice avvocchittinayaTTayAe anne cayaMtianne uvvjeti| asthiNaMbhaMte! balissa vairoyarNidassa vairoyaNarantAyattIsagA devA? tA02?, haMtA asthi, se keNaDheNaM bhaMte ! evaM vuccai balissa vairoyaNidassa jAva tAyattIsagA devA tA02?, evaM khalu goyamA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM iheva jaMbuddIve 2 bhArahe vAse bibhele nAma saMnivese hotyA vanao, tattha NaM vibhele saMnivese jahA camarassa jAva uvavannA, jappabhiiM ca NaM bhaMte ! te vibhelagA tAyattIsaM sahAyA gAhAvaisamaNovAsagA balissa vai0 sesaM taM ceva jAva nice avvocchittiNayaTTayAe anne cayaMti anne uvvjNti| asthi NaM bhaMte ! dharaNassa nAgakumAriMdassa nAgakumAraranno tAyattIsagA devA tA02?, haMtA asthi, se kegaTeNaM jAva tAyattIsagA devA 2 ?, goyamA! dharaNassa nAgakumAriMdassa nAgakumAraranno tAyattIsagANaM devANaM sAsae nAmadheje pannattejaMna kayAi nAsI jAvaanne cayaMti anne uvavajaMti, evaM bhUyAnaMdassavi evaMjAva mhaaghosss| asthibhaMte! sakka ssa deviMdassa devaranno pucchA, haMtAasthi, se keNaTeNaMjAvatAyattIsagA devA 2?, evaM khalu goyamA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM iheva jaMbUddIve dIve bhArahe vAse pAlAsae nAmasaMnivese hotyA vannao, tattha NaM pAlAsae sannivesetAyattIsaMsahAyAgAhAvaI samaNovAsayA jahA camarassa jAva viharaMti, taeNaM tAyattIsaM sahAyA gAhAvaI samaNovAsagA pubipi pacchAvi uggA uggavihArI saMviggA saMviggavihArI bahUiMvAsAiMsamaNovAsagapariyAgaM pAuNittA mAsiyAe saMlehaNAeattANaMjhUsei jhUsittA sahi~ bhattAiaNasaNAechedetira AloiyapaDiktA samAhipattA kAlamAse kAlaM kiccA jAva uvvnnaa| jappabhiyaM ca NaM bhaMte !pAlAsigA tAyattIsa sahAyA gAhAvaI samaNovAsagA sesaM jahA camarassa jAva uvvjNti| asthiNaM bhaMte IsANassa evaM jahA sakkassa navaraM caMpAe nayarIe jAva uvavannA, jappabhiiMca NaM bhaMte! caMpijjA tAyattIsaM sahAyA, sesaMtaMceva jAva anne uvavajjati / Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 bhagavatIagasUtraM 10/-14/487 asthi NaM bhaMte ! saNaMkumArassa deviMdassa devaranno pucchA, haMtA asthi, se kepaTTeNaM jahA dharaNassa taheva evaM jAva pANayassa evaM accuyassa jAva anne uvavajaMti / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte / / vR. 'teNa'mityAdi, 'tAyattIsaga'tti trAyastriMzA-mantrivikalpAH 'tAyattIsaM sahAyA gAhAvaIttitrayastriMzatparimANAH 'sahAyAH paraspareNasAhAyakakAriNaH 'gRhapatayaH kuTumbanAyakAH 'ugga'tiugrAudAtta bhAvataH uggavihAritti udAttAcArAHsadanuSThAnatvAt 'saMvigga'ttisaMvignAHmokSa prati pracalitAH saMsArabhIravo vA 'saMviggavihAri'tti saMvignavihAraH-saMvignAnuSThAnamasti yeSAM te tathA pAsatthi'tti jJAnAdibahirvartinaH 'pAsatyavihArI'tiAkAlaM pArzvasthasamAcArAH ___ 'osannittiavasannAiva-zrAntAivAvasannAAlasyAdanuSThAnAsamyakkaraNAt 'osannavihAra'ttiAjanma zithilAcArA ityarthaH 'kusIla'ttijJAnAdyAcAravirAdhanAt 'kusIlavihAritti AjanmApijJAnAdyAcAravirAdhanAta 'ahAchaMda'ttiyathAkathaJcinnAgamaparatantratayAchandaH-abhiprAyo bodhaHpravacanArtheSu yeSAM te yathAcchandAH,tecaikadA'pi bhavantItyata Aha-'ahAcchaMdavihAritti AjanmApi yathAcchandA eveti / 'tappabhiyaM ca NaM'ti yatrabhRti trayastriMzatsaGghayopetAste zrAvakAstatrotpannAstAbhRti na puurvmiti|| zatakaM-10 uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-10 uddezakaH-5:vR. caturthoddezake devavaktavyatoktA, paJcame tu devIvaktavyatocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (488) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nagare guNasilae ceie jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrasa bahave aMtevAsI therA bhagavaMto jAisaMpannA jahA aTThame sae sattamuddesae jAva vihrNti| taeNaM te dherA bhagavaMtojAyasavAjAva saMsayA jahA goyamasAmI jAva paJjuvAsamANA evaM vayAsI-camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asurakumAraranno kati aggamahisIo pannattAo?, ajo! paMca aggamahisIo pannattAo, taMjahA-kAlI rAyI rayaNI vijju mehA, tatyaNaMegamegAe devIe aTThadvadevIsahassA parivAropanatto, pabhUNaMbhaMte! tAoegamegA devI annAiMaTTa-TTadevIsahassAI parivAraM viuncittae?, evAmeva supubvAvareNaMcattAlIsaM devIsahassA, setNtuddie| pabhUNaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumArarAyA camaracaMcAe rAyahANIe sabhAe camaraMsi sIhAsaNaMsi tuDieNaM saddhiM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae?, no tiNaDhe samaDhe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai no pabhU camare asuriMde camaracaMcAe rAyahANIe jAva viharittae ?, ajo camarassaNaM asuriMdassa asurakumAraranno camaracaMcAe rAyahANIesabhAe suhammAemANavae gheiyakhaMbhe vairAmaesu golavaTTasamuggaesubahUo jiNasakahAo saMnikkhittAo ciTThati, jAo NaM camarassa asuriMdassa asurakumAraranno annesiM ca bahUNaM asurakumArANaM devANa ya devINa ya accaNijAovaMdaNijjAo namaMsaNijAo pUyaNijjAosakkAraNijAo sammANaNijAo kallANaM maMgala devayaM ceiyaM paJjuvAsaNijAo bhavaMti tesiM paNihAe no pabhU, se teNaTeNaM aJjo ! evaM buccai-no pabhU camare asuriMde jAba rAyA camaracaMcAe jAva vihritte| Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-10, vargaH-, uddezakaH-5 pabhUNaM azo! camare asuriMde asurakumArarAyA camaracaMcAe rAyahANIe sabhAsuhammAe camaraMsi sIhAsaNaMsi causaTThIe sAmANiyasAhassIhi sAmANiyasAhassIhiM tAyattIsAe jAva anehiM ca bahUhiM asurakumArehiM devehi ya devIhi ya saddhiM saMparibuDe mahayAhaya jAva bhuMjamANe viharittae0 kevalaM pariyAriDIe no cevaNaM mehaNavattiyaM // mU. (489) ghamarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asurakumArarano somassa mahAranno kati aggamAhisIopannattAo?, ajo!cattAriaggamahisIo pannattAo, taMjahAkaNagAkaNagalayA cittaguttA vasuMdharA, tatya NaM egamegAe devIe egamegaMsi devisahassaM parivAro pannatto, pabhU NaM tAo egamegAe devIe annaM egamegaM devIsahassaM pariyAraM viuvittae, evAmeva sapuvvAvareNaM cattAri devisahassA, settaM tuDie / pabhU NaM bhaMte ! camarassa asuriMdassa asurakumAraranno some mahArAyAsomAe rAyahANIe sabhAe suhammAe somaMsi sIhAsaNaMsituDieNaM avasesaMjahA camarassa, navaraM pariyAro jahA sUriyAbhassa, sesaMtaM ceva, jAva no cevaNaM mehuNavattiyaM / camarassa NaM bhaMte ! jAva ranno jamassa mahAranno kati aggamahisIo?, evaM ceva navaraM jamAe rAyahANIe sesaM jahAsomassa evaM varuNassavi, navaraM varuNAerAyaNAhIe, evaM vesamaNassavi navaraM vesamaNAe rAyahANIe sesaMtaM ceva jAva mehunnvttiyN| balissa NaM bhaMte ! vairoyaNiMdassa pucchA, aJjo ! paMca 2 aggamihIsIo pannattAo, taMjahA-subhA nisuMbhA raMbhA niraMbhA madaNA, tatya NaM egamegAe devIe aTTha sesaM jahA camarassa, navaraM balicaMcAe rAyahANIe pariyAro jahA mouddesae, sesaMtaM ceva, jAva mehuNavattiyaM / balissaNaM bhaMte ! vairoyarNidassa pairoyaNaranno somassa mahArano kati aggamahisIo pannatAo?, ajo! cattAri aggamasihIo pannattAo, taMjahA-mINagA subhaddA vijayA asaNI, tatya NaM egamegAe devIe sesaM jahA camarasomassa, evaM jAva vesmnnss| dharaNassa NaM bhaMte ! nAgakumAriMdassa nAgakumAraranno kati aggamahisIo pannattAo?, ajo cha aggamahisIo pannattAo, taMjahA-ilA sukkA sadArA sodAmaNI iMdA ghaNavijuyA, tattha NaM egamegAe devIe cha cha devisahassA parivAro pannato, pabhU NaM bhaMte ! tAo egamegAe devIe annAiMchacha devisahassAI pariyAraM viuvittaeevAmeva sapuvvAvareNaMchattIsaMdevisahassAiM, settaM tuDie / pabhUNaM bhaMte ! dharaNe sesaM taM ceva, navaraM dharaNAe rAyahANIe dharaNaMsi sIhAsaNaMsi sao pariyAo saMse taM cev| dharaNassaNaMbhaMte! nAgakumAriMdassa kAlavAlassa logapAlassamahAranno katiaggamahisIo pannattAo?,azo! cattAriaggamahisIopannattAo, taMjahA--asogAvimalA suppabhAsudasaNA, tatya NaM egamegAe avasesaMjahAcamarassa logapAlANaM, evaM sesaannNtinnhvi| bhUyANaMdassaNaMbhaMte pucchA, aJjo! cha aggamahissIo pannattAo, taMjahA-rUyA rUyaMsA surUyA ruyagAvatI ruyakatA ruyappabhA, tattha NaM egamegAe devIe avasesaMjahA dharaNassa, bhUyAnaMdassa NaM bhaMte ! nAgavittassa pucchA ajo! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahA-suNaMdA subhaddA sujAyA sumaNA / tatthaNaMegamegAe devIe avasesaMjahA camaralogapAlANaM evaM sesANaMtiNhavi logapAlANaM, je dAhiNillANiMdA tesiM jahA dharaNiMdassa, logapAlANaMpi tesiM jahA dharaNassa logapAlANaM, Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 bhagavatIagasUtraM 10/-/5/489 uttarillANaM iMdANaM jahA bhUyAnaMdassa, logapAlANavi tesiM jahA bhUyAnaMdassa logapAlANaM, navaraM iMdANaM sabvesiM rAyahANIo sIhAsaNANi ya sarisaNAmagANi pariyaro jahA taiyasae paDhame uddesae, logapAlAMsavvesiM rAyahANIosIhAsaNANiyasarisanAmagANi pariyArojahA camarassa logApAlANaM kaalss| kAlassarNabhaMte! pisAryidassa pisAyarano kati aggamahisIopannattAo ajo ! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahA-kamalA kamalappabhA uppalA sudaMsaNA, tasya NaMegamegAe devIe egamegaMdevIsahassaM sesaMjahA camaralogapAlANaM, pariyAro taheva, navaraMkAlAe rAyahANIe kAlaMsi sIhAsaNaMsi, sesaMtaM caiva, evaM mhaakaalssvi| suruvassa NaM bhaMte ! bhUiMdassa rano pucchA, azo! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahA-rUvavatI bahurUvA surUvAsubhagA, tatthaNaM egamegAesesaMjahA kAlassa, evaM paDirUvassavi punnabhaddassa NaM bhaMte ! jakkhidassa pucchA ajjo ! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahApunnA bahuputtiyA uttamA tArayA, tatthaNaM egamegAe sesaM jahA kAlassa, evaM paDirUvassavi / punabhahassa NaM bhaMte ! jakhiMdassa pucchA ajo! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahA putrA bahuputtiyA uttamA tArayA, tattha NaM egamegAe sesaM jahA kAlassa, evaM maannibhddssvi| bhImassaNaMbhaMte ! rakkhasiMdassapucchA, ajo! cattAri aggamahisIopannattAo, taMjahApauNA paumAvatI kaNagArayaNappabhA, tattha NaM egamegA sesaMjahA kAlassA evaM mahAbhImassavi kinnarassa NaM bhaMte ! pucchA aJjo ! cattAri aggamahisIo pannattAo, taMjahA-baDeMsA ketumatI ratiseNA raippiyA, tatthaNaM sesaMtaM ceva, evaM kiNpurisssvi| sappurisassaNaM pucchA azo! cattAriaggamahisIopannattAo, taMjahA-rohiNI navamiyA hirI puSpavatI, tattha NaM egamegA0, sesaMtaM ceva, evaM mahApurisassavi / atikAyassa NaM pucchA, ajI! cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-bhuyaMgA bhuyaMgavatI mahAkacchA phuDA, tattha NaM0, sesaM taM ceva, evaM mahAkAyassavi / gIyaraissa NaM bhaMte ! pucchA, aJjo ! cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-sudhosA vimalA sussarA sarassaI, tatya NaM0, sesaMtaM ceva, evaM gIyajasassavi, savvesi eesiMjahA kAlassa, navaraM sarisanAmiyA orAyahANIo sIhAsaNANi ya, sesaMtaM cev| caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisarano pucchA, aJjo cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-caMdappabhA dosiNAbhA accimAlI pabhaMkarA, evaMjahA jIvAbhigamejoisiyauddesaetaheva, sUrassavi sUrappabhA AyavAbhA acimAlI pabhaMkarA, sesaM taM ceva, jahA no cevaNaM mehuNavattiyaM iMgAlassaNaM bhaMte ! mahaggahassa kati agga0 pucchA, ajjo ! cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-vijayA vejayaMtI jayaMtI aparAjiyA, tatthaNaM egamegAe devIe sesaMtaM cevajahA caMdassa, navaraM iMgAlavaDeMsae vimANe iMgAlagaMsisIhAsaNaMsi sesaMtaMceca, viyAlagassavi, evaM aTThAsItIevi mahAgaNANaMbhANiyabvaMjAva bhAvakeussa, navaraMvaDeMsagA sIhAsaNANiya sarisanAmagANi, sesNtNcev| sakkassaNaM bhaMte! deviMdassa devaranno pucchA, ajo! aThThaaggamahisI pannattA, taMjahA-paumA sivA seyA aMju amalA accharA navamiyA rohiNI, tattha NaM egamegAe devIe solasa solasa devisahassA parivAro pannatto, pabhU NaM tAo egamegA devI annAiM solasa devisahassapariyAraM viubvittae, evAmeva sapuvvAvareNaM aTThAvIsuttaraM devisayasahassaM parivAraM viuvbittae, settaMtuDie Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-10, vargaH-, uddezakaH-5 541 pabhUNaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA sohamme kappe sohammavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe sakasi sIhAsaNaMsi tuDieNaM saddhiM sesaMjahA camarassa, navaraM pariyAro jahA mouddese| sakkassa NaM deviMdassa devaranno somassa mahAranno kati aggamahisIo?, pucchA, ajI! cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-rohiNI madaNA cittA somA, tattha NaM egamegA0 sesaM jahA camaralogapAlANaM, navaraM sayaMpabhe vimANe sabhAe suhammAe somaMsi sIhAsaNaMsi, sesaMtaMceva, evaM jAva vesamaNassa, navaraM vimANAIjahA tiyse| IsANassa NaM bhaMte ! pucchA, ajjo ! aTTa aggamahisI pannattA, taMjahA-kaNhA kaNharAI rAmA rAmarakkhiyA vasU vasuguttA vasumittA vasuMdharA, tattha NaM egamegAe0, sesaM jahA skkss| __ IsANassa NaM bhaMte ! deviMdassa somassa mahAranno kati aggamahisIo?, pucchA, ajo! cattAri aggamahisI pannattA, taMjahA-puDhavI rAyI rayaNI vijU, tattha paM0, sesaM jahA sakkassa logapAlANaM, evaM bhaMtetti jAva viharai / / / vR. 'teNa'mityAdi, setaM tuDie'tti tuDikaM nAmavargaH, vairAmaesutti vajramayeSu 'golavadRsamugaesu'tti golakAkArA vRttasamudrakAH golavRttasamudgakAsteSu 'jiNasakahAo'tti "jinasakthIni' jinAsthIni 'accaNijjAo'tti candanAdinA 'vaMdaNijjAo'tti stutibhiH 'namaMsaNijjAo' praNAmataH 'pUyaNijjAo' puSpaiH 'sakkAraNijjAo' vastrAdibhiH 'sammANaNijjAo' pratipattivizeSaiH kalyANamityAdivujhyA pajuvAsaNijjAo'tti, 'mahayAhaya' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'naTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyadhaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiMbhogabhogAIti tatra ca mahatA-bRhatAahatAni-acchinnAni AkhyAnakapratibaddhAni vA yAni nATyagItavAditAni teSAM tantrIlatAlAnAM ca 'tuDiya'tti seSatUryANAM ca ghanamRdaGgasya ca-meghasamAnadhvanimalasya paTunA puruSeNa pravAditasya yo ravaH sa tathA tena prabhu gAn bhuJjAno vihartumityuktaM / tatraiva vizeSamAha-'kevalaM parayAriDDIe'tti kevalaM' navaraM parivAraH-paricAraNA sa ceha strIzabdazravaNarUpasaMdarzanAdirUpaH sa eva Rddhi-sampat parivArarddhistayA parivAraddharyA vA kalatrAdiparijanaparicAraNAmAtreNetyarthaH 'no cevaNaM mehuNavattiyati naiva ca maithunapratyayaM yathA bhavati evaM bhogabhogAn bhuJjAno vihartu prabhuriti prkRtmiti| 'pariyAro jahA mouddesae'tti tRtIyazatasya prathamoddezake ityarthaH 'sao parivAro'tti dharaNasya svakaH parivAro vAcyaH, sacaivaM-'chahiMsAmANiyasAhassIhiMtAyattIsAe tAyattIsaehiM annehiyavahUhiM nAgakumArehiMdevehiyadevIhiya saddhiM saMparivuDe'tti evaMjahAjIvAbhigame' ityAdi anenaca yatsUcitaM tadidaM-'tatya NaMegamegAedevIecattAri 2 devisAhassIo parivAro pannatto, pahUNaMtAo egamegA devI annAiMcattAri 2 devIsahassAiM parivAraM viuvittae, evAmeva sapuvvAvareNaMsolasa devisAhassIo pannattAo'iti settaM tuDiya'mityAdIti, 'evaM aTThAsItievi mahAgahANaM bhANiyavvaM'ti, tatra dvayorvaktavyatoktaiva zeSANAM tu lohitAkSazanaizcarAghuNikaprAghuNikakaNakakaNakaNAdInAMsA vAcyeti / vimANAIjahA taiyasae'tti tatra somasyoktameva yamavaruNavaizramaNAnAMtukrameNa varasiDhe sayaMjale vaggutti vimANA 'jahA cautthasae'tti krameNa ca tAnIzAnalokapAlAnAmimAni-'sumaNe savvaobhadde vaggU suvaggU' iti // zatakaM-10 uddezakaH-5 samAptaH Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 bhagavatI aGgasUtraM 10/-/6/490 -: zatakaM - 10 uddezakaH - 6 : vR. paJcamoddezake devavaktavyatoktA, SaSThe tu devAzrayavizeSaM pratipAyannAha mU. (490) kahi NaM bhaMte! sakkassa deviMdassa devaranno sabhA suhammA patrattA ?, goyamA ! jaMbuddIve 2 maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe evaM jahA rAyampaseNaijje jAva paMca vaDeMgApannattA, taMjA - asogavaDeMsae jAva majjhe sohammavaDeMsae, seNaM sohammavaDeMsae mahAvimANe addhaterasa ya joyaNasaya sahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM / vR. 'kahi ga' mityAdi, 'evaM jahA rAyapyaseNaijje ' ityAdikaraNAdevaM dRzyaM - 'puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo uDDuM caMdamasUriyagahagaNanacakhattatArArUvANaM bahUiM joyaNAI bahUI joyaNasayAI evaM sahassAiM evaM sayasahassAiM bahUo joyaNakoDI o bahUo joyaNakoDA - koDIo u dUra vIivaittA ettha NaM sohamme nAmaM kappe pannatte ityAdi, 'asogavaDeMsae' iha yAvatkaraNAdidadRzyaM'sattavantravaDeMsae caMpagavaDeMsae cUyavaDeMsae' tti, vivakSitAbhidheyasUcikA ceyamatidezagAthAmU. (491) evaM jaha sUriyAbhe taheva mANaM taheva uvavAo / sakkarasa ya abhiseo taheva jaha sUriyAbhassa // vR. 'evaM jaha sUriyAbhe 'evam' anena krameNa yathA sUrikAbhe vimAne rAjapraznakRtAkhyagranthokte pramANamuktaM tathaivAsmin vAcyaM tathA yathA sUrikAbhAbhidhAnadevasya devatvena tatropapAta uktastathaivopapAtaH zakrasyeha vAcyo'bhiSekazceti, tatra pramANaM - AyAmaviSkambhasambandhi darzitaM, zeSaM punaridam- 'UyAlIsaM ca sayasahassAiM bAvannaM sahassAiM aTTha ya aDayAle joyaNasae parikkheveNaM'ti / upapAtazcaivaM- 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sakke deviMde devarAyA ahuNovavannamete caiva samANe paMcavihAe pattIe paJjattibhAvaM gacchai, taMjahA- AhArapaddhattIe 5' ityAdi / abhiSekaH punarevaM- 'taNaM sakke deviMde devarAyA jeNeva abhiseyasabhA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA abhiseyasamaM aNuppayAhiNIkaremANe 2 puracchimilleNaM dAreNaM anupavisai jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puracchAbhimuhe nisanne / taNaM tassa sakkssa 3 sAmAniyaparisovavannagA devA Abhiogie deve saddAveMti saddAvettA evaM vayAsI - khippAmeva bho devANappiyA ! sakkassa 3 sAmANiyaparisovavannagA devA abhiogie deve sahAveMti saddAvettA evaM vayAsI - khippAmeva bho devANuppiyA ! sakkassa 3 mahatthaM maharihaM viulaM iMdAbhiseyaM uvaThThaveha' ityAdi, 'alaMkAra accaNiyA ya taheva'tti yathA sUrikAbhasya tathaivAlaGkAraH arcanikA cendrasya vAcyA / mU. (492) alaMkAra accaNiyA taheva jAva Ayarakkhatti, do sAgarovamAiM tthitii| sake NaM bhaMte! deviMde devarAyA kemahiDDIe jAva kemahasokkhe ?, goyamA ! mahiDDIe jAva mahasokkhe, se NaM tatya battIsAra vimANAvAsasayasahassANaM jAva viharati evaMmahaDDie jAva mahAsokkhe sakke deviMde devarAyA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti // vR. tatrAlaGkAraH - 'tae NaM se sakke deve tappaDhamayAe pamhalasUmAlAe surabhIe gaMdhakAsAIyAe gAyAI lahei 2 saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAI anuliMpai 2 nAsAnIsAsavAyavojnaM cakkhaharaM vanapharisajuttaM hayalAlApelavAtiregaM dhavalakaNagakhaciyaMtakamamaM AgAsaphAliyasamappabhaM divvaM devadUtajuyalaM niyaMseti 2 hAraM piNaddhetI'tyAdIti / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 10, varga:-, uddezakaH - 6 543 arcanikAle zastvevaM- 'tae NaM se sakke 3 siddhAyayaNaM puracchimilleNaM dAreNaM anuSpavisai 2 jeNeva devacchaMdae jeNeva jinapaDimA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA jinaparimANaM Aloe paNAmaM karei 2 lomahatyagaM gehai 2 jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajjai 2 jinapaDimAo surabhiNA gaMdhoda NaM NhANei' tti, 'jAva Ayarakakha 'tti arcanikAyAH paro granthastAvadvAcyo yAvadAtmarakSAH, sa caivaM lezataH - 'tae NaM se sakke 3 sabhaM suhammaM anuSpavisai 2 sIhAsaNe puracchAbhimuhe nisIyai, tae NaM tassa sakkssa 3 avaruttareNaM uttarapuracchimeNaM caurAsII sAmAniyasAhassIo nisIyaMti puracchimeNaM aTTha aggamahisIo dAhiNapuracchimeNaM abbhitariyA parisA bArasa devasAhassIo nisIyaMti dAhiNeNaM majjhimiyAe parisAe coddasa devasAhassI o dAhiNapaJccatthimeNaM bAhirIyAe parisAe solasa devasAhassIo paccatthimeNaM satta aNiyAhivaINo, tae NaM tassa sakkassa 3 caudisiMda cattAri AyarakkhadevacaurAsIsAhassIo nisIyaMtI' tyAdIti, 'kemahaDDIe' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM 'ke mahajjuie kemahAnubhAge kemahAyase kemahAbale ? 'tti, 'battIsAe vimANAvAsasayasahassANaM' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM - 'caurAsIe sAmAniyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM aTThaNhaM aggamahisINaM jAva annesiM ca bahUNaM jAva devANaM devINa ya AhevaccaM jAva kAremANe pAlemANe 'ti // zatakaM - 10 uddezakaH - 6 samAptaH -: zatarka- 10 uddezakaH-7H vR. SaSThoddezake sudharmasabhoktA sA cAzraya ityAzrayAdhikArAdAzrayavizeSAnantaradvIpAbhidhAnAn meroruttaradigvarttizikhariparvatadaMSTrAgatAn lavaNasamudrAntarvarttino'STAviMzatimabhidhitsuraSTAviMzatimuddezakAnAha mU. (493) kahinaM bhaMte! uttarillAM egoruyamaNussANaM egoruyadIve nAmaM dIve pannatte ?, evaM jahA jIvAbhigame taheva niravasesaM jAva suddhadaMtadIvotti, ee aTThAvIsaM uddesagA bhANiyavvA sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti jAva viharati / / vR. 'kahi NaM bhaMte ! uttarillANa' mityAdi / 'jahA jIvAbhigame' ityamatidezaH- pUrvoktadAkSiNAtyAntaradvIpavaktavyatA'nusAreNAvagantavyaH // zatakaM - 10 uddezakaH - 7 samAptaH // 1 // iti gurujanazikSApArzvanAthaprasAdaprasRtatarapatatradvandvasAmarthyamApya / dazamazatavicArakSmAdharAgraye'dhirUDhaH zakunizizurivAhaM tucchabodhAGgako'pi // zatakaM - 10 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre abhayadevasUri viracitA dazama zatakasya TIkA pari samAptA / 5 bhagavatI aGgasUtra - bhA. 1 - samAptaH Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 bhagavatIagasUtraM IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIM (zatarka-11 thI 41mATe juo) "lAguttasiTImA-6 ki noMdha: pAMcamu aMgasUtra bhagavatI be vibhAgamAM che. bhAga-pa ane bhAga-2 jenA zataka 1 thI 10 bhAga-5mAM che. bAkInA badhAM bhAgamAM che. * * * Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [1] bhAvabharI vaMdanA jemanA dvArA sUtramAM guMthAyela jinavANIno bhavya vAraso vartamAnakAlIna "AgamasAhitya'mAM prApta thayo e sarve sUrivara Adi ArSa pUjyazrIonepaMcama gaNadhara zrI sudharmA svAmI | cauda pUrvadhara zrI bhadrabAhu svAmI daza pUrvadhara zrI zaabhavasUri (anAmI) sarve zruta vIra maharSio devavAcaka gaNi zrI zyAmAcArya devardhvigaNi kSamAzramaNa jinabhadra gaNi kSamAzramaNa saMghadAsagaNi. siddhasena gaNi jinadAsa gaNi mahattara agatsyasiMha sUri zIlAMkAcArya abhayadevasUri malayagirisUri kSemakIrtisUri haribhadrasUri AryarakSita sUri (?) droNAcArya caMdra sUri - vAdivetAla zAMticaMdra sUri malladhArI hemacaMdrasUri zAMticaMdra upAdhyAya dharmasAgara upAdhyAya guNaratnasUrI vijaya vimalagaNi vIrabhadra | RSipAla | brahmamuni | tilakasUri sUtra-niyukti - bhASya-cUrNi-vRtti - AdinA racayitA anya sarve pUjyazrI vartamAna kAlina Agama sAhitya vArasAne saMzodhana-saMpAdana-lekhana Adi dvArA mudrItaamudrIta svarUpe rajU kartA sarve RtAnurAgI pUjyapuruSone AnaMda sAgarasUrijI | caMdrasAgara sUrijI muni mANeka jina vijayajI punyavijayajI caturavijayajI jaMbu vijayajI amaramunijI kinaiyAlAlajI ( lAbhasAgarasurijI | AcArya tulasI caMpaka sAgarajI smaraNAMjali bAbu dhanapatasiMha paM. becaradAsa paMjIvarAjabhAI paM. bhagavAnadAsa | paMrUpendrakumAra 50 hIrAlAla zruta prakAzaka sarve saMsthAo Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama 400 5630 45 Agama mULa tathA vivaraNanuM zloka pramANadarzaka koSTaka AgamasUtranAma vRtti-kartA vRtti zloka pramANa zlokapramANa 1. AcAra 2554 zIlAGkAcArya 12000 2. sUtrakRta 2100 zIlAkSAcArya 12850 3. sthAna 3700 abhadevasari 14250 4. samavAya 1667 abhayadevasUri 3575 5. |bhagavatI / 15751 | abhayadevasari 18616 6. jJAtAdharmakathA 5450 abhayadevasUri 3800 7. upAsakadazA 812 abhayadevasUri 800 8. antakRddazA 900 | abhavadevasUri 9. anuttaropapAtikadazA 192 abhayadevasUri 100 10. |praznavyAkaraNa | 1300 abhayadevasUri 11. |vipAka zruta 1250 abhayadevasUri 900 | 12. aupapAtika 1167 | abhayadevasUri 3125 |13. rAjaprazniya 2120 malayagirisUri 3700 14. jIvAjIvAbhigama 4700 malayagirisUri 14000 |15. |prajJApanA 7787 | malayagirisUri 16000 sUryaprajJapti 2296 malayagirisUri 9000 17. candraprajJapti 2300 malayagirisUri 9100 18. jambUdvIpaprajJapti 4454 zAnticandraupAdhyAya 18000 19thI nirayAvalikA 1100 candrasUri 600 23. (paJca upAGga) 24. catuHzaraNa 80 vijayavimalayagaNi (?) 200 25. Atura pratyAkhyAna 100 guNaralasUri (avacUri) (?) 150 26. mahApratyAkhyAna 176 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 176 27. bhaktaparijJA 215 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 215 |28. tandula vaicArika 500 | vijayavimalagaNi (?) 500 |saMstAraka 155 | guNarala sUri (avacUri) 110 |30. gacchAcAra 175 vijayavimalagaNi 1560 31. gaNividyA 105 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 105 | 29. Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [3] krama * vRtti AgamasUtranAma vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa 32. | devendrastava 375 | AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) | 375 / 33. maraNasamAdhi * 837 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) | 837 34. | nizItha 821 | jinadAsagaNi (cUNi) 28000 saGghadAsagaNi (bhASya) 7500 35. bRhatkalpa 473 malayagiri+kSemakIrti 42600 saGghadAsagaNi (bhASya) 7600 |36. | vyavahAra 373 | malayagiri 34000 | saGghadAsagaNi (bhASya) 6400 |37. | dazAzrutaskandha 896 /- ? - (cUrNi) 2225 38. | jItakalpa, 130 siddhasenagaNi (cUNi) 1000 |39. mahAnizItha 4548 40. | Avazyaka 130 haribhadrasUri 22000 41. oghaniyukti ni.1355 droNAcArya (?)7500 piNDaniyukti * ni. 835 malayagirisUri 7000 42. | | dazavakAlika 835 | haribhadrasUri 7000 43. | uttarAdhyayana 2000 zAMtisUri 16000 nandI 700 malayagirisUri 7732 45. anuyogadvAra | 2000 maladhArIhemacandrasUri 5900 nodha:(1) 6. 45 mAgama sUtrobhA vatamAna ANe paDeTa 1 thI 11 aMgasUtro, 12 thI 23 upAMgasUtro, 24thI33 prakIrNakasUtro 34thI u8 chedasUtro, 40 thI 43 mULasUtro, 44-45 cUlikAsUtrona nAme prasiddha che. (2) ukta zloka saMkhyA ame upalabdha mAhitI ane pRSThasaMkhyA AdhAre noMdhela che. jo ke te saMkhyA mATe matAMtara to jovA maLe ja che. jemake AcAra sUtramAM 2500, 2554, 252pa evA traNa zloka pramANa jANavA maLela che. Avo mata-bheda anya sUtromAM paNa che. (3) 65 vRtti-hinoM che te abhe rela saMpAina bhukhamanI cha. te sipAyanI 4g vRtti-cUrNi mAhisAhitya mudrita samudrita avasthAmA (6414 cha 04. (4) gacchAcAra bhane maraNasamAdhi naviya caMdAvejjhaya bhane vIrastava prakIrNaka bhAve cha. 4 sabhe "AgamasuttANi" bhai bhUga 3pe bhane "samaya"mAM akSaraza: gujarAtI anuvAda rUpe Apela che. temaja gIta| jenA vikalpa rUpe che e 44. Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [4] paMkajUnuM mAthuM ame "sAmasuttaLimAM saMpAdIta karyuM che. (5) ane viSNu e baMne nimitta vikalpa che. je hAla mUchaputra rUpe prasidhdha che. je baMnenI vRtti ame ApI che. temaja temAM bhASyanI gAthAo paNa samAviSTa thaI che. (9) cAra prakIrNa putro ane mAnizItha e pAMca AgamanI koI vRtti Adi upalabdha thavAno ullekha maLato nathI. pravara nI saMsjata chAyA upalabdha che tethI mUkI che. nizItha zA-gitavA e traNenI pUrNi ApI che. jemAM suzA ane nItapa e baMne upara maLatI hovAno ullekha che, paNa ame te meLavI zakyA nathI. jyAre nizItha upara to mAtra vIsamA dezavAnI ja vRtti no ullekha maLe che. - vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha niryuktiH ja krama niyuktizlokapramANa krama niyukti zlokapramANa 9. mAvA- nitta. 450 | mAvaja- nitta 2500 2sUtrakRtta-nivRtti 7. oghaniyukti 1355 rU. vRhatva nivRtti 4 - . 8. vinivRtti 4. vyavahAra nivita ka. - _ 9. dazavaikAlika-niyukti | rAvyuta-niryulita | 180 | 20. sattarAdhyayana nivRtti ! 700 pa09 noMdha:(1) ahIM Apela stra pramA e gAthA saMkhyA nathI. "32 akSarano eka zloka" e pramANathI noMdhAyela jJa pramANa che. (2) vRhatva ane vyavahAra e baMne sUtronI niyuti hAla bhASya mAM bhaLI gaI che. jeno yathAsaMbhava ullekha vRttikara maharSi e mArga uparanI vRttimAM karyo hoya tevuM jovA maLela che. (3) mogha ane ziSyanivRtti svataMtra mUttamAma svarUpe sthAna pAmela che tethI tenuM svataMtra saMpAdana kAma-41 rUpe thayela che. temaja A saMpAdanamAM paNa che.) (4) bAkInI cha nidhimAMthI mRtabdha viviA upara pUrNa ane anya pAMca niyuvA uparanI vRtti ame amArA saMpAdanamAM prakAzIta karI che. jyAM A che nivijJa spaSTa alaga joI zakAya che. (5) nittikartA tarIke makavAyAnI no ullekha ja jovA maLe che. Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama 1. 2. 3. 4. 5. [5] vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha bhASya zlokapramANakrama bhASya nizISabhASya vRhatkalpabhASya vyavahArabhASya paJcakalpabhASya jItakalpabhASya 7500 7600 6400 3185 3125 6. 7. 8. 9. 10. - bhASya AvazyakabhASya oghaniyuktibhASya piNDaniyuktibhASya dazavaikAlikabhASya uttarAdhyayanabhAvya ( ? ) noMdha : saGghadAsagaNi hovAnuM bhagAya che. (1) nizISa, vRhatkalpa bhane vyavahArabhASya nA abhArA saMpAhanamAM nizISa bhASya tenI cUrNi sAdhe jane bRhatkalpa tathA vyavahAra bhASya tenI-tenI vRtti sAdhe samAviSTa dhayuM che. (2) paJcakalpabhASya bhabhArA AgamasuttANi bhAga-38 mAM prAzIta dhayuM. ( 3 ) AvazyakabhASya bhAM gAthA pramANa 483 sacyuM mAM 183 gAthA mULabhASya 3ye che jane 300 gAthA anya bheDa bhASyanI che. Teno samAveza Avazyaka sUtra- saTIkaM bhAM yo che. [bhe 3 vizeSAvazyaka bhASya bhUSaNa prasiddha yuM che pahAte samaya AvazyakasUtra- (uparanuM bhASya nadhI bhane adhyayano anusAranI alaga alaga vRtti Adi peTA vivaraNo to Avazyaka ane nItattva e baMne upara maLe che. jeno atre ullekha ame karela nathI.] - (4) oghaniyukti, piNDaniyukti, dazavaikAlikabhASya no samAveza tenI tenI vRtti bhAM thayo 4 che / teno irtA vizeno useja amone bhajela nathI. [ oghaniyukti upara 3000 zloka pramANa mA--no ullekha paNa jovA maLela che.] (4) uttarAdhyayanabhASya nI gAthA niyuktibhAM lajI gayAnuM saMbhajAya che (?) (5) khA. rIte aMga - upAMga prakIrNaka cUlikA bhe 35 Agama sUtro parano mALano ullekha amArI jANamAM Avela nathI. koIka sthAne sAkSI pATha-AAdi sva3pe bhASyagAthA bhevA bhajeche. ( 3 ) bhASyakartA tarI mukhya nAma saGghadAsagaNi bhevA bhaNela che tema4 jinabhadragaNikSamAzramaNa ne siddhasena gaNi no 55 ullekha bhane che. DeTalAMDa bhASyanA ajJAta ja che. gAthApramANa 483 322 46 63 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama 3275 1000 1500 1200 [6] vartamAna ANe 45mAgamamA 55 cUrNiH cUrNi zlokapramANa krama | cUrNi zlokapramANa 1. AcAra-cUrNi 8300 / 9. dazAzrutaskandhacUrNi 2225 2. sUtrakRta-cUrNi 9900 / 10. paJcakalpacUrNi 3. bhagavatI-cUrNi 3114] 11. jItakalpacUrNi 4. jIvAbhigama-cUrNi / 1500 12. AvazyakacarNi 18500 5. jaMbUdvIpaprajJapti-cUrNi 1879 | 13. dazavaikAlikacUrNi 7000 6. nizIthacUrNi | 28000 14. uttarAdhyayanacUrNi 5850 7. vRhatkalpacUrNi 16000 15. nandIcUrNi | 8. vyavahAracUrNi 1200, 16. | anuyogadAracUrNi / 2265 nodha:(1) (351 16 cUrNimAMdhI nizItha , dazAzrutaskandha, jItakalpa bheja cUrNi 2 bhaa2|| 21 // saMpanamA samAnA gaye cha. (2) AcAra, sUtrakRta, Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, nandI, anuyogadvAra e sAta pUrNi pUjyapAda AgamoddhAraka zrI e prakAzIta karAvI che. (3) dazavaikAlikanI jI me cUrNi hai agatsyasiMhasUrikRta chetenuM prAzana pUya zrI. punyavijayajIe karAvela che. (4) jaMbUdvIpaprajJapticUrNi vize lune sysIya praznAyiha 6j 43. che. bhagavatI cUrNi to maje04 cha, 5 & HzIta nathI. tema4 vRhatkalpa , vyavahAra, paJcakalpa me starato. soche 59 mAzIta thayA- ma nathI. (5) cUrNikAra tarI jinadAsagaNimahattaranj nAma bhujyatve saMmaNAya che. 321 mate amuka jUnA kartAno spaSTollekha maLato nathI. "mAgama-paMthAMgI" yintyamAvata" 1 vartamAna kALe prApta Agama sAhityanI vicAraNA pachI kharekhara AgamanA pAMca aMgomAM keTaluM ane zuM upalabdha che te jANyA pachI eka prazna thAya ke Agama paMcAMgI nI bAta hI citya cha. aMga-upAMga-prakIrNaka-cUlikA meM u5 mAgamo 652 maLyuM nathI. eTale 3pa AgamanuM eka aMga to aprApya ja banyuM. sUtra paratve upalabdha niyukti phakta cha che. eTale 39 AgamonuM eka aMga aprApya ja banyuM. sArIta sis bhASya, jyAM niyukti bhane 3is cUrNina! samA vartamAna ne suvyavasthita paMcAMgI mAtra Avazyaka sUtranI mAya. 2 naMdIsUtra mA paMcAMgIne pahale saMgrahaNI, pratipattimovanA 54 cha, Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [7]. ( 45 Agama aMtargata vartamAna kALe upalabdha vibhAgo che sUicanA :- ame saMpAdita karela kAnakuLammaTa mAM bekI naMbaranA pRSTho upara jamaNI bAju kAmasUtra nA nAma pachI aMko Apela che. jemake 13254 vagere. A aMko te te AgamanA vibhAgIkaraNane jaNAve che. jemake vAvIramAM prathama aMka mRtanyano che tenA vibhAga rUpe bIjo aMka jUnA che tenA peTA vibhAga rUpe trIjo aMka baccanano che. tenA peTA vibhAga rUpe cotho aMka dezavA no che. tenA peTA vibhAga rUpe chello aMka mUno che. A mUna gadya ke padya hoI zake. jo gadya hoya to tyAM peregrApha sTAIlathI ke chUTu lakhANa che ane jathA/pada ne padyanI sTAIlathI II - || goThavela che. " pratyeka Agama mATe A rIte ja oblikamAM () pachI nA vibhAgane tenA-tenA peTA-peTA vibhAga samajavA. jyAM je-te peTA vibhAga na hoya tyAM () oblika pachI Desa mukIne te vibhAga tyAM nathI tema sucaveluM che.] (1) kAvAra - zrutabdha: pUjA/adhyayoddeza:/pUi pUrA nAmaka peTA vibhAga bIjA RtatvamAM ja che. (2) sUtrata - zrutaR:/adhyaya/deza:/mUi (3) thAna - thAna/dhyavana/mUrta (4) samavAya - samavAyaH/mUlaM (6) kavitA - zataSThAvAda-maMtarazata/uddeza: mUi ahIM zatakanA peTA vibhAgamAM be nAmo che. (1) vA (ra) saMtazatava kemake zata 21, 22, 23 mAM zata nA peTA vibhAganuM nAma : ja zAvela che. zata * rU3,34,35,36,40 nA peTA vibhAgane aMtaHzata athavA zatavArA nAmathI oLakhAvAya che. jJAtAdharmakathA- zrutaskandhaH/vargaH/adhyayana/mUlaM pahelA zunyamAM dhyAna ja che. bIjA kutabdha no peTAvibhAga va nAme che ane te ja nA peTA vibhAgamAM adhyana che. (7) upAsakadazA- adhyayana/mUlaM antakRddazA- varga:/adhyayana/mUlaM anuttaropapAtikadazA- varga:/adhyayana/mUlaM (10) praznavyAkaraNa- dvAra/adhyayanaM/mUlaM kAkava ane saMta evA spaSTa be bheda che jene AzravaThA ane saMvAra kahyA che. koIka ne badale zabda prayoga paNa kare che) (17) vipAzruta- kRtanya: madhyapanImUne (2) tija- mUrta (13) rAya- mUi Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18] (17) (14) jIvAjIvAbhigama- *pratipattiH/* uddezakaH/mUlaM A AgamamAM phakta traNa vibhAgo karyA che to paNa samajaNa mATe zaktiH pachI eka peTAvibhAga nopanIya cha.33 pratipati -3-41. neraiya, tirikkhajoNiya, manuSya, deva vA yAra pAvilAyo 54 cha. tethI tipatti (neraiyaAdi)/uddezakaH/mUlaM te spaSTa asara pAusA cha, 4 rIte bhI pratipatti n| uddezakaH napa nayA pAta vimA pratipattiH nA 4 cha. (15) prajJApanA- padaM/uddezakaH/dvAraM/mUlaM padanA va viIAisis uddezakaH cha, this dvAra ke pakSa 58-281 22 virAma uddezakaH ane tenA peTA vibhAgamAM kaI paNa che. (16) sUryaprajJapti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRta/mUlaM candraprajJapti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRtaM/mUlaM mAgama 16-17bha prAmRtaprAmRta nA yA pratipattiH nAma 22 dina . 59uddezakaH l mujaba teno vizeSa vistAra thAyela nathI. (18) jambUdIpaprajJapti- vakSaskAraH/mUlaM (19) nirayAvalikA - adhyayana/mUlaM (20) kalpavataMsikA - adhyayana/mUlaM (21) puSpitA - adhyayana/mUlaM (22) puSpacUlikA - adhyayana/mUlaM (23) vaNhidazA * adhyayana/mUlaM ____ArAma 18 yA 23 nirayAvalikAdi nAmI sopA malecha bhane 5in-1 via plan sUtrA3 mINamAtA che.bhA [-1, nirayAvalikA, ka-2 kalpavataMsikA... pore 411 (24 thI 33) catuHzaraNa (Adi dazepayannA) mUlaM (34) nizItha - uddezakaH/mUlaM (35) bRhatkalpa - uddezakaH/mUlaM (36) vyavahAra - uddezakaH/mUlaM (37) dazAzrutaskandha - dazA/mUlaM (38) jItakalpa - mUlaM (39) mahAnizItha - adhyayana/uddezakaH/mUlaM (40) Avazyaka - adhyayana/mUlaM (41) ogha/piNDaniyukti - mUlaM (42) dazavaikAlika - adhyayana/uddezakaH/mUlaM (43) uttarAdhyayana - adhyayanaM//mUlaM (44- 45) nandI-anuyogadvAra - mUlaM Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [9] gAthA 3. | sthAna FFERREECH 4. 57 ] 29 73 82 / 82 vio 47 664 amArA saMpAdIta 45 AgamomAM AvatA mUla no aMka tathA temAM samAviSTa gAthA krama | AgamasUtra | mUlaM | gAthA | krama | AgamasUtra mUlaM |1. | AcAra 552 147 | 24. | catuHzaraNa 2. | sUtrakRta | 806 |723 | 25. | AturapratyAkhyAna / 71 |1010 169 | 26. | mahApratyAkhyAnaM / 142 , 142 samavAya 383 / 93 | 27. / bhaktaparijJA / 172 bhagavatI 1087 114 | 28. taMdulavaicArika 161 139 jJAtAdharmakathA 241 saMstAraka 133 133 upAsaka dazA 13 30. | gacchAcAra 137 137 antakRddazA 12 / 31. gaNividyA anuttaropapAtika | 13 devendrastava 307 307 10. praznavyAkaraNa 14 / 33. maraNasamAdhi 664 | 11.] vipAkazruta 47 34. | nizISa 1420 12. aupapAtika 30 / 35. bRhatkalpa 215 13.| rAjaprazniya 85 vyavahAra 285 14. jIvAbhigama | 398 37. | dazAzrutaskandha 114 15. prajJApanA 622 | 231 / 38. | jiitklp| - 103 103 16. sUryaprajJapti 214 103 mahAnizItha 1528 17. | candraprajJapti 107 | 40. Avazyaka 92 | 21 18. jambUdIpaprajJapti 365 131 | 41. ! oghaniyukti 1165 1165 19. nirayAvalikA ___- 41. piNDaniyukti 712 712 20. kalpavataMsikA dazavaikAlika 540 21. puSpitA uttarAdhyayana 1731 1640 22. puSpacUlikA 144. | nandI | 168 | 93 23. vahidazA 5 / 1 / 45. | anuyogadvAra 350 | 141 77 noM :- 65 gAthA saMjyAno samAveza mUlaM bhAMpa 4deg15che. te mUla sivAyanI malA gAthA samAvI nahI. mUla za6 me mo sUtra bhane gAthA ne bhATe no sApelI saMyukta anukrama che. gAthA badhAMja saMpAdanomAM sAmAnya aMka dharAvatI hovAthI teno alaga aMka Apela che. paNa sUtranA vibhAga dareka saMpAdake bhinnabhinna rIte karyA hovAthI ame sUtrAMka judo pADatA nathI. Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [10] [11] - amArA prakAzano - abhinava hema laghuprakriyA - 1 - saptAGga vivaraNam abhinaya hema laghuprakriyA - 2 * saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 3 . saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 4 - saptAGga vivaraNam kRdantamAlA caityavandana parvamAlA caityavandana saGgraha - tIrthajinavizeSa caityavandana covizI zatruaya bhakti AvRtti-do] abhinava jaina paJcAGga - 2046 abhinava upadeza prAsAda - 1- zrAvaka kartavya- 1 thI 11 [12] abhinava upadeza prAsAda - 2-zrAvaka kartavya - 12 thI 15 abhinava upadeza prAsAda - 3- zrAvaka kartavya - 16 thI 36 '[14] navapada - zrIpAla (zAzvatI oLInA vyAkhyAna rUpe). [15] samAdhi maraNa [vidhi - sUtra - padya - ArAdhanA-maraNabheda-saMgraha] [16] caityavaMdana mALA [779 caityavanaMdanono saMgraha] tatvArtha sUtra prabodhaTIkA [adhyAya-1] tatvArtha sUtranA Agama AdhAra sthAno siddhAcalano sAthI [AvRtti - be] caitya paripATI, amadAvAda jinamaMdira upAzraya Adi DirekTarI zatruMjaya bhakti [AvRtti - be [23] zrI navakAramaMtra navalAkha jApa noMdhapothI zrI cAritra pada eka karoDa jApa noMdhapothI zrI bAravrata pustikA tathA anya niyamo - AvRtti - cAra) abhinava jaina paMcAMga - 2042 sarvaprathama 13 vibhAgomAM zrI jJAnapada pUjA [28] aMtima ArAdhanA tathA sAdhu sAdhvI kALadharma vidhi [29]. zrAvaka aMtima ArAdhanA AvRtti traNa]. [30]. vitarAga stuti saMcaya [1151 bhAvavAhI stutio [31] upUjya AgamoddhArapha zrI nA samudAyanA) kAyamI saMparka sthaLo tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-1 [33] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-2 [34] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-3 [35] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-4 [17] [18] [20] [21] [32] Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [11] [3] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-5 [] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya[38] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-7 [39 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-8 [40] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-9 [41] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-10 prakAzana 1 thI 41 abhinavazrata prakAzane pragaTa karela che. [42] AyAro [AgamasuttANi-1] paDhamaM aMgasuttaM [43] sUyagaDo [AgamasuttANi-2] bIaM aMgasuttaM [44] ThANaM [AgamasuttANi-3] taiyaM aMgasuttaM [45] samavAo [AgamasuttANi-4] cautyaM aMgasuttaM [46] vivAhapannati [AgamasuttANi-5] paMcama aMgasutaM [47] nAyAdhammakahAo [AgamasuttANi-6] chaThe aMgasuttaM [48] uvAsagadasAo [AgamasuttANi-7] sattamaM aMgasuttaM [49] aMtagaDadasAo [AgamasuttANi-8] aTThamaM aMgasuttaM [50] anuttovavAiyadasAo [AgamasuttANi-9] navamaM aMgasuttaM [51] paNhAvAgaraNaM [AgamasuttANi-10] dasamaM aMgasuttaM [52] vivAgasUyaM [AgamasuttANi-11] emarasamaM aMgasuttaM [53] uvavAiyaM [AgamasuttANi-12 ] paDhama uvaMgasuttaM [54] rAyappaseNiyaM [AgamasuttANi-13 ] vIaM uvaMgasuttaM [55] jIvAjIvAbhigamaM [AgamasuttANi-14 ] taiyaM uvaMgasuttaM [56] pannavaNAsutaM [AgamasuttANi-15] cautthaM uyaMgasuttaM [57] sUrapannatiH [AgamasuttANi-16 ] paMcamaM uvaMgasutaM [58] caMdapannattiH [AgamasuttANi-17] chaThaM uvaMgasuttaM [59] jaMbUddIvapannati [AgamasuttANi-18 ] sattama uvaMgasuttaM [60] nirayAvaliyANaM [AgamasuttANi-19] aSThamaM uvaMgasuttaM [61] kappavaDisiyANaM [AgamasuttANi-20] navamaM uvaMgasuttaM [62] puphiyANaM [AgamasuttANi-21] dasamaM uvaMgasuttaM [63] puSphacUliyANaM [AgamasuttANi-22] ekSarasamaM uvaMgasuttaM [64] vaNhidasANaM [AgamasuttANi-23 ] bArasamaM uvaMgasuttaM [65] causaraNaM [AgamasuttANi-24] paTamaM paINNagaM [66] AurapaccakkhANaM [AgamasuttANi-25] vIaM paINNagaM [67] mahApaccakkhANaM [AgamasuttANi-26] tIiyaM paINNagaM [68] bhattapariNNA [AgamasuttANi-27] cantyaM paINNagaM Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [12] EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEELT33333333 [69] taMdulaveyAliyaM [AgamasuttANi-28] paMcamaM paINNagaM [70] saMthAragaM [AgamasuttANi-29] chaThu paINNagaM [71] gacchAyAra [AgamasuttANi-30/1] sattamaM paIgaM-1 [72] caMdAvejjhayaM [AgamasuttANi-30/2 ] sattamaM paINNagaM-2 [73] gaNivijA [AgamasuttANi-31] aTThamaM paINNagaM [74] deviMdatthao [AgamasuttANi-32] navamaM paINNagaM [75] maraNasamAhi [AgamasuttANi-33/1] dasamaM paINNaga-1 [76] vIratthava [AgamasuttANi-33/2 ] dasamaM paINNagaM-2 {77] nisIha [AgamasuttANi-34 ] paDhama cheyasuttaM [78] buhatkappo [AgamasuttANi-35] bIaM cheyasuttaM [79] vavahAra [AgamasuttANi-36] taiyaM cheyasuttaM [80] dasAsuyakkhaMdhaM [AgamasuttANi-37] cautthaM cheyasuttaM [81] jIyakappo [AgamasuttANi-38/1] paMcamaM cheyasuttaM-1 [82] paMcakappabhAsa [AgamasuttANi-38/2 ] paMcamaM cheyasuttaM-2 [83] mahAnisIhaM [AgamasuttANi-39] chaLa cheyasuttaM [84] AvasassayaM [AgamasuttANi-40] paDhamaM mUlasuttaM [85] ohani tti [AgamasuttANi-41/1 ] bIaM mUlasuttaM-1 [86] piMDanijutti [AgamasuttANi-41/2 ] bIaM mUlasuttaM-2 [87] dasaveyAliyaM [AgamasuttANi-42] taiyaM mulasuttaM [88] utaraljhayaNaM [AgamasuttANi-43 ] cautthaM mUlasuttaM [89] naMdIsUrya [AgamasuttANi-44] paDhamA cUliyA [90] anuogadAraM [AgamasuttANi-45 ] bitiyA cUliyA prakAzana 42 thI 90 Agamazrata prakAzane pragaTa karela che. [81] mAyAra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] paheluM aMgasUtra [2] sU413 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] bIjuM aMgasUtra [83] - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-1] trIjuM aMgasUtra [4] samavAya gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] cothuM aMgasUtra [85] vivAhapatti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-pAMcamuM aMgasUtra [es] nayAdhamma- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] chaThTha aMgasUtra 87] vAsagasA - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] sAtamuM aMgasUtra [8] saMtasA - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] AThamuM aMgasUtra 99] anuttaropapAtikadasA- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3 navamuM aMgasUtra [100] pAvAga264- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] dazamuM aMgasUtra Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [13]. [101} vivAgaya - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] agiyAramuM aMgasUtra [102] uvavAIya gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] paheluM upAMgasUtra 103 rAyappAseNiya - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] bIjuM upAMgasUtra 104 jIvAjIvAbhigama - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] trIjuM upAMgasUtra [15 pannavaNAsura gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] cothuM upAMgasUtra [106 sUrapannatti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] pAcamuM upAMgasUtra [107 caMdapannati gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] chaThTha upAMgasUtra [108 jaMbuddIvapati - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5 sAtamuM upAMgasUtra 1 nirayAvaliyA- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5 AThamuM upAMgasUtra [11] kaSpavADiMsiyA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5 navamuM upAMgasUtra 111] puSkriyA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] dazamuM upAMgasUtra [112 puSkacUliyA - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-5] agiyAramuM upAMgasUtra [117] vahidasA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] bAramuM upAMgasUtra [14] causaraNa - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa%] pahelo patro [115] AurappaccakhANa - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] bIje patro [11] mahApaccakhANa - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-da) trIjo payagno [117] bhattapariNA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] cotho payatro [118] taMdulaveyAliya - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] pAMcamo paDyo [11] saMthAraga - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] chaThTha paDyo [120 gacchAyAra - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-6] sAtamo payo-1 [121 caMdAya - gujarAtI anuvAda Agamadipa-6] sAtamo 5yo-2 [122] gaNivijja - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] AThamo paDyo 13] devidatya gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] navamo payagno [24] vIratyava - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-s] dazamo paDyo [125 nisIha gujarAtI anuvAda AgamadIpa-6] paheluM chedasUtra [12] buhatakaM - gujarAtI anuvAda agamadIpa-6] bIjuM chedasUtra 127] vavahAra - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] trIjuM chedasUtra [128] dasAsuyaphakhaMdha -- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] cothuM chedasUtra [19] jIyakappI- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] pAMcamuM chedasUtra [13] mahAnisaha- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] chaThTha chedasUtra [131] Avasmaya - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] paheluM mUlasutra [132 ohanistuti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjuM mUlasutra-1 [33] piMDanijutti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjuM mUlasutra-2 [134] dasayAliya- gujarAtI anuvAda AgamadIpa-ko trIjuM mulasUtra Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [14] gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] cothuM mUlasutra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] pahelI cUlikA gujarAtI anuvAda AgamadIpa-bIjI cUlikA prakAzana 91 thI 137 AgamadIpa prakAzane pragaTa karela che. [134 ] (uttaranuyaza - [135] naMhIsutaM - [137] anuyogadvAra - [178] dIkSA yogAdi vidhi 139 45 Agama mahApUjana AcArAGgasUtraM saTIka sUtrakRtAGgasUtraM saTIkaM sthAnAGgasUtraM saTIkaM samavAyAGgasUtraM saTIkaM [140 ] [141] [142 ] [143] vidhi [144 ] bhagavatI aGgasUtraM saTIkaM [145 ] jJAtAdharmakathAGgasUtraM saTIkaM [146] [147 ] antakRddazAGgasUtra saTIkaM [148] anuttaropapAtikadazAGgasUtraM saTIka upAsakadazAGgasUtraM saTIkaM [149 ] praznavyAkaraNAGgasUtraM saTIkaM [150] vipAkazrutAGgasUtraM saTIkaM [151] aupapAtikaupAGgasUtraM saTIkaM [152 ] rAjaprazniyaupAGgasUtraM saTIkaM [153] [154 ] prajJApanAupAGgasUtraM saTIka [155] sUryaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [156 ] candraprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [157 ] jambUdvIvaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [158] nirayAvalikA upAGgasUtraM saTIkaM [159 ] kalpavartasikAupAGgasUtraM saTIkaM [160 ] puSpitAupAGgasUtraM saTIkaM [161] puSpacUlikAupAGgasUtraM saTIka [162 ] vahidasAupAGgasUtraM saTIkaM [163] catuHzaraNaprakIrNakasUtra saTIkaM [164 ] AturapratyAvyAnaprakIrNakasUtraM saTIkaM [165 ] mahApratyAkhyAnaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [ 166 ] bhaktaparijJAprakIrNakasUtraM sacchAyaM jIvAjIvAbhigamaupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM -9 AgamasuttANi saTIkaM-2 AgamasuttANi saTIkaM - 3 AgamasuttANi saTIkaM - 4 AgamasuttANi saTIkaM - 5/6 AgamasuttANi saTIkaM - 7 AgamasutANi saTIkaM 7 AgamasuttANi saTIkaM - 7 AgamasuttANi saTIkaM-7 AgamasuttANi saTIkaM - 7 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasutANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIka - 9 AgamasuttANi saTIkaM- 10/11 AgamasuttANi saTIkaM - 12 AgamasuttANi saTIkaM - 12 AgamasutANi saTIkaM - 13 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM -14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [15) [167] taMdulavaicArikaprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [168] saMstArakaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [169] gacchAcAraprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [170] gaNividyAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [171] devendrastavaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [172] maraNasamAdhiprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIka-14 [173] nizIthachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-15-16-17 [174] vRhatkalpachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-18-19-20 {175] vyavahArachedasUtraM saTIka Agagama suttANi saTIka-21-22 [176] dazAzrutaskandhachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-23 [177] jItakalpachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-23 [178] mahAnizIthasUtraM (mUla) AgamasuttANi saTIkaM-23 [179] AvazyakamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-24-25 [180] oghaniyuktimUlasUtraM saTIka Agama suttAmi saTIkaM-26 [181] piNDaniyuktimUlasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-26 [182] dazavaikAtikamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-27 [183] uttarAdhyayanamUlasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-28-29 [184] nandI-cUlikAsUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-30 [185] anuyogadvAracUlikAsUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-30 prakAzana 139 thI 185 Agamazrata prakAzane pragaTa karela che. saMpaI sthaNa: Agama ArAdhanA kendra, zItalanAtha sosAyaTI-vibhAga-1, phaleTa naM-13, 4the mALe zrI naminAtha jaina derAsarajI pAchaLa, bAI senTara, khAnapura amadAvAda-1 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [16] "AgamasuttANi-saTIkaM" ma 1 thI u0nu vivaraNa AgamasuttANi samAviSTAAgamA: bhAga-1 bhAga-2 bhAga-3 bhAga-4 bhAga-5-6 bhAga-7 bhAga-8 AyAra -- - - ------ sUtrakRta ------ -- - sthAna samavAya --- - ----- |bhagavatI (aparanAma vyAkhyAprajJapti) jJAtAdharmakathA, upAsakadazA, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa |vipAkazruta, aupapAtika, rAjaprazniya jIvAjIyAbhigama prajJApanA sUryaprajJapti, candraprajJapti jambUdvIpaprajJapti niravAyalikA, kalpavataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA vaNhidazA, catuHzaraNa, AturapratyAkhyAna, mahApratyAkhyAna, bhaktaparijJA, tandulakaicArika, saMstAraka, gacchAcAra, gaNividyA, devendrastava, maraNasamAdhi bhAga-9 | bhAga-10-11 bhAga-12 bhAga-13 bhAga-14 bhAga-15-16-17 bhAga-18-19 bhAga-21-22 bhAga-23 bhAga-24-25 bRhatkalpa vyavahAra | dazAzrutaskandha, jItakalpa, mahanizItha Avazyaka oghaniyukti, piNDaniyukti dazavaikAlika uttarAdhyayana nandI, anuyogadvAra bhAga-26 bhAga-27 bhAga-28-29 bhAga-30 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASyaM or Private & Personal Use Only Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo namo nimmala daMsaNassa AHAama bhagamasuvANi (saTIka) bhAgaH -6 :saMzodhaka sampAdakazca: mani dIparatnasAgara Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bAlabrahmacArI zrI neminAthAya namaH namo namo nimmala saNassa zrI AnaMda kSamA lalita-suzIla-sudharmasAgara gurUbhyonamaH Agama suttANi (saTIka bhAgaH-6 bhagavatIaGgasUtraM-2 / aparanAma - vyAkhyAprajJapti-aGgasUtra -: saMzodhakaH sampAdakazcaH : dIparatnasAgara tA. 14/4/2000 ravivAra 2056 caitra suda 11 -- 45- Agama suttANi-saTIkaM mUlya rU.11000/ Wan Agama zruta prakAzana ma -----: saMparka sthala :- -- "Agama ArAdhanA kendra'' zItalanAtha sosAyaTI vibhAga-1, / / phleTa naM-13, 4-thI maMjhila, vhAyasenTara, khAnapura, ahamadAbAda (gujarAta) Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasatraM bhagavatyaGgasUtrasya viSayAnukramaH zatakAni 11 - 41, mUlAGkAH-494......1086 mUlAGkaH viSayaH 117 10 zataka-11 494.498 uddezakaH-1 utpalaH 1-499 / uddezakaH-2 zAlUkaH |500 uddezakaH-3 palAzaH -501 uddezakaH-4 kuMbhikaH (-502 / uddezakaH-5 nAlikaH |-503 | uddezakaH-6 paJa -504 uddezakaH-7 karNikaH |-505 | uddezakaH-8 nalinaM |-501 | uddezakaH-9 zivarAjarSi |-513 | uddezakaH 10 lokaH 1-524 / uddezakaH-11 kAla: -528 | uddezakaH-12 AlabhikA | | zatakaM-12 -533 | uddezakaH-1 zaMkhaH -536 | uddezakaH-2 jayaMti [-537 | uddezakaH-3 pRthvI -541 / uddezakaH-4 pudgala |-545 uddezakaH-5 atipAta |-549 uddezakaH-6 rAhu |-551 / uddezakaH-7 lokaH |-553 / uddezakaH-8 nAga |-559 / uddezakaH-9 deva 1-562 / uddezakaH-10 AtmA zatakaM-13 1-566 / uddezakaH-1 pRthvI -567 / uddezakaH-2 devaH | pRSThAGkaH mUlAGkaH viSaya. pRthA. 1-468 | uddezakaH-3 naraka 104 5 -583 | uddezakaH-4 pRthvI 104 10.584 | uddezakaH-5 AhAraH 10-588 | uddezakaH-6 upapAtaH 117 10-592 [ uddezakaH-7 bhASA 121 10/-593 / uddezakaH-8 karmaprakRtiH 126 10|-594 / uddezakaH-9 anagAravaikriyaH / 127 10 -595 | uddezakaH-10 samuddhAta 129 | 110 zatakaM-14 | 11 |-599 / uddezakaH-1 caramaH 131 18 -602 | uddezakaH-2 unmAdaH 135 |-606 uddezakaH-3 zarIraM / 48 -611 | uddezakaH-4 pudgalaH 140 -614 | uddezakaH-5 agniH 143 | 51-617 | uddezakaH-6 AhAra 145 55 -6:3 | uddezakaH-7 saMzliSTaH 59 -630 uddezakaH-8 aMtaraM 154 60.635 | uddezakaH-9 anagAraH 157 70-636 | uddezakaH-10 kevalI 160 74 0 zataka-15 78-659 | gozAlakaH 81 0 | zataka-16 82 -665 | uddezakaH 1 adhikaraNa: 199 87-669 | uddezakaH-2 jarA -671 | uddezakaH-3 karmaH 95 /-672 / uddezakaH-4 jAvaMtiyaM 207 100/-676 / uddezakaH-4 gaMgadattaH 208 148 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaH mUlAGkaH viSayaH -681 uddezakaH - 6 svapnaH -682 uddezakaH - 7 upayogaH -686 uddezakaH-8 lokaH | 687 | uddezaka:- 9 balindraH -688 uddezaka: 10 avadhiH -692 uddezakaH -11-14 dvipaH dibhAvaH zataka-17 -698 uddezaka:- 1 kuMjaraM - 702 uddezaka :- 2 saMyataH - 705 uddezakaH - 3 zaileSI -707 uddezakaH-4 kriyA -714 | uddezakaH-6-11 pRthvyAdi kAyaH -715 uddezakaH - 12 ekendriyaH -720 uddezakaH-13-17 nAgAdikumArAH zatakaM - 18 uddezakaH-1 prathamaH - 726 -727 uddezaka :- 2 vizAkhA -732 uddezakaH-3 mAkaMdI putraH - 735 uddezakaH 4 prANAtipAtaH m O -739 uddezaka: 5 asurakumAraH - 741 uddezakaH-6 guDavarNAdiH -748 | uddezakaH 7 kevalI - 748 uddezakaH-8 anagArakriyA -752 uddezaka:- 9 bhavyadravyaM -757 uddezakaH 10 somila: zatakaM - 19 -759 uddezaka:- 1 lezyA -760 uddezakaH - 2 garbhaH -764 uddezakaH - 3 pRthvI -765 uddezaka :- 4 mahAzravaH T pRSThAGkaH mUlAGkaH viSayaH uddezakaH-5 caramaH 212 - 767 217768 uddezakaH-6 dvIpaH 218-769 | uddezakaH - 7 bhavanaM 221-773 uddezakaH-8 nirvRttiH 222774 223-778 O 10 zataka - 20 224 -780 | uddezakaH - 1 beindriyaM 227-782 uddezakaH-2 AkAzaH 230-784 uddezakaH-3 prANavadhaH 233 - 785 235 -788 uddezakaH 4 upacayaH uddezakaH-5 paramANu 236 - 791 uddezakaH-6 aMtara 237-792 uddezakaH-7 bandhaH -800 uddezakaH-8 bhUmiH 237-802 uddezaka:- 9 cAraNaH 244-805 uddezakaH. zataka - 21 varga-9 zAlyAdiH 2460 251 - 814 253 - 821 255 2560 2611-828 269 269 264. 2640 uddezaka:- 9 karaNaH uddezakaH- 10 vyaMtaraH -834 270-842 276 -843 : 10 AyuH vargA-2-8 mUlaalasI, vaMza, ikSu, seDiya, amraruha, tulasI zataka - 22 varmA-1-6 tADa, niMba, agastikaH, veMgana, siriyaka puSpakalikA zatakaM - 23 vargA-1-4 Alu, lohI, Aya, pAThA zataka - 24 uddezakaH - 1 nairayikaH uddezakaH - 2 parimANaH pRSThAGkaH 200 278 279 279 281 282 283 284 286 287 287 299 300 301 304 305 311 313 314 316 317 330 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM 0 476 . 480 499 | viSayaH | pRSThAGka: mUlAGkaH viSayaH pRSThAGka: -845 | uddezakAH-3-11 nAgAdi kumArAH| 334 |zatakaM-32 1-852 | uddezakAH-12-16 pRthvyAdiH | 336-1011 uddezakAH-1-28. 475 -856 | uddezakAH-17-20 beindriyAdi, 347/ nArakamya uddhartanaM, upapAtaH -860 | uddezakAH-21-24 manuSyAdi | 356] lezyA AdiH zatakaM-25 zatakaM-33 -974 | uddezakAH-1-12 lezyA, dravyaM, 366/-1033 ekendriya zatakAni 12 saMsthAnaM, yugmaM, paryava, nirgandhaH, |zatakaM-34 saMyataH, oghaH, bhavyaH abhavyaMH, | 1043 ekendriyazatakAni 12 samyagadRSTiH, mithyASTiH 10 zataka-35 zataka-26 |-1057 ekandriya zatakAni-12 uddezakAH-1.11 jIvaH lezyA, 450/0 zataka-36 pakkhiyaM, dRSTiH, ajJAnaM, jJAnaM, -106va dviindriyazatakAni 12 saMjJA vedaH, kaSAyaH, upayogaH, yogaH // zataka-37 zatakaM-27 1-1061 triindriya zatakaM -991 | uddezakAH-1-11 jIva Adi | 4610 | |zatakaM 38 jAva-26 zatakaM |-1062 caturindriyazatakaM zataka-28 zatakaM.39 uddezakaH-1-11 jIva Adi | 461-1066 asaMjJI paJcendriyazatakAni 500 jAva-26 zataka 0 zatakaM.40 zataka-29 |-1069 saMjJIpaJcandriya zatakAni-21 / 500 uddezakAH-1-11 jIva Adi | 463/0 | zataka-41 Adi jAva-26 zatakaM | -1079 uddezakAH-1-196 505 zataka-30 rAziyugmaM, vyojarAziH, |-1002/ uddezakaH-1-11 samavasaraNaH | 465/ dvApara yugmaM rAziH, kalyojaH lezyAdi rAziH, ityAdi | zataka-31 |-1086 upasaMhAra gAthA |-1015/ uddezakAH-1-28 yugmaM, narakaH, upapAtaH Adi 500 500 -99 472 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Arthika anudAtA pa.pU. mAlavabhuSaNa tapasvI AcAryadeva zrI navaratnasAgara sUrIzvarajI || ma.sA.nI preraNAthI zrI lAlabhAI devacaMda zAha taraphathI - nakala epha. -pa.pU. saraLa svabhAvI-zrImad bhagavatIsUtra vyAkhyAna paTu AcAryadeva zrI naradevasAgarasUrIzvarajI ma. sA. tathA pUjyazrInA ziSyaratna tapasvI gaNivaryazrI caMdrakIrtisAgarajI ma.sA.nI preraNAthI zrI puruSAdAnIya pArzvanAtha je. mUrti. jaina saMgha, devakInaMdana sosAyaTI, amadAvAda taraphathI nakala eka. -pa. pU. zAsana prabhAvapha-kricArAga AcAryadevazrI vijaya cakacaMdra sUrIzvarajI ma. sA.nI preraNAthI eka sahastha taraphathI nakala eka. pa.pU. sAhityapremI munirAja zrI sarvodaya sAgarajI ma.sA.nI preraNAthI-"acalagacchAdhipati pa.pU.A.bha. zrI guNasAgarasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pa.pU. munirAja zrI cAritraratnasAgarajI ma. nI 1lmI aDhAi nimitte-zrI cAritrarana phA.ce. TrasTa taraphathI nakala eka. pa.pU. vaiyAvRtyakAriphA sAdhvI zrI malayAzrIjI ma. sA.nA ziSyA vyavahAra vicakSaNA pU. sAdhvI zrI hitajJAzrIjI ma.nI preraNAthI jaina ArAdhanA maMdira-"jJAnakhAtA" taraphathI nakala eka. pa.pU. saumyamUrti sAdhvIzrI saumyagaNAzrIjI ma.nI preraNAthI pa.5. gurumAtA-vAtsalyamUrti sA. zrI ratnatrayAzrIjI ma.nI paMcamI punyatithi nimitte zrImatI lIlamabaina prANalAla pI. dAmANI taraphathI nakala eka. pa.pU. svanAmadhanya sA. zrI somyaguNAzrIjI tathA teonA ziSyA ! sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI-2013nA yazasvI cAtumAsa nimitte ! zrI pArzvapadmAvatI jaina saMgha, pArUlanagara, amadAvAda taraphathI nakala be. pa.pU. ratnAsacArAdhako sAdhvIzrI samyagaNAzrIjI tathA teozrInA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI saMvata 2054nA nirmaLa ArAdhanAmaya cAturmAsanI smRtimAM-ghATalauDiyA (pAvApurI) jena je. mUrti. saMgha, amadAvAda taraphathrI nakala epha. Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pa.pU. sAdhvI zrI ratnagayAzrIjI ma.nA parama vineyA sA. zrI saumyaguNAzrIjInI preraNAthI teonA saMsArIbhAIzrI indravadanabhAI dAmANInA anumodanIya puruSArthathI "Agama dIpa-saMpuTa"nA badalAmAM prApta raphamamAMthI-nakala yAra. -pa.pU. prazamarasanimagnA sAdhvIzrI prazamazIlAzrIjI ma.nI preraNAthIsammetazikhara tirthoddhArikA pa.pU. sAdhvIzrI raMjanazrIjI ma.sA.nA ziSyA apratima vaiyAvRttvakArikA sA.zrI malacAzrIjI tat ziSyA sA. zrI narendrazrIjI-tat ziSyA sA. zrI praguNAzrIjI ma.nA. AtmazreyArthearihaMta TAvara, jaina saMgha, muMbai taraphathI nakala eka. -pa.pU. AgamoddhAraka AcAryadevazrI nA samudAyavartI pa.pUjya vaiyAvRSyakArikA sA. zrI malayAzrIjI ma. nA ziSyA pU.sA. zrI kaivalyazrIjI ma.nA ziSyA pU. sA.zrI bhavyAnaMdazrIjI ma.sA.nA suziSyA miSTabhASI sAdhvIzrI pUrNaprajJAzrIjI ma. sA. tathA temanA vinita ziSyA sA. zrI pUrNadarzitAzrIjI tathA sA. pUrNanaMdItAzrIjInI preraNAthI-sarvodaya pArzvanAtha cerITebala TrasTa, mulunDa muMbaI taraphathI nakala eka. 5.pU. vaicAvRttvakArikA sAdhvIzrI malayAzrIjI ma.nA praziSyA sA. zrI bhavyAnaMdazrIjIma.nA suvinitA sA.zrI kalpaprajJAzrIjI tathA kokIlakaMThI sA. zrI kairavaprajJAzrajI nI preraNAthI -mehula sosAyaTI, ArAdhanAbhavana, subhASanagara, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala epha zrI vizAzrImALI tapagacchajJAti-jJAnakhAtuM, jaina pAThazALA, jAmanagara taraphathI naphala be. -zrI maMgaLa pArekhano khAMco-jaina zve. mUrti. saMgha, amadAvAda, taraphathI 2054nA cAturmAsa nimitte nakala be. * * zrI AkoTA jaina saMgha, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka. -zrImatI nayanAbena ramezacaMdra zAha, vaDodarAnI preraNAthI AgamonA seTanA badalAmAM prApta rakamamAMthI nakala pAMca. zeSa sarve rakama "amArA Aja paryanta prakAzanonA badalAmAM prApta thayelI che. Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka-11, vargaH-, uddezaka:- 9 namo namo nimmala daMsaNassa paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmine namaH 5 bhagavatI aGgasUtraM (2) saTIkaM ( aparanAma - vyAkhyA prajJaptyaGgasUtraM-saTIkaM) paJcama aGgasUtraM (bhAga-2) (mUlam + abhayadevasUriviracitA vRttiH) zatakaM -11 vR. vyAkhyAtaM dazamaM zataM, athaikAdazaM vyAkhyAyate, asya cAyamabhisambandhaHanantarazatasyAnte'ntaradvIpA uktAste ca vanaspatibahulA iti vanaspativizeSaprabhRtipadArthaH svarUpapratipAdanAyaikAdazaM zataM bhavatItyevaMsambaddhasyAsyoddezakArthaH saGgrahagAthAmU. (494) uppala 1 sAlu 2 palAse 3 kuMbhI 4 nAlI ya 5 pauma 6 kannI 7 ya / nalinasiva 9 loga 10 kAlA 11 laMbhiya 12 dasa doya ekkAre / / vR. 'uppale'tyAdi, utpalArthaH prathamoddezakaH 1 'sAlu'tti zAlUkaM - utpalakandastadartho dvitIyaH 2 'palAse' tti palAzaH - kiMzukastadarthaH stRtIyaH 3 'kuMbhI' ti vanaspativizeSastadarthaHzcaturthaH 4 nADIvadyasya phalAni sa nADIko - vanaspativizeSa eva tadarthaH paJcamaH 5 'pauma 'tti padmArthaH SaSThaH 6 'kannIya'tti karNikArthaH saptamaH 7 'naliNa' tti nalinArtho'STamaH 8 yadyapi cotpalapadmanalinAnAM nAmakoze ekArthaH tocyate tathA'pIha rUDhervizeSo'vaseyaH, 'siva' tti zivarAjarSivaktavyatArtho navamaH 9 'loga' tti lokArtho dazamaH 10 'kAlAlabhie 'tti kAlArthaH ekAdazaH 11 AlabhikAyAM nagaryAM yatprarUpitaM tatpratipAdaka uddezako' pyAlabhika ityucyate tato'sau dvAdaza 12, 'dasa do ya ekkAri ti dvAdazoddezakA ekAdaze zate bhavantIti / tatra prathamoddezakadvArasaGgrahagAthA vAcanAntare TAstAzcemAH mU. (495) uvavAo 1 parimANaM 2 ahavAla 3 catta 4 baMdha 5 vede 6 ya / udae 7 udIraNAe 8 lesA 9 diTThI 10 ya nANe 11 ya / / mU. (496) jogu 12 vaoge 13 vanna 14 rasamAI 15 UsAsage 16 ya AhAre 17 / viraI 18 kiriyA 19 baMdhe 20 sanna 21 kasAyi 22 tthi 23 baMdhe 24 ya // mU. (497) sanniM 25 diya 26 aNubaMdhe 27 saMvehA 28 hAra 29 Thii 30 samugdhAe 31 / cayaNaM 32 mUlAdIsu ya uvavAo 33 savvajIvANaM // bR. 'uvavAo' ityAdi, etAsAM cArthaH uddezakArthAdhigamagamya iti / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/-/497 mU. (498) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI uppale NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, goyamA ! egajIve no anogajIve, teNa paraM je anne jIvA ubavati te NaM no egajIvA anegajIvA / 6 NaM bhaMte! jIvA kaohiMto uvavajraMti ? kiM neraiehiMto uvavajraMti tiri0 maNu0 devehiMto uvavajraMti ?, goyamA ! no neratiehiMto uvavajjraMti tirikkhajoNiehiMtovi uvavajjanti maNurasehiMto * devehiMto vi uvavajraMti, evaM uvavAo bhANiyavvo jahA vakaMtIe vaNassaikAiyANaM jAva IsANeti 1 / te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajraMti ?, goyamA ! jahatreNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjati 2 te NaM bhate ! jIvA samae 2 avahIramANA 2 kevatikAleNaM avahIraMti ?, goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANAra asaMkhejAhiM ussappiNiosappiNIhiM avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA 3 / tesi NaM bhaMte! jIvANaM kemahAliyA sarIrogAhaNA pannattA ?, goyamA ! jahantreNaM aMgulassa asaMkheja bhAgaM ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM 4 te NaM bhaMte! jIvA nANAvaraNijassa kammarasa kiM baMdhagA abaMdhagA ?, goyamA ! no abaMdhagA baMdhae vA baMdhagA vA evaM jAva aMtarAiyassa, navaraM AuyarasapucchA, goyamA ! baMdhae vA abaMdhae vA baMdhagA vA abaMdhagA vA ahavA baMdhae ya abaMdhae ya ahavA baMdhae ya abaMdhagA ya ahavA baMdhagA ya abaMdhae ya ahabA baMdhagAya abaMdhagAya 8 ete aTTha bhaMgA 5 / te NaM bhaMte! jIvA nANAvaraNijassa kammassa kiM vedagA avedagA ?, goyamA ! no avedagA vedae vA vedagA vA evaM jAva aMtarAiyassa, te NaM bhaMte! jIvA kiM sAyAveyagA asAyAveyagA ?, goyamA ! sAyAvedae vA asAyAveyae vA aTTha bhaMgA 6 / te NaM bhaMte! jIvA nANAvaraNijjarasa kammarasa kiM udaI anudaI ?, goyamA ! no anudaI udaI vA udaiNo vA, evaM jAva aMtarAiyassa 7 te NaM bhaMte! jIvA NANAvaraNijjassa kammassa kiM udIragA0 ?, goyamA ! no anaNudIragA udIrae vA udIragA vA, evaM jAva aMtarAiyassa, navaraM veyaNiJjAuesu aTTa bhaMgA 8 | te NaM bhaMte! jIvA kiM kaNhalesA nIlalesA kAuMlesA teulesA ?, goyamA ! kaNhalese vA jAva teulese vA kaNhalessA vA nIlalessA vA kAulessA vA teulesA vA ahavA kaNhalese ya nIlalesse ya evaM ee duyAsaMjogatiyAsaMjogacaukkasaMjogeNaM asItI bhaMgA bhavaMti 9 / te NaM bhaMte! jIvA kiM sammaddiTThI micchAdiTTI sammAmicchAdiTThI ?, goyamA ! no sammadiTThI no sammAmicchAdiTThI micchAdiTTha vA micchAdiTTiNo vA 10 | te NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, goyamA ! no nANI annANI vA annANiNo vA 11 te NaM bhaMte! jIvA kiM maNajogI vayajogI kAyajogI ?, goyamA ! no maNajogI no vayajogI kAyajo gIvA kAyajogiNo vA 12 / te NaM bhaMte! jIvA kiM sAgArovauttA anAgArovauttA ?, goyamA ! sAgArovautte vA anAgArovautte vA aTTha bhaMgA 13 tesi NaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA kativannA katigaMdhA katirasA Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-1 katiphAsA pannattA ?, goyamA ! paMcavannA paMcarasA dugaMdhA aTThaphAsA panattA, te puNa appaNA avannA agaMdhA arasA aphAsA pannattA 14-15 // teNaM bhaMte jIvAkiMussAsAnissAsAno ussAsanisAsA?,goyamA! ussAsae vA 1 nissAsae vA2 no ussAsanissAsae vA3 ussAsagAvA4nissAsagA vA 5 noussAsanIsAsagA vA 6, ahavA ussAsae ya nissAsae ya 4 ahavA ussAsaeya no ussAsanissAsae ya ahavA nissAsae ya no ussAsanIsAsaeya 4, ahavA UsAsae ya nIsAsae ya no ussAnissAsae ya aTTha bhaMgA ee chavvIsaM bhaMgA bhavaMti 16 // te NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA anAhAragA?, goyamA! no anAhAragA AhArae vA anAhArae vA evaM aTTha bhaMgA 17 1 te NaM bhaMte ! jIvA kiM viratA aviratA viratAviratA?, goyamA! no viratA no virayAvirayA avirae vA avirayA vA 18 // te NaM bhaMte ! jIvA kiM sakiriyA akiriyA), goyamA ! no akiriyA sakirie vA sakiriyA vA 19 / teNaM bhaMte! jIvA kiM sattavihabaMdhagA aDhavihabaMdhagA?, goyamA! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA aThTha bhaMgA 20 te NaM bhaMte! jIvA ki AhArasannovauttA bhayasannovauttA mehuNasanovauttApariggahasannovauttA?, goyamA! AhArasannovauttAvA asItIbhaMgA 21 teNaM bhaMte ! jIvA kiM kohakasAI mANakasAI mAyAkasAI lobhakasAI?, asItI bhaMgA 22 / teNaMbhaMte! jIvA kiM itthIvedagA purisavedagA napuMsagavedagA?, goyamA ! no itthivedagA no purisavedagA napuMsagavedae vA napuMsagavedagA vA 23 / te NaM bhaMte ! jIvA kiM itthIvedabaMdhagA purisavedabaMdhagA napuMsagavedabaMdhagA?, goyamA isthivedabaMdhaevApurisavedabaMdhae vA napuMsagaveyavaMdhae vA, chavvIsaM bhaMgA 24/ . te mabhaMte ! jIvA kiMsannI asannI?, goyamA! no sannI asantrI vA asanniNo vA 25 / teNaM bhaMte! jIvA kiMsaiMdiyA aniMdiyA?, goyamA! no aniMdiyA saiMdie vA saiMdiyA vA 26 se gaMbhaMte! uppalajIveti kAlato kevaciraM hoI? goyamA jahanneNaMaMtomuhUtaM ukkoseNaM asaMkheja kAlaM 27/ seNaMbhaMteuppalajIve puDhavijIve puNaravi uppalajIvetti kevatiyaMkAlaM sevejA?, kevitayaM kAlaM gatirAgatiM karejA ?, goyamA ! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM asaMkhejAI bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, evatiyaM kAlaM sevejA evatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA, se NaM bhaMte ! uppalajIve AujIve evaM ceva evaM jahA puDhavijIve bhaNie tahA jAva vAujIve bhANiyavye, se NaM bhaMte ! uppalajIve se vaNassaijIve se puNaravi uppalajIvetti kevaiyaM kAlaM sevecA kevatiyaM kAlaM gatirAgatiM kajjai?, goyamA ! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAiM ukkoseNaM anaMtAI bhavaggahaNAI, kAlAeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttAukoseNaM anaMta kAlaMtarukAlaM evaiyaM kAlaM sevecA evaiyaM kAlaMgatirAgatikajai, se NaM bhaMte ! uppalajIve beiMdiyajIve puNaravi uppalajIvetti kevaiyaM kAla sevecA kevaiyaM kAlaM gatirAgatikajjai?, goyamA bhavAdeseNaM jahanneNaM dobhavaggahaNAiMukkoseNaMsaMkhenAiMbhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM evatiyaM kAlaM sevejA evatiyaM kAlaM Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM (2) 11/-/1/498 gatirAgatiM kajai, evaM teiMdiyajIve, evaM cauridiyajIvevi, se NaM bhaMte ! uppalajIve paMceMdiyatirikkhajoNiyajIve puNaravi uppalajIvetti pucchA, goyamA ! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAiM ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuttAI ukkoseNaM pubbakoDipuhuttAievatiyaM kAlaM sevejjA evatiyaM kAlaMgatirAgatiMkarejA, evaM maNusseNavi samaM jAva evatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejjA 28 teNaM bhaMte ! jIvA kimAhAramAhAreMti?, goyamA ! davao anaMtapaesiyAiMdabvAiM evaM jahA AhAruddesae vaNassaikAiyANaM AhAro taheva jAva savvappaNayAe AhAramAhAreMti navaraM niyamA chadisi sesaMtaMceva 29 / tesiNaM bhaMte ! jIvANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA?, goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasa vaasshssaaiN30| tesi NaM bhaMte ! jIvANaM kati samugghAyA pannattA ?, goyamA ! tao samugghAyA pannattA, taMjahA-vedaNAsamugdhAe kasAyasa0 maarnnNtiys031|| teNaMbhaMte! jIvA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM kiM samohayA maraMti asamohayA maraMti?, goyamA! samohayAvimaraMti asamohayAvi maraMti 32 teNaM bhaMte! jIvAanaMtaraM uvvaTTittA kahiM gacchati kahiM uvavajaMti kiM neraiyasu uvavajaMti tirikkhajoNiesu uvava0 evaM jahA vakaMtIe uvvadRNAevaNassakAiyANaMtahAbhANiyavvaM aha bhaMte! savvapANA savvabhUyA savvajIvA savvasattA uppalamUlattAe uppalakaMdattAe uppalanAlattAe uppalapattattAe uppalakesaratAe uppalakaniyattAe uppalathizrugattAe uvavanapuvA?, haMtA goyamA asatiM aduvA anaMtakkhutto / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti 33 // vR. 'uppale NaM bhaMte ! egapattae'ityAdi, 'utpalaM' nIlotpalAdi eka patraM yatra tadekapatrakaM athavA ekaMca tatpatraM caikapatraM tadevaikapatrakaM tatra sati, ekapatrakaMceha kizalayAvasthAyA upari draSTavyam, 'egajIve'ttiyadA hi ekapatrAvasthaM tadaikajIvaMtat, yadAtu dvitIyAdipatraM tena samArabdhaM bhavati tadA naikapatrAvasthA tasyeti bahavo jIvAstatrotapadyanta iti, etadevAha___'teNa para'mityAdi, 'teNa paraM'ti tataH-prathamapatrAt parataH 'je anne jIvA uvavajaMti'tti ye'nye-prathamapatravyatiriktA jIvA jIvAzrayatvAtpatrAdayo'vayavA utpadyante te 'naikajIvAH' naikajIvAzrayAH kintvanekajIvAyA iti, athavA 'teNe'tyAdi, tataH--ekapatrAtparataH seSapatrAdiSvityarthaH ye'nye jIvA utpadyante te 'naikajIvA' naikakAH kintvanekajIvA aneke ityarthaH 'teNaMbhaMte!jIvattiyeutpale prathamapatrAdyavasthAyAmutpadyante 'jahAvakaMtIe'ttiprajJApanAyAH SaSThapade, sa caivamupapAtaH-'jai tirikkhajogiehito uvavajaMti kiM ?, goyamA ! egidiyatirikkhajoNiehiMtovi uvavajaMti'ityAdi, evaM manuSyabhedA vAcyAH-'jai devehiMto uvavajaMti kiM bhavaNavAsI'tyAdi prazno nirvacanaM ca IzAnAntadevebhya utpadyanta ityupayujya vAcyamiti, tadetenopapAta uktaH / / 'jahanneNaeko vetyAdinAtuparimANam 2 / teNaMasaMkhejA samae'ityAdinA tvapahAra uktaH, evaMdvArayojanA kAryA3 |ucctvdvaare 'sAregaMjoyaNasahassaM titathAvidhasamudragotIrthaHkAdAvidamuccatva-mutpalasyAvaseyam 4 / ___bandhadvAre 'baMdhae baMdhayA vatti ekapatrAvasthAyAM bandhaka ekatvAt dvayAdipatrAvasthAyAMca bandhakA bahutvAditi, evaM sarvakarmasu,AyuSketutadabandhAvasthA'pi syAttadapekSayA cAbandhako'pi Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:, uddezaka :- 1 avandhakA api ca bhavantIti etadevAha - 'navara' mityAdi, iha bandhakAbandhakapadayorekatvayoge ekavacanena dvau vikalpau bahuvacanena ca dvau dvikayoge tu yathAyogamekatvavahutvAbhyAM catvAraH ityevamaSTau vikalpAH, 9 vedanadvAre te bhadanta ! jIvA jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiM vedakA avedakAH ?, atrApi ekapatratAyAmekavacanAntatA anyatra tu bahuvacanAntatA evaM yAvadantarAyasya, vedanIye sAtA sAtAbhyAM pUrvavadaSTau bhaGgAH, iha ca sarvatra prathamapatrApekSayaikavacanAntatA, tataH paraM tu bahuvacanAntatA, vedanaM anukramoditasyodIraNodIritasya vA karmmaNo'nubhavaH, udayaJcAnukramoditasyaiveti vedakatvaprarUpaNe'pi bhedenodayitva prarUpaNa 7 miti / udIraNAdvAre 'no anudIraga' tti tasyAmavasthAyAM teSAmanudIrakatvasyAsambhavAt / 'veyaNijjAuesu aTTabhaMga' tti vedanIye-sAtAsAtApekSayA AyuSi punarudI rakatvAnudIra-katvApekSayA'TI bhaGgAH, anudIrakatvaM cAyuSa udIraNAyAH kAdAcitkatvAditi / lezyAdvAre'zItirbhaGgAH, katham ?, ekakayoge ekavacanena catvAro bahuvacanenApi catvAra eva, dvikayoge tu yathAyogamekavacanavahuvacanAbhyAM caturbhaGgI, caturNAM ca padAnAM SaD dvikayogAste caturguNAzcaturviMzati, trikayoge tutrayANAM padAnAmaSTau bhaGgAH, caturNAM ca padAnAM catvArastrikasaMyogAste cASTAbhirguNitA dvAtriMzat, catuSkasaMyoge tu SoDaza bhaGgAH, sarvamIlane cAzItiriti, ata evoktaM 'goyamA ! kaNhalese ve 'tyAdi / varNAdidvAre 'te puNa appaNA avanna' tti zarIrANyeva teSAM paJcavarNAdIni te punarutpalajIvAH 'appaNa' ti svarUpeNa 'avarNA' varmAdivarjitAH amUrttatvAtteSAmiti / ucchvAsakadvAre 'no utsAsanissAsae' ti aparyAptAvasthAyAm, iha ca SaDaviMzatirbhaGgAH, katham ?, ekakayoge ekavacanAntAstrayaH bahuvacanAntA api trayaH, dvikayoge tu yathAyogamekatvabahutvAbhyAM tizcaturbhaGgikA iti dvAdaza, trikayoge tvaSTAviti, ata evAha - 'ee chavvIsaM bhaMgA bhavaMti tti // AhArakadvAre 'AhArae vA anAhArae va 'tti vigrahagatAvanAhArako'nyadA tvAhArakastatra cATa bhaGgAH pUrvavat / saJjJIdvAre kaSAyadvAre cAzItirbhaGgAH lezyAdvAravadvayAkhyeyAH / 'se NaM bhaMte ! uppalajIvetti ityAdinotpalatvasthitiranubandhaparyAyatayoktA / 'se NaM bhaMte ! uppalajIve puDhavijIve 'tti ityAdinA tu saMvedhasthitiruktA, tatra ca 'bhavAdeseNaM'ti bhavaprakAreNa bhavamAzrityetyarthaH 'jahantreNaM do bhavaggahaNAI' ti ekaM pRthivIkAyikatve tato dvitIyamutpalatve tataH paraM manuSyAdigatiM gacchediti / 'kAledeseNaMjahantreNaM do aMtomuhutta' tti pRthivItvenAntarmuhUrtaM punarutpalatve nAntarmuhUrttamityevaM kAlAdarzana jaghanyato dve antarmuhUrte iti, evaM dvIndriyAdiSu neyam, 'ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI' ti catvAri paJcendriyatirazcazcatvAri cotpalasyetyevamaSTau bhavagrahaNAnyutkarSata iti, 'ukkoseNaM puvyakoDI hutaM' ti caturSu paJcendriyatiryagbhavagrahaNeSu cataH pUrvakoTyaH utkRSTakAlasya vivakSitatvenotpalakAyodvattajIvayogyotkRSTapaJcendriyatiryakasthitegrahaNAt utpalajIvitaM tvetAsvadhikamityevamutkRSTataH pUrvakoTIpRthakatvaM bhavatIti / Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/1/498 - 'evaM jahA AhAruddesae vaNassaikAiyANa' mityAdi, anena ca yadatidiSTaM tadidaM - " khettao asaMkhejapaesogADhAI kAlao annayarakAlaTThiiyAI bhAvao cannamaMtAI' ityAdi, - 'savvappaNayAe 'ti sarvAtmanA 'navaraM niyamA chaddisiM' ti pRthivIkAyikAdayaH sUkSmatayA niSkuTagatatvena syAditi syAt, tisRSu dikSu syAccatasRSu dikSu ityAdinApi prakAreNAhAramAhArayanti, utpalajIvAstu vAdaratvena tathAvidhaniSkuTeSvabhAvAnniyamAtSaTasu dikSvAhArayantIti / 'vakkaMtI 'ti prajJApanAyAH SaSThapade 'uvaTTaNAe 'tti udvarttanAdhikAre, tatra cedamevaM sUtraM - 'maNuesu uvavajjaMti devesu uvavajraMti ?, goyamA ! no neraiesu uvavajraMti tiriesu uvavajraMti maNuesu uvavajraMti no devesu uvavajraMti' 'uppalakesarattAe' tti iha kesarANi - karNikyAH parito'vayavAH 'uppalakanniyattAe'ti iha tu karNikA - vIjakozaH 'uppaladhibhugattAe' tti thibhugA ca yataH patrANi prabhavanti // 10 zatakaM - 11 uddezaka:- 1 samAptaH -: zatakaM - 11 uddezakaH -2 : mU. (499) sAlue NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, goyamA ! egajIve evaM uppaluddesagavattavvayA aparisesA bhANiyavvA jAva anaMtakhutto, navaraM sarIrogAhaNA jahantreNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM ghaNupuhuttaM, sesaM taM ceva / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // -: zatarka- 11 uddezakaH-3 : mU. (500) palAse NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, evaM uppaluddesagavattavayA aparisesA bhANiyavvA, navaraM sarIrogAhaNA jahantreNaM agulassa asaMkhejaibhAgaM ukkIseNaM gAuyapahuttA, devA eesu ceva na uvavajraMti / lesAsu te NaM bhaMte! jIvA kiM kaNhalesa nIlalese kAulese0 ?, goyamA ! kaNhalesse vA nIlalesse vA kAulesse vA chavvIsaM bhaMgA, sesaMtaM ceva / sevaM bhaMte ! 2tti // - -: zatakaM - 11 uddezaka:-4: mU. (501) kuMbhie NaM bhaMte jIvA egapattae kiM egajIve anegajIve ?, evaM jahA palAsuddesae tahA bhANiyavve, navaraM ThitI jahatreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vAsapuhuttaM, sesaM taM ceva / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // -: zatarka- 11 uddezakaH-5: mU. (502) nAlie NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, evaM kuMbhiuddesagavatavyayA niravasesaM bhANiyavvA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte tti // -: zatakaM - 11 uddezakaH-6 : mU. (503) paume NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, evaM uppaluddesagavattavyayA niravasesa bhANiyavvA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / / -: zatakaM - 11 uddezakaH-7: mU. (504) kannie NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve0 ?, evaM caiva niravasesaM bhANiyavvaM sevaM bhaMte! sevaM bhaMte tti / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezakaH-8 zatakaM - 11 uddezakaH--8 mU. (505) naliNe NaM bhaMte! egapattae kiM egajIve anegajIve ?, evaM ceva niravasesaM jAva anaMtakkhutto // sevaM bhaMte sevaM bhaMtetti / vR. zAlukoddezakAdayaH saptoddezakAH prAya utpaloddezakasamAnagamAH / vizeSaH punaryo yatra sa tatra sUtrasiddha eva, navaraM palAzoddezake yaduktaM 'devesuna uvavajraMti' ti tasyAyamarthaH- utpaloddezake hi devebhya udvRttA utpale utpadyanta ityuktamiha tu palAze notpadyanta iti vAcyam, aprazastatvAttasya, yataste prazasteSvevotpalAdivanaspatiSUtpadyanta iti / tathA 'lesAsu' tti lezyAdvAre idamadhyeyamiti vAkyazeSaH, tadeva darzyate 7 119 11 'te Na' mityAdi, iyamatra devatvovRtta utpadyate pUrvoktayukteH evaM ceha tejolezyA na saMbhavati, tadabhAvAdAdyA eva timlo lezyA iha bhavanti, etAsu ca SaDviMzatirbhaGgakAH, trayANAM padAnametAvatAva bhAvAditi / eteSu coddezakeSu nAnAtvasaGgrahArthAstimno gAthAH"sAlaMmi ghaNupuhattaM hoi palAse ya gAuyapuhattaM / joyaNasahassamahiyaM avasesANaM tu chaNhaMpi // kuMbhIe nAliyAe vAsapuhattaM ThiI u voddhavyA / dasa vAsasahassAiM avasesANaM tu chaNhaMpi // kuMbhIe nAliyAe hoti palAse ya tini lesAo / cattAri u lesAo avasesANaM tu paMcanhaM // zatakaM - 11 uddezakAH-8 samAptAH // 2 // // 3 // 99 -: zatakaM - 11 uddezakaH-9 : vR. anantaramutpalAdayo'rthA nirUpitAH, evaMbhUtAzcArthAn sarvajJa eva yathAvajJAtuM samartho punaranyo, dvIpasamudrAniva zivarAjarSiH, iti sambandhena zivarAjArSisaMvidhAnakaM navamoddezakaM prAha, tasya cedamAdisUtram - mU. (506) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM hatthiNApure nAmaM nagare hotyA vanao, tassa NaM hasthinAgapurassa nagarassa vahiyA uttarapuracchime disIbhAge ettha NaM sahasaMbavaNe nAmaM ujjANe pAsAdIe jAva paDirUve, tattha NaM hatthiNApure nagare sive nAmaM rAyA hotyA mahayAhimavaMta0 vannao, tassa NaM sivassa rano dhAriNI nAmaM devI hotthA sukumAla pANipAyA vannao, tassa NaM sivassa ranno putte dhAraNIe attae sivabhaddae nAmaM kumAre hotthA sukumAla0 jahA sUriyakaMte jAva paccuvekkhamANe pavekkhamANe viharai / tae NaM tassa sivassa ranno annayA kayAvi puvvarattavarattakAlasamayaMsi rajjadhuraM ciMtemANassa ayameyArUve abbhathie jAva samuppajjitthA - asthi tA me purA porANANaM jahA tAmalissa jAva puttehiM vaDDAmi pasUhiM vahAmi rajjeNaM bahnAmi evaM raheNaM valeNaM vAhaNeNaM koseNaM koTThAgAreNaM pureNaM aMteureNaM vaDDAmi vipuladhaNakaNagarayaNajAvasaMtasArasAvaejeNaM atIva 2 abhivaddAmi taM kinnaM ahaM purA porANANaM jAva egaMtasokkhayaM ubvehamANe viharAmi ?, taM jAva tAva ahaM hiraneNaM Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/9/506 vaDvAmitaMcevajAva abhivaDvAmijAvame sAmaMtarAyANovivasevati tAvatA me seyaMkallaMpAuppabhayAe jAva jalaMte subahuM lohIlohakaDAhakaDucchuyaM taMbiyaM tAvasabhaMDagaM ghaDAvettA sivabhaI kumAraM raje ThAvettA taM suvahuM lohIlohakaDAhakaDucchuyaM taMviyaM tAvasabhaMDagaMgahAya je ime gaMgAkUle vANapatthA tAvasA bhvNti| hottiyA potiyA kottiyA jannaI saI thAlaI jaMca uTTadaMtukkhaliyA ummajayA saMmajagA nimajjagA saMpanakkhAlA uddhakaMDUyagAahokaMDUyagAdAhiNakUlagA uttarakUlagA saMkhadhamayA kUladhamagA mitaluddhA hatthitAvasA jalAbhiseyakiDhiNagAyA avaMvAsiNo vAuvAsiNo jalavAsiNo celavAsiNo aMbubhakkhiNo vAyabhakkhiNo sevAlabhakkhiNo mUlAhArA kaMdAhArA pattAhArA pupphAhArA phalAhArA bIyAhArA parisaDiyakaMdamUlapaMDupattapupphaphalAhArA udaMDA rukkhamUliyA vAlavAsiNo vakkapAsiNo disApokkhiyA AyAvaNAhiM paMcaggitAvehiM iMgAlasolliyaMpiva kaMDusolliyaMpiva kaTThasolliyaMpiva appANaM jAva karemANA viharaMti jahA uvavAi jAva kaTThasolliyaMpiva appANaM karemANA vihrNti| tattha NaMje te disApokhiyatAvasA tesiM aMtiyaM muMDe bhavittA disApokkhiyatAvasattAe pavyaitae, pabbaieviyaNaM samANe ayameyArUvaMabhiggahaabhigihissAmi kappaimejAvajIvAe chaTuMchaDeNaM anikkhitteNaM disAcakkavAleNaM tavokammeNaM ur3a bAhAo pagijhiya 2 jAva viharittaettikaTu, evaM saMpeheti saMpehettA kallaM jAva jalate subahuM lohIloha jAva ghaDAvettA koDaM biyapurise saddAvei saddAvettA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! hatthinAgapuraM nagaraM sabhitarabAhiriyaM aasiyjaavtmaannttiyNpnycppinnNti| taeNaM se siverAyAdocaMpikoDubiyapurise saddAveMti 2 evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! sivabhaddassa kumArassa mahatthaM 3 viulaM rAyAbhiseyaM uvaThThaveha, tae NaM te koDubiya- purisA taheva uvtthtthti| tae NaM se sive rAyA anegagaNanAyagadaMDanAyaga jAva saMdhipAla saddhiM saMparibuDe sivabhaI kumAraMsIhAsaNavaraMsi puratyAbhimuhaMnisIyAventi 2 aTThasaeNaM sovaniyANaM kalasANaMjAvaaTThasaeNaM bhomejANaM kalasANaM sabbiDDIejAva raveNaM mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisiMcai 2 pamhalasukumAlAe surabhie gaMdhakAsAIe gAyAiMlUhei pamha0 2 saraseNaM gosIseNaM evaM jahevajamAlissa alaMkAro taheva jAvakapparukkhagaMpiva alaMkiyavibhUsiyaM kareMti 2 karayala jAva kaTu sivabhaI kumAra jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMtijaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA tAhiM ihAhi kaMtAhiM piyAhiM jahA uvavAie koNiyassa jAva paramAuM pAlayAhi iThThajaNasaMparibuDe hathiNapurassa nagarassa annesiM ca vahUNaM gAmAgaranagara jAva viharAhittika? jayajayasadaM puNjNti| tae NaM se sivabhadde kumAre rAyA jAe mahayA himavaMta0 vanao jAva viharai, tae NaM se siverAyA annayAkayAiM sobhanaMsi tihikaraNadivasamuhuttanakhattaMsivipulaM asanapAnakhAimasAimaM vakkhaDAti uvakkhaDAvettA mittanAiniyagajAvaparijaNaM rAyANoya khattiyA AmaMteti AmaMtettA tao pacchA bahAe jAva sarIre bhoyaNavelAe bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae teNaM mittaNanatiniyagasayaNa jAva parijaNeNaM rAehi ya khattiehi ya saddhiM vipulaM asanapAnakhAimasAimaM evaM jahA tAmalI jAva sakAreti saMmANeti sakArettA saMmANettA taM mittanAti jAva parijaNaM rAyANo ya Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-9 13 khattie ya sivabhaI ca rAyANaM Apucchai ApucchittA subahuM lohIlohakaDAhakaDucchaM jAva bhaMga gahAyajeime gaMgAkUlagAvANapatthA tAvasA bhavaMtitaMcevajAvatesiMaMtiyaM muMDe bhavittA disApokkhiyatAvasattAe pabvaie, pavvaie'viya NaM samANe ayameyArUvaM abhiggahaM abhigiNhai-kappai me jAvajIvAechaTuMtaMcevajAvaabhiggahaM abhigiNhai 2 paDhamachaTTakkhamaNaM uvasaMpaJjitANaM viharai tae NaM se sive rAyarisI paDhamachaTTakkhamaNapAraNagaMsi AyAvaNabhUmIe pacoruhai AyAvaNabhUmie paccoruhittA vAgalavatthaniyatthe jeNeva sae uDae teNevauvAgacchai teNeva uvAgacchittA kiDhiNasaMkAiyagaM giNhai giNhittA purachimaM disaMpokkhei puracchimAe disAe some mahArAyA patthANe patthiyaM abhirakkhau sive rAyarisI abhi0 2, jANi ya tattha kaMdANi ya mUlANi yatayANi ya pattANiyapupphANiya phalANiya bIyANi yahariyANi yatANi anujANautti kaTTa puracchimaMdisaM pasarati pura02 jANi ya tattha kaMdANi ya java hariyANi ya tAiM geNhai 2 kiDhiNasaMkAiyaM bharei kiDhi0 2 danbhe ya kuse ya samihAo ya pattAmoDaM ca geNhei 2 jeNeva sae uDae teNeva uvAgacchai 2 kidiNasaMkAiyagaM Thavei kiDhi02 vedi vaDhei 2 ubalevaNasaMmajaNaM karei u02 dbbhsgbbhklsaahtthge| jeNeva gaMgA mahAnadI teNeva uvAgacchai gaMgAmahAnadI ogAheti 2 jalamajaNaM karei 2 jalakIDaMkarei 2 jalAbhiseyaM kareti 2 AyaMte cokne paramasuibhUe devayapitikayakaje dabbhasagabbhakalasAhatthagae gaMgAo mahAnaIo pachuttarai 2 jeNeva sae uDae teNeva uvAgacchai teNeva uvAgachittA dabbhehi ya kusehi ya vAluyAehi ya veti raeti veti raettA saraeNaM ariNaM maheti sara02 aggiM pADeti2 aggi saMghukkei 2 samihAkaTThAiMpakkhivai samihAkaTThAiMpakhivittA aggi ujjAlei agi ujjAlettA-aggissa dAhiNe pAse, sattaMgAiM smaadhe| taM0- . vR.'teNaM kAleNamityAdi, 'mahayA himavaMta vannao'ttianena 'mahayAhimavaMtamahaMtamalayamaMdaramahiMdasAre' ityAdi rAjavarNako vAcya iti sUcitaM, tatra mahAhimavAniva mahAn zeSarAjApekSayA tathA malayaH-parvatavizeSo mandaro-meru mahendra:-zakAdirdevarAjastadvatsAraH-pradhAno yaH sa tathA, 'sukumAla0 vannao'tti anena ca 'sukumAlapANiyAye' tyAdi rAjJIvarNako vAcya iti sUcitaM, 'sukumAlajahA sUriyakaMte jAvapacuvekkhamANe 2 viharaitti asyAyamarthaH-'sukumAla-pANipAelakkhaNavaMjaNaguNovavee'ityAdinA yathA rAjapraznakRtAbhidhAne granthe sUryakAnto rAjakumAraH 'paccuvekkhamANe 2 viharaI'ityetadantena varNakena varNitastathA, 'paccuvekkhamANe 2 viharai' ityetaccaivamiha sambandhInIyaM / 'seNaM sivabhadde kumAre juvarAyA yAvihotthA sivassa ranno rajjaM caraTuM ca balaM ca vAhaNaMca kosaMca koTThAgAraMca puraM ca aMteuraM ca jaNavayaM ca sayameva pancuvekkhamANe vihri'tti| 'vANapattha'ttivane bhavA vAnI prasthAnaM prasthA-avasthitirvAnI prasthA yeSAM te vAnaprasthAH, athavA-"brahmacArIgRhasthazca, vAnaprastho yatistathA" iticatvAro lokapratItA AzramAH, eteSAM catRtIyAzramavartinovAnaprasthAH, 'hottiyatti agnihotrikAH 'pottiya'ttivastradhAriNaH 'sottiyatti kvacitpAThastatrApyayamevArthaH "jahA uvavAie' ityetasmAdatidezAdidaM dRzyaM-'kottiyA jannaI thAlaI huMvaudyA daMtukkhaliyAummajagAsammajagA nimajagA saMpakkhalA dakkhiNakUlagA uttarakUlagA Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/9/506 saMkhadhamagA kUladhamagAmigaluddhayA hatthitAvasAudaMDagA disApokkhiNo vaktavAsiNocelavAsiNo jalavAsiNo rukkhamUliyA aMbubhakkhiNo vAubhakkhiNo sevAlabhakkhiNo mUlAhArA kaMdAhArA tayAhArA pattAhArA puSphAhArA phalAhArA vIyAhArA parisaDiyakaMdamUlatayapattapupphaphalAhArA jalAbhiseyakaDhiNagAyA AyAvaNAhiM paMcaggitAvehiM iMgAlasolliyaM kaMdusolliyaMti tatra / _ 'kottiya'tti bhUmizAyinaH 'jannaitti yajJayAjinaH 'saDDaitti zrAddhAH 'thAlai'tti gRhItabhANDAH 'huMvauTuM'tti kuNDikAzramaNAH 'daMtukkhaliya'tti phalabhojinaH 'ummajaga'tti unmajjanamAtreNa ye snAnti 'saMmajjagatti unmajanasyaivAsakRtakaraNena ye snAnti 'nimajjaga'tti sthAnArthaM nimagnA eva ye kSaNaM tiSThanti 'saMpakkhAla'tti mRttikAdigharSaNapUrvakaM ye'Gga kSAlayanti 'dakkhiNaphUlaga'tti thairgaGgAyA dakSiNakUla eva vAstavyam 'uttarakUlaga'tti uktaviparItAH 'saMkhadhamaga tti zaGkhadhmAtvA ye jemanti yadhanyaH ko'pi nAgacchatIti 'kUladhamaga'tti ye kUle sthitvA zabdaM kRtvA bhuJjate 'miyaluddhaya'tti pratItA eva 'hatthitAvasatti ye hastinaM mArayitvA tenaiva bahukAlaM bhojanato yApayanti 'udaMDaga'tti UrddhakRtadaNDA ye saMcaranti 'disApokkhiNo'tti udakena dizaH prokSyayephalapuSpAdi samucinvanti vakkalavAsiNo'ttivalkalavAsasaH cevAsiNo'tti vyaktaM pAThAntare 'velavAsiNo'tti samudravelAsaMnidhivAsinaH 'jalavAsiNo'tti ye jalanimagnA evAsate, zeSAH pratItA, navaraM 'jalAbhiseyakiDhiNagAya'tti ye'snAtvA na bhuMjate snAnAdvA pANDurIbhUtagAtrAiti vRddhAH,kacit jalAbhiseyakaDhiNagAyabhUya'ttidRzyate tatra jalAbhiSekakaThinaM gAtraM bhUtAH-prAptA yetetathA, 'iMgAlasolliya'ti aGgArairiva pakaM 'kaMdusolliya'ti kandupakamiveti 'disAcakkavAlaeNaMtavokammeNaM'ti ekatra pAraNakepUrvasyAdiziyAni phalAdInitAnyAhRtya bhuGkte dvitIye tu dakSiNasyAmityevaM dikcakravAlena yatra tapaH-karmaNi pAraNakakaraNaM tattapaH karma dikacakravAlamucyate tena tapaHkarmaNeti 'tAhiM iTTAhiM kaMtAhiM piyArhi' ityatra 'evaM jahA uvavAie' ityetatkaraNAdidaM dRzyaM-'maNunnAhiM maNAmAhiM jAva vaggUhi anavarayaM abhinaMdaMtA ya abhithuNaMtAya evaM vayAsI-jaya 2 naMdA jaya jaya bhaddA ! jaya 2 naMdA ! bhadaM te ajiyaM jiNAhi jiyaM pAliyAhi jiyamajhe vasAhi ajiyaM ca jiNAhi sattapukkhaM jiyaM ca pAlehi mittapakkhaM jiyaviggho'viya vasAhitaM deva! sayaNamajjhadaMdo iva devANaM caMdo iva tArANaM dharaNoiva nAgANaM bharaho ivamaNuyANaM bahUiMvAsAiMbahUI vAsasayAivahUI' vAsasahassAiMaNahasamaggeya hadvatuhotti, etacca vyktmeveti| ___'vAgalavatthaniyatthe'tti valkalaM-valkastasyedaM vAlkalaM tadvaM nivasitaM yena sa vAlkalavanivasitaH 'uDae'tti uTajaH--tApasagRhaM 'kiDhiNasaMkAiyagaM'ti 'kiDhiNa'tti vaMzamayastApasabhAjanavizeSastatazca tayoH sAGkAyika-bhArodvahanayantraM kiDhiNasAGkAyikaM 'mahArAya'tti lokapAlaH 'patthANe patthiyati 'prasthAne' paralokasAdhanamArge 'prasthitaM' pravRttaM phalAdyAharaNArtha gamane vA pravRttaM zivarAjarSi 'dabbhe yatti samUlAn 'kuse yatti darbhAneva nirmUlAn 'samihAo ya'tti samidhaH-kASThikAH 'pattAmoDaM ca' taruzAkhAmoTitapatrANi 'vedivaDDei'tti vedikAMdevArcanasthAnaM varddhanI-bahukarikA tAMprayuko itivarddhayati-pramArjayatItyarthaH: 'uvalevaNasaMmajjaNaM karei'ttiihopalepanaM gomayAdinA saMmajanaM tujalena saMmArjanaM vAsodhanaM 'damaphalasAhatthagae'tti Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, vargaH, uddezaka:- 9 15 darbhAzca kalazazca haste gatA yasya sa tathA 'dabbhasagabbhakalasagahatthagae 'tti kacit tatra darbheNa sagarbho yaH kalazakaH sa haste gato yasya sa tathA 'jalamajaNaM' ti jalena dehazuddhimAtraM 'jalakIDaM' ti dehazuddhAvapi jalenAbhirataM 'jalAbhiseyaM'ti jalakSaraNan 'AyaMte'tti jalasparzAt 'cokkhe' tti azucidravyApagamAt, kimuktaM bhavati ? - 'paramasuibhUe 'tti, 'devayapiikayakajje' tti devatAnAM pitRRNAM ca kRtaM kAryaM jalAalidAnAdikaM yena satathA, 'saraeNaM araNi mahei'tti 'zarakena' nirmanthanakASThena 'araNiM' nirmanthanIyakASThaM 'mathnAti' garpayati, 'aggissa dAhiNe' ityAdi sAddha zlokastadyathAzabdavarjaH / mU. (507) sakahaM vakkalaM ThANaM, sijA bhaMDaM kamaMDaluM // daMDadAruM tahA pANaM ahe tAiM samAdahe / mahuNA ya ghaeNa ya taMdulehi ya aggiM hui, aggiM huNittA caruM sAhei, caruM sAhettA baliM vairasa devaM karei baliM vaissadevaM karettA atihipUrva karei atihipUrva karettA tao pacchA appaNA AhAramAhAreti / vR. tatra ca 'sattaMgAI' saptAGgAni 'samAdaghAti' saMnighApayati sakathAM 1 valkalaM 2 sthAnaM 3 zayyAbhANDaM 4 kamaNDaluM 5 daMDadAru 6 tathA''tmAna 7 miti, tatra sakathA - tatsamayaprasiddha upakaraNavizeSaH sthAnaM - jyotisthAnaM pAtrasthAnaM vA zayyAbhANDaMzayyopakaraNaM daNDadAru - daNDakaH AtmA-pratIta iti / 'caruM sAheti' tti caru-bhAjanavizeSastatra pacyamAnadravyamapi carureva taM caruM balimityarthaH: 'sAdhayati' randhayati 'balivaissadeyaM karei' tti balinA vaizvAnaraM pUjayatItyarthaH, 'atihipUyaM karei' tti atitheH- Agantukasya pUjAM karotIti / mU. (508) tae NaM se sive rAyarisI doccaM chaTThakkhamaNaM uvasaMpajittANaM viharai, tae NaM se sive rAyarisI doghe chaTThakkhamaNapAraNagaMsi AyAvaNabhUmIo paccoruhai AyAvaNa0 2 evaM jahA paDhamapAraNagaM navaraM dAhiNagaM disaM pokkheti 2 dAhiNAe disAe jame mahArAyA patthANe patthiyaM sesaM taM ceva AhAramAhArei / taNaM se sivarAyarisI taccaM chaTThakkhamaNaM uvasaMpajjittANaM viharati, tae NaM se sive rAyarisI sesaM taM caiva navaraM paJcacchimAe disAe varuNe mahArAyA patthANe patthiyaM sesaM taM caiva jAva AhAramAhArei, tae NaM se sive rAyarisI cautthaM chaTThakkhamaNaM uvasaMpacittANaM viharai / tae NaM se sive rAyarisI cautthaM chaTThakkhamaNaM evaM taM caiva navaraM uttaradisaM pokkhei uttarAe disAe vesamaNe mahArAyA patthANe patthiyaM abhirakkhaDa sivaM, sesaM taM caiva jAva tao pacchA appaNA AhAramAhArei / tae NaM tassa sivassa rAyarisissa chaTTachaTTeNaM anikkhitteNaM disAcakkavAleNaM jAva AyAvemANassa pagaibhaddayAejAva viNIyayAe annayA kayAvi tayAvaraNijANaM kammANaM khaovasameNaM IhApohamaggagagavesaNaM karemANassa vibbhaMge nAmaM annANe samuppatre, se NaM teNaM vibbhaMganANeNaM samupaneNaM pAsai assi loe satta dIve satta samudde teNa paraM na jANati na pAsati, tae NaM tassa sivassa rAyarisissa ayameyArUve abbhatthie jAva samuppajjitthA - atthiNaM mamaM aisese nANadaMsaNe samuppane evaM khalu assi loe satta dIvA satta samuddA teNa paraM vocchinnA dIvA ya samuddA ya, evaM saMpei evaM0 2 AyAvaNabhUmIo paccoruhai A0 2 vAgalavatthaniyatthe jeNeva sae uDae teNeva Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/9/508 uvAgacchai 2 suvahuM lohIlohakaDAhakaDucchayuMjAva bhaMDagaM kiDhiNasaMkAiyaM ca geNhai 2 / jeNeva hatthiNApure nagare jeNeva tAvasAvasahe teNeva uvAgacchai uvA0 2 bhaMDanikkhevaM karei 2 hasthiNApurenagare siMghADagatigajAvapahesubahujaNassa evamAikkhaijAvaevaMparUvei-asthi NaM devANuppiyA! mamaM atisese nANadaMsaNe samuppanne, evaM khalu asi loe jAva dIvA ya samuddA ya, taeNaM tassa sivassa rAyarisissa aMtiyaM eyamaDhe socA nisamma hasthiNApure nagare siMghADagatigajAva pahesu bahujaNo annamantrassa evamAikkhai jAva parUvei / evaMkhalu devANuppiyA! sive rAyarisI evaM AikkhaijAvaparUvei-asthiNaM devANuppiyA mamaM atisese nANadaMsaNe jAva teNa paraM vocchinnA dIvAya samuddA ya, se kahameyaM manne evaM? | teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDhe parisA jAva pddigyaa| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassajeTTe aMtevAsI jahA bitiyasae niyaMThuddesae jAva aDamANe bahujaNasadaM nisAsei bahujaNo annamannassa evaM Aikkhai evaM jAva parUvei-evaMkhalu devANuppiyA! siverAyarisI evaM AikkhaijAvaparUvei-asthiNaMdevANuppiyA taMceva jAva vocchinnA dIvA samuddA ya, se kahameyaM manne evaM? taeNaM bhagavaM goyame bahujaNassaaMtiyaM eyamaTTasocA nisamma jAva saTTe jahA niyaMTuddesae jAva teNa paraM vocchinnA dIvA ya samuddA ya, se kahameyaM bhaMte ! evaM ? goyamAdi samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI-janaM goyamA ! se vahujaNe annamannassa evamAtikkhaitaMceva savvaM bhANiyavvaM jAva bhaMDanikkhevaM kareti hatthiNApure nagare siMghADaga0 taM ceva jAva vocchinnA dIvA ya samudAya, taeNaM tassa sivassa rAyarisissa aMtie eyamaDhe soccA nisamma taM ceva savvaM bhANiyavyaMjAvateNa paraMvocchinnAdIvA yasamuddAyataNNaM micchA, ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi jAva parUvemi / evaM khalu jaMbuddIvAdIyA dIvA lavaNAdIyA samuddA saMThANao egavihivihANA vitthArao anegahivihiNAevaMjahA jIvAbhigamejAva sayaMbhUramaNapaJjavasANA assiM tiriyaloe asaMkhene dIvasamudde pannatte samaNAuso!! asthi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve davvAiM savannAiMpi0 avannAiMpi sagaMdhAipi agaMdhAiMpi sarasAipiarasAipisaphAsAipi aphAsAIpiannamanabaddhAiMannamanapuTThAiMjAvaghaDatAe ciTThati?, haMtA asthi asthiNaM bhaMte! lavaNasamudde davvAiMsavatrAiMpiavanAIpi sagaMdhAiMagaMdhAiMpi sarasAiMpi arasAiMpisaphAsAiMpiaphAsAiMpi annamantrabaddhAiM annamanapuTThAIjAva ghaDatAe ciTThati?, haMtA asthi asthi NaM bhaMte! ghAyaisaMDe dIvedavvAiMsavannAiMpi0 evaMceva evaMjAva sayaMbhUramaNasamudde ? jAvahaMtA asthitie NaM sA mahatimahAliyA mahaccaparisAsamaNassa bhagavao mahAvIrassaaMtiyaM eyamaTuM socA nisamma haTTatuTThA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA jAmeva disaM pAunbhUyA tAmeva disaM pddigyaa| tae NaM hathiNApure nagare siMghADagajAvapahesu bahujaNo annamannassa evamAikkhai jAva parUvei-janaM devANuppiyA! sive rAyarisI evamAikkhaijAva parUvei-asthiNaM devANuppiyA! mamaM atisese nANe jAva samuddA yataM no iNaDhe samaDhe, samaNe bhagavaM mahAvIre evamAikkhai jAva parUvei-evaMkhalu eyassa sivassa rAyarisissachaTuMchaTTeNaMtaMcevajAva bhaMDanikkhevaM kareibhaMDanikkhevaM Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-9 17 karettA hathiNApure nagare siMghADaga jAva samuddA ya / tae NaM tassa sivassa rAyarisissa aMtiyaM eyamaDhaM socA nisamma jAva samuddA yataNNaM micchA, samaNe bhagavaM mahAvIre evamAikkhai0-evaM khalujaMbuddIvAdIyA dIvAlavaNAdIyAsamuddAtaMcevajAva asaMkhejAdIvasamuddA pannattA samaNAuso tae NaM se sive rAyarisI bahujaNassa aMtiyaM eyamaDhaM socA nisamma saMkie kaMkhie vitigicchie bhedasamAvanne kalusasamAvanne jAe yAvi hotaa| taeNaM tassa sivassa rAyarisissa saMkhiyassa kaMkhiyassa jAvakalusasamAvanassa se vibhaMge annANe khippAmeva parivaDie, tae NaM tassa sivassa rAyarisissa ayameyArUve anbhathie jAva samuppajjitthA-evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre Adigare titthagare jAva savvannU savvadarisI AgAsagaeNaM cakkeNaM jAva sahasaMbavane ujANe ahApaDirUvaM jAva viharai, taM mahAphalaM khalu tahArUvANaM arahaMtANaM bhagavaMtANaM nAmagoyassa jahA uvavAie jAva gahaNayAe, taM gacchAmi NaM samaNaM mahAvIraM vadAmi jAva paJjuvAsAmi / evaMNeihabhaveya parabhaveyajAva bhavissaittikaTThaevaM saMpeheti evaM ra tAjeNeva tAvasAvasahe teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA tAvasaksahaM anuppavisati 2 ttA subahuM lohIlohakaDAha jAva kiDhiNasaMkAtigaM ca geNhaI geNhittA tAcasAvasahAo paDinikkhamati tAva02 parivaDiyavibhaMge hatthinAgapura nagaraM majhaMmajjheNaM niggacchai niggacchittA jeNeva sahasaMbavane ujjANe jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei vaMdati namasati vaMdittA namaMsittA naccAsanne nAidUre jAva paMjaliuDe pajuvAsaitaeNaMsamaNebhagavaM mahAvIresivassa rAyarisissatIseyamahatimahAliyAe jAva ANAe ArAhae bhavai, tae NaM se sive rAyarisI samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socAnisammajahAkhaMdaojAva uttarapuracchimaM disIbhAgaMavakamai2 subahaeNlohIlohakaDAha jAva kiDhiNasaMkAtigaMegaMte eDeie02 sayameva paMcamuDiyaMloyaM kareti sayame02 samaNaM bhagavaM mahAvIraM evaM jaheva usabhadatte taheva pavvaio taheva ikArasa aMgAI ahijati taheva savvaM jAva svvdukkhpphiinne|| vR. 'se kahameyaM manne evaM'ti atra manyezabdo vitarkArthaH 'bitiyasae niyaMThuddesaeti dvitIyazatepaJcamoddezaka ityarthaH "egavihivihANa'ttiekena vidhinA-prakAreNa vidhAna-vyavasthAnaM yeSAM te tathA, sarveSAM vRttatvAt, 'vitthArao anegavihivihANa'ttidviguNa 2 vistAratvAtteSAmiti "evaM jahAjIvAbhigame' ityanena yadiha sUcitaM tadidaM _ 'duguNAduguNaM paDuppAemANA pavittharamANA obhAsamANavIiyA' avabhAsamAnavIcayaHzobhamAnataraGgAH, samudrApekSamidaM vizeSaNaM, 'bahuppalakumudanaliNasubhagasogaMdhiyapuMDarIyamahApuMDarIyasayapattasahassapattasayasahassapattapaphullakesarovaveyA' bahUnAmutpalAdInAM prapullAnAM-vikasitAnAM yAni kezarANi tairupacitAH-saMyuktA ye te tathA, tatrotpalAni-nIlotpalAdIni kumudAnicandrabodhyAni puNDarIkANi-sitAni zeSapadAni tu rUDhigamyAni 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittA patteyaM 2 vanasaMDaparikkhitta'tti / 1512 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 bhagavatIaGgasUtra (2) 11/-/9/508 'savannAiMpittipudgaladravyANi 'avannAiMpittidharmAstikAyAdIni annamantrabaddhAiMti paraspareNa gADhAzleSANi 'annamanapuTThAIti paraspareNa gADhAzleSANi, iha yAvatkaraNAdidamevaM dRzyam-'annamanabaddhapuThThAiM annamannaghaDatAe ciThaMti' tatra cAnyo'nyabaddhaspRSTAnyanantaroktuNadvayayogAt, kimuktaMbhavati? -anyo'nyaghaTatayA-parasparasambaddhatayA tiSThanti tAvasAvasahe'tti tApasAvasathaH-tApasamaTha iti / anantaraM zivarAjarSe siddhiruktA, tAM ca saMhananAdibhirnirupayanidamAha mU. (509) bhaMtettibhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM baMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-jIvANaM bhaMte! sijjhamANA kayaraMmi saMghayaNe sijhaMti?, goyamA! vayarosabhaNArAyasaMghayaNe sijjhaMti evaM jaheva uvavAie taheva saMghayaNaM saMThANaM uccattaM AuyaM ca privsnnaa| evaM siddhigaMDiyA niravasesAbhANiyabvA jAvaavvAbAhaM sokkhaM aNuhavaMti sAsayAsiddhA sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR. bhaMte ti' ityAdi, atha lAghavArthaHmatidezamAha-"evaM jaheve'tyAdi, 'evam' anantaradarzitenAbhilApena yathaupapAtike siddhAnadhikRtya saMhananAdyuktaM tathaivehApi vAcyaM, tatra ca saMhananAdidvArANAM saGgrahAyA gAthApUrvArddha-'saMghayaNaM saMThANaM uccattaM AuyaMca parivasaNa'tti tatrasaMhananamuktameva, saMsthAnAdi tvevaM tatra saMsthAneSaNNAM saMsthAnAnAmanyatarasmin siddhynti| . uccatve tu jaghanyataH saptaratnipramANe utkRSTatastu paJcadhanuHzatake, AyuSi punarjaghanyataH sAtirekASTavarSapramANe utkRSTatastu pUrvakoTImAne, parivasanA punarevaM-ralaprabhAdipRthivInAM saudharmAdInAMceSavAgbhArAntAnAM kSetravizeSANAmadho na parivasanti siddhAH kintu sarvArtha siddhamahAvimAnasyoparitanAstUpikAgrAdUrdhvaM dvAdaza yojanAni vyatikramyeSayAmbhArA nAma pRthivI paJcacatvAriMzadyojanalakSapramANA''yAmaviSkambhAbhyAMvarNataHzvetA'tyantarabhyA'stitasyAzcopari yone lokAnto bhavati, tasya ca yojanasyoparitanagavyUtoparitanaSaDbhAge siddhAH privsntiiti| __ "evaM siddhigaMDiyA niravasesA bhANiyavya'tti evamiti-pUrvoktasaMhananAdidvAranirUpaNakrameNa 'siddhigaNDikA' siddhisvarUpapratipAdanaparA vAkyapaddhatiraupapAtikaprasidA'dhyeyA, iyaM ca parivasanadvAraM yAvadarthaHlezatodarzitA, tatparatastvevaM--'kahiM paDihayA siddhA kahiM siddhA paiTThiyA ?'ityAdikA, atha kimanteyam ? ityAha-'jAve'tyAdi / 'avvAbAhaM sokkha'mityAdi ceha gAthottarAddhamadhItaM, samagragAthA punriyN||1|| "nicchinnasavvadukkhA jaaijraamrnnbNdhnnvimukkaa| avvAbAhaM sokkhaM aNuhuMtI sAsayaM siddhaa||" iti / zatakaM-11 uddezakaH-9 samAptaH -zataka-11 uddezakaH-10:vRnavamoddezakasyAnte lokAnte siddhaparivasanoktetyatolokasvarUpamevadazameprAha, tasya cedamAdisUtram mU. (510) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kativihe NaM bhaMte ! loe pannatte?, goyamA ! cArabihe loe pannatte, taMjahA-dabbaloe khettaloe kAlaloe bhaavloe| Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-10 khettaloeNabhaMte! kativihe pannatte?, goyamA! tivihe pannatte, taMjahA-aholoyakhettaloe tiriyaloyakhettaloe 2 uDDaloyakhettaloe 3 / aholoyakhettaloe NaM bhaMte ! kativihe pannatte ?, goyamA ! sattavihe panatte, taMjahArayaNappabhApuDhaviaheloyakhettaloe jAva ahesttmaapuddhviaholoykhettle| tiriyaloyakhettaloe NaM bhaMte ! kativihe pannatte ?, goyamA! asaMkhejavihe pannatte, taMjahA-jaMbuddIve tiriyakhettaloe jAva sayaMbhUramaNasamudde tiriyaloyakhettaloe / uDDalogakhettaloe NaM bhaMte ! kativihe patratte?, goyamA ! pannarasavihe pannatte, taMjahA-sohammakappauDDalogakhettaloe jAva acuyauDaloe geveJjavimANauDaloe anuttaravimANa0 iisiNpnbhaarpuddhviuddddhlogkhettloe| ahologakhettaloe NaM bhaMte ! kiMsaMThie pannatte ?, goyamA ! tappAgArasaMThie panatte / tiriyaloyakhettaloeNaMbhaMte! kiMsaMThie pannatte?, goyamA! jhallarisaMThiepannatte / uDDaloyakhettaloyapucchA uDDamuiMgAkArasaMThie pannatte / loe NaM bhaMte ! kiMsaMThie pannatte?, goyamA supaiTThagasaMThie loe pannate, taMjahA-heTThA vicchinne manjhe saMkhitte jahA sattamasae paDhamuddesaejAva aMtaM kreNti| aloe NaM bhaMte ! kiMsaMThie pannatte?, goyamA! jhusiragolasaMThie pannatte / ahelogakhattaloe NaM bhaMte ! kiM jIvA jIvadesAjIvapaesA? evaMjaha iMdA disA taheva niravasesaM bhANiyavvaM jAva addhaasme| tiriyaloyakhettaloeNaM bhaMte ! kiMjIvA0?, evaM ceva, evaM uDDaloyakhettaloevi, navaraM asvI chavvihA addhAsamao ntthi|| loe NaM bhaMte ! kiM jIvA jahA bitiyasae asthiuddesae loyAgAse, navaraM arUvI sattavijAva. ahammatthikAyassa paesA no AgAsasthikAye AgAsasthikAyassa dese AgAsasthikAyapaesA addhAsamae sesaM taM cev|| aloe Na bhaMte ! kiM jIvA0? evaM jahA asthikAyauddesae aloyAgAse taheva niravasesaM jAva anNtbhaaguunne| ahelogakhettalogassa NaM bhaMte ! egami AgAsapaese kiM jIvA jIvadesA jIvappaesA ajIvA ajIvadesA ajIvapaesA?, goyamA! nojIvA jIvadesAvijIvapaesA vi ajIvAvi ajIvadesAviajIvapaesA vi, je jIvadesA te niyamA egidiyadesA 1 ahavA egidiyadesAya beiMdiyassa dese 2 ahavA egidiyadesA ya beiMdiyANa ya desA 3 evaM majjhillavirahio jAva anidiesujAvaahavA egidiyadesA yaaniMdiyadesAya, je jIvapaesAte niyamA egidiyapaesA 1 ahavA egidiyapaesA ya diyassa paesA 2 ahavA egidiyapaesAya beiMdiyANa ya pasA 3 evaM Aillavirahio jAva paMciMdiesu aNidiesu tiyabhaMgo, je ajIvA te duvihA pannatA, taMjahA-rUvI ajIvA ya arUvI ajIvA ya, rUvI taheva,je arUvI ajIvA te paMcavihA pannatA, taMjahA-no dhammasthikAe dhammatthikAyassa dese 1 dhammasthikAyassapaese 2 evaM ahasthikAyassavi 4 addhAsamae 5 / tiriyalogakhettalogassa NaM bhaMte ! egaMbhi AgAsapaese kiM jIvA0?, evaM jahA ahologakhetalogassa taheva, evaM udyalogakhettalogassavi, navaraM addhAsamao nasthi, arUvI caubihA / logassa jahA ahelogakhettalogassa egami AgAsapaese || alogassa NaM bhaMte ! egamiAgAsapaesepucchA, goyamA! nojIvAnojIvadesAtaM cevajAva anaMtehiM aguruyalahuyaguNehi Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 saMjute savvAgAsasa anaMtabhAgUNe / davvao NaM ahelogakhettaloe anaMtAiM jIvadavyAiM anaMtAI ajIvadavvAiM anaMtA jIvAjIvadavvA evaM tiriyaloyakhettaloevi, evaMUDaloyakhettaloevi, davvao NaM aloe nevatthi jIvadavvA nevatthi ajIvadavvA nevatthi jIvAjIvadavvA ege ajIvadavvadese jAva savvAgAsa anaMtabhAgaNe / kAlao NaM aheloyakhettaloe na kayAi nAsi jAva nicce evaM jAva ahologe / bhAvao NaM ahelogakhettaloe anaMtA vannapajavA jahA khaMdae jAva anaMtA aguruyalahuyapajavA evaM jAva loe, bhAvao gaM aloe nevatthi vatrapajjayA jAva nevatthi aguruyalahuyapajavA ege ajIvadavyadese jAva anaMtabhAgUNe // bhagavatI aGgasUtraM (2) 11/-/10/510 bR. 'rAyagihe' ityAdi, 'davvaloe 'tti dravyaloka Agamato noAgamatazca tatrAgamato dravyaloko lokazabdArthaH jJastatrAnupayuktaH 'anupayogo dravya' miti vacanAt, Aha ca maGgalaM pratItya dravyalakSaNam #19 11 "Agamao'nuvautto maMgalasaddANuvAsio vttaa| tannANaladdhijutto u novauttotti davvaM // " ti no Agamatastu jJazarIrabhavyazarIratadvyatiriktabhedAtrividhaH, tatra lokazabdArthaH jJasya zarIraM mRtAvasthaM jJAnApekSayA bhUtalokaparyAyatayA ghRtakumbhavallokaH sa gha jJazarIrarUpo dravyabhUto loko jJazarIradravyalokaH, nozabdazceha sarvaniSedhe, tathA lokazabdArthaM jJAsyati yastasya zarIraM sacetanaM bhAvilokabhAvatvena madughaTavad bhavyazarIradravyalokaH, nozabdazceha sarvaniSedhe, tathA lokazabdArtha jJAsyati yastasya zarIraM sacetanaM bhAvilokabhAvatvena madhughaTavad bhavyazarIradravyalokaH, nozabda ihApi sarvaniSedha eva, jJazarIrabhavyazarIravyatiriktazca dravyaloko dravyANyeva dharmAstikAyAdIni, Aha ca // 1 // ihApi nozabdaH sarvaniSedhe AgamazabdavAcyasya jJAnasya sarvathA niSedhAt, 'khettaloe' tti kSetrarUpo lokaH sa kSetralokaH, Aha ca 119 11 "AgAsassa paesA uDDuM ca ahe ya tiriyaloe ya / jANAhi khettaloyaM anaMtajiNadesiyaM sammaM // " 119 11 "jIvamajIve rUvimarUvi sapaesa appaese ya / jANAhi davvaloyaM niJcamaNicaM ca jaM davvaM // " 'kAlaloe' tti kAlaH--samayAdi - tadrUpo lokaH kAlalokaH, Aha ca"samayAvalI muhuttA divasa ahottapakkhamAsA ya / saMvaccharajugapaliyA sAgaraussappipariyaTTA / / " 'bhAvaloe 'ti bhAvaloko dvedhA-Agamato noAgamatazca, tatrAgamato lokazabdArthaH jJastatra copayuktaH bhAvarUpo loko bhAvaloka iti no Agamastu bhAvA - audAyikAdayastadrUpo loko bhAvalokaH, Aha c|| 1 // "odaie uvasamie khaie ya tahA khaovasamie ya / pariNAmasannivAe ya chavviho bhAlogo u // " iti Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-10 iha nozabdaH sarvaniSedhe mizravacano vA, Agamasya jJAnatvAt kSAyikakSAyopazamikajJAnasvarUpabhAvavizeSeNa ca mizratvAdaudayikAdibhAvalokasyeti / 'aheloyakhettaloe'tti adholokarUpaH kSetraloko'dho lokakSetralokaH, iha kilASTapradezo rucakastasya cAdhastanapratarasyAdhonavayojanazatAniyAvattiryagalokastataH pareNAdhaH-sthitatvAdadholokaH sAdhikasaptarajjupramANaH, 'tiriyaloyakhettaloe'tti rucakApekSayA'dha upari ca nava 2 yojanazatamAnastiryagUrapatvAttiryagalokastadrUpaH kSetralokastiryagalokakSetralokaH, 'uDaloya. khettaloe'tti tiryagalokasyopari dezonasapta rajjupramANa UrddhabhAgavartitvAdUrddhalokastadrUpaHkSetraloka UrddhalokakSetralokaH |athddaa'dhH-ashubhH pariNAmo bAhulyena kSetrAnubhAvAdyatra loke dravyANAmasAvadholokaH, tathA tiryaG-madhyamAnubhAvaM kSetraM nAtizubhaMnAptatyazubhaMtadrUpo lokastiryagalokaH, tathA Urdhva-zubhaH pariNAmo bAhulyena dravyANAM yatrAsAvUklokaH, Aha c||1|| "ahava ahopariNAmo khettaNubhAveNa jeNa osatraM / asuho ahotti bhaNio davvANaM tenn'hologoH|| ityAdi, 'tappAgArasaMThie'tti tapaH-uDupakaH, adholokakSetraloko'dhomukhazarAvAkArasaMsthAna ityarthaH, dAlarisaMThie'tialpocchrAyatvA mahAvistAratvAcca tiryaglokakSetraloko jhallarIsaMsthitaH, 'uddamuiMgAgArasaMThie'tti UrdhvaH-Urdhvamukho yo mRdaGgastadAkAreNa saMsthito yaH sa tathAzarAvasaMpuTAkAra ityarthaH, 'supaiTThagasaM, Thie'tti supratiSThakaM-sthApanakaMtacehAropitavArakAdi gRhyate, tathAvidhenaiva lokasAdRzyopapatteriti, jahA sattamasae' ityAdau yAvatkaraNAdidaM zyam-'uppiM visAle ahe paliyaMkasaMThANasaMThiemajhe varavairaviggahie uppiM uddhamuiMgAgarasaMThie tesiMcaNaMsAsayaMsi logaMsi heThThA vicchinnaMsijAva uppiM uDDamuiMgAgArasaMThiyaMsi uppannANadasaNadhare arahA jiNe kevalI jIvevi jANai ajIvevi jANai tao pacchA sijjhai bujjhai 'ityAdIti, 'jhusiragolasaMThie'tti antaHzupiragolakAkAro yato'lokasya lokaH zuSiramivAbhAti, / 'aheloyakhettaloeNaMbhaMte!'ityAdi, evaM jahAiMdA disA taheva niravasesaM bhANiyavvaM'ti dazamazateprathamoddezake yathA aindrI diguktA tathaiva niravazeSamadholokasvarUpaM bhaNitavyaM, taccaivam'aholoyakhettaloe NaM bhaMte ! kiM jIvA jIvadesA jIvapaesA ajIvA ajIvadesA ajIvapaesA?, gocamA! jIvAvi jIvadeMsAvijIvapaesAviajIvAviajIdesAvi ajIvapaesAvi'ityAdi, navaramityAdi, adholokatiryaglokayorarUpiNaH saptavidhAHprAguktAH dharmAdharmAkAzAstikAyAnAM dezAH 3 pradezAH 3 kAlazcetyevam, UrdhvaMloke turaviprakAzAbhivyaGgayaH kAlo nAsti, tiryagadholokayoreva raviprakAzasya bhAvAd, ataH SaDeva ta iti| 'loeNamityAdi, 'jahA vIyasae asthiuddesae'tti yatA dvitIyazate dazamoddezaka ityarthaH 'loyAgAse'tti lokAkAze viSayabhUte jIvAdaya uktA evamihApItyarthaH, 'navara'miti kevalamayaM vizeSaH-tatrArUpiNaH paJcavidhA uktA iha tu saptavidhA vAcyAH, tatra hi lokAkAzamAdhAratayA vivakSitamata AkAzabhedAstatra nocyante, iha tu loko'stikAyasamUdAyarUpa AdhAratayA vivakSito'taAkAzabhedA apyAdheyA bhavantIti sapta, te caivaM-dharmAstikAyaH, loke paripUrNasya tasya vidyamAnatvAt, dharmAstikAyadezastuna bhavatidharmAstikAyasyaiva tatra bhAvAt, dharmAstikAya Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 bhagavatI aGgasUtraM (2) 11/-/10/510 pradezAzca santi, tadrUpatvAddharmAstikAyasyeti dvayaM evamadharmAstikAye'pi dvayaM 4, tathA no AkAzAstikAyo, lokasya tasyaitaddezatvAt, AkAzadezastu bhavati, tadaMzatvAt lokasya, taThapradezAzca santi 6, kAlazce 7 ti sapta / / 'aloe NaM bhaMte! ' ityAdi, idaM ca 'evaM jahe' tyAdyatidezAdevazyam- 'aloe NaM bhaMte! kiM jIvA jIvadesa jIvapaesA ajIvA ajIvadesA ajIvapaesA ? goyamA ! no jIvadesA no jIvapaesA no ajIvadesA no ajIvapaesA ege ajIvadavvadese anaMtehiM agurula huyaguNehiM saMjute savvAgAse anaMtabhAgUNetti tatra sarvAkAzamanantabhAgonamityasyAyamarthaH--lokalakSaNena samastAkAzasyAnantabhAgena nyUnaM sarvAkAzamaloka iti / 'ahologakhettalogassa NaM bhaMte ! egaMmi AgAsapaese' ityAdi, no jIvA ekapradese teSAmanavagAhanAt, bahUnAM punarjIvAnAM dezasya pradezasya cAvagAhanAt ucyate 'jIvadesAvi jIvapaesAvitti, yadyapi dharmAstikAyAdyajIvadravyaM naikatrAkAzapradeze'vagAhate tathA'pi paramANukAdidravyANAM kAladravyasya cAvagAhanAducyate- 'ajIvAvitti dvayaNukAdiskandhadezAnAM tvavagAhanAduktam- 'ajIvadesAvitti, dharmAdharmAstikAyapradezayoH pudgaladravyapradesAnAM cAvagAhanAducyate'ajIvapaesAvitti, evaM majjhillavirahio' tti dazamazatapradarzitatrikabhaGge 'ahavA egiMdiyadesAya beiMdiyadesAya' ityevaMrUpo yo madhyamabhaGgastadvirahito'sau trikabhaGgaH, 'eva' miti sUtrapradarzitabhaGgadvayarUpo'dhyetavyo madhyamabhaGgasyehAsambhavAt, tathAhi - dvIndriyasyaikasyaikatrAkAzapradeze bahavo dezA na santi, dezasyaiva bhAvAt, 'evaM Aillavirahio' tti 'ahavA egiMdiyassa paesA ya beMdiyassa paesAya' ityevaMrUpAdyabhaGgakavirahitastribhaGgaH, 'eva' miti sUtrapradarzitabhaGgadvavayarUpo'dhyetavyaH, AdyabhaGgakasyehAsambhavAt tathAhi - nAstyevaikatrAkAzapradeze kevalisamudaghAtaM vinaikasya jIvasyaikapradezasambhavo'saGakhayAtAmeva bhAvAditi, 'aNidiesu tiyabhaMgo' tti anindriyeSUktabhaGgakatyamapi sambhavatItikRtvA teSu tadvAcyamiti / 'rUvI taheva' tti skandhAH dezAH pradezA aNavazcetyarthaH 'no dhammatthikAye' tti no dharmAstikAya ekatrAkAzapradeze saMbhavatyasaGkhyAtapradezAvagAhitvAttasyeti, 'dhammatthikAyassa dese ' tti yadyapi dharmAstikAyasyaikatrAkAzapradeze pradeza evAsti tathA'pi dezo'vayava ityanarthAntaratvenA- vayavamAtrasyaiva vivakSitatvAt niraMzatAyAzca tatra satyA api avivakSitatvAddharmAstikAyasya deza ityuktaM, pradezastu nirupacarita evAstItyata ucyate- 'dhammatthikAyassa paese' tti, 'evamahammatthikAyassavi' tti 'no adhammatthikAe ahammatthikAyassa dese ahammatthikAyassa paese' ityevamadha mastikAyasUtraM vAcyamityarthaH, 'addhAsamao natthi, arUvI cauvviha' tti Urddhaloke'ddhA- samayo nAstIti arUpiNazcaturvidhAH- dharmAstikAyadezAdayaH Urddhaloka ekatrAkAzapradeze sambhavantIti 'logassa jahA ahologakhetta logassa egami AgAsapaese' tti adholoka kSetraloka-syaikatrAkAzapradeze yadvaktavyamuktaM tallokasyApyekatrA kAzapradeze vAcyamityarthaH taccaidaM logassa NaM bhaMte! egaMbhi AgAsapaese kiM jIvA 0? pucchA goyamA ! 'no jIve' tyAdi prAgvat / 1 'aheloyakhettalae anaMtA vanapajava' tti adholoka kSetraloke'nantA varNaparyavAH ekaguNakAlakAdInAmanantaguNakAlAdyavasAnAnAM pudgalAnAM tatra bhAvAt / alokasUtre 'nevatthi Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, varga:-, uddezakaH-10 . 23 agurulahuyapajjavatti agurulaghuparyavopetadravyANAM pudgalAdInAM tatrAbhAvAt / / mU. (511) loe NaM bhaMte ! kemahAlae pannate?, goyamA ! ayannaM jaMbuddIve 2 savvadvI0 jAva parikheveNaM, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaMcha devA mahiDDIyA jAva mahesakkhA jaMbuddIve 2 maMdare pabbae maMdaracUliyaM savao samaMtA saMpariskhittANaM ciTejjA, ahe NaM cattAri disAkumArIo mahattariyAo cattAri balipiMDe gahAya jaMbuddIvassa 2 causuvi disAsubahiyAbhimuhIo ThicA te cattAri balipiMDe jamagasamagaM bahigAbhimuhe pakkhivejA, pabhUNaM goyamA! tAo egamege deve te cattAri balipiMDe dharaNitalamasaMpatte khippAmeva pddisaahritte| .. teNaM goyamA ! devA tAe ukkiTThAe jAva devagaie ege deve puracchAbhimuhe payAte evaM dAhiNAbhimuhe evaM paJcatvAbhimuhe evaM uttarAbhimuhe evaMuDvAbhi0 ege deveahobhimuhe payAe, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vAsasahassAue dArae pyaae| taeNaM tassa dAragassa ammApiyaro pahINA bhavaMti no cevaNaM te devA logaMtaM saMpAuNaMti, tae NaM tassa dAragassa Aue pahINe bhavati, no cevaNaM jAva saMpAuNaMti, tae NaM tassa dAragassa advimiMjA pahINA bhavaMti nocevaNaM te devA logaMtaM saMpAuNaMti, taeNaM tassa dAragassa Asattamevi kulavaMse pahINe bhavati no.cevaNaM te devA logaMtaM saMpAuNaMti, tae NaM tassa dAragassa nAmagoevi pahINe bhavati no cevaNaM te devA logaMtaM sNpaaunnNti| tesiNaM bhaMte ! devANaM kiM gae bahue agae bahue?, goyamA! gae bahue no agae bahue, gayAu se agae asaMkhejaibhAge agayAu se gae asaMkhejjaguNe, loe NaM goyamA! emahAlae pannatte / aloe gaMbhaMte! kemahAlae pannatte?, goyamA! ayanaM samayakhettepaNayAlIsaMjoyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM jahA khaMdae jAva parikkheveNaM, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM dasa deva mahiDDiyA taheva jAva saMpariskhittANaM sNciddejaa| ahe NaM aTTha disAkumArIo mahattariyAo aTTha balipiMDe gahAya mANusuttarassa pabvayassa causuvi disAsu causuvi vidisAsu bahiyAbhimuhIo ThicA aTTa balipiMDe gahAya mANusuttarassa pavvayassa jamagasamagaM bahiyAbhimuhIo pakkhivejA, pabhUNaM goyamA! tao egamege deve te aTTha valipiMDe dharaNitalamasaMpatte khippAmeva pddisaahritte| teNaM goyamA! devA tAe ukkiTThAe jAva devagaIe logasi ThiccA asabbhAvapaTThavaNAe ege deve puracchAbhimuhe payAe ege deve dAhiNapuracchAbhimuhe payAe evaM jAva uttarapuracchAbhimuhe ege deve uDvAbhimuhe ege deve ahobhimuhe pyaae| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vAsasayasahassAue dArae payAe, tae NaM tassa dAragassa ammApiyaropahINA bhavaMti no ceva NaM te devA aloyataM saMpAuNaMti, taMceva0, tesiNaM devANaM kiM gae bahue agae vahue?, goyamA ! no gae bahue agae bahue gayAu se agae anaMtaguNe agayAu se gae anaMtabhAge, aloe NaM goyamA ! emahAlae ptrtte||| vR.'savvadIvattiihayAvatkaraNAdidaMzyaM-'samuddANaM abhaMtarae sabbakhuDDAevaDhe tellApUpasaMThANasaMThie vaTTe rahacakavAlasaMThANasaMThie va pukkharakagniyAsaMThANasaMThievaDhe paDipunnacaMdasaMThANasaMThie ekkajoyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tini joyaNasayasahassAI solasa yasahassAI Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/10/511 donni ya sattAvIse joyaNasae tinni ya kose aTThAvIsaM ca dhanusayaM terasa aMgulAI addhaMgulaM ca kiMci visesaahiyti| 'tAeukkiTThAe'ttiihayAvatkaraNAdidaMzyaM turiyAecavalAe caMDAe sihAe udbhuyAe jayaNAecheyAe divvAe'tti tatra tvaritayA AkulayA 'capalayA' kAyacApalyena 'caNDayAraudrayA gatyutkarSayogAt 'siMhayA' dADharyasthiratayA 'uddhatayA' dAtizayena 'jayinyA' vipakSajetRtvena 'chekayA' nipuNayA 'devyayA' diva bhavayeti, 'puracchAbhimuhe'tti mepekSayA, 'Asattame kulavaMse pahINe'tti kularUpo vaMzaHprahINo bhavati AsaptamAdapi vaMzyAt, saptamamapi vaMzyaM yAvadityarthaH / __gayAuseagaeasaMkhelibhAgeagayAu se gaeasaMkhenaguNe'tti, nanupUrvAdiSu pratyekamarddharajjupramANatvAllokasyo dhazcakiJcinyUnAdhikasaptarajjupramANatvAttulyayA gatyAgacchatAM devAnAM kathaM SaTsvapi dikSugatAdagataMkSetramasaGkhyAtabhAgamAnaMagatAccagatamasaGkhyAtaguNamiti?, kSetravaiSamyAditi bhAvaH, atrocyate, dhanacaturIkRtasyalokasyaiva kalpitatvAnnadoSaH, nanuyadhuktasvarUpayA'pi gatyA gacchanto devA lokAntaM bahunApi kAlena na labhante tadA kathamacyutAjinajanmAdiSu drAgavataranti? bahutvAkSetrasyAlpatvAdavataraNakAlasyeti, satyaM, kintumandeyaM gati jinajanmAdhavataraNagatistu zIghratameti 'asabbhAvapaTTavaNAe'tti asdbhtaarthHklpnyetyrthH| mU. (512) logassaNaMbhaMte! egamiAgAsapaeseje egidiyapaesAjAva paMciMdiyapaesA . aniMdiyapadesA annamanabaddhA annamanapuTThA jAva annamannasamabharaghaDattAe citttthti| . asthi NaM bhaMte ! annamannassa kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAyaMti chavicchedaM vA kareMti ?, no tiNaDhe samaDhe, se keNatuNaM bhaMte ! evaM vuccai logassa NaM egami AgAsapaese je egidiyapaesA jAva ciTThati nasthiNaM bhaMte! annamanassa kiMci AvAhaM vA jAva kareMti?, goyamA se jahAnAmae naTTiyA siyA siMgAragAracAruvesA jAva kaliyA raMgaTThANaMsi jaNasayAulaMsi jaNasayasahassAulaMsi battIsaivihassa naTTassa annayaraM naTTavihiM uvdNsejaa| se nUNaM goyamA ! te pecchagA taM naTTiyaM animisAe diTThIe sabvao samaMtA samabhiloeMti?, haMtA samabhiloeMti, tAo gaMgoyamA! diTThIo taMsi naTTiyaMsisavvao samaMtAsaMnipaDiyAo?, haMtA sannipaDiyAo, asthi NaM goyamA! tAo diTThIo tIse naTTie kiMcivi AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAeMti chavicchedaM vA kti| no tiNaDhe samaTe, ahavAsA naTTiyA tAsiM diTThINaM kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAeMti chavicchedaMvA karei?, no tiNaDhe samaDhe, tAo vA diTThIo annamanAe diTThIe kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAeMti chavicchedaM vA karenti ?, no tiNadve samaTe, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai taM ceva jAva chavicchedaM vA kareMti / / vR. pUrvaM lokAlokavaktavyatoktA, atha lokaikapradezagataM vaktavyavizeSa darzayatrAha'logassa NamityAdi, atthiNaM bhaMte'tti astyayaMbhadanta ! pakSaH, iha cata itizeSo dRzyaH, 'jAva kaliya'tti iha yAvatkaraNAdevaM dRzyaM 'saMgayagayahasiyamaNiyaciTThiyavilAsasalaliyasaMlAvaniuNajuttovayArakaliya'tti, 'battIsaivihassa naTTassa'tti dvAtriMzad vidhA-bhedA yasya tattathA tasya nATyasya, tatra IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakakinnarAdibhakti citro nAmaiko nATyavidhi, etaccaritAbhinayanamitisaMbhAvyate, evamanye'pyekatriMzadvidhayorAjapraznakRtAnusAratovAcyAH Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:, uddezakaH - 10 25 sU. (513) logassa NaM bhaMte ! egami AgAsapae jahanapae jIvapaesANaM ukkosapae jIvapaesANaM savvajIvANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA logassa egaMmi AgAsapaese jahannapae jIvapaesA / savvajIvA asaMkhejaguNA, ukkosapae jIvapaesA visesAhiyA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. lokaikapradezAdhikArAdevedamAha - 'logassa Na' mityAdi, asya vyAkhyA- yathA kilaiteSu trayodazasu pradezeSu trayodazapradezakAni digdazakasparzAni trayodaza dravyANi sthitAni teSAM ca pratyAkAzapradezaM trayodaza trayodaza pradezA bhavanti, evaM lokAkAzapradeze'nantajIvAvagAnaikaikasminnAkAzapradeze'nantA jIvapradezA bhavanti, loke ca sUkSmA anantajIvAtmakA nigodAH pRthivyAdisarvajIvAsaGghayeyakatulyAH santi, teSAM caikaikasmintrAkAzapradeze jIvapradezA anantA bhavanti teSAMca jaghanyapade ekatrAkAzapradeze sarvastokA jIvapradezAH, tebhyazca sarvajIvA asaGghayeyaguNAH, utkRSTapade punastebhyo vizeSAdhikA jIvapradezA iti / vR. (511-513) ayaM ca sUtrArtho'mUbhirvRddhoktagAthAbhirbhAvanIyaHlogassegapaese jahannayapayaMmi jiyapaesANaM / 119 11 ukkosapae ya tahA savvajiyANaM ca ke bahuyA ? / / (iti praznaH ) // 2 // ( uttaraM punaratra ) - thovA jahaNNavapae jiyappaesA jiyA asaMkhaguNA / ukkosapayapaesA tao visesAhiyA bhaNiyA || atha jaghanyapadamutkRSTapadaM cocyate // 3 // tattha puNa jahannapayaM logaMto jattha phAsaNA tidisiM / chaddisimukosapayaM samattagolaMmi nannattha // tatra - tayorjaghanyetaparadayorjaghanyapadaM lokAnte bhavati ' jattha'tti yatra golake sparzanA nigodadezaistisRSveva dikSu bhavati, zeSadizAmalokenAvRtatvAt sA ca khaNDagola eva bhavatIti 'bhAvaH, 'chaddisiM 'ti yatra punargolake SaTsvapi dikSu nigodadezaiH sparzanA bhavati tatrotkRSTapadaM bhavati, tacca samasta gauleH paripUrNagolake bhavati, nAnyatra, khaNDagolakena bhavatItyarthaH, sampUrNagolakazca lokamadhya eva syAditi / / atha parivacanamAzaGkamAna Aha // 4 // ukkosamasaMkhaguNaM jahannayAo payaM havai kiM tu / nanu tidisiMphusaNAo chaddisiphusaNA bhave duguNA || utkarSa utkRSTapadamasaGghayAtaguNaM jIvapradezApekSayA jaghanyakAtpadAditi gamyaM, bhavati kintu' kathaM tu na bhavatItyarthaH, kasmAdevam ? ityAha- 'nanu' nizcitam, akSamAyAMvA nanuzabdaH, tridikaspazanAyAH kAzAt SaDadikasparzanA bhaveddiguNeti ihaca kAkupAThAddhetutvaM pratIyata iti, ato dviguNamevotkRSTaM padaM syAdasaGkhyAtaguNaM ca tadiSyate, jaghanyapadAzritajIvapradezApekSayA'saGkhyAtaguNasarvajIvebhyo vizeSAdhikajIvapradezopetatvAttasyeti / ihottaram - // 5 // dhovA jahatrayapae nigoyamittAvagAhaNAphusaNA / phusaNAsaMkhaguNattA ukkosapae asaMkhaguNA || stokA jIvapradezA jaghanyapade, kasmAt ? ityAha- nigodamAtre kSetre'vagAhanA yeSAM te Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/10/513 tathA ekAvagAhanA ityarthaH, taireva yatsparzanaM-avagAhanaMjaghanyapadasyatannigodamAtrAvagAhanasparzanaM tasmAta, khaNDagolakaniSpAdakanigodaistasyAsaMsparzanAdityarthaH, bhUmyAsannApavarakakoNAntimapradezasazo hi jaghanyapadAkhyaH pradezaH, taMcAlokasambandhAdekAvagAhanA eva nigodAH spRzanti, natu khaNDagolaniSpAdakAH, tatra kila jaghanyapadaM kalpanayA jIvazataM spRzati, tasya ca pratyekaM kalpanayaivapradezalakSaM tatrAvagADhamityevaMjaghanyapadAkoTI jIvapradezAnAmavagADhetyevaM stokAstatra jIvapradezA iti / athotkRSTapadajIvapradezaparimANamucyate-'phusaNAsaMkhaguNatta'ti sparzanAyAHutkRSTapadasya pUrNagolakaniSpAdakanigodaiH saMsparzanAyA yadasaGkhyAtaguNatvaMjaghanyapadApekSayAtattathA tasmAddhetorutkRSTade'saGghayAtaguNA jIvapradezA jaghanyapadepekSayA bhavanti, utkRSTapadaM hi sampUrNagolakaniSpAdakanigodarekAvagAhanairasaGkhayeyaiH tathotkRSTapadAvimocanenaikekapradezaparihAnibhi pratyekamasaGghayeyaireva spRSTaM, tacca kila kalpanayA koTI sahasreNa jIvAnAM spRzyate, tatra ca pratyeka jIvapradezalakSasyAvagAhanAJjIvapradezAnAM dazakoTIkoTyo'vagADhAH syurityevamutkRSTapade te'saGkhyeyaguNA bhAvanIyA iti / atha golkprruupnnaayaah||6|| ukkosapayamamottuM nigoyaogAhaNAe svvtto| . nipphAijai golo paesaparivuDDihANIhi / / 'utkRSTapadaM' vivakSitapradezam amuJcadbhiH nigodAvagAhanAyA ekasyAH 'sarvataH' sarvAsu dikSu nigodAntarANi sthApayadbhirniSpAdyate golaH, kathaM ?, pradezaparivRddhihAnibhyAM-kAMzcit pradezAn vivakSitAvagAhanAyA AkramadbhiH kAMzcidvimuJcadbhirityarthaH, evamekagolakaniSpatti, golkaantrklpnaayaah||7|| tattocciya golAo ukkosapayaMmuittu jo ano| hoi nigoo taMmivi anno nipphajjatI golo| tamevoktalakSaNaM golakamAzrityAnyo golako niSpadyate, katham ?, utkRSTapadaM prAktanagolakasambandhi vimucya yo'nyo bhavati nigodstsminnutkRssttpdklpneneti|tthaac ytsyaattdaah||8|| evaM nigoyamette khete golassa hoi nissphttii| evaM nippajate loge golA asaMkhijjA / / 'evam' uktakrameNa nigodamAtre kSetre golakasya bhavati niSpatti, vivakSitanigodAvagAhAtiriktanigodadezAnAM golakAntarAnupravezAtU, evaM ca niSpadyante loke golakA asaGkhayeyAH, asaGkhyeyatvAt nigodAvagAhanAnAM, pratinigodAvagAhanaM ca golakaniSpatteriti / atha kimidameva pratigolakaM yaduktamutkRSTapadaM tadeveha grAhyamutAnyat ? itysyaamaashngkaayaamaah||9|| vavahAranaeNa imaM ukkosapayAvi ettiyA ceva / jaM puNa ukkasapayaM necchaiyaM hoi taM vocchN| 'vyavahAranayena' sAmAnyena 'idam' anantaroktamutkRSTapadamukta, kAkvAcedamadhyeyaM, tena nehedaM grAhyamityarthaH syAt, atha kasmAdevam ? ityAha-'ukkosapayAvi ettiyA ceva tti na kevalaM golakA asaGkhayeyAH utkarSapadAnyapi paripUrNagolakaprarUpitAni etAvantyeva-asaGkhyeyAnyeva bhavanti yasmAttatonaniyatamutkRSTapadaM kiJcana syAditi bhAvaH, yatpunaruSkaSTapadaM naizcayikaM bhavati - Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 zataka-11, vargaH-, uddezakaH-10 sarvotkarSayogAd yadihagrAhyamityarthaH tadvakSye / tadevAha - // 10 // bAyaranigoyaviggahagaiyAi jattha samahiyA anne / golA huja subahulA necchaiyapayaM tadukkosaM / / bAdaranigodAnAM-kandAdInAM vigrahagatikAdayo bAdaranigodavigrahagatikAdayaH, AdizabdavehAvigrahagatikAvarodhArthaH, yatrotkRSTapadesamadhikA anye-sUkSmanigodagolakebhyo'pare golakA bhaveyuH subahavonaizcayikapadaM tadutkarSabAdaranigodA hipRthivyAdiSupRthvyAdayazca svasthAneSu svarUpato bhavanti na sUkSmanigodavatsarvatretyato yatra kvacitte bhavanti tadutkRSTapadaM tAtvikamiti bhAvaH / etadeva darzayannAha-- // 11 // iharA paDucca suhumA bahutullA pAyaso sagalagolA / to bAyarAigahaNaM kIrai ukkosayapayaMmi / / . 'ihara'tti bAdaranigodAzrayaNaM vinA sUkSmanigodAn pratItya bahutulyAH-nigodasaGkhyayA samAnAH prAyazaH, prAyograhaNamekAdinA nyUnAdhikatve vyabhicAraparihArArthaM, ka ete ? ityAhasakalagolAH, na tu khaNDagolAH, atona niyataMkiJcidutkRSTapadaM labhyate, yata evaMto bAdaranigodAdigrahaNaM kriyate utkRSTapade / / atha golakAdInAM prmaannmaah||12|| golA ya asaMkhejjA hoti nioyA asaMkhayA gole| ekkokkou nigoo anaMtajIvo munneyvyo|| atha jIvapradezaparimANaprarUpaNApUrvakaM nigodaadiinaamvgaahnaamaanmbhidhitsuraah||13|| logassa yajIvassa ya honti paesA asaMkhayA tullA / aMgulaasaMkhabhAgo nigoyajiyagalagogAho // . lokajIvayoH pratyesamasaGkhayeyAH pradezA bhavanti teca paraspareNa tulyAeva, eSAMcasaGkocavizeSAd aGgulAsaGkhayeyabhAgo nigodasya tajjIvasya golakasya cAvagAha iti nigodAdisamAvagAhanA tAmeva smrthHynnaah||14|| jaMmi jio taMmeva unigoato tammi caiva golovi| nipphajjaija khete to te tullAvagAhaNayA / / yasmin kSetrejIvo'vagAhatetasminnevanigodo, nigodavyAptayAjIvasyAvasthAnAt, 'to'tti tataH-tadanantaraM nigodamAtratvAd golakAvagAhanAyA iti, yad-yasmAtkSetre-AkAze tatastejIvanigodagolAH 'tulyAvagAhanAkAH' samAnAvagAhanAkA iti / atha jIvAdhavagAhanAsamatAsAmarthena yadekatra pradeze jIvapradezamAnaM bhavati tadvibhaNiSustatprastAvanArtha prazna kaarynnaah||15|| ukkosapayapaese kimegjiivppesraasiss| hojjeganigoyassa va golassa va kiM samogAda / / : -tatra jiivmaashrityottrm||16|| jIvassa logamettassa suhumogaahnnaavgaaddhss| ekekaMmi paese hoti paesA asaMkhejjA / / te ca kila kalpanayA koTIzatasaGkhyasya jIvapradezarAzeH pradezadazasahanIsvarUpajIvA Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/10/513 vagAhanayA bhAge hate lakSamAnA bhavantIti / / atha nigodmaashrityaah||17|| logassa hie bhAge nigoyaogAhaNAe jaM laddhaM / ukkosapae'tigayaM ettiymekkejiivaao|| 'lokasya' kalpanayA pradezakoTIzatamAnasya hRte bhAge nigodAvagAhanayA kalpanAtaH pradezadazasahasrImAnayA yallabdhaM tacca kila lakSaparimANamutkRSTapade'tigataM-avagADhametAvadekaikajIvAt, anantajIvAt, anantajIvAtmakanigodasambandhina ekaikajIvasatkamityarthaH / anena nIgodasatkamutkRSTapade yadavagADhaM taddarzitamaya golakasatkaM yattatrAvagADhaM tddrshyti||18|| evaM davaTThAo savvesi ekkagolajIvANaM / ukkosapayamaigayA hoMti paesA asaMkhaguNA / / yathA nigodajIvebhyo'saGghayeyaguNAstapradezA utkRSTapade'tigatA evaM 'dravyAt' dravyArthaHtayAnatupradezArtha:tayA savvesi tisarvebhya ekagolagatajIvadravyebhyaH sakAzAdutkRSTapadamagatigatA bhavanti pradezA asaGkhyAtaguNAH / iha kilAnantajIvo'pinigodaH kalpanayA lakSajIvaH, golakazvAsaGghayAtanigodo'pi kalpanayA lakSanigodaH, tatazcalakSasya lakSaguNane koTIsahasraGkhyAH kalpanayA golakejIvA bhavanti, tapradezAnAMcalakSalakSamutkRSTapade'tigataM, atazcaikagolakajIvasaGkhyayA lakSagaNane koTIkoTIdazakasaGkhyA ekatra pradeze kalpanayA jIvapradezA bhavantIti / golakajIvebhyasakAzAdekatra pradeze'saGkhayeyaguNAjIvapradezAbhavantItyuktamatha tatraguNakArarAzeH primaannnirnnyaarthHmucyte||19|| taMpuNa kevaieNaM guNiyamasaMkhejjayaM bhavejjA hi| bhannai davvaTTAi jAvaiyA savva goltti| . tatpunaranantaroktamutkRSTapadAtigatajIvapradezarAzisambandhi 'kiyatA' kiMparimANenAsaGkhyeyarAzinA guNitaM sat 'asaMkhejjayaMti asaGkhayeyakam-asaGkhyAtaguNanAdvArAyAtaM bhavet' syAditi?, bhaNyateanottaraM, dravyArthaHtayA natu pradezArthaHtayAyAvantaH sarvagolakAH sakalagolakAstAvanta iti gamyaM, sacotkRSTapadagataikajIvapradezarAzimantavyaH, sakalagolakAnAMtattulyatvAditi // 20 // kiM kAraNamogAhaNatullattA jiyamigoyagolANaM / golA ukkosapaekkajiyapaesehaM to tullA / / 'kiM kAraNaM ti kasmAtkAraNAd yAvantaH sarvagolAstAvanta evotkRSTapadagataikajIvapradezAH? iti praznaH, atrottaram-avagAhanAtulyatvAt, keSAmiyamityAha-jIvanigodagolAnAm, avagAhanAtulyatvaM caiSAmaGgulAsaGkhyeyabhAgamAtrAvagAhitvAditipraznaH, yasmAdevaM 'to'tti tasmAdgolAH sakalalokasambandhinaH utkRSTapade ye ekasya jIvasya pradezAste tathA tairutkRSTapadekajIvapradezaistulyA bhavanti etasyaida bhaavnaarthHmucyte||21|| golehi hie loge Agacchai jaMtamegajIvassa / ukkosapayagayapaesarAsitulaM vahai jmhaa|| 'golaiH' golAvagAhanApradezaiH kalpanayA dazasahasaGghayaiH 'hRte' vibhakte hRtabhAga ityarthaH 'loke lokapradezarAzI kalpanayA ekakoTIzatapramANe 'Agacchati' labhyate yat' sarvagolasaGkhyA Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 11, varga:-, uddezaka:- 10 29 sthAnaM kalpanayA lakSamityarthaH tadekajIvasya sambandhinA pUrvoktaprakArataH kalpanayA lakSapramANenaivotkRSTapadagatapradezarAzinA tulyaM bhavati yasmAttasmAdgolA utkRSTapadaikajIva dezaistulyA bhavantIti prakRtameveti / evaM golakAnAbhutkRSTapadagataikajIvapradezAnAM ca tulyatvaM samarthitaM punastadeva prakArAntareNa samarthaH yati // 22 // ahavA logapaese ekkekkeuThaviya golameekkekkaM / evaM ukkosapaekkajiyapesesu mAyaMti // athavA lokasyaiva pradeze ekaikasmin ' sthApaya' nidhehi vivakSitasamatvabubhutso ! golakamekaikaM, tatazca 'evam uktakramasthApane utkRSTapade ye ekajIvapradezAste tathA teSu tatparimANeSvAkAzapradezeSvityarthaH mAnti golA iti gamyaM, yAvanta utkRSTapade ekajIvapradezAstAvanto golakA api bhavantItyarthaH, te ca kalpanayA kila lakSapramANA ubhaye'pIti / atha sarvajIvebhya utkRSTapadajIvapradezA vizeSAdhikA iti bibhaNiSusteSAM sarvajIvAnAM ca tAvatsamatAmAhagolo jIvo ya samApaesao jaM ca sabjIvAvi / hoti samogAhaNayA majjhimaogAhaNaM papya // // 23 // golako jIvazca samau pradezataH - avagAhanApradezAnAzritya, kalpanayA dvayorapi pradezadazasahasprAmavagADhatvAt, 'jaMca' tti yasmAcca sarvajIvA api sUkSmA bhavanti samAvagAhanakA madyamAvagAhanAmAzritya, kalpanayA hi jaghanyAvagAhanA paJcapradezasahasrANi utkRSTA tu paJcadazeti dvayozca mIlanenAddhIkaraNena ca dazasahasrANi madhyamA bhavatIti / // 24 // te phuDaM ciya siddhaM egapaesaMmi je jiyapaesA / te savvajIvatullA suNasu puNo jaha visesahiyA // iha kilAsadbhAvasthApanayA koTIzatasaGghayapradezasya jIvasyAkAzapradezadazasahasyAmavagADhasya jIvasya pratipradezaM pradezalakSaM bhavati, taca pUrvoktaprakArato nigodavarttinA jIvalakSeNa guNitaM koTI sahasraM bhavati, punarapi ca tadekagolavarttinA nigodalakSeNa guNitaM koTIkoTIdazakapramANaM bhavati, jIvapramANamapyetadeva, tathAhi - koTIzatasaMkhyapradeze loke dazasahasrAvagAhinAM golAnAM lakSaM bhavati, pratigolakaM ca nigodalakSakalpanAt nigodAnAM koTIsahasraM bhavati, pratinigodaM ca jIvalakSakalpanAt sarvajIvAnAM koTIkoTIdazakaM bhavatIti / atha sarvajIvebhya utkRSTapadagatajIvapradezA vizeSAdhikA iti darzyate // 25 // jaM saMti kei khaMDA golA logaMtavattiNo anne / bAyaraviggahiehi ya ukkasapayaM jamabbhahiyaM / yasmAdvidyante kecitkhaNDA golA lokAntavarttinaH 'anne' tti pUrNagolakebhyo'pare'to jIvarAziH kalpanayA koTIkoTIdazakarUpa Uno bhavati pUrNagolakatAyAmeva tasya yathoktasya bhAvAt, tatazca yena jIvarAzinA khaNDagolakA pUrNIbhUtAH sa sarvajIvarAzerapanIyate asadbhUtatvAtasya sa ca kila kalpanayA koTImAnaH, tatra cApanIte sarvajIvarAzi stokataro bhavati, utkRSTapadaM tu yathoktapramANamaveti tatvato vizeSAdhikaM bhavati, samatA punaH khaNDagolAnAM pUrNatAvivakSaNAkteti, tathA bAdaravigrahikaizca- bAdaranigodAdijIvapradezaizcotkRSTapadaM yad - yasmAtsarvajIvarAzera Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-190/513 bhyadhikaM tataH sarvajIvebhya utkRSTapade jIvapradezA vizeSAdhikA bhavantIti, iyapatra bhAvanAbAdaravigrahagatikAdInamanantAnAM jIvAnAM sUkSmajIvAsaddheyayabhAgavartinAMkalpanayA koTIprAyasaGkhyAnAM pUrvoktajIvarAzipramANe prakSepaNena samatAprAptAvapi tasya bAdarAdijIvarAzeH koTIprAyasaGghayasya madhyAdutkarSato'sakhyeyabhAgasya kalpanayAzatasaGkhyasya vivakSitasUkSmogolakAvagAhanAyAmavagAhanAt ekaikasmiMzca pradeze pratyekaM jIvapradezalakSasyAvagADhatvAt lakSasya ca zataguNatvena koTIpramANatvAttasyAzcotkRSTapadeprakSepAtpUrvoktamutkRSTapadajIvapradezamAnaMkoTyA'dhikaM bhavatIti / yasmAdevaM tamhA savvehito jIvestio phuDaM gaheyavvaM / ukkosapayapaesA hoti visesAhiyA niymaa|| __-idameva prakArAntareNa bhAvyate-- // 27 // ahavA jeNa bahusamA suhumA loe'vgaahnnaaey| teNeekekaM jIvaM buddhIe viralla eloe|| yato bahusamAH-prAyeNa samAnA jIvasaGkhyayA kalpanayA ekaikAvagAhanAyAM jIvakoTIsahanasyAvasthAnAta, khaNDagolakaiya'bhicAraparihArArthaMceha bahugrahaNaM, sUkSmAH' sUkSmanigodagolakAH kalpanayA lakSakalpAH 'loke' caturdazarajjvAtmake, tathA'vagAhanayA ca samAH, kalpanayA dazasu dazasu pradezasahasreSvavagADhatvAt, tasmAdekapradezAvagADhajIvapradezAnAM sarvajIvAnAM ca samatAparijJAnArthaHmekaikaM jIvaM buddhayA virallaetti kevaliyasamudghAtagatyA vistArayelloke, ayamatra bhAvArthaH-yAvantokolakasyaikatrapradezejIvapradezA bhavanti kalpanayA koTIradazakapramANAstAvanta evaM vistAreteSu jIveSu lokasyaikatra pradeze te bhavanti, sarvajIvA apyetatsamAnA eveti, ata evAha evaMpi samA jIvA egapaesagayajiyapaesehiM / bAyarabAhullA puNa hoti paesA visesahiyA / / / evamapi na kevalaM 'gola jIvo yasamA' ityAdinA pUrvoktanyAyena samA jIvA ekapradezagatairjIvapradezairiti, uttarArddhasya tu bhAvanA prAgvadavaseyeti / atha pUrvoktarAzInAM nidrshnaanybhidhitsuHprstaavynnaah||29|| tesiM puNa rAsINaM nidarisaNamiNaM bhaNAmi paccakkhaM! suhagahaNagAhaNatthaM tthvnnaaraasippmaannehiN|| // 30 // golANa lakkhamekka gole 2 nigoyalakkhaM tu| ekacheya nigoe jIvANaM lakkhamaekkekaM / / // 31 // koDisayamegajIvapaesamANaM tameva logss| . golanigoyajiyANaM dasa u sahassA smogaaho| // 32 // jIvasseekkakkessa yadasasAhassAvagAhiNo loge| __ekekemi paese paesalakkhaM samogADhaM // // 33 // jIvasayassa jahanne payaMmi koDI jiyappaesANaM / // 28 // Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-10 ogADhA ukkose payaMmi vocchaM paesaggaM / / // 34 // koDisahassajiyANaM koDAkoDIdasappaesANaM / ukkose ogADhA savvajiyA'vettiyA ceva / / // 35 // koDI ukkosapayaMmi vAyarajiyappaesapkhevo / sohaNayamettiyaM ciya kAyavvaM khaMDagolANaM // utkRSTapade sUkSmajIvapradezarAzerUpari koTIpramANo bAdarajIvapradezAnAM prakSepaH kArya, zatakalpatvAdvivakSitasUkSmagolakAvagADhavAdarajIvAnAM, teSAM ca pratyeka pradezalakSasyotkRSTapade'vasthitatvAt, tanmIlane ca koTI sadbhAvAditi, tathA sarvajIvarAzermadhyAcchodhanakaMapanayanam 'ettiyaM ciya'tti etAvatAmeva-koTIsaGkhyAnAmeva kartavyaM, 'khaNDagolAnAM' khaNDagolakapUrNatAkaraNe niyuktajIvAnAM tessaamsdbhaaviktvaaditi| // 36 // . eesi jahAsaMbhavamatthovaNayaM karejja rAsINaM / sabbhAvao ya jANija te anaMtA asaMkhA vaa|| ihArthopanayo yathAsthAnaM prAyaH prAgdarzitaeva, 'anaMta'tti nigode jIvA yadyapilakSamAnA uktAstathA'pyanantAH, evaM sarvajIvAapi, tathA nigodAdayo yelakSamAnA uktAste'pyasaGghayeyA avaseyA iti| . zatakaM-11 uddezakaH-10 samAptaH -zatakaM-11 uddezakaH-11:vR. anantaroddezake lokavaktavyatoktA, iha tu lokavarttikAladravyavaktavyatocyate, ityevaMsambaddhasyAsyaikAdazoddezakasyedamAdisUtram mU. (514) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vANiyagAme nAmaM nagare hotthA vatrao, dUtipalAse ceie vannao jAva puDhavisilApaTTao, tattha NaM vANiyagAme nagare sudaMsaNe nAmaM seTThI parivasaI aDDejAva aparibhUi samaNovAsae abhigayajIvAjIvejAva viharai, sAmIsamosaDhe jAva parisA pnyvaasi| taeNaM se sudaMsaNe seTThI imIse kahAe laddhaDhe samANe hahatuDhe pahAe kaya jAva pAyacchite savvAlaMkAravibhUsie sAo gihAo paDinikkhamai sAo gihAo paDiniskhamittA sakoreMTamalladAmeNaMchatteNaMdharijamANeNaMpAyavihAracAreNaMmahayA purisavaggurAparikkhitte vANiyagAmaM nagaraM majhamajheNaM niggacchai niggachittA jeNeva dUtipalAse ceiejeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai teNeva uvAgachittAsamaNaM bhagavaM mahAvIraM paMcaviheNaM abhigameNaM abhigacchati, taM0-saccittANaM davvANaM jahA usabhadatto jAva tivihAe pajjuvAsaNAe paJjuvAsai / taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre sudaMsaNassa sehissatIse yamahatimahAlayAe jAva ArAhae bhavai / tae NaM se sudaMsaNe seTThI samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socA nisamma haTTatuTTha0 uThAe uDheizttA samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva nimaMsittA evaM vyaasii| ____ kaivihe NaM bhaMte ! kAle pannatte?, sudaMsaNA! caubihe kAle pannate, taM0-pamANakAle 1 ahAunivvattikAle 2 maraNakAle 3 addhAkAle 4, se kiM taM pamANakAle ?, 2 duvihe pa00 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatI aGgasUtraM (2) 11/-/11/514 - divasappamANakAle 1 rAippamANakAle ya 2, cauporisie divase cauporisiyA rAI bhavai / vR. 'teNa' mityAdi, 'pamANakAle 'tti pramIyate - paricchidyate yena varSazatAdi tat pramANaM sa cAsau kAlazceti pramANakAlaH pramANaM vA - paricchedanaM varSAdestatpradhAnastadartho vA kAlaH pramANakAlaH - addhAkAlasya vizeSo divasAdilakSaNaH, Aha ca 119 11 "duviho pamANakAlo divasapamANaM ca hoi raaiiy| cauporisio divaso rAI cauporisI ceva // " ahAunivvattikAle ti yathA-yena prakAreNAyuSo nirvRtti-bandhanaM tathA ya- kAlaHavasthitirasI yathAyurnirvRttikAlo - nArakAdyAyuSkalakSaNaH, ayaM cAddhAkAla evAyuH karmAnubhavaviziSTaH sarveSAmeva saMsArijIvAnAM syAt, Aha ca 11911 "neraiyatiriyamaNuyA devANa ahAuyaM tu jaM jeNaM / nivvattiyamannabhave pAleMti ahAukAlo so // " 'maraNakAle' tti maraNena viaddhA-ziSTaH kAlaH maraNakAlaH - addhAkAlaH eva, maraNameva vA kAlo maraNasya kAlaparyAyatvAnmaraNakAlaH, 'addhAkAle ti samayAdayo vizeSAstadrUpaH kAlo'ddhAkAlaH--candrasUryAdikriyAviziSTo'rddhatRtIyadvIpasamudrAntarvartI samayAdi, Aha ca"samayAvaliyamuhuttA divasa ahorattapakkhamAsA ya / saMvaccharajugapaliyA sAgaraossappipariyaTTA / / " iti anantaraM catuSpauruSIko divasazcatuSpauruSIkA ca rAtrirbhavatItyuktamaya pauruSImeva 119 11 prarUpayannAha mU. (515) ukkosayA addhapaMcamamuhuttA divasassa vA rAIe vA porisI bhavai jahanniyA timuhuttA divasasa vA rAIe vA porisI bhavai, jadA NaM bhaMte! ukkosiyA addhapaMcamuhuttA divasassa vA rAIe vo porisI bhavati tadA NaM katibhAgamuhuttabhAgeNaM parihAyamANI pari0 2 jahaniyA timuhuttA divasasa vA rAIe vA porisI bhavati ?, jadA NaM jahanniyA timuhuttA divasasa vA rAIe vA porisI bhavati tadA NaM katibhAgamuhuttabhAgeNaM parivahnamANI 2 ukkosiyA addhapaMca muhuttA divasasa vA rAIe vA porisI bhavai / sudaMsaNA ! jadA NaM ukkosiyA addhapaMcamamuhuttA divasarasa vA rAIe vA porisI bhavai tadA NaM bAvIsasayabhAgamuhuttabhAgeNaM parihAyamANI pari0 2 jahatriyA timuhuttA divasassa vA rAIe vA porisI bhavai / jANaM jahaniyA timuhuttA divasassa vA rAIe vA porisI bhavai tayA NaM bAvIsasayabhAgamuhuttabhAgeNaM parivaDDamANI pari0 2 ukkosiyA addhapaMcamamuhuttA divasassa vA rAIe vA porisI bhavati / kadA NaM bhaMte! ukkosiyA addhapaMcamamuhuttA divassa rAIe vA porisI bhavai ? kadA vA jahaniyA timuhuttA divasarasa vA rAIe vA porisI bhavai ? sudaMsaNA ! jadA NaM ukkosie aTThArasamuhutte divase bhavai jahatriyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai tadANaM ukkosiyA addhapaMcamamuhuttA divasassa porisI bhavai jahanniyA timuhuttA rAIe porisI bhavai, jayA NaM ukkosiyA aTThArasamuhuttiA rAI bhavati jahannie duvAlasamuhutte divase bhavai tadA NaM ukkosiyA addhapaMcamamuhuttA rAIe porisI bhavai jahaniyA timuhuttA divasassa Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezakaH - 11 33 porisI bhavai / kadA gaM bhaMte! ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahanniyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai ? kadA vA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavati jahannae duvAlasamuhutte divase bhavai ? sudaMsaNA ! AsADhapunnimAe ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahanniyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, posassa punnimAe NaM ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahannae duvAlasamuhutte divase bhavai / atthi NaM bhaMte! divasA ya gaIo ya samA ceva bhavanti ?, haMtA ! atthi / kadA NaM bhaMte! divasA ya rAIo ya samA caiva bhavanti ?, sudaMsaNA ! cittAsoyapunimAsu NaM ettha NaM divasA pa rAIo ya samA ceva bhavanti, pannarasamuhutte divase pannarasamuhuttA rAI bhavai caubhAgamuhuttabhAgUNA caumuhuttA divasassa vA rAIe vA porisI bhavai, settaM pamANakAle / vR. 'ukkosiyetyAdi, 'addhapaMcamuhutta 'tti aSTAdazamuhuttasya divasasya rAtrervA caturtho bhAgo yasmAdarddhapaJcamamuhUrtA navaghaTikA ityarthaH tato'rddhapaJcamA muhUrttA yasyAM sA tathA, 'timuhutta 'ti dvAdazamuhUrttasya divasAdezcaturtho bhAgastrimuhUrtI bhavati atastryo muhUrttAH-paTU ghaTikA yasyAM sA tathA, 'kai bhAgamuhuttabhAgeNaM'ti katibhAgaH - katikhabhAgastadrUpo muhUrttabhAgaH katibhAgamuhUrta bhAgastena, katithena muhUrttAzenetyarthaH 'bAvIsasayabhAgamuhuttabhAgeNaM' ti ihArddhapaJcamAnAM trayANAM ca muhUrttAnAM vizeSaH sArddhA muhUrta:, sa ca tryazItyAdhikena divasazatena varddhate hIyate ca, saca sArddhA muhUrttastrayazItyadhikazatabhAgatayA vyavasthApyate, tatra ca muhUrtte dvAviMzatyadhikaM bhAgazataM bhavatyato'bhidhIyate - 'bAvIse' tyAdi, dvAviMzatyadhikazatatamabhAgarUpeNa muhUrttabhAgenetyarthaH / 'AsADhapunnimAe' ityAdi, iha 'ASaDhapaurNamAsyA' miti yaduktaM tat paJcasaMvatsarikayugasyAntimavarSApekSayA'vaseyaM yatastatraivASADhapaurNamAsyAmaSTAdazamuhUrtI divaso bhavati, arddhapaJcamamuhUrttA ca tatpauruSI bhavati, varSAntare tu yatra divase karka0sa0ntirjAyate tatraivAsI bhavatIti samavaseyamiti, evaM pauSapaurNamAsyAmapyaucityena vAcyamiti / anantaraM rAtridicasayorvaipamyamabhihitaM, atha tayoreva samatAM darzayannAha - 'asthiNa' mityAdi, iha ca ' cattAsoyapunnimAesu NamityAdi yaducyate tadvayavahAranayApekSaM, nizcayatastu karka0makarasaGkrAntidinAdArabhya yad dvinavatitamamahorAtraM tasyArddhe samA divarAtripramANateti, tatra ca paJcadazamuhUrte dine rAtrI vA pauruSIpramANaM trayo muhUrttAyazca muhUrttacaturbhAgA bhavanti, dinacaturbhAgarUpatvAttasyAH, etadevAha - 'caubhAge' tyAdi, caturbhAgarUpo yo muhUrttabhAgastenonA caturbhAga muhUrtta bhAgonA catvAro muhUrttA yasyAM pauruSyAM sA tatheti // mU. (516) se kiM taM ahAunivvattikAle ?, ahA0 2 jatraM jeNaM neraieNa vA tirikkhajogieNa vA maNusseNa vAM deveNa vA ahAuyaM nivyattiyaM settaM pAlemANe ahAunivvattikAle se kiM taM maraNakAle ?, 2 jIvo vA sarIrAo sarIraM vA jIvAo, settaM maraNakAle / se kiM taM addhAkAle ?, addhA0 2 anegavihe pannatte, se NaM samayaTTayAe AvaliyaTTayAe jAva ussappiNIyAe / esa NaM sudaMsaNA ! addhA dohAracchedeNaM chijjramANI jAhe vibhAgaM no havvamAgacchai settaM samae, samayaTTayAe asaMkhejjANaM samayANaM samudayasamiisamAgameNaM sA egA Avaliyatti pavuccai, 5 3 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 bhagavatIagasUtraM (2) 11/-/11/516 saMkhejAo AvaliyAo jahA sAliuddesae jAva sAgarovamassa u egassa bhave primaannN| eehi NaM bhaMte ! paliovamasAgarovamehiM kiM payoyaNaM ?, sudaMsaNA ! eehiM paliovamasAgarovamehi neraiyatirikkhajoNiyamaNussadevANaM AuyAiM mavija'ti / vR. 'se kiM taMahAunivvattiyakAle' ityAdi, iha ca 'jeNaM ti sAmAnyanirdeze tatazca yena kenacinnArakAdyanyatamena 'ahAuyaM nivvattiyati yatprakAramAyuSka-jIvitamantarmuhUrtAdi yathA''yuSkaM 'nirvartitaM nibaddhaM / 'jIvo vA sarIre'tyAdi, jIvo vA zarIrAt zarIraM vAjIvAt viyujyata iti zeSaH, vAzabdau zarIra jIvayoravadhimAvasyecchAnusAritApratipAdanArthAviti / _ 'se kiM taM addhAkAle'ityAdi, addhAkAlo'nekavidhaH prajJaptastadyathA-'samayaTThayAe'tti samayarUpo'rthaH samayArthaHstadbhAvastattA tayA samayabhAvenatyarthaH evamanyatrApi, yAvatkaraNAt 'muttaTTayAe ityAdi dRzyamiti |athaanntroktsy samayAdikAlasya svarUpamabhidhAtumAha-esa Na'mityAdi, eSA anantaroktotsarpiNyAdikA 'addhA dohAraccheyaNeNaM ti dvau hArau-bhAgau yatra chedane dvidha vA kAraH-karaNaM yatra tad dvihAraM dvidhAkAraM vA tena 'jAhe'tti yadA tadA samaya iti zeSaH 'setta'mityAdi nigmnm| ___'asaMkhejANa'mityAdi, asaGkhyAtAnAM samayAnAM sambandhino ye samudayA-vRndAni teSAM yAH samitayo-mIlanAni tAsAMyaH samAgamaH-saMyogaH sasamudayasamitisamAgamastena yatkAlamAnaM bhavatIti gamyate saikAvaliketi procyate, sAliuddesae'tti SaSTazatasya saptamoddezake / / mU. (517)' neraiyANaMbhaMte! kevaiyaMkAlaMThiIpanattA?,evaM ThiipadaMniravasesaMbhANiyavvaM jAva ajahannamaNukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThitI pnttaa| vR.palyopamasAgaropamAbhyAM nairayikAdInAmAyuSkANimIyanta ityuktamathatadAyuSkamAnameva prajJApayatrAha-'neraiyANa'mityAdi, 'ThitipayaMti prajJApanAyAM caturthaH padaM // . mU. (518) asthi NaM bhaMte ! eesiM paliovamasAgarovamANaM khaeti vA avacayeti vA?, haMtA asthi, sekeNaDeNaM bhaMte! evaM vuccaiasthiNaMeesiNaM paliocamasAgarovamANaMjAva avacayeti vA? / evaM khalu sudaMsaNA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM hathiNAgapure nAma nagare hotyA vanao, sahasaMbavane ujjANe vannao, tattha NaM hatyiNAgapure nagare bale nAmaMrAyA hotthA vannao, tassa NaM balassa ranno pabhAvaI nAmadevI hotthA sukumAla0 vanao jAva vihri| taezaMsApabhAvaIdevIanayA kayAItaMsitArisargasi vAsagharaMsi abhitarao sacittakamme bAhiraodUmiyaghaTTamaTTe vicittaullogacilligatale maNirayaNapaNAsiyaMdhayAre bahusamasuvibhattadesabhAe paMcavannasarasasurabhimukkapupphapuMjovayArakalie kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvamaghamaghaMtagaMdhuddhayAbhirAme sugaMdhivaragaMdhie gaMdhavaTTibhUetasitArisargasisayaNioNsi sAliMgaNavaTTieubhao vibboyaNe duhaounnaemajheNayagaMbhIre gaMgApuliNavAluyauddAlasAlisae uvaciyakhomiyadugullapaTTapaDicchanne suvirayarayattANe rattaMsuyasaMdue suramme AiNagarUyabUraNavaNIyatUlaphAse sugaMdhavarakusumacunasayaNovayArakalie addharattakAlasamayasi suttajAgarA ohIramANI 2 / ayameyArUvaM orAlaM kallANaM sivaM dhannaM magallaM sassirIyaM mahAsuviNaM pAsittANaM paDibuddhA hArarayayakhIrasAgarasasaMkakiraNadagarayarayayamahAselapaMDuratarorumaNijapecchaNizaM thiralaTThapau Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezaka: - 11 vaTTapIvarasusiliTThavisiddhatikkhadADhAviDaMbiyamuhaM parikammiyajaccakamalakomalamAiya sobhaMtalaThThauTTaM rattuppalapattamauyasukumAlatAlujIhaM mUsAgayapavarakaNagatAviya AvattAyaMtavaTTataDivimalasarisanayaNaM visAlapIvaroruM paDipunnavimalakhaMdhaM miuvisayasuhumalakkhaNapasatthavicchinnakesarasaDovasobhayaM UsiyasunimmiyasujAya apphoDiyalaMgUlaM somaM somAkAraM lIlAyaMtaM jaMbhAyaMtaM nahalAo ovayamANaM niyayavayaNamativayaMtaM sIhaM suviNe pAsittANaM paDibuddhA / taNaM sA pabhAvatI devI ayameyArUvaM orAlaM jAva sassirIyaM mahAsuviNaM pAsittA gaM paDibuddhA samANI haTTa jAva hiyayA dhArahayakalaMbapupphagaM piva samUsasiyaromakUvA taM suviNaM ogiNhati ogiNhittA sayaNijjAo abbhuTThei sayaNijAo abbhuTTettA aturiyamacavalamasaMbhaMtAe avilaMbiyAe rAyahaMsasarisIe gaIe jeNeva balassa rano sayaNije teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA balaM rAyaM tAhiM iTThAhiM kaMtAhiM piyAhiM maNunnAhiM maNAmAhiM orAlAhiM kallANAhiM sivAhiM dhannAhiM maMgallAhiM sassirIyAhiM miyamahuramaMjulAhiM girAhiM saMlavamANI saMlavamANI paDiboheti paDibohettA baleNaM ranA abbhaNunAyA samANI nANA maNirayaNabhatticittaMsi bhaddAsaNaMsi nisIyati nisIyittA AsatyA vIsatthA suhAsaNavaragayA balaM rAyaM tAhiM iTThAhiM kaMtAhiM jAva saMlavamANI 2 evaM vayAsI / evaM khalu ahaM devANuppiyA ! ajra taMsi tArisagaMsi sayaNijvaMsi sAliMgaNa0 taM ceva jAva niyagavayaNamaivayaMtaM sIhaMsuviNo pAsittA NaM paDibuddhA, taNNaM devANuppiyA! eyarasa orAlassa jAva mahAsuviNassa ke mantre kallANe phalavittivisese bhavissai ? 35 taNaM se bale rAyA pabhAvaIe devIe aMtiyaM eyamaGkaM socA nisamma haTTatuTTha jAva hayahiyaye dhArAhayanIvasurabhikusumacaMcumAlaiyataNuyaUsaviyaromakUve taM suviNaM ogiNhai ogivhittA Iha pavissai IhaM pavisittA appaNI sAbhAvieNaM maivuvvaeNaM buddhivitrANeNaM tassa suviNassa atthoggahaNaM karei tassa0 2 ttA pabhAvaI devitAhiM iTThAhiM kaMtAhiM jAva maMgallAhiM miyamahurassi0 saMlavamANe 2 evaM vayAsI / orAle gaM tume devI! suviNe diTTe kallANe NaM tume jAva sassirIe NaM tume devI! suviNe di ArogatuTThidIhAukallANamaMgallakArae gaM tume devI! suviNe diTThe atthalAbho devANuppie! bhogalAbho devANuppie! puttalAbho devANuppie! rajjalAbho devANuppie! evaM khalu tumaM devANuppie navaNhaM mAsANaM bahupaDiputrANaM addhadrumANa rAiMdiyANaM viikkaMtANaM amhaM kulakeDaM kuladIvaM kulapavvayaM kulavaDeMsayaM kulatilagaM kulakittikaraM kulanaMdikaraM kulajasakaraM kulAdhAraM kulapAyavaM kulavivadvaNakaraM sukumAlapANipAyaM ahINa (paDi) punaMpaciMdiyasarIraM jAva sasisomAkAraM kaMtaM piyadaMsaNaM surUvaM devakumArasamappabhaM dAragaM payAhisi / se'vi ya NaM dArae ummukkabAlabhAve vinnAyaparimayamitte jovvaNagamaNuppatte sUre vIre vikkate vitthinnaviulabalabAhaNe rajjavaI rAyA bhavissai, taM urAle NaM tume jAva sumiNe diTThe AroggatuTThi jAva maMgallakArae NaM tume devI! suviNe divettikaTTu pabhAvatiM deviM tAhiM iTThAhiM jAva vaggUhiM doghaMpi taccaMpi aNuvahati / tae NaM sA pabhAvatI devI balassa ranno aMtiyaM eyamahaM socA nisamma haTTatuTTa0 karayala jAva evaM vayAsI- evameyaM devANuppiyA ! paDicchiyameyaM devANuppiyA! avitahameyaM devANuppiyA asaMdiddhameyaM de0 icchiyameyaM devANuppiyA ! paDicchiyameyaM devANuppiyA! icchiyapaDicchiyameyaM Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-111/518 devANuppiyA ! se jaheyaM tujhe badahattikaTu taM suviNaM samma paDicchai paDicchitA baleNaM ranA abmaNunAyA samANI nAnAmaNirayaNabhattictAo bhaddAsaNAo abbhuDhei abbhuDhettA aturiyamacavala jAva gatIe jeNeva sae sayaNije teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA sayaNizaMsi nisIyatinisIittAevaM vayAsImA se uttame pahANe maMgalle suviNe annehiM pAvasumiNehiM paDihammissaittikaTu devagurujaNasaMbaddhAhiM pasatthAhiM maMgallAhiM dhammiyAhiM kahAhiM suviNajAgariyaM paDijAgaramANI 2 viharati / taeNaM se bale rAyA koDubiyapurise saddAvei saddAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ajja savisesaM bAhiriyaMuvaTThANasAlaM gaMdhodayasittasuiyasaMmajiovalitaM sugaMdhavarapaMcavanapuSpho vayArakaliyaM kAlAgurupavarakuMdurukkajAva gaMdhavaTTibhUyaM kareha ya karAveha ya karettA karAvettA sIhAsaNaM raeha sIhAsaNaM rayAvettA mametaMjAva paJcappiNaha, taeNaM te koDubiyajAva paDisuNettA khippAmeva savisesaM vAhiriyaM uvaTThANasAlaM jAva pnycppinnNti| tae NaM se bale rAyA pacUsakAlasamayaMsi sayaNijjAo abbhuDhei sayaNijjAo abbhuDhettA pAyapIDhAopacoruhai pAyapIDhAopaccoruhitAjeNeva aTTaNasAlA teNeva uvAgacchati aTTaNasAlaM aNupavisai jahA uvavAie taheva aTTaNasAlA taheva majjaNaghare jAva sasivva piyadaMsaNe naravaI majaNagharAo paDinikkhamai paDinikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvANAlA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgachittA sIhAsaNavaraMsi puracchAbhimuhe nisIyai nisIittA appaNo uttarapuracchime disIbhAe aTTa bhaddAsaNAI seyavatthapaghutthuyAiM siddhatthagakayamaMgalovayArAI rayAvei rayAvettA appaNo adUrasAmaMte nAnAmaNirayaNamaMDiyaM ahiyapecchaNijjaM mahagghavarapaTTaNuggayaM sahapaTTabahubhattisayacittatANaM IhAmiyausamajAvabhatticittaM abhitariyaM javaNiyaM aMchAvei aMchAvettA nAnAmaNirayaNabhatticittaM accharamauyamasUragocchagaM seyavatthapaccutyuyaM aMgasuhaphAsuyaM sumauyaM pabhAvatIe devIe bhaddAsaNaM rayAvei rayAvettA koDubiyapurise saddAvei sadAvettA evaM vyaasii| khippAmeva bho devANuppiyA! aTuMgamahAnimittasuttatthadhArae vivihasatthakusale suviNalakkhaNapADhae saddAveha, tae NaM te koDuMbiyapurisA jAva paDisuNetA balassa ranno aMtiyAo paDinikkhamai paDinikkhamittA sigdhaMturiyaMcavalaM caMDaM veiyaM hathiNapuranagaraM majhaMmajeNaM jeNeva tesiMsuviNalakkhaNapADhagANaMgihAIteNeva uvAgacchanti teNeva uvAgachittA tesuviNalakkhaNapADhae saddAveMti / tae NaM te suviNalakkhaNapADhagA balassa ranno koDubiyapurisehiM sadAviyA samANA hatuTTha0 vhAyA kayajAva sarIrAsiddhatthagahariyAliyAkayamaMgalamuddhANA sarahiM 2 gihehito niggacchiti sa0 2 hasthiNApura nagaraM majjhamajheNaM jeNeva balassa ranno bhavaNavaravaDeMsae teNeva uvAgacchanti teNeva uvAgacchittAbhavaNavaravaDeMsagapaDiduvAraMsi egao milaMti egao milittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvagacchanti teNeva uvAgacchittA karayala0 balarAyaMjaeNaM vijaeNaM vaddhAti taeNaM suviNalakNapADhagA valeNaM ramnA vaMdiyapUiyasakAriyasammANiyA samANA patteyaM 2 puvatratthesu bhaddAsaNesu nisIyaMti, tae NaM se bale rAyA pabhAvatiM deviM javaNiyaMtariyaM ThAvei ThAvettA pupphaphalapaDiputrahatye pareNaM vinaeNaM te suviNalakkhaNapADhae evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyA! pabhAvatI devI ajja taMsi tArisagaMsi vAsadharaMsi jAva sIhaM suviNe pAsittA NaM Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezakaH - 11 37 paDibuddhA taNNaM devANuppiyA ! eyarasa orAlassa jAva ke mantre kallANe phalavittivisese bhavispai ? tae NaM suviNalakkhaNapADhagA balassa rano aMtiyaM eyamahaM socA nisamma haTTatuTTha0 taM suviNaM ogiNhai 2 IhaM aNuppavisai aNuppavisittA tassa suviNassa atthoggahaNaM karei tassa 0 2 ttA annamantreNaM saddhiM saMcAleti 2 tassa saviNassa lakhaTThA gahiyaTThA pucchiyaTThA viNicchiyaTThA abhigaTThA balassa rano purao suviNassa laddhaDDA gahiyaTThA pucchiyaTThA viNicchiyaTTha abhigayaTThA balassa rano purao suviNasatthAI uccAremANA u0 2 evaM vayAsI- evaM khalu devANuppiyA ! amhaM suviNasatyaMsi vAyAlIsaM suviNA tIsaM mahAsuviNA bAvattari savvasuviNA diTThA, tattha NaM devANuppiyA titthagaramAyaro vA cakkavaTTimAyare vA titthagaraMsi vA cakkavahiMsi vA gabbhaM vakkamamANaMsi eesiM tIsAe mahAsuviNANaM ime coddasa mahAsuviNe pAsitAnaM paDibujjhaMti, taMjahA bR. atha palyopamasAgaropamayoratipracurakAlatvena kSayamasambhAvayan praznayannAha - 'atthi 'mityAdi, 'khaye' tti sarvavinAzaH 'avacae 'tti dezato'pagama iti / atha palyopamAdikSayaM tasyaiva sudarzanasya caritena darzayannidamAha - 'evaM khalu sudaMsaNe' tyAdi, 'taMsi tArisagaMsi' tti tasmiMstAddazake vaktumazakyasvarUpe puNyavatAM yogya ityarthaH 'dUmiyaghaTTamaTTha' tti dUmitaM-- dhavalitaM ghRSTaM komalapASANAdinA ata eva mRSTaM-masRNaM yattattathA tasmin 'vicittaulloyacillayatale ' ttivicitro - vividhacitrayuktaH ullokaH - uparibhAgo yatra 'cilliyaM 'ti dIpyamAnaM talaMca - adhobhAgo yatra tattathA tatra 'paMcavantrasarasasurabhimukkapuSphapuMjovayArakalie 'ti paJcavarNena sarasena surabhiNA ca muktena - kSiptena puSpapuJjalakSaNenopacAreNa - pUjayA kalitaM yattattathA tatra 'kAlAgurupavarakudurukkaturukkaghUvamadhamadhaMtagaMdhuddhayAbhirAmetti kAlAguruprabhRtInAM dhUpAnAM yo maghamaghAyamAno gandhaudbhUtaH - udUbhUtastenAbhirAmaM - ramyaM yattattathA tatra, kundurukkA - cIDA turukka - silhakaM, 'sugaMdhivaragaMdhie 'tti sugandhayaH- sadgandhAH varagandhAH - varavAsAH santi yatra tattathA tatra - 'gaMdhavaTTibhUe' tti saurabhyAtizayAdgandhadravyaguTikAkalpe 'sAliMgaNavaTTie 'tti sahAliGganavarttyAH zarIrapramANopadhAnena yattattathA tatra 'ubhao vibboyaNe' ubhayataH- ziro'ntapAdAntAvAzritya vibboyaNe - upadhAnake yatra tattathA tatra 'duhao unnae' ubhayata unnate 'majjheNayagaMbhIre' madhye nataM ca-nimnaM gambhIraM ca mahatvAd yattattathA tatra, athavA madhyena ca - madhyabhAgena ca gambhIre yattattathA, 'gaMDavibboyaNe' tti kvacid dhzyate tatra ca suparikarmitagaNDopadhAne ityarthaH 'gaMgApuliNabAluuddAlasAlisae' gaGgApulinAlukAyA yo'vadAlaH - avadalana pAdAdinyAse'dhogamanamityarthaH tena sazakamatimRdutvAdyattattathA tatra, dhzyate ca haMsatUlyAdInAmayaM nyAya iti / 'uvaciyakhomiyadugullapaTTapaDicchAyaNe' 'uvaciya'tti parikarmitaM yat kSaumikaM dukUlaMkArpAsikamatasImayaM vA vastraM yugalApekSayA yaH paTTaH- zATakaH sa praticchAdanaM AcchAdanaM yasya tattathA tatra 'suvirayarayattANe' suSThu viracitaM racitaM rajANaM - AcchAdanavizeSo'paribhogAvasthAyAM yasmiMstattathA tatra 'rattaMsuyasaMvue raktAMzukasaMvRte-mazakagRhAbhidhAnavastravizeSAvRte 'AiNagarUyaburanavanIyatUlaphAse' AjinakaM --carmmamayo vastravizeSaH sa ca svabhAvAdatikomalo bhavati rUtaM-ca-karpAsapakSma vUraMca-vanaspativizeSaH navanItaM ca- prakSaNaM tUlazca - arkatUla iti dvandvastana - Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-199/518 eSAmiva sparzo yasya tattathA tatra 'sugaMdhavarakusumacunnasayaNovayArakalie'tti sugandhIni yAni varakusumAni cUrNAetadvayatiritaktathAvidhazayanopacArAzcataiHkalitaMyattattathAtatra addharattakAlasamayaMsi'ti samayaH samAcAro'pi bhavatIti kAlena vizeSitaH kAlarUpaH samayaH kAlasamayaH sa cAnarddharAtrikhapo'pibhavatItyato'rddharAtrizabdena vizeSitastatazcArddharAtrarUpaHkAlasamayo'rddharAtrakAlasamayastatra 'sutajAgara'tti nAtisuptA nAtijAgareti bhAvaH kimuktaM bhavati ? 'ohIramANI'ttipracalAyamAnA, orAlAdivizeSaNAnipUrvavat suviNe tisvapnakriyAyAM 'hArarayayakhIrasAgarasasaMkakiraNadagarayarayayamahAselapaMDurataroruramaNijjapecchamijaM hArAdayaiva pANDurataraH-atizuklaH uru-vistIrNo ramaNIyo-ramyo'ta evaM prekSaNIyazca-darzanIyo yaH sa tathA tam, iha ca rajatamahAzailo vaitADhya iti, "thiralaTThapauTThavaTTapIvarasusiliTThavisiTThatikkhadADhAviDaMbiyamuhaM'sthirau-aprakampau lapTau-manojJau prakoSThau-karpUrAgretanabhAgau yasya sa tathA taM vRttA-vartulAH pIvarAH-sthUlAH suzliSTA avizarvarAH viziSTA-varAH tIkSNA-bhedikA yA daMSTrAstAbhiH kRtvA viDambitaMmukhaMyasya sa tathA tataH karmadhArayo'tastaM parikammiyajaccakamalakomalAmAiyasohaMtalaThThauTuM' parikarmitaM kRtaparikarmayajjAtyakamalaMtadvatkomalau mAtrikau-pramANopapanau zobhamAnAnAM madhye laTau-manojJau oSThau. dazanacchadau yasya sa tathA taM 'rattuppalapattamauyasukumAlatAlujIha' raktotpalapatravat mRdUnAM madhye sukumAle tAlujihne yasya sa tathA taM / vAcanAntare tu 'rattuppalapattamauyasukumAlatAlunillAliyaggajIhaM mahuguliyAmisaMtapiMgalacchaM'tti dIpyamAne piGgale akSiNI yasya sa tathA taM 'mUsAgayapavarakaNagatAviyaAvattAyaMtavaTTataDivimalasarisanayaNaM' mUSA-svarNAditApabhAjanaM tadgataM yatpravarakanaMka tApitaMkRtAgnitApam 'AvattAyaMta'tti Avarta kurvANaM tadvadye varNataH vRtte ca taDidiva vimale ca saddaze ca paraspareNanayane-locane yasya sa tathAtaM 'visAlapIvarorupaDipunavipulakhaMdha vizAle vistIrNe pIvare-upacite UrU-jaGgre yasya paripUrNo vipulazca skandho yasya sa tathA taM 'miuvisayasuhumalakkhaNapasatthavicchinnakesarasaDovasohiyaM' mRdavaH 'visada ti spaSTAH sUkSmAH 'lakhaNapasatya'tti prazastalakSaNAH vistIrNA pAThAntareNa vikIrNA yAH kezarasaTAH-skandhakezacchaTAstAbhirUpazobhito yaH satathA tam 'UsiyasunimmiyasujAyaapphoDiyalaMgUla' ucchitaM-UrvI kRtaM sunirmita-suSThu adhomukhIkRtaM sujAtaM-zobhanatayA jAtaM AsphoTitaM ca bhUmAvAsphAlitaM lAlaMyena satathA tam / aturiyamacavalaMti dehamanazcApalyarahitaMyathA bhavatyevam asaMbhaMtAe'tti anutsukayA 'rAyahaMsasarisIe'tti rAjahaMsagatisadRzyetyarthaH 'Asatya'tti AzvastA gatijanitazramAbhAvAt 'vIsatya'tti vizvastA saGkSobhAbhAvAt anutsukA vA 'suhAsaNavaragayatti sukhena sukhaM vA zubhaMvAAsanavaraMgatA yAsA tathA 'dhArAhayanIvasurahikusumacaMcumAlaiyataNutti dhArAhatanIpasurabhi-kusumamiva 'caMcumAlaiya'tti pulakitA tanuH-zarIraM yasya sa tathA, kimuktaM bhavati? "Usaviya-romakUve'tti ucchritAni romANikUpeSu-tadrandheSuyasya sa tathA, 'maipuvveNaM ti Abhinibodhikaprabhavena 'buddhivannANeNaM ti mativizeSabhUtautpattikyAdibuddhirUpaparicchedena 'atthoggahaNaM'tiphalanizcayam 'AroggatuThThidIhAukallANamaMgallakAraeNati iha kalyANAniarthaHprAptayo maGgalAni-anarthaHpratighAtAH atthalAbho devANuppie!' bhaviSyatIti zeSaH 'kula Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-11, vargaH-, uddezakaH-11 keuMti ketuzcihaM dhvaja ityanAntaraM keturiva keturadbhutatvAt kulasya ketu- kulaketustaM, evamanyatrApi, 'kuladIvaMtidIpaiva dIpaH prakAzakatvAt 'kulapavvayaMti parvato'nabhibhavanIyasthirAzrayatAsAdhAt 'kulavaDesayaMti kulAvataMsakaM kulasyAvataMsakaH-zekhara uttamatvAt 'kulatilayaM titilako-vizeSakobhUSakatvAt 'kulakittikaraM tiiha kItirekadiggAminIprasiddhi 'kulanaMdikaraM ti tatsamRddhihetutvAt 'kulajasakara ti iha yazaH-sarvadiggAmI prasiddhivizeSa 'kulapAyavaMti pAdapazcAzrayaNIyacchAyatvAt 'kulavivaDDaNakaraM ti vividhaiH prakArairvarddhanaM vivardhanaM tatkaraNazIlaM 'ahINaputrapaMcidiyasarIraM'ti ahInAni-svarUpataH pUrNAni-saGkhyayA puNyAni vA-pUtAni paJcendriyANi yatra tattathA tadevaMvidhaM zarIraM yasya sa tathA taM-- yAvatkaraNAt 'lakkhaNavaMjaNaguNovaveya'mityAdi dRzya, tatra lakSaNAni-svastikAdIni vyaJjanAni-maSatilakAdIni teSAM teSAM yo guNaH-prazastatA tenopapeto-yukto yaH sa tathA taM 'sasisomAkAraM kataM piyadasaNaM surUvaM' zazivat saumyAkAraM kAntaM ca-kanIyaM ata eva priyaM draSTaNAM darzanaM-rUpaMyasya sa tathA taM vinAyapariNayamittetti vijJa eva vijJakaHsa cAsau pariNatamAtrazca kalAdiSviti gamyate vijJakapariNatamAtraH 'sUre ti dAnato'bhyupetanirvAhaNato vA 'vIre'tti saGgrAmataH 'vikaMte'tti vikrAntaH-parakIyabhUmaNDalAkramaNataH 'vicchinnavipulabala-vAhaNe tti vistIrNavipule-ativistIrNe balavAhane--sainyagajAdikeyasya sa tathA 'rajjavaittisvatantra ityarthaH 'mAmese'ttimAmamAsau svapna ityarthaH 'uttame tti svarUpataH 'pahANe'tiarthaHprAptirUpa-pradhAnaphalataH 'maMgale'tti anarthaHpratighAtarUpaphalApekSayeti 'sumiNajAgariyati svapnasaMrakSaNAya jAgarikA-nidrAniSedhaH svapnajAgarikA tAM 'paDijAgaramANI2'ti pratijAgratI-kurvantI, AbhIkSNye ca dvivcnm| .. __gaMdhodayasittasuiyasamamajiovalittaM'tigandhodakena siktA sucikA-pavitrA saMmArjitA kacavarApanayanena upaliptA chagaNAdinA yAsA tathA tAM, idaMcavizeSaNaM gandhodakasiktasaMmArjitopaliptazucikAmityevaMzya, siktAdyanantarabhAvitvAcchucikatvasyeti, aTTaNasAlatti vyAyAmazAlA 'jahA uvavAie taheva aTTaNasAlA taheva majaNadhare'tti yathautipapAtike'TTaNazAlAvyatikaro majjanagRhavyatika- razcAdhItastathehApyadhyetavya ityarthaH, sa cAyam-'anegavAyAmajoggavaggaNavAmaddaNamallayuddhakaraNehiM saMte' ityAdi, tatra cAnekAni vyAyAmArthaH yAni yogyAdIni tAni tathA taiH, tatra yogyA-guNanikA valUganaM-ullalanaM vyAmaddenaM-paraspareNAGgamoTanamiti, majjanagRhavyatikarastu 'jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA majjaNadharaM aNupavisai samaMtajAlAbhirAme' samantato jAlakAbhiramaNIye 'vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijjeNhANamaMDavaMsi nAnAmaNirayaNa- bhatticittaMsi pahANapIDhaMsi suhanisaNNe' ityAdiriti / _ 'mahagghavarapaTTaNuggayaMtimahArdhA ca sA varapattanodgatAca-varavastrotpattisthAnasambhaveti samAso'tastAM varapaTTanAdvA-pradhAnaveSTanakAd udgatA-nirgatA yA sA tathA tAM 'saNhapaTTabhattisayacittatANaM ti 'saNhapaTTatti sUkSmapaTTaH sUtramayo bhaktizatacitrasthAnaH-tAnako yasyAM sA tathA tAm 'IhAmie'tyAdi yAvatkaraNAdevaM dRzyam-'IhAmiyausabhaNaraturagamakaravihagavAlagakinnararurusarabhacamarakuMjaravamalayabhatticitta'ti tohAmRgA--vRkA RSabhAH-vRSabhAH naratura Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-199/518 gamakaravihagAH pratItAH vyAlAH-svApadabhujagAH kinnarAH-vyantaravizeSAHruravo-mRgavizeSAH zaramA-ATavyA mahAkAyAH pazavaH parAsareti paryAyAH camarA-ATavyA gAvaH kuJjarA-gajAH vanalatA--azokAdilatAH padmalatAH-padminyaH etAsAMyakA bhaktayo-vicchittayastAbhizcitrA yA sA tathA tAM abhitariyaM ti abhyantarA 'javaNiyaMti yavanikAm 'aMchaveitti AkarSayati 'attharayamauyamasUragotyayaMtiAstarakeNa-pratatena mRdumasUrakeNa vA athavA'starajasA-nirmalena mRdumasUrakeNAyastRtaM-AcchAditaM yattattathA 'aMgasuhaphAsayaM' aGgasukho-dehasya zarmahetuH sparzo yasya tadaGgasukhasparzakam / 'aTuMgamahAnimittasuttatthadhArae'tti aTAGga-aSTAvayavaM yanmahAnimittaM-parokSArthaHprati-pattikAraNavyutpAdakaM mahAzAstraM tasya yau sUtrArthau tau dhArayanti ye te tathA tAn, nimittAGgAni caassttaavimaani||1|| "aTTanimittaMgAI dibbu 1 ppAtaM 2 tarikkha 3 bhomaM ca 4 / . aMgaM 5 sara 6 lakkhaNa 7 vaMjaNaM ca 8tivihaM punnekek||" . 'siggha'mityAdInyekArthAni padAni autsukyotkarSapratipAdanaparANi / 'siddhatthagahariyAliyAkayamaMgalamuddhANa'tti siddhArthaHkAH-sarSapAH haritAlikA-dUrvA tallakSaNAni kRtAni maGgalAni mUrdhni yaiste tathA saMcAlaMti't saJcArayanti 'laDha'ti svataH 'gahiya'tti parasmAt 'pucchiyaTTatti saMzaye sati parasparataH 'viNicchiyaha'tti praznAnantaraM ata evAbhigatArthA iti / ___ 'suviNa'tti sAmAnyaphalatvAt 'mahAsuviNa'tti mahAphalatvAt 'vAvattariti triMzato. dvicatvAriMzatazca mIlanAditi 'gabyaM vakkamamANaMsitti garbha vyutkrAmati-pravizati satItyarthaH / mU. (519) gayavasahasIhaabhiseyadAmasasidiNayaraM jhayaM kuNbh| ... paumasarasAgaravimANabhavaNarayaNuccayasihiM ca 14 // . vR. 'gayavasahe'tyAdi, iha ca 'abhiseya'tti lakSyA abhiSekaH 'dAma'ti puSpamAlA, 'vimANabhavaNa'tti ekameva, tatra vimAnAkAraM bhavanaM vimAnabhavanaM, athavA devalokAdyo'vatarati tanmAtA vimAnaM pazyativastunarakAt tanmAtA bhavanamiti, iha ca gAthAyAM keSucitpadeSvanusvArasyAzravaNaM gAthA'nulomyAd shymiti| mU. (520) vAsudevamAyaro vA vAsudevaMsi gabbhavakkamamANasieesiM coddasaNhaMmahAsuviNANaM annayare satta mahAsuviNe pAsittANaM paDibujhaMti, baladevamAyora vA baladevaMsi gabhaM vakkamamANaMsi eesiMcohasaNhaMmahAsuviNANaM annayare cattArimahAsuviNe pAsittANaM paDibujhaMti, maMDaliyamAyaro vA maMDaliyaMsi gambhaM vakkamamANaMsi etesi NaM caudasaNhaM mahAsuviNANaM annayaraM ega mahAsuviNaM pAsittA NaM paDibujjhanti / ___ ime yaNaM devANuppiyA! pabhAvatIe devIeege mahAsuviNe diDhe, taMorAleNaM devANuppiyA pabhAvatIe devIe suviNe diDhe jAva AroggatuTTha jAva maMgalakArae NaM devANuppiyA! pabhAvatIe devIe suviNe diTe, atthalAbho devANuppie ! bhoga0 putta0 rajjalAbho devANuppie! evaM khalu devANuppie! pabhAvatI devI navaNhaM mAsANaM bahupaDipunnANaMjAva vItikatANaM tumhaM kulakeuMjAva payAhiti, se'viyaNaM dArae ummukkabAlabhAvejAvarajjavaIrAyA bhavissai anagAre vA bhAviyappA, taM orAle NaM devANuppiyA! pabhAvatIe devIe suviNe diDejAva AroggatudIhAuyakallANajAva Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezaka: - 11 diTThe / tae NaM se bale rAyA suviNalakkhaNapADhagANaM aMtie eyamahaM socA nisamma haTThatuTTha karayala jAva kaTTu te suviNalakkhaNapADhage evaM vayAsI- evameyaM devANuppiyA ! jAva se jaheyaM tubbhe vadahattikaTTu taM suviNaM sammaM paDicchi taM0 ttA suviNalakkhaNapADhae viuleNaM asaNapANakhAimasAimapupphavatthagaMdhamallAlaMkAreNaM sakAreti saMmANeti sakkaritA saMmANettA viulaM jIviyArihaM pIidANaM dalayati 2 vipulaM 2 paDivasajjeti paDivisajjettA sIhAsaNAo abbhuTThei sI0 abbhuTTettA jeNeva pabhAvatI devI teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA pabhAvatI devIM tAhiM iTThAhiM kaMtAhiM jAva saMlavamANe saMlavamANe evaM vayAsI / 41 evaM khalu devANuppiyA ! suviNasatyaMsibAyAlIsaM suviNA tIsaM mahAsuviNA bAvattari savvasuviNA diTThA, tattha NaM devANuppie ! titthagaramAyaro vA cakkavaTTimAyaro vA taM ceva jAva atrayaraM evaM mahAsuviNaM pAsittANaM paDibujjhati, ime ya NaM tume devANuppie! ege mahAsuviNe dile taM orAle tume devI! suviNe diTThe jAva rajjavaI rAyA bhavissai anagAre vA bhAviyappA, taM orAle NaM tume devI! suviNe diTTe jAva diTTettikaTTu pabhAvatiM deviM tAhiM iTThAhiM kaMtAhiM jAva doccaMpi tacaMpi aNubUhai / tae NaM sA pabhAvatI devI balassa rano aMtiyaM eyamahaM socA nisamma haTThatuTThakarayalajAva evaM vyAsI eyameyaM devANuppiyA ! jAva taM suviNaM sammaM paDicchati taM suviNaM sammaM paDicchittA valeNaM rannA abbhaNunnAya samANI nAnAmaNirayaNabhatticitta jAva abbhuTTheti aturiyamacalajAvagatIe jeNeva sae bhavaNe teNeva uvAgacchai ttA (2) sayaM bhavaNamaNupaviTThA / tae NaM sA pabhAvatI devI vhAyA kayabalikammA jAva savvAlaMkAravibhUsiyA taM gabbhaM nAisIehiM nAiuNhehiM nAitittehiM nAikaDuehiM nAikasAehiM nAi aMbilehiM nAimahurehiM uubhayamANasuhehiM bhoyaNacchAyaNagaMdhamallehiM jaM tassa gabbhassa hiyaM mitaM patthaM gabbhaposaNaM taM dese ya kAle ya AhAramAhAremANI vivittamauehiM sayamAsaNehiM pairikkasuhAe manAnukUlAe vihArabhUmIe pasatthadohalA saMputra dohalA sammANiyadohalA avamANiyadohalA vocchinnadohalA vavaNIyadohalA vavagayarogamoha bhayaparittAsA taM gabdhaM suhaMsuheNaM parivahati / tae NaM sA pabhAvatI devI navahaM mAsANaM bahupaDiputrANaM addhaTTamANa rAiMdiyANaM vItikkaMtANaM sukumAlapANipAyaM ahINapaDiputrapaMciMdiyasarIraM lakkhaNavaMjaNaguNovaveyaM jAva sasisomAkAraM kaMtaM piyadaMsaNaM surUvaM dArayaM payAyA taNaM tIse pabhAvatI devIe aMgapaDiyAriyAo pabhAvatiM deviM pasUyaM jANettA jeNeva bale rAyA teNeva uvAgacchanti teNeva uvAgacchittA karayala jAva balaM rAyaM jayeNaM vijaeNaM vaddhAveti jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI- evaM khalu devANuppiyA! pabhAvatI piyaTTayAe piyaM nivedemo piyaM bhe bhava / tae NaM se bale rAyA aMgapaDiyAriyANaM aMtiyaM eyamaTTaM soccA nisamma haTThatuTTha jAva dhArAhayaNIva jAvaromakUve tAsi aMgapaDiyAriyANaM mauDavajjaM jahAmAliyaM omoyaM dalayati 2 setaM rayayAmayaM vimalasalilaputraM bhiMgAraM ca giNhai givhittA matthae dhovai matthae dhovittA viulaM jIviyArihaM pIidANaM dalayati pIidANaM dalayittA sakkAreti sammANeti // vR. 'jIviyArihaM' ti jIvikocitam / 'uubhuyamANasuhehiM' tiRtau 2 bhajyamAnAni yAni sukhAni - sukhahetavaH zubhAni vA tAni tathA taiH 'hiyaM'ti tameva garbhamapekSya 'miyaM 'ti parimitaM-nAdhikamUnaM vA 'patthaM' ti sAmAnyena Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/11/520 pathyaM, kimuktaM bhavati ?-'gabmaposaNaM'ti garbhapoSakamiti 'dese yati ucitabhUpradeze 'kAle yatti tatAvidhAvasare 'vivittamauehiti viviktAni-doSaviyuktAni lokAntarAsaGkIrNAni vA mRdukAnica-komalAni yAni tAni tathA taiH 'pairikkasuhAe'tti pratiriktatvena tathAvidhajanApekSayA vijanatvenasukhA zubhAvAyA sAtathAtayA pasatthadohala'ttianindyamanorathA saMpunadohalA' abhilaSitArthaHpUraNAt 'saMmANiyadohalA' prAptasyAbhilaSitArthaHsya bhogAt avimANiyadohala'tti kSaNamapi lezenApi ca nApUrNamanorathetyarthaH ata eva 'vocchinnadohala'tti truTitavAJchetyarthaH / ____dohadavyavacchedasyaiva prakarSAbhidhAnAyAha-'viNIyadohala'tti 'vavagae'ityAdi, iha ca moho-mUDhatA bhayaM-bhItimAtraM paritrAsaH-akasmAdbhayam, iha sthAne vAcanAntare 'suhaMsuheNaM Asayai suyai ciTThai nisIyaituyaTTaitti 6zyatetatraca 'suhaMsuheNaM tigarbhAnAvAdhayA Asayaitti AzrayatyAzrayaNIyaM vastu 'suyaittizete ciTTaittiUrddhasthAnenatiSThati 'nisIyaitti upavizati 'tuyaTTaitti zayyAyAM vartata iti| "piyaTTayAe"tti priyArthaHtAyai-prItyarthaHmityarthaH 'piyaM niveemo'tti 'priyam' iSTavastu putrajanmalakSaNaM nivedayAmaH 'piyaM bhe bhavautti etacca priyanivedanaM priyaM bhavatAM bhavatu tadanyadvA priyaM bhavatviti / 'mauDavajaMti mukuTasya rAjacihnatvAt strINAM cAnucitatvAttasyeti tadvarjana 'jahAmAliya'ti yathAmAlitaM yathA dhAritaM yathA parihitamityarthaH 'omoya'ti avamucyateparidhIyateyaH so'vamokaH-AbharaNaMtaM matthae dhovaitti aGgapraticArikANAM mastakAni kSAlayati dAsatvApanayanAtha, svAminA dhautamastakasya hi dAsatvamapagacchatIti lokvyvhaarH| mU. (521) taeNaMse bale rAyA koDubiyapurise saddAvei sadAvettA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! hathiNApure nayare cAragasohaNaM kareha cAraga02 mANummANavaDaNaM kareha mA02 hatthiNApuranagaraMsabjiMtarabAhiriyaM AsiyasaMmajiovalitaMjAvakareha kAraveha karettAyakAravettA yajUyasahassaMvA cakkasahassaMvA pUyAmahAmahimasakkAraMvA ussaveha 2 mametamANattiyaM paJcappiNaha, taeNaM te koDuMbiyapurisA baleNaMranA evaM vuttA0 jAva pnycppinnNti| tae NaM se bale rAyA jeNeva aTTaNasAlA teNeva uvAgacchati teNeva uvAgacchittAtaM ceva jAvamajaNagharAopaDinikkhamai paDinikkhamittAussukka ukkaraM ukkiTuMadijaMamijaMabhaDappavesaM adaMDakoDaMDimaM adharimaM gaNiyAvaranADaijakaliyaM anegatAlAcarANucariyaM aNuddhayamuiMgaM amilAyamaladAmaM pamuiyapakkaliyaMsapurajaNajANavayaM dasadivase ThiivaDiyaM kareti / taeNaMsebale rAyAdasAhiyAe ThiivaDivAe vaTTamANIe saieyasAhassieyasayasAhassie yajAe yadAe ya bhAe ya dalamANa ya davAvemANe ya sae ya sAhassie ya sayasAhassie ya laMbhe paDicchemANe paDicchAyemANe evaM vihri| taeNaMtassadAragassaammApiyaro paDhame divaseThiivaDiyaMkareitaie divase caMdasUradaMsaNiyaM karei chaDhe divase jAgariyaM kareiekArasame divase vItikaMte nivvatte asuijAyakammakaraNe saMpatte bArasAhadivase viulaM asaNaM pANaM khAimasAimaMuvakkhaDAviti u02 jahA sivo jAva khattie ya AmaMteti A0 2 tao pacchA vhAyA kaya0 taM ceva jAva sakkarati sammANeti 2 tasseva mittaNAtijAva rAINa ya khattiyANa ya purao ajjayapaJjayapiupaJjayAgayaM bahupurisaparaMparapparUDhaM Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, varga:-, uddezakaH-11 43 kulANurUvaM kulasarisaM kulasaMtANataMtuvaddhaNakaraM ayameyArUvaM gonnaM guNanipphannaM nAmadhecaM kAti--jamhA NaM amhaM ime dArae balassa ranno putte pabhAvatIe devIe attae taM houNaM amaMha eyassadAragassa nAmadhejaMmahabbale, taeNaMtassadAragassa ammApiyaronAmadhez2a kareMti mhbbletti| taeNaMsaM mahabbale dAraepaMcadhAIpariggahie, taMjahA-khIradhAIeevaMjahA daDhapainne jAva nivAyanivyAdhAyaMsi suhNsuhennNpriviti|tennNtssmhbblss dAragassaammApiyaroanupuvveNaM ThitivaDiyaM vA caMdasUradaMsAvaNiyaM vA jAgariyaMcA nAmakaraNaM vA paraMgAmaNaM vA payacaMkamaNaM vA jemAmaNaM vA piMDavaddhaNaM vA pajapAvaNaM vA kaNNavehaNaM vA saMvaccharapaDilehaNaM vA coloyaNagaMca uvaNayaNaM ca annANiya bahUNi gambhAdhANajammaNamAdiyAI kouyAiM kareMti / ___ taeNaM taM mahabbalaMkumAraM ammApiyaro sAtiregaTThavAsagaMjANittA sobhanaMsi tihikaraNamuhattaMsi evaM jahA daDhappainno jAva alaM bhogasamatte jAe yAvi hotthA / taeNaM taM mahabbaM kumAraM ummukkabAlabhAvaMjAva alaM bhogasamatthaM vijANittA ammApiyaro aTTha pAsAyava.sae kareMti 2 anbhuggayamUsiyapahasie iva vannao jahA rAyappaseNaijje jAva paDirUve tesiNaM pAsAyavaDeMsagANaM bahumajjhadesabhAge ettha NaM mahegaM bhavaNaM kareMti anegakhaMbhasayasaMniviTTha vanao jahA rAyappaseNaije pecchAdharamaMDavaMsi jAva paDirUve / / vR. 'cAragasohaNaM'ti bandivimocanamityarthaH 'mANummANavaDDhaNaM kareha'tti iha mAnasadhAnyaviSayam unmAnaM-tulArUpam 'ussukkati ucchulkA muktazulkAM sthitipatitAM kArayatIti sambandhaH, zulkakaM tu vikrayabhANDaM prati rAjadeyaM dravyam, 'ukkara ti unmuktakarAM, karastugavAdIn prati prativarSa rAjadeyaM dravyaM, ukkiTThati utkRSTAM-pravAnAM karSaNaniSedhAdvA 'adijaMti vikrayaniSedhenAvidyamAnadAtavyA 'amijaMti vikrayapratiSedhAdevAvidyamAnAmAtavyAM avidyamAnamAyAM vA 'abhaDappavesaM ti avidyamAno bhaTAnAM-rAjAjJAdAyinAM puruSANAM pravezaH kuTumbigeheSu yasyAM sA tathA tAM 'adaMDakodaMDimati daNDalabhyaM dravyaM daNDaeva kudaNDena nivRttaMdravyaM kudaNDimaMtatrApti yasyAM sA'daNDakudaNDimA tAM - tatra daNDaH-aparAdhAnusAreNa rAjagrAhyaM dravyaM kudaNDastu-kAraNikAnAM prajJAparAdhAnmahatyapyaparAdhino'parAdhe alpaM rAjagrAhyaM dravyamiti, 'adharimati avidyamAnadhAraNIyadravyAm RNamutkalanAt gaNiyAvaranADainakAlayaM gaNikAvaraiH-vezyApradhAnairnATakIyaiH-nATasambandhibhiH pAtraiH kalitA yA sA tathA tAm 'aNegatAlAcarANucariyaM' nAnAvidhaprekSAcArisevitAmityarthaH 'anuddhajhyamuiMga' anuddhatA-vAdanArthaM vAdakairavimuktA mRdaGgA yasyAM sA tathA tAm 'amilAyamalladAma amlAnapuSpamAlAM pamuiyapakkaliya'ti pramuditajanayogyAtpramuditA prakraDitajanayogAakIDitA tataH karmadhArayo'tastA 'sapurajaNajANavayaM' saha purajanena jAnapadena ca-janapadasambandhijanena yA vartate sA tathA tAM vAcanAntare vijayavejaiyaM tizyate tatracAtizayena vijayo vijayavijayaH sa prayojanaM yasyAHsA vijayavaijayikI tAM 'ThiivaDiyaMtisthitau-kulasyalokasya vA maryAdAyAMpatitA-gatA yAputrajanmamahaprakrayA sA sthitipatitA'tastAM 'dasAhiyAe'ttidasAhikAyAM-dazadivasapramANAyAM 'jAe yati yAgAn-pUjAvizeSAn 'dAe yatti dAyAMzca dAnAni 'bhAe yatti bhAgAMzca Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 bhagavatIagasUtraM (2) 11/-199/521 vivakSitadravyAMzAn 'caMdasUradaMsaNiyaMti candrasUryadarzanAbhidAnutsavaM 'jAgariya'ti rAtrijAgaraNarUpamutsavavizeSa 'nivvatteasuijAyakammakaraNe'tti nivRtte' atikrante azucInAMjAtakarmaNAM karaNamazucitAjakarmakaraNaM tatra 'saMpatte vArasAhadivase'tti saMprApte dvAdazAkhyadivase / athavA dvAdazAnAmahnAM samAhAro dvAdazAhaM tasya divaso dvAdazAhadivaso yena sa pUryate tatra, 'kulANurUvaM'ti kulocitaM, kasmAdevam ? ityAha-'kulasarisaMti kulasadRzaM, tatkulasya balavatpuruSakulatvAnmahAbala iti nAmnazca balavadarthAbhidhAyakatvAt tatkulasaya mahAbala iti nAmnazca sAdRzyamiti 'kulasaMtAmataMtuvaddhaNakaraM'ti kularUpo yaH santAnaH sa eva tantudIrghatvAttadvarddhanakaraMmAGgalyatvAdyatratattathA ayameyArUvaMtiidametadrUpaM goNaM ti gauNaM taccAmukhyamapyucyata ityata Aha-'guNaniphanaM ti, 'jamhANaM amhaM'ityAdi asmAkamayaM dArakaH prabhAvatIdevyAtmajo yasmAdbalasya rAjJaH putrastasmAtpitu mAnusArinAmAsya dArakasyAstu mahAbala iti| _ 'jahAdaDhapainnettiyathaupapAtike DhapratijJo'dhItastathA'yaMvaktavyaH,tacaivaM-'majaNadhAIe maMDaNadhAIe kIlAvaNadhAIe aMkadhAIe'ityAdi, 'nivAyanivvAghAyaMsI'tyAdi ca vAkyamihaivaM sambandhanIyaM girikaMdaramallINevva caMpagapAyave nivAyanivvAghAyaMsi suhaMsuheNaM parivaDDaiti / 'paraMgAmaNaMtibhUmau sarpaNaM payacaMkAmaNaM'tipAdAbhyAMsaccAraNaM jemAmaNa'tibhojanakAraNaM 'piMDavaddhaNaM'ti kavalavRddhikAraNaM pajjapAvaNaM'tiprajalpakAraNaM 'kaNNehaNaM'tipratItaM saMvaccharapaDilehaNaM'tivarSagranthikaraNaM coloyaNaM' cUDAdharaNam uvaNayaNaM ti kalAgrAhaNaM gabbhAhANajammaNamAiyAiMkouyAiMkAti'tti garbhAdhAnAdiSuyAni kautukAni-rakSAvidhAnAdIni tAni garbhAdhAnAdInyevocyanta iti garbhAdhAnajanmAdikAni kautukAnItyevaM samAnAdhikaraNatayA nirdezaH kRtaH, "evaM jahA daDhapainno' ityanena yatsUcitaM tadevaM dRzyaM sohaNaMsi tihikaraNanakkhattamuhuttaMsiNhAyaM kayabalikammaM kayakouyamaMgalapAyacchittaM savvAlaMkAravibhUsiyaM mahayA iDDisakka rasamudaeNaM kalAyariyassa uvnnyNtii'tyaadiiti| _ 'abbhuggayamUsiyapahasite iva' abhyudgatocchritAn-atyuccAn iha caivaM vyAkhyAnaM dvitIyAbahuvacanalopadarzanAt, 'pahasite iva'ttiprahasitAniva--zvetaprabhApaTalaprabalatayA hasata ivetyarthaH 'vannao jahA rAyappaseNaijje' ityanene yatsUnene yatsUcitaM tadidaM-'maNikaNagarayaNabhatticittavAuddhayavijayavejayaMtI paDAgAchattAicchattakalie tuMge gagaNatalamabhilaMgha- mANasihare' ityAdi, etacca pratItArtha:meva, navaraM 'maNikanakaratnAnAM bhaktibhi-vicchittibhizcitrA ye te tathA, vAtodbhUtA yA vijayasUcikA vaijayantyabhidhAnAH patAkAzchatrAticchatrANica taiH kalitA yete tathA tataH karmadhAravastatastAn 'aNegakhaMbhasayasaMnivilRti anekeSu stambhazateSu saMniviSTaM yadanekAni vA stambhazatAni saMniviSTAni yatra tattathA 'vannao jahA rAyappaseNaijje pecchAdharamaMDavaMsi tati yathA rAjapraznakRte prekSAgRhamaNDapaviSayo varNaka uktastathA'sya vAcya ityarthaH / sa ca 'lIlaThiyasAlibhaMjiyAga'mityAdiriti / mU. (522) taeNataMmahabbalaM kumAraM ammApiyaro annayA kayAvi sobhanaMsitihikaraNadivasanakkhattamuhusi hAyaM kayabalikammaM kayakouyamaMgalapAya0 savvAlaMkAravibhUsiyaM pamakkhaNagaNhANagIyavAiyapasAhaNaTuMgatilagakaMkaNaavihavavahuuvaNIyaM maMgalasujaMpiehi ya Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezaka:-: :-99 45 varakouyamaMgalovayArakayasaMtikammaM sarisayANaM sarittayANaM sarivvayANaM sarisalAvannarUvajovvaNaguNovaveyANaM viNIyANaM kayakouyamaMgalapAyacchittANaM sarisaehiM rAyakulehiMto ANilliyANaM aTThaNhaM rAyavarakatrANaM egadivaseNaM pANiM giNhAviMsu / taNaM tassa mahAbalasa kumArassa ammApiyaro ayameyArUvaM pIidANaM dalayaMti taM0 - aTTha hiranakoDIo aTTha suvanakoDIo aTTha mauDe mauDappavare aDDa kuMDalajue kuMDalajuyappavare aTTha hAre hArappavare aTTha addhahAre addhahArampavare aTThaegAvalIo egAvalippavarAo evaM muttAvalIo evaM kaNagAvalIo evaM rayaNAvalIo aTTha kaDagajoe kaDagajoyappavare evaM tuDiyajoe aTTha khomajuyalAI khomajuyalappavarAM evaM vaDagajuyalAI evaM paTTajuyalAI evaM dugullajuyalAI aTTha sirIo aTTha hirIo-evaM dhiIo kittIo buddhIo lacchIo aDDa naMdAI aTTha bhaddAI aTTha tale talappavare savvarayaNAmae niyagavarabhavaNakeU aDDa jhae jhayappavare aTTha vaye vayappavare dasagosAhassieNaM vaeNaM aTTha nADagAI nADagappavarAI battIsabaddheNaM nADaeNaM aDDa Ase Asappavare savvarayaNAmae siridharapaDirUvae aTTha hatthI hatthippavare savvarayaNAmae siridharapaDirUvae aTThajANAI jANappavarAI aTTha jugAI jugappavarAI evaM siviyAo evaM saMdamANIo evaM gillI othillIo aDDa viyaDajANAiM viusjANapavarAiM aTTharahe pArijANie aTTaTTarahe saMgAmie aTTha Ase Asappavare aDDa hatthI hatthiSpavare aTTha gAme gAmappavare dasakulasAhassieNaM gAmeNaM aTTha dAse dAsappavare evaM ceva dAsIo evaM kiMkare evaM kaMcuijje evaM varisadhare evaM mahattarae / aTTa sovannie olaMbaNadIve aTTha ruppAmae olaMbaNadIve aTTha suvannaruppAmae olaMbaNadIve aTThasovatrie ukkaM caNadIve evaM ceva tinnivi aTTha sovannie thAle aTTha ruppamae thAle aTTha suvannaruppamae tAle aTTha sovanniyAo pattIo 3 aTTha sovanniyAI thAsayAI 3 aTTha sovanniyAI maMgalAI 3 aTTha sovanniyAo taliyAo aTTha sovanniyAo bhisiyAo aTTha sovaniyAo karoDiyAo aTTha sovannie palleke aTTha sovanniyAo paDisejjAo aTTha haMsAsaNAI aTTha koMcAsaNAI evaM garulAsaNAI unnayAsaNAI paNayAsaNAI dIhAsaNAI bhaddAsaNAI pakkhAsaNAI magarAsaNAI aTTha paunAsa- NAI aTTha disAsovatthiyAsaNAI aDDa tellasamagge jahA rAyappaseNaijje jAva aTTha sarisavasamugge aTTha khujAo jahA uvavAie jAva aTTha pArisIo aDDa chatte aTTha chattadhArio gheDIo aTTha cAmarAo aTTa cAmaradhArIo ceDIo aTTha tAliyaMTe aTTha tAliyaMTadhArIo ceDIo aTTha karoDiyAdhArIo ceDIo aTTha khIradhAtIo jAva aTTha aMkadhAtIo - aTTha aMgamaddiyAo aTThaummaddiyAo aTTahAviyAo aTTa pasAhiyAo aTTha vannagapesIo aTTha cunagapesIo aTTa koTThAgArIo aTTha davakArIo aDTTha davakArIo aTTha uvatyANiyAo aTTha nADaijjAo aTTa koDuMbiNIo aTTha mahANasiNIo aTTa bhaMDAgAriNIo aTTha ajjhAdhAriNIo aTTha puSpadharaNIo aTThapANidharaNIo aTTha balikArIo aTTha sejAkArIo aTTha abbhitariyAo paDihArIo aTTa bAhiriyAo paDihArIo aTTa mAlAkArIo aTTha pesaNakArIo anaM vA subuhaM hiranaM vA suvannaM vA kaMsaM vA dUsaM vA viuladhaNakaNagajAvasaMtasArasAvaejaM alAhi jAva AsattamAo kulavaMsAo pakAmaM dAuM pakAmaM bhotuM pakAmaM paribhAe N / tae se mahabvale kumAre egamegAe bhajjAe egamegaM hirannakoDiM dalayati egamegaM suvannakoDiM Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM (2) 11/-/11/522 dalayati egamegaM mauDaM mauDappavaraM dalayati evaM taM gheva savvaM jAva egamegaM pesaNakAriMdalayati annaM vA subahuM hiranaM vA jAva paribhAeuM, tae NaM se mahabbale kumAre upiM pAsAyavaragae jahA jamAlI jAva vihrti| vR. "pamakkhaNagaNhANagIyavAiyapasAhaNaTuMgatilagakaMkaNaavihavavahuuvaNIya'ti prabhrakSaNakaM-abhyaJjanaM snAnagItavAditAni pratItAni prasAdhanaM-maNDanaM aSTasvaGgeSu tilakAHpuNDANi aSTAGgatilakAH kaGkaNaMca-raktadavarakarUpaM etAni avidhavavadhUbhi-jIvatpatikanArIbhirUpanItAni yasya sa tathA taM 'maMgalasujaMpiehi yatti maGgalAni-dadhyakSatAdIni gItagAnavizeSA vA tAsu jalpitAni ca AsIrvacanAnIti dvandvastaiH karaNabhUtaiH 'pANiM giNhAviMsutti smbndhH| kiM bhUtaM tam ? ityAha-'varakouyamaGgalovayArakayasaMtikamma' varANi yAni kautukAni-bhUtirakSAdIni maGgalAni ca-siddhArthaHkAdIni tadrUpo ya upacAraH-pUjA tena kRtaM zAntikarma-duritopazamakriyA yasyasatathA taM 'sarisiyANaM'ti sahasInAMparasparato mahAbalApekSayA vA sarittayANa tisahakatvacA saddazacchavInAM sarivyayANaM tisagavayasAM, sarisalAvanne'tyAdi, ihacalAvaNyaM-manojJatA ruupN-aakRtiyovnN-yuvtaa guNAH-priyabhASitvAdayaH, 'kuNDalajoe'tti kuNDalayugAni kaDagajoe'tti kalAcikAbharaNayugAni tuDiya'ttivAhvAbharaNaM khomettikApAsikaM atasImayaM vA vastraM 'paDaga'tti trasarImayaM 'paTTatti paTTasUtramayaM 'dugulla'tti dukalAbhidhAnavRkSatvaganiSpatraM zrIprabhRtayaH SaDadevatApratimAH nandAdIni maGgalavastUnianye tyAhuH-nandaM-vRttaM lohAsanaM bhadra-zAsanaM mUDhaka iti ytprsiddhN| 'tale titAlavRkSAn 'vaya'ttivrajAn-gokulAni 'siridharapaDiravae'tibhANDAgAratulyAn ralamayatvAt 'jANAiMti zakaTAdIni 'juggAiMtigollaviSayaprasiddhAnijampAnAni 'sibiyAo tti zibikA:-kUTAkArAcchAditajampAnarUpAH 'saMdamANiyAo'tti syandamAnikAH puruSapramANAjampAnavizeSAneva 'gillIo'tti hastina upari kollarAkAzaH 'thillIo'tti lATAnAM yAni aDDapalyAnAnitAnyanyaviSayeSuthillIoabhidhIyante'tastAH 'viyaDajANAiMti vivRtayAnAni tallaTakavarjitazakaTAni, 'pArijANie'tti pariyAnaprayojanAH pAriyAnikAstAn 'saMgAmie'tti saGgrAmaprayojanAH sAGgAmikAstAn, teSAM ca kaTIpramANA phalakavedikA bhavati, 'kiMkare ti pratikarmaH pRcchAkAriNaH 'kaMcuiletti pratIhArAn 'varasadhare'ttivarSadharAn varddhitakamahallakAn / ___ 'mahattarAn' antaHpurakAryacintakAn 'olaMbaNadIve'tti zraGkhalAbaddhadIpAn 'ucaMcaNadIvetti utkaJcanadIpAn UrddhadaNDavataH evaM ceva tinnivittirUpyasuvarNasuvarNarUpyabhedAt 'paMjaradIve'ttiabhrapaTalAdipaJjarayuktAn 'thAsagAIti AdarzakAkArAn 'taliyAo'ttipAtrIvizeSAn 'kaviciyAo'ti kalAcikAH 'avaeDae'titApikAhastakAn 'avayakAo'ttiavapAkyAstApakA iti saMbhAvyate bhisiyAo'tti AsanavizeSAn 'paDisenAo'tti uttarazayyAH haMsAsanAdIni haMsAdyAkAropalakSitAni unnatAdyAkAropalakSitAni ca zabdato'vagantavyAni, 'jahA rAyappaseNaijje'ityanene yatsUcitaM tadidam 'aTTha kuTThasamugge evaMpattacoyatagaraelahariyAlahiMgulayamaNosilaaMjaNasamugge'ti, jahA Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-11, vargaH-, uddezakaH-11 47 uvavAie'ityanena yatsUcitaM tadihaiva devAnandAvyatikare'stIti tata eva dRzyaM, 'karoDiyAdhArIo'tti sthagikAdhAriNI: 'aTTa aMgamadiyAo aTTha omaddiyAo'tti ihAGgamardikAnAmunmardikAnAM cAlpabahumardanakRto vizeSaH 'pasAhiyAo'tti mnnddnkaarinniiH| 'vanagapesIo'tti candanapeSaNakArikA haritAlAdipeSikA vA 'cunnagapesIo'tti iha cUrNa-tAmbUlacUrNA gandhadravyacUrNo vAM 'davakArIo'tti parihAsakAriNIH 'uvatthANiyAo'tti yAAsthAnagatAnAMsamIpe vartante nADaijjAotti nATakasambandhinIH 'kuTuMbiNIottipadAtirUpAH 'mahANasiNIo'tti rasavatIkArikAH seSapadAni ruuddhigmyaani| mU. (523)teNaM kAleNaM2 vimalassaarahaopaoppae dhammaghose nAmaManagAre jAisaMpanne vatrao jahA kesisAmissa jAva paMcahiM anagArasaehiM saddhiM saMparibuDe puvvANupubbiM caramANe gAmANugAmaM dUtijamANe jeNeva hathiNAgapure nagare jeNeva sahasaMbavane ujANe teNeva uvAgacchai 2 ahApaDirUvaM uggahaMogiNhati 2 saMjameNaMtavasA appANaM bhAvemANe viharatitaeNaMhatthiNApure nagare siMghADagatiya jAva parisA paJjuvAsai / tae NaM tassa mahabbalassa kumArassa taM mahayA jaNasaI vA jaNavUhaM vA evaM jahA jamAlI taheva ciMtA taheva kaMcuijpurisaMsaddAveti, kaMcuijapurisovi taheva akkhAti, navaraM dhammaghosassa anagArassa AgamaNagahiyaviNicchae karayalajAva niggacchai, evaM khalu devANuppayA! vimalassa arahao pauppae dhammaghose nAmaM aNagAre sesaM taM ceva jAva sovi taheva rahavareNaM niggacchati, dhammakahA jahA kesisAmissa, sovi taheva ammaapiyroaapucchi| navaraM dhammaghosassaanagArassa aMtiyaM muMDe bhavittA agArAo anagAriyaMpavvaittae taheva vuttapaDivuttayA navaraM imAo ya tejAyA viularAyakulabAliyAo kalA0 sesaMtaM ceva jAvatAhe akAmAiMcevamahabbalakumAraM evaMvayAsI-taMicchAmo tejAyA! egadivasamavirajasiriMpAsittae, tae NaM se mahabbale kumAre ammApiyarANa vayaNamaNuyattamANe tusiNIe sNcitttthti|| tae NaM se bale rAyA koDubiyapurise saddAvei evaM jahA sivabhahassa taheva rAyAbhiseo bhANiyaco jAva abhisiMcati karayalapariggahiyaM mahabbalaM kumAraM jaeNaM vijaeNaM vaddhAti jaeNaM vijaeNaM vaddhAvittA jAva evaM vayAsI-bhaNa jAyA ! kiM demo kiM payacchAmo sesaM jahA jamAlissatahevajAvataeNaMse mahabbale anagAredhammaghosassa anagArassa aMtiyaM sAmAiyamAiyAI coddasa puvvAI ahijati a0 2 bahUhiM cautthajAva vicittehiM tavokammehi appANaM bhAvamANe bahupaDipunnAiMduvAlasa vAsAiM sAmanapariyAgaM pAuNati bahU0 mAsiyAe saMlehaNAe sardibhattAI anasaNAe0 AloiyapaDikvate samAhipatte kAlamAse kAlaM kiccA urlDacaMdamasUriya jahA ammaDo jAva baMbhaloe kappe devattAe uvvnne| tatthaNaM atthegatiyANaM devANaMdasa sAgarovamAiMThitI pannattA, tatthaNaM mahabbalassavi dasa sAgarovamAiMThitI pannattA, seNaM tumasudaMsaNA! baMbhaloge kappe dasa sAgarovamAiMdivvAiMbhogabhogAI bhuMjamANe viharittAtAo ceva devalogAoAukkhaeNaM 3 anaMtaraMcayaM caittA iheva vANiyagAme nagare seTTikulaMsi puttattAe pcaayaae| mU. (524)taeNaMtume sudaMsaNA! ummukkabhAveNaMvinAyapariNayameteNaMjovvaNagamaNuppatteNaM Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabhiti / bhagavatIaGgasUtraM (2) 11/-/11/523 tahArUvANaMtherANaM aMtiyaM kevalipannatedhammenisaMte, se'viyadhamme icchie paDicchie abhiruie taM suDha NaM tumaMsudaMsaNA! idANiM pakaresi / se teNaTeNaM sudaMsaNA! evaM vucai-asthi NaM etesiM paliovamasAgarovamANaM khayeti vA avacayeti vA, tae NaM tassa sudaMsaNassa sehissa samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM eyamaTuM socA nisamma subheNaM ajjhavasANeNaM subheNaM pariNAmeNaM lesAhiM visujjhamANIhi tayAvaraNijANaM kammANaM khaovasameNaM IhapohamaggaNagavesaNaM karemANassa sannIpubve jAtIsaraNe samuppanne eyamaTuM sammaM abhismeti| taeNaMsesudaMsaNe seTThI samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM saMbhAriyapubbabhaveduguNANIyasaGghasaMvege AnaMdasupunnanayaNe samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto A020 nama02 tA evaM vayAsI-evameyaM bhaMte! jAva sejaheyaM tujhevadahattikaTTha uttarapuracchimaMdisIbhAgaM avakka maisesaMjahA usabhadattassa jAva savvadukkhappahINe, navaraMcoddasapuvAIahijai, bahupaDiputrAiMduvAlasavAsAiMsAmanapariyAgaM pAuNai, sesaMtaM ceva / sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!|| vR. 'vimalassa'tti asyAmavasarpiNyAMtrayodazajinendrasya pauppae'ttiprapautrakaH-praziSyaH athavA prapautrike-ziSyasantAne 'jahA kesisAmissa'tti yathA kezinAmna AcAryasya rAjapraznakRtAdhItasyavarNaka uktastathA'sya vAcyaH, saca 'kulasaMpatrebalasaMpanne rUvasaMpanne vinayasaMpanne ityAdiriti, 'cuttapaDivuttayatti uktapratyuktikA bhaNitAni mAtuH pratibhaNitAni ca mahAvalasyetyarthaH, navaramityAdi, jamAlicarite hi vipulakulabAlikA ityadhItamiha tuvipularAjakulabAlikA ityetadadhyetavyaM, kalA ityanena cedaM suucitN| ___kalAkusalasavvakAlalAliyasuhoiyAo'tti, 'sivabhaddassa'tti ekAdazazatanavamoddezakAmihitasyazivarAjarSiputrasya, 'jahAammaDo tti yathaupapAtike ammaDo'dhItastathA'yamiha vAcyaH, tatraca yAtakaramAdetatsUtramevaM zyaM-'gahagaNanakkhattatArArUvANaMbahUiMjoyaNAI vahUI joyaNasayAI vahUiMjoyaNasahassAI bahUI joyaNasayasahassAI bahUI joyaNakoDAkoDIo ur3a dUraM uppaittA sohammIsANasaNaMkumAramAhiMde kappe viiiivitt'tti| ___ ihacakila caturdazapUrvadharasya jaghanyato'pilAntake upapAta iSyate, "jAvaMti laMtagAo caudasapubbI jahannauvavAoM "ttivacanAdetasya caturdazapUrvadharasyApiyadbrahmaloka upapAta uktastat kenApi manAga vismaraNAdinA prakAreNa caturdazapUrvANAmaparipUrNatvAditi sNbhaavyntiiti| ____ 'sannIpubbajAIsaraNe'ttisajJirUpA yA pUrvAjAtistasyAHsmaraNaMyattattathA 'ahisamei'tti adhigacchatItyarthaH 'duguNANIyasavasaMvege'tti pUrvakAlApekSayA dviguNAvAnItau zraddhAsaMvegau yasya sa tathA, tatra zraddhA-tattvazraddhAnaM sadanuSThAnacikIrSA vA saMvego-bhavabhayaM mokSAbhilASo veti, 'usabhadattassa'tti navamazate trayastriMzattamoddezake'bhihitasyeti // zatakaM-11 uddezakaH-11 samAptaH -:zatakaM-11 uddezaka:-12:vR. ekAdazoddezake kAla ukto dvAdaze'pi sa eva bhaGgayantareNocyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (525) teNaMkAleNaM2 AlamiyA nAma nagarI hotthA vanao, saMkhavaNe ceie vanao, Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:-, uddezakaH - 12 are vi AlabhiyAe nagarIe bahave isibhaddapattapAbhokkhA samaNo vAsayA parivasaMti aDDA jAva aparibhUyA abhigayajIvAjIvA jAva viharati / tae NaM tesiM samaNovAsayANaM atrayA kayAvi egayao sahiyANaM samuvAgayANaM saMnividvANaM sannisannAmaM ayameyArUve miho kahAsamullAve samupajitthA devalogesu NaM ajo ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA ? taeNa se isi bhaddaputte samaNovAsae devaTThitIgahiyadve te samaNovAsae evaM vayAsI - devaloesa NaM ajo! devANaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM ThitI pannattA, teNa paraM samayAhiyA dusamayAhiyA jAva dasasamayAhiyA saMkhejasamayAhiyA asaMkhejjasamayAhiyA ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThitI patrattA, teNa paraM vocchinnA devA ya devalogA ya / tae NaM te samaNovAsayA isibhaddaputtassa samaNovAsagassa evamAikkhamANassa jAva evaM parUvemANassa eyamahaM no saddahaMti no pattiyaMti no royaMti eyamahaM asaddahamANA apattiyamANA aroemANA jAmeva disaM pAuDabhUyA tAmeva disaM paDigayA / 49 mU. (526) teNaM kAleNaM 2 samaNe bhagavaM mahAvIre jAva samosaDDhe jAva parisA pajjavAsai taNaM te samaNIvAsayA imIse kahAe laddhaTThA samANA haTThatuTThA evaM jahA tuMgiuddesae jAva pajjuvAsaMti taNaM samaNe bhagavaM mahAvIre tesiM samaNovAsagANaM tIse ya mahati0 dhammakahA jAva ANAe ArAhae bhavai / tae NaM te samaNovAsayA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM soccA nisamma haTThatuTThA uTThAe uTThei u0 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdanti nama'santi 2 evaM vadAsI- evaM khalu bhaMte! isi bhaddapatte samaNovAsae amhaM evaM Aikkhai jAva parUvei-devaloesu NaM ajo ! devANaM jahatreNaM dasa vAsasahassAiM ThitI pannattA teNa paraM samayAhiyA jAva teNa paraM vocchinnA devA ya devalogA ya se kahameyaM bhaMte! evaM?, ajotti samaNe bhagavaM mahAvIre te samaNovAsae evaM vayAsI-janaM ajI ! isibhaddaputte samaNovAsae tujhaM evaM Aikkhai jAva parUvei-devalogesu NaM ajo ! devANaM jahantreNaM dasa vAsasahassAiM TiI patrattA teNa paraM samayAhiyA jAva teNa paraM vocchitrA devA ya devalogA ya, sacce NaM esamaTTe, ahaM puNa ajo ! evamAikkhAmi jAva parUvemi-devalogesu NaM ajo! devANaM jahantreNaM dasa vAsasahassAiM taM caiva jAva teNa paraM vocchinnA devA ya devalogA ya, sacce NaM esamaTThe / tae NaM te samaNovAsagA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM eyamahaM socA nisamma samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdanti nama'santi 2 jeNeva isibhaddaputte samaNovAsae teneva uvAgacchinti 2 isibhaddaputtaM samaNovAsagaM vaMdaMti namaMsaMti 2 eyamaGkaM samaM viNaeNaM bhujjo 2 khAmeti / tae NaM samaNovAsayA pasiNAI pucchaMti pu0 2 aTThAI pariyAveyaMti a0 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasaMti vaM0 2 jAmeva disaM pAubbhUyA tAmeva disaM paDigayA / mU. (527) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaM0 2 evaM vayAsI- pabhU NaM bhaMte! isibhaddaputte samANovAsae devANuppiyANaM aMtiyaM muMDebhavittA AgArAo anagAriya pavvaittae ?, goyamA ! no tiNaTTe samaTTe / gomA ! isapute samaNovAsae bahUhiM sIlavvayaguNavayaveramaNapaJcakkhANa 54 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM (2) 11/12/527 posahovavAsehiM ahApariggahiehiM tavokammehi appANaM bhAvamANe bahUI sIlavvayaguNavayaveraNapaJcakkhANaposahovavAsehiM ahApariggahiehiM tavokammehi appANaMbhAvemANe bahUiMbAsAI samaNovAsagapariyAgaM pAuhiti ba02 mAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUsehiti mA0 2 sarvhi bhattAiMaNasaNAiMchedehiti 2 AloiyapaDika te samAhipatte kAlamAsekAlaM kicchAsohamme kappe aruNAbhe vimANe devattAe uvavaJjihiti, tatya NaM atyaMgatiyANaM devANaM cattAri paliovamAiM ThitI pnnttaa| tattha NaM isibhaddaputtassavi devassa cattAri paliovamAiMThitI bhavissati / seNaM bhaMte ! isibhaddaputte deve tAto devalogAo AukkhaeNaMbhava0 ThiikkhaeNaMjAva kahiM uvavajihiti?, goyamA! mahAvidehe vAsa sijjhihiti jAva aMtaM kAheti / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti bhagavaM goyame jAva appANaM bhAvemANe vihri| mU. (528)taeNaMsamaNebhagavaMmahAvIreanayA kayAviAlabhiyAonagIosaMkhavaNAo ceiyAo paDinikkhamai paDinikkhamittA bahiyA jaNavayavihAraM vihri| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM AlamiyA nAmaM nagarI hotyA vanao, tattha NaM saMkhavaNe nAmaM ceiehotthAvatrao, tassaNaMsaMkhavaNassaadUrasAmaMte poggale nAmaMparivvAyae parivasatiriubvedajajurayedajAvanaesusupariniTThiechaTuMchaTeNaM anikkhitteNaMtavokammeNaMuDDa bAhAojAvaAyAvemANe viharati / tae NaM tAsa phe galasa pahachaTTeNaM jAva AyAvemANassa pagatibhaddayAe jahA sivassa jAvaviraMge nAmaMatrANe samuppanne, seNaM teNaM vibhaMgeNaM nANeNaM samuppatreNaM baMbhaloe kappedevANaM ThitiM jANati paasti| taeNaMtassa poggalassa parivvAyagassa ayameyArUve abhatthiejAva samuppaJjitthA-asthi NaMmamaMaisese nANadaMsaNe samuSpanne, devaloesuNaM devANaM jahanneNaM dasavAsasahassAiMThitI pannattA teNa paraM samayAhiyA dusamayAhiyAjAva ukkoseNaM asaMkhejasamayAhiyA ukkoseNaM dasasAgarovamAiM ThitI pannattA teNa paraM vocchinnA devA ya devalogA ya, evaM saMpeheti evaM 2 AyAvaNabhUmIo paccoruhai A02 tidaMDakuMDiyA jAva dhAurattAo ya geNhai ge02 jeNeva AlaMbhiyA nagarI jeNeva parivvAyagAvasahe teNeva uvAgacchai uvA0 2 bhaMDanikkhevaM kareti bhaM02 AlaMbhiyAe nagarIe siMghADaga jAva hesuannamanassa evamAikkhai jAva parUvei / asthiNaM devANuppiyA! mamaM atisese nANadaMsaNe samuppanne, devaloesuNaM devANaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM taheva jAva vocchinnA devA ya davelogA y| taeNaM AlaMbhiyAe nagarIeeeNaM abhilAveNaM jahA sivassa taM ceva jAva se kahameyaM manne evaM?, sAmI samosaDhe jAva parisA paDigayA, bhagavaMgoyametaheva bhikkhAyariyAetahevabahujaNasaiMnisAmei tahevabahujaNasaiMnisAmettA taheva savvaM bhANiyabbaM jAva ahaM puNa goyamA ! evaM AikkhAmi evaM bhAsAmi jAva parUvemidevaloesuNaM devANaM jahanneNaM dasa vAsasahassAI ThitI pannattA teNa paraMsamayAhiyA dusamayAhiyA jAva ukkoseNaM tettIsaMsAgarovamAiMThitI pannattA, teNa paraMvocchinnA devA ya devalogA yA . asthiNaM bhaMte ! sohamme kappe davvAiMsavannAipi avannAipitaheva jAva haMtA asthi, evaM IsANevi, evaM jAva accue, evaM gevecavimANesu aNuttaravimANesuvi, IsipabbhArAevi jAva Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 11, varga:, uddezakaH - 12 haMtA asthi, taraNaM sA mahatimahAliyA jAva paDigayA, tae NaM AlaMbhiyAe nagarIe siMghADagatiya0 avasesaM jahA sivassa jAva savvadukkhappahINe navaraM tidaMDakuMDiyaM jAva dhAurattavatthaparihie parivaDiyavibbhaMge AlaMbhiyaM nagaraM majjhaM0 niggacchati jAva uttarapuracchimaM disIbhAgaM avakka mati a0 2 tidaMDakuMDiyaM ca jahA khaMdao jAva pavvaio sesaM jahA sivassa jAva avvAbAhaM sokkhaM anubhavati sAsayaM siddhA / sevaM bhaMte ! 2tti // vR. 'teNa 'mityAdi, 'egao'tta ekatra 'samuvAgayANaM' ti samAyAtAnAM 'sahiyANaM' ti 'militAnA 'samuciTThANaM' ti AsanagrahaNena 'sannisannANaM' ti saMnihitatayA niSaNNAnAM 'miho' tti parasparaM 'devaTThitigahiyaTTe' tti devasthitiviSaye gRhItArtho - gRhItaparamArtho yaH sa tathA / 'tuMgiuddesae' tti dvitIyazatasya paJcame // zatakaM - 11 uddezakaH - 12 samAptaH 119 11 ekAdazazatamevaM vyAkhyAtamabuddhinA'pi yanmayakA / hetustatrAgrahitA zrIvAgadevIprasAdo vA // zatakaM - 11 samAptam 51 muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatI aGgasUtre abhayadevasUri viracitA ekAdazazatakasya TIkA parisamAptA / - zatakaM - 12 vR. vyAkhyAtaM vividhArthamekAdazaM zatam, atha tathAvidhameva dvAdazamArabhyate, tasya coddezakArthAbhidhAnArthA gAtheyam mU. (529) saMkhe 1 jayaMti 2 puDhavi 3 poggala 4 aivAya 5 rAhu 6 loge ya7 / nAge ya 8 deva 9 AyA 10 bArasamasae dasuddesA / / vR. 'saMkhe' tyAdi / zaGkhazramaNopAsakaviSayaH prathama uddezakaH / 'jayaMti 'tti jayantyabhidhAnazrAvikAviSayo dvitIyaH / 'puDhavi' tti ratnaprabhApRthivIviSayastRtIyaH / ' puggala 't pudgalaviSayacaturthaH / 'aivAe' tti prANAtipAtAdiviSayaH paJcamaH / 'rAhu' tti rAhuvaktavyatArthaH SaSThaH / 'loge ya'tti lokaMviSayaH saptamaH / 'nAge ya'tti saprpyavaktavyatArtho'STamaH / 'deva' tti devabhedaviSayo navamaH / 'Aya'tti AtmabhedanirUpaNArtho dazama iti / -: zatakaM - 12 uddezakaH -1 : mU. (530) teNaM kAleNaM 2 sAvatthInAma nagarI hotthA vatrao, koTThae ceie vannao, tattha NaM sAvatthIe nagarIe bahave saMkhappAmokkhA samaNovAsagA parivasaMti aDDA jAva aparibhUyA abhigayajIvAjIvA jAva viharaMti, tassa NaM saMkhassa samaNovAsagassa uppAlA nAmaM bhAriyA hotathA sukumAla jAva surUvA samaNovAsiyA abhigayajIvA 2 jAva viharai / tattha sAvatthI nagarIe pokkhalInAmaM samaNovAsae parivasai aDDe abhigayajAva viharai, teNaM kAleNaM 2 sAmI samosaDhe parisA niggayA jAva pajjuvA0, tae NaM te samaNovAsagA imIse jahA AlabhiyAe jAva pajjuvAsai / Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/1/530 taNaM samaNe bhagavaM mahAvIre tesiM samaNovAsagANaM tIse ya mahati0 dhammakahA jAva parisA paDigayA, tae NaM te samaNovAsagA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socA nisamma haTTa samaNaM bha0 ma0 vaM0 na0 vaM0 na0 pasiNAI pucchaMti pa0 aTThAI pariyAdiyaMti a0 2 aTThAe uTTheti u02 samaNassa bha0 mahA0 aMtiyAo koTTayAo ceiyAo par3ini0pa0 2 jeNeva sAvatthI nagarI teNeva pahArettha gamaNAe / 52 vR. tatra prathamoddezake kiJcillikhyate mU. (531) tae NaM se saMkhe samaNovAsae te samaNovAsae evaM vayAsI tujjheNaM devANuppiyA viulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM uvakkhaDAveha, tae NaM amhe taM vipulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM AsAemANA visAemANA paribhuMjemANA paribhAemANA pakkhiyaM posahaM paDijAgaramANA viharissAmo / tae NaM te samaNovAsagA saMkhassa samaNo eyamaTTaM vinaeNaM paDisugaMti, tae NaM tassa saMkhassa samaNovAsagassa ayameyArUve abbhatthie jAva samuppajjitthA - no khalu me seyaM taM viulaM asaNaM jAva sAimaM assAemANassa 4 pakkhiyaM posahaM paDijAgaramANassa viharittae / seyaM khalu me posahasAlAe posahiyassa baMbhacArissa ummukka maNisuvannassa vavagayamAlAvanagavilevaNassa nikkhittasatthamusassa egassa abiiyassa dabbhasaMdhArovagayassa pakkhiyaM posahaM paDijAgaramANassa viharittaettikaTTu evaM saMpeheti 2 jeNeva sAvatthInagarI jeNeva sae gihe jeNeva uppalA samaNovAsiyA teNeva uvA0 2 uppalaM samaNovAsiyaM Apucchai 2 jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai 2 posahasAlaM aNupavisai 2 posahasAlaM pamajjai po0 2 uccArapAsavaNabhUmIM paDilehei u0 2 dabbhasaMthAragaM saMtharatidavbha0 2 dabbhasaMthAragaM durUhai du0 2 posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva pakkhiyaM posahaM paDijAgaramANe viharati / tae NaM te samaNIvAsagA jeNeva sAvatthI nagarI jeNeva sAiM gihAI teNeva uvAga0 2 vipulaM asanaM pANaM khAimaM sAiM uvakkhaDAveMti u0 2 annamanne saddAveti a0 2 evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA! amhehiM se viule asaNapANakhAimasAimeuvakkhaDAvie, saMkheya NaM samaNovAsae no havvamAgacchai, taM seyaM khalu devANuppiyA ! amhaM saMkhaM samaNovAsagaM saddAvettae / taeNa se pokkhalI samaNovAsae te samaNovAsae evaM vayAsI -acchahaNaM tujjhe devANupiyA sunivyuyA vIsatthA ahanaM saMkhaM samaNovAsagaM saddAvemittikaTTu tesiM samaNovAsagANaM aMtiyAo paDinikkhamati pa0 2 sAvatthIe nagarIe majjhamajjheNaM jeNeva saMkhassa samaNovAsagassa gihe teNeva uvAga0 2 saMkhassa samaNovAsagassa gihaM aNupaviTTe / tae NaM sA uppalA samaNovAsiyA pokkhaliM samaNovAsayaM ejramANaM pAsai pA0 2 haTThatuTTha0 AsaNAo abbhuTThei a0 2ttA sattaTTa payAI aNugacchai 2 pokkhaliM samaNovAsagaM vaMdati nama'sati vaM0 na0 AsaNeNaM uvanimaMtei A0 2 evaM vyAsI-saMdisaMtuNaM devANuppiyA! kimAgamaNappayoyaNaM tae NaM se pokkhalI samaNovAsae uppalaM samaNovAsayaM evaM vayAsI-kahinaM devANuppie saMkhe samaNovAsae ?, tae NaM sA uppalA samaNovAsiyA pokkhalaM samaNovAsayaM evaM bayAsI evaM khalu devANuppiyA ! saMkhe samaNovAsae posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva vihara i / taNaM se pokkhalI samaNovAsae jeNeva posahasAlA jeNeva saMkhe samaNovAsae teNeva Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 12, varga:-, uddezaka: - 1 53 uvAgacchai 2 gamaNAgamaNAe paDikka mai ga02 saMkhaM samaNovAsagaM vaMdati nama'sati vaM0 na0 evaM vayAsI- evaM khalu devANuppiyA! amhehiM se viule asaNajAva sAime uvakkhaDAvie taM gacchAmI maM devANupiyA ! taM viulaM asaNaM jAva sAimaM AsAemANA jAva paDijAgaramANA viharAmo / taeNa se saMkhe samaNovAsae pokkhaliM samaNovAsagaM evaM vayAsI-no khalu kappara devANuppiyA taM vilaM asaNaM pANaM kAimaM sAimaM AsAemANassa jAva paDijAgaramANassa viharittae, kappai me posahasAlAe posahiyassa jAva viharittae, taM chaMdeNaM devANuppiyA ! tubbhe taM viulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM AsAemANA jAva vihri| tae NaM se pokkhalIsamaNovAsage saMkhassa samaNovAsagassa aMtiyAo posahasAlAo paDinikkhamai 2 ttA sAvatthi nagariM majjhaMmajjheNaM jeNeva te samaNovAsagA teNeva uvAgacchai 2 te samaNovAsae evaM vayAsI- evaM khalu devANuppiyA ! saMkhe samaNovAsae posahasAlAe posahie jAva viharai, taM chaMdeNaM devANuppiyA! tuje viulaM asanapAnakhAimasAime jAva viharaha, saMkhe NaM samaNovAsae no havvabhAgacchai / taNaM te samaNovAsagA taM viulaM asaNapANakhAimasAime AsAemANA jAva viharati / taNaM tassa saMkhassa samaNovAsagassa puvvarattAvarattakAlasamayaMsi dhammajAgariyaM jAgarabhANassa ayameyArUne jAva samumpijjitthA seyaM khalu me kallaM jAva jalate samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA namasittA jA pajjuvAsittA tao paDiniyattassa pakkhiyaM posahaM pArittaettikaDa evaM saMpeheti evaM 2 kallaM jAva jalate posahasAlAo paDinikkhamati pa0 2 suddhappAvesAI maMgallAI vatthAI pavara parihie sayAo gihAo paDinikkhamati sayAo gihAo paDinikkhamittA pAdavihAracAreNaM sAvatthi nagariM majjhaMmajjheNaM jAva pajuvAsati, abhigamo natthi / taNaM te samaNovAsagA kallaM pAdu0 jAva jalate pahAyA kayabalikmA jAva sarIrA suehiM saehiM gehehiMto paDinikkhamaMti saehiM 2 egayao milAyaMti egayao 2 sesaM jahA paDhamaM jAva pajjuvA saMti / tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre tesiM samaNovAsagANaM tIse ya dhammakahA jAva ANAe ArAhae bhavati / tae NaM te samaNovAsagA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socdyA nisamma haTTatuTThA uDAe uTTheti u0 2 samaNaM bhagavaM mahASIraM vaMdaMti nama'saMti vaM0 2 tAna0 2 ttA jeNeva saMkhe sapaNovAsae teNeva uvAgacchanti 2 saMkhaM samaNovAsayaM evaM vayAsI- tumaM devANuppiyA ! hijA amhehiM appaNA ceva evaM vayAsI- tumhe NaM devANuppiyA ! viDaM asaNaM jAva viharissAmo tae NaM tumaM posahasAlAe jAva viharie taM suTTu NaM tumaM devANuppiyA ! amhaM hIlasi, ajotti sama bhagavaM mahAvIre te samaNovAsae evaM vyAsI- mANaM ajjo! tujjhe saMkhaM samaNovAsagaM hIlaha niMdaha khiMsaha garahaha avamantraha, saMkheNaM samaNovAsae piyadhamme caiva daDhadhamme caiva sudakkhujAgariyaM jAgarie / bR. 'AsAemANa'tti ISatsvAdayanto bahu ca tyajantaH ikSukhaNDAderiva 'vissAemANa 'tti vizeSeNa svAdayanto'lpameva tyajantaH kharjUrAderiva 'paribhAemANa' tti dadataH 'paribhuMjemANa' titi sarvamupabhuJjAnA alpamapyaparityajantaH, eteSAM ca padAnAM vArttAmAnikapratyayAntatve'pyatItapratyayAntatA draSTavyA, tatazca tadvipulamazanAdyAsvAditavantaH santaH 'pakkhiyaMposahaM paDijAgaramANA viharissAmo' tti pakSe- arddhamAsi bhavaM pAkSikaM 'pauSadham' avyApArapauSadhaM 'pratijAgrataH ' anupA Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-/1/531 layantaH 'vihariSyAmaH' sthAsyAmaH, yohAtItakAlInapratyayAntatve'pivArttamAnikapratyayopAdAnaM tadbhojanAnantaramevAkSepeNa pauSadhAbhyupagamapradarzanArthaM, evamuttaratrApi gamanikA kaaryetyeke| anye tu vyAcakSate-iha kila pauSadhaM parvadinAnuSThAnaM, tacca dvedhA-iSTajanabhojanadAnAdirUpamAhArAdipauSadharUpaMca,tatra zaGkhaiSTajanabhojanadAnarUpaMpauSadhaMkartukAmaH sana yaduktavAMstadarzayatedamuktaM-'taeNaM amhe taM viulaM asaNapANakhAimasAI assAemAme' ityAdi, punazca zava evasaMvegavize,kzAdAdyapauSadhavinivRttamanA dvitIyapauSadhaM cikIrSuryaccintitavAMstaddarzatedamuktam - 'nokhalume seyaMta'mityAdi, egassa abiiyassa'tti ekasya bAhyasahAyApekSayA kevalasya 'advitIyasya' tathAvidhakrodhAdisahAyApekSayA kevalasyaiva, na caikasyeti bhaNanAdekAkina eva pauSadhazAlAyAM pauSadhaM kattukalpata ityavadhAraNIyaM, etasya caritAnuvAdarUpatvAt tathA granthAntare vahUnAMzrAvakANAMpauSadhazAlAyAM milanazravaNAdoSAbhAvAtpaspareNa smaraNAdiviziSTaguNasambhavAcceti gamaNAgamaNAe paDika maitti IpithikI pratikramatItyarthaH, 'chaMdeNaM'ti svAbhiprAyeNa naM tu mdiiyaajnyyeti| 'pubvarattAvarattakAlasamayaMsitti pUrvarAtrazca-rAtreH pUrvo bhAgaH apagatA rAtrirapararAtraH sacapUrvarAtrApararAtrastallakSaNaH kAlasamayo yaH satathA tatra 'dhammajAgariyaMtidharmAya dharmacintayA vA jAgarikA-jAgaraNaM dharmajAgarikA tAM pArittaettikaTu evaM saMpeheiti 'pArayituM' ra netum "evaM samprekSate' ityAlocayati, kimityAha-'itikartum etasyaivArthaHsya krnnaayeti| abhigamo natsthi'tti paJcaprakAraH pUrvokto'bhigamo nAstyasya, sacittAdidravyANAM vimocniiyaanaambhaavaaditi| 'jahA paDhamatiyathA teSAmeva prathamanirgamastathA dvitIyanirgamo'pi vAcya ityarthaH, 'hijo'tti hyo-shstndine| .mU. (532) bhaMtetti bhagavaM goyamai samaNaM bha0 mahA0va0 na02 evaM vayAsI-kaivihANaM bhaMte ! jAgariyA paNNatA?, goyamA ! tivihA jAgariyA pannattA taMjahA buddhajAgariyA abuddhajAgariyA sudakkhujAgariyA, se keNa0 evaM vu0 tivihA jAgariyA paNNattA taMjahA-buddhAjA01 abuddhajA02 sudakkhu03?, goyamA! je imearihaMtA bhagavaMtA uppannanANadaMsaNadharA jahA khaMdae jAva savannU savvadarisI eeNaMbuddhA buddhajAgariyaM jAgaraMti, je ime anagArAbhagavaMto IriyAsamiyA bhAsAsamiyAjAva guttabaMbhacArI eeNaMabuddhAabuddhajAgariyaM jAgaraMti, je ime samaNovAsagA abhigayajIvAjIvA jAva viharanti ete NaM sudakkhujAgariyaM jAgariti / se teNaDeNaM goyamA! evaM vuccai tivihA jAgariyA jAva sudkkhujaagriyaa| - vR. 'sudukkhujAgariyaM jAgarie'tti suTu darisaNaM jassa so sudakkhU tassa jAgariyApramAdanidrAvyapohena jAgaraNaM sudakkhujAgariyA tAM jAgaritaH kRtavAnityarthaH, 'buddhA buddhajAgariyaM jAgaraMti'tti buddhAH kevalAvabodhena, te ca buddhAnAM-vyapoDhAjJAnanidrANAM jAgarikA-prabodho buddhajAgarikA tAM kurvanti 'abuddhA abuddhajAgariyaM jAgaraMti'tti abuddhAH kevalajJAnAbhAvena yathAsambhavaMzeSajJAnasadbhAvAcca buddhasazAste cAbuddhAnAMchadmasthajJAnavatAM yA jAgarikAsA tathA tAM jAgrati / atha bhagavantaM zaGkhasteSAM manAkaparikupitazramaNopAsakAnAM kopopazamanAya krodhAdivipAkaM pRcchannAha Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-1 mU. (533) tae NaM se saMkhe samaNobAsae samaNaM bha0 mahAvIraM vaMdai namaM0 2 evaM vayAsI-kohavasaTTe NaM bhaMte! jIve kiM baMdhae kiM pakareti kiM ciNAti kiM uvaciNAti?, saMkhA kohavasaTTeNaMjIve AuyavajjAo satta kammapagaDIo siDhilabaMdhaNabaddhAo evaM jahA paDhamasae asaMvuDassa anagArassa jAva anupariyaTTai / mAnavasaTTeNaM bhaMte! jIve evaM ceva evaMmAyAvasaddevi evaM lobhavasajhevi jAva annupriytttti| tae NaM te samaNovAsagA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM eyamaDhaM socA nisamma bhIyAtatyAtasiyA saMsArabhaubviggAsamaNaMbhagavaM mahAvIraMvaM0 nama02 jeNeva saMkhesamaNovAsae teNeva uvA02 saMkhaM samaNovAsagaMva0 na02 ttA eyamadvaM saMmaM viNaeNaM bhujo 2 khaameti| tae NaM te samaNovAsagA sesaM jahA AlaMbhiyAe jAva paDigayA, bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaMbhagavaM mahAvIraM vaMdainamasai 2 evaM vayAsI-pabhUNaMbhaMte! saMkhe samaNovAsae devANuppiyANaM aMtiyaM sesaM jahA isibhaddaputtassa jAva aMtaM kaaheti| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tijAva viharai / vR. 'kohavasaTTe Na mityAdi, 'isibhaddaputtassa'tti anantarazatoktasyeti / zatakaM-12 uddezakaH-1 samAptaH -:zataka-12 uddezakaH-2:vR. anantaroddezake zramaNopAsakavizeSapraznitArthaHnirNayo mahAvIrakRto darzitaH iha tu zramaNopAsikAvizeSapraznitArthaHnirNayastaskRta eva darzyate, ityevaMsaMvaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (534) teNaM kAleNaM 2 kosaMbI nAmanagarI hotyA vanao, caMdovataraNe ceievatrao, tattha NaM kosaMbIe nagarIe sahassANIyassa ranno pote sayANIyassa ranno putte ceDagassa rano natue migAvatIe devIe attae jayaMtIe samaNovAsiyAe bhattijjae udAyaNe nAmaMrAyA hotthAvannao - tattha NaM kosaMbIe nayarIe sahassANIyassa rano suNhA sayANIyassa ranno bhaJjA ceDagassa rano dhUyA udAyanassa rano mAyA jayaMtIe samaNovAsiyAe bhAujjA migAvatI nAmaM devI hotthA vanao sukumAlajAvasurUvA samaNovAsiyA jAva vihri| tattharNa kosaMbIe nagarIesahassANIyassa ranodhUyAsayANIyassaranno bhagiNI udAyanissa ranno piucchA migAvatIe devIe naNaMdA vesAlIsAvayANaM AhaMtANaM puvyasijAyarI jayaMtI nAmaM samaNovAsiyA hotyA sukumAla jAva surUvA abhigaya jAva vi0| vR. 'teNaM kAleNa mityAdi, 'potte'tti pautraH-putrasyApatyaM 'ceDagassa'tti vaizAlIrAjasya 'nattue'tti naptA-dauhitraH "bhAuja'tti bhrAtRjAyA 'vesAlIsAvagANaM arahaMtAM puvvasejAyarI'tti vaizAliko-bhagavAnmahAvIrastasya vacanaM zrRNvanti zrAvayanti vA tadrasikatvAditi vaizAlikazrAvakAsteSAm 'ArhatAnAm' arhaddevatAnAM sAdhUnAmiti gamyaM 'pUrvazayyAtarA' prathamasthAnadAtrI, sAdhavo hyapUrvesamAyAtAstadgRha evaprathamaMvasatiyAcante tasyAH sthAnadAtrItvena prasiddhatvAditi sA puurvshyyaatraa| mU. (535) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDDhe jAva parisA pajuvAsai / taeNaM se udAyaNe rAyA imIse kahAe laddhaDhe samANe hadvatuDhe koDubiyapurise saddAveiko0 2 evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! kosaMbinagarimabhitarabAhiriyaM evaM jahA kUNio Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/2/535 56 taheva savvaM jAva pajuvAsae / tae NaM sA jayaMtI samaNovAsiyA imIse kahAe laddhaTThA samANI haTTatuTThA jeNeva miyAvatI devI teNeva uvA0 2 miyAvatIM devIM evaM vayAsI evaM jahA navamasae usabhadatto jAva bhavissai taNaM sA miyAktI devI jayaMtIe samaNovAsiyAe jahA devAnaMdA jAva paDisuNeti / taeNaM sAmiyAvatI devI koDuMbiyapuresa saddAvei ko0 2 evaM vayAsI- khippAmeva bho devANupiyA lahukaraNajuttajoiyajAva dhammiyaM jANappavaraM juttAmeva uvaTThaveha jAva uvaDaveti jAva paJcapiNaMti tae gaM sAmiyAvatI devI jayaMtIe samaNovAsiyAe saddhiM vhAyA kayabalikammA jAva sarIrA bahUhiM khujAhiM jAva aMteurAo niggacchati aM0 2 jeNeva bAhiriyA uvaTTANasAlA jeNeva dhammie jANapavera teNeva u0 2 jAva rUDhA / tae NaM sA miyAvatI devI jayaMtIe samaNIvAsiyAe saddhiM dhammiyaM jANappavaraM durUDhA samANI niyagapariyAlagA jahA usabhadatto jAva dhammiyAo jANappavarAo paccoruhi / tasA miyAvatI devI jayaMtIe samaNovAsiyAe saddhiM bahUhiM khujAhiM jahA devAnaMdA jAva vaM0 nama0 udAyaNaM rAyaM purao kaTTu ThitiyA ceva jAva pajjuvAsai ! tae NaM samaNe bhagavaM mahA0 udAyaNassa rano miyAvaIe devIe jayaMtIe samaNovAsiyAe tIse ya mahatimahA0 jAva dhammaM0 parisA paDigayA udAyaNe paDigae miyAvatI devIvi paDigayA mU. (536) tae NaM sA jayaMtI samaNovAsiyA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socA nisamma tuTThA samaNaM bha0 mahAvIraM vaM0 na0 2 evaM vayAsI kahinaM bhaMte! jIvA garu- yattaM havvamAgacchanti ?, jayaMtI ! pANAivAeNaM jAva micchAdaMsaNasalleNaM, evaM khalu jIvA garuyattaM havvaM0 evaM jahA paDhamasae jAva viiyiivyNti| bhavasiddhiyattaNaM bhaMte! jIvANaM kiM sabhAvao pariNAmao ?, jayaMtI ! sabhAvao no prinnaamo| savveviNaM bhaMte! bhavasiddhiyA javA sijjhitsaMti haMtA ! jayaMtI ! savvevi NaM bhavasiddhiyA jIvA sijjhissaMti / jai bhaMte! savve bhavasiddhiyA jIvA sijjhissaMti tamhA NaM bhavasiddhiyavirahie loe bhavissai ?, no tigaDe samaTTe, se keNa khAieNaM adveNaM bhaMte! evaM vRccai savvevi NaM bhavasiddhiyA jIvA sijjhissaMti no ceva NaM bhavasiddhiyavirahie loe bhavissai ?, jayaMtI ! se jahAnAmae savvAgAsasedI siyA anAdIyA anavadaggA parittA parivuDA sA NaM paramANupoggalamettehiM khaMDehiM samaye 2 avahIramANI 2 anaMtAhiM osappiNIavasaSpiNIhiM avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA, se teNadveNaM jayaMtI ! evaM budhai sabbevi NaM bhavasiddhiyA jIvA sijjhissaMti no ceva NaM bhavasiddhi avirahie loe bhavissai / suttattaM bhaMte! sAhU jAgariyattaM sAhU ?, jayaMtI ! atthegaiyANaM jIvANaM suttattaM sAhU atthegatiyANaM jIvANaM jAgariyattaM sAhU, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai atthegaiyANaM jAva sAhU ?, jayaMtI je ime jIvA ahammiyA ahammANuyA ahammiTThA ahammakkhAI ahammapaloI ahammapalajramANA ahammasamudAyArA ahammeNaM ceva vittiM kappemANA viharaMti eesi NaM jIvANaM suttattaM sAhU, eeNaM jIvA suttA samANA no bahUNaM pANabhUyajIvasattANaM dukkhaNayAe soyaNayAe jAva pariyAvaNayAe vahaMti / eeNaM jIvA suttA samANA appANaM vA paraM vA tadubhayaM vA no bahUhiM ahammiyAhiM saMjoyaNAhiM Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, vargaH, uddezakaH - 2 57 saMjoettAro bhavaMti, eesi jIvANaM suttattaM sAhU, jayaMtI ! je ime jIvA dhammiyA dhammANuyA jAva dhammeNaM caiva vittiM kappemANA viharaMti eesi NaM jIvANaM jAgariyattaM sAhU, ee NaM jIvA jAgarA samANA bahUNaM pANANaM jAva sattANaM adukkhaNayAe jAva apariyAvaNiyAe vaTTaMti, te jaMjIvA jAgaramANA appANaM vA paraM vA tadubhayaM vA bahUhiM dhammiyAhiM saMjoyaNAhiM saMjoettAro bhavaMti / eeNaM jIvA jAgaramANA dhammajAgariyAe appANaM jAgaraittAro bhavaMti, eesi NaM jIvANaM jAgariyataM sAhU, se teNaTTeNaM jayaMtI ! evaM bucai atthegaiyANaM jIvANaM suttattaM sAhU atthegaiyANaM jIvANaM jAgariyattaM sAhU / baliyattaM bhaMte! sAhU duvyaliyattaM sAhU ?, jayaMtI ! atthegaiyANaM jIvANaM baliyattaM sAhU atthegaiyANaM jIvANaM dubbaliyattaM sAhU, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM budhai jAva sAhU ?, jayaMtI ! je ime jIvA ahammiyA jAva viharati eesi NaM jIvANaM dubbaliyattaM sAhU, ee NaM jIvA evaM jahA suttassa tahA dubbaliyassa vattavvayA bhANiyavvA, baliyassa jahA jAgarassa tahA bhANiyavvaM jAva saMjoettAro bhavaMti, eesi NaM jIvANaM baliyattaM sAhU, se teNaTTeNaM jayaMtI ! evaM vuccai taM caiva jAva sAhU / dakkhattaM bhaMte! sAhU Alasiyatta sAhU ?, jayaMtI ! atthegatiyANaM jIvANaM dakkhattaM sAhU atthegatiyANaM jIvANaM AlasiyattaM sAhU, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vubai taM ceva jAva sAhU ?, jayaMtI ! je ime jIvA ahammiyA jAva viharati eesi NaM jIvANaM AlasiyattaM sAhU / ee NaM jIvA AlasA samANA no vahUNaM jahA suttA AlasA bhANiyavvA, jahA jAgarA tahA dakkhA bhANiyavva jAva saMjoettAro bhavati, eeNaM jIvA dakkhA samANA bahUhiM AyariyaveyAvaccehiM jAva uvajjhAya0 thera0 tavassi0 gilANave0 sehave0 kulave0 gaNave0 saMghave0 sAhammiyaveyAvaccehiM attANaM saMjoettAro bhavaMti, eesi NaM jIvANaM dakkhattaM sAhU, se teNaTTeNaM taM ceva jAva sAhU | soiMdiyavasaTTe NaM bhaMte! jIve kiM baMdhai ?, evaM jahA kohavasaTTe taheva jAva aNupariyaTTA / evaM cakkhidiyavasaTTevi, evaM jAva phAsiMdiyavasaTTe jAva anupariyaTTai / tae NaM sA jayaMtI samaNovAsiyA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM eyamaGkaM socA nisamma haTThatuTThA sesaM jahA devAnaMdAe taheva pavvaiyA jAva savvadukkhappahINA / sevaM bhaMte ! 2 tti / vR.0 'sabhAvao'ttisvabhAvataH pudgalAnAM mUrttatvavat 'pariNAmao' tti 'pariNAmena' abhUtasya bhavanena puruSasya tAruNyavat / 'savveviNaM bhaMte! bhavasiddhiyA jIvA sijjhissaMti' tti bhavA- bhAvinI siddhiryeSAM te bhavasiddhikAste sarve'pi bhadanta ! jIvAH setsyanti ? iti praznaH, 'haMte' tyAdi tUttaram, ayaM cAsyArthaH- samastA api bhavasiddhikA jIvAH setsyantyanyathA bhavasiddhikatvameva na syAditi / atha sarvabhavasiddhikAnAM setsyamAnatA'bhyupagame bhavasiddhikazUnyatA lokasya syAt naivaM, samayajJAtAt, tathAhi - sarva evAnAgatakAlasamayA varttamAnatAM lapsyante 119 11 "bhavati sa nAmAtItaH prApto yo nAma varttamAnatvam / eSyaMzca nAma sa bhavati yaH prApsyati varttamAnatvam // " ityabhyupagamAt, na cAnAgatakAlasamayavirahito loko bhaviSyatIti / athaitAmevAzaGkAM jayantI praznadvAreNAsmaduktasaMmayajJAtApekSayA jJAtAntareNa parihartumAha- 'jaiNa' mityAdi ityeke vyAkhyAnti, anye tu vyAcakSate - sarve'pi bhadanta ! bhavasiddhikA jIvAH setsyanti - ye kecana Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 bhagavatIagasUtraM (2) 12/-/2/536 setsyanti te sarve'pi bhavasiddhikA eva nAbhavasiddhika eko'pi, anyathA bhavasiddhikatvamevana syAdityabhiprAyaH, 'haMte' tyAdhuttaram / athayadiyekecanasetsyanti sarve'pi bhavasiddhikAevanAmavasiddhikaeko'pItyabhyupagamyate tadA kAlena sarvabhavasiddhikAnAM siddhigamanAd bhavyazUnyatA jagataHsyAditijayantyAzaGkAM tatparihAraMcadarzayitumAha-jaiNamityAdi, savvAgAsaseDhi'tisarvAkAzasya-buddhayAcaturapratarIkRtasya zreNi-pradezapani sarvAkAzazreNi parita'tti ekapradezikatvena viSkambhAbhAvena parimitA 'parivuDa'ti zreNyantaraiH parikaritA, svarUpametattasyAH, atrArthe vRddhoktA bhAvanAgAthA bhvntii||1|| "to bhannai kiM na sijjhati ahava kimbhvvsaavsesttaa| nillevaNaM na jujjhai tesiM to kAraNaM anN|" ayamarthaH-yadi bhavasiddhikAH setsyantItyabhyupagamyate tato bhaNati ziSyaH-kasmAnna te sarve'pi siddhayanti?, anyathA bhavasiddhikatvasyaivAbhAvAt, athavA'paraMdUSaNaM-kasmAdabhavyasAvazeSatvAd-abhavyAvazeSatvenAbhavyAn vimucyetyarthaH teSAMbhavyAnAM nirlepanaM nayujyate?, yujyata evetibhAvaH, yasmAdevaMtataHkAraNaM-siddheheturanyadbhavyatvAtiriktaM vAcyaM, tatra stisrvbhvynileNpnprsnggaaditi| // 2 // "bhannai tesimabhavvevi pai anillevaNaM na u viroho| nau savvabhavvasiddhI siddhA siddhNtsiddhiio||" ayamartho bhaNyateatrottaraM bhavyatvamevasiddhigamanakAraNaMnatvanyatkiJcita,tatra ca satyapi bhavyatve siddhigamanakAraNe teSAM' bhavyAnAm abhavyAnapi prati' abhavyAnapyAzritya 'anirlepanam' avyavacchedaH, abhavyAnavaziSya yadbhavyAnAM nirlepanamuktaM tadapi netyarthaH 'na tu' na punarihArthe 'virodhaH' bAdhA'sti siddhAntasiddhatvAt, etadevAha-na tu ityAdi, na hi sarvabhavyasiddhi siddhA siddhaantsiddheriti|| // 3 // "kiha puNa bhavvabahuttA savvAgAsappaesadiTuMtA / navi sijjhihiMti to bhaNai kiMnu bhabvattaNaM tesiM / / // 4 // jai hoUNaM bhavvAvi kei siddhiM na caiva gcchNti| evaM tevi abhavyA ko va viseso bhave tesiN|| // 5 // bhannai bhavyo jogo dAruya daliyaMti vAvipaJjAyA / jogovi puNa na sijjhaikoI rukkhAidi(c)tA / / // 6 // paDimAINaM jogA bahavo gosiiscNdnndubhaaii| saMti ajogAvi ihaM anne eraMDabheMDAI // // 7 // na ya puNa paDimuSpAyaNasaMpattI hoi savvajogANaM / jesipi asaMpattI na ya tesi ajoggayA hoi|| // 8 // kiM puNa jA saMpattI sA niyamA hoi joggarukkhANaM / naya hoiajoggANaM emeva ya bhvvsijjhnnyaa| // 9 // sijjhissaMti ya bhavvA savvevitti bhaNiyaMca jaM pahuNA / taMpi ya eyAecciya diTThIe jayaMtipucchAe / Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, varga:-, uddezaka:-2 -bhavyAnAmeva siddhirityetayA dRSTayA-mateneti - // 10 // "ahavA paDucca kAlaM na savvabhavvANa hoi vocchittii| jaM tItanAgayAo addhAo dovi tullAo / / // 11 // tatthAtItaddhAe siddho ekko anaMtabhAgo siM / kAmaM tAvaio cciya sijjhihiianaagytaae|| // 12 // te do anaMtabhAgA houM socciya anaMtabhAgo siN| . evaMpi savvabhavyANa siddhigamaNaM aniddiDhaM // tau dvAvapyanantabhAgau mIlitau sarvajIvAnAmananta eva bhAga iti, yatpunaridamucyate-- atItAddhato'nAgatAddhA'nantaguNeti tanmatAntaraM, tasya cedaM bIjaM-yadi dveapitesamAne syAtAM tadA muhUrtAdAvatikrAnte'tItAddhAsamadhikAanAgatAddhAca hIneti hataMsamatvam, evaMcamuhUrttAdibhi pratikSaNaMkSIyamANA'pyanAgatAddhAyato nakSIyate tato'vasitaMtataH sA'nantaguNeti, yaccobhayoH samatvaM tadevaM yathA'nAgatAddhAyA anto nAsti evamatItAddhAyA Adiriti samateti / jIvAzcana suptAH kiMtarhi jAgarA eveti suptajAgarasUtram-tatraca 'suttatta'ti nidrAvazatvaM 'jAgariyatta'ti jAgaraNaM jAgaraH so'syAstItijAgarikastadbhAvojAgarikatvam ahammiya'tti dharmeNa-zrutacAritrarUpeNa carantIti dhArmikAstaniSedhAdadhArmikAH, kuta etadevatamityata Aha'ahammANuyA' dharma-zrutarUpamanugacchantIti dharmAnugAstaniSedhAdadharmAnugAH, kuta etadevamityata Aha- 'ahammiTThA' dharmaH zrutarUpa eveSTo-vallabhaH pUjito yeSAM tedharmeTAH dharmiNAM veSTA dharmISTAH atizayena vAdharmiNo dharmiSThAstaniSedhAdadharmeSTA adharmISTAadharmiSThAva, ataeva 'ahammakakhAI nadharmamAkhyAntItyevaMzIlA adharmAkhyAyinaHathavA na dharmAt khyAtiryeSAM te'dharmakhyAtaya 'ahammapaloi'ti na dharmamupAdeyatayA pralokayanti ye te'dharmapralokinaH 'ahammapalatraNa'tti na dharme prarajyante-Asajanti ye te'dhrmprrnyjnaaH| ' evaMca 'ahammasamudAcAra'titinadharmarUpaH-cAritrAtmakaH samudAcAraH-samAcAraH sapramodo vA''cAro yeSAM te tathA, ata eva 'ahammeNa ceve'tyAdi, 'adharmeNa' cAritra zrutaviruddharUpeNa 'vRtti' jIvikAM 'kalpayantaH' kurvANA iti // anantaraM suptajAgratAM sAdhutvaM prarUpitam, atha durbalAdInAM tathaiva tadeva prarUpayan sUtradvayamAha 'baliyattaM bhaMte !' ityAdi, 'baliyattaM'ti balamasyAstIti balikastadbhAvo balikatvaM 'dubbaliyattaMti duSTaM balamasyAstIti durbalikastadbhAvo durbalikatvaM / dakSatvaM ca teSAM sAdhu ye nendriyavazA bhavantItIndriyavazAnAM yadbhavati tadAha-"soiMdie'tyAdi, 'soiMdiyavasaTTe'tti zrotrendriyavazena-tatparatantrayeNa RtaH-pIDitaHzrotrendriyavazAtaH zrotrendriyavazaMvA Rto-gataH shrovendriyvshaatH| zatakaM-12 uddezakaH-2 samApta -zatake-12 uddezaka:-3:vR.anantaraM zrotrAdIndriyavazArtA aSTakarmaprakRtIrbaghnatItyuktaM, tadvandanAJcanarakapRthivISvapyutpadyanta iti narakapRthivIsvarUpapratipAdanAya tRtIyoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-/3/537 mU. (537) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kaiNaM bhaMte! puDhavIo pannattAo?, goyamA! satta puDhavIo pannattAo, taMjahA-paDhamA doghA jAva sttmaa| paDhamA NaM bhaMte ! puDhavI kiMnAmA kiMgottA pannattA?, goyamA ! dhammA nAmeNaM rayaNappabhA gotteNaM evaMjahA jIvAbhigame paDhamoneraiyauddesao socevaniravasesobhANiyabvojAvaappAbahugaMti sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| vR. 'rAyagihe' ityAdi, "kiMnAmA kiMgoya'tti tra nAma yAcchikamabhidhAnaM gotraM ca-anvarthiHkamiti evaM jahA jIvAbhigame' ityAdinA yatsUcitaM tadidaM-'doccA NaM bhaMte! puDhavI kiMnAmA kiMgoyA pannattA?, goyamA ! vaMsA nAmeNaM sakka rappabhA gottenn'mityaadiiti| zatakaM-12 uddezakaH-3 samAptaH -zataka-12 uddezakaH-4:vR.anantaraM pRthivya uktAstAzca pudgalAtmikA itipudgalAMzcintayaMzcaturtoddezakamAha, tasya cemAdisUtram mU. (538) rAyagihe jAva evaM vayAsI-do bhaMte ! paramANupoggalA egayao sAhannati egayao sAhaNNittA kiM bhavati ?, goyamA ! duSpaesie khaMdhe bhavai, se bhijamANe duhA kajai egayao paramANupoggale egayao paramANupoggale bhavai / tinni bhaMte ! paramANupoggalA egayao sAhannati 2 kiM bhavati?, goyamA ! tipaesie khaMdhe bhavati, se bhijamANe duhAvitihAvi kaJjai, duhAkaJjamANe egayaoparamANupoggale egayao dupaesie khaMdhe bhavai, tihA kajjamANe tinni paramANupoggalA bhvNti| . cattAri bhaMte ! paramANupoggalA egayao sAhannati jAva pucchA, goyamA ! caupaesie khaMdhe bhavai, se bhijamANe duhAvitihAvicauhAvi kaJjai, duhA kaJjamANe egayao paramANupoggale egayaotipaesie khaMdhe bhavai, ahavA do dupaesiyA khaMdhA bhavati, tihA kanjamANe egayaodo paramANupoggalAegayao duppaesie khaMdhe bhavai, cauhA kaJjamANe cattAri paramANupoggalA bhavaMti paMcabhaMte! paramANupoggalApucchA, goyamA! paMcapaesiekhaMdhebhavai, se bhijamANe duhAvi tihAvi cauhAvi paMcahAvi kajai, duhA kaJjamANe egayao paramANupoggale egayao caupaesie khaMdhe bhavaiahavA egayao dupaesiekaMdhe bhavati egayaotipaesiekhaMdhe bhavai, tihA kaJjamANe egayao do paramANupoggalA egayao tippaesi ekhaMdhe bhavati ahavA egayao paramANupoggale egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, cauhA kaJjamANe egayao tinni paramANupoggalA egayao duppaesie khaMdhe bhavati, paMcahA kajjamANe paMca paramANupoggalA bhvNti|| chanbhaMte ! paramANupoggalA pucchA, goyamA! chappaesie khaMdhe bhavai, se bhijamANe duhAvi tihAvi jAva chavihAvi kajai, duhA kajjamANe egayao paramANupoggale egayao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavAegayaoduppaesiekhaMdhe egayao caupaesiekhaMdhe bhavai ahavAdotipaesiyA khaMdhA bhavai, tihA kaJjamANe egayao do paramANupoggalA egayao caupaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANupoggale egayao dupaesie khaMdhe egayao tipaesie khaMdhe bhavai ahavA tinnidupaesiyAkhaMdhA bhavanti cauhA kajamANe egayao tinni paramANupoggalA egayaotipaesie Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:-, uddezakaH - 4 61 * khaMdhe bhavai ahavA egayao do paramANupoggalA bhavaMti egayao do duppaesiyA khaMdhA bhavaMti, paMcahA kajramANe egayao cattAri paramANupoggalA egayao dupaesie khaMdhe bhavati, chahA kajramANe cha paramANupoggalA bhavaMti / satta bhaMte! paramANupoggalA pucchA, goyamA ! sattapaesie khaMdhe bhavai, sebhiGgamANe duhAvi jAva sattahAvi kajjai, duhA kajramANe egayao paramANupoggale egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao duppaesie khaMdhe bhavai egao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tippaesie egayao caupaesie khaMdhe bhavai, tihA kajjramANe egayao do paramANupoggalA egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANupoggale egayao dupaesie khaMdhe egayao caupaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti egayao tipaesie khaMdhe bhavati / cauhA kajjamANe egayao tinni paramANupoggalA egayao cauppaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu0 egayao dupaesie khaMdhe egayao tipaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao tinni dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, paMcahA kajramANe egayao cattAri paramANu0 emayao tipaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tinni paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, chahA kajjamANe egayao paMca paramANu0 egayao dupasie khaMdhe bhavai, sattahA kajjramANe satta paramANu bhavaMti / . aTTha bhaMte! paramANupoggalA pucchA, goyamA! aTThapaesie khaMdhe bhavai jAva duhA kajramANe egayao paramANu0 egayao sattapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao dupaesie khaMdhe egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tipaesie0 egayao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavA do caMuppaesiyA khaMdhA bhavaMti, tihA kajjramANe egayao paramANu0 egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao duppaesie khaMdhe egayao chapaesie khaMdhe bhavai ahavA. egayao paramANuo egayao tipaesie khaMdhe egayao caupaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao do dupaesiyA khaMdhA egayao cauppaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao dupaesie khaMdhe egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavati / cauhA kajjramANe egayao tinni paramANupoggalA egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao dotri paramANupoggalA egayao dupaesie khaMdhe egayao cauppaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu0 egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao paramANu egayao do dupaesiyA khaMdhA egayao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA cattAri dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, paMcahA kajamANe egayao cattAri paramANupoggalA egayao cauppaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao tini paramANu0 egayao dupaesie egayao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu0 egayao tinni dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, chahA kajjramANe egayao paMca paramANu egayao tipaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao cattAri paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavai, sattahA kajramANe egayao cha paramANapoggalA egayao dupaesie khaMdhe bhavai aTTahA kajramANe aTTha paramANupoggalA bhavaMti / navaM bhaMte! paramANupoglA pucchA, goyamA ! jAva navavihA kajjuMti, duhA kajramANe egayao paramANu egayao apaesie khaMdhe bhavati, evaM ekkekkaM saMcAreMtehiM jAva ahavA egayao Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/4/538 cauppaesie khaMdhe egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati, tihA kajramANe egayao do paramANupoggalA egayao sattapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao tipaelie kaMdhe egayao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao do cauppaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao dupaesie khaMdhe egayao tipaesie khaMdhe egayao caupaesie khaMdhe bhavai ahavA tintri tipaesiyA khaMdhA bhavaMti / cauhA kajramANe egayao tini paramANu0 egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao do paramANu egayao dupaesie khaMde egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu egayao tipaesie khaMdhe egayao cauppaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA egayao cauppaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie khaMdhe egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao tinni duppaesiyA khaMdhA egayao tipaesie khaMdhe bhavati / 62 -paMcahA kajamANe egayao cattAri paramANu0 egayao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tini paramANu egayao dupaesie0 egayao cauppaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tini paramANu egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao do paramANupoggalA. egayao do dupaesiyA khaMdhA egayo tipaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao cattAri dupaesiyA khaMdhA bhavati / chahA kajjamANe egayao paMca paramANupoggalA egayao cauppaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao cattAri paramANu0 egayao duppaesie0 egao tipaesie kaMdhe bhavati ahavA egayao tini paramANu0 egayao tinni duppaesiyA khaMdhA bhavaMti, sattahA kajramANe egayao cha paramANu egayao tippaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paMca paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, aTTahA kajramANe egayao satta paramANu egayao dupaesie khaMdhe bhavati, navahA kajramANe nava paramANupoggalA bhavaMti / dasa bhaMte! paramANupoggalA jAva duhA kajjramANe egayao paramANupoggale egayao navapaesie khaMdhe bhavai ahavA egaya dupaesie khaMdhe egayao aTTa paesie khaMdhe bhavai evaM eekkekkaM saMcAreyavvaMti jAva ahavA do paMca paesiyA khaMdhA bhavaMti, tihA kajamANe egayao do paramANu0 egayao aTTaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie0 egayao sattapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao tipaesie khaMdhe bhavai egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao paramANu0 egayao cauppaesie egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao dupaesie khaMdhe0 egayao do cauppesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao do tipaesiyA khaMdhA0 egayao cauppaesie khaMdhe bhavai / cauhA kajamANe egayao tinni paramANu0 egaMyao sattapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao do paramANu0 egayao dupaesi0 egayao chappaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao do paramANu egayao tippaesie khaMdhe egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu egayao do cauppaesiyA ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie egayao tipaesie egayao cauppaesie ahavA egayao paramANu0 egayao titri tipaesiyA ahavA egayao tinni dupaesiyA khaMdhA egayao caupaesie ahavA egayao do Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, varga:-, uddezakaH-4 dupaesiyA khaMdhA egayao do tipaesiyA khaMdhA bhvNti| paMcahA kajamANe egayao cattAri paramANupoggalAegayao chapaesiekhaMdhe bhavai ahavA egayao tinni paramANu0 egayao dupaesie khaMdhe0 egayao paMcapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao tinni paramANu0 egayao tipaesie khaMdhe egayao caupaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do paramANu0 egayao dupaesie khaMdhe0 egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao paramANu0 egayao tinni dupaesiyA0 egayao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA paMca dupaesiyA khaMdhA bhavaMti / chahA kajjamANe egayao paMca paramANu0 egayao paMcapaesie khaMdhe bhavati ahavAegayao cattAri paramANu0 egayao dupaesie0 egayao caupaesiekhaMdhebhavati ahavA egayao cattAri paramANu0 egayao do tipaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao tinni paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA0 egayao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao do . paramANu0 egayao cattAri dupaesiyA khaMdhA bhvNti| sattahA kaJjamANe egayaocha paramANu0 egayaocauppaesiekhaMdhebhavati ahavA egayao paMca paramANu0 egayao dupaesie egayao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao cattAri . paramANu0 egayao tinni dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, aTTahA kajamANe egayao satta paramANu0 ega-yao tipaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao cha paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, navahA kaJjamANe egayao aTTha paramANu0 egayaodupaesie khaMdhe bhavati ahavAegayao cha paramANu0 egayao do dupaesiyA khaMdhA bhavaMti, dasahA kajamANe dasa paramANupoggalA bhavaMti saMkhenA bhaMte ! paramANupoggalA egayao sAhanaMti egayao sAhaNNittA kiM bhavati?, goyamA! saMkheJjapaesie khaMdhe bhavati, se bhiJjamANe duhAvi jAva dasahAvi saMkhejahAvi kajaMti, duhA kaJjamANe egayao paramANupoggale egayao saMkhejjapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao dupaesie khaMdhe egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavati evaM ahavA egayao tipaesie egayao saM0 khaMdhe bhavati evaMjAva ahavAegayao dasapaesie khaMdhe egayao saMkhejjapaesie khaMdhe bhavati ahavA do saMkhejjapaesiyA khaMdhA bhavaMti / tihA kajjamANe egayao do paramANu0 egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie khaMdhe0 egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANu0 egayao tipaesie khaMdhe0 egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavai evaM jAva ahavA egayao paramANu0 egayao dasapaesie khaMdhe0 egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao paramANu0 ega-yao do saMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao dupaesie0 egayao do saMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti, evaM jAva ahavA egayao dasapaesie0 egayao do saMkhejejapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA tinni saMkhejapaesiyA khaMdhA bhvNti| cauhA kajjamANee gayaotini paramANu0 egayaosaMkhejapaesie bhavati ahavAegayao do paramANu0 egayao dupaesie0 egayao saMkhejapaesie bhavati ahavAegayao do paramANu0 egayao tippaesie0 egayao saMkhejjapaesie bhavati evaM jAva ahavA egayao do paramANu0 egayao dasapaesieegayao saMkhejapaesie bhavati ahavA egayao do paramANu0 egayao do Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-/4/538 saMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie egayao do saMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMtijAva ahavA egayao paramANu0 egayao dasapaesie egayo do saMkhejejapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao paramANu0 egayao tinni saMkhejjapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egayao dupaesie egayao tinni saMkhejapaesiyA bhavaMti jAva ahavA egayao dasapaesie egayao tinni saMkhejjapaesiyA bhavaMti ahavA cattAri saMkhenapaesiyA bhavaMti evaM eeNaM kameNaM paMcagasaMjogovi bhANiyabvo jAva nvgsNjogo| ___ dasahA kaJjamANe egayao nava paramANu0 egayao saMkhejapaesie bhavatiahavAegayao aTTha paramANu0 egayao dupaessie egayao saMkhejapaesie khaMdhe bhavati eeNaM kameNaM ekkeko pU0 jAva ahavA egayao dasapaesie egayao nava saMkhejapaesiyA bhavaMti ahavA dasa saMkhejjapaesiyA khaMdhA bhavaMti saMkhejahAkaJjamANe saMkhejA paramANupoggalA bhvNti| . asaMkhejA bhaMte ! paramANupoggalA egayao sAhaNaMti egayao sAhaNittA kiM bhavati?, goyamA! asaMkhejapaesie khaMdhebhavati, sebhijjamANe duhAvijAvadasahAvi saMkhenahAviasaMkhejahAvi kajai, duhAkajamANe egayao paramANu0 egayaoasaMkhejapaesie bhavatijAva ahavAegayao dasapaesie egayao asaMkhijapaesie bhavati ahavA egayao saMkhejjapaesie khaMdhe egayao asaMkhejapaesie khaMdhe bhavati ahavA do asaMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti / tahA kaJjamANe egayaodo paramANu0 egayaoasaMkhejjapaesie bhavati ahavA egayao paramANu0 egayao dupaesie egayao asaMkhijjapaesiebhavatijAva ahavAegayao paramANu0 egayaodasapaesieegayao asaMkhejapaesiebhavati ahavA ege paramANu0 ege saMkhejapaesie ege asaMkhejjapaesie bhavati ahavA ege paramANu0 egayao do asaMkhejjapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA egedupaesie egayaodo asaMkhejapaesiyA bhavaMti evaMjAva ahavAege saMkhejejapaesie. bhavati egayao do asaMkhijjapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA tinni asaMkhejjapaesiyA bhvNti| cauhA kaJjamANe egayao tini paramANu0 ega0 asaMkhejapaesie bhavati evaM caukkagasaMjogo jAva dasagasaMjogo ee jaheva saMkhejapaesiyassa navaraM asaMkhejjagaM ega ahigaM bhANiyavbaMjAva ahavAdasaasaMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti, saMkhejahA kajjamANe egayao saMkhejjA paramANupoggalA egayao asaMkhejapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao saMkhejA dupaesiyA khaMdhA egayao asaMkhejapaesie khaMdhe bhavati evaM jAva ahavA egayao saMkhecA dasapaesiyA khaMdhA egayao asaMkhejjapaesie khaMdhe bhavati ahavA egayao saMkhijjA saMkhijjapaesiyA khaMdhA egayao asaMkhi- apaesie khaMdhe bhavati ahavA saMkhecA asaMkhejapaesiyA khaMdhA bhavaMti, asaMkhijjahA kajjamANe asaMkhejjA paramANupoggalA bhvNti| anaMtA gaM bhaMte ! paramANupoggalA jAva kiM bhavaMti ?, goyamA ! anaMtapaesie khaMdhe bhavati, se bhijamANe duhAvi tihAvijAvadasahAvi saMkhijJA asaMkhijjA anaMtahAvi kAi, duhA kajjamANe egayaoparamANupoggale duhAvitihAvi jAvadasahAvisaMkhijjA asaMkhijjA anaMtahAvi kajai, duhA kajjamANe egayao do paramANu0 egayao anaMtapaesie bhavati ahavA ega0 paramANu0 ega0 dupaesie ega0 anaMtapaesie bhavati jAva ahavA ega0 paramANu0 ega0 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:-, uddezaka:-4 asaMkhejapaesie ega0 aNatapaesie bhavati ahavA ega0 paramANu0 ega0 do anaMtapaesiyA bhavaMti ahavA ega0 dupaesie ega0 do anaMtapaesiyA bhavaMti evaM jAva ahavA egayao dasapaesie egayao do anaMtAesiyA kaMdhA bhavaMti ahavA ega0 saMkhejapade0 egayao do anaMtapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA ega0 asaMkhejapaesie khaMdhe egayao do anaMtapaesiyA khaMdhA bhavaMti ahavA tinni anaMtapaesiyA khaMdhA bhavaMti / cahA kajamANe ega0 tini paramANu0 egayao anaMtapaesie bhavati evaM caukkasaMjogo jAva asaMkhejagasaMjogo, ete savva jaheva asaMkhejANaM bhaNiyA taheva anaMtANavi bhANiyavyA navaraM ekkaM anaMtagaM amahiyaM bhANiyavvaM jAva ahavA egayao saMkhejjA saMkhijjapaesiyA khaMdhA ega0 anaMtapaesiyA bhavaMti * ahavA ega0 saMkhejjA asaMkhejjapaesiyA khaMdhA ega0 anaMtapaesie khaMdhe bhavati ahavA saMkhijA anaMtapaesiyA khaMdhA bhavaMti / asaMkhejjahA kajjramANe egayao asaMkhejjA paramANu0 ega0 anaMtapaesie khaMdhe bhavai ahavA egayao asaMkhijA dupaesiyA khaMdhA ega0 anaMtapuesie bhavati jAya ahavA ega0 asaMkhejA saMkhijjapaesiyA ega0 anaMtapaesie bhavati ahavA ega0 asaMkhijjA asaMkhijapaesiyA khaMdhA ega0 anaMtapasie bhavati ahavA asaMkhejA anaMtapaesiyA khaMdhA bhavaMti, anaMtahA kajamANe anaMtA paramANupoggalA bhavaMti / 65 vR. 'rAyagihe ' ityAdi ' egayao'ti ekatvataH ekatayetyarthaH 'sAhanaMti' tti saMhanyete saMhatI bhavata ityarthaH, dvipradezikaskandhasya bhede eko vikalpaH, tripradezikasya dvau, catuSpradezikasya catvAraH, paJcapradezikasya SaT, SaTpradezikasya daza, saptapradezikasya caturdaza, aSTapradezikasyaikaviMzati, navapradezikasyASTAviMzati, dasapradezikasya catvAriMzat, saGkhyAtapradezikasya dvidhAbhede 11 tridhA bhede 21 caturddhA bhede 31 paJcadhAbhede 41 saptaghAtve 61 aSTaghAtve 71 navaghAtve 81 dazaghAtve 91 saGkhyAtabhedatve tveka eva vikalpaH, tamevAha 'saMkhejjahA kajjramANe saMkhejjA paramANupoggalA bhavaMti 'tta, asaGkhyAtapradezikasya tu dvidhAbhAve 12 tridhAtve 23 caturddhAtve 34 paJcadhAtve 45 SoDhAtve 56 saptadhAtve 67 aSTadhAtve 78 navadhAtve 89 dazabhedatve 100 saGkhyAtabhedatve dvAdaza asaGkhyAtabhedakaraNe tveka eva, tamevAha 'asaMkhejA paramANupoggalA bhavaMti tti, anantapradezikasya tu dvighAtve 13 tridhAtve 25 caturddhAtvei 37 paJcadhAtve 49 SaDvidhatve 61 saptaghAtve 73 aSTadhAtve 85 navaghAtve 79 dazaghAtve 109 saGkhyAtatve 12 asaGkhyAtatve 13 anantabhedakaraNe tveka eva vikalpaH, tamevAha 'anaMtahA kajjamANe' ityAdi / 'do bhaMte! paramANupoggalA sAhaNNaMtI' tyAdinA pudgalAnAM prAk saMhananamuktaM ' se bhimANe duhA kajjai' ityAdinA ca teSAM bheda uktaH, atha tAvevAzrityAhabhU. (539) eesi NaM bhaMte ! paramANupoggalANaM sAhaNaNAbhedAnuvAeNaM anaMtAnaMtA poggalapariyaTTA samanugaMtavyA bhavatIti makkhAyA ?, haMtA goyamA ! eesi NaM paramANupoggalANaM sAhaNaNA jAva nnkkhaayaa| kaivihe NaM bhaMte! poggalapariyaTTe pannatte ?, goyamA ! sattavihA po0 pari0 pannattA, taMjahA - orAliyapo0 pari0 veuvviya0 teyApo0 kammApo0 maNapo0 pariyaTTe vaipoggalapariyaTTe ANApANupoggalapariyaTTe / 55 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtra (2) 12/-14/539 neraiyANaM bhaMte ! kativihe poggalapariyaTTe pannattai ?, goyamA ! sattavihe poggalapariyaTTe pannate, taMjahA-orAliyapo0 veubbiyapoggalapariyaTTe jAva ANApANupoggalapariyaTTe evaMjAva vemaanniyaannN| egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA orAliyapoggalapariyaTTA atIyA?, anaMtA, kevaiyA purekkhaDA?, kassai asthi kassai natthi jassasthi jahanneNaM ekaM vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhez2AvA asaMkhejA vA anaMtA vaa| egamegassa gaMbhaMte ! neraiyassa kevatiyA veubviyapoggalapariyaTTA atIyA?, anaMtA, evaM jaheva orAliyapoggalapariyaTTA taheva veubbiyapoggalapariyaTTAvi bhANiyavvA, evaM jAva vemANiyassa ANApANupoggalapariyaTTA, ete egattiyA satta daMDagA bhvNti| neraiyANaM bhaMte ! kevatiyA o0 poggalapariyA atItA?, goyamA anaMtA, kevaiyA purekkhaDA?, anaMtA, evaM jAva vemANiyANaM, evaM veubviyapoggalapariyaTTAvi evaM jAva ANApANupoggalapariyaTTA vemANiyANaM, evaM ee pohattiyA satta cuvviistidNddgaa| egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa nera0 kevatiyA orAliyapoggalapariyaTTA atItA ?, natthi ekovi, kevatiyA purekkhaDA?, nasthi ekovi, egamegassaNaMbhaMte! neraiyassa asurakumAratte kevatiyA orAliyapoggalapariyaTTA0 evaM caiva evaM jAva dhaNiyakumAratte jahA asurkumaarte| egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa puDhavikkAiyatte kevatiyA orAliyapoggalapariyaTTA atItA?, anaMtA, kevatiyA purekkhar3A?, kassai asthi kassai natthi jassasthitassa jahanneNaM eko vA do vAtini vAukoseNaM saMkhejAvA asaMkhejjA vA anaMtA vA evaMjAvamaNussatte, vANamaMtarajoisiyavaimANiyate jahA asurkumaartte| egabhegasa bhaMte! asurakumArassa neraiyatte kevatiyA atIyA orAliyapoggapariyaTTA evaM jahA neraiyassa kttavvayA bhaNiyA tahA asurakumArassavi bhANiyavvA jAva vemANi0, evaM jAva thaNiyakumArasa, evaM puDhavikAiyassavi, eva jAva vaimANiyassa, sabvesi ekko gmo| egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa nera0 keva0 veu0 poggalapariyaTTA atIyA ?, anaMtA, kevatiyA purekhaDA?, ekottariyA jAva anaMtA, evaM jAva dhaNiyakumArate, puDhavIkAiyatte pucchA, nathi ekkovi, kevatiyA purekkhaDA?, natthi ekovi, evaM jattha veubviyasarIraM asthi tatthaeguttariojastha natthitatthajahA puDhavikAiyattetahA bhANiyabvaM, jAvavemANiyassa vemANiyatte teyApogga-lapariyaTTA kammApoggalapariyaTTA yasavvasthAekottariyA bhANiyanvA, maNapoggalapariyaTTA sabvesupaMciMdiesuegottariyA, vigaliMdiesu natthi, vaipoggalapariyaTTA evaM ceva, navaraMegidiesu natthi bhANiyavvA ANApANupoggalapariyaTTA savvattha ekottariyA jAva vemANiyassa vemANiyatte neraiyANaM bhaMte! neraiyatte kevatiyA orAliyapoggalapariyaTTAatIyA?, natthi ekkovi, kaivaiyApurekkhaDA?, nasthi ekovi, evaMjAva thaNiyakumArate, puDhavikAiyatte pucchA, goyamA ! anaMtA, kevaiyA purekkhaDA?, anaMtA, evaMjAva maNussatte, vANamaMtarajoisiyavemANiyatte jahA neraiyatte evaM jAvaM vemANiyassa vemANiyatte, evaM sattavi poggalapariyaTTA bhANiyabvA, jattha asthi tattha aMtIyAvi purekkhaDAvianaMtA bhANiyavyA, jattha natthi tattha dovi natthi bhANiyavvA Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:-, uddezakaH -4 67 jAva vemANiyANaM vemANiyatte kevatiyA ANApANupoggalapariyaTTA atIyA ?, anaMtA, kevatiyA purekkhaDA ?, anaMtA / vU. 'eesi Na'mityAdi, 'eteSAm' anantaroktasvarUpANAM paramANupudgalAnAM paramANUnAmityarthaH 'sAhaNaNAbheyANuvAeNaM' ti 'sAhaNaNa' tti prAkRtatvAt saMhananaM saGghAto bhedazcaviyojanaM tayoranupAto-yogaH saMhananabhedAnupAtastena sarvapudgaladravyaiH saMha paramANUnAM saMyogena viyogena cetyarthaH, 'anaMtAnaMta' tti anantena guNitA anantA anantAnantAH, eko'pi hi paramAdvaryaNukAdibhiranantANukAntairdravyaiH saha saMyujyamAno'nantAn parivarttAn labhate, pratidravyaM parivarttabhAvAt, anantatvAcca paramANUnAM pratiparamANu cAnantatvAtparivarttAnAM paramANupudgalaparivarttAnAmanantAnantatvaM draSTavyamiti / ' puggalapariyaTTa' tti pudgalaiH-- pudgaladravyaiH saha parivarttAH - paramANUnAM mIlanAni pudgalaparivattA' 'samanugantavyAH' anugantavyA bhavantIti hetoH 'AkhyAtAH' prarUpitAH bhagavadbhiHriti gamyate, makArazca prAkRta zailIprabhavaH // atha pudgalaparAvarttasyaiva bhedAbhidhAnAyAha - 'kaivihe Na'mityAdi, 'orAliyapoggalapariyaTTe' tti audArikazarIre varttamAnena jIvena yadaudArikazarIraprAyogyadravyANAmaudArikazarIratayA sAmastyena grahaNasAvIdArikapudgalaparivarttaH, evamanye'pi 'neraiyANaM' ti nArakajIvAnAmanAdau saMsAre saMsaratAM saptavidhaH pudgalaparAvattaH prajJaptaH 'egamegasse' tyAdi, atItAnantA anAditvAt atItakAlasya jIvasya cAnAditvAt aparAparapudgalagrahaNasvarUpatvActeti / 'purakkhaDe' tti puraskRtA bhaviSyantaH 'kassai atthi kassai nathi' tti kasyApi jIvasya dUrabhavyasyAbhavyasya vA te santi, kasyApi na santi, uddhRtya yo mAnuSatvamAsAdya siddhiM yAsyati saGghayeyairasaGghayayairvA bhavairyAsyati yaH siddhiM tasyApi parivartto nAsti, ananta kAlapUryatvAtasyeti / 'egattiya'tti ekatvikAH - ekanArakAdyAzrayAH 'satta' tti audArikAdisaptavidhapudgala - viSayatvAtsaptadaNDakAzcaturviMzatidaNDakA bhavanti, ekatvapRthakatvadaNDakAnAM cAyaM vizeSa:- ekatvadaNDakeSu puraskRtapudgalaparAvarttAH kasyApi na santyapi, bahutvadaNDakeSu tu te santi, jIvasAmAnyAzrayaNAditi / 'egamegasse' tyAdi, 'natthi ekkovi' tti nArakatve varttamAnasyau - dArikapudgalagrahaNAbhAvAditi / 'egamegassa NaM bhaMte! neraiyassa asurakumArate' ityAdi, iha ca nairayikasya varttamAnakAlInasya asurakumAratve cAtItAnAgatakAlasambandhini 'eguttariyA jAva anaMtA va 'tti anenedaM sUcitaM'kassai asthi kassai natthi, jassatthi tassa jahantreNaM ekko vA donni vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA' iti 'veuvviyasarIraM tattha ekottario' tti yatra vAyukAye manuSyapaJcendriyatiryakSuvyantarAdiSu ca vaikri yazarIraMtatraiko vetyAdi vAcyamityarthaH, 'jattha natthI' tyAdi yatrApkAyAdau nAsti vaikri yaM tatra yathA pRthivIkAyikatve tathA vAcyaM, na santi vaikrayapudgalaparAvarttA iti vAcyamityarthaH, 'teyApoggale' tyAdi taijasakArmmaNapudgalaparAvarttA bhaviSyanta ekAdayaH sarveSu nArakAdijIvapadeSu pUrvavadvAcyAstaijasakArmmaNayoH sarveSu bhAvAditi / 'manapoggale'tyAdi, manaHpudgalaparAvarttAH paJcendriyeSveva santi, bhaviSyantazca te ekottarikAH pUrvavadvAcyAH, 'viMgaliMdiesu natthi' tti vikalendriyagrahaNena caikendriyA api grAhyAH teSAmapIndri Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-14/540 yANAmasampUrNatvAt manovRttezcAbhAvAd atasteSvapi manaH pudgalaparAvartAna santi / 'vaipoggalapariyaTTA evaM ceva'tti taijasAdiparivartavatsarvanArakAdijIvapadeSu vAcyAH, navaramekendriyeSu vadhanAbhAvAnna santIti vAcyAH / 'neraiyANa'mityAdinA pRthakatvadaNDakAnAha, 'jAva vemANiyANa'mityAdinA paryantima-daNDako drshitH| athaudArikAdipudgalaparAvartAnAM svarUpamupadarzayitumAha-- mU. (540) se keNadeNaM bhaMte ! evaM vuccai-orAliyapoggalapariyaTTA o0?, goyamA! jaNNaM jIveNaM orAliyasarIre vaTTamANeNaM orAliyasarIrapayogAiM davvAiM orAliyasarIrattAe gahiyAiM baddhAiM puTThAI kaDAI paTTaviyAI niviTThAI abhiniviTThAiM abhisamnAgayAiMpariyAiyAI pariNAmiyAiM nijinnAI nisiriyAI nisiTThAI bhavaMti se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai orAliyapoggalapariyaTTe orA02, evaM veubbiyapoggalapariyaDevi / navaraM veubviyasarIre vaTTamANeNaM veubviyasarIrappayogAI sesaM taM caiva savvaM evaM jAva ANApANupoggalapariyaTe, navaraM ANApANupayogAiMsavvadavvAiMANApANattAe sesaMtaM cev| orAliyapoggalapariyaTTeNaM bhaMte ! kevaikAlassa nivvattijai ?, goyamA ! anaMtAhiM ussappiNiosappiNIhiM evatikAlassa nivvattijjai, evaM veubbiyapoggalapariyaDevi, evaM jAva aannaapaannupogglpriyttrevi| eyassa NaM bhaMte ! orAliyapoggalapariyaTTanivvattaNAkAlassa veubciyapoggalA jAva ANupANupoggalapariyaTTanivvattaNAkAlassa kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthove kammagapoggalapariyajhanivvattaNAkAle teyApoggalapariyaTTanivvattaNAkAle anaMtaguNe orAliyapoggalapariya anaMtaguNe ANApANupoggala0 anaMtaguNemaNapoggala0anaMtaguNevaipo0 anaMtaguNe veubdhiyapo0 pariyaTTanivvattaNAkAle anNtgunne|| . 'sekeNadveNa mityAdi, 'gahiyAiMtisvIkRtAni baddhAiMtijIvapradezairAtmIkaraNAt, kutaH? ityAha-'puTThAIti yataH pUrvaMspRSTAnitanaureNuvatathavA 'puSTAni poSitAnyaparAparagrahaNataH 'kaDAiMtipUrvapariNAmApekSayA pariNAmAntareNa kRtAni paTTaviyAI tiprasthApitAni-sthirIkRtAni jIvena 'nivaTThAIti yataH sthApitAni tato niviSTAni jIvena svayam 'abhiniviTThAIti abhiabhividhinA niviSTAni sarvANyapi jIve lagnAnItyarthaH 'abhisamannAgatyAIti abhividhinA sarvANItyarthaH samanvAgatAni-samprAptAni jIvena rasAnubhUti samAzritya 'pariyAiyAI'ti paryAptAni-jIvena sarvAvayavairAttAni tadrasAdAnadvAreNa pariNAmiyAIti rasAnubhUtita eva pariNAmAntaramApAditAni 'nijiNNAiMti kSINarasIkRtAni 'nisiriyAIti jIvapradezebhyo nistAni, kathaM?- 'nisihAIti jIvena nisRSTAni svapradezebhyastyAjitAni, ihAdyAnicatvAri padAnyaudArikapudgalAnAM grahaNaviSayANi taduttarANitupaJcasthitiviSayANitaduttarANitu catvAri vigamaviSayANIti / atha pudgalaparAvartAnAM nirvartanakAlaM tadalpabahutvaM ca darzayannAha-'orAliye tyAdi, 'kevaikAlassati kiyatA kAlena nirvaya'te?, anaMtAhiM ussappiNiosappiNIrhiti ekasya jIvasya grAhakatvAt pudgalAnAM cAnantatvAt pUrvagRhItAnAM ca grahaNasyAgaNyamAnatvAdanantA Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-4 avasarpiNya ityAdi suSThuktamiti / 'savvatthove kampagapoggale'tyAdi, sarvastokaH kArmaNapudgalaparivartanivartanAkAlaH, te hi sUkSmA bahutamaparamANuniSpannAzca bhavanti, tataste sakRdapi vahayogRhyante, sarveSucanArakAdipadeSuvartamAnasya jIvasya te'nusamayaM grahaNAyAntItisvalpakAlenApi tatsakalapudgalagrahaNaM bhavatIti, tatastaijasapudgalaparivartanivartanAkAlaH, te hi sUkSmA vahutamaparamANuniSpannAzcabhavanti, tatastesakRdapibahavo gRhyante, sarveSucanArakAdipadeSuvartamAnasya jIvasya te'nusamayaM grahaNamAyAntIti svalpakAlenApi tatsakalapudgalagrahaNaM bhavatIti, ttstaijspudglprivrtinirvrtnaakaalo'nntgunno| yataH sthUlatvena taijasapudgalAnAmalpAnAmekadA grahaNam, ekagrahaNe cAlpapradezaniSpannatvena teSAmalpAnAmeva tadaNUnAM grahaNaM bhavatyato'nantaguNo'sAviti, tata audArikapudgalaparivartanivartanAkAlo'nantaguNo, yata audArikapugalA atisthUrAH, sthUrANAM cAlpAnAmevaikadA grahaNaM bhavati alpatarapradezAzca te tatastadrahaNe'pyekadA'lpA evANavo gRhyante, na ca kArmaNataijasapudgalavatteSAMsarvapadeSugrahaNamasti, audArikazarIriNAmeva tadrahaNAd, ato bRhataiva kAlena teSAM grahaNamiti, tata AnaprANapudgalaparivartanAkAlo'nantaguNaH, yadyapi hi audArikapudgalebhya AnaprANapudgalAH sUkSmA pradezikAzceti teSAmalpakAlena grahaNaM saMbhavati tathA'pyapayaptikAvasthAyAM teSAmagrahaNAtparyAptakAvasthAyAmapyadArikazarIrapudgalApekSayA teSAmalpIyasAmeva grahaNAnnazIghraM tadrahaNamityaudArikapudgalaparivartanirvartanAkAlAdanantaguNatA''naprANapudgalaparivartanivartanAkAlasyeti, __tato manaHpudgalaparivartinivarttanAkAlo'nantaguNaH, katham?, yadyapyAnaprANapudgalebhyo manaHpudgalAH sUkSmA bahupradezAzcetyalpakAlena teSAM grahaNaM bhavati tathA'pyekendriyAdikAyasthitivazAnmanasazcireNa lAbhAnmAnasapudgalaparivaratto bahukAlasAdhya ityanantaguNa uktaH, tato'pi vAkpudgalaparivartanirvartanAkAlo'nantaguNaH, katham?, yadyapi manasaH sakAzAdbhASA zIghrataraM labhyate dvIndriyAdyavasthAyAM ca bhavati tathA'pi manodravyebhyo bhASAdravyANAmatisthUlatayA stokAnAmevaikadA grahaNAttato'nantaguNo vAkpudgalaparivartanivartanAkAla iti, tato vaikrayapudgalaparivarttanivarttanAkAlo'nantaguNo, vaikrayazarIrasyAtibahukAlalabhyatvAditi / pudgalaparivartAnAmevAlpabahutvaM darzayannAha mU. (541) eesiNaM bhaMte! orAliyapoggalapariyaTTANaMjAva ANApANupoggalapariyANa ya kayare 2 hiMto jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA veuvciyapo0 vaipo0 pari0 anaMta-gunA maNapoggalapa0 anaMta0 ANApANupoggala0 anaMtaguNA orAliyapo0 anaMtaguNA teyApo0 anaMta0 kammagapoggala0 anaMtaguNA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti bhagavaMjAva vihri| vR. 'eesiNa'mityAdi, sarvastokA vaikriyapudgalaparivartA bahutamakAlanirvartanIyatvAtteSAM, tato'nantaguNA vAgaviSayA alpatarakAlanirvatatvAt, evaM pUrvoktayuktA bahubahutarAHkrameNAnye'pi vAcyA iti| zatakaM-12 uddezakaH-4 samAptaH Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 bhagavatI aGgasUtraM (2) 12 //5/542 -: zatakaM - 12 uddezakaH-5: vR. anantaroddezake pudgalA uktAstatprastAvAtkarmapudgalasvarUpAbhidhAnAya paJcama dezakamAha sU. (542) rAyagihe jAva evaM vayAsI- aha bhaMte! pANAivA0 musA0 adi0 mehu0 pari0 esa NaM kativanne katigaMdhe katirase katiphAse pannatte ?, goyamA ! paMcavane paMcarase dugaMdhe cauphAse pannate / aha bhaMte! kohe 1 kove 2 rose 3 dose 4 akhame 5 saMjalaNe 6 kalahe 7 caMDikka 8 bhaMDaNe 9 vivAde 10 esa NaM kativane jAva katiphAse paNNatte ?, goyamA ! paMcavantre paMcarase dugaMdhe cauphAse paNNatte / aha bhaMte! mANe made dappe thaMbhe gavve attukkose paraparivAe ukkase avakkAse unnAme dunnAme 12 esa NaM kativatre 4 ?, goyamA ! paMcavanne jahA kohe taheva / aha bhaMte! mAyA uvahI niyaDIvalaye gahaNe NUme kakka kurUe jimhe kivvise 10 AyaraNayA gUhaNayA vaMcaNayA paliuMcaNayA sAtijoge ya 15 esa NaM kativatre 4 ?, goyamA ! paMcavanne jaheva kohe aha bhaMte! lobhe icchA mucchA kaMkhA gehI taNhA bhijjhA abhijjhA AsAsaNayA patthaNayA 10 lAlappaNayA kAmAsA bhogAsA jIviyAsA maraNAsA naMdIrAge 16 esa NaM kativanne ?, jaheva kohe / aha bhaMte! pejje dose kalahe jAva micchAdaMsaNasalle esa NaM kativanne ! jaheva kohe taheva cauphAse // mU. (543) aha bhaMte ! pANAivAyaveramaNe jAva pariggahaveramaNe kohavivege jAva micchAdaMsaNasallavivege esa NaM kativanne jAva katiphAse pannatte ?, goyamA ! avanne agaMdhe arase aphAse pannatte || aha bhaMte ! uppattiyA veNaiyA kammiyA pariNAmiyA esa NaM kativannA taM caiva jAva aphAsA patrattA / aha bhaMte! uggahe IhA avAye dhAraNA esa NaM kativannA ?, evaM caiva jAva aphAsA patrattA aha bhaMte! uTThANe kamme bale vIrie puriskAraparakkame esa NaM kativatre ? taM caiva jAva aphAse patratte / sattame NaM bhaMte! uvAsaMtare kativanne ? evaM ceva jAva aphAse pannatte / sattame NaM bhaMte! taNuvAe kativanne ?, jahA pANAivAe, navaraM aTThaphAse pannatte, evaM jahA sattame tanavAe tahA sattame ghanavAe ghanodadhi puDhavI, chaDe uvAsaMtare avanne, tanuvAe jAva chaTThI puDhavI eyAI aTTha phAsAI, evaM jahA sattamAe puDhavIe vattavvayA bhaNiyA tahA jAva paDhamAe puDhavIe bhANiyavvaM, jaMbuddIve 2 sayaMbhuramaNe samudde sohamme kappe jAva IsipavbhArA puDhavI neratiyAvAsA jAva vemANiyAvAsA eyANi savvANi aTThaphAsANi / neraiyANaM bhaMte! kativannA jAva katiphAsA pannattA ?, goyamA ! veuvviyateyAM paDuca paMcavatrA paMcarasA duggaMdhA aTThaphAsA pannattA, kampagaM paDuca paMcavannA paMcarasA dugaMdhA cauphAsA paNNattA, jIvaM paDucca avannA jAva aphAsA pannattA, evaM jAva thaNiya0, puDhavikAiyapucchA, goyamA ! orAliyateyagAiM paDucca paMcavannA jAva aTThaphAsA pannattA, Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-5 kammagaMpaDucca jahA nera0, jIvaM paDucca taheva, evaMjAva cauridi0, navaraM vAukkaiyA orA0 u0 teyagAiM paDucca paMcavannAjAva aTThaphAsA pnntaa| sesaMjahA neraiyANaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA vAukkAiyA, maNussANaM pucchA orAliyaveuvviyaAhAragateyagAI paDucca paMcavannA jAva aTThaphAsA pannattA, kammagaM jIvaM ca paDucca jahA nera0, vANamaMtarajoisayavemANiyA jahA nera0 dhammatthikAe jAva poggala0 ee sabve avannA, navaraM poggala0 paMcavanne paMcarase dugaMdhe aTThaphAse pannate, nANAvaraNije jAva aMtarAie eyANi cauphAsANi / ___ kaNhalesANaMbhaMte! kaivannA0? pucchA dabbalesaMpaDucca paMcavannA jAva aTThaphAsA pannattA, bhAvalesaM paDucca avannA 4, evaM jAva sukklessaa| sammaddiSTi 3 cakkhudaMsaNe 4 AbhinibohiyanANe jAva vibhaMganANe AhArasannA jAva pariggahasannA eyANi avantrANi 4, eorAliyasarIre jAva tevagasarIre eyANi aTThaphAsANi kammagasarIre cauphAse, maNajoge vayajoge ya cauphAse, kAyajoge aTThaphAse, sAgArovaogo ya aNAgArovaogo ya avnnaa|| __savvadavvA NaM bhaMte ! kativannA? pucchA, goyamA! atthegatiyA savvadavvA paMcavannA jAva aTThaphAsA pannattA atyaMgatiyA savvadavyA paMcavannA cauphAsA pannattA atthegatiyA savvadavvA egagaMdhA egavaNNA egarasAduphAsA pannattA atthegaiyA savvadavvA avanA jAva aphAsA pnnttaa| evaM savvapaesAvi savvapajavAvi, tIyaddhA avatrA jAva aphAsA pannattA, evaM anAgayaddhAvi, evaM samvaddhAvi / / . vR. 'rAyagihe' ityAdi 'pANAivAe'tti prANAtipAtajanitaM tajjanakaM vA cAritramohanIyaM karmopacArAt prANAtipAta eva, evamuttaratrApi, tasya ca pudgalarUpatvAdvarNAdayo bhavantItyata uktaM 'paMcavanne' ityAdi, Aha ca-. // 1 // "paMcarasapaMcavannehiM pariNayaM duvihagaMdhacauphAsaM / daviyamanaMtapaesaM siddhehiM anaMtaguNa hINaM / / " iti 'ghauphAse'tti snigdharUkSazItoSNAkyAzcatvAraH sparzA sUkSmapariNAmapariNatapudgalAnAM bhavaMti, sUkSmapariNAmaM ca karmeti / 'kohe'tti krodhapariNAmajanakaMkarma, tatrakrodha iti sAmAnyanAma kopAdayastu tadvizeSAH, tatra kopaH krodhodayAtsvabhAvAcalanamAtraM, roSa:-dhasyaivAnabandha, doSaH AtmanaH parasya vA dUSaNaM, etacca kradhakArya, dveSo vA'prItimAtram, akSamA-parakRtAparAdhasyAsahanaM, saJjavalano-- muharmuhuH krodhAgninAjvalanaM, kalaho--mahatA zabdenAnyo'nyamasamaJjasabhASaNaM, etantra krodhakArya, cANDeikyaM raudrAkArakaraNaM, etadapikrodhakAryameva, bhaNDanaM daNDAdibhiryuddhaM, etadapikrodhakAryameva, vivAdo-vipratipattisamutthavacanAni, idamapi tatkArayameveti, krodhaikArthA vaite zabdAH / 'mAne'ttimAnapariNAmajanakaM karma, tatra mAna iti sAmAnya nAma, madAdayastu tadvizeSAH, tatra mado-harSamAnaM do-daptatA stambha:-anamratA garvaM-zauNDIryaM / 'attukkose'ttiAtmanaH parebhyaH sakAzAdguNairutkarSaNam-utkRSTatA'bhidAnaMparaparivAdaHpareSAmapavadanaM paripAto vA guNebhyaH paripAtanamiti, 'ukkose'tti utkarSaNaM AtmanaH parasya vA Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-15/543 manAkriyayotkRSTatAkaraNaMutkAzanaM vA-prakAzanamabhimAnatsvakIyasamRddhayAdeH avakkose'tti apakarSaNamavakarSaNaM vA abhimAnAdAtmanaH parasya vA kriyArambhAt kuto'pi vyAvarttanamiti aprkaashovaa'bhimaanaadeveti| 'uNNae'ttiucchinnaMnataM-pUrvapravRttaMnamanamabhimAnAdunnatam, ucchinno vA nayo-nItirami-mAnAdevonnayo nayAbhAva ityarthaH, 'unnAme'tti pranatasya madAnupravezAdunnamanaM 'dunnAmettimadAdduSTaMnamanaMdurnAma iti, iha castambhAdIni mAnakAryANimAnavAcakA vaite dhvanaya iti / _ 'mAya'tti sAmAnya upadhyAdayastabhedAH, tatra uvahitti upadhIyate yenAsAvupadhiH -vaJcanIya-samIpagamanaheturbhAvaH "niyaDitti nitarAM karaNaM nikRti-AdarakaraNena paravaJcanaM pUrvakRtamAyA-pracchAdanArthaM vA mAyAntarakaraNaM valae'tti yena bhAvena valayamiva vakra vacanaM ceSTA vApravartate sa bhAvo valayaM 'gahaNe'tti paravyAmohanAya yadvacanajAlaM tadgahanamiva gahanaM 'NUme'ti paravaJcanAya nimratAyA nimnasthAnasya vA'zrahayaNaMtatrUmaMti 'kakkettikalkaMhaMsAdirUpaMpApaM tannimitto yo vaJcanAbhiprAyaH sa kalkamevocyate 'kurUe'tti kutsitaM yathA bhavatyevaM rUpayati-vimohayati yattatkurUpaM bhANDAdikaramma mAyAvizeSa eva / / "jimhe tti yena paravaJcanAbhiprAyeNa jaihyaM-kriyAsu mAndhamAlambate sa bhAvo jaihayameveti 'kivise'ttiyato mAyAvizeSAjanmAntare'traiva vAbhave kilbiSaH-kilbiSiko bhavatisa kilbiSa eveti, 'AyaraNaya'ttiyato mAyAvizeSAdAdaraNaM abyupagamaMkasyApi vastunaH karotyasAvAdaraNaM, tApratyayasyacasvArthiHkatvAd AyaraNayA, AcaraNaMvA-parapratAraNAya vividhakriyANAmAcaraNaM, 'gUDhanayA' gUhanaM gopAyanaM svarUpasya 'vaMcaNayA' vaJcanaM-parasya pratAraNaM paliuMcaNayA' pratikuJcanaM saralatayA pravRttasya vacanasaykhaNDanaM sAijoge'tti avizrammabhasambandhaH sAtizayena vA dravyeNa niratizayasya yogastapratirUpakaraNamityarthaH, mAyaikArthA vaite dhvanaya iti| . 'lobhe'tti sAmAnyaM icchAdayastadvizeSAH, tatrecchA-abhilASamAtraM 'mucchA kaMkhA gehI tti mUrchA-saMrakSaNAnubandhaH kAGkSA-aprAptAzaMsA 'gehitti gRddhi prAptArtheSvAsakti 'taNha'tti tRSNA-prAptArthAnAmavyayecchA 'bhijJa'tti abhi-vyAptayA viSayANAMdhyAnaM tadekAgratvamabhidhyApidhAnAdivadakAralopAdbhidhyA 'abhijjha'tti na bhidhyA abhidhyA bhidhyAsazaM bhAvAntaraM, tatra dRDhAbhinivezobhidhyA dhyAnalakSaNatvAttasyAH, adhDhAbhinivezastvabhidhyA cittalakSaNatvAttasyAH dhyAnacittayostvayaM vizeSa:-"jaM thiramajjhavasANaM taM jhANaM jaM calaM tayaM cittaM"ti 'AsAsaNaya'tti AzaMsanaM-mama putrasya ziSyasya vA idamidaM ca bhUyAdityAdirUpA AzIH 'patthaNaya'ttiprArthaHnaM-paraMpratISTArthaHyAcA 'lAlapyaNaya'tti prArthaHnamevabhUsaMlapanataH 'kAmAsa'tti zabdarUpaprAptisambhAvanA bhogAsa'tti gandhAdiprAptisambhAvanA 'jIvitAsa'tti jIvitavyaprAptisambhAvanA, 'maraNAsa'tti kasyAJcidavasthAyAM maraNaprAptisambhAvanA, idaM ca kvacinna dRzyate, 'naMdirAge'tti samRddhau satyAM rAgo-harSo nandirAgaH, 'pejetti prema-putrAdiviSayaH snehaH 'dose'tti aprIti kalahaH-iha premahAsAdiprabhavaMyuddhaM, yAvatkaraNAt 'abbhakkhANe pesunne arairaIparaparivAe mAyAmo se tti dRshym| athoktAnAmevASTAdazAnAM prANAtipAtAdikAnAM pApasthAnAnAM ye viparyAsteSAM svarUpAbhidhAnAyAha- 'ahe'tyAdi, 'avanne tti vadhAdiviramaNAni jIvopayogasvarUpANi Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, varga:-, uddezakaH-5 73 jIvopayogacAmUrto'mUrtatvAcca tasya vadhAdiviramaNAnAmamUrtatvaM tasmAccAvarNAditvamiti / jIvasvarUpavizeSamevAdhikRtyAha-uppattiyattiutpattirevaprayojanaMyasyAH sAautpattikI, nanukSayopazamaH prayojanamasyAH? satyaM, sa khalvantaraGgatvAtsarvabuddhisAdhAraNa iti na vivakSyate, nacAnyacchastrakarmAbhyAsAdikamapekSata iti, 'veNaiya'tti vinayo-guruzuzrUSA sa kAraNamasyAstapradhAnA vA vainayikI, 'kammaya'tta anAcAryakaM karma sAcAryakaM zilpaM kAdAcitkaM vA karma zilpaM tu nitya- vyApAraH, tatazca karmaNo jAtA karmajA, 'pAriNAmiya'tti pari-samantAnamanaM pariNAmaH sudIrghakAlapUrvAparAvalokanAdijanmaAtmadharma sa kAraNaMyasyAH sApAriNAmikI buddhiriti vAkyazeSaH, iyamapi varNAdirahitA jiivdhrmtvenaamuurtttvaat| jIvadharmAdhikArAdavagrahAdisUtraM karmAdisUtraM ca, amUrtAdhikArAdavakAzAntara sUtraM amUrttatvaviparyayAttanuvAtAdisUtrANi cAha-tatra ca 'sattameNaM bhaMte! uvAsaMtare'ttiprathamadvitIyapRthivyoryadantarAle AkAzakhaNDaM tapathamaM tadapekSayA saptamaM saptamyA adhastAttasyopariSTAsaptamastanuvAtastasyopari saptamo dhanavAtastasyApyupari saptamo dhanodadhistasyApyupari saptamI pRthivI, tanuvAtAdInAMcapaJcavarNAditvaMpaudgalikatvena mUrttatvAt, aSTasparzatvaMcavAdarapariNAmatvAt, aSTau ca sparzAzItoSNasnigdha-rUkSamUdukaThinalaghugurUbhedAditi / jambUdvIpe ityatraM yAvatkaraNAllavaNasamudrAdIni padAni vAcyAni 'jAva vemANiyAvAsA' iha yAvatkaraNAdasurakumArAvAsAdiparigrahaH,te ca bhavanAni nagarANi vimAnAni tiryagaloke tannagaryazceti / 'veubbiyateyAiM paDucca'tti kriyataijasazarIre hi bAdarapariNAmapudgalarUpe tato vAdaratvAttayonArakANAmaSTasparzatvaM, 'kammagaM paDucca'tti kArmaNaM hi sUkSmapariNAmapudgalarUpamatazcatuHsparza, te ca shiitossnnsngdhruukssaaH|| 'dhammatthikAe' iha yAvatkaraNAdevaM dRzyam-'adhammatthikAeAgAsatthakAe poggalatthikAe addhAsamae AvaliyA muhutte' ityAdi, 'davvalesaM paDuca'tti iha dravyalezyAvarNa: 'bhAvalesaM paDucca'tti bhAvalezyA-AntaraH pariNAmaH, ihaca kRSNalezyAdIni parigrahasajjJA'vasAnAni avarNAdIni jIvapariNAmatvAt, audArikAdIni catvAri zarIrANi paJcavarNAdivizeSaNAni aSTasparzAni ca bAdarapariNAmapudgalarUpatvAt, sarvatra ca catuHsparzatve sUkSmapariNAmaH kAraNaM aSTasparzatve cabAdarapariNAmaH kAraNaM vAcyamiti, 'savvadavya'ttisarvadravyANidharmAstikAyAdIni 'atthegaiyA savvadavyA paMcavanne'tyAdi bAdarapudgaladravyANi pratItyoktaM sarvadravyANAM madhye kAnicidharmAstikAyAdIni atthegaiyA savvadavvApaMcavanne tyAdivAdarapudgaladravyANipratItyoktaM sarvadravyANAM madhye kAnicitpaJcavarNAdInIti bhAvArthaH 'cauphAsA' ityetaJca pudgaladravyANyeva sUkSmANi prtiityokt| "egagaMdhe' tyAdi ca paramANvAdidravyANi pratItyoktaM, yadAha prmaa-gudrvymaashrity||1|| "kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati prmaannuH| ekarasa varNagandho dvisparzaH kAryaliGgazca / / " iti, sparzadvayaM ca sUkSmasambandhinAMcaturNA sparzAnAmanyataradaviruddhaM bhavati, tathAhi-snigdhoSNalakSaNaM snigdhazItalakSaNaM vA rUkSazItalakSaNaM rUkSoSNalakSaNaM veti, 'avaNNe'tyAdi ca dharmAstikAyAdidravyANyAzrityoktaM, dravyAzritatvAtpradezaparyavANAM dravyasUtrAnantaraM tatsUtraM, tatra ca Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/5/543 pradezA- dravyasya nirvibhAgA aMzAH paryavAstu dharmA, te caivaMkaraNAdevaM vAcyA: 'savvapaesA NaM bhaMte! kaivaNNA ? pucchA, goyamA ! atthegaiyA savvapaesA paMcavannA jAva aTThaphAsA' ityAdi / evaM ca paryavasUtramapi, iha ca mUrttadravyANAM pradezAH paryavAzca mUrttadravyavatpaJcavarNAdayaH, amUrttadravyANAM cAmUrttadravyavadavarNadaya iti / atItAddhAditrayaM cAmUrttatvAdavarNAdikam / varNAdyadhikArAdevedavAha - sU. (544) jIve NaM bhaMte! gabbhaM vakkamamANe kativannaM katigaMdhaM katirasaM katiphAsaM pariNAmaM pariNamai ?, goyamA ! paMcavanaM paMcarasaM dugaMdhaM aTThaphAsaM pariNAmaM pariNamai / vR. 'jIve Na' mityAdi, 'pariNAmaM pariNamai' tti svarUpaM gacchati kativarNAdinA rUpeNa pariNamatItyarthaH 'paMcavannaM'ti garbhavyutkramakAle jIvazarIrasya paJcavarNAditvAt garbhavyutkramaNakAle jIvapariNAmasya paJcavarNAditvamavaseyamiti / anantaraM garbhaM vyutkrAman jIvo varNAdibhirvicitraM pariNAmaM pariNamatItyuktam, atha vicitrapariNAma eva jIvasya yo bhavati taddarzayitumAha mU. (545) kammaoNaM bhaMte! jIve no akammao vibhattibhAvaM pariNamai kammaoNaMjae no akammao vibhattibhAvaM pariNamai ?, haMtA goyamA ! kammao NaM taM ceva jAva pariNamai no akampao vibhattibhAvaM pariNamai, sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. 'kammao Na' mityAdi, karmmataH sakAzAnno akarmmataH-na karmANi vinA jIvo 'vibhaktibhAvaM' vibhAgarUpaM bhAvaM nArakatiryagamanuSyAbharabhaveSu nAnArUpaM pariNAmamityarthaH 'pariNamati' gacchati tthaa| 'kammao NaM jae 'tti gacchati tAMstAnnArakAdibhAvAniti 'jagat' jIvasamUho jIvadravyasyaiva vA vizeSo jaGgamAbhidhAno 'jaganti' jaGgamAnyAhu' riti vacanAditi / zatakaM - 12 uddezakaH-5 samAptaH -: zatakaM - 12 uddezakaH-6H vR. jagato vibhaktibhAvaH karmmata iti paJcamoddezakAnte, uktaM, sa ca rAhugrasane candrasyApi syAditi zaGkAnirAsAya SaSThoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram mU. (546 ) rAyagihe jAva evaM vayAsI- bahujaNe NaM bhaMte ! annamannassa evamAikkhati jAva evaM paruvei - evaM khalu rAhU caMdaM geNhati evaM0 2, se kahameyaM bhaMte! evaM ?, goyamA ! janaM se bahujaNe NaM annamannassa jAva micchaM te eva mAhaMsu / ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi java evaM parUvemi--evaM khalu rAhU deve mahiDDie jAva makkhe varavatthadhare varamalladhare varagaMdhadhare varAbharaNadhArI, rAhussa NaM devassa nava nAmadhenA pannatA, taMjahA - siMghAie 1 jaDilae 2 khaMbhae 3 kharae 4 dahure 5 magare 6 macche 7 kacchame 8 kaNhasappe 9 / rAhussa NaM devarasa vimANA paMcavannA pannattA, taMjahA- kiNhA nIlA lohiyA hAliddA sukkallA, atthi kAlae rAhuvimANe khaMjaNavannAbhe pannatte atthi nIlae rAhuvimANe lAuyavannAbhe pa0 atthi lohie rAhuvimA maMjiTTavatrAbhe paM0 atthi pItae rAhuvimANe hAliddavannAbhe patratte atthi sukillae rAhuvimANe bhAsarAsi vannAbhe pnntte| jayA NaM rAhU AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:-, uddezakaH-6 75 pariyAremANe vA caMdalessaM puricchameNaM AvarettA NaM paJcacchibheNaM vItIvayai tadA NaM puracchimeNaM caMde uvadaMseti paJcacchimeNaM AvarettANaM puracchimeNaM vItIvayati tadA NaM paJcacchimeNaM caMde uvadaMseti vA pariyAremANe caMdalessaM paJcacchimeNaM AvarettANaM puracchimeNaM vItIvayati tadA gaM paJcacchimeNaM caMde uvadaMseti puracchiNaM rAhU / evaM jahA puracchrimeNaM paJcacchimeNaM do AlAvagA bhaNiyA evaM dAhiNeNaM uttareNa ya do AlAvagA bhA0 / evaM uttarapuracchimeNa dAhiNapacchacchimeNa ya do AlAvagA bhA0 dAhiNapuracchimeNaM uttarapuracchimeNaM do AlAvagA bhA0 evaM caiva jAva tadA NaM uttarapaccacchime NaM caMde uvadaMseti dAhiNapuracchimeNaM rAhU / jANaM rAhU AgacchamANe vA gacchamANe viuvva0 pariyAremANe caMdalessaM AvaremANe 2 ciTThati tadANaM maNussaloe maNussA vadaMti - evaM khalu rAhU caMdaM ge0 evaM0, jadANaM rAhU AgacchamANe 4 caMdassa ssaM AvarettANaM pAseNaM vIivayai tadA NaM maNussaloe maNussA vadaMti evaM khalu caMdeNaM rAhussa kucchI bhinnA evaM0, jadA NaM rAhU AgacchamANe vA 4 | caMdassa lessaM AvarettANaM paccIsakkai tadA NaM maNussaloe maNussA badaMti evaM khalu rAhuNA caMde vaMte, evaM0, jadA NaM rAhU AgacchamANe vA 4 jAva pariyAremANe vA caMdalessaM ahe sapakkhi sapaDidisiM AvarettANaM ciTThati tadANaM maNussaloe magussA vadaMti evaM khalu rAhuNA caMde ghatthe evaM0 / kativihe NaM bhaMte! rAhU pannatte ? goyamA ! duvihe rAhU patratte ?, taMjahA-dhuvarAhU pavvarAhU ya, tattha NaM je se dhruvarAhU se NaM bahulapakkhassa pADivae pannarasatibhAgeNaM patrasaibhAgaM caMdassa lessaM AvaremANe 2 ciTThati, taMjahA- paDhamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe bitiyaM bhAgaM jAva pannarasesu pannarasamaM bhAgaM, carimasamaye caMde ratte bhavati avasese samaye caMde ratte ya virate ya bhavati / tameva sukkapakkhassa uvadaMsemANe uva0 2 ciTThati paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva pannarasesu pantrarasamaM bhAgaM, carimasamaye caMde viratte bhavai avasese samaye caMde ratte ya viratte ya bhavai, tattha NaM je se pavvarAhU se jahantreNaM chaNhaM mAsANaM ukkoseNaM bAyAlIsAe mAsANaM caMdassa aDayAlIsAe saMvaccharANaM sUrassa / vR. 'rAyagihe ' ityAdi, 'micchaMte evamAhasu' tti, iha tadvacanamithyAtvamapramANakatvAt kupravacana- saMskAropanItatvAcca, grahaNaM hi rAhucandrayorvimAnApekSaM, na ca vimAnayograsikagrasanIyasambhavo'sti AzrayamAtratvAnnarabhavanAnAmiva, athedaM gRhamanena grastamiti dRSTastadvayavahAraH ?, satyaM, sa khalvAcchAdyAcchAdakabhAve sati nAnyathA, AcchAdanabhAvena ca grAsavivakSAyAmihApi na virodha iti / atha yadatra samyak taddarzayitumAha-'ahaM paNe 'tyAdi // 'khaMjaNavannAbhe' tti khaJjanaM dIpamalli- kAmalastasya yo varNastadvadAbhA yasya tattathA 'lAuyavannAbhe 'tti 'lAuyaM' ti tumbikA taccehAkAvasthaM grAhyamiti 'bhAsarAsivaNNAbhe'tti bhasmarAzivarNAbhaM, tatazca kimityAha - 'jayA Na 'mityAdi, 'AgacchamANe va 'tti gatvA'ticAreNa tata pratinivarttamAnaH kRSNavarNAdinA vimAneneti zeSaH 'gacchamANe va 'tti svabhAvacAreNa caranU, etena ca padadvayena svAbhAvikI gatiruktA, viuvyamANe vatti vikurvaNAM kuvan 'pariyAremANe va'tti paricArayan kAmakraDAM kurvan, etasmin dvaye'titvarayA pravarttamAno visaMsthulaceSTayA svavimAnamasamaJjasaM valayati, etacca dvayamasvAbhAvikavimAnagatigrahaNAyoktamiti, 'caMdalesaM puracchimeNaM AvarettANaM' ti svavimAnena Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-/6/546 candravimAnAvaraNecandradIpterAvRttatvAcandralezyAMpurastAdAvRtya paJcacchimeNaMvIivayaiticandrApekSayA pareNa yAtItyarthaH 'puracchimeNaM caMde uvadaMsei paccacchimeNaM rAhutti rAhvapekSayA pUrvasyAM dizi candra AtmAnamupadarzayati candrApekSayA ca pazcimAyAM rAhurAtmAnamupadarzayItyarthaH / evaMvidhasvabhAvatyAM ca rAhozcandrasya yadbhavati tadAha-'jayA NamityAdi, 'AvaremANe' ityatra dvirvacanaM tiSThatIti kriyAvizeSaNatvAt 'caMdeNa rAhussa kucchI bhinnati rAhoraMzasya madhyena candrogata iti vAcyaM, candreNa rAhoH kukSirbhinna itivyapadizantIti, paccosakkai'tti 'pratyavasaprapati' vyAvarttate 'vaMte'tti 'vAntaH parityaktaH, 'saMpakkhi sapaDidisaM"ti sapakSa-samAnadigyathA bhavati sapratidik-samAnavidikca yathA bhavatItyevaM candralezyAM 'AvRttya' avaSTabhya tiSThatItyevaMyogaH, ata AvaraNamAtramevedaM vainasikaM candrasya rAhuNA grasanaM na tu kArmaNamiti / __ atha rAhorbhedamAha-'kaiviheNa mityAdi, yazcandrasya sadaiva saMnihitaH saMcarati sadhruvarAhuH, Aha c||1|| kiNhaM rAhuvimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / ___ cauraMgulamappattaM hehA caMdassa taM carai // iti yastu paNi-paurNamAsyAmAvAsyayozcandrAdityayoruparAgaM karoti sa parvarAhuriti / 'tattha maMje se dhuvarAhU'ityAdi 'pADivae'tti pratipada Arabhyeti zeSaH paJcadazabhAgena svakIyena karaNabhUtena paJcadazabhAgaM caMdassalessaM'tivibhaktivyatyayAccandrasyalezyAyAH candrabimbasambandhinamityarthaH AvRNvan 2 pratyahaM tiSThati, par3hamAe'ttiprathamatithau, patrarasesuti paJcadazasu dineSuamAvAsyAyAmityarthaH 'pannarasamabhAga' 'AvarittANaMciTTaittivAkyazeSaH,evaM ca yadbhavati tadAha-'carime'tyAdi, caramasamaye paJcadazabhAgopetasya kRSNapakSasyAntime kAle kAlavizeSe vA candro rakto bhavati-rAhuNoparakto bhavati sarvathA'pyAcchAdita ityarthaH, avazeSe samaye pratipadAdikAle candro rakto vA virakto vA bhavati, aMzena rAhuNoparakto'zAntareNa cAnuparaktaH AcchAditA- nAcchAdita ityarthaH / ___'tameva'tti tameva candralezyApaJcadazabhAgaMzuklapakSasyapratipadAdiSvitigamyate 'upadarzayan 2' paJcadazabhAgena svayamapasaraNataH prakaTayanprakaTayaMstiSThati, carimasamayetti paurNamAsyAMcandro virakto bhavati sarvathaiva zuklIbhavatItyarthaH sarvathA'nAcchAditatvAditi, iha cAyaM bhAvArthaHSoDazabhAgIkRtasya candrasyaSoDazobhAgo'vasthita evAste, ye cAnye bhAgAstan rAhuH pratitithyekaikaM bhAgaM kRSNapakSe AvRNoti zukle tu vimuJcatIti, uktaJca jyotisskrnnddke||1|| "solasabhAge kAUNa uDuvaI hAyaettha pnnrsN| tattiyamette bhAge puNovi parivaDDaI joNhA // " iti, ihatuSoDazabhAkalpanA na kRtA vyavahAriNAM SoDazabhAgasyAvasthitasyAnupalakSaNAditi sambhAvayAma iti, nanu candravimAnasya paJcaikaSaSTibhAganyUnayojanapramANatvAd rAhuvimAnasya ca grahavimAnatvenArddhayojanapramANatvAtkathaM paJcadaze dine candravimAnasya mahattvenetarasya ca laghutvena sarvAvaraNaM syAt ? iti, atrocyate, yadidaM grahavimAnAnAmarddhayojanamiti pramANaM tatprAyika, tatazca rAhohasyoktAdhikapramANamapi vimAnaM saMbhAvyate, anye punarAhuH-laghIyaso'pi Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-6 rAhuvimAnasya mahatA tamisnarazmijAlena tadAniyata iti, nanu katipayAn divasAn yAvad dhruvarAhuvimAnaM vRttamupalabhyate grahaNa iva katipayAMzca na tatheti kimatra kAraNam ? / atrocyate, yeSu divaseSvatyarthaM tamasA'bhibhUyate zazI teSu tadvimAnaM vRttamAmAti yeSu punarnAbhibhUyate'sau vizuddhayamAnatvAt teSu na vRttamAbhAti, tathA coktm||1|| "vaTTaccheo kaivaidivase dhuvarAhuNo vimaannss| dIsai paraM na dIsai jaha gahaNe pavvarAhussa // " // 1 // AcArya Aha-"accatthaM nahi tamasA'bhibhUyate jaM sasI visujhaMto / teNa na vaTTaccheo gahaNe u tamo tamobahulo ||iti 'tattha NaM je se pavve' tyAdi, 'vAyAlIsAe bhAsANaM' sArddhasya varSatrayasyopari candrasya lezyAmAvRtya tiSThatIti gamyaM, sUrasyApyevaM navaramutkRSTatayA'TacatvAriMzatA saMvatsarANAmiti / atha candrasya 'sasitti yadabhidhAnaM tasyAnvarthAbhidhAnAyAha mU. (547) se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-caMde sasI 2?, goyamA! caMdassaNaMjoisiMdassa joisarano miyaMke vimANekaMtA devI kaMtAo devIokatAiMAsaNasayaNakhaMbhabhaMDamattovagaraNAI appaNovi ya NaM caMde joisiMde joisarAyA some kaMte subhae piyadaMsaNe surUve se teNaTeNaM0 vR. 'sekeNa"mityAdi, 'miyaMketti mRgacihnatvAt mRgAGke vimAne'dhikaraNabhUte some'tti 'saumyaH' araudrAkAronIrogo vA kaMtettikAntiyogAt 'subhae'tti subhagaH-saubhAgyayuktatvAvallabho janasya 'piyadaMsaNe'tti premakAridarzanaH, kasmAdevam ? ata Aha-surUpaH 'se teNa mityAdiatha tena kAraNenocyate 'sasI'ti saha zriyA vartata iti sazrIH tadIyadevAdInAM svasya ca kAntyAdiyuktatvAditi, prAkRtabhASApekSayA ca sasIti siddhm| athAdityazabdasyAnvarthAbhidhAnAyAha mU. (548) se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-sUre Aice sUre02?, goyamA ! sUrAdiyANaM samayAi vA AvaliyAi vA jAva ussappiNI vA avasappiNIi vA se teNadveNaM jAva Aicce02 vR. 'sekeNa mityAdi, sUrAIya'tti sUraHAdi-prathamo yeSAM te sUrAdikAH, ke ? ityAha'samayAi vatti samayAH-ahorAtrAdikAlabhedAnAM nirvibhAgA aMzAH, tathAhi-sUryodayamavadhi kRtvA'horAtrArambhakaH samayo gaNyate AvalikA muhUrtAdayazceti se teNa'mityAdi atha tenArthena sUra Aditya ityucyate, AdauahorAtrasamayAdInAMbhava Aditya iti vyutteH,tyapratyayazcehArSatvAditi atha teyorevAgramahiSyAdidarzanAyAha mU. (549) caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisaranno kati aggamahisIo pannatAo jahAdasamasae jAva no cevaNaMmehuNavattiyA suurssvithev|cNdmsuuriyaannN bhaMte ! joisarAyANo kerisae kAmabhoge pacaNubbhavamANA viharaMti? goyamA ! se jahAnAmAe kei purise paDhamajovvaNuTTANabalate paDhamajovvaNuTThANabalaTThAe bhAriyAe saddhiM aciravattavivAhakale asthagavesaNayAe solavasAsavipavAsie se NaM tao laddhaTe kayakarja aNahasamagge punaravi niyagagiha havvamAgae kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte savvAlaMkAravibhUsie maNunna thAlipAgasuddhaM aTThArasavaMjaNAkula bhoyaNaM bhutte samANe Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/6/549 taMsi tArisagaMsi vAsadharaMsi vannao mahabbale kumAre jAva sayaNovayArakalie tAe tArisiyAe bhAriyAe siMgArAgAracAruvesAe jAva kaliyAe anurattAe avirattAe manAnukUlAe saddhiM iTTe sapharise jAva paMcavihe mANussae kAmabhoge padyaNubhavamANe viharati / se goyA ! purise viusamaNakAlasamayaMsi kerisayaM yAsokkhaM padyaNubbhavamANo viharati orAlaM samaNAuso !, tassa gaMgoyamA ! purisarasa kAmabhogehiMto asuriMdavajjiyANaM bhavaNavAsINaM devANaM etto anaMtaguNavisiTThatarAe caiva kAmabhogA, asuriMdavajjiyANaM bhavaNavAsiyANaM devANaM kAmabhogehiMto asurakumArANaM devANaM etto anaMtaguNavisiTTatarAe caiva kAmabhogA / 78 asurakumArANaM devANaM kAmabhogehiMtI gRhagaNanakkhattatArArUvANaM jotisiyANaM devANaM etto anaMtaguNavisiddhatarAe caiva kAmabhogA, gahagaNanakkhattajAva kAmabhogehiMto caMdimasUriyANaM jotisiyANaM jotisarAINaM etto anaMtaguNavisiTThayarA caiva kAmabhogA, caMdimasUriyANaM goyamA jotisiMdA jotisarAyANo erise kAmabhoge paJcaNubbhavamANA virahaMti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva viharai // vR. 'caMdarase' tyAdi, 'paDhamajovvaNuTThANa balatthe ' tti 'prathamayauvanotthAne' prathamayauvanodgame yadvalaM - prANastatra yastiSThati sa tathA 'aciravRttavivAhakaje' aciravRttavivAhakArya 'vanao mahAbale 'tti mahAbaloddezake vAsagRhavarNako dRzya ityarthaH 'anurattAe' tti anurAgavatyA 'avirattAe tti vipriyakaraNe'pyaviraktayA 'manAnukUlAetti patimanaso'nukUlavRttikayA 'viusamaNakAla samayaMsi 'tti vyavazamanaM puMvedavikAropazamastasya yaH kAlasamayaH sa tathA tatra ratAvasAna ityarthaH / iti bhagavatA pRSTo gautama Aha- 'orAlaM samaNAuso'tti, 'tassa NaM goyamA purisarasa kAmabhogehiMto' ihAgretanaH 'etto' tti zabdo yojyate tatazcaitebhya uktasvarUpebhyo vyantarANAM devAnAmanantaguNaviziSTatayA caiva kAmabhogA bhavantIti, kvacittu ettozabdo nAbhidhIyate zatakaM - 12 uddezakaH - 6 samAptaH -: zatakaM - 12 uddezakaH-7: vR. anantaroddezaka candrAdInAmatizayasaukhyamuktaM, te ca lokasyAMze bhavantati lokAMze jIvasya janmamaraNavaktavyatAprarUpaNArthaH saptamoddezaka ucyate, tasya cedamAdisUtram- mU. (550) teNaM kAleNaM 2jAva evaM vayAsI - kemahAlae NaM bhaMte! loe pannatte ?, goyamA mahatimahAlae loe pannatte, puracchimeNaM asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo dAhiNeNaM asaMkhijAo evaM ceva evaM paJcacchimeNavi evaM uttareNavi evaM uDDUMpi ahe asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM / eyaMsi NaM bhaMte! emahAlagaMsi logaMsi atthi kei paramANupoggalamettevi paese jattha NaM ayaM jIve na jAe vA na mae vAvi ?, goyamA ! no iNaTTe samaTTe, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai eyaMsi NaM emahAlagaMsi logaMsi natthi kei paramANupoggalametetavi paese jattha gaM ayaM jIve na jAe vA na mae vAvi ? goyamA ! se jahAnAmae-kei purise ayAsayassa evaM mahaM ayAvayaM karejA, seNaM tattha jahaneNaM ekkovA do vA tini vA ukkoseNaM ayAsahassaM pakkhivejjA tAo NaM tattha pauragoyarAo purapANiyAo jahanneNaM egAhaM vA biyAhaM vA tiyAhaM vA ukkoseNaM chammAse parivasejjA / Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 79 zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-7 asthi gaMgoyamA! tassa ayAvayassa keI paramANupoggalamettevi paesejeNaM tAsiM ayANaM uccAreNa vA pAsavaNeNa vA kheleNa vA siMghANaeNa vA vaMteNa vA pitteNa vA pUeNa vA sukkeNa yA soNieNa vA cammehiM vA romehiM vA siMgehiM vA khurehiM vA nahehiM vA anAkaMtapuvve bhavai ? bhagavaM! notiNaDhesamaTe, hojAviNaMgoyamA! tassa ayAvayassa keI paramANupoggalamettevi paesejeNaMtAsiM ayANaM uccAreNa vA jAva nahehiM vA aNakaMtapube no cevaNaMeyaMsi emahAlagaMsi logaMsi logassa ya sAsayaM bhAvaM saMsArassa ya anAdibhAvaM jIvassa ya niccabhAvaM kammabahuttaM jammaNamaraNabAhullaMca paDucca nasthi kei paramANupoggalamettevipaese jatthaNaM ayaMjIve na jAe vA namae vAvi, se teNaTTeNaM taM ceva jAva nmevaavi|| vR. 'teNa mityAdi, 'paramANupoggalamettevitti ihApi sambhAvanAyAM 'ayAsayassa'tti SaSThayAzcaturthyaHtvAd ajAzatAya 'ayAvayaM'ti ajAvrajam ajAvATakamityarthaH 'ukkoseNaM ayAsahassaM pakkhiveJja'tti yadihAjAzataprAyogye vATake utkarSeNAjAsahasraprakSepaNamabhihitaM tattAsAmati- saGkIrNatayA'vasthAnakhyAnArtha:miti, 'paumaragoyarAo paurapANIyAo'tti pracuracaraNabhUmayaH pracurapAnIyAzca, anena ca tAsAMpracuramUtrapurISasambhavo bubhukSApipAsAviraheNa susthatayA ciraMjIvitvaM coktaM nahehivattinakhAH-khaurAgrabhAgAstaiH 'nocevaNaM eyaMsiemahAlayaMsi logaMsi' ityasya 'asthikei paramANupoggalamettevi paese' ityAdinA pUrvoktAbhilApena sambandhaH mahatvAllokasya, kathamidamiti cedata Aha 'logasse' tyAdi kSayiNo hyevaMnasaMbhavatItyatauktaM lokasya zAzvatabhAvaM pratItyetiyogaH, zAzvatatve'pi lokasya saMsArasya sAditve naivaM syAdityanAditvaM tasyoktaM, nAnAjIvApekSayA saMsArasyAnAditve'pi vivakSitajIvasyAnityatve nokto'rthaH syAdato jIvasya nityatvamuktaM, nityatve'pi jIvasya kAlpatve tathAvidhasaMsaraNAbhAvannoktaM vastu syAdataH karmabAhulyamuktaM, karmabAhulye'pi janmAderalpatve nokto'rthaH syAditi janmAdibAhulyamuktamiti / etadeva prapaJcayannAha 'mU (551) kati NaM bhaMte ! puDhavIo pannatAo?, goyamA! satta puDhavIo pannatAo jahA paDhamasaepaMcamauddesae taheva AvAsA ThAveyacA jAva anuttaravimANettijAva aparAjie sabvaTThasiddhe / ayannaM bhaMte ! jIve imIse rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu egamegaMsi nirayAvAsaMsi puDhavikAiyattAe jAva vaNassaikAiyattAe naragattAe neraiyattAe uvavannapuce?, haMtA goyamA! asaiMgoyamA! aduvAanaMtakhutto, ayannaM bhaMte! jIve sakkarappabhAe puDhavIe paNavIsA evaM jahA rayaNappabhAe taheva do AlAvagAbhANiyavvA, evaM jAva ghuumppbhaae| ayannaM bhaMte ! jIve tamAe puDhavIe paMcUNe nirayAvAsasayasahasse egamegaMsi sesaM taM ceva, ayantra bhaMte! jIve ahesattamAe puDhavIe paMcasuanuttaresumahatimahAlaesumahAniraesu egamegaMsi nirayAvAsaMsi sesaMjahArayaNappabhAe, ayanaMbhaMte jIve cosaTTIe asurakumArAvAsasayasahassesu egamegaMsi asurakumArAvAsaMsi puDhavikAiyattAe jAva vaNassaikAiyattAe devattAe devIttAe AsaNasayaNabhaMDamattovagaraNattAe uvavannapuve?, haMtA goyamA! jAva anaMta khutto / savvajIvAviNaM bhaMte! evaM ceva, evaMthaNiyakumAresu, nANattaMAvAsesu, AvAsA pubbabha Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/7/551 NiyA, ayannaM bhaMte! jIve asaMkhejjesu puDhavikAiyAvAsasayasahassesu egamegaMsi puDhavikAiyAvAsaMsi puDhavikAiyattAe jAva vaNa0 uvavannapuvve ?, haMtA goyamA ! jAva anaMta khutto evaM savvajIvAvi evaM jAva vaNassaikAiesu / ayannaM bhaMte! jIve asaMkhejjesu vediyAvAsasayasahassesu egamegaMsi vediyAvAsaMsi puDhavikAiyattAe jAva vaNarasaikAiyattAe beiMdiyattAe uvavantrapuvve ?, haMtA goyamA ! jAva khutto, savvajivAvi NaM evaM ceva evaM jAva maNussesu, navaraM tAMdiyaesu jAva vaNasaikAiyattA teMdiyattAe cauriMdiesu cauriMdiyattAe paMciMdiyatirikkhajoNiesu paMciMdiyatirikkhajoNiesu paMciMdiyatirikkhajoNiyattAe maNussesu maNussattAe sesaM jahA vediyANaM vANamaMtara joisiya sohammIsANesu ya jahA asurakumArANaM, ayannaM bhaMte! jIve saNakumAre kappe bArasasu vimANAvAsasayasahassesu egamegaMsi vimANiyAvAsaMsi puDhavikAiyattAe sesaM jahA asurakumArANaM jAya anaMtakhutto, no ceva NaM devIttAe, evaM savvajIvAvi / 80 evaM jAva ANayapANaesa, evaM AraNadhuesuvi, ayanaM bhaMte! jIve tisuvi aTTArasuttaresu gevijavimANAvAsasayesu evaM ceva, ayannaM bhaMte! jIve paMcasu anuttaravimANesu egamegaMsi anuttaravimANaMsi puDhavi taheva jAva anaMtakhutto no ceva NaM devattAe vA devIttAe vA evaM savvajIvAvi ayanaM bhaMte! jIve savvajIvANaM nAittAe piyattAe bhAittAe bhaginittAe bhajattAe puttattAe ghUyattAe suNhattAe uvavannapuve ?, haMtA goyamA ! asaI aduvA anaMtakhutto, savvajIvAvi NaM bhaMte! imassa jIvassa mAittAe jAva uvavannapuvve ?, haMtA goyamA ! jAva anaMtakhutto, ayannaM bhaMte! jIve savvajIvANaM arittAe veriyattAe ghAyakattA vahagattAe paDinIyattAe pacAmittattAe uvavatrapuve ?, haMtA goyamA ! jIvA anaMtakhutto, savvajIvAvi gaM bhaMte ! evaM ceva / ayanaM bhaMte! jIve savvajIvANaM rAyattAe juvarAyattAe jAva satthavAhattAe urvavannapubve haMtA goyamA ! asatiM jAva anaMtakhuttI, savvajIvANaM evaM ceva / ayanaM bhaMte! jIve savvajIvANaM dAsattAe pesattAe bhayagattAe bhAillagattAe bhogapurisattAe sIsattAe vesattAe uvavantrapuvve ?, haMtA goyamA ! jAva anaMtakhutto, evaM savvajIvAvi anaMtakhutto sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti jAva viharai / vR. 'kai NamityAdi, 'naragattAe 'tti narakAvAsapRthivIkAyikatayetyarthaH 'asaI 'ti asakRd-anekazaH 'aduva'tti athavA 'anaMtakhutto' tti anantakRtvaH - anantavArAn 'asaMkhejesu puDhavikAiyAvAsa saya sahassesu' tti ihAsaGkhyAteSu pRthivIkAyikAvAseSu etAvataiva siddheryacchatasahasragrahaNaM tatteSAmatibahutvakhyApanArthaM, navaraM 'teiMdiesu' ityAdi trIndriyAdisUtreSu dvIndriyasUtrAt trIndriyacaturindriyetyAdinaiva vizeSa ityarthaH / 'no ceva NaM devIttAe' tti IzAnAnteSveva devasthAneSu devya utpadyante sanatkumArAdiSu punarttetikRtvA 'no ceva NaM devIttAe' ityuktaM 'no ceva NaM devattAe devIttAe vatti anuttaravimAneSvanantakRtyo devA notpadyante devyazca sarvadhaiveti 'no ceva Na' mityAdyuktamiti, 'arittAe' tti sAmAnyataH zatrubhAvena 'veriyattAe 'ti vairikaH - zatrubhAvAnubandhayuktastattayA 'ghAyagattAe 'tti mArakatayA 'vahagattAe 'tti vyadhakatayA tADakatayetyarthaH 'paDinIyattAe 'tti pratyanIkatayA - kAryopaghAtakatayA 'paJcAmittattAe' tti amitrasahAyatayA / 'dAsattAe 'tti gRhadAsIputratayA 'pesattAe 'tti preSyatayA - AdezyatayA 'bhayagattAe 'tti Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, varga:-, uddezakaH-7 bhRtakatayAduSkAlAdaupoSitatayA 'bhAillagattAetikRSyAdilAbhasya bhAgagrAhakatvena bhogapurisatAe'tti anyairupArjitArthAnAM bhogakArinaratayA 'sIsattAe'tti zikSaNIyatayA 'vesattAe'tti dvessytyeti| zatakaM-12 uddezakaH-7 samAptaH -zataka-12 uddezakaH-8:vR. saptame jIvAnAmutpattizcintitA, aSTame'pi saiva bhaGgayantareNa cintyate, ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (552) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM jAva evaM vayAsI-deve NaM bhaMte ! mahaDDIe jAva mahesakkhe anaMtaraM cayaM caittA bisarIresu nAgesu uvavajejjA haMtA goyamA! uvvlejaa| seNaM tattha acciyavaMdiyapUiyasakkAriyasammANie divve sacce saccovAe saMnihiyapADihare yAvibhavenA?, haMtA bhvejaa| seNaM bhaMte ! taohiMto anaMtaraM uvvahitAsijjhejAvujhejA jAva aMtaM karejA ?, haMtA sijjhijA jAva aMtaM krejaa| deveNaM bhaMte ! mahaDDIe evaM ceva jAva visarIresumaNIsu uvavajejA, evaM ceva jahA nAgANaM deveNaM bhaMte! mahaDDIejAva bisarIresu rukkhesuuvavajetA ?, haMtA uvavajejA evaM ceva, navaraM ima nANattaMjAva sannihiyapADihere lAulloiyamahite yAvibhaveJjA ?, haMtA bhavejA sesaMtaM ceva jAva aMtaM krejaa| vR. 'teNa'mityAdi, 'visarIresuttidvezarIre yeSAM te dvizarIrAsteSu, ye hi nAgazarIraM tyaktvA manuSyazarIramavApya setsyanti tedvizarIrAiti, 'nAgesuttisaprapeSuhastiSuvA tattha'ttinAgajanmani yatra vA kSetrejAtaH 'accie'tyAdi, ihArcitAdipadAnAMpaJcAnAM karmadhArayaH tatra cArcitazcandanAdinA vanditaH stutyA pUjitaH puSpAdinA satkArito-vastrAdinA sanmAnitaHpratipattivizeSeNa 'divvetti pradhAnaH 'sacce ti svapnAdiprakAreNa tadupadiSTasyAvitathatvAt 'saccovAetti satyAvapAtaH saphalaseva ityarthaH, kuta etat ? ityAha 'sannihiyapADihere tisannihitaM adUravartiprAtihArya pUrvasaGgatikAdidevatAkRtaMpratihArakarma yasya sa tathA 'maNIsutti pRthivIvAkAyavikAreSu 'lAulloiyamahie'tti 'lAiyaMtichagaNAdinA bhUmikAyAH saMmRSTIkaraNaM 'ulloiyaMti seTikAdinA kuDyAnAM dhavalanaM etenaiva dvayena mahito yaH sa tathA, etacca vizeSaNaM vRkSasya pIThApekSayA, viziSTavRkSA hi baddhapIThA bhavantIti / mU. (553) ahaM bhaMte! golaMgUlavasabhe kukkaDavasabhe maMDukkavasabheeeNaM nissIlA nivvayA nigguNA nimmerA nippacakkhANaposahovavAsA kAlamAse kAlaM kiccA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ukkoseNaM sAgarovamadvitIyaMsi naragaMsi neraiyattAe uvvjjejaa| samaNe bhagavaM mahAvIre vAgarei-uvavajamANe uvannetti vattavyaM siyA / ahaM bhaMte ! sIhe vagdhe jahA ussappiNIuddesae jAva parassare ee NaM nissIlA evaM caiva jAva vattavyaM siyA, aha bhaMte ! DhaMke kaMke vilae maggue sikhIe, eeNaM nissIlA0, sesaMtaMceda jAva vattavvaM siyaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! jAva viharai / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM (2) 12/-18/553 ghR. 'golaMgUlavasabhe'tti golAGkalAnAM-vAnarANAMmadhye mahAn sa eva vA vidagdho vidagdhapayitvAvRSabhazabdasya, evaM kurkuTavRSabho'pi, evaM maNDUkavRSabho'pi, "nissIla'tti samAdhAnarahitAH 'nibvaya'ttiaNuvratarahitAH 'nigguNa'tti guNavrataiH kSamAdibhirvA rahitAH 'neraiyattAe uvavaojjA' iti praznaH, iha ca 'uvavajejA' ityetaduttaraM, tasya cAsambhavamAzamAnastatparihAramAha ___ 'samaNe'ityAdi, asambhavaJcaivaM-yatrasamaye golAGlAdayo na tatra samaye nArakAste ataH kathaM te nArakatayotpadyante iti vaktavyaM syAd ?, atrocyate-zramaNo bhagavAn mahAvIro na tu jamAlyAdievaM vyAkaroti-yaduta utpadyamAnamutpannamiti vaktavyaM syAt, kriyAkAlaniSThAkAlayorabhedAd, ataste golAGgalaprabhRtayonArakatayotpattukAmA nArakAevetikRtvA suSThUcyate neraiyattAe uvavajejatti, 'ussappiNiuddesae'tti saptamazatasya SaSTha iti // zatakaM-12, uddezakaH-8 samAptaH -zataka-12 uddezakaH-9:- vR.aSTamoddezake devasya nAgAdiSUtpattiruktAnavametudevA evaprarUpyantaityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (554) kaivihA NaM bhaMte ! devA pannatA?, goyamA ! paMcavihA devA pannattA, taMjahA-bhaviyadavvadevA 1 neradevA 2 dhammadevA 3 devAhidevA 4 bhAvadevA 5, sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vui bhaviyadavyadevA bhaviyadavvadevA?, goyamA! je bhavie paMciMdiyatirikkhajaNie vA maNusse vA devesu uvavajittae se teNadveNaM goyamA! evaM vucai bhaviyadavvadevA 2/ sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai naradevA naradevA?, goyamA! je imerAyANo cAuraMtacakkavaTTI uppannasamattacakkarayaNappahANA navanIhIpaiNo samiddhakosA battIsaM rAyavarasahasNujAyamaggA sAgaravaramehalAhivaNo maNussiMdA se teNaTeNaM jAva naradevA 2/ se keNatuNaM bhaMte ! evaM vuccai dhammadevA dhammadevA?, goyamA! je ime anagArA bhagavaMto IriyAsamiyA jAva guttabaMbhayArI se teNaTeNaM jAva dhmmdevaa| . sekeNDeNaMbhaMte! evaM vuccai devAdhidevA devAdhidevA?, goyamA!je ime arihaMtA bhagavaMto uppannanANadaMsaNadharA jAva savvadarisI se teNaTeNaMjAva devAdhidevA 2 / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-bhAvadevA bhAvadevA ?, goyamA ! je ime bhavaNavaicANamaMtarajoisavemANiyA devA devagatinAmagoyAiM kammAiMvedeti se teNaTeNaM jAva bhAvadevA / vR. 'kaivihANa'mityAdi, dIvyanti-krIDAMkurvantidIvyantevA-stUyantevA''rAdhyatayeti devAH 'bhaviyadavvadeva'tti dravyabhUtA devA dravyadevAH, dravyatA cAprAdhAnyAdbhUtabhAvitvAdbhAvibhAvatvAdvA, tatrAprAdhAnyAddevaguNazunyA devA dravyadevA yathA sAdhvAbhAsA dravyasAdhavaH, bhUtabhAvapakSetubhUtasya devatvaparyAyasya pratipannakAraNAbhAvadevatvAcyutAdravyadevAH, bhAvibhAvapakSe tu bhAvino devatvaparyAyasya yogyA devatayotpasyamAnA dravyadevAH, tatra bhAvibhAvapakSaparigrahArthaHmAha-bhavyAzca te dravyadevAzcetibhavyadravyadevAH / 'naradeva'tti narANAMmadhye devA-ArAdhayAH kriDAkAntyAdiyuktA vA narAzca te devAzceti vA naradevAH, 'dhammadeva'tti dharmeNa zrutAdinA devA Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:, uddezaka:- 9 dharmmapradhAnA vA devA dharmadevAH, 'devAideva' tti devAn zeSAnatikrAntAH pAramArthiH kadevatvayogAddevA devAtidevAH, 'devAhideva 'tti kvaciddazyate tatra ca devAnAmadhikAH pAramArthiH kadevatvayogAd devA devAdhidevAH, 'bhAvadeva 'tti bhAvena - devagatyAdikarmodayajAtaparyAyeNa devA bhAvadevAH / 83 'je bhavie' ityAdi, ihajAtau ekavacanamato bahuvacanArthe vyAkhyeyaM, tatazca ye bhavyAH -- yogyAH paJcendriyatiryagyonikA vA manuSyA vA deveSUtpattuM te yasmAdbhAvidevabhAvA iti gamyaM atha 'tenArthena' tena kAraNena he gauma ! tAn pratyevamucyate - bhavyadravyadevA iti / 'je ime' ityAdi, 'cAuraMtacakkavaTTi 'tti caturantAyA bharatAdipRthivyA ete svAmina iti cAturantAH cakraNa varttanazIlatvAccakravarttinastataH karmmadhArayaH, caturantagrahaNena ca vAsudevAdInAM vyudAsaH, ta yasmAditi vAkyazeSaH 'uppannasamattacakkarayaNappahANa 'tti AryatvAnnirdezasyotpannaM samastaratnapradhAnaM cakra yeSAM te tathA 'sAgaravaramehalAvihaiNo' tti sAgara eva varA mekhalA - kAJcI yasyAH sA sAgaravaramekhalA - pRthvI tasyA adhipatayo ye te tathA, sAgaramekhalAntapRthivyadhipataya iti bhAvaH, 'se teNadveNaM' ti atha 'tenArthena' tena kAraNena gautama ! tAna pratyevamucyate naradevA iti / 'je ime' ityAdi, ye ime' nagArA bhagavantaste yasmAditi vAkyazeSaH IryAsamiti ityAdi 'se teNadveNaM' ti atha tenArthena gautama ! tAn pratyevamucyate dharmadevA iti / 'je ime' ityAdi, ye ime'rhanta bhagavantaste yasmAdutpannajJAnadarzanadharA ityAdi 'se teNaTTeNaM' ti atha tenArthena tAn prati gautama evamucyate--devAtidevA iti / 'je ime' ityAdi, ye ime bhavanapatayaste yasmAddevagatinAgotre karmaNI vedayanti anenArthena tAn pratyevamucyate - bhAvadevA iti / evaM devAn prarUpya teSAmevotpAdaM prarUpayannAha - yU. (555) bhaviyadavvadevA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajraMti ? kiM neraiehiMto uvavajraMti tirikkha0 maNussa0 devehiMto uvavajraMti ?, goyamA ! neraiehiMto uvavajraMti tiri0 maNu0 devehiMtovi uvavajraMti bhedo jahA vakkatIe savvesu uvavAeyavvA jAva aNuttarovavAiyatti / navaraM asaMkhejjavAsAjya akammabhUmaga aMtara dIvasavvaDDIsiddhavaja jAva aparAjiyadeve- hiMtovi uvavajraMti, no savasiddhadevehiMto uvavajrjjati / naradevA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajaM-ti ? kiM neratie0 pucchA, goyamA ! neratiehiMto vi uvavajraMti no tiri0 no maNu0 devehiMtovi uvavajraMti / jai neraiehiMto uvavajraMti kiM rayaNappabhApuDhavineraiehiMto uvavajraMti jAva ahe sattamApuDhavineraiehiMta uvavajraMti ?, goyamA ! rayaNappabhApuDhavineraiehiMto uvavajraMti no sakkarajAvano ahesattamApuDhavineraiehiMto uvavajraMti / jai devehiMto uvavajraMti kiM bhavaNavAsidevehiMto uvavajraMti vANamaMtara0 joisiya0 vaimANiyadevehiMto uvavajrjjati ?, goyamA ! bhavaNavAsidevehiMtovi uvavajraMti vANamaMtara evaM savvadevesu avavAeyavvA vakkatIbhedeNaM jAva savvaTThasiddhatti / dhammadevANaM bhaMte! kaohiMto uvavajraMti vANamaMtara evaM savvadevesu uvavAeyavvA vaktIbhedeNaM jAva savvaTTasiddhatti, navaraM tamA ahesattamAe no uvavAo asaMkhijjavAsAuyaakammabhUmagaaMtaradIvagavajesu || devAnudhidevANaM bhaMte! katohiMto uvajati kiM neraiehiMto uvavajraMti ? pucchA, goyamA ! neraiehiMto uvavajraMti no tiri0 no maNu0 devehitovi uvavajjati / jai neraiehiMto evaM tisu puDhavIsu uvavajjati saMsAo khoDeyavvAo, jai devehiMto, Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-19/555 vemANiesusavvesu uvavajati jAva savvaTThasiddhatti, sesA khoddeyvyaa| bhAvadevA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajati?, evaM jahA vakkatIe bhavaNavAsINaM uvavAo tahA bhaanniybvo| vR. 'bhaviyadavvadevANaMbhaMte!' ityAdi, 'bhedo tti jai neraiehitouvavajaMtikirayaNapabhApuDhavineraiehito' ityAdi bhedo vAcyaH, 'jahA vakaMtIe'tti yathAprajJApanASaSThapade, navaramityAdi, 'asaMkhejavAsAuya'tti asaGkhyAtavarSAyuSkAH karmabhUmijAH paJcendriyatiryagmanuSyA asaGkhyAtavarSAyuSAmakarmabhUmijAdInAM sAkSAdeva gRhItatvAt etebhyazcodRttA bhavyadravyadevA na bhavanti, pAvadeveSveva teSAmutpAdAt, sarvArtha siddhikAstu bhavyadravyasiddha eva bhavantItyata etebhyo'nyo sarve bhavyadravyadevatayotpAdanIyA iti, dharmadevasUtre 'navara'mityAdi, 'tama'tti SaSThapRthivI tata udvRttAnAM cAritraMnAsti, tathA'ghaHsaptamyAstejaso vAyorasaGghayeyavarSAyuSkakarmabhUmi-jebhyo'karmabhUmijebhyo'ntaradvIpajebhyazcodRttAnAM mAnuSatvAbhAvAna cAritraM, tatazca na dharmadevatvamiti devAdhidevasUtre 'tisu puDhavIsu uvavajaMti'tti tisRbhyaH pRthivIbhya udvRttA devAtidevA utpadyante sesAo khoDeyavvAo'tti zeSAH pRthivyo niSedhayitavyA ityarthaH tAbhya udvRttAnAM devAdhideva-tvasyAbhAvAditi / 'bhAvadevA Na mityAdi, iha ca bahutarasthAnebhya udvRttA bhavanavAsitayotpadyante asajjJinAmapi teSUtpAdAd ata uktaM 'jahA vakaMtIe bhavaNavAsINaM uvavAo' ityAdi ||ath teSAmeva sthitiM prarUpayannAha . mU. (556) bhaviyadavvadevANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA?, goyamA! jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tini pliovmaaiN| naradevANaM pRcchA goyamA! jahanneNaM sattavAsasayAiMukkoseNaMcaurAsIIpuvvasayasahassAI dhammadevANaM bhaMte ! pucchA, goyamA! jahanneNaM atomuhuttaM ukkoseNaM desUNA puvakoDI, devAdhidevANaM pucchA goyamA! jahanneNaM bAvattari vAsAiM ukkoseNaM caurAsIiM pubbsyshssaaii| bhAvadevANaM pucchA goyamA ! jahanneNaM dasa vAsasahassAiM ukkoseNaM tettIsaM saagrovmaaii| vR. 'bhaviyadavvadevANa'mityAdi, 'jahanneNaMaMtomuhattaMti antarmuhUrtAyuSaH paJcendriyatirazco devepUtpAdAdbhavyadravyadevasya jaghanyA'ntarmuhUrttasthiti, 'ukkoseNaM tinni paliovamAIti uttarakurvAdimanujAdInAM deveSvevotpAdAt te ca bhavyadravyadevAH teSAM cotkarSato yathoktA sthitiriti / 'satta vAsasayAIti yathA brahmadattasya 'caurAsIpuvvasayasahassAiMti yathA bharatasya / ___ dharmadevAnAM jahanneNaM aMtomutta'tiyo'ntarmuhUrtAvazeSAyuzcAritraMpratipadyatetadapekSamidaM, 'ukkoseNaMdesUNA pubbakoDI'titu yo dezonapUrvokoTyAyuzcAritrapratipadyate tadapekSamiti, UnatA ca pUrvakoTyA aSTAbhirvaSaiH aSTavarSasyeva pravrajyArhatvAt, yacca SaDvarSastrivarSo vA pravrajito'timuktako vairasvAmI vA tatkAdAcitkamiti na sUtrAvatArIti / devAdhidevAnAM 'jahanneNaM bAvattari vAsAiMti zrImanmahAvIrasyeva 'ukkoseNaM chaurA sIi puvvasayasahassAIti RSabhasvAmino yathA -- ____bhAvadevAnAM 'jahanneNaM dasa vAsasahassAIti yathA vyantarANAM 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAIti yathA sarvArtha siddhadevAnAM / / atha teSAmeva vikurvaNAM prarUpayannAha / Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-9 mU. (557) bhaviyadacadevANaM bhaMte ! kiM egattaM pabhU viuvittae puhattaM pabhUviuvittae goyamA! egattaMpi pabhU viuvittae pujuttapi pabhU viuvittae, egattaM viuvyamANe egidiyarUvaM vA jAva paMciMdiyarUvaM vA puhutaM viuvvamANe egidiyarUvANi vA jAva paMciMdiyarUvANi vA tAI saMkhejANi vA asaMkhetrANi vA saMbaddhANi vA asaMbaddhANi vA sarisANi vA asarisANi vA viuvvaMti viuvittA taopacchA appaNojahicchiyAiMkajAiMkareMti evaM naradevAvi, evaMdhammadevAvi devAdhidevANaM pucchA, goyamA ! egattaMpi pabhU viuvittae puhuttapi pabhU viuvittae no caiva NaM saMpattIe viuvviMsu vA viuvditi vA vA viuvvissaMti vA / bhAvAdevANaM pucchA jahA bhviydvydevaa| vR. 'bhaviyavvadavvadevA Na'mityAdi 'egattaM pabhU viuvittae'tti bhavyadravyadevo manuSyaH paJcendriyatiryagvA vaikriyalabdhisampannaH 'ekatvam' ekarUpaM 'prabhuH samartho vikurvayituM puhattaMti nAnArUpANi, devAdhidevAstu sarvathA autsukyavarjitatvAnna vikurvate zaktisadbhAve'pItyata ucyate-'no ceva NamityAdi, 'saMpattIe'tti vaikriyarUpasampAdanena, vikurvaNazaktistu vidyate, tallabbhimAtrasya vidyamAnatvAt / mU. (558) bhaviyaDavvadeNaM bhaMte 1 anaMtaraM uvvaTTittA kahiM gacchaMti? kahiM uvavajaMti? kiM neraiesu uvavajaMti ? jAva devesu uvavaaMti?, goyamA! no neraiesu uvavajaMti no tirika no maNu0 devesu uvavajaMti, jai devesu uvavajaMti sabbadevesu uvavajati jAva sbvtttthsiddhtti| . naradevA gaM bhaMte ! anaMtaraM uvaTTittA pucchA, goyamA ! neraiesu uvavanaMti no tiri0 no maNu0 no devesu uvavajaMti, jai neraiesu uvavajaMti0, sattasuvi puDhavIsu uvvjNti| dhammadevANaM bhaMte ! anaMtaraM pucchA, goyamA ! no neraiesu uvavajjejjA no tiri0 no maNu0 devesu uvavaaMti, jai devesu uvavarjati kiM bhavaNavAsi pucchA, goyamA! no bhavaNavAsidevesu uvavajaMti no vANamaMtara0 nojoisiya0 vaimANiyadevesu uvavanaMti, sabvesuvemANiesuuvavajjati jAva savvaTThasiddhaanuttarovavAiesu jAva uvavanaMti, atthegaiyA sijhaMti jAva aMtaM kreNti| devAdhidevA anaMtara upavaTTittA kahiM gacchaMti kahiM uvavaaMti?, goyamA ! sijhaMti jAva aMtaM kareti / bhAvadevA NaM bhaMte ! anaMtaraM uvvadvittA puccha jahA vakkaMtIe asurakumArANaM vvaTTaNA tahA bhaanniyvvaa| bhaviyadavvadeve NaM bhaMte ! bhaviyadavvadevetti kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM, evaM jaheva ThiI sacceva saMciTThaNAvi jAva bhAvadevassa, navaraM dhammadevassa jaha0 eka samayaM ukkoseNaM desUNA puckoddii| bhaviyadavvadevassaNaMbhaMte! kevatiyaMkAlaM aMtara hoi?, goyamA! jaha0 dasavAsasahassAI aMtomuttamabhahiyAiM ukkoseNaM anaMta kAlaM vnnssikaalo| neradevANaM pucchA, goyamA ! jahanneNaM sAtiregaM sAgarovamaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM avarlDa poggalapariyaha desUNaM / dhamma devassa NaM pucchA, goyamA ! jahanneNaM paliovamapuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva avarlDa poggalapariyaTTa desuunnN| devAdhidevANaM pucchA, goyamA ! natthi aMtaraM / bhAvadevassa NaM pucchA, goyamA ! jahanneNaM Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 bhagavatI aGgasUtraM (2) 12/-/9/558 aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassaikAlo / eesi NaM bhaMte! bhaviyadavvadevANaM naradevANaM jAva bhAvadevANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA naradevA devAdhidevA saMkhejjaguNA dhammadevA saMkhejaguNA bhaviyadavvadevA asaMkhejjaguNA bhAvadevA asaMkhejjaguNA bhAvadevA asaMkhejaguNA / vR. atha teSAmevodvarttanAM prarUpayannAha - 'bhaviyadavve' tyAdi, iha ca bhavikadravyadevAnAM bhAvideva bhavasvabhAvanatvAnnArakAdibhavatrayaniSedhaH / naradevasUtre tu 'neraiesu uvavajraMti' tti atyaktakAmabhogA naradevA nairayikeSUtpadyante zeSatraye tu tanniSedhaH, tatra ca yadyapi kecicakravarttino deveSUtpadyante tathA'pi te naradevatvatyAgena dhamrmmadevatva prAptAviti na doSaH, 'jahA vakkaMtIe asurakumArANaM uvvaTTaNA tahA bhANiyavva'tti asurakumArA bahuSu jIvAsthAneSu gacchantItikRtvA tairatidezaH kRtaH, asurAdayo hI zAnAntAH pRthivyAdiSvapi gacchantIti // atha teSAmevAnuvandhaM prarUpayannAha / 'bhaviyadavvadeve Na' mityAdi, 'bhaviyadavyadevei' tti bhavyadravyadeva ityamuMparyAyamatyajannityarthaH 'jahantreNamaMtomuhutta 'mityAdi pUrvavaditi / evaM jaheva ThiI sacceva saMciTThANavi 'tti 'evam' anena nyAyena yaiva 'sthiti' bhavasthiti prAg varNitA saivaiSAM saMsthitirapi tatparyAyAnubandho'pItyarthaH, vizeSaM tvAha- 'navara'mityAdi, dharmamadevasya, jaghanyenaikaM samayaM sthiti azubhabhAvaM gatvA tato nivRttasya subhabhAvapratipattisamayAnantarameva maraNAditi / athaiteSAmevAntaraM prarUpayannAha / 'bhaviyadavvadevassa NaM bhaMte!' ityAdi, 'jahantreNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabmahiyAI 'ti bhavyadravyadevasyAntaraM jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrttAbhyadhikAni kathaM ?, bhavyadravyadevo bhUtvA dazavarSasahasrasthitiSu vyantarAdiSUtpadya cyutvA zubhapRthivyAdI gatvA'ntarmuhUrttaM sthitvA punarbhavyadravyadeva evopajAyata ityevaM, etacca TIkAmupajIvya vyAkhyAtaM, iha kazcidAha - nanu devatvAcyutasyAnantarameva bhavyadravyadevatayotpattisambhavAddazavarSasahasrANyeva jaghanyatasyasyAntaraM bhavatyataH kathamantarmuhUrttAbhyadhikAni tAnyuktAni iti, atrocyate - sarvajaghanyAyurdevazcyutaH san zubhapRthivyAdiSUtpadya bhavyadravyadeveSUtpadyata iti TIkAkAramatabhavasIyate, tathA ca yathoktamantaraM bhavatIti, anye punarAhuH - iha baddhAyureva bhavyadravyadevo'bhipretastena jaghanyasthitikAddevatvAcyutvA'ntamuhUrttasthitikabhavyadravya devatvenotpannasyAntarmuhUrtopara devAyuSo bandhanAd yathoktamantaraM bhavatIti, athavA bhavyadravyadevasya janmanormaraNayorvA'ntarasya grahaNAd yathoktamantaramiti / 1 'naradevANa' mityAdi, 'jahanneNaM sAiregaM sAgarovamaM'ti, katham ? aparityaktasaGagAzcakravarttino narakapRthivISUtpadyante, tAsu ca yathAsvamutkRSTasthitayo bhavanti, sAtirekatvaM ca naradevabhave cakraratnotpatterarvAcInakAlena draSTavyaM, utkRSTatastu dezonaM pudgalaparAvarttArddhaM kathaM ?, cakravarttitvaM hi samyagdhSTaya eva nirvartayanti teSAM ca dezonApArddhapudgalaparAvarta eva saMsAro bhavati, tadantyabhave ca kazcinnaradevatvaM labhata ityevamiti / 'ghampadevassa Na' mityAdi, 'jahanneNaM paliovamapuhattaM 'ti, kathaM ?, cAritravAn kazcit saudharme palyopamapRthaktvAyuSkeSUtpadya tatazcayuto dharmmadevatvaM labhata ityevamiti, yacca manujatve utpannazcAritraM vinA''ste tadadhikamapi sat patyopamapRthaktve'ntarbhAvitamiti / 'bhAvadevassa Na'mityAdi, 'jahaneNaM aMtomuhuttaM 'ti, kathaM ?, bhAvadevazcuyato'ntarmuhUrttamanyatra sthitvA punarapi Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-9 bhAvadevo jAta ityevaM jaghanyenAntarmuhUrtamantaramiti ||athaitessaamevaalpvhutvN prarUpayannAha bhU. (559) eesiNaMbhaMte! bhAvedevANaMbhavanavAsINaM vANamaMtarANaMjoisiyANavemAmiyANaM sohammagANaM jAva acuyagAmaM gevenagANaM anutarovavAiyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA goyamA! savvatthovA anuttarovavAiyA bhAvadevA uvarimagevejAbhAvadevA saMkhenaguNAmajjhimagevejA saMkhejjaguNA heDimagevejA saMkhejaguNA achuekapa devA saMkhejaguNAjAva ANayakappe devAsaMkhenaguNA evaM jahA jIvAbhigame tivihe devapurise appAbahuyaM jAva jotisiyA bhAvadevA asNkhejjgunnaa| sevaM bhaMte ! 2 / vR. 'eesi Na mityAdi, 'savvatthovA naradeva'tti bharatairavatezu pratyekaM dvAdazAnAmeva teSAmutpattervijayeSu ca vAsudevasambhavAt sarveSvekadA'nutpatterati / 'devAidevA saMkhejjaguNa'tti bharatAdiSu pratyekaM teSAM cakravartibhyo dviguNatayotpattervijayeSu ca vAsudevopeteSvapyutpatteriti / 'dhammadevA saMkhenaguNa'tti sAdhUnAmekadA'pi koTIsahanapRthaktvasadbhAvAditi, bhaviyadavvadevA asaMkhejaguNa tti dezaviratAdInAM devagatigAminAmasaGghayAtatvAt, 'bhAvadevA asaMkhejjaguNa'tti svarUpeNaiva tessaamtibhutvaaditi| atha bhAvadevavizeSANAM bhavanapatyAdInAmalpabahutvaprarUpaNAyAha--'eesi Na'mityAdi, 'jahAjIvAbhigametivihe'ityAdi, iha ca 'tivihe'tti trividhajIvAdhikAra ityarthaH devapuruSANAmalpabahutvamuktaMtathehApi vAcyaM, tacaivaM-'sahassArekappe devA asaMkhenaguNA mahAsukke asaMkhejaguNA laMtae asaMkhejjaguNA baMbhaloe devA asaMkhejjaguNA mAhiMde devA asaMkhejaguNA saNaMkumAre kappe devA asaMkhejjaguNAIsANedevAasaMkhenaguNA sohammedevA saMkhejaguNA bhavaNavAsidevAasaMkhejjaguNA vANamaMtarA devA asNkhejjgunn'tti| zatakaM-12 uddezakaH-9 samAptaH -zataka-12 uddezakaH-10:vR. navamoddezake devA uktAstecAtmana ityAtmasvarUpasyabhedato nirUpaNAya dazamoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram mU. (560) kaivihA NaM bhaMte ! AyA pannatA?, goyamA ! aTThavihA AyA pannattA, taMjahA-daviyAyA kasAyAyA yogAyA uvaogAyA nANAyA dasaNAyA carittAyA viiriyaayaa| jassa NaM bhaMte! daviyAyA tassa kasAyAyA jassa kasAyAyA tassa daviyAyA?, goyamA! jassa daviyAyA tassa kasAyAyA siya asthi siya natthi jassa puNa kasAyAyA tassa daviyAyA niyama asthi / jassaNaMbhaMte! daviyAyA tassa jogAyA? evaM jahA daviyAyA kasAyAyA bhaNiyA tahA daviyAyA jogAyA bhaanniyvyaa| jassa NaM bhaMte ! daviyAyA tassa uvaogAyA evaM savvattha pucchA bhANiyavvA, goyamA! jassa daviyAyAtassa uvaogAyA niyamaM asthi, jassavi uvaogAyA tassavi daviyAyA niyama asthi| jassadaviyAyA tassaNANAyA bhayaNAejassapuNa nANAyA tassa daviyAyA niyama asthi, jassa daviyAyA tassa daMsaNAyA niyamaM asthi jassavi daMsaNAyA tassa daviyAyA niyamaM asthi, jassadaviyAyA tassa carittAyA bhayaNAe jassa puNa carittAyA tassa daviyAyA niyamaM asthi, evaM Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/10/560 vIriyAyAevi smN| jassaNaMbhaMte! kasAyAyAtassa jogAyA pucchA, goyamA! jassa kasAyAyAtassa jogAyA niyamaasthi, jassa puNa jogAyA tassa kasAyAyA siya asthisiya natthi, evaM uvaogAyAevi samaMkasAyAyA neyavvA, kasAyAyAya nANAyAya paropparaM dovi bhaiyavvAo, jahA kasAyAyA ya uvaogAyA yatahA kasAyAyAyadaMsaNAyAyakasAyAyAya carittAyAya doviparopparaMbhaiyavyAo, jahA kasAyAyA yajogAyAyatahA kasAyAyAyavIriyAyA yabhANiyavAo, evaMjahA kasAyAyAe vattavvayA bhaNiyA tahA jogAyAevi uvarimAhiM samaM bhaanniyvvaao| jahA daviyAyAe vattavyayAbhaNiyA tahA uvayogAyAevi uvarillAhiM samaM bhANiyavvA / jassa carittA yA siya asthi siya nasthi jassa puNa carittAyA tassa nANAyA niyama asthi, nANAyA vIriyAyA dovi paropparaM bhayaNAe / jassa dasaNAyA tassa uvarimAo dovi bhayaNAe, jassa puNa tAotassadaMsaNAyA niyamaM asthi| jassacarittAyAtassa vIriyAyA niyama asthi jassa puNa vIriyAyA tassa carittAyA siya athisiya nthi| eyAsiNaM bhaMte! daviyAyANaM kasAyAyANaM jAva vIriyAyANa ya kayare ra jAva visesA0 goyamA! savvatthovAo carittAyAonANAyAo anataguNAo kasAyAo anaMta0 jogAyAo vi0 pIriyAyAovi uvogadaviyadasaNAyAo tinnivi tullAo vi0/ vR. 'kaivihA Namiti, 'Aya'tti atati-santataM gacchati aparAparAn svaparaparyAyAnityAtmA, athavA atadhAtorgamanArthaHtvena jJAnArthaHtvAdatati-santatamavagacchati upayogalakSaNa vAdityAtmA, prAkRtatvAcca sUtre strIliGganirdezaH, tasya copyoglkssnntvaatsaamaanyenaikvidhtve'pyupaadhibhedaadssttghaatvN| tatra 'daviyAya'tti dravyaM-trikAlAnugAmyupapasarjanIkRtakaSAyAdiparyAyaM tadrUpa AtmA dravyAtmA sarveSAM jIvAnAM, 'kasAyAya'tti dravyaM-nikAlAnugAmyupasarjanIkRtakaSAyAdiparyAyaM tadrUpa AtmA dravyAtmA sarveSAM jIvAnAM, kasAyAya'ti krodhAdikaSAyaviziSTa AtmA kaSAyAtmA akSINAnupazAntakaSAyANAM, 'jogAya'tti yogA-manaHprabhRtivyApArAstapradhAna AtmAyogAtmA yogavatAmeva, "uvaogAyA'tti upayogaH-sAkArAnAkArabhedastapradhAna AtmA upayogAtmA siddhasaMsArisvarUpaH sarvajIvAnAM, athavA vivakSitavastUpayogApekSayopayogAtmA, 'nANAya'tti jJAnavizeSita upasarjanIkRtadarzanAdirAtmA jJAnAtmA samyagaddaSTeH, evaM darzanAtmAdayo'pi navaraM darzanAtmA sarvajIvAnAM, cAritrAtmA viratAnAM, vIrya-utthAnAdi tadAtmA sarvasaMsAriNAmiti, uktnyc||1|| "jIvAnAM dravyAtmA jJeyaH sakaSAyiNAM kaSAyAtmA / yogaH sayoginAM punarupayogaH sarvajIvAnAm / / // 2 // jJAnaM samyagdRSTerdarzanamatha bhavati sarvajIvAnAm / cAritraM viratAnAM tu sarvasaMsAriNAM vIryam / / iti / evamaTyA''tmAnaM prarUpyAtha yasmAtmabhedasya yadanyadAtmabhedAntaraM yujyate ca na yujyate ca tasya taddarzayitumAha-'jassa NamityAdi, ihASTau padAni sthApyante, tatra prathamapadaM zeSaiH saptabhiH Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, vargaH, uddezakaH - 10 saha cintyate, tatra yasya jIvasya 'dravyAtmA' dravyAtmatvaM jIvatvamityarthaH tasya kaSAyAtmA 'syAdasti' kadAcidasti sakaSAyAvasthAyAM 'syAnnAsti' kadAcinnAsti kSINopazAntakaSAyAvasthAyAM yasya punaH kaSAyAtmA'sti tasya dravyAtmA dravyAtmatvaM jIvatvaM niyamAdasti, jIvatvaM vinA kaSAyANAmabhAvAditi / tathA yasya dravyAtmA tasya yogAtmA'sti, yogavatAmiva, nAsti cAyogisiddhAnAmiva, tathA yasya yogAtmA tasya dravyAtmA niyamAdasti, jIvatvaM vinA yogAnAmabhAvAt, etadeva pUrvasUtropamAnena darzayannAha - 'evaM jahA daviyAye' tyAdi / tathA yasya jIvasya dravyAtmA tasya niyamAdupayogAtmA, yasyApyupayogAtmA tasya niyamAddravyAtmA, etayoH paraspareNAvinAbhUtatvAd yathA siddhasya, tadanyasya ca dravyAtmA'styupayogAtmA copayogalakSaNatvAjIvAnAM, etadevAha'jassa daviyAye' tyAdi / 89 tathA 'jassa daviyAyA tassa nANAyA bhayaNAe jassa puNa nANAyA tassa daviyAyA niyamaM atthi 'ti yasya jIvasya dravyAtmA tasya jJAnAtmA syAdasti yathA smayagdhSTInAM syAnnAsti yathA mithyASTInAmityevaM bhajanA, yasya tu jJAnAtmA tasya dravyAtmA niyamAdasti, yathA siddhasyeti / 'jassa dayiyAyA tassa daMsaNAyA niyamaM asthi'tti yathA siddhasya kevaladarzanaM 'jassavi daMsaNAyA tassa daviyAyA niyamaM asthi' tti yathA cakSurdarzanAdidarzanavatAM jIvatvamiti, tathA 'jassa daciyAyA tassa caritAyA bhayaNAe' tti yataH siddhasyAviratasya vA dravyAtmatve satyapi cAritrAtmA nAsti viratAnAM cAstIti bhajaneti, 'evaM vIriyAtevi samaM ti yathA dravyAtmanazcAritrAtmanA saha bhajanoktA niyamazcaivaM vIryAtmanA'pi saheti, tathAhi--yasya dravyAtmA tasya vIryAtmA nAsti, yathA sakaraNavIyapikSayA siddhasya tadanyasya tvastIti bhajanA, vIryAtmanastu dravyAtmA'styeva yathA saMsAriNAmiti atha kaSAyAtmanA sahAnyAni SaT padAni cintyante - 'jassaNa 'mityAdi, yasya kaSAyAtmA tasya yogtAmA'styeva, nahi sakaSAyo'yogI bhavati, yasya tu yogAtmA tasya kaSAyAtmA syAdvA na yA, sayogAnAM sakaSAyANAmakaSAyANAM ca bhAvAditi, 'evaM uvaogAyA, evI' tyAdi, ayamarthaH- yasya kaSAyAtmA tasyopayogAtmA'vazyaM bhavati, upayogarahitasya kaSAyANAmabhAvAt, yasya punarupayogAtmA tasya kaSAyAtmA bhajanayA, upayogAtmatAyAM satyAmapi kaSAyiNAmeva kaSAyAtmA bhavati niSkaSAyANAM tu nAsAviti bhajaneti / tathA 'kasAyAyA ya nANAyA ya paropparaM dovi bhaiyavvAo'tti, katham ?, yasya kaSAyAtmA tasya jJAnAtmA syAdasti, yataH kaSAyiNaH samyagdhSTerjJAnAtmA'sti mithyAdhTestu tasya nAstyasAviti bhajanA, tathA yasya jJAnAtmAsti tasya kaSAyAtmA syAdasti syAnnAsti, jJAninAM kaSAyabhAvAt tadabhAvAcceti bhajaneti, 'jahA kasAyAyA uvaogAyA ya tahA kasAyAyA ya daMsaNAyA ya'tti atidezaH, tasmAccedaM labdhaM- 'jassa kasAyAyA tassa daMsaNAyA niyamaM asthi' darzanarahitasya ghaTAdeH kaSAyAtmano'bhAvAt 'jassa puNa daMsaNAyA tassa kasAyAyA siya atthi siya natthi' darzanavatAM kaSAyasadbhAvAttadabhAvAcceti dRSTAntArthaH stu prAkU prasiddha eveti / " -yasya kaSAyAtmA 'kasAyAyA ya carittAyA ya dovi paropparaM bhaiyavvAo' tti, bhajanA caivaMtasya cAritrAtmA syAdasti syAnnAsti, kayaM ?, kaSAyiNAM cAritrasya sadbhAvAt pramattayatInAmiva tadabhAvAccAsaMyatAnAmiveti, tathA yasya cAritrAtmA tasya kaSAyAtmA syAdasti syAnnAsti, kathaM Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 bhagavatIaGgasUtraM (2) 12/-/10/560 sAmAyikAdicAritriNAMkaSAyANAMbhAvAd yathAkhyAtacAritriNAMcatadabhAvAditi, 'jahA kasAyAyA yajogAyA ya tahA kasAyAyA vIriyAyA ya bhANiyavvAo'tti haTAntaHprAk-prasiddhaH, dArzantikastvevaMyasya kaSAyAtmA tasya vIryAtmA niyamAdasti, na hi kaSAyavAn vIryavikalo'sti, yasya punarvIryAtmA sya kaSAyAtmA bhajanayA, yato vIryavAn niyamAdasti, na hi kaSAyavAn vIryavikalo'sti, yasya punarvIryAtmA tasya kaSAyAtmA bhajanayA, yato vIryavAn sakaSAyo'pi syAd yathA saMyataH akaSAyo'pi syAd yathA kevalIti 6 / atha yogAtmA'gretanapadaiH paJcabhiH saha cintanIyastatra calAghavArthaHmatidizannAha evaM jahA kasAyAyAe vattavvayA bhaNiyAtahAjogAyAeviuvarimAhiM samaMbhANiyavya'tti, sA caivamyasya yogAtmA tasyopayogAtmA niyamAd yathA sayogAnAM, yasya punarupayogAtmA tasya yogAtmA syAdasti yathA sayogAnAM syAnAsti yathA'yoginAM siddhAnAM ceti, tathA yasya yogAtmA tasya jJAnAtmA syAdasti samyagdRSTInAmiva syAnnAsti mithyATInAmiva, yasyajJAnAtmA tasyApi yogAtmA syAdasti sayoginAmiva syAnnAstyayoginA miveti, tathA yasya yogAtmA tasya darzanAtmA'styeva yoginAmiva yasya ca darzanAtmA tasya yogAtmA syAdasti yogavatAmiva syAnAsyayoginAmiva, tathA yasya yogAtmA tasya cAritrAtmA syAdasti viratAnAmiva syAnAstyaviratAnAmiva, yasyApi cAritrAtmA tasya yogAtmA syAdasti sayogacAritravatAmiva syaanaastyyoginaamiveti| vAcanAntarepunaridamevaMddazyate-'jassa carittAyA tassa jogAyA niyama'ttitatracacAritrasya pratyupekSaNAdivyApArarUpasya vivakSitatvAttasya ca yogAvinAbhAvitvAt yasya cAritrAtmA tasya yogAtmA niyamAdityucyata iti, tathA yasyayogAtmA tasya vIryAtmA'styeva yogasadbhAve vIryasyAvazyambhAvAt, yasya tu vIryAtmA tasya yogAtmA bhajanayA yato vIryavizeSavAn sayogyapi syAd yathA sayogakevalyAdi ayogyapi syAd yathA'yogikevalIti 5 / athopayogAtmanA sahAnyAni catvAri yathA samyagdhazAM syAnnAsti yathA mithyAzAM, yasya cajJAnAtmA tasyAvazyamupayogAtmA siddhAnAmiveti 1,tatA yasyopayogAtmA tasya darzanAtmA'styeva yasyApi darzanAtmA tasyopayogAtmA'styeva yathA siddhAdInAmiveti 2, tathA yasyopayogAtmA tasya cAritrAtmA syAdasti syAnAsti yathA saMyatAnAmasaMyatAnAM ca, yasya tu cAritrAtmA tasyopayogAtmA'styevetiyathA saMyatAnAM3, tathA yasyopayogAtmA tasya vIryAtmA syAdasti saMsAriNAmiva syAnnAsti siddhAnAmiva yasya punarvIryAtmA tasyopayogAtmA'styeva saMsAriNAmiveti 4 / / atha jJAnAtmanA sahAnyAni trINi cintyante-'jassa nANe' tyAdi, tatra yasya jJAnAtmA tasya darzanAtmA'styeva samyagdRzAmiva, yasya ca darzanAtmA tasya jJAnAtmA syAdasti yatA samyagdRzAM syAnAsti yathA mithyAzAmata evoktaM 'bhayaNAe'tti 1 tathA 'jassanANAyA tassa carittAyA siyaasthittisaMyatAnAmiva 'siya nasthi'tta asaMyatAnAmiva 'jassa puNa carittAyA tassa nANAyA niyamaM asthiti jJAnaM vinA cAritrasyA- bhAvAditi 2, tathA 'nANAye'tyAdi asyArthaH yasya jJAnAtmA tasya vIryAtmA syAdastikevalyAdI-nAmivasyAnnAsti siddhAnAmiva, yasyApi vIryAtmA tasya jJAnAtmA syAdasti samyagdRSTeriva syAnnAsti mithyAzaya iveti 3 / atha darzanAtmanA saha dve cityete-'jassa daMsaNAyetyAdi, bhAvanA cAsya-yasyadarzanAtmA Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 12, varga:-, uddezakaH - 10 tasya cAritrAtmA syAdasti saMyatAnAmiva syAnnAstyasaMyatAnAmiva yasya ca cAritrAtmA tasya darzanAtmA'styeva sAdhUnAmiveti ?, tathA yasya darzanAtmA tasya vIryAtmA syAdasti saMsAriNAmiva syAnnAsti siddhAnAmiva, yasya ca vIryAtmA tasya darzanAtmA'stveva saMsAriNAmiveti 2 / athAntimapadayoryojanA- 'jassa carite' tyAdi, yasya cAritrAtmA tasya vIryAtmA'styeva, vIryaM vinA cAritrasyAbhAvAt, yasya punarvIryAtmA tasya cAritrAtmA syAdasti sAdhUnAmiva syAnnAstyasaMyatAnAmiveti / 91 adhunaiSAmevAtmanAmalpabahutvamucyate- 'savvatthovAo carittAyAo'tti cAritriNAM saGkhyAtatvAt 'nANAyAo anaMtaguNAo' tti siddhAdInAM samyagdhzAM cAritrebhyo'nantaguNatvAt 'kasAyAo anaMtaguNAo' tti siddhebhyaH kaSAyodayavatAmanantaguNatvAt 'jogAyAo visesAhiyAo'tti apagatakaSAyodayairyogavadbhiradhikA ityarthaH 'vIriyAyAo visesAhiyAo'tti ayogibhiradhikA ityarthaH, ayoginAM vIryavattvAditi, 'uvaogadaviyadaMsaNAyAo tinnivitullAo visesAhiyAo' tti parasparApekSayA tulyAH, sarveSAM sAmAnya jIvarUpatvAt, vIryAtmabhyaH sakAzAdupayogadravyadarzanAtmAno vizeSAdhikA yato vIryAtmAnaH siddhAzca mIlitA upayogAdyAtmAno bhavanti, teca vIryAtmabhyaH siddharAzinA'dhikA bhavantIti, bhavanti cAtra gAthAH"koDIsaharasapuhuttaM jaINa to thoviyAo caraNAyA / // 1 // nANAyA'naMtaguNA paDucca siddhe ya siddhAo // hoti kasAyAyAo' naMtaguNA jeNa te sarAgANaM / jagAyA bhaNiyAo ayogivajrANa to ahiyA || jaM selesiyANavi laddhI viriyaM tao samahiyAo / uvaogadavidaMsaNa savvajiyA NaM tato ahiyA / / iti / // 3 // mU. (561) AyA bhaMte ! nANe annANe ?, goyamA ! AyA siya nANe siya annANe nANe puNa niyamaM aayaa| AyA bhaMte! neraiyANaM nANe anne neraiyANaM nANe ? goyamA ! AyA neraiyANaM siya nANe siya annANe nANe puNa se niyamaM AyA evaM jAva thaNiyakumArANaM / AyA bhaMte! puDhavi0 annANe atre puDhavikAiyANaM annANe ? goyamA ! AyA puDhavikAiyANaM niyamaM annANe antrANevi niyamaM AyA, evaM jAva vaNassaikA0 beiMdiyateiMdiya jAva vemANiyANaM jahA neraiyANaM / // 2 // AyA bhaMte! daMsaNe atre daMsaNe ? goyamA !, AyA niyamaM daMsaNe daMsaNevi niyamaM AyA / AyA bhaMte ! nera0 daMsaNe anne neraiyANaM daMsaNe ?, goyamA ! AyA neraiyANaM niyamA daMsaNe daMsaNevi se niyamaM AyA evaM jAva vemA0 niraMtaraM daMDao / vR. athAtmanA eva svarUpanirUpaNAyAha - 'AyA bhaMte! nANe' ityAdi, AtmA jJAnaM yo'yamAtmA'sau jJAnaM na tayorbhedaH athAtmano'nyajjJAnamiti praznaH, uttaraMtu AtmA syAjjJAnaM samyaktve sati matyAdijJAnasvabhAvatvAttasya, syAdajJAnaM mithyAtve sati tasya matyajJAnAdisvabhAvatvAt, jJAnaM punarniyamAdAtmA AtmadharmatvAjJAsya, na ca sarvathA dharmo dharmiNo bhidyate, sarvathA bhede hi viprakRSTaguNino guNamAtropalabdhau pratiniyataguNiviSaya eva saMzayo na syAt, tadanyebhyo'pi tasya Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtra (2) 12/-/10/561 bhedAvizeSAt, dRzyate ca yadA kazciddharitatarutaruNazAkhAvisararandhrodarAnta rataH kimapi zuklaM pazyati tadA kimiyaM patAkA kimiyaM balAkA ityevaM pratiniyataguNiviSayo'sau, nApi dharmiNo dharma sarvathaivAbhinnaH, sarvathaivAbhede hi saMzayAnutpattireva, guNagrahaNata eva guNino'pi gRhItatvAdataH kathaJcidabhedapakSamAzritya jJAnaM punarniyamAdAtmetyucyata iti, iha cAtmA jJAnaM vyabhicarati jJAnaM tvAtmAnaM na vyabhicarati khadiravanaspativaditi sUtragarbhArthaH iti / / amumevArthaM daNDake nirUpayannAha ! Aye' tyAdi, nArakANAM 'AtmA' AtmasvarUpaM jJAnaM utAnyanArakANAM jJAnaM ? tebhyo vyatiriktamityarthaH itipraznaH, uttaraMtuAtmA nArakANAM syAjjJAnaMsamyagdarzanabhAvAtsyAdajJAnaM midhyAdarzanabhAvAt, jJAnaM punaH 'se'tti tanArakasambandhi AtmA na tdvytiriktmityrthH|| ___AyA bhaMte ! puDhavikkAiyANa mityAdi, 'AtmA' AtmasvarUpamajJAnamutAnyattatteSAM ?, uttaraMtu-AtmA teSAmajJAnarUpo nAnyattatebhya iti bhaavaarthH| evaMdarzanasUtrANyapi, navaraMsamyagdRSTimithyAdRSTayordazanasyAviziSTatvAdAtmA darzanaM darzanamapyAtmaiveti vAcyaM, yatra hi dharme viparyayo nAstitatra niyama evopanIyatena vyabhicAro, yathehaivadarzane, yatratu viparyayo'stitatra vyabhicAro niyamazcayathA jJAne, AtmA jJAnarUpo'jJAnarUpazceti vyabhicAraH, jJAnaM tvAtmaiveti niyama iti / mU. (562) AyA bhaMte! rayaNappabhApu0 anArayaNappabhA puDhavI!, goyamA! rayaNappabhA siya AyA siya no AyA siya avattavvaM AyAti yano AyAi ya, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai rayaNappabhA puDhavI siya AyA siya no AyA siya avattavbaMAtAtiya no AtAtiya?, goyamA appaNo AdiDhe AyA parassa Aditu no AyA tadubhayassa AdiDhe avattavvaM rayaNappabhA puDhavI AyAtiya no AyAti ya se teNadveNaM taM ceva jAva noaayaatiy|| .. AyA bhaMte! sakkarappabhA puDhavI jahA rayaNappabhA puDhavI tahA sakkarappabhAevievaMjAca ahe sattamA / AyA bhaMte ! sohammakappe pucchA, goyamA! sohamme kappe siya AyA siya no AyA jAva no AyAti ya, se keNaTeNaM bhaMte ! jAva no AyAtiya?, goyamA! appaNo AiDhe AyA parassa AiTTe no AyA tadubhayassa avattavyaM AtAti ya no AtAti ya, se teNaTTeNaM taM caiva jAva no AyAti ya, evaM jAva accue kappe AyA bhaMte ! gevijavimANe anne gevijavimANe evaM jahA rayaNappabhA taheva, evaM anuttaravimANAvi, evaM iisipbbhaaraavi| AyA bhaMte ! paramANupoggale anne paramANupoggale ? evaM jahA sohamme kappe tahA paramANupoggalevi bhANiyabve / / AyA bhaMte ! dupaesie khaMdhe anne dupaesie khaMdhe?, goyamA! dupaesie khaMdhe siya AyA 1 siya no AyA 2 siya avattabbaM AyAi ya no AyAtiya 3 siya AyA ya no AyA ya4 siya AyA ya avattavyaM AyAti ya no AyAti ya 5 siya no AyA ya avattavyaM AyAti ya no AyAti ya 6/sekeNadveNaM bhaMte! evaM taM ceva jAva no AyAti ya avatabbaM AyAti ya no AyAti ya goyamA! appaNo AdiDhe AyA 1 parassa AdiDhe no AyA 2 tadubhayassa Aditu avatavvaMdupaesie khaMdhe AyAti ya no AyAtiya3 dese Aditu sabbhAvapaJjave dese AdiDhe asanbhAvapajjave duSpAsie khaMdhe AyA ya no AyA ya4 dese AdiDhe sambhAvapajjave dese AdiDhe tadubhayapanave dupaesie khaMdhe AyA ya avattavyaM AyAi ya no AyAi ya 5 dese Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH:, uddezakaH-10 AdiDhe asambhAvapaJjave dese AdiDhe tadubhayapajave dupaesie khaMdhe no AyA yaavattavyaM AyAti yano AyAtiya 6 se teNaTeNaM taM ceva jAva no aayaatiy| AyA bhaMte ! tipaesie khaMdhe anne tipaesie kaMdhe ?, goyamA! tipaesie khaMdhe siya AyA 1 siya no AyA 2 siya avattavvaM AyAti ya no AyAti ya 3 siyaAyA ya no AyA ya 4 siya AyA ya no AyAo ya 5 siya AyAu ya no AyA ya 6 siya AyA ya avatavvaM AyAti ya no AyAti ya 7 siya AyAiya avattavvAiMAyAo ya no AyAo ya 8 siya AyAo ya avattavvaM AyAti ya no AyAti ya 9 siya no AyA ya avattavbaM AyAti ya no AyAti ya 10 siyaAyA ya avattavvAiMAyAoya no AyAoya 11 siya no AyAo ya avatavvaM AyAiyano AyAiya 12 siyaAyA ya noAyA ya avatavvaM AyAiyano AyAi ya 13 sekeNadveNaM bhaMte! evaM vuccaitipaesiekhaMdhe siya AyA evaM caiva uccAreyavvaM jAva siya AyA ya no AyA ya avattavyaM AyAti ya no AyAti ya?, goyamA ! appaNo AiDhe Aya 1 parassa AiDe no AyA 2 tadubhayassa AiDe avattavyaM AyAti ya no AyAti ya 3 dese AiTe sabbhAvapajjave dese AdiDhe asabbhAvapajave tipaesie khaMdhe AyAya no AyA ya 4 dese Adidve sabbhAvapajjave desA AiTThA asabbhAvapajjave tipaesie khaMdhe AyAyano AyAoya 5 desAAdiTThA sabbhAvapajjave dese AdiDhe asanbhAvapajjave tipaesie khaMdhe AyAo ya no AyA ya 6 dese Aditu sambhAvapajjave dese Aditu tadubhayapanavetipaesiekhaMdhe AyA ya avattavvaM AyAiya no AyAi ya 7 dese Adidve sabbhAvapajjave desA AdivA tadubhayapajavA tipaesie khaMde AyA ya avattavvAiM AyAu ya no AyAu ya8-~ ___ --desA AdiTThA sambhAvapajavA dese Aditu tadubhayapajjave tipaesie khaMdhe AyAu ya avatta AyAti ya noAyAtiya 9 ee tinni bhaMgA, dese AdiDhe asabbhAvapaJjave dese Aditu tadubhayapajjave tipaesie khaMdhe no AyA ya avattavbaM AyAi ya no AyAti ya 10 dese AdiDhe asabbhAvapajjave desA AdihAtadubhayapajjavA tipaesiekhaMdhe no AyA ya avattavvAiMAyAu ya no AyAuya 11 desA AdiTThA asanbhAvapajavA dese AdiDhe tadubhayapanave tipaesie khaMdhe no AyAu ya avattavvaM AyAti ya no AyAti ya 12 dese AdiDhe sabbhAvapaJjave dese AdiDhe asabhAvapajjave dese AdiDhe tadubhayapajjave tipaesie khaMdhe AyA ya no AyA ya avattavyaM AyAtiyano AyA iya 13 se teNaDeNaM goyamA ! evaM vuccai tipaesie kaMdhesiya AyA taMceva jAva no AyAtiya AyA bhaMte! cauppaesie khaMdhe anne0 pucchA, goyamA! cauppaesiekhaMdhe siya AyA 1 siya no AyA 2 siya avattavyaM AyAti yano AyAti ya 3 siya AyA yano AyA ya 4 siya AyAya avattavyaM 4 siya no AyA ya avatavvaM 4 siyaAyA ya no AyA ya avattavbaM AyAti yano AyAo ya avattavvaM AyAti ya no AyAtiya 18 siya AyAo yano AyA ya avattabbaM AyAti ya no AyAti ya 19 / se keNaTTaNaM bhaMte! evaM vuccai cauppaesiekhaMdhe siya AyA ya no AyA ya avattavvaM taM ceva aDhe paDiuccAreyavvaM? goyamA ! appaNo AdiDhe AyA 1 parassa AdiDhe no AyA 2 tadubhayassa AdiDhe avattavyaM AyAti ya no AyAti ya 3 dese AdiDhe Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 bhagavatIagasUtraM (2) 12/-/10/562 sambhAvapaJjave dese AdiDhe asabbhAvapajave caubhaMgo, sabmAvapajaveNaM tadubhayeNa ya caubhaMgo asabbhAveNaM tadubhayeNa ya caubhaMgo, dese AdiTTe sabbhAvapaJjave dese AdiDhe asabbhAvapaJjave dese AdiT tadubhayapaJjave cauppaesie khaMdhe AyA ya no AyA ya avattavyaM AyAti ya no AyAti ya, dese AdiDhe sabbhAvapajjave dese AdiDhe asanmAvapaJjave desAAdidvAtadubhayapajavA cauppaesie khaMdhe bhavai AyA yano AyAya avattavvAiMAyAo ya no AyAoya 17 - -dese AdiDhe sabbhAvapajjave desA AdiTThA asabbhAvapaJavA dese AdiDhe tadubhayapajave cauppaesie khaMdhe AyA yano AyAo yaavattavyaM AyAti ya noAyAtiya 17 desA AiTThA sabbhAvapajavA dese AiDhe asabbhAvapa0 dese AiDhe tadubhayapanave cauppaesie khaMdhe AyAo ya noAyA ya avattavyaM AyAti ya no AyAti ya 19 se teNaDDeNaM0 evaM vuccai cauppaesie khaMdhe siya AyA siya no AyA siya avattavyaM nikkheve te ceva bhaMgA uccAreyavvA jAva no AyAtiya . AyAbhate! paMcapaesie khaMdhe ane paMcapaesie khaMdhe?, goyamA! paMcapaesie khaMdhe siya AyA 1siya no AyA 2 siya avattavyaM AyAti ya no AyAtiya 3 siya AyA ya no AyA ya siya avattavvaM 4 no AyA ya avatavveNa ya 4 tiyagasaMjoge ekkona paDai, se keNaTeNaM bhaMte! taMcevapaDiuccAreyadhvaM?, goyamA! appaNo AdiDheAyA 1 parassa AdiDhe noAyA 2 tadubhayassa AdiDhe avattavyaM 3 dese AdiDhe sabbhAvapaJjave dese AdiDhe asabbhAvapajjave evaM duyagasaMjoge savve paDaMti tiyagasaMjoge ekona paDai / chappaesiyassa savve paGati jahA chappaesie evaM jAva anaMtapaesie / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti jAva vihrti| ___ vR.AtmAdhikArAdralaprabAdibhAvAnAtmatvAdibhAvena cintayannAha-AyA bhaMte!'ityAdi, atati-satataM gacchati tAMstAn paryAyAnityAtmA tatazcAtmA--sadrUpA ratnaprabhA pRthivI 'anna'tti anAtmA asadrUpetyarthaH 'siya AyA siya noAya'tti syAtsatI syAdasatI 'siya avattavvaM ti AtmatvenAnAtmatvena ca vyapadeSTumazakyaM vastviti bhAvaH, kathamavaktavyam ? ityAha-Atmetica noAtmeti ca vaktumazakyamityarthaH, appaNo AiDettiAtmanaH-svasya ralaprabhAyAeva varNAdiparyAyaiH 'AdiSTe Adeze sati tairvyapadiSTA satItyarthaH AtmA bhavati, svaparyAyApekSayA satItyarthaH, 'parassa AiTTe noAya'ttiparasyazarkarAdipRthivyantarasya paryAyairAdiSTe-Adeze sati taiyapadiSTA satItyarthaH noAtmA-anAtmA bhavati, pararUpApekSayA'satItyarthaH / ___'tadubhayassa AiDe avattavdati tayoH-svaparayorubhayaM tadeva vobhayaM tadubhayaM tasya paryAyairAdiSTe-Adeze sati tadubhayaparyAyairvyapadiSTetyarthaH avaktavyam' avAcyaMvastusyAt, tathAhina hyasau Atmeti vaktuM zakyA, paraparyAyApekSayA'nAtmatvAttasyAH, nApyanAtmeti vaktuM zakyA,svaparyAyApekSayA tasyA AtmatvAditi, avaktavyatvaM cAtmAnAtmazabdApekSayaiva na tu sarvadhA, avaktavyazabdenaiva tasyA ucyamAnatvAd, anabhilApyabhAvAmapi bhAvapadArthaHvastuprabhRtizabdairanamilApyazabdena vA'bhilApyatvAditi / evaM prmaannusuutrmpi| dvipradezikasUtre SaD bhaGgAH, tatrAdyAyaH sakalaskandhApekSAH pUrvoktA eva tadanye tu trayo dezApekSAH, tatra ca 'goyame'tyata Arabhya vyAkhyAyate-'appaNo'tti svasya paryAyaiH 'Adidve'tti AdiSTe-Adeze sati AdiSTa ityarthaH dvipradezikaskandha AtmA bhavati 1 evaM parasya paryAyairA Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-12, vargaH-, uddezakaH-10 diSTo'nAtmA 2 tadubhayasya-dvipradezikaskandhatadanyaskandhalakSaNasya paryAyairAdiSTo'sAvavaktavyaM vastu syAt, katham?, Atmeti cAnAtmeti ceti 2 tathA dvipradezatvAttasya deza eka AdiSTaH, sadbhAvapradhAnAH-sattAnugatAH paryavA yasmin sa sadbhAvaparyavaH, athavA tRtIyAbahuvacanamidaM svaparyavairityarthaH, dvitIyastu deza AdiSTaH asadbhAvaparyavaH paraparyAyarityarthaH, paraparyavAzca tadIyadvitIyadezasambandhinovastvantarasambandhino veti, tatazcAsau dvipradezikaH skandhaH krameNAtmA cetinoAtmAceti 4, tathA tasya dezaAdiSTaH sadbhAvaparyavo dezazcobhayaparyavastato'sAvAtmA cAvaktavyaM ceti 5, tathA tasyaivadeza Adi-pTo'sadbhAvaparyavodezastUbhayaparyavastato'sau noAtmA cAvaktavyaMcasyAditi 6, saptamaH punarAtmAcanoAtmA cAvaktavyaMcetyevaMrUponabhavati dvipradezike yaMzatvAdasya tripradezikAdau tu syAditi sptbhnggii| tripradezikaskandhetutrayodazabhaGgAstatra pUrvokteSusaptasvAdyAH sakalAdezAyastathaiva, tadanyeSu tu triSu trayamraya ekavacanabahuvacanabhedAt, saptamastvekavidhi eva, yacceha pradezadvaye'pyekavacanaM kvacittattasya pradezadvayasyaikapradezAvagADhatvAhetunaikatvavivakSaNAt, bhedavivakSAyAMca bahuvacanamiti catuSpradezike'pyevaM navaramekonaviMzatibhaGgAH, tatra trayaH sakalAdezAH tathaiva zeSeSu caturyupratyeka catvArovikalpAH,tecaivaM caturthAdiSutriSu- saptamastvevam - paJcapradeziketudvAviMzati-statrAdhAstrayastathaiva, taduttareSu ca triSu pratyekaM catvAro vikalpAstathaiva, saptame tu sapta, tatra trikasaMyoge kilApTau bhaGgakA bhavanti, teSu ca saptaiveha grAhyA ekastu teSu ca saptaiveha grAhyA ekastu teSu na pttysmbhvaat| idamevAha-tigasaMjoge'tyAdi, SaTapradezike tryoviNshtiriti| zatakaM-12 uddezakaH-10 samAptaH gambhIrarUpasya mahodadheryotaH paraM pAramupaiti machu / gatAvazakto'pi nijaprakRtyA, kasyApyaSTasya vijRmbhitaM tat / zataka-12 samAptam muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre abhayadevasUri viracitA dvAdazazatakasya TIkA prismaaptaa| (zatakaM-13) vR. vyAkhyAtaM dvAdazaM zataM, tatracAnekadhA jIvAdayaH padArthA uktAH,trayodazazate'pita eva bhaGgayantareNocyanta ityevaM sambandhamidaM vyAkhyAyate, tatra punariyamuddezakasaGgrahagAthAmU. (563) puDhavI 1 deva 2 manaMtara 3 puDhavI 4 AhArameva 5 uvavAe 6 / bhAsA7 kama 8 anagAre keyAghaDiyA 9 samugghAe 10 / / vR. puDhavI'tyAdi, 'puDhavI tinarakapRthivIviSayaH prathamaH 1, 'deva'ttidevaprarUpaNArthodvitIyaH 2 anaMtara ti anantarAhArA nArakA ityAdyarthaH pratipAdanaparastRtIyaH 3, puDhavi'tti pRthivIgatavaktavyatApratibaddhazcaturthaH4, AhAre'tti nArakAdyAhAraprarUpaNArthaH paJcamaH 5, 'uvavAe ti nArakA Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-/-/563 dhupapAtArthaH SaSThaH 6, bhAsa'tti bhASArthaH saptamaH 7 'kampatti karmaprakRtiprarUpaNArtho'STamaH 8, 'anagAre keyAghaDiya'ttianagAro-bhAvitAtmA labbhisAmAta 'keyAghaDiya'tti rajjubaddhaghaTikAhastaH san vihAyasi vrajedityAdyarthaHpratipAdanArtho navamaH 9, 'samugdhAe'tti samudghAtapratipAdanArtho dazama iti| -zataka-13 uddezakaH-1:mU. (564) rAyagihe jAva evaM vayAsI-katiNaMbhaMte ! puDhavIo pannattAo?, goyamA! satta puDhavIo pannattAo, taMjahA-rayaNappabhAjAva ahesttmaa| imIseNaMbhaMte! rayaNappabhAepaDhavIe kevatiyA nirayAvAsasayasahassApaNNatA?, goyamA tIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA, te NaMbhaMte! kiM saMkhejavitthaDA asaMkhejjavitthaDA?, goyamA saMkhejjavitthaDAvi asNkhejjvitthddaavi| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhecavitthaDesu naraesu egasamaeNaM kevatiyA neraiyA uvavajaMti 1? kevatiyA kAulessA uvavajaMti 2? kevaiyA kaNhapakkhiyA uvavajjati 3? kevatiyA sukkapakkhiyA uvavajrati 4? kevatiyA sannI uvavajati 5? kevatiyA asannI uvavajaMti 6? kevatiyA bhavasiddhayA uva07? kevatiyA abhavasiddhIyA uvava08? kevatiyA AbhinibohiyanANI uva09?. . -kevaiyA suyanANI uva0 10? kevaiyA ohinANI uvava 11? kevaiyA maiannANa uvava0 12? kevaiyA suyaannANI uva0 13? kevaiyA vibhaMganANIuvava014? kevaiyA cakkhudaMsaNI uvava015? kevaiyAacakkhudaMsaNI uvava016? kevaiyAohidasaNI uvava0 17? kevaiyA AhArasanovauttA uvava018? kevaiyA bhayasanovauttA uva0 19 / -kevaiyA mehuNasannovauttA uvava 20? kevaiyA pariggahasannovauttA uvava0 21? kevaiyA ithiveyagA uvava022? kevaiyA purisavedagA uvava023? kevaiyA napuMsagavedagA uvava0 24 ? kevaiyA kohakasAI uvava025? jAva kevaiyA lobhakasAyI uvava028? kevaiyA soiMdiyauvauttA uva0 29 / __-jAva kevaiyA phAsiMdiyovauttA uva033? kevaiyA noiMdiyovauttA uva0 34? kevatiyA maNajogI uvava0 35? kevatiyA vaijogI uvava0 36? kevatiyA kAyajogI uvava037? kevatiyA sAgArovauttA uvava038? kevatiyA aNanagArovauttA uvava039 goyamA! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIetIsAe nirayAvAsasayasahassesusaMkhejavitthaDesu naraesu jahanneNaM ekkovA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejA neraiyA uvava0, jahanneNaM ekkovA do vA tinni vA ukko0 saMkhejA kAulessA uva0, jahanneNaM eko vA dovAtini vA ukkaseNaM saMkhejA kaNhapakkhiyA uva0, evaM sukkapakkhiyAvi, evaM sannI evaM asannIvievaM bhavasiddhIyA evaMabhavasiddhiyA AbhinivohiyanA0 suyanA0 ohinA0 maiannANI suyaannANI vibhaMganA0 cakkhudasaNI Na uvava0 jahanneNaMekkaMvA dovAtinni vA ukkose0 saMkhe0 acakhAsaNI uvava0 evaM ohidaMsaNIvi AhArasanovauttAvi jAva pariggahasannovau0 itthIveyagA na uva0 purisaveyagAvi na uva0 jahanneNaM ekkaM vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejA napuMsagavedagA uvava0 evaM kohakasAI Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-1 97 jAva lobha0 soiMdiyauvauttAna uvava0 evaMjAva phAsiMdiovauttA na uvava0 jahanneNaM eka vA dovAtinnivA ukkoseNaMsaMkhejA noiMdiovauttAuvavajaMti maNajogINa uvavanaMti evaMvaijogivI jahanneNaMevaM vAdovA tinni vA ukoseNaM saMkhejA kAyajogI uvavajaMti evaM sAgarovauttAvi evaM anaagaarovuttaavi| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhejjavitthaDesu naraema egasamaeNaM kevaiyA neraiyA uvavati? kevatiyA kAulessA uvavati? jAva kevatiyA anAgArovauttA uvvadvRti?, goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhenavitthaDesu naraesu egasamaeNaM jahanneNaM ekaM vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejjA neraiyA uvavadvaMti, evaM jAva satrI, asantrI na uvvadRti, jahanneNaM ekaM vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejA bhavasiddhIyA uvvadRti evaM jAva suyaannANI vibhaMganANI na uvvdvRti| cakkhudaMsaNI na ubvaTuMti, jahanneNaMekaMvA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejAacamkhudaMsaNI ubvaTuMti, evaM jAva lobhakasAyI, soiMdiyauvauttA na uvvadRti evaM jAva phAsiMdiyovauttAna uvvadRti, jahanneNaM ekko va do vA tinni vA ukkAseNaM saMkhenA noiMdiyovauttA ubvaTaMti maNajogI na uvvaTuMti evaM vaijogIvi jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejA kAyajogI ubbaTuMti vaM sAgArovauttA anaagaarovuttaa| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhajjavitthaDesu naraesu kevaiyA neraiyA panattA? kevaiyA kAulessA jAva kevatiyA anAgArovauttA pannattA? kevatiyA anaMtarovavanagA pannattA 9? kevaiyA paraMparovavanagA panattA? kevaiyAanaMtarogADhA pannattA 3? kevaiyA paraMparogADhA pa04? kevaiyA anaMtarAhArA paM05? kevatiyA paraMparAhArA 6? kevatiyA anaMtarapaJjattApa07? kevatiyA paraMparapajjattA pannatA 8? kevatiyA carimA pa0 9? kevatiyA acarimA paM010? goyamA! imIse rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhejavitthaDesu naraema saMkhejjA neratiyA pa0 saMkhejA kAulesA pa0 evaM jAva saMkhejA sannI pa0, asannI siya asthi siya natthi jai asthi jahanneNaM eka vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA pa0, saMkhejA bhavasiddhI pa0 evaM jAva saMkhejA pariggahasatrovauttA pa0 itthivedagA natthi purisavedagA nasthi saMkhejjA napuMsagavedagA pa0, evaM kohakasAyIvi mAnakasAI jahA asannI evaM jAva lobhaka0 saMkhejjA soiMdiyovauttA pa0 evaM jAva phAsiMdiyovauttA noiMdiyovauttA jahA asannI saMkhejA maNajogI pa0 evaMjAva aNAgA-rovauttA, aNaMtarovavanagA siya asthi siya natthi jai atyi jahAasantrI, saMkhejjA paraMparovavana0pa0, evaMjahAanaMtarovavanagA tahAanaMtarogADhagAanaMtarAhAragA anaMtarapajattagA paraMparogADhagA jAva acarimA jahA prNprovvngaa| imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIetIsAe nirayAvAsasayasahassesu asaMkhejavitthaDesu egasamaeNaM kevatiyA neraiyA uvavanaMti jAva kevatiyA anAgArovauttA uvavajaMti?, goyamA imIse rayaNappabhAe paDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesuasaMkhejavitthaDesu naraesuegasamaeNaM [ 7] Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIagasUtraM (2) 13/-19/564 jaha0 ekkaM vA do vA tini vA ukko0 asaMkhejjA neraiyA uvava0, evaM jaheca saMkhejavitthaDesu tini gamagA tahA asaMkhejavityaDesuvi tini gamagA, navaraM asaMkhejjA bhA0 sesaM taM caiva jAva asaMkhejA acarimA pa0, nANataM lessAsu, lesAo jahA paDhamasae navaraM saMkhejavisthaDesuvi asaMkhejavitthaDesuvi ohinANI ohidasaNIya saMkhejA uvvaTTAveyavvA, sesaMtaM cev| sakkarappabhAeNaMbhaMte! puDhavIekevatiyA nirayAvAsa0 pucchA, goyamA! paNavIsaMnirayAvAsasayasahassA pannattA, te NaMbhaMte ! kiM saMkhejavityaDAasaMkhejjavitthaDA evaM jahA rayaNappabhAetahA sakkarappabhAevi, navaraM asatrI tisuvi gamaesuna bhannati, sesaM taM cev| vAluyappabhAeNaMpucchA, goyamA! panarasa nirayA vAsasayasahassA pa0 sesaMjahAsakarappabhAe nANataM lesAsu lesAo jahA paDhamasae / paMkappabhAe pucchA, goyamA ! dasa nirayAvAsa0, evaM jahA sakkarappabhAe navaraM ohinANI ohidasaNI yana uvvaTRti, sesNtNcev| dhUmappabhAe NaM pucchA, goyamA! tini nirayAvAsasayasahassA evaM jahA pNkppbhaae| tamAe NaM bhaMte ! puDhavIe kevatiyA nirayAvAsa0 pucchA, goyamA ! ege paMcUNe nirayAvAsasayasahasse paNNatte, sesaM jahA pNkppbhaae| ahesattamAe NaM bhaMte ! puDhavIe kati anuttarA mahatimahAlayA mahAnirayA pa0 go0?, paMca anuttarAjAva apihaanne| te NaM bhaMte ! kiM saMkhejavitthaDA asaMkhejavitthaDA ?, goyamA ! saMkhejavitthaDe ya asaMkhejavitthaDAya, ahesattamAeNabhaMte! puDhavIepaMcasuanuttaresumahatimahAlayAjAvamahAniraesu saMkhejavitthaDe narae egasamaeNaM kevatiyA uva0?, evaM jahA paMkappabhAe navaraM tisu nANesuna uvava0 na uvaTuM0, pannattaesutaheva asthi, evaM asaMkhejjavitthaDesuvi navaraM asaMkhejAbhANiyaco . vR.tatra prathamoddezake kiMJcillikhyate-'kevai kAulesA uvavajaMti'tti ratnaprabhApRthivyAM kApotalezyAevotpadhantena kRSNalezyAdayaiti kApotalezyAnevAzritya praznaH kRta iti| kevaiyA kaNhapakkhie'ityAdi, eSAM ca lkssnnmidN||1|| "jesimabaDDo poggalapariyaTTo sesao u sNsaaro| tesukkapakkhiyA khalu ahige puNa knnhpkkhiiyaa||" cakkhudaMsaNI na uvavajaMtitti indriyatyAgena tatrotpatteriti, tarhi acakSurdarzaninaH kathamutpadyante?,ucyate, indriyAnAzritasya sAmAnyopayogamAtrasyAcakSurdarzanazabdAbhidheyatasyotpAdasamaye'pi bhAvAdacakSurdazaninautpadyantaityucyata iti, itthIveyagetyAdi, strIpuruSavedAnotpadyante bhavapratyayAnnapuMsakavedatvAtteSAM, soiMdiovauttA'ityAdi zrotrAghupayuktA notpadyante indriyANAM tadAnImabhAvAt noiMdiovauttA uvavajati ttinoindriyaM-manastatraca yadyapi manaHparyAptayabhAve dravyamanonAstitathA'pibhAvamanasazcaitanyarUpasyasadAbhAvAttenopayuktAnAmutpattenoMindriyopayuktA utpadyanta ityucyata iti, manajogI'tyAdimanoyogino vAgyoginazca notpadyante, utpattisamaye'paryAptakatvena manovAcorabhAvAditi, 'kAyajogI uvavajaMti'ttisarvasaMsAriNAMkAyayogasya sadaiva bhaavaaditi| __ atha ratnaprabhAnArakANAmevodvarttanAmabhidhAtumAha-'imIse Na'mityAdi, 'asannI na Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___99 zatakaM-13, vargaH,, uddezakaH-1 uvavadaMti'tti uddharttanA hi parabhavaprathamasamayesyAtnaca nArakAasajJiSUtpadyante'-taste'sacinaH santo nodvarttanta ityucyate, evaM 'vibhaMganANI na uvavaTuMtI'tyapi bhAvanIyaM, zeSANi tu padAnyutpAdavadvayAkhyevAni, uktaJca cuuaam||1|| "asaniNo ya vibhaMgiNo ya uvvaTThaNAi vajejjA / dosuviya cakkhudaMsaNI maNavai taha iMdiyAI vA / / " iti / / anantaraM ralaprabhanArakANAmutpAde udvartanAyAM ca parimANamuktamatha teSAmeva sattAyAM tadAha-'imIseNamityAdi, kevaiyA anaMtarovavannaga'tti kiyantaHprathamasamayotpannAH? ityarthaH 'paraMparovavannaga'ttiutpattisamayApekSayA dvayAdisamayeSu vartamAnAH 'anaMtarAvagADha'tivivakSitakSetre prathamasamayAvagADhAH 'paraMparogADha'ttivivakSitakSetre dvitIyAdikaH samayo'vagADhe yeSAMteparamparAvagADhAH 'kevaiyA carima'tti caramo nArakabhaveSu sa eva bhavo yeSAM te caramAH, nArakabhavasya vA caramasamaye vartamAnAzcaramAH, adharamAstvitare, 'asannI siya asthi siya natyi'tti asajJibhya udRtya ye nArakatvenotpannAste'paryAptakAvasthAyAmasajjJino bhUtabhAvatvAtte cAlpA iti kRtvA "siyaatthI' tyAdyuktaM, mAnamAyAlobhakaSAyopayuktAnAMnoindriyopayuktAnamanantaropapanAnAmanantarAvagADhAnAmanantarAhArakANAmanantaraparyAptakAnAMca kAdAcitkatvAt 'siya asthi ityAdi vAcyaM, zeSANAM tu bahutvAtsaGkhyAtA iti vAya'miti / anantaraM saGkhyAtavistRtanarakAvAsanArakavaktavyatoktA, atha tadviparyavaktavyatAmabhidhAtumAha- 'imIse Na mityAdi, 'tinni gamaga'tti 'uvavajaMti uvvaTuMti pannatta'tti ete trayo gamAH, 'ohinANI ohidaMsaNI ya saMkhenA uvvaTTAveyavya'tti kathaM?, te hi tIrthaHkarAdaya eva bhavanti, teca stokAH stokatvAcca saGkhyAtA eveti, 'navaraM asannItisuvi gamaesuna bhannati' kasmAt ?, ucyate-asajJinaH prathamAyAmevotpadyante 'asannI khalu paDhama' iti vacanAditi, 'nANataMlesAsulesAojahA paDhamasae'tti, ihAdyapRthivIdvayApekSayA tRtIyAdipRthivISunAnAtvaM lezyAsu bhavati, tAzca yathA prathamazate tathA'dhyeyAH, tatra ca snggrhgaatheyN||1|| "kAUdosa taiyAi mIsiyA nIliyA cutthiie| paMcamie mIsA kaNhA tatto paramakaNhA / / " iti / 'navaraMohinANIohidasaNIyana uvavajaMti'tti, kasmAt?,ucyate, tehiprAyastIrthaHkarA eva, tecacaturthyA udvRttAnotpadyataiti, 'jAva apaihANe'ttiihayAvatkaraNAt kAle mahAkAle rorue mahArorue'ttizyamiha camadhyama eva saGkhayeyavistRtaiti, 'navaraM tisunANesunauvavajeti na uvvaTuMti'tti samyaktvabhraSTAnAmeva tatrotpAdAt tata udvartanAccAdyeSu triSu jJAneSu notpadyante nApi codvartanta iti 'panattAesu taheva athitti eteSu paJcasu narakAvAseSu kiyanta AbhinibodhikajJAninaH zrutajJAnino'vadhijJAninazca prajJaptAH ? ityatra tRtIyagame tathaivaprathamAdipRthivISviva santi, tatrotpannAnAMsamyagdarzanalAbheAbhinibodhikAdijJAnatrayabhAvAditi mU. (565)imIseNaMbhaMte! rayaNappabhAe puDhavIetIsAenirayAvAsasayasahassetusaMkhejavi0 naraesu kiM sammabITThI neratiyA uvava0 micchadiTThI ne0 uva0 sammAmicchadiTThI nera0 uva0?, goyamA ! sammadiTThIvi neraiyA uva0 micchAdiTThIvi neraiyA uva0 no sammAmicchadiTThI uva0 / Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 bhagavatIagasUtraM (2) 13/-19/565 imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhejavitthaDesu naraesu kiM sammadiTThI nera0 uvvadRti evaM ceva / imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayAvAsasayasahassesu saMkhejavitthaDA naragA kiMsammadiTTIhiM neraiehiM avirahiyA micchAdiTThIhi neraiehiM avirahiyA sammAmicchadiTThIhiM neraiehiM avirahiyA vA ?,goyamA! sammadiTThIhivi neraiehiM avirahiyA micchAdiTThIhiMvi avirahiyA sammAmicchAdiTThIhiM avirahiyA virahiyA vA, evaM asaMkhejavisthaDesuvi tinigamagA bhANiyavvA, evaM sakkarappabhAevi, evaM jaavtmaaevi| ahesattamAeNaMbhaMte! puDhavIepaMcasuanuttaresujAvasaMkhejavitthaDe narae kiMsammaddiTTIneraiyA pucchA, goyamA! sammadiTTIneraiyA na uvava0 micchAdiTThIneraiyA uvava0 sammAmicchadiTThI neraiyA na uvava0 evaM uvavadaMtiviavirahie jahevarayaNappabhAe, evaM asaMkhejavitthaDesuvi tinigamagA vR.atha ratnaprabhAdinArakavaktavyatAmeva samyagdRSTayAdInAzrityAha-'imIse NamityAdi, 'nosammAmicchAdiTThI uvavajaMti'ti "nasammamiccho kuNai kAla" miti vacanAt mizraghaTayona niyante nApi tadbhavapratyayaM teSAmavadhijJAnaM syAt yena mizraSTyaH santaste utpadyeran, 'sammAmicchadiTThIhiM neraiehiM avirahiyA virahiyAvatti kAdAcitkatvena teSAM virahasaMmbhavAditiatha nArakavaktavyatAva bhaGgayantareNAha mU. (566) se nUnaM bhaMte ! kaNhalese nIlalesse jAva sukkalesse bhavittA kaNhalessesu nairaiesu uvava0 ?, haMtA goyamA ! kaNhalesse jAva uvavajaMti, se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccai kaNha-lesse jAva uvavajjati ?, goyamA! lessaTTANesu saMkilissamANesu saMki0 2 kaNhalesaM pariNamai kaNha0 2 kaNhalesesu neraiesu uvavajaMti se teNadveNaM jAva uvvjNti| se nUnaM bhaMte ! kaNhalessa jAva sukkale sse bhavitA nIlalessu neraiesu uvavajati ?, haMtA goyamA! jAva uvavajaMti, sekeNaDheNaMjAva uvavajaMti ?, goyamA! lessahANesu saMkilissamANesu vA visujjhamANesu nIlalessaM pariNamaMti nIla02 nIlalessesu uvava se teNadveNaM goyamA jAva uvava0 se nUNaM bhaMte! kaNhalesse nIla jAva bhavitAkAulessesuneraiesu uvava0 evaM jahA nIlalessA tahA kAulessAvi bhANiyavvA jAva se teNaTeNaMjAva uvavaja'ti / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMta vR. senUna mityAdi, lesaTThANesuttilezyAbhedeSu saMkilissamANesuttiavizuddhiMgacchatsu 'kaNhalesaM pariNamaitti kRSNalezyAM yAti tatazca kaNhalese'tyAdi / 'saMkilissamANesu vA visuddhamANesu vatti prazastalezyAsthAneSu avizuddhiM gacchatsu aprazastalezyAsthAneSu ca vizuddhiM gacchatsu, nIlalezyAM pariNamatIti bhaavH| zatakaM-13 uddezakaH-1 samAptaH -zataka-13 uddezakaH-2:vR. prathamoddezake nArakA uktAH dvitIye tvaupapAtikatvasAdhamyAdadevA ucyante ityevaMsambandhasyAsyedaM sUtram mU. (567) kaivihA NaM bhaMte ! devA pannattA?, goyamA ! caubihA devA panattA, taMjahA-bhavaNavAsI vANamaMtarA jo0 vemA0 / bhavaNavAsI NaM bhaMte ! devA kativihA pannattA?, __ Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, varga:-, uddezakaH-2 101 goyamA ! dasavihA pannattA, taMjahA-asurakumArA evaM bheo jahA vitiyasae devuddesae jAva aparAjiyA svvtttthsiddhgaa| kevaiyA NaM bhaMte ! asurakumArAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA ! cosA~Dhe asurakumArAvAsasayasahassA pannattA, te NaM bhaMte ! kiM saMkhejavitthaDA asaMkhejavi0?, goyamA ! saMkhejavitthaDAvi asaMkhejavi0 causaTThINa bhaMte! asurakumArAvAsasayasahassesusaMkhejavitthaDesu asurakumArAvAsesuegasamaeNaM kevatiyA asurakumArA uvava0 jAva kevatiyA teulesA uvava0 kevatiyA kaNhapakkhiyA uvavanaMti evaM jahA rayaNappabhAe taheva pucchA taheva vAgaraNaM navaraM dohiM cedehiM uvavajaMti, napuMsagaveyagA na uvava0, sesaMtaM0 ubvaTuMtagAvi taheva navaraM asatrI uvvadaMti, ohinANI ohidasaNI ya na ubvaTTati, sesaMtaMceva, pannattaesutaheva navaraM saMkhejagA itthivedagA pannattA evaM purisavedagAvi, napuMsagavedagA natthi, kohakasAI siya asthi siya natthi jai asthi jaha0 eka vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA pannattA evaM mANa mAyA saMkhecA lobhakasAI pannattA sesaMtaM caiva tisuvi gamaesusaMkhejesu cattAri lessAo bhANiyavAo, evaM asaMkhejavitthaDesuvi navaraM tisuvi gamaesu asaMkhejA bhANiyavvA jAva asaMkhejjA acarimA pnnttaa| kevatiyA NaM bhaMte ! nAgakumArAvAsa? evaM jAva thaNiyakumArA navaraMjattha jattiyA bhvnnaa| kevatiyA NaM bhaMte ! vANamaMtarAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA! asaMkhejhA vANamaMtarAvAsasayasahassApannattA, te NaMbhaMte! kiM saMkhejavitthaDAasaMkhejavitthaDA?, goyamA! saMkhejavitthaDA noasaMkhejavitthaDA, saMkhejesuNaM bhaMte! vANaMtarAvAsasayasahassesuegasamaeNaM kevatiyA vANamaMtarA uvava0?,evaMjahAasurakumArANaM saMkhejavitthaDesu tini gamagA taheva bhANiyavvA vANamaMtarANavi tinni gmgaa| kevatiyANabhaMte ! jotisiyavimANAvAsasagasahassA pannatA?, goyamA! asaMkhenA joisiyavimANAvAsasayasahassA paNNatA, teNaMbhaMte! kiMsaMkheJjavitthaDA0?, evaMjahAvANamaMtarANaM tahAjoisiyANavi tinigamagA bhANiyavvA navaraMegAteulessA, uvavajaMtesupanattesuya asatrI nasthi, sesaMtaM caiv| . __ sohamme NaM bhaMte ! kappe kevatiyA vimANAvAsasayasahassA pannattA?, goyamA! battIsaM vimANAvAsasayasahassA pannattA, teNaM bhaMte! kiM saMkhejavitthaDA asaMkhejavitthaDA?, goyamA ! saMkhejavitthaDAvi asaMkhejavitthaDAvi, sohammeNaM bhaMte! kappe battIsAe vimANAvAsasayasahassesu saMkhenavitthaDesu vimANesu egasamaeNaM kevatiyA sohammA devA uvavajaMti? kevatiyA teulesA uvavajaMti ? evaM jahA joisiyANaM tinni gamagA taheva tini gamagA bhANiyavvA navaraM tisuvi saMkhejA bhANiyavvA, ohinANI ohidaMsaNI ya cayAveyavvA, sesaMtaM ceva / asaMkhenavitthaDesu evaM ceva tinni gamagA navaraM tisuvi gamaesu asaMkhejjA bhANiyavvA, ohinANI ya ohidaMsaNI ya saMkhejA cayaMti, sesaMtaM ceva, evaM jahA sohamme vattavvayA bhaNiyA tahAIsANevi cha gamagA bhANiyavvA, saNaMkumAre evaM ceva navaraM itthIveyagA na uvavajaMti pannattesu ya na bhaNNaMti, asatrI tisuvi gamaesu na bhaNaMti, sesaM taM ceva, evaM jAva sahassAre, nANattaM vimANesu lessAsu ya, sesaM taM cev| ANayapANayesugaMbhaMte! kappesu kevatiyA vimANAvAsasayA pannattA?, goyamA! cattAri Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 bhagavatIaGgasUtra (2) 13/-/2/567 vimANAvAsasayA pannattA, te NaMbhaMte! kiM saMkheja0 asaMkhe0 goyamA! saMkhejavitya0 asaMkhejavi0 evaM saMkhejavitthaDesutinigamagA jahA sahassAre asaMkhejavitthaDe0 uvavajaMtesuyacayaMtesuya evaM ceva saMkhejAbhANiyavvA pannattesu asaMkhejAnavaraM noiMdiyouttA anaMtarovavanagA anaMtarogADhagA anaMtarAhAragA aNaMtarapajattagAyaeesiMjahanneNaM ekaMvA do vA tinnivA ukoseNaM saMkhecA paNa sesA asaMkhejA bhaanniyvyaa| AraNaccuesu evaM ceva jahA ANayapANaesu nANattaM vimANesu, evaM gevejgaavi| kati NaM bhaMte ! anuttaravimANA pannattA?, goyamA! paMca anuttaravimANA pannattA, te gaM bhaMte ! kiM saMkhejavitthaDA asaMkhejavitthaDA?, goyamA! saMkhejjavitthaDe ya asaMkhejavitthaDA y| paMcasu NaM bhaMte ! anuttaravimANesu saMkhejavisthaDe vimANe egasamaeNaM kevatiyA anuttaroSavAiyA devA uvava0?, kevatiyA sukkalessA uvava0 ? pucchA, taheva goyamA ! paMcasu NaM anuttaravimANesu saMkhejavitthaDe anuttaravimANe egasamaeNaM jaha0 ekaM vA do vA titri vA ukkoseNaM saMkhejjA anuttarovavAiyA devA uvavajaMti evaMjahA gevejavimANesusaMkhejavitthaDesunavaraM kiNhapakkhiyA abhavasiddhiyA tisu annANesu ee na uvavajaMti na cayaMti na pannataesu bhANiyavvA acaribhAvi khoDijaMti jAva saMkhenA carimA paM0 sesaM taM, asaMkhejavitthaDesuvi eena bhannati navaraM acarimA asthi, sesaM jahA gevejaesu asaMkhecavitthaDesujAva asaMkhezA acarimA p0|| cosaTTIe NaM bhaMte ! asurakumArAvAsasayasahassesu saMkhejavitthaDesu asurakumArAvAsesu kiM sammaddiTTI asurakumArA ukva0 micchAdiTThI evaM jahA rayaNappabhAe tinni AlAvagA bhaNiyA tahA bhANiyavvA, evaM asaMkhejavitthaDesuvi tini gamagA, vaMjAva gevejavi0 anuttaravi0 evaM caiva, navaraM tisuvi AlAvaesumicchAdiTThI sammAmicchAdiTThI ya na bhannati, sesaM taM cev| se nUnaM bhaMte ! kaNhalessA nIlajAva sukkalesse bhavittA kaNhalessesu devesu uvava0?, haMtA goyamA! evaMjaheva neraiesu paDhame uddesae taheva bhANiyabvaM, nIlalesAevijaheva neraiyANaMjahA nIlalessAe,evaMjAva pamhalessesu sukkalessesu evaM ceva, navaraM lessaTThANesu visujjhamANesu vi0 2 sukkalessaM paraNamati su02 sukkalessesu devesu uvavanaMti, se teNaTeNaM jAva uvavajati / sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!| vR. 'kaivihe'tyAdi, 'saMkhejavitthaDAvi asaMkhejavitthaDAvittiiha gaathaa||1|| "jaMbuddIvasamA khalu bhavaNA je huMti svvkhuddddaagaa| saMkhejjavitthaDA majjhimA u sesA asaMkhenA / / iti 'dohivi vedehi uvavajaMti'ttidvayorapi strIpuMvedayorutpadyante, tayoreva teSubhAvAt, asannI uvvadRti ti asurAdIzAnAntadevAnAmasajiSvapipRthivyAdiSUtpAdAt, 'ohinANIohidasaNI yana uvvatitti asurAdhuvRttAnAM tIrthaHkarAditvAlAbhAt tIrthaHkarAdInAmevAvadhimatAmutteH, 'pannattaesutaheva'tti prajJaptakeSu' prajJaptadopalakSitagamAdhIteSvasurakumAreSutathaiva yathAprathamoddezake 'kohakasAI'ityAdi, krodhamAnamAyAkaSAyodayavanto deveSu kAdAcitkA ata uktaM "siya atthI' tyAdi, lobhakaSAyodayavantastu sArvadikA ata uktaM 'saMkhejjA lobhakasAI pannatta'tti, 'tisuvi gamaesucattArilesAo bhANiyavyAo'tti 'uvavanaMti uvvadRti pannattA' ityevaMlakSaNeSu Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 13, 103 triSvapi gameSu cato lezyAstejolezyAntA bhaNitavayAH, etA eva hi asurakumArAdInAM bhavantIti, ' jattha jattiyA bhavaNa'tti yatra nikAye yAvanti bhavanalakSANi tatra tAvantyuccAraNIyAni, ythaa||1 // "causaTThI asurANaM nAgakumArANa hoi culasII / bAvattari kaNagANaM vAukumArANa channauI // dIvadisAudahINaM viz2ukamAriMdathaNiyamaggINaM / juyalANaM patteyaM chAvattarimo sayahassA // - vyantarasUtre 'saMkhejjavitthaDa 'tti, iha gAthA - "jaMbuddIvasamA khalu ukko seNaM havaMti te nagarA / khuDDA khettasamA khalu videhasamagA u majjhimagA / " jyotiSkasUtre saGkhyAtavistRtA vimAnAvAsAH 'egasaTThibhAgaM kAUNa joyaNa' mityAdinA granthena pramAtavyAH 'navaraM egA teulessa' tti vyantareSu lezyAcatuSTayamuktameteSu tu tejolezyaivaikA vAcyA, tathA 'uvavaJcaMtesu pannattesu ya asantrI natthi 'tti vyantareSvasaJjJina utpadyanta ityuktamiha tu tanniSedhaH, prajJapteSvapIha tanniSedha utpAdAbhAvAditi / saudharmmasUtre 'ohinANI' tatazcyutA yatastIrthaH karAdayo bhavantyato'vadhijJAnA- dayazcayAvayitavyAH 'ohinANI ohidaMsaNIya saMkhejjA cayati' tti saGkhyAtAnAmeva tIrthaH ka- rAditvenotpAdAditi / 'cha gamaga'tti utpAdAdayayaH saGkhyAtavistRtAnAzritya ata eva ca trayo'saGkhyAtavistRtAnAzritya evaM SaD gamAH, 'navaraM itthaveyage' tyAdi, striyaH sanatkumArAdiSu notpadyaneta na ca santi udvRttau tu syu 'asannI tisuvi gamaesu na bhannai'tti sanatkumArAdidevAnAM saJjJibhya evotpAdena cyutAnAM ca saJjJiSveva gamanena gamatrayeSvasaJjJitvasyAbhAvAditi / 'evaM jAva sahassAre' tti sahacArAnteSu tirazcAmutpAdenAsaGkhyAtAnAM triSvapi gameSu bhAvAditi 'nANattaM vimANesu lesAsu ya'tti tatra vimAneSu nAnAtvaM 'battIsa aThThAvIse' tyAdinA granthena samavaseyaM, lezyAsu punaridaM // 1 // // 2 // varga:-, uddezaka:- 2 // 1 // teu 1 teU 2 tahA teu pamha 3 tamhA 4 ya pamhasukka Aya 51 sukkA 6 paramasukkA 7 sukkAicimANavAsINaM // iti, iha ca sarveSvapi zukrAdidevastAneSu paramazukleti // AnatAdisUtre 'saMkhejjavitthaDesu' ityAdi, utpAde'vasthAne cyavane ca saGkhyAtavistRtatvAdvimAnAnAM saGkhyAtA eva bhavantIti bhAvaH, asaGkhyAtavistRteSu punarutpAdacyavanayoH saGkhyAtA eva yato garbhajamanuSyebhya evAnatAdiSUtpadyante te ca saGkhyAtA eva, tathA'' natAdibhyazcyutA garbhajamanuSyeSvevotpadyante'taH samayena saGkhyAtAnAmevotpAdacyavanasambhavaH, avasthitistvasaGkhyAtAnAmapi syAdasaGkhyAtajIvitatvenaikadaiva jIvitakAle'saGkhyAtAnAmutpAdAditi / 'patrattesu asaMkhejjA navaraM noiMdiovautte' tyAdi prajJaptakagame'saGghayeyA vAcyAH kevalaM noiMdriyopayuktAdiSu paJcasu padeSu saGkhyAtA eva, teSAmutpAdAvasara eva bhAvAd, utpattizca saGkhyAtAnAmeveti darzitaM prAgiti, 'paMca anuttarovavAiya'tti tatra madhyamaM saGkhyAtavistRtaM yojanalakSapramANatvAditi / 'navaraM kaNhapakkhie' tyAdi, iha samyagdhaSTInAmetpAdAt kRSNapAkSikAdipadAnAM gamannaye'pi Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 , bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-/2/567 niSedhaH, acarimAvi khoDinaMti'ttiyeSAMcaramo'nuttaradevabhavaHsaevatecaramAstaditaretvacaramAste gha niSedhanIyAH, yatazcaramA eva madhyame vimAne utpadyanta iti / 'asaMkhejavitthaDesuvi ee na bhannaMti'ti ihaite kRSNapAkSikAdayaH 'navaraM acarimA atthi'tti yato bAhyavimAneSu punarutpadyanta iti / 'tiniAlAvagatti samyagSTimithyASTisamyagmithyASTiviSayA iti / _ 'navaraMtisuviAlAvagesu'ityAdi, uppattIecavaNe panattAlAvaeya mithyAdRSTi samyagmidhyASTizca na vAcyaH, anuttarasureSu tasyAsambhavAditi / trayodazazate dvitIyaH / zatakaM-13 uddezakaH-2 samAptaH .. -zataka-13 uddezakaH-3:vR. anantaroddezake devavaktavyatoktA, devAzca prAyaH paricAraNAvanta iti paricAraNAnirUpaNArthaM tRtIyoddezakamAha, tasya cedamAdi sUtram mU. (568) neraiyA NaM bhaMte anaMtarAhArA tato nivvattaNayAevaM pariyAraNApadaM niravasesaM bhANiyavvaM sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!| vR. 'neraiyA Na mityAdi, 'anaMtarAhAra'tti upapAtakSetraprAptisamaya evAhArayantItyarthaH, 'tao nivvattaNaya'tti tataH zarIranivRtti, 'evaM pariyAraNetyAdi, paricAraNApadaM-prajJApanAyAM catuzittamaM, taccaiva- 'tao pariyAiyaNayA tao pariNAmaNayA tao pariyAraNayA tao pacchA viuvvaNayA haMtA goyamA' ityaadi| _ 'tao pariyAiyaNaya'tta tataH paryApAnam-aGgapratyaGgaiH samantAdApAnamityarthaH 'tao pariNAma-Naya'ttitata ApItasya-upAttasya pariNatirindriyAdivibhAgena 'tao pariyAraNaya'tti tataH zabdAdiviSayopabhoga ityarthaH "tao pacchA viuvvaNaya'tti tato vikrayA nAnArUpA ityarthaH iti // zatakaM-13 uddezaka:-3 samAptaH -zataka-13 uddezakaH-4:vR.anantaroddezake paricAraNoktA, sAca nArakAdInAM bhavatIti nArakAdyarthaHpratipAdanArthaM caturthoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram / mU. (569) katiNaMbhaMte! puDhavIo pannatAo?, goyamA! satta puDhavIo pannattAo, saMjahArayaNappabhA jAva ahe sttmaa| ahesattamAe NaM bhaMte ! puDhavIe paMca anuttarAmahatimahAlayA jAva apitttthaanne| teNaM naragA chaTThIe tamAe puDhavIe naraehito mahaMtatarA caiva 1 mahAvicchinnatarA ceva 2 mahAvAsatarA ceva 3 mahApairikatarA ceva 4, no tahA mahApavesaNatarA caiva 1 no AinnatarA caiva 2 no AulatarA ceva 3 anoyaNatarA ceva 4/ tesu NaM naraesu neratiyA chaTThIe tamAe puDhIe neraiehito mahAkammatarA ceva 1 mahAkiriyatarA ceva 2 mahAsavatarA caiva 3 mahAveyaNatarA ceva 4 no tahA appakammatarA ceva 1 no appakiriyatarA ceva 2 no appAsavarA ceva 3 no appavedaNatarA ceva 4 appaDDiyatarA ceva 1 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 13, varga:-, uddezakaH - 4 appattiyatarA ceva 2 no tahA mahaDDiyatA ceva 1 no mahajuiyatarA ceva 2 / chaTTIe NaM tamAe puDhavIe ege paMcUNe nirayAvAsasaya sahasse pannatte, teNaM naragA ahesattamAe puDhavIe ne rai ehiMto no tahA mahattarA ceva mahAvicchinna0 4 mahampavesaNatarA caiva Aina0 4 tesu NaM naraesu NaM neratiyA ahesattamAe puDhavIe neraiehiMto appakammatarA ceva appakiri0 4 no tahA mahAkampatarA caiva mahAkiriya 4 mahaDDiyatarA caiva mahAjuiyatarA ceva no tahA appaDDiyatarA ceva appajuiyatarA ceva / chaTTIe NaM tamAe puDhavIe naragA paMcamAe dhUmappabhApa pu0 naraehiMto mahattarA ceva 4 no tahA mahappavesaNatarA ceva 4, tesuNaM naraesu neratiyA paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIehiMto mahAkammatarA caiva 4 no tahA appakammatarA ceva 4 appaDDiyatarA ceva 2 no tahA mahaDDiyatarA ceva 2 / paMcamAe NaM dhUmappabhAe puDhavIe tinni nirayAvAsasayasahassA patrattA evaM jahA chaTTIe bhaNiyA evaM sattavi puDhavIo paropparaM bhaNNaMti jAva rayaNappabhaMti jAva no tahA mahaDDiyatarA ceva appattiyatarA ceva / 105 vR. 'kai Na' mityAdi, iha ca dvAragAthe kvacid dRzyete, tadyathA"neraiya 1 phAsa 2 paNiho 3 nirayaMte 4 ceva loyamajjhe ya 5 / disividisANa ya pavahA 6 pavattaNaM asthikAehiM 7 // atthI paesaphusaNA 8 ogAhaNayA ya jIvamogADhA / asthi paesanisIyaNa bahussame logasaMThANe / / iti anayozcArthaH uddezakArthAdhigamAvagamya eveti, 'mahaMtatarA ceva'tti AyAmataH 'vicchinnatarA ceva'tti viSkambhataH 'mahAvAsatarA ceva' tti avakAzo--bahUnAM vivakSitadravyANAmavasthAnayogyaM kSetraM mahAnavakAzo yeSu te mahAvakAzAH atizayena mahAvakAzA mahAvakAzatarAH, te ca mahAjanasaGkIrNA api bhavantItyata ucyate 'mahApairikkatarA ceva' tti mahatpratiriktaM - vijanamatizayena yeSu te tathA 'no tahA mahApavesaNatarA ceva' tti 'no' naiva ' tathA ' tena prakAreNa yathA SaSThapRthivInarakA atizayena mahaTAvezanaM-gatyantarAnnarakagatau jIvAnAM pravezo yeSu te tathA, SaSThapRthivyapekSayA'saGkhyaguNahInatvAttannArakANAmiti, nozabda uttarapadadvaye'pi sambandhanIyaH, yata eva no mahApravezanatarA ata evaM 'no AinnatarA ceva' tti nAtyantamAkIrNA saGkIrNA nArakaiH 'no AulatarA ceva' tti itikartavyatayA ye AkulA nArakalokAsteSAmatizayena yogAdAkulatarAstato nozabdayogaH, kimuktaM bhavati / // 1 // // 2 // 'anomAnatarA ceva' tti atizayenAsaGkIrNA ityarthaH- kvacitpunaridamevaM dRzyate'anoyaNatA ceva' tti tatra cAnodanatarAH vyAkulajanAbhAvAtizayena parasparaM nodanavarjitA ityarthaH 'mahAkammatara'tti AyuSkavedanIyAdikarmmaNAM mahattvAt 'mahAkiriyatara' tti kAyikyAdikrayANAM mahatvAt tatkAle kAyamahatvAtpUrvakAle ca mahArbhAditvAd ata eva mahAzraktarA iti 'mahAveyatara 'tti mahAkarmatvAt, 'no tahe' tyAdinA niSedhatastadevoktaM, vidhipratiSedhato vAkyapravRtteH, nozabdazceha pratyekaM sambandhanIyaH padacatuSTaya iti, tathA 'appaDDiyatara' tti avadhyAdiRRddheralpatvAt 'appajjuiyatara' tti dIpterabhAvAt Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhagavatIagasUtraM (2) 13/-/4/569 etadeva vyatirekeNocyate-'no tahAmahaDDie' ityAdi, nozabdaH padadvaye'pi sambandhanIyaH mU. (570) rayaNappabhApuDhavineraiyANaMbhaMte! kerisayaM puDhaviphAsaMpavaNubhavamANAviharati ?, goyamA! aniDhaM jAva amaNAma evaM jAva ahesattamapuDhavineraiyA evaM AuphAsaM evaM jAva vnnssiphaasN| vR. sparzadvAre 'evaM jAva vaNassaiphAsaMti iha yAvatkaraNAtejaskAyikasparzasUtraM vAyukAyikasparzasUtraM ca sUcitaM, tatra ca kazcidAha-nanu saptasvapi pRthivISu tejaskAyikavarjapRthivIkAyikAdisparzo nArakANAMyuktaH yeSAMtAsuvidyamAnatvAt bAdaratejasAMtusamayakSetra eva sadbhAvAt sUkSmatejasAMpunastatra sadbhAve'pi sparzanendriyaviSayatvAditi / atrocyate, iha tejaskAyikasyeva paramAdhArmikavinirmitajvalanasaddazavastunaH sparza tejaskAyikasparzaiti vyAkhyeyaMna tu sAkSAttejaskAyikasyaiva asaMbhavAtathavAbhavAntarAnubhUta-. tejaskayikaparyAyapRthakhivIkAyikAdijIvasparzApekSayedaM vyaakhyeymiti|| mU. (571) imANaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavI doccaM sakkarappabhaMpuDhaviM paNihAya savvamahatiyA vAhalleNaM savvakhuDiyA savvaMtesu evaM jahA jIvAbhigame bitie neriyuddese| vR.praNidhidvAre paNihAya'ttipraNidhAya-pratItya 'savvamahaMtaya'tti, sarvathAmahatI azItisahanAdhikayojanalakSapramANatvAdralaprabhAbAhalyasya zarka0 rAprabhAbAhalyasya cadvAtriMzatsahasrAdhikayojanalakSamAnatvAt "savvakhuDDiyA savvaMtesutti sarvathA ladhvI 'santeiSu pUrvAparadakSiNottaravibhAgeSu, AyAmaviSkambhAbhyAM rajjupramANatvAdralaprabhAyAsatato mahattaratvAt zarkarAprabhAyAH, 'evaM jahA jIvAbhigame' ityAdi / anena ca yatsUcitaM tadidaM-'haMtA goyamA ! imANaM rayaNappabhA puDhavI doghaMpuDhaviM paNihAyajAva savvakhuDDiyA savvaMtesu / doccA NaM bhaMte! puDhavI taccaM puDhaviM paNihAya savvakhuDDiyA jAva savvaMtesu, evaM eeNaM abhilAveNaM jAva chaTThiyA puDhavI ahe sattamaM puDharvi paNihAya jAva savvakhuDDiyA svvNtesu'tti|| mU. (572) imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe nirayaparisAmaMtesu je puDhavikkAiyA evaM jahA neraiyauddesae jAva ahesttmaae| vR. nirayAntadvAre 'nirayaparisAmaMtesutti nirayAvAsAnAM pArzvata ityarthaH 'jahA neraiyauddesae'ttijIvA bhigamasambandhini, tatra caivamidaM sUtram-'AukkAiyA teukkAiyA vAukkAiyA vaNassaikAiyA, te NaMjIvA mahAkammatarA ceva jAva mahAveyaNatarA ceva?, haMtA goyamA !' mU. (573) kahiNaMbhaMte! logassa AyAmamajhe pannatte?, goyamA! imIseNaM rayaNappabhAe uvAsaMtarassa asaMkhejatibhAgaM ogAhettA etya NaM logassa AyAmamajjhe pnntte|| __ kahiNaMbhaMte! ahelogassa AyAmamajhe pannate?, goyamA! cautthIe paMkappabhAe puDhavIe uvAsaMtarassa sAtiregaM addhaM ogAhittA etya NaM ahelogassa AyAmamajhe pnnte| kahiNaM bhaMte ! uDlogassa AyAmamajjhe pannate?, goyamA ! uppiM saNaMkumAramAhiMdANaM kappANaM heDiM baMbhaloe kappe rihavimANe patthaDe ettha NaM uDDalogassa AyAmamajhe pnnte| ___ kahinnaM bhaMte! tiriyalogassa AyAmamajhepannatte?, goyamA! jaMbUddIve 2 maMdarassa pavvayassa bahumajadesabhAe imIse rayaNappabhAe puDhavIe uvarimaheDillesu khuDDAgapayaresu ettha NaM ___ Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-13, vargaH:, uddezaka:-4 107 tiriyalogassamajhe aTThapaesie ruyae pannate, jao NaM imAodasa disAo pavahaMti, taMjahApuracchimA puracchimadAhiNA evaM jahA dasamasae naamdhejti| vR. lokamadhyadvAre 'cautthIe paMkappabhAe' ityAdi, rucakasyAdho navayojanazatAnyatikramyAdholokobhavati lokAntaM yAvat, saca sAtirekAH sapta rajjavastanmadhyabhAgaH caturdhyA : paJcamyAzca pRthivyA yadavakAzAntaraM tasya sAtarekamarddhamativAhya bhavatIti / tathA rucakasyopari navayojanazatAnyatikramyorddhaloko vyapadizyate lokAntameva yAvat, sa ca sapta rajavaH kiJcinyUnAstasya ca madhyabhAgapratipAdanAyAha--'uppiM saNaMkumAramAhiMdANaM kppaann'mityaadi| tathA 'uvarimahihillaisu khuDDAgapayaresutti lokasya vajramadhyatvAdralaprabhAyA ralakANDe sarvakSullakaMprataradvayamasti, tayozcoparimo yataArabhyalokasyoparimukhA vRddhi heDillaittiadhastano yata Arabhya lokasyAdhomukhA vRddhi tayoruparimAdhastanayoH 'khuDDAgapayaresu'tti kSullakapratarayoH sarvalaghupradezapratarayoH / "ettha NaM'ti prajJApakenopAyataH pradarghAmAne tiryaglokamadhye'STapradezako rucakaH prajJaptaH, yazca tiryaglokamadhye prajJaptaH sa sAmarthyAttiryagalokAyAmamadhyaM bhavatyeveti, kimbhUto'sAvaTa- pradeziko rucakaH ? ityAha-'jao NaM imAo'ityAdi - mU. (574) iMdA NaM bhaMte ! disA kimAdIyA kiMpavahA katipadesAdIyA katipadesuttarA katipadesIyA kiMpajjavasiyA kiMsaMThiyA pannattA?, goyamA! iMdANaM disA ruyagAdIyAruyagappavahA dupaesAdIyA dupaesuttarA logaM paDucca asaMkhejapaesiyA alogaM paDucca anaMtapaesiyA logaM paDucca sAIyA sapajjavasiyA alogaM paDucca sAIyA apajjavasiyAlogaM paDucca murajasaMThiyA alogaM paDucca sagaDuddhisaMThiyA pnnttaa| aggeyI NaM bhaMte ! disI kimAdIyA kiMpavahA katipaesAdIyA katipaesavicchinnA katipaesIyA kiMpajjavasiyA kiMsaMThiyA pannattA?, goyamA aggeyINaMdisA ruyagAdIyA ruyagappavahA egapaesAdIyA egapaesavicchinnA anuttarA logaM paDucca asaMkhejapaesIyA alogaM paDucca anaMtapaesIyA logaM paDucca sAiyA sapajjava0 alogaM paDucca sAiyA apaJjavasiyA chinnamuttAvalisaMThiyA pnntaa| jamA jahA iMdA, neraiyA jahA aggeyI, evaM jahAiMdA tahA disAo cattAri jahA aggeI tahA cattArivi vidisaao| vimalA NaM bhaMte! disA kimAdIyA0?,pucchA jahA aggeyIe, goyamA! vimalA NaM disA ruyagAdIyA ruyagappavahA ghauppaesAdIyA dupaesavicchinnAanuttarAlogaMpaDucca sesaMjahAaggeyIe navaraM ruyagasaMThiyA pannattA evaM tmaavi| vR.digavidikpravahadvAre 'kimAiya'ttika Adi:-prathamo yasyAH sA kimAdikA Adizca vivakSayA viparyayeNApi syAdityata Aha-'kiMpavaha'tti pravahati-pravartate asmAditipravahaH kaH pravaho yasyAH sA tathA 'katipaesAiya'tti kati pradezA AdiryasyAH sA katipradezAdikA 'katipaesuttara'tti katipradezA uttare-vRddhau yasyAH sA / tathA lokaM paDucca murajasaMThiya'tilokAntasyaparimaNDalAkAratvena murajasaMsthAnatA dizaH syAttatazca lokAntaM pratItya murajasaMsthitetyuktaM, etasya ca pUrvAM dizamAzritya cUrNikArakRteyaM Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 bhagavatIagasUtraM (2) 13/-/4/574 bhAvanA-'puvyuttarAe paesahANIe tahA dAhiNapuvvAe ruyagadese murajaheTuM disi aMte cauppaesA daTThavyA majjhe yatuMDaM havaittiA alogaMpaDucca sagaDuddhisaMThiya'ttirucake tutuNDaM kalpanIyaM Adau saMkIrNatvAt tata uttarottaraM vistIrNatvAditi, "egapaesavicchinnatti, katham ? ata Aha'anuttara'tti vRddhivarjitAyata iti / / mU. (575) kimiyaM bhaMte ! loeti pavuccai ?, goyamA! paMcasthikAyA, esa NaM evatie loetti pavuccai, taMjahA-dhammatthikAe ahammasthikAe jAva poggltthikaae| dhammasthikAeNaMbhaMte! jIvANaM kiM pavattati?,goyamA! dhammatyikAeNaMjIvANaM AgamaNagamaNa bhAsummesamaNajogA vaijogA kAyajogA je yAvanne tahappagArA calA bhAvA savve te dhammatthikAe pavattaMti, gailakkhaNeNaM dhmmsthikaae| - ahammatthikAraNaM jIvANaM kiM pavattati ?, goyamA ! ahammasthikAeNaM jIvANaM ThANanisIyaNatuyaTTaNa maNassaya egattIbhAvakaraNatAje yAvanne0thirAbhAvA sabbeteahammatthikAye pavattaMti, ThANalakkhaNe NaM ahmmtthikaae| AgAsatthikAe NaM bhaMte ! jIvANaM ajIvANa ya kiM pavattati?, goyamA! AgAsasthikAeNaM jIvadavvANa ya ajIvadavvANa yabhAyaNabhUe vR.pravartanadvAre AgamaNagamaNe' ityAdi, Agamanagamane pratItebhASA-vyaktavacanaM 'bhASa vyaktAyAM vAci itivacanAt unmeSaH-akSivyApAravizeSaH manoyogavAgyogakAyayogAHpratItA eva teSAM ca dvandvastataste, iha ca manoyogAdayaH sAmAnyarUpAH AgAmanAdayastu tadvizeSA iti bhedenopAttAH, bhavati ca sAmAnyagrahaNe'pi vizeSagrahaNaM tatsvarUpopadarzanArthaHmiti / je yAvanne tahappagAra'tti 'ye cApyanye AgamanAdibhyo'pare 'tathAprakArAH' AgamanAdisadRzAH bhramaNacalanAdayaH 'jalA bhAva'tti calasvabhAvAH paryAyAH sarve te dharmAstikAye sati pravarttante, kuta? ityAha gilkkhnnennNdhmmsthikaae'tti|'tthaann nisIyaNa' 'kAyotsargAsanazayanAni prathamAbahuvacanalopadarzanAta, tathA manasazcAnekatvasyaikatvasya bhavanamekatvIbhAvastasya yatkaraNaMtattathA _ 'AgAsasthikAeNa'mityAdi, jIvadravyANAM cAjIvadravyANAMcabhedena bhAjanabhUtaH, anena cedamuktaM bhavati-etasmin sati jIvAdInAmavagAhaH pravarttate etasyaiva praznitatvAditi, bhAjanabhAvamevAsya darzayannAhamU. (576) egeNavi se punne dohivi punne sayaMpi maaejaa| koDisaeNavi pugne koDisahassaMpi maaejaa|| __avagAhaNAlakkhaNe NaM aagaassthikaae| vR. 'egeNavI tyAdi, ekena-paramANvAdinA 'se'tti asI AkAzAstikAyapradeza iti gamyate 'pUrNa' bhRtastathA dvAbhyAmapi tAbhyAmasau pUrNaH, kathametat ?,pariNAmabhedAt yatA'pavarakAkAzamekapradIpaprabhATalenApi pUryate dvitIyamapi tattatra mAti yAvacchatamapi teSAM tatra maati| tathauSadhivizeSApAditapariNAmAdekatra pAradakarSe suvarNakarSazataM pravizati, pAradakarSIbhUtaM ca sadauSadhisAmarthyAta punaH pAradasya karSa suvarNasya ca karSazataM bhavati vicitratvAtpudgapariNAmasyeti / Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-4 109 mU. (577) jIvatthikAraNaM bhaMte ! jIvANaM kiM pavattati ?, goyamA ! jIvatthikAraNaM jIve anaMtAnaM AbhinibohiyanANapajavANaM anaMtANaM sayanANapaJjavANaM evaM jahA vitiyasae asthikAyauddesae jAva uvaogaM gacchati, uvaogalakkhaNe nnNjiive| poggalasthikAraNaMpucchA, goyamA! poggalasthikAraNaMjIvANaMorAliyaveubbiyaAhArae taiyAkammae soiMdiyacakkhidiyadhANidiyajibhidiyaphAsiMdayamaNajogavayajogakAjogaANApANUNaM ca gahaNaM pavattati, gahaNalakkhaNe NaM poggltthikaae| vR.'avgaahnnaalkkhnnennN'tiihaavgaahnaa--aashrybhaavH|| 'jIvasthikAeNa'mityAdi, jIvAstikAyeneti antarbhUtabhAvapratyayatvAjjIvAstikAyatvena jIvatayetyarthaH bhadanta ! jIvAnAM kiM pravartate? iti praznaH, uttaraMtu pratItArthaHmeveti / _ 'poggalatthikAeNa'mityAdi, ihaudArikAdizarIrANAM zrotrendriyAdInAMmanoyogAntAnAmAnaprANAnAM ca grahaNaM pravartate iti vAkyArthaH, pudgalamayatvAdaudArikAdInAmiti / astikAyapradezasparzadvAre mU. (578) 'ege bhaMte ! dhammasthikAyapadese kevatiehiM dhammatthikAyapaesehiM puDhe ?, goyamA! jahannapade.tihiM ukkosapade chahiM / kevatiehiM ahammasthikAyapaesehiM puDhe?, goyamA!. jahannapae cAhiM ukkosapae sattahiM / kevatiehi AgAsatthikAyapaesehiM puDhe ?, goyamA! sattahiM kevatiehi jIvatthikAyapaesehiM puDhe?, goyamA ! anaMtehiM / kevatiehiM poggalasthikAyapaesehiM puDhe ?, goyamA! anaMtehiM / kevatiehiM addhAsamaehiM puDhe ?, siya puDhe siya no puDhe jai puDhe niyamaM anNtehiN| ege bhaMte ! ahammatthikAyapaese kevatiehiM puDhe ? jahannapae tihiM ukkasapae chahiM sesaM jahA dhammasthikAyassa / ege bhaMte! AgAsatthikAyapaese ketaviehiM dhammasthikAyapaesehiM puDhe goyamA! siya puDhesiyano puDhe, jai puDhe jahannapade ekeNa vA dohiM vAtIhi vA cauhi vA ukkosapae sattahiM, evaM ahmmsthikaayppesehivi|| kevatiehiM AgAsasthikAya? kahiM, kevatiehiM jIvatthikAyapaesehiM puDhe ?, siya puDhe siya no puDhe, jai puDhe niyamaM anaMtehiM / evaM poggalazcikAyapaesehivi addhaasmehivi| vR. 'ege mate ! dhampatthikAyappaese ityAdi, "jahannapae tihiMti jaghanyapadaM lokAntaniSkuTarUpaMyatraikasya dharmAstikAyAdipradezasyAtistaukairanyaiH sparzanAbhavati tacca bhUmyAsannApavarakakoNadezaprAyaM, ihoparitanenaikena dvAbhyAM ca pArzvata eko vivakSitaH pradezaH spRSTaH, evaM jadhanyena tribhiriti / 'ukosapae chahiti vivakSitasyaika uparyeko'dhastanazcatvAro dikSu ityevaM SabhiHridaM ca prataramadhye, "jahannapade cauhiMti dharmAstikAyapradezo jaghanyapade'dharmAstikAyapradezaizcaturbhiH spRSTa iti, kathaM?,tathaiva trayaH, caturthaHstu dharmAstikAyapradezasthAnasthita eveti, utkRSTapade saptabhiriti, kathaM?, SaD dikapaTake, saptamastu dharmAstikAyapradezastha eveti / AkAzapradezaiH saptabhireva, lokAnte'pyalokAkAzapradezAnAM vidyamAnatvAt 3 // 'kevatiehiM jIvasthikAe' ityAdi 'anaMtehiM ti anantairanantajIvasamvandhinAmanantAnAM Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-/4/578 pradezAnAM tatraikadharmAstikAyapradeze pArzvatazca dikatrayAdau vidyamAnatvAditi 4 evaM pudgalAstikAyapradezairapi 5 / 'kevatiehiM addhAsamaehiM ityAdi, addhAsamayaH samayakSetra eva naparato'taH syAtspRSTaH syAneti, jai puDhe niyamaM anaMtehiM tianAditvAdaddhAsamayAnAM athavA vartamAnasamayAliGgitA-nyanantAnidharmAstikAyapradezasparzanA'nusAreNAvaseyA 6 // _ 'ege bhaMte ! AgAsasthikAyapaese'ityAdi, 'siyapuDhe'tti lokamAzritya siya no puDhe 'tti alokamAzritya 'jai puDhe' ityAdi yadi spRSTastadA jaghanyapade ekena dharmAstikAyapradezena spRSTaH, katham ? , evaMvidhalokAntavarttinA dharmAstikAyayaikapradezena zeSadharmAstikAyapradezebhyo nirgatenaiko'grabhAgavartyalokAkAzapradezaH spRSTo vakragatastvasau dvAbhyaM yasya cAlokAkAzapradezasyAna to'dhastAdupari ca dharmAstikAyadezAH santi sa tribhirdharmAstikAyapradezaiH spRSTaH, sa caivamyastvevaM- lokAnte koNagato vyomapradezo'sAvekena dharmAstikAyapradezena tadavagADhenAnyena coparivartinA'dhovartinA vA dvAbhyAMca digdvayAvasthitAbhyAM spRSTa ityevaM caturbhi yazcAdha uparica tathA digdvaye tatraiva vartamAnena dharmAstikAyapradezena spRSTaH sa paJcabhiH ya punaradha upari ca tathA diktraye tatraiva ca pravarttamAnena dharmAstikAyapradezena spRSTaH sa SabhiH, yazcAdha upari ca tathA dikcatuSTaye tatraivaca vartamAnena dharmAstikAyapradezena spRSTaH sa saptabhirdharmAstikAyapradezaiH spRSTo bhavatIti 1, evamadharmAstikAyapradazairapi 2 / / . 'kevaiehiM AgAsasthikAyapaesehiM?, chahiMti ekasya lokAkAzapradezasyAlokAkAzapradezasya vA SaDadigvyavasthitaireva sparzanAt Sabhirityuktam 3 jIvAstikAyasUtre 'siya puDhe'tti yadyasau lokAkAzapradezo vivakSitastataHspRSTaH 'siyano puDhe'ttiyadyasAvalokAkAzapradezavizeSastadA na spaSTo jIvAnAM tatrAbhAvAditi 4-5 evaM pudgalAddhApradezaiH 6 // mU. (579) egaM bhaMte ! jIvasthikAyapaese kevatiehiM dhammasthi0 pucchA jahannapade cauhiM ukkasapae sattahiM, evaM ahmmtthikaaypesehivi| kevatiehiM AgAsasthi0, sattahiM / kevatiehiM jIvatthi0?, sesaMjahAdhammatthikAyassa egebhaMte! poggalasthikAyapaese kevatiehi dhammasthikAyapae0? evaMjaheva jIvatthikAyassa do bhaMte ! poggalatthikAyappaesA kevatiehiM dhammatthikAyapaesehiM puTTA ?, jahannapae chahiM ukkosapae bArasahiM, evaM ahammasthikAyappaesehidi / kevatiehiM AgAsasthikAya?, bArasahi, sesaMjahA dhmmtthikaayss| tinni bhaMte! poggalasthikAyapaesA kevatiehiM dhammatthi0?,jahannapae aTThahiM ukkosapae sattarasahiM / evaM ahammasthikAyapaesehivi / kevatiehiM AgAsasthi0?, sattarasahiM, sesaM jahA dhammatthikAyassa / evaM eeNaM gameNaM bhANiyavvaM jAva dasa, navaraM jahannapade doni pavikhaviyavA ukkosapae pNc| cattAri poggalatthikAyassa0, jahannapae dasahi ukko0 vAvIsAe, paMca puggala0 jaha0 vArasahiM ukkosa0 sattAvIsAe, cha poggala0 jaha0 coddasahiM ukko0 battIsAe, satta po0 jahanneNaM solasahi ukkosa sattatIsAe, aTTha po0 jahanna0 aTThArasahiM ukkose NaM bAyAlIsAe, nava po0 jahanna0 vIsAe ukko0 sIyAlIsAe, dasa jaha0 vAvIsAe ukko0 baavnnaae| Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, varga:-, uddezakaH-4 111 AgAsasthikAyassa savvattha ukkosagaMbhANiyavvaM ||sNkhecaa bhaMte! poggalasthikAyapaesA kevatiehiM dhammatyikAyapaesehiMpuTThA?,jahannapadeteNevasaMkhejaeNaMduguNeNaMdurUvAhieNaMukosapae teNeva saMkhejaeNaM paMcaguNeNaM durUvAhieNaM, kevatiehiM adhammatthikAyaehiM evaM ceva, kevatiehiM AgAsasthikAyateNevasaMkhejjaeNaM paMcaguNeNaMdurUvAhieNaM, kevaiehiM jIvasthikAya?, anaMtehiM, kevaiehiM poggalasthikAya?, anaMtehiM, kevaiehiM addhAsamaehiM ?, siya puDhe siya no puDhe jAva anNtehiN| ___ asaMkhejjA bhaMte ! poggalatthikAyappaesA kevatiehiM dhammatthi0?, jahannapae teNeva asaMkhejjaeNaM duguNeNaM durUvAhieNaM ukko0 teNeva asaMkhejaeNaM caMpaguNeNaM durUvAhieNaM, sesaM jahA saMkhejANaMjAva niyamaanaMtehiM / anaMtA bhaMte ! poggalasthikAyapaesA kevatiehiM dhammasthikAya0, evaM jahA asaMkhejA tahA anaMtAvi nirvsesN| ege bhaMte ! addhAsamae kevatiehiM dhammasthikAyapaesehiM puDhe ?, sattahiM, kevatiehiM ahammasthi0?, evaM caiva evaM AgAsasthikAehivi, kevatiehiM jIva0?, aNaMtehiM, evaM jAva addhaasmehiN||dhmmtthikaaennNbhNte! kevatiehiM dhammatthikAyappaesehiM puDhe?, natthi ekeNavi, kevatiehiM adhammasthikAyappaesehiM?, asaMkhejehiM, kevatiehiM AgAsasthi0pa0?, asaMkhejehiM, kevatiehiM jIvatthikAyapae0?, anaMtehiM, kevatiehi poggalatthikAyapaesehiM ?, anaMtehiM, kevatiehiM addhAsamaehiM ?, siya puDhe siya no puTTha, jai puDhe niyamA anNtehiN|| . ahammasthikAe NaMbhaMte ! keva0 dhammatthikAya?, asaMkhejehiM, kevatiehiM ahammasthi0 natthi ekenavi, sesaM jahAdhammatthikAyassa, evaM eeNaM gamaeNaM sabvevi sahANae natthi ekkeNavi puTThA, parahANae AdillaehiM tihiM asaMkhejjehiM bhANiyavvaM, pacchillaesu anaMtA bhANiyavvA, jAva addhAsamayoti, jAva kevatiehiM addhAsamaehiM puDhe ?, nasthi ekkeNavi // vR. 'egebhaMte! jIvatthikAyappaese' ityAdi, jaghanyapade lokAntakoNalakSaNesarvAlpatvAttatra sparzakapradezAnAM catubhiriti, katham?, adha upari vA eko dvau ca dizorekastu yatra jIvapradeza evAvagADha ityevaM, ekazca jIvAstikAyapradeza ekatrAkAzapradezAdau kevalisamudghAta eva labhyata iti, 'ukkosapae sattahiMti pUrvavat, 'evaM ahamme'tyAdi pUrvoktAnusAreNa bhAvanIyam 6 // dharmAstikAyAdInAM 4 pudgalAstikAyasya caikaikapradezasya sparzanoktA, atha tasyaiva dvipradezAdiskandhAnAM tAM darzayannAha 'do bhaMte !' ityAdi, cUrNikAravyAkhyAnamidaM lokAnte dvipradezikaH skandha ekapradezasamavagADhaH sa ca pratidravyAvagAhaM pradeza iti nayamatAzrayaNenAvagAhapradezasyaikasyApi bhinnatvAd dvAbhyAM spRSTaH, tathA yasyasyoparyadhastAdvA pradezastasyApi pudgaladvayasparzanena nayamatAdeva bhedAd dvAbhyAM, tathA pArzvapradezAvekaikamaNuM spRzataH parasparavyavahitatvAd ityevaM jaghanyapade pabhiHdharmAstikAya-pradezaidvyaNukaskandhaH spRzyate, nayamatAnaGgIkAraNetucatubhireva dvayaNukasya jaghanyataH sparzanA syaaditi"| vRttikRtA tvevamuktam- "iha yadvindudvayaM tatparamANudvayamiti mantavyaM tatra cArvAcInaH paramANudharmAstikAyapradezenArvAksthitena spRSTaH, parabhAgavartI ca parataH sthitena evaM dvau, tathA Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 bhagavatI aGgasUtraM (2) 13/-/4/579 yayoH pradezayormadhye paramANU sthApyete tayoragretanAbhyAM pradezAbhyA tau spRSTau ekenaiko dvitIyena ca dvitIya iti catvAro dvau cAvagADhatvAdeva spRSTAvityevaM SaT / 'ukkosapae bArasahiM'ti, kathaM ?, paramANudvayena dvau dvipradezAvagADhatvAtspRSTau dvau cAdhastanau uparitanau uparitanau ca dvau pUrvAparapArzvayozca dvau 2 dakSiNottarapArzvayozcaikaika ityevamete dvAzeti 1 / evamadharmAstikAyapradezairapi 2 / 'kevatiehiM AgAsatthikAyappaesehiM ?, 'bArasahiM" ti iha jaghanyapadaM nAsti lokAnte'pyAkAzapradezAnAM vidyamAnatvAditi dvAdazamirityuktaM 3, 'sesaM jahA dhammatthikAyassa' tti, ayamartha:'do bhaMte ! poggalatthikAyappaesA kevatiehiM jIvasthikAyappaesehiM puTThA ?, go0 aNaMtehiM 4 / evaM pudgalAstikAyapradezairapi 5, addhAsamayaiH syAt spRSTau syAtra, yadi spRSTau tadA niyamAdanantairiti 6 / 'tinnibhaMte!' ityAdi, 'jahannapae aTTahiM ti, kathaM ?, pUrvoktanayamatanAvagADhapradezastridhA adhastano'pyuritano'pi vA tridhA dvau pArzvata ityevamaSTau, 'ukkosapae sattarasahiM' ti prAgvadbhAvanIyaM, iha ca sarvatra jaghanyapade vivakSitaparamANubhyo dviguNA dvirUpAdhikAzca sparzakAH pradezA bhavanti, utkRSTapade ta vivakSitaparamANubhyaH paJcaguNA dvirUpAdhikAzca te bhavanti, tatra caikANodviguNatve dvau dvayasahitve ca catvAro jaghanyapade sparzakAH pradezAH, utkRSTapade tvekANoH paJcaguNatve dvikasahitve ca sapta sparzakAH pradezA bhavanti, evaM dvayaNukatryaNukAdiSvapi / etadevAha -- evaM eeNaM gamaeNa' mityAdi, 'AgAsatthikAyassa savvatya ukkosapayaM bhANiyavvaM' ti 'sarvatra' ekapradezikAdyanantapradezikAnte sUtragaNe utkRSTapadameva na jaghanyakamityarthaH AkAzasya sarvatra vidyamAnatvAditi / 'saMkhejjA bhaMte!' ityAdi, 'teNeva 'tti yat saGghayeyakamayaH skandhastenaiva pradezasaGghayeyakena dviguNena dvirUpAdhikena spRSTaH, iha bhAvA- viMzatipradezikaH skandho lokAn ekapradeze sthitaH sa canayamatena viMsatyA'vagADhapradezaiH viMzatyaiva ca nayamatenaivAdhastanairuparitanairvA pradezaH dvAbhyAMca pArzvapradezAbhyAM spRzyata iti, utkRSTapade tu viMzatyA nirupacaritairavagADhapradezaiH evamadhastanai 20 ruparitanaiH 20 pUrvAparapArzvayozca viMzatyA 20 dvAbhyAM ca dakSiNottarapArzvasthitAbhyAM spRSTastatazca viMzatirUpaH saGkhyAtANukaH skandhaH paJcaguNayA viMzatyA pradezAnAM pravezadvayena ca spRSTa iti, ata eva coktam 'ukkosapae teNeva saMkhejjaeNaM paMcaguNeNaM durUvAhieNaM'ti / 'asaMkhejjA' ityAdI SaTasUtrI tathaiva / 'anaMtA bhaMte!' ityAdirapi SaTasUtrI tathaiva, navaramiha yathA jaghanyapade aupacArikA avagA - hapradezA agharatanA uparitanA vA tathotkRSTapade'pi na hi nirupacaritA anantA AkAzapradezA avagAhataH santi, lokasyApyasaGkhyAtapradezAtmakatvAditi iha ca prakaraNe ime vRddhoktagAthe bhavataH 119 || "dhammAipaesehiM dupaesAI jahannayapayammi / duguNadurUvahieNaM teNeva kahaM nu hu phusejA // 'ege bhaMte! addhAsamae' ityadi, iha varttamAnasamayaviziSTaH samaya kSetramadhyavartI paramANuraddhAsamayo grAhyaH, anyathA tasya dharmAstikAyAdipradezaiH saptabhiH sparzanA na syAt, iha ca jaghanyapadaM nAsti, manuSyakSetramadhyavarttitvAdaddhAsayamasya jaghanyapadasya ca lokAnta eva sambhavAditi, tatra saptabhiriti katham ?, addhAsamayaviziSTaM paramANudravyamekatradharmAstikAyapradeze' bagADhamanye ca Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 13, varga:, uddezakaH - 4 113 tasya SaTsu dikSciti sapteti, jIvAstikAyapradezazcAnantairekapradeze'pi tezAmanantatvAt, 'evaM jAva addhAsamaehiM 'ti / iha yAvatkaraNAdidaM sUcitam - eko'ddhAsamayo'nantaiH pudgalAstikAyapradezairaddhAsamayaizca spRSTa iti, bhAvanA cAsyaivam - addhAsamayaviziSTamaNudravyamaddhAsamayaH, sa caikaH pudgalAstikAyapradezairanantaiH spRzyate, ekadravyasya sthAne pArzvatazcAnantAnAM pudgalAnAM sadbhAvAt, tathA'ddhAsamayairanantarasI spRzyate addhAsamayaviziSTAnamanantAnAmapyaNudravyANAmaddhAsamayatvena vivakSitatvAt teSAM ca tasya sthAne tatpArzvatazca sadbhAvAditi / dharmAstikAyAdInAM pradezataH sparzanoktA'tha dravyatastAmAha - 'dhammatthikAeNa' mityAdi, 'natthi egeNavi' tti sakalasya dharmAstikAyadravyasya praznitatvAt tadvayatirikyasya ca dharmAstikAyapradezasyAbhAvAduktaM nAsti na vidyate'yaM pakSo yaduta ekenApi dharmAstikAyapradezenAsau dharmAstikAyaH spRSTa iti, tathA dharmAstikAyo'dharmAstikAyapradezairasaGghayeyaiH spRSTo, dharmAstikAyapradezAnantara eva vyavasthitatvAdadharmAstikAyasambandhinAmasaGkhyAtAnAmapi pradezAnAmiti, AkAzAstikAyapradezairapyasaGghayeyaiH, asaGkhyeyapradezasvarUpalokAkAzapramANatvAddharmAstikAyasya, jIvapudgalapradezaistu dharmAstikAyo'nantaiH spRSTaH, tadvayAptayA dharmAstikAyasyAvasthitatvAtteSAM cAnantatvAt, addhAsamayaiH punarasau spRSTazcAspRSTazca tatra yaH spRSTaH so'nantairiti / evamadharmAstikAyasya 6 AkAzAstikAyasya 6 jIvAstikAyasya 6 pudlAstikAyasya 6 addhAsamayasya ca 6 sUtrANi vAcyAni, kevalaM yatra dharmAstikAyAdistaThapradezaireva cintyate tatsvasthAnamitaracca parasthAnaM, tatra svasthAne 'natthi egeNavi puTTe' iti nirvacanaM vAcyaM, parasthAne ca dharmAstikAyAditrayasUtreSu 3 asaGkhayeyaiH spRSTa iti vAcyaM, asaGkhyAtapradezatvAddharmAdharmAstikAyayostatsaMspRSTathakAzasya ca, jIvAditrayasUtreSu cAnantaiH pradezaiH spRSTa iti vAcyaM, anantapradezatvAtteSAmiti, etadeva darzayannAha evaM eeNaM gamaeNa' mityAdi, iha cAkAzasUtre'piM vizeSo draSTavyaH - AkAzAstikAyo dharmAstikAyAdipradezaiH spRSTazcAspRSTazca tatra yaH spRSTa so'saGghayeyairdharmAdharmAstikAyayoH pradezairjIvAstikAyAdInAM tvanantairiti, 'jAva addhAsamao' tti addhAsamayasUtraM yAvat sUtrANI vAcyAnItyarthaH, 'jAva kevaiehiM ityAdI yAvatkaraNAdaddhAsamayasUtre AdyaM padapaJcaM sUcitaM SaSThaM tu likhitamevAste, tatra tu 'natthi ekkeNavi' tti nirupacaritasyAddhAsamayasyaikasyaiva bhAvAt, atItAnAgatasamayayozca vinaSTAnutpannatvenAsattvAnna samayAntareNa spRSTatA'stIti / athAvagAhadvAraM, tatra - mU. (580) jatya NaM bhaMte! ege dhammatthikAyapaese ogADhe tatya kevatiyA dhammatthikAyappaesA ogADhA ?, natthi ekkovi, kevatiyA ahammatthikAyappaesA ogADhA ?, ekko, kevatiyA AgAsatthikAya0 ?, ekko, kevatiyA jIvatthi0 ? anaMtA, kevatiyA poggalatthi0 ?, anaMtA, kevatiyA addhAsamayA ?, siya ogADhA siya no ogADhA jai ogADhA anaMtA / jattha NaM bhaMte ! ege ahampatthikAyapaese ogADhe tattha kevatiyA dhammatthi0 ?, ekko, kevatiyA ahammatthi0 ?, natthi ekkavi, sesaM jahA dhammatthikAyassa 68 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 13/-/4/580 jattha NaM bhaMte! ege AgasatthikAyapaese ogADhe tattha kevatiyA dhammatthikAya0 ?, siya ogADhA siya no ogADhA, jai ogADhA ekko, evaM ahammatthikAyapaesAvi, kevaiyA AgAsatthikAya0 ?, natthi ekkovi, kevatiyA jIvatthi0 ?, siya ogADhA siya no ogADhA, jai ogADhA anaMtA, evaM jAva addhAsamayA / 114 jattha NaM bhaMte! ege jIvatthikAyapaese ogADhe tattha kevatiyA dhammatthi0 ?, ekko, evaM ahammatthikAya evaM AgAsatthikAyapaesAvi, kevatiyA jIvatthi0 ?, anaMtA, sesaM jahA dhammatthi - kAyassa / jatya NaM bhaMte! ege poggalatthikAyapaese ogADhe tattha kevatiyA dhammatthikAya0 evaM jahA jIvatthikAyapaese taheva niravasesaM / jattha NaM bhaMte! do poggalatthikAyapadesA ogADhA tattha kevatiyA dhammatthikAya0 ?, siya ekkosiya dontri, evaM ahammatthikAyassi, evaM AgAsatthikAya- savi, sesaM jahA dhammatthikAyassa / jattha NaM bhaMte! tinni poggalasthi0 tattha kevaiyA dhammatthikAya 0 ?, siya ekkosiya dotri siya tinni, evaM ahamamatthikAyatsavi, evaM AgAsatthikAyassavi, sesaM jaheva donhaM, evaM ekkeko vaDiyavvo paeso AillaehiM tihiM atthikAhiM, sesaM jaheva doNhaM jAva dasaha siya ekkosasaya donni siya tinni jAva siya dasa, saMkhejANaM siya ekkosaya dotri jAva siya dasa siya saMkhejjA, asaMkhejANaM siya eka jAva siya saMkhejjA siya asaMkhejjA, jahA asaMkhejjA evaM anaMtAvi / jattha NaM bhaMte ! ege addhAsamae ogADhe tattha kevatiyA dhammatthi0 ?, ekko, kevatiyA ahammatthi0 ?, ekko, kevatiyA AgAsatthi0 ?, ekko, kevaiyA jIvatthi0 ?, anaMtA, evaM. jAva addhAsamayA / jattha gaM bhaMte! dhammatthikAe ogADhe tattha kevatiyA dhammatthikAyapa0 ogADhA natha ekkovi, kevatiyA ahammatthikAya0 ?, asaMkhejjA, kevatiyA AgAsa0 ?, asaMkhejjA, kevatiyA jIvatthikAya0 ?, anaMtA, evaM jAva addhAsamayA / jattha NaM bhaMte! ahammatthikAe ogADhe tattha kevatiyA dhammatthikAya0 ?, asaMkhejjA, kevatiyA ahammatthi0 ?, natthi ekkovi, sesaM jahA dhammatthikAyassa, evaM savve, saTTANe natthi ekkovi bhANiyavvaM, paradvANe AdillagA tinni asaMkhejjA bhANiyavyA, pachillA tinni anaMtA bhANiyavvA jAva addhAsamaotti jAva kevatiyA addhAsamayA ogADhA natthi ekkovi / jaya NaM bhaMte! ege puDhavikAie ogADhe tattha NaM kevatiyA puDhavikkoiyA ogADhA ?, asaMkhejA, kevatiyA AukkoiyA ogADhA ?, asaMkhejjA, kevaiyA teukAiyA ogADhA ?, asaMkhejA, kevaiyA vAu0 ogADhA ?, asaMkhejjA, kevatiyA vaNassaikAiyA ogADhA ?, anaMtA / jattha NaM bhaMte! ege AukAie ogADhe tattha NaM kevatiyA puDhavi0 asaMkhejjA, kevatiyA Au0 asaMkhejA, evaM jaheba puDhavikAiyANaM vattavyatA taheva savvesiM niravasesaM bhANiyavvaM jAva vaNarasaikAiyANaM jAva kevatiyA vaNassaikAiyA ogADhA ?, anaMtA // kha. 'jatya NaM bhaMte! ' ityAdi, yatra pradeze eke dharmAstikAyasya pradezo'vagADhastatrAnyastaThapradezo nAstIti kRtvA''ha - 'natthi ekkovi'tti, dharmAstikAyapradezasthAne'dharmAstikAyapradezasya vidyamAnatvAdAha- 'ekko'tti, evamAkAzAstikAyasyApyeka eva, jIvAstikAyapudgalAstikAyayoH punaranantAH pradezA ekaikasya dharmAstikAyapradezasya sthAne santi taiH pratyekamanantairvyApto'sAvata Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, varga:-,uddezakaH-4 115 uktam-'anaMta'tti, addhAsamayAstu manuSyaloka eva santi na parato'to dharmAstikAyapradeze teSAmavagAho'sti nAstica,yatrAstitatrAnantAnAMbhAvanAtuprAgvat, etadevAha-'addhAsamayetyAdi ___'jatthaNa mityAdInyadharmAstikAyasUtrANi SaD dharmAstikAyasUtrANIva vAcyAni, AkAzAstikAyasUtreSu 'siyaogADhA siya noogADha'tti lokAlokarUpatvAdAkAzasya lokAkAze'vagADhA alokAkAze tu na tadabhAvAt / / jatthaNaM maMte ! poggalasthikAyapaese' tyAdi, siyoeko siyadonnittiyadaikatrAkAzapradezedvayaNukaH skandho'vagADhaH syAttadA tatradharmAstikAyapradeza eka eva, yadA tu dvayorAkAzapradezayorasAvavagADhaH syAttadA tatra dvA dharmapradezAvavagADhau syAtAmiti, evamavagAhanAnusAreNAdharmAstikAyAkAzAstikAyayorapi syAdekaH syAddAviti bhAvanIyaM, sesaM jahA dhammatthikAyassati zeSamityuktApekSayAjIvAstikAyapudgalAstikAyAddhAsamayalakSaNaMtrayaM yathA dharmAstikAyapradezavaktavyatAyAmuktaM tathA pudgala-pradezadvayavaktavyatAyAmapi, pudgalapradezadvayasthAnetadIyAanantAHpradezAavagADhA ityarthaH |pudglprdeshtrysuutressu 'siya ikka'ityAdi, yadA trayo'pyaNava ekatrAvagADhAstadA tatraika dharmAsti-kAyapradezo'vagADhaH, yadA tu dvayo 112 stadA dvAvavagADhau, yadA tu triSu / 11111 / tadA traya iti, evamadharmAstikAyasyAkAzAstikAyasya ca vAcyaM / "sesaM jaheva doNhaMti 'zeSaM' jIvapudgalAddhAsamayAzritaM sUtratrayaM yathaiva dvayoH pudgalapradezayoravagAhacintAyAmadhItaMtathaiva pudgalapradezatrayatintAyAmapyadhyeyaM, pudgalapradezatrayasthAne'nantA jIvapradezA avagADhA ityevmdhyeymityrthH|| ___ evaM ekkakkovaDDeyavvo paeso AillehiM tihiM 2 asthikAehi ti yathA pudgalapradezatrayAvagAhacintAyAM dharmAstikAyAdisUtratrayeekaikaHpradezo vRddhiM nItaH evaMpudgalapradezacatuSTayAdyavagAhacintAyAmapyekaikastatra varddhanIyaH, tathAhi- . 'jatthaNaMbhaMte! cattAripuggalasthikAyappaesAogADhA tattha kevaiyA dhammasthikAyappaesA ogADhA ?, siya ekko siya donni siya tinni siya cattAri'ityAdi, bhAvanA cAsya prAgiva, 'sesehiM jahevadoNhaMti zeSeSu jIvAstikAyAdiSu triSusUtreSupudgalapradezacatuSTayacintAyAMtathA vAcyaM yathA teSveva pudgalapradezadvAvagAhacintAyAmuktaM, taccaivaM 'jatthaNaMbhaMte! cattAripoggalasthikAyappaesAogADhAtattha kevatiyAjIvasthikAyappaesA ogADhA?, anaMtA ityAdi, 'jahA asaMkhejjA evaM anaMtAvitti, asyAyaM bhAvArtha: 'jatyaNabhaMte! anatApoggalasthikAyappaesA ogADhAtatya kevatiyA dhammatyikAyappaesA ogADhA ?, siya ekko siya donni jAva siya asaMkhejA'etadevAdhyeyaM na tu 'siya anaMta'tti, dhrmaastikaayaadhrmaastikaaylokaakaashprdeshaanaamnntaanaambhaavaaditi| athaprakArAntareNAvagAhadvAramevAha--'jatthaNa mityAdi,dharmAstikAyazabdenasamastatapradezasaGgrahAt pradezAntarANAM cAbhAvAducyate yatra dharmAstikAyo'vagADhastatra nAstyeko'pi tapradezo'vagADhaiti, adharmAstikAyAkAzAstikAyayorasaGkhyeyAH pradezAavagADhA asaGkhayeyapradezatvAdadharmAstikAyalokAkAzayoH, jIvAstikAyasUtrecAnantAstapradezAH, anantapradezavAjIvAstikAyasya, pudgalAstikAyasUtrAddhAsUtrayorapyevaM, etadevAha-'evaMjAva addhAsamaya'tti Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 bhagavatIaGgasUtra (2) 13/-14/580 ___ athaikasya pRthivyAdIjIvasya sthAne kiyantaH pRthivyAdijIvA avagADhAH ? ityevamartha 'jIvamogADha'tti dvAraM pratipAdayitumAha-'jatthaNaMbhaMte ! ege puDhavikkAie'ityAdi, ekapRthivIkAyikAvagAhe'saddhayeyAHpratyekaM pRthivIkAyikAdayazcatvAraH sUkSmA avagADhAH, yadAha-'jatya ego tattha niyamA asaMkhejatti, vanaspatayastvanantA iti // athAstikAyapradezaniSadanadvAraM, tatra ca- / mU. (581)eyaMsiNaMbhaMte! dhammatthikAya0 adhammasthikAya0 AgAsasthikAryasi cakkiyA keIAsaittae vA cihittae vA nisIittae vA tuiTTittae vA?, no iNaDhe samaDhe, anaMtA puNa tatya jIvA ogADhA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai etasiNaM dhammatthi0 jAva AgAsasthikAryasi no cakkiyA keI Asaittae vA jAva ogADhA ? goyamA ! se jahA nAmae-kUDAgArasAlA siyA duhao littA guttA guttaduvArA jahA rAyappa- seNaijje jAva duvAravayaNAI pihei du02 tIse kUDAgArasAlAe bahumajhadesabhAe jahanneNaMeko vAdovA tinnivAukoseNaMpadIvasahassaM palIvejA se naNaMgoyamA! tAo padIvalessAo annamanabaddhAo annamatrapaTAo jAva atramannaghaDatAe ciTThati ?, haMtA ciTThati, cakkiyA NaM goyamA ! keI tAsu padIvalessAsu Asaittae vA jAva tuyaTTittae vA?, bhagavaM! no tiNaDhe samaDhe, anaMtA puNa tattha jIvA ogADhA, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai jAva ogADhA / / vR. 'eyaMsiNa'mityAdi, etasmin NamityalAre cakkiyatti zaknuyAtkazcit puruSaH / / atha bahusameti dvAraM, tatra mU. (582) kahiNaM bhaMte ! loe bahusame ? kahi NaM bhaMte ! loe savvaviggahie pa0? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe uvarimahaiDilaisu khuDDAgapayaresu etya NaM loe bahusaMme ettha NaM loe savvaviggahie pnnte| kahiNaMbhaMte ! viggahaviggahie loe pannatte?, goyamA ! viggahakaMDae ettha NaM viggahaviggahie loe pnnte|| vR. 'kahi Na'mityAdi, 'bahusame'tti atyantaM samaH, loko hi kvacidvarddhamAnaH kvaciddhIyamAno'tastaniSedhAdbahusamo vRddhihAnivarjita ityarthaH 'savvaviggahie'tti vigraho vakra laghumityarthaH tadasyAstIti vigrahikaH sarvathA vigrahikaH sarvavigrahikaH sarvasaGkSipta ityrthH| 'uvarimahehillaisukhuDDAgapayaresuttiuparimoyamavadhIkRtyorddhaprataravRddhi pravRttA, adhastanazca yamavadhIkRtyAdhaH pratarapravRddhipravRttA, tatastayoruparitanAdhastanayoH kSullakapratarayoH zeSApekSayA laghutarayo rajjupramANAyAmaviSkammayostiryaglokamadhyabhAgavartinoH / 'etthaNati etayoH-prajJApakenopadarthamAnatayApratyakSayoH viggahavigahie'ttivigrahovakra yadayukto vigraha:-zarIraM yasyAsti sa vigrahavigrahikaH / __'viggahakaMDae'tivigraho-cakraMkaNDakaM-avayavo vigraharUpaMkaNDaka-vigrahakaNDakaMtatra brahmalokakUpara ityarthaH yatra vA pradezavRddhayA hAnyA vA vakra bhavati tadvigrahakaNDakaM, tantra prAyau lokAnteSvastIti / atha lokasaMsthAnadvAraM, tatraca mU. (583) kiMsaMThie NaM bhaMte ! loe pannate?, goyamA! supaiTTiyasaMThie loe pannate, Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 117 zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-4 heTTA vicchinne majhe jahA sattamasae paDhamuddese jAva aMtaM kareti // eyassaNaMbhaMte! ahelogassatiriyalogassauDDalogassayakayare rahitojAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthove tiriyaloe uDDaloe asaMkhejagume aheloe visesAhie / sevaM bhaMte sevaM bhNtetti|| vR. 'savvatthovetiriyaloe'ttiaSTAdazayojanazatAyAmatvAt, 'uDDaloeasaMkhejjaguNe'tti kiJcinyUnasaptarajjUcchitatvAt 'ahe loe visesAhie'tti kiJcitsamadhikasaptarajjUcchitatvAditi zatakaM-13 uddezakaH-4 samApta -zataka-13 uddezakaH-5:vR. anantaroddezake lokasvarUpamuktaM, tatra ca nArakAdayo bhavantIti nArakAdivaktavyatAM paJcamoddezakenAha, tasya cedamAdisUtram ___mU. (584) neraiyANaM bhaMte ! kiM sacittAhArAM acittAhArA mIsAhArA?, goyamA! no sacittAhArA acittAhArA no mIsAhArA, evaM asurakumArA paDhamo neraiyauddesao niravaseso bhANiyavyo / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti // __vR. 'neraiyA NaM bhaMte !'ityAdi, 'paDhamo neraiyauddesao'ityAdi, ayaM ca prajJApanAyAmadhAviMzatitamasyAhArapadasya prathamaH, sacaivaMzyaH-'neraiyANaMbhaMte! kiMsacittAhArAacittAhArA mIsAhArA?, goyamA ! sacittAhArA acittAhArA no mIsAhArA / ' 'evaM asurakumAre' tyaadiiti|| . zatakaM-13 uddezakaH-5 samAptaH -zataka-13 uddezakaH-6:vR. anantaroddezake nAragAdivaktavyatoktA SaSTe'pi saivocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (585) rAyagihe jAva evaM vayAsI-saMtaraM bhaMte ! neratiyA uvavajaMti nirataMra neraiyA uvavajaMti ?, goyamA ! saMtarapi neraiyA uvava0nirataraMpi neraiyA uvvjNti| evaM asurakumArAvi, evaM jahA gaMgeye taheva do daMDagA jAva saMtaraMpi vemANiyA cayaMti niraMtaraMpi vaimANiyA cyNti|| - vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'gaMgee'tti navamazatadvAtriMzattamoddezakAbhihite 'do daMDaga'ti utpattidaNDaka udvartanAdaNDakazceti ||anntrNvaimaanikaanaaNcyvnmuktN, tecadevA iti devAdhikArAccamarAbhidhAnasya devavizeSasyAvAsavizeSaprarUpaNAyAha mU. (586) kahanaM bhaMte! camarassa asuriMdassa asuraranno camaracaMcA nAmaM AvAse pannate goyamA! jaMbuddIve 2 maMdarassa pabvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkheje dIvasamudde evaM jahA vitiyae sabhAe uddesaevattavbayA sacceva aparisesA neyavvA navaraM imaMnANattaMjAva tigicchakUDassa uppAyapavyayassa camaracaMcAe rAyahANIe gharamacaMcassa AvAsapavvayassa annesiM ca bahUNaM sesaM taM ceva jAva terasa ya aMgulAI addhaMgulaM ca kiMcivisesA0 prikkhevennN| tIse NaM camaracaMcAe rAyahANIe dAhiNapaJcacchimeNaM chakkoDisae paNapannaM ca koDIo Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 13/-/6/586 paNatIsaM ca sayasahassAiM pannAsaM ca sahassAiM aruNodagasamudaM tiriyaM vIivaittA etya NaM camarassa asuriMdarasa asurakumAraranno camaracaMce nAmaM AvAse pannatte, caurAsIiM joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM do joyaNasayasahassA patraddhiM ca sahassAiM chaccabattIse joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM 118 seNaMegeNaM pAgAreNaM savvao saMmatA saMparikkhitte, se NaM pAgAre divaGkaM joyaNasayaM uDuM uccatteNaM evaM camaracaMcAe rAyahANIe vattavvayA bhANiyavvA sabhAvihUNA jAva cattAri pAsAyapaMtIo camare NaM bhaMte! asuriMde asurakumArarAyA camaracaMce AvAse vasahiM uveti ?, no tiNaTTe sama, sekeNaM khAi advegaM bhaMte! evaM buccai camaracaMce AvAseca0 21, goyamA! se jahAnAmae-ihaM massalogaMsi uvagAriyaleNAi vA ujjANiyaleNAi vA nijjANiyaleNAi vA dhArivAriyaleNAi vA tattha NaM bahave maNussAya maNussAo ya AsayaMti sayaMti jahA rAyappaseNaijje jAva kallANaphalavittivisesaM paccaNubbhavamANA viharaMti annattha puNa vasahiM uveMti / evAmeva goyamA ! camarassa asuriMdarasa asurakumAraratro camaracaMce AvAse kevalaM kiDDAratipattiyaM annattha puNa basahiMuveMti se teNa0 jAva AvAse, sevaM bhaMte! sevaM bhetetti jAva viharai // vR. 'kahinnaM bhaMte!' ityAdi, 'sabhAvihUNaM' ti sudharmAdyAH paJceha sabhA na vAcyAH kiyaddUraM yAvadiyamiha camaracaMcArAjadhAnIvaktavyatA bhaNitavyA ? ityAha- 'jAva cattAri pAsAyapaMtIo'tti tAzca prAk pradarzitA eveti / 'uvagAriyaleNAiva' tti 'aupakArikalayanAni' prAsAdAdipIThakalni 'ujjANiyaleNAiva' tti udyAnagatajanAnAmupakArikagRhANi nagarapradezagRhANi vA 'nijjANiyaleNAi va'tti nagara-nirgamagRhANi 'dhArivAriyaleNAi va 'tti dhArApradhAnaM vArijalaM yeSu tAni dhArAvArikANi tAni ca tAni layanAni ceti vAkyam 'AsayaMti' tti 'Azrayante' ISadbhajante 'sayaMti 'tti 'zrayante' anISante / - athavA 'AsayaMti' ISatsvapanti 'sayaMti' anISatsvapanti 'jahA rAyappaseNaije' ti anena yatsUcitaM tadidaM cir3aMti' UrdhvasthAnena teSu tiSThanti 'nisIyaMti' upavizanti 'tuyaTTaMti' niSaNNA Asate 'hasaMti' parihAsaM kurvanti 'ramante' akSAdinA ratiM kurvanti 'lalanti' IpsitakrayAvizeSAn kurvanti 'kIlaMti' kAmakriDAM kurvanti 'kiDDati' antarbhUtakAritArthaH tvAdanyAn kriDayanti 'mohayanti' mohanaM nidhuvanaM vidadhati / 'purAporANANaM sucitrANaM suparikkaMtANaM subhANaM kaDANaM kammANaM' ti vyAkhyA cAsya prAgvaditi, 'vasahiM uveMti'tti vAsamupayAnti, 'evAmevetyAdi, 'evameva ' manuSyANAmaupakArikAdilayanavaccamarasya 3 camaracaJca AvAso na nivAsasthAnaM kevalaM kintu 'kiDDAraipattiyaM' ti kraDAyAM rati-AnandaH krIDArati athavA krIDA ca ratizca kraDijharatI sA te vA pratyayonimitataM yatra tat krIDAratipratyayaM tatrAgacchatIti zeSaH / anantaramasurakumAravizeSAvAsavaktavyatoktA, asurakumAreSu ca virAdhitadezasarvasaMyamA utpadyante tatazca teSu yo'tra tIrthe utpannastaddarzanAyopakramate mU. (587) tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAi rAyagihAo nagarAo guNasilAo 'jAva viharai / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM caMpA nAmaM nayarI hotthA vannao punnabhadde ceie bannao, tae Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 119 zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-6 NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kadAi puvvANuputviM caramANe jAva viharamANe jeNeva caMpA nagarI jeNeva punabhadde ghetie teNeva uvAga02 jAva vihri| teNaM kAleNaM 2 siMdhusovIresu jaNavaesu bItIbhae nAma nagare hotyA vatrao, tassaNaM vItIbhayassa nagarassa bahiyA uttarapuracchime disIbhAe ettha NaM miyavaNe nAmaM ujjANe hotthA savvouya0 vannao, tattha NaM cItIbhae nagare udAyaNe nAmaM rAyA hotthA mahayA vanao, tassa NaM udAyaNassa ramro pabhAvatI nAmaM devI hotyA sukumAla0 vnno| tassaNaM udAnamassaranno putte pabhAvatIe devIe attae abhItinAmaMkumAre hotthAsukumAla jahA sivabhadde jAva paJcuveskhamANe viharati, tassaNaM udAyaNassa ranno niyaebhAyaNeje kesInAmaM kumAre hotthA sukumAla jAva surUve, se NaM udAyane rAyA siMdhusovIrappAmokkhANaM solasaNhaM jaNavayANaM bItIbhayappAmokkhANaM tiNhaM tesaTTINaM nagarAgarasayANaM mahasenappAmokkhANaM dasaNhaM rAINaM baddhamauDANaM vidinnachattacAmaravAlavIyaNANaM annesiM ca bahUNaM rAIsaratalavarajAva satyavAhappabhiINaM AhevacaM jAva kAremANe pAlemANe samaNovAsae abhigayajIvAjIve jAva viharai / taeNaM se udayaNe rAyA anayA kayAi jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai jahA saMkhe jAva vihri| tae NaM tassa udAyaNassa ranno pubbaratAvarattakAlasamayaMsi dhammajAgariyaM jAgaramANassa ayameyArUve abbhathie jAva samupajjitthA-dhanA NaM te gAmAgaranagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamasaMbAhasannivesA jattha NaM samaNe bhagavaM mahAvIre viharai, dhannA NaM te rAIsaratalavarajAvasatyavAhappabhiIo jeNaM samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasaMti jAva pjuvaasNti| jaiNaM samaNe bhagavaM mahAvIre puvvANupubbiM caramANe gAmANugAmaM jAva viharamANe ihamAgacchejA iha samosarejjA iheva vItIbhayassa nagarassa bahiyA miyavaNe ujjANe ahApaDirUvaM uggahaM uggimhittA saMjameNaM tavasA jAva viharejA to NaM ahaM samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdejA namasejA jAva pajuvAsejjA, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre udAyaNassa ranno ayameyArUvaM abbhatthiyaM jAva samuppannaM viyANittA caMpAo nagarIopunabhaddAo ceiyAopaDinikkhamati paDini02 puvvANupubdhi caramANe gAmANu0 jAva viharamANe jeNeva siMdhusovIre jaNavae jeNeva vItIbhaye nagare jeNeva miyavaNe ujANe teNeva uvA02 jAva vihrti| taeNaM vItIbhaye nagare siMghADagajAva parisA paJjuvAsai / taeNaM se udAyaNe rAyA imIse kahAe laDhe samANe haTTatuTTha0 koDubiyapurise saddAveti ko0 2 evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! vIyIbhayaM nagaraM sabhitarabAhiriyaM jahA kUNio uvavAie jAva pajuvAsati, pabhAvatIpAmokkhAodevIotaheva jAva paJjuvAsaMti, dhmmkhaa| taeNaM se udAyane rAyA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socA nisamma haTTatuDhe uThAe uDhei 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto jAva namaMsittAevaM vayAsI-evameyaM bhaMte! tahameyaMbhaMte! jAvasejaheyaM tujhevadahattika? janavaraM devANuppiyA! abhIyikumAraMrajeThAvemi, taeNaMahaM devANuppiyANaMaMtie muMDe bhavittA jAva pavvayAmi, ahAsuhaM devANuppiyA! mA paDibaMdhaM / taeNaM se udAyaNe rAyA samaNeNaMbhagavayA mahAvIreNaM evaM vutte samANe hadvatuDhe samaNaMbhagavaM Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-16/587 mahAvIraM vaMdati namasati 2 tameva AbhisekaM hatthiM durUiha 2 tA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyAomiyavaNAo ujANAo paDinikkhamati pa02 jeNeva vItIbhaye nagare teNeva pahAretya gmnnaae| tae NaM tassa udAyaNassa ranno ayameyAsave abmathie jAva samuppaJjitthA-evaM khalu abhIyIkumAre mamaMege putteiDhe kaMtejAva kimaMgapuNa pAsaNayAe?,taMjatiNaMahaM abhIyIkumAraM rajje ThAvettAsamaNassa bhagavaomahAvIrassa aMtiyaMmuMDe bhavitAjAva pavvayAmitoNaMabhIyIkumAre rajje yaraDeya jAvajaNavae mANussaesuyakAmabhogesu muchiegiddhe gaDhie ajjhovavanne anAdIyaM anavadaggaMdIhamaddhaM cAuraMtasaMsArakatAraM anupariyaTissai, taMno khalu me seyaM abhIyIkumAra raje ThAvettA samaNassa bhagavao mahAvIrassa jAva pavvaittae, seyaM khalu me niyagaM bhAiNez2a kesiM kumAraM rajje ThAvettA samaNassa bhagavao jAva pavvaittae, evaMsaMpehei evaM saMpe02 jeNeva vItIbhaye nagareteNeva uvAgacchai2 vItIbhayaM nagaraMmajhamajheNaMjeNeva saegehejeNeva bAhiriyAuvaTThANasAlA teNeva uvAga0.2 AbhisekkaM hatthiMThaveti Abhi02 AbhisekkAo hatthIo paJcorubhai A0.2 jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchati ra sIhAsanavaraMsi puratyAbhimuhe nisIti ni02 koDubiyapurise saddAveti ko02 evaM vyaasii| khippAmevabho devANuppiyA! vItIbhayaM nagaraMsabhitarabAhiriyaMjAva paccappiNaMti, taeNaM se udAyane rAyA docaMpi koDuMbiyapurise sadAveti sa02evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA kesissa kumArassa mahatthaM 3 evaM rAyAbhiseo jahAsivabhahassa kumArassa taheva bhANiyavyo jAva paramAuM pAlayAhi iTThajaNasaMparibuDe siMdhusovIrapAmokkhANaM solasaNhaM jaNabayANaM bItIbhayapAmokkhANaM0 mahaseNarAyA annesiMcabahUrNarAIsarajAva karemANe pAlemANe viharAhittikaTTa jayajayasaI puNti| tae NaM se kesIkumAre rAyA jAe mahayA jAva vihrti| tae NaM se udAyaNe rAyA kaisiM rAyANaM Apucchai, tae NaM se kesIrAyA koDuMbiyapurise saddAveti evaM jahAjamAlisa taheva sabjiMtarabAhiriyaMtaheva jAvanikkhamaNAbhiseyaM uvaTThaveti, tae NaM se kesIrAyA anegaNaNAyaga jAva saMparivuDe udAyanaM rAyaM sIhasaNavaraMsi puratyAbhimuhe nisIyAveti 2 aTThasaeNaM sovanniyANaM evaM jahAjamAlissa jAva evaM vayAsI-bhaNa sAmI! kiM demo ? kiM payacchAmo? kiMNA vAte aTTho? taeNaMse udAyaNe rAyA kesi rAyaMevaM vayAsI-icchAmiNaM devANuppiyA! kuttiyAvaNAo evaM jahA jamAlissa navaraM paumAvatI aggakese paDicchai piyavippayogadUsaNA, taeNaM se kesI rAyA doccaMpi uttarAvakkamaNaM sIhAsaNaM rayAveti do02 udAyanaM rAyaM seyApItaehiM kalasehiM sesaM jahA jamAlissa jAva sannisatre taheva ammaghAtI navaraM paumAvatI haMsalakkhaNaM paDasADagaMgahAya sesaMtaM caiva jAva sIyAo paccorubhati sI02 jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto baMdati namasati vaM0 nama0 uttarapuracchimaM disIbhArga avakkamati u02 sayameva AbharaNamallAlaMkAraMtaMcevapaumAvatI paDicchati jAva ghaDiyavvaM sAmI! jAva no pamAdeyavyaMtikaTTa, kesI rAyA paumAvatIya samaNaM bhagavaMmahAvIraM vaMdati namasaMti 2 jAva paDigayA taeNaMseudAyanerAyAsayamevapaMcamuDiyaMloyaMsesaMjahAusabhaddattassajAvasavvadukkhappahINe mU. (588)taeNaMtassaabhIyissa kumArassa annadA kayAi puvvarattAvarattakAlasamayaMsi Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-6 121 kuTuMbajAgariyaM jAgaramANassaayameyArUve amathiejAva samuppaJjitthA evaM khaluahaMudAyanassa pute pabhAvatIe devIe attae-taeNaM se udAyaNe rAyA mamaMavahAya niyagaMbhAyaNijaMkesikumAraM rajje ThAvettAsamaNasa bhagavaojAva pavvaie, imeNaMeyAraveNaM mahayA ampattieNamaNomANasieNaM dukkheNaMabhibhUesamANe aMtepurapariyAlasaMparivuDe sabhaMDamattovagaraNamAyAevItIbhayAonayarAo paDiniggacchati paDini02 puvvANupubbiM caramANe gAmANugAma pUijjamANe jeNeva caMpA nayarI jeNeva kUNie rAyA teNeva uvA0 2 kUNiyaM rAyaM uvasaMpattiANaM viha0 tatthavi NaM se viulabhogasamitisamannAgae yAvi hotthaa| taeNaM se abhIyIkumAre samaNovAsae yAvi hotthA, abhigaya jAva viharai, udAyanaMmi rAyarisimisamanubaddhavare yAvi hotyA, teNaMkAleNaM2 imIserayaNappabhAe puDhavIe nirayaparisAmaMtesu cosaddhiM asurakumArAvAsasayasahassA pannattA, tae NaMse abhIyI kumAre bahUiMvAsAiMsamaNovAsagapariyAgaM pAuNati pA0 2 addhamAsiyAe saMlehaNAe tIsaM bhattAI aNasaNAe cheei 2 tassa ThANassa anAloiyapaDikkate kAlamAse kAlaM kiccA imIse rayaNappabhAe puDhavIe tIsAe nirayaparisAmaMtesu coyaDIe AyAvA jAva sahassesu annayaraMsi AyAvA asurakumArAvAsaMsi asurakumAradevattAe uv0| tattha NaM atthega0 AyAvagANaM asurakuMmArANaM devANaM egaM pali0 ThiI pa0 tattha NaM abhIyissavi devassa kahiM ga0? kahiM uva0?, goyamA! mahAvidehe vAse sigjhihiti jAva aMtaM kAhiti, sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti|| dR. 'tae NamityAdi, 'siMdhusovIresutti sindhunadyA AsannAH sauvIrA-janapadavizeSAH sindhusauvIrAsteSu 'cIIbhaetti vigatA Itayo bhayAni ca yatasyadvItibhayaM vidarbheti kecit 'sabbouyavanao'ttianenedaM sUcitaM-'savvouyapupphaphalasamiddhe ramme naMdanavanappagAse'ityAdIti "nagarAgarasayANaM ti karAdAyakAni nagarANi suvarNAdyutpattisthAnAnyAkarA nagarANi cAkarAzceti nagarAkarAsteSAM zatAni nagarAkarazatAni teSAM 'nagarasayANaM'ti kvacitpAThaH, 'viMdinachattacAmaravAlavIyaNANaM ti vitIrNAnichatrANi cAmararUpavAlavyajanikAzca yeSAM tetathA teSAm / 'appattieNaM maNomANasieNaMdukkheNaM'ti aprItikena' aprItisvabhAvena manasovikAro mAnasikaM manasi mAnasiM na bahirupalakSyamANavikAraM yattanmanomAnasikaM tena, -kenaivaMvidhena? ityAha-duHkhena, 'sabhaMDamattovagaraNamAyAya'tti svAM-svakIyAMbhANDamAtrAM bhAjanarUpaM paricchadaM upakaraNaM ca-zayyAdi gRhItvetyarthaH, athavA saha bhANDamAtrayA yadupakaraNaM tattathAtadAdAya, 'samanubaddhaveri'ttiavyavachinnavairibhAvaH 'nirayaparisAmaMtesuti narakaparipArzvataH 'coyaTThIe AyAvA asurakumArAvAsesu'tti iha 'AyAva'tti asurakumAravizeSAH, vizeSatastu nAvagamyata iti // zatakaM-13 uddezakaH-6 samAptaH -:zataka-13 uddezakaH-7:vR.ya ete'nantaroddezake'rthA uktAstebhASayA'to bhASAyAeva nirUpaNAya saptama ucyate, tasya cedamAdisUtrammU. (589) rAyagihe jAva evaM vayAsI-AyA bhaMte ! bhAsA annA bhAsA?, goyamA! no Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-/7/589 AyA bhArA annA bhAsA, rUbhiMte ! bhAsA arUviM bhAsA?, goyamA! rUviM bhAsA no akhaviM bhAsA, saccittA bhaMte ! bhAsA acittA bhAsA ?,goyamA! no sacittA bhAsA acittA bhaasaa| jIvA bhaMte ! bhAsA ajIvA bhAsA?, goyamA! no jIvA bhAsA ajIvAbhAsA jIvANaM bhaMte ! bhAsA ajIvANaM bhAsA ?, goyamA! jIvANaM bhAsA no ajIvANaM bhaasaa| pubbi bhaMte ! bhAsA bhAsijjamANI bhAsA bhAsAsamayacItikatA bhAsA?, goyamA ! no pubbiM bhAsA bhAsijjamANI bhAsA no bhAsAsamayavItikatA bhaasaa|| puTviM bhaMte ! bhAsA bhijati bhAsijamANI bhAsA bhijati bhAsAsamayavItiktA bhAsA bhijati?, goyamA! no pubbiMbhAsA bhijjati bhAsijjamANI bhAsA bhijai no bhAsAsamayavItikatA bhAsA bhijti| kativihANaM bhaMte ! bhAsA pannattA?, goyamA ! caubihA bhAsA pannattA, taMjahA-saccA mosA saccAmosA asaccAmosA / / vR.'rAyagihe ityAdi, 'AyAbhaMte! bhAsa'tti kAkA'dhyeyaM AtmA--jIvobhASAjIvasvabhAvA bhASetyarthaH yato jIvena vyApAryate jIvasya ca bandhamokSArthA bhavati tato jIvadharmatvAjjIva iti vyapadezAr2yA jJAnavaditi, athAnyA bhASA-na jIvasvarUpA zrotrendrigrAhyatvena mUrtatayA''tmanA canisRjyamAnatvAttathAvidhaloSThAdivat acetanatvAcAkAzavat, yaccoktaM-jIvena vyApAryamANatvAJjIvaH svAjjJAnavattadanaikAntikaM, jIvavyApArasya jIvAdatyantaM bhinnasvarUpe'pi dAtrAdau darzanAditi / 'rUviM bhaMte ! bhAsa'tti rUpiNI bhadanta ! bhASA zrotrasyAnugrahopaghAtakAritvAttathAvidhakarNAbharaNAdivat, athArUpiNI bhASAcakSuSA'nupalabhyatvAddharmAstikAyAdivaditizaGkA ataH praznaH, uttaraM tu rUpiNI bhASA, yacca cakSuragrAhyatvamarUpitvasAdhanAyoktaM tadanaikAntikaM, paramANuvAyupizAcAdInAM rUpavatAmapi cakSuragrAhyatvenAbhimatatvAditi / anAtmarUpA'pi sacittAsau bhaviSyati jIvaccharIravaditi pRcchannAha-sacitte'tyAdi, uttaraMtuno sacittA jIvanisRSTapudgalasaMhatirUpatvAttathAvidhaleSThuvat, tathA jIvA bhaMte!' ityAdi, jIvatItijIvA-prANadhAraNasvarUpA bhASA utaitadvilakSaNeti praznaH,atrottaraMnojIvA, ucchvAsAdiprANAnAM tasyA abhaavaaditi| iha kaizcidabhyupagamyate apauruSeyI vedabhASA, tanmataM manasyAdhAyAha-'jIvANamityAdi, uttaraMtujIvAnAMbhASA, varNAnAMtAlvAdivyApArajanyatvAt tAlvAdivyAparasya ca jIvAzritatvAt, yadyapi cAjIvebhyaH zabda utpadyate tathA'pi nAsau bhASA, bhASAparyAptijanyasyaiva zabdasya bhaassaatvenaabhimttvaaditi| tathA 'pubdhi'mityAdi, atrottaraM-no pUrvaM bhASaNAd bhASA bhavati mRtpiNDAvasthAyAM ghaTa iva, bhASyamANA-nisargAvasthAyAM vartamAnA bhASA ghaTAvasthAyAM ghaTasvarUpamiva, 'no' naivabhASAsamyavyatintiA-bhASAsamayo--nisRjyamAnAvasthAto yAvadbhASApariNAmasamayastaMvyatikrintA yA sA tathA bhASA bhavati, ghaTasamayAtikrintaghaTavat kapAlAvastha ityarthaH / 'puvibhaMte!'ityAdi, atrottaraM-'no' naiva pUrva nisargasamayAdbhASAdravyabhedena bhASAbhidyate, bhASyamANA bhidyate, ayamatrAbhiprAyaH-iha kazcinmandaprayalo vaktA bhavati sa cAbhinnAnyeva zabdadravyANi nisRjati, tAni ca nisRSTAnyasaGkhayeyAtmakatvAt paristhUratvAcavibhidyante, vibhidyamAnAni Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-7 123 ca saGkhyeyAni yojanAni gatvA zabdapariNAmatyAgameva kurvanti, kazcittu mahAprayalo bhavati sa khalvAdAnavisargaprayatnAbhyAM bhitvaiva visRjati, tAni ca sUkSmatvAhutvAcAnantaguNavRddhayA varddhamAnAniSaTsudikSulokAntamApnuvanti, atraca yasyAmavasthAyAM zabdapariNAmastasyAMbhASyamANatA'vaseyeti, 'no bhAsAsamayavIikate'tiparityaktabhASApariNAmetyarthaH utkRSTaprayatlasya tadAnIM nivRtttvaaditibhaavH| anantaraM bhASA nirUpitA, sA ca prAyo manaHpUrvikA bhavatIti manonirUpaNAyAha mU. (590) AyA bhaMte ! maNe anne maNe?, goyamA! no AyA maNe anne maNe jahA bhAsA tahAmaNevijAva no ajIvANaMmaNe, puTviM bhaMte! maNe maNijamANe maNe? evaM jahevabhAsA, puTviM bhaMte! maNe bhijati maNijamANe maNe bhijati maNasamayavItikatemaNe bhijati?, evaMjaheva bhaasaa| kativihe gaM bhaMte ! maNe pannate?, goyamA ! caubvihe maNe pannatte, taMjahA-sacce jAva asccaamose| vR. 'AyA bhaMte ! maNe'ityAdi, etatsUtrANi ca bhASAsUtravaneyAni, kevalamiha manodravyasamudayo mananopakArI manaH-paryAptinAmakarmodayasampAdyo, bhedazca teSAM vidalanamAtramiti anantaraM mano nirUpitaM taca kAye satyeva bhavatIti kAya nirUpaNAyAha mU. (591) AyA bhaMte! kAye anne kAye?, goyamA ! AyAvikAye annevi kAye, rUviM bhaMte ! kAye arUvikAye?, pucchA, goyamA! vipi kAye arUviMpikAe, evaM ekaka pucchA, goyamA ! saccittevi kAye aJcittevi kAe, jIvevi kAeM ajIvevi kAe, jIvANavi kAe ajIvANavi kaae| pucibhaMte! kAye pucchA, goyamA! pubbiMpikAe kAyijamANevikAekAyasamayavItikatevi kAye, pubbiM bhaMte! kAye bhijati pucchA, goyamA ! pubbiMpikAe kAyijJamANevikAe kAyasamayavItikatevi kAye, pudvi bhaMte! kAye pannatte?, goyamA! sattavihe kAye pannatte, taMjahA-orAle orAliyamIsae veubvie veubviyamIsae AhArae AhAragamIsae kammae / vR. 'AyA bhaMte ! kAye' ityAdi, AtmA kAyaH kAyena kRtasyAnubhavanAt, na hyanyena kRtamanyo'nubhavati akRtAgamaprasaGgAt, athAnya AtmanaH kAyaH kAyaikadezacche'pi saMvedanasya sampUrNatvenAbhyupagamAditi praznaH, uttaraM tvAtmA'pi kAyaH kathaJcittadavyatirekAt kSIranIravat agnyayaspiNDavat kAJcanopalavadvA, ataeva kAyasparza satyAtmanaH saMvedanaM bhavati, ata eva ca kAyena kRtamAtmanA bhavAntare vedyate, atyantabhede cAkRtagamaprasaGga iti| ___ 'anevikAyettiatyantAbhedehizarIrAMzacchedejIvAMzacchedaprasaGgaH, tatAca saMvedanAsampUrNatA syAt, tathA zarIrasya dAhe Atmano'pi dAhaprasaGgenaparalokAbhAvaprasaGgaityataH kathaJcidAtmano'nyo'pi kAya iti, anyaistu kArmANakAyamAzrityAtmA kAya iti vyAkhyAtaM, kArmaNakAyasya saMsAryAtmanazca parasparAvyabhicaritatvenaikasvarUpatvAt, 'annevikAe'ttiaudArikAdikAyApekSayA jIvAdanyaH kAyastadvimocanena tadbhedasiddhiriti, rUvipi kAe'tti rUpyapi kAyaH audArikAdikAyasthUlarUpApekSayA, arUpyapi kAyaH kArmaNakAyasyAtisUkSmarUpitvenArUpitva-vivakSaNAt 'evaM ekkeke pucchatti pUrvoktaprakAreNaikaikasUtre pRcchA vidheyA, tadyathA-'sacitte bhaMte ! Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatIaGgasUtraM (2) 13/-/7/591 kAyeacittekAye?' ityAdi, atrottaraM-'sacittevikAe' jIvadavasthAyAM caitanyasamanvitatvAt, 'acittevikAe' mRtAvasthAyAM caitanyasyAbhAvAt, 'jIvevikAye'tti jIvo'pi vivakSitocchAsAdiprANayukto'pi bhavati kAyaH audArikAdizarIramapekSya, 'ajIvevikAyetti ajIvo'pi ucchvAsAdirahito'pi bhavati kAyaH kArmaNazarIramapekSya, jIvANavikAyettijIvAnAM sambandhI "kAyaH' zarIraM bhavati, 'ajIvANavi kAyeti ajIvAnAmapi sthApanArhadAdInAM 'kAyaH' zarIraM bhavati zarIrAkAra ityrthH| _ 'pubipi kAe'tti jIvasambandhakAlAtpUrvamapi kAyo bhavati yathA bhaviSyajIvasambandhaM mRtadurdurazarIraM 'kAijjamANevi kAe'tti jIvena cIyamAno'pi kAyo bhavati yathA jIvaccharIraM, 'kAyasamayavItikaMtevikAe'tti kAyasamayo-jIvena kAyasyakAyatAkaraNalakSaNastaMvyatikrAnto yaH satathA so'pikAyaevamRtakaDevaravat, pubbiMpikAe bhijaitti jIvena kAyatayA grahaNasamayAtpUrvamapi kAyo maghughaTAdinyAyena dravyakAyo bhidyate pratikSaNaM pudgalacayApacayabhAvAt, 'kAijamANevi kAe bhijaitti jIvena kAyIkriyamANo'pi kAyo bhidyate, sikatAkaNakalApamuSTigrahaNavat pudgalAnAmanukSaNaM parizATanabhAvAt, 'kAyasamayavItikaMte'vi kAye bhiJjaittikAyasamayavyatikranansyacakAyatA bhUtabhAvatayA ghRtakumbhAdinyAyena, bhedazcapudgalAnAM tatsvabhAvatayeti, cUrNikAreNa punaH kAyasUtrANi kAyazabdasya kevalazarIrArthaHtyAgena cayamAtravAcakatvamaGgIkRtya vyAkhyAtAni, yadAha 'kAyasaddo savvabhAvasAmannasarIravAI kAyazabdaH sarvabhAvAnAMsAmAnyaMyaccharIraMcayamAtraM tadvAcaka ityarthaH, evaM ca 'AyAvikAe sesadavvANivikAye'tti, idamuktaMbhavati-AtmA'pi kAyaH pradezasaJcayaityarthaH tadanyo'pyarthaH kAyapradezasaJcayarUpatvAditi, rUpI kAyaHpudgalaskandhApekSayA, arUpI kAyo jIvadharmAstikAyAdyapekSayA, sacittaH kAyo jIvaccharIrApekSayA, acittaH kAyo'cetanasaJcayApekSayA, jIvaH kAyaH-ucchvAsAdiyuktAvayavasaJcayarUpaH, ajIvaH kAyaH tadvilakSaNaH,jIvAnAM kAyo-jIvarAzi, ajIvAnAMkAyaH-paramANvAdirAziriti, evaM zeSANyapi atha kAyasyaiva bhedAnAha-'kaivihe NamityAdi, ayaM ca saptavidho'pi prAga vistareNa vyAkhyAtaH iha tu sthAnAzUnyArthaM lezato vyAkhyAyate, tatra ca orAlie'tti audArikazarIrameva pudgalaskandharUpatvAdupacIyamAnatvAtkAya audArikakAyaH, ayaMca paryAptakasyaiveti, orAliyamIsae"tti audArikazcAsaumizrazca kArmamenetyaudArikamizraH,ayaMcAparyAptakasya, 'veubviya'tti vaikriyaH paryAptakasya devAdeH, veubviyamIsae'tti vaikriyazcAsau mizrazca kArmaNeneti vaikriyamizraH, ayaM cApratipUrNavaikriyazarIrasyadevAdeH, AhAraetiAhArakaHAhArakazarIranivRttau, AhAragamIsae'tti AhArakaparityAgenaudArikagrahaNAyodyatasyAhArakamizro bhavati mizratA punaraudArikeNeti, 'kammae'tti vigrahagatau kevalisamudghAte vA kArmaNaH syAditi / anantaraM kAya uktastatyAgeca maraNaM bhavatIti tadAha mU. (592) kativihe gaMbhaMte ! maraNe pannatte?, goyamA! paMcavihe maraNe pannatte, taMjahAAvIciyamaraNe ohimaraNe AditiyamaraNe bAlamaraNe pNddiymrnne| AvIciyamaraNe NaMbhaMte! kativihe pannate?, goyamA! paMcavihe pannatte, taMjahA-davvAvI Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 zataka-13, vargaH:, uddezakaH-7 ciyamaraNe khettAvIciyamaraNe kAlAvIciyamaraNe bhavAvIciyamaraNe bhaavaaviiviymrnne| davyAvIciyamaraNe NaM bhaMte ! kativihe pannate?, goyamA! cauvihe pannatte, taMjahAneraiyadavyAvIciyamaraNe tirikkhajoNiyadavvAvIciyamaraNemaNussadavvAvIciyamaraNe devadavvAvIciyamaraNe, sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai neraiyadavyAvIciyamaraNe neraiyadavvAvIciyamaraNe?, goyamA! jaNNaM neraiyA neraie dabve vaTTamANA jAiMdavvAI neraiyAuyattAe gahiyAiM baddhAiMpuTThAI kaDAIpaTTaviyAIniviTThAiMabhiniviTThAiMabhisamannAgayAiMbhavaMtitAiMdavvAiM AvIcI anusamayaM niraMtaraM maraMtittikaTThase teNaTeNaMgoyamA! evaMbuccaineraiyadavvAvIciyamaraNe, evaMjAva devdvvaaviiciymrnne| khetAvIciyamaraNe NaM bhaMte ! kativihe pannatte ?, goyamA ! cavihe paNNate, taMjahAneraiyakhettAvIciyamaraNe jAva deva0, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM0 neraiyakhettAvIciyamaraNe nera0? jaNNaM neraiyA neraiyakhete vaTTamANA jAiM davvAiM neraiyAuyattAe evaM jaheva davyAvIciyamaraNe taheva khetAvIciyamaraNevi, evaM jAva bhaavaaviiciymrnne| ohimaraNe gaMbhaMte! kativihe pannate?, goyamA! paMcavihe pannatte, taMjahA-dabbohimaraNe khetohimaraNe jAva bhAvohimaraNe |dvbohimrnne NaM bhaMte! kativihe pannate?, goyamA caubihe pannate, taMjahA-neraiyadavvohimaraNe jAva devadavvohimaraNe, sekeNadveNaM bhaMte! evaM cu0 neraiyadacohimaraNe 2?, goyamA! jaNNaM neraiyA neraiyadavve vaTTamANA jAiMdavvAiM saMpayaM maraMti japaNaM neraiyAtAI davvAiM anAgae kAle puNovi marissaMti se teNa0 goyamA ! jAva davvohimaraNe, evaM tirikkhajoNiya0 maNussa0 devohimaraNevi, evaM eeNaM gameNaM khettohimaraNevikAlohimaraNevi bhavohimaraNevi bhaavohimrnnevi| AiMtiyamaraNeNaMbhaMte! pucchA, goyamA! paMcavihe pannatte, taM0-davvAditiyamaraNekhettAditiyamaraNe jAva bhAvAditiyamaraNe, davvAditiyamaraNe, se keNar3he evaM vu0 neraiyadavvAditiyamaraNe nera02?, go0 jaNNaM neraiyA neraiyadabbe vaTTamANA jAiMdavvAiM saMpayaM maraMtijeNaM neraiyA tAI davvAiM anAgae kAle no puNovi marissaMti se teNadveNaM jAvamaraNe, evaM tirikkha0 maNussa0 devAiMtiyamaraNe, evaM khettAiMtiyamaraNevi evaM jAva bhaavaaiitiymrnnevi| bAlamaraNe NaM bhaMte ! kativihe pa0?, go0 ! duvAlasavihe paM0 taM0-valayamaraNaM jahA khaMdae jAva gaddhapaDhe |pNddiymrnne NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte?, goyamA! duvihe paNNate, taMjahApAovagamaNe ya bhattapaccakkhANe ya / pAovagamaNe NaM bhaMte ! kativihe pa0?, goyamA ! duvihe pa0, taM0-nIhArimeya anIhArime ya jAva niyamaM apaDikamme / bhattapaJcakkhANeNaMbhaMte ! kativihe pa0?, evaMtaM ceva navAM niyamasapaDikamme / sevaM bhata vR. 'kativiheNaMbhaMte! maraNe ityAdi, AvIiyamaraNetti A-samantAdvIcayaH-pratisamayamanubhUyamAnAyuSo'parAparAyurdalikodayAtpUrvapUrvAyurdalikavicyutilakSaNA'vasthA yasmin tadAvIcikaM athavA'vidyamAnAvIci-vicchedo yatratadIcikaMavIcikamevAvIcikaMtaca tanmaraNaM cetyAvIcikamaraNaM / 'ohimaraNe'tti avadhi-maryAdA tatazcAvadhinA maraNamavadhimaraNaM, yAni hi nArakA ___ Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatIagasUtraM (2) 13/-/7/592 dibhavanibandhanatayA''yuHkarmadalikAnyanubhUya mriyate, yadi punastAnyevAnubhUya mariSyate tadA tadavadhimaraNamucyate, tadadravyApekSayA punastadrahaNAvadhiM yAvaJjIvasya mRtatvAt, saMbhavati ca gRhItojjhitAnAM karmadalikAnAM punargrahaNaM pariNAma vaicitryAditi ____ 'AiMtiyamaraNe' tta atyantaM bhavamAnyantikaM tacca tanmaraNaM ceti vAkyaM, yAni hi narakAdyAyuSkatayAkarmadalikAnyanubhUya mriyatemRtazcanapunastAnyanubhUyapunarmariSyata ityevaMyanmaraNaM, tacca tadravyApekSayA'tyantabhAvitvAdAtyantikamiti 'bAlamaraNe'tti avirataparaNaM 'paMDiyamaraNe'tti sarvaviratamaraNaM, tatrAvIcikamaraNaM paJcadhA dravyAdibhedana, dravyAvIcikamaraNaM ca caturddhA nArakAdibhedAt, tatra nArakadanyAvIcikamaraNapratipAdanAyAha . 'jaNNa'mityAdi, 'yat' yasmAddheto rayikA nArakatve dravye nArakajIvatvena vartamAnA marantIti yogaH, 'neraiyAuyattAe'tti nairayikAyuSkatayA 'gahiyAIti sparzanataH 'baddhAiMti bandhanataH 'puTThAIti poSitAni pradesaprakSepataH 'kaDAIti viziSTAnubhAgataH 'paTTaviyAIti sthitisampAdanena niviTThAiMtijIvapradezeSu abhiniviTThAiMti jIvapradezeSvabhivyAptayA niviSTAni atigADhatAMgatAnItyarthaH, tatazca abhisamannAgayAiMti abhisamanvAgatAni-udayAvalikAyAmAgatAni tAni dravyANi 'Aviitti, kimuktaM bhavati anusamayaMti anusmyN-prtikssnnm| etacca katipayasamayasamAzrayaNato'pi syAdat Aha-'niraMtaraM maraMti'tti 'nirantaram' avyavacchedena sakalasamayeSvityarthaH niyante vimuJcantItyarthaH 'itikaTThattiitiheto.rayikadravyAvIcikamaraNamucyata iti zeSaH, etasyaiva nigamanArtha mAha-'se teNadveNa mityAdi / - 'evaMjAvabhAvAvIciyamaraNe'ttiihayAvatkaraNAt kAlavIcikamaraNaM bhavAvIcikamaraNaM ca draSTavyaM, tatra caivaM pAThaH-'kAlAvIiyamaraNe NaM maMte ! kaivihe pannatte?, goyamA! caubihe pannatte, taMjahA-neraiyakAlAvIiyamaraNe4, sekeNaTTeNaM neraiyakAlAvIciyamaraNe 2?, goyamA jana neraiyA neraiyakAle vaTTamANA ityAdi, evaM bhvaaviicikmrnnmpydhyeym| nairayikadravyAvadhimaraNasUtre 'jaNNamityAdi, evaM cehAkSaraghaTanA-nairayikadravye vartamAnA ye nairayikA yAni dravyANi sAmprataM mriyante tyajanti tAni dravyANyanAgatakAle punasta iti gamyaM mariSyante-tyakSyantItiyattannairayikadravyAvadhimaraNamucyata itizeSaH seteNa?Na mityAdi nigamanam paNDitamaraNasUtre 'nIhArime anIhArime'tti yatpAdapopagamanamAzrayasyaikadeze vidhIyate tannirhArima, kaDevarasyA nirharaNIyatvAt, yaccagirikandarAdau vidhIyate tadanihArima, kaDevarasyAnirharaNIyatvAt, 'nimaMappaDikamme tti zarIrapratikarmavarjitameva, caturvidhAhArapratyAkhyAnaniSpanna cedaM bhavatIti, 'taMcevatti karaNAnirimamanirhArimaMceti dRzya, sprtikmmevcedN bhavatIti // zatakaM-13 uddezakaH-7 samAptaH -:zataka-13 uddezaka-8:vR.anantaroddezake maraNamuktaM, taccAyuSkarmasthitikSayarUpamiti karmaNAM sthitipratipAdanArtho'Tama uddezakastasya cedamAdisUtram mU. (593) kati NaM bhaMte ! kammapagaDIo pannattAo?, goyamA ! aTTha kampagaDIo Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 13, varga:-, uddezakaH-8 pannattAo evaM baMdhaTTiuddeso bhANiyavvo niravaseso jahA patravaNAe / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! // vR. 'kati Na' mityAdi, 'evaM baMdhaThiiuddesao' tti 'evam anena praznottarakrameNa bandhasya-karmmabandhasya sthitirbandhasthitiH karmmasthitirityarthaH tadarthaH uddezako bandhasthityuddezako bhaNitavyaH, sa ca prajJApanAyAstrayoviMzatitamapadasya dvitIyaH, iha vAcanAntare saGgrahaNIgAthA'sti, sA ceyaM 119 11 127 'payaDINaM bheyaTiI baMdhovi ya iMdiyANuvAeNaM / kerisaya jahannaThi baMdhai ukkosiyaM vAvi // ' asyAzcAyamarthaH-karmmaprakRtInAM bhedo vAcyaH, sa caivaM- 'kai NaM bhaMte! kammapayaDIo pa0 goyamA ! aTTha kammapagaDIo pa0, taM0 - nANAvaraNijjaM daMsaNAvaraNija' mityAdi, tathA / 'nANAvaraNije NaM bhaMte! kamme kativihe pannatte ?, goyamA ! paMcavihe pannatte, taMjahAAbhinibohiyanANAvaraNijje suyanANAvaraNije ' ityAdi / tathA prakRtInAM sthitirvAcyA / sA caivaM-nANAvaraNijassa NaM bhaMte! kammassa kevaiyaM kAlaM ThitI pannattA ?, goyamA ! jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' ityAdi, tathA bandho jJAnAvaraNIyAdikarmmaNAmindriyAnupAtena vAcyaH, ekendriyAdirjIvaH kaH kiyatIM kamrmmasthitiM badhnAti ? iti vAcyamityarthaH, sa caivam - 'egiMdiyA NaM bhaMte! jIvA nANAvaraNijassa kammassa kiM baMdhaMti gomA ! jahatreNaM sAgarovamassa tinni sattabhAge paliovamassa asaMkhejjeNaM bhAgeNaM UNae ukko seNaM te ceva paDipunne baMdhati' ityAdi / tathA kI zo jIvo jaghanyAM sthiti karmaNAmutkRSTAM vA baghnAtIti vAcyaM tacedaM- 'nANAvaraNijassa NaM bhaMte! kammassa jahannaTTibaMdhae ka0 ?, goyamA ! annayare suhumasaMparA uvasAmae vA khavae vA esa NaM go0 ! nANAvaraNijassa kammarasa jahannaTThiibaMdhae tavvairitte ajahanne' ityAdi zatakaM - 13 uddezakaH - 8 samAptaH -: zatakaM - 13 uddezakaH--9H vR. anantaroddezake karmmasthitiruktA, karmmavazAJca vaikriya karaNazaktirbhavatIti tadvarNanArtho navama uddezakastasya cedamAdisUtram mU. (594) rAyagihe jAva evaM vyAsI-se jahAnAmae-kei purise keyAghaDiyaM gahAya gacchejjA, evAmeva anagArevi bhAviyappA keyAghaDiyAkiJcahatthagaeNaM appANeNaM uDuM vehAsaM uppAejA goyamA ! haMtA uppAejA / anagAre NaM bhaMte! bhAviyappA kevatiyAI pabhU keyAghaDiyAhatthakiccagayAI ruvAiM viubdhittae goyamA ! se jahAnAmae-juvatiM juvANe hattheNaM hatthe evaM jahA taiyasae paMcamuddesae jAva no ceva NaM saMpattIe viuvvisu vA viuvviti yA viuvvissaMti vA / se jahAnAmae- kei purise hiranapelaM gahAya gacchejA evAmeva anagAreviM bhAviyappA hiraNNapelahatyakicagaeNaM appANeNaM sesaM taM ceva, evaM suvannapelaM evaM rayaNapelaM vairapelaM vatthapelaM AbharaNapelaM, evaM viyalakihuM subakihuM cammakiDDuM kaMbalakiDDuM, evaM ayabhAraM taMbabhAraM tauyabhAraM Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 bhagavatI aGgasUtraM (2) 13/-/9/594 sIsagabhAraM hirannabhAraM suvanabhAraM vairabhAraM / se jahAnAmae - vaggulI siyA dovi pAe ullaMbiyA 2 uDUMpAdAahosirA ciDejA evAmeva anagArevi bhAviyappA vaggulIkicagaeNaM appANeNaM uddhaM vehAsaM, evaM jannovaiyavattavvayA bha0 jAva viuvvissaMti vA / se jahAnAmae - jaloyA siyA udagaMsi kArya uvvihiyA 2 gacchejA evA -sameva sesaM jahA vaggulIe se jahAnAmae-bIyaMbIyagasauNe siyA dovi pAe samaturaMgemANe sa0 2 gacchejA evAva anagAre sesaM taM caiva / se jahAnAmae - pakkhivirAlie siyA rukkhAo rukkhaM DevemANe gacchejjA evAmeva anagAre sesaM taM caiva / se jahAnAmae - jIvaMjIvagasauNe siyA dovi pAe samaturaMgemANe sa0 2 gacchejA evAmeva anagAre sesaM taM caiva / se jahAnAmae-haMsesiyAtIrAo tIraM abhiramamANe 2 gacchejjA evameva anagAre haMsakiJcagaeNaM appANeNaM sesaM taM ceva, se jahAnAmae samuddavAyasae siyA vIIo vIiM DevemANe gacchejjA evAmeva taheva / se jahAnAmae - kei purise cakkaM gahAya gacchejjA evAmeva anagArevi bhAviyappA cakkahatyakiccagaeNaM appANeNaM sesaM jahA keyAghar3iyAe, evaM chattaM evaM cAmaraM se jahAnAmae- kei purise rayaNaM mahAya gacchejjA evaM ceva, evaM vairaM veruliyaM jAva riTTaM, evaM uppalahatthagaM evaM paumahatthagaM evaM kumudahatthagaM evaM jAva se jahAnAmae - kei purise sahasrasapattagaM gahAya gacchejjA evaM ceva / jahAnAma - kei purise bhisaM avaddAliya 2 gacchejA evAmeva anagArevi bhisakiJcagaeNaM appANeNaM taM ceva, se jahAnAmae-muNAliyA siyA udagaMsi kArya ummajjiya 2 ciGijA evAmeva sesaM jahA vaggulIe / se jahAnAmae - vanasaMDe siyA kiNhe kiNhobhAse jAva nikuruMbabhUe pAsAdIe 4 evAmeva anagArevi bhAviyappA vaDakiJcagaeNaM appANeNaM uDDuM vehAsaM uppAejA sesaM taM ceva / se jahAnAmae - pukkharaNI siyA caukkoNA samatIrA anupuvvasujAyajAvasaddunnaiyamahurasaraNAdiyA pAsAdIyA 4 evAmeva anagArevi bhAviyappA pokkharaNIkiJcagaeNaM appANeNaM uDDuM vehAsaM uppaejjA ?, haMtA uppaejjA, anagAre NaM bhaMte! bhAviyappA kevatiyAiM pabhU pokkharaNIkiJcagayAI ruvAI viuvvittae ?, sesaM taM caiva jAva viuvvissaMti vA / se bhaMte! kiM mAyI viuvvati amAyI viuvvati ?, goyamA ! mAyI viuvvai no amAyI viuvvai, mAyI NaM tassa ThANassa anAloiya0 evaM jahA taiyasae cautthuddesae jAva atthi tassa ArAhaNA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! jAva viharaitti / / vR. 'rAyagi' ityAdi, 'keyAghaDiyaM' ti rajjuprAntabaddhaghaTikAM 'keyAghaDiyAkiJcahatthagaeNaM' ti keyAghaTikAlakSaNaM yatkRtyaM kAryaM tat haste gataM yasya sa tathA tenAtmanA 'vehAsaM 'ti vibhaktipariNAmAt 'vihAyasi ' AkAze 'keyAdhaDiyAkiJcahatthagayAI' ti keyAghaTikAlakSaNaM kRtyaM haste gataM yeSAM tAni tathA, 'hirannapeDaM' ti hiraNyasya maJjUSAM 'viyalakilaM' ti vidalAnAM vaMzArddhAnAM yaH kaTaH sa tathA taM 'suMbakiDDu' ti vIraNakaTaM 'cammakiDDuM 'ti carmmavyUtaM khaTvAdikaM 'kaMbala kiDDuM ti UrNAmayaM kambalaM -jInAdi, 'vaggulI' ti carmmapakSaH pakSivizeSaH 'vaggulikiccagaeNaM' ti vaggulIlakSaNaM kRtyaM kAryaM gataM - prAptaM yena sa tathA tadrUpatAM gata ityarthaH / Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 129 zatakaM-13, vargaH-, uddezakaH-9 _"evaM janovaiyavattavvayA bhANiyavyA' ityanenedaM sUcitaM-'haMtAuppaejA, anagAreNaMbhaMte! bhAviyappA kevaiyAI pabhU vaggulirUbAI viuvittae?, goyamA ! se jahAnAmaejuvati juvANe hatyeNaM hatye giNhejA ityAdi, 'jaloya'tti jalaukA dvIndriyajIvavizeSaH 'uvihiya'tti udbrahma 2 uprerya 2 ityarthaH 'bIyaMbIyagasauNe'tti bIjabIjakAbhidhAnaH zakuni syAt 'dovi pAe'tti dvAvapi pAdau samaturaMgemANe tisamI-tulyauturaGgasya-azvasyasamotkSepaNaMkurvansama turaMgayamANaH samakamutpATayanityarthaH pakkhivirAlae'ttijIvavizeSaH DevemANe tiatikrAmanityarthaH, vIIo vIiMti kallolAt kallolaM, 'veruliyN'| iha yAvatkaraNAdidaM dRzya--lohiyakkhaM masAragalaM haMsagamaM pulagaMsogaMdhiyaMjoIrasaMaMkaM aMjaNaM rayaNaMjAyarUvaM aMjaNapulagaMphalihaM'ti, 'kumudahatyagaM'ityatratvevaM yAvatkaraNAdidaMzya 'nalinahatthagaM subhagahatthagaM sogaMdhiyahatthagaM puMDarIyahatthagaM mahApuMDarIyahatthagaM sayavattahatthagaM'ti, visaM'ti visaM-mRNAlam avadAliya'tti avadArya-dArayitavA 'muNAliya'ttinalinI kAyam 'ummajjiya'tti kAyamunmajjaya-unmagnaM kRtvA, 'kiNhe kiNhobhAse'tti 'kRSNaH kRSNavarNoDaanavatsvarUpeNa kRSNa evAvabhAsate-draSTaNAM pratibhAtIti kRssnnaavbhaasH| iha yAvatkAraNAdidaM dRzyaM- 'nIle nIlobhAse harie hariomAse sIe sIobhAse niddhe niddhobhAse tivve tivvobhAse kiNhekiNhacchAenIle nIlacchAe hariehariyacchAe sIe sIyacchAe tivve tivvacchAe ghaNakaDiyakaDicchAe ramme mahAmehaniuraMbabhUe'ttitatraca 'nIle nIlobhAse'tti pradezAntare 'harie hariobhAse'tti pradezAntara eva mIlaca mayUragalavat haritastu zukapicchavatharitAlAbha iti ca vRddhaaH|| _ 'sIe sIobhAsa'ttI zItaH sparzApekSayA vallayAdhAkrAntatvAditi ca vRddhAH "niddhe . niddhobhAse ttisnindhio rUkSatvavarjitaH 'tivvetivyobhAse'tti tIvraH' varNAdiguNaprakarSavAn kiNhekiNhacchAe'tti iha kRSNazabdaH kRSNacchAya ityasya vizeSaNamitina punaruktatA, tathAha-kRSNaH sana kRSNacchAyaH,chAyA cAdityAvaraNajanyo vastuvizeSaH, evamuttarapadeSvapi / ___'ghaNakaDiyakaDicchAe'tti anyo'nyaM zAkhAnupravezAhalaM nirantaracchA ityarthaH, 'anupubbasujAya' ityatra yAvatkaraNAdevaM dRzyam-'anupuvvasujAyavappagaMbhIrasIyalajalA' anupUrveNa sujAtA vaprA yatra gambhIraM zItalaM ca jalaM yatra sA tathetyAdi, 'sahunnaiyamahurasaranAiya'tti idamevaM zyaM- 'suyabarahiNamayaNasAlakoMcakoilakojakarbhikArakakoMDalakajIvaMjIvakanaMdImuhakavilapiMga-lakhagakAraMDagacakkavAyakalahaMsasAraanegasauNagaNamihuNaviraiyasahunnaiyamahurasarahanAiya'tti tatra zukAdInAM sArasAntAnAmanekeSAM zakunigaNAnAM mithunarviracitaM zabdonnatikaM ca-unnatazabdakaM madhurasvaraM ca nAditaMlapitaM yasyAM sA tatheti // zatakaM-13 uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-13 uddezakaH-10:vR. anantaroddezake vaikrayakaraNamuktaM, tacca samudghAte sati chadmasthasya bhavatIti chAasthikasamudghAtAbhidhAnArtho dazama uddezakastasya cedamAdisUtram mU. (595) kati NaM bhaMte ! chAumatthiyasamugghAyA pannatA?, goyamA! chachAumatthiyA Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 bhagavatIagasUtraM (2) 13/-10/559 samugghAyA pannattA, taMjahA-veyaNAsamugghAe evaM chAumasthiyasamugghAyA neyavvA jahA pannavaNAe jAva AhAragasamugdhAyetti / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti|| vR. 'kai NamityAdi, 'chAumatthiya'tti chadmasthaH-akevalI tatra bhavAzchAgrasthikAH 'samugghA- yeti 'hana hiMsAgatyoH' hananaM ghAtaH sam-ekIbhAve ut-prAbalye tatazcaikIbhAvena prAbalyenacaghAtaH samudaghAtaH,atha kena sahakIbhAvagamanama?, ucyate,yadA''tmA vedanAdisamudghAtaM gatastadA vedanAdyanubhavajJAnapariNata eva bhavatIti vedanAdyanubhavajJAnena sahakIbhAvaH, prAbalyena ghAtaH katham? ucyate, yasmAdvedanAdisamudghAtapariNato bahUn vedanIyAdikarmapradezAn kAlAntarAnubha- vayogyAnudIrAkaraNenAkRSyodaye prakSipyAnubhUya nirjarayati-AtmapradezaiH saha saMzliSTAn sAtayatItyarthaH ataH prAbalyena ghAta iti, ayaM ceha SaDvidha iti bhuvcnN| tatra 'veyaNAsamugghAe'ttiekaH, 'evaMchAumatthie' ityAdiatidezaH, 'jahA pannavaNAe'tti iha SaTvizattamapada iti zeSaH, teca zeSAH paJcaivaM-'kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veubviyasamugghAe 4 teyagasamugghAe 5 AhAragasamugghAe 6'ti| tatra vedanAsamudghAtaH asadvedyAzrayaH kaSAyasamudghAtaH kaSAyAkhyacAritramohanIyakAzrayaHmAraNAntikasamudghAtaH antarmuhUrtazeSAyuSkakarmAzrayaH vaikurvikataijasAhAra-kasamudghAtAH zarIranAmakarmAzrayAH,tatra vedanAsamudghAtasamuddhata AtmA vedanIyakarmapudgalazAtaM karoti, kaSAyasamudghAtasamuddhataH kaSAyapudgalazAtaM, mAraNAntikasamudghAtasamuddhata AyuSkakarmapudgalazAtaMvaikurvikasamudghAtasamuddhatastujIvapradezAn zarIrAddhahirniSkAzya zarIraviSkambhabAhalyamAtramAyAmatazca saGkhayeyAni yojanAni daNDaM nisRjati nisRjya ca yathAsthUlAn vaikriyazarIranAmakarmApudgalAn prAgbaddhAn sAtayati sUkSmAMzcAdatte, yathoktaM / "veubviyasamugdhAeNaMsamohaNaisamohaNittA saMkhejjAiMjoyaNAiMdaMDaM nisirai 2 ahAbAyare poggale parisADei 2 ahAsuhumepoggale Aiyaitti / evaM taijasAhArakasamudghAtAvapi vyAkhyeyAviti / / zatakaM-13 uddezakaH-10 samAptaH trayodazasyAsya zatasya vRttiH, kRtA mayA pUjyapadaprasAdAt / na hyandhakAre vihitodyamo'pi, dIpaM vinA pazyati vastujAtam / / zatakaM-13 samAptam muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI agasUtre trayodazazatasya abhayadevasUri viracitA TIkA prismaaptaa| (zataka-14) vR. vyAkhyAtaM vicitrArthaHtrayodazaM zatam, atha vicitrAthameva kramAyAtaM caturdazamArabhyate, tatra ca dazoddezakAstatsaGgrahagAthA ceyammU. (596)cara 1 ummAda 2 sarIre 3 poggala 4 agaNI 5 tahA kimAhAre 6 / saMsiTTha 7 maMtare khalu 8 aNagAre 9 kevalI ceva 10 // Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, varga:-, uddezaka: 131 vR. 'caraummAda sarIre'ityAdi, tatra 'cara'tti sUcAmAtratvAdasya caramazabdopalakSito'pi caramaH prathamauddezakaH, 'ummAya'ttiunmAdArthAbhidhAyakatvAdunmAdodvitIyaH, sarIre'ttizarIrazabdopalakSitvAccharIrastRtIyaH, 'puggala'tti pudgalArthAbhidhAyakatvAtpudgalazcaturthaH / 'agaNI ti agnizabdopalakSitatvAdagni paJcamaH, kimAhAre'tti kimAhAra ityevaMvidhapraznopalakSitatvAlkimAhAraH SaSThaH, 'saMsiTTatti 'cirasaMsiTTho'sigoyama'ttiityatra padeyaH saMzliezabdastadupalakSitatvAt saMzliSToddezakaH saptamaH, aMtare'ttipRthivInAmantarAbhidhAyakatvAdantaroddezako'STamaH, anagAre'ttianagAretipUrvadatvAdanagAroddezako navamaH, 'kevali tti kevalItiprathamapadatvAtkevalI dazamoddezaka iti / / -zatakaM 14 uddezakaH-1:mU. (597) rAyagihe jAva evaM vayAsI-aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA gharamaM devAvAsa pItikaMte paramaM devAvAsamasaMpatte ettha NaM aMtarA kAlaM karejA tassa NaM bhaMte ! kahiM gatI kahiM uvavAe patratte?, goyamA! je se tattha pariyassaotallesA devAvAsA tahiM tassa uvavAe pnntte| se ya tasya gae virAhejA kammalessAmeva paDimaDai, se ya tattha gae no virAhejA eyAmeva lessaM uvasaMpaJjittANaM vihrti| . anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA caramaM asurakumArAvAsaM vItikate paramaasurakumArA0 evaM ceva evaM jAva thaNiyakumArAvAsaMjoisiyAvAsaM evaM vemANiyAvAsaM jAva viharai / / vR.tatraprathamoddezake kiJcilikhyate-'caramaMdevAvAsaMvItikateparamaMdevAvAsaM asaMpatte'tti, 'caramam' arvAgbhAgavartinaM sthityAdibhi devAvAsaM' saudharmAdidevalokaM 'vyatikrAntaH' lasitastadupapAtahetubhUtalezyApariNAmApekSayA 'paramaM parabhAgavarttinaM sthityAdibhireva 'devAvAsa' sanatkumArAdidevalokaM asamprAptaH' tadupapAtahetubhUtalezyApariNAmApekSayaiva / idamuktaM bhavati-prazasteSvadhyavasAyasthAneSUttarottareSu vartamAna ArAdbhAgasthitasaudharmAdigatadevasthityAdibandhayogyatAmatikrantaH parabhAgavartisanatkumArAdigatadevasthityAdibandhayogyatAM cAprAptaH 'etthaNaM aMtara'ttiihAvasare kAlaM karejjattimriyate yastasya kotpAdaH itipraznaH, uttaraMtu jesetatya'ttiatha yetatreti tayoHcaramadevAvAsaparamadevAvAsayoH 'paripArzvataH' samIpe saudhamadirAsanAH sanatkumArAdervA''sannAstayormadhyabhAge IzAnAdAvityarthaH 'tallesA devAvAsatti yasyAM lezyAyAM vartamAnaH sAdhurmRtaH sA lezyA yeSu te tallezyA devAvAsAH 'tahiti teSu devAvAseSu tasyAnagArasya gtirbhvtiiti| yata ucyate- "jallese marai jIve tallese ceva uvavajai"tti se yatti sa punaranagArastatra madhyamabhAgavartini devAcAse gataH 'virAhijjatti yena lezyApariNAmena tatrotpannastaM pariNAma yadi virAdhayettadA / 'kammalessAmeva'tti karmaNaH sakAzAdyA lezyA-jIvapariNati sAkarpalezyA bhAvalezyetyarthaH 'tAmeva pratipatati' tasyA eva pratipatati azubhataratAM yAti natudravyalezyAyAH pratipatati, sA hi prAktanyevAste, drvyto'vsthitleshytvaaddevaanaamiti| __pakSAntaramAha-'se ya tatthe' tyAdi, saH' anagAraH 'tatra' madhyamadevAvAse gataH san yadi na virAdhayettaMpariNAmaM tadA tAmevaca lezyA yayotpannaH 'upasampadya' Azritya 'viharati' Asta iti Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 bhagavatIagasUtraM (2) 14/-19/597 idaM sAmAnyaM devAvAMsamAzrityoktaM / atha vizeSitaM tamevAzrityAha- 'anagAre Na'mityAdi, nanu yobhAvitAtmA'nagAraHsa kathamasurakumAreSutpatsyate virAdhitasaMyamAnAMtatrotpAdAditi, ucyate, pUrvakAlApekSayA bhAvitAtmatvam, antakAle ca saMyamavirAdhanAsadbhAvAdasurakumArAditayopapAta iti na doSaH, bAlatapasvI vA'yaM bhAvitAtmA draSTavya iti / anantaraM devagatirukteti gatyadhikArAnnArakagatimAzrityAha-'neraiyANa' mityAdi, kaha sIhA gai'tti 'kathaM' kena prakAreNa kIzItyarthaH zIghrA gatiH, nArakANAmutpadyamAnAnAM zIghrA gatirbhava-tIti pratItaM, yAzena ca zIghratvena zIghrA'sAviti ca na pratItamityataHpraznaH kRtaH / ___ 'kahaMsIhegaivisae'tti kathamitikIzaH 'sIhe'ttizIghragatihetutvAcchIghro gativiSayogatigocarastaddhetutvAtkAla ityarthaH, kIzI zIghrA gati? kIzazca tatkAlaH? iti tAtparya, 'taruNe'tti pravarddhamAnavaH, sa ca durvalo'pi syAdata Aha-'balavaMti.zArIraprANavAn, valaM ca kAlavizeSAdviziSTaM bhavatItyata Aha 'jugavaMtiyugaM-suSamaduSSamAdikAlavizeSastatprazastaM viziSTabalahetubhUtaM yasyAstyasau yugavAn, yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'juvANe' vayaHprAptaH 'appAyaMke' alpazabdasyAbhAvArthaHtvAdanAtako-nIrogaH 'thiraggahatthe sthirAgrahastaH sulekhakavat 'daDhapANipAyapAsapiTuMtarorupariNae' dRDhaM pANipAdaM yasya pAzrvI pRSThantare ca UrUca pariNate-pariniSThitatAM gate yasya sa tathA uttamasaMhananaityarthaH, 'talajamalajuyalaparidhanibhavAhU talau-tAlavRkSau tayoryamalaM-samazreNIkaM yad yugalaM-dvayaM parighazca-argalA tannibhau. tatsaddazau dIrghasaralapInatvAdinA bAhU yasya sa tathA / 'cammeThThaduhaNamuTThiyasamAhayaniciyagAyakAe' carmeSTayA drughaNena muSTikena ca samAhatAni abhyAsapravRttasyanicitAni gAtrANi yatra sa tathAvidhaH kAyo yasyasatathA, carmeSTAdayazcalokapratItAH, orasabalasamannAgae' AntarabalayuktaH 'laMghaNapavaNajaiNavAyAmasamatthe' javinazabdaHzIghravacanaH 'chee' prayogajJaH 'dakkhe' zIghrakArI 'pattaTTe' adhikRtakammaNi niSThAM gataH 'kusale' AlocitakArI mehAvI' sakRtazrutaISTakarmajJaH 'niuNe' upAyArambhakaH, evaMvidhasya hipuruSasya zIghraM gatyAdikaM bhavatItyato bhuvishessnnopaadaanmiti| ___'AuMTiya'ti saGkocitaM 'vikhinna'ti 'vikIrNAM prasAritAM 'sAharejatti "sAharet' saGkocayet 'vikkhireja'tti vikiret-prasArayet 'ummisiya'ti 'unmiSitam' unmIlitaM 'nimiseja'tti nimIlayet, 'bhaveyArUve'tti kAkvAdhyeyaM, kAkupAThe cAyamarthaH syAt yadutaivaM manyase tvaM gautama! bhavettadrUpaM bhavetsa svabhAvaHzIghratAyAM narakagatestadviSasya ca yaduktaM vizeSaNapuruSa- bAhuprasAraNAderiti, evaM gautamamatamAzaGkaya bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaM, atha kasmAdevamityAha mU. (598) neraiyANaM bhaMte ! kahaM sIhA gati kahaM sIhe gativisae pannate? goyamA! se jahAnAmae-keipurise taruNe balavaMjugavaMjAva niuNasippovagaeAuTTiyaM bAhaM pasArejjA pasAriyaMvA bAhaM AuMTejA vikkhiNNaM vA muddhiMsAharejA sAhariyaMvA muTTi vikkhirejjA unnimisiyaMvA acchiM nimmisejA nimmisiyaM vA acchi ummisejA, bhave eyArUve?, no tiNaDhe samaDhe, neraiyA NaM egasamaeNa vA dusamaeNa vA visamaeNa vA viggaheNaM uvavajaMti / Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, vargaH, uddezakaH-1 133 neraiyANaM goyamA! tahA sIhA gatI tahA sIhe gativisae pannatte evaM jAva vemANiyANaM, navaraM egidiyANaM causamaie viggahe bhANiyavve / sesaMtaM ceva / / vR. neraiyANa mityAdi, ayamabhiprAyaH-nArakANAMgatirekadvitrisamayAbAhuprasAraNAdikA cAsaGghayeyasamayeti kathaM tAzI gatirbhavati nArakANAmiti, tatra ca 'egasamaeNa vatti ekena samayenopapadyanta iti yogaH, teca RjugatAveva, vAzabdo vikalpe, iha ca vigrahazabdo nasambandhitaH, tasyaikasAmAyikasyAbhAvAt, 'dusamaeNava'tidvau samayau yatrasa dvisamayastena vigraheNetiyogaH, evaM trisamayena vA vigraheNa-vakreNa, tatra dvisamayo vigraha evaM yadA bharatasya pUrvasyA dizo narake pazcimAyAmutpadyatetadaikena samayenAdhoyAtidvitIyenatutiryagutpattisthAnamiti, trisamayavigrahastvevaM ____yadAbharatasyapUrvadakSiNAyA dizo nArake'parotatarAyAMdizigatvotpadyate tadaikena samayenAdhaH samazreNyA yAtidvitIyenaca tiryakapazcimAyAMtRtIyenatutiryageva vAyavyAM diziutpattisthAnamiti, tadanena gatikAla uktaH, etadabhidhAnAcca zIghrA gatiryAzI taduktamiti, atha nigamayannAha 'neraiyANa'mityAdi, 'tahA sIhA gaitti yathotkRSTataH samayatraye bhavati 'tahA sIhe gaivisae'tti tathaiva, vasanADyA bahistAdadholoke vidizo dizaM yAtyekena,jIvAnAmanuzreNigamanAt, dvitIyena tu lokamadhye prapizatitRtIyenordhvayAti caturthenatutrasanADItonirgatyadigvyavasthitamutpAdasthAnaM prApnotIti, etacca vAhulyamaGgIkRtyocyate, anyathA paJcasamayo'pivigraho bhavedeke-i ndrayANAM, tathAhi-trasanADyA bahistAdadholoke vidizo dizaM yAtyekena dvitIyena lokamadhye tRtIyenorddhaloke caturthena tatastiryak pUrvAdidizo nirgacchati tataH paJcamena vidigvyavasthitamutpattisthAnaM yAtIti, uktaJca // 1 // "vidisAu disiM paDhame bIe pai sarai nADimajhaMmi / . uI taie turie u nIi vidisaMtu pNcme|" iti 'sesaM taM ceva'tti 'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kahaM sIhA gaI ?' ityAdi sarvaM yathA nArakANAM tathA vAcyamityarthaH / / anantaraM gatimAzritya nArakAdidaNDaka uktaH, athAnantarotpannatvAdi pratItyAparaM tamevAha mU. (599) neraiyANaM bhaMte! kiManaMtarovavannagAparaMparokvanagA anaMtaraparaMparaaNuvavanna gA?, goyamA! nera0 anaMtarovavannagAvi paraMparovavannagAvi anNtrprNprannuvvnngaavi| se keNa evaM vu0 jAva anaMtaraparaMparaaNuvannagAvi?, goyamA ! je NaM neraiyA paDhamasamayovavanagA teNaMneraiyA anaMtarovavanagA, jeNaM neraiyA apaDhamasamayovavanagAteNaM neraiyA paraMparovavanagA, jeNaM nera0 viggahagaisamAvannagA te NaM neraiyA anaMtaraparaMparaanuvavanagA, se teNadveNaM jAva aNuvavannagAvi, evaM niraMtaraMjAva vemA0? anaMtaravavannagA NaM bhaMte ! neraiyA kiM neraiyAuyaM pakareMti tirikkha0 maNussa0 devAuyaM pakareMti ?, goyamA! no neraiyAuyaM pakareMti jAva no devAuyaM pakareMti / paraMparovavanagANaM bhaMte neraiyA kiM neraiyAuyaM pakareMti jAva devAuyaM pakareMti ?, goyamA ! no neraiyAuyaM pakareMti tirikkhajoNiyAuyaMpipakareMtitirikkhajoNiyAuyapi pakareMti maNussAuyaMpipakareti no devAuyaM pakareMti / anaMtaraparaMparaaNuvavannagA NaM bhaMte ! nera0 kiM neraiyAuyaM pa0 pucchA no neraiyAuyaM Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 bhagavatIaGgasUtraM 14/-1/599 pakareMti jAva no devAuyaMpakarenti, evaMjAva vaimANiyA, navaraM paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNussA ya paraMparovavannagA cattArivi AuyAiMpa0, sesaMtaMceva 2 // neraiyA NaM bhaMte ! kiM anaMtaraniggayA paraMparaniggayA anaMtaraparaMparaaniggayA?, goyamA neraiyA NaM anaMtaraniggayAvi jAva anaMtaraparaMparaniggayAvi, se keNaTeNaMjAva anigga yAvi?, goyamA! jeNaM neraiyA paDhamasamayaniggayA te NaM neraiyA anaMtaraniggayA je NaM neraiyA apaDhamasamayaniggayA te NaM neraiyA paraMparanigayA je NaM neraiyA viggahamatisamAvannagA te NaM neraiyA anaMtaraparaMparaaNiggayA, se teNaTeNaM go0 jAva aNiggayAvi, evaM jAva vemANiyA 3 // anaMtaraniggayA NaM bhaMte ! neraiyA kiM neraiyAuyaM pakareMti jAva devAuyaM pakareMti ?, goyamA! no neraiyAuyaM pakareMti jAva no devAuyaM pakareMti / paraMparaniggayA NaM bhaMte! neraiyA kiM neraiyAuyaM0 pucchA, goyamA! neraiyAyaMpipakareMti jAvadevAuyaMpipakareti / anaMtaraparaMparaaniggayA gaMbhaMte! neraiyA pucchA, goyamA! no neraiyAuyaMpakareMti jAva no devAuyaMpakareti, evaM niravasesaM jAva vemANiyA 4 / neraiyA NaM bhaMte ! kaM anaMtaraM khedovanagA paraMparakhedovavannaga anaMtaraparaMparakhedANuvavannagA?, go0 neraiyA0 evaM eeNaM abhilAvaNaM taM ceva cattAri daMDagA bhANiyavvA / sevaM bhaMte ! vR. 'neraiyA Na'mityAdi, 'anaMtarovavannaga'tti na vidyate antaraM-samayAdivyavadhAnaM upapanne-upapAte yeSAMte anantaropapannakAH 'paraMparovavannaga'tti paramparA-dvitrAdisamayatA upapanneupapAte yeSAM te paramparopapannakAH, 'anaMtaraparaMparaaNuvavannaga'tti anantaraM-avyadhAnaM paramparaM ca-dvivAdisamayarUpamavidyamAnaM utpannaM-utpAdo yeSAM te tathA, ete ca vigrahagatikAH, vigrahagatau hi dvividhasyApyutpAdasyAvidhamAnatvAditi // athAnantaropapannAdInAzrityAyurbandhamabhidhAtumAha-'anaMtare' tyAdi, ihacAnantaropapannAnAmanantaraparamparAnupapatrAnAMca caturvidhasyApyAyuSaH pratiSedho'dhyetavyaH, tasyAmavasthAyAMtathAvidhAdhyavasAyasthAnAbhAvenasarvajIvAnAmAyuSobandhAbhAvAt, svAyuSabhiAgAdaucazeSe bandhasadbhAvAt, paramparopapannakAstu svAyuSaH SaNmAse zeSematAntareNotkarSataH SaNmAse jaghanyatazcAntarmuhUrte zeSe bhavapratyayAttiryagmanuSyAyuSIeva kurvanti netare iti, 'evaM jAva vemANiya'ti anenoktAlApakatrayayuktazcaturvizatidaNDako'dhyetavya iti sUcitaM, yazcAtra vizeSastaM darzayitumAha-'navaraM pNciNdie'tyaadi| __ athAnantaranirgatatAdinA'paraMdaNDakamAha-'neraiyANa'mityAdi, tatra nizcitaM sthAnAntaraprAptyA gataM-gamanaM nirgataM anantaraM-samayAdinA nirvyavadhAnaM nirgataM yeSAM te'nantaranirgatAste ca yeSAM narakAduvRttAnAM sthAnAntaraM prAptAnAMprathamaH samayo vartate, tathA parampareNa samayaparamparayA nirgataM yeSAM te tathA, te ca yeSAM narakAduvRttAnAmutpattisthAnaprAptAnAM dvayAdayaH samayAH, anantaraparamparAnirgatAstuyenarakAduvRttAH santovigrahagatau vartantena tAvadutpAdakSetramAsAdayanti teSAmanantarabhAvena paramparabhAvena cotpAdakSetrAprAptatvena nishcyenaanirgttvaaditi| __ athAnantaranirgatAdInAzrityAyurbandhamabhidhAtumAha-'anaMtare'tyAdi, ihacaparamparAnirgatA nArakAH sarvANyAyUMSi badhnanti, yataste manuSyAH paJcendriyatiryazca eva ca bhavanti, teca sarvAyurbandhakA Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 zatakaM-14, vargaH-, uddezakaH-1 eveti, evaM sarve'piparamparanirgatA vaikriyajanmAnaH, audArikajanmAno'pyuvRttAH kecinmanuSyapacendriyatiryaJco bhavantyataste'pi sarvAyurbandhakA eveti|| anantaraM nirgatA uktAste ca kvacidutpadyamAnAH sukhenotpadyante duHkhena veti duHkhotpanakAnAzrityAha-'neraiye'tyAdi, 'anaMtarakhedovavannaga'tti anantaraM-samayAghavyavahitaM khedenaduHkhenopapatraM-utpAdakSetraprAptilakSaNaMyeSAM te'nantarakhedopapatrakAH khedapradhAnotpattiprathamasamayavartina ityarthaH 'paraMparakkheovavannaga'tti paramparAdvitrAdisamayatA khedenopapanne utpAde-yeSAM te prmpraakhedoppnnkaaH| 'anaMtaraparaMparakhedANuvavannaga'tti anantaraM paramparaM ca khedena nAstyupapannakaM yeSAM te tathA vigrahagativartina ityarthaH, 'teceva cattAridaMDagAbhANiyavva'ttita eva pUrvoktA utpannadaNDakAdayaH khedazabdavizeSitAzcatvAro daNDakA. bhaNitavyAH, tatra ca prathamaH khedopapatradaNDako dvitIyastadAyuSkadaNDakastRtIyaH khedanirgatadaNDakazcaturthaHstu tadAyuSkadaNDaka iti / / zatakaM-14 uddezaka:-1 samAptaH -zataka-14 uddezakaH-2:vR. anantaroddezake'nantaropapannanairayikAdivaktavyatoktA, nairayikAdayazca mohavanto bhavanti, mohazconmAda ityunmAdaprarUpaNArtho dvitIya uddezakaH, tasya cedamAdisUtram mU. (600) kativihe NaM bhaMte ! ummAde pannatte ?, goyamA ! duvihe ummAde pannatte, taMjahA-jakkhAvese ya mohaNijassayakammassaudaeNaM, tatthaNaMjesejakhAese seNaMsuhaveyaNatarAe ceva suhavimoyaNatarAe ceva, tattha NaM je se mohaNijassa kammassa udaeNaM se NaM duhaveyaNatarAe veva duhavimoyaNatarAe cev| neraiyANaM bhaMte ! kativihe ummAde pannate?, goyamA ! duvihe umbhAde pannatte, taMjahAjaskhAvese ya mohaNijassa ya kampassa udaeNaM, se keNatuNaM bhaMte ! evaM vuccai neraiyANaM duvihe ummAde pannatte, taMjahAjakkhAvese ya mohaNijassa jAva udaeNaM?, goyamA! deve vA se asubhe poggale pkkhivejaa| seNaMtesiM asubhANaM poggalANaM pakkhivaNayAe jakkhAesaM ummAdapAuNejA, mohaNijassa vA kammassa udaeNaM mohaNijaM ummAyaM pAuNejA, se keNaTeNaM jAva ummaae| asurakumArANaM bhaMte ! kativihe ummAde pannatte?, evaM jaheva neraiyANaM navaraM deve vA se mahiDdIyatarAe asubhe yoggale pakkhivejjA seNaM tesiM asubhANapoggalANaMpakkhivaNayAe jakkhAesaM ummAdaM pAuNejJA mohaNijassa vA sesaM taMceva, se teNaDheNaM jAva udaeNaM evaMjAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM jAva maNussANaM eesiM jahA neriyaannN| cANamaMtarajoisavemANiyANaM jahA asurakumArANaM / / vR. 'kativihe Na'mityAdi, 'unmAdaH' unmattatA viviktacetanAbhraMza ityarthaH 'jakkhAese ya'tti yakSo-devastenAvezaH-- prANino'dhiSThAnaM yakSAvezaH / _ 'mohaNijjasse'tyAdi tatra mohanIyaM-mithyAtvamohanIyaM tasyodayAdunmAdo bhavati yatastadudayavartIjanturatatvaMtatvaM manyate tatvamapicAtatvaM, cAritramohanIyaM vA yatastadudaye jAnanapi viSavAdInAM svarUpamajAnanniva vartate, athavA cAritramohanIyasyaiva vizeSo vedAkhyo mohanIyaM, Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 bhagavatIaGgasUtraM (2) 14/-12/600 yatasyadudayavizeSe'pyunmatta evaM bhavati, ydaah||1|| "ciMtei 1 iTumicchai 2 dIhaM nIsasai 3 tahA jare 4 dAhe 5 / . bhattaaroaga 6 mucchA 7 ummAya 8 nayANaI 9 maraNaM 10 // " iti / etayozconmAdatve samAne'pi vizeSaM darzayannAha-'tattha Na'mityAdi tatra tayormadhye 'suhaveyaNatarAe ceva'tti atizayena sukhena-mohajanyonmAdApekSayA'klezena vedanaM-anubhavanaM yasyAsI sukhavedanataraH sa eva sukhavedanatarakaH, caivazabdaH svarUpAvadhAraNe, 'suhavimoyaNatarAecevatti atizayena sukhena vimocanaM viyojanaM yasmAdasau sukhavimocanataraH, kapratyastathaiva / ___tatthaNa mityAdi,mohajanyonmAdaitarApekSayAduHkhavedanatarobhavatyanantasaMsArakAraNatvAt, saMsArasya ca duHkhavedanasvabhAvatvAt, itarastu sukhavedanatara eva, ekabhavikatvAditi, tathA mohajonmAdaitarApekSayAduHkhavimocanataro bhavati, vidyAmantratantradevAnugrahavatAmapi vArttikAnAM tasyAsAdhyatvAt, itarastusukhavimocanataraeva bhavatiyantramAtreNApi tasya nigrahItuMzakyatvAditi, Ahaca // 1 // "sarvajJamantravAdyapi yasya na sarvasya nigrahe zaktaH / mithyAmohonmAdaH sa kena kila kathyatAM tulyaH? // " idaM ca dvayamapi caturviMzatidaNDake yojayannAha-"neraiyANa'mityAdi, 'puDhavikkAiyANa'mityAdau yaduktaM 'jahA neraiyANaM titena 'deve vA se asubhe poggale pakkhivejA' ityetadyakSAveze pRthivyAdisUtreSu adhyApitaM, 'vANamaMtare'tyAdau tu.yaduktaM 'jahA asurakumArANaM tena yakSAveza eva vyantarAdisUtreSu deve vAsa mahaDDiyatarAe'ityetadhyApitaM, mohonmAdAlApakastu sarvasUtreSu samAna iti // anantaraM vaimAnikadevAnAM mohanIyonmAdalakSaNaHkriyAvizeSa uktaH, atha vRSTikAyakaraNarUpaM tameva devendrAdidevAnAM darzayan prastAvanApUrvakamAha mU. (601) asthiNaM bhaMte ! pajane kAlavAse buddhikAyaM pakareMti?, haMtA asthi| jAhe NaM bhaMte ! sakkAdeviMde devarAyA vuTTikAyaM kAukAme bhavati se kahamiyANi pakareti goyamA! tAhe cevaNaMse sakke deviMde devarAyA abhaMtaraparisae deve saddAveti, taeNate abhitaraparisagA devA saddAviyA samANA majjhimaparisae deve sdaati| taeNaM te majjhimaparisagA devA sadAviyA samANA bAhiraparisae devesaddAveMti, taeNaM te bAhiraparisagA devA sadAviyA samANA bAhiraM bAhiragA devA sdaaveti| tae NaM te bAhiragA devA saddAviyA samANA Abhiogie deve saddAveti, tae NaM te jAva saddAviyA samANAvuTTikAe deve sddaaveti|tennNte vuTTikAiyA devAsaddAviyA samANA buTTikAyaM pakareMti, evaM khalu goyamA! sakke deviMde devarAyA buTikAyaM pkreti| asthi bhaMte! asurakumArAvi devA buddhikAyaM pakareMti?, haMtA asthi, kiM pattiyannaM bhaMte asurakumArA devA vuTTikAyaMpakareMti?, goyamA! jeimearahaMtA bhagavaMtA eesiNaMjammaNamahimAsu vA nikhamaNamahimAsu vA NanaNuppAyamahimAsu vA parinivvANamahimAsu vA evaM khalu goyamA ! asurakumArAvi devA cuTTikAyaM pakareMti / evaM nAgakumArAvi evaM jAva thaNiyakumArA vANamaMtarajoisiyavemANiya evaM ceva / / For Pri Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 14, varga:-, uddezakaH - 2 137 vR. 'asthi 'mityAdi, 'atthi' tti astyetat 'paJjanne' tti parjanyaH 'kAlavAsi' tti kAleprAvRSi varSatItyevaMzIlaH kAlavarSI, athavA kAlazcAsau varSI ceti kAlavarSI, 'vRSTikAyaM' pravarSaNato samUhaM prakaroti pravarSatItyarthaH, iha sthAne zakro'pi taM prakarotIti dRzyaM, tatra ca parjanyasya pravarSaNakriyAyAM tatsvAbhAvyatAlakSaNo vidhi pratIta eva, zakrapravarSaNakriyAvidhistvapratIta iti taM darzayannAha - 'jAhe' ityAdi, athavA parjanya indra evocyate, saca kAlavarSI kAle- jinajanmAdimahAdau varSatItikRtvA, 'jAheNaM' ti yadA 'se kahamiyANi pakarei' tti sa zakri kathaM tadAnIM prakaroti ?, dRSTikAyamiti prakRtam / asurakumArasUtre 'kiM pattiyaNNaM ti kiM pratyayaM - kAraNamAzrityetyarthaH ' jammaNamahimA su va' tti janmahimAsu janmotsavAn nimittIkRtyetyarthaH / devakriyA'dhikArAdidamaparamAha mU. (602) jAhe NaM bhaMte! IsANe deviMde devarAyA tamukkAyaM kAukAme bhavati se kahamiyANi pakareti ?, goyamA ! tAhe ceva NaM se IsANe deviMde devarAyA abbhitaraparisae deve saddAveti / tae NaM te abbhitaraparisagA devA saddAviyA samANA evaM jaheva sakkassa jAva tae NaM te abhiogiyA devA saddAviyA samANA tamukkAie deve saddAveti / taNaM te samukkAiyA devA saddAviyA samANA tamukkAyaM pakareti, evaM khalu goyamA ! IsANe deviMde devarAyA tamukkAyaM pakareti / atthi NaM bhaMte! asurakumArA devA tamukkAyaM pakati ?, goyamA ! kiDDAratipattiyaM vA paDiNIyavimohaNaTTayAe vA guttIsaMrakkhaNaheuM vA appaNo vA sarIrapacchAyaNaTTayAe / evaM khalu goyamA ! asurakumArAvi devA tamukkAyaM pakate evaM jAva vemANiyA / sevaM bhaMte 2 tti jAva viharai / / vR. 'jAhe Na' mityAdi, 'tamukkAe 'tti tamaskAyakAriNaH 'kiDDAraipattiyaM'ti kraDArUpA rati krIDArati athavA krIDAca-khelanaM ratizca nidhuvanaM krIDAratI saiva te eva vA pratyayaH - kAraNaM yatra tat kraDAratipratyayaM 'guttIsaMrakkhaNaheuM va 'tti gopanIyadravyasaMrakSaNahetorveti // zatakaM - 14 uddezakaH -2 samAptaH -: zatakaM - 14 uddezakaH-3 : dvitIyodezake devavyatikara uktaH, tRtIye'pi sa evocye ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtramsU. (603) deve NaM bhaMte ! mahAkAe mahAsarIre anagArassa bhAviyappaNo majjhamajjheNaM aisarat ?, goyamA ! atthegaie vIivaejA atyegatie no vIivaejA / sekeNaNaM bhate ! evaM buccai atthegatie vIivaejjA atthegatie no vIivaejjA ? goyamA ! duvihA devA pannattA, taMjahA - mAyImicchAdiTThIuvavannagA ya amAyIsamma - diTThIuvavantragAya, tattha NaM je se mAyI micchaddddiTTI uvavannae deve se NaM anagAraM bhAviyappANaM pAsai 2 no vaMdati no nama'sati no sakkAreti no kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM jAva pajjuvAsati, se NaM anagArassa bhAviyappaNo majjhaMmajjheNaM vIivaejjA, tattha paMje se amAyI sammaddiTTiuvavannae deve seNaM anagAraM bhAviyappANaM pAsai pAsittA vaMdati nama'sati jAva patrAvAsati, se NaM anagArassa bhAviyapaNo mamajheNaM no vIyIvaejjA, se teNa0 goyamA ! evaM buccai jAva no vIivaejjA / Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 bhagavatI aGgasUtraM (2) 14/-/3/601 asurakumAre NaM bhaMte! mahAkAye mahAsarIre evaM caiva evaM devadaMDao bhANiyavvo jAva vemANie / vR. 11911 'deve Na' mityAdi, iha ca kvacidiyaM dvAragAthA dRzyate"mahakkAe sakkAre sattheNaM vIIvayaMti devAu / 'vAsaM caiva ya ThANA neraiyANaM tu pariNAme // " iti / asyAzcArthaH uddezakArthAdhigamAvagamya eveti / 'mahAkAya'tti mahAn -- bRhan prazasto vA kAyo- nikAyo yasya sa mahAkAyaH, 'mahAsarIre' tti bRhattanuH / 'evaM devadaMDao bhANiyavvo' tti nAraka pRthivIkAyikAdInAmadhikRtavyatikarasyAsambhavAd devAnAmeva ca saMbhavAddevadaNDako'tra vyatikare bhaNitavya iti / / prAga devAnAzritya madhyagamanalakSaNo durvinaya uktaH // atha nairayikAdInAzritya vinayavizeSAnAha mU. (604) atthi NaM bhaMte! neraiyANaM sakkAreti vA sammANeti vA kiikammei vA abbhuTTAi yA aMjali paggaheti vA AsaMNAbhiggaheti vA AsaNANuppadANeti vA iMtassa paccuggacchaNayA Thiyassa pajjuvAsaNayA gacchaMtassa paDisaMsAhaNayA ?, no tiNaTTe samaTTe / atthi NaM bhaMte! asurakumArANaM sakkAreti vA sammANeti vA jAva paDisaMsAhaNayA vA ?, haMtA asthi, evaM jAva dhaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM jAva cauriMdiyANaM eesi jahAM neraiyANaM atthi NaM bhaMte! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM sakkArei vA jAva paDisaMsAhaNayA ?, haMtA atthi, no ceva NaM AsaNAbhiggahei vA AsaNANuppayANei vA, maNussANaM jAva vemANiyANaM jahA asurakumArANaM // vR. 'atthi 'mityAdi, 'sakkArei va 'tti satkAro - vinayArheSu vandanAdinA''darakaraNaM pravaravastrAdidAnaM vA 'satkAro pavaravatthamAIhiM' iti vacanAt 'sammANei va 'tti sanmAnaHtathAvidhapratipattikaraNaM 'kiikammei va 'tti kRtikarmmavandanaM kAryakaraNaM vA 'abbhuTThANei vatti abhyutthAnaM gauravArhadarzane viSTaratyAgaH 'aMjalipaggahei va 'tti aJjalipragrahaH - aJjalikaraNam / 'AsaNAbhiggahei va 'tti AsanAbhigrahaH - tiSThata eva gauravyasyAsanAnayanapUrvakamupavizateti bhaNanaM 'AsaNANuppayANei va 'tti AsanAnupradAnaM - gauravyamAzrityAsanasya sthAnAntarasaJcAraNaM 'iMtarasa paccaggacchaNaya'tti Agacchato gauravyasyAbhimukhagamanaM 'Thiyassa pajjuvAsaNaya'tti tiSThatau gauravyasya seveti 'gacchatassa paDisasAhaNaya'tti gacchato'nuvrajanamiti, ayaM ca vinayo nArakANAM nAsti, satataM duHsthatvAditi / mU. (605) appaDIe NaM bhaMte! deve mahaDDiyassa devarasa majjhaMmajjheNaM vIivaejA ?, no tiNaTTe samaTTe, samiDDIe NaM bhaMte! deve samaDhiyassa devarasa majjhamajjheNaM vIivaejjA, no iNamaTTe samaTTe, pamattaM puNa vIivaejjA / se NaM bhaMte! kiM sattheNaM avakkamittA pabhU aNakkamittA pabhU ?, goyamA ! avakkamittA pabhU no aNakamittA pabhU, se NaM bhaMte! kiM puvviM satyeNaM akkamittA pacchA vIyIvaejA puvviM cIIva 0 pacchA sattheNaM akkamejA / evaM eeNaM abhilAveNaM jahA dasamasae AiDDIuddesae taheva niravasesaM cattAri daMDagA bhANiyavyA jAva mahaDDiyA vaimANiNI appaDDiyAe vemANiNIe / / Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, vargaH-, uddezaka:-3 139 vR. pUrvaM vinaya uktaH, atha tadviparyayabhUtAvinayavizeSaM devAnAM paraspareNa pratipAdayannAha-'appaTTie NamityAdi, 'evaM eeNaM abhilAveNamityAdau 'AiDiuddesae'tti dazamazatasya tRtIyoddezake 'niravasesaM'ti samastaM prathamaM daNDakasUtraM vAcyaM, tatra cAlpardhikamaharddhikAlApakaH samarddhikAlapakazcetyAlApakadvayaM sAkSAdeva darzitaM, kevalaM samarddhikAlApakasyAnte'yaM sUtrazeSo dRzya: goyamA ! puci sattheNaM akkamittA pacchA vIIvaejjA no puTviM vaIvaittA pacchA sattheNaM akkamijatti, tRtIyastu maharddhikAlAparddhikAlApaka evaM-'mahaDDie NaM bhaMte ! deve appaDDiyassa devassa majjhamajjheNaM vIivaejjA ?, haMtA vIiejA, se NaM bhaMte ! kiM sattheNaM akkamittA pabhU aNakkamittA pabhU?' zastreNa hatvA'hatvA vetyarthaH, 'goyamA ! akkamittAvipabhUaNakkamittAvi pabhU,se NaM bhaMte ! kiM puTviM sattheNaM akkamittA pacchA vIivaejjA puci vIivaenA pacchA satyeNaM akkamelA?, goyamA ! puTviM vA sattheNaM akkamittA pacchA vIivaejA puTviM vA vIivaittA pacchA sattheNaM akkamijjatti, 'cattAridaMDagA bhaanniyvv'tti| tatra prathamadaNDaka uktAlApakatrayAtmako devasya devasya ca, dvitIyastvevaMvidha eva navaraM devasya ca devyAzca,evaM tRtIyo'pinavaraMdevyAzca devasya ca, caturtho'pyevaM navaraMdevyAzcadevyAzceti, ata evAha-'jAva mahaDDiyA vemANiNI appaDDiyAevemANiNIe'tti, 'majhamajjheNa mityAditu pUrvoktAnusAreNAdhyeyamiti / anantaraM devvktvytoktaa|] athaikAntaduHkhitatvena tadviparyayabhUtA nArakA iti tadgatavaktavyatAmAha mU. (606)rayaNappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte! kerisiyaMpoggalapariNAmaMpacaNubhavamANA viharaMti?, goyamA! anidvaMjAva amaNAmaM evaMjAva ahesttmaapuddhvineriyaa| evaM vedaNApariNAma evaM jahA jIvAbhigame bitie neraiyauddesae jAva ahesattamApuDhavineraiyANaM bhaMte! kairisayaM pariggahasannApariNAmaMpaccaNubbhavamANA viharaMti?, goyamA! aniTTha jAva amaNAmaM / sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR. rayaNe'tyAdi. 'evaM veyaNApariNAma tipudgalapariNAmavavedanApariNAmaMpratyanubhavanti nArakAH, tatra caivamabhilApaH _ 'rayaNappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kerisayaM veyaNApariNAmaM paJcaNubbhavamANA viharaMti?, goyamA ! aniTTha jAva amaNAmaM evaM jAva ahesattamApuDhavineraiyA' / / zeSasUtrAtidezAyAha-evaMjahAjIvAbhigame ityAdijIvAbhigamoktAni caitAni viMzati padAni, tdythaa||1|| "poggalapariNAmaM 1 veyaNAi 2 lesAi 3 nAmagoe y4| araI 5 bhae 6 soge 7 khuhA 8 pivAsAya 9 vAhI ya 10 // ||2||ussaase 11 aNutAve 12 kohe 13mANe ya 14 mAya 15 lobhe ya 16 / cattAriya sannAo 20 neraiyANaM parINAme / / iti, tatra cAdyapadadvayasyAbhilApo darzita eva, zeSANi tvaSTAdazAdyapadadvayAbhilApenAdhyeyAnIti // zataka-14 uddezakaH-3 samAptaH Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 bhagavatIaGgasUtraM (2) 14/-/4/607 -zataka-14 uddezakaH-4:vR. tRtIyoddezake nArakANAM pudgalapariNAma ukta iti, caturthoddezake'pa pudgalapariNAmavizeSa evocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (607) esaNaM bhaMte ! poggale tItamanaMtaM sAsayaM samayaM lukkhI samayaM alukkhI samayaM lukkhI vA alukkhI vA? puTviM caNaM karaNeNaM anegavannaM anegarUvaM pariNAmaM pariNamati?, aha se pariNAme nijinne bhavati tao pacchA egavanne egarUve siyA?, haMtA goyamA! esa NaM poggale tIte taM ceva jAva egarUve siyaa| esaNaM bhaMte ! poggale paDuppana sAsayaM samayaM? evaM caiva, evaM anaagymnNtNpi|| esaNaM bhaMte ! khaMdhe tItamanaMtaM ? evaM ceva khaMdhevi jahA poggale / / vR. 'esa NaM bhaMte !' ityAdi, iha punaruddezakArthaHsaGgrahagAthA kvacid ddazyate, sA ceyaM- . // 1 // "poggala 1 khaMdhe 2 jIve 3 paramANU 4 sAsae ya 5 crmey| duvihe khalu pariNAme ajIvANaMca jIvANaM 6 // " asyAzcArthaH uddezakArthAdhigamAvagamya eveti, 'puggale'ttipudgalaH paramANuH skandharUpazca 'tItamanaMtaMsAsayaM samayaMti vibhaktipariNAmAdatIteananteaparimANatvAt zAzvate akSayatvAt 'samaye' kAle 'samayaM lukkhI'ti samayamekaM yAvadrUkSasparzasadbhAvAdrUkSI / tathA 'samayaMalukkhI'tti samayamekaMyAvadarUkSasparzasadbhAvAd 'arUkSI snigdhasparzavAn babhUva, idaMca padadvayaM paramANau skandheca saMbhavati, tathA 'samayaMlukkhI vA alukkhI vatti samayamevarUkSazcArUkSazca rUkSasnigdhalakSaNasparzadvayopeto babhUva, idaMca skandhApekSayato dvayaNukAdiskandhe dezorUkSo dezazvArUkSobhavatItyevaMyugapakSasnigdhasparzasambhavaH, vAzabdau ceha samuccayArtho, evaMrUpazca sannasau kimanekavarNAdipariNAmaM pariNamati punazcaikavarNAdipariNAmaH syAt ? iti pRcchannAha_ 'pubicaNaM karaNeNaManegavanaM anegarUvaM pariNAmapariNamai'ityAdi, 'pUruvaMca' ekava dipariNAmAyAgeva 'karaNena' prayogakaraNena vizrasAkaraNena vA 'anekavarNa' kAlanIlAdivarNabhedenAnekarUpaM gandharasasparzasaMsthAnabhedena 'pariNAma' paryAyaM pariNamati atIkAlaviSayatvAdasyapariNatavAnitidraSTavyaMpudgala itiprakRtaM, sacayadiparamANustadA samayabhedenAnekavarNAditvaM pariNatavAn, yadi ca skandhastadA yaugpdyenaapiiti| _ 'ahase tti atha' anantaraMsaH-eSa paramANoH skandhasyacAnekavarNAdipariNAmo 'nirjIrNa' kSINo bhavati pariNAmAntarAdhAyakakAraNopanipAtavazAt 'tataH pazcAt'nirjaraNAnantaram 'ekavarNa' apetavarNAntaratvAdekarUpo vivakSitagandhAdiparyAyApekSayA'paraparyAyANAmapetatvAt 'siya'tti babhUva atItakAlaviSayatvAdasyetipraznaH, ihottarametadeveti,anena ca pariNAmitA pudgaladravyasya pratipAditeti / __"esaNa'mityAdi vartamAnakAlasUtraM, tatraca 'paDuppana'ti vibhaktipariNAmAt 'pratyutpanne' vartamAne 'zAzvate' sadaiva tasya bhAvAt 'samaye kAlamAtre evaM ceva'tti karaNAtpUrvasUtroktamidaM dRzyaM-"samayaM lukkhI samayaM alukkhI samayaM lukkhI vA alukkhI vA ityAdi, yaccehAnantamiti nAdhItaMtadvartamAnasamayasyAnantatvAsambhavAt, atItAnAgatasUtrayAstvanantAmatyadhIta tayorananta Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, varga:-, uddezakaH-4 141 - tvsmmvaaditi| anantaraMpudgalasvarUpaMnirUpitaM, pudgalazca skandho'pibhavatIti pudgalabhedabhUtasya skandhasya svarUpaMnirUpayavAha- esaNaMbhaMte! khaMdhe ityaadi|skndhshc svapradezApekSayAjIvo'pisyAditItthameva jIvasvarUpaM nirUpayannAha mU (608) esa NaM bhaMte ! jIve tItamanaMtaM sAsayaM samayaM dukkhI samayaM adukkhI samayaM dukhI vA adukkhI vA? pubbiM ca karaNeNaM anegabhUyaM pariNAmaM pariNamai aha se veyaNijje nijine bhavati tao pacchA egabhAve egabhUe siyA?, haMtA goyamA! esaNaMjIve jAva egabhUe siyA, evaM paDuppannaM sAsayaM samaya, evaM anAgayamanaMtaM sAsayaM samayaM / / vR. esaNaMbhaMte!jIve'itayAdi, eSaH' pratyakSojIvo'tIte'nantezAzvatesamaye samayamekaM duHkhI duHkhahetuyogAt samayaM cAduHkhI sukhahetuyogAdvabhUva samayameva ca duHkhI vA'duHkhI vA, vAzabdayoH samuccaryArthaHtvAd duHkhI ca sukhI ca taddhetuyogAt, na punarekadA sukhaduHkhavedanamasti ekopayogatvAJjIvasyeti, evaMrUpazca sannasau svahetutaH kimanekabhAvaM pariNAma pariNamati punazcaikabhAvapariNAmaH syAt ? iti pRcchannAha 'puTviM ca karaNeNaM anegabhAvaM anegabhUyaM pariNAmaM pariNamai' 'pUrvaM ca' ekabhAvapariNAmAprAgeva karamena kAlasvabhAvAdikAraNasaMvalitatayA zubhAzubhakarmavandhahetubhUtayAkriyayA'neko bhAvaH-paryAyo duHkhitvAdirUpo yasmin sa tathA tamanekabhAvaMpariNAmamiti yogaH 'anegabhUya'ti anekabhAvatvAdevAnekarUpaM pariNAma svabhAvaM pariNamaitti atItakAlaviSayatvAdasya pariNatavAn' prAptavAniti / 'ahase'ttiatha 'tat' duHkhitatvAdhanekabhAvahetubhUtaM 'veyaNijje'tti vedanIyaM karma upalakSaNatvAcAsya jJAnAvaraNIyAdi ca 'nirjINa kSINaM bhavati tataH pazcAt 'egabhAve'tti eko bhAvaH sAMsArikasukhaviparyayAt svAbhAvikasukharUpo yasyAsAvekabhAvo'taeva 'ekabhUtaH' ekatvaM prAptaH 'siya'tti babhUva karmakRtadharmAntaravirahAditi praznaH, ihottarametadeva / evaM pratyutpannAnAgatasUtre apIti / / pUrvaM skandha uktaH, sa ca skandharUpatyAgAdvinAzI bhavati, evaM paramANurapi syAnnavA? ityAzaGkAyAmAha mU. (609) paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM sAsae asAsae?, goyamA! siya sAsae siya asAsae, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai siya sAsae siya asAsae?, goyamA ! davaTTayAe sAsae vannapaJjavehiM jAva phAsapajjavehiM asAsae se teNaTeNaM jAva siya sAsae siMya asAsae / vR. 'paramANupoggaleNaM'tipudgalaH skandho'pi syAdataH paramANugrahaNaM sAsae'tizazvabhavanAt 'zAzvataH nityaH azAzvatastvanityaH 'siya sAsae'ttikathaJcicchAzvataH 'davvaTThayAe'tti dravyaM-upekSitaparyAyaM vastutadevArtho dravyArthaHstadbhAvastattA tayA dravyArthaHtayA zAzvataH skandhAntavi'pi paramANutvasyAvinaSTatvAt pradezalakSaNavyapadezAntaravyapadezyatvAt / 'vanapajjavehiM tipari-sAmastyenAvanti-gacchantiyeteparyavA vizeSAdhaiityanAntaraM te ca varNAdibhedAdanekadhyetyato vizeSyate-varNasya paryavA varNaparyavA atastaiH, 'asAsae'tti vinAzI, paryavANAM paryavatvenaiva vinazvaratvAditi ||prmaannvdhikaaraadevedmaah / Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 14/-/4/610 mU. (610) paramANupoggale gaM bhaMte! kiM carame acarame ?, goyamA ! davvAdeseNaM no carime acarime, khettAdeseNaM siya carime siya acarime, kAlAdeseNaM siya carame siya acarime, bhAvAdeseNaM siya carime siya acarime / / 142 vR. 'paramANu' ityAdi, 'carame 'tti yaH paramANuryasmAdvivakSitabhAvAcyutaH san punastaM bhAvaM na prApsyati sa tadbhAvApekSayA caramaH, etadviparItastvacarama iti, tatra 'davvAdeseNaM' ti Adeza:prakAro dravyarUpa Adezo dravyAdezastena no caramaH, sa hi dravyataH paramANutvAcyutaH saGghAtamavApyApi tatazcyutaH paramANutvalakSaNaM dravyatvamavApsyatIti / 'khettA deseNaM' ti kSetravizeSitatvalakSaNaprakAreNa 'syAt' kadAciccaramaH, katham ?, yatra kSetre kevalI samudghAtaM gatastatra kSetreyaH paramANuravagADho'sau tatra kSetre tena kevalinA samudghAtagatena vizeSito na kadAcanApyavagAhaM lapsyate, kevalino nirvANagamanAdityevaM kSetratazcaramo'sAviti, nirvizeSaNakSetrApekSayA tvacaramaH, tatkSetrAvagAhasya tena lapsayamAnatvAditi / 'kAlAdeseNaM' ti kAlavizeSitatvalakSaNaprakAreNa 'siya carame' tti kathaJciccaramaH, katham yatra kAle pUrvAhrAdau kevalinA samudghAtaH kRtastatraiva yaH pamarANutayA saMvRttaH sa ca taM kAlavizeSaM kevalisamudghAtavizeSitaM na kadAcanApi prApsyati tasya kevalinaH siddhigamanena punaH paramANutayA saMvRttaH sa ca taM kAlavizeSaM kevalisamudghAtavizeSitaM na kadAcanApi prApsyati tasya kevalinaH siddhigamanena punaH samudghAtAbhAvAditi tadapekSayA kAlatazcaramo'sAviti, nirvizeSaNakAlApekSayA tvacarama iti / 'bhAvAeseNaM'ti bhAvo - varNAdivizeSastadvizeSalakSaNaprakAreNa 'syAccaramaH' kathaJciccaramaH, kathaM ?, vivakSitakevalisamudghAtavasare yaH pudgalo varNAdibhAvavizeSaM pariNataH sa vivakSitakevalisamudghAtavizeSitavarNapariNAmApekSayA caramo yasmAttat kevalinirvANe punastaM pariNAmamasau na prApsyatIti idaM ca vyAkhyAnaM cUrNikAramatamupajIvya kRtamiti / anantaraM paramANozcaramatvAcaramatvalakSaNaH pariNAmaH pratipAditaH, atha pariNAmasyaiva bhedAbhidhAnAyAha mU. (611) kaivihe NaM bhaMte ! pariNAme pannatte ?, goyamA ! duvihe pariNAme pannatte, taMjahA - jIvapariNAme ya ajIvapariNAme ya, evaM pariNAmapayaM niravasesaM bhANiyavvaM / sevaM bhaMte! 2 jAva viharati // vR. 'kavi // 1 // 'mityAdi, tatra pariNamanaM - dravyasyAvasthAntaragamanaM pariNAmaH, Aha ca"pariNAmo hyarthAntaragamanaM na ca sarvathA vyavasthAnam / na tu sarvathA vinAzaH pariNAmastadvidAmiSTaH // " iti / 'pariNAmaparyaM'tiprajJApanAyAM trayodazaM pariNAmapadaM taccaivaM- 'jIvapariNAme NaM bhaMte! kaivihe pannatte ?, goyamA ! dasavihepannatte, taMjahA gaipariNAme iMdiyapariNAme evaM kasAyalesA jogauvaoge nANadaMsaNacarittavedapariNAme 'ityAdi, tathA 'ajIvapariNAme NaM bhaMte! kaivihe pannatte ?, goyamA ! dasavihe pannatte taMjahA -- baMdhapariNAme 1 gaipariNAme 2 evaM saMThANa 3 bheya 4 vanna 5 gaMdha 6 rasa 7 phAsa 8 agurulahuya 9 saddapariNAme 10" ityAdi // zatakaM - 14 uddezakaH-4 samAptaH Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, vargaH-, uddezakaH-5 143 -zatakaM-14 uddezakaH-5:vR. caturthoddezake pariNAma ukta iti pariNAmAdhikArAdvayativrajanAdikaM vicitraM pariNAmamadhikRtya paJcamoddezakamAha, tasya cedamAdisUtram __'mU. (612) neraie NaM bhaMte ! aganikAyassa majjhaMmajjheNaM vIivaejA?, goyamA ! atyaMgatie vIivaejA atyaMgatie no vIivaejA, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai atthegaie vIivaenA atthegatie no vIivaejjA?, goyamA! neraiyA duvihA pannattA, taMjahA-viggahagatisamAvanagA ya aviggahagatisamAvanagA ya, tattha NaMje se viggahagatisamAvannae neratie se NaM aganikAyassa majjhamajheNaM vIivaejA, se NaM tatva jhiyAejA?, no tiNaDhe samaTe, no khalu tattha satthaM kamai, tattha NaMje se aviggahagaisamAvanae neraie seNaM aganikAyassa majjhaMmajjheNaM no vIivaejA, se teNaTeNaM jAva no viiivejjaa| ___asurakumAreNaM bhaMte! aganikAyassa pacchA, goyamA! atthegatie vIivaenA atthegatie no vIivaejA, se keNaDeNaM jAva no vIivaenA?, goyamA ! asurakumArA duvihA pannattA, taMjahA-viggahagaisamAvaganagAya aviggahagaisamAvannagAya, tatthaNaMje se viggahagaisamAvannae asurakumAre se NaM evaM jaheva neratie jAva vakkamati, tattha NaMje se aviggahagaisamAvannae asurakamAre seNaM atthegatie aganikAyassa majjhaMmajjheNaM vItIvaejA atyaMgatie no vIiva0, jeNaM vItIvaejA seNaM tattha jhiyAejjA ? no tiNaDhe samaDhe, no khalu tattha satthaM kamati, se teNaTeNaM evaM jAva dhaNiyakumAre, egidiyA jahA neriyaa| beiMdiyA NaM bhaMte! aganikAyassa majhamajheNaM jahA asurakumAre tahA beiMdievi, navaraM jeNaM vIyIvaejA se NaM tattha jhiyAejA?,hatA jhiyAejjA, seNaM taM ceva evaM jAva curidie| __paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! aganikAyapucchA, goyamA ! atthegatie vIivaejjA atthegatie no vIivaejA, se teNaTTeNaM0?, goyamA! paMciMdiyatirikkhajoNiyA duvihA pannattA, taMjagA-viggahagatisamAvanagA ya aviggahagaimAsavanagAya, viggahagaimAsavatraejaheva neraie jAva no khalu tattha satthaM kmi| ___aviggahagaisamAvanagA paMciMdiyatirikkhajoNi duvihA pannattA, taMjahA-iDDiSpattA ya aNihippattAya, tattha maMje se iDippatte paMciMdiyatirikkhajoNieseNaMatyagaieaganikAyassa majjhamajheNaM vIyIvaejjA atthegaie no vIyIvaejA, jeNaM vIyIvaejA seNaMtatya jhiyAejA no tiNaDhe samaDhe, no khalu tattha satyaM kmi| tattha NaM je se aNihiSpatte paMciMdiyatirikkhajoNie se NaM atthegatie aganikAyassa majhamajheNaM vIyIvaejjA atthegatieno vIivaejA,jeNaMbIyIvaejjA se NaMtatva jhiyAejA?, haMtA jhiyAejA, seteNaTeNaM jAva no viiyiivejjaa| evaM maNussevi, vANamaMtarajoisiyavemANie jahA asurakumAre / / vR. 'neraie NamityAdi, iha ca kvaciduddezakArthaHsaGgrahagAthA dRzyate, sA ceyN||1|| "neraiya agaNimajjhe dasa ThANA tiriya poggale deve / pavvayabhittI ulaMghaNA ya pallaMghaNA ceva / / " iti / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM 14/-/5/612 arthaH zcAsyA uddezakAryAvagamagamya iti, 'no khalu tattha satyaM kamai' ti vigrahagatisamApanno hi kArmmaNazarIratvena sUkSmaH, sUkSmatvAcca tatra 'zastram' agnyAdikaM na krAmati / 'tattha NaM je se' ityAdi, avigrahagatisamApanna utpattikSetropapanno'bhidhIyate na tu RjugatisamApannaH tasyeha prakaraNe'nadhikRtatvAt sa cAgnikAyasya madhyena na vyativrajati, nArakakSetre bAdarAgnikAyasyAbhAvAt, manuSya kSetra eva tadbhAvAt yaccottarAdhyayanAdiSu zrUyate - "huyAsaNe jalaMtaMmi davapuvvo anegaso / " ityAdi tadagnisadhdrahavyAntarApekSayA'vaseyaM, saMbhavanti ca tathAvidhazaktimanti dravyANi tejolezyAdravyavaditi / 144 asurakumArasUtre vigrahagatiko nArakavat, avigrahagatikastu ko'pyagnermadhyena vyativrajet yo manuSyalokamAgacchati, yastu na tatrAgacchati asau na vyativrajet, vyativrajannapi ca na dhyAyate dhyAyate vA yato na khalu tatra zastraM kramate sUkSmatvAdvaikrayazarIrasya zIghratvAcca tadgateriti / 'egiMdiya jahA neraiya'tti, katham ?, yato vigrahe te'pyagnimadhyena vyativrajanti sUkSmatvAnna dahyanteca, avigrahagatisamApannakAzca te'pi nAgnermadhyena vyativrajanti sthAvaratvAt, tejovAyUnAM gatisatayA'gnermadhyena vyativrajanaM yad dRzyate tadiha na vivakSimiti sambhAvyate, sthAvaratvamAtrasyaiva vivakSitatvAt, sthAvaratve hi asti kathaJcitteSAM gatyabhAvo yadapekSayA sthAvarAste vyapadizyante, anyathA'dhikRta vyapadezya nirnibandhanatA syAt, tathA tadvAyvAdipAratantreNa pRthivyAdInAmagnimadhyena vyativrajanaM dRzyate tadiha na vivakSitaM, svAtantryakRtasyaiva tasya vivakSaNAt cUrNikAraH punarevamAha- 'egiMdiyANa gaI natthi 'tti te na gacchanti, ege vAukkAiyA paraperaNesu gacchaMti virAhinaMti ya'tti, paJcendriyatiryaksUtre 'iDDippattA ya'tti vaikriyalabdhisampannAH 'atthegaie aganikAyasse' tyAdi, astyekakaH kazcit paJcendriyatiryagayoniko yo manuSyalokavarttI sa tatrAgnikAyasambhavAttanmadhyena vyativrajet, yastu manuSya kSetrAdvahirnAsAvagnermadhyena vyativrajet, agnereva tatrAbhAvAt, tadanyo vA tathAvidhasAmagyabhAvAt, 'no khalu tattha satyaM kamai' tti vaikriyAdilabdhimati paJcendriyatirazci nAgnyAdikaM zastraM kramata iti // atha daza sthAnAnIti dvAramabhidhAtumAha mU. (613) neratiyA dasa ThANAI paJcaNuSbhavamANA viharaMti, taMjahA- aniTThA saddA aniTThA rUvA aniTThA gaMdhA aniTTA rasA aniTThA phAsA aniTThA gatI aniTThA ThitI aniTTe lAvanne aniTTe jase kittI aniTTe uTTANakammabalavIriyapurisakkAraparakkame / asurakumArA hama ThANAI pacaNubbhavamANA viharaMti, taMjahA-iTThA saddA iTThA rUvA jAva iTTe uThaNakammatralavIriyapurisakkAraparakkame evaM jAva thaNiyakumArA / puDhavikAiyA chaTTANAiM pacaNubbhavamANA vi0, taM0- iTThAniTThA phAsA iTTAniTTA gatI evaM jAva parakkame, evaM jAva vaNassaikAiyA / beiMdiyA sattaDDANAiM pacaNubbhavamANAviharati, taMjahA - iTThAniTThA rasA sesaM jahA egiMdiyANaM, teMdiyA NaM aTTaTThANAI pANubbhavamANA vi0, taM0- iTThAniTThA gaMdhA sesaM jahA bediyANaM cauriMdiyA navadvANAI paccaNubbhavamANA viharaMti, taM0- iTThAniTThA rUvA 'sesaM jahA teMdiyANaM / paMciMdiyatirikkhajoNiyA dasaThANAI pacaNunbhavamANA viharaMti, taMjahA - iTTAniTThA saddA Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, vargaH-, uddezakaH-5 145 jAva parakkame, evaM maNussAvi, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA || vR. 'neraiyA dasa ThANAI'ityAdi, tatra 'aniTThA gaitti aprazastavihAyogatinAmodayasampAdyA narakagatirUpA vA, 'aniTThA Thiti'tti prAkRtatvAdaniTeti draSTavyaM yazasA-sarvadiggAmiprakhyAtirUpeNa parAkramakRtena vA saha kIrti-ekadiggAminI prakhyAtirdAnaphalabhUtA yA yazaHkIrti, aniSTatvaMcatasyAduSprakhyAtirUpatvAt, aniTeuTThANe'tyAdi, utthAnAdayo vIryAntarAyakSayopazamAdijanyavIryavizeSAH, aniSTatvaM ca teSAM kutsittvaaditi|| - 'puDhavikkAie'tyAdi, 'chaTThANAiMti pRthivIkAyikAnAmekendriyatvena pUrvoktadazasthAnakamadhye zabdarUpagandharasA na viSaya iti sparzAdInyeva SaT te pratyanubhavanti, 'iTAniTThA phAsa'tti sAtAsA-todayasambhavAt zubhAzubhakSetrotpattibhAvAcca, 'iTThAniTThA gaitti yadyapiteSAM sthAvaratvena gamanarUpA gatinAsti svabhAvatastathA'piparapratyayA sA bhavatIti zubhAzubhatveneSTAniSTavyapadezAre syAt, athavAyadyapipAparUpatvAttiryaggatiraniSTaiva syAttathA'pISayAgbhArA'pratiSThAnAdikSetrotpattidvAreNeSTAniSTagatisteSAM bhAvanIyeti / _ 'evaMjAvaparakkame tivacanAdidaM dRzyam-'iTTAniTThA ThiI sAcagativadbhAvanIyA 'iTThAniTe lAvanne' idaMca maNyandhapASANAdiSu bhAvanIyam iTAniDhe jasokittI' iyaMsaprakhyAtyasaprakhyAtirUpA maNyAdiSvevAvaseyeti, 'iTThAniTe uThANajAvaparakkame' utthAnAdica yadyapiteSAMsthAvaratvAnnAsti tathA'pi prAgbhavAnubhUtotthAnAdisaMskAravazAttadiSTamaniSTaM vA'vaseyamiti / diyA sattaTThANAIti zabdarUpagandhAnAM tadaviSayatvAt, rasasparzAdisthAnAni ca zeSANyekendriyANAmiveSTAniSTAnyavaseyAni, gatistu teSAM trasatvAdgamanarUpA dvidhA'pyasti, bhvgtistuutpttisthaanvishessennessttaanissttaa'vseyeti| .. atha 'tiriyapoggale deve' ityAdidvAragAthoktArthAbhidhAnAyAha ma. (614) deve NaM bhaMte ! mahiDDIe jAva mahesakkhe bAhirae pogge apariyAittA pabhU tiriyapavvayaM vA tiriyabhittiM vA ullaMghettae vA pallaMghettae vA?, goyamA ! no tiNaDhe smddhe| deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahesakkhe bAhirae poggale pariyAittA pabhU tiriya jAva pallaMghettae vA?, haMtA pbhuu| sevaM bhaMte bhNtetti| dR. 'deve Na mityAdi, 'bAhirae'tti bhavadhAraNIyazarIravyatiriktAn 'apariyAitta'tti 'aparyAdAya' agRhItvA 'tiriyapavvayaMti tirazcInaM parvataM gacchato mArgAvarodhakaM tiriyaM bhittiM vattitiryagbhittiM-tirazcInAM prAkAravaraNDikADibhittiparvatakhaNDaM veti ullaMghettae'tti sakRdullaGghane 'pallaMghettae vatti punaH punrlneneti|| zataka-14 uddezakaH-5 samAptaH -:zatakaM-14 uddezakaH-6:vR. paJcamoddezake nArakAdijIvavaktavyatoktA SaSThe'pi saivocyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram[5]10] Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 bhagavatIagasUtraM (2) 14/-/6/615 mU. (615) rAyagihejAvaevaMvayAsI-neraiyaNabhaMte! kimAhArA kiMparimANA kiMjoNIyA kiMThitIyA pannattA?, goyamA ! neraiyA NaM poggalAhArA poggalapariNAmA poggala-joNiyA poggalahitIyA kammovagA kammaniyANA kammahitIyA kammuNAmeva vippariyAsameti evaM jAva vemaanniyaa| vR. 'rAyagihe'ityAdi, "kimAhAra'tti kimAhArayantIti kimAhArAH 'kiMpariNAma'tti kimAhAritaM satpariNAmayantIti kiMpariNAmAH kiMjoNIya'tti kA yoni-utpattisthAnaM yeSAMte kiMyonikAH, evaM kiMsthitikAH, sthitizca avasthAnahetuH, atrottaraM krameNaiva dRzyaM vyaktaM ca / __ navaraM 'puggalajoNIya'ttipudgalAH-zItAdisparzAyonI yeSAMtetathA, nArakAhizItayonaya uSNayonayazceti, 'poggalaTThiiya'ttipudgalA-AyuSkakarmapudgalAH sthitiryeSAM narakesthitihetuvAtte tathA, atha kasmAtte pudgalasthitayo bhavantItyata Aha ___ 'kammovage'tyAdi karma-jJAnAvaraNAdipudgalarUpamupagacchanti-bandhanadvAreNopayAntIti karmopagAH, karmanidAnaM-nArakatvanimittaM karma bandhanimittaM vA yeSAM te karmanidAnAH, tathA karmaNaH-karmapudgalebhyaH sakAzAsthitiryeSAMtekamasthitayaH, tathA kammuNAmeva vipariyAsameti' karmaNaiva hetubhUtena makAraAgamikaH viparyAsaM-paryAyAntaraMparyAptAparyAptAdikamAyAnti prApnuvanti ataste pudgalasthitayo bhavantIti / / AhAramevAzrityAha mU. (616) neraiyA NaM bhaMte ! kiM vIyIdavvAI AhAreti avIcidavvAiM AhAreMti ?, goyamA! neratiyA vIcidavvAIpi AhAroti avIcidavvAiMpi AhAreti, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai neratiyA vIci0 taM caivajAva AhAreti? goyamA ! je NaM neraiyA egapaesUNAIpi davvAiM AhAreti te NaM neratiyA vIcidabvAI AhAreti, jeNaM neratiyA paDipunnAiMdabvAiM AhAreti, te NaM neraiyA avIcidavvAiM AhAreti, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai jAva AhAreti, evaM jAva vemANiyA aahaareNti|| vR. 'neraiyANa'mityAdi, vIidavvAiMtivIci-vivakSitadravyANAMtadavayavAnAMca paraspareNa pRthagbhAvaH 'vIcirapRthagbhAve iti vacanAt, tatra vIcipradhAnAnidravyANivIcidravyANi ekAdipradezanyUnAnItyarthaH, etaniSedhAdavIcidravyANi, ayamatra bhAvaH-yAvatA dravyasamudAyenAhAraH pUryatesa ekAdipradezono vIcidravyANyucyante paripUrNastvavIcidravyANIti ttiikaakaarH|| cUrNikArastvAhAradravyavargaNAmadhikRtyedaM vyAkhyAtavAn, tatra ca yAH sarvotkRSTAhAradvavargaNAstA avIcidravyANi, yAstu tAbhyaekAdinA pradezenahInAstA vIcidravyANIti, 'egapaesaUNAiMpidavvAiMti ekapradezonAnyapi apishbdaadnekprdeshonaanypiiti|anntrNdnnddksyaante vaimAnikAnAmAhArabhoga uktaH, atha vaimAnikavizeSasya kAmabhogApadarzanAyAha mU. (617) jAhe NaM bhaMte ! sA deviMde devarAyA divvAiMbhogabhogAI jiuMkAme bhavati se kahamiyANiM pakareMti ?, goyamA! tAhe cevaNaM se sakke deviMde devarAyA egaM mahaM nemipaDirUvagaM viuvvati egaMjoyaNasayasahassaM AyAmikkhaMbheNaM tini joyaNasayasahassAiMjAva addhaMgulaM ca kiMcivisesAhiyaM prikkhevnnN| tassaNaM nemipaDirUvassa uvarivahusamaramaNi bhUmibhAge pannattejAva maNINaM phAse, tassa ___ Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 zatakaM-14, vargaH-, uddezakaH-6 gaMnemipaDirUvagassa bahumajjhadesabhAge tatthaNaM mahaMegaMpAsAyavaDeMsagaMviuvvatipaMcajoyaNasayAI urlDa uccatteNaM aDDAijAiMjoyaNasayAI vikkhaMbheNaM abbhuggayamUsiyavanao jAva paDirUvaM, tassa pAsAyavaDiMsagasya ulloe paumalayabhatticitte jAva pddiruuve| tassaNaM pAsAyavaDeMsagassa aMtobahusamaramaNije bhUmibhAgejAvamaNINaM phAsemaNipeDhiyA aTThajoyaNiyA jahA vemANiyANaM, tIse NaM maNipeDhiyAe uvari mahaM ege devasayaNijje viuvvai sayaNijjavanaojAvapaDirUve, tatthaNaM se sakke deviMde devarAyA ahiM aggamahisIhiM saparivArAhiM dohi ya aniehiM naTTANieNa ya gaMdhavyANieNa ya saddhiM mahayAhayanajAva divvAM bhogabhogAI bhuMjamANe viharai / / jAhe IsANe deviMde devarAyA divvAijahA sakke hAIsANevi niravasesaM, evaMsaNaMkumArevi, navaraM pAsAyavaDeMsao cha joyaNasayAiM udauccatteNaM tinni joyaNasayAI vikkhaMbheNaM maNipeDhiyA taheva atttthjoynniyaa| tIse NaM maNipeDhiyAe uvari ettha NaM mahegaM sIhAsaNaM viuvvai saparivAraM bhANiyabvaM, tattha NaM saNakumAre deviMde devarAyA bAvattarIe sAmAniyasAhassIhiM jAva cauhiM bAvattarIhiM AyarakkhadevasAhassIhi ya bahUhi~ saNaMkumArakappavAsIhiM vemANiehiM devehi ya devIhi ya saddhiM saMparivuDe mahayA jAva vihri|| evaMjahA saNaMkumAre tahA jAvapANaoaccuonavaraMjojassa parivArosotassa bhANiyabvo pAsAyauccattaM jaM saesu 2 kappesu vimANANaM uccattaM addhaddhaM vitthAro jAva acuyassa navajoyaNasayAI uI uccatteNaM addhapaMcamAiM joyaNasayAiM vikkhaMbheNaM, tattha NaM goyamA! acue deviMde devarAyA dasahiM sAmANiyasAhassIhiM jAva viharai sesaMtaM ceva sevaM bhaMte ! 2 tti / / vR. 'jAhe Na'mityAdi, 'jAhe'tti yadA bhogabhogAIti bhujyanta iti bhogAH-sparzAdayaH bhogArhAbhogA bhogabhogAH manojJasparzAdaya ityarthaH tAn se kahamiyANipakareitti atha 'kathaM'kena prakAreNa tadAnIM prakaroti?-pravartata ityarthaH / nemipaDirUvarga'tinemi-cakradhArAtadyogAccakramapi nemi-tapratirUpakaM-vRttatayAtatsaddarza sthAnamiti zeSaH, tinni joyaNe'tyAdau yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'solasa yajoyamasahassAiMdoya sayAiMsattAvIsAhiyAIkosatiyaMaTThAvIsAhiyaM dhanusayaMterasaya aMgulAiMti, uvari ti upariSTAt 'bahusamaramaNijjettiatyantasamoramyazcetyarthaH 'jAvamaNINaM phAsottibhUmibhAga-varNakastAvadvAcayo yAvanmaNInAM sparzavarNaka ityarthaH / sacAyaM-se jahAnAmae-AliMgapokkharei vA muiMgapokkhareivA' ityAdi,AliGgapuSkara murajamukhapuTaM-maIlamukhapuTaM tadvatsama ityarthaH, tathA 'sacchAehiM sappabhehiM samarIIhiM saujjoehiM nANAvihapaMcavannehiMmaNIhiM uvasohie taMjahA-kiNhehiM 5'ityAdi varNagandhasasparzavarNakomaNInAM vAcya iti| 'abbhuggayamUsiyavannao'tti abhyudgatocchritAdi prAsAdavarNako vAcya ityarthaH, sa ca pUrvavat, 'ulloetti ullokaH ulloco vA-uparitalaM 'paumalayAbhatticitte'tti padmAni latAzca padmala- tAstadrUpAbhirbhaktibhi-vicchittibhizcitro yaH sa tathA, yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'pAsAie Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 14/-/6/617 darisaNije abhirUve 'tti, 'maNipeDhiyA aTThajoyaNiyA jahA vemANiyANaM' ti maNipIThikA vAcyA, sAcAyamaviSkambhAbhyAmaTayojanikA yathA vaimAnikAnAM sambadhinI na tu vyantarAdisatkeca, tasyA anyathAsvarUpatvAt / sA punarevaM- 'tassa NaM bahusamaramaNijjassabhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM egaM maNipeDhiyaM viuvvAi, sANaM maNipeDhiyA aTTha joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM pannattA cattAri joyaNAI bAhalleNaM savvarayaNAmaI acchA jAva paDirUva'tti, 'sayaNijjavannao' tti zayanIyavarNako vAcyaH, sa caivaM- 'tassa NaM devasayaNijjassa imeyArUve vannAvAse pannatte' varNakavyAsaH - varNakavistaraH, 'taMjahA - nAnAmaNimayA paDipAyA sovanniyA pAyA nAnAmaNiyAiM pAyasIsagAI' ityAdiriti, 'dohiya anIehiM ' ti anIkaM sainyaM 'naTTANIeNaya'tti nATyaM nRtyaM tatkArakamanIkaM - janasamUho nATyAnIkaM evaM gandharvAnIkaM navaraM gandharvva-gItaM, 'mahaye' tyAdi yAvatkaraNAdevaM dRzyaM 'mahayAhayanaTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM' ti vyAkhyA cAsya prAgvat, iha ca yat zakrasya sudharmasabhAlakSaNabhogasthAnasadbhAve'pi bhogArthaH nemipratirUpakAdivikurvaNaM tajjinAsthAmAzAtanAparihArArthaM sudharmmasabhAyAM hi mANavake stambhe jinAsthIni samudrakeSu santi, tatpratyAsattau ca bhogAnubhavane tadabahumAnaH kRtaH syAta sa cAzAtaneti / 'siMhAsanaM viubvAi' tti sanatkumAradevendra - siMhAsanaM vikurute natu zakre zAnAviva devazayanIyaM, sparzamAtreNa tasya paricArakatvAnna zayanIyena prayojanamiti bhAvaH, 'saparivAraM 'ti svakIyaparivArayogyAsanaparikaritamityarthaH, 'navaraM jo jassa parivAro so tassa bhANiyavvo' tti tatra sanatkumArasya parivAra uktaH, evaM mAhendrasya tu saptati sAmAnikasahasrANi catasrazcAGgarakSasahasraNAM saptatayaH, brahmaNaH SaSTi sAmAnikasahasrANAM lAntakasya paJcAzat zukrasya catvAriMzat sahArasya triMzat prANatasya viMzati acyutasya tu daza sAmAnikasahasrANi, sarvatrApi ca sAmAnikacaturguNA AtmarakSA iti / 'pAsAyauccataM ja' mityAdi tatra sanatkumAramAhendrayoH SaD yojanazatAni prAsAdasyoccatvaM brahmalAntakayoH sapta zukrasahArayoraSTau prANatendrasyAcyutendrasya ca naveti, iha ca sanatkumArAdayaH sAmAnikAdiparivArasahitAstatra nemipratirUpake gacchanti, tatsamakSamapi sparzAdipraticAraNAyA aviruddhatvAt zakrezAnau tu na tathA sAmAnikAdiparivArasamakSaM kAyapraticAraNAyA lajjanIyatvena viruddhatvAditi // 148 zatakaM - 14 uddezakaH - 6 samAptaH -: zatakaM - 14 uddezakaH -7: vR. SaSThoddezakAnte prANatAcyutendrayorbhogAnubhUtiruktA sA ca tayoH kathaJcittulyeti tulyatA'bhidhAnArthaH saptamoddezakaH, tasya cedamAdisUtram mU. (618) rAyagihe jAva evaM vayAsI parisA paDigayA, goyamAdI same bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM AmaMtettA evaM vayAsI / cirasaMsiDo'si me goyamA ! cirasaMdhuo'si me goyamA ! ciraparicio'si me goyamA cirajusio'si me goyamA ! cirANugao'si me goyamA ! cirANuvattIsi me goyamA ! anaMtaraM Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 149 zatakaM-14, varga:-, uddezakaH-7 devaloe anaMtaraM mANussae bhve| kiM paraM? maraNA kAyassa bhedA io cuttAdovitullA egaTThA avisesamaNANattA bhavissAmo vR. 'rAyagihe'ityAdi, tatra kila bhagavAn zrImanmahAvIraH kevalajJAnAprAptayA sakhedasya gautamasvAminaH samAzvAsanAyAtmanastasya ca bhAvinItulyatAMpratipAdayitumidamAha-'goyame tyAdi 'cirasaMsiTTho'sitti ciraM bahukAlaM yAvat cire vA atIte prabhUte kAle saMzliSTa:snehAsaMvaddhazcirasaMzliSTaH asi' bhavasi 'me' mayAmamavA tvaMhe gautama!, 'cirasaMthuo'tticiraM-- bahukAlam atItaM yAvat saMstutaH-snehAprazaMsitazcirasaMstutaH, evaM 'ciraparicie'tti punaH punardarzanataH paricitazciraparicitaH, 'cirajusie ticirasevitAzciraprIto vA 'juSIprItisevanayoH' iti vacanAt, 'cirANugae ticiramanugato mamAnugatikAritvAt, cirANuvattIsitticiramanuvRttianukUlavartitA yasyAsau cirAnuvRtti, idaM ca cirasaMzliSTatvAdikaM kAsIt ? ityAha____ 'anaMtaraMdevaloe'ttianantaraM-niryavadhAnaMyatAbhavatyevaM devaloke anantare devabhave ityarthaH tato'pi-anantaraM manuSyabhave, jAtyarthaHtvAdekavacanasya devabhaveSu manuSyabhaveSu ceti draSTavyaM, tatra kila tripRSThabhave bhagavatogautamaH sArathitvena cirasaMzliSTatvAdidharmayuktaAsIt, evamanyeSvapi bhaveSu saMbhavatIti, evaM ca ravi tava gADhatvena snehasya na kevalajJAnamutpadyate bhaviSyati ca tavApi snehakSaye tadityadhRti mA kRthA iti gamyate, 'kiM paraM?, maraNa'ti kiM vahunA 'paraM'ti parato 'maraNAt mRtyoH, kimuktaM bhavati? kAyasyabhedAddhetoH 'iocuya'tti itaH' pratyakSAnmanuSyabhavAcyutau 'dovi'tti dvAvapyAvAM tulyau bhaviSyAva iti yogaH, tatra 'tulyau' samAnajIvadravyau 'ekaTTa'tti 'ekArthI' ekaprayojanAvanantasukhaprayojanatvAtekasthau vA-ekakSetrAzritau siddhikSetrApekSayeti avisesamaNANatta'tti 'avizeSa' nirvizeSaM yathA bhavatyevam 'anAnAtvI' tulyajJAnadarzanAdiparyAyAviti, idaM ca kila yadA bhagavatA gautamena caityavandanAyASTApadaMgatvApratyAgacchatA paJcadazatApasazatAni pravrAjitAni samutpannakevalAni ca zrImanmahAvIrasamavarasaramaNamAnItAni tIrthaHpraNAmakaraNasamanantaraM ca kevaliparSadi samupaviSTAni, gautamena cAviditatkevalotpAdavyatikareNAbhihitAniyathA-Agacchata bhoH sAdhavaH ! bhagavantaM vandadhvamiti, jinanAyakena ca gautamo'bhihito yathA-gautama ! mA kevalinAmAzAtanAM kaarssii| ___ tato gautamo midhyAduSkRtamadAt, tathA yAnahaM pravrAjayAmiteSAM kevalamutpadyate na punarmama tataH kiMtannotpatsthata eveti vikalpAdadhRtiMcakAra, tatojagadguruNA gadito'sau manaHsamAdhAnAya, yathA gautama ! catvAraH kaTA bhavanti-sumbakaTo vidalakaTazcarmakaTaH kambalakaTazceti, evaM ziSyA apiguroH pratibandhasAdharmyaNa sumbakaTasamAdayazcatvAra eva bhavanti, tatratvaMmayikambalakaTasamAna ityetasyArthaHsya samarthaHnAya bhagavatA tadA'bhihitamiti / evaM bhAvinyAmAtmatulyatAyAM bhagavatA'bhihitAyAM 'atipriyamazraddheya'mitikRtvA yadyanyo'pyenamarthaM jAnAti taMdA sAdhurbhavatItyanenAbhiprAyeNa gautama evAha mU. (619)jahANaM bhaMte! vayaM eyamajhuMjANAmopAsAmo tahANaM anuttarovavAiyAvi devA eyamadvaMjA0 pA0?,haMtA goyamA! jahANaM vayaMeyamaTuMjANAmo pAsAmo tahA anuttarovavAiyAvi Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagavatIagasUtra (2)14-17/619 devA eyamaTuMjA0 paa0|| sekeNaSTeNaM jAva pAsaMti?, goyamA! anuttarovavAiyANaManaMtAomanodavvavaggaNAo laddhAo pattAo abhisamannAgayAo bhavaMti, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai jAva pAsaMti / / vR. jahANamityAdi, eyamaTTati etamarthaHm AvayorbhAvitulyatAlakSaNaM vayaMjANAmotti yUyaM ca vayaM cetyekazeSAdvayaM tatraM yUyaM kevalajJAnena jAnItha vayaM tubhavadupadezAt / tatA'nuttaropapAtikA api devA enamarthaM jAnantIti? praznaH, atrottaraM-'haMtA goyamA ityAdi, 'maNodavvavaggaNAo laddhAo'tti manodravyavargaNA labdhAstadviSayAvadhijJAnalabdhimAtrApekSayA pattAo tiprAptAsdadravyaparicchedataH 'abhisamannAgayAo'tti abhisamanvAgatAH tdrunnpryaaypricchedtH| ayamatragarbhArthaH-anuttaropapAtikAdevA viziSTAvadhinAmanodravyavargaNAjAnanti pazyanti ca, tAsAM cAvayorayogyavasthAyAmadarzanena nirvANagamanaM nizcinvanti, tatazcAvayorbhAvitulyatAlakSaNamarthaM jAnanti pazyanti ceti vyapadizyata iti // tulyatAprakramAdevedamAha... mU. (620) kaivihe gaM bhaMte! tullae pannatte?, goyamA ! chabbihe tullae pannatte, taMjahAdavvatullae khettatullae kAlatullae bhavatullae saMThANatullae, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dabvatullae?, goyamA ! paramANupoggale paramAmupoggalassa davvao tulle paramANupoggale paramAgupoggalavairittassa davvao notulle, dupaesie khaMdhe dupaesiyasa khaMdhassadavvaotulle dupaesie khaMdhe dupaesiyavairittassa khaMdhassa davvao no tulle evaM jAva dasapaesie, tullasaMkhejjapaesie khaMdhe tullasaMkhejapaesiyasa khaMdhassa davvao tulle tullasaMkhejjapaesie khaMdhe tullasaMkhejapaesiyavairittassa khaMdhassa dabbao notulle, evaM tullaasaMkhejjapaesievievaM tullaaNaMtapaesievi, se teNaDeNaM gauyamA! evaM vuccai davyao tulle| . sekeNaTeNaMbhaMte! evaMvuccaikhetatullae ra?, goyamA! egapaesogADhe pogaleegapaesogADhassa poggalassa khetao tulle egapaesogADhe poggale egapaesogADhavairittassa poggalassa khettao no tulle, evaMjAvadasapaesogADhe, tulasaMkhejapaesogADhe0 tulasaMkheja evaMtulaasaMkhejapaesogAdevi, se teNadveNaM jAva khetttulle| sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai kAlatullae 2?, goyamA! egasamayaThitIe poggale ega02 kAlao tulle egasamayaThitIe poggale egasamayaThitIvairissa poggalassa kAlao no tulle evaM jAva dasasamayahitIe tulasaMkhenasamayaThitIeevaM caiva evaMtullaasaMkhenasamayadvitIevi, seteNaDeNaM jAva kaaltulle| se keNaDeNaM bhaMte ! evaM vuccai bhavatullae?, goyamA ! neraie neraiyassa bhavaTTayAe tulle neraiyavairittassa bhavaTThayAe no tulle tirikkhajoNie evaM ceva evaM maNusse evaM devevi, se teNaTeNaM jAva bhvtulle| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai bhAvatullae bhAvatullae?, goyamA! egaguNakAlae poggale egaguNakAlassa poggalassa bhAvaotulle egaguNakAlaepoggale egaguNakAlagavairittassa poggalassa bhAvao No tulle evaMjAva dasaguNakAlae evaM tullasaMkhenaguNakAlae poggale evaM tullaasaMkhenaguNa Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 151 zatakaM-14, vargaH:, uddezakaH-7 kAlaevievaM tullanNtgunnkaalevi| jahA kAlae evaM nIlae lohiyae hAlidde sukkalle, evaM subbhigaMdhe evaMdubhigaMdhe, evaM titte jAva mahure, evaM kakkhaDe jAva lukkhe, udaie bhAve udaiyassa bhAvassa bhAvao tulle udaie bhAve udaiyabhAvavairitassa bhAvassa bhAvao no tulle, evaM uvasamie0 khaie0 khaovasamie0 pAriNAmie0 saMnivAiebhAve saMnivAiyassa bhAvassa, se teNaTeNaM go0! evaM vuccibhaavtulle2|| se kepaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai saMThANatulae 2?, goyamA! parimaMDale saMThANe parimaMDalassa saMTANasasa saMThANao tulle parimaMDalasaMThANavairittasa saMThANao no tulle evaM vaTTe taMse cauraMse Ayae, samacauraMsasaMThANe samacauraMsassa saMThANassa saMThANao tulle samacauraMse saMThANe samacauraMsasaMThANavairittassa saMThANassa saMThANao notulle evaM parimaMDale evaM jAva huMDe, se teNa0 jAva saMThANatullae sN02|| vR.'kaivihe'ityAdi, tulyaM samaM tadeva tulyakaM davyatullae'ttidravyataH-ekANukAdyapekSayA tulyakaMdravyatulyakam, athavA dravyaM ca tattulyakaMca dravyAntareNeti dravyatulyakaM vizeSaNavyatyayAt, 'khettatullae'tti kSetrataH-ekapradezAvagADhatvAdinA tulyakaM kSetratulyakam, evaM zeSANyapi, navaraM bhavo-nArakAdi: bhAvo-varNAdiraudayikAdirvA saMsthAnaM-parimaNDalAdi, iha ca tulyavyatiriktamatulyaM bhavatIti tadapIha vyAkhyAsyate, 'tulaMkheJjapaesie'tti tulyA-samAnAH saGghayeyAH pradezAyatrasa tathA, tulyagrahaNamiha saGkhyAtatvasya saGkhyAtabhedatvAnna saGghayAtamAtreNa tulyatA'sya syAd api tu samAnasaGkhyatvenetyasyArthaHsya pratipAdanArthaHm, evamanyatrApIti, yaccehAnantakSetrapradezAvagADha- tvamanantasamayasthAyitvaM ca noktaM tadavagAhapradezAnAM sthitisamayAnAM ca pudglaanaashrityaa-nntaanaambhaavaaditi| _ 'bhavaTTayAe'tti bhava evArthI bhavArthaHstadbhAvastattA tayA bhavArthaHtayA, 'udaie bhAve'tti udayaH karmaNAM vipAkaH sa evaudayikaH-kriyAmAtraM athavA udayena niSpannaH audayiko bhAvonArakatvAdiparyAyavizeSaH audayikasya bhAvasya nArakatvAderbhAvato-bhAvasAmAnyamAzritya tulyaH-samaH, evaM uvasamie'ttiaupazamiko'pyevaM vAcyaH, tathAhi-'uvasamie bhAve uvasamiyassa bhAvassa bhAvao tulle uvasamie bhAve uvasamiyavairittassa bhAvassa bhAvao no tulle'tti, evaM zeSeSvapi vaacyN| tatropazamaH-udIrNasya karmaNaH kSayo'nudIrNasya viSkambhitodayatvaM sa evaupazamikaHkriyAmAtraM upazamena vA nivRttaH aupazamikaH-samyagdarzanAdi, 'khaie'tti kSayaH-karmAbhAvaH sa eva kSAyika kSayeNavA nivRttaH kSAyikaH-kevalajJAnAdi, 'ovasamie'ttikSayeNa-udayaprAptakarmaNo vinAzena sahopazamo-viSkambhitodayatvaM kSayopazamaH sa eva kSAyopazamikaH-kriyAmAtrameva kSayopazamena vanivRttaH kSAyopazamikaH-matijJAnAdiparyAyavizeSaH, nanvaupazamikasya kSAyopazamikasya ca kaH prativizeSaH, ubhayatrApyudIrNasya kSayasyAnudIrNasya copazamasya bhAvAt ucyate, kSAyopazamike vipAkavedanameva nAsti pradezavedanaM punarastyeva, aupazamike tu pradezavedanamapi nAstIti, 'pAriNAmie'tti pariNamanaM pariNAmaH sa eva pAriNAmikaH, 'sannivAie'tti sannipAtaH-audayikAdibhAvAnAM dvayAdisaMyogastena nivRttaH sannipAtikaH / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 152 bhagavatIagasUtraM (2) 14/-/7/620 'saMThANatullae'ttisaMsthAna-AkRtivizeSaH,taca dvedhA-jIvAjIvabhedAt, tatrAjIvasaMsthAnaM paJcadhA, tatra 'parimaMDale saMThANe'tti parimaNDalasaMsthAnaM bahistAdvRttAkAraM madhye zuSiraM yathA valayasya, tacca dvedhA-ghanapratarabhedAt, 'vaTTe'tti vRttaM-parimaNDalamevAntaHzuSirarahita yathA kulAlacakrasya, idamapiDhedhA-dhanapratarabhedAt, punarekaikaM dvidhA-samasaGkhyaviSamasaGkhyapradezabhedAt, evaM tryanaM caturaMca, navaranaM tryamnaM trikoNaM zrRGgATakasyeva caturaMtu catuSkoNaM yathA kummikAyAH, AyatadIrghayathAdaNDasya, taccatredhA-zreNyAyatapratarAyataghanAyatabhedAt, punarekaikaM dvidhA--samasaGkhyaviSamasaGghayapradezabhedAta, idaM ca paJcavidhamapi vizrasAprayogAbhyAM bhvti| ' jIvasaMsthAnaM tu saMsthAnAbhidhAnanAmakarmottaraprakRtyudayasampAdyo jIvAnAmAkAraH, tacca SoDhA, tatrAdyaM samacauraMse'tti tulyArohapariNAhaMsampUrNAGgAvayavasvAGgulASTazatocchrayaM samacaturanaM, tulyArohapariNAhatvena samatvAt pUrNAvayavatvena ca caturatvAttasya, caturaMsaGgatamitiparyAyau, evaM parimaMDalevittiyathA samacaturasramuktaM tathA nyagrodhaparimaNDalamapItyarthaH, nyagrodho vaTavRkSastadvatparimaNDalaM nAbhIta upari caturanalakSaNayuktamadhazca tadanurUpaM na bhavati-tasmAtpramANAddhInataramiti, "evaM jAva huMDe'tti iha yAvatkaraNAt 'sAI khujje vAmaNe'tti dhyaM tatra 'sAi'tti sAdi nAbhIto'* dhazcaturalakSaNayuktamupari ca tadanurUpaM na bhavati, 'khujI'tti kujaM grIvAdau hastapAdayozcatura-zralakSaNayuktaM saGkSiptavikRtamadhyaM, 'vAmaNe'ttivAmanaM lakSaNayuktamadhyaMgrIvAdau hastapAdayorapyA-dilakSaNanyUnaM, huMDe'tti huNDaM prAyaH sarvAvayayeSvAdilakSaNavisaMvAdopetamiti / anantaraM saMsthAnavaktavyatoktA, atha saMsthAnavato'nagArasya vaktavyatAvizeSamabhidhAtukAma Aha mU. (621) bhattapaJcakkhAyaeNaMbhaMte! anagAre mucchiejAvaajjhovavanne AhAramAhAreti ahe NaM vIsasAe kAlaM kareti tao pacchA amucchie agiddhe jAva aNajjhovavanne AhAramAhAreti?, haMtA goyamA! bhattapaJcakkhAyae NaM anagAre taM caiv| se keNatuNaM bhaMte ! evaM yu0 bhattapaJcakkhAyae NaM taM ceva?, goyamA! bhattapaJcakkhAyaeNaM anagAre mucchie jAva anjhovavanne bhavai ahe NaM vIsasAe kAlaM karei tao pacchA amucchie jAva AhAre bhavai se teNaDheNaM goyamA! jAva AhAramAhAreti // vR. "bhatte tyAdi, tatra 'bhattapaccakkhaye NaM'ti anazanI 'mUrcchitaH' saJjAtamUrchA:jAtAhArasaMrakSaNAnubandhaH taddoSaviSaye vA mUDhaH 'mUrchA mohasamucchAyayoH' iti vacanAta, yAvatkaraNAdidaM dRzya-'gaDhie' grathita AhAraviSayasnehatantubhi saMdarbhitaH grantha zrantha saMdarbha iti vacanAt 'giddhe' gRddhaH prAptAhAre Asakto'tRptatvena vAtadAkAGkSAvAn gRdhaabhikAGkSAyAma'iti vacanAt 'ajjhovavanne'tti adhupapannaH-aprAptAhAra cintaamaadhikyenoppnnH| ___'AhAraM' vAyutailAbhyaGgAdikamodanAdikaMvA'bhyavahArya tIvrakSudvedanIyakarmodayAdasamAdhau sati tadupazamanAya prayuktam 'AhArayati' upabhukate 'aheNaM ti atha' AhArAnantaraM 'vizrasayA' svabhAvataeva 'kAlaM ti kAlo-maraNaM kAla iva kAlomAraNAntikasamudghAtastaM karoti' yAti 'tao pacchatti tato-mAraNAntikasamudghAtAt pazcAt tasmAnivRtta ityarthaH amUrchitAdivizeSaNavizeSita AhAramAhArayatiprazAntapariNAmasadbhAvAditi praznaH, Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 14, vargaH, uddezakaH - 7 atrottaraM - haMtA goyamA !' ityAdi, anena tu praznArthaH evAbhyupagataH kasyApi bhaktapratyAkhyAturevaMbhUtabhAvasya sadbhAvAditi / anantaraM bhaktapratyAkhyAturanagArasya vaktavyatoktA, saca kazcidanuttarasureSUtpadyata iti tadvaktavyatAmAha mU. (622) atthiNaM bhaMte! lavasattamA devA la0 21, haMtA atthi, se keNaTTeNaM bhante ! evaM vuccai lavasattamA devA la0 2 ? 153 goyamA ! je jahAnAma - kei purise taruNe jAva niuNasippovagae sAlINa vA vIhINa vA godhUmANa vA javANa vA javajavANa vA pakkANaM pariyAtANaM hariyANaM hariyakaMDANaM tikkheNaM navapaJjaNaeNaM asiaeNaM paDisAhariyA 102 paDisaMkhiviyA 2 jAva iNAmeva 2 tikaDu, sattalavae lueJjA / jati NaM goyamA ! tesiM devANaM evatilaM kAlaM Aue pahuppate to NaM te devA teNaM ceva bhavaggahaNeNaM sijjhatA jAva aMtaM kareMtA, se teNaTTeNaM jAva lavasattamA devA lava sattamA devA bR. 'atthi Na' mityAdi, lavAH- zAlyAdikavatikAlavanakrayApramitAH kAlavibhAgAH sapta-saptasaGkhyAmAnaM-pramANaM yasya kAlasyAsau lavasaptamastaM lavasaptamaM kAlaM yAvadAyuSyaprabhavati sati ye zubhAdhyavasAyavRttayaH santaH siddhiM na gatA api tu deveSUtpannAste lavasaptamAH, te ca sarvArthaH siddhAbhidhAnAnuMttasuravimAnanivAsinaH, 'se jahA nAmae' tti 'saH' kazcit 'yathAnAmakaH ' anirdiSTanAmA puruSaH 'taruNe' ityAdervyAkhyAnaM prAgiva 'pakkANaM' ti pakvAM 'pariyAyANaM' ti 'paryavagatAnAM' lavanIyAvasthAM prAptAnAM 'hariyANaM' ti piGgibhUtAnAM te ca patrApekSayA'pi bhavantItyAha 'hariyakaMDANaM 'ti piGgIbhUtajAlAnAM 'navapajraNapaeNaM 'ti navaM- pratyagraM 'pajaNayaM ti pratApitasyAyodhanakuTTanena tIkSNIkRtasya pAyanaM - jalanivolanaMyasya tantravapAyanaM tena 'asiyaeNaM' ti dAtreNa 'paDisAhariya'tti pratisaMhRtya vikIrNanAlAn bAhunA saMgRhya 'paDisaMkhi viya'tti muSTigrahaNena saGipya 'jAva iNAmeve'tyAdi prajJApakasya lavanakriyAzIghratvopa- darzanaparacappuTikAdihastavyApArasUcakaM vacanaM 'sattalave 'tti lUyanta iti lavAH zAlyAdinA - lamuSTayastAn lavAn 'lUeja'tti lunIyAt, tatra ca saptalavalavane yAvAnkAlo bhavatIti vAkyazeSo dRzyaH, tataH kimityAha - 'jai Na' mityAdi, 'tesiM devANaM 'ti dravyadevatve sAdhvavasthAyAmityarthaH 'teNaM ceva'tti yasya bhavagrahaNasya sambandhi Ayurna pUrNaM tenaiva, manuSyabhavagrahaNenetyarthaH / mU. (623) atthi NaM bhaMte! anuttarovavAiyA devA a0 2?, haMtA atthi, se keNaNaM bhaMte! evaM budhai a0 2 ? goyamA ! anuttarovavAiyANaM devANaM anuttarA saddA jAva anuttarA phAsA, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva aNuttarovavAiyA devA a0 2 / anuttarovavAiyA NaM bhaMte! devA NaM kevatieNaM kammAvaseseNaM anuttarovavAiyadevattAe uvavannA ?, goyamA ! jAvatiyaM chaTTabhattie samaNe niggaMthe kammaM nijjareti evatieNaM kammAvaseseNaM anuttarovavAiyadevattAe uvavannA ?, goyamA ! jAvatiyaM chaTTabhattie samaNe niggaMthe kammaM nijjareti evatieNa kammAyaseseNaM anuttarovavAiyA devA devattAe uvavannA / sevaM bhaMte ! 2 tti /0 vR. lavasaptamA anuttaropapAtikA ityanuttaropapAtikadevaprarUpaNAya sUtradvayamabhidhAtumAha'atthi Na 'mityAdi, 'anuttarovavAiya'tti anuttaraH- sarvapradhAno'nuttarazabdAdiviSayayogAt upapAtI - janma anuttaropapAtaH so'sti yeSAM te'nuttaropapAtikAH / Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 14/-/7/623 'jAvaiyaM chaTTabhattie' ityAdi kila SaSThabhaktikaH susAdhuryAvat karma kSapayati etAvatA karmmAvazeSeNa--anirjIrNenAnuttaropapAtikA devA utpannA iti // zatakaM - 14 uddezaka::-7 samAptaH 154 -: zataMka - 14 uddezakaH-8 : vR. saptame tulyatArUpo vastuno dharmo'bhihitaH, aSTame tvantararUpaH sa evAbhidhIyate ityevaMsambadhasyAsyedamAdisUtram mU. (624) imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe sakkarappabhAe ya puDhavIe kevatiyaM abAhAe aMtare pannatte ?, goyamA ! asaMkhejAI joyaNasahassAiM abAhAe aMtare pannate / sakkarappabhAe NaM bhaMte! puDhavIe vAluyappabhAe ya puDhavIe kevatiyaM evaM caiva evaM jAva tamAe ahesattamAe ya / ahesattamAe NaM bhaMte! puDhavIe alogassa ya kevatiyaM AbAhAe aMtare pannatte ?, goyamA ! asaMkhejAiM joyaNasahassAiM AbAhAe aMtare pannatte / imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe jotisassa ya kevatiyaM pucchA, goyamA sattanaue joyaNasae AbAhAe aMtare pannatte, jotisassa NaM bhaMte! sohammIsANANa ya kappANaM kevatiyaM pucchA, goyamA ! asaMkhejAiM joyaNa jAva aMtare pannatte / sohammIsANANaM bhaMte! saNakumAramAhiMdANa ya kevatiyaM evaM ceva, saNakumAramAhiMdANaM bhaMte! baMbhalogassa kampassa ya kevatiyaM evaM ceva, baMbhalogassa NaM bhaMte ! laMtagassa ya kappassa kevatiyaM evaM ceva / laMtayassa NaM bhaMte! mahAsukassa ya kappassa kevatiyaM evaM caiva, evaM mahAsukassa kapparasa sahassArassa ya, evaM sahassArassa ANayapANayakaSpANaM, evaM ANayapANayANa ya kappANaM AraNaccuyANa ya kappANaM / evaM AraNaccayANaM gevijavimANANa ya, evaM vijravimANANaM anuttaravimANANa y| anuttaravimANANaM bhaMte! IsiMpanbhArAe ya puDhavIe kevatie pucchaa| goyamA ! duvAlasajoyaNe abAhAe aMtare paNNatte, IsiMpanbhArAe NaM bhaMte ! puDhavIe alogassa ya kevatie abAhAe pucchA, goyamA ! desUNaM joyaNaM abAhAe aMtare paNNatte // vR. 'imIseNa' mityAdi, 'avAhAe aMtare' tti bAdhA - parasparasaMzleSataH pIDanaM na bAdhAabAdhA tayA abAdhayA yadantaraM vyavadhAnamityarthaH, ihAntarazabdo madhyavizeSAdiSvartheSu varttamAno dRSTastatastadvayavacchedena vyavadhAnArthaH parigrahArthaH mabAdhAgrahaNaM / 'asaMkhejjAI joyaNasahassAI 'ti iha yojanaM prAyaH pramANAGgulaniSpannaM grAhyaM, "nagapuDhavivimANAiM miNasu pamANaMguleNaM tu / " ityatra nagAdigrahaNasyopalakSaNatvAdanyatA'SdityaprakAzAderapi pramANayojanAprameyatA syAt, tathA cAdholokagrAmeSu tatprakAzAprApti prApnotyAtmAGgulasyAniyatatvenAvyavahArAGgatayA raviprakAzasyocchrayayojanaprameyatvAt, tasya cAtilaghutvena pramANayojanapramitakSetrANAmavyAptiriti, yacceheSavyAgbhArAyAH pRthivyA lokAntasya cAntaraM taducchrayAGgulaniSpatrayojanaprameyamityanumIyate yatastasya yojanasyoparitanakrazasya SaDbhAge siddhAvagAhanA dhanustribhAgayuktatrayastriMzadadhikadhanuH zatatrayamAnAbhihitA / sA cocchrayayojanAzrayaNata eva yujyata iti, uktaJca Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, varga:-, uddezakaH-8 // 1 // "IsIpabbhArAe uvariMkhalu joyaNassa jo koso / kosassa yachabbhAe siddhANogAhaNA bhnniyaa||" iti / 'desUNaMjoyaNaM'tiiha siddhyalokayordezonaM yojanamantaramuktaMAvazyaketuyojanameva, tatra ca kiJcinyUnatAyA avivakSaNAnna virodho mantavya iti / anantaraM pRthivyAdyantaramuktaM tacca jIvAnAM gamyamiti jIvavizeSagatimAzrityedaM sUtratrayamAha mU. (625) esaNaMbhaMte! sAlaruskheuNhAbhihaetaNhAbhihae davaggijAlAbhihaekAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiti kahiM uvavajihiti?, goyamA! ihevarAyagihe nagare sAlarukkhattAe paccAyAhiti, seNaMtattha acciyavaMdiyapUiyasakAriyasammANie divvesacce saccovAe sannihiyapADahere lAulloiyamahie yAvi bhavissai, se NaM bhaMte ! taohiMto anaMtaraM uvvaTTittA kahiM gamihiti kahiM uvavanihiti?, goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihitijAva aMtaM kaahiti| esa bhaMte ! sAlalaTThiyA ulhAbhihayA taNNAbhihayA davaggijAlAbhihayA kAlabhAse kAlaM kiccA jAva kahiM uvavajihiti?, goyamA ! iheva jaMbUddIve 2 bhArahe vAse vijhigiripAyamUle mahesarie nagarIe sAmalirukkhattAe paJcAyAhiti, sANaMtattha acciyavaMdiyapUiyajAva lAulloiyamahie yAvi bhavissai, se NaM bhaMte ! taohiMto anaMtaraM uvvaTTittA sesaMjahA sAlarukkhassa jAva aMtaM kaahiti| . esaNaM bhaMte ! uMbaralaTThiyA uNhAbhihayA 3 kAlamAse kAlaM kiccA jAva kahiM uvavajihiti?, goyamA! iheva jaMbuddIvera bhArahe vAse pADaliputenAmanagare pADalirukkhattAe paJcAyAhiti, se NaM tattha acciyavaMdiya jAva bhavissati, se NaM bhaMte ! anaMtaraM uvyattittA sesaMtaM ceva jAva aMtaM kaahiti|| vR. esaNa'mityAdi, 'divyettipradhAnaH "saccovAe'tti 'satvAvapAtaH' saphalasevaH, kasmAdevamityata Aha-sannihiyapADihere'tti saMnihitaM-vihitaM prAtihArya-pratIhArakarma sAMnidhyaM devena yasya sa tathA / "sAlalaTTiya'tti zAlayaSTikA, iha ca yadyapizAlavRkSAdAvaneke jIvA bhavanti tathA'pi prathamajIvApekSaM sUtratrayamabhinetavyaM 1 / evaMvidhapraznAzca vanaspatInAM jIvatvamazraddadhAnaM zrotAmapekSya bhagavatA gautamena kRtA ityavaseyamiti / gatiprakramAdidamAha-- mU. (626) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ammaDassa parivvAyagassa satta aMtevAsIsayA gimhakAlasamayasi evaM jahA uvAvAie jAva aaraahgaa| mU. (627) bahujaNe NaM bhaMte ! annamatrassa evamAikkhai evaM khalu ammaDe parivvAyae kaMpillapure nagare gharasae evaM jahA uvavAie ammaDassa vattavvayA jAva daTTappaiNNo aMtaM kAhiti vR. 'teNa mityAdi, 'evaM jahA uvavAie jAva ArAhagati iha yAvatkaraNAdidamarthaHto lezena dRzyaM grISmakAlasamaye gaGgAyA ubhayakUlataH kAmpilyapurAt purimatAlapuraM saMprasthitAni tatasteSAmaTavImanupraviSTAnAM pUrvagRhItamudakaM paribhujyamAM kSINaM tataste tRSNAbhibhUtA udakadAtAramalabhamAnA adattaM ca tadagRhNanto'rhannamaskArapUrvakamanazanapratipatyA kAlaM kRtvA brahmalokaM gatAH paralokasya cArAdhakA iti / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 bhagavatIagasUtraM (2) 14/-18/627 'gharasae' ityatra 'evaM jahe'tyAdinA yatsUcitaM tadarthaHto lezenaivaM zyaM-bhuGko sati ceti, etacca zrutvA gautama Aha-kathametad bhadanta !, tato bhagavAnuvAca-gautama ! satyameted, yatastasya vaikrayalabdhirastitato janavismApanahetorevaM kurute, tato gautama uvAca-pravrajiSyatyeva bhagavatAMsamIpe?,bhagavAnuvAca-caiva, kevalamayamadhigatajIvAjIvatvAdiguNaH kRtAnazanobrahmaloke gamiSyati, tazcyutazcamahAvidehe dRDhapratijJAbhidhAno maharddhiko bhUtvA setsytiiti|aymetcchissyaashc devatayotpannA iti devAdhikArAdevavaktavyatAsUtrANyuddezakasamAptiM yAvat mU. (128)asthiNaM bhaMte! avvAbAhA devA avvAbAhA devA?, haMtA asthi, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai avvAbAhA devA 2?, goyamA ! pabhU NaM egamege avvAbAhe deve egamegassa purisassa egamegaMsi acchipattaMsi divyaM deviddhiM divvaM devajuti divvaM devajuttiM divvaM devANubhAgaM divvaM battIsativihaM naTTavihiM uvdNsette| no ceva NaM tassa purisassa kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAei chaviccheya vA kareMti, esuhumaMca NaM uvadaMsejjA, se teNadveNaM jAva avvAbAhA 2 devA 2 / vR.tatraca avvAbAha'tti vyAbAdhante-paraMpIDayantIti vyAbAdhAstanniSedhAdavyAbAdhAH, teca lokAntikadevamadhyagatA draSTavyAH, ydaah||1|| "sArassayamAiccA vahI varuNAya gaddatoyA y| tuptiyA avvAbAhA aggiccA ceva rihA ya / / " iti| 'acchipattaMsi' akSipatre-akSipakSmaNi 'AbAhava'tti ISadbAdhAM 'pabAhaMva'ttiprakRSTabAdhAM 'vAbAha'tikvacit tatra tu 'vyAbAdhAM viziSTAmAbAdhAM chaviccheyaMti zarIracchedam 'esuhumaMca NaMti iti sUkSmam' evaM sUkSmaM yA bhavatyevamupadarzayenATyavidhimiti prkRtN|' mU. (629) pabhUNaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA purisassa sIsaM pANiNA asiNA chidittA . kamaMDalumi pakkhivittae ?, haMtA pabhU, se kahamidANiM pakareti? goyamA! chiMdiyA 2 caNaMpavikhavejJAbhidiyA bhiMdiyA caNaMparikhavejA koTTiyAkoTTiyA caNaM pakkhivejA cuniyA cunniyA caNaM pakkhivejJA tao pacchA khippAmeva paDisaMghAejA no ceva NaM tassa purisassa kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vAu ppAejjA chavicchedaM puNa kareti, esuhumaM ca NaM parikhanA vR. 'sapANiNa'ttisvakapANinA se kahamiyANipakarei'ttiyadizakraHzirasaHkamaNDalvAM prakSepaNa prabhustaprakSepaNaM kathaM tadAnIM karoti ?, ucyate, 'chiMdiyA chiMdiyA va NaM'ti chitvA 2 kSuraprAdinA kUSmANDAdikamiva zlakSNakhaNDIkRtyetyarthaH, vAzabdovikalpArthaH prakSipet kamaNDalvAM, 'bhiMdiya ttividAryordhvapATanenazATakAdikamiva, 'kuTTiya'tti kuTTayitvA udUkhalAdautilAdikamiva 'cuniya'tti cUrNayitvA zilAyAM zilAputrakAdinA gandhadravyAdikamiva 'tatopacchatti kamaNDaluprakSepaNAnantaramityarthaH 'parisaMghAejatti mIlayedityarthaH 'esuhumaM ca NaM pakkhiveja'tti kamaNDalvAmiti prkRtN| mU. (630) atthiNaMbhaMte ! jaMbhayA devAjaMbhayA devA?, haMtA asthi se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccaijaMbhayA devA bhaMjayAdevA? goyamA! jaMbhagANaMdevA nicaMpamuiyapakkIliyAkaMdapparatimohaNa Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-14, vargaH-, uddezakaH-8 157 sIlA jatraM te deve kuddhe pAsenjA seNaM purise maMhataM ayasaMpAuNijjAjeNaM te deve tuDhe pAsejA seNaM mahaMtaM jasaM pAuNejA, se tegaDeNaM goyamA! jaMbhagA devA 2 // ___ kativihANaMbhaMte! jaMbhagA devA pannatA?, goyamA! dasavihA pannattA, taMjahA-anajaMbhagA pANajaMbhagA vatthajaMbhagA lesajaMbhagA sayaNajaMbhagA puSpharjabhagA phalajaMbhagA puNphaphalajaMbhagA vijAjaMbhagA aviyattajaMbhagA. jaMbhagANaMbhaMte! devA kahiM vasahiM uti?, goyamA! savvesucevadIhaveya sucittavicitajamagapavvaesu kaMcaNapabbaesu ya ettha NaM jaMbhagA devA vasahi uti / jaMbhagANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI pannatA?, goyamA! egaMpaliovamaMThitI phnnttaa| sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti jAva viharati / / vR. 'jaMbhaga'tti jRmbhante-vijRmbhante svacchandacAritayA ceSTante ye te jRmmakAHtiryaglokavAsino vyantaradevAH, 'pamuiyapakkaliya'ttipramuditAzca te-toSavantaH prakrIDitAzcaprakRSTakrIDAH pramuditaprakIDitAH, 'kaMdapparaitti atyarthaM keliratikAH 'mohaNasIla'tti nidhuvanazIlAH 'ajasaMti upalakSaNatvAdasyAnarthaM prApnuyAt 'jasaM'ti upalakSaNatvAdasyArthavaikrIyalabdhyAdikaM prApnuyAt vairasvAmivat zApAnugrahakaramasamarthaHtvAt tacchIlatvAcca teSAmiti _ 'annajaMbhaye tyAdi anne-bhojanaviSaye tadabhAvasabhAvAlpatvabahutvasaratvanIrasatvAdikaraNatojambhante vijRmbhante yete tathA, evaM pAnAdiSvapi vAcyaM, navaraM leNaM tilayanaM-gRhaM 'puSphaphalajaMbhagati ubhayajRmbhakAH, etasya ca sthAne 'maMtajaMbhaga'tti vAcanAntare dRshyte| 'aviyattajaMbhagati avyaktA annAdyavibhAgena jRmbhakA yete tathA, kvacittu 'ahivaijabhaga'tti dRzyate tatra cAdhipatau-rAjAdinAyakaviSaye jRmbhakA yete tathA, 'savvesuceva dIhaveyaDDhesutti sarveSu' pratikSetraM teSAM bhAvAt saptatyadhikazatasaGkhyeSu 'dIrghavijayAddheSu' parvatavizeSeSu, dIrghagrahaNaMca vartulavijayArddhavyavacchedArthaM, 'cittavicittajamagapavvaesuttidevakuruSuzItodAnadyA ubhayapArvatazcitrakUTo vicitrakUTazca parvataH, tathottarakuruSu zItAbhidhAnanadyA ubhayato yamakasamakAbhidhAnau parvatau ststessu| 'kaMcaNapavvaesutti uttarakuruSu zItAnadIsambandhinAM paJcAnAM nIlavadAdihradAnAM kramavyavasthitAnAMpratyekaM pUrvAparataTayordazadaza kAJcanAbhidhAnA girayaH santi tecazataM bhavanti, evaM devakuruSvapi zItodAnadyAH sambandhinAM niSadahadAdInAM paJcAnAM mahAhadAnAmiti, tadevaM dve zate, evaM ghaatkiikhnnddpuurvaardhaadissvpytstessviti|| zatakaM-14 uddezakaH-8 samAptaH -zatakaM-14 uddezakaH-9:vR. anantaroddezakAntyasUtreSu devAnAM citrArthaHviSayaM sAmarthyamuktaM, tasmiMzca satyapiyathA teSAM svakarmalezyAparijJAnasAmarthyaM kathaJcinnAsti tathA sAdhorapItyAdyarthaHnirNayArtho navamodezako'bhidhIyate, ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (631) anagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA appaNo kammalessaM na jANai na pAsai taM puNa jIvaM sarUviM sakammalessaM jANai pAsai?, haMtA goyamA ! anagAre NaM bhANiyappA appaNo jAva Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatIagasUtraM (2) 14/-19/631 pAsati / asthi NaM bhaMte ! sarUvI sakammalessA poggalA obhAsaMti 4?, haMtA asthi| __kayare NaM bhaMte ! sarUvI sakammalessA poggalA obhAsaMti jAva pabhAseMti?, goyamA ! jAo imAo caMdimasUriyANaM devANaM vimANehiMto lessAo bahiyA abhinissaDAo tAo obhAsaMti pabhAseMti evaM eeNaM goyamA! te sarUvI sakammalessA poggalA obhAseMti 4 // vR. 'anagAre Na mityAdi, anagAraH 'bhAvitAtmA' saMyamabhAvana yA vAsitAntaH karaNaH sambandhinI karmaNo yogyA lezyA-kRSNAdikA karmaNo vAlezyA-'liza zleSaNe' iti vacanAt sambandhaH kamalezyA tAM na jAnAti vizeSato na pazyati ca sAmAnyataH, kRSNAdilezyAyAH karmadravyazleSaNasya cAtisUkSmatvena chadmasthajJAnAgocaratvAt, 'taM puNajIvati yo jIvaH karmalezyAvAMstaMpunaH jIvam' AtmAnaM sarUviM'tisaharUpeNa-rUparUpavatorabhedAccharIreNa varttate yo'sau samAsAntavidheH sarUpI taM sarUpiNaM sazarIramityarthaH ata eva 'sakarmalezyaM karmalezyayA saha vartamAnaM jAnAti zarIrasya cakSurgrAhyatvAJjIvasya ca kthnycicchriiraavytirekaaditi| __ "sarUviMsakammalessaMtiprAguktam, atha tadevAdhikRtya praznayanAha-'atthiNa mityAdi, 'sarUviMti saha rUpeNa-mUrtatayA yete sarUpiNaH varNAdimantaH sakammalessa'tipUrvavat 'pudgalAH' skandharUpAH 'obhAsaMti'tti prakAzante 'lesAo'tta tejAMsi 'bahiyA abhinissaDAo'tti bahistAdabhinisRtA-nirgatAH, iha ca yadyapi candrAdivimAnapudgalA eva pRthivIkAyikatvena sacetanatvAtsakarmalezyAstathA'pi tannirgataprakAzapudgalAnAM taddhetukatvenopacArAtsakarmalezyavamavagantavyamiti / pudgalAdhikArAdidamAha mU. (632) neraiyANaM bhaMte ! kiM attA poggalA apattA poggalA?, goyamA! no attA poggalA aNattA pogglaa| asurakumArANaM bhaMte! kiMattA poggalA aNattA poggalA?, goyamA! attA poggalA no aNattA poggalA, evaM jAva thnniykumaaraannN| puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA! attAvipoggalA aNatAvipoggalA, evaMjAvamaNussANaM, yANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA asurkumaaraannN| neraiyANaM bhaMte! kiMiTTA poggalA aniTThA poggalA?, goyamA! no iTThA poggalA aniTThA poggalA jahA attA bhaNiyA evaM iTAvi kaMtAvi piyAvi maNunAvibhANiyavvA ee paMca dNddgaa| vR. 'neraiyANamityAdi, 'atta'tti A-abhividhinA trAyante-duHkhAt saMrakSanti sukhaM cotpAdayantIti AtrAH AptA vA-ekAntahitAH, ata eva ramaNIyA iti vRddhaivyArkhayAtaM, eteca ye manojJAH prAg vyAkhyAtAste dRzyAH, tathA 'iDe'tyAdi praagvt| mU. (633) deveNaMbhaMte! mahahiejAva mahesakkhe svasahassaMviuvvittA pabhUbhAsAsahassaM bhAsittae?, haMtA pabhU, sANaM bhaMte ! kiM egA bhAsA bhAsAsahassaM?, goyamA ! egANaM sA bhAsA no khalu taM bhaasaashssN|| vR, pudgalAdhikArAdevedamAha-'deve ma'mityAdi, 'egANaM sA bhAsA bhAsa'tti ekA'sau bhASA, jIvaikatvenopayogaikatvAt, ekasya jIvasyaikadA eka evopayoga iSyate, tatazca yadA satyAdyantarasyAM bhASAyAM varttate tadA nAnyasyAmityekaiva bhASeti / pudgalAdhikArAdevedamAha mU. (634) teNaM kAleNaM 2 bhagavaMgoyame aciruggayaMbAlasUriyaMjAsumaNAkusumapuMjappakAsaM Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-14, vargaH-, uddezakaH-9 159 lohitagaM pAsai pAsittA jAyasaDhe jAva samuppannakouhalle jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai jAva namaMsittA jAva evaM vayAsI kimidaM bhaMte! sUrie kimidaM bhate! sUriyassa aTThe ?, goyamA! subhe sUrie subhe sUriyassa aTTe / kimidaM bhaMte ! sUrie kimidaM bhaMte ! sUriyassa pabhAe evaM ceva, evaM chAyA evaM lessaa| vR. 'teNa mityAdi, 'acirodgatam' udgatamAtramata eva bAlasUryaM 'jAsumaNAkusumappa gAsaMtijAsumaNAnAma vRkSastatkusumaprakAzamata eva lohitakamiti kimidaMti kiMsvarUpamida sUryavastu, tathA kimidaM bhadanta ! sUryasya-sUryazabdasyArthaH-anvarthaHvastu? subhe sUrie'ti zubhasvarUpaM sUryavastu sUryavimAnapRthivIkAyikAnAmAtapAbhidhAnapuNyaprakRtyudayavartitvAt loke'pi prazastatayA pratItatvAt jyotiSkendratvAcca, tathA zubhaH sUryazabdArthaHstathAhi-sUrebhyaH-kSamAtapodAnasaGgrAmAdivIrebhyohitaH sUreSuvAsAdhuHsUryaH'pabha'tti dIptiH chAyA-zobhA pratibimbaM vA lezyA-varNaH / lezyAprakramAdidamAha mU. (635) je ime bhaMte ! ajattAe samaNA niggaMthA viharaMti ete NaM kassa teyalessaM vItIvayaMti?, goyamA! mAsapariyAe samaNe niggaMthe vANamaMtarANaM devANaM teylesNbiiivyNti| dumAsapariyAe samaNe niggaMthe asuriMdavajiyANaMbhavaNavAsINaMdevANaM teyalessaM vIyIvayaMti evaM eeNaM abhilAveNaM timAsapariyAe samaNe ni0 asurakumAraNaM devANaM teya caummAsapariyAe sagahanakkhattatArArUvANaM jotisiyANaM devANaM teya0 paMcamAsapariyAeya sacaMdimasUriyANaM jotisiMdANaM jotisarAyANaM tey0| chammAsapariyAe samaNe sohammIsANANaM devANaM0 sattamAsapariyAe saNaMkumAramAhiMdANaM devANaM0 aTThamAsapariyAe baMbhalogalaMtagANaM devANaM teya0 navamAsapariyAe samaNe mahAsukkasahassArANaM devANaM teya0 dasamAsapariyAe ANayapANayaAraNadhuyANaM devaannN0| ekkArasamAsapariyAe gevejjagANaM devANaM0 bArasamAsapariyAe samaNe niggaMthe aNutarovavAiyANaM devANaM teyalessaM vIyIvayaMti / teNa paraMsukka sukkabhijAe bhavittA taopacchA sijjhatijAva aMtaM kreti| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMteti jAva vihrti| vR. 'je ime'ityAdi, ye ime pratyakSAH aJjattAetti AryatayA pApakarmabahirbhUtatA adyatayA vA-adhunAtanatayA vartamAnakAlatayetyarthaH 'teyalessaM'ti tejolezyA-sukhAsikAM tejolezyA hiprazastalezyopalakSaNaMsAca sukhAsikAheturiti kAraNekAryopacArAttejolezyAzabdena sukhAsikA vivakSiteti, "vIivayaMti' vyativrajanti vyatikramanti / ____ 'asuriMdavajyANaM'ti camarabalavarjitAnAM 'teNa paraM'ti tataH saMvatsarAtparataH 'sukke'tti zuklo nAmAbhinavRtto'matsarI kRtajJaH sadArambhI hitAnubandha iti, niraticAracaraNa ityante , 'sukkAbhijAi'tti zuklAbhijAtyaH paramazukla ityarthaH, ata evoktam "AkiJcanyaM mukhyaM brahmApi paraM sadAgamavizuddham / sarvaM zuklamidaM khalu niyamAtsaMvatsarAdUrddham " etacca zramaNavizeSamevAzrityocyate na punaH sarva evaivaMvidho bhavatIti zatakaM-14 uddezakaH-9 samAptaH Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 bhagavatI aGgasUtraM (2) 14/-/10/636 -: zatakaM - 14 uddezakaH - 10: vR. anantaraM zukla uktaH, sa ca tattvataH kevalIti keliprabhUtyarthaH pratibaddho dazama uddezakaH, tasya cedamAdisUtram - mU. (636) kevalI NaM bhaMte! chaumatthaM jANai pAsai ?, haMtA jANai pAsai, jahA NaM bhaMte kevalI chaumattha jANai pAsai tahA NaM siddhevi chaumatthaM jAgai pAsai ?, haMtA jANai pAsai / kevalaNaM bhaMte! AhohiyaM jANai pAsai ?, evaM caiva, evaM paramAhohiyaM, evaM kevaliM evaM siddhaM jAva jahA NaM bhaMte ! kevalI siddhaM jANai pAsai taha NaM siddhevi siddhaM jANai pAsai ?, haMtA jANai pAsai / kevalI NaM bhaMte! bhAseja vA vAgareja vA ?, haMtA bhAseja vA vAgareja vA, jahA NaM bhaMte ! kevalI bhAseja vA vAgareja vA tahA NaM siddhevi bhAseja vA vAgareja vA ?, no tiNaTTe samaTTe / sekeNadveNaM bhaMte! evaM buccai jahA NaM kevalI NaM bhAseja vA vAgareja vA no tahA NaM siddhe bhAseja vA vAgareja vA ?, goyamA ! kevalI NaM sauTTANe sakamma sabale savIrie sapurisakkAra parakkame, siddhe NaM aNuTThANe jAva apurisakkaraparakakame, se teNaTTeNaM jAva vAgareja vA, kevalI NaM bhaMte! ummaseja vA nimiseja vA / haMtA ummisejja vA nimmisejja vA. evaM ceva, evaM AuTTeja vA pasArejja vA, evaM ThANaM vA sejaM vA nisIhiyaM vA caejjA, kevalI NaM bhaMte! imaM rayaNappabhaM puDhaviM rayaNappabhApuDhavIti jANati pAsati ?, haMtA jANai pAsai / jahA NaM bhaMte! kevalI imaM rayaNappabhaM puDhaviM rayaNappabhApuDhavIti jANai pAsai tahA NaM siddhevi imaM rayaNappabhaM puDhaviM rayaNappabhapuDhavIti jANai pAsai ?, haMtA jANai pAsai / kevalI NaM bhaMte! sakkarapabhaM puDhaviM sakkarapabhApuDhavIti jANai pAsai ? evaM ceva evaM jAva ahesattamA / kevalI NaM bhaMte! sohammaM kappaM jANai pAsai ?, haMtA jANai pAsai, evaM caiva, evaM IsANaM evaM jAva acyaM, kevalI NaM bhaMte! gevejjavimANe gevejjavimANetti jANai pAsai ?, evaM caiva, evaM anuttarivamANevi, kevalI Isipa bhAraM puDhaviM IsIpabhArapuDhavIti jANai pAsai ?, evaM caiva / kevalINaM bhaMte! paramANupoggalaM paramANupoggaletti jANai pAsai ?, evaM caiva, evaM dupaesiyaM khaMdha evaM jAva jahA NaM bhaMte! kevalI anaMtapaesiyaM khaMdhaM anaMtapaesie khaMdhetti jANai pAsai tahA NaM siddhevi anaMta paesiyaM jAva pAsai ?, haMtA jANai pAsai / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti / / vR. 'kevalI 'tyAdi, iha kevalizabdena bhavasthakevalI gRhyate uttaratra siddhagrahaNAditi, 'AhohiyaM' ti pratiniyatakSetrAvadhijJAnaM 'paramAhohiyaM' ti paramAvadhikaM 'bhAsejjava' tti bhASetApRSTa eva 'vAgareja' tti praSTaH san vyAkuryAditi 'ThANaM' ti UrdhvasthAnaM niSadanasthAnaM tvagvartanasthanaM ceti 'sejjaM'ti zayyAM vasatiM 'nisIhiyaM' ti alpatarakAlikAM vasatiM 'caeja'tti kuryAditi // zatakaM - 14 uddezakaH - 10 samAptaH -: zatakaM - 14 samAptam : muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre caturdazazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezaka: 161 (zatakaM-15) vR.vyAkhyAtaM caturdazazatam, athapaJcadazamArabhyate, tasya cAyaMpUrveNa sahAbhisamvandhaHanantarazate kevalI ralaprabhAdikaM vastujAnAtItyuktaM tatparijJAnaM cAtmasambandhi yathA bhagavatA zrImanmahAvIreNa gautamAyAvirbhAvitaM gozAlakasya svaziSyAbhAsasya narakAdigatimadhikRtya tathA'nenocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (637) namo suyadevayAe bhgviie| teNaM kAleNaM 2 sAvatyI nAma nagarI hotthA vanao, tIse NaM sAvatthIe nagarIe bahiyA uttarapurachime disImAetatya NaM koTThae nAmaMceie hotyA vno| tatya NaM sAvatthIe nagarIe hAlAhalA nAma kuMbhakArI AjIviovAsiyA parivasati ajhajAva aparibhUyA AjIviyasamayaMsiladdhA gahiyaTThA pucchiyahA viNichiyahA advimiMjapemmANurAgarattAayamAuso! AjIviyasamaye aTe ayaM paramaDhesese aNadvetiAjhIviyasamaeNaM appANaM mAvemANI vihri| teNaM kAleNaM 2 gosAle maMkhaliputte cauvvIsavAsapariyAe hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvarNasiAjIviyasaMghasaMparivuDe AjIviyasamaeNaM appANaM bhAvemANe vihri| taeNaM tassa gosA0 maMkhalipu0 atradA kadAyi imechadisAcarA aMtiyaM pAuavityA, taMjahA-sANe kalaMde kaNiyAre acchide aggivesAyaNe ajune gomAyuputte, taeNatecha disAcarA avihaM punvagaryamaggadasamaMsatehiM 2 matidasaNehiMnijjuhaMti sa02 gosAlaMmaMkhaliputaMuvaTThAiMsu taeNaM se gosAle maMkhaliputte teNaM aTuMgassa mahAnimittassa keNai ulloyameteNaM savversi pANANaM bhU0 jI0 sattANaM imAiMcha aNaikkamaNijAIvAgaraNAI vAgareti, taM0-lAbha alAbha suhaMdukkhaM jIviyaM mrnnNthaa| . taeNaMse gosAle maMkhaliputteteNaM aTuMgassa mahAnimittassa keNai ulloyameteNaMsAvatthIe nagarIe ajiNe jiNappalAvI aNarahA arahappalAvI akevalI kevalippalAvI asavannU savvatruppalAcI ajiNe jiNasadaM pagAsemANe vihri|| vR.'teNa'mityAdi,maMkhaliputte'timajalyabhidhAnamavasya putraH cauvIsavAsapariyAeti caturvizativarSapramANapravrajyAparyAyaH 'disAcaratti dizaM merAM caranti yAnti manyante bhagavato vayaM ziSyA iti dikcarAH dezATAvA, dikcarA bhagavacchiSyAH pArzvasthImUtA iti TIkAkAraH 'pAsAvacinnati cUrNikAraH aMtiyaM pAunmavija tismiipmaagtaaH| 'ahavihaM putvagaryamagadasamatiarthavidham aSTaprakAraMnimittamitizeSaH, taccedaM-divyaM 1 autpAtaM 2 AntarikSaM 3 bhaumaM 4 AGgaM 5 svaraM 6 lakSaNaM 7 vyaJjanaM 8 ceti, puurvgtNpuurvaabhidhaanshrutvishessmdhygtN| tathA mArgau-gItamArganRtyamArgalakSaNa sambhAvyate 'dasamati atra navamazabdasya luptasya darzanAnavamadazamAviti zyaM, tatazca mArgI navamadazamau yatra tatathA, 'saehi 2ti svakaiH 2 1511 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1637 svakIyaiH 2 maidaMsamehiMti mateH buddhermatyA vA darzanAni-prameyasya paricchedanAnimatidarzanAni taiH nijUhaMtittini!thayantana pUrvalakSaNazrutaparyAyayUthAnirdhArayanti uddharantItyarthaH uvaTThAiMsutti upasthitavantaH AzritantaityarthaH, aTThagassa'ttiaSTabhedasya keNaitti kenacit-tathAvidhajanAviditasvarUpeNa 'ulloyametteNaM'ti uddeshmaatrenn| 'imAiMcha aNaikkamaNilAI tiimAniSaDanatikramaNIyAni vyabhicArayitumazakyAni 'vAgaraNAiMtipRTena satA yAni vyAkriyante-abhidhIyante tAni vyAkaraNAni puruSArthopayogitvAccaitAniSaDuktAni,anyathA naSTamuSTicintAlUkAprabhRtInyanyAnyapibahUni nimittagocarIbhavantIti ___ 'ajiNejiNappalAvittiajIna:-avItarAgaHsanjinamAtmAnaMprakarSaNalapatItyevaMzIlo jinapralApI, evamanyAnyapi padAni vAcyAni, navaram arhan-pUjArhaH kevalI-paripUrNajJAnAdi, kimuktaM bhavati?- 'ajiNe' ityaadi| mU. (638)taeNaMsAvatthIenagarIesiMghADagajAvapahesubahujaNo annamannassa evamAikkhai jAva evaM parUveti evaM khalu devANuppiyA! gosAlemaMkhaliputtejiNe jiNappalAvIjAva pakAsemANe viharati, se kahameyaM manne evaM?, teNaM kAleNaM 2 sAmI samosaDhe jAva parisA pddigyaa| teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeDe aMtevAsI iMdabhUtInAma anagAre goyamagotteNaMjAvachaTuMchaTeNaM evaM jahA bitiyasaeniyaMThuddesaejAvaaDamANebahujaNasaiMnisAmeti, bahujaNo annamantrassaevamAikkhai4-evaMkhalu devANuppiyA! gosAlemaMkhaliputtejiNejiNappalAvI jAva pagAsemANe viharati, se kahameyaM manne evaM? taeNaMbhagavaM goyamebahujaNassaaMtiyaeyamar3hasoccAnisammajAvajAyasaDejAvabhattapANaM paDidaMseti jAva paJjuvAsamANe evaM va0-evaM khalu ahaM bhaMte ! taM ceva jAva jiNasadaM pagAsemANe viharati sekahameyaMbhaMte! evaM?, taMicchAmiNaMbhaMte! gosAlassa maMkhaliputtassa uhANapariyANiyaM parikahiyaM, goyamAdI samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaMevaM vayAsI-'jaNNaM' se bahujaNe atramannassa evamAikkhai 4-evaM khalu gosAle maMkhaliputtejiNe jiNappalAvI jAva pagAsemANe viharai taNNaM miyA, ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi jAva pruvemi| evaMkhalueyassagosAlasamaMkhaliputtassa maMkhalinAmamakhaipitA hotyA, tassaNaMmaMkhalissa maMkhassa madAnAM bhAriyA hotthA sukumAla jAva paDirUvA, taeNaM sA bhaddA bhAriyA annadA kadAyi gumviNIyAvihotyA, teNaMkAleNaM 2 saravaNe nAmaMsannivesehotthA riddhasthimiejAvasanimapagAse pAsAdIe 4, tattha NaM saravaNe sannivese gobahule nAma mAhaNe parivasati aDhe jAva aparibhUe riuveda jAva suparinihie yAvi hotyA, tassa NaM gobahulassa mAhaNassa gosAlA yAvi hotyaa| tae NaM se maMkhalImaMkhe nAmaM anayA kayAi bhaddAe bhAriyAe gumviNIe saddhiM cittaphalagahatyagae maMkhattaNeNaM appANaM bhAvamANe pucvANupuTviM caramANe gAmANugAmaM dUijjamANe jeNeva saravaNe sannivese jeNeva gobahulassa mAhamassa gosAlA teNeva uvA0 2 gobahulassa mAhaNassa gosAlAe egadesaMsi bhaMDanikkhevaM kareMti bhaMDa0 2 saravaNe sannivese uccanIyamajjhimAI kulAI sarasamudANassa bhikkhAyariyAeaDamANe vasahIe savvao samaMtA maggaNagavesaNaM kareti vasahIe savao samaMtA maggaNavesaNaM karemANe annatya vasahiM alabhamANe tasseva gobahulassa mANahassa Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 163 zatakaM-15, vargaH:, uddezakaHgosAlAe egadesasi vAsAvAsaM uvaage| taeNaM sAbhadAbhAriyA navaNhaMmAsANaMbahupaDipunnANaM aTThamANa rAIdiyANaM vItikaMtANaM susumAlajAva paDirUvarga dAragaM payAyA, tae NaM tassa dAragassa ammApiyare ekkArasame divase vItikaMte jAva bArahasAhe divase ayameyAsavaM guNNaM guNanipphatraM nAmadhenaM0 ka0-jamhANaM amhaM ime dArae gobahulassa mAhaNassa gosAlAe jAe taM hou NaM amhaM imassa dAragassa nAmadhezaM gosAle gosaaletti| taeNaM tassa dAragassa ammApiyaro nAmadhenaM kareMti gosAleti, taeNaM se gosAle dArae ummukkabAla bhAve viNNAyapariNayamette jovvaNagamaNuppatte sayameva pADiekaM cittaphalagaM kareti sayameva cittaphalagahatthagae maMkhattaNeNaM appANaM bhAvemANe viharati / / vR. 'evaMjahA bitiyasaeniyaMThuddesae ttidvitIyazatasya paJcamoddezake uhANapariyANiyaMti pariyAnaM-vividhavyatikaraparigamanaM tadeva pAriyAnikaM-caritam utthAnAt-janmana Arabhya pAriyAnikaM utthAnapAriyAnikaM tatparikathitaM bhagavadbhiriti gmyte| maMkhetti maGkhaH-citraphalakavyagrakaro bhikSAkavizeSaH 'sukumAla' iha yAvatkaraNAdevaM dRzyaM-'sukumAlapANipAe lakkhaNavaMjaNaguNovavee' ityaadi| . "riddhasthimiya' iha yAvatkaraNAdevaM dRzyam-'Rddhasthimiyasamiddhe pamuiyajaNajANavae' ityAdi vyAkhyA tu pUrvavat, "cittaphalagahatthagae'tti citraphalakaM haste gataM yasya sa tathA, 'pADiekaM ti ekamAtmAnaM prati pratyekaM pituH phalakAbhinnamityarthaH / mU.(639) teNaMkAleNaM 2 ahaMgoyamA! tIsaMvAsAiMAgAravAsamajhevasittAammApiIhiM devattagaehiM evaM jahA bhAvaNAe jAva egaM devadUsamAdAya muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pvvitte| taeNaM ahaMgoyamA! paDhamavAsAvAsaM addhamAsaMaddhamAseNaMkhamamAme aTThiyagAmaMnissAe paDhamaM aMtarAvAsaM vAsAvAsaM uvAgae, doccaM vAsaM mAsaMmAseNaM khamamANe puvvANupuTviM gharamANe gAmANugAmaM dUijamANe jeNeva rAyagihe nagare jeNeva nAliMdA bAhiriyA jeNeva taMtuvAyasAlA teNeva uvAgacchAmi te02 ahApaDirUvaM uggahaM ogiNhAmi ahA02 taMtuvAyasAlAe egadesaMsi vAsAvAsaM uvAgae, tae NaM ahaM goyamA! paDhamaM mAsakhamaNaM uvasaMpajjittANaM vihraami| taeNaM se gosAle maMkhaliputtecittaphalagahatthagaemakhattaNeNaM appANaMbhAvemANepuvvANupubdhi caramANe jAva dUijjamANe jeNeva rAyagihe nagare jeNeva nAliMdA bAhiyA jeNeva taMtuvAyasAlA teNeva uvAgacchaite0 2 taMtuvAyasAlAe egadesaMsi maMDanikkhevaM kareti bhaM02 rAyagihe nagare uccanIya jAva annatya katthavi vasahiM alabhamANe tIse ya taMtuvAyasAlAe egadesaMsi vAsAvAsaM uvAgae jatthevaNaM ahaMgoyamA!, paDhamamAsakkhamaNapAraNagaMsitaMtuvAyasAlAo paDinikkhamAmi taMtu0 2 nAlaMdAbAhiriyaM majhamajheNaM jeNeva rAyagihe nagare teNeva uvA02 rAyagihe nagare uccanIya jAva aDamANe vijayassa gAhAvaissa gihaM aNupaviTe / tae NaM se vijae gAhAvatI mamaM ejamANaM pAsati 2 hahatuTTa0 khippAmeva AsaNAo abbhuDhei khi02 pAyapIDhAo paJcoruhai 2 mamaM tikkhutto AyAhiNapayANaM kareti 2 mamaM vaMdati Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 bhagavatI aGgasUtraM (2) 15/-//639 namaMsati 2 mamaM viuleNaM asaNapANakhAisAimeNaM paDilAbhessAmittikaTTa tuTTe paDilAbhemANevi tuTTe paDilAbhitevi tuTTe / taNaM tassa vijayassa gAhAvaissa teNaM davvasuddheNaM dAyagasuddheNaM (tavassivisuddheNaM tikaraNasuddheNaM paDigAhagasuddheNaM) tiviheNaM tikaraNasuddheNaM dANeNaMmae paDilAbhie samANe devAue nibaddhe saMsAre parittIkae gihaMsi ya se imAI paMca divvAI pAubbhUyAI, taMjahA- vasudhArA buTThA 1 sadaddhavatre kusume nivAtie 2 celukkheve kae 3 AhayAo devaduMdubhIo 4 aMtarAvi ya NaM AgAse aho dANe 2 tti ghuTTe 5 / tae NaM rAyagihe nagare siMghADagajAva pahesu bahujaNo annamannassa evamAikkhai jAva evaM parUvei-dhanne NaM devANuppiyA! vijae gAhAvatI kayatthe NaM devANuSpiyA! vijaye gAhAvaI kayaputre NaM devANuppiyA ! vijae gAhAvaI kayalakkhaNe NaM devANuppiyA ! vijaye gAhAvaI kayA NaM loyA 'devANupiyA ! vijayarasa gAhAvaissa jassa NaM gihaMsi tahArave sAdhu sAdhUrUve paDilAbhie samANe imAI paMca divvAI pAubbhUyAI, taMjahA- vasudhArA buTThA jAva aho dAne 2 ghuTTe, taM dhanne kayatthe kayapunne kayalakkhaNe kayA NaM loyA suladdhe mANussae jammajIviyaphale vijayassa gAhAvaissa vija0 2 / tae NaM se gosAle maMkhaliputte bahujaNassa aMtie eyamahaM soccA nisamma samuppannasaMsae samuppatrako uhalle jeNeva vijayassa gAhAvaissa gihe teNeva uvAgacchai teNeva0 2 pAsai vijayassa gAhAvaissa gihaMsi vasuhAraM vuddhaM dasaddhavannaM kusumaM nivaDiyaM mamaM ca NaM vijayassa gAhAvaissa gihAo paDinikkhamamANaM pAsati 2 haDatuTThe jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAga0 2 mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei 2 mamaM vaM0 namaM0 2 mamaM evaM vayAsI tajjhe NaM bhaMte! mamaM dhammAriyA ahannaM tajjhaM dhammaMtevAsI tae NaM ahaM goyamA ! gosAlassa maMkhaliputtassa eyama no ADhAmi no parijANAmi tusiNIe saMciTThAmi, tae NaM ahaM goyamA ! rAyagihAo nagarAo paDinikkhamAmi pa0 2 nAlaMdaM bAhiriyaM majjhamajjheNaM jeNeva taMtuvAyasAlA teNeva uvA0 2 doccaM mAsakhamaNaM uvasaMpajjittANaM viharAmi / tae NaM ahaM goyamA ! doghaM mAsakkhamaNapAraNagaMsi taMtuvAyasAlAo paDinikkhamAmi taM0 2 nAlaMda bAhiriyaM majjhamajjheNaM jeNeva rAyagihe nagare jAva aDamANe AnaMdassa gAhAvaissa gihaM aNuppaviTTe, tae NaM se AnaMde gAhAvatI mamaM ejamANaM pAsati evaM jaheva vijayassa navaraM mamaM viulAe khajagavihIe paDilAbhessAmIti tuThThe sesaM taM caiva jAva tAM mAsakkhamaNaM uvasaMpajittANaM viharAmi, tae NaM ahaM goyamA ! tamAsakkhamaNapAraNagaMsi taMtuvAyasAlAo paDinikkhamANi taM0 2 taheva jova aDamANe suNaMdassa gAhAvaissa gihaM aNupaviTTe, tae NaM se sunaMde gAhAvatI evaM java vijayagAhAvatI navaraM mamaMsavvakAmaguNieNaM bhoyaNeNaM paDilAbheti sesaM taM caiva jAva cautthaM mAsakkhamaNa uvasaMpacittANaM viharAmi / tIse NaM nAlaMdA bAhiriyAe adUrasAmaMte ettha NaM kollAe nAmaM sannivese hotthA sannivesavannAo, tattha NaM kollAe saMnivese bahule nAmaM mAhaNe parivasai aDDe jAva aparibhUe riuvveyajAvasupariniTThie yAvi hotyA, tae NaM se bahule mAhaNekattiyacAummAsiyapADivagaMsi viuleNaM mahughaya saMjutteNaM paramanneNaM mAhaNe AyAmetthA / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 zatakaM-15, vargaH, uddezakaH taeNaM ahaM goyamA ! cautthamAsakkhamaNapAraNagaMsi taMtAvAyasAlAo paDinikhamAmi taM02 nAlaMdaMbAhiriyaM majhamajheNaM niggacchAmini02 jeNevakolAesaMnivese teNeva uvAgacchAmi 2 kullAe sannivese uccanIya0 jAvaaDamANassa bahulassa mAhaNassa giha aNuppaviTe, taeNaM se bahule mAhaNemama ejamANaM tahevajAvamamaM viuleNaM mahughayasaMjuteNaM paramanneNaM paDilAbhessAmIti tuDhe sesaMjahA vijayassa jAva bahule mAhaNe bhu0| taeNaM se gosAle maMkhaliputte mamaMtaMtAvuyasAlAe apAsamANe rAyagihe nagare sabmiMtarabAhiriyAe mamaM savvao samaMtA maggaNagavesaNaM kareti mamaM katthavi sutiM vA khuti vA pavattiM vA alabhamANejeNevataMtuvAyasAlA teNeva uvAra sADiyAo yapADiyAoya kuMDiyAoya pAhaNAo ya cittaphalagaM ca mAhaNe AyAmeti AyAmettA sauttaroThaM muMDaM kAreti sa02 taMtuvAyasAlAo paDinikkhamati taM02 nAlaMdaMbAhiriyaM majhamajheNaMniggacchainigga02 jeNevakollAgasannivese teNeva uvaagcchi| . taeNaM tassa kollAgassa saMnivesassa bahiyA bahiyA bahujaNo annamanassa evamAikkhati jAvapasveti-dhanneNaM devANuppiyA! bahu mAhaNetaMcevajAvajIviyaphale bahulassamAhaNassa ba0 2, taeNaMtassa gosAlasamaMkhaliputtassa bahujaNassaaMtiyaMeyamadvaMsocA nisamma ayameyAsave amathiejAvasamuppajitthA jArisiyaNamamaMdhammAyariyassa dhammovadesagassasamaNassa bhagavao mahAvIrassa iTTI juttI jase bale vIrie purisakAraparakkame laddhe patte abhisamannAgae no khalu atthitArisiyANaM annassa kassaitahAsvassasamaNassavamAhaNassa vAiDIjuttI.jAva parikkame laddhe patte abhisamannAgae taM nissaMdiddhaM ca NaM etya mamaM dhammAyarie dhammovadesae samaNe bhagavaM mahAvIre bhavissatItikaTThakollAgasannivesesabhitarabAhiriemamaM savvao samatA maggaNagavesaNaM kareimamaMsavvaojAva karemANe kollAgasaMnivesassabahiyApaNiyabhUmIemaesaddhiM abhisamantrAgae tae NaM se gosAle maMkhalipute haRtuDhe mamaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaMjAva namaMsittA evaM vayAsI-tujhe NaM bhaMte ! mama dhammAyariyA ahannaM tujhaM aMtevAsI, tae NaM ahaM goyamA ! gosAlassa maMkhaliputtassa eyamaDhe paDisuNemi, tae NaM ahaM goyamA ! gosAleNaM maMkhaliputteNaM saddhiM paniyabhUmIe chavvAsAiM lAbhaM alAbhaM sukhaM dukkhaM sakkAramasakkAraM paJcaNubbhavamANe aNicajAgariyaM viharitthA / / vR. 'AgAravAsamajhe vasitta'tti agAravAsaM-gRhavAsamadhyuSya-Asevya 'evaM jahA bhAvaNAe'tti AcAradvitIyazrutaskandhasya paJcadaze'dhyayane, anenacedaM sUcitaM 'samattapainne nAhaM samaNo hoiM ammApiyaraMmi jIvaMte'tti samAptAbhigraha ityarthaH 'ciccA hiranna cicA suvanaMciccA bala'mityAdIni, 'paDhamavAsaMtivibhaktipariNAmAtpravrajyApratipatteH prathame varSe 'nissAe tti nizrAya nizrAM kRtvetyarthaH 'paDhamaM aMtarAvAsaMti vibhaktipariNAmAdeva prathame'ntaraM--avasarovarSasya-vRSTeryatrAsAvantaravarSa athavA'ntare'pi-jigamiSatakSetramaprApyApi yatra sati sAdhubhiravazyamAvAso vidhIyate so'ntarAvAso-varSAkAlastatra vAsAvAsaMtivarSAsu vAsaH-cAturmAsikamavasthAnaM vrssaavaasstmupaagtH-upaashritH| 'docaM vAsaMti dvitIye varSe 'taMtuvAyasAla'tti kuvindazAlA 'aMjalimauliyahatthe'tti Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-/-/639 analinA mukulitI-mukulAkArau kRtI hastau yena sa tathA, 'davvasuddheNaM ti dravyaM odanAdikaM zuddhaM-udgamAdidoSarahitaM yatra dAne tattathA tena 'dAyagasuddheNaM ti dAyakaH zuddho yatrAzaMsAdidoSarahitatvAttattathA ten,evmitrdpi| tiviheNaM tiuktalakSaNena trividhena, athavA trividhena kRtakAritAnumatibhedena trikaraNa-zuddhana-manovAkkAyazuddhena / . 'vasuhArA vuDha'ttivasudhArA dravyarUpAdhArAvRSTA 'aho dAnaM tiahozabdovismaye 'kayatthe paMti kRtArthaH-kRtasvaprayojanaH 'kayalakkhaNe'tti kRtaphalavallakSaNa ityarthaH kayA NaM loga'tti kRtI zubhaphalauavayave samudAyopacArAtlokI-ihalokaparaloko 'jammajIviyaphale'ttijanmano jIvitavyasyaca yatphalaMtattathA tahArUvesAhu sAhurUve'tti tathArU tathAvidheavijJAtavratavizeSa ityarthaH 'sAdhau' zramaNe 'sAdhurUpe' sAdhvAkAre, 'dhamaMtevAsitti zilpAdigrahaNArthaHmapi ziSyo bhavatItyataucyate-dhanteivAsI, khajagavihIe'ttikhaNDakhAdyAdilakSaNabhojanaprakAreNa 'sabakAmaguNieNa'tisarvekAmaguNA-abhilASaviSayabhUtA rasAdayaH saJjAtAyatratatsarvakAmaguNitaMtena 'paramanneNaM'ti pamarAnena-kSareyyA AyAmethAttiAcAmitavAntadbhojanadAnadvAreNocchiSTatAsampAdanena tacchuddhayarthaHmAcamanaM kAritavAn bhojitavAniti taatpryaarthH|| / 'sabmitarAbihiriettisahAbhyantareNa vibhAgenabAhyena ca yattattathA tatra maggaNagavasaNaMti anvayato mArgaNaM vyatirekatogaveSaNaMtatazcasamAhAradvandvaH 'suiMvattizrUyata iti zruti-zabdastAM cakSuSA kila zyamAno'rthaHzabdena nizcIyata iti zrutigrahaNaM 'khuiMvattikSavaNaM kSuti-chItkRtaM. tAm, eSA'pyadRzyamanuSyAdigamikA bhavatIti gRhItA, 'pavattiM vatti pravRtti-vArtA, 'sADiyAo'tti paridhAnavANi 'pADayAo'tti uttriiyvstraanni| .. kvacit bhaMDiyAottizyate tatrabhaNDikA-randhanAdibhAjanAni, mAhaNeAyAmeti'tti zATikAdInAn brAhmaNAn lambhayati zATikAdIn brAhmaNebhyo dadAtItyarthaH, sauttaroDhuti saha uttarauSThenasottarauSThaM-sazmazrukaMyatA bhavatItyevaM muMDaMti muNDanaMkArayati nApitena paNiyabhUmIe'tti paNitabhUmau-bhANDavizrAmasthAne praNItabhUmauvA-manojJabhUmau 'abhisamannAgae'ttimilitaH eyamardu paDisuNemi'tti abhyupagacchAmi, yaccaitasyAyogyasyAbhyupagamanaM sagavatastadakSINarAgatayA paricayeneSatsnehagarbhAnukampAsadbhAvAt chadmasthatayA'nAgatadoSAnavagamAdavazyaM bhAvitvAcaitasyArthaHsyeti bhaavniiymiti| 'paNiyabhUmIe'tti paNitabhUmerArabhya praNItabhUmau vA-manojJAbhUmau vihatavAniti yogaH, 'aniccajAgariyaM ti anityacintAM kurvanniti vAkyazeSaH / mU. (640) taeNaMahaMgoyamA! atrayA kadAyi paDhamasaradakAlasamayaMsiappabuddhikAryasi gosAleNaM maMkhaliputteNaM saddhiM siddhatthagAmAo nagarAo kummAragAma nagaraM saMpaTTIe vihArAe, tassaNaM siddhatthassa gAmassa nagarassa kumAragAmassa nagarassaya aMtarAetthaNaM mahaMege tilathaMbhae pattie pupphie hariyagarerijjamANe sirIe atIva 2 uvasobhemANe 2 citttthi| taeNaM gosAle maMkhaliputtetaMtilathaMbhagaM pAsai 2 mamaM vaM0 nama02 evaM vayAsI-esa NaM bhaMte ! tilaMthabhae kiM nipphaz2issai no niphajjassavi?, eeya satta tilapupphajIvA udAittA 2 kahiM gacchihiMti kahiM uvavajihiMti ? Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 167 zatakaM-15, vargaH-, uddezaka: taeNaM ahaM goyamA ! gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-gosAlA! esa NaM tilayaMbhae niphajissaenona niSphajissai, eeyasattatilapuSphajIvAAudAittAra eyassacevatilathaMbhagassa egAe tilasaMguliyAe satta tilA pnycaayaaissNti| taeNaM se gosAle maMkhaliputte mamaM evaM AikkhamANassa eyamaTuM no sadahati no pattiyati noroeieyamaTuMasaddahamA0 apattiya0 aroemANemamaMpaNihAeayaNNaM micchAvAdI bhavauttikaTTa mamaM aMtiyAo saNiyaM 2 paccosakkai 2 jeNeva se tilathaMbhae teNeva uvA0 2 taM tilathaMbhagaM saleluyAyaM ceva uppADei u0 2 egaMte eDeti, tarakhaNamettaM ca NaM goyamA! divve abmavaddalae paaunbhuue| tae NaM se divve abhavaddalae khippAmeva pataNataNAeti 2 khippAmeva pavijuyAti 2 khippAmeva nacodagaM nAtimahiM paviralapaphusiyaM rayareNuvisAsaNaM divvaM salilodagaMvAsaM vAsati teNaM se tilathaMbhae Asatthe paJcAyAe tatyeva baddhamUle tattheva patihie, te ya satta tilapuSphajIvA uddAittA ra tasseva tilathaMbhagassa egAe tilasaMguliyAe satta tilA pnycaayaayaa| vR. 'paDhamasarayakAlasamayaMsitti samayabhASayA mArgazIrSapauSau zaradabhidhIyate tatra prathamazaratkAlasamaye mArgazIrSe, 'appavuTTikAyaMsittialpazabdasyAbhAvavacanatvAdavidyamAnavarSa ityarthaH,anye tvazvayukkArtikau zaradityAhuH, alpavRSTikAyatvAcca tatrApiviharatAMna dUSaNamiti, etaccAsaGgatameva, bhagavato'pyavazyaM paryuSaNasya karttavyatvena paryuSaNAkalpe'bhihitatvAditi / 'hariyagarerijjamANe'tti haritaka itikRtva 'reriJjamANe tti atizayena rAjamAna ityarthaH / ___'tae NaM ahaM goyamA ! gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsitti, iha yadbhagavataH pUrvakAlapratipannamaunAbhigrahasyApi pratyuttaradAnaM tadekAdikaM vacanaM mutkalamityevamabhigrahaNasya saMbhAvyamAnatvena na viruddhamiti, 'tilasaMgaliyAe'tti tilaphalikAyAM 'mamaMpaNihAe'ttimAMpraNighAyamAmAzrityAyaM mithyAvAdI bhavatvitivikalpaM kRtvA, 'abbhavaddalae'tti abhrarUpaM vAro jalasya dalikaM kAraNamabhravAdalakaM pataNataNAyaitti prakarSeNa taNataNAyate garjatItyarthaH 'naccodamaMti nAtyudakaM yathA bhavati 'nAimaTTiya'ti nAtikaddemaM yathA bhvtiityrthH| ___'paviralapphusiya'ti praviralAH paraspRzikA-vigruSo yatra tattathA, 'rayareNuviNAsaNaM'ti rajo-vAtotpATitaMvyomavarti reNavazca-bhUmisthitapAMzavastadvinAzanaM-tadupazamakaM, 'salilodagavAsaMti salilA:-zItAdimahAnyastAsAmiva yadudakaM-rasAdiguNasAdhamyAditi tasya yo varSa sasalilodakavarSo'tastaM, baddhamUle tibaddhamUlaH san'tatyeva paiTThiettiyatra patitastatraiva prtisstthitH| mU. (641) tae NaM ahaM goyamA ! gosAleNaM maMkhaliputteNaM saddhiM jeNeva kuMDaggAme nagare teNeva uvaa0|te NaM tassa kuMDaggAmassa nagarassa bahiyA vesiyAyaNe nAmaM bAlatavassIchaTuMchaTeNaM anikhitteNaMtavokammaneNaMuTuM bAhAo pagijhiya ra sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIeAyAvemANe viharai AiJcateyataviyAo ya se chappaIo savvao samaMtA abhinissavaMti pANabhUyajIvasattadayaTThayAe caNaM paDiyAo 2 tatthaiva 2 bhuJjo 2 pccorubheti| tae NaM se gosAle maMkhaliputte vesiyAyaNaM bAlatavassi pAsati pA0 2 mamaM aMtio saNiyaM2 paccIsakkaimamaM02 jeNeva vesiyAyaNe bAlatavassI teNeva uvA02vesiyAyaNaMbAlatavassiM Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 bhagavatIagasUtra (2) 15-11641 evaM vayAsI-kiMmavaM muNI muNie udAhu jUyAsenjAyarae?, taeNaM se vesiyAyaNe bAlatavassI gosAlassa maMkhaliputtassa eyamaTuMNo ADhAtinI pariyANAti tusiNIe sNcitttthti| . taeNaM se gosAle maMkhaliputte vesiyAyaNaM bAlatavassiM dopitabaMpi evaM vayAsI-kiM bhavaM muNI muNie jAva sejAyarae, taeNaM se vesiyAyaNe bAtavassI gosAleNaM maMkhaliputeNaM dodyapi tapi evaM vutte samANe Asurute jAva misimisemANe AyAvaNabhUmIo paccorumati A02 teyAsamugghAeNaM samohAiteyAsamugdhAeNaM samohanittA sattaTThapayAiM paccosakaisa02 gosAlassa maMkhaliputtassa vahAe sarIragaMsiteyaM nisiri| taeNaM ahaM goyamA! gosAlassa maMkhaliputtassa anukaMpaNaTThayAe vesiyAyaNassa bAlatavassissa teyapaDisAharaNaTTayAe etyaNaMaMtarA ahaM sIyaliyaM teyalessaM nisirAmijAe sA mamaM sIyaliyAe teyalessA vesiyAyaNassa bAlatavassissa sIosiNA teyalessA pddihyaa| . tae NaM se vesiyAyaNe bAlatavassI mamaM sIyalayAe teyalessAe sIosiNaM teyalessaM paDihayaM jANittAgosAlassa maMkhaliputtassasarIragasa kiMciMAbAhaM vAvAbAhaMvAchavicchedaMvA akIramANaM pAsittA sIosiNaM teyalessaM paDisAirai sIo02 mamaM evaM vayAsI se gayameyaM bhagavaM! se gayameyaM bhagavaM!! __taeNaM gosAle maMkhaliputte mamaM evaM vayAsI-kiNhaM maMte! esa jUyAsiJjAyare tujhe evaM vayAsI se gayamaiyaM bhagavaM! gayagayameyaM bhagavaM!, taeNaM ahaM goyamA! gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-tumaMNaM gosAlA! vesiyAyaNaM bAlatavassiM pAsasi pAsittA mamaM aMtiyAo tusiNiyaM 2 paJcosakasijeNeva vesiyAyaNebAlatavassIteNeva uvAgacchasite02 vesiyAyaNaMbAlatavassi evaM vayAsI-kiM bhavaM munI muNina udAhu jUyAsejAyarae? taeNaM se vesiyAyaNe bAlatavassI tava eyamaTuM no ADhAti no parijANAti tusiNIe saMciTThai, taeNaMtumaMgosAlA vesiyAyaNaMbAlatavassiMdopitacaMpi evaM vayAsI-kiMbhavaMmuNI muNie jAva sejAyarae, taeNaM se vesiyAyaNe bAlatavassI tumaMdocaMpi tacaMpi evaM vutte samANe AsarutejAva parosakkatipa02 tavavahAe sarIragaMsi teyalessaM nissri| taeNaMahaMgosAlA! tavaanukaMpaNaTTayAevesiyAyaNassabAlatavassissasIyateyalessApaDisAharaNaTTayAe etya NaM aMtarAsIyaliyateyalessaM nisirANi jAva paDihayaM jANittA tavaya sarIragassa kiMciAbAhaM vAvAbAhaM vA chavicchedaM vA akIramANaM pAsettA sIosiNaM teyalessaM paDisAharati sI02 mamaMevaM vayAsI-se gayameyaM bhagavaMgayagaya meyaM bhagavaM? taeNase gosAlemaMkhaliputtemamaMaMtiyAoeyamaTuM socAnisammamIejAvasaMjAyabhaye mamaM vaMdati namasati magara evaM vayAsI-kahanaM bhaMte! saMkhittaviulateyalesse bhavati?, taeNaM ahaM goyamA! gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-jeNaM gosAlAegAe saNahAe kummAsapiDiyAe egeNa ya viyaDAsaeNaM chaTuMchaDeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM urdu bAhAo pagijhiya 2 jAva viharati seNaM aMto chaNhaMmAsANaM saMkhittaviulateyalesse bhvti| taeNaM se gosAle maMkhaliputte mama eyamaTuM sampaM viNaeNaM pddisunneti| dR. 'pANabhUyajIvasattadayaTThayAe'tti prANAdiSu samAnyena yA dayA saivArthaH prANAdida Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezakaHyArthastabhAvastattAtayA,athavA SaTpadikAevaprANAnAmucchvAsAdInAM bhAvAtrANAH bhavanadharmakavAdbhUtAH upayogalakSaNatvAjjIvAH sattvopapetatvAtsatvAstataH karmadhArayastadarthatAyai, cazabdaH punararthaH, 'tattheva'tti ziraHprabhRtike, 'kiM bhavaM muNI muNie'ti kiM bhavAn 'muni' tapasvI jAtaH 'munie'tti jJAte tatve sati jJAtvA vA tatvam, athavA kiM bhavAn 'munI' tapasvinI 'muNie'tti munikaH-tapasvIti, athavA kiM bhavAn 'muni' yati uta 'muNikaH' grhgRhiitH| 'udAhutti utAho iti vikalpArtho nipAtaH 'jUyAsejAyaraetti yUkAnA syAnadAteti, sattakRpayAIpaccosakchaItti prayatanavizeSArthamuramabhraivaprahAradAnArthamiti, sIusiNaM teyalessaM'ti svAM svakIyAmuSNAMtejolezyA se gayameyaM bhagavaM gayagayamevaM bhagavatiatha gataM avagatametanmayA he bhagavan ! yathAbhagavataH prasAdAdayaM na dagdhaHsambhrabhAvArthatvAca gatazabdasya punaH punaruccAraNam, ca yadgozAlakasya saMrakSaNaM bhagavatA kRtaM tatsarAgatvena dayaikarasatvAdbhagavataH, yacca sunakSatrasarvAnubhUtimunipuGgavayorna kariSyati tadvItarAgatvena lbdhynupjiivktvaadvshyNbhaavibhaavtvaadveyvseymiti| saMkhittaviulateyalesettisaGkSiptA'prayogakAle vipulA prayogakAletejolezyA-labdhivizeSoyasyasatathA sanahAe'tti sanakhayAyasyAM piNDikAyAMbadhyamAnAyAmaGgulInakhA aGguSThasyAdho laganti sAsanakhetyucyate kummAsapiDiyAe'tti kulmASAH-arddhasvinnA mudgAdayomASA ityanye 'viyaDAsaeNaM ti vikaTa-jalaM tasyAzayaH Azrayo vA-sthAnaM vikaTAzayo vikaTAzrayo vA tena, amuMcaprastAvAcculukamAhu vRddhAH / mU. (642)taeNaMahaMgoyamA! annadAkadAigosAleNaM maMkhaliputteNaM saddhiM kummagAmAo nagarAo siddhatthaggAmaM nagaraMsaMpaTTievihArAejAhe ya motaMdesaMhavvamAgayA jatya NaM se tilathaMbhae taeNaM se gosAle maMkhaliputte evaMvayAsI-tujhe NaM bhaMte! tadA mamaMevaM Aikkhaha jAva pakhaveha-gosAlA! esaNaM tilathaMbhae niphaz2issaitaM ceva jAva paJcAissaMtitaNNaM micchA imaMca gaMpaJcakkhameva dIsai esaNaM se tilathaMbhae no nimphane aniSphanameva te ya satta tilayapupphajIvA udAittA 2 no eyassa ceva tilathaMbhagassaegAe tilasaMguliyAe satta tilA pnycaayaayaa| taeNaM ahaM goyamA! gosAlaM maMkhaliputtaM evaM kyAsI-tumaMNaM gosAlA! tadA mamaM evaM AikkhamANassajAvapakhavemANassa eyamaTThanosaddahasi no pattiyasiroyayasieyamaDhaM asadahamANe apattiyamANe aroemANe mamaM paNihAe ayannaM micchAvAdI bhavauttikaTTha mamaM aMtiyAo saNiyaM 2 paccIsakasi pa02 jeNeva se tilathaMbhae teNeva uvA02 jAva egaMtamaMte eddesi|| takhaNametaMgosAlA! divveabmavaddalaepAubbhUe, taeNaM sedivve abhavaddalae khippAmeva taM caiva jAva tassa ceva tilayaMbhagassa egAe tilasaMgaliyAe satta tilA paJcAyAyA, taM esa NaM gosAlA! se tilathaMbhae niSphane no anippannameva, te ya satta tilapuSphajIvA udAittA 2 eyassa veva tilayaMmayassaegAetilasaMguliyAe satta tilA paJcAyAyA, evaMkhalu gosAlA! vaNassaikAiyA puttttprihaarNprihrNti| tae NaM se gosAle maMkhaliputte mamaM evamAikkhamANassa jAva parUvemANassa eyamaTuM no saddahati 3 eyamaDhe asadahamANe jIva aroemANe jeNeva se tilathaMbhae teNeva uvA0 2tAo Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 15/-/-/642 tilathaMbhayAo taM tilasaMguliyaM khuDDati khuDDittA karayalaMsi satta tile papphoDei, tae NaM tassa gosAlarasa maMkhaliputtassa te satta tile gaNamANassa ayameyArUve abmatthie jAva samuppajitthA / evaM khalu savvajIvAvi pauTTaparihAraM paraharaMti, esa NaM goyamA ! gosAlassa maMkhaliputtassa pauTTe esa NaM goyamA ! gosAlassa maMkhaliputtassa mamaM aMtiyAo AyAe avakkamaNe paM0 / 170 vR. 'jAheya motiyadA ca smo - bhavAmovayaM 'anipphannameva' tti makArasyAgamikatvAdaniSpanna ev| 'vaNassaikAiyAopauTTaparihAraMpariharati ' ttiparivRtya 2 -mRtvA 2 yastasyaiva vanaspatizarIrasya parihAraH-- paribhogastatraivotpAdo'sau parivRtyaparihArastaMpariharanti - kurvantItyarthaH, 'khuDDui' tti troTayati 'pauTTe tti parirvataH parivarttavAda ityarthaH 'AyAe avakramaNe'tti AtmanA''dAya copadezam 'apakramaNam' apasaraNaM / mU. (643) tae NaM se gosAle maMkhaliputte egAe saNahAe kummAsapiMDiyAe ya egeNa ya viyaDAsaeNaM chachaTTeNaM anikkhitteNaM tevokammeNaM uDDuM bAhAo pagijjhiyara jAva viharai / tae NaM se gosAle maMkhaliputte aMto chaNhaM mAsANaM saMkhittaviulateyalese jaae| mU. (644) tae NaM tassa gosAlassa maMkhaliputtassa annayA kayAvi ime chaddisAcarA aMtiya pAubbhavitthA taM - sANo taM caiva savvaM jAva ajiNe jiNasaddaM pagAsemANe viharati, taM no khalu goyamA ! kosAle maMkhaliputte jiNe jiNappalAvI jAva jiNasaddaM pagAsemANe viharai, gosAle NaM maMkhaliputte ajiNe jiNappalAvI jAva pagAsemANe viharai, tae NaMsA mahatimahAlayA mahacca parisA jahA sive jAva paDigayA / taeNa sAvatthIe nagarIe siMghADaga jAva bahujaNo annamannassa jAva parUvei - jannaM devANuppiyA gosAle maMkhaliputte jiNe jiNappalAvI jAva viharai taM micchA, samaNe bhagavaM mahAvIre evaM Aikkhai jAva parUvei evaM khalu tassa gosAlassa maMkhaliputtassa maMkhalI nAmaM maMkhapitA hotthA / taNaM tassa maMkhalisa evaM ceva taM savvaM bhANiyavvaM jAva ajiNe jiNasaddaM pagAsemANe viharai, taM no khalu gosAle maMkhaliputte jiNe jiNappalAvI jAva viharai gosAle maMkhaliputte ajiNe jiNappalAvI jAva viharai, samaNe bhagavaM mahAvIre jiNe jiNappalAvI jAva jiNasaddaM pagAsemANe viharai / taNaM se gosAle maMkhaliputte bahujaNassa aMtiyaM eyamahaM socA nisamma Asurutte jAva misimisemANe AyAvaNabhUmIo pacoruhai AyAvaNabhUmIo pacoruhaittA sAvatthi nagariM majjhamajjheNaM jeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNe teNeva uvAgacchai teNe0 2 hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNaMsi AjIviyasaMghasaMparivuDe mahayA amarisaM vahamANe evaM vAvi viharai vR. 'jahA sive 'tti zivarAjarSicarite 'mahayA amarisa' tti mahAntamamarSam ' evaM vAvi' tti evaM ceti prajJApakopadarzyamAnakopacihnam, apIti samuccaye / mU. (645) teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtevasI AnaMde nAmaM dhere pagaibhaddae jAva viNIe chaTuM chaTTeNaM anikkhitteNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai, tae NaM se ANaMde there chaTTakkhamaNapANagaMsi paDhamAe porisIe evaM jahA goyamasAmI taheva Apucchai taheva jAva uccanIyamajjhimajAva aDamANe hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNassa Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 171 zatakaM-15, varNaH-, uddezakaHadUrasAmaMte viiivyi| tae NaM se gosAle maMkhaliputte AnaMdaM theraM hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNassa adUrasAmaMteNaM vIivayamANaMpAsai pA0 2 evaMvayAsI-ehi tAvaAnaMdA! io egaMmahaM uvamiyaM nisAmehi, tae NaM se AnaMde there gosAleNaM maMkhaliputteNaM evaM vutte samANe jeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIekuMbhakArAvaNe jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva uvaagcchti| taeNaMse gosAle maMkhaliputte ANaMdaMtheraM evaMvayAsI-evaM khaluAnaMdA! ito cirAtIyAe addhAe kei uccAvagA vaNiyA atthaatthI atthaluddhA atyagavesI atthakaMkhiyA atthapivAsA atthagavesaNavAe NAmAvihaviulapaNiyabhaMDamAyAe sagaDIsAgaDeNaM subahuM bhattapANaM patthayaNaM gahAya egaM mahaM agAmiyaM aNohiyaM chinnAvAyaMdIhamaddhaM aDaviM annuppvitttthaa| taeNaM tesiM vaNiyANaM tIse akAmiyAe amohiyAe chinnAvAyAe dIhamaddhAe aDavIe kiMci desaM aNuppattANaM samANANaM se puvagahie udae aNupuvveNaM paribhuMjemANe pari02 khINe, tae NaM te vaNiyA khINodatA samANA taNhAe paribbhavamANA annamanne saddAveti anna0 2 evaM va0- evaM khalu devANuppiyA! amhaM imIse agAmiyAe jAva aDavIe kiMci desaM aNuppattANaM samANANaM se puvvagahie udae aNupuvveNaM paribhujemANe pari0 khINe taM seyaM khalu devANuppiyA! amhaM imIse agAmiyAe jAva aDavIe udagassa savvao samaMtA maggaNagavesaNaM karettaettika? annamannassa aMtie eyamaTuM paDisuNeti anna0 2 tIse NaM agAmiyAe jAva aDavIe udagassa savyao samaMtA maggaNavagesaNaM kareMti udagassa savvao samaMtA maggaNavagesaNaM karemANA egaM mahaM vaNasaMDaM AsAdeti kiNhaM kiNhobhAsaM jAvanikuraMbabhUyaM pAsAdIyaM jAva pddiruuvN| tassaNaM vanasaMDassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahegaMvammIyaM AsAti, tassaNaMvammiyassa cattAri vappuo abbhuggayAo. abhinisaDhAo tiriyaM susaMpaggahiyAo ahe pannagaddhUvAo pannagaddhasaMThANasaMThiyAo pAsAdIyAo jAva paDirUvAo, taeNaM te vANiyA haTTatuTTha0 annamannaM saddAveMti a0 2 evaM vayAsI-evaM khalu devA0! amhe imIse agAmiyAe jAva savvao samaMtA maggaNagavesaNaM karemANehiM ime vanasaMDe AsAdie kiNhe kiNhobhAse imassa NaM vanasaMDassa bahumajjhadesabhAe ime vammIe AsAdie imassaNaM vammIyassa cattArivappuoabbhuggayAo jAva paDirUvAo taM seyaM khalu devANuppiyA! amhaMimassa vammIyassa paDhamaM vappiM bhindittae aviyAI orAlaM udagarayaNaM assaadessaamo| taeNaM te vANiyA annamannassa aMtiyaM eyamadvaM paDisuNeti aM0 2 tassa vammIyassa paDhamaM vappiM bhiMdaMti, te NaM tatya acchaM patthaM jaccaMtaNuyaM phAliyavananAbhaM orAlaM udagarayaNaM AsAdeti, tae NaM te vaNiyA haTTatuTTa0 pANiyaM pibaMti pA0 2 vAhaNAI panjeti vA002 bhAyaNAI bhareti bhA02 doccaMpiannamantraM evaM vadAsI-evaM khalu devANuppiyA! amhehiM imarasa vammIyassa paDhamAe vappIe bhinnAe orAle udagarayaNe assAdietaMseyaM khalu devANuppiyA! amhaMimassa vammIyassa doccaMpi vappiM bhiMdittae, avi yAI ettha orAlaM suvannarayaNaM AsAdessAmo, tae NaM te vaNiyA annamannassa aMtiyaM eyamaDhe paDisuNeti aM0 2 tassa vammIyassa doccaMpi varSi bhidaMti te NaM tattha acchaMjacaM tAvaNijjaM mahatthaM mahagdhaM maharihaM orAlaM suvannarayaNaM assadeti / Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1645 taeNaM te vaNiyA haTTatuTTa0 bhAyaNAI bhareti 2 pavahaNAiM bhareti 2 tacaMpi annamantraM evaM va0-evaM khalu de0 ! amhe imassa vammIyassa paDhamAe vappAe bhinnAe orAle udagarayaNeAsAdie docAe vappAe bhitrAe orAle suvannarayaNe assAdie taM seyaM khalu devANuppiyA! amhaM imassa dhammIyassa tayapi vappiM niMdittae, aviyAiM etya orAlaM maNirayaNaM assAdessAmo, tae NaM te vaNiyA annamanassa aMtiyaM eyamaDhe paDisuNeti aM0 2 tassa vammIyassa tacaMpi varSi bhiMdaMti, te NaM tattha vimala nimmalaM nibbalaM nikkalaM mahatthaM mahagdhaM maharihaM orAlaM maNirayaNaM assaadeti| taeNaM te vaNiyA haTTatuTTha0 bhAyaNAiMbharetibhA02 pavahaNAiMbharetira cautthaMpiannamannaM evaM vayAsI-evaMkhalu devA0! amhe imassa vammIyassa paDhamAe vappAebhinnAe orAle udagarayaNe assAdie doccAe vampAebhinnAe orAle suvaNNarayaNe assAdietaccAe vappAebhinnAe orAle maNirayaNe assAdieta seyaMkhalu devANuppiyA! amhaMimassa vammIyassacautthaMpivappiM bhiMdittae avi yAiM uttamaM mahagdhaM maharihaM orAlaM vairarayaNaM assaadessaamo| taeNaMtesiMvaNiyANaMegevaNie hiyakAmae suhakAmae patthakAmaeAnukaMpienissesie hiyasuhanissesakAmaete vaNie evaM vayAsI-evaM khalu devA0! amhe imassa vammIyassa paDhamAe vappAe bhinnAe orAle udagarayaNe jAva tacAe vappAe bhinnAe orAle maNirayaNe assAdietaM houalAhi paJjattaM esA cautthI vappAmA bhijau, cautthINe vappAsauvasaggA yAvi hotyA, tae NaM te vaNiyA tassa vaNiyassa hiyakAmagassa suhakAmajAva hiyasuhanissesakAmagassa evamAikkhamANassa jAva parUvemANassa eyamaTuM no saddahati jAva no royaMti, eyamaDaM asaddahamANA jAva aroemANA tassa bammIyassa cautthaMpi vapi bhiMdati, te NaM tattha uggavisaM caMDavisaM ghoravisaM mahAvisaM atikAyamahAkAyaM masimUsAkAlagayaM nayaNavisarosaputraM aMjaNapuMjanigarappagAsaMrattacchaM jamalajuyalacaMcalacalaMtajIhaM dharaNitalaveNiyabhUyaM ukkaDaphuDakuDilajaDulakkhaDavikaDaphaDADovakaraNadacchaMlohAgaradhammaNANadhamadhameMtaghosaManAgaliyacaMDatibbarosaMsamuhiM turiyaMcavalaM dhamaMtaM diTThIvisaM sappaM sNghtteti| taeNaM se diTThIvise sapye tehiM vaNiehiM saMghaTTie samANe Asurutte jAva misamisemANe saNiyaM 2 udveti ra sarasarasarassa vammIyassa siharataMdurUhei si02 AiccaM nijjhAti A02 te vaNie animisAe diTThIe savvao samaMtA samabhiloeti, tae NaM te vaNiyA teNaM diTThIviseNaM sappeNaM animisAe diTThIe davvao samaMtAsamabhiloiyA sabhANA khippAmeva sabhaMDamattovagaraNayA egAhacaM kUDAhacaM bhAsarAsI kayA yAvi hotthA, tattha NaMje se vaNie tesiM vaNiyANaM hiyakAmae jAva hiyasuhanissesakAmae se NaM aNukaMpayAe devayAe sabhaMDamatA niyagaM nagaraM saahie| evAmeva ANaMdA! tavavidhammAyarieNaMdhammovaesaeNaMsamaNeNaM nAyaputteNaMorAle pariyAe AsAie orAlA kittivatrasaddasilogA sadevamaNuyAsure loe puvvaMti guvaMti thuvaMti iti khalu samaNe bhagavaM mahAvIre iti02, taMjadi me se ajaja kiMcivi vadati toNaMtavaNaM teeNaM egAhanaM kUDAhacaM bhAsarAsiM karemi jahA vA vAleNaM te vaNiyA, tumaMca NaM AnaMdA! sArakkhAmi saMgovAmi jahA vA se vaNie taisiM vaNiyANaM hiyakAmae jAva nissesakAmae aNukaMpayAe devayAe sabhaMDamattova0 jAva sAhie, taMgacchaNaMtumaMAnaMdA! tavadhammAyariyassadhammovaesagassa samaNassa Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 173 zatakaM-15, vargaH-, uddezakaHnAyaputtassa eyamadvaM prikhi| taeNaM seANaMdethera gosAleM maMkhaliputteNaM evaMvutte samANe bhIejAva saMjAyabhaegosAlassa maMkhaliputtassa aMtiyAo hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNAo paDinikkhamati 2 sigdhaM turiyaM sAvatthi nagari majhamajheNaM niggacchai ni0 jeNeva koTThae ceie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvA02 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM kareti 2 vaMdati namaM02evaMva0-evaM khalu ahaMbhaMte! chaTThakkhamaNapAraNagaMsitujhehiM abmaNunAe samANesAvatthIe nagarIe uccanIyajAva aDamANe hAlAhalAe kuMbhakArIe jAva viiyiivyaami| taeNaM gosAle maMkhaliputtemamaMhAlAhalAejAva pAsittA evaM vayAsI-ehi tAva AnaMdA io ega mahaM uvamiyaM nisAmehi, tae NaM ahaM gosAleNaM maMkhaliputteNaM evaM vutte samANe jeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNe jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva uvAgacchAmi, tae NaM se gosAle maMkhaliputtemamaMevaMvayAsI-evaM khalu AnaMdA! io cirAtIyAe addhAe kei uccAvayA vaNiyA evaM taM ceva jAva savvaM niravasesaM bhANiyavvaM jAva niyaganagaraM sahie taM gaccha NaM tuma AnaMdA! dhammAyariyassa dhammova0 jAva prikhehi| vR. 'mahaMuvamiyaMtimamasambandhi mahadvA viziSTaM-aupamyamupama dRSTAnta ityarthaH 'cirAtItAe addhAe tticiramatIte kAle uccAvayati uccAvacA uttamAnuttamAH 'atyasthi'ttidravyaprayojanAH, kuta evam? ityAha-'atthaluddha'tti dravyalAlasAHataeva 'asthagavesiya'tti, arthagaveSiNo'pi kuta ityAha--'atthakaMkhiya'tti prApte'pyarthe'vicchinnecchAH, 'atyapivAsiya'tti aprAptArthaviSayasAtatRSNAH, yata evamata evAha- 'atthagavesaNayAe' ityAdi, 'paNiyabhaMDe'tti paNitaM vyavahArastadarthaM bhANDaM paNitaM vA-krayANakaM tadrUpaM bhANDaM na tu bhAjanamiti paNitabhANDaM sagaDIsAgaDeNaM'tizakaTyogantrikAHzakaTAnAM-gantrIvizeSANAM samUhazAkaTaM tataH samAhAradvandvo'tastena bhattapANapatthayaNaM'tibhaktapAnarUpaMyatpathyadana-zambalaMtattathA, 'agAmiya'ti agrAmikAM akAmikAM vA--anabhilA-SaviSayabhUtAm anohiyaMti avidyamAnajalaudhikAmatigahanatvenAvidyamAnohAMvA 'chintrAvAyaMti vyavacchinnasArthadhoSAdhApAtA dIhamaddhaMti dIrghamArgAM dIrghakAlAM vA 'kiNhaM kiNhobhAsa' iha yAvatkaraNAdidaM ddazyaM- 'nIlaM nIlobhAsaM hariyaM hariobhAsa'mityAdi, vyAkhyA cAsya prAgvata, 'mahegaM vambhIyaM ti mahAntamekaM valmIkaM vappuo'ti vadhUMSi-zarIrANi zikharANItyarthaH 'abmuggayAo'ttiabhyudga-tAnyabhrodgatAnivoccAnItyarthaH 'abhinisaDhAo'tti abhividhinA nirgatAH saTAH-tadakyavarUpAH kezariskandhasaTAvayeSAMtAnyabhinizaTAni, idaM ca teSAbhUrddhagataM svarUpamatha tiryagAha-'tiriyaM susaMpagahiyAo'tti 'susaMpragRhItAni' susaMvRtAni nAtivistI nItyartha, adhaH kaMbhUtAni? ityAha-'ahepaNagaddharUvAottisArddharUpANi yAdRzaMpannagasyodarachinnasya pucchata UrvIkRtamarddhamadho vistIrNamuparyuparicAtizlakSNaM bhavatItyevaM rUpaM yeSAM tAni tathA, pannagArddharUpANicarvaNAdinA'pi bhavantItyAha-pannagaddhasaMThANasaMThiyAo'tti bhAvitameva ___ 'orAlaM udagarayaNaM AsAissAmotti azyAyamabhiprAyaH-evaMvidhabhUmigate kalodakaM bhavati valmIke cAvazyambhAvino gattAH ataH zikharabhede gattaH prakaTo bhaviSyati tatra ca jalaM Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1645 bhaviSyatIti, 'acchaMti nirmalaM 'patthaMti pathyaM-rogopazamahetuH jacaM ti jAtyaM saMskArarahitaM 'taNaya'titanukaM sujaramityarthaH 'phAliyavaNNAbha'ti sphaTikavarNavadAbhAyasya tattathA, ata eva 'orAlaM tipradhAnam udagarayaNaM tiudakamevaralamudakaralaMudakajAtau tasyotkRSTatvAla, vAhaNAI pacheti tti valIvadivAhanAni pAyayanti acchaMti nirmalaM 'jacaMti akRtrimaM 'tAvaNijjati tApanIyaMtApasahaM mahatthaM'timahAprayojanaM mahagcha timahAmUlyaM maharihaMtimahatAMyogyaM vimalaM'ti vigatAgantukamalaM 'nimmalaM'tisvAbhAvikamalarahitaM nittalaM tinistalamativRttamityarthaH 'nikalaM'ti niSkalaM trAsAdiratnadoSarahitaM 'vairarayaNa tivajrAbhidhAnaralaM, 'hiyakAmae'ttiiha hitaMapAyAbhAvaH 'suhakAmae'tti sukhaM-AnandarUpaM patthakAmae'tti pathyamiva pathyaM-AnandakAraNaM vastu 'AnukaMpie'tti anukampayA caratItyAnukampikaH 'nisseyasae tti nizreyasaM yanmokSamicchatIti naiHzreyasikaH, adhikRtavANijasyoktaireva guNaiH kaizcidhugapadyogamAha _ 'hie tyAdi, 'taM houalAhi pajjattaMNe'tti tat-tasmAd bhavatu alaMparyAptamityete zabdAH pratiSedhavAcakatvenaikArthA AtyantikapratiSedhapratipAdanArthamuktAH 'Ne'ttinaH-asmAkaM sauvasaggAyAvittiihacApIti sambhAvanArthaH, 'uggavisaM'tidurjaraviSaM 'caMDavisaM'tidaSTakanarakAyasya jhagiti vyApakaviSaM 'ghoravisaM'ti paramparAyA puruSasahasrasyApi hananasamarthaviSaM 'mahAviSaMti jambUdvIpa-pramANasyApidehasya vyApanasamarthaviSam 'aikAyamahAkAya'ti kAyAna zeSAhInAmatikrAnto'-tikAyo'taevamahAkAyastataHkarmadhArayaH,athavA'tikAyAnAMmadhye mahAkAyo'tikAyamahA-kAyo'tastaM, masimUsAkAlagatimaSI-kajjalaMmUSAca-suvarNAditAphnabhAjanavizeSaste iva kAlako yaH sa tathA taM 'nayaNavisarosaputraM tinayanaviSeNa-dRSTiviSeNa roSeNaca pUrNo yaH sa tathA tam 'aMjaNapuMjanigarapagAsaMti aJjanapuJjAnAM nikarasyeva prakAzodIptiryasya sa tathAtaM.. -pUrvakAlavarNatvamuktamihatudIptiritinapunaruktateti, rattacchaMti raktAkSaM 'jamalajuya lacaMcalacalaMtajIhaMti jalaM-sahavartiyugalaM-dvayaMcaJcalaMyathAbhavatyevaMcalantyoH-aticapalayorjihvayoryasya sa tathA taM, prAkRtatvAccaivaM samAsaH, 'gharaNitalaveNibhUyaM tigharaNItalasya veNIbhUtovanitAzirasaH kezabandhavizeSa ivayaH kRSNatvadIrghatvazlakSNapazcAdbhAgatvAdisAdharmyAtasa tathA tam 'ukkaDaphaDakaDilajalakamkhaDaviyaDaphaDADovakaraNadacchaMti utkaTobalavatA'DanyenAdhvaMsanIyatvAt sphuTo-vyaktaH prayatnavihitatvAt kuTilo-vakrastatsvarUpatvAt jaTila:-skandhadeze kezariNAmicAhInAM kesarasadbhAvAt karkazo-niSThuro kalavatvAt vikaTo-vistIrNo yaH sphaTATopaH-phaNAsaMrambhastatkaraNe dakSo yaH sa tathA tN| 'lohAgaradhammamANadhamadhameMtaghosaM'ti lohasyevAkarebhAyamAnasya-agninA tApyamAnasya dhamadhamAyamAno dhamadhametivarNavyaktimivotpAdayan ghoSaH-zabdo yasya sa tathA tam, 'anAgaliyacaMDativvarosaM'ti anirgalitaH anivArito'nAkalitovA'prameyazcaNDaHtIvro roSo yasya sa tathA taM, 'samuhiyaturiyacavalaM dharmataMti zuno mukhaM zvamukhaM tasyevAcaraNaM zvamukhikAkauleyakasyeva bhaSaNaM tAM tvaritaM ca capalamaticaTulataya dhamantaM-zabdaM kurvantamityarthaH 'sarasarasarasarassa'tisarpagateranukaraNam AicaMnijjhAyaitiAdityaM pazyatiSTilakSaNaviSasya tIkSNatArthaM sabhaMDamattovagaraNamAyAya'tti saha bhANDamAtrayA-paNitaparicchadena upakaraNamAtrayA Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezaka: 175 ca ye te tathA, "egAhacaMti ekA eva AhatyA-AhananaM prahAro yatra bhasmIkaraNe tadekAhatyaM tadyathA bhavatyevaM, kathamiva ? ityAha 'kUDAhaccaMtikUTasyeva-pASANamayamAraNamahAyantrasyevAhatyA-AhananaMyatratatkUTAhatyaM tadyathA bhavatItyevaM, 'pariyAe'ttiparyAyaH-avasthA 'kittivatrasaddasiloga'ttiihavRddhavyAkhyAsarvadigvyApI sAdhuvAdaH kIrti ekadigvyApI varaaNaHarddhadigvyApIzabdaH tatsthAna eva zlokaH zlAghetiyAvat 'sadevamaNuyAsure loetti saha devairmanujairasuraizca yo loko-jIvalokaH sa tathA tatra, 'puvvaMti'tti plavante' gacchanti 'pluGgatau' iti vacanAt 'guvaMti' 'gupyanti' vyAkulIbhavanti 'gupa vyAkulatve' iti vacanAt 'thuvaMti'ttikacitatra 'stUyante' abhiSTrayante-abhinandyante, kacit paribhamantIti ddazyate, vyaktaM caitaditi, etadeva darzayati-'iti svalvi' tyAdi, itizabdaH prakhyAtaguNAnuvAdanArthaH, 'taM'ti tasmAditi nigamanaM, taveNaM teeMti tapojanyaM tejastapa eva vA tena tejasA tejolezyayA 'jahA vA vAleNaM tiyathaiva cyAlena' bhujagena sArakkhAmi ttisaMrakSAmi dAhabhayAt 'saMgovayAmi'tti saMgopayAmi kSemasthAnaprApaNena / mU.(646)taMpabhUNaM bhaMte ! gosAle maMkhaliputtetaNevateeNaMegAhacaM kUDAhacaMbhAsarAsiM karettae ? visae NaM maMte ! gosAlassa maMkhaliputtassa jAva karettae? samatthe NaM bhaMte ! gosAle jAva karettae?, pabhUNaM AnaMdA! gosAle maMkhaliputte taveNaM jAva karettae visae NaM AnaMdA! gosAle jAva karettae samatthe NaM AnaMdA ! gosAle jAva kare0, no cevaNaM arihaMte bhagavaMta, pariyAvaNiyaM puNa krejaa| jAvatieNaM AnaMdA ! gosAlassa maMkhaliputtassa tavatee eto anaMtaguNavisiTThayarAe caiva tavatee anagArANaM bhagavaMtANaM, khaMtikhamA puNa anagArA bhagavaMto, jAvaieNaM AnaMdA! anagArANaM bhagavaMtANaMtavateeettoanaMtaguNavisiTThayarAe ceva tavateetherANaMbhagavaMtANaMkhaMtikhamA puNatherA bhagavaMto, jAvatieNaMAnaMdA! rANaMbhagavaMtANaMtavateeeto anaMtaguNavisiTTiyatarAe ceva tavatee arihaMtANaM bhagavaMtANaM, khaMtikhamA puNa arihaMtA bhg0| taMpabhUNaM ANaMdA ! gosAle maM0 putte taveNaM teeNaM jAva karettae visae NaM AnaMdA! jAva kare0 samatye NaM AnaMdA ! jAva kare0 no cevaNaM arihaMte bhagavaMte, pAriyAvaNiyaM puNa karejjA / mU. (647) taMgacchaNaMtumaMAnaMdA! goyamAINaM samaNANaM nigaMthANaM eyamaTuMparikahehimA gaM ajo! tujhaM kei gosAlaM maMkhaliputtaM dhammiyAe paDicoyaNAe paDicoeu dhammiyAe paDisAraNAepaDisAreu dhammieNaM paDoyAreNaM paDoyAreu, gosAleNaM maMkhaliputte samaNehiM niggaM0 micchaM vipddivnne| taeNaM se ANaMde there samaNeNaM bha0 mahAvIreNaM evaM vutte sa0 samaNaM bha0 ma0va0 nama02. jeNeva goyamAdisamaNA nigaMthA teNeva uvAga02 goyamAdi samaNe niggaMthe AmaMteti A02 evaM va0-evaM khalu ajjo ! chaTTakkhamaNapAraNagaMsi samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM abmaNunAe samANe sAvatthIe nagarIe uccanIya taM caiva savvaMjAva nAyaputtassa eyamaTuM parikahehi, taMmA NaM ajo! tujhe keI gosAlaM maMkhaliputtaM dhammiyAe paDicoyaNAepaDicoeujAva micchaMvipaDivanne mU. (648) jAvaMca Na AnaMde there goyamAINaM samaNANaM niggaMthANe eyamadvaM parikahei tAvaM Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1648 caNaM se gosAle maMkha0 pu0 hAlAha0 kuM0 kuMbhakArAvaNAo paDini0 paDini0 AjIviyasaMghasaMparikhuDe mahayA amarisaMvahamANe sigdhaM turiyaMjAva sAvatthiM nagarimajhamajheNaM nigga02 jeNeva kohae ceie jeNeva samaNe bha0 mahA0 teNeva uvA0 te02 saNassa bha0 ma0 adUrasAmaMte ThicA samaNaM bha0 mahA0 evaM vayAsI suhaNaM Auso ! kAsavA! mamaM evaMvayAsI sAhUNaMAuso! kAsavA! mamaMevaM vayAsIgosAle maMkhaliputtemamaM dhammatevAsI gosAle02, jeNaM se maMkhaliputtetavadhamaMtevAsI seNaMsukke sukkAbhijAie bhavittA kAlamAse kAlaM kiccA annayaresu devaloesu devattAe uvv|| ahannaM udAinAmaM kuMDiyAyaNIe ajuNassa goyamaputtassa sarIragaM vippajahAmi, a02 gosAssa maMkhaliputtassa sarIragaM aNuppavisAmi go0 2 imaM sattamaMpauTTaparihAraMpariharAmi, jevi AI Auso ! kAsavA! ahaM samayaMsi kei sijhisu vA sijhaMti vA sijjhissaMti vA savvete caurAsItiM mahAkappasayasahassAiM satta dibve satta saMjUhe satta saMniganbhe satta pauTTaparihAre paMca kammaNi sayasahassAiM saddhiM ca sahassAiMchacca sae tini ya kammase anupubveNaM khavaittA tao pacchA sijhaMti bujhaMti muccaMti parinivvAiMti savvadukhANamaMtaM kareMsu vA kareMti vA karissaMti vA se jahA vA gaMgA mahAnadIjao pavUDhA jahiM vA paJjuvasthiyAesaNaM addhapaMcajoyaNasayAI AyAmeNaM addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM paMca ghanusayAiM uveheNaM eeNaM gaMgApamANeNaM sattagaMgAo sA egA mahAgaMgA sat mahAgaMgAo sA egA sAdINagaMgA satta sAdINagaMgAo sAegA maccugaMgA satta maccugaMgAo sA egA lohiyagaMgA satta lohiyagaMgAo sA egA AvatIgaMgA satta AvatIgaMgAo sA egA paramAvatI evAmeva sapuvvAvareNaMegaMgaMgAsayasahassaM sattarasahassA chaccaguNapatragaMgAsayA bhavaMtIti mkkhaayaa| tAsiMduvihe uddhAre pannatte, taMjahA-suhumaboMdikalevare cevabAyaraboMdilakevare caiva, tatya gaMje se suhumabodikalevare se Thappe tatya NaM je se bAyarabodikalevare tao NaM vAsasae 2 gaera egamegaM gaMgAvAluyaM avahAya jAvatieNaM kAleNaM se koDhe khINe nIree nilleve niTThie bhavati setaM sare sarappamANe, eeNaM sarappamANeNaM tinni sarasayasAhassIo se ege mahAkappe caurAsIi mahAkappasayasahassAiMse ege mahAmAnase, anaMtAo saMjUhAo jIve cayaMcaittAuvarille mANase saMjUhe deve uvvnyjti| -seNaMtattha divvAiMbhogabhogAiM jamANe viharai viharittAtAodevalogAoAukhaeNaM bhavarakhaeNaM ThiikkhaeNaM anaMtaraM cayaM caittA paDhame sannigabbhe jIve paJcAyAti, seNaM taohiMtI anaMtaraM uvvaTTittA majjhille mANase saMjUhe deve uvavajaI / se NaMtattha divvAiMbhogabhogAIjAva viharittA tAo devaloyAo Au0 / jAva caitA doce sannigabbhe jIve pccaayaati| -se NaM taohiMto anaMtaraM uvvaTTittA heDille mANase saMjUhe deve uvavajai, se NaM tatya divAI jAva caittA tacce sannigabbhe jIve paJcAyAti, se NaM taohiMto jAva uccaTTittA uvarille mANusuttare saMjUhe deve uvavajihiti, seNaM tattha divvAiMbhoga jAva caittA cautthe sannigabme jIve paJcAyAti, se NaM taohiMto anaMtaraM uvvaTTittA majhille mANusuttare saMjUhe deve uvvnyjti| - -seNaM tattha divvAI bhoga jAva caittA paMcame sannigabbhe jIve pacchAyAti, seNaMtaohiMto Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 15, varga:, uddezaka: anaMtaraM uvvaTTittA hiTThille mANusuttare saMjUhe deve uvavajjati, se NaM tattha divvAiM bhoga jAva caittA chaDe sannigame jIve paJcAyati, se NaM taohiMto anaMtaraM uvavaTTittA baMbhaloge nAma se kappe pannatte pAINapaDINAyate udINadAhiNavicchinne jahA ThANapade jAva paMca vaDeMsagA paM0, taMjahA - asogavaDeMsae jAva paDiruvA / -se NaM tattha deve uvavajjai, se NaM tattha dasa sAgarobamAiM divvAI bhoga jAva caitA sattame sannigabbhe jIve paJcAyati, se NaM tattha navagrahaM mAsANaM bahupaDipunnANaM addhaTTamANa jAva vItikaMtANaM sukumAlagabhaddalae miukuMDala kuMciyakesae maTTagaMDalakatrapIDhae devakumArasappa bhae dArae payAyati, seNaM ahaM kAsavA !, teNaM ahaM Auso ! kAsavA ! komAriyapavvajjAe komAraeNaM baMbhaceravAseNaM aviddhakannae ceva saMkhANaM paDilabhAmi saM0 2 ime satta pauTTaparihAre pariharAmi, taMjahA- eNejagassa mallarAmassa mallamaMDiyassa rohassa bhAraddAirasa ajuNagassa goyamaputtassa gosAlassa maMkhaliputtassa tattha NaM je se paDhame pauTTaparihAre se NaM rAyagihassa nagarassa bahiyA maMDiyakucchisi ceiyaMsi udAirasa kuMDiyAyaNassa sarIraM vippajahAmi udA0 2 eNejjagassa sarIragaM anuSpavisAmi eNe0 2 bAvIsaM vAsAiM paDamaM pauTTaparihAraM pariharAmi, tattha NaM je se doghe pauTTaparihAre se uddaMDapurassa nagarassa bahiyA caMdoyaraNaMsi ceiyaMsi eNejjagassa sarIragaM vippajahAmi 2 ttA eNe0 mallarAmassa sarIragaM aNuSpavisAmi malla 2 ekavIsaM vAsAI dokha pauTTaparihAraM pariharAmi / tattha paMje se tacce pauTTaparihAre se NaM caMpAe nagarIe bahiyA aMgamaMdiraMmi ceiyaMsi mallarAmassa sarIragaM vippajahAmi malla0 maMDiyassa sarIragaM aNuSpavisAmi mallamaMDi0 2 vIsaM vAsAiM tacchaM paTTapa- rihAraM pariharAmi, tattha NaM je se cautthe pauTTaparihAre se NaM vANArasIe nagarIe bahiyA kAmamahAvaNaMsi ceiyaMsi maMDiyassa sarIragaM viSpajahAmi maMDi0 2 rohassa sarIragaM aNuSpavisAmi, roha0 2 ekUNavIsaM vAsAi ya cautthaM pauTTaparihAraM pariharAmi, tattha NaM je se paMcame pauTTaparihAre .se NaM AlabhiyAe nagarIe bahiyA pattalAgayaMsi ceiyaMsi rohassa sarIragaM vippajahAmi roha0 2 bhAraddAissa sarIragaM aNuppavisAmi bhA0 2 aTThArasa vAsAiM paMcamaM pauTTaparihAraM pariharAmi / tattha NaM je se chaTTe pauTTaparihAre se NaM vesAlIe nagarIe bahiyA koMDiyAyaNaMsi ceiyaMsi bhAraddAiyassa sarIraM vippajahAmi bhA0 2 ajuNagassa goyamaputtassa sarIragaM aNuSpavisAmi a0 2 sattara vAsAiM chaThThe pauTTaparihAraM pariharAmi, tatya NaM je se sattame pauTTaparihAre se NaM iheva sAvatthIe nagarIe hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNaMsi ajjuNagassa goyamaputtassa sarIragaM vippajahAmi ajjuNayassa 2 gosAlassa maMkhaliputtassa sarIragaM alaM thiraM dhruvaM dhAraNijaM sIyasahaM upahasahaM khuhAsahaM vivihadaMsamasagaparIsahovasaggasahaM thirasaMghayaNaMtikaTTu taM aNuSpavisAmi taM0 2 taM seNaM solasa vAsAI imaM sattamaM pauTTaparihAraM pariharAmi / 177 evAmeva Auso ! kAsavA ! egeNaM tettIseNaM vAsasaeNaM satta pauTTaparihArA parihariyA bhavatIti makkhAyA, taM suThuNaM Auso ! kAsavA ! mamaM evaM vayAsI sAdhu NaM Auso ! kAsavA ! mamaM evaM vayAsI- gosAle maMkhaliputte mamaM dhammaMtevAsitti gosAle0 2 // vR. 'pabhu'tti prabhaviSNurgozAlako bhasmarAziM kartum ? ityekaH praznaH, prabhutvaM ca dvidhA 5 12 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 15/-/-/648 viSayamAtrApekSayA tatkaraNatazceti punaH pRcchati - 'visae Na' mityAdi, anena ca prathamo vikalpaH pRSTaH, 'samatyeNa 'mityAdinA tu dvitIya iti, 'pAritAvaNiyaM' ti pAritApanikIM kriyAM punaH kuryAditi 'aNagArANaM 'ti sAmAnya sAdhUnAM 'khaMtikkhama' tti kSAntyA - krodhanigraheNa kSamanta iti kSAntikSamAH 'therANaM'ti AcArayAdInAM vayaH zrutaparyAyasthavirANAM / 178 'paDicoyaNAe 'tti tanmanatapratikUlA codanA - kartavyaprotsAhAnA praticodanA tayA 'paDisAharaNAe 'tti tanmatapratikUlatayA vismRtArthasmAraNA tayA, kimuktaM bhavati ? - 'dhagmieNa' mityAdi, 'paDoyAreNaM' tipratyupacAreNa pratyupakAreNa vA 'paDoyAreutti 'pratyupacArayatu' pratyupacAraM karotu evaM pratyupakArayatu vA 'micchaM vipaDivanne' tti mithyAtvaM glaicchyaM vA-anAryatvaM vizeSataH pratipanna ityarthaH / 'suDDu NaM' ti upAlambhavacanam 'Auso 'tti he AyaSpan ! - ciraprazastajIvita ! 'kAsava' tti kAzyapagotrIya ! 'sattamaM pauTTaparihAraM pariharAmi' tti saptamaM zarIrAntarapravezaM karomItyarthaH, 'jevi 'AI' ti ye'pi ca 'AI' ti nipAtaH 'caurAsIiM mahAkappasayasahassAiM ' ityAdi gozAlakasiddhAntArthaH sthApyo, vRddhairapyanAkhyAtatvAt, Aha ca cUrNikAraH- saMdiddhattAo tassa siddhaMtassa na lakkhijjai' tti tathA'pi zabdAnusAreNa kiJciducyatecaturazItimahAkalpazatasahasrANi kSapayitveti yogaH, tatra kalpAH - kAlavizeSAH, teca lokaprasiddhA api bhavantIti yadvayavacchedArthakamuktaM mahAkalpAvakSyamANasvarUpAsteSAM yAni zatasahasrANilakSANi tAni tathA, 'satta divve 'tti sapta 'divyAn' devabhavAn 'satta saMjU'tti sapta saMyUthAn-nikAyavizeSAn, 'satta sannigame ti saJjJiAgarbhAn manuSyagarbhavasatIH, ete ca tanmatena mokSagAminAM saptakhAntarA bhavanti vakSyati caivaitAn svayameveti, 'satta pauTTaparihAre' tti sapta zarIrAntarapravezAn, ete ca saptamasaJjiJagarbhAnantaraM krameNAvaseyAH, tathA paMce' tyAdAvidaM saMbhAvyate 'paMca kammaNi saya- sahassAiM ' ti karmmaNi-karmaviSaye karmmaNAmityartha paJca zatasahasrANi lakSANi 'tinniya kammaMsi' tti trIMzca karmmabhedAn 'khavaitta' tti 'kSapayitvA' ativAhya / 'seja' tyAdinA mahAkalpapramANamAha, tatra 'se jahA va 'tti mahAkalpramANavAkyopanyAsArthaH 'jahiM vA pajjuvatthiya'tti yatra gatvA pari-sAmastyena upasthitA - uparatA samAptA ityarthaH 'esaNaM addhati eSa gaGgAyAmArga 'eeNaM gaMgApamANeNaM ti gaGgAyAstanmArgasya cAbhedAdgaGgApramANenetyuktam 'evAmeva 'tti uktenaiva krameNa 'sapuvvAvareNaM' ti saha pUrveNa gaGgAdinA yadaparaM mahAgaGgAdi tat sapUrvAparaM tena bhAvapratyayalopadarzanAtsapUrvAparatavetyarthaH / 'tAsiM duvihe ' ityAdi, tAsAM gaGgAdInAM gaGgAdigatavAlukAkaNAdInAmityarthaH dvividha uddhAraH uddharaNIyadvaividhyAt, 'suhumabodikalevare caiva tti sUkSmavondInisUkSmAkArANi kalevarANiasaGkhayAtakhaNDIkRtayAlukAkaNarUpANi yatroddhAre sa tathA 'bAyaraboMdikalevare caiva 'ti bAdarakhondIni-bAdarAkArANi kalevarANi - vAlukAkaNarUpANi yatra tathA, 'Thappe'tti na vyAkhyeyaH itarastu vyAkhyeya ityarthaH 'avahAya'tti apahAya - tyaktvA ' se koTTe' ttisa koSTho - gaGgAsamudAyAtmakaH 'khINe' tti kSINaH sa cAvazeSasadbhAve'pyucyate yathA kSINadhAnyaM koSThAgAramata ucyate 'nIrae' tti nIrajAH sa ca tadbhUmigatarajasAmapyabhAve ucyate ityAha Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 179 zatakaM-15, vargaH-, uddezakaH 'nillevetinirlepaH bhUmimityAdisaMzliSTasikatAleSAbhAvAt, kimuktaM bhavati?-'niSThitaH' niravayavIkRta iti 'settaM sare'tti atha tattAvatkAkhaNDaM saraH-saraHsajhaM bhavati mAnasasajhaM sara ityarthaH 'sarappamANe'tti sara evoktalakSaNaM pramANaM-vakSyamANamahAkalpAdermAnaM saraHpramANaM 'mahAmANase'ttimAnasottaraM, yaduktaMcaturazItirmahAkalpazatasahasrANIti taprarUpitam, atha saptAnAM divyAdInAM prarUpaNAyAha-'anaMtAo saMjUhAotti anantajIvasamudAyarUpAnikyAte 'cayaM cautta"tti cyavaM cyutvA-dhyavanaM kRtvA cayaM vA-dehaM 'caitta'tti tyaktvA 'uvarille'tti uparitanamadhyamAdhastanAnAM mAnasAnAM sadbhAvAt tadanyavyavacchedAyoparitane ityuktaM 'mANase'tti gaGgAdiprarUpaNataH prAguktasvarUpe sarasi saraHpramANAyuSkayukte ityarthaH 'saMjUhe'tti nikAyavizeSe deve 'uvavajjai'tti prathamo divyabhavaH sajJigarbhasaGkhyAsUtrokta eva / evaM triSu mAnasezu saMyUtheSvAdyasaMyUthasahiteSu catvAri saMyUthAni trayazca devabhavAH, tathA 'mAnasottare ttimahAmAnase pUrvoktamahAkalpapramitAyuSkavati, yacca prAguktaMcaturazItimahAkalpAn zatasahasrANi kSapayitveti taprathamamahAmAnasApekSayetidraSTavyaM, anyathA triSumahAmAnaseSubahutarANi sAnisyuriti,eteSucoparimAdibhedAtriSu mAnasottareSutrINyevasaMyUthAnitrayazcadevabhAvaH Aditastu sapta saMyUthAniSaTca devabhavAH, saptamadevabhavastu brahmaloke, saca saMyUthaM na bhavati, sUtre saMyUthatvenAnabhihitatvAditi, pAINapaDINAyaeudINadAhiNavicchinne ti ihAyAmaviSkambhayoHsthApanAmAtratvamavagantavyaM tasya pratipUrNacandrasaMsthAsaMsthitatvena tayostulyatvAditi 'jahA ThANapae'tti brahmalokasvarUpaM tathA vAcyaM yathA sthAnapade' prajJApanAdvitIyaprakaraNe, taccaivaM 'paDipunnacaMdasaMThANasaMThie accimAlI bhAsarAsippabhe' ityAdi, 'asogavaDeMsae' ityatra yAvatkaraNAt 'sattivannavaDeMsae caMpagavaDeMsaecUyavaDeMsaemajheyabaMbhaloyavaDeMsae'ityAdizyaM, 'sukumAlagabhaddalae tisukumArakazcAsau bhadrazca-bhadramUrtiriti samAsaH, lakArakakArautusvArthikAviti, miukuMDalakuMciyakesae'ttimRdavaH kuNDalamiva-darbhAdikuNDalakamiva kuJcitAzca kezA yasya sa tathA maTThagaMDatalakaNNapIDhae'tti mRSTagaNDatale karNapIThake karNAbharaNavizeSau yassasa tathA, 'devakumArasappabhae'tti devakumAravatsaprabhaH devakumArasamAnaprabhovA yaH sa tathA kazabdaH svArthika iti, 'komAriyAe pavvaJjAe'tti kuzrutizalAkayA'viddhakarNa-avyutpannamatirityaH . 'eNejasse' tyAdi, ihaiNakAdayaH paJca nAmato'bhihitAH dvaupunarantyau pitRnAmasahitAviti 'alaM thirati atyarthaM sthiraM vivakSitakAlaM yAvadavazyaMsthAyitvAt 'dhuvaMtidhruvaMtadruNAnAM dhruvatvAt ata eva 'dhAraNijjaMtidhArayituyogyam, etadeva bhAvayitumAha-'sIe'ityAdi, evaMbhUtaM ca tat kutaH ? ityAha-thirasaMghayaNaM'ti avighaTamAnasaMhananamityarthaH 'itikaTTha'tti 'itikRtvA' itihetostdnuprvishaamiiti| mU. (649) taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-gosAlA ! se jahAnAmae-teNae siyA gAmellaehiM parabbhamANe pa0 2 katthaya gahu~ vA dariM vA duggaMvA nitraM vA pabvayaM vA visamaMvA aNassAdemANe egeNaM mahaM unnAlomeNa vA saNalomeNa vA kappAsapamheNa vA taNasUeNa vA atANaM AvarettANaM cidvejaa| se NaM anAvarie Avariyamiti appANaM mannai appacchanne ya pacchannamiti appANaM mannai Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1649 aNilukke Nilukkamiti appANaM mannati apalAe palAyamiti appANaM mannati evamAve tumaMpi gosAlA! aNanne saMte annamiti appANaM upalabhasi taM mA evaM gosAlA! nArihasi gosAlA ! sacceva te sAchAyA no annaa| vR. 'garlDa vatti gartaH zvabhraM 'dariMti zrRgAlAdikRtabhUvivaravizeSaM 'duggaM ti duHkhagamyaM vanagahanAdi ninnati nimnaM zuSkasaraHprabhRti pavvayaMvattipratItaM visatigartapASANAdivyAkulam 'egeNa mahaM'tiekena mahatA 'taNasUeNa vatti 'tRNasUkena' tRNAgreNa anAvariettianAvRto'sAvAvaraNasyAlpatvAt 'uvalabhasitti upalambhayasi darzayasItyartha : 'taM mA evaM gosAla'tti iha kurvitizeSaH 'nArihasi gosAla'ttiiha caivaM kartumitizeSaH, saccevatesA chAya'tti saiva te chAyA anyathA darzayitumiSTA chaayaa-prkRtiH| mU. (650) taeNaM se gosAle maMkhaliputte samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vutte samANe Asurutte 5 samaNaM bhagavaM mahAvIraM uccAvayAhiM AusaNAhiM Ausati uccA0 2 uccAvayAhiM uddhaMsaNAhiM uddhaMseti uddhaMsettA uccAvayAhiM nibhaMchaNAhiM nibhaMcheta u02 uccAvayAhiM nicchoDaNAhiM nicchoDeti u0 2 evaM vayAsI - naTesi kadAi viNaDhesi kadAi bhaTTho'si kayAi naTThaviNaDhe bhaTesi kadAyi ajja! na bhavasi nAhi te mamAhito suhmtthi| vR. uccAvayAhiM'ti asamaJjasAbhiH 'AusaNAhiM'ti mRto'si tvamityAdi-bhirvacanaiH 'Akrozayati' zapati uddhaMsaNAhitiduSkulInetyAdibhikulAdyabhimAnapAtanAvacanaiH 'uddhaMsei'tti kulAghabhimAnAdadhaH pAtayatIva 'nibbhaMchaNArhi'tina tvayA mama prayojanamityAdibhi paruSavacanaiH 'nibhacchei'ttinitarAMduSTamabhidhatte 'nicchoDaNAhitityajAsmadIyAMstI-rthakarAlaGkArAnityAdibhiH 'nicchoDei'tti prAptamarthe tyAjayatIti 'naTTesi kayAi'tti naSTaH svAcAranAzAt 'asi' bhavasi tvaM 'kayAi'tti kadAciditi vitarkArthaH ahamevaM manye yaduta naSTastvamasIti 'viNaTTesi'-ttimRto'si 'bhaTThosi'tibhraSTo'si-sampadaH vyapeto'si tvaMdharmatrayasya yaugapadyena yogAt naSTavinaSTabhraSTo'sIti 'nAhi tetti naiva te| mU. (651)teNaM kAleNaMra samaNassa bhagavaoma0 aMtevAsI pAINajANavae savvAnubhUtI Nanama anagAre pagaIbhadae jAva viNIe dhammAyariyAnurAgeNaM eyamaDheM asaddahamAme uTThAe udveti u02 jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva uvA02 gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-- jevi tAva gosAlA! tahAruvassa samaNassa vA mAhaNassa vA aMtiyaM egamavi AyariyaM dhammiyaM suvayaNaM nisAmeti sevi tAva vaMdati namaMsati jAva kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM paJjuvAsai kimaMga puNa tumaMgosAlA! bhagavayA ceva pavvAvie bhagavayA ceva muMDAvie bhagavayA ceva sehAvie bhagavayA ceva sikkhAvie bhagavayA ceva bahussutIkae bhagavao ceva micchaM vippaDivanne / taM mA evaM gosAlA! nArihasi gosAlA! sacceva te sAchAyA no annA, taeNaM se gosAle maMkhaliputte savvAnubhUtinAmaManagAreNaM evaMvutte samANe Asurutte 5 savvAnubhUtiM anagAraMtaveNaM taeNaM egAhacaM kUDAhacaM jAva bhAsarAsiM kareti, tae NaM se gosAle maMkhaliputte savvANubhUtiM aNagAraM taveNaM teeNaM egAhaccaM kUDAhaccaM jAva bhAsarAsiM karettA docaMpi samaNaM bhagavaM mahAvIra uccAvayAhiM AusaNAhiM Ausai jAva suhaM ntthi| Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 15, varga:, uddezakaH te kAle 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtevAsI kosalajANavae sunakkhate nAmaM anagAre pagaibhaddae viNIe dhammAyariyAnurAgeNaM jahA savvAnubhUtI taheva jAva sacceva te sA chAyA no atrA / tae NaM se gosAle maMkhaliputte sunakkhatteNaM anagAreNaM evaM vRtte samANae Asurute 5 sunakkhattaM anagAraM taveNaM teeNaM paritAvei, tae NaM se sunakkhatte anagAre gosAleNaM maMkhaliputteNaM taveNaM teeNaM paritAvie samANe samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 samaNaM bhagavantaM mahAvIraM tikkhutto 2 vaMdai namasai 2 sayameva paMca mahavvayAI Arubheti sa0 2 samaNA ya samaNIo ya khAmei sama0 2 AloiyapaDikkate samAhipatte AnupuvIe kaalge| taNaM se gosAle maMkhaliputte sunakkhattaM anagAraM taveNaM teeNaM paritAvettA taccaMpi samaNaM bhagavaM mahAvIraM uccAvayAhiM AusaNAhiM Ausati savvaM taM caiva jAva suhaM natthi / tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vyAsI- jevi tAva gosAlA ! tahArUvarasa samaNassa vA mAhaNassa vA taM caiva jAva pavAsei, kimaMga puNa gosAlA! tumaM mae ceva pavyAvie jAva bhae ceva bahussuIkae mamaM ceva micchaM vippaDivanne ?, taM mA evaM gosAlA ! jAva no annA / tae NaM se gosAle maMkhaliputte samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vRtte samANe Asurutte 5 teyAsamugdhAeNaM samohanai teyA0 sattaTTha payAI pacosakkai 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa vahAe sarIragaMsi teyaM nisirati se jahAnAmae vAukkaliyAi vA vAyamaMDaliyAi vA selaMsi vA kuDDusi vA thaMbhaMsi vA thUbhaMsi vA AvarijjamANI vA nivArijamANI vA sANaM tattheva no kamati no pakkamati evAmeva gosAlassavi maMkhaliputtassa tave tee samaNassa bhagavao mahAvIrassa vahAe sarIragaMsa nisiTTe samANe se NaM tattha no kamati no pakkamati aMci kareti aMci02 AyAhiNapayAhiNaM kareti A0 2 uDDuM vehAsaM umpaie, se gaM tao paDihae paDiniyatte samANe tameva gosAlassa maMkhaliputtassa sarIragaM aNuDahamANera aMto 2 aNuppaviTTe / tae NaM se gosAle maMkhaliputte saeNaM teeNaM annAiTThe samANe samaNaM bhagavaM mahAvIraM evaM vayAsI- tumaM NaM Auso ! kAsavA ! mamaM taveNaM teeNaM annAiTThe samANe aMto chaNhaM mAsANaM pittajjaraparigayasarIre dAhavakkaMtIe chaumatthe ceva kAlaM karessasi, tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre gosAlaM maMkhaliputtaM evaM vayAsI-no khalu ahaM gosAlA ! tava taveNaM teeNaM annAiTThe samANe aMto chahaM jAva kAlaM karessAmi annaM annAiM solasa vAsAiM jiNe suhatthI viharissAmi tumaM NaM gosAlA ! appaNA ceva sayeNaM teeNaM annAiTTe samANe aMto sattarattassa pittajjaraparigayasarIre jAva chaumatthe ceva kAlaM karessasi, tae NaM sAvatthIe nagarIe siMghADaga jAva pahesu bahujaNo annamannassa evamAikkhai jAva evaM parUvei / 181 evaM khalu devANuppiyA ! sAvatthIe nagarIe bahiyA koTThae ceie duve jiNA saMlavaMti, ege vayaMti-tumaM puvviM kAlaM karessasi ege vadaMti tumaM puvviM kAlaM karessasi, tattha NaM ke puNa sammAvAdI ke puNa micchAvAdI ?, tattha NaMje se ahappahANe jaNe se vadati-samaNe bhagavaM mahAvIre sammAvAdI gosAle maMkhaliputte micchAvAdI, ajjoti samaNe bhagavaM mahAvIre samaNe niggaMthe AmaMtettA evaM vyAsI- ajjo ! se jahAnAmae taNarAsIe vA kaTTharAsIi vA pattarAsIi vA tayArAsIi vA tusarAsIi vA bhusarAsIi gomayarAsIi vA avakararAsIi vA agaNijhAmie agaNijhUsie Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1651 agaNipariNAmie hayateye gayateye naTTateye bhaTTateye luttatee viNahateye jAva evAmeva gosAle maMkhaliputte mama vahAe sarIragaMsi teyaM nisirettA hayateye gayateye jAva viNakRteye jaae| taMchaMdeNaM ajo! tujjhe gosAlaMmaMkhaliputtaM dhammiyAe paDicoyaNAepaDicoeha dhammi02 dhammiyAe paDisAraNAe paDisAreha dhammi02 dhammieNaM paDoyAreNaM paDoyAreha dhammi02 aTehi ya heUhi ya pasiNehi ya vAgaraNehi ya kAraNehi ya nippaTTapasiNavAgaraNaM kareha, tae NaM te samaNA niggaMthA samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vuttA samANA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasaMti vaM0 na0 jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva uvAgacchaMti teNeva 2 gosAlaM maMkhaliputtaM dhammiyAe paDicoyaNAepaDicoeMtidha02 dhammiyAe paDisAharaNAepaDisAharetidha02 dhammieNaM paDoyAreNaM paDoyAreMta dha02 aTehi ya heUhi ya kAraNehi yajAva vAgaraNaM vaagreti| taeNaM se gosAlemaMkhaliputte samaNehiM niggaMthehiMdhammiyAe paDicoyaNAe paDicotijamANe jAvanippaTThapasiNavAgaraNe kIramANeAsurutejAva misimisemANenosaMcAetisamaNANaM niggaMthANaM sarIragassa kiMci AbAhaM vA vAbAhaM vA uppAettae chavicchedaM vA krette| taeNateAjIviyA 2rA gosAlaM maMkhaliputtaMsamaNehiM niggaMthehiM dhammiyAe paDicoyaNAe . paDicoejjamANaMdhammiyAe paDisAraNAepaDisArijamANaM dhammieNaM paDoyAreNa ya paDoyArejamANaM aDehi ya heUhi yajAva kIramANaM AsuruttaM jAva misimisemANaMsamaNANaM niggaMdhANaM sarIragassa kiMci AvAhaM vA vAbAhaM vA chavicchedaM vA akaremANaM pAsaMti pA02 gosAlassa maMkhaliputtassa aMtiyAo AyAe avakkamatiAyAe avakkamittArajeNevasamaNebhagavaM mahAvIraM uvasaMpaJjitANaM viharaMti, atthegaiyA AjIviyA therA gosAlaM ceva maMkhaliputtaM uvasaMpaJjittANaM vihrNti| . taeNaM se gosAle maMkhaliputtejassaTTAe havyamAgae tamaI asAhemANe ruMdAI paloemANe dIhuNhAiM nIsAsamANe dADhiyAe lomAe luMcANe avaDaM kaMDUyamANe puyaliM papphoDemANe hatthe viNiTuNamANe dohivi pAehiM bhami koTTemANe hAhA aho! hao'hamassItikaDDa samaNassa bha0 mahA0 aMtiyAo koTTayAo ceiyAo paDinikkhamati pa0 2 jeNeva sAvatthI nagarI jeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNe teNeva uvAgacchai te0 2 hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNaMsi aMbakUNagahatthagaemajjapANagaMpiyamANe abhikkhaNaM gAyamANe abhikkhaNaMnaccamANe abhikkhaNaM hAlAhalAe kuMbhakArIe aMjalikammaM karemANe sIyalaeNaM maTTiyApANaeNaM AyaMcaNaiudaeNaM gAyAiM parisiMcamANe viharati / vR. 'pAINajANavae'ttiprAcInajAnapadaH prAcya ityarthaH pavvAvie'ttiziSyatvenAbhyupagataH 'abhuvagamopavaJjattivacanAt, 'muMDAvie'timuNDitasya tasyaziSyatvenAnumananAt sehAvie'tti vratitvena sedhitaH vratisamAcArasevAyAM tasya bhagavato hetubhUtatvAt 'sikkhAvie'tti zikSitastejolezyAdhupadezadAnataH 'bahussuIkae'tti niyativAdAdipratipattihetubhUtatvAt 'kosalajANavae'tti ayodhyAdezotpannaH / 'vAukkaliyAiva'tti vAtotkalikA sthitvA 2 yo vAto vAti sA vAtotkalikA 'vAyamaMDaliyAiva'ttimaNDalakikAbhiryo vAti 'selaMsivA' ityAdau tRtIyArthe saptamI 'AvarijamANi'tti skhalyamAnA 'nivArijamANi'tti nivartayamAnA 'no kamaitti na kramate na prabhavati 'no pakkamai'tti na prakarSeNa kramate 'aMcitAMciMtiaJcite-sakRdgate aJcitena Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 183 zatakaM-15, vargaH:, uddezakaHvA-sakRdgatena dezenAJci-punargamanamaJcitAJciH, athavA'JcayA-gamanena saha AJciH-AgamanamaJcayAJcirgamAgamaityarthaH tAMkaroti 'annAiDe'tti anvAviSTaH' abhivyAptaH 'suhatyi'ttisuhastIva suhastI 'ahappahANe jaNe'tti yathAparadhAno jano yo yaH pradhAna ityarthaH . 'agaNijhAmie'tti agninA mAto-dagdho dhyAmito vA ISaddagdhaH 'agaNijhUsietti agninA sevitaH kSapitovA 'agaNipariNamie'ttiagninA pariNAmitaH-pUrvasvabhAvatyAjanenAmabhAvaM nItaH, tatazca hatatejA dhUlyAdinA gatatejAH kvacit svata eva naSTatejAH kvacidavyakRtImUtatejAHbhraSTatejAH kvacitsvarUpabhraSTatejA-dhyAmatejAitvartha luptatejAH kvacit ardhIbhUtatejAH 'lupalucchedanechididvaidhIbhAve' itivacanAt, kimuktaMbhavati?-"vinaSTatejA' niHsattAkIbhUtatejAH,ekArthA vaitezabdAH, chaMdeNaM'tisvAbhiprAyeNayatheSTamityarthaH 'nippaThThapasiNavAgaraNaM ti nirgatAni spaSTAni praznavyAkaraNANi yasya sa tathA tam / _ ruMdAiMpaloemANe'ttidIrghA dRSTIrdiAprakSipannityarthaH, mAnadhanAnAMhatamAnAnAMlakSaNamidaM, 'dIhuNhAiM nIsAsamANe'tti nizvAsAniti gamyate 'dADhiyAe lomAIti uttarauSThasya romANi 'avaTuMtikATikAM 'puyaliMpapphoDemANe'tti 'putataTIM putapradezaprasphoTayan 'viNijhuNamANe tti vinidhunvan 'hAhA ahohao'hamarasItikaTThatti hA hA aho hato'hamasmIti kRtvA-iti bhaNitvetyarthaH . 'aMbakUNagahatthagae'tti AmraphalahastagataH svakIyatapastejojanitadAhopazamanArthamAnAsthikaM ' cUSanniti bhAvaH, gAnAdayastumadyapAnakRtA vikArAH samavaseyAH, maTTiyApANaeNaM'timRttikAmizritajalena, mRttikAjalaM sAmAnyamapyastyata Aha-'AyaMcaNiodaeNaM ti iha TIkAvyAkhyAAtanyanikodakaM kumbhakArasya yadbhAjane sthitaM temanAya mRnmitraM jalaM ten| mU. (652) ajoti samaNebhagavaMmahAvIre samaNeniggaMtheAmaMtettA evaMvayAsI-jAvatieNaM aJjo! gosAleNaM maMkhaliputteNaM mamaM vahAe sarIragaMsi teye nisaTTe se NaM alAhi paJjatte solasaNhaM jaNavayANaM, taM0-aMgANaMbaMgANaM magahANaM malayANaM mAlavagANaM atthANaM vatthANaM kotyANaM pADhANaM lADhANaM vajANaM molINaM kAsINaM kosalANaM avAhANaM suMbhuttarANaM ghAtAe vahAe ucchAdaNayAe bhaasiikrnnyaae| __-jaMpiya ajo! gosAle maMkhaliputte hAlAhalAekuMbhakArIe kuMbhakArAvarNasi aMvakUNagahatthagae maJjapANaM piyamANe abhikkhaNaMjAva aMjalikammaM karemANe viharai tassaviyaNaM vajasa pacchAdaNaTTayAe imAiM aTTha carimAiM pannaveti, taMjahA-carime pANe carime geye carime naTTe carime aMjalikamme carime poskhalasaMvaTTae mahAmehe carime seyaNae gaMdhahatthI carime mahAsilAkaMTae saMgAme ahaM ca NaM imIse osappimIe cauvIsAe titthakarANaM carime titthakare sinjhissaM jAva aMtaM kressNti| __-jaMpiyaaJjo! gosAle maMkhaliputte sIyalaeNaM maTTiyApANaeNaM AyaMcaNiudaeNaM gAyAI parisiMcamANe viharai tassavi ya NaM vanassa pacchAdaNaTThayAe imAiM cattAripANagAI pnveti| se kiM taM pANae ?, pANae cauvihe pannatte, taMjahA gopuThTha hatthamaddiyae AyAvatattae silApabbhaTThae, settaM pANae, se kiMtaMapANae?, apANae caubihe pannatte, taMjahA-thAlapANae tayApANae siMvalipANae suddhapANae, se kiMtaM thAlapANae?, 2 jaNNaM dAthAlagaMvA dAvAragaMvA ___ Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1652 dAkuMbhagaMvA dAkalasaMvA sIyalagaM ullagaM hatyehiM parAmusai na ya pANiyaM piyai settaM thaalpaanne| se kiM taM tayApANae ?, 2 jaNNaM aMbaM vA aMbADagaM vA jahA paogapade jAva boraM vA tiMduruyaM vA (taruya) vA taruNagaM vA AmagaMvA AsagaMsi AvIleti vA pavIleti vAna ya pANiyaM piyai settaM tayApANae, se kiMtaM siMbalipANae ?,2 jaNNaM kalasaMgaliyaM vA muggasiMgaliyaM vA mAsasaMgaliyaM vA siMbalisaMgaliyaMvA taruNiyaM AmiyaM AsagaMsiAvIleti vA pavIleti vANa yapaNiyaM piyati settaM siNblipaanne| sekiMtaMsuddhapANae?, su0 jaNNaMchammAse suddhakhAiNaMkhAiti do mAse puDhavisaMthArovagae ya do mAse kaTThasaMthArovagae do mAse dabmasaMthArovagae, tassa NaM bahupaDipunnANaM chaNhaM mAsANaM aMtimarAie ime do devA mahaDDiyA jAva mahesakkhA aMtiyaM pAubbhavaMti, taM0 punnabhaddeya mANibhadde ya, tae NaM te devA sIyalaehiM ullaehiM hatthehiM gAyAI parAmusaMti je NaM te deve sAijati se NaM AsIvisattAe kammaM pakareti je NaM te deve no sAijati tassa NaM saMsi sarIragaMsi aganikAe saMbhavati, seNaMsaeNaM teeNaM sarIragaM jhAmeti sa02 tao pacchA sijjhati jAvaaMtaM kareti, settaM suddhpaanne| tasthaNaM sAvatthIe nayarIe ayaMpule nAmaM AjIviovAsae parivasaiaDDejAva aparibhUe jahA hAlAhalA jAva AjIviyasamaeNaM appAM bhAvemANe viharati, tae NaM tassa ayaMpulassa AjIviovAsagassa anayA kadAyi puvvarattAvarattakAlasamayaMsi kuDuMbajAgariyaM jAgaramANassa ayameyAlave abbhatthiejAva samuppajitthA-kiMsaMThiyA hallA pannattA?, taeNaM tassaayaMpulassa AjIovAsagassadoccapiayameyArUve abbhathie jAvasamappajitthA-evaMkhala mamaMdhammAyarie dhammovadesae gosAle maMkhaliputte uppananANadasaNadhare jAva savvannU savvadarisI iheva sAvatthIe nagarIe hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNaMsi AjIviyasaMghasaMparivuDe AjIviyasamaeNaM appANaM bhAvamANe vihri| __-taM seyaM khalu me kalaM jAva jalaMte gosAlaM maMkhaliputtaM vaMdittA jAva paJjuvAsettA imaM eyArUvaM vAgaraNaM vAgarittaettikaTThaevaM saMpeheti evaM02 kallaMjAva jalate NhAe kayajAva appamahagghAbhara- gAlaMkiyasarIre sAo gihAo paDinikkhamati sA02 pAyavihAracAreNaM sAvatyi nagarimajhamajjheNaMjeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNe teNeva uvAga02 pAsaigosAlaM maMkhaliputtaM hAlAhalAe kuMbhakArIekuMbhakArAvaNaMsiaMbakUNagahatthagayaMjAva aMjalikamaM karemANaM sIyalayAeNaMmaTTiyAjAva gAyAiMparisiMcamANaM pAsai ra lajjie vilie viDDe saNiyaM 2 paccosakkAi taeNaM te AjIviyA dherA ayaMpulaM AjIviyovAsagaM lajjiyaMjAva paccosakkamANaM pAsai pA02 evaM vayAsI-ehi tAva ayaMpulA ! ettao, taeNaM se ayaMpule AjIviyovAsae AjIviyatherehiM evaM vutte samANe jeNeva AjIviyA therA teNeva uvAgacchai teNeva0 2 AjIvie thera vaMdati namasatira naccAsanne jAva paJjuvAsai, ayaMpulAi AjIviyAtherAayaMpulaM AjIviyovAsagaM evaM va0 se nUNaM te ayaMpulA! pubbaratAvarattakAlasamayaMsi jAva kiMsaMThiyA hallA pannatA?, tae NaM tava ayaMpulA ! doccaMpi ayameyA0 taM ceva savvaM bhANiyavvaM jAva sAvatthiM nagari majhamajheNaM jeNeva hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNe jeNeva ihaM teNeva hvvmaage| Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM15, dhargaH:, uddezakaH 185 se nUNaM te ayaMpulA ! aDhe sama??, haMtA asthi, jaMpi ya ayaMpulA! tava dhammAyarie dhammovadesae gosAle maMkhaliputte hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvarNasi aMbakUNagahatthagae jAva aMjaliM karemANe viharati tatthaviNaM bhagavaM imAiM aTThacarimAiMpannaveti, taM0-carime pANe jAvaaMtaMkaressati, jeviyaayaMyulA!taedhammAyariedhammovadesae gosAle maMkhaliputte sIyalayAe NaM maTTiyA jAva viharati tatthaviNaM bhaMte ! imAIcattAri pANagAiM cattAri apANagAiM panaveti, se kiM taM pANae ? 2 jAva tao pacchA sijjhati jAva aMtaM kareti, taM gaccha NaM tuma ayaMpulA! esa caiva tava dhammAyarie dhammovadesae gosAle maMkhaliputte imaM eyArUvaM vAgaraNaM vaagrittetti| taeNaM se ayaMpule AjIviyovAsae AjIviehiM therehiM evaM vutte samANe haTTatuDhe uThAe udveti u0 2 jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva pahAretya gamaNAe tae NaM te AjIviyA dherA gosAlassa maMkhaliputtassa aMbakUNagapaDAvaNaTTayAe egaMtamaMte.saMgAraMkuvvai, taeNate AjIviyA therA gosAlassamaMkhaliputtassa aMbakUNagapaDAvaNaTThAe egaMtabhaMte saMgAraM kuvvai, taeNaM se gosAle maMkhaliputte AjIviyANaM therANaM saMgAraMpaDicchai saM02 aMbakUNagaM egaMtamaMte eddei| taeNaM se ayaMpule AjIviyovAsae jeNeva gosAle maMkhaliputte teNeva uvAga0 teNeva0 2 gosAlaM maMkhaliputtaM tikkhutto jAva paJjuvAsati, ayaMpulAdI gosAle maMkhaliputte ayaMpulaM AjIviyovAsagaMevaM vayAsI-senUNaM ayaMpulA! puvvarattAvarattakAlasamayaMsi jAva jeNeva mamaM aMtiyaM teNeva havvamAgae, se nUNaMayaMpulA! aTesamaTe?, haMtA asthi, taM no khalu esa aMbakUNae aMbacoyae NaM ese, kiMsaMThiyA hallA pannatA?, vaMsImUlasaMThiyA hallA pannattA, vINaM vAehi re vIragA vI0 2 / tae NaM se ayaMpule AjIviyovAsae gosAleNaM maMkhaliputteNaM imaM eyArUvaM vAgaraNaM vAgarie samANe hadvatuDhe jAva hiyae gosAlaM maMkhaliputtaM vaM0 na02 pasiNAiMpu0pa02. aTThAiM pariyAdiyai a02 uTThAe uDeti u02 gosAlaM maMkhaliputtaM vaM0 na0 2 jAva pddige| taeNaM se gosAle maMkhaliputte appaNo maraNaM Abhoei 2 AjIvie theresaddAvei A02 evaM vayAsI-tujheNaM devANuppiyA! mamaM kAlagayaM jANettA surabhiNA gaMdhodaeNaM NhANeha su02 pamhalasukumAlAe gaMdhakAsAIe gAyAiMlUheha gA02 saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAiMaNuliMpaha sa02 maharihaM haMsalakkhaNaM pADasADagaM niyaMseha maha0 2 savvAlaMkAravibhUsiyaM kareha sa02 purisasahassavAhiNiM sIyaM dUrUheha puri02 sAvatthIe nayarIe siMghADagajAvapahesu mahayA mahayA saddeNaM ugghosemANA evaM vdh| evaMkhalu devANuppiyA! gosAle maMkhaliputtejiNe jiNappalAvI jAva jiNasadaM pagAsemANe viharitA imIse osappiNIe cauvIsAetitthayarANaMcarimetitthayare siddhejAva savvadukkhappahINe iDisakkArasamudaeNaM mama sarIrasagsa nIharaNaM kareha, tae NaM te AjIviyA therA gosAlassa maMkhaliputtassa eyamalu viNaeNaM pddisunneti| vR.alAhi pajaMte'tti 'alam' atyarthaM paryAptaH zaktoghAtAyeti yogaHghAtAyeti hananAya tadAzritatrasApekSayA 'vahAe'tti vadhAya etacca tadAzritasthAvarApekSayA 'ucchAyaNayAe'tti ucchAdanatAyai sacetanAcetanatadgatavastUcchAdanAyeti, etacca prakArAntareNApi bhvtiitygniprinnaamopdrshnaayaah-'bhaasiikrnnyaae'tti| Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1652 'vajassatti varjasya-avadyasya vajrasya vA madyapAnAdipApasyetyarthaH 'carame'tti na punaridaM bhaviSyatItikRtvA caramaM, tatra pAnakAdIni catvAri svagatAni, caramatAcaiSAMsvasya nirvANagamanena punarakaraNAt, etAni ca kila nirvANakAle jinasyAvazyambhAvInIti nAstyeteSu doSa ityasya tathA nAhametAnidAhopazamAyopasevAmItyasyacArthasya prakAzanArthatvAdavadyapracchAdanArthAni bhavanti, puSkalasaMvartakAdIni tu trINi bAhyAni prakRtAnupayoge'pa caramasAmAnyAJjanacittaraJjanAya caramANyuktAni, janena hi teSAM sAtizayatvAccaramatA zraddhIyate tatastaiH sahoktanAmAmrakUNakapAnakAdInAmapi sA suzraddheyA bhavatviti vuddhyeti| 'pANagAiMti jalavizeSAvratiyogyAH 'apANayAiMtipAnakasadazAnizItalatvenadAhopazamahetavaH 'gopuTTae'tti gopRSThAdyatpatitaM 'hatthamaddiyaM ti hastena marditaM-mRditaM malitamityarthaH yathaitadevAtanyanikodakaM thAlapANae'tti sthAlaM-tratatpAnakamiva dAhopazamahetutvAt sthAlapAnakam, upalakSaNatvAdasya bhAjanAntaragraho'pizyaH, evamanyAnyapi navaraM tvak-challI sImbalIkalAyAdiphalikA, suddhapANae'tti devahastasparza iti, 'dAthAlaya'ttiudakArdrasthAlakaM dAvAragaM'ti udakavArakaM 'dAkuMbhaga'tti iha kummo mahAn 'dAkalasaMti kalazastu laghutaraH 'jahA paogapae'tti prajJApanAyAM SoDazapade, tatra cedamevamabhidhIyate / _ 'bhavyaM vA phaNasaM vA dAlimaM vA ityAdi 'taruNagaM'ti abhivanam 'AmagaM'ti apakvam 'AsagaMsitti mukhe ApIDayet' ISat prapIDayet prakarSata iha yaditi zeSaH 'kala'tti kalAyodhAnyavizeSaH 'siMvali tti vRkSavizeSaH 'puDhavisaMthArovagae' ityatra vartata iti zeSo dRzyaH 'jeNaM te deve sAijaitti yastau devau 'svadate' anumanyate 'saMsiti svake svakIye ityarthaH / ___ 'halla'tti govAlikAtRNasamAnAkAraH kITakavizeSaH 'jAvasavvannU' iti iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'jiNearahA kevalI ti, 'vAgaraNaMti praznaH 'vAgarittae'ttipraSTuM vilie'tti cyalIkitaH' sAtavyalIkaH 'viDDe'tti brIDA'syAstIti vIDa:- lajjAprakarSavAnityarthaH, bhUmArthe'styarthapratyayopAdanAt / 'egaMtamaMte'ttivijane bhUvibhAgeyAvadayaMpulogozAlakAntike nAgacchatItyartha 'saMgAraMti 'saGketam' ayaMpulo bhavatsamIpeAgamiSyati tato bhavAnAmrakUNikaMparityajatusaMvRtazca bhvtvevNruupmiti| ___ 'tanokhaluesa aMbakUNae'titadidaM kilAmrAsthikaMnabhavatiyatinAmakalpyaMyadbhavatA''mrAsthikatayA vikalpitaM, kintvidaM yadbhavatA ddaSTaM tadAmratvak, etadevAha-'aMbacoyaeNaese'tti iyaM ca nirvANagamanakAle AzrayaNIyaiva, tvakpAnakatvAdasyA iti|| tathA hallAsaMsthAnaM yatpRSTamAsIttaddarzayannAha-vaMsImUlasaMThiyattiidaMcavaMzImUlasaMsthitatvaM tRNagovAlikAyAH lokapratItameveti, etAvatyuktemadirAmadavihvalitamanovRttirasAvakasmAdAha'vINavAehiM re vIragA 2' etadeva dvirAvartayati, etacconmAdavacanaMtasyopAsakasya zrRNvato'na vyalIkakAraNaMjAtaM, yo hiM siddhiMgacchatisacaramaM geyAdi karotItyAdivacanairvimohitapatitvaditi 'haMsalakkhaNaM'ti haMsasvarUpaM zuklamityartha haMsacihaM ceti 'iddIsakkArasamudaeNaM' RddhayA ye satkArAH-pUjAvizeSAsteSAM yaH samudayaH sa tathA tena, athavA RddhisatkArasamudayarityarthaH, samudayazca janAnAM sngghH| Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezakaH 187 mU. (653) tae NaM tassa gosAlassa maMkhaliputtassa sattarattaMsi pariNamamANaMsi paDiladdhasammattassa ayameyArUve abbhatthiejAvasamuppajjitthA-nokhalu ahaM jiNe jiNappalAvI jAva jiNasaI pagAsemANaM viharati / ahaMgaM gosAle ceva maMkhalipute samaNaghAyae samaNamArae samaNapaDiNIe AyariyauvajjhAyANaM ayasakArae avannakArae akittikArae bahUhiM asabbhAvubbhAvaNAhiM micchattAbhinivesehi yaappANaM vAparaM vAtadubhayaM vA buggAhemANe vuppAemANe viharittA saeNaM teeNaM annAiTe samANe aMto attarattassa pittajjaraparigayasarIre dAhavakaMtIe chaumatthe ceva kAlaM kressN| samaNebhagavaM mahAvIre jiNe jiNappalAvIjAva jiNasadaM pagAsemANe viharai, evaM saMpeheti evaM saMpehittAAjIvie there saddAveiA02 uccAvayasavahasAvie karetiuccA02 evaM vAyasI-na khalu ahaM jiNe jiNappalAvI jAva pakAsemANe vihri| . ahannaM gosAle maMkhaliputte samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kAlaM karessa, samaNe bhagavaM mahAvIre jiNe jiNappalAvI jAva jiNasaha pagAsemANe viharai, taM tujhe NaM devANuppiyA!mamaM kAlagayaM jANettA vAme pAe suMbeNaM baMdhaha vA02 tikkhutto muhe udbuhaha ti02 sAvatthIe nagarIe siMghADagajAva pahesu AkaDhivikihiM karemANA mahayA 2 saddeNaM ugghosemANA u0 evaM vadaha-no khalu devANuppiyA! gosAle maMkhaliputte jiNe jiNappalAvI jAva vihrie| esaNaM gosAle caiva maMkhaliputte samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kAlagae, samaNe bhagavaM mahAvIre jiNe jiNappalAvI jAva viharai mahayA aNiviasakkArasamudaeNaM mamaM sarIragassa nIharaNaM karejAha, evaM vadittA kaalge| . . vR. 'samaNadhAyae'tti zramaNayostejolezyAkSepalakSaNaghAtadAnAtghAtado ghAtako vA, ata eva zramaNamAraka iti, 'dAhavakaMtIe'tti dAhotpatyA 'suMbeNaM ti valkarajjavA 'udumaha'tti avaThIvyata-niSThIvyata, kacit 'uTubhaha'tti dRzyate tatra cApazabdaM kiJcikSipatetyarthaH 'AkaTTavikahi'ti aakrssvaikrssikaam| .. mU. (654) tae NaM AjIviyA therA gosAlaM maMkhaliputtaM kAlagayaM jANittA hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNassa duvArAiM piheti du0 2 hAlAhalAe kuMbhakArIe kuMbhakArAvaNassa bahumajjhadesabhAe sAvatthiM nagariM AlihaMti sA02 gosAlassa maMkhaliputtassa sarIragaM vAme pAde suMbeNaM baMdhati vA0 2 tikkhutto muhe ukhuTuM ti 2 sAvatthIe nagarIe siMgghADagajAva pahesu Akahi~vikaThiM karemANA nIyaM 2 saddeNaM ugghosemANA u02 evaM vayAsI-no khalu devANuppiyA! gosAle maMkhaliputte jiNe jiNappalAvI jAva viharai / esa NaM caiva gosA0 maMkhalipu0 samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kAlagae sama0 bha0 mahA0 jiNe jiNappa0 jAva viharai savahapaDimokkhaNagaMkareMti sa02 doccaMpipUyAsakkarathirIkaraNahayAegosAlassa maMkhalipu0 vAmAopAdAosaMbaMmuyaMti su02 hAlAhalA0 kuMkuM0 duvAravayaNAI avaguNaMti a02 gosAlassa maMkhaliputtassa sarIragaM surabhiNA gaMdhodaeNaM NhANeti taM ceva jAva mahayA iDisakkArasamudaeNaM gosAlassa maMkhaliputtassa sarIrassa nIharaNaM kareMti // vR. 'pUyAsakkArathirIkaraNaTTayAe'ttipUjAsatkArayoH pUrvaprAptayoH sthiratAhetoH yadi tute Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1655 gozAlakazarIrasya viziSTapUjAM na kurvantitadAlokojAnAti nAyaM jinobabhUvanacaitejinaziSyA ityevamasthirau pUjAsatkArau syAtAmiti tayo-sthirikaraNArtham 'avaguNaMti'ttiapAvRNvanti / mU. (655) tae NaM sama0 bha0 ma0 annayA kadAyi sAvatthIo nagarIo koTTayAo ceiyAo paDinikkhamati paDi02 bahiyA jaNavayavihAraM vihri|| teNaM kAleNaM 2 meMDhiyagAme nAmaM nagare hotthA patrao, tassa NaM meDhiyagAmassa nagarassa bahiyAuttarapurachimedisIbhAe etthaNaMsAlakoTTaenAmaMceiehotthAvatraojAva puDhavisilApaTTao, tassa NaM sAlakoTThagassaNaMceiyassa adUrasAmaMte etthaNaM mahege mAluyAkacchaeyAvi hotyA kiNhe kiNhobhAsejAva nikuraMbabhUepattie puphiephalie hariyagarerijamANe sirIeatIvara uvasobhemANe citi, tattha NaM meDhiyagAme nagare revatI nAma gAhAvaiNI parivasati aDDA jAva aparibhUyA, tae NaM samaNe bhagavaMmahAvIre annayA kadAyi puvvANupubbaMcaramANe jAvajeNeva meMDhiyagAmenagare jeNeva sANa(la)koDhe ceie jAva parisA pddigyaa| . taeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa sarIragaMsi vipule rogAyaMke pAubyUe ujjale jAva durahiyAse pittajjaraparigayasarIre dAhavakaMtIe yAvi viharati, aviyAI lohiyavaccAIpi pakarei, cAuvvanaM vAgareti-evaM khalu samaNe bha0 mahA0 gosAlassa maMkhaliputtassa taveNaM teeNaM annAiTe samANe aMto chaNhaM mAsANaM pittajjaraparigayasarIre dAhavakaMtIe chaumatthe ceva kAlaM karessati / teNaM kAleNaM 2 samaNassa bhaga0 mahA0 aMtevAsI sIhe nAmaM anagAre pagaibhaddae jAva viNIe mAluyAkacchagassa adUrasAmaMte chaTuMchadreNaM anikkhitteNaM 2 tavokammeNaM uTuMbAhA jAva viharati, tae NaM tassa sIhassa anagArassa jhANaMtariyAe vaTTamANassa ayameyArUve jAva samuppaJjitthA-evaM khalu mamaM dhammAyariyassa dhammovadesagassa samaNassa bhagavao mahAvIrassa sarIragaMsiviule rogAyaMke pAubbhUeujjalejAva chaumatthe ceva kAlaM karissati, vadissaMti ya NaM annatitthiyA chaumatthe ceva kAlagae, imeNaM eyAsaveNaM mahayA maNomANasieNaMdukkheNaM abhibhUe samANe AyAvaNabhUmIo pacorubhai AyA02 jeNevamAluyAkacchAeteNeva uvA02 mAluyAkacchagaM aMto 2 aNupavisai mAluyA02 mahayA 2 saddeNaM kuhukuhussa prunne| ajotti samaNe bhagavaM mahAvIre samaNe niggaMthe AmaMteti A02 evaM vayAsI-evaM khalu ajo! mamaM aMtevasI sIhe nAmaManagAre pagaibhaddaetaMcaiva savvaM bhANiyavvaM jAva parunne, taMgacchaha NaM ajo! tujhe sIhaM anagAraM saddaha, taeNaM te samaNA niggaMthA samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vuttA saNA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaM0 na0 2 samaNassa bhaga0 ma0 aMtiyAo sANakoTThayAo ceiyAopaDinikkhamaMti sA02 jeNeva mAluyAkacchae jeNeva sIhe anagAre teNeva uvAgacchanti 2 sIhaM anagAraM evaM vayAsI sIhA ! dhammAyariyA saddAveti / taeNaM se sIhe anagAre samaNehiM niggaMthehiM saddhiM mAluyAkacchagAo paDiniskhamati pa0 2 jeNeva sANakoTTae ceie jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvA02 samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto A02 jAva pajuvAsati, sIhAdi samaNe bhagavaM mahAvIre sIhaM anagAraM evaM vayAsI-se nUNaM te sIhA! jhANaMtariyAe vaTTamANassa ayameyA rUve jAva parunne / senUrNate sIhA! aTesamaTe ?, haMtA asthi,taMnokhalu ahaMsIhA! gosAlassa maMkhaliputtassa Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 15, varga:-, uddezakaH taveNaM teeNaM annAiTThe samANe aMto chaNhaM mAsANaM jAva kAlaM karessaM, ahannaM annAI addhasolasa vAsAiM jiNe suhatthI viharissAmi, taM gacchai NaM tumaM sIhA! meDhiyagAmaM nagaraM revatIe gAhAvatiNIe gihe tattha NaM revatIe gAhAvatiNIe mamaM aTThAe duve kavoyasarIrA uvakkhaDiyA tehiM no aTTho, anya se anne pariyAsie majjhArakaDae kukkuDamaMsae tamAharAhi eeNaM aTThI / tae NaM se sIhe anagAre samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vRtte samANe haTTatuTTe jAva hiyae samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaM0 namaM0 vaM0 na0 aturiyamacavalamasaMbhaMtaM muhapottiyaM paDileheti mu0 2 jahA goyamasAmI jAva jeNeva samaNe bha0 ma0 teNeva uvA0 2 samamaM bha0 mahA0 baMda0 na0 2 samaNassa bha0 mahA0 aMtiyAo sANakoTThAo ceiyAo paDinikkhamati pa0 2 aturiyajAva jeNeva meDhiyagAme nagare teNeva uvA0 2 meDhiyagAmaM nagaraM majjhamajjheNaM jeNeva revatIe gAhAvaiNIe gihe teNeva uvA0.2 revatIe gAhAvatiNIe siMhaM aNuppaviTTe / 189 tae NaM sA revatI gAhAvatiNI sIhaM anagAraM ejamANaM pAsati pA0 2 haTTatuTTa0 khippAmeva AsaNAo abdei 2 sIhaM anagAraM sattaTTha pAI aNugacchai sa0 2 tikkhutto A0 2 baMdati na0 2 evaM vayAsI-saMdisaMtu NaM devANuppiyA! kimAgamaNappayoyaNaM ? taNaM se sIhe anagAre revatiM gAhAvaiNIM evaM vayAsI evaM khalu tume devANuppie ! samaNaM0 bha0 ma0 aTTAe duve kavoyasarIrA uvakkhaDiyA tehiM no atthe, atthi te anne pAriyAsie majjArakaDae kukkaDamaMsae eyamAharAhi, teNaM aTTho / tae NaM sA revatI gAhAvaiNI sIhaM anagAraM evaM kyAsI-kesa NaM sIhA ! se nANI vA tabassI vA jeNaM tava esa aDDe mama tAva rahassakaDe havvamakUkhAe jao gaM tumaM jANAsi ? evaM jahA khaMdae jAva jao NaM ahaM jANAmi, tae NaM sA revatI gAhAvatiNI sIhassa anagArassa aMtiyaM eyama socA nisamma haTThatuTThA jeNeva bhattadhare teNeva uvA0 2 pattagaM moeti pattagaM moettA jeNeva sIhe anagAre teNeva uvA0 2 sIhassa anagArassa paDiggahagaMsi taM savyaM saMmaM nissirati / taeNaM tIe revatIe gAhAvatiNIe teNaM davvasuddheNaM jAva dANeNaM sIhe anagAre paDilAbhie samANe devAue nibaddhe jahA vijayassa jAva jammajIviyaphale revatIe gAhAvatiNIe revatI0 2 tae NaM se sIhe anagAre revatIe gAhAvatiNIe gihAo paDinikkhamati0 2 meDhiyagAmaM nagaraM majjhamajjheNaM niggacchati niggacchattA jahA goyamasAmI jAva bhattapANaM paDidaMseti 2 samaNassa bhagavao mahAvIrassa pANisi taM savvaM saMmaM nissirati, tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre amucchie jAva aNajjhovavanne bilamiva pannagabhUeNaM appANeNaM tamAhAraM sarIrakoGagaMsi pakkhivati taNaM samaNassa bhagao mahAvIrassa tamAhAraM AhAriyassa samANassa se vipule rogAyaMke khippAmeva uvasamaM patte haTTe jAe Aroge baliyasarIre tuTThA samaNA tuTThAo samaNIo tuTThA sAvayA tuTThAo sAviyAo tuTThA devA tuTTAo devIo sadevamaNuyAre loe tuTTe haTTe jAe samaNe bhagavaM mahAvIre haTTa0 2 / bR. 'sANakoTThae nAmaM ceIe hotthA vannao' tti tadvarNako vAcyaH sa ca 'cirAIe' ityAdi 'jAva puDhavisilApaTTao' tti pRthivIzilApaTTakavarNakaM yAvat sa ca - 'tarasaNaM asogavarapAyavasta heTThA IsiMkhaMdhIsamallINe' ityAdi 'mAluvAkacchae' tti mAlukA nAma ekAsthikA vRkSavizeSAsteSAM Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 - bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1655 yatkarza-gahanaM tattathA / "viule'tti zarIravyApakatvAt 'romAyaMketti rogaH-pIDAkArI sa cAsAvAtazca-vyAdhiriti rogAtaGkaH 'ujalle tti ujjvalaH pIDApohalakSaNavipakSaleze-nApyakalaGkitaH, yAvatkaraNAdidaMzya-tiule trIna-manovAkAyalakSaNAnastulayati-jayatItitritulaH 'pagADhe' prakarSavAn 'kakase' karkazadravyamivAniSTa ityarthaH 'kaDue' tathaiva 'caMDe' raudraH 'tivve' sAmAnyasya jhagitimaraNahetuH 'dukkhe'ttiduHkho duHkhahetutvAt 'dugge'tti kacit tatraca durgamivAnabhibhavanIyatvAt, kimuktaM bhavati / ___ 'durahiyAse'tiduradhisahyaH soThumazakya ityarthaH 'dAhavaratIe'tdAho vyutkrAnta-utpanno yasya sasvArthikakapratyaye dAhavyujhAkrantikaH aviyAItiapicetyabhyaccaye AiMti vAkyAlaGkAre 'lohiyavaccAiMpitti lohitavarcAsyapi-rudhirAtmakapurISANyapikaroti kimanyena pIDAvarNaneneti bhAvaH, tAni hi kilAtyantavedanotpAdake rogesatibhavanti, 'cAuvaNaM ti cAturvarNya-brAhmaNAdilokaH / jhANaMtariyAe'ttiekasyadhyAnasyasamAptiranyasyAnArabhya ityeSAdhyAnAntarikA tasyAM 'maNomANasieNaM'timansyeva nabahirvacanAdibhiraprakAzitatvAtyanmAnasikaMduHkhaMtanmanomAnasikaM tena 'duve kavoyA' ityAdeH zrUyamANamevArtha kecinmanyante / anyetvAhuH kapotakaH-pakSivizeSastadvadyephale varNasAdhAtte kapote-kUSmANDe hasva kapote kapotake tecate zarIre vanaspatijIvadehatvAt kapotakazarIre, athavA kapotakazarIre iva ghUsaravarNasAdhamyadiva kapotakazarIre kUSmANDaphale eva te upasaMskRte-saMskRte tehiM no aTTho'tti bahupApatvAt 'pAriAsie'tti parivAsitaM hyastanamityarthaH / 'majArakaDae' ityAderapi kecit zrUyamANamevArthaM manyante, anye tvAH-mArjArovAyuvizeSastadupazamanAya kRtaM-saMskRtaM mArikRtam, apare tvAhuHmArjAro-virAlikAbhidhAno vanaspativizeSastena kRtaM-bhAvitaM yattattathA, kiM tat ? ityAha- 'kurkuTakamAMsakaM' bIjapUraka kaTAham 'AhArAhi ti nirvdytvaaditi| pattagaM moeti'tti pAtrakaM-piTharakAvizeSaM muJcati sikkake uparikRtaM sattasmAdavatArayatItyartha jahA vijayassa'tti yathA ihaiva-iha zate vijayasya vasudhArAdyuktaM evaM tasyA api vAmityartha, bilamive'tyAdi 'bile iva' randreiva pannagabhUtena' sarpakalpena 'AtmanA' karaNabhUtena 'taM' siMhAnagAropanItamAhAraM zarIrakoSTha ke prakSipatIti 'ha 'tti 'hRSTaH' nivyAdhiH 'aroge'tti niSpIDaH 'tuDhe haLU jAe'tti 'tuSTaH' toSavAn 'hRSTaH' vismitaH, kasmAdevam ? ityAha--'samaNe'ityAdi 'haTe'tti nIrogo jAta iti| mU. (656) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama02 evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyANaMaMtevAsI pAINajANavaesavvAnubhUtInAmaManagAre pagatibhaddaejAva vinniie| se NaM bhaMte ! tadA gosAleNaM maMkhaliputteNaM taveNaM bhAsarAsIkae samANe kahiMgae kahiM uvavane?,evaM khalu goyamA! mamaMaMtevAsI pAINajANavae savvAnubhUtInAmaManagAre pagaIbhaddae jAva viNIe / se NaM tadA gosAleNaM maMkhaliputteNaM taveNaM bhAsarAsIkae samANe uddhaM caMdimasUriya jAva baMbhalaMtakamahAsukkakappe vIivaittA sahassAre kappe devattAe uvavanne, tattha NaM atthegatiyANaM devANaM aTThArasa sAgarovamAiMThitI pannattA tatthaNaM savvAnubhUtissavi devassa aTThArasa sAgarovamAI Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezaka: 191 ThitI pannattA, se NaM savvAnubhUti deve tAo devalogAo AukkhaeNaM bhavakkhaeNaM ThiikkheNaM jAva mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMtaM krehiti| . evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kosalajANavae sunakhatte nAmaM anagAre pagaibhadae jAva viNIe, se NaM bhaMte! tadA NaM gosAleNaM maMkhaliputteNaM taveNaM paritAvie samANe kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gae kahiM uvavanne?, evaM khalu goyamA! mamaM aMtevAsI sunakkhate nAmaM anagAre pagaibhaddae jAva vinniie| se NaM tadA gosAleNaM maMkhaliputteNaM taveNaM teeNaM paritAvie samANe jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAga02 vaMdati nama02 sayameva paMca mahavvayaI Arubheti sayameva paMca mahavvayAiM0 samaNA ya samaNIo ya khAmeti 2 AloiyapaDikka te samAhipatte kAlamAse kAlaM kicA uddhaM caMdima-sUriyaz2Ava AraNakappe vIIvaittA acue kappe devattAe uvvnne| tatthaNaM atyaMgatiyANaM devANaMbAvIsaMsAgarocamAiMThitI pannattA, tatthaNaMsunakkhattassavi devassa bAvIsaM sAgarovamAiMsesaMjahA savvAnubhUtissa jAva aMtaM kAhiti / mU. (657) evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kusisse gosAle nAmaM maMkhaliputte se NaM bhaMte ! gosAle maMkhaliputte kAlamAse kAlaM kiccA kahiM ga0 kahiM uva0?, evaMkhalu goyamA! marma aMtevAsI kusisse gosAle nAmaM maMkhaliputte samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kAlamAse kAlaM kiccA urlDacaMdima jAva acue kappe de0 uva0, tatthaNaM atthega0 devANaMbAvIsaMsA0ThitIpa0 tattha NaM gosAlassavi devassa bAbIsaM sA0 ThitI pa0/ seNaMbhaMte! gosAle deve tAo deva0 Aukkha03 jAva kahiM uvavajihiti?, goyamA! iheva jaMbU02 bhArahe vAse viMjhagiripAyamUle paMDesu navaNhaM mA0 bahupa0 jAva vItikaMtANaM jAva surUvedArae payAhiti, jarayaNicaNaM se dArae jAihititarayarNicaNaMsayaduvAre nagaresabhitarabAhirie bhAraggaso ya kuMbhaggaso ya paubhavAse ya rayaNavAse ya vAse vaasihiti| . . taeNaM tassa dAragassa ammApiyaroekkArasame divase vItikaMte jAva saMpatte bArasAhadivase ayameyArUvaM goNNaM guNanipphannanAmadhezaMkAhiti-jamhANaM amhaMimaMsi dAragaMsijAyaMsisamANaMsi sayaduvAre nagare sabjiMtarabAhirie jAva rayaNavAse vuDhe taMhou NaM amhaMimassa dAragassa nAmadhenaM mahApaume mahA0AtaeNaM tassa dAragassa ammApiyaro nAmadhenaM karehiti mahApaumotti, taeNataM mahApauNaMdAragaMammApiyaro sAtiregaTThavAsajAyagaMjANittA sobhanaMsitihikaraNadivasanakkhattamuhuttaMsi mahayA 2 rAyAbhisegeNaM abhisiMcehiMti, seNaM tattha rAyA bhavissati mahayA himavaMtamahaMtavanao jAva vihrissi|| taeNaMtassa mahApaumassa ranno annadA kadAyido devA mahaDDiyAjAva mahesakkhA seNAkamma kAhiti, taM0-punnabhaddeya mANibhadde ya, taeNaM sayaduvAre nagarebahaverAIsaratalavarajAva mahesakkhA seNAkammaMjAva satyavAhappabhiIo annamannaM sadAvehati a0 evaM vadehiti-jamhANaMdavANuppiyA ! amhaM mahApaumsa rano do devA mahaDDiyA jAva senAkammaM kareMti taM0-punnabhadde ya mANibhadde ya, taM hou NaM devANuppiyA! amhaM mahApaumassa ranno doccaMpi nAmadheje devasene de02| taeNaM tassa mahApaumassa ranno docce'vi nAmadheje bhavissati devaseneti ra, tae NaM tassa Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1657 devasenassa rano annayA kayAi sete saMkhatalavimalasannigAse caudaMte hatthirayaNe samuppajissai, taeNaM se devasene rAyAta seyaM saMkhatalavimalasannigAsaMcaudaMtaM hatthiAyaNaMdUrUDhe samANe sayaduvAraM nagaraM majjhamajheNaM abhikkhaNaM 2 atijAhiti nijAhiti ya, tae NaM sayaduvAre nagare bahave rAIsarajAvapabhiIo atramannaM sadAvetia02 vadehiti-jamhANaM devANuppiyA! amhaM devasenassa rano sete saMkhatalasannikAse caudaMte hasthirayaNe samuppanne, taMhouNaM devANuppiyA! amhaM devasenassa ranno sete saMkhatalasannikAse cauhate hasthirayaNaM samuppane, taM houNaM devANuppiyA! amhaM devasenassa ranno taccevi nAmadheje vimalavAhaNe vi0 2, tae NaM tassa devasenassa ratro tayevi nAmadheje vimlvaahnnetti| taeNaM se vimalavAhaNe rAyA annayA kadAyisamaNehiM niggaMthehiM micchaM vipaDivanihiti appegatie Ausehiti appegatie avahasihiti appegatie nicchoDehiti appegatie nibbhatyehiti appegatie baMdhehiti appegatie niraMbhehiti appegatiyANaM chavicchedaM karehiti appegatie pamArehie appegatiyANaM uddavehiti appegiyANaM vatyaM pADaggahaM kaMbalaM pAyapuMchaNaM Acchidihiti viJchidihita bhiMdihiti avaharihiti appegatiyANaM bhattapANaM vocchiMdihiti appegatie ninnagare karehiti appegatie nivisae krehiti| tae NaM sayaduvAre nagare bahave rAIsarajAva vadihiti-evaM khalu devANu0 vimalavAhaNe rAyA samaNehiM niggaMthehi micchaM vippaDivanne appegatie Aussati jAva nivisae kareti, saMno khalu devANuppiyA! eyaM amhaM seyaM no khalu eyaM vimalavAhaNassa rano seyaM no khalu evaM rajjassa vA rahassa vA balassavAvAhaNassa vA purassa vAaMteurassa vA jaNavayassa vA seyaMjaNNaM vimalavAhaNe rAyA samaNehiM niggaMdhehiM micchaM vippaDivanne, taM seyaM no khalu eyaM vimalavAhaNassa ranno seyaM no khalu evaM rajjassa vA rahassa vAvAlassa vA bAhaNassa vA purassa vA aMteurassa vA jaNavayassa vA seyaMjaNNaM vimalavAhaNe rAyA samaNehiM niggaMthehiM micchaM vippaDivanne, taM seyaM khalu devANuppiyA! amhaM vimalavAhaNaM rAyaM eyamaTuM vinavittaettikaTu annamannassa aMtiyaM eyamaTuM paDisuNeti a02 jeNeva vimalavAhaNe rAyA teNeva u02 karayalapariggahiyaM vimalavAhaNaMrAyaMjaeNavijaeNavaddhAveti ja02 evaMva0-evaMkhalu devANu0 samaNehiM niggaMdhehi micchaMvippaDivanAappegatieAussaMti jAva appegatie nivvisae kreti| -taMno khalu eyaM devANuppiyANaM seyaM no khalu eyaM amhaM seyaM no khalu evaM rajassa vA jAva jaNavayassa cA seyaM jaMNaM devANuppiyA! samaNehiM nigrothehi micchaM vippaDivannA taM viramaMtu NaM devANuppiyA! eassa aTThassa akaraNayAe,tae NaM se vimalavAhaNe rAyA tehiM bahUhiM rAIsarajAva satthavAhappabhiIhiMeyamaTuMvinate samANe nodhammotinotavotti micchAviNaeNaM eyamaDheM paDisaNehi tassaNaM sayaduvArassa nagarassa bahiyA uttarapuracchime disI bhAge etthaNaM subhUmibhAge nAma ujANe bhavissai savvouya vno| . teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vimalassa arahao pauppae sumaMgale nAma anagAre jAisaMpanne jahA dhammaghosassa vanao jAva saMkhittaviulateyalesse titrANovagae subhUmibhAgassa ujANassa adUrasAmaMte chaTuMchadreNaM ani0 jAva AyAvemANe viharissati / Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-15, vargaH-, uddezakaH 193 taNaM se vimalavAhaNe rAyA annayA kadAyi rahacariyaM kAuM nijjAhiti, tae NaM se vimalavAhaNe rAyA subhUmibhAgassa ujjANassa adUrasAmaMte rahacariyaM karemANe sumaMgalaM anagAraM chaTTachaTTeNaM jAva AyAvemANaM pAsihiti pA0 2 Asurutte jAva misimisemANe sumaMgalaM anagAraM rahasireNaM nollAvehiti / tae NaM se sumaMgale anagAre vimalavAhaNeNaM rannA rahasireNaM nollAvie masANe saNiyaM 2 udvehiti u0 2 doccaMpi uDDuM bAhAo parijjhiya jAva AyAvemANe viharissati, tae NaM se vimalavAhaNe rAyA sumaMgalaM anagAraM doghaMpi rahasireNaM nollAvehiti / taeNa se sumaMgalaM anagAre vimalavAhaNeNaM rannA doccaMpi rahasireNaM nollAvie samANe saNiyaM 2 uTThehiti u0 2 ohiM pauMjati 2 ttA vimalavAhaNassa raNNo tItaddhaM ohiNA Abhoehiti 2 ttA vimalavAhaNaM rAyaM evaM vaihiti--no khalu tumaM vimalavAhaNe rAyA no khalu tumaM devasene rAyA no khalu tumaM mahApaume rAyA, tumaNNaM io tacce bhavagahaNe gosAle nAmaM maMkhaliputte hotyA samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kaalge| taM jati te tadA savvAnubhUtiNA anagAreNaM pabhuNAvi hoUNaM saMmmaM sahiyaM khamiyaM titikkhayaM ahiyAsiyaM jai te tadA sunakkhatteNaM aNa0 jAva ahiyAsiyaM, jai te tadA samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM pabhuNAvi jAva ahiyAsiyaM, taM no khalu te ahaM tahA sammaM sahissaM jAva ahiyAsissaM, ahaM te navaraM sahayaM sarahaM sasArahiyaM taveNaM teeNaM egAhaccaM kUDAhacaM bhAsarAsi karejjAmi / taNaM se vimalavAhaNe rAyA sumaMgaleNaM anagAreNaM evaM vutte samANe Asurute jAva misimisemANe sumaMgalaM anagAraM tacchaMpi rahasireNaM nollAvehiti, tae NaM se sumaMgale anagAre vimalavAhaNeNaM raNNA taJcaMpi rahasireNaM nollAvie samANe Asurute jAva misimisemANe AyAvaNabhUmIo paccarubhai A0 2 teyAsamugdhAeNaM samohanahiti teyA0 2 sattaTTha payAI paccosakkahiti sattaTTa0 2 vimalavAhaNaM rAyaM sahayaM sarahaM sasArahiyaM taveNaM teeNaM jAva bhAsarAsi karehiti / sumaMgale NaM bhaMte! aNagAre vimalavAhaNaM rAyaM sahayaM jAva bhAsarAsi karettA kahiM gacchihiti kahiM uvavajjihiti ?, goyamA ! sumaMgale aNagAre NaM vimalavAhaNaM rAyaM sahayaM jAva bhAsarAsiM karettA bahUhiM cauttha chaTTaTThadamasamaduvAlasajAvavicittehiM tavokammehiM appANaM bhAvemANe bahUI vAsAI sAmannapariyAgaM pAuNehi 2 ttA mAsiyAe saMlehaNAe saTThi bhattAe aNasaNAe jAva chedettA AloiyapaDikkaMte samAhipatte uDDuM caMdimajAva gevijjavimaNAvAsasyaM vIyIvaiMttA savvaTTasiddhe mahAvimANe devattAe uvavajjihiti / tattha NaM devANaM ajahannamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThitI pa0, tattha NaM sumaMgalassavi devarasa ajahannamaNukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThitI pannattA / se NaM bhaMte! sumaMgale deve tAo devalagAo jAva mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva aMtaM kareti / vR. 'bhAraggasoya' tti bhAraparimANataH, bhArazca bhArakaH puruSodvahanIyo viMzatipala zatapramANo veti, 'kuMbhaggaso ya'tti kumbho - jaghanya ADhakAnAM SaSTyA madhyamastvazItyA utkRSTaH punaH zateneti, 'paumavAse ya raNavAse ya vAse vAsihiti' tti 'varSa' vRSTirvarSiSyati, kiMvidhaH ? ityAha- 'padmavarSaH' 513 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 bhagavatI aGgasUtraM (2) 15/-/-/657 padmavarSarUpaH, evaM ratnavarSa iti, 'see'tti zvetaH, kathaMbhUtaH ? 'saMkhadalavimalasannigAse' tti zaGkhasya yaddalaM - khaNDaM talaM vA tadrUpaM vimalaM tatsaMnikAzaHsadhzo yaH sa tathA prAkRtvAccaivaM samAsaH, 'Ausihii' tti AkrozAnU dAsyati 'nicchoDehii' tti puruSAntarasambdhidahastAdyavayavAH kAraNato ye zramaNAstAMstato viyojayiSyati 'nibbhatthehii' ti Akroza vyatiriktadurvacanAni dAsyati 'pamArehiiti pramAraM maraNakriyAprArambhaM kariSyati pramArayiSti 'uddavehii' tti apadrAvayiSyati / athavA 'mArihii' tti mArayiSyati 'uddavehii' tti upadravAn kariSyati 'Acchidihi 'tti ISat chetsyati 'vicchidehii' tti vizeSeNa vividhatayA vA chetsyati 'bhiMdihii' tti sphoTayiSyati pAtrApekSametat 'avaharihii' tti apahariSyati - uddAlayiSyati 'ninnagare karehiti' tti 'nirnagarAn' nagaraniSkrAntAn kariSyati, 'rajjassa va 'tti rAjyasya vA, rAjyaMca rAjAdipadArthasamudAyaH, Ahaca"svAmyamAtyazca rASTraM ca, kozo durgaM balaM suhRt / saptAGgamucyate rAjyaM, buddhisattvasamAzrayam // " 119 11 rASTrAdayastu tadvizeSAH, kintu rASTraM - janapadaikadezaH, viramaMtu NaM devANuppiyA ! eassa aTThassa akaraNayAe 'tti viramaNaM kila vacanAdyapekSayA'pi syAdata ucyate-akaraNatayAkaraNaniSedharUpatayA / 'vimalassa' tti vimalajinaH kilotsarpiNyAmekaviMzatitamaH samavAye dRzyate sa cAvasarpiNIcaturthajinasthAne prApnoti tasmAccArvAcInajinAntareSu bahavaH sAgaropamakoTayo'tikrAntA labhyante, ayaM ca mahApadmo dvAviMzateH sAgaropamANAmante bhaviSyatI duHkhagamamidaM, athavA yo dvAviMzateH sAgaropamANAmante tIrthakRdutsarpiNyAM bhaviSyati tasyApi vimala iti nAma saMbhAvyate, anekAbhidhAnAbhidheyatvAnmahApuruSANAmiti, 'pauppae' tti ziSyasantAnaH / 'jahA dhammadhosassa vannao' tti yathA dharmaghoSasya - ekAdazazataikAdazoddezakAbhihitasya varNakastathA'sya vAcyaH, sa ca 'jAisaMpanne kulasaMpatre balasaMpanne' ityAdiriti 'rahacariyaM' ti rathacaryAM 'nollAvehii' tti nodayiSyati - prerayiSyati sahitamityAdaya ekArthAH / mU. (658) vimalavAhaNe NaM bhaMte! rAyA sumaMgaleNaM anagAreNaM sahae jAva bhAsarAsIkae samANe kahiM gacchihiti kahiMuvavajjihiti ?, goyamA ! vimalavAhaNe NaM rAyA sumaMgaleNaM anagAreNaM sahaye jAva mAsarAsIkae samANe ahesattamAe puDhavIe ukkosakAlaTThiiyaMsi narayaMsi neraiyattAe uvvjjihiti| seNaM tato anaMtaraM uccaTTittA macchesa uvavajjihiti, seNaM tattha satthavajhe dAhavakaMtIe kAlamAse kAlaM kiccA doghaMpi ahe sattamAe puDhavIe ukkosa kAlaTThitIyaMsi naragaMsi neraiyattAe uvavajjihiti, se NaM tao'naMtaraM uvvaTTittA doccaMpi macchesu uvavajjihiti - tatyavi NaM satyavajjhe jAva kiccA chaTTIe tamAe puDhavIe ukkosakAlaTThiiyaMsi naragaMsi meraiyattAe uvabajihiti / se NaM taohiMto jAva uvvaTTittA itthiyAsu uvavajjihiti, tatthavi NaM satyavajjhe dAha jAva doghaMpi chaTTIe tamAe puDhavIe ukkasakAlajAva uvvaTTittA doccaMpi itthiyAsu ukva0, tatthavi NaM satyavajjhe jAba kiccA paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe ukkasakAlajAva uvvaTTittA uraesu uvavajjihiti, tatthavi NaM satthavajjhe jAva kiccA doccaMpi paMcamAe jAva uvvaTTittA doghaMpi Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 195 zatakaM-15, varga:-, uddezakaHuraesu uvavajihiti, jAva kiccA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe ukkosakAladvitIyaMsi jAva ubaTTittAsIhesuuvavajihiti tatthaviNaM satthavajjhe tahevajAvakiccA doccaMpicautthIepaMkajAva uvvaTTittA docapisIhesu uvava0 jAva kiccA tacAe vAluyappabhAe ukkosakAlajAva uvvaTTittA pakkhIsu uvv0| tatthaviNaM satthavajjhe jAva kiccA doccaMpi taccAe vAluyajAva uvvaTTittA doccapi pakkhIsu uvava0 jAva kiccA doccAe sakarappabhAe jAva uvvaTTittA sirIsavesu uvava0 tatthaviNaM sattha0 jAva kiccA doccaMpi doccAe sakkarappabhAe jAva uvvaTTittA docaMpi sirIsavesu uvv0| -jAva kiccA imIse rayaNappabhAe puDhavIe ukkosakAladvitIyaMsi naragaMsi neraiyattAe uvavajihiti, jAva uvvaTTittA sannIsu uvava0 tatthavi NaM satthavajjhe jAva kiccA asantrIsu uvavaJjihiti, tatthaviNaMsasthavajjhejAva kiccA doccaMpi imIse rayaNappabhAe puDhavIe paliovamassa asaMkhejai bhAgadvitIyaMsi naragaMsi neraiyattAe uvvjihiti| se NaM tao jAva uvvaTTittA jAiM imAiM khahayaravihANAiM bhavaMti, taM0-cammapakkhINaM lomaparakhINaM samuggapakkhINaM viyayapakkhINaM tesu anegasayasahassakhutto uddAittA 2 tattheva 2 bhujo 2 paccAhiti, savvatthavi NaM satthavajjhe dAhavakaMtIe kAlamAse kAlaM kiccA jAiM imAI bhuyaparisappavihANAI bhavaMti, taMjahA--gohANaM naulANaM jahA pannavaNApae jAva jaahgaannN| -tesu anegasayasahassakhutto sesaM jahA khahacarANaM jAva kiccA jAiMimAiM uraparisappavihANAI bhavaMti taM0-ahINaM ayagarANaM AsAliyANaM mahoragANaM, tesu aNegaMsayasaha0 jAva kiccA jAiMimAiMcauppadavihANAI bhavaMti, taM0-egakhurANaM dukhurANaM gaMDIpadANaM saNahapadANaM, tesuaNegasaya-sahassa jAva kiccA jAiMimAiMjalayaravihANAiMbhavaMti taM0-macchANaM kacchamANaM jAva susumArANaM, tesu aNegasayasaha0 jAva kiccA jAiM imAiM cauridiyavihANAI bhavaMti, taM0-aMdhiyANaM pottiyANaM jahA pannavaNApade jAva gomykiiddaannN| tesu anegasayasaha jAva kiccA jAiM imAI teiMdiyavihANAI bhavaMti, taM0-uvaciyANaM jAvahatthisoMDANaMtesuanegajAva kiccAjAiMimAiMbeiMdiyavihANAiMbhavaMtitaM0-pulAkimiyANaM jAva samuddalikkhANaM, tesu anegasayajAva kiccA jAiM imAiM vaNassaivihANAiM bhavaMti, taM0ruskhANaM gucchANaMjAva kuhaNANaM, tesuanegasaya jAva paccAyAissai, ussannaMca NaMkaDuyarukkhesu kaDuyavallIsu savvatthaviNaM satthavajjhe jAva kiccA jAIimAI vaaukkaayvihaannaaiNbhvNti| __ taMjahA-pAINavAyANaM jAva suddhavAyANaM tesu anegasayasahassajAva kiyA jAiM imAI teukkAiyavihANAiM bhavaMti, taM0-iMgAlANaM jAva sUrakaMtamaNinissiyANaM, tesu anegasayasaha0 jAva kiccA jAiM imAiM AukkAiyavihANAiM bhavaMti, taM0-ussANaM jAva khAtodagANaM, tesu anegayasahajAva paJcAyAtissaI, ussaNNaM ca NaM khArodaesu khAtodaesu, savvatyavi NaM satthavaje jAya kiccA jAiM imAiM puDhavikkAiyavihANAiM bhvNti| -taM0-puDhavINaM sakkarANaM jAva sUrakatANaM, tesu anegasayajAva pacAyAhiti, ussannaM ca zaMkharabAyarapuDhavikkAiesu, savvatthaviNaM satyavajjhejAva kiccA rAyagihe nagare bAhiM khariyatAe . uvavajihii, tatthaviNaMsatthavajjhejAva kiMcAduccaMpirAyagihe nagareaMtokhariyatAe uvavajihiti, Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1658 tatthaviNaM satthavajjhe jAva kiyaa| vR. 'satthavajjhetti zastravadhyaH san 'dAhavakaMtIe'tti dAhotpatyA kAlaM kRtveti yogaH dAhavyutkrAntiko vA bhUtveti zeSaH, iha ca yathoktakrameNaivAsajJiprabhRtayo ratnaprabhAdiSu yata utpadhanta ityasau tathaivotpAditaH, ydaah||1|| "assannI khalu paDhamaMdoccaM ca sirIsivA taiya pakkhI / sIhA jaMti cautthiM uragA puNa paMcamiM puDhaviM / / chaDhiMca itthiyAo macchA maNuyA ya sattami puDhaviM / iti| " 'khahacaravihANAiMti iha vidhAnAni-bhedAH 'cammapakkhINa'ti valgulIprabhRtInAM 'lomapakkhINaM'ti haMsaprabhRtInaM 'samuggapakkhINaM'ti samudgakAkArapakSavatAM manuSyakSetravahirvartinAM 'viyayapakkhINaM'tivistAritapakSavatAM samayakSetrabahirvarttinAmeveti 'aNegasayasahassakhutto' ityAdi tu yaduktaM tatsAntaramavaseyaM, nirantarasya paJcendriyatvalAbhasyotkarSato'pyaSTabhavapramANasyaiva bhAvAt yadAha-'paMciMdiyatiriyanarA sattaTThabhavAbhavaggaheNa'tti jahA pannavaNApae'ttiprajJApanAyAH prathamapade, tatra caivamidaM-'saraDANaM sllaann'mityaadi| _ 'egakhurANaM'ti azvAdInAM 'dukhurANaM'ti gavAdInAM 'gaMDIpayANaM'ti hastyAdInAM 'saNahappayANaM ti sanakhapadAnAM siMhAdinakharANAM 'kacchamANaM'ti iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM- 'gAhANaM magarANaM pottiyANaM ityatra 'jahA pannavaNApae'tti anena yatsUcitaM tadidaM-'macchiyANaM gamasiyANa'mityAdi, "uvadhiyANaM' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM--'rohiNiyANaM kuMthUNaM piviliyANa mityAdi, 'pulAkimiyANa mityatra yAvatkaraNAdidaM dRzya 'kucchikimiyANaM gaMDUlagANaM golomANa'mityAdi, 'rukkhANaMti vRkSANAmekAsthikabahubIjakabhedena dvividhAnAM, tatraikAsthikAH nimbAmrAdayaH bahuvIjA-asthikatindukAdayaH, 'gucchANaM'ti vRntAkIprabhRtInAM yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-- 'gummANaM layANaM vallINaM pavvagANaM taNANaM valayANaM hariyANaM osahINaM jalaruhANaM'ti tatra gulmAnAM' navamAlikAprabhRtInAM 'latAnAM padmalatAdInAM vallInAM puSpaphalIprabhRtInAM parvakANAm' ikSuprabhRtInAM tRNAnAM darbhakuzAdInAM valayAnAM tAlatamAlAdInAM haritAnAm adhyArohakandulIyakAdInAm 'auSadhInAM' zAligodhUmaprabhRtInAM 'jalaruhANAM' kumudAdInAM 'kuhaNANaM'ti kuhuNAnAm AyukAyaprabhRtibhUmAsphoTAnAm ussannaMcaNaM'tibAhulyena punaH, 'pAINavAyANaM'ti pUrvavAtAnAM yAvatkaraNAdevaM dRzya- 'paDINavAyANaMdAhiNavAyANa'mityAdi, 'suddhavAyANa timandastimitavAyUnAm, 'iMgAlANaM ihayAvatkaraNAdevaM dRzyaM-'jAlANaMmummurANaMaccINa mityAdi, tatraca 'jvAlAnAm' analasambaddhasvarUpANAM murmurANAM phusphukAdau masRNAgnirUpANAm arciSAm analAprativaddhajvAlAnAmiti 'osANaM'ti rAtrijalAnAm, iha yAvatkaraNAdidaM zya 'himANaM mahiyANaM'ti, 'khAodayANaM tikhAtAyAM-bhUmauyAnyudakAni tAni khAtodakAni, 'puDhavINa ti mRttikAnAM sakkarANati zarkarikANAMyAvatkaraNAdidaMdRzyaM-"cAluyANaMuvalANaM'ti, 'sUrakatANaM ti maNivizeSANAM, 'vAhi~ khariyattAe'tti nagaravahirvativezyAtvena prAntajavezyA Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 15, varga:, uddezaka: tvenetyanye, 'aMtokhariyattAe 'tti nagarAbhyantaravezyAtvena viziSTa vezyAtvenetyanye / mU. (659) iheva jaMbuddIve dIve bhArahe vAse viMjhagiripAyamUle bebhele sannivese mAhaNakulaMsi dAriyattAe paJcAyAhiti / tae NaM taM dAriyaM ammApiyaro ummukkabAlabhAvaM jovvaNagaNappataM paDirUvaeNaM sukaNaM paDirUvieNaM viNaeNaM paDirUviyasasa bhattArassa bhAriyattAe dalaissati, sANaM tassa bhAriyA bhavissati iTThA kaMtA jAva aNumayA bhaMDakaraMDagasamANA tellakelA iva susaMgoviyA celapeDA iva susaMpariggahiyA rayaNakaraMDao viva susArakkhiyA susaMgoviyA mA NaM sIyaM mANaM unhaM jAva parissahovasaggA phusaMtu / 197 tae NaM sA dAriyA annadA kadAyi gubviNI sasurakulAo kuladharaM nimANI aMtarA davaggijAlAbhihayA kAlamAse kAlaM kiJccA dAhiNillesu aggikumAresu devesu devattAe uvavajjihiti, se NaM tatIhiMto anaMtaraM uvvaTTittA mANustaM viggahaM labhihiti mANussaM 2 kevalaM bohiM bujjhihiti ke0 2 muMDe bhavittA AgArAo anagAriyaM pavyahiti, tatthaviya NaM virAhiyasAmanne kAlamAse kAlaM kiccA dAhiNillesu asurakumAresu devesu devattAe uvavajjihiti / seta ohiMto jAva uccaTTittA mANussaM viggahaM taM caiva jAva tatthavi NaM virAhiyasAmanne kAlamAse jAva kiccA dAhiNillesu nAgakumAresu devesu devattAe uvavajjihiti, se NaM taohiMto anaMtaraM evaM eeNaM abhilAveNaM dAhiNillesu suvannakumAresu evaM vijjukumAresu evaM aggikumAravajraM jAva dAhiNillesu dhaNiyakumAresu se NaM tao jAva uvvaTTittA mANussaM viggahaM labhihiti jAva vihAhiyasAmane joisiesa devesu uvavajjihiti / seNatao anaMtaraM cayaM caittA mANussaM viggahaM labhihiti jAva avirAhiyasAmane kAlamAse kAlaM kiccA sohamme kappe devattAe uvavajjihiti, se NaM taohiMto anaMtaraM cayaM caittA mANussaM viggahaM labhiti kevalaM bohiM bujjhihiti, tatthavi NaM avirAhiyasAmane kAlamAse kAlaM kicA IsANe kappe devattAe uvavajjihiti / se gaM tao caittA mANussaM vigagahaM labhihiti, tatthavi gaM avirAhiyasAmantre kAlamAse kAlaM kiccA saNakumAre kappe devattAe uvavajjihiti, seNaM taohiMto evaM jahA saNakumAre tahA baMbhaloe mahAsuke ANae AraNe / se gaMtao jAva avirihAyasAmane kAlamAse kAlaM kicA savvaTTasiddhe mahAvimANe devattAe uvavajihiti, seNaM taohiMto anaMtaraM cayaM caittA mahAvidehe vAse jAI imAiM kulAI bhavaMti - aDDhAI jAva aparibhUyAI, tahappagAresu kulesu puttattAe paccAyAhiti, evaM jahA uvavAie daDhappainnavattavvayA sacceva vattavvayA niravasesA bhANiyavvA jAva kevalavaranANadaMsaNe samuppajihiti / taeNa se daDhappainne kevalI appaNo tIaddhaM AbhoehIi appa0 2 samaNe niggaMthe saddAvehiti sama0 2 evaM vadihIi evaM khalu ahaM ajjo ! io cirAtIyAta addhAe gosAle nAmaM maMkhaliputte hotthA samaNaghAyae jAva chaumatthe ceva kAlagae tammUlagaM ca NaM ahaM ajjo ! anAdIyaM aNavadaggaM jAba saMsArakaMtAraM aNupariyaTTihiti jahA NaM ahaM / tae NaM te samaNA niggaMthA daDhappainnassa kevalissa aMtiyaM eyama0 so0 nisamma bhIyA tatthA tasiyA saMsArabhauvviggA daDhappainaM kevaliM vaMdihiMti vaM0 2 tassa ThANassa AloiehiMti niMdihiMti jAva paDivajrihiMti, tae NaM se daDhappaine kevalI bahUiM vAsAiM kevalapariyAgaM pAuNihiti Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 bhagavatIaGgasUtraM (2) 15/-1-1659 bahUhiM 2 appaNo AusesaMjANettA bhattaM paJcakkhAhiti evaMjahA uvavAie jAva savvadukkhANamaMtaM kAhiti / sevaM bhaMte! 2 tti jAva vihri|| vR.paDirUvieNaMsukkeNaM'ti pratirUpakena' ucitena zuklena-dAnena 'bhaMDakaraMDagasamANe ti AbharaNabhAjanatulyA AdeyetyarthaH 'tellakelA iva susaMgoviya'tti tailakelA iva-tailAzrayo bhAjanavizeSaH saurASTraprasiddhaH sAca suSThu saMgopanIyA bhavatyanyathA luThatitatazcatailahAniH syAditi, 'celapeDAiva susaMgaparigahiya'tticelapeDAvat-vastramaJjUSeva suSThu saMparivRttA (gRhItA)-nirupadrave sthAne niveshitaa| ___'dAhiNillesuasurakumAresudevesudevattAeuvavajihiti'ttivirAdhitazrAmaNyatvAdanyathA'nagArANAM vaimAnikeSvevotpatti syAditi, yaccheha 'dAhiNillesu'tti procyate tattasya krUrakarmatvena dakSiNakSetreSvevotpAdaitikRtvA, 'avirAhiyasAmanne ttiArAdhitacaraNa ityarthaH,AradhitacaraNatA ceha caraNapratipattisamayAdArabhya maraNAntaM yAvaniraticAratayA tasya pAlanA, Aha c||1|| "ArAhaNA ya etthaM caraNapaDivattisamayao pbhiii| AmaraNaMtamajassaM saMjamaparipAlaNaM vihiNA" iti| _ evaM ceha yadyapi cAritrapatipattibhavA virAdhanAyuktA agnikumAravarjabhavanapatijyotiSkatvahetubhavasahitA daza avirAdhanAbhavAstu yathoktasaudhAdidevalokasarvArthasiddhayutpattihetavaH saptASTamazcasiddhigamanabhava ityevamaSTAdaza cAritrabhavA uktAH, zrUyantecApTaiva bhavAMzcAritraM bhavati tathA'pi na virodhaH, avirAdhanAbhavAnAmeva grahaNAditi, anye tvAhu: ___ "aTThabhavAucaritte" ityatra sutrUAdAnabhavAnAM vRttikRtA vyAkhyAtatvatcAritrapratipattivizeSitAeva bhavA grAhyAH, nArAdhanAvirAdhanAvizeSaNaMkAryam, anyathA yadbhagavatA zrImanmahAvIreNa hAlikAya pravrajyA bIjamiti dApitA tannirarthakaM syAt, samyaktvamAtreNaiva bIjamAtrasya siddhatvAt, yatu cAritradAnaM tasya tadaSTamacAritre siddhiretasya syAditi vikalpAdupannaM syaaditi| ___ yacca dazasu virAdhanAbhaveSu tasya cAritramupavarNitaM tadrvyato'pi syAditi na doSa iti, anye tvAhuH-na hi vRttikAravacanamAtrAvaSTambhAdevAdhikRtasUtramanyathA vyAkhyeyaM bhavati, AvazyakacUrNikAreNApyArAdhanApakSasya samarthitatvAditi / 'evaM jahA uvavAie'ityAdi bhAvitamevAmmaDaparivrAjakakathAnaka iti / / ___ zatakaM-15 samAptam zrImanmahAvIrajinaprabhAvAdgozAlakAhaGkakRtivadgateSu / samastavighneSu samApiteyaM, vRttiH zate paJcadaze myeti| muni dIparatnasAgeNa saMzodhitAsampAditA bhagavatIaGga sUtre paJcadazazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / (zataka-16) vR. vyAkhyAtaM paJcadazaM zataM, tatra caikendriyAdiSu gozAlakajIvAsthAnekadhA janma maraNaM coktaM, ihApijIvasya janmamaraNAdhucyate ityevaMsambandhasyAsyeyamuddezakAbhidhAnasUcikA gAthA Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, vargaH-, uddezaka: 199 mU. (660) ahigaraNi jarA kamme jAvatiyaM gaMgadatta sumiNe y| uvaoga loga bali ohI dIva udahI disA thaNiyA / / vR. 'ahigaraNI'tyAdi, 'ahiMgaraNitti adhikrayate-dhriyate kuTTanArthaM lohAdi yasyAM sA'dhikaraNI-lohArAdyupakaraNavizeSastaprabhRtipadArthavizeSitArthaviSaya uddezako'dhikaraNyevocyate, sa cAtra prathamaH 'jara'tti jarAdyarthaviSayatvAjareti dvitIyaH / / 'kamme ttikarmaprakRtiprabhRtikArthaviSayatvAtkamrmeti tRtIyaH, 'jAvaiyaMti jAvaiya'mityanenAdizabdenopalakSito jAvaiyamiti caturthaH / gaMgadatta'tti gaGgadattadevavaktavyatApratibaddhatvAd gaGgadatta eva paJcamaH, 'sumiNe ya'tti svapnaviSayatvAtsvapna iti sssstthH|| 'uvaoga'tti upayogArthapratipAdakatvAdupayoga eva saptamaH, 'loga'tti lokasvarUpAbhidhAyakatvAlloka evATamaH / 'bali'tibalisambandhipadArthAbhidhAyikatvAdalirevanavam, 'ohi'tti avadhijJAna-prarUpaNArthatvAdavadhireva dshmH| 'dIvati dvIpakumAravaktavyatArtho dvIpa evaikAdazaH 'udahi'tti udadhikumAraviSayatvAdudadhireva dvaadshH| 'disittidikkumAraviSayatvAddigevatrayodazaH, thaNie'ttistanitakumAraviSayatvAtstanita evaM caturdaza iti / -zatakaM-16-uddezakaH-1:mU. (661) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva paJjavAsamAme evaM vayAsI-asthiNaM bhaMte ! adhikaraNisi vAuyAe vakkamati?, haMtA asthi, se bhaMte ! kiM puDhe uddAi apuDhe uddAi?, goyamA ! puDhe uddAi no apuDhe uddAi, se bhaMte ! kiM sasarIrI nikkhamai asarIrI nikkhamai evaM jahA khaMdae jAva no asarIrI nikkhmi| vR. tatrAdhikaraNItyudezakArthaprastAvanArthamAha-'teNa'mityAdi, asthi'tti astyayaM pakSaH 'ahigaraNisitati adhikaraNyAM 'vAuyAe'tti vAyukAyaH 'vakkamaittivyutkrAmati ayodhanAbhighAtenotpadyate, ayaM cAkrAntasambhavatvenAdAvacetanatayotpanno'pipazcAtsacetanIyabhavatIti sambhAvyata iti / utpannazca san miyata iti praznayannAha se bhaMte ityAdi, 'puDhe'tti spRSTaH svakAyazastrAdinA sazarIrazca kaDevarAnniSkAmati kArmaNAdyapekSayA audArikAdyapekSayA tvazarIrIti / / agnisahacaratvAdvAyorvAyusUtrAnantaramagnisUtramAha mU. (662)iMgAlakAriyAe NaM bhaMte! aganikAe kevatiyaM kAlaM saMciTThati?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinnirAiMdiyAI, annevitatyavAuyAe vakkamati, naviNA vAuyAeNaM agaNikAe ujjlti|| vR. 'iMgAle'tyAdi, 'iMgAlakAriyAe'tti aGgArAn karotIti aGgArakArikAagnizakaTikA tasyAM, na kevalaM tasyAmagnikAyo bhavati ane'vi'tya'ttianyo'pyatra vAyukAyo vyukramati, yatrAgnistatra vAyuritikRtvA, kasmAdevamityAha- 'naviNe' tyaadi| agnyadhikArAdevAgnitaptalohamadhikRtyAha mU. (663) 'purise NaM bhaMte ! ayaM ayakoTThasi ayomaeNaM saMDAsaeNaM ubvihamANe vA pabvihamANe vA katikirie ?, goyamA ! jAvaM ca NaM se purise ayaM ayakoDaMsi ayomaeNaM Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhagavatI aGgasUtraM (2) 16 /-/ 1 / 663 saMDAsa eNaM uvvihiti vA pavvihiti vA tAvaM ca NaM se purise kAtiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puTTe, jesiMpiya NaM jIvANaM sarIrehiMto ae nivvattie ayakoTTe nivvattie saMDAsae nivvattie iMgAlA nivvattiyA iMgAlakaDDhiNi nivvittiyA bhatthA nivvattiyA tevi NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puTThA / purise NaM bhaMte! ayaM ayakoTThAo ayomaeNaM saMDAsaeNaM gahAya ahikaraNisi ukkhivvamANe vA nikkhivyamANe vA katikirie ?, goyamA ! jAvaM ca NaM se purise ayaM ayakoTThAo jAva nikkhivai vA0 tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva pANAivAyakiriyAe paMcahi kiriyAhiM puTTe jesiMpiNaM jIvA NaM sarIrehiMto ayo nivvattie saMDAsae nivvattie cammeTTe nivvattie muTThie nivyattie adhikaraNi0 adhikaraNikhoDI ni0 udagadoNI ni0 adhikaraNasAlA nivvattiyA tevi NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puTThA // vR. 'purise NaM bhaMte!' ityAdi, 'ayaM' ti loham 'ayakohaMsi 'tti lohapratApanArte kuzUle 'uvvihamANe va 'tti utkSipan vA 'pavvihamANe va 'tti prakSipan vA 'iMgAlakaDiNi' ti ISaTaGkAgrA lohamayayaSTi 'mattha'tti dhmAnakhallA, iha cAyaH prabhRtipadArthanirvartakajIvAnAM paJcakriyatvamaviratibhAvenAvaseyamiti / 'camme' tti lohamayaH pratalAyato lohAdikuTThanaprayojano lohakArAdyupakaraNavizeSaH, 'muTThie' tti laghutaro dhanaH 'ahigaraNikhoDi' tti yatra kASThe'dhikaraNI nivezyate 'udagadoNi'tti jalabhAjanaM yatra taptaM loha zItalIkaraNAya kSipyate 'ahigaraNasAla' tti lohaparikarmagRham / prAkkriyAH prarUpiyAstAsu cAdhikaraNikI, sAcAdhikaraNino'dhikaraNe sati bhavatItyatastaddayanirUpaNAyAha-- mU. (664) jIve NaM bhaMte! kaM adhikaraNI adhikaraNaM ?, goyamA ! jIve adhikaraNIvi adhikaraNaMpi, sekeNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai jIve adhikaraNIvi adhikaraNaMpi ?, goyamA ! aviratiM paDucca se teNaTTeNaM jAva ahikaraNaMpi // neraie NaM bhaMte! kiM adhikaraNI adhikaraNaM ?, goyamA ! adhikaraNIvi adhikaraNaMpi evaM jaheva jIve taheva neraievi, evaM niraMtaraM jAva vemANie / jIve NaM bhaMte kiM sAhikaraNI nirahikaraNI ? goyamA ! sAhikaraNI no nirahikaraNI, se keNaTTeNaM pucchA, goyamA ! aviratiM paDucca, se teNaTTeNaM jAva no nirahikaraNI evaM jAva vemANie jIveNaMbhaMte! kiM AyAhikaraNI parAhikaraNItadubhayAhikaraNI, goyamA ! AyAhikaraNIvi parAhikaraNIvi tadubhayAhikaraNIvi, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai jAva tadubhayAhikaraNIvi ?, goyamA ! aviratiM paDuca, se teNaTTeNaM jAva tadubhayAhikaraNIvi, evaM jAba vemANie / jIvANaM bhaMte! adhikaraNe kiM Ayappaoganivvatie parampayoganivvattie tadubhayappayoganivvattie ?, goyamA ! Ayappayoganivvattievi parappayoganivvattievi tadubhayappayoganivvattievi, sekeNaTTeNaM bhaMte! evaM budhai ?, goyamA ! aviratiM paDumra, se teNaTTeNaM jAva tadubhapayoganivvattievi, evaM jAva vemANiyANaM // vR. 'jIveNa 'mityAdi, 'ahigaraNIvi' tti adhikaraNaM- durgatinimittaM vastu tacca vivakSayA Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, varga:-, uddezaka:- 1 zarIramindriyANi ca tathA vAhyo halantryAdiparigrahastadasyAstItyadhikaraNI jIvaH 'ahikaraNaMpi'tti zarIrAdyadhikaraNebhyaH kathaJcidavyatiriktatvAdadhikaraNaM jIvaH etacca dvayaM jIvasyAviratiM pratItyocyate tena viratimAn asau zarIrAdibhAve'pi nAdhikaraNI nApyadhikaraNamaviratiyuktasyaiva zarIrAderadhikaraNatvAditi / etadeva caturviMzatidaNDake darzayati 'neraie' ityAdi, adhikaraNI jIva iti prAguktaM, sa ca dUravarttinA'pyadhikaraNena syAd yathA gomAn ityataH pRcchati 'jIve Na' mityAdi, 'sAhiga- raNi'tti saha- sahabhAvinA'dhikaraNena - zarIrAdinA varttata iti samAsAntenvidhi sAdhikaraNI, saMsArijIvasya zarIrendriyarUpAdhikaraNasya sarvadaiva sahacAritvAt sAdhikaraNatvamupadizyate, zastrAdyadhikaraNApekSayA tu svasvAbhibhAvasya tadaviratirUpasya sahavarttitvAjjIvaH sAdhikaraNItyucyate, ata eva vakSyati / 'aviraiM paDucca' tti, ata eva saMyatAnAM zarIrAdisadbhAve'pyaviraterabhAvAnna sAdhikaraNitvaM, 'nirahigaraNi'tti nirgatamadhikaraNamasmAditi niradhikaraNI samAsAntavidheH adhikaraNadUravatItyarthaH sacana bhavati, avirateradhikaraNabhUtAyA adUravarttitvAditi, athavA sahAdhikaraNibhiHputramitrA - dabhirvarttata iti sAdhikaraNI, kasyApi jIvasya putrAdInAmabhAve'pi tadviSayaviraterabhAvAtsAdhikaraNitvamavaseyamata eva no niradhikaraNItyapi mantavyamiti / 201 adhikaraNAdhikArAdevedamAha 'jIveNamityAdi, 'AyAhigaraNi' ti adhikaraNI kRSyAdimAn AtmanA'dhikaraNI AtmAdhikaraNI, nanu yasya kRpyAdi nAsti sa kathamadhikaraNIti ?, atrocyate, aviratyapekSayeti, ata evAviratiM pratItyeti vakSyati, 'parAhigaraNi'tti parataH pareSAmadhikaraNe pravarttanenAdhikaraNI parAdhikaraNI, 'tadubhayAhigaraNi' tti tayoH - AtmaparayorubhayaM tadubhayaM tato'dhikaraNIyaH sa tatheti / athAdhikaraNasyaiva hetuprarUpaNArthamAha- 'jIvANa' mityAdi, 'Ayappaoganivvatatie' tti AtmanaH prayogeNa - manaHprabhRtivyApAreNa nirvarttitaM - niSpAditaM yattattathA, evamanyadapi dvayam / nanu yasya vacanAdi parapravarttanaM vastu nAsti tasya kathaM paraprayoganirvarttitAdi bhaviSyatItyAzakAmupadarzya pariharannAha - ' se keNamityAdi, aviratyapekSayA trividhamapyastIti bhAvanIyamiti atha zarIrANAmindriyANAM yogAnAM ca nirvarttanAyA jIvAderadhikaraNitvAdi prarUpayannidamAha mU. (665) kai NaM bhaMte! sarIragA pannattA ?, goyamA ! paMca sarIrA paNNattA, taMjahAorAlie jAva kmme| kati NaM bhaMte! iMdiyA pannattA ?, goyama ! paMca iMdiyA pannattA, taMjahAsoiMdie jAva phAsiMdie, kativihe NaM bhaMte! joe pannatte ?, goyamA ! tivihe joe pannatte, taMjahA- maNajoe vaijoe kAyajoe / jIve NaM bhaMte! orAliyasarIraM nivvattemANe kiM adhikaraNI adhikaraNaM ?, goyamA ! adhikaraNIvi adhikaraNaMpi, se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM budhai adhikaraNIvi adhikaraNapi ?, goyamA ! aviratiM paDucca, se teNaTTeNaM jAva adhikaraNaMpi, puDhavikAie NaM bhaMte! orAliyasarIraM nivvattemANe kiM adhikaraNI adhikaraNaM ?, evaM ceva, evaM jAva mANusse / evaM veuvviyasarIraMpi, navaraM jassa atthi / jIve NaM bhate ! AhAragasarIraM nivvattemANe kiM adhikaraNI ? pucchA, goyamA ! adhikaraNIvi adhikaraNaMpi, se keNaTTeNaM jAva adhikaraNaMpi ?, Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 bhagavatI aGgasUtraM (2) 16/-/1/665 goyamA ! pamAyaM paDucca, se teNaTTeNaM jAva adhikaraNaMpi, evaM maNussevi, teyAsarIraM jahA orAliyaM, navaraM savvajIvANaM bhANiyavvaM, evaM kammagasarIraMpi / jIveNaM bhaMte! soiMdiyaM nivyattemANe kiM adhikaraNI adhikaraNaM?, evaM jaheba orAliyasarIraM taheva soiMdiyaMpi bhANiyavvaM, navaraM jassa atthi soiMdiyaM, evaM cakkhidiyaghANidiMyajibbhadiyaphAsiMdiyANavi, navaraM jANiyavvaM jassa jaM atthi / jIve NaM bhaMte! maNajogaM nivvattamANe kiM adhikaraNI adhikaraNaM, evaM jaheba soiMdiyaM tava niravasesaM, vaijogo evaM ceva, navaraM egiMdiyavajjANaM, evaM kAyajogovi, navaraM navvajIvANaM jAva vemANie / sevaM bhaMte ! 2 tti / / vR. 'kati NaM bhaMte!' ityAdi, 'ahigaraNIvi ahigaraNaMpi' tti pUrvavat ' evaM ceva' tti anena jIvasUtrAbhilApaH pRthivIkAyikasUtre samasto vAcya iti darzitam, 'evaM veubvi' ityAdi vyaktaM, navaraM 'jassa asthi' tti iha tasya jIvapadasya vAcyamiti zeSaH / tatra nArakadevAnAM vAyoH paJcendriyatiryaGmanuSyANAM ca tadastIti jJeyaM, 'pamAyaM paDucca 'tti ihAhArakazarIraM saMyamavatAmeva bhavati tatra cAviraterabhAve'pi pramAdAdadhikaraNitvamavaseyaM, daNDakacintAyAM cAhArakaM manuSyasyaiva bhavatItyata uktam ' evaM maNussevi 'tti, 'navaraM jassa atthi soiMdiyaM 'ti tasya vAcyamiti zeSaH taccaikendriyavikalendriyavarNAnAmanyeSAM syAditi // zatakaM - 16 uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM - 16 uddezakaH -2 : vR. prathamoddezake jIvAnAmadhikaraNamuktaM, dvitIye tu teSAmeva jarAzokAdiko dharamma ucyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (666) rAyagihe jAva evaM vayAsI-jIvANaM bhaMte! kiM jarA soge ?, goyamA ! jIvANaM jarAvi sogevi, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vu0 jAva sogevi ?, goyamA ! je NaM jIvA sArIraM vedaNaM vedeti tesi NaM jIvANaM jarA jeNaM jIvA mANasaM vedaNaM vedeti tesi NaM jIvANaM soge se teNaTTeNaM jAva sogevi, evaM neraiyANavi evaM jAva thaNiyakumArANaM / puDhavikAiyANaM bhaMte! kiM jarA soge ?, goyamA ! puDhavikAiyANaM jarA no soge, se keNaTTeNaM jAva no soge ?, goyamA ! puDhavikAiyANaM sArIraM vedaNaM vedeti no mAnasaM vedaNaM vedeti se teNadveNaM jAva no soge, evaM jAva cauriMdiyANaM, sesANaM jahA jIvANaM jAva vemANiyANaM, sevaM bhaMte! 2 tti jAva pajjuvAsati / / vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'jara'tti 'jU vayohAnau' iti vacanAt jaraNaM jarA-vayohAni zArIraduHkharUpA ceyamato yadanyadapi zArIraM duHkhaM tadanayopalakSitaM, tatazca jIvAnAM kiM jarA bhavati ?, 'soge' ti zocanaM zoko - dainyam upalakSaNatvAdeva cAsya sakalamAnasaduHkhaparigrahastatazca uta zoko bhavatIti / caturviMzatidaNDakeca yeSAM zarIraM teSAM jarA yeSAM tu mano'pyasti teSAmubhayamiti / / anantaraM vaimAnikAnAM jarAzokA vuktau atha teSAmeva vizeSasya zakrasya vaktavyatAmabhidhAtukAma Aha Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, cargaH, uddezakaH - 2 203 mU. (667) teNaM kAleNaM 2 sakke deviMde devarAyA vajrapANI puraMdare jAva bhuMjamANe viharai, imaM caNaM kevalakappaM jaMbuddIvaM 2 vipuleNaM ohiNA AbhoemANe 2 pAsati samaNaM bhagavaM mahAvIraM jaMbuddIve 2 evaM jahA IsANe / taiyasae taheva sakovi navaraM abhioge Na saddAveti harI pAyattANiyAhivaI sughosA ghaMTA pAlao vimANakArI pAlagaM vimANaM uttarille nijANamagge dAhiNapuracchimille ratikarapavvae sesaM taM caiva jAva nAmagaM sAvettA pajjuvAsati dhammakahA jAva parisA paDigayA / tae NaM se sakka deviMde devarAyA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaM dhammaM socdyA nisamm 0 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 evaM kyAsI- kativihe NaM bhaMte! uggahe patratte sakke ! paMcavihe uggahe pannatte, taMjahA- deviMdoggahe rAyoggahe gAhAvaiuggahe sAgAriyauggahe sAhammiyauggahe / je ime bhaMte! ajattAe samaNA niggaMdhA viharaMti eesi NaM ahaM uggahaM aNujANAmItikaDDa samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 tameva divvaM jANavimANaM durUhati 2 jAmeva disaM pAubbhUe tAmeva disaM pddige| bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahA0 vaMdati na0 2 evaM vyAsI- jaMNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA tujhe NaM evaM vadai sacce NaM esamaTTe ?, haMtA sacce // vR, 'teNaM kAleNa' mityAdi, 'evaM jahA IsANo taiyasae tahA sakkovi 'tti yathezAnastRtIyazate prathamoddezake rAjapraznIyAtidezenAbhihitastathA zakro'pIha vAcyaH, sarvathA sAmyaparihArArthaM tvAha-'navaramAbhiogeNa saddAvai' ityAdi tatra kilezAno mahAvIramavadhinA'valokyAbhiyogikAn devAn zabdayAmAsa zakrastu naivaM, tathA tatra laghuparAkramaH padAtyanIkAdhipatirnandighoSAghaNTAtADanAya niyukta uktaH iha tu sughoSAghaNTAtADanAya hariNaigameSI niyukta iti vAcyaM / tathA tatra puSpako vimAnakArI ukta iha tu pAlako'sau vAcya, tathA tatra puSpakaM vimAnamuktamiha tu pAlakaM vAcyaM tatathA tatra dakSiNo niryANamArga ukta iha tUttaro vAcyaH, tathA tatra nandIzvaradvIpe uttarapUrvI ratikaraparvata IzAnendrasyAvatArAyokta iha tu pUrvadakSiNo'sau vAcyaH 'nAmagaM sAvetta' tti svakIyaM nAma zrAvayitvA yadutAhaM bhadanta ! zakra devarAjo bhavantaM vande namasyAmi cetyevam / 'uggahe' tti avagRhyate - svAminA svIkrayate yaH so'vagrahaH 'deviMdoggahe ya'tti devendraH zakra IzAno vA tasyAvagraho - dakSiNaM lokArddhamuttaraM veti devendrAvagrahaH 'rAoggahe' tti rAjA - cakravartI tasyAvagrahaH-SaTakhaNDabharatAdikSetraM rAjAvagrahaH 'gAhAvaIuggahe' tti gRhapati- mANDaliko rAjA tasyAvagrahaH - svakIyaM maNDalamiti gRhapatyavagrahaH 'sAgAriyauggahe' tti sahAgAreNa - gehena varttata iti sAgAraH sa eva sAgArikastasvAvagraho - gRhameveti sAgArikAvagrahaH / 'sAhammiyauggahe 'tti samAnena dharmeNa carantIti sAdharmikAH sAdhvapekSayA sAdhava eva teSAmavagrahaH - tadAbhAvyaM paJcakrozaparimANaM kSetramRtubaddhe mAsamekaM varSAsu caturo mAsAn yAvaditi saadhrmmikaavgrhH| evamupazrutyendro yadAcakhyau tadAha- 'je ime' ityAdi, ' evaM vayai' tti evaM pUrvoktam 'ahaM uggahaM aNujANAmi' ityevaMrUpaM 'vadati' abhidhatte satya eSo'rtha iti / atha bhavatvayamartha satyastathA'pyayaM svarUpeNa samyagvAdI uta na ? ityAzaGkayAha Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/2/668 mU. (668) sakka NaM bhaMte ! deviMde devarAyA kiM sammAvAdI micchAvAdI ?, goyamA ! sammAvAdI no micchAvAdI / / sakke NaM bhaMte ! deviMde devarAyA kiM saccaM bhAsaM bhAsati mosaM bhAsaM mAsati saccAmosaM bhAsaM bhAsati asanAmosaM bhAsaM bhAsati ? goyamA sacaMpi bhAsaM bhAsati jAva asamrAmosaMpi bhAsaM bhAsati / / sakke NaM bhaMte! deviMde devarAyA kiM sAvajaM bhAsaM bhAsati aNavajaM bhAsaM bhAsati?, goyamA sAvajapi bhAsaM bhAsati aNavajaMpi bhAsaM bhAsati, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-sAvajaMpi jAva aNavalaMpi bhAsaM bhAsati?, goyamA ! jAhe NaM sakke deviMde devarAyA suhumakAyaM aNijUhittANaM bhAsaM bhAsati tAhe NaM sakke sAvaja bhAsaM bhAsati jAhe NaM sakke suhumakAyaM nihittA NaM bhAsaM bhAsati tAhe NaM sakke aNavajaM bhAsaMbhAsati, se teNadveNaM jAva bhAsati / sakkeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA kiM bhavasiddhIe abhavasi0 sammadiTThIeevaM jahA mouddesae saNaMkumAro jAva no acrime| vR. 'sakkeNa 'mityAdi, samyagvadituMzIlaM-svabhAvoyasyasa samyagvAdI prAyeNAsau samyageva vadatIti / samyagvAdazIlatve'pi pramAdAdinA kimasau caturvidhAM bhASAM bhASate na vA ? iti praznayanAha- 'sakke Na'mityAdi, satyA'pi bhASA kathaJcidbhASyamANA sAvadyA saMbhavatIti punaH pRcchati- 'sakke NamityAdi, 'sAvajjati sahAvadyena-garhitakarmaNeti sAvadyA to 'jAhe NaM'ti yadA 'suhuma- kArya'ti sUkSmakAyaM hastAdikaM vastiti vRddhAH, anye tvAhuH - . 'suhumakAya'tivastram anihitta'ta apohya' adatvA, hastAdyAvRtamukhasya hi bhASamANasya jIvaMrakSaNato'navadyA bhASA bhavatianyAtu saavdheti||shkrmevaadhikRtyaah-'skkenn mityAdi, 'mouddesae'tti tRtIyazate prathamoddezake / / mU. (669) jIvANaM bhaMte ! kiM keyakaDA kammA kajaMti aceyakaDA kammA kajaMti ?, goyamA! jIvANaM ceyakaDA kammA kaJjati no aceyakaDA kammA kajaMti, se keNa0 bhaMte ! evaM buccai jAva kajaMti? goyamA ! jIvANaM AhArovaciyA poggalA bodiciyA poggalA kalevaraciyA poggalA tahA 2 NaM te poggalA pariNamaMti natthi aceyakaDA kammA samaNAuso !, duTThANesu dusejjAsu dunisIhiyAsutahA2NaM te poggalA pariNamaMti natthi aceyakaDA kammA samaNAuso!, Aryake se vahAe hoti saMkappe se vahAe hoti maraNaMte se vahAe hoti tahA 2 NaM te poggalA pariNamaMti nathi aceyakaDA kammA samaNAuso!/ se teNaTeNaM jAva kammA kajaMti, evaM neratiyANavi evaM jAva vemANiyAM / sevaM bhaMte ! jAva viharati / / vR.anantaraM zakrasvarUpamuktaM, tacca karmato bhavatIti sambandhena karmasvarUpaprarUpaNAyAha'jIvANa'mityAdi, ceyakaDakamma'tticetaH-caitanyaMjIvasvarUpabhUtAcetanetyarthatena kRtAni-vaddhAni cetaHkRtAni karmANi 'kajaMti'tti bhavanti, katham ? iti ceducyate 'jIvANaM'ti jIvAnAmeva nAjIvAnAm 'AhArovaciyA poggala'tti AhArarUpatayopacitAH-saJcitA ye pudgalAH 'bodiciyA poggala'tti iha bondiH-avyaktAvayavaM zarIraM tato bonditayA citA ye pudgalAH, tathA 'kaDevaraciya'tti kaDevaratayA citA ye pudgalAH 'tahA Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, vargaH, uddezakaH-2 205 tahAte puggalA pariNamaMti'ttitena tena prakAreNa AhArAditayetyarthaH te pudgalAH pariNamanti, evaM ca karmapudgalA apijIvAnAmeva tathA 2 pariNamantItikRtvA cauyakRtAni karmANi / ato nigamyate-'nasthiaceyakaDAkammattinabhavanti 'acetaHkRtAni' acaitanyakRtAni kammANi he zramaNa ! he AyuSman ! iti, athavA 'ceyakaDA kammA kanaMti'tti ceyaM-cayanaM caya ityarthaH bhAve pratyayavidhAnAt tatkRtAni saJcayakRtAni pudgalasaJcayarUpANi karmANi bhavanti, katham ?, 'AhArovaciyA poggalA'ityAdi, AhArarUpA upacitAH santaH pudgalA bhavanti, tathA bondirUpAzcitAH santaH pudgalA bhvnti| tathA kaDevararUpAzcitAH santaH pudgalA bhavanti, kiMbahunA?, tathocchvAsAdirUpatayA te pudgalAH pariNamanti cayAdeveti zeSaH, evaM ca na santi 'aceyakRtAni' asaJcayakRtAni karmANi AhArayondikaDevarapudgalavaditi / tathA 'duTThANesutti zItAtapadaMzamazakAdikteSukAyotsargAsanAdyAzrayeSu 'dusejjAsuttiduHkhotpAdakavasatiSu 'dunisIhiyAsuti duHkhahetusvAdhyAyabhUmiSu tathA 2'tena 2 prakAreNa vahuvidhAsAtotpAdakatayA 'tepoggala tite kArmaNapudgalAH pariNamanti, tatazcajIvAnAmevAsAtasambhavAttairevAsAtahetubhUtakarmANikRtAnianyathA'kRtAbhyAgamadoSaprasaGgaH,jIvakRtatve ca teSAMcetaH kRtatvaM siddhamato 'natthiaceyakaDA kammatti, ceyatyAkhyAnaM tvevaM nIyate yato duHsthAnAdiSvasAta-hetutayA pudgalAH pariNamantiato no'ceyakRtAni karmANi-nAsaJcayarUpANi karmANi / . asaJcayarUpANAmatisUkSmatvenAsAtotpAdakatvAsambhavAd viSalavavaditi, tathA 'AyaMke ityAdi, 'AtaGkaH' kRcchrajIvitakArI jvarAdi 'se' tasya jIvasya 'vadhAya' maraNAya bhavati, evaM saGkalpaH' bhayAdivikalpaH maraNAntaH-maraNarUpo'nto-vinAzoyasmAtsaHmaraNAntaHdaNDAdighAtaH, tatraca 'tathA 2' tena 2 prakAreNa vadhajanakatvena te pudgalAH' AtaGkAdijanakAsAtasaMvedanIyasambandhinaH pariNamanti' vrtnte| ____evaM ca vadhasya jIvAnAmeva bhAvAd vadhahetavo'sAtavepudgalA jIvakRtAH atazcetaH kRtAni karmANi na santyacetaH- kRtAni, ceyavyAkhyAnaMtupUrvoktAnusAreNAvagantavyamiti / / zatakaM-16 uddezakaH-2 samAptaH -zatakaM-16 uddezakaH-3:vR. dvitIyoddezakAnte karmAbhihitaM, tRtIye'pi tadevocyate, ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (670) rAyagihe jAvaevaM vayAsI-kati NaM bhaMte! kammapayaDIo pannattAo?, aTTha kammapayaDIo-nANAvaraNizaM jAva aMtarAiyaM, evaM jAva vemA0 / jIveNaM bhaMte! nANAvaraNijaM kammaM vedemANe kati kammapagaDIo vedeti?, goyamA ! aTTha kamamappagaDIo, evaM jahA pannavaNAe vedAveuddesao soceva niravaseso bhANiyabbo, vedAbaMdhovi taheva, baMdhAvedovi taheva, baMdhAbaMdhovi taheva bhANiyavvo jAva vemaanniyaannNti| sevaM bhaMte ! 2 jAva viharati / / vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'evaM jahA panavaNAe'ityAdi, 'veyAveuddesao'tti vede vedane Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/3/670 karmaprakRteH ekasyAH vedo-vedanamanyAsAM prakRtInAM yatroddezake'bhidhIyate sa vedAvedaH sa evoddezakaH-prajJApanAyAH saptaviMzatitamaM padaM vedAvedoddezakaH, dIrghatA ceha sjnyaatvaat| sa caivamarthataH-gautama ! aSTa karmakRtIrvedayati sapta vA mohasya kSaye upazame vA evaM manuSyo'pi, nArakAdistu vaimaanikaanto'ssttaavevetyevmaadiriti| 'vedAbaMdhovi taheva'ttiekasyAH karmaprakRterveda-vedane anyAsAM kiyatInAM bandho bhavatIti pratipAdyate yatrAsau vedAbandha ucyate, so'pi tathaiva prajJApanAyAmivetyarthaH, sa ca prajJApanAyAM SaDviMzatitamapadarUpaH, evaM cAsau kaiNaM bhaMte ! kammappagaDIo pannattAo?, goyamA ! aTTha kammapagaDIo pannattAo, taMjahA-nANAvaraNaMjAva aMtarAiyaM, evaM neriyaannNjaavvemaanniyaannN|jiivennNbhNte! nANAvaraNijjaM kammavedemANekaikammapagaDIobaMdhai ?,goyamA! sattavihabaMdhaevAaTThavihabaMdhaevAchavvihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA' ityaadi| tatrASTavidhabandhakaH pratItaH, saptavidhabandhakastvAyurvandhakAlAdanyatra, SaDvidhavandhaka AyurmohavarjAnAM sUkSmasamparAyaH, ekavidhabandhako vedanIyApekSayopazAntamohAdiH, 'baMdhAvedovi taheva'tti ekasyAH karmaprakRterdandhe satyanyAsAM kiyatInAM vedo bhavati? ityevamartho bandhAveda uddezaka ucyate, so'pi tathaiva-prajJApanAyAmivetyarthaH, saca prajJApanAyAM paJcaviMzatitamapadarUpaH evaM cAsau-'kaiNaM bhaMte!' ityAdi prAgiva, vizeSastvayaM-'jIveNaM maMte! nANAvaraNijjeM kammaMbaMdhemANe kaikammapagaDIo veei?, goyamA ! niyamAaThTha kasmappagaDIo veei' ityAdi, 'baMdhAbaMdho'ttiekasyA bandhe'nyAsAM kiyatInAMbandhaH? iti yatrocyate'sau bandhAbandha ityucyate, saca prajJApanAyAM caturviMzatitama padaM, sa caivaM-'kaiNa tyAdi tathaiva, vizeSaH / punarayaM-'jIveNaMbhaMte! nANAvaraNicaM kammaMbaMdhemANe kai kammappagaDIo baMdhai?,goyamA sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA' ityAdi, iha saGgrahagAthA kvacid dRshyte||1|| "veyAveopaDhamo 1 veyAbaMdho ya bIyao hoi2 / baMdhAveo taio 3 cautthao baMdhabaMdho u 4 / / " iti / / anantaraM bandhakriyA uktetikriyAvizeSAbhidhAnAya prastAvanApUrvakamidamAha mU. (671) taeNaMsamaNe bhagavaMmahAvIre annadA kadAyi rAyagihAo nagarAoguNasilAo gheiyAo paDinikkhamati 2 bahiyAjaNavayavihAraM viharati, teNaMkAleNaMteNaM samaeNaM ulluyatIre nAmanagare hotthA vannao, tassaNaM ulluyatIrassanagarassa bahiyA uttarapuracchime disibhAe etthaNaM egajaMbUe nAmaM ceie hotyA vno| tae NaM samaNe bhagavaM mahAvIre annadA kadAyi puvvANupuddhi gharamANe jAva egajaMbUe samosaDhe jAva parisA paDigayA, bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI anagArassaNaMbhaMte ! bhAviyappaNo chaTuMchaTeNaM anikkhitteNaM jAva AyAvemANassa tassaNaM puracchimeNaM avaDaM divasaM no kappati hatthaMvA pAdaM vA bAhaM vA UruvA AuTTAvettae vApasArettae yaa| tassaNaM aMsiyAo laMbaMtitaMca veje adakkhu IsiMpADeti IsiM2 aMsiyAo chiMdejA se nUnaM bhaMte! je chiMdati tassa kiriyAkajati jassachijjatinotassakiriyAkajai nannatthegeNaMdhammatarAieNaM haMtA goyamA! je chiMdati jAva dhammaMtarAeNaM / sevaM bhaMte ! Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, varga:-, uddezakaH-3 207 vR. 'tae NamityAdi / / 'puracchimeNaM'ti pUrvabhAge-pUrvAhna ityarthaH 'avaI'ti apagatArddhamIdavasaM yAvatnakalpate hastAdyAkuNTayituMkAyotsargavyavasthitatvAt 'paJcacchimeNaM ti pazcimamAge 'avaTuMdivasaM tidinArddhayAvat kalpate hastAdhAkuNTayituMkAyotsargAbhAvAt, etacca cUrNyanusAritayA vyaakhyaatN| _ 'tassa yatti tasya punaH sAdhorevaM kAyotsargAbhigrahavataH 'aMsiyAo'tti arzAsi tAni canAsikAsatkAnIti cUrNikAraH, 'taMca titaMcAnagAraMkRtakAyotsarga lambamAnArzasam adakkhutti adrAkSIta, tatazcArzasAM chedArtha 'IsiM pADe'titamanagAraM bhUmyAM pAtayati, nApAtitasyAzazcedaH kartuM zakyata iti, 'tassa'tti vaidyasya 'kriyA' vyApArarUpA sA ca zubhA dharmabuddhayA chindAnasya lobhAdinA tvazubhA kriyate' bhavati 'jassa chijjai'ttiyasya sAdhorIsi chidyante no tasyakriyA bhavati nivyaapaartvaat| kiM sarvathA kriyAyA abhAvaH ?, naivamata Aha-'nannatthe tyAdi, neti yo'yaM niSedhaH so'nyatraikasmAddhAntarAyAd, dharmAntarAyalakSaNakriyAtasyApi bhavatIti bhAvaH,dharmAntarAyazca zubhadhyAnarAyazca zubhadhyAnavicchedAdarzazchedAnumodanAdveti / / zatakaM.-16 udezakaH-3 samAptaH -:zatakaM-16 uddezakaH-4:-- vR. anantaroddezake'nagAravaktavyatoktA, caturthe'pyasAvevocyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (672) rAyagihe jAva evaM vayAsI-jAvatiyannaM bhaMte ! annailAyae samaNe niggaMthe kammaniJjareti evatiyaM kammaM naraeMsu neratiyANaM vAseNa vA bAsehiM vA vAsasaehiM vA khavati?, no tiNaDhe samaTe / jAvatiyaNNaM bhaMte ! cautthabhattie samaNe niggaMthe kammaM nijareti evatiyaM kamma naraesuneraiyA vAsasaeNaM vA vAsasaehiMvA vAsasahassehiM vA vAsasayasahassehiM (na) vA khaviyaMti no tiNaDhe smddhe| jAvatiyannaM bhaMte! chaTThabhattie samaNe niggaMthe kammaM niz2areti evatiyaM kammaM naraesu neraiyA vAsasahasseNa vA vAsasahassehiM vA vAsasayasahasseNa (hiM) vAkhavayaMti?, no tiNadve smddhe| jAvatiyanaMbhaMte! aTThamabhattiesamaNeniggaMthekammaMnijaretievatiyaM kammanaraesa neratiyA vAsasayasahasseNa vA vAsasayasahassehiM vA vAsakoDIe vA khavayaMti?, no tiNaTTe samaDhe / jAvatinnaM bhaMte! dasamabhattie samaNe niggaMthe kammaM nijareti evatiyaM kammaM naraesuneratiyA vAsakoDIe vA vAsakoDIhiM vA vAsakoDAkoDIe vA khavayaMti ? no tiNaDhe samaDhe, se keNaDeNaM bhaMte ! eva vuccai jAvatiyaM annailAtae samaNe niggaMthe kammaM nijareti evatiyaM kammaM naraesu neratiyA vAseNa vA vAsehiM vA vAsasaeNa vA (jAva) vAsa (saya) sahasseNa vA no khavayaMti jAvatiyaM cutthbhttie| evaM taM ceva puvyabhaNiyaM uccAreyacaM jAva vAsakoDAkoDIevAno khavayaMti?, goyamA! se jahAnAmae kei purise junne jarAjajjariyadehe siDhilatayAvalitaraMgasaMpiNaddhagatte paviralaparisaDiyadaMtaseDhI upahAbhihae taNhAbhihae Aure jhujhie pivAsie dubbale kilaMte egaM mahaM Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 bhagavatIagasUtraM (2) 16/-/4/672 kosaMbagaMDiyaM sukkaM jaDilaM gaMThilaM cikkaNaM vAiddhaM apattiyaM muMDeNa parasuNA avkkmejaa| tae NaM se purise mahaMtAI 2 saddAiM karei no mahaMtAI 2 dalAiM avaddAlei, evAmeva goyamA neraiyANaM pAvAiMkammAiM gADhIkayAiM cikkaNIkayAievaM jahA chaTThasae jAva no mahApajjavasANA bhavaMti, se jahAnAmae keI purise ahikaraNiM AuDemANe mahayA jAva no mahApajjavasANA bhavaMti sejahAnAmae keI purisetaruNebalabaMjAva mehAvI niuNasippovagaeegaMmahaM sAmaligaMDiyaM ulaM ajaDilaM agaMThillaM acikkaNaM avAiddhaM sapattiyaM tikkheNa parasuNA akkmenaa| tae NaM se NaM purise no mahaMtAI 2 sadAiM kareti mahaMtAI 2 dalAiM avadAleti, evAmeva goyamA! samaNANaM niggaMthANaM ahAbAdarAiMkammAiMsiDhilIkayAiMnihiyAiMkayAiMjAva khippAmeva parividdhatthAiMbhavaMti jAvatiyaM tAvatiyaM jAva mahApajjavasANA bhvNti| se jahA vA kei purise sukkataNahatthagaM jAyateyaMsi pakkhivejjA evaM jahA chaTTasae tahA ayokavallevijAvamahApa0 bhavaMti, seteNatuNaM goyamA! evaM vuccaijAvatiyaManailAyae samaNe niggaMthe kammaM ni0 ceva jAva vAsakoDAkoDIe vA no khvyNti| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! jAva viharai / / vR.'rAyagihe'ityAdi, 'annagilAyate'tti annaM vinA glAyati-glAno bhavatItyannaglAyakaH pratyaMgrakUrAdiniSpattiM yAvad bubhukSAturatayA pratIkSituzakuvan yaH paryuSitakUrAdiprAMtareva bhuGkte kUragaDDukaprAya ityartha, cUrNikAreNa tu nispRhatvAt 'sIyakUrabhoI aMtapaMtAhAro'tti vyAkhyAtaM, atha kathamidaM pratyAyyaM yaduta nArako mahAkaSTApanno mahatA'pi kAlena tAvatkarma na kSapayati yAvatsAdhuralpakaSTApanno'lpakAleneti?, ucyate, ghaTAntataH, sa cAyaM ___ se jahAnAmae kei purise'tti yatheti dRSTAnte nAma-sambhAvane e ityalaGkAre 'se'tti sa kazcitpuruSaH 'june'tti jIrNa-hAnigatadehaH, sa ca kAraNavazAdavRddhabhAve'pi syAdata Aha'jahArajajariyadehe'tti vyaktaM, ataeva 'siDhila (tta)tayAlitaraMgasaMpiNaddhagattettizithilatayA tvacAyalIraGgaizca saMpinaddhaM-parigataM gAtraM-deho yasya sa tathA "paviralaparisaDiyadaMtaseDhi'tti praviralAH-kecit kvacicca parizaTitA daMtA yasyAMsA tathAvidhA zreNirdantAnAmeva yasya sa tathA 'Aure'tti AturaH-duHsthaH 'jhujhie'tti bubhukSitaH jhurita iti TIkAkAraH 'dubbale'tti valahInaH 'kilaMte'tti manaHklamaM gataH, evaMrUpo hi puruSazchedane'samartho bhavatItyevaM vizeSitaH, 'kosaMbagaMDiyaMti 'kosaMba'tti vRkSavizeSastasya gaNDikAHkhaNDavizeSastA jaDilaM'tijaTAvatI valitodvalitAmiti vRddhAH gaThillaM ti granthimatIM 'cikkaNaM'tizlakSNaskandhaniSpannAM 'vAiddha'nti vyAdigdhAM-viziSTadravyopadigdhAMvakramiti vRddhAH 'apattiyaM tiapAtrikAm-avidyamAnAdhArAm, evambhUtAca gaNDikAduzchedyA bhavatItyevaM vizeSitA,tathA parazurapi muNDa:-acchedako bhavatIti muNDa iti vizeSitaH, zeSaM tUddezakAntaM yAvat SaSThazata- vadvayAkhyeyamiti / / zatakaM-16 uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-16 uddezakaH-5:vR. caturthoddezake nArakANAM karmanirjaraNazaktisvarUpamuktaM, paJcame tu devasyAgamanAdizaktisvarUpamucyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, varga:, uddezaka: 5 209 mU. (673) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ulluyatIre nAmaM nagare hotyA vantrao, egajaMbUe ceie vatrao, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDhe jAva parisA pajjuvAsati / teNaM kAle 2 sake deviMde devarAyA vajrapANI evaM jaheva bitiyauddesae taheva divveNaM jANavimANeNaM Agao jAva jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai 2 jAva namasittA evaM vayAsI- deve NaM bhaMte! mahaDDie jAva mahesakkhe bAhirae poggale apariyAittA pabhU Agamittae ? no tiNaTTe samajhe / deve NaM bhaMte! mahaDDie jAva mahesakkhe bAhirae poggale pariyAittA pabhU Agamittae ?, haMtA pabhU, deve NaM bhaMte! mahaDDie evaM eeNaM abhilAveNaM gamittae 2 evaM bhAsittae vA vAgarittae vA 3 ummisAvettae vA nimisAvettae vA 4 AuTTAvettae vA pasArettae vA 5 ThANaM vA sejjaM vA nisIhiyaM vA ceittae vA 6 evaM viubvittae vA 7 evaM pariyArAvettae vA 8 jAva haMtA pabhU / * imAI aTTha ukkhittapasiNavAgaraNAI pucchai, imAI 2 saMbhaMtiyavaMdaNaeNaM vaMdati saMbhaMtiya0 2 tameva divvaM jANavimAmaM durUhati 2 jAmeva disaM pAubbhUe tAmeva disaM paDigae / vR. 'teNa'mityAdi, iha sarvo'pi saMsArI bAhyAn pudgalAnanupAdAya na kAJcit kriyA karotIti siddhameva, kintu devaH kila maharddhikaH, maharddhikatvAdeva ca gamanAdikriyAM mA kadAcit kariSyatIti sambhAvanAyAM zakraH praznaM cakAra / 'deve NaM bhaMte!' ityAdi, 'bhAsittae vA vAgaritaeva 'tti bhASituM vaktuM vyAkartum-uttaraM dAtumityanayorvizeSaH, praznazcAyaM tRtIyaH, unmeSAdizcaturthaH, AkuNTanAdi paJcamaH, sthAnAdi SaSThaH, vikurvitumiti saptamaH paricArayitumaSTamaH 8 'ukkhittapasiNavAgaraNAI' ti utkSiptAnIvotkSiptAni - avistArita svarUpANi pracchanIyatvApraznAH vyAkriyamANatvAcca vyAkaraNAni yAni tAni tathA 'saMbhaMtiyavaMdaNaeNaM' tti sambhrAntiH sambhramaH autsukyaM tayA nivRttaM sAmbhrAntikaM yadvandanaM tattathA tena / mU. (674) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati nama'sati 2 evaM vayAsI - annadA NaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA devANuppiyaM vaMdati nama'sati sakkAreti jAva pajjuvAsati, kiNhaM bhaMte aja sakke deviMde devarAyA devANuppiyaM aTTha ukkhittapasiNavAgaraNAI pucchai 2 saMbhaMtiyavaMdaNaeNaM vaMdati nama'sati 2 jAva paDigae ?, goyamAdi samaNe bhagavaM ma0 bhagavaM goyamaM evaM vayAsI- evaM khalu goyamA! teNaM kAleNaM 2 mahAsukke kappe mahAsAmANe vimANe do devA mahaDDiyA jAva mahesakkhA egavimANaMsi devattAe uvavannA, taM0 - mAyimicchadiuvavatrae ya amAyisammadiTTiuvavannaeya / tae NaM se mAyimicchAdiTThiuvavannae deve taM amAyisammadiTTiuvavannagaM devaM evaM vayAsI- pariNamamANA poggalA no pariNayA apariNayA pariNamaMtIti poggalA no pariNayA apariNayA, tae NaM se amAyisammadiTTI uvavannae deve taM mAyimicchadiTTIuvavannagaM devaM evaM vayAsI- pariNamamAmA poggalA pariNayA no apariNayA pariNamaMtIti poggalA pariNayA no apariNayA, taM mAyimicchadiTThIuvavannagaM evaM paDihaNai 2 ohiM pauMjai ohiM 2 mamaM ohiNA Abhoei mamaM 2 ayameyArUve jAva samuppajjitthA / . 5 14 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/5/674 evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre jaMbuddIve 2 jeNeva bhArahe vAse jeNeva ullayatIre nagare jeNeva egajaMbue ceie ahApaDirUvaMjAva viharati, taseyaM khalu me samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdittA jAva pajuvAsittA imaM eyArUvaM vAgaraNaM pucchittaettikaTTha evaM saMpehei evaM saMpehitA cauhivi sAmAniyasAhassIhiM pariyAro jahA sUriyAbhassa jAva nigghosanAiyaraveNaM jeNeva jaMbuddIve 2 jeNeva bhArahe vAse jeNeva ulluyAtIre nagare jeNeva egajaMbue ceie jeNeva mamaM aMtiyaM teNeva pahAretya gmnnaae| taeNaM se sakke deviMde devarAyAtassa devassa taMdivvaM devaddhiM divvaM devajutiM divvaM devANubhAgaM divvaM teyalessaM asahamANe mamaM aTTha ukkhittapasiNavAgaraNAI pucchai saMbhaMtiya jAva pddige| vR. 'pariNamamANA poggalA no pariNaya'tti vartamAnAtItakAlayorvirodhAdata evAha'apariNaya'tti, ihaivopapattamAha pariNamantIti kRtvA no pariNatAstevyapadizyanta iti mithyAdRSTivacanaM, samyagdRSTi punarAha mU. (675) jAvaMcaNaM samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaogoyamassa eyamadvaMparikaheti tAvaM caNaM se deve taM desaM havdamAgae, taeNaM se deve samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto vaMdati namasati 2 evaM vayAsI-evaM khalu bhaMte ! mahAsukke pappe mahAsAmANe vimANe ege mAyimicchadihiuvavannae devemamaM evaM vayAsI pariNamamANA poggalA no pariNayA apariNayA pariNamaMtIti poggalA no pariNayA apariNayA, tae NaM ahaM taM mAyimicchadiTThiuvavannagaM devaM evaM vAsI-pariNamamANA poggalA pariNayA no apariNayA pariNamaMtIti poggalA pariNayA no aprinnyaa| se kahameyaM bhaMte! evaM?, gaMgadattAdisamaNe bhagavaM mahAvIre gaMgadattaMevaM vayAsI-ahaMpiNaM gaMgadattA ! evamAikkhAmi 4 pariNamamANA poggalA jAva no apariNayA sacamese aDhe / taeNaM se gaMgadatte deve samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiyaMeyamaDhe socA nisammahatuDhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namaM0 2 naccAsanne jAva paJjuvAsati, tae NaM samaNe bha0 mahAvIre gaMgadattassa devassa tIse ya jAva dhamma parikahei jAva ArAhae bhvti| tae NaM se gaMgadatte deve samaNassa bhagavao0 aMtie dhammaM socA nisamma haTThatuDhe uThAe udveti u02 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namasatira evaM vayAsI-ahaNhaM bhaMte! gaMgadatte deve kiM bhavasiddhieabhavasiddhie? evaMjahA sUriyAbhojAva battIsativihaM naTTavihaM uvadaMseti uva02 jAya tAmeva disNpddige| vR. pariNamamANapoggalApariNayAno apariNaya'tti, kutaH? ityAha-pariNamantItikRtvA pudgalAH pariNatA no apariNatAH, pariNamantIti hi yaducyate tatpariNAmasadbhAve nAnyathA'. tiprasaGgAt, pariNAmasadbhAve tupariNamantIti vyapadeze pariNatatvamavazyaMbhAvi, yadi hi pariNAme satyapi pariNatatvaM na syAttadA sarvadA tadabhAvaprasaGga iti / 'parivAro jahA sUriyAbhasse'tyanenedaM sUcitaM 'tihiM parisAhiM sattahiM aniehiM sattahiM aNiyAhivaIhiM solasahiM AyarakkhadevasAhassIhiM anehi yabahUhi mahAsAmANavimANavAsIhiM vemANiehiM devehiM saddhiM saMparivuDe' ityaadi| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, vargaH-, uddezakaH-5 211 mU. (676) bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI-gaMgadattassaNaM bhaMte ! devassa sA divyA devaDDI divvA devajutI jAva aNuppaviTThA ?, goyamA ! sarIraM gayA sarIraM aNuppaviTThA kUDAgArasAlAdihato jAva sarIraM annuppvitttthaa|| ahoNaMbhaMte ! gaMgadatte deve mahaDDie jAva mahesarakhe?, gaMgadatteNaM bhaMte! deveNaM sA divvA devadI divyA devajuttI kiNNA laddhA jAva gaMgadatteNaM deveNaMsA divA devaDDI jAvaabhisamannAgayA?, goyamAdI samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM 2 iheva jaMbuddIve 2 bhArahe vAse hathiNApure nAma nagare hotthA vannao, sahasaMbavane ujANe vanao, tatthaNaMhatthiNApure nagare gaMgattenAmaMgAhAvatI parivasati aDDe jAva aparibhUe, teNaM kAleNaM 2 muNisuvvae arahA Adigare jAva savvannU savvadarisI AgAsagaeNaMcakkaNaMjAva pakaDDijamANeNaM pa0 sIsagaNasaMparivuDepuvvANupuTviM caramANe gAmANugAmaM jAva jeNeva sahasaMbavaNe ujANe jAva viharati parisA niggayA jAva paJjuvAsati taeNaM se gaMgadatte gAhAvatI imIse kahAe laddhaDhe samANe haLutuTTha jAva kayabalijAvasarIre sAo gihAo paDinikkhamati 2 pAyavihAracAreNaM hasthiNAgapuraM nagaraM majhamajjheNaM niggacchati 2 jeNeva sahasaMbavane ujANe jeNeva muNisuvvae arahA teNeva uvAgacchai 2 muNisuvvayaM arahaM tikkhutto A02 jAva tivihAe paJjuvAsaNAe pjuvaasti| tae NaM munisuvvae arahA gaMgadattassa gAhAvatissa tIse ya mahatijAva parisA paDigayA, tae NaM se gaMgadatte gAhAvatI munisuvvayassa arahao aMtiyaM dhammaM socA nisamma haTTatuTTha0 uThAe udvati 2 munisuvvayaM arahaM vaMdati namasati vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-saddahAmi NaM bhaMte ! niggaMthaM pAvayaNaMjAva se jaheyaM tujhe vadaha, janavaraM devANuppiyA ! jeTTaputtaM kuDuMbe ThAvemitaeNaM ahaM devANuppiyANaM aMtiyaM muMDe jAva pvvyaami| __ ahAsuhaM devANuppiyA ! mA paDibaMdha, tae NaM se gaMgadatte gAhAvaI munisuvvaeNaM arahayA evaM vutte samANe hadvatuTTa0 muNisubvayaM arihaM vaMdati na02 munisuvvayassa arahao aMtiyAo sahasaMbavaNAo ujANAo paDinikkhamati pa02 jeNeva hasthiNApure nagare jeNeva sae gihe teNeva uvA02 viulaM asaNaM pANaM jAva uvakkhaDAveti u02 mittanAtiniyagajAva AmaMteti AmaMtettA tao pacchANhAe jahA pUraNe jAvajeThThaputtaMkuDuMbe ThAveti taM mittaNAtijAva jehaputtaM ca Apucchati A02 purisasahassavAhaNiMsIyaMdurUhatipurisasaha02 mittanAtiniyagajAva parijaNeNaM jeTTaputteNa yasamaNugammamANamagge saviDIejAvaNAditaraveNaM hathiNAgapuraM majhamajheNaMniggacchai ni02 jeNeva sahasaMbavane ujANe teNeva uvA02 chattAdite titthagarAtisae pAsati evaM jahA udAyaNo jAva sayameva AbharaNaM muyaisa0 2 sayameva paMcamuTTiyaM loyaM kareti sa02/ jeNeva munisubbae arahAevaM jaheva udAyaNo taheva pavvaie, tahevaekkArasa aMgAiMahijjai jAva mAsiyAe saMlehaNAe sarvhi bhattAIaNasaNAjAvachedeti saDhi bhattAiM02 Aloiya-paDikate samAhipattekAlamAse kAlaM kiccA mahApsukke pappemahAsAmANe vimANeuvavAyasabhAe devasayaNijjeMsi jAva gaMgadattadevattAe uvvnne| taeNaM se gaMgadatte deve ahuNovavannamettae samANe paMcavihAe pajattIe paJjattibhAvaMgacchati, Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/5/676 taMjahA--AhArapajjattIe jAva bhAsAmaNapaJjattIe, evaM khalu goyamA! gaMgadatteNaM deveNaM sA divvA devaDI jAva abhisama0 / gaMgadattassaNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA?, goyamA! sattarasasAgarovamAiM ThitI / gaMgadatte NaM bhaMte ! deve tAo devalogAo AukkhaeNaMjAva mahAvi0 vAse sijjhihiti jAva aMtaM kAhiti / / sevaM bhaMte !2 ti|| vR. 'divaMteyalessaM asahamANe'tti iha kila zakraH pUrvabhave kArtikAbhidhAno'bhinavazreSThI babhUva gaGgadattastujIrNa zreSThIti, tayozca prAyo matsaro bhavatItyasAvasahanakAraNaM saMbhAvyata iti / 'evaM jahA sUriyAo'tti anenedaM sUcitaM 'sammAdiTThI micchAdiTThI parittasaMsArie anatasaMsArie sulabhavohie dullabhavohie ArAhae virAhae carime acarime' ityAdIti / / zatakaM-16 uddezakaH-5 samAptaH - -zatakaM-16 uddezakaH-6:vR. paJcamoddezake gaGgadattasya siddhiruktA, sA ca bhavyAnAM keSAJcit svapnenApi sUcittA bhavatIti svapnasvarUpaM SaSThenocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (677) kativihe gaMbhaMte ! suviNadaMsaNe pannate?, goyamA! paMcavihe suviNadaMsaNe pannate, taMjahA-ahAtacce payANe ciMtAsuviNe tavivarIe avttdNsnne| - sutte NaM bhaMte ! suviNaM pAsati jAgare suviNaM pAsati suttajAgare suviNaMpAsati?, goyamA no sutte suviNaM pAsai no jAgare suviNaM pAsai suttajAgare suviNaM paasi| jIvANaMbhaMte! kiM suttA jAgarA suttajAgarA?, goyamA! jIvA suttAvijAgarAvi suttajAgarAvi, neraiyA NaM bhaMte ! ki suttA0? pucchA, goyamA! neraiyA suttA no jAgarA no suttajAgarA, evaM jAva curidiyaa| paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM suttA0 pucchA, goyamA ! suttA no jAgarA suttajAgarAvi, maNussA jahA jIvA, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA / vR. 'kaivihe'ityAdi, suviNadasaNettisvapnasya-svApakriyAnugatArthavikalpasya darzanaManubhavanaM, tacca svapnabhedAtpaJcavidhamiti, ahAtace tiyathA yenaprakAreNa tathyaM-satyaM tatvaM vA tena yo vartate'sau yathAtathyo yathAtatvo vA, sa ca TArthAvisaMvAdI phalAvisaMvAdI vA, tatra dRSTArthAvisaMvAdI svapnaH kila ko'pi svapnaM pazyati yathA mahyaM phalaM haste dattaM jAgaritastathaiva pazyatIti, phalAvisaMvAdI tu kila ko'pi govRSakuJjarAdhArUDhamAtmAnaM pazyati buddhazcakAlAntare sampadaM labhata iti| ___payANe'ttipratananaMpratAno-vistArastadrUpaH svapno yathAtathyaH tadanyo vA pratAna ityucyate, vizeSaNakRta eva cAnayorbhedaH evamuttaratrApi, 'ciMtAsumiNe ti jAgradavasthasya yA cintAarthacintanaMtatsaMdarzanAtmakaH svapnazcintAsvapnaH, 'tavivarIya'ttiyAzaM vastu svapne TaM tadviparItasyArthasya jAgaraNe yatra prAptisatadviparItasvapno yathA kazcidAtmAnAMmadhyaviliptaM svapne pazyati jAgaritastu medhyamarthaM kaMcana prApnotIti, anye tu tadviparItamevamAhuH kazcit svarUpeNa mRttikAsthalamArUDhaH svapne ca pazyatyAtmAnamazvArUDhamiti, 'avvattadaMsaNe'tti avyaktaM-aspaSTaM darzanaM anubhavaH svapnArthasya yatrAsAvavyaktadarzanaH / / Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, varga:-, uddezakaH-6 213 svapnAdhikArAdevedamabhidhAtumAha-'sutteNa'mityAdi, 'suttajAgare'tti nAtisuptonAtijAgradityarthaH, iha supto jAgarazca dravyabhAvAbhyAM syAttatra dravyato nidrApekSayA bhAvatazca viratyapekSayA, tatra ca svapnavyatikaro nidrApekSauktaH,atha viratyapekSayAjIvAdInAMpaJcaviMzataH padAnAM suptatvajAgaratve prruupynnaah| __ 'jIvA Na mityAdi, tatra 'sutta'tti sarvaviratirUpanaizcayikaprabodhabhAvAt 'jAgara'tti sarvaviratirUpapravarajAgarasabhAvAt 'suttajAgara'tti aviratirUpasuptaprabuddhatAsadbhAvAditi / / pUrvaM svapnadraSTAra uktAH, atha svapnasyaiva tathyAtathyavibhAgadarzanArthaM tAnevAha-"saMvuDeNa mityAdi, 'saMvRtaH' niruddhAzravadvAraH sarvavirata ityarthaH, asya ca jAgarasya ca zabdakRta eva vizeSaH, dvayorapi sarvaviratAbhidhAyakatvAt kintu jAgaraH sarvaviratiyukto bodhApekSayocyate saMvRtastu tthaavidhbodhopetsrvvirtypekssyeti| mU. (678) saMvuDe NaM. bhaMte ! suviNaM pAsai asaMvuDe suviNaM pAsai saMvuDAsaMvuDe suviNaM pAsai ?, goyamA ! saMcuDevi suviNaM pAsai asaMvuDevi suviNaM pAsai saMvuDAsaMbuDevi suviNaM pAsai, saMvuDe suviNaM pAsati ahAtacaM pAsati, asaMvuDe suviNaM pAsati tahAvi taM hojjA atrahA vAtaM hojA, saMvuDAsaMvuDe sudiNaM pAsati evaM ceva / / jIvANaMbhaMte! kiM saMvuDA asaMvuDAsaMvuDAsaMvuDA?, goyamA! jIvA saMvuDAviasaMvuDAvi saMvuDAsaMvuDAvi, evaM jaheva suttANaM daMDao taheva bhaanniybvo| kati NaM bhaMte ! suviNA pannattA?, goyamA ! bAyAlIsaM suviNA pannattA, kai NaM bhaMte ! mahAsuviNA pannattA?, goyamA! tIsaM mahAsuviNA pannattA, katiNaM bhaMte ! savvasuviNA pa0?, goyamA ! bAvattari sabvasuviNA pnnttaa| titthayaramAyaro NaM bhaMte ! titthagaraMsi ganbhaMva kamamANasi kati mahAsuviNe pAsittANaM paDibujhaMti ?, goyamA! titthayaramAyaro NaM titthayAMsi gabbha vakkamamANasi eesiM tIsAe mahAsuviNANaM ime coddasa mahAsuviNe pAsittANaM paDibujjhaMti, taM0-gayausabhasIhaabhiseyajAva sihiM ca / cakkavaTTimAyaroNaMbhaMte! cakakavaTTimAyaro cakkavaTisi gabbhaMvakkamamANasikatimahAsumiNe pAsittA NaM paDivujhaMti ?, goyamA ! cakacaTTimAyaro cakkavahiMsi jAva vakkamamANaMsi eesiM tIsAe mahAsu0 evaM jahA titthagaramAyora jAva sihiM c| vAsudevamAyaro NaM pucchA, goyamA ! vAsudevamAyaro jAva vakkamamANaMsi eesiM coddasaNhaM mahAsuviNANaM annayo satta mahAsuviNe pAsittANaM paDi0 / baladevamAyaro NaM pucchA, goyamA ! baladevamAyaro jAva eesiM coddasaNhaM mahAsuMannayare cattAri mahAsuviNe pAsittA NaM pddi0|| ___maMDaliyamAyaroNaM bhaMte! pucchA0, goyamA! maMDaliyamAyarojAva eesiMcoddasaNhaM mahAsu0 annayaraM egaM mahaM suviNaM jAva pddibu0| vR. 'saMvuDe NaM suviNaM pAsai ahAtaccaM pAsaitti satyamityarthaH, saMvRtazceha viziSTatarasaMvRtatvayukto grAhyaH sa ca prAyaH kSINamalatvAt devatA'nagrahayuktatvAcca satyaM svapnaM pazyatIti / ___ anantaraM saMvRtAdiH svapnaM pazyatItyuktamatha saMvRtatvAdyeva jIvAdiSu darzayannAha--'jIvA NamityAdi / svapnAdhikArAdevedamAha-'kaiNamityAdi, 'vAyAlIsaM suviNa'tiviziSTaphalasUca Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/6/678 kasvapnApekSayA dvicatvAriMzadanyathA'saGghayeyAste saMbhavantIti, mahAsuviNa'timahattamaphalasUcakAH 'bAvattari'tti eteSAmeva mIlanAt / mU. (679) samaNe bha0 mahAvIre chaumasthakAliyAe aMtimarAiyaMsi ime dasa mahAsuviNe pAsittANaM paDibuddhe, taM0 / egaMcaNaM mahaM ghorarUvadittadharatAlapisAyaM suviNe parAjiyaMpAsittANaM paDibuddhe 1 egaM ca NaM mahaM sukallapakkhagaM puMsakoilaM suviNe paasi02|| egacaNaM mahaM cittavicittapakkhagaMpuMsakoilaga suviNe pAsittA NaM paDibuddhe 3 egacaNaM mahaM dAmadurgasavvarayaNAmayaM suviNe paasittaa04| egacaNaM mahaM seyagovaggaM suviNe pA05 egaM caNaM mahaM paumasaraM savvao samaMtA kusumiya0 suvinne06| egaMcaNaM mahaM sAgaraM ummIvIyIsahassakaliyaMbhuyAhiM tinaMsuviNe pAsittA07 egacaNaM mahaM dinayaraM teyasA jalaMtaM suviNe paasi08| ___ egaM ca NaM mahaM hariveruliyavannAbheNaM niyageNaM aMteNaM mANusuttaraM pavvayaM savvao samaMtA AveDhiyaM pariveDhiyaM suviNe pAsittANaM paDibuddhe 9 egaM ca NaM mahaM maMdare pavvae maMdaracUliyAe uri sIhAsaNavaragayaM appANaM suviNe pAsittANaM paDibuddhe 10 / / jaNaMsamaNaM bhagavaMma0 egaghorarUvadittadharaMtAlapisAM suviNe parAjiyaMpA0 jAvapaDibuddhe taNNaM samaNeNaM bhagavayA mahA0 mohaNije kamme mUlAo ugdhAyie 1 jannaM samaNe bha0 ma0 ega mahaM sukillajAva paDibuddhe taNNaM samaNe bha0 ma0 sukkajjhANovagae vihrti| jaNNaM samaNe bha0 ma0 ega mahaM cittavicittajAva paDibuddhe taNNaM samaNe bha0 ma0 vicittaM sasamayaparasamaiyaM duvAlasaMgaM gadhipaDagaM Aghaveti pannaveti parUveti daMseti nidaMseti uvadaMseti, taMjahAAyAraM sUyagaDaM jAva dihivAyaM 3, jaNNaM samaNe bha0 ma0 egaM mahaM dAmadugaM sabbarayaNAmayaM suviNe pAsittANaM paDibuddhe taNNaM samaNe bha0 ma0 duvihaM dhamma panaveti, taM0-AgAradhamma vA anAgAradhammaM vA 4 |jnnnnN samaNe bha0 ma0 eNaM mahaM seyagovaggaM jAva paDibuddhe taNNaM samaNassa bha0 ma0 cAuvaNNAinne samaNasaMghe, taM0-samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo5, jaNNaM samaNe bha0 ma0 egaMmahaM paumasaraM jAva paDibuddhe taNNaM samaNe jAva vIre caubihe devepannaveti, taM0-bhavaNavAsI vANamaMtare jotisie vemANie 6 |jnsmnne bhaga0 ma0 egaMmahaM sAgaraM jAva paDibuddhe tannaM samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM annAdIe anavadagge jAva saMsArakatAre tine 7, jannaM samaNe bhagavaM ma0 egaM mahaM dinayaraMjAva paDibuddhe tanaM samaNassa bha0 ma0 orAlA kittivannasaddasiloyA sadevamaNuyAsure loe paribhamaMti-iti khalu samaNe bhagavaM mahAvIre iti0 9, jannaM samaNe bhagavaM mahAvIre maMdare pavvae maMdaracUliyAe jAva paDibuddhe taNNaM samaNe bhagavaM mahAvIre sadevamaNuAsurAe parisAe majjhagae kevalI dhammaM Aghaveti jAva uvdNseti|| dR. 'aMtimarAiyaMsi'tti rAtrerantime bhAge 'ghorarUvadittadharati ghoraM yadrUpaM dIptaM ca haptaM vA taddhArayati yaH sa tathA taM 'tAlapisAya'ti tAlo-vRkSavizeSaH sa ca svabhAvAdI? bhavati tatazca tAla iva pizAcastAlapizAcastam, eSAMca pizAcAdyarthAnAM mohanIyAdibhi svapnaphalaviSayabhUtaiH saha sAdharmya svayamambhUyaM, 'puMsakoilagaM'ti puMskokilaM-kokilapuruSamityarthaH / 'dAmadurga'ti mAlAdvayam 'ummIvIisahassakaliya'ti ihormayo-mahAkallolAH vIcavastu Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, varga:-, uddezakaH-6 215 hasvAH, athavormmaNAM vIcayoviviktavyAni tatsahasrakalitaM, 'hariveruliyavaNNAbheNaM' ti haricatannIlaM vaiDUryavarNAbhaM ceti samAsastena 'AveDhiyaM' ti abhividhinA veSTitaM sarvata ityarthaH 'pariveDhiyaMti 'punaH punarityarthaH 'uvari' tti upari 'gaNipiDagaM ti gaNInAM - arthaparicchedAnAM piTakamiva piTakaMAzrayo gaNipiTakaM gamino vA AcAryasya piTakamiva - sarvasvabhAjanamiva gaNipiTakam 'Aghavei'tti AkhyApayati sAmAnyavizeSarUpataH 'pannaveti' tti sAmAnyataH 'parUvei' tti pratisUtramarthakathanena 'daMsei' tti tadabhideyapratayupekSaNAdikriyAdarzanena 'nidaMsei' tti kathaJcidagRhNato'nukampayA nizcayena punaH punardarzayati / 'uvadaMsei'tti sakalayayuktabhiriti, 'cAuvvaNNAinne' tti cAturvarNazcAsAvAkIrNazca jJAnAdiguNairiti cAturvarNAkIrNaH 'cauvvihe deve panavei' tti prajJApayati- pratibodhiyati ziSyIkarotItyarthaH, 'anaMte' ti viSayAnantatvAt 'anuttare' tti sarvapradhAnatvAt yAvatkaraNAdidaM dRzyaM -- 'nivvAdhAe' kaTakuDyAdinA'pratihatatvAt 'nirAvaraNe' kSAyikatvAt 'kasiNe' sakalArthagrAhakatvAt 'paDipunne' aMzenApi svakIyenAnyUnatvAditi / mU. (680) itthI vA purise vA suviNaMte evaM mahaM hayapaMtiM vA gayapaMtiM vA jAva vasabhapaMtiM vA pAsamANe pAsati durUhamANe durUhati durUDhamiti appANaM matrati takkhaNAmeva bujjhati teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM kareti / itthI vA purisevA suviNaMte evaM mahaM dAmiNi pAINapaDiNAyataM duhao samudde puDhaM pAsamANe pAsati saMvellemANe saMvellei saMvelliyamiti appANaM mannati takkhaNAmeva appANaM bujjhati teNeva bhavaggahaNeNaM jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA evaM mahaM rajjuM pAINapaDiNAyataM duhao logaMte puDhaM pAsamANe pAsati chiMdamANe chiMdati chinnamiti apANaM mannati takkhaNAmeva jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA suviNaMte evaM mahaM kiNhasuttagaM vA jAva sukkallasuttagaM vA pAsamANe pAsati uggovemANe uggovei uggovitamiti appANaM mannati takkhaNAmeva jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA suviNaMte evaM mahaM ayazasi vA taMbarAsiM tauyarAsi vA sIsagarAsi vA pAsamANe pAsati durUhamANe duruhati durUDhamiti appANaM mannati takkhaNAmeva bujjhati docce bhavaggahaNe sijjhati jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA suviNaMte evaM mahaM hirana rAsiM vA suvannarAsiM vA rayaNarAsiM vA vairarAsiM vA pAsamANe pAsai durUhamANe durUhai durUDhamiti appANaM mantrati takkhaNAmeva bujjhati teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA suviNaMte evaM mahaM taNarAsiM vA jahA teyanisagge jAva avakara rAsiM vA pAsamANe pAsati vikkhiramANe vikkhirai vikiNNamiti appANaM mannati takkhaNAmeva bujjhati teNeva jAva aMtaM kareti / itthI vA purise vA suviNaMte gaM mahaM sarathaMbhaM vA vIriNathaMbhaM vA vaMsImUlathaMbhaM vA vallImUlathaMbhaM vA pAsamANe pAsai ummUlemANe ummUlei ummUlitamiti appANaM mannai takkhaNAmeva bujjhati teNeva jAva aMtaM kareti / Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-/6/680 itthI vA purise vA suviNaMte egaM mahaM khIrakuMbha vA dadhikuMbha vA ghayakuMbhaM vA madhukuMbhaM vA pAsamANepAsati uppADemANe uppADei uppADitamitiappANaMmannatitakkhaNAmevabujjhati teNeva jAva aMtaM krei| itthI vA purise vA suviNaMte egaMmahaM surAviyaDakuMbhaM vA sovIraviyaDakuMbha vA tellakuMbhaMvA vasAkubhaM vA pAsamANe pAsati bhiMdamANe bhiMdati bhinnamiti appANaM mannatitakkhaNAmevabujjhati dogheNaM bhava0 jAva aMtaM kreti|| itthI vA purise vA suviNaMte egaM mahaM paumasaraM kusumiyaM pAsamANe pAsati ogAhamANe ogAhati ogADhamiti appANaM mannatitakkhaNAmeva0 teNeva jAva aMtaM kreti| itthI vA jAva suviNaMte egaM mahaM sAgaraM ummIvIyIjAva kaliyaMpAsamANe pAsati taramANe tarati titramiti appANaM mannati takkhaNAmeva jAva aMtaM kreti| __ itthI vA jAva suviNaMte ega mahaM bhavamaM savvarayaNAmayaM pAsamANe pAsati (durUhamANe durUhati durUDhamiti0) aNuppavisamANe aNuppavisatiamuppaviThThamitiappANaMmatrati takkhaNAmeva bujjhati teNeva jAva aMtaM kreti| itthI vA purise vA suviNaMte egaM mahaM vimANaM savarayaNAmayaM pAsamANe pAsai durUhamANe durUhati durUDhamiti appANaM mannati takkhaNAmeva bujjhati teNeva jAva aMtaM kareMti / / vR. suviNaMte'tti 'svapnAnte' svapnasya vibhAgeavasAne vA 'gayapaMtivA' iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'narapaMtiM vA evaM kinnarakiMpurisamahoragagaMdhavya'tti 'pAsamANe pAsaiti pazyan pazyattAguNayuktaH san 'pazyati' avalokayati / 'dAmiNi'nti gavAdInAM bandhanavizeSabhUtAM rajju 'duhao' dvayorapi pAyarityarthaH 'saMvellemANe'tti saMvellayan saMvartayan 'saMvelliyamiti appANaM mannaiti saMvellitAntAmityAtmanA manyatevibhakti-pariNAmAditi uggovemANe'tti udgopaya vimohayannityartha 'jahA teyanisagga'tti yathA gozAlake, anena cedaM sUcitaM / ___ 'patarAsIti vA tayArAsIti vA bhusarAsIti vA tusarAsIti vA gomayarAsIti va'tti 'surAviyaDakuMbha'tisurArUpaM yad vikaTa-jalaM tasya kumbho yaH satathA 'sovIragaviyaDakuMbhaMva'tti iha sauvIrakaM kAJjikamiti / / anantaraMsvapnA uktAstecAcakSurviSayAityacakSurviSayitAsAdhamryeNa gandhapudgalavakta-vyatAmabhidhAtumAha mU. (681) aha bhaMte! koTThapuDANa vAjAva keyatIpuDANa vA aNuvAyaMsiubhijamANANa cA jAva ThANAo vA ThANaM saMkAmiJjamANANaM kiM koTe vAti jAva keyaI vAi? / goyamA! no koTTe vAti jAvano keyaIvAtI ghANasahagayA poggalA vaati| sevaM bhaMte 2 tti vR. 'ahe tyAdi, 'koThThapuDANa vatti koSThe yaH pacyate vAsasamudAyaH sa koSTha eva tasya puTA:-puTikAH koSThapuTAsteSAM, yAvatkaraNAdidaMzya-'pattapuDANa vAcoyapuDANa vA tagarapuDANa ve'tyAdi, tatrapatrANi-tamAlapatrANi 'coya'tti tvat tagaraM ca-gandhadravyavizeSaH 'aNuvAyaMsi' anukUlo vAto yatra deze so'nuvAto'tastatra yasmAddezAdvAyurAgacchati ttretyrthH| 'ubhijamANANa vatti prAbalyenoz2a vA dIryamANAnAm, iha yAvatkaraNAdidaM dRzya'nibhiJjamANANavA' prAbalyAbhAvenAdho vA dIryamANAnAm 'ukkarijjamANANa vA vikkarijjamANANa Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, vargaH-, uddezakaH-6 217 vA'ityAdipratItAzcaiite zabdAH, kiM koTTe vAittikoSTho-vAsasamudAyovAti-dUrAdAgacchati, Agatya dhrANagrAhyo bhavatItibhAvaH, 'dhANasahagayatidhrAyata itidhrANo--gandho gandhopalambhakriyA vA tena saha gatA:-pravRttA ye pudgalAste dhrANasahagatAH gandhaguNopetA ityarthaH / / zatakaM-16 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-16 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezakAntegandhapudgalAvAntItyuktaM,tecopayogenAvasIyantaityupayogastadvizeSabhUtA pazyattA ca saptame pralapyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (682) kativihe NaM bhaMte ! uvaogo panatte?, goyamA! duvihe uvaoge pannatte evaM jahA uvayogapadaM pannavaNAe taheva niravasesaM bhANiyavvaM, pAsaNayApadaMca niravasesaM neyavvaM / sevaM bhaMte ! sevaM bhNteti|| vR. 'kaivihe Na'mityAdi, 'evaM jahe'tyAdi, upayogapadaM prajJApanAyAmekonatriMzattamaM, taccaivaM-'taMjahA-sAgArovaoge ya anaagaarovogey|| sAgArovaoge NaM bhaMte ! kativihe pannate ?, goyamA ! aTTavihe pannatte, taMjahAAbhinibohiyanANasAgArovaoge. suyanANasAgArovaoge evaM ohinANa0 maNapajjavanANa0 kevalanANa0 matiannANasAgArovaogesuyaannANasAgArovaoge vibhNgnaannsaagaarovoge| ___anAgArAvaoge NaM bhaMte ! kativihe pannatte?, goyamA ! caubihe pannatte, taMjahAcakkhudaMsaNaanAgArovaoge acakkhudasaNaAnAgArovaoge ohidasaNaanAgArovaoge kevaladasaNaanAgArovaoge' ityAdi, etacca vyaktameva, 'pAsaNayApayaMcaneyavvaM ti pazyattApamiha sthAne'dhyetavyamityarthaH, tacca prajJApanAyAM triMzattamaM, taccaivaM 'katavihA NaM bhaMte ! pAsaNayA pannattA?, goyamA! duvihA pAsaNayA pannattA, taMjahAsAgArapAsaNayA anAgArapAsaNayA, sAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kativihA pannattA?, goyamA ! chavvihApa0, taM0-suyanANasAgArapAsaNayAevaMohinANa0 maNanANa kevalanANa suyaannANa vibhaMganANasAgArapAsaNayA, anAgArapAsANayA NaM bhaMte! / kativihA pa0?, goyamA ! tivihA pannatA, taMjahA-cakkhudaMsaNaanAgArapAsaNayA ohidaMsaNaaNAgArapAsaNayA kevaladasaNaanAgArapAsaNayA ityAdi, asya cAyamarthaH-'pAsa-Naya'ttipazyatobhAvaH pazyattA-bodhapariNAmavizeSaH, nanu pazyattopayogayostulye sAkArAnA-kArabhedatvekaH prativizeSaH ucyate, yatratraikAliko'vabodho'stitatra pazyattA yatrapunarvartamAna kAlastraikAlikazcatatropayoga ityayaM vishessH| ata eva matijJAnaM matyajJAnaMca sAkArapazyattAyAM noktaM, tasyotpannAvinaSTArthagrAhakatvena sAmpratakAlaviSayatvAt, atha kasmAdanAkArapazyattAyAMcakSurdarzanamadhItaM nazeSendriyadarzanaM, ucyate, pazyattA prakRSTamIkSaNamucyate ziraprekSaNe' iti vacanAt, prekSaNaM ca cakSurdarzanasyaivAstinazeSANAM, cakSurindriyopayogasyazeSendriyopayogApekSayA'lpakAlatvAt, yatra copayogo'lpakAlastatrekSaNasya prakarSo iTityarthaparicchedAt, tadevaM cakSurdarzanasyaiva pazyattA netarasyeti, ayaM cArtha prajJApanAto vizeSeNAvagamya iti // .. zatakaM-16 uddezakaH-7 samAptaH Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-18/683 zatake-16 uddezakaH-8:vR. saptame upayoga uktaH, sacalokaviSayo'pItisambandhAdaSTame loko'bhidhiyate,tasya cedamAdisUtram mU. (683) kiMmahAlae gaMbhaMte! loe pannatte?, goyamA! mahatimahAlae jahA bArasamasae taheva jAva asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo parikkhevaNaM, loyassarNabhaMte! puracchimille carimaMte kiMjIvAjIvadesAjIvapaesA ajIvA ajIvadesAajIvapaesA?, goyamA! nojIvAjIvadesAvi jIvapaesAvi ajIvAvi ajIvadesAvi ajiivpesaavi| je jIvadesA te niyama egidiyadesAyaahavA egidiyadesAyabeiMdiyasa ya dese evaMjahA dasamasae aggeyIdisA taheva navaraM desesu aniMdiyANaM aaillvirhio| je arUvI ajIvAte chacihA, addhAsamayo nasthi, sesaMtaM ceva savaM nirvsesN| . logassa NaM bhaMte ! dAhiNille carimaMte kiM jIvA0?, evaM ceva, evaM paJcacchimillevi, uttarillevi, logassaNaM bhaMte! uvarille carimaMte kiMjIvA0?,pucchA, goyamA! nojIvA jIvadesAvi jAva ajiivpesaavi| .. je jIvadesAteniyamaegidiyadesAyaaniMdiyadesAyaahavA egidiyadesAyaaniMdiya0 bediyassayadese, ahavA egidiyadesAya aniMdiyadesAyabediyANayadesA, evaM manjhilavirahio jAva paMciMda0,jejIvappaesAteniyama egidiyappaesAya aniMdayappaesA yaahavAegidiyappaesA yaaniMdiyappaesAyabediyassappadesAyaahavA egidiyapaesAyaaniMdiyappaesAya beiMdiyANa yapaesA, evaMAdillavirahio jAva paMciMdiyANaM, ajIvA jahA dasamasae tamAetaheva niravasesaM . . logassa NaM bhaMte ! hehile carimaMte kiM jIvA0 pucchA?, goyamA! no jIvA jIvadesAvi jAva ajIvappaesAvi, je jIvadesA te niyama egidiyadesA ahavA egidiyadesA ya beiMdiyassa dese ahavA egidiyadesA ya bediyANa ya desA evaM majhillavirahio jAva aniMdiyANaM padesA AillavirahiyA sabvesiMjahA puracchimille carimaMte taheva, ajIvAjaheva uvarille crimNtethev| imiseNaMbhaMte! rayaNappamAe puDhavIe puracchimille carimaMte kiMjIvA0? pucchA, goyamA no jIvA evaM jaheva logassataheva catArivi carimaMtA jAva uttarile, uvarille tahevajahAdasamasae vimalA disA taheva niravasesaM, heDille carimaMte taheva navaraM dese paMciMdiesu tiyabhaMgotti sesaM taM ceva, evaM jahA ravaNappabhAe cattAri caramaMtA bhaNiyA evaM sakkarappabhAevi upari maheDillA jahA rayaNappabhAe hehile| evaM jAva ahe sattamAe, evaM sohammassavi jAva acuyassa gevijavimANANaM evaM ceva, navaraM uvarimahilesu gharamaMtesudesesupaMciMdiyANavimajjhillavirahiocevaevaM jahAgevejavimANA tahA anutaravimANAvi IsipabbhArAvi / / vR. 'kiMmahAlae NamityAdi, caramaMtetti caramarUpo'ntazcaramAntaH, tatra cAsaGkhyAtapradezAvagAhitvAjjIvasyAsambhava ityata Aha-'nojIvetti, jIvadezAdInAM tvekapradeze'pyavagAhaH saMbhavatItyuktaM jIvadesAvI'tyAdi ajIvAviti pudgalaskandhAH 'ajIvadesAvittidharmAstikAyAdidezAH skandhadezAzca tatra saMbhavanti, evamajIvapradezA api / Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, varga:-, uddezakaH-8 219 atha jIvAdidezAdiSu vizeSamAha - 'je jIve' tyAdi, ye jIvadezAste pRthivyAdyekendriyajIvAnAM dezAsteSAM lokAnte'vazyaM bhAvAditye vikalpaH, 'ahava' ttiprakArAntaradarzanArthaH, ekendriyANAM bahutvAdvahavastatra taddezA bhavanti, dvIndriyasya ca kAdAcitkatvAtkadAciddezaH syAdityeko dvikayogavikalpaH, yadyapi hi lokAnte dvIndriyo nAsti tathA'pi yo dvIndriya ekendriyeSUtpitsurmAraNAntikasamudghAtaM gatastamAzrityAyaM vikalpa iti / ' evaM jahe' tyAdi, yathA dazamazate AgneyIM dizamAzrityoktaM tatheha pUrvacaramAntamAzritya vAcyaM taccedam- 'ahavA egiMdiyadesAya beiMdiyarasa ya desA ahavA egiMdiyadesA ya beiMdiyANa yadesA ahavA egiMdiyadesAya teiMdiyarasa ya dese' ityAdi, yaH punariha vizeSastaddarzanAyAha- 'navaraM aniMdiyANa'mityAdi, anindriyasambandhini dezavizeSa bhaGgakatraye ' ahavA egiMdiyadesA ya aniMdiyassa dese' ityevaM rUpaH prathamabhaGgako dazamazate AgneyIprakaraNe'bhihito'pIha na vAcyo, yataH kevalisamudghAte kapATAdyavasthAyAM lokasya pUrvacaramAnte pradezavRddhihAnikRtalokadantakasadbhAvenAnindriyasya bahUnAM dezAnAM sambhavo na tvekasyeti, tathA''gneyyAM dazavidheSvarUpidravyeSu dharmmAdharmmAkAzAstikAyadravyANAM tasyAmabhAvAtsaptavidhA arUpiNa uktAH lokasya . pUrvacaramAnteSvaddhAsamayasyApyabhAvAt SaDvidhAste vAcyAH, addhAsamayasya tu tannAbhAvaH samayakSet eva tadbhAvAt, ata evAha 'je arUvI ajIvA te chavvihA addhAsamayo natthi'tti, 'uvarille carimaMte' tti, anena siddhopalakSita uparitanacarimAnto vivakSitastatra caikendriyadezA anindriyadezAzca santItikRtvA''ha - 'je jIve 'tyAdi, ihAyameko dvikasaMyogaH, trikasaMyogeSu ca dvau dvau kAryoM, teSu hi madhyamabhaGga 'ahavA egiMdiyadesA ya aniMdiyadesA ya beiMdiyarasa ya desA' ityevaMrUpo nAsti, dvIndriyasya ca dezA ityasyAsambhavAd, yato dvIndriyasyoparitanacarimAnte mAraNAntika- samudghAtena gatasyApi deza eva tatra saMbhavati na punaH pradezavRddhihAnikRtalokadantakazAdanekapratarAtmakapUrvacaramAntavaddezAH uparitanacarimAntasyaikapratararUpatayA lokadantakAbhAvena dezAnekatvAhetutvAditi, ata evAha - ' evaM majjhillavirahio 'tti trikabhaGgaka iti prakramaH, uparitanacarimAntApekSayA jIvapradezaprarUpaNAyAmevaM 'Aillavirahio' tti yaduktaM tasyAyamarthaH - iha pUrvokte bhaGgakatraye pradezApekSayA 'ahavA egiMdiyapaesA ya aniMdiyappaesA ya beIdiyassappaese' ityayaM prathamabhaGgako na vAcyo, dvIndriyasya ca pradeza ityasyAsambhavAt, tadasambhavazca lokavyApakAvasthAnindriyavarjajIvAnAM yatraikapradezastatrAsaGkhyAtAnAmeva teSAM bhAvAditi, 'ajIvA jahA dasamasae tamAe 'tti ajIvAnAzritya yathA dazamazate 'tamAe 'tti tamAbhidhAnAM dizamAzritya sUtramadhItaM tathehoparitanacaramAntamAzritya vAcyaM taccaivaM - je ajIvA te duvihA pannattA, taMjahArUvI ajIvAya arUviajIvA ya, je rUviajIvA te cauvvihA pannattA, taMjahA -- khaMdhA 4, je arUvi ajIvA te chavvihA pannattA, taMjahA - no dhammatthikAe dhammatthikAyassa dese dhammatthikAyasappaesA' evamadharmmAkAzAstikAyayorapIti // 'logassa NaM bhaMte! hiTThille' ityAdi, iha pUrvacaramAntavadbhaGgAH kAryA, navaraM tadIyasya bhaGgakatrayasya madhyAt 'ahavA egiMdiyadesAya beiMdiyassa ya desA' ityevaMrUpo madhyamabhaGgako'tra Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-18/683 varjanIyaH, uparitanacarimAntaprakaraNoktayuktesta-syAsambhavAd, ataevAha-evaMmajjhillavirahi o'tti, dezabhaGgakA darzitAH atha pradezamaGgaka-darzanAyAha-'paesA AillavirahiyA savvesiM jahA puracchimille carimaMte'tti,pradezacintAyA-mAdyabhaGgakarahitAH pradezA vAcyA ityarthaH Adyazca bhaGgaka ekavacanAntapradezazabdopetaH saca pradezAnAmadhazcaramAnte'pi bahutvAnna saMbhavati saMbhavati ca 'ahavA egidiyapaesA ya beiMdiyassa paesA ahavA egidiyappaesA beiMdiyANa ya paesA'ityetadvayaM, 'savversi'ti dvIndriyAdInAmanindriyA-tAnAm ajIve tyAdi vyaktameva / / caramAntAdhikArAdevadamAha- 'imIse Na'mityAdi / 'uvarille jahA dasamasae vimalA disAtaheva niravasesaM'tidazamazate yathA vimalA diguktA tathaiva ratnaprabhoparitanacaramAnto vAcyo niravazeSaM yathA bhavatIti, sacaivam-'imIseNaMbhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe uparille gharimante kiM jIvA06?, goyamA! no jIvA' ekapradezapratarAtmakatvena tatra teSAmanavasthAnAt 'jIvadesAvi 5,je jIvadesAte niyamA egidiyadesA' sarvatra teSAM bhAvAt 'ahavA egidiyadesA ya beiMdiyassa yadese 1 ahavA egidiyadesAya beiMdiyassa ya desA 2 ahavA egidiyadesAya beiMdiyANa yadesA 3,ratnaprabhAhi dvIndriyANAmAzrayaH, te caikendriyApekSa-yA'tistokAstatazcataduparitanacarimAnte teSAM kadAciddezaH syAddezA veti, evaM trIndriyAdiSva-pyanindriyAnteSu, tathA je jIvappaesA te niyamA egidiyapaesA ahavA egidiyapaesAvi beiMdiyassa paesA 1 ahavA egidiyapaesA beiMdiyANa ya paesA 2' evaM trIndriyAdiSvapyanIndriyAnteSu, tathA jeajIvA teduvihA pannattA, taMjahA-rUviajIvAyaarUviajIvAya,je rUviajIvA tecaubvihA patrattA, taMjahA-khaMdhA jAva paramANupoggalA, jearUvIajIvA te sattavihA panattA, taMjahA-no dhammasthikAe dhammasthikAssa dese dhammasthikAyassa paesA evamadhammasthikAyassi AgAsatthikAyassaviaddhAsamae'ttiaddhAsamayohimanuSyakSetrAntavartini ratnaprabhoparitanacarimAnte'styeveti, 'hehilecarimaMte' iti yathA'dhazcaramAnto lokasyoktaH evaM ratnaprabhApRthivyA 'apyasAviti sacAntaroktaeva, vizeSastvayaM-lokAdhastanacaramAnte dvIndriyAdInAM dezamaGgakatrayaM madhyamarahitamuktaMiha turatnaprabhA'dhastanacaramAnte paJcendriyANAM paripUrNameva tadvAcyaM, zeSANAMtu dvIndriyAdInAM madhyamarahitameva, yato ratnaprabhA'dhastanacaramAnte devapaJcendriyANAM gamAgamadvAreNa dezodezAzca saMbhavantyataH paJcendriyANAM tattatra paripUrNamevAsti, dvIndriyANAMturalaprabhA'dhastanacarimAnte mAraNAntikasamudghAtena gatAnAmeva tatradeza eva saMbhavatina dezAH tasyaikapratararUpatvena dezAnekatvAhetutvAditi teSAM tattatra madhyamarahitameveti, ata evAha 'navaraM dese' ityAdi, 'cattAri caramAMta'tti pUrvapazcimadakSiNottararUpAH 'uvarimahehillA jahA rayaNappabhAe heDille tti zarkarAprabhAyA uparitanAdhastanacaramAntau ratnaprabhAyA uparitanAdhastanacaramAntavadvAcyau, dvIndriyAdiSu pUrvoktayuktemadhyamabhaGgarahitaM paJcendriyeSu tu paripUrNa dezabhaGgakatrayaM, pradezacintAyAM tu dvIndriyAdiSu sarveSvAdyabhaGgakarahitatvena zeSabhaGgakadvayaM, ajIvacintAyAM tu rUpiNAM catuSkamarUpiNAM tvaddhAsamayasya tatrAbhAvena SaTkaM vAcyamiti bhAvaH atha zarkarAprabhAtidezena zeSapRthivInAM saudharmAdidevalokAnAM graiveyakavimAnAnAM ca prastutavaktavyatAmAha-'evaM jAva ahesattamAe' ityAdi, graiveyakavimAneSu tu yo vizeSastaM Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 16, varga:-, uddezakaH-8 darzayitumAha- 'navara' mityAdi, acyutAntadevalokeSu hi devapaJcendriyANAM gamAgamasadbhAvAt uparitanAdhastatacaramAntayoH paJcendriyeSu dezAnAzritya bhaGgakatrayaM saMbhavati, graiveyakeSu vimAneSu tu devapaJcendriyagamAgamAbhAvAd dvIndriyAdiSviva paJcendriyayeSvapi madhyamabhaGgakarahitaM zeSabhaGgakadvayaM tayorbhavatIti / mU. (684) paramANupoggale NaM bhaMte! logassa puracchimillAo carimaMtAo paJcacchimillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati paccacchimillAo carimaMtAo puracchimillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati dAhiNillAo carimaMtAo uttarillaM0 uttarillAo0 dAhiNillaM0 uvarillAo caramaMtAo heTThillaM carimaMtaM evaM jAva gacchati heTThillAo caMrimaMtAo uvarillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati ? haMtA goyamA ! paramANupoggale NaM logassa puricchamillaM taM caiva jAva uvarillaM carimaMtaM gacchati // vR. caramAdhikArAdevedamaparamAha- 'paramANu' ityAdi, idaM ca gamanasAmarthyaM paramANostathAsvabhAvatvAditi mantavyamiti / anantaraM paramANoH kriyAvizeSa ukta iti kriyAdhikArAdidamAha bhU. (685) purise NaM bhaMte! vAsaM vAsati no vAsatIti hatthaM vA pAyaM vA bAhuM vA uruM vA AuTTAvemANe vA pasAremANe vA katikirie ? goyamA ! jAvaM ca NaM se purise vAsaM vAsati vAsaM no vAsatIti hatthaM vA jAva UruM vA AuTTAveti vA pasAreti vA tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puDhe // vR. 'puriseNa' mityAdi, 'vAsaM vAsai' varSo - megho varSati no vA varSo varSatIti jJApanArthamiti zeSaH, acakSurAloke hi vRSTirAkAze hastAdiprasAraNAdeva gamyate itikRtvA hastAdikaM AkuNTayedavA prasArayedvA''dita eveti || AkuNTanAdiprastAvAdidamAha 221 mU. (686) deve NaM bhaMte! mahaDDie jAva mahesakkhe logaMte ThiccA pabhU alogasi hatthaM vA jAva UruM vA AuMTAvettae vA pasArettae vA ?, no tiNaTTe samaTTe, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai deve haDDI jAva loga ThicA no pabhU alogaMsi hatthaM vA jAva pasArettae vA ? jIvANaM AhArovaciyA poggalA bodiciyA poggalA kalevaraciyA poggalA poggalAmeva pappa jIvANaya ajIvANa ya gatipariyAe Ahijjai, aloe NaM nevatthi jIvA nevatthi poggalA se teNaTThe jAva pasArettae vA / sevaM bhaMte ! 2tti // vR. 'deveNa 'mityAdi, 'jIvANaM AhArovaciyA poggala' tti jIvAnAM jIvAnugatA ityarthaH AhAropacitA - AhArarUpatayopacitAH 'bodiciyA poggala 'tti avyaktAvayavazarIrUpatayA citAH 'kaDevaraciyA poggala 'tti zarIrarUpatayA citAH, upalakSaNatvAccAsya ucchvAsacitAH pudgalA ityAdyapi draSTavyaM, anena cedamuktaM - jIvAnugAmisvabhAvAH pudgalA bhavanti / tatazca yatraiva kSetre jIvAstatraiva pudgalAnAM gati syAt, tathA 'puggalAmeva pappa' tti pudgalAneva 'prApya' 'Azritya jIvAnAM ca 'ajIvANa ya' pudgalAnAM ca gatiparyAyo - gatidharmmaH 'Ahijjai 'tti AkhyAyate, idamuktaM bhavati-yatra kSetre pudgalAstatraiva jIvAnAM pudgalAnAM ca gatirbhavati, evaM cAloke naiva santi jIvA naiva ca santi pudgalA iti tatra jIvapudgalAnAM gatirnAsti, tadabhAvAJcAloke deva hastAdyA kuNTayituM prasArayituM vA na prabhuriti // zatakaM - 16 uddezakaH-8 samAptaH Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatI aGgasUtraM 16/-/9/686 -: zatakaM - 16 uddezakaH-9: bR. aSTamoddezake devavaktavyatoktA, navame tu balerdevavizeSasya socyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram- sU. (687) kahinaM bhaMte! balissa vairoyadissa vairoyaNaranno sabhA suhammA patrattA ? goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa paccayassa uttareNaM tiriyamasaMkhejje jaheva camararasa jAva bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM balissa vairoyaNiMdassa vai0 2 ruyagiMde nAmaM upAyapavyae patratte sattarasa ekkavIse joyaNasae evaM pamANaM jaheva tigicchikUDassa pAsAyavaDeMsagassavi taM caiva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM balissa pariyAreNaM aTTho taheva navaraM ruyagiMdaSpabhAI sesaM taM caiva jAva balicaMcAe rAyahANIe annesiM ca jAva ruyagiMdassa NaM uppAyapavvayassa uttareNaM chakkoDisae taheva jAva cattAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM bassa vairoyaNiMdassa vairoyaNaranno balicaMcA nAmaM rAyahANI patrattA evaM joyaNasayasahassaM pamANaM taheva jAva balipeDhassa uvavAo jAva AyarakkhA savvaM taheva niravasesaM navaraM sAtiregaM sAgarovamaM ThitI patrattA sesaM taM ceva jAva balI vairoyaNide balI 2 / sevaM bhaMte 2 jAva viharati // } vR. 'kahiNa' mityAdi, 'jaheva camarassa' tti yathA camarasya dvitIyazatASTamoddezakAbhihitasya sudharmmasabhAsvarUpAbhidhAyakaM sUtraM tathA balerapi vAcyaM taca tata evAvaseyam, 'evaM pramANaM jaheva tigicchikUDassa' tti yathA camarasatkasya dvitIyazatASTamoddezakAbhihitasyaiva tigicchikUTAbhidhAnasyotpAtaparvatasya pramANamabhihitaM tathA'syApi rucakendrasya vAcyaM etadapi tata evAvaseyaM / 'pAsAyavaDeMsagassavi taM caiva pamANaM'ti yatpramANaM camarasambandhinastigicchikUTAbhidhAnotpAtaparvato parivarttinaH prAsAdAvataMsakasya tadeva balisatkasyApi rucakendrAbhidhAnotpAtaparvatoparivartatinastasya tadapi dvitIyazatAdevAvaseyaM, 'siMhAsaNaM saparivAraM balissa parivAreNaM' ti prAsAdAvataMsaka madhyabhAge siMhAsanaM valisatkaM balisatkaparivArasiMhAsapanopetaM vAcyamityarthaH tadapi dvitIyazatASTamoddezaka vivaraNoktacamarasiMhAsananyAyena vAcyaM, kevalaM tatra camarasya sAmAnikAsanAnAM catuHSaSTisahAgraNi AtmarakSAsanAnAM tu tAnyeva caturguNAnyuktAni balestu sAmAnikAsanAnAM SaSTisahasrANi AtmarakSAsanAnAM tu tAnyeva caturguNAnItyetAvAn vizeSaH / 'aTTho taheva navaraM ruyagiMdappabhAI' ti yathA tigicchikUTasya nAmAnvarthAbhidhAyakaM vAkyaM tathA'syApi vAcyaM kevalaM tigicchikUTAnvardhapraznasyottare yasmAttigicchiprabhANyutpalAdIni tatra santi tena tigicchikUTa ityucyata ityuktaM iha tu rucakendrapramANi tAni santIti vAcyaM, rucakendrastu ratnavizeSa iti, tatpunararthataH sUtramevamadhyeyaM-'sekeNadveNaM bhaMte ! evaM buccai ruyagiMde 2 uppAyapavyae goyamA ! ruyagiMde gaM bahUNi uppalANi paumAI kumuyAI jAva ruyagiMdavaNNAI ruyagiMdale sAiM yadipabhAI se teNadveNaM ruyagiMde 2 uppAyapavvaetti 'taheva jAva' tti yathA camaracaJcAvyatikare sUtramuktami hApi tathaiva vAcyaM taccedaM - 'paNapannaM koDIo pannAsaM ca sayasahassAiM pannAsaM ca sahassAiM vIivaittA imaM ca rayaNappabhaM puDhaviM' ti 'pamANaM taheva' tti yathA camara caJcAyAH, taccedam- 'egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasayasahassAI solasa ya sahassAiM dotriya sattAvIse joyaNasae tinniya kose aTThAvIsaM ca ghanusayaM Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-16, vargaH-, uddezakaH-9 223 terasa ya aMgulAI addhaMgulayaM ca kiMcivisesAhiyaM parikkhevaNaM pannattaM' 'jAva valipeDhassa'tti nagarIpramANAbhidhAnAnantaraM prAkAratadvAropakArikAlayanaprAsAdAvataMsakasudharmasabhAcaityabhavanopapAtasabhAhradAbhiSekasabhA'laGgArikasabhAvyavAyasabhAdInAM pramANaM svarUpaM ca tAvadvAcyaM yAvadvalipIThasya, tacca sthAnAntarAdavaseyaM, uvavAo ti upapAtasabhAyAM valerupapAtavaktavyatAvAcyA / sAcaivaM-'tegaMkAleNaMteNaMsamaeNaMbalIvairoyaNiMde 2 ahuNovavannamettae samANepaMcavihAe pajjattIe pajattibhAvaM gacchaI'ityAdi, 'jAva Ayarakkha'ttiiha yAvatkaraNAdabhiSeko'laGkAragrahaNaM pustakavAcanaM siddhAyatanapratimAdyarcanaM sudharmasabhAgamanaMtatrasthasya catasyasAmAnikA agramahiSyaH parSado'nIkAdhipatayaH AtmarakSAzca pArzvato niSIdantIti vAcyaM0 / etadvaktavyatApratibaddhasamastasUtrAtidezAyAha-'savvaMtaheva niravasesaM'ti, sarvathA sAmyaparihArArthamAha-'navara'mityAdi, ayamarthaH-camarasya sAgaropamaM sthitiH prajJaptetyuktaM valestu sAtirekaM sAgaropamaM sthiti prajJaptati vaacymiti|| zatakaM-16 uddezakaH-9 samAptaH ___-zatakaM-16uddezakaH-10:vR. navamoddezake balervaktavyatoktA, balizcAvadhimAnityavadheH svarUpaM dazame ucyata ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (688) kativihe NaM bhaMte ! ohI pannatte?, goyamA ! duvihA ohI pa0, ohIpadaM niravasesaM bhANiyavvaM / / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! jAva viharati / / vR. 'kaiviheNa mityAdi, 'ohIpayaMtiprajJApanAyAyastriMzattamaM, taccaivaM-'taMjahA-bhavapacaiyAkhaovasamiyAya, doNhaMbhavapaccaiyA, taMjahA-devANayaneraiyANaya, doNhaMkhaovasamiyA, taMjahA-mANussANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa ya, ityAdIti / / zatakaM-16 uddezakaH-10 samAptaH - -zatakaM-16 uddezakAH-11-14 :dazame'vadhiruktaH, ekAdaze tvavadhimadvizeSa ucyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram ma. (689) dIvakamArAmabhaMte ! savve samAhArA savve samassAsanissAsA?, no tiNaTTe sama?, evaM jahA paDhamasae bitiyauddesae dIvakumArANaM vattavvayA taheva jAva samAuyA smussaasnissaasaa| dIvakumArANaM bhaMte ! kati lessAo pannattAo?, goyamA ! cattArilessAo pannattAo, taMjahA-halessA jAva teulessaa| eesiNaM bhaMte ! dIvakumArANaM kaNhalessANaM jAva teulessANa ya kayare 2 hiMto jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovAdIvakumArA teulessA kAulessAasaMkhejaguNA nIlalessA visesAhiyA kaNhalessA visesaahiyaa| eesiNaM bhaMte ! dIvakumArANaM kaNhalesANaM jAva teUlessANa ya kayare 3 hiMto appaDDi vA mahaDDiyA vA?, goyamA kaNhalessAhito nIlalessA mahaDDiyA jAva sabvamahaDDIyA teulessA sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! jAva viharati / Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 bhagavatIaGgasUtraM (2) 16/-11-14/690 mU. (690) udahikumArA NaM bhaMte ! savve samAhArA0 evaM ceva, sevaM0 / / mU. (691) evaM disAkumArAvi mU. (692) evaM thaNiyakumArA'vi, sevaM bhaMte ! jAva viharai / vR, 'dIve'tyAdi / evamanyadapyuddezakatrayaM pAThayitavyamiti // zatakaM-16 : uddezakAH 11-12-13-14 samAptAni // 1 // samyakazrutAcAravivarjito'pyahaM, yadaprakopAtkRtavAn vicAraNAm / avighnametAM prati SoDazaM zataM, vAgdevatA sA bhavatAdvarapradA / / zatakaM-16 samApta muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre poDazakazatasya abhayadevasUri viracitA TIkA samAptA / (zatakaM-17) vR. vyAkhyAtaM SoDazaMzataMathakramAyAtaM saptadazamArabhyate, tasya cAdAvevoddezakasaGgrahAya gAthA ___ mU. (693) namo suyadevayAe bhgviie| mU. (694) kuMjara saMjaya selesi kiriya IsANa puDhavidaga vAu / egidiya nAga suvana viju vAyu 'ggi sattarase // vR, 'kuMjare'tyAdi,tatra kuMjara'tti zreNikasUnoH kUNikarAjasya satkaudAyinAmA hastirAjastatpramukhArthAbhidhAyakatvAt kuJjara eva prathamoddezaka ucyate, evaM sarvatra / 'saMjaya'tti saMyatAdyarthapratipAdako dvitIyaH2 'selesittizailezyAdivaktavyatArthastRtIyaH 3 'kiriyatti kriyAdyarthAbhidhAyakazcaturthaH 4 / 'IsANa'tti IzAnendravaktavyatArtha paJcamaH 5 'puDhavi'tti pRthivyartha SaSThaH 6 saptamazca 7 'daga'tti akAyArtho'STamo navamazca 9 / 'vAu'tti vAyukAyArtho dazama ekAdazazca 11 egidiya'tti ekendriyasvarUpArtho dvAdazaH 12 'nAga'tti nAgakumAravaktavyatArthaHyodazaH 13 / 'suvanna'tti suvarNakumArArthAnugatazcaturdazaH 14 vijju ttividyutkumArAbhidhAyakaH paJcadazaH 15 vAu'tti vAyukumAravaktavyatArthaSoDaza 16 aggi'tti agnikumAravaktavyatArtha saptadazaH 17 / 'sattarase'tti saptadazazate ete uddezakA bhavanti / -zatakaM-17 uddezaka:-1:mU. (695) rAyagihe jAva evaM vayAsI-udAyI NaM bhaMte ! hasthirAyA kaohiMto anaMtaraM uvvaTTittA udAyihatthirAyattAe uvavanno?, goyamA! asurakumArahito devehito anaMtaraMuvyaTTittA udAyihatthirAyattAe uvavanne / udAyI NaM bhaMte! hasthirAyA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiti kahiM uvavajihiti? goyamA ! imIseNaM rayaNapabhAe puDhavIe ukkosasAgarovamadvitIyaMsi nirayAvAsaMsi neraiyattAe uvavajihiti / seNaMbhaMte! taohiMto anaMtaraM uvvaTTittA kahiMga0 kahiu0?, goyamA! mahAvidehe Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 225 zatakaM-17, vargaH-, uddezakaH-1 vAse sijjhihitijAva aMtaM kaahiti| bhUyAnaMde NaM bhaMte ! hatthirAyA kaohito anaMtaraM uvvaTTittA bhUyAnaMde hasthirAyattAe evaM jaheva udAyI jAva aMtaM kaahiti|| vR. tatra prathamoddezakArthapratipAda- nArthamAha-'rAyagihe'ityAdi // "bhUyAnaMde'tti bhUtAnandAbhidAnaH kUNikakarAjasya pradhAnahastI / anantaraM bhUtAnandasyodvartanAdikA kriyokteti kriyA'dhikArAdevedamAha-- - mU. (696) purise NaM bhaMte ! tAlamAruhai tA02 tAlAo tAlaphalaM pacAlemANe vA pavADemANe vA katikirie?, goyamA! jAvaMca NaM se purise tAlamAruhai tAlamA02 tAlAo tAlaphalaM payAlei vA pavADei vA tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe, jesiMpiNaMjIvANaM sarIrehiMto tale nivvattie talaphale nivvattie te'viNaM jIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM putttthaa| ___ aheNaM bhaMte ! setAlapphale appaNo garuyattAe jAva paccovayamANe jAiMtattha pANAiMjAva jIviyAo vavaroveti tae NaM bhaMte ! se purise katikirie ?, goyamA ! jAvaM ca NaM se purise talapphale appaNo garuyattAe jAva jIviyAo vavaroveti tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva cauhi kiriyAhiM puddhe| jesiMpiNaMjIvANaM sarIrehiMto tale nivvattieteviNaMjIvA kAiyAe jAvacauhiM kiriyAhiM puTThA, jesipiNaM jIvANaM sarIrehito tAlapphale nivvattie tevi NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puTThA, jeviya se jIvA ahe vIsasAe paccovayamANassa uvaggahe paTTati te'viya NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM putttthaa| .purise NaM bhaMte ! rukkhassa mUlaM pacAlemANe vA pavADemANe vA kati kirie?, goyamA ! jAvaM ca NaM se purise rukkhassa mUlaM pacAlemANe vA pavADemANe vA tAvaM caNaM se purise kAiyAe jAvapaMcahi kiriyAhiM puDhe, jesiMpiya NaM jIvANaM sarIrehito mUle nivvattie jAva bIe nivvattie teviya NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM putttthaa| __ahe NaM bhaMte ! se mUle appaNo garuyattAe jAva jIviyAo vavarovei tao NaM bhaMte ! se purise katikirie?, goyamA ! jAvaM ca NaM se mUle appaNo jAva vavarovei tAvaM ca NaM se purise kAiyAe jAva cauhi kiriyAhiM puDhe, jesiMpiya gaMjIvANaM sarIrehito kaMde nivvattie jAvabIe nivvattie teviNaM jIvA kAiyAe jAva cauhi putttthaa| jesiMpiya NaM jIvANaM sarIrehiMto mUle nivvattie tevi NaM jIvA kAiyAe jAva paMcahiM kiriyAhiM puTTA, jeviyaNaM se jIvA ahe vIsasAe paccovayamANassa uvaggahe vaTuMti teviNaMjIvA kAiyAe jAva paMcahi kiriyAhiM putttthaa| purise NaM bhaMte! rukkhassa kaMdaMpacAlei0, go0! tAvaMcaNaM se purise jAva paMcahi kiriyAhiM puDhe, jesiMpiNaM jIvANaM sarIrehito mUle nivvattie jAva bIe nivvattIe teviNaM jIvA jAva paMcahiM kiriyAhiM putttthaa| 1315 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 bhagavatIaGgasUtraM (2) 17/-19/696 ahe NaM bhaMte ! se kaMde appaNo jAva cauhi puDhe, jesiMpiNaM jIvANaM sarIrehito mUle nivvattie khaMdhe ni0 jAva cauhiM putttthaa|| jesiMpiNaM jIvANaM sarIrehito kaMde nivvattie teviyaNaMjIvA jAva paMcahiM puTTA, jeviya se jIvA ahe vIsasAe paccovayamANassa jAva paMcahiM puTThA jahA khaMdho evaM jAva bIyaM / / vR. 'puriseNamityAdi, tAlaM'titAlavRkSaM pacAlemANe vatti pracalayan vA pavADemANe vattiadhaHprapAtayan vA 'paMcahiM kiriyAhiM puDhe'ttitAlaphalAnAMtAlaphalAzritajIvAnAMcapuruSaH prANAtipAtakriyAkArI, yazca prANAtipAtakriyAkArako'sAvAdyAnAmapItikRtvA paJcabhikriyAbhiH spRSTa ityuktaM 1, ye'pica tAlaphalanirvartakajIvAste'pica paJcakriyAstadanyajIvAn saGghaTTanAdibhirapadrAvayantItikRtvA / 'aheNa'mityAdi,athapuruSakRtatAlaphalapracalanAderanantaraMtattAlaphalamAtmano gurukatayA yAvatkaraNAt sambhArikatayA gurukasammArikatayeti dRzyaM paJcokyamANeti pratyavapatat yAMstatrAkAzAdau prANAdInjIvitA vyaparopayati 'tao NaM titebhyaH sakAzAt katikriyo'sau puruSaH?, ucyate, catuSkriyo, vadhanimittabhAvasyAlpatvena tAsAM catasRNA- meva vivakSaNAt, tadalpatvaM ca yathA puruSasya tAlaphalapracalanAdau sAkSAdvadhanimittabhAvo'sti na tathA tAlaphalavyApAditajIveSvitikRtvA 3 / evaMtAlanirvarkajIvA api4,phalanivartakAstupaJcakriyAeva, sAkSAtteSAMvadhanimittatvAt 5, ye cAdhonipatatastAphalasyopagrahe-upakAre vartante jIvAste'pi paJcakriyAH, vadhe teSAM nimittabhAvasya bahutaratvAt 6 / eteSAM ca sUtrANAM vizeSatovyAkhyAnaM paJcamazatoktakANDakSeptupuruSasUtrAdavaseyam, etAni ca phaladvAreNa SaT kriyAsthAnAnyuktAni, mUlAdiSvapi SaDeva bhAvanIyAni, 'evaM jAva bIya'ti anena kandasUtrANIva skandhatvakzAlapravAlapatrapuSpaphnabIjasUtrANyadhyeyAnIti sUcitam / kriyAdhikArAdeva zarIrendriyayo geSu kriyAprarUpaNArthamidamAha-- mU. (697) kati NaM bhaMte ! sarIraMgA pannattA ?, goyamA ! paMca sarIragA pannattA, tNjhaa-oraaliyjaavkmme| kati NaM bhaMte! iMdiyA paM0?, goyamA ! paMca iMdiyA paM0 20-soiMdie jAva phaasidie| kativihe gaM bhaMte ! joe pa0?,tivihe joe pa0 taM0-maNajoe vayajoe kAyajoe jIve NaM bhaMte ! orAliyasarIraM nivvattegANe katikirie ?, goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie, evaM puDhavikkAievi evaM jAva mnnusse| jIvA NaM bhaMte ! orAliyasarIraM nivvattemANA katikiriyA ?, goyamA ! tikiriyAvi caukiriyAvi paMcakiriyAvi, evaM puDhavikAiyA evaM jAva mnnussaa| evaM veubviyasarIreNavido daMDagA navaraM jassa asthi veubviyaM evaM jAva kammagasarIraM, evaM soiMdiyaM jAva phAsiMdiyaM, evaM maNajogaM vayajogaM kAvajogaM jassa jaM asthi taMbhANiyavvaM, ee egattapuhutteNaM chabbIsaM dNddgaa|| vR. 'katiNaMbhaMte!' ityAdi, tatra 'jIveNaMbhaMte' ityAdau siya tikirie siya caukirie Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 17, varga:-, uddezakaH - 1 227 siya paMcakirie 'tti yadA audArikazarIraM paraparitApAdyabhAvena nirvarttayati tadA trikriyaH yadA tuparaparitApaM kurvastannirvartayati tadA catuSkriyaH, yadA tu paramatipAtayaMstannirvarttayati tadA paJcakriya iti / pRthaktvadaNDake syAcchabdaprayogo nAsti, ekAda'pi sarvavikalpasadbhAvAditi / 'chavvIsaM daMDaga'tti paJcazarIrANIndriyANi ca trayazca yogAH ete ca mIlitAstrayodaza, ete caikatvapRthaktvAbhyAM guNitAH SaDviMzatiriti / anantaraM kriyA uktAstAzca jIvadharmmA iti jIvadharmmAdhikArAjjIvadharmmarUpAn bhAvAnabhidhAtumAha mU. (698) kativihe NaM bhaMte! bhAve pannatte ?, goyamA ! chavvihe bhAve pa0, taM0 - udaie uvasamie jAva sannivAie / se kiM taM udaie ?, udaie bhAve dubihe pannatte, taMjahA - udaie udayanippanne ya, evaM eeNaM abhilAveNaM jahA anuogadAre channAmaM taheva niravasesaM bhANiyavvaM jAva se taM sannivAie bhAve / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. 'kativihe NaM bhaMte! bhAve' ityAdi, audayikAdInAM ca svarUpaM prAga vyAkhyAtameva, evaM eeNaM abhilAvegaM jahA anuogadAre' ityAdi, anena cedaM sUcitaM 'se kiM taM udaie ?, 2 aTTha kammapagaDINaM udaeNaM, se taM udaie' ityAdIti / zatakaM - 17 uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM - 17 uddezakaH-2: vR. prathamoddezakAnte bhAvA uktAstadvantazca saMyatAdayo bhavantIti dvitIye te ucyanta ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram nU. (699) se nUnaM bhaMte! saMyataviratapaDihayapaccakkhAyapAkamme dhamme Thie assaMjayaaviraya apasihayapaJccakkhAyapAvakamme adhamme Thite saMjayAsaMjae dhammAdhamme Thite ?, haMtA goyamA saMjayavirayajAva dhammAthamme Thie / eesi NaM bhaMte! dhammaMsi vA ahammaMsi vA dhammAdhammaMsi vA cakkiyA kei Asaittae vA jAva tuyaTTittae vA ?, goyamA ! no tiNaTTe samaTTe / sekeNaM khAi advegaM bhaMte! evaM vuccai jAva dhammAdhamme Thite ?, goyamA ! saMjayavirayajAva pAvakamme dhamme Thite dhammaM ceva uvasaMpajittANaM viharati, asaMyatajAva pAvakamme adhamme Thie adhammaM ceva uvasaMpajittANaM viharai, saMjayAsaMjae dhammAdhamme Thite dhammAdhammaM uvasaMpajrittANaM viharati, se teNaTTeNaM jAva Thie / jIvANaM bhaMte! kiM dhamme ThiyA adhamme ThiyA dhammAdhamme ThiyA ?, goyamA ! jIvA dhammevi ThitA adhammevi ThitA dhammAdhammevi ThitA, nerai0 pu0 ?, goyamA ! neraiyA no dhammeThitA adhamme ThitA no dhammAdhamme tthitaa| evaM jAva cauridiyANaM, paMciMdiyatirikkhajo0 pucchA, goyamA! paMciMdiyatirikkha joNi0 no dhamme ThiyA adhamme ThiyA dhammAdhammevi ThiyA, maNussA jahA jIvA, vANamaMtarajoi0 vemANi0 jahA nera0 // vR. 'se nUnaM bhaMte !' ityAdi, 'dhammetti saMyame 'cakkiyA kei Asaittae va 'tti dharmAdI Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 bhagavatIaGgasUtraM (2) 17/-/2/699 zaknuyAt kazcidAsayituM ?, nAyamarthaH samartho, dharmAderamUrtatvAt mUrte eva cAsanAdikaraNasya shkytvaaditi| atha dharmasthitatvAdikaM daNDake nirUpayannAha-'jIvA NamityAdi vyaktaM, saMyatAdayaH prAgupadarzitAste ca paNDitAdayo vyapadizyante, atra cArthe'nyayUthikamatamupadarzayannAha mU. (700) anautthiyANabhaMte! evamAikkhaMtijAvaparUveti-evaM khalu samaNA paMDiyA samaNovAsayA bAlapaMDiyA jassaNaMegapANAevidaMDe anikkhitte seNaMegaMtabAletti vttvvNsiyaa| ' se kahameyaM bhaMte ! evaM?, goyamA ! jaNNaM te annautthiyA evamAikkhaMti jAva vattavvaM siyA, je te evamAhaMsu micchaMte evamA0, ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi jAva parUvemi evaM khalu samaNA paMDiyA samaNovAsagA bAlapaMDiyA jassa NaM egapANAevi daMDe nikkhitte se NaM no egaMtabAleti vattavvaM siyaa| jIvA NaM bhaMte ! kiM bAlA paMDiyA bAlapaMDiyA?, goyamA ! jIvA bAlAvi paMDiyAvi bAlapaMDiyAvi, neraiyANaM pucchA, goyamA ! neraiyA bAlAno paMDiyA no bAlapaMDiyA, evaMjAva cauridiyANa / paMciMdiyatirikkha0 pucchA, goyamA! paMciMdiyatirikkhajoNiyA bAlA no paMDiyA bAlapaMDi-yAvi, maNussAjahAjIvA, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahAneraiyA vR. 'anna'ityAdi, 'samaNA paMDiyA samaNovAsayA bAlapaMDiya'tti etat kila pakSadvayaM jinAbhimatamevAnuvAdaparatayokatvA dvitIyapakSaM dUSayantaste idaM prajJApayanti 'jassa NaM egapANAevi daMDe'ityAdi, 'jassa'tta yena dehinA 'ekaprANinyapi' ekatrApi jIvesAparAdhAdau pRthvIkAyikAdau vA, kiMpunarbahuSu?,daNDo-vadhaH 'anikkhitta'tti anikSiptaH' anucito'pratyAkhyAtobhavati sa ekAntabAla itivaktavyaH syAt, evaMca zramopAsakA ekAntabAlA evana vAlapaNDitAH, ekAntabAlavyapadezanibandhanasyAsarvaprANidaNDatyAgasya bhAvAditi paramataM, svamataM tvekaprANinyapi yena daNDaparihAraH kRto'sau naikAntena vAlaH, kiM tarhi ?, bAlapaNDito, viratyaMzasadbhAvena mizratvAttasya, etadevAha-'jassa Na'mityAdi / / / etadeva bAlatvAdi jIvAdiSu nirUpannAha-'jIvA NamityAdi, prAguktAnAM saMyatAdInAmihoktAnAM ca paNDitAdInAM yadyapi zabdata eva bhedo nArthatastathA'pi saMyatatvAdivyapadezaH kriyAvyapekSaH paNDitvAdivyapadezastu bodhavizeSApekSa iti / / anyayUthikaprakramAdevedamAha mU. (701) annautthiyA NaM bhaMte! evamAikkhaMti jAva parUveti-evaM khalu pANAtivAe musAvAe jAva micchAdasaNasalle vaTTamANassa anne jIve anne jIvAyA pANAivAyaveramaNe jAva pariggahaveramaNe kohavivege jAva micchadasaNasallavivegevaTTamANassa atre jIve anne jiivaayaa| uppattiyAejAva pariNAmiyAe vaTTamANassa anno jIve anne jIvAyA, uppattiyAe ugge IhA avAe dhAraNAe vaTTamANassa jAvajIvAyA, uTThANejAva parakkame vaTTamANassa jaavjiivaayaa| neraiyattetirikkhamaNussadevatte vaTTamANassa jAvajIvAyA, nANAvaraNile jAva aMtarAie vaTTamANassa jAva jiivaayaa| evaMkaNhalessAejAvasukkalessAe sammadiTThIe 3 evaM cakhudaMsaNe 4 AbhinibohiyanANe 5 matiannANe 3 AhArasanAe 4 / evaM orAliyasarIre 5 evaM maNajoe 3 sAgArovaoge Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 17, varga:-, uddezaka :- 2 anAgArovaoge vaTTamANassa anne jIve anne jIvAyA / se kahameyaM bhaMte ! evaM goyamA ! jaNNaM te annautthiyA evamAikkhati jAva micchaM te evamAhaMsu, ahaM puNa goyamA ! evamAikkhAmi jAva parUvemi- evaM khalu pANAtivAe jAva micchAdaMsaNasalle vaTTamANassa sacceva jIve sacceva jIvAyA jAva anAgArovaoge vaTTamANassa sacceva jIve sacceva jIvAyA // 229 vR. 'anautthiyA Na' mityAdi, prANAtipAtAdiSu varttamAnasya dehinaH 'atre jIve'tti jIvati - prANAn dhArayatIti jIvaH - zarIraM prakRtirityarthaH sa cAnyo- vyatiriktaH anyo jIvasyadehasya sambandhI adhiSThAtRtvAdAtmA - jIvAtmA puruSa ityarthaH, anyatvaM ca tayoH pudgalApudgalasvabhAvatvAt, tatazca zarIrasya prANAtipAtAdiSuvarttamAnasya zyatvAccharIrameva tatkartR na punarAtmetyeke anye tvAhuH - jIvItIti jIvo - nArakAdiparyAyaH jIvAtmA tu sarvabhedAnugAmi jIvadravyaM, dravyaparyAyayozcAnyatvaM tathAvidhapratibhAsabhedanibandhanatvAt ghaTapaTAdivat, tathAhi - dravyamanugatAkArAM buddhiM janayati paryAyAstvananugatAkArAmiti, anye tvAhuH - anyo jIvo'nyazca jIvAtmAjIvasyaiva svarUpamiti, prANAtipAtAdivicitrakriyAbhidhAnaM ceha sarvAvasthAsu jIvajIvAtmanorbhedakhyApanArthamiti paramataM / svamataM tu 'sacceva jIve saccaiva jIvAya'tti sa eva jIvaH - zarIraM sa eva jIvAtmA jIva ityarthaH kathaJciditi gamyaM, na hyanayoratyantaM bhedaH, atyantabhede dehena spRSTasyAsaMvedanaprasaGgo dehakRtasya ca karmmaNo janmAntare vedanAbhAvaprasaGgaH, anyakRtasyAnsaMvedane cAkRtAbhyAgamaprasaGgaH, atyantamabhede ca paralokAbhAva iti, dravyaparyAyavyAkhyAne'pi na dravyaparyAyayoratyantaM bhedastathA'nupalabdheH / yazca pratibhAsabhedo nAsAvAtyantikatadbhedakRtaH kintu padArthAnAmeva tulyAtulyarUpakRta iti, jIvAtmA - jIvasvarUpaM, iha tu vyAkhyAne svarUpavato na svarUpamatyantaM bhinnaM, bhede hi nisvarUpatA tasya prApnoti, na ca zabdabhede vastuno bhedo'sti, zilAputrakasya vapurityAdAviveti / pUrvaM jIvadravyasya tatparyAyasya vA bheda uktaH, atha jIvadravyavizeSasya paryAyAntarApattivaktavyatAmabhidhAtumidamAha - 'deve Na' mityAdi, 'puvvAmeva rUvI bhavatti' ttipUrvaM vivakSitakAlAt zarIrAdipudgalasambandhAt mUrto bhUtvA mUrttaH sannityarthaH prabhuH 'arUviM'ti arUpiNaM-rUpAtItamamUrtamAtmAnamiti gamyate, 'goyamA' ityAdinA svakIyasya vacanasyAvyabhicAritvopadarzanAya sadbodhapUrvakatAM darzayatruttaramAha bhU. (702) deve NaM bhaMte ! mahaDDIe jAva mahesa0 puvvAmeva rUbI bhavittA pabhU arUviM viuvvittANaM ciTThittae ?, no tiNaTTe samaTTe / sekeNaNaM bhaMte! evaM vuccai deve NaM jAva no pabhU arUviM viuvvittANaM ciTThittae ?, goyamA ! ahameyaM jANAmi ahameyaM pAsAmi ahameyaM bujjhAmi ahameyaM abhisamannAgacchAmi / mae evaM nAyaM bhae evaM divaM mae evaM buddhaM mae evaM abhisamannAgayaM jaNNaM tahAgayassa jIvassa sarUvissa sakammassa sarAmassa savedaNassa samohassa salesassa sasarIrassa tAo sarIrAo avippamukkassa evaM pannAyati, taMjahA-kAlatte vA jAva sukillatte vA subbhaMgaMdhatte vA dubbhigaMdhatte vA titte vA jAva mahura0 kakkhaDatte jAva lukkhatte, se teNaTTeNaM goyamA ! jAva ciTThittae / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 17/-/2/702 saccevaNaM bhaMte! se jIve puvvAmeva arUvI bhavittA pabhU rUviM viuvvittANaM ciTThittae ?, no tiNaTTe0 jAva ci0, go0 ! ahameyaM jANAmi jAva jannaM tahAgayassa jIvassa arUvarasa akampa0 arAga0 avedassa amohassa alesassa asarIrassa tAo sarIrAo vippamukkissa no evaM patrAyati, taM0-kAlatte vA jA lukkhatte vA / se teNaTTeNaM jAva ciTThittae vA // sevaM bhaMte ! 2 tti // vR. 'ahameyaM jANAmitti aham 'etat' vakSyamANamadhikRtapraznanirNayabhUtaM vastu jAnAmi vizeSaparicchedenetyarthaH 'pAsAmi' tti sAmAnyaparicchedato darzanenetyarthaH 'bujjhAmi tti buddhaye zraddadhe, bodheH samyagdarzanaparyAyatvAt, kimuktaM bhavati ? - abhisamAgacchAmi' tti abhividhinA sAGgatyena cAvagacchAmi - sarve paricchittiprakAraiH paricchinadhi, anenAtmano vartamAnakAle'rthaparicchedakatvamuktamathAtItakAle ebhireva dhAtubhistaddarzayannAha 'mae' ityAdi, kiM tadabhisamanvAgatam ? ityAha- 'janna' mityAdi, 'tahAgayassa' tti tathAgatasya taM devatvAdikaM prakAramApannasya 'sarUvissa' tti varNagandhAdiguNavataH, atha svarUpeNAmUrttasya sato jIvasya kathametat ? ityAha- 'sakammassa' tti karmmapudgalasambandhAditi bhAvaH, etadevakathamityata Aha- 'sarAgassa' tti rAgasambandhAt karmabandha ita bhAvaH, rAmazceha mAyAlobhalakSaNo grAhyaH, tathA 'saveyassa'tti yAdivedayuktasya, tathA 'samohassa' tti iha mohaH - kalatrAdiSu sneho mithyAtvaM cAritramoho vA 'salesassa sasarIrassa' tti vyaktaM 'tAo sarIrAo avippamukkassa' tti yena zarIreNa sazarIrastasmAccharIrAdavipramuktasya ' evaM 'ti vakSyamANaM prajJAyate sAmAnyajanenApi tadyathA - kAlatvaM vetyAdi, yatastasya kAlatvAdi prajJAyate'to nAsau tathAgato. jIvo rUpI sannarUpamAtmAnaM vikurvya prabhuH sthAtumiti / etadeva viparyayeNa darzayannAha - 'saccevaNaM bhaMte!' ityAdi, 'sacceva NaM bhaMte! se jIve' ttiyo devAdirabhUta sa evAsau bhadanta ! jIvaH 'pUrvameva' vivakSitakAlAt 'arUvi' tti avarNAdi 'rUviM' ti varNAdimatvaM 'no evaM pannAyati' tti naivaM kevalinA'pi prajJAyate'satvAt, asatvaM ca muktasya karmmabandhahetvabhAvena karmmAbhAvAt, tadabhAve ca zarIrAbhAvAdvarNAdyabhAva iti nArUpIbhUtvA rUpIbhavatIti // 230 zatakaM - 17 uddezakaH - 2 samAptaH -: zatakaM - 17 uddezakaH-3 : vR. dvitIyoddezakAnte rUpitAbhavanalakSaNo jIvasya dharmo nirUpitaH, tRtIye tvejanAdilakSaNo'sau nirUpyata ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (703) selesiM paDivannae NaM bhaMte ! anagAre sayA samiyaM eyati veyati jAva taM taM bhAvaM pariNamati ?, no tiNaTTe samaTTe, nannatthegeNaM parappayogeNaM // kativihANaM bhaMte! eyaNA pannattA ?, goyamA ! paMcavihA eyaNA pannattA, taMjahA - davveyaNA khetteyaNA kAleyaNA bhaveyaNA bhAveyaNA, davveyaNA NaMbhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! cauvvihA pa0, taMjahA - neraiyadavveyaNA tirikkha0 maNussa0 devadavveyaNA / sekeNa0 evaM buccai - neraiyadavveyaNA 2 ?, goyamA ! jannaM neraiyA neraiyadavye vahiMsu vA vaTTeti vA vaTTissaMti vA te NaM tattha neratiyA neratiyadavve vaTTamANA neraiyadavveyaNaM eiMsu vA eyaMti Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 17, varga:-, uddezakaH - 3 vA eissaMti vA, se teNaTTeNaM jAva davveyaNA / sekeNaNaM bhaMte! evaM vui tirikkhajoNiyadavveyaNA evaM ceva, navaraM tirikkhajoNiyadavve0 bhANiyavvaM, sesaM taM ceva, evaM jAva devadavveyaNA / 231 khetyaNANaM bhaMte! kativihA pannattA ?, goyamA ! cauvvihA pa0, taM0 - neraiyakhetteyaNA jAva devakhetteyaNA, se keNadveNaM bhaMte! evaM vuccai neraiyakhetteyaNA Ne0 2 ?, goyamA ! cauvvihA pa0 taM0--neraiyakhetteyaNA jAva devakhetteyaNA, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai neraiyakhetteyaNA Ne0 2?, evaM ceva navaraM neraiyakhetteyaNa bhANiyavvA, evaM jAva devakhetteyaNA, evaM kAleyaNAvi, evaM bhaveyaNAvi, bhAveyaNAvi jAva devabhAveyaNA // vR. 'selesi 'mityAdi, 'nannatthegeNaM parappaogeNaM' ti na iti 'no iNaTTe samaTTe' tti yo'yaM niSedhaH so'nyatraikasmAt paraprayogAd, ejanAdikAraNeSu madhye paraprayogeNaivaikena zailezyAmejanAdi bhavati na kAraNAntareNeti bhAvaH // . ejanAdhikArAdevedamAha - 'kaI 'tyAdi, 'davveyaNa' tidravyANAM - nArakAdijIvasaMpRktapudgala dravyANAM nArakAdijIvadravyANAM vA ejanA - calanA dravyaijanA 'khetteyaNa' tti kSetre - nArakAdikSetre varttamAnAnAmejanA kSetraijanA 'kAleyaNa'tti kAle-nArakAdikAle varttamAnAnAmejanA kAlaijanA 'bhaveyaNa' tti bhave - nArakAdibhave varttamAnAnAmejanA bhavaijanA 'bhAveyaNa' tti bhAve - audayikAdirUpe varttamAnAnAM nArakAdInAM tadgatapudgaladravyANAM vaijanA bhAvaijanA, 'neraiyadavve vaTTisu' tti nairayikalakSaNaM yajjIvadravyaM dravyaparyAyayoH kathaJcidabhedAnnArakatvamevetyartha tatra 'vahiMsu' tti vRttavantaH / 'neraiyadabveyaNa'tti nairayikajIvasaMpRkta pudgaladravyAmAM nairayikajIvadravyANAM vaijanA nairayikadravyaijanA tAm 'eiMsu'tti jJAtavanto'nubhUtavanto vetyarthaH // ejanAyA eva vizeSamadhikRtyAha mU. (704) kativihA NaM bhaMte ! calaNA pannattA ?, goyamA ! tivihA calaNA pa0, taM0- sarIracalaNA iMdiyacalaNA jogacalaNA / sarIracalaNANaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA pa0, taM0 - orAliyasarIracalaNA jAva kammagasarIracalaNA / iMdiyacalaNANaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA paNNattA, taMjahA- soidiyacalaNA jAva phAsiMdiyacalaNA / jogacalaNA NaM bhaMte ! kativihA pa0 ? go0 ! tivihA pa0, taM0- maNajogacalaNA vaijogacalaNA kAyajogacalaNA / sekeNaNaM bhaMte! evaM vuccai orAliyasarIracalaNA o0 2 ?, goyamA ! je NaM jIvA orAliyasarIre vaTTamANA orAliyasarIrapayogAI davvAiM orAliyasarIrattAe pariNAmemANA orAliyasarIracalaNaM caliMsu vA calati vA calissaMti vA se teNaTTeNaM jAva orAliyasarIrapariNAmemANA orAliyasarIracalaNaM caliMsu vA calaMti vA calissaMti vA se teNaTTeNaM jAva orAliyasarIracalaNA0 o0 2 / sekeNaNaM bhaMte! evaM vu0 veuvviyasarIracalaNA veu0, evaM ceva navaraM veuvviyasarIre Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagavatIaGgasUtraM (2) 17/-13/704 vaTTamANA evaM jAva kmmgsriirclnnaa| sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vu0 soiMdiyacalaNAra?, goyamA! jannaM jIvA soiMdie vaTTamANA soiMdiyapAogAiM davvAiM soiMdiyattAe pariNAmemANA soiMdiyacalaNaM caliMsu vA calaMti vA calissaMti vA se teNadveNaM jAva sotidiyacalamA so0 2 evaM jAva phaasiNdiyclnnaa| se keNaDeNaM evaM vuccai maNojogacalaNAra?, goyamA! jaNNaM jIvA maNajoe vaTTamANA maNajogappAogAI davAI maNajogatAe pariNAmemANA maNajogacalaNaM caliMsu vA caliMti vA calissaMti vA se teNaDeNaM jAva maNajogavalaNA maNa0 2, evaM vaijogacalaNAvi, evaM kAyajogacalaNAvi // vR.'kaI tyAdi, 'calaNatiejanAeva sphuTatarasvabhAvA sarIracalaNati zarIrasya-audArikAdezcalanA-tatyAyogyapudgalAnAM tadrUpatayA pariNamane vyApAraH zarIracalanA, evamindriyayogacalane api, 'orAliyasarIracalaNaM caliMsutti audArikazarIracalanAM kRtavantaH anantaraM calanAdharmo bhedata uktaH, atha saMvegAdidharmAn phalato'midhitsuridamAha mU. (705) aha bhaMte ! saMvege nivvee gurusAhammiyasussUsaNayA AloyaNayA niMdaNayA garahaNayAkhamAvaNayA suyasahAyatA viusamaNayA bhAve appaDibaddhayA viNivaTTaNayA vivittasayaNAsaNasevaNayA soiMdiyasaMvare jAva phaasiNdiysNvre| jogapaJcakkhANe sarIrapaJcakkhANe kasAyapaccakkhANe saMbhogapaJcakkhANe uvahipaccarakhANe bhattapaJcakkhANekhamAvirAgayA bhAvasacce jogasace karaNasacce maNasamannAharaNayA vayasamabAharaNayA kAyasamannAharaNayA kohavivege jAvamicchAdasaNasalla vivege nANasaMpannayA daMsaNasaM0 carittasaM0 vedaNaahiyAsaNayA mAraNaMtiyaahiyAsaNayA eeNaM bhante ! payA kiMpaJjavasaNaphalA pannattA? ___ samaNAuso! goyamA! saMvege nivvegejAvamAraNaMtiyaahiyAsa0 eeNaM siddhipaJjavasANaphalA paM0 samaNAuso! | sevaM bhaMte!2 jAva viharati / / vR. 'ahe'tyAdi, athetiparipraznArthaH saMvee'ttisaMvejanaMsaMvego-mokSAbhilASaH nivvee'tti nirvedaH-saMsAraviraktatA 'gurusAhammiyasussUsaNaya'tti gurUNAM-dIkSAghAcAryANAMsAdharmikANAM ca-sAmAnyasAdhUnAM yAzuzrUSaNatA-sevA sA tathA 'AloyaNa'ttiA abhividhinA sakaladoSANAM locanA-gurupurataHprakAzanAAlocanA saivAlocanatA niMdaNaya'tti nindanaM AtmanaivAtmadoSaparikutsanaM 'garahaNaya'tti grhnnN-prsmkssmaatmdossodbhaavnN| 'khamAvaNaya'tti parasyAsantoSavataH kSamotpAdanaM viusamaNaya'ttivyavazamanatA-parasmin krodhAnnivartayati sati krodhojjhanaM, etacca dRzyate, 'suyasa hAyaya'tti zrutameva sahAyo yasyAsau shrutshaaystdbhaavstthaa|| bhAve appaDibaddhaya'tti bhAve-hAsAdAvapratibaddhatA-anubandhavarjanaM 'viNivaTTaNaya'tti vinivartanaM-viraNasaMyamasthAnebhyaH 'vivittasayaNAsaNasevaNaya'ti viviktAni-strayAdyasaMsaktAni yAnizayanAsanAni upalakSaNatvAdupAzrayazcateSAMyA sevanAsA tathA zrotrendriyasaMvarAdayaH pratItA: 'jopaJcakkhANe'tti kRtakAritAnumatilakSaNAnAM manaHprabhRtivyApArANAM prANAtipAtAdiSu pratyAkhyAna-nirodhapratijJAnaM yogapratyAkhyAnaM / Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 17, varga:, uddezaka:-3 233 'sarIrapaJcakkhANe' tti zarIrasya pratyAkhyAnaM - abhiSvaGgaprativarjanaparijJAnaM zarIrapratyAkhyAnaM 'kasAyapaJcakkhANe 'ttikridhAdipratyAkhyAnaM - tAn na karomIti pratijJAnaM 'saMbhogapacacakkhANe 'tti samiti-saMkareNa svaparalAbhamIlanAtmakena bhogaH sambhogaH - ekamaNDalIbhoktRktvamityeko'rthaH tasya yat pratyAkhyAnaM - jinakalpAdipratipatyA parihArastattathA, 'uvahipaJcakkhANe 'ti upadheradhikasya niyamaH bhaktapratyAkhyAnaM vyaktaM / 'khama'tti kSAnti 'virAgaya'tti vItarAgatA - rAgadveSApagamarUpA 'bhAvasacce' tti bhAvasatyaM - zuddhAntarAtmatArUpaM paramArthikAvitathatvamityarthaH 'jogasacce 'ti yogAH manovAkvAyAsteSAM satyaM-avitathatvaM yogasatyaM 'svAvasthAnurUpeNa AGiti - maryAdayA AgamAbhihitabhAvAbhivyAptayA vA haraNaM saGkSepaNaM manaH - samanvAharaNaM tadeva manaH samanvAharaNatA / evamitare api, 'kohavivege' tti krodhavivekaH - kopatyAgaH tasya durantatAdiparibhAvanenodayanirodhaH 'veyaNaahiyANaya'tti kSudhAdipIDAsahanaM 'mAraNaMtiya ahiyAsaNaya'tti kalyANamitrabuddhayA mAraNAntikopasargasahanamiti / zatakaM - 17 uddezakaH - 3 samAptaH -: zatakaM - 17 uddezakaH -4 : vR. tRtIyoddezake ejanAdikA kriyoktA, caturthe'pi kriyaivocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (706) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nagare jAva evaM vayAsI-atthi NaM bhaMte! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajai ?, haMtA atthi / sA bhaMte! kiM puTThA kaJjai apuTThA kajjai ?, goyamA ! puTThA kajjai no apuTThA kajjai, evaM jahA paDhamasae chaddesa jAva no anAnupuvvikaDAti vattavvaM siyA, evaM jAva vemANiyANaM, navaraM jIvANaM egiMdiyANa ya nivvAghAeNaM chaddisiM vAghAyaM paDucca siya tidisiM siya caudisiM siya paMcadisiM sesANaM niyamaM chaddisiM / atthi gaM bhaMte! jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajjai ?, haMtA atthi, sA bhaMte! kiM puTThA kaJjai jahA pANAivAeNaM daMDao evaM musAvAeNavi, evaM adinnAdANeNavi mehuNeNavi pariggaheNavi, evaM ee paMca daMDagA 5 / jaMsamayannaM bhaMte! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai sA bhaMte! kiM puTThA kajjai apuTThA kajai, evaM taheva jAva vattavvaM siyA jAva vemANiyANaM, evaM jAva pariggaheNaM, evaM etevi paMca daMDagA 10/ jaMdeseNaM bhaMte! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjati evaM ceva jAva pariggaheNaM, evaM eveti paMca daMDagA 15 / jaMpaesannaM bhaMte! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kai sA bhaMte! kiM puTThA kajjati evaM taheva daNDao evaM jAva pariggaheNaM 20, evaM ee vIsaM daMDagA / vR. 'teNa 'mityAdi, 'evaM jahA paDhamasae chaDDaddesae' tti anenedaM sUcitaM- 'sA bhaMte! kiM ogADhA kajjai anogADhA kajjai ?, goyamA ! ogADhA kajai no anogADhA kajai' ityAdi, vyAkhyA cAsya pUrvavat / Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 17/-/4/706 'jaMsamayaM 'ti yasmin samaye prANAtipAtena kriyA-karma kriyate iha sthAne tasminniti vAkyazeSo dRzyaH / 234 'jaMdesaM 'ti yasmin deze - kSetravibhAge prANAtipAtena kriyA kriyate tasminniti vAkyazeSo'trApi dRzyaH / 'jaMpaesaM 'ti tasmin pradeze laghutame kSetravibhAge / kriyA prAguktA sA cakarma karma ca duHkhahetutvAddukhamiti tannirUpaNAyAha / bhU. (707) jIvANaM bhaMte! kiM attakaDe dukkhe parakaDe dukkhe tadubhayakaDe dukkhe ?, goyamA attakaDe dukkhe no parakaDe dukkhe no tadubhayakaDe dukkhe, evaM jAva vemANiyANaM / jIvANaM bhaMte! kiM attakaDaM dukkhaM vedeti parakaDaM dukkhaM vedeti tadubhayakaDaM dukkhaM vedeti goyamA ! attakaDaM dukkhaM vedeti no parakaDaM dukkhaM vedeti no tadubhayakaDaM dukkhaM vedeti, evaM jAva vemANiyANaM / . jIvANaM bhaMte! kiM attakaDA veyaNA parakaDA veyaNA tadubhayakaDAveyaNA pucchA, goyamA ! attakaDA veyaNA no parakaDA veyaNA no tadubhayakaDAveyaNA evaM jAva vemANiyANaM, jIvA NaM bhaMte kiM attakaDaM vedaNaM vedeti paraka0 ve0 ve0 tadubhayaka0 ve ve0 ?, goyamA ! jIvA attakaDaM veya0 ve0 no paraka0 no tadubhaya0 evaM jAva vemANiyANaM / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. 'jIvANa' mityAdi daNDakadvayam / karmmajanyA ca vedanA bhavatIti tannirUpaNAya daNDakadvayamAha - 'jIvANa' mityAdi / zatakaM - 17 uddezakaH-4 samAptaH -: zataka - 17 uddezakaH-5: vR. cuturthoddezakAnte vaimAnikAnAM vaktavyatoktA, atha paJcamoddezake vaimAnikavizeSasya socyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram bhU. (708) kahi NaM bhaMte! isANassa deviMdassa devaranno sabhA suhammA pannattA ?, goyamA jaMbuddIce 2 maMdarassa pavvayassa uttareNaM imIse rayaNappa0 puDha0 bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo uDuM caMdimasUriyajahA ThANapade jAva majjhe IsANavaDeMsae mahAvimANe / - seNaM IsANavaDeMsae mahAvimANe addhaterasa joyaNasayasahassAI evaM jahA dasamasae sakkavimANavattavvayA sA ihavi IsANassa niravasesA bhANiyavvA jAva AyarakkhA, ThitI sAti regAI do sAgarovamAI, sesaM taMveva jAva IsANe deviMde devarAyA I0 2, sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. 'kahi Na' mityAdi, 'jahA ThANapae 'ti prajJApanAyA dvitIyapade, tatra cedamevam- 'uDDa caMdimasUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM bahUI joyaNasayAI bahUI joyaNasahassAiM bahUI joyaNasayasahassAiM jAva uppaittA ettha NaM IsANe nAmaM kappe pannatte' ityAdi / 'evaM jahA dasamasae sakkavimANavattavvayA' ityAdi, anena ca yatsUcitaM taditthamavagantavyam- 'addhaterasajoyaNasayasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM UyAlIsaM ca sayasahassAI bAvannaM ca sahassAI aTTha ya aDayAle joyaNasae parikkheveNa mityAdi // zatakaM -- 17 uddezakaH - 5 samAptaH Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 zatakaM-17, vargaH-, uddezakaH-6 ___-zatakaM-17 uddezakaH-6:dR. paJcamoddezake IzAnakalpa uktaH, SaSThe tu kalpAdiSu pRthivIkAyikotpattirucyata ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram ___ mU. (709) puDhavikAieNaMbhaMte ! imIse raya0 puDha0 samohae 2 je bhavie sohamme kappe puDhavikkAiyattAe uvavajittaese bhaMte! kiMpubbiMuvavajittA pacchA saMpAuNejjA pubbiM vA saMpAuNittA pacchA upava0?, goyamA! pubbiM vA uvavajjittA pacchA saMpAuNejjA puTviM vA saMpAuNittA pacchA uvvjejaa| se keNaTTeNaM jAva pacchA uvavajjejjA ?, goyamA ! puDhavikkAiyANaM tao samugghAyA paM0 taM0-vedaNAsamugghAe kasAyasamagghAemAraNaMtiyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugdhAeNaMsamohaNamANe deseNa vA samohaNatisavveNavAsamohaNati deseNaMsamohannamANepuci saMpAuNittA pacchA uvavajijA, savveNaM samohaNamANe pubbiM uvavajettA pacchA saMpAuNejA, se teNaTeNaM jAva uvvnyjinyjaa| puDhavikkAieNaM bhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva samohae sa02 je bhavie IsANe kappe puDhavi evaM ceva IsANevi, evaMjAva accuyagevijavimANe, anuttaravimANe IsipabbhArAe ya evaM cev| puDhavikAie NaM bhaMte ! sakkarappabhAe puDhavIeM samohae 2 sa0 je bhavie sohamme kappe puDhavi0 evaM jahA rayaNappabhAe puDhavikAie uvavAio evaM sakkarappabhAevi puDhavikAio uvavAeyabbo jAva iisipbbhaaraae| evaM jahA rayaNappabhAe vattavvayA bhaNiyA evaMjAva ahesattamAe samohae IsIpabhArAe uvavAeyavyo / sevaM bhaMte ! 2 ti / / vR. 'puDhavikAie Na'mityAdi, "samohae'ti samavahataH-kRtamAraNAntikasamudghAtaH 'uvavajitta'tti utpAdakSetraMgatvA 'saMpAuNeja'ttipudgalagrahaNaM kuryAt uta vyatyayaH? iti praznaH, 'goyamA ! puTiyaM vA uvavajjittApacchA saMpAuNejjattimAraNAntikasamudghAtAnnivRtya yadA prAktanazarIrasya sarvathAtyAgAd gendukagatyotpattidezaM gacchati tadodhyate pUrvamutpadya pazcAtsaMprApnuyAt-pudgalAn gRhIyAt AhArayedityartha / 'puTviM vA saMpAuNittA pacchA uvavajejatti yadA mAraNAntikasamu ghAtagata eva niyate IlikAgatyotpAdasthAnaM yAti tadocyate pUrvaM samprApya--pudgalAn gRhItvA pazcAdutpadyeta, prAktanazarIrasthajIvapradezasaMharaNataH samastajIvapradezairutpattikSetragato bhavediti bhaavH| 'deseNa vA samohannai savveNa vA samohannaiti yadA mAraNAntikasamudghAtagato mriyate tadAIlikAgatyotpattidesaM prApnotitatraca jIvadezasya pUrvadeha evasthitatvAddezasya cotpattideze prAptatvAt dezena samavahantItyucyate, yadA tu mAraNAntikasamudgaghAtAt pratinivRttaH san mriyate tadA sarvapradezasaMharaNato gendukagatyotpattidezaM prAptI sarveNa samavahata ityucyate / tatra ca dezenasamavahanyamAnaH-IlikAgatyA gacchannityarthapUrvaM samprApya-pudgalAn gRhItvA pazcAdutpadayate-sarvAtmanotpadakSetreAgacchati, 'savveNaMsamohaNamANe tigendukagatyA gacchannityartha, pUrvamutpadya-sarvAtmanotpAdadezamAsAdya pazcAt 'saMpAuNeJja'tti pudgalagrahaNaM kuryAditi / / mU. (710) puDhavikAie NaM bhaMte ! sohamme kappe samohae samohaNittA je bhavie imIse Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 bhagavatI aGgasUtraM (2) 17/-/7/710 rayaNappabhAe puDhavI puDhavIkAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! ki puvvi sesaM taM caiva jahA rayaNappabhApuDhavikAie savyakappesujAva IsipabbhArAe tAva uvavAio evaM sohammapuDhavikAiovi sattasuvi puDhavIsu uvavAeyavyo jAva ahesattamAe / evaM jahA sohampuTa vikAio savvapuDhavIsu uvavAio evaM jAva Isipa mArApuDhavikAi savvapuDhavIsu ucavAeyavyo jAva ahessatamAe, sevaM bhaMte ! 2 // -: zatakaM - 17 uddezakaH-8 : mU. (711) AukkAie NaM bhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe samoha0 2 je bhavie sohamme kappe AukAiyattAe uvavajittae / evaM jahA puDhavikAio tahA AukAiovi savvakappesu jAva IsipavbhArAe taheva uvavAeyavvo evaM jahA rayaNappabhAAukAio uvavAio tahA jAva ahesattamApuDhaviA ukAio upavAeyavvo jAva IsipabbhArAe, sevaM bhaMte ! 2 // -: zatakaM - 17 uddezakaH-9: mU. (712) AukAie NaM bhaMte! sohamme kappe samohae samoha0 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe ghanodadhivalaesu AukAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! sesaM taM caiva evaM jAva ahesattamAe jahA sohammaAukkAio evaM jAva IsipabbhArAAukkAio jAva ahesattamAe uvavAeyavvo, sevaM bhaMte ! 2 // -: zatakaM - 17 uddezakaH - 10 : - mU. (713) vAukkAie NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe jAva je bhavie sohambhe kamme vAu kAiyattAe uvajittae se NaM jahA puDhavikAio tahA vAukAiovi navaraM cAukkAiyANaM cattAri samugdhAyA paM0 taM0 - vedaNAsamugdhAe jAva veuvviyasamugdhdhae, mAraNaM tiyasamugdhAeNaM samohaNamANe deseNa vA samo0 sesaM taM caiva jAva ahesattamAeM samohao isIpa bhArAe uvavAeyavvo, sevaM bhaMte ! // -: zatakaM - 17 uddezakaH- 11: mU. (714) vAukkAie NaM bhaMte! sohamme kappe samohae sa0 2 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe ghanavAe tanuvAe ghanavAyavalaesu tanuvAyavalaesu vAukkAiyattae uvavajrettae se NaM bhaMte sesaM taM caiva evaM jahA sohamme vAukAio sattasuvi puDhavIsu uvavAio evaM jAva IsipabbhArAe vAukAio ahesatamAe jAva uvavAeyavvo, sevaM bhaMte ! 2 // -: zatakaM - 17 uddezakaH-12: mU. ( 715) egiMdiyANaM bhaMte ! savve samAharA savve samasarIrA evaM jahA paDhamasae vitiyauddesa puDhavikAiyANaM vattavvayA bhaNiyA sA ceva egiMdiyANaM iha bhANiyavyA jAva samAjyA samovavannagA / egiMdiyA NaM bhaMte! kati lessAo pa0 ?, goyamA ! cattAri lessAo paM0 taM - kaNhalessA jAva teulessA / eesi NaM bhaMte! egiMdiyANaM kaNhalessANaM jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA egiMdiyANaM teulessA kAulessA anaMtaguNA nIlalessA visesAhiyA kaNhalesA visesAhiyA / eesi NaM bhaMte! egiMdiyA NaM kaNhalessA iDDhI jaheva dIvakumArANaM, sevaM bhaMte! 2 // Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 17, varga:-, uddezaka :- 13 -: zatakaM - 17 uddezakaH - 13: mU. (716) nAgakumArANaM bhaMte! savve samAhArA jahA solasamasae dIvakumAruddese taheba niravasesaM bhANiyavvaM jAva ihIti, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! jAva viharati // -: zatakaM - 17 uddezakaH - 14: mU. (717) suvatrakumArA NaM bhaMte! savve samAhArA evaM ceva sevaM bhaMte ! 2 // -: zatarka- 17 uddezakaH - 15: mU (718) vijjukumArA NaM bhaMte! savve samAhArA evaM ceva, sevaM bhaMte! 2 // -: zataka - 17 uddezakaH - 16: mU. (719) vAyukumArA NaM bhaMte! savve samAhArA evaM ceva, sevaM bhaMte ! 2 // -: zatakaM - 17 uddezakaH - 17: mU. (720) aggikumArA NaM bhaMte! savve samAhArA evaM ceva, sevaM bhaMte! 2 // vR. zeSAstu sugamA eva / // 1 // zate saptadaze vRtti, kRteyaM gurvvanugrahAt / yadandho di mArgeNa so'nubhAvo'nukarSiNaH // muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre saptadazazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA samAptA / -: zatakaM - 17 - samAptam: 237 zatakaM - 18 vR. vyAkhyAtaM saptadazaM zatam, athAvasarAyAtamaSTAdazaM vyAkhyAyate, tasya ca tAvadAdAvevayamuddezakasaGgrahaNI gAthA - pU. (721) paDhame 1 visAha 2 mAyaMdie ya 3 pANAivAya 4 asure ya 5 / gula 6 kevali 7 anagAre 8 bhavie 9 taha somila' dvArase 10 / vR. 'paDhame 'tyAdi, tatra 'paDhame 'tti jIvAdInAmarthAnAM prathamAprathamatvAdivicAraparAyaNa uddezakaH prathama ucyate sa cAsya prathamaH 1 'visAha' tti vizAkhAnagarI tadupalakSito vizAkheti dvitIyaH 2 'mAgaMdie' tti mAkandIputrAbhidhAnAnagAropalakSito mAkandikastRtIyaH 3 'pANAivAya'tti prANAtipAtAdiviSayaH prANAtipAtazcaturtha 4 'asure ya'tti asurAdivaktavyatApradhAno'suraH paJcamaH 5 'gula' tti gulAdyarthavizeSasvarUpanirUpaNaparo gulaH SaSThaH 6 'kevali' tti kevalyAdiviSayaH kevalI saptamaH 7 'aNagAre' tti anagArAdiviSayoSnagAro'STamaH 8 'bhaviya'tti bhavyadravyanAra - kAdiprarUpaNArtho bhavyo navamaH 9 'somila' tti somilAbhidhAnabrAhmaNavaktavyatopalakSitaH somilo dazamaH 10 | 'aTThArase' tti aSTAdazazate ete uddezakA iti // -: zatakaM - 18 uddezakaH-1 : mU. (722) teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva evaM vayAsI-jIve NaM bhaMte! jIvabhAveNaM Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/1/722 kiM paDhame apaDhame?, goyamA! no paDhame apaDhame, evaM neraie jAva ve0|| siddhe NaM bhaMte ! siddhabhAvaNaM kiM paDhame apaDhame?, goyamA! paDhame no apaDhame, jIvANaM bhaMte ! jIvabhAveNaM kiM paDhamA apaDhamA?, goyamA! no paDhamA apaDhamA, evaM jAva vemANiyA 1 siddhANaM pucchA, goyamA ! paDhamo no apaDhamA / AhAraeNaM bhaMte ! jIve AhArabhAveNaM kiM paDhame apaDhame?, goyamA! no paDhame apaDhame, evaMjAva vemANie, pohattie evaM ceva / anAhAraeNaMbhaMte! jIve anAhArabhAveNaMpucchA, goyamA! siya paDhame siya apaDhame / neraieNaM bhaMte! evaM neratie jAva vemANie no paDhame apaDhame, siddhe paDhame no apaDhame anAhAragANaMbhaMte! jIvAanAhArabhAveNaM pucchA, goyamA! paDhamAviapaDhamAvi, neraiyAjAva vemANiyA No paDhamAapaDhamA, siddhA paDhamA noapaDhamA, ekekepucchA bhaanniybaa2| . bhavasiddhIe egattapuhutteNaM jahA AhArae, evaM abhavasiddhIevi, nobhavasiddhIyano abhavasiddhIe NaM bhaMte ! jIve nobhava0 pucchA, goyamA! paDhame no apaDhame, nobhavasiddhInoabhavasiddhIyA NaM bhaMte ! siddhA nobha0 abhava0, evaM ceva pahutteNavi doNhavi / / sannI gaM bhaMte! jIve sannIbhAveNaM kiM paDhame pucchA, goyamA! no paDhame apaDhame, evaM vigaliMdiyavajaM jAva vemANie, evaM puhuttennvi3| asannI evaM ceva egattapuhutteNaM navaraM jAva vANamaMtarA, nosanIno asannI jIve maNusse siddhe paDhame no apaDhame, evaM puhuttennvi| . saleleNaMbhaMte ! pucchA, goyamA! jahA AhArae evaM puhutteNavikaNhalessAjAvasukkalessA evaM ceva navaraM jassa jA lesA asthi alese NaMjIvamaNussasiddhe jahA nosanInoasannI 5/ - sammadiTThIe NaM bhaMte ! jIve sammadidvibhAveNaM kiM paDhame pucchA, goyamA! siya paDhame siya apaDhame, evaM egidiyavajjaM jAva vemANie, siddhe paDhame no apaDhame, puhuttiyA jIvA paDhamAvi apaDhamAvi, evaM jAva vemANiyA, siddhA paDhamA no apaDhamA, micchAdiTThIe egattapuhutteNaM jahA AhAragA, sammAmicchAdiTThI egattapuhutteNaM jahA sammadiTTI, navaraMjassa asthi sammAmicchattaM 6 / saMjaejIve maNusse ya egattapuhutteNaM jahAsammadiTThI nosaMjaenoassajaeno saMjayAsaMjae jIve siddha ya egattapatteNaM paDhame no apaDhame 7 / sakasAyI kohakasAyI jAvalobhakasAyI ee egattattupuhutteNaM jahA AhAre, akasA0 jIvesiya paDhame siya apaDhame, evaM maNussevi, siddhe paDhame no apaDhame, puhutteNaMjIvA maNussAvi paDhamAvi apaDhamAvi, siddhA paDhamA no apaDhamA 8/ nANI egattapuhutteNaM jahA sammadiTThI AbhinibohiyanANIjAvamanapajjavanANI egattapuhutteNaM evaM ceva navaraM jassajaM asthi, kevalanANI jIve maNussa siddhe yaegattapuhutteNaM paDhamA no apaDhamA annANI maiantrANI suyaannANI vibhaMganA0 egattapuhutteNaM jahA AhArae 9 // sajogI maNajogI vayajogI kAyajogI egattapuhutteNaM jahA AhArae navaraM jassa jo jogo asthi, ajogI jIva-maNussasiddhA egattapuhutteNaM paDhamA no apaDhamA 10 // sAgArovauttA anAgArovau0 egattapu0 NaM jahA anAhArae 11 // savedago jAva napuMsagavedago egattapuhutteNaM jahA AhArae navaraM jassa jo vedo atyi, Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 239 zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-1 avedao egattapattaiNaM tisuvi padesu jahA akasAyI 12 / sasarIrIjahAAhArae evaMjAva kampagasIrI, jassajaMasthi sarIraM, navaraMAhAragasarIrI egattapuhutteNaM jahA sammadiTThI, asarIrI jIvo siddho egattapuhu0 paDhamA no apaDhamA 13 // paMcahiM paJjattIhiM paMcahiM apajjattIhiM egattapuhutteNaM jahA AhArae, navaraM jassa jA asthi jAva vemANiyA nopaDhamA apaDhamA 14 // imA lakkhaNagAhA vR. tatra prathamoddezakArthapratipAdanArthamAha- 'teNa mityAdi, uddezakadvArasagrahaNI ceyaM gAthA kvciddshyte||1|| "jIvAhAragabhavasanilesAdichI ya sNjyksaae| nANe joguvaoge vee yasarIrapajjattI / / " asyAzcArtha uddezakArthAdhigamyaH, tatra prathamadvArAbhidhAnAyAha-'jIve NaM bhaMte'ityAdi, jIvo bhadanta! "jIvabhAvena' jIvatvena kiM 'prathamaH prathamatAdharmayuktaH?, ayamartha-kiMjIvatvamasatprathamatayA prAptaM uta apaDhame tti aprathamaH-anAdyavasthitajIvatva ityarthaH, atrottaraM-'no paDhame apddhmetti| mU. (723) jo jeNapattapubvo bhAvo so teNa apaDhamao hoi / . sesesu hoi paDhamo apattapuvvesu bhaavesu|| vR.iha caprathamatvAprathamatvayorlakSaNagAthA-"jojeNa0" iti yo yena prAptapUrvobhAvaHsa tasyAprathamo bhavati / yo yamaprAptapUrva prApnoti sa tasya prthmH|| mU. (724) jIveNaM bhaMte! jIvabhAveNaM kiM carime acarime?, goyamA! nau carime acarime / neraie NaM bhaMte ! neraiyabhAveNaM pucchA, goyamA ! siya carime siya acarime, evaM jAva vemANie, siddhe jahA jIve / jIvANaM pucchA, goyamA! no carimA acarimA, neraiyA carimAvi acarimAvi, evaMjAva vemANiyA, siddhA jahA jIvA 11 ____ AhArae savvattha egatteNaM siya carime siya acarime puhutteNaM carimAvi acarimAvi anAhArao jIve siddho ya egatteNavi puhutteNavi no carime acarime, sesaTTANesu egattapuhutteNaM jahA AhArao 2 // bhavasiddhIo jIvapade egattapatteNaM carime no acarime, sesahANesu jahA aahaaro| abhavasiddhIo savvastha egattapuhutteNaM no carime acarime, nobhavasiddhIyanoabhavasiddhIya jIvA siddhA ya egattapuhutteNaM jahA abhavasiddhIo 3 / sannI jahA AhArao, evaM asannIvi, nosannInoasannI jIvapade siddhapade ya acarime, maNussapade carame egattapuhutteNaM 4 / salesso jAva sukkalesso jahA AhArao navaraM jassa jA asthi, alesso jahA nosannInoasannI 5 / sammadiTThI jahA aNAhArao, micchAdiTTI jahA AhArao, sammAmicchAdiTThI egidiyavigaliMdiyavajhaM siya carime siya acarime, puhutteNaM carimAvi acarimAvi 6 / saMjao jIvo maNusso yajahA AhArao, assaMjao'vi, saMjayAsaMjaevitaheva, navaraM Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/1/724 jassa jaM asthi, nosaMjayanoasaMjayanosaMjayAsaMjaya jahA nobhvsiddhiiynoabhvsiddhiia7| __sakasAIjAvalobhakasAyI savvaTThANesujahA AhArao, akasAyI jIvapade siddhe ya no carimo acarimo, maNussapade siya carimo siya acarimo 8 nANI jahA sammaTThiI savvattha AbhinibohiyanANI jAva maNapa jahA AhArao navaraM jassa jaMasthi kevalanANI jahA nosannInoasanI, annANI jAya vibhaMganANI jahA aahaaro9| sajogI jAva kAyajogI jahA AhArao jassa jo jogo asthi ajogI jahA nosannInoasannI 10 // sAgArovautto anAgArovautto ya jahA anAhArao 111 savedao jAva napuMsagavedao jahA AhArao avedao jahA akasAI 12 / / . sasarIrI jAvakammagasarIrI jahA AhArao navaraM jassa jaM asthi, asarIrI jahA no bhavasiddhIyanoabhavasiddhIya 13 / . paMcahiM paJjattIhiM paMcahiM apajjattIhi jahA AhArao savvattha egattapuhutteNaM daMDagA bhANiyavvA 14 / imA lakkhaNagAhA vR. 'evaM neraie'ttinArako'yaprathamaH anAdisaMsArenArakatvasyAnantazaHprAptapUrvatvAditi 'siddha NaM bhaMte !' ityAdau 'paDhame'tti siddhena siddhatvasyAprAptapUrvasya prAptatvAttenAsau prathama iti, bhutve'pyevmeveti||aahaarkdvaare-'aahaarennmityaadi, AhArakatvena noprathamaH anAdibhave'nantazaH prAptapUrvakatvAdAhArakatvasya, evaM nArakAdirapi, siddhastvAhArakatvena pRcchyate, anaahaarktvaattsyeti| 'anAhArae Na'mityAdi, 'siya paDhame'tti syAditi-kazciJjIvo'nAhArakatvena prathamo yathA siddhaH kazcizcAprathamo yathA saMsArI, saMsAriNo vigrahagatAvanAhArakatvasyAnantazo bhUtapUrvatvAditi / "ekekke pucchA bhANiyavya'tti yatra kila pRcchAvAkyamalikhitaM tatraikaikasmin pade pRcchAvAkyaM vaacymityrthH|| bhavyadvAre-'bhavasiddhie'ityAdi, bhavasiddhikaekatvenabahutvenaca yathA''hArako'bhihitaH evaM vAcyaH, aprathama ityarthaH, yato bhavyasya bhavyatvamanAdisiddhamato'sau bhavyatvena na prathamaH, evamabhavasiddhiko'pi, 'nobhavasiddhiyanoabhavasiddhieNaM ihacajIvapadaM siddhapadaM ca daNDakamadhyAtsaMbhavati natu nArakAdIni, nobhavasiddhikanoabhavasiddhikapadena siddhasyaivAbhidhAnAt, tayozcaikatve pRthaktve ca prathamatvaM vaacym| __ sajJidvAre- 'sannI Na'mityAdi, sajJI jIvaH sajJibhAvenAprathamo'nantazaH sajjJitvalAbhAt, 'vigaliMdiyavajaM jAvavaimANiettiekadvitricaturindriyAnvarjayitvA zeSA nArakAdivaimAnikAntAH sacino'prathamatayA vAcyA ityarthaH, evamasaGgyapi navaraM jAva vANamaMtara'tti asajJitvavizeSitAni jIvanArakAdIni vyantarAntAni padAnyaprathamatayA vAcyAni, teSu hi sajJiSvapi bhUtapUrvagatyA'sajJiAtvaM labhyateasajJinAmutpAdAt, pRthivyAdayasatvasajjJina eva, teSAM cAprathamatvamanantazastallAbhAvAditi, ubhayaniSedhapadaM cajIvamanuSyasiddheSu labhyate, tatraca prathamatvaM vAcyamata evoktaM-nosaJItyAdi / Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, varga:-, uddezakaH-1 241 lezyAdvAre-"saleseNa mityAdi jahA AhArae'tti aprathama ityarthaH anAditvAtsalezyatvasyeti 'navaraMjassa jA lesA asthi'tti yasya nArakAderyA kRSNAdilezyA'stisA tasya vAcyA, idaMcapratItameva, alezyapadaMtu jIvamanuSyasiddheSvasti, teSAM ca prathamatvaM vAcyaM, nosajJinoasaMjJinAmiveti, etadevAha-'alese NamityAdi / / dviAre-'sammaddihie Na mityAdi, 'siya paDhame siya apaDhame'tti kazcitsamyagdRSTiIvaH samyagdRSTitayA prathamo yasya tatprathamayA samyagdarzanalAbhaH kazciccAprathamo yena pratipatitaM sat samyagdarzanaMpunarlabdhamiti, evaM egidiyavajaMti ekendriyANAMsamyaktvaM nAstitatonArakAdidaNDakacintAyAmekendriyAn varjayitvA zeSaH syAtprathamaH syAdaprathama ityevaM vAcyaH, prathamasamyaktvalAbhApekSayA prathamaH dvitIyAdilAbhApekSayA tvaprathamaH, siddhastu prathama eva siddhatvAnugatasya samyaktvasya tadAnImeva bhAvAt / . "micchAdiTThItyAdi, jahAAhAragAtiekatve pRthakatvecamithyATInAmaprathamatvamityarthaH, anaaditvaanmidhyaadrshnsyeti| _ 'sammAmicchAdiTTI tyAdi 'jahA sammadihitti syAtprathamaH syAdaprathamaH prathametarasamyagmithyAdarzanalAbhApekSayeti bhAvaH, 'navaraM jassa asthi sammAmicchattaMti daNDakacintAyAM yasya nArakAdermizradarzanamasti sa eveha prathamAprathamacintAyAmadhikartavyaH // saMyatadvAre-'saMjae' ityAdi, iha cajIvapadaM manuSyapadaM caite dve evastaH,tayozcaikatvAdinA yathA samyagdRSTirukatastathA'sau vAcyaH, syAtprathamaH syAdapraHtha ityarthaH, etacca saMyamasya prathametaralAbhA-pekSayA'vaseyamiti 'assaMjaejahAAhArae'ttiaprathama ityarthaH asaMyatatvasyAnAditvAt ."saMjayAsaMjae ityAdi saMyAtasaMyatojIvapade paJcendriyatiryakapade manuSyapade ca bhavatItyata eteSvekatvAdinA samyaSTivadvAcyaH syAprathamaH syAdaprathama ityarthaH, prathamAprathamatvaM ca prathametaradezaviratilAbhApekSayeti 'nosaMjaenoassaMjae'ityAdi, niSiddhasaMyamAsaMyamamizrabhAvojIvaH siddhazca syAt sa ca prathama eveti // / kaSAyadvAre 'sakasAI tyAdi, kaSAyiNaH AhArakavadaprathamAanAditvAtkaSAyitvasyeti 'akasAI'tyAdi, akaSAyo jIvaH syAtprathamo yathAkhyAtacAritrasya prathamalAme syAdaprathamo dvitIyAdilAbhe, evaMmanuSyo'pi,siddhastuprathama eva, siddhatvAnugatasyAkaSAyabhAvasya prathamatvAditi jJAnadvAre-'nANI'tyAdi, 'jahA sammaddITThI'ttisyAprathamaH syAdaprathama ityarthaH tatra kevalI prathamaH akevalI tu prathamajJAnalAbhe prathamaH anyathA tvaprathama iti, 'navaraM jaM jassa asthiti jIvAdidaNDakacintAyAM yat matijJAnAdi yasya jIvanArakAderasti tattasya vAcyamiti, tacca pratItameva, kevalanANI'tyAdi vyaktam, 'annANI tyAdi, etadapyAhArakavadaprathamamityarthaH 'jassa jo jogo atthi'tti jIvanArakAdidaNDakacintAyAM yasya jIvAderyo manoyogAdirasti sa tasya vAcyaH, sa ca pratIta eveti, 'ajogI'tyAdi, jIvo manuSyaH siddhazcAyogI bhavati sa ca prathama eveti| upayogadvAre-'sAgAre'tyAdi jahA anAhArae'tti sAkAropayuktA anAkAropayuktAzca 151161 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-19/724 yathA'nAhArako'bhihitastatA vAcyAH, te ca jIvapade syAprathamAH siddhApekSayA syAdaprathamAH saMsAryapakSayA, nArakAdivaimAnikAntapadeSutuno prathamAaprathamA anAditvAttallAbhasya, siddhapade tu prathamA no aprathamAH sAkArAnAkAropayogavizeSitasya siddhatvasya prathamata eva bhaavaaditi| vedadvAre-saveyage tyAdi, jahAAhArae' aprathamaevetyarthaH 'navaraMjassajovedoatthi'tti jIvAdidaNDakacintAyAM yasya nArakAderyo napuMsakAdirvedo'sti sa tasya vAcyaH sa ca pratIta eveti, 'aveyao'ityAdiavedakoyathA'kaSAyI tathA vAcyastriSvapi padeSu-jIvamanuSyasiddha lakSaNeSu, tatraca jIvamanuSyapadayoH syAtprathamaH syAdaprathamaH avedakatvasya prathametaralAbhApekSayA, siddhastvaprathama eveti| zarIradvAre- sasarIrItyAdi, ayamapyAhArakavadaprathama eveti 'navaramAhAragasarIrI'tyAdi 'jahAsammadihittisyAprathamaH syAdaprathamaityarthaH,ayaMcaivaMprathametarAhArakazarIrasyalAbhApekSayeti, azarIrI jIvaH syAsiddhazca sa ca prathama eveti||pryaaptidvaare 'paMcahI tyadi, paJcabhiH paryAptibhiH paryAptakaH tathA paJcabhiraparyAptibhiraparyAptaka AhArakavadaprathama iti, 'jassa jA asthiti daNDakacintAyAM yasya yAH paryAptayastasya tA vAcyAstAzca pratItA eveti| atha prathamAprathamalakSaNAbhidhAnAyAha-'jo jeNa'gAhA, yo-bhAvo-jIvatvAdiryena jIvAdinA kA 'prAptapUrvaH' avAptapUrva : 'bhAvaH' paryAyaH saH' jIvAdistena-bhAvenAprathamako bhavati, sesesutti saptamyAstRtIyArthatvAt zeSaH' prAptapUrvabhAvyatiriktairbhavatiprathamaH, kiMsvarUpaiH zeSaiH ? ityAha-aprAptapUrvaiviriti gAthAH ||ath prathamAdivipakSaM caramAditvaM jIvAdiSveva dvAreSupu nirUpayannidamAha-'jIve Na'mityAdi, jIvo bhadanta ! 'jIvabhAvena jIvatvaparyAyeNa kiM caramaH ?-kiM jIvatvasya prAptavyacaramabhAgaH kiM jIvatvaM mokSyatItyarthaH 'acarame'tti avidyamAnajIvatvacaramasamayo, jIvatvamatyantaM na mokSyatItyartha, iha prazne Aha-'no' naiva 'caramaH' prAptavyajIvatvAvasAno, jIvatvasyAvyavacchedAditi / 'neraie Na'mityAdi 'siya carime siya acarimetti yo nArako nArakatvAduvRttaH san punarnarakagatiM na yAsyati siddhagamanAt sa caramaH anyatavacaramaH, evaM yAvadvaimAnikaH / 'siddhe jahA jIve'tti acarama ityartha, na hi siddhaH siddhatayA vinaGkSayatIti / 'jIvA NaM'mityAdi, pRthaktva- daNDakastathAvidha eveti| AhArakadvAre-AhArae savvatyatti sarveSujIvAdipadeSu 'siyacarime siya acarime tti kazciccaramo yo nirvAsyati anyastvacarama iti| anAhArakapade'nAhArakatvenajIvaHsiddhazcAcaramo vAcyaH, anAhArakatvasya tadIyasyAparyavasitatvAt, jIvazveha siddhAvastha eveti, etadevAha'anAhArao' ityAdi, sesaThANesutti nArakAdiSupadeSu jahAAhAraottisyAccaramaH syAdacaram ityarthaH, yo nArakAditvenAnAharakatvaM punarna lasyate sa caramo yastu tallapsyate'sau acarama iti / bhavyadvAre- bhavasiddhIo'ityAdi, bhavyo jIvo bhavyatvena caramaH,siddhigamanena bhavyatvasya caramatvaprApteH, etacca sarve'pi bhavasiddhikA jIvAH setsyantIti vacanaprAmANyAdabhihitamiti 'abhavasiddhio savvastha'tti sarveSu jIvAdipadeSu 'no carime'tti abhavyasya bhavyatvenAbhAvAt, 'nobhave'tyAdiubhayaniSedhavAnjIvapade siddhapadecAbhavasiddhikavadacaramaH tasya siddhatvAt siddhasya Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 243 zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-1 ca siddhtvpryaayaanpgmaaditi| sajjJidvAre-'sannA jahA AhArao'tti sajjJitvena syAccaramaH syAdacarama ityarthaH, evamasaJjJayapi ubhayaniSedhavAMzcajIvaH siddhazcAcaramo, manuSyastu caramaH ubhayaniSedhavatomanuSyasya kevalitvena punarmanuSyatvasyAlAbhAditi / lezyAdvAre-'salesA'ityAdi, 'jahA AhArao'tti syAccaramaH syAdacarama ityarthaH, tatra ye nirvAsyanti te salezyatvasya caramAH, anye tvacaramA iti|| dRSTidvAre- sammaddiTTI jahA anAhArao'tti jIvaH siddhazca samyagdRSTiracaramo yato jIvasya samyaktva pratipatitamapyavazyaMbhAvi, siddhasya tu tanna pratipatatyeva, nArakAdayastu syAncaramAH syAdacaramAH, ye nArakAdayo nArakatvAdinA saha punaH samyaktvaM na lapsyante te caramAH ye tvanyathA te'caramA iti| 'micchAdiTThI jahA AhArao'tti sthAccaramaH syAdacarama ityarthaH yo hi jIyo nirvAsyati sa mithyAritvena caramo yastvanyathA'sAvacaramaH, nArakAdistu yo mithyAtvayuktaM nArakatvaM punarnalapsyate sa caramo'nyastvacaramaH, 'sammAmicche'tyAdi, 'egidiyavigaliMdiyavajjaMti eteSAM kila mizrana bhavatIti nArakAdidaNDake naite mizrAlApake ucArayitavyA ityarthaH,asya colakSaNatvena samyagdRSTayAlApake ekendriyavarjamityapi draSTavyaM, evamanyatrApi yadyatra na saMbhavati tattatra svayaM varjanIyaM, yathA sajjJipade ekendriyAdayaH asajJipade jyotiSkAdaya iti, 'siya carime siya acarime' samyagmithyAdRSTi syAcaramoyasya taprApti punarna bhaviSyati, itarastvacarama iti / saMyatadvAre'saMjao' ityAdi, ayamarthaH-saMyatojIvaH syAncaramo yasya punaH saMyamona bhaviSyatianyastvacaramaH, evaM manuSyo'pi, yata etayoreva saMyatatvamiti 'assaMjao'vi taheva'tti asaMyato'pi tathaiva yathA''hArakaH syAcaramaH syAdacarama ityarthaH, evaM saMyatAsaMyato'pi kevalaM jIvapaJcendriyatigmanuSyapadeSvevAyaM vAcyaH, ata evAha-'navaraM jassa jaM asthi'tti, niSiddhatrayastvacaramaH siddhtvaattsyeti| kaSAyadvAre-'sakasAI'tyAdi, ayamarthaH-sakaSAyaH sabhedo jIvAdisthAneSu syAcaramaH syAdacaramaH, tatra yo jIvo nirvAsyati sa sakaSAyitvena caramo'nyastvacaramaH, nArakAdistu yaH sakaSAyitvaM nArakAdyupetaM punarna prApsyati sa caramo'nyastvacaramaH 'akasAyI'tyAdi akaSAyI' upazAntamohAdi sacajIvo manuSyaH siddhazcasyAt, tatrajIvaH siddhazcAramo yato jIvasyAkaSAyitvaM pratipatitamyavazyambhAvi,siddhasyatuna pratipatatyeva, manuSyastvakaSAyitopetaM manuSyatvaM yaH punarna lapsyate sa caramo yastu lapsyate so'carama iti / jJAnadvAre-'nANI jahA sammadiTTitti, ayamiha samyagdRSTidRSTAntalabdho'rthaH-jIvaH siddhazcAramaHjIvo hi jJAnasya sataH pratapAte'pyavazyaM punarbhAvenAcaramaH, siddhastvakSINajJAnabhAva eva bhavatItyacaramaH, zeSAstu jJAnopetanArakatvAdInAM punarlAbhAsambhave caramA anyathA tvacaramA iti, 'savvasya'tti sarveSujIvAdisiddhAnteSupadeSuekendriyavarjiteSviti gamyaM, jJAnabhedApekSayA''ha ____ 'Abhinivihie' ityAdi, jahA AhArao'ttikaraNAtsyAccaramaH syAdacarama iti dRzyaM, tatrAbhinivodhikAdijJAnaM yaH kevalajJAnaprAptayA punarapi na lapsyate sa caramo'nyasvatvacaramaH, Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 bhagavatI aGgasUtraM (2) 18/-/1/724 'jassa jaM asthi' tti yasya jIvanArakAderyadAbhinibodhikAdyasti tasya tadvAcyaM tacca pratItameva, 'kevalanANI' tyAdi, kevalajJAnI acaramo vAcya iti bhAvaH 'annANI' ityAdi ajJAnI sabhedaH syAccaramaH syAdacarama ityarthaH yo hyajJAnaM punarna lapsyate sa caramaH yastvabhavyo jJAnaM na lapsye evAsAva- carama iti evaM yatra yatrAhArakatidezastatra tatra syAccaramaH syAdacarama iti vyAkhyeyaM, zeSamapyanayaiva dizA'myuhyamiti / atha caramAcaramalakSaNAbhidhAnAyAha pU. (725) jo jaM pAvihiti puNo bhAvaM so teNa acarimo hoi / accaMtaviogo jassa jeNa bhAveNa so carimo vR. 'jo jaM pAvihiti gAhA 'yaH' jIvo nArakAdiH 'yaM' jIvatvaM nArakatvAdikamapratipatitaM pratipatitaM cA 'prApsyati' lapsyate punaH punarapi 'bhAvaM' dharmmasa 'tena' bhAvenatadbhAvApekSayetyarthaH acaramo bhavati, tathA 'atyantaviyogaH' sarvathAvirahaH 'yasya' jIvAderyena bhAvena sa teneti zeSaH caramo bhavatIti // mU. (726) sevaM bhaMte! 2 jAva viharati / / zatakaM6- 18 uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM 18 uddezakaH - 2: vR. prathamoddezake vaimAnika vaimAnikabhAvena syAccaramaH syAdacarama ityuktam, atha vaimAnikavizeSo yastadbhAvena caramaH sa dvitIyoddezake darzyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtrammU. (727) teNaM kAleNaM 2 visAhAnAmaM nagarI hotthA vannao, bahuputtie ceie vannao, sAmI samosaDhe jAva pajuvAsai, teNaM kAleNaM 2 sakke deviMde devarAyA vajrapANI puraMdare evaM jahA solasamasae vitiyauddesae taheva divveNaM jANavimANeNaM Agao navaraM ettha AbhiyogAdi atthi jAva battIsativihaM naTTavihiM uvadaMseti uva0 2 jAva pddige| * bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI- jahA taIyasae IsANassa taheva kUDAgAradiTThato taheva puvvabhavapucchA jAva abhisamannAgayA ?, goyamAdi samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI evaM khalu goyamA ! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM iheva jaMbuddIve 2 bhArahe vAse hathiNApure nAmaM nagare hotthA vannao, sahassaMbavane ujjANe vannao, tattha NaM hatthinAgapure nagare kattie nAma seTThI parivasati aDDhe jAva aparibhUe negamapaDhamAsaNie negamaTTasahassassa sayarasa ya kuMDuMbassa AhevaccaM jAva kAremANe pAlemANe ya samaNovAsae ahigayajIvAjIve jAva viharati / teNaM kAleNaM 2 munisuvvae arahA Adigare jahA solasamasae taheva jAva samosaDhe jAva parisA pajuvAsati, tae NaM se kattie seTThI imIse kahAe laTThe samANe haTThatuTTha evaM jahA ekkArasamasae sudaMsaNe taheva niggao jAva pajjuvAsati, tae NaM munisuvvae arahA kattiyassa seTThissa dhammakahA jAva parisA paDigayA / taNaM se kattie seTThI muNisuvvayajAva nisamma haTTatuTTa uTThAe uTTheti u0 2 munisuvvayaM jAva evaM vyAsI- evamevaM bhaMte ! jAva se jaheyaM tujjhe vadaha navaraM devANuppiyA ! negamaTTasaharasaM ApucchAmi jeTThaputtaM ca kuDuMbe ThAvemi, tae NaM ahaM devANuppiyANaM aMtiyaM pavvayAmi ahAsuhaM Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatarka- 18, vargaH, uddezakaH - 2 245 jAva mA paDibaMdhaM, tae NaM se kattie seTThI jAva paDinikkhamati 2 jeNeva hatthinAgapure nagare jeNeva sae gehe teNeva uvAgacchai 2 negamaTTasahassaM saddAveti 2 evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA e munisuvvayassa arahao aMtiyaM dhamme nisante se'viya me dhamme icchie paDicchie abhiruie tae NaM ahaM devANumpiyA ! saMsArabhayuvvigge jAva pavvayAmi taM tujjhe NaM devANuppiyA! kiM kareha kiM vavasaha kiM bhe hiyaicchie kiM bhe sAmatthe ?, tae NaM taM negamaTThasahassaMpi taM kattiyaM sei evaM vayAsI - jai NaM devANuppiyA! saMsArabhayuvviggA jAba pavvaissaMti amhaM devANuppiyA ! kiM anne AlaMbaNe vA AhAre vA paDibaMdhe vA ? amhevi NaM devANuppiyA ! saMsArabhayuvviggA bhIyA jammaNamaraNANaM devANumpiehiM saddhiM munisuvvayassaarahao aMtiyaM muMDA bhavittA AgArAo jAva pvvyaamo| tae NaM se kattie seTThI taM negamaTTasahassaM evaM vayAsI jadiNaM devANuppiyA ! saMsArabhayuviggA bhIyA jammaNamaraNANaM mae saddhiM muNisuvvayajAvapavvayaha taM gacchahaNaM tujjhe devANu 0 saesu gihesu vipulaM asaNaM jAva uvakkhaDAveha mittanAijAva purao jepute kuTuMbe ThAveha jeTTa0 2 taM mittanaijAva jeDuputte Apucchaha Apu0 2 purisasahassavAhiNIo sIyAo durUhaha 2 ttA mittanAijAvaparijaNeNaM jeTThaputtehi ya samaNugammamANamaggA savvaDDIe jAva rakheNaM akAlaparihINaM ceva mama aMtiyaM paaubbhvh| tae NaM te negamaTTasahassaMpi kattiyassa seTThissa eyamaGkaM viNaeNaM paDisurNeti pa0 2 jeNeva sAIM sAiM gihAI teNeva uvAgacchai 2 vipulaM asaNajAva uvakkhaDAveti 2 mittanAijAva tasseva mittanAijAva purao jeTThaputte kuDuMbe ThAveMti jeTTaputte 0 2 taM mittanAijAva jeTThaputte ya ApucchaMti je 0 2 purisasahassavAhiNIo sIyAo duruhaMti du0 2 mittanAtijAva parijaNeNaM jeTThaputtehi ya samaNugammamANamaggA savvaDDIe jAva raveNaM akAlaparihINaM caiva kattiyassa seTThissa aMtiyaM pAubbhavaMti / tae se kattie seTThI vipulaM asaNaM 4 jahA gaMgadatto va mittaNAtijAvaparijaNeNaM jevaputteNaM negama sahasseNa ya samaNugammamANamagge savvaDie jAva raveNaM hatthiNApuraM nagaraM majjhamajjheNaM putte negamasahasseNa ya samaNugammamANamagge savvADhie jAva raveNaM hatthiNApuraM nagaraM majjhamajjheNaM jahA gaMgadatto jAva alitte NaM bhaMte! loe palitte NaM bhaMte! loe Alittapalitte NaM bhaMte! loe jAva anugAmiyattAe bhavissati taM icchAmi NaM bhaMte! negamaTTasaharaseNa saddhiM sayameva pavvAviyaM jAva dhammamAikkhiyaM / tae NaM munisuvvae arahA kattiyaM seTTaM negamaTTasahasseNaM saddhiM sayameva pavvAveti jAva dhammamAikkhai, evaM devANuppiyA ! gaMtavvaM evaM ciTThiyavvaM jAva saMjamiyavvaM, tae NaM se kattie seTTI ne gama sahasseNa saddhi munisuvyayassa arahao imaM eyArUvaM dhammiyaM uvadesaM sammaM paDivajjai tamANAe tahA gacchati jAva saMjameti, tae NaM se kattie seTThI negamaTTasahasseNaM saddhiM anagAre jAe iriyAsamie jAva guttavaMbhayArI / tae NaM se kattie aNagAre munisuvvayassa arahao tahArUvANaM dherANaM aMtiyaM sAmAiyamAiyAiM coddasa puvvAiM ahijjai sA0 2 bahUhiM cautthachaTThaThThamajAva appANaM bhAvemANe bahupaDipunnAI duvAlasavAsAI sAmannapariyAgaM pAuNai pA0 2 mAsiyAe saMlehaNAe attANaM Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/2/727 jhosei mA02 sahi bhattAiM aNasaNAe chedeti sa02 AloiyajAva kAlaM kiccA sohamme kappe sohammavaDeMsae vimANe uvAvAyasabhAe devasayaNijjeMsijAva sakka deviMdattAe uvavanne / taeNaM se sakke deviMde devarAyA ahuNokvanne, sesaMjahA gaMgadattassa jAva aMtaM kAhiti navaM ThitI do sAgarovamAiM sesaM taM ceva / sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. 'teNa mityAdi / 'negamapaDhamAsaNie'tti iha naigamA-vANijakAH 'kaJjesu yatti gRhakaraNasvajanasanmAnAdikRtyeSu 'kAraNesu'tti iSTArthAnAM hetuSu kRSipazupoSaNavANijyAdiSu 'kuTuMbesutti sambandhavizeSavanmAnuSavRndeSu viSayabhUteSu evaM jahArAyappaseNaijje' ityaadi| ___anenacedaM sUcitaM-'maMtesu ya gujjhesuvarahassesuyavavahAresuyanicchaesuya ApucchaNijja meDhI pamANaMAhAro AlaMvaNaMcakkhUmeDhibhUe pamANabhUe AhArabhUeAlaMbaNabhUe'tti tatra mantreSu' paryAlocaneSu 'guhyeSu' lajjanIyavyavahAragopaneSu rahasyeSu' ekAntayogveSu 'nizcayeSu' itthamevedaM vidheyamityevaMrUpanirNayeSu 'ApRcchanIyaH' praSTavyaH kimiti? yato'sau meDhi'ttimeDhI-khalakamadhyavartInI sthUNA yasyAM niyamitA gopaGkitardhAnyaM gAhayati tadvadyamAlambya sakalanaigamamaNDalaM karaNIyArthAn dhAnyamiva vivecayati sa meDhI, tathA pramANaM' pratyakSAdi tadvadyastadRSTArthAnAmavyabhicAritvena tathaiva pravRttinivRttigocaratvAtsa pramANaM, tathA AdhAraH Adheyasyeva sarvakAryeSu lokAnAmupakAritvAt / tathA 'AlambanaM' rajjvAdi tadvadApadgadinistArakatvAdAlamvanaM, tathA cakSu-locanaM tadvallokasya vividhakAryeSu pravRttinivRtti viSayapradarzakatvAccakSuriti, etadeva prapaJcayati-'meDhibhUe'ityAdi, bhUtazabda upamArtha iti, 'jahA gaMgadatto tiSoDazazatasya paJcamoddezake yathA gaGgadatto'bhihitastathA'yaM vAcya iti // zatakaM-18 uddezakaH-2 samAptaH ..-zataka-18 uddezakaH-3:vR. dvitIyoddezake kArtikasyAntakriyoktA, tRtIye tu pRthivyAdeH socyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (728) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nagare hotthA vanao guNasilae ceie vanao jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM teNaMsa0 samaNassa bhagavaomahAvIrassa jAva aMtevAsI mArgadiyaputte nAmaManagAre pagaibhaiejahA maMDiyaputte jAva pabruvAsamANe evaM vayAsI-se nUnaMbhaMte! kAulesse puDhavikAiekAulessehito puDhavikAiehiMto anaMtaraM uvvaTTittA mANusaM viggahaM labhati mA02 kevalaM bohiM bujjhati ke0 2 tao pacchA sijjhati jAva aMtaM kareti ?, haMtA mAgaMdiyaputtA! kAulesse puDhavikAie jAva aMtaM kreti| se nanaM bhaMte ! kAulese AUkAie kAulesehito AukAiehito anaMtaraM uvvaTTittA mANusaM viggahaM labhati mA02 kevalaM bohiM bujjhati jAva aMtaM kareti ?, haMtA mAgaMdiyaputtA! jAva aMtaM kreti| se nUna bhaMte ! kAulesse vaNassaikAie evaM ceva jAva aMtaM kareti, sevaM bhaMte 2 tti mAgaMdiyaputte anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraMjAva namaMsittAjeNeva samaNe niggaMthe teNeva uvAgacchati uvA0 2 samaNe niggaMthe evaM vayAsI-evaM khalu ajo ! kAulesse puDhavikAietaheva jAva aMtaM : Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-3 247 kareti, evaM khalu ajjo ! kAulesse AukkAie jAva aMtaM kareti, evaM khalu ajo! kAulesse vaNassaikAie jAva aMtaM kreti| tae NaM te samaNA niggaMthA mArgadiyaputtassa anagArassa evamAikkhamANassa jAva evaM paravemANassa eyamaDhe no saddahati 3 eyamaTuM asaddahamANA 3 jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchaMti 2 samaNaM bhagavaMmahAvIraM vaMdati namasati 2 evaM vayAsI-evaM khalu bhaMte! mAgaMdiyaputte anagAre amhaM evamAikkhati jAva parUveti-evaM khalu ajo! kAulesse puDhavikAiejAva aMtaM kareti, evaM khalu ano! kAulesse AukkAie jAva aMte karaiti, evaM vaNassaikAievi jAva aMtaM kreti| se kahameyaM bhaMte! evaM?, ajotti samaNe bhagavaM mahAvIre te samaNe niggaMthe AmaMtittA evaM vayAsI-jaNNaM ajjo ! mAgaMdiyaputte anagAre tujhe evaM Aikkhati jAva parUveti-evaM khalu ajjo ! kAulesse puDhavikAie jAva aMtaM kareti, evaM khalu ajo ! kAulesse AukAie jAva aMtaM kareti, evaM khalu ajo! kAulesse vaNassaikAievi jAva aMtaM kareti, sacce NaM esamaDhe, ahaMpiNaMajo! evamAikkhAmi4 evaMkhaluajjo! kaNhalese puDha0 kaNhalesehito puDhavikAiehito jAva aMtaM kareti evaM khalu aJo! nIlalesse puDhavikA0 jAva aMtaM kareti evaM kAulessevi jahA puDhavikAie evaM AukAievi evaM vaNassaikAievi sacce NaM esmddhe| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti samaNA niggaMthA samaNaM bhagavaM mahA0 0 nama02 jeNeva mAgaMdiyaputte anagAre teNeva uvAga0 2 mAgaMdiyaputtaM anagAraM vaMdati namaM0 2.eyamaTuM samma viNaeNaMbhuJjo 2 khAti vR. 'teNaM kAleNa'mityAdi, 'jahAmaMDiyaputte'tti anenedaM sUcitaM-'pAiuvasaMte pagaipayaNukohamANamAyalobhe'tyAdi, iha ca pRthivyabvanaspatInAmanantarabhavemAnuSatvaprAptyA'ntakriyA saMbhavati na tejovAyUnAM, teSAmAnantaryeNa mAnuSatvAprApterataH pRthivyAditrayasyaivAntakrayAmAzritya 'se nUNa mityAdinA praznaH kRto na tejovAyUnAmiti / / anantaramantakriyoktA, athAntakriyAyAM ye nirjarApudgalAstadvaktavyatAmabhidhAtumAha mU. (729) tae NaM se mAgaMdiyaputte anagAre uTThAe uDeti jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchati te02 samaNaM bhagavaM mahA0 vaM0 nama02 evaM vayAsI-anagArassa NaM bhaMte ! bhAvi-yappaNo savvaM kammaMvedemANassa savvaM kammaM niJjaremANassa carimaMmAraMmaramANassa savvaM mAra maramANassa savvaM sarIraM viSpajahamANassa carimaM kammaM vedemANassa carimaM kammaM nijaremANassa carimaM sarIraM vippajahamANassa mAraNaMtiyaM kammaM vedemANassa mAraNaMtiyaM kammaM niJjare mANassa mAraM maramANassa mAraNaMtiyaM sarIraM vippajahamANassa je carimA nijarApoggalA suhamA NaM te poggalA pa0 samaNAuso! savvaM logaMpiNaM te uggAhittANaM ciTThati ?, haMtA maagNdiyputtaa!| -anagArassaNaMbhaMte! bhAviyappaNo jAva ogAhittANaM ciTThati chaumatthe NaMbhaMte ! maNusse tesiM nijarApoggalANaM kiMci ANattaM vA NANattaM vA evaM jahA iMdiyauddesae paDhamejAva vemANiyA jAva tattha NaM je te uvauttA te jANaMti pAsaMti aahaareti| se teNaTeNaM nikkhevo bhANiyavvotti na pAsaMti AhAraMti, neraiyA NaM bhaM0 niJjarApuggalA Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-13/729 na jANaMti na pAsaMti AhAraMti, evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, maNussANaM bhaMte ! nijarApoggale kiMjANaMti pAsaMti AhAraMti udAhuna jANaMti na pAsaMti nAhAraMti?, goyamA! atthegaiyA jANaMti 3 atthega0 na jANati na pAsaMti AhAraMti / ' se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai atthegaiyA jANaM0 pAsaM0 AhA0 atyaMga0 na jANaM0 na pAsaM0 AhAraM0?, goyamA! maNussA duvihA pannattA, taMjahA-sannIbhUyA ya asannIbhUyA ya, tattha gaMje te asannibhUyA te na jANaMti na pAsaMti AhAraMti, tattha Naje te sannIbhUyA te duvihA paM0, taM0-uvauttA anuvauttA ya, tatthaNaje te anuvauttA tena yajaNaMti na pAsaMti AhAraMti, tattha gaMje ta uvauttA tejANaMti 3 / seteNadveNaM goyamA! evaM vuccai atyaMgaiyA najANaMti 2 AhAraiti atthegaiyA jANaMti 3, vANamaMtarajoisiyA jahA neriyaa| vemANiyA NaM bhaMte ! te nijhArApoggale kiM jANaMti 6?, goyamA ! jahA maNussA navaraM vaimANiyA duvihA pa0, taM0-mAimicchadiTThIuvavanagA ya amAisammadiTThIuvavanagA ya, tattha NaM jetemAyimicchadihiuvvavannagAteNaMnajA0 napA0 AhA0 tatva NaMjeteamAyisammadiTThIuvava0 te duvihApaM0 20-anaMtarovavannagAya paraMparovavanagA ya, tattha NaM je te anaMtarovavanagA teNaM na jANaMti na pAsaMti aahaaraiti| . -tatthaNaje te paraMparovavanagA te duvihA paM0, taM0-pajjattagAyaapajattagAya. tatthaNaMje te apajattagA teNaM na jANaMtira AhAraMti, tattha NaM je te paJjattagA te duvihA paM0, taM0-uvauttA yaanuvauttA ya, tastha NaMje te anuvauttA te na jANaMti na pAsaMti na AhAraMti / / vR. 'anagArasse'tyAdi, bhAvitAtmA-jJAnAdibhirvAsitatmA, kevalI ceha saMgrAhyaH, tasya sarvaM karma-bhavopagrAhitrayarUpamAyuSo bhedenAbhidhAsyamAnatvAt 'vedayata' anubhavataH pradezavipAkAnubhavAbhyAMataeva sarvaM karma bhavopagrAhirUpameva nirjarayataH AtmapradezebhyaH zAtayataH tathA 'sarvaM sarvAyuHpudgalApekSaM 'mAraM' maraNaM antimamityarthaH mriyamANasya' gacchataH tathA 'sarva' samastaM 'zarIram' audArikAdi viprajahataH, etadeva vizeSitataramAha / 'caramaM kamma'mityAdi, 'caramaM karma' AyuSazcaramasamayavedyaM vedayata evaM nirjarayataH tathA 'caramaM caramAyuHpudgalakSayApekSaM 'mAraM' maraNaM mriyamANasya' gachataH, tathA caramaMzarIraM yaccaramAvasthAyAmastitatyajataH, etadeva sphuTataramAha _ 'mAraNaMtiyaM kamma'ityAdi, maraNasya-sarvAyuSkakSayalakSaNasyAntaH-samIpaM maraNAntaHAyuSkacaramasamayastatra bhavaM mAraNAntikaM 'karma' bhavopagrAhitrayarUpaM vedayataH evaM nirjarayataH tathA 'mAraNAntikaM' mAraNAntikAyurdalikApekSaM 'mAraM' maraNaM kurvataH, evaM zarIraM tyajataH, ye 'caramAH' sarvAntimAH 'nirjarApudgalAH' nirjIrNakarmadalikAnisUkSmAste pudgalAH prajJaptA bhagavadbhiH he zramaNAyuSman ! iti bhagavata AmantraNaM, sarvalokamapi te'vagAhya-tatsvabhAvatvenAbhivyApya tiSThantIti prshnH| __ atrottaraM-'haMtA mAgaMdiyaputte'tyAdi, 'chaumatthe NaM'ti kevalI hi jAnAtyeva tAnitina tadgataM kiJcitpraSTavyamastItikRtvA 'chaumatthe'tyuktaM, chadmasthazceha niratizayo grAhyaH, 'ANattaM vati anyatvam-anagAradvayasambandhinoye pudgalAsteSAM bhedaH 'nANattaM vatti varNAdikRtaMnAnAtvam Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-3 249 'evaM jahA iMdiyauddesae paDhame'tti evaM yathA prajJApanAyAH paJcadazapadasya prathamoddezake tathA zeSa vAcyam, arthAtidezazcAyatena yatreha goyame ti padaMtatra 'mAgaMdiyaputte'ttidraSTavyaM, tasyaiva pracchakatvAt tacedam-'omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANati pAsati?, goyamA ! no iNaDhe samaDhe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai chaumatthe NaM maNUse tesiM nijarApuggalANaM no kiMci ANataM vA 6 jANati pAsati?, goyamA! deve'viyaNaM atthegaiejeNaMtesiM nijarA poggalANaM (no) kiMci ANattaM vA 6 na jANai na pAsai / se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai chaumatthe NaM maNUse tesiM nijjarA puggalANaM (no) kiMci ANattaM vA 6 na jANai na pAsai, suhumA NaM te puggalA pannattA samaNAuso ! savvalogapi yaNaM te ogAhittANaM ciTuMti' etacca vyaktaM, navaram 'omattaM'tti avamatvam-UnatA 'tucchattaM'ti tucchatvaM-nissAratA, nirvacanasUtre tu deve'viyaNaM atthegaie'tti manuSyebhyaH prAyeNa devaH paTuprajJo bhavatIti devagrahaNaM, tatazca devo'pi cAstyekakaH kazcidviziSTAvadhijJAnavikalo yasteSAM nirjarApudgalAnAMnakiJcidanyatvAdijAnAtikiMpunarmanuSyaH?, ekagrahaNAcca viziSTAvadhijJAnayukto devo jAnAtItyavasIyate iti, 'jAva vemANie'tti anenendriyapadaprathamoddezakAbhihita eva prAgavyAkhyAtasUtrAnantaravartI caturviMzatidaNDakaH sUcitaH / saca kiyaDUraMvAcyaH ? ityAha-jAvatatthaNaMjeteuvauttA' ityAdi, evaMcAsaudaNDakaH'neraiyA NaM bhaMte ! nijarApuggale kiM jANaMti pAsaMti AhAriMti udAhu na jANaMti0' zeSaM tu likhitamevAsta iti, gatArthaM caitat navaramAhArayantItyatra sarvatra ojaAhAro gRhyate, tasya zarIravizeSagrAhyatvAt tasya cAhArakatve sarvatrabhAvAt, lomAhAraprakSepAhArayostu tvagmukhayorbhAva eva bhAvAta. ydaah||1||. "sarIreNoyAhAro tayAya phAseNa lomaahaaro| pakkhevAhAro puNa kAvalio hoi nAyavyo / " ___ manuSyasUtretusajJibhUtA viziSTAvadhijJAnyAdayo gRhyante, yeSAMtenirjarApudgalA jJAnaviSayAH vaimAnikasUtre tu vaimAnikA amAyisamyagdRSTaya upayuktAstAn jAnanti ye viziSTAvadhayo, mAyimithyATayastu na jAnanti mithyaassttitvaadeveti| ___ anantaraM nirjarApudgalAzcintitAste ca bandhe sati bhavantIti bandhaM nirUpayannAha mU. (730) kativihe gaM bhante ! baMdhe pa0?, mAgaMdiyaputtA! duvihe pa0 taM0-davvabaMdhe ya bhAvabaMdhe ya, dabyabaMdheNaM bhaMte! kativihe pa0?, mAgaMdiyaputtA! duvihe pa0 taM0-paogabaMdhe ya viissaabNdhey| vIsasAbaMdhe NabhaMte! kativihe paM0?, mAgaMdiyaputtA!duvihe pa0, taM0-sAiyavIsasAbaMdhe ya anAdIyavIsasAbaMdhe y| payogabaMdhe NaM bhaMte ! kativihe paM0, mAgaM0 puttA! duvihe paM0, taM0-siDhilabaMdhaNabandhe ya dhaNiyabaMdhaNabandhe y| bhAvabaMdhe NaM bhaMte ! kativihe paM0?, mAgaMdiyaputtA ! duvihe paM0 taM0-mUlapagaDibaMdhe ya uttarapagaDibaMdhe y| Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 18/-/3/730 neraiyANaM bhaMte! kativihe bhAvabaMdhe pa0 ?, mAgaMdiyaputtA ! duvihe bhAvabaMdhe paM0 taM0mUlapagaDibaMdhe ya uttarapagaDibaMdhe ya, evaM jAva vaimANiyANaM / 250 nANAvaraNijassa NaM bhaMte! kammarasa kativihe bhAvabaMdhe pa0 ?, mAgaMdiyA ! duvihe bhAvabaMdhe pa0 taM0-- mUlapagaDibaMdhe ya uttarapayaDibaMdhe ya / neratiyANaM bhaMte! nANAvara Nijjassa kammassa kativihe bhAvabaMdhe 0 pa0 ?, mAgaMdiyaputtA ! duvihe bhAvabaMdhe pa0 taM0 - mUlapagaDibaMdheya uttarapayaDi0 evaM jAva vemANiyANaM, jahA nANAvaraNijeNaM daMDao bhaNio evaM jAva aMtarAieNaM bhANiyavvo // vR. 'kaiviNa' mityAdi, 'davvabaMdhe ya'tti dravyabandha AgamAdibhedAdanekavidhaH kevalamiho bhayavyatirikto grAhyaH, sa ca dravyeNa-sneharajjvAdinA dravyasya vA paraspareNa bandho dravyabandhaH, 'bhAvabaMdhe ya'tti bhAvabandha AgamAdibhedAd dvedhA, sa ceha noAgamato grAhyaH, tatra bhAvenamidhyAtvAdinA bhAvasya vA upayogabhAvAvyatirekAt jIvasya bandho bhAvabandhaH / - 'paoyabaMdhe ya'tti dharmAstikAyAdharmAstikAyAdInAM 'siDhilabaMdhaNabandhe yatti tRNapUlikAdInAM 'dhaNiyabaMdhaNabandhe ya'tti rathacakradInAmiti / karmmAdhikArAdidamAha- mU. (731) jIvA NaM bhaMte! pAve kamme je ya kaDe jAva je ya kajjissai atthi yAi tassa kei nANatte ?, haMtA atthi, se keNadveNaM bhaMte! evaM vucai jIvANaM pAve kamme je ya kaDe jAva je ya kajjissati asthi yAi tassa nANate?, mAgaMdiyaputtA! se jahAnAmae- kei purise dhaNuM parAmusai ghaNuM 2 usuM parAmusai u0 2 ThANaM ThA0 2 AyayakannAyayaM usuM kareti A0 2 uDuM vehAsaM. ubvihas se nUnaM mAgaMdiyaputtA! tassa usussa uDDuM vehAsaM ubvITassa samANassa eyativi nANattaM jAvataM taM bhAvaM pariNamativi nANattaM ?, haMtA -bhagavaM ! eyativi nANattaM jAva pariNamativi nANattaM se teNadveNaM mAgaMdiyaputtA ! evaM vuccai jAva taM taM bhAvaM pariNamativi nANattaM, neraiyANaM pAve kamme je ya kaDe evaM caiva navaraM jAva vemANiyANaM // vR. 'jIvANa' mityAdi, 'eyaivi nANattaM 'ti 'ejate' kampate yadasAviSustadapi 'nAnAtvaM' bhedo'nejanAvasthApekSayA, yAvatkaraNAt 'veyaivi nANattaM' ityAdi draSTavyam / ayamabhiprAyaH - yathA bANasyordhvaM kSiptasyaijanAdikaM nAnAtvamasti evaM karmaNaH kRtatvakriyamANatvakariSyamANatvarUpaM tIvramandapariNAmabhedAttadanurUpakAryakAritvarUpaM ca nAnAtvamavaseyamiti / anantaraM karmma nirUpitaM tacca pudgalarUpamiti pudgalAnadhikRtyAha mU. (732) neraiyA NaM bhaMte! je pogge AhArattAe geNhaMti tesi NaM bhaMte! poggalANaM seyakAlaMsi katibhAgaM AhAreti katibhAgaM nijjareti ?, mAgaMdiyaputtA! asaMkhejaibhAgaM AhAreti anaMtabhAgaM nijjareti / cakkiyA NaM bhaMte ! kei tesu nijjarApoggalesu Asaittae vA jAva tuyaTThittae vA ? no tiNaTTe samaTThe aNAharaNameyaM buiyaM samaNAuso ! evaM jAva vemANiyANaM / sevaM bhaMte! sevaM bhaMteti // vR. 'neraie' tyAdi, 'seyakAlaMsi 'tti eSyati kAle grahaNAnantaramityartha : 'asaMkhejjai bhAgaM AhAriti 'ti gRhItapudgalAnAmasaGghayeya bhAgamAhArIkurvanti gRhItAnAmevAnantabhAgaM Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-3 'nirjarayanti' mUtrAdivatyajanti / 'cakkiyattizaknuyAt 'aNAharaNameyaMbuiyaMti Adhriyate'nenetyAdharaNaM-AdhArastanniSedho'nAdharaNaM-AdhartumakSama etannirjarApudgalajAtamuktaM jinairiti|| zatakaM-18 uddezakaH-3 samAptaH -: zataka-18 uddezakaH-4:vR. tRtIyoddezakasyAnte nirjarApudgalAnAmAsitumityAdibhi padairarthataH paribhogo vicAritazcaturthe tu prANAtipAtAdInAmasau vicAryyata itayevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram-- mU. (733) teNaMkAleNaM2 rAyagihe jAva bhagavaMgoyameevaMvayAsI-ahabhaMte! sapANAivAe musAvAe jAva micchAdasaNasalle pANAivAyaveramaNe musAvAya jAva micchAdasaNasallaveramaNe puDhavikkAie jAva vaNassaikAie dhammatthikAe adhammasthikAe AgAsasthikAe jIvA asarIrapaDibaddhe paramANupoggale selesiMpaDivannae anagAre savve ya bAyaraboMdidharA kalevarA ee NaM duvihA jIvadavyA ya ajIvadavvA yajIvANaM bhaMte! paribhogattAe havvamAgacchaMti?, goyamA! pANAivAe jAva eeNaM duvihA jIvadavvA ya ajIvadavvA ya atthegatiyA jIvANaM paribhogattAe havvamAgacchaMti atthegatiyA jIvANaM jAva no hvvmaagcchti| sekeNadveNaM bhaMte! evaM vuccaipANAivAe jAva no havyamAgacchaMti?, goyamA! pANAivAe jAva micchAdasaNasle puDhavikAie jAva vaNassaikAie sabve ya bAyareboMdidharA kalevarA eeNaM duvihA jIvadavvA ya ajIvadavvA ya, jIvANaM paribhogattAe havvamAgacchaMti, pANAivAyaveramaNe jAva micchAdasaNasallavivegedhammatthikAe adhammasthikAejA va paramANupoggale selesI paDivannae anagAre eeNaM duvihAjIvadavvAya ajIvadavvA yajIvANaM paribhogattAeno havvamAgacchanti se teNaDeNaM jAva no hvvmaagcchti|| vR. 'teNa'mityadi, 'jIve asarIrapaDibaddhe'tti tyaktasarvazarIro jIvaH 'bAyaravoMdidharA kalevara'tti sthUlAkAradharANi na sUkSmANi kaDevarANi-nizcetanA dehAH athavA 'bAdarabondidharAH'vAdarAkAradhAriNaH kaDevarAvyatirekAt kaDevarAdvIndriyAdayo jiivaaH| 'eeNa'mityAdi, etAniprANAtipAtAdIni sAmAnyato dvividhAnina pratyekaM, tatra pRthivIkAyAdayo jIvadravyANi, prANAtipAtAdayatu na jIvadravyANyapi tu taddhA iti na jIvadravyANyajIvadravyANi dharmAstikAyadayastu ajIvarUpANi dravyANItikRtvA'jIvadravyANIti jIvAnAM paribhogyatvAyAgacchanti, jIvaiH paribhujyanta ityarthaH / tatraprANAtipAtAdIn yadA karoti tadA tAnsevatepravRttirUpatvAtteSAmityevaM tatparibhogaH athavA cAritramohanIyakarmadalikabhogahetutvAtteSAMcAritramohAnubhogaH prANAtipAtAdiparibhoga ucyate, pRthivyAdInAM tu paribhogo gamanazocanAdibhi pratIta eva, prANAtipAtaviramaNAdInAMtu naparibhogo'sti vadhAdiviratirUpatvenajIvasvarUpatvAtteSAM dharmAstikAyAdInAMtu caturNAmamUrtatvena paramANoH sUkSmatvenazailezIpratipannAnagArasya ca preSaNAdyaviSayatvenAnupayogitvAnna paribhoga iti paribhogazca bhAvataH kaSAyavatAmeva bhavatIti kaSAyAn prajJApayitumAhamU. (734) katiNaMbhaMte! kasAyA pannattA?, goyamA! cattAri kasAyApa0, taM0-kasAyapadaM Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HIT sAmanA 252 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-4/734 niravasesa bhANiyavvaM jAva nijarissaMti lobhennN| __katiNaM bhaMte! jummA panattA?, goyamA! cattArijummA pannattA-kaDajumme teyogedAvarajumme kalioge, se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vucchai jAva kaliyoe?, goyamA ! je NaM rAsIcaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe caupaJjavasie setaM kaDajumme, jeNaMrAsI caukkaeNaavahAreNaMavahIramANe tipajjavasiesettaMteyoe, jeNaMrAsIcaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe dupajjavasiesettaMdAvarajumme, jeNaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe egapajjavasie settaM kalioge, seteNaTeNaM goyamA evaM vucai jAva klioe| neraiyA NaM bhaMte ! kiM kaDajummA teyogA dAvarajummA kaliyogA 4?, goyamA! jahannapade kaDajummA ukkosapade teyogA ajahannukkosapade siya kaDajummA 1 jAva siya kaliyogA 4, evaM jAva thnniykumaaraa| vaNassaikAiyANaM pucchA, goyamA! jahannapade apadA ukkosapade ya aphadA ajahanukkosiyapade siya kaDajummA jAva siya kliyogaa| beiMdiyANapucchA, goyamA! jahannapadekaDajummAukosapadedAvarajummA, ajahannamaNukosapade siya kaDajummA jAva siya kaliyogA, evaM jAva caturidiyA, sesA egidiyA jahA beMdiyA, paMciMdiyatirikkhajoNiyA jAva vemANiyA jahAneraiyA, siddhA jahA vnnssikaaiyaa| itthIo NaM bhaMte ! kiM kaDajummA0? pucchA, goyamA ! jahannapade kaDajummAo ukchesapade siya kaDajummAo ajahannamaNukkosapade siya kaDajummAo jAva siya kaliyogAo, evaM asurakumAritthIovijAva thaNiyakumAraitthIo, evaMtirikkhajoNiyaitthIoevaMmaNusitthIo evaM jAva vaannmNtrjoisiyvemaanniydevisthiio|| vR. 'kaiNa'miyAdi, 'kasAyapadaMtiprajJApanAyAMcaturdazaM, taccaivaM-'kohakasAe mAnakasAe mAyAkasAe lobhakasAe' ityAdi niJjarissaMti lobheNaM ti asyaivaM sambandhaH- . 'vemANiyANaMbhaMte! kaihiM ThANehiM aTTha kammapayaDIo nijarissaMti?, goyamA ! caurhi ThANehiM, taMjahA-koheNaM jAvalobheNaMti,ihanArakAdInAmaSTApi karmANyudayevartante, udayavartinAM ca teSAmavazyaM nirjaraNamasti, kaSAyodayavartinazca te tatazca kaSAyodaye karmanirjarAyA bhAvAt krodhAdibhirvaimAnikAnAmaSTa karmaprakRtinirjaraNamucyate iti / / anantaraMkaSAyAnirUpitAH,teca catuHsaGghayatvAtkRtayugmalakSaNasaGkhyAvizeSavAcyA ityato yugmasvarUpapratipAdanAyAha-'kai NamityAdi, 'cattAri jumma'tti iha gaNitaparibhASayA samo rAziyugmamucyate viSamastvoja iti, taraca yadyapIha dvau rAzIyugmazabdavAcyau dvau caujaHzabdavAcyau bhavatastathA'pIha yugmazabdena rAzayo vivakSitAH atazcatvAri yugmAni rAzaya ityarthaH, tatra 'kaDajumme'tti kRtaM-siddhaM pUrNa tataH parasya rAzisajJAntarasyAbhAvena na tvojaHprabhRtivadapUrNa yad yugma-samarAzivizeSastatkRtayugmaM / 'teoe'ti tribhirAdita eva kRtayugmAdvoparivartibhirojo-viSamarAzivizeSastyojaH, 'dAvarajumme'tti dvAbhyAmAdita eva kRtayugmAdboparivartibhyAM yadaparaM yugmaM kRtayugmAdanyattanipAtanavidhepirayugmaM, 'kalioe'tti kalinA-ekenaAdita eva kRtayugmAdvoparivartinA ojo-viSamarAzivizeSaH kalyoja iti / 'je pAM rAsI'tyAdi, yo rAzizcatuSkenApahAreNA Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, varga:-, uddezakaH-4 253 pahiyamANazcatuSparyavasito bhavati sa kRtayugmamityabhidhIyate, yatrApi rAzau catUrUpatvena catuSkApahAro nAsti so'pi catuSparyavasita-tvasadbhAvAtkRtayugmameva, evamuttarapadeSvapi / ___anantaraMkRtayugmAdirAzayaH prarUpitAH,athataireva nArakAdInprarUpayannAha neraiyANa'mityAdi jahannapade kaDajumma'tti atyantastokatvena 'kRtayugmAH kRtayugmasajJitAH 'ukosapae'tti sarvotkRSTatAyAM tryojaHsajJitAH madhyamapade caturvidhA api, etacaivamAjJAprAmANyAdavagantavyam 'vaNassaikAiyA Na'mityAdi, vanaspatikAyikA jaghanyapade utkRSTapade cApadAH, jaghanyapadasyotkRSTapadasya ca teSAmabhAvAt / tathAhi-jaghanyapadamutkRSTapadaMcataducyate yanniyatarUpaMtaccayathA nArakAdInAMkAlAntareNApi labhyate na tathA vanaspatInAM, teSAM paramparayA siddhigamanena tadrAzeranantatvAparityAge'pyaniyatarUpatvAditi, siddhA jahA vaNassaikAiya'tti jaghanyapade utkRSTapade cApadAH, ajaghanyotkRSTapade ca syAt kRtayugmAdaya ityarthaH, tatra jaghanyotkRSTapadApekSayA'padatvaM varddhamAnatayA tessaamniytprimaanntvaadbhaavniiymiti| mU. (735) jAvatiyANaM bhaMte! varA aMdhagavaNhiNo jIvA tAvatiyA parA aMdhagavaNhiNo jIvA?, haMtA goyamA ! jAvatiyA varA aMdhagavaNhiNo jIvA tAvatiyA parA aMdhagavahiNo jIvA / sevaM bhaMte 2 ti|| vR.jIvaparimANAdhikArAdidamAha-'jAvaie'tyAdi, yAvantaH 'vara'tti arvAgbhAgavartinaH AyuSkApekSayA'lpAyuSkA ityarthaH 'aMdhagavaNhiNo'tti aMhipA-vRkSAsteSAM vahnayastadAzrayatvenetyaMlipavahnayo bAdaratejaskAyikA ityrthH| anye tvAhu:-andhakAH-aprakAzakAH sUkSmanAmakarmodayAyevahrayaste'ndhakavahnayojIvAH 'tAvaiyattitatparimANAH 'para'ttiparAHprakRSTAH sthitito dIrghAyuSa ityartha iti praznaH, 'haMte' tyAdyuttaramiti / / zatakaM-18 uddezakaH-4 samAptaH -zatakaM-18 uddezakaH-5:vR. caturthoddezakAnte tejaskAyikavaktavyatoktA te ca bhAsvarajIvA iti paJcame bhAsvarajIvavizeSavaktavyatocyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (736) do bhaMte ! asurakumArA egasi asurakumArAvAsaMsi asurakumAradevattAe uvavatrA tatthaNaM ege asurakumAre deve pAsAdIe darisaNijje abhirUve paDirUve ege asurakumAre deve se NaM no pAsAdIe no darisaNijje no abhirUve no paDirUve / / se kahameyaM bhaMte! evaM?, goyamA ! asurakumArA devA duvihA pa0, taM0-veubviyasarIrA ya aveubviyasarIrA ya, tattha NaM je se veubviyasarIre asurakumAre deve se NaM pAsAdIe jAva paDirUve, tattha NaM jese aveubviyasarIre asurakumAre deve seNaM no pAsAdIe jAva no pddiruuve| sekeNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai tattha NaMje se veubbiyasarIre taM ceva jAvapaDirUve?, goyamA se jahAnAmae-ihaM maNuyalogasi duve purisA bhavaMti-ege purise alaMkiyavibhUsie ege purise annlNkiyvibhuusie| eesiNaM goyamA! doNhaM purisANaM kayare purise pAsAdIe jAva paDirUve kayare purise no * Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/5/736 pAsAdIejAva no paDirUve je vA se purise alaMkiyavibhUsiejevA se purise aNalaMkiyavibhUsie bhagavaM! tattha je se purise alaMkiyavibhUsie se NaM purise pAsAdIe jAva paDirUve, tattha NaMje se purise aNalaMkiya0 se NaM purise no pAsAdIe jAva no paDirUve se teNaTeNaM jAva no paDirUve do bhaMte ! nAgakumArA devA egaMsi nAgakumArAvAsaMsi evaM ceva evaM jAva thaNiyakumArA vANamaMtarajotisiyA vemANiyA evaM ceva / / 1. 'do bhaMte' ityAdi 'veuvviyasarIrati vibhUSitazarIrAH / / anantaramasurakumArAdInAM vizeSa uktaH, atha vizeSAdhikArAdidamAha mU.(737) dobhaMte! neratiyA egasineratiyAvAsaMsi neratiyattAe uvavannA, tattha NaMege neraie mahAkammatarAe ceva jAva mahAveyaNatarAe ceva ege neraie appakammatarAe va jAva appaveyaNatarAe ceva se kahameyaM bhaMte! evaM? goyamA ! neraiyA duvihApa0-mAyimicchAdihiuvavannagAya amAyisammadihiuvavanagA ya, tatthaNaMje se mAyimicchAdiviruvavannae neraie seNaM mahAkammatarAe ceva jAva mahAveyaNatarAe cev| tatthaNaje se amAyisammadihiuvavannae neraie seNaM appakammatarAecevajAva appaveyaNatarAe ceva, do bhaMte! asurakumArAevaM ceva evaM egidiyavigaliMdiyavajaM jAva vemANiyA / vR.'dobhaMte ! neraie'tyAdi, 'mahAkammatarAe ceva'tti iha yAvatkaraNAt 'mahAkiriyatarAe ceva mahAsavatarAe ceva'tta dRzya, vyAkhyA cAsya prAgvat / 'egidiyavigaliMdiyavajaMti ihaikendriyAdivarjanameteSAM mAyimithyASTitvenAmAyisamyagdRSTivizeSaNasyAyujyamAnatvAditi / / prAg nArakAdivaktavyatoktA te cAyuSkapratisaMvedanAvanta iti teSAM tAM nirUpayannAha- . mU. (738) neraie NaM bhaMte ! anaMtaraM ubvaTTittA je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavaJjittae seNaM bhaMte! kayaraMAuyaM paDisaMvedeti?, goyamA! neraiyAuyaM paDisaMvedeti paMciMdiyatirikkhajoNiyAue se purao kaDe ciTThati, evaM maNussesuvi, navaraM maNussAue se purao kaDe citttthi| asurakumArANaM bhaMte! anaMtaraM uvvaTTittA je bhavie puDhavikAiesu uvavajittae pucchA, go0 ! asurakumArAuyaM paDisaMvedeti puDhavikAiyAue se purao kaDe citttthi| evaMjojahiM bhavio uvavajjittaetassataMpuraokaDaMciTThati, jatthaThiotaMpaDisaMvedeti jAva vaimANie, navaraM puDhavikAie puDhavikAiesuuvavajati puDhavikAiyAuyaMpaDisaMveeti anne yase puDhavikkAiyAue purao kaDe ciTThati evaMjAva maNusso saTTANe uvavAevvo parahANe taheva / / mU. (739) do bhaMte ! asurakumArA egaMsi asurakumArAvAsaMsi asurakumAradevattAe uvavanAtatthaNaMege asurakumAre deve ujjuyaMviuvvissAmIti juyaMviuvvaivakaMviuvvissAmIti vaMkaM viuvvai jaMjahA icchai taM tahA viuvvai ege asurakumAre deve ujjuyaM viuvvissAmIti vaMka viuvvai vaMkaM viuvvissAmIti ujuyaM viubbai jaM jahA icchati NotaM tahA viuvvai / se kahameyaM bhaMte ! evaM?, goyamA ! asurakumArA devA duvihA paM0, taM0-mAyimicchadihiuvavanagA ya amAyisammadiTTIuvavanagA ya, tatthaNaMje semAyimicchAdihiuvavannae asurakumAre Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-5 255 deve se NaM ujjuyaM viuvissAmIti vaMkaM viuvvati jAva no taM tahA viuvvai, tattha gaMje se amAyisammadiDiuvavannae asurakumAre deve se ujjuyaM viu0 jAvataMtahA viuvvai / do bhaMte ! nAgakumArA evaM ceva evaMjAva thaNiya0 vANamaM0 joisi0 vemANiyA evaM ceva sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR. 'neraieNa'mityAdi, etacca vyaktameva / / pUrvamAyuHpratisaMvedanoktA, atha tadvizeSavaktavyatAmAha-'do bhaMte ! asurakumArA ityAdi, yacceha mAyimithyAdhTInAmasurakumArAdInAmRjuvikurvaNecchAyAmapi vaGkavikurvaNaM bhavati tammAyAmithyAtvapratyayakarmaprabhAvAt, amAyisamyagdRSTInAM tu yathecchaM vikurvaNA bhavati tadArjavopetasamyaktvapratyayakarmavazAditi / / zatakaM-18 uddezakaH-5 samAptaH -: zatakaM-18 uddezakaH-6:vR.paJcamoddezake'surAdInAMsacetanAnAmanekasvabhAvatoktA, SaSThe tuguDAdInAmacetanAnA sacetanAnAca socyate ityevasambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (740) phANiyaguleNaMbhaMte! kativanne katigaMdhe katirase katiphAse pannate?, goyamA ettha NaM donayA bhavaMti, taM0-nicchaiyanae yavAvahAriyanaeya, vAvahAriyanayassa goDDe phANiyagule necchaiyanayassa paMcavanne dugaMdhe paMcarase aTThaphAse pa0 / bhamare NaM bhaMte ! kativanne ? pucchA, goyamA! ettha NaM do nayA bhavaMti, taM0-nicchaiyanae ya vAvahAriyanae ya, vAvahAriyanayassa kAlae bhamare necchaiyanassa paMcavanne jAva aMDaphAse pN0|| suyapiccheNaM bhaMte! kativanne evaM ceva, navaraM vAvahAriyanayassa nIlae suyapicche necchaiyanayassa paMcavaNNe sesaMtaM ceva, evaMeeNaM abhilAveNaM lohiyA maMjiTThiyA pItiyA hAliddA sukkallae saMkhe subbhigaMdhe koDe dunbhigaMdhe mayagasarIre tite niMbe kaDuyA suMThI kasAe kaviDhe aMbAaMbiliyA muhure khaMDe kakkhaDe vaire maue navaNIe garue ae lahue uluyapatte sIe hime usiNe aganikAe niddhe telle| chAriyA gaMbhaMte! pucchA, goyamA! etthado nayA bhavaMti, taM0-nicchaiyanaeyavavahAriyanae ya, vavahAriyanayassa lukkhA chAriyA necchaiyanayassa paMcavannA jAva aTThaphAsA pnttaa| vR. 'phANae'tyAdi, 'phANiyagule Nati dravaguDaH 'goDDe'tti gaulya-gaulyarasopetaM madhurarasopetamitiyAvat, vyavahAro hi lokasaMvyavahAraparatvAttadevatatrAbhyupagacchatizeSarasavarNAdIMstu sato'pyupekSata iti, 'nicchaiyanayassa'tti naizcayikanayasya matena paJcavarNAdiparamANunAM tatra vidyamAnatvAt paJcavarNAdiriti / / mU. (741) paramANupoggaleNaMbhaMte! kativannejAva katiphAse patrate?, goyamA! egavanne egagaMdhe egarase duphAse ptrtte| dupaesieNaM bhaMte ! khaMdhe kativanne pucchA, goyamA! siyaegavane siya duvanne siya ega gaMdhe siya dugaMdhesiya egarasesiyadurasesiyaduphAse siyatiphAse siya cauphAse panatte, evaMtipaesievi navaraM siya egavanne siya duvo siya tivanne, evaM rasesuvi, sesaM jahA dupaesiyassa, evaM caupaesievi navaraMsaya egavanejAvasiya cauvanne, evaMrasesuvi sesaMtaMceva, evaM paMcapaesievi, Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/6/741 navaraM siya egavanne jAva siya paMcavane, evaM rasesuvi gaMdhaphAsA taheva, jahA paMcapaesio evaM jAva asNkhejjpesio| suhumapariNae NaM bhaMte ! anaMtapaesie khaMdhe kativanne jahA paMcapaesie taheva niravasesa, bAdarapariNae NaM bhaMte! anaMtapaesie khaMdhe kativanne pucchA, goyamA! siya egavatre jAva siya paMcavanne siya egagaMdhe siya dugaMdhe siya egarase jAva siya paMcarase siya cauphAse jAva siya aTThaphAse0 // sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR. 'paramANupoggaleNa' mityAdi, ihaca varNagandharaseSupaJcadvaupaJcacavikalpAH 'duphAse'tti snigdharUkSazItoSNasparzAnAmanyatarAviruddhasparzadvayayukta ityarthaH, iha ca catvAro vikalpAH zItasnigdhayoH zItarUkSayo uSNasnigdhayoH uSNarUkSayozca smbndhaaditi|| 'dupaesie Na'mityAdi, 'siya egavanne'tti dvayorapi pradezayorekavarNatvAt, iha ca paJca vikalpAH, 'siya duvane'tti pratipradezaM varNAntarabhAvAt, iha cadaza vikalpAH, evaM gandhAdiSvapi, 'siya duphAse'tti pradezadvayasyApi zItasnigdhatvAdibhAvAt, ihApi ta eva catvAro vikalpAH, 'siya tiphAse'tti iha catvAro vikalpAstatra pradezadvayasyApi shiitbhaavaat| ___ ekasya catatra snigdhabhAvAt dvitIyasya ca rUkSabhAvAdekaH, 'evam' anenaiva nyAyenapradezadvayasyoSNabhAvAdvitIyaH, tathA pradezadvayasyApi snigdhabhAvAt, tatra caikasya sItabhAvAdekasya coSNabhAvAtRtIyaH, evam' anenaiva nyAyena pradezadvayasya rUkSabhAvAccaturtha iti, 'siya cauphAse'tti iha 'dese sIe dese usiNe desa niddhe dese lukkhe'tatti vakSyamANavacanAdekaH, evaM tripradezAdaSvapi svybhyuuhym| 'suhamapariNaeNa'mityAdi, anantapradeziko bAdarapariNAmo'pi skandho bhavati dvayaNukAdistusUkSmapariNAma evetyanantapradezikaskandhaH sUkSmapariNAmatvena vizeSitastatrAdyAzcatvAraH sparzA sUkSmeSu bAdareSu cAnantapradezikaskandheSu bhavanti, mRdukaThinaguruladhuspastui baadressveveti|| - zatakaM-18 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-18 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezake nayavAdimatamAzritya vastu vicAritaM, saptame tvanyayUthikamatamAzritya tadvicAryate ityevaMsamvandhasyAsyedamAdisUtram mU. (742) rAyagihejAvaevaMvayAsI-annausthiyANaMbhaMte! evamAikkhaMtijAva parUvetievaM khalu kevalI jakkhAeseNaMAtiDhesamANe Ahacca do bhAsAo bhAsati, taM0-mosaMvA saccAmosaM vA / se kahameyaM bhaMte ! evaM?, goyamA ! jaNNaM te annausthiyA jAva je te evamAhaMsu micchaM te evmaahiNsu| ___ ahaM puNa goyamA! evamAikkhAmi4-no khalu kevalI jakkhAeseNaM Aispati, no khalu kevalI jakkhAeseNaM AtiDhe samANe Ahacca do bhAsAo bhAsatitaM0-mosaMvA saccAmosaM vaa| kevalI NaM asAvajAo aparovaghAiyAo Ahacca do bhAsAo bhAsati, taM0-sacaM vA asacAmosaM vA / / vR. 'rAyagihe'ityAdi, 'jakkhAeseNaM Aissai'tti devAvezena 'Avizyate' adhiSThIyata Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-7 257 iti, 'nokhalu'ityAdi, no khalu kevalI yakSAvezenAvizyate anantavIryatvAttasya, 'annAtiDhe'tti anyaavisstt:-prvshiikRtH||styaadibhaassaadvyNc bhASamANaH kevalI upadhiparigrahapraNidhAnAdikaM vicitraM vastu bhASata iti taddazanArthamAha mU. (743) kativiheNaMbhaMte! uvahI pannatte?, goyamA! tivihe uvahIpa00-kammovahI sarIrovahI bAhira bhaMDamattovagaraNovahI, neraiyANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! duviha uvahI pa0 taM0-kammovahI yasarIrovahI ya, sesANaM tivihA uvahI egidiyavaJjANaM jAva vemANiyANaM / egidiyANaMduvihe pa0 taMjahA-kmovahI yasarIrovahIya, kativihe NaM bhaMte! uvahI paM?, go0 tivihe uvahI pa0 taMjahA-sacitte acitte mIsae, evaM neraiyANavi, evaM niravasesaM jAva vemaanniyaannN| kativihe NaM bhaMte ! pariggahe pa0?, goyamA ! tivihe pariggahe pa0 taM0-kampariggahe sarIrapariggahe bAhiragabhaMDamattovagaraNapariggahe, neraiyANaM bhaMte! evaM jahA uvahiNA do daMDagA bhaNiyA tahA pariggaheNavido daMDagA bhaanniyvvaa|| kaivihe NaM bhaMte ! paNihANe pa0?, goyama ! tivihe paNihANe pa0, taM0-maNapahihANe vaipihANe kAyapaNihANe, neraiyANaM bhaMte! kaivihe paNihANepa0, evaMcevaevaMjAvaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA! ege kAyapaNihANe pa0, evaMjAva vaNassakAiyANaM, beiMdiyANaM pucchA, goyamA! duvihe paNihANe pa0taM-vaipaNihANe yakAyapaNihANeya, evaMjAva cauridiyANaM sesANaM tivihevi jAva vemaanniyaannN| kativihe gaMbhaMte! duppaNihANepa0?, goyamA! tivihe duppaNihANepa020-maNaduppaNihANe jaheva paNihANeNaMdaMDago bhnniothevduppnnihaannennvibhaanniybvo| kativihe gaMbhaMte! suppaNihANe pa0?, goyamA! tivihe suppaNihANe, taMjahA-maNusuppaNihANe vaisuppaNihANe kAyasuppaNihANe, maNussANaM bhaMte! kaivihe suppaNihANe pa0? evaM caiva jAva vaimANiyANaM sevaM bhaMte 2 jAva viharati taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre jAva bahiyA jaNavayavihAraM viharai / vR. 'kativiheNa mityAdi, tatra upadhIyate-upaSTabhyate yenAtmA'sAvupadhi, 'bAhirabhaMDamattovagaraNovahI ti bAhyekamazarIravyatirikte ya bhANDamAtropakaraNe tadrUpo ya upadhisa tathA, tatrabhANDamAtrA-bhAjanarUpaH paricchadaH upakaraNaMca-vastrAdIti, egidiyavajANaM'tiekendriyANAM bhANDamAtrAdi nAstIti tadvarjitAnAmanyeSAM trividho'pystiiti| ___ 'saccitte'tyAdi, saccittAdidravyANizarIrAdIni, 'evaM neraiyANavittianenedaM sUcitaMneraiyANaM bhaMte! kaivihe uvahI pa0? goyamA!tivihe uvahI pa0 taMjahA-sacitteacitte mIsaetti tatra nArakANA sacita upadhiH-zarIram accitta-utpattisthAnaM mizrastu-zarIramevocchvAsAdipudgalayuktaMteSAMcetanatvena mishrtvsyvivkssnnaaditi| 'pariggahe'tti parigRhyata iti parigrahaH, arthatasyopadhezca ko bhedaM ?, ucyate, upakAraka upadhiH mamatvabuddhayA parigRhyamANastu parigraha iti / 'paNihANe'tti prakarSeNa niyate Alambane dhAna-dharaNaM manaHprabhRteriti praNidhAnam / / eSuca kevalibhASiteSvartheSu vipratipadyamAno'haMmAnI mAnavo nyAyena nirasanIya ityetat caritena darzayannAha15 [17] Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/7/744 mU. (744) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe nAmaM nagare guNasilae ceie vannao jAva puDhavisilApaTTao, tassa NaM guNasilassa veiyassa adUrasAmaMte bahave anautthiyA parivasaMti, taM0-kAlodAyI selodAyI evaM jahA sattamasae annautthiuddesae jAva se kahameyaM manne evaM?, tattha NaM rAyagihe nagare mahue nAmaM samaNovAsee parivasati aDhe jAva aparibhUe abhigayajIvA jAva viharati, tae NaM samaNe bhagavaM ma0 annayA kadAyi puvvANupubbiM caramANe jAva samosaDhe parisA paDigayA jAva pajjuvAsati / tae NaM mahue samaNovAsae imIse kahAe laddhaDhe samANe haTTatuTTajAva hiyae hAe jAva sarIre sayAo gihAo paDinikkhamati sa02 pAdavihAracAreNaM rAyagiha nagaraMjAva niggacchati ni02 tesiM annautthiyANaM adUrasAmaMteNaM vIyIvayati, taeNate annautthiyAma yaMsamaNovAsayaM adUrasAmaMteNaM vIyIvayamANaM pAsaMti 2 annamannaM saddAveMti 2 tA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA! amhaMimA kahA aviuppakaDA imaMcaNaM mahue samaNovAsae amhaM adUrasAmaMteNaM vIivayaitaM seyaM khaludevANuppiyA! amhaMmadduyaMsamaNovAsayaMeyamaTuMpucchittaettika? annamantrassa aMtiyaM eyamaDheM paDisuNeti annamannassa 2 tAjeNeva mahue samaNovAsae teNeva jvA0 2 mahuyaM samaNovAsayaM evaM vadAsI-evaM khalu maDhuyA ! tava dhammAyarie dhammovadesae samaNe NAyaputte paMca asthikAye pannavei jahA sattame sae annausthiuddesaejAva kahameyaM madruyA! evaM? ___ tae NaM se mahue samaNovAsae te annautthie evaM vayAsI-jati kajaM kaJjati jANAmo pAsAmo ahe kajaM na kajati na jANAmo na pAsAmo, taeNaM te annautthiyA madyaM samaNovAsayaM evaMvayAsI-kesaNaM tumamahuyA! samaNovAsagANaM bhavasijeNaMtumaMeyamaDheMnajANasinapAsasi taeNaM se mahue samaNovAsae te annausthie evaM vayAsI-asthi NaM Auso ! vAuyAe vAti ?, haMtA asthi, tujhe NaM Auso ! vAuyAyassa vAyamANassa rUvaM pAsaha ?, no tiNaDhe samaTe asthiNaMAuso! ghANasahagayApoggalA?, haMtAasthi, tujheNaM Auso! ghANasahagayANaM poggalANaM rUvaM pAsaha ?, no tinnddhe0| ___ asthiNaM bhaMte! Auso! araNisahagaye aganikAye?, haMtA asthi, tujheNaM Auso! araNisahagayassa agaNikAyassarUvaMpAsaha?, noti0, asthiNaMAuso! samuddassa pAragayAi rUvAiM?, haMtA asthi, tujhe NaM Auso ! samudassa pAragayAiMrUvAiM pAsaha?, noti0 asthiNe Auso ! devalogagayAirUvAiM?, haMtA atthi| tujhe NaM Auso ! devalogagayAI ruvAiM pAsaha ?, no ti0, evAmeva Auso ! ahaM vA tujhe vA anno vA chaumattho jai jo jaM na jANai na pAsai taM savvaM na bhavati evaM te suvahue loe na bhavissatItikaTTa te NaM annautthie evaM paDihaNai evaM pa0 3 jeNeva guNasi0 ceie jeNeva samaNe bha0 mahA0 teNeva uvAga02 samaNaM bhagavaMmahAvIraM paMcaviheNaM abhigameNaMjAva pajuvAsati maDhayAdI ! samaNe bha0 mahA0 ma9yaM samaNovAsagaM evaM kyAsI-suTu NaM maDhuyA ! tumaM te annautthieevaM vayAsI, sAhU NaM madyA! tumaMte annau0 evaM vayAsI, je NaM majhuyA! aTuM vA heuM vA pasiNaM vAvAgaraNaM vA annayaM adiLaM assutaM amayaMaviNNAyaMvahujaNamajhe Aghaveti panaveti jAva uvadaMseti se NaM arihaMtANaM AsAyaNAe vadRti arihatapanattassa dhammassa AsAyaNAe . Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH:, uddezakaH-7 259 vadRti kevalINaM AsAyaNAe vaTTati kelipannattassa dhammassa AsAyaNAe vadRti taM suTu NaM tuma muhuyA ! te annau0 evaM vayAsI__sAhU NaM tumaM mahuyA ! jAva evaM vayAsI, tae NaM mahue samaNovAsae samaNeNaM bhaga0 mahA0 evaM vu0 samANe haTTa tuDe samaNaM bha0 mahAvIraM vaM0 na02 naccAsanne jAva paJjuvAsai, taeNaM sama0 bha0 ma0 madduyassa samaNocAsagassa tIse yajAva parisA paDigayA, taeNaM mahu0 samaNassa bha0 ma0 jAva nisamma haTTatuTTha pasiNAIvAgaraNAiMpucchati pa02 aTThAiM pariyAtii 2 udyA uDe0 2 samaNaM bhagavaM mahA0 50 nama02 jAva pddige| ___ bhaMtetti bhagavaM goyame samaNe bhagavaM mahA0va0 namaM02 evaM vayAsI-pabhUNaM bhaMte ! mague samaNovAsae devANuppiyANaM aMtiyaM jAva pavvaittae?, no tiNaDhe samaDhe, evaM jaheva saMkhe taheva aruNAbhe jAva aMtaM kAhiti // vR. 'teNa' mityAdi, "evaM jahA sattamasae' ityAdinA yatsUcitaM tasyArthato lezo dayate-kAlodAyiselodAyisevAlodAviprabhRtikAnAmanyayUthikAnAmekatra saMhitAnAM mitha: kathAsaMlApaH samutpanno yaduta mahAvIraH paJcAstikAyAn dharmAstikAyAdIn prajJApayati, tatra ca dharmAdharmAkAzapudgalAstikAyAnacetanAn jIvAstikAyaM ca sacetanaM tathA dharmAdharmAkAzajIvAstikAyAnarUpiNaH pudgalAstikAyaMca rUpiNaM prajJApayatIti se kahameyaM manne evaM'ti atha kathametad-dharmAstikAyAdi vastu manye iti vitIrthaH 'evaM' sacetanAcetanAdirUpeNa, adRzyamAnatvenAsambhavAttasyeti hRdayam / 'aviupapakaDe'tti apizabdaH saMbhAvanArtha ud-prAbalyena ca prakRtA-prastutA prakaTA vA utprakRtoprakaTA vA athavA avidvadbhiH-ajAnadbhiH prakRtA-kRtA prastutA vA avidvatprakRtA, 'jai kajaM kajai jANAmo pAsAmo ti yadi tairdharmAstikAyAdibhi:kArya svakIyaM kriyate tatadA tena kAryeNa tAn jAnImaH pazyAmazcAvagacchAma ityartha ghUmenAgnimiva, atha kAryaM tairna kriyate tadA najAnImo na pazyAmazca, ayamabhiprAyaH-kAryAdiliGgadvAreNaivAgizAmatIndriyapadArthAvagamo bhavati, naca dharmAstikAyAdInAmasmapratItaM kiJcit kAryAdiliGga zyataiti tadabhAvAttatrajAnIma eva vymiti| ___ athamadrukaMdhAstikAyAdyaparijJAnAbhyupagamavantamupAlambhayituM yatteprAhustadAha-'kesa NamityAdi, ka eSa tvaM madruka ! zramaNopAsakAnAM madhye bhavasi yatsvametamarthaM zramaNopAsakajJeyaM dharmAstikAyAdyastitvalakSaNaM na jAnAsi na pazyasi ?, na kazcidityarthaH // athaivamupAlabdhaH sannasau yattairadhzyamAnatvena dharmAstikAyAdyasambhava ityuktaM tadvighaTanena tAn pratihantumidamAha-'asthiNamityAdi, 'ghANasahagaya'tti ghrAyata itighrANo-gandhaguNastena sahagatAHtatsahacaritAstadvanto ghrANasahagatAH 'araNisahagae'tti araNi agnrthaM nirmanthanIyakASThaM tena sahagatoyaH satathAtaM 'suTuMNaMmayA! tuma'ti suSThutvaM he maddukA ! yenatvayA'stikAyAnajAnatA na jAnIma ityuktam, anyathA ajAnannapi yadi jAnIma itybhnnissystdaa'rhdaadiinaamtyaashaatnaakaarko'bhvissystvmiti| pUrvaM mahukazramaNopAsako'ruNAbhe vimAne devatvonotpatsyata ityuktam, atha Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhagavatIaGgasUtra (2) 18/-/7/744 devAdhikArAddevavaktavyatAmevoddezakAntaM yAvadAha mU. (745) deve NaM bhaMte ! mahaDDiejAva mahesakkhe svasahassaM viuvvittA pabhU annamantreNaM saddhiM saMgAma saMgAmittae ?, haMtA pabhU / tAo NaM bhaMte ! boMdIo kiM egajIvaphuDAo anegajIvaphuDAo?, goyamA! egajIvaphuDAono anogjiivphuddaao| tesiNaM bhaMte! boMdINaM aMtarA kiMegajIvaphuDAaNegajIvaphuDA?, goyamA ! egajIvaphuDA no aNegajIvaphuDA / purise NaM bhaMte ! aMtareNaM hattheNa vA evaM jahA aTThamasae taie uddesae jAva no khalu tattha satthaM kamati // ghR. 'deve NamityAdi, 'tAsiM boMdINaM aMtara'tti teSAM vikurvitazarIrANAmantarANi 'evaM jahAaTThamasae' ityAdianena yatsUcitaM tadidaM-'pAeNa vA hattheNa vAaMguliyAe vA silAgAe vA kaTTeNa vA kaliMceNa vA AmusamANe vA AlihamANe vA vilihamANevAannayareNa vA tineNaM satthajAeNaM AchiMdamANe vA vicchiMdamANe vA agaNikAeNa vA AlihamANe vA vilihamANe vA annayareNavA tikkheNaM satthajAeNaM AchiMdamANevAvicchiMdamANevAagaNikAeNa vAsamoDahamANe vA tesiMjIvappaesANaM AvAhaMvA vAcAhaMvA kareichaviccheyaM vA uppAei?,noiNaDhe samaThetati vyAkhyA cAsya prAgvat / / mU. (746) asthi NaM bhaMte ! devAsurANaM saMgAme 2 ? haMtA asthi, devAsuresu NaM bhaMte ! saMgAmesu vaTTamANesu kinnaM tesiM devANaM paharaNarayaNattAe prinnmti| goyamA ! janaM te devA taNaM vA kaha vA pattaM vA sakkaraM vA parAmusaMti taM taM tesiM devANaM paharaNarayaNattAepariNamati, jaheva devANaMtaheva asurakumArANaM? notiNaDhe samajhe, asurakumArANaM devANaM nicaM viuvviyA paharaNarayaNA pa0 / . vR. 'jannaM devA taNaM vA kaI vA' ityAdi iha ca yaddevAnAM tRNAdyapi praharaNIbhavati tadacintyapuNyasambhAravazAt subhamacakravartinaH sthAlamiva, asurANAMtuyannityavikurvitAni tAni bhavanti taddevApekSayA teSAM mandatarapuNyatvAttathAvidhapuruSANAmivetyavagantavyamiti / mU. (747) deve NaM bhaMte ! mahaDie jAva mahesakkhe pabhU lavaNasamudaM anupariyaTTittANaM havvamAgachittae?, haMtA pabhU / deve NaM bhaMte ! mahahie evaM dhAyaisaMDaM dIvaM jAva haMtA pabhU, evaM jAva ruyagavaraM dIvaM jAva haMtA pabhU, teNaM paraM vItIvaenA no cevaNaM annupriyddejaa|| vR. 'cItIvaejatti ekayA dizA vyatikrameta 'no cevaNaM aNupariyaTTena'tti naiva sarvataH paribhramet, tathAvidhaprayojanAbhAvAditi sambhAvyate / mU. (748) asthi NaM bhaMte ! devA je anaMte kammase jahanneNaM ekkeNa vA dohiM va tIhiM vA ukkoseNaM paMcahiM vAsasaehi khavayaMti?, haMtA asthi, asthi NaM bhaMte ! devA je anaMte kammase jahanneNaM ekaNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM paMcahiM vAsasahassehiM khavayaMti?, haMtA asthi| asthi Na bhaMte ! te devA je anaMte kammaMse jahanneNaM ekeNa vA dohiM vA tIhi vA ukkoseNaM paMcahiM vAsasayasahassehiM khavayaMti ?, haMtA asthi, kayareNaM bhaMte ! te devA je anaMte kammase jahanneNaM ekkeNa vA jAva paMcahi vAsasaehiM khavayaMti? Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-7 261 kayareNaM bhaMte! te devA jAva paMcahi vAsasahassehiM khavayaMti?, kayareNaMbhaMte! te devA jAva paMcahiM vAsasayasahassehiM khavayaMti?, goyamA! vANamaMtarA devA anaMte kammase egeNaM vAsasaeNaM khavayaMti, asuriMdavajjiyA bhavaNavAsI devA anaMte kammase dohiM vAsasaehiM khvyNti| asurakumArA NaM devA anaMte kammaMse tIhiM vAsasaehiM khavayaMti, gahanakkhattatArArUvA joisiyA devA anaMte kammase cauhi vAsa jAva khavayaMticaMdimasUriyA joisiMdA jotisarAyANo anaMte kammase paMcahiM vAsasaehiM khavayaMti sohammIsANagA devA anaMte kammaMse egeNaM vAsasahasseNaM jAva khavayaMti saNaMkumAramAhiMdagA devA anaMte kammaMse dohiM vAsasahassehiM khvyNti| evaM eeNaM abhilAveNaM baMbhalogalaMtagA devA anaMte kammase tIhiM vAsasahassehiM khavayaMti mahAsukkasahassAragA devA anaMte cauhiM vAsasaha ANayapANayaAraNaaccuyagA devA anaMte paMcahiM vAsasahassehiM khavayaMtihiDimagevijagA devA anaMte kammaMse egeNaM vAsasayasahaseNaMkhavayaMti majhimagevejagA devA anaMte dohiM vAsasayasahassehiM jAva khavayaMti uvarimagevejagA devA anaMte kammaMse tihiM vAsajAva khavayaMti vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyagA devA anaMte cauhiM vAsa jAva khavayaMti savvaTThasiddhagA devA anaMte kammase paMcahiM vAsasayasahassehiM khvyNti| eeNaDeNaM go0 te devA je anaMte kamase jahanneNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM paMcahiM vAsasaehiM khavayaMti eeNaM go0 te devA jAva paMcahiM vAsasahassehiM khavayaMti, eeNaDDeNaM go0 te devA jAva paMcahiM vAsasayasahassehiM khvyti| sevaM bhaMte ! sevaM bhNte!| kha. 'asthiNabhaMte! ityAdi, iha devAnAMpuNyakartyApudgalAH prakRSTaprakRSTataraprakRSTatamAnubhAgA AyuSkakarmasahacaritatathA vedanIyA anantAnantA bhavanti tatazca santi bhadanta ! te devA ye teSAmanantAnantakarmAMzAnAM madhyAdanantAn kAzAn jaghanyena kAlasyAlpatayaekAdinA varSazatena utkarSatastu paJcabhirvarSazataiH kSapayantItyAdi praznaH / _ 'goyame"tyAdyuttaraM, taba vyantarAanantAnkAzAnvarSazatenaikena kSapayanti anantAnAmapi tadIyapudgalAnAmalpAnubhAgatayAstokenaivakAlena kSapayituMzakyatvAt tathAvidhAlpasnehAhAravat, tathA tAvata eva kAzAn asuravarjitabhanapatatayodvAbhyAM varSazatAbhyAMkSapayanti, tadIyapudgalAnAM vyantarapudgalApekSayA prakRSTAnubhAvena bahutarakAlena kSapayituM zakyatvAt snigdhatarAhAravaditi, evamuttaratrApi bhAvanA kAryeti / / zatakaM-18 uddezakaH-7 samAptaH -zatakaM-18 uddezakaH-8:vR. saptamoddezakAnte karmakSapaNoktA, aSTame tu tadvandho nirUpyata ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (749) rAyagihe jAva evaM vayAsI-anagArassaNaM bhaMte ! bhAviyappaNo purao duhao jugamAyAe pehAe rIyaM rIyamANassa pAyassa ahe kukkaDapote vA vaTTApote vA kuliMgacchAe vA pariyAvajjejA tassa NaM bhaMte ! kiM IriyAvahiyA kiriyA kAi saMparAiyA kiriyA kajjai ? goyamA! anagArassaNaMbhAviyappaNojAvatassaNaMIriyAvahiyA kiriyA kajjai no saMparAiyA kiriyA kajjai, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahA sattamasae saMvuDuddesae jAva aTTo nikkhtto| Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-18/749 sevaM bhaMte sevaM bhaMte! jAva viharati ||tennNsmnne bhagavaM mahAvIre bahiyA jAva viharati vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'purao'tti agrataH 'duhao'tti 'dvidhA' antarA'ntarA pArzvataH pRSThatazcetyartha 'jugamAyAe'tti yUpamAtrayA dRSTayA pehAe'ttiprekSya 2 rIyaM tigataM-gamanaM rIyamANassa'tti kurvata ityarthaH 'kukkaDapoyae'tti kukkuTaDimmaH 'caTTApoyae'tti iha vartakA-pakSivizeSaH 'kuliMgacchAe vatti pipIlikAdisazaH pariyAvajjejatti 'paryApadyeta' mriyeta 'evaM jahA sattamasae' ityaadi| ___ anena ca yatsUcitaM tasyArthaleza evam-atha kenArthena bhadanta! evamucyate, gautama! yasya krodhAdayo vyavacchinnA bhavanti tasyeryApathikyeva kriyA bhavatItyAdi 'jAva aTTho nikkhitto'tta 'se keNatuNaM bhaMte!' ityAdivAkyasya nigamanaM yAvadityartha, tacca 'se teNaTeNaM goyamA ityaadi| prAggamanamAzritya vicAraH kRtaH,atha tadevAzrityAnyayUthikamataniSedhataH sa evocyate mU. (750) teNaM kAleNaM 2 rAyagihe jAva puDhavisilApaTTae tassaNaM guNasilassaceiyassa adUrasAmaMte vahave anautthiyA paharivasaMti, tae NaM samaNe bhagavaM mahA0 jAva samosaDhe jAva parisA paDigayA, teNaM kAleNaM 2 samaNassa bha0 ma0 jeDe aMtevAsI iMdabhUtInAmaM anagAre jAva uLajANU jAva vihri| taeNaM te annautthiyA jeNeva bhagavaMgoyame teNeva uvAgacchanti uvAgacchittAbhagavaM goyamaM evaM vayAsI-tujhe NaM azo! tivihaM tiviheNaM assaMjayA jAva egaMtabAlA yAvi bhvh| tae NaM bhagavaM goyame annausthie evaM vayAsI-se keNaM kAraNeNaM azo! amhe tivihaM tiviheNaM assaMjayA jAva egaMtabAlA yAvi bhvaamo| tae NaM te annautthiyA bhagavaM goyamaM evaM vayAsI-tujheNaM ano! rIyaMrIyamANA pANe peceha abhihaNaha jAva uvaddaveha, tae maMtujhe pANe peJcemANA jAva uvaddavemANA tivihaM tiviheNaM jAva egaMtabAlA yAvi bhvh|| taeNaM bhagavaM goyame te annausthie evaM vayAsI-no khalu aJjo ! amhe rIyaM rIyamANA pANe pecchemo jAva uvaddavemo amhe NaM ano! rIyaM rIyamANA kAyaM ca joyaMcarIyaM ca paDucca dissA 2 padissA 2 vayAmo tae NaM amhe dissA dissA vayamANA padissA padissA vayamANA no pANe peJcemo jAva no uvddvemo| tae NaM amhe pANe apeccemANA jAva anoddavemANA tivihaM tiviheNaM jAva egaMtapaMDiyA yAvi bhavAmo, tujhe NaM ajI! appaNA ceva tivihaM tiviheNaM jAva egaMtavAlA yAvi bhvh|' taeNate annautthiyA bhagavaM goyamaMevaM va0-keNaM kAraNeNaM ajjo ! amhe tivihaM tiviheNaM jAva bhavAmo, taeNaM bhagavaM goyame te annausthie evaM va0-tujhe NaM ajo! rIyaM rIyamANA pANe pecceha jAva uvaddaveha tae NaM tujhe pANe pecchamANA jAva uvaddavemANA tivihaM jAva egaMtabAlA yaavibhvh| ____taeNaM bhagavaM goyame te annautthie evaM paDihaNai paDihaNittA jeNeva samaNe bhagavaM mahA0 teNeva uvAga02 samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namaMsati vaMdittAnamaMsittANaccAsannejAva paJjuvAsati, goyamAdi samaNe bhagavaM mahAvIre bhagavaM goyamaM evaM vayAsI suTTaNaM tumaMgo0! te annautthie evaM va0 sAhu NaM tumaMgoyamA! te annauthie evaM va0 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 263 zatakaM-18, vargaH-, uddezakaH-8 asthiNaMgo0 mamaM bahave aMtevAsI samaNA niggaMthA chaumatthA jeNaM no pabhU evaM vAgaraNaM vAgarettae jahANaM tumaMtaM suTTaNaM tumaMgo0 te annautthie evaM bayAsI sAhUNaMtumaMgo0 te anna evaM vayAsI vR. 'tae NamityAdi, 'peccheha'tti Akramatha 'kAyaMcatti dehaM pratItya vrajAma iti yogaH, dehazcedgamanazakto bhavati tadA vrajAmo nAnyathA azvazakaTAdinetyarthaH, yogaM ca-saMyamavyApAraM jJAnAdyupaSTambhakaproyajanaM bhikSATanAdi, na taM vinetyarthaH, 'rIyaM ca'tti 'gamanaM ca' atvaritAdikaM gamanavizeSa 'pratItya' Azritya, katham ? ityAha / 'dissA dissa'tti dRSTA 2 'padissA padissatti prakarSeNa dRSTA 2 // prAk chadmasthA evaM vyAkartuna prabhai ityuktam, atha chadmasthamevAzritya praznayannAha - mU. (751) tae NaM bhagavaM goyame samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNa evaM vutte samANe hadvatuDhe samaNaM bha0 ma0 baM0 nama0 evaM vayAsI-chaumatthe NaM bhaMte ! maNuse paramANupoggalaM kiM jANati pAsati udAhu na jANati na pAsati ? goyamA ! atthegatie jANati na pAsati atthegatie na jANati na paasti| chaumatthe NaMbhaMte 1 maNUse dupaesiyaMkhaMdha kiMjANati 2?, evaM ceva, evaMjAva asaMkhejja.padesiyaM, chaumatthe NaM bhaMte ! maNUse anaMtapaesiyaM khaMdhaM kiM pucchA, goyamA! atthetie jANati pAsati 1 atthegatiejANati na pAsatira atdhegatie na jANati pAsai3atthegatie na jANai na pAsati 4/ ___ ahohieNaMbhaMte! maNusse paramANupoggalaMjahAchaumattheevaMahohievijAvaanaMtapadesiyaM, paramAhohieNaM bhaMte! maNUse paramANupoggalaM jaM samayaM jANati taM samayaM pAsatijaM samayaM pAsati taM samayaM jANati?, no tiNaDhe smddhe| se keNaTheNaM bhaMte! evaM vuccai paramAhohie NaM maNUse paramANupoggalaM jaM samayaM jANati no taM samayaMpAsati jaMsamayaM pAsatinotaMsamayaM jANati?, goyamA! sAgAre se nANe bhavai anAgAre se daMsaNe bhavai, se teNaDeNaMjAva no taM samayaM jANati evaM jAva anaMtapadesiyaM / kevalINabhaMte! maNusse paramANupoggalaMjahA paramAhohietahAkevalIvijAvaanaMtapaesiyaM sevaM bhaMte 2 ti|| vR. 'chaumatthe' tyAdi, iha chadmastho niratizayo grAhyaH 'jANai na pAsaitti zrutopayuktaH zrutajJAnI, zrute darzanAbhAvAt, tadanyastu 'ne jANai na pAsaitti anantapradezikasUtre catvAro bhaGgA bhavanti, jAnAti sparzanAdinA pazyatica cakSuSetyekaH 1, tathA'nyo jAnAti sparzAdinA na pazyati cakSuSA cakSuSo'bhAvAditi dvitiiyH2| tathA'nyo na jAnAti sparzAdyagocaratvAt pazyati cakSuSeti tRtIyaH 3, tathA'nyo na jAnAti na pazyati cAviSayatvAditi caturtha 4 // ___ chadmasthAdhikArAcchadmasthavizeSabhUtAdho'vadhikaparamAdho'vadhikasUtre / paramAvadhikazcAvazyamantarmuhUrtena kevalIbhavatIti kevalisUtraM, tatra ca 'sAgAre senANe bhavati'tti 'sAkAraM' vizeSagrahaNasvarUpaM 'se'tasya paramAdho'vadhikasya tadvA jJAnaM bhavati, tadvi paryayabhUtaM ca darzanamataH parasparaviruddhayorekasamaye nAsti sambhava iti / / zatakaM-18 uddezakaH-8 samAptaH Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/9/752 zatakaM-18 uddezakaH-9:vR.aSTamoddezakAnte kevalI prarUpitaH, saca bhavyadravyasiddha ityevaM bhavyadravyAdhikArAnavame bhavyadravyanArakAdayo'bhidhIyante ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram 'bhU. (752) rAyagihe jAva evaM vayAsI-asthi NaM bhaMte ! bhaviyadavvaneraiyA bhavi02 haMtAatyi, sekeNadveNaM bhaMte! evaMvuccaibhaviyadavbanera0 bha0?,jebhaviepaMciMdietirikkhajoNie vA maNussa vA meraiesu uvavajittae se teNa0, evaM jAva thaNiyaku0, asthi NaM maMte ! bhaviyadavyapuDhavi0 bha02?, haMtA asthi / se keNa0 go0 ! je bhavie tirikkhajoNie vA maNussevA devevApuDhavikAiesuuvava0 seteNa0 AukoiyavaNassaikAiyANaMevaM ceva uvavAo teuvAUbeiMdiyateiMdiyacauridiyANa ya je bhavie tirikkhajoNie maNusse vA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM je bhavie nerai vA tirikkhajoNie vA maNusse vA deve vA paMciMdiyatirikkhajoNie vA, evaM maNussAvi, vANamarajoisiyavemANiyANaM jahA neriyaa| bhaviyadavvaneraiyassaNaM bhaMte! kevatiyaMkAlaM ThitI pannattA?, goyamA! jahanne aMtomuttaM ukkoseNaM puvvakoDI, bhaviyadavvaasurakumArassaNaMbhaMte! kevatiyaM kAlaM ThitI pannattA?, goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM0, evaM jAva dhnniykumaarss| bhaviyadavyapuDhavikAiyassaNaMpucchA, goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAtiraMgAI do sAgarovamAI, evaM Aukkoiyassavi, teuvAU jahA neraiyassa, vaNassaikAiyassa jahA puDhavikAiyassa, beiMdiyassa teiMdiyassa cauridiyassa jahA neriyss| paMciMdiyatirikkhajoNiyassa jahaneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI, evaM maNussAvi, vANamaMtarajoisiyavemANiyassa jahA asurakumArassa / / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| - vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'bhaviyadavvaneraiya'tti dravyabhUtA nArakA dravyanArakAH, te ca . bhUtanArakaparyAyatayA'pibhavantIti bhavyazabdena vizeSitAH, bhavyAzcatedravyanArakAzcetivigrahaH, te caikabhavikabaddhAyuSkAbhimukhanAmagotrabhedA bhvnti|| 'bhaviyadavvaneraiyasse'tyAdi, 'aMtomuhattaMti sajJinamasajjJinaM vA narakagAminamantarmuhUrttAyuSamapekSyAntarmuhUrta sthitiruktA, 'puvvakoDi'ttimanuSyaM paJcendriyatiryaJcaM cAzrityeti bhavyadravyAsurAdInAmapi jaghanyA sthitiritthameva, utkRkRSTA tu tini paliovamAIti uttarakurvAdimithunakanarAdInAzrityoktA, yataste mRtA deveSUtpadyanta iti / dravyapRthivIkAyikasya 'sAiregAiMdo sAgarovamAIti IzAnadevamAzrityoktA, dravyatejaso dravyavAyozca 'jahA neraiyassa'tti antarmuhUrtamekA'nyA ca pUrvakoTI, devAdInAM mithunakAnAM ca tatrAnutpAdAditi / paJcendriyatirazcaH 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAIti sptmpRthiviinaarkaapekssyoktmiti|| zatakaM-18 uddezakaH-9 samAptaH -zatakaM-18 uddezakaH-10:vR. navamoddezakAnte bhavyadravyAnArakAdivaktavyatoktA, atha bhavyadravyAdhikArAbhavyadravyadevasyAnagArasya vaktavyatA dazame ucyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram www.jainelibrary.om Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 18, varga:-, uddezakaH - 10 265 mU. (753) rAyagihe jAva evaM vayAsI - anagAre NaM bhaMte! bhAviyappA asidhAraM vA khuradhAraM bA ogAhejA ?, haMtA uggaahejjaa| se NaM tattha chijjejja vA bhijeja vA ?, natiNaTTe0 sa0 no khalu tattha satthaM samai, evaM jahA paMcamasae paramANupoggalavattavvayA jAva anagAre NaM bhaMte! bhAviyappA udAvattaM vA jAva no khalu tattha satthaM kamai // vR. 'rAyagihe ' ityAdi, iha cAnagArasya kSuradhArAdiSu pravezo vaikriyalabdhisAmarthyAdavaseyaH, 'evaM jahA paMcamasae' ityAdi, anena ca yatsUcitaM tadidam- 'aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA aganikAyasa majjhaMjheNaM vIivaejjA ?, haMtA vIivaejjA / seNaM tattha jhiyAeJjA ?, no iNaTTe samaTThe, no khalu tattha satthaM kamai' ityAdi / pUrvamanagArasyAdhikArAdiSvavagAhanoktA, athAvagAhanAmeva sparzanAlakSaNaparyAyAntareNa paramANvAdiSvabhidhAtumAha bhU. (754) paramANupoggale NaM bhaMte! vAuyAeNaM phuDe vAuyAe vA paramANupoggaleNaM phur3e ?, goyamA ! paramANupoggale vAuyAeNaM phuDe no vAuyAe paramANupoggaleNaM phuDe / duppaesie NaM bhaMte! khaM0 vAuyAeNaM evaM ceva evaM jAva asaMkhejjapaesie / anaMtapaesie NaM bhaMte! khaMdhe vAupucchA, goyamA ! anaMtapaesie khaMdhe vAuyAeNaM phuDe vAuyAe anatapaesieNaM khaMdheNaM siya phuDe siya no phur3e / vatthI bhaMte! vAuyAeNaM phuDe vAuyAe vatthiNA phuDe ?, goyamA ! vatthI vAuyAeNaM phuDe no vAuyAe vatthiNA phuDe || vR. 'paramANupoggaleNamityAdi, 'vAuyAeNaM phuDe' ti paramANupudgalo vAyukAyena 'spRSTaH' vyApto madhye kSipta ityartha : 'no vAuyAe' ityAdi no vAyukAyaH paramANupudgalena 'spRSTaH ' vyAso madhye kSipto vAyormahatvAd aNozca niSpradezatvenAtisUkSmatayA vyApakatvAbhAvAditi / 'anaMtapaesie Na'mityAdi, anantapradezikaH skandho vAyunA vyApto bhavati sUkSmataratvAttasya, vAyukAyaH punaranantapradezikaskandhena syAd vyAptaH syAnna vyAptaH, katham ?, yadA vAyuskandhApekSayA mahAnasau bhavita tadA vAyustena vyApto bhavatyanyadA tu neti / 'vatthI' tyAdi, 'vasti' dRtirvAyukAyena 'spRSTaH' vyAptaH sAmastyena tadvivaraparipUraNAt no vAyukAyo vastinA spRSTo vastervAyukAyasya parita eva bhAvAt / anantaraM pudgaladravyANi spRSTatvadharmmato nirUpitAni, atha varNAdibhistAnyeva nirUpayannAha bhU. (755) atthi NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDha0 ahe davvAiM banao kAlanIlalohiyahAliddasukillAI gaMdhao subbhigaMdhAI dubbhigaMdhAI rasao tittakaDuyaka-sAyaaMbilamahurAI phAsao kakkhaDamauyagaruyalahayasIyausiNaniddhalukkhAI annamannabaddhAI annamantrapuTThAI jAva annamanaghaDattAe ciTThati ?, haMtA asthi, evaM jAva ahesattamAe / atthi NaM bhaMte! sohamma0 kappassa ahe caiva evaM jAva IsipabbhArAe puDha0 / sevaM bhaMte! 2 jAva viharai / tae maM samaNe bhagavaM mahAvIre jAva bahiyA jaNavayavihAraM viharati // vR. 'atthI' tyAdi, 'annamannabaddhAI' ti gADhAzleSataH 'annamantrapuTThAI' ti AgADhA zleSataH, yAvatkaraNAt 'annamannaogADhAI' ti ekakSetrAzritAnItyAdi dRzyam 'annamannadhaDattAe 'tti Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 bhagavatIaGgasUtraM (2) 18/-/10/755 parasparasamudAyatayA / anantaraM pudgaladravyANi nirUpitAni, athAtmadravyadharmavizeSAnAtmadravyaM ca saMvidhAnakadvAreNa nirUpayannidamAha-- mU. (756) teNaM kAleNaM 2 vANiyagAme nAmaM nagare hotyA vanao, dUpitalAsae cetie vannao, tatyaNaM vANiyagAme nagare somile nAmamAhaNe parivasatiaDDejAva aparibhUe riuvvedajAva suparinihie paMcaNhaM khaMDiyasayANaM saMyassa kuDuMbassa AhevacaM jAva viharati / taeNaMsamaNebhagavaMmahAvIre jAvasamosaDhejAva parisA paJjuvAsati, taeNaMtassa somilassa mAhaNassa imIse kahAe laddhahassa samANassa ayameyAsave jAva samuppaJjitthA-evaM khalu samaNe nAyaputte puvvANupubbiMcaramANe gAmANugANaM dUijjamANe suhaMsuheNaMjAva ihamAgaejAvadutipalAsae ceie ahApaDirUvaMjAba viharai taM gacchAmiNaM samaNassa nAyaputtassa aMtiyaM pAubbhavAmi imAI ca NaM eyArUvAiM aTThAiM jAva vAgaraNAiM pucchissaami| taMjai ime se. imAiM eyArUvAiM aTThAI jAva vAgaraNAiM vAgarehiti tato NaM vaMdIhAmi namaMsIhAmi jAvapaJjavAsIhAmi, ahameyaM se imAiM aTThAiM jAva vAgaraNAI no vAgarehiti to NaM eehiM ceva aDehi ya jAva vAgaraNehi ya nippaTTapasiNavAgaraNaM karessAmItikaTTha evaM saMpehei 2 hAe jAva sarIre sAo gihAo paDinikkhamati paDi02 pAyavihAcAreNaM egeNaM khaMDiyasaeNaM saddhiM saMparivuDe vANiyagAmaM nagaraM majhamajheNaM niggacchai 2 jeNeva dUtipalAsae ceie jeNeva samaNe bhaga0 ma0 teNeva uvA02 samaNassa 3 adUrasAmaMte ThicA samaNaM bhagavaM ma0 evaM vyaasii| jatAte bhaMte! javaNijaM0 avvAbAhaM0 phAsuyavihAraM0?, somilA! jattAvimejavaNijaMpi me avvAbAhapi me phAsuyavihAraMpi me, kiM te bhaMte ! jattA?, somilA ! jaMte navaniyamasaMjamasajjhAyajhANAvassayamAdIesu jogesu jayaNA setaM jttaa| kiMtebhaMte! javaNijaM?, somilA! javaNije duvihe paM0 20-iMdiyajavaNijja ya noiMdiyajavaNijevase vaTuMti settaMiMdiyajavaNije, sekiMtaM noiMdiyajavaNije?,2jamekohamANamAyAlobhA vocchinnA no udIreti se taM noiMdiyajavaNije, settaM jvnnijje|| kiM te bhaMte ! avvAbAha?, somilA! jaM me vAtiyapittiyasiMbhiyasanivAiyA vivihA rogAyaMkA sarIragayA dosA uvasaMtA no udIreti settaM avvAbAhaM, kiM te bhaMte ! phAsuyavihAraM?, somilA! jannaM ArAmesu ujANesu devakulesu sabhAsu pavAsu itthIpasupaMDagavivajiyAsu vasahIsu phAsuesaNizaM pIDhaphalagasejAsaMthAragaM uvasaMpajittANaM viharAmi settaM phAsuyavihAraM / / sarisavAtebhaMte! kiM bhakkheyAabhakkheyA?, somilA! sarisavA bhakkheyAviabhakkheyAvi, se keNaDhe0 sarisavA me bhakkheyAviabhakkheyAvi?,se nUNaM te somilA! baMbhannaesunaesuduvihA sarisavA pannattA, taMjahA-mittasarisavAya dhannasarisavAya, tatthaNaMje te mittasarisavA tetivihA paM0, taM0-sahajAyayA sahavaDiyayA shpNsukiiliyyaa| te NaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkhayA, tattha NaM je te dhannasarisavA te duvihA pa0 taM0-satthapariNayAya asatthapariNayA ya, tattha gaMje te asatthapariNayA te NaM samaNANaM niggaMdhANaM abhakkhayA, tattha NaM je se satthapariNayAte duvihA paM0, taM0-esaNiJjA ya anesaNijjA ya, tattha NaM je te anesaNijjAte samaNANaM niggaMthANaM abhkkheyaa| For Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 18, varga:-, uddezakaH - 10 267 tatya NaM je te esaNijjA te duvihA pa0 taM0 - jAiyA ya ajAiyA ya, attha tattha NaM je te ajAiyA te NaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkheyA, tattha NaM je te jAtiyA te duvihA pa0 taM0 - laddhA ya aladdhA ya, tattha NaM je te aladdhA te NaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkheyA / tattha NaM je te laddhA te NaM samaNANaM nigdhANaM bhakkheyA, se teNaTTeNaM somilA ! evaM vubai jAva abhakkheyAvi / mAsA te bhaMte! kiM bhakkheyA abhakkheyA?, somilA ! mAsA me bhakkheyAvi abhakkheyAvi, sekeNaTTeNaM jAva abhakkheyAvi, se nUNaM te somilA ! vaMbhannaesunaesu duvihA mAsA pa0 taM0 - davvamAsA ya kAlamAsA ya / tattha NaMje te kAlamAsA te NaM sAvaNAdIyA AsADhapajjavasANA duvAlasa taM0 - sAvaNe bhaddavae Asoe kattie maggasire pose mAhe phAguNe citte vaisAhe jeTThAmUle AsADhe, teNaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkheyA, tattha NaM je te davvamAsA te duvihA pa0 taM0 - atthamAsA ya dhannamAsA ya, tattha NaM je te atthamAsA te duvihA pa0 taM0 - suvatramAsA ya ruppamAsA ya / te NaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkheyA, tattha NaM je te dhannamAsA te duvihA pa0 taM0-satyapariNayA ya asatthapariNayAya evaM jahA dhatrasarisavA jAva se teNaTTeNaM jAva abhakkheyAvi / kulatthA te bhaMte! kiM bhakkheyA abhakkheyA?, somilA ! kulatthA bhakkheyAvi abhakkheyAvi, sekeNaTTeNaM jAva abhakkheyAvi ?, se nUNaM somilA te baMbhannaesa naesu duvihA kulatthA pa0 taM0 - itthikulatthA ya dhanakulatthAya / tattha NaM je te itthikulatthA te tivihA pa0, taMjahA - kulakannayAi vA kulavahUyAti vA kulamAuyAi vA, te.NaM samaNANaM niggaMthANaM abhakkheyA, tattha NaM je te dhannakulatthA evaM jahA dhannasarisavA se teNaTTeNaM jAva abhakkheyAvi // vR. 'teNa' mityAdi, 'imAIca NaM' ti iMmAni ca vakSyamANAni yAtrAyApanIyAdIni 'jatta' ti yAnaM yAtrA - saMyamayogeSu pravRtti 'javaNijjaM 'ti yApanIyaM - mokSAdhvani gacchatAM prayojaka indriyAdivazyatArUpo dharmmaH 'avyAbAhaM' ti zarIrabAdhA nAmabhAvaH 'phAsuyavihAraM' ti prAsukavihAro - nirjIva Azraya iti, 'taviniyamasaMjamasajjhAyajhANAvassayamAiesu'ti / iha tapaH anazanAdi niyamAH - tadviSayA abhigrahavizeSAH yathA etAvattapaHsvAdhyAyavaiyAvRtyAdi mayA'vazyaM rAtrindivAdau vidheyamityAdirUpAH saMyamaH -pratyupekSAdi svAdhyAyodharmakathAdi dhyAnaM-dharmAdi AvazyakaM - SaDvidhaM, eteSu ca yadyapi bhagavataH kiJcinna tadAnIM vizeSataH saMbhavati tathA'pi tatphalasadbhAvAttadastItyavagantavyaM, 'jayaNa' tti pravRtti 'iMdiyajavaNijjaM 'ti indriyaviSayaM yApanIyaM - vazyatvamindriyayApanIyaM / evaM noindriyayApanIyaM, navaraM nozabdasya mizravacanatvAdindriyairmizrAH sahArthatvAdvA indriyANAM sahacaritA noindriyAH - kaSAyAH, eSAM ca yAtrAdipadAnAM sAmayikagambhIrArthatvena bhagavatastadarthaparijJAnasambhAvayatA tenApabhrAjanArtha praznaH kRta iti // 'sarisava' tti ekatra prAkRta zailyA sadhzavayasaH--samAnavayasaH anyatra sarSapAH - siddhArthakAH, 'davvamAsa 'tti dravyarUpA mASAH 'kAlamAsa'tti kAlarUpA mAsAH, 'kulattha' tti ekatra kule tiSThantIti kulasthAH - kulAGganAH, anyatra kulatthAH dhAnyavizeSAH, sarisavAdipadapraznazca chalagrahaNenopahAsArthaM kRta iti / / atha ca sUriM vimucya bhagavato vastutatvajJAnajijJAsayA''ha Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatIagasUtraM (2) 18/-/10/757 mU. (757) egebhavaMduve bhavaMakkhaebhavaMavvae bhavaMavaTThie bhavaManegabhUyabhAvabhavie bhavaM?, somilA! egevi ahaM jAva anegabhUyabhAvabhavievi ahaM / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jAva bhavievi ahaM ?, somilA ! davvaTThayAe ege ahaM nANadaMsaNaThThayAe duvihe ahaM paesaTTayAe akkhaevi ahaM avvaevi ahaM avaTThievi ahaM uvayogaTTayAe anegabhUyabhAvabhavievi ahaM, se teNaTeNaM jAva bhavievi ahaM avaTThievi ahaM uvayogaTThayAe anegabhUyabhAvabhavievi ahaM, se teNaDDeNaM jAva bhavievi ahN| etthaNaM se somile mAhaNe saMbuddhe samaNaM bhagavaM mahAvIraM jahA khaMdao jAvase jaheyaM tujhe vadaha jahANaM devANuppiyANaM aMtie bahave rAIsara evaMjahA rAyappaseNaijje citto jAva duvAlasavihaM sAvagadhammapaDivaJjati paDivajjittA samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati jAva paDigae, taeNaM se somile mAhaNe samaNovAsae jAe abhigayajIvA jAva vihri| bhaMtetti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdita nama0 0 nama0 pabhUNaM bhaMte ! somile mAhaNe devANuppiyANaM aMtie muMDe bhavittA jaheva saMkhe taheva niravasesaMjAva aMtaM kAhiti / seva bhaMte ! 2 tti jAva viharati / vR. 'ege bhava'mityAdi, eko bhavAnityekatvAbhyupagame bhagavatA''tmanaH kRte zrotrAdivijJAnAnAmavayavAnAM cAtmano'nekatopalabdhita ekatvaM dUSayiSyAmIti vuddhayAparyanuyogaH somilabhaTTena kRtaH, dvau bhavAniti ca dvitvAbhyupagame'hamityekatvaviziSTasyArthasya dvitvavirodhena dvitvaM dUSayiSyAmIti buddhayA paryanuyogovihitaH, akhae bhava'mityAdinAca padatrayeNa nityAtmapakSaH paryanuyuktaH, 'anegabhUyabhAvabhaviebhavaMtianeke bhUtAHatItAH bhAvAH-sattApariNAmA bhavyAzcabhAvino yasya sa tathA, anena cAtItabhaviSyatsattApraznenAnityatApakSaH paryanuyuktaH, ekataraparigrahe tasyaiva dUSaNAyeti, tatra ca bhagavatA syAdvAdasya nikhiladoSagocarA-tikrintatvAttamavalambyottaramadAyi-'egevi ahamityAdi, kathamityetat ? ityata Aha - davvaTThayAe ego'haM'ti jIvadravyakatvenaiko'haM na tupradezArthatayA, tathA hi anekatvAnmametyavayavAdInAmanekatvopalambhonabAdhakaH, tathAkaJcitsvabhAvamAzrityaikatvasaGkrayAviziSTasyApi padArthasya svabhAvAntara-dvayApekSayA dvitvamapi na viruddhamityata uktaM-'nANadaMsaNaTThayAe duvihe ahaM'ti, nacaikasya svabhAvabhedona dRzyate, ekohi devadattAdipuruSaekadaiva tattadapekSayApitRtvaputratvabhrAtRtvabhrAtR- vyatvAdInanekAn svabhAvAllabhata iti, tathA pradezArthatayA'saGkhyeyapradezatAmAzrityAkSato'pyahaM sarvathA pradezAnAM kSayAbhAvAt, tathA'vyayo'pyahaM katipayAnAmapi ca vyayAbhAvAt, kimuktaM bhavati? avasthito'pyahaM-nityo'pyaham, asaGkhayeyapradezitA hi na kadAcanApi vyapaiti ato nityatA'bhyupagame'pi na doSaH, tathA 'uvaogaTTayAe'tti vividaviSayAnupayogAnAzrityAnekabhUtabhAvabhaviko'pyaham, atItAnAgatayorhi kAlayoranekaviSayabodhAnAmAtmanaH kathaJcidabhinnAnAM bhUtatvAd bhAvitvAccetyanityapakSo'pi na doSAyeti / "evaM jahA rAyappaseNaije' ityAdi, anena ca yatsUcitaM tasyArthalezo darzyate-yathA devAnAMpriyANAmantike bahavo rAjezvaratalavarAdayastyaktvA hiraNyasuvarNAdi muNDA bhUtvA'gA Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-18, varga:-, uddezakaH-10 rAdanagAritAM pravrajanti na khalu tathA zaknomi pravrajitumitIcchAmyahamaNuvratAdikaM gRhidharma bhagavadantike pratipattuM, tato bhagavAnAha-yathAsukhaM devAnAMpriya! mA pratibandho'stu, tatastamasau pratyapadyata iti| zatakaM-18 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // aSTAdazazatavRttirvihitA vRttAni vIkSya vRttikRtAm / prAkRtanaro hyadRSTaM na karma kartu prabhurbhavati / / zatakaM-18 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre aSTAdazazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA prismaaptaa| (zatakaM-19) vR. vyAkhyAtamaSTAdazazatam, athAvasarAyAtamekonaviMzatitamaM vyAkhyAyate, tatra cAdAvevoddezakasaGgrahAya gAthA mU. (758) lessA ya 9 gabma 2 puDhavI 3 mahAMsavA 4 carama 5 dIva 6 - bhavaNA 7 yA nivvatti 8 karaNa 9 vaNacarasurA 10 ya eguunnviisime| vR. 'lesse'tyAdi, tatra 'lessA yati lezyAH prathamoddezake vAcyA ityasau lezyoddezaka . evocyate, evamanyatrApi 1 cazabdaH samuccaye, 'gabbha'tti garbhAbhidhAyako dvitIyaH 2 / 'puDhavitti pRthivIkAyikAdivaktavyatArthastRtIyaH 3 mahAsava'tti nArakA mahAzravA mahAkriyA ityAdyarthaparazcaturthaH 4 / 'carama'tti caramebhyo'lpasthitikebhyo nArakAdibhyaH paramA mahAsthitayomahAkarmatarAityAdyarthapratipAdanArthapaJcamaH 5, 'dIvatti dviipaadybhidhaanaarthsssstthH| 'bhavaNA ya'ti bhavanAdyarthAbhidhAnArtha saptamaH 7 'nivvatti'tti nirvRtti-niSpatti zarIrAdestadartho'STamaH 8 / 'raNa'tti karaNArtho navamaH 9 'vaNacarasurA yatti vanacarasurA-vyantarA devAstadvaktavyatArtho dazama iti 10 // -zatakaM-19 uddezakaH-1:mU. (751) rAyagihe jAva evaM vayAsI-katiNa bhaMte! lessAo pannattAo?, goyamA! challesAo pannattAo, taMjahA-evaM jahA pannavaNAe cautyo lesuddesao bhANiyabvo nirvseso| sevaM bhate 2 // vR.tatraprathamoddezakastAvadvayAkhyAyate, tasyacedamAdisUtram-'rAyagihe'ityAdi 'pannavaNAe cauttholesuddesaobhANiyavyoti prajJApanAyAzcaturtho lezyApadasya saptadazasyoddezako lezyoddezaka iha sthAne bhaNitavyaH, sa ca-'kaNhalesA jAva sukkalesA'ityAdiriti zatakaM-19 uddezaka:-1 samAptaH -: zatakaM-19 uddezakaH-2:vR. atha lezyA'dhikAravAneva dvitIyastasya cedamAdisUtram Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 19/-/2/760 bhU. (760) kati NaM bhaMte! lessAo pa0 ? evaM jahA patravaNAe gabbhuddeso so ceva niravaseso bhANiyavvo / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! // 270 vR. 'kaNa' mityAdi, evaM jahA patravaNAe' ityAdi, 'evam anena krameNa yathA prajJApanAyAM garbhodezake - garbhasUtropalakSitoddezake saptadazapadasya SaSThe sUtraM tatheha vAcyaM / tantryUnAdhikatvaparihArArthamAha--sa eva garbhoddezako niravazeSa bhaNitavya iti, anena ca yatsUcitaM tadidaM - 'goyamA ! challessAo patrattAo, taMjahA -- kaNhalessA jAva sukkalessA, maNussANaM bhaMte ! / kai lessAo pa0, challessAo pa0 - kaNhalessA jAva sukkalessA' ityAdIti / yAni ca sUtrANyAzritya garbhoddezako'yamuktastAnImAni - kaNhalesse NaM bhaMte ! maNusse kaNhalessaM gabbhaM jaNejjA ?, haMtA goyamA ! jaNejjA | kaNhalesse NaM bhaMte! maNUse nIlalesaM gabbhaM jaNejjA ? haMtA goyamA ! jaNejjA' ityAdIti / zataka - 19 uddezakaH - 2 samAptaH -: zatakaM - 19 uddezakaH-3 : vR. dvitIyoddezake lezyA uktAstadyuktAzca pRthivIkAyikAditvenotpadyanta iti pRthivIkAyikAdayastRtIye nirUpyanta ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (761) rAyagihe jAva evaM vayAsI siya bhaMte! jAva cattAri paMca puDhavikAiyA egayao sAdhAraNasarIraM baMdhati ega0 2 tao pacchA AhAreti vA pariNAmeti vA sarIraM vA baMdhaMti ?, no iNaTTe samaTTe, puDhavikkAiyANaM patteyAhArA patteyapariNAmA patteyaM sarIraM baMdhaMti pa0 2 tato pacchA AhAreti vA pariNAmeti vA sarIraM vA baMdhati 1 / tesi NaM bhaMte ! jIvANaM kati lessAo pa0 ?, goyamA ! cattAri lessAo0 pa0 taM0- kaNhalessA nIla0 kAu0 teu0 2 / te NaM bhaMte! jIvA kiM sammadiTTI micchAdiTTI sammAmicchAdiTThI ? goyamA ! no sammadiTThI micchAdiTThI no sammAmicchadiTThI 3, te NaM bhaMte! jIvA kiM nANI annANI ?, goyamA ! no nANI annANI, niyamA duannANI, taM0- maiannANI ya suyaannANI ya 4 / bhaMte! jIvA kiM maNajogI vayajogI kAyajogI ?, goyamA ! no maNajogI no vayajogI kAyajogI 5, te NaM bhaMte ! jIvA kiM sAgArovaDattA anAgArovauttA ?, goyamA ! sAgArovauttAvi anAgArovauttAvi 6 / te NaM bhaMte! jIvA kimAhAramAhAreti ?, goyamA ! davvao NaM anaMtapadesiyAI davvAI evaM jahA pannavaNAe paDhame AhAruddesae jAvasavvappaNayAe AhAramAhAreti 7, te NaM bhante ! jIvA jamAhAreti taM cijjati jaM no AhAreti taM no cinaMti cinne vA se uddAi palisappati vA ?, haMtA goyamA ! te NaM jIvA jamAhAreti taM cicaMti jaM no cijnaMti cinne vA se uddAi palisampa ti vA ?, haMtA goyamA ! te NaM jIvA jamAhAreti taM cijjati jaMno jAva palisappati vA 8 / tesi NaM bhaMte! jIvANaM evaM sannAti vA pannAti vA maNoti vA vaII vA amhe NaM AharamAhA remo ?, no tiNaTTe sa0 Ahareti puNa te teMsi 9, tesi NaM bhaMte! jIvANaM evaM sannA0 jAva vIyIti Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 271 zatakaM-19, vargaH-, uddezakaH-3 yA amhe gaM iTANiDhe phAseyare vedemo paDisaMvedemo?, no ti0 paDisaMvedeti puNa te 10 // teNaMbhaMte! jIvA kiM pANAivAeuvakkhAijaMtimusAvAe adinnA0 jAva micchAdasaNasalle uvaskhAijati?, goyamA! pANAivAeviuvakkhAioNtijAva micchAdasaNasallevi uvakkhAijati, jesaMpiNaM jIvANaM te jIvA evamAhijaMti tesiMpiNaMjIvANaM no vijAe nANate 11 teNaM bhaMte jIvAkaohiMto uvava0 kiM neraiehito uvavajaMti? evaMjahA vastIepuDhavikkAiyANaMuvavAo tahA bhANiyavyo 12 / tesiNaM bhaMte ! jIvANaM kati samugghAyA pa0?, goyamA ! tao samugghAyA paM0, taM0vaiyaNAsamugghAe kasAya0 maarnnNtiys0|| teNaM bhaMte! jIvA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM kiM samohayA maraMti asamohayA maraMti?, goyamA ! samohayA maraMti asamohayAvi maraMti / / teNaM bhaMte ! jIvA anaMtaraM uvvaTTittA kahiM gacchaMti kahiM uvavajaMti?, evaM uvvaTTaNA jahA varatIe 12 // siya bhaMte ! jAva cattAri paMca AukkAiyA egayao sAhANasarIraM baMdhati ega02 tao pacchA AhAraiti evaM jo puDhavikAiyANaM gamo so ceva bhANiyabvo jAva uvyadRti navaraM ThitI sattavAsasahassAI ukkoseNaM sesaMtaM ceva / siya bhaMte! jAva cattAri paMca teukkAiyA evaM caiva navaraM uvavAo ThitI uvvaTTaNA ya jahA pannavaNAe sesaMtaM ceva / vAukAiyaANaM evaM ceva nANattaM navaraM cattAri smugghaayaa| siya bhaMte ! jAva cattAri paMca vaNassaikAiyApucchA, goyamA! no tiNaDhe samatu, anaMtA vaNassaikAiyA egayao sAhAraNasarIraM baMdhaMti ega02 tao pacchA AhAraiti vA pari02 sesaM jahA teukAiyANaM jAva uvvadati navaraM AhArao niyama chaddisiM, ThitI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomuttaM, sesaMtaM ceva / / . vR. 'rAyagihe'ityAdi, iha ceyaM dvAragAthA kvacid dRshyte||1|| "siya lesadichiNANe joguvaoge tahA kimAhAro / pANAivAya uppAyaThiI smugghaayuvvttttii|" asyAzcArtho vanaspatidaNDakAntoddezakArthAdhigamAvagamya eva, tatra syAdvAre 'siya'tti syAd-bhavedayamarthaH, athavA prAyaH pRthivIkAyikAHpratyekaM zarIraMvanantItisiddhaM, kintu siya'tti syAt kadAcit 'jAva cattAripaMca puDhavikAiya'tti catvAraH paJca vA yAvatkaraNAd dvau vA trayo vA upalakSaNatvAccAsya bahutarA vA pRthivIkAyikA jIvAH / "egao'ttiekata ekIbhUya saMyujyetyarthaH 'sAhAraNasarIraM vaMdhati'tti bahUnAM sAmAnyazarIraM vaghnanti, AditastaprAyogyapudgalagrahaNataH, AhAreMti vattivizeSAhArApekSayA sAmAnyAhArasyAviziSTazarIrabandhanasamaya eva kRtatvAt 'sarIraM vA baMdhaMti'tti AhAritapariNAmitapudgalaiH zarIrasya pUrvabanadhApekSayA vizeSato bandhaM kurvantItyarthaH, nAyamartha samartho, yataH pRthivIkAyikAH pratyekAhArAH pratyekapariNAmAzcAtaH pratyekaMzarIraMvaghnantIti tataprAyogyapudgalagrahaNataH, tatazcAhArayantItyAdi etacca praagvditi| kimAhAradvAre-'evaM jahA pannavaNA paDhame AhAruddesae'tti evaM yathA prajJApanAyAmaTAviMzatitamapadasya rathame AhArAbhidhAyakoddezake sUtra yatheha vAcyaM, taccaivaM--'khettao asaMkheja Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 bhagavatIaGgasUtraM (2) 19/-/3/761 paesogADhAI kAlato anayarakAlakRitIyAI bhAko vanamaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI'ityAdIti 'taM cijaitti tat-pudgalajAtaM zarIrendriyatayA pariNamatItyarthaH 'cinne vA se uddAi ticIrNaM ca-AhAritaM sattat pudgalajAtam 'apadravati' apayAti vinazyatIti malavat sArazcAsya zarIrendriyatayA pariNamati, etadevAha-'palisappaiva'tti parisarpaticapari-samantAdgacchati, evaM satrAi vatti "evaM' vakSyamANollekhena 'saJjJA' vyAvahArikArthAvagraharUpA mati pravartataiti zeSaH, pannAiva'ttiprajJA-sUkSmArthaviSayA matireva, maNoivatti manodravyasvabhAvaM, 'vaIi vatti vAgU drvyshrutruupaa| . prANAtipAtAdidvAre-'pANAivAe uvakkhAijjatI tyAdi prANAtipAte sthitA iti zeSaH prANAtipAtavRttaya ityarthaH, upAkhyAyante abhidhIyante, yazcaiha vacanAdyabhAve'pipRthivIkAyikAnAM mRSAvAdAdibhirupAkhyAnaM tanmRSAvAdAdyaviratimAzrityocyata iti, atha hantavyAdijIvAnAM kA vArtA ? ityAha-'jesipi NamityAdi, yeSAmapi jIvAnAmatipAtAdiviSayabhUtAnAM prastAvAtpRthivIkAyikAnAmeva sambandhinA'tipAtAdinA tejIvattite-atipAtAdikAriNo jIvAH 'evamAhilaMti'tti atipAtAdikAriNa ete ityAkhyAyante, teSAmapi jIvAnAmatipAtAdiviSayabhUtAnAM na kevalaM ghAtakAnAM 'no' naiva 'vijJAtam' avagataM 'nAnAtvaM' bhedo yaduta vayaM vadhyAdaya ete tu vadhakAdaya ityamanaskatvAtteSAmiti || utpAdadvAre-"evaM jahA vakkatIe'ityAdi, iha ca vyutkrAnti prajJApanAyAH SaSThaM padaM, anena ca yatsUcitaM tadidaM-'kiM neraiehiMto uvavanaMti tirikkhajoNiehiMto uvavajaMti maNussehito uvavajaMti devihito uvavaaMti ?, goyamA ! no neraiehiMto uvavajaMti tirikkhajoNiehito uvavajaMti maNussehiMto uvavajaMti devehito uvvajati' / / samudghAtadvAre-'samohayAvittisamudghAtevartamAnAH kRtadaNDA ityarthaH 'asomahayAvitti daNDAduparatA akRtasamudghAtA vaa| uddhartanAdvAre-'eva uvvaTTaNA jahA vaktIe'tti, anena cedaM sUcitaM-kiM neraiesu jAva devesu?, goyamA ! no neraiepsu uvavanaMti tirikkhajoNiesu uva0 maNussesu uvavajaMti no devesuuvvkhNti'tti| tejaskAyikadaNDake 'navaraM uvavAo ThiI uvvaTTaNA ya jahA panavaNAe'tti, iha syAdAdidvArANi pRthivIkAyikadaNDakavadvAcyAni, utpAdAdiSu pUnarvizeSo'satisaca prajJApanAyAmiveha draSTavyaH, sa caivamarthataH-teSAmupapAtastiryagmanuSyebhya eva sthitistUtkRSTA'horAtratrayaMtata udvRttAstu tetiryakSvevotpadyante, yathA cehotpAdavizeSo'sti tathA lezyAyAmapi yatastejaso'prazastalezyA eva, pRthivIkAyikAstvAdyacaturlezyAH, yaccedamiha na sUcitaM tdvicitrtvaatsuutrgteriti| vAyukAyadaNDake 'cattAri samugghAya'tti pRthivyadInAmAdyAyaH samudghAtAH vAyUnAM tu vedanAkaSAyamAraNAntikavaikriyalakSaNAzcatvAraH samudghAtAH saMbhavanti teSAM vaikriyazarIrasya sambhavAditi / vanaspatikAyadaNDake 'navaraM AhAro niyama chaddisiM'ti yaduktaM tannAvagamyate lokAntaniSku-TAnyAzritya tridigAderapyAhArasya teSAM sambhavA bAdaranigodAn vA''zrityedamavaseyaM, teSAM pRthivyAdyAzritatvena SaDadikkAhArasyaiva sambhavAditi / / athaiSAmeva pRthivyAdInAmavagAhanA'lpatvAdinirUpaNAyAha Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-19, vargaH-, uddezakaH-3 273 mU. (762) eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM AuteuvAuvaNassaikAivANaM suhamANaM bAdarANaM paJjattagANaM apajjattagANaMjAva jahannukkosiyAe ogAhaNAe kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA savvatthovA suhumanioyassa apajattassa jahanniyA ogAhaNA 91 suhumavAucAiyassa apajattagassa jahaniyA ogAhaNA asaMkhejaguNA 2 suhumateUapajattassajaha0 ogAhaNA asaMkhez2aguNA3sahumaAUapaja0jaha0 asaM04 suhamapuDhaviapajatta0 jahanniyA ogAhaNA asaMkhenaguNA 5/ bAdaravAukAiyassa apajjattagassa jahanniyA ogAhaNA asaMkhejaguNA 6 bAdarateUapajattajahaniyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA 7 bAdaraAuapaJjattajahanniyA ogA0 asaMkhe08 // bAdarapuDhavIkAiyaapajatta jahanniyA ogAhaNA asaMkhenaguNA 9 patteyasarIrabAdaravaNassaikAiyassa bAdaranioyassa eesiNaM paJjattagANaM eesiNaM apanattagANaM jahaniyA ogAhaNA doNhavi tullA asNkhe010-11|| suhumanigoyassa pajattagassajahaniyA ogAhaNA asaM012 tasseva apajattagassa ukkosi0 ogA0 visesA 13 tassa caiva apaJjattagassa ukko0 ogA0 visesA014/ suhumavAukAiyassa paJjattaga0 jaha0 ogA0 asaM015 tassa ceva apajattagassa ukkosiyA ogAhaNA vise0 16 tassa caiva pajattagassa ukkasA vise017 evaM suhumateukoiyassavi 18-19-20 evaM sahumaAukkaiyassavi 21-22-23 evaM suhumapuDhavikAiyassa visesA 24-25-26 evaM bAdaravAukAiyassa vi0 27-28-29 evaM bAyarateUkAiyassa vi0 30-31-32 evaM bAdaraAukAiyassa vi033-34-35 evaM bAdarapuDhavikAiyassa vi0 36-37-38 / savvesiM tiviheNaM gameNaM bhANiyavvaM, bAdaranigoyassa pajjattagassa jahaniyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA 39 tassa ceva apaJjattagassa ukkosiyA ogAhaNA vis040| tassa ceva pajatagassa ukkosiyA ogAhaNA visesAhiyA 41 patteyasarIrabAdaravaNassaikAiyassa pajattagassa ja0 ogA0 asaM 42 tassa ceva apajjatta0 ukko0 ogAhaNA asaM0 43 tassa ceva panja0 u0 ogA0 asN044| vR. 'eesiNa'mityAdi, iha kila pRthivyatejovAyunigodAH pratyekaM sUkSmavAdarabhedAH evamete dazaikAdazazca pratyekavanaspati etecapratyekaMparyAptakAparyAptakabhedAH22 te'pijaghanyotkRSTAvagAhanA ityevaM catuzcatvAriMzati jIvabhedeSu stokAdipadanyAsenAvagAhanA vyaakhyeyaa| sthApanAcaivaM-pRthivIkAyasyAdhaH sUkSmavAdarapade tayoradhaHpratyekaM paryAptAparyAptapadeteSAmadhaH pratyekaM jaghanyotkRSTAvagAhaneti, evamapkAyikAdayo'pisthApyAH, pratyekavanaspatezcAdhaH paryAptapayaptipadadvayaMtayoradhaHpratyekaM jaghanyotkRSTAcAvagAhaneti, iha ca pRthivyAdInAmaGgulAsaGkhyeyabhAgamAtrAvagAhanatve'pyasaGghayeyabhedatvAdaGgulAsaGkhayeyabhAgasyetaretarApekSayA'saGghayeyaguNatvaMna virudhyate . pratyekazarIravanaspatInAM cotkRyA'vagAhanA yojanasahaM samadhikamavagantavyeti / pRthivyAdInAMye'vagAhanAbhedAsteSAM stokatvAdyuktam, atha kAyamAzritya teSAmevetaretarApekSayA sUkSmatvanirUpaNAyAha15118] Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 bhagavatIaGgasUtraM (2) 19/-/3/763 mU. (763)eyassaNaMbhaMte! puDhavikAiyassaAukkAiyassateU vAU vaNassaikAiyassa kayare kAye savvasuhame kayare kAe sabbasuhumatarAe ?, goyamA ! vaNassaikAie savyasuhame vaNassaikAiesavvasuhumatarAe 2, eyassaNaM bhaMte ! puDhavikAiyassa AukkAiteu0 vAukAiyassa kayare kAye savvasuhame kayare kAye savvasuhumatarAe?, goyamA ! vAukAe savvasuhume vAucAye svysuhumtraae| eyassa NaM bhaMte ! puDhavikAiyasa AukkAiyassa teukAiyassa kayare kAye savvasuhame kayare kAe savvasuhumatarAe?, goyamA! teukkAesabbasuhame teukAesavvasuhumatarAe 3, eyassa NaM bhaMte ! puDhavikAiyassa AukAiyassa kayare kAe savvasuhume kayare kAye savvasuhumatarAe?, goyamA! AukkAe savvasuhame AukAe sabbasuhumatarAe 4 / / eyassa NaM bhaMte ! puDhavikAiyassa Au0 teu0 vAu0 vaNassaikAiyassa kayare kAye sabbabAdare kayare kAye savvabAdaratarAe ?, goyamA ! vaNassaikAye savvabAdare vaNassaikAye savvabAdaratarAe 1, eyassa NaM bhaMte ! puDhavikAiyassa AukAi0 teukkAiya0 vAukkAiyassa kayare kAe savvabAdare kayare kAe savvabAdaratarAe?, goyamA ! puDhavikAesavvabAdare puDhavikkAe savvabAdaratarAe 2 . eyassa NaM bhaMte ! AukkAiyassa teUkAyassa vAukAiyassa kayare kAe savvabAdare kayare kAe savvabAdaratarAe?, goyamA! AukkAe savvabAdare AukkAe savvabAdaratarAe 3, eyassa NaM bhaMte ! teukAiyassa vAukkAiyassa kayare kAe savvabAdare kayare kAe savvabAdaratarAe?, goyamA ! teukkAe savvabAdare teukkAe savvabAdaratarAe 4 // __ kemahAlae NaM bhaMte ! puDhavisarIre pannatte?, goyamA ! anaMtANaM suhumavaNassaikAiyANaM jAvaiyA sarIrA se ege suhumavAusarIre asaMkhejANaMsuhumavAusarIrANaMjAvatiyA sarIrA se ege suhumateUsarIre, asaMkhejANaM suhumateUkAiyasarIrANaMjAvatiyA sarIrAse ege suhame AUsarIre, asaMkhejANaM suhumaAukkAiyasarIrANaM jAvaiyA sarIrA se ege suhume puDhavisarIre, asaMkhejANaM suhumapuDhavikAiyasarIrANaM jAvaiyA sriiraase| ege bAdaravAusarIre, asaM0 bAdaravAukkAiyANaM jAvaiyA sarI0 se ege bAdarateUsarIre, asaMkhaijANaM bAdarateukAiyANaM jAvayA sarIrA se ege bAdaraAusarIre, asaMkhejjANaM bAdaraAu0 jAvatiyA sarIrAse ege bAdarapuDhavisarIre, emahAlae NaM goyamA ! puDhavisarIre pannatte / / . vR. 'eyasse'tyAdi, 'kayare kAe'tti kataro jIvanikAyaH 'savvasuhume'tti sarvathA sUkSmaH sarvasUkSmaH,ayaMca cakSuragrAhyatAmAtreNa padArthAntaramanapekSyApi syAdyathA sUkSmovAyuH sUkSmaM mana ityata Aha-'savvasuhumatarAe'tti sarveSAM madhye'tizayena sUkSmataraH sa eva sarvasUkSmataraka iti sUkSmaviparItobAdara itisUkSmatvanirUpaNAnantaraM pRthivyAdInAmevabAdaratvanirUpaNAyAha-'eyassa nn'mityaadi| pUrvoktamevArthaprakArAntareNAha- 'kemahAlaeNa'mityAdi, anaMtANaM suhumavaNassaikAiyANaM jAvaiyA sarIrA se ege suhumavAusarIre'tti, iha yAvadrahaNenAsaGkhyAtAni zarIrANi grAhyANi anantAnAmapivanaspatInAmekAdsaGkhayeyAntazarIratvAd anantAnAMcataccharIrANAmabhAvAtprAk Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-19, vargaH-, uddezaka:-3 275 ca sUkSmavanaspatyavagAhanA'pekSayA sUkSmavAyvavagAhanAyA asavayAtaguNatvenoktatvAditi, 'asNkhejaann'mityaadi| 'suhumavAusarIrANaM'tivAyurevazarIraM yeSAMtetathA sUkSmAzcatevAyuzarIrAzca vAyukAyikAH sUkSmavAyuzarIrAsteSAmasaGghayeyAnAM suhumavAukkAiyANaM tikvacitpAThaHsacapratItaeva, jAvaiyA sarIra'ti yAvanti zarIrANi pratyekazarIratvAtteSamAsaGkhayeyAnyeva 'se ege suhume teusarIre'tti tadekaM sUkSmatejaHzarIraM taavcchriirprmaannmityrth| prakArAntareNa pRthivIkAyikAvagAhanApramANamAha mU. (764) puDhavikAiyassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA pannattA?, goyamA ! se jahAnAmae ranno cAuraMtaracakavaTTissa vanagapesiyAtaruNI balavaMjugavaMjuvANI appAyaMkAvanao jAva niuNasippovagayA navaraM cammeduhaNamuDiyasamAhayaNiciyagattakAyA na bhaNNati sesaMtaM ceva jAva niuNasippovagayA tikkhAevayarAmaIe saNhakaraNIe tikkheNaMvairAmaeNaMvaTTAvaraeNaM egaM mahaM puDhavikAiyaM jatugolAsamANaM gahAya paDisAhariya pa02 paDisaMkhiviya paDi02 jAva iNAmevattikaDutisattakkhutto uppIsejA tattha NaM goymaa|| ___ atyaMgatiyA puDhavikkAiyA AliddhA atthegaiyA puDhavikkAiyA no AliddhA atyaMgaiyA saMghaTTiyA atthegaiyAno saMghaTTiyAagaiyA pariyAviyA atthegaiyAno pariyAviyA atthegaiyA uddaviyA atyaMgaiyA no uddaviyA atthegaiyA piTThA atthegatiyA no piTThA, puDhavikAiyassa NaM goyamA! imahAliyA sarIrogAhaNA pnnttaa| puDhavikAieNaMbhaMte! akaMte samANe kerisiyaM vedaNaM paccaNubhavamANe viharati?, goyamA se jahAnAmae kei purise taruNe balavaMjAva niuNasippovagae egaM purisaM junaM jarAjajjariyadehaM jAvadubbalaM kilaMtaM jamalapANiNA muddhANaMsi abhihaNijJA se NaM goyamA ! purise teNa puriseNaM jamalapANiNA muddhANaMsi abhihae samANe kerisiyaM vedaNaM paJcaNubbhavamANe viharati?, anidvaM samaNAuso! - ___-tassa NaM goyamA! purisassa vedaNAhito puDhavikAie akaMte samANe eto anidrutariyaM caiva akaMtatariyaMjAva amaNAmatariyaM ceva vedaNaM paJcaNubbhavamANe viharati / AuyAe NaMbhaMte! saMghaTTie samANe kerisiyaM vedaNaM paccaNubbhavamANe viharati ?, goyamA ! jahA puDhavikAie evaM ceva, evaM teUyAevi, evaM vAUyAevi, evaM vaNassaikAevijAvaviharati sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. 'puDhavI' tyAdi, 'vannagapesiya'tticandanapeSikA taruNIti pravarddhamAnavayAH 'balava'ti sAmarthyavatI 'jugavaM'ti suSamaduSSamAdiviziSTakAvatI 'juvANi'tti vayaHprAptA 'appayaMka tti tyAdyapyadhItaM tadiha na vAcyaM, etasya vizeSaNasya striyA asmbhvaat| ___ ataevAha-'cammedvaduhaNamuTThiyasamAhayaniciyagattakAyAna bhannaitti, tatraca carmeSTakAdIni vyAyAmakriyAyAmupakaramAni taiH samAhatAni vyAyAmapravRttAvata eva nicitAnica-ghanIbhUtAni gAtrANi-aGgAni yatrasa tathA tathAvidhaH kAyo yasyAH sA ttheti| "tikkhAe'ti paruSAyAM 'vairAmaIe'tti vajramayyAM sA hi nIrandrA kaThinA ca bhavati saNhakaraNIe'tti zlakSNAni-cUrNarUpANi dravyANi kriyanteyasyAM sA zlakSNakaraNI-peSaNazilA ___ Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 bhagavatIaGgasUtraM (2) 19/-13/764 tasyAM 'vaTThAvaraeNaM'ti varttakavareNa-loTakapradhAnena 'puDhavikAiya'ti pRthivIkAyikasamudayaM 'jatugolAsamANaM ti DimbharUpakrIDanakajatugolakapramANanItimahAntamityartha paDisAharie'tyAdi iha pratisaMharaNaM zilAyAH silAputrakAcca saMhatya piNDIkaraNaM pratisakSepaNaM tu zilAyAH patataH sNrkssnn| _ 'atthegaiya'tti santi eke' kecana 'Aliddha'tti AdigdhAH zilAyAM zilAputrake vA lagnAH 'saMghaTThiya'tti saGgharSitAH 'paritAviya'ttipIDitAH 'uddaviya'tti mAritAH, katham? yataH 'piTTha'tti piSTAH "emahAliya'tti evaMmahatIti mahatI cAtisUkSmeti bhAvaH yato viziSTAyAmapi peSaNasAmagrayA kecinna piSTA naiva ca chuptA apIti / 'atthegaiyAsaMghaTTiya'tti prAguktaM saGghazcAkramaNabhedo'taAkrAntAnAMpRthivyAdInAMyAzI vedanA bhavati tataprarUpaNAyAha-'puDhavI'tyAdi, 'akte samANe'tti AkramaNe sati 'jamalapANiNa tti muSTineti bhAvaH 'anidvaM samaNAuso!'tti gautamavacanam 'etto ti uktalakSaNAyA vedanAyAH sakAzAditi / / . zataka-19 uddezakaH-3 samAptaH -zataka-19 uddezakaH-4:vR. pRthivIkAyikAdayo mahAvedanA iti tRtIyoddezake'bhihitaM, caturthe tu nArakAdayo mahAvedanAdidhamErnirUpyanta ityevaMsaMbaddhasyAsvedamAdisUtram mU. (765)siya bhaMte ! neraiyA mahAsavA mahAkiriyA mahAveyaNA mahAnijarA? goyamA no tiNaDhe samaDhe 1 siya bhaMte ! neraiyA mahAsavA mahAkiriyA mahAveyaNA appanijarA? haMtA siyA 2, siya bhaMte ! neraiyA mahAsavA mahAkiriyA appaveyaNA mahAnijarA?, goyamA ! no tiNaDhe samaDhe 3 / siyabhaMte ! neraiyA mahAsavA mahAkiriyA appavedaNA appanijarA?, goyamA! notiNaDhe samaDhe 4, siyabhaMte ! neraiyA mahAsavAappakiriyA mahAvedaNA mahAnijarA?,goyamA notiNaDhe samaDhe 5 / siyabhaMte! neraiyA mahAsavA appakiriyA mahAveyaNA appanijarA?, goyamA! no tiNaDhe. samaDhe 6, siya bhaMte ! neratiyA mahAsavA appakiriyA appavedaNA mahAnijarA?, no tiNadve samaTTe, siyabhaMte ! neratiyA mahAsavA appakiriyA appavedaNA appanijjarA?, no tiNaDhe samaDhe 8/siya bhaMte ! neraiyA appAsavA mahAkiriyA mahAvedaNA mahAnijarA?, no tiNaDhe samaDhe 9, siya bhaMte ! neraiyA appAsavA mahAkiriyA mahAvedaNA appanijarA?, no tiNaDhe samaDhe 10, siya bhaMte ! neraiyA appAsavA mahAkiriyA appaveyaNA mahAnijarA?, no tiNaDhe samaDhe 111 siya bhaMte ! neraiyA appAsavA mahAkiriyA appavedaNA appanijarA?, no tiNaDhe samaDhe 12, siya bhaMte! neraiyA appAsavA appakiriyA mahAveyaNA mahAnijarA? no tiNaDhe samaDhe 13, siya bhaMte! neratiyA appAsavA appakiriyA mahAvedaNA appanijarA?, no tiNaDhe samaDhe 14/ siya bhaMte ! neraiyA appAsavA appakiriyA appaveyaNA mahAnijarA?, no tiNaDhe samaDhe 15, siya bhaMte ! neraiyA appAsavA appakiriyA appaveyaNA appanijarA?, no tiNaDhe samaDhe 16, ete solasa bhNgaa| Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-19, varga:-, uddezakaH-4 277 siya bhaMte ! asurakumArA mahAsavA mahAkiriyA mahAvedaNA mahAnijarA ?, no tiNaDhe sapaTTe, evaM cauttho bhaMgo bhANiyavyo / sesA pannarasa bhaMgA khoDeyavvA, evaM jAva thnniykumaaraa| siya bhaMte ! puDhavikAiyA mahAsavA mahAkiriyA mahAveyaNA mahAnijarA ? haMtA, evaM jAva siyA bhaMte ! puDhavikAiyA appAsavA appakiriyA appaveyaNA appanijarA? haMtA siyA, evaM jAva maNussA, vANaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR. 'siya bhaMte ityAdi, 'siya'tti 'syu': bhaveyu rayikA mahAzravAH pracurakarmavandhanAt mahAkriyAH kAyikyAdikriyANAM mahatvAtmahAvedanAvedanAyAstIvratvAt mahAnirjarAH karmakSapaNabahutvAt, eSAM ca caturNAM padAnAM SoDaza bhaGgA bhavanti, eteSu ca nArakANAM dvitIyabhaGgako'nujJAtasteSAmAzravAditrayasya mahatvAt karmanirjarAyAstvalpatvAt, zeSANAM tu pratiSedhaH / asurAdideveSucaturthabhaGgo'nujJAtaH,tehimahAzravAmahAkrayAzcaviziSTAviratiyuktatvAt alpavedanAzca prAyeNAsAtodayAbhAvAt alpanirjarAzca prAyo'zubhapariNAmatvAt, zeSAstu niSedhanIyaH, pRthivyAdInAMtucatvAryapi padAni tatpariNatervicitratvAt savyabhicArANItiSoDazApi bhaGgakA bhavantIti, uktnyc||1|| "IeNa u neraiyA hoti cauttheNa suragaNA svye| orAlasarIrA puNa savvehi paehi bhaNiyavvA / / '' iti zatakaM-19 uddezakaH-4 samAptaH ___-zataka-19 uddezakaH-5:vR.caturthe nArakAdayo nirUpitAH paJcame'pitaeva bhaGgyantareNa nirUpyanta ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (766) asthi NaM bhaMte! carimAvi neratiyA paramAvi neratiyA?,haMtA asthi, se nUnaM bhaMte ! caramehito neraiehito paramA neraiyA mahAkammatarAe ceva mahassavatarAe ceva mahAdeyaNatarAe ceva paramehita vA neiraehiMto vA caramA neraiyA appakammatarAe ceva appakiriyatarAe caiva appAsavatarAe ceva appaveyaNatarAe ceva?, haMtA goyamA ! caramehito neraiehito paramA jAva mahAveyaNatarAe ceva paramehiMto vA neraiehito gharamA neraiyA jAva appaveyaNatarA ceva / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jAva appaveyaNatarA ceva?, goyamA ! ThitiM paDucca, se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva appavedaNatarA ceva / asthiNaMbhaMte ! caramAvi asurakumArA paramAviasurakumArA?, evaM ceva, navaraM vivarIyaM bhANiyavvaM, paramA appakammA caramA mahAkammA, sesaM taM caiva jAva thaNiyakumArA tAva evameva, puDhavikAiyA jAvamaNussA evaM jahA neraiyA, vANamaMtarajoisiya vaimANiyA jahA asurakumArA vR. 'asthiNa mityAdi, 'caramAvittialpasthitayo'pi 'paramAvitti mahAsthitayo'pi, 'ThiI paDucce ti yeSAM nArakANAM mahatI sthitiste itarebhyo mahAkarmatarAdayo'zubhakarmApekSayA bhavanti, yeSAM tvalpA sthitiste itarebhyo'lpakarmatarAdayo bhavantIti bhAvaH / asurasUtre 'navaraM vivarIyaMti pUrvoktApekSayA viparItaM vAcyaM, taccaivaM-'se nUNaM bhaMte ! caramehiMto asurakumArehiMto paramA asurakumArA appakammatarA ceva appakiriyatarA viparItaM Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 bhagavatIagasUtraM (2) 19/-/5/766 vAcyaM, taccaivaM-'se nUnaM bhaMte! caramehitoasurakumArehiMto paramA asurakumArA appakammatarAceva appakiriyatarA ceve'tyAdi, alpakarmatvaM ca teSAmasAtAghazubhakarmApekSaM alpakriyatvaM ca tathAvidhakAyikyA- dikaSTakriyA'pekSaM alpAzravatvaM ta tathAvidhakaSTakriyAjanyakarmabandhApekSaM asthavedanatvaM ca piiddaabhaavaa-pekssmvseymiti| 'puDhavikkAie'tyAdi, audArikazarIrAalpasthitikebhyomahAsthitikebhyo mahAsthitayo mahAkadiyo bhavanti, mhsthitiktvaadev| vaimAnikA alpavedanA ityuktam, atha vedanAsvarUpamAha mU. (767) kaivihANaM bhaMte ! vedaNA pa0?, goyamA ! duvihA vedaNA pa0 taM0 nidAya anidA yA neraiyANaMbhaMte ! kiM nidAyaM vedaNaM veyaMti anidAyaMjahA patravaNAe jAva vemANiyatti sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti / / vR. 'kaI tyAdi, 'nidA yatti niyataMdAnaM-zuddhirjIvasya daipzodhane' iti vacanAtridAjJAnamAbhoga ityarthaH tadyuktA vedanA'pi nidA-AbhogavatItyarthaH cazabdaH samuccaye 'anidA yatti anAbhogavatI 'kiM nidAyaMti kakArasya svaarthikprtyytvaannidaamityrthH|| ___'jahA pannavaNAe'tti tatra cedamevaM-'goyamA ! nidAyapi veyaNaM veyaMti anidAyapi veyaNaM veyaMtI'tyAdi / zataka-19 uddezakaH-5 samAptaH -:zataka-19 uddezakaH-6:vR. paJcamoddezake vedanoktA sA ca dvIpAdiSu bhavatIti dvIpAdayaH SaSThe ucyante ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (768) kahiNaM bhaMte ! dIvasamuddA ? kevaiyA NaM bhaMte ! dIvasamuddA ? kiMsaMThiyA NaM bhaMte! dIvasamuddA? evaM jahAjIvAbhigame dIvasamuhuddeso so ceva ihavi joisiyamaMDiuddesagavajjo bhANiyabvo jAva pariNAmo jIvauvavAo jAva anaMtakhutto sevaM bhNtetti|| vR. 'kahi Na'mityAdi, 'evaM jahe'tyAdi, 'jahA iti yatetyarthaH, sa caivaM-'kimAgArabhAvapaDoyArANaMbhaMte! dIvasamuddApa0?, goyamA!jaMbuddIvAiyA dIvA lavaNAiyA samuddA' ityAdi, sa ca kiM samasto'pi vAcyaH?, naivamityata Aha-'joisamaMDioddesagavajo'tti jyotiSenajyotiSkaparimANena maNDito ya uddezako dvIpasamudroddezakAvayavavizeSastadvarja:taM vihAyetyarthaH jyotiSamaNDitoddezakazcaivaM-'jaMbuddIveNaMbhaMte! kaicaMdApabhAsiMsuvApabhAsaMtipabhAsissaMti vA? kai sUriyA tavaiMsuvA?' ityAdi, saca kiyaDUraMvAcyaH? ityata Aha-'jAvapariNAmo'tti sa cAyaM-'dIvasamuddA NaM bhaMte ! kiM puDhavipariNAmA pannattA?' ityaadi| tathA 'jIvauvavAo'tti dvIpasamudreSu jIvopapAto vAcyaH, sa caivaM-'dIvasamuddesuNaM bhaMte savvapANA 4 puDhavikAiyattAe 6 uvavannapuvvA?,haMtA goyamA! asaiMaduvA' zeSaM, tulikhitamevAsta iti // zatakaM-19 uddezakaH-6 samAptaH Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 279 zataka-19, varga:-, uddezakaH-7 -zataka-19 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezake dvIpasamudrAuktAstecadevAvAsAitidevAvAsAdhikArAdasurakumArAdyAvAsAH saptame prarUpyante ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (769) kevatiyA NaM bhaMte ! asurakumArAbhavaNAvAsasayasahassA pa0?, goyamA! causahi asurakumArabhavamAvAsasayasahassA pa0, te NaM bhaMte ! kiMmayA pa0?, goyamA ! sabarayaNAmayA acchA saNhA jAva pddiruuvaa| tattha NaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamaMti viukkamati cayaMti uvavarjati sAsayA NaM te bhavaNA davaTThayAe vanapanavehiM jAva phAsapajjavehiM asAsayA, evaM jAva thnniykumaaraavaasaa| kevatiyA NaM bhaMte ! vANamaMtarabhomejanagarAvAsasayasahassA pa0?, goyamA! asaMkhejA vANamaMtarabhomejanagarAvAsasayasahassA pa0, te NaM bhaMte ! kiMyA pa0? sesNtNcev| kevatiyANabhaMte! joisiyavimANAvAsasayasahassA? pucchA, goyamA! asaMkhejAjoisiyavimANAvAsasayasahassA pa0, te NaM bhaMte ! kimayA pa0?, goyamA! savvaphAlihAmayA acchA, sesaM taM ceva / sohamme gaMbhaMte ! kappe kevatiyA vimANAvAsasayasahassA pa0?, goyamA ! battIsaM vimANAvA- sasayasahassA, teNaMbhaMte ! kiMmayA pa0?, goyamA! savvarayaNAmayA acchA sesaMtaM caiva jAva anuttaravimANA, navaraM jANeyavyA jattha jatteyA bhavaNA vimANA vA / sevaM bhaMte ! 2 ti vR. 'kevaiyA NamityAdi, bhomejjanagara'tti bhUmerantarbhavAni bhaumeyakAni tAni ca tAni nagarANi ceti vigraha: 'savvaphAlihAmaya'ti srvsphttikmyaaH|| zatakaM-19 uddezakaH-7 samAptaH -:zataka-19 uddezakaH-8:- vR. saptame'surAdInAM bhavanAdItyuktAni, asurAdayazca nivRttimanto bhavantItyaSTame nirvRttirucyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (770) kativihANaM bhaMte ! jIvanivvattI pa0?, goyamA ! paMcavihA jIvanivvattI pa0, taM0--egidiyajIvanivvattie jIva paMciMdiyajIvanivvattie, egidiyajIvanivvattie NaM bhaMte ! kativihA pa0-?, goyamA! paMcavihA pa0 ta0-puDhavikkAiyaegidiyajIvanivvatti jAva vnnssi-kaaiyegidiyjiivnivvttii| puDhavikAiyaegidiyajIvanivvattINa bhaMte ! kativihA pa0, goyamA! duvihA pa0 taM0suhumapuDhavikAiyaegidiyajIvanivvattI ya bAdarapuDhavI evaM ceva eeNaM abhilAveNaM bhedo jahA vaDagabaMdho teyagasarIrassa jAvasavvaTThasiddhaaNuttarovavAtiyakappAtItavamANiyadevaM paMciMdiyajIvanivbattI NaM bhaMte ! kativihA pa0?, goyamA! duvihA pa0 taM0-pajattagasavvasiddhaanutarovavAtiyajAvadevapaMciMdiyajIvanivvattI ya apnyjttsvvtttthsiddhaanuttrovvaaiyjaavdevpNciNdiyjiivnivvttiiy| kativihA NaM bhaMte ! kammanivvattI pa0?, goyamA ! aDhavihA kammanivvattI pa0, taM0 nANAvara-NijakammanibvattIjAva aMtarAiyakammanivvattI, neraiyANabhaMte! kativihA kammanivvattI pa0?, goyamA ! aTThavihA kammanivvattI pa0 taM0-nANAvaraNijakammanivvattI jAva Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 bhagavatI aGgasUtraM (2) 19/-/8/770 aMtarAiyakammanivvattI, evaM jAva vemANiyANaM / kativihANaM bhaMte! sarIranivvattI pa0 ?, goyamA ! paMcavihA sarIranivvattI pa0, taM0orAliyasarIranivvattI jAva kammagasarIranivvattI / neraiyANaM bhaMte! evaM ceva evaM jAva vemANiyANaM, navaraM nAyavvaM jassa jai sarIrANi / kaivihANaM bhaMte! savvidiyanivvattI pa0 ?, goyamA ! paMcavihA savviMdiyanivvattI pa0 taM0 - soiMdiyanivvattI jAva phAsiMdiyanivvattIM evaM jAva neraiyA jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA ! egA phAsiMdiyanivvattI pa0, evaM jassa jai iMdiyANi jAva vemANiyANaM kaivihANaM bhaMte! bhAsAnivvattI pa0 ?, goyamA ! cauvvihA bhAsAnivvattI paM0, taM0saccAbhAsAnivvattI mausAbhAsAnivvattI saccAmosabhAsAnivvattI asaccAmosabhAsAnivvattI, evaM egiMdiyavajraM jassa jA bhAsA jAva vemANiyANaM / kaivihA NaM bhaMte! maNanivvattIe pa0 ?, goyamA ! cauvvihA maNanivvattI pa0, taM0saccamanivyattI jAva asaccAmosamaNanivvattIe evaM egiMdiyavigaliMdiyavajraM jAva vemANiyANaM kaivihA NaM bhaMte! kasAyanivvattI pa0 ?, goyamA 1 cauvvihA kasAyanivvattI 50 taM0 - kohakasAyanivvattI jAva lobhakasAyanivvattI evaM jAva vemANiyANaM / kaivihANaM bhaMte! vannanivvattI pa0 ?, goyamA ! paMcavihA vannanivvattI pa0 taM0 - kAlavannanivvattI jAva sukillavananivyattI, evaM niravasesaM jAva vemANiyANaM, evaM gaMdhanivvattI duvihA jAva vemANiyANaM, rasanivvattI paMcavihA jAva vemANiyANaM, pAsanivvattI aTThavihA jAva vemANiyANaM kativihANaM bhaMte! saMThANanivvattI pa0, goyamA ! chavvihA saMThANanivvattI pa0 taM0 - samacauraMsasaMThANanivyattI jAva huMDaThANanavyattI, neraiyANaM pucchA goyamA ! egA huMDasaMThANanivvattI pa0, asurakumArANaM pucchA, goyamA ! egA samacauraMsasaMThANanivvattI pa0, evaM jAvathaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM pucchA goyamA ! egA masUracaMdasaMThANanivvattI pa0, evaM jassa jaM saMThANaM jAvathaNiyakumArANaM / kaivihANaM bhaMte ! sannAnivvattI pa0 ?, goyamA ! cauvvihA sannA nivvattI pa0 taM0AhArasannAnivvattI jAva pariggahasannAnivvattI evaMjAva cemANiyANaM, kaivihA gaM bhaMte! lessAnivyattI pa0 ?, goyamA ! chavvihA lessAnivvattI pa0 taM0 - kaNhalessAnivvattI jAva sukkalessA- nivvattI evaM jAvavemANiyANaM jassa jai lessAo / kaivihANaM bhaMte! diTThInivvattI pa0 ?, goyamA ! tivihA diTThInivyattI pa0, taMjahAsammAdiTThinivvatI micchAdivinivyattI sammAmicchadiTTInivattI evaM jAva vemANiyANaM jassa jaivihA diTThI / kativihA NaM bhaMte! nAnAnivvattI pannattA ?, goyamA ! paMcavihA nANanivvattI pa0, taM0AbhinibohiyanANanivvattI jAva kelanANanivvattI, evaM egiMdiyavajjaM jAva vemANiyANaM jassa jai nANA / kativihANaM bhaMte! annANanivvattI 50 ?, goyamA ! tivihA annANanivvattI paM0 taM0mai antrANanivvattI suyaannANanivvattI vibhaMganANanivvattI, evaM jassa jai annANA jAva Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 19, varga:, uddezaka:-8 281 vemANiyANaM / kaivihA NaM bhaMte! joganivvattI pa0 ?, goyamA ! tivihA joganivvattI pa0, taM0maNajoganavvattI vayajoganivvattI kAyajoganivvattI, evaM jAvavemANiyANaM jassa jaiviho jogI kaivihANaM bhaMte! uvaoganivvattI pa0 ?, goyamA ! duvihA uvaoganivvattI pa0, taM0- sAgArova oganivvattI anAgArovaoganivvattI evaM jAva vemANiyANaM, - jIvANaM nivvattI kammappagaDIsarIranivvattI / savviMdiyanivyattI bhAsA ya maNe kasAyA ya // vane gaMdhe rase phAse saMThANavihI ya hoi boddhavvo / losAdiTThInANe uvaoge caiva joge ya // bhU. (771) mU. (772) mU. (773) sevaM bhaMte! sevaMbhaMte tti jAva viharai / vR. 'kaivihe NamityAdi, nirvarttanaM nirvRttirniSpattijarvisyaikendriyAditayA nirvRttijIvanirvRttiH 'jahA vaDugabaMdho teyagasarIrassa' tti yathA mahallabandhAdhikAre''STamazate navamoddezakAbhihite tejaH zarIrasya bandha ukta evamiha nirvRttirvAcyA, sA ca tata eva ddazyeti / pUrvaM jIvApekSayA nirvRttiruktA, atha tatkAryataddhammapikSayA tAmAha - 'kaivihe 'tyAdi, 'kasAyanivyatti' ti kaSAyavedanIyapudganirvarttanaM 'jassa jaM saMThANaM'ti tatrApkAyikAnAM stibukasaMsthAnaM tejasAM sUcikalApasaM sthAnaM vAyUnAM patAkAsaMsthanaM vanaspatInAM nAnAkArasaMsthAnaM vikalendriyANAM huNDaM paJcendriyatirazcA manuSyANAM ca SaD vyantarAdInAM samacaturasrasaMsthAnam / zataka-19 uddezakaH-8 samAptaH -: zatarka- 19 uddezakaH-9: 2 vR. aSTame nirvRttiriktA sA ca karaNe sati bhavatIti karaNaM navame'bhidhIyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (774) kaivihe NaM bhaMte! karaNe pannatte ?, goyamA! paMcavihe karaNe pannatte, taMjahA-davyakaraNe khettakaraNe kAlakaraNe bhavakaraNe bhAvakaraNe, neraiyANaM bhaMte! kativihe karaNe pa0 ?, goyamA ! paMcavihe karaNe pa0, taM0 - davvakaraNe jAva bhAvakaraNe evaM jAva vemANiyANa / kativihe NaM bhaMte! sarIrIkaraNe pa0 ?, goyamA ! paMcavihe sarIrakaraNe pannatte, taMjahA- orAliyasarIrakaraNe jAvakampagasarIrakaraNe ya evaM jAva vemANiyANaM jassa jai sarIrANi / kaivihe NaM bhaMte! iMdiyakaraNe pa0 ?, goyamA ! paMcavihe iMdiyakaraNe paM0, taMjahAsoiMdiyakaraNe jAva phAsiMdiyakaraNe evaM jAva vemANiyANaM jassa jai iMdiyAI, evaM eeNaM kameNaM bhAsAkaraNe cauvvihe maNakaraNe cauvihe kasAyakaraNe cauvvihe samugghAyakaraNe sattavihe sannAkaraNe cauvvihe lesAkaraNe chavvihe diTThikaraNe tivihe vedakaraNe tivihe pannatte, taMjahA - itthivedakaraNe purisavedakaraNe napuMsaka vedakaraNe, ee savve neraiyAdI daMDagA jAva vaimANiyANaM jassa jaM atthitaM tassa savvaM bhANiyavvaM / kativihe NaM bhaMte! pANAivAyakaraNe paM0 ?, goyamA ! paMcavihe pANAivAyakaraNe paM0 taM0- egiMdiyapANAivAyakaraNe jAva paMcidiyapANAivAyakaraNe, evamaM niravasesaM jAvavemANiyANaM Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 bhagavatIaGgasUtraM (2) 19/-/9/774 kaivihe gaMbhaMte! poggalakaraNepa0? goyamA! paMcavihe poggalakaraNe paM0 20-vanakaraNe gaMdhakaraNe rasakaraNe phAsakaraNe saMThANakaraNe, vanakaraNe NaM bhaMte ! kativihe pa0?, goyamA ! paMcavihe pa0, taMjahA-kAlavannakaraNejAva sukillavannakaraNe, evaM bhedo, gaMdhakaraNeduvihe rasakaraNe paMcavihe phAsakaraNe atttthvihe| saMThANakaraNe NaM bhaMte! kativihe pa0?, goyamA! paMcavihe pa0, taMjahA-parimaMDalasaMThANe jAva AyatasaMThANakaraNetti sevaM bhaMte ! 2 ti jAva viharati / / dR. 'kaivihe Na'mityAdi, tatra kriyate'neneti karaNaM-kriyAyAH sAdhakatamaM kRti karaNaM-kriyAmAtra, nanvasmin vyAkhyAne karaNasya nirvRttezcana bheda: syAt, nivRtterapi kriyArUpatvAt, naivaM, karaNamArambhakriyA nivRttistu kAryasya nisspttiriti|| . 'davvakaraNe'ttidravyarUpaM karaNaM-dAtrAdi dravyasya vA-kaTAdeH dravyeNa zakAlAdinA dravye vA-pAtrAdau karaNaM dravyakaraNaM, 'khettakaraNaM'ti kSetrameva karaNaM kSetrasya vA-zAlikSetrAdeH karaNaM kSetreNa vA karaNaM svAdhyAyAdeH kSetrakaraNaM / ___'kAlakaraNe'tti kAla eva karaNaM kAlasya vA-avasarAdeH karaNaM kAlena vA kAle vA karaNaM kAlakaraNaM / 'bhavakaraNaM ti bhavo-nArakAdi sa eva karaNaM tasya vA tena vA tasmin vA karaNam, evaM bhAvakaraNamapi, zeSaM tUddezakasamAptiM yAvat sugmmiti|| ___ zatakaM-19 uddezakaH-9 samAptaH zataka-19 uddezakaH-10:. 1.0 navame karaNamuktaM, dazametu vyantarANAmAhArakaraNamabhidhIyate ityevaMsambaddho'yaM mU. (778) vANamaMtarANaM bhaMte! savve samAhArA evaMjahA solasamasae dIvakumAruhesao jAya appaDDiyattibhaMte 2 // vR. sugamo navaraM jAva appaDDiya'tti anenedamuddezakAntimasUtrasUcitam-'eesiNaM bhaMte vANamaMtarANaM kaNhalesANaM jAva teulesANa ya kayare 2 hiMto appaDDiyA vA mahaDDiyA vA?, goyamA ! kaNhalesehiMto nIlalessA mahaDDiyA jAva sabvamahaDDiyA teUlessa'tti / / zataka-19 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // "ekonaviMzasya zatasya TIkAmajJo'pyakAeM sujanAnubhAvAt / candropalazcandramarIciyogAdanambuvAho'pi payaH prasUte / / zatakaM-19 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre ekonaviMzatizatakasya abhayadevasUriviracitA TIkA prismaaptaa| (zatakaM-20) vR. vyAkhyAtamekonaviMzatitamaM zatam, athAvasarAyAtaM viMzatitamamArabhyate tasya cAdAvevoddezaka saGgrahaNI 'beiMdiye' tyAdi gAthAmAha Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 283 zatakaM-20, vargaH,, uddezakaHmU. (779) beiMdiya 1 mAgAse 2 pANavahe 3 uvacae 4 ya paramANU 5 / aMtara 6 baMdhe 7 bhUmI 8 cAraNa 9 sovakkamA 10 jIvA / / vR.tatra veiMdiya'ttidvIndriyAdivaktavyatApratibaddhaHprathamoddezako dvIndriyoddezaka evocyata ityevamanyatrApi, 'AgAse'tti AkAzAdyarthodvitIyaH, pANavahe'ttiprANAtipAtAdyarthaparastRtIyaH, 'uvacae'ttizrotrendri-yAdyupacararthazcaturthaH / paramANuvaktavyatArthaH paJcamaH, 'aMtara'ttiralapramAzarkaraprabhAdyantarAlavaktavyatArthaH SaSTaH, 'baMdhe ttijIvaprayogAdibandhArtha saptamaH, bhUmI tikamAkarmabUmyAdipratipAdanArtho'STamaH, 'cAraNa'tti vidyAcAraNAdyarthonavamaH, 'sovakamA jIva'tti sopakramAyuSo nirupakramAyuSazca jIvA dazamevAcyA iti / mU. (780) rAyagihe jAva evaM vayAsI-siya bhaMte ! jAva cattAri paMca beMdiyA egayao sAhAraNasarIraM baMdhaMti 2 tao pacchA AhAreti vA pariNAmeti vA sarIraM vA baMdhati?, no tiNaDhe samaTe, beMdiyA NaM patteyAhArA patteyapariNAmA patteyasarIraM baMdhati pa02 tao pacchA AhAraitivA pariNAmeti vA sarIraM vA bNdhti| tesiNaMbhaMte! jIvANaM katilessAo pa0?, goyamA! tao lessA paM0 taM0-kaNhalessA nIlalessAkAulessA, evaMjahA egUNavIsatimesaeteUkAiyANaMjAva uvvadRti, navaraMsammadiTThIvi micchadiTThIvi no sammAmicchadiDivI, do nANA do annANA niyama, no maNajogI vayajogIvi kAyajogIvi, AhAro niyamaM chaddisiM tesiNaM bhaMte ! jIvANaM evaM sannAti vA pannAti vA maNeti vA vaiti vA amhe NaM iTAniTe rase iTAniTe phAse paDisaMvedemo?, no tiNaDhe samaDhe, paDisaMvedeti puNate, ThitI jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAI, sesaM taM ceva, evaM teiMdiyAvi, evaM cauridiyAvi, nANataM iMdiesu ThitIe ya sesaMtaMceva ThitI jahA pnnvnnaae| siya bhaMte ! jAva cattAri paMca paMciMdiyA egayao sAhAraNaM evaM jahA diyANa navaraM challesAo diTThI tivihAvi cattAri nANA tini annANA bhayaNAe tiviho jogo, tesi NaM bhaMte ! jIvANaM evaM sannAti vA pannAti vA jAva vatIti vA amhe NaM AhAramAhAremo ?, goyamA ! atyaMgaiyANaM evaMsannAi vA pannAi vA maNoi vAvatIti vA amhe NaM AhAramAhAremoatthegaiyANaM no evaM sannAti vA jAva vatIti vA amhe NaM AhAramAharemo AhAreti puNa te, __-tesiNaM bhaMte! jIvANaM evaM sannAti vA jAvavaiti vA amhe NaM iThThAniDhe sadde iTTAniDhe rUve iTThAniDhe gaMdhe iTAniDhe rase iTThAniTe phAse paDisaMvedemo?, goyamA! atthegatiyANaM evaM sannAti vA jAva vayIti vA amhe NaM iTAniDhe sadde jAva iTAniDhe phAse paDisaMvedemo atthegatiyANaM no evaM sannAi vA jAvavayIi vA amhe NaM iThThAniDhe sadde jAva iTAniDhe phAse paDisaMve0 paDisaMvedeti puNa te -te NaM bhaMte ! jIvA kiM pANAivAe uvakkhAvinaMti0?, goyamA ! atthegatiyA pANAtivAeviuvakkhAijaMtijAva micchAdasaNasalleviuvakkhAijjati atthegatiyA no pANAivAe uvakhAtiJjati no musA jAva no micchAdasaNasalle uvkkhaatijNti| jesiMpiNaMjIvANaM tejIvaevamAhijaMti tesiMpiNaMjIvANaM atthegatiyANaM vinAe nANatte atthegatiyANaM no vinnAe no nANatte, uvavAo savvao jAva savvaThThasiddhAo ThitI jahanneNaM ____ Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhagavatIagasUtraM (2) 20/-19/780 aMtomuhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAi chassamugdhAyA kevalivajA uvvaTTaNA savvattha gacchaMti jAva savvaTThasiddhati, sesaM jahA bediyaannN| eesiNaM bhaMte ! beiMdiyANaM paMcidiyANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesaahiyaa| sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! jAva viharati / / vR. tatra prathamoddezako vyAkhyAyate, tasya cedamAdisUtram-'rAyagihe' ityAdi, "siya'tti syAt kadAcinna sarvadA "egayao'tti ekataH-ekIbhUya saMyujyetyarthaH 'sAhAraNasarIraM baMdhaMti' sAdhAraNazarIram anekajIvasAmAnyaM baghnati prathamatayA tatprAyogyapudgalagrahaNataH 'ThiI jahA pannavaNAe'tti tatra trIndriyANAmutkRSTA ekonapaJcAzadrAtridivAni caturindriyANAM tu SaNmAsAH / jaghanyA tUbhayeSAmapyantarmuhUrtaM, 'cattAri nANa'tti paJcendriyANAM catvAri matyAdijJAnAni bhavanti kevalaM tvnindriyaannaameveti|| _ 'atthegaiyANaM'ti sajJinAmityarthaH 'atthegaiyA pANAivAe uvakkhAijjati' asaMyatAH 'atthegaiyA no pANAivAe uvakkhAijjati'tti saMyatAH 'jesiMpiNaM jIvANa'mityAdi yeSAmapi sambandhinA'tipAtAdinA te paJcendriyA jIvA evamAkhyAyante yathA prANAtipAtAdimanta eta iti teSAmapi jIvanAmAmastyamartho yadutaikeSAMsajJinAmityarthaH no vijJAtaM nAnAtvamuktarUpamiti // viMzatitamazate prthmH|| zataka-20 uddezakaH-1 samAptaH -zataka-20 uddezakaH-2:vR.prathamoddezake dvIndriyAdayaH prarUpitAstecAkAzAdyAdhArA bhavantyato dvitIye AkAzAdi prarUpyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (781) kaiviheNaMbhaMte! AgAsepa0?, goyamA! duvihe AgAsepa0, taM0-loyAgAse ya aloyAgAse ya, loyAgAseNaMbhaMte! kiM jIvA jIvadesAM?, evaM jahA bitiyasae atthiuddese taha ceva ihavi bhANiyabvaM, navaraM abhilAvo jAva dhammitthakAe NaM bhaMte ! kemahAlae pa0 ?, goyamA ! loe loyamette loyappamANe loyaphuDe loyaM ceva ogAhittANaM ciTThati, evaM jAva pogglsthikaae| aheloeNaMbhaMte! dhammasthikAyassa kevatiyaMogADhe ?, goyamA! sAtiregaM addhaM ogADhe, evaM eeNaM abhilAveNaM jahA bitiyasae jAva IsipaDabhArA NaM bhNte!| puDhavI loyAgAsassa kiM saMkhejaibhAgaM0 ogADhA ? pucchA, goyamA ! no saMkhejaibhAgaM ogADhA asaMkhejaibhAgaM ogADhA no saMkhejje bhAge ogADhA no asaMkheje bhAge no savvaloyaM ogADhA sesaM taM cev|| vR. 'kativihe' ityAdi, navaraM 'abhilAvo'tti ayamarthaH-dvitIyazatasyAstikAyodezakastAvadiha nirvizeSo'dhyeyoyAvat 'dhammasthikAeNaM bhaMte!' ityAdirAlApakasUtraMca navaraMkevalaM 'loyaMceva phusittANaM ciTThaittietasyasthAne 'loyaM ceva ogAhittANaMciTThaI' ityayamabhilApo dRzya iti / / athAnantaroktAnAM dharmAstikAyAdInAmekArthikAnyAha Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 285 zatakaM-20, vargaH-, uddezakaH-2 mU. (782) dhammatthikAyassa gaMbhaMte ! kevaiyA abhivayaNA pannattA?, goyamA ! anegA abhivayaNA pannattA, taMjahA dhammei vAdhammasthikAyeti vA pANAivAyaveramaNAivAmusAvAyaveramaNeti evaMjAva pariggahaveramaNeti vA kohavivegeti vAjAvamicchAdasaNasallavivegeti vA IriyAsamitIti vA bhAsAsamie esaNAsamie AyANabhaMDamattanirakhevaNa uccArapAsavaNakhelajallasiMghANapArivaNiyAsamitIti vA maNaguttIti vA vaiguttIti vA kAyaguttIti vAje yAvanne tahappagArA savve te dhammatthikAyassa abhivynnaa| adhammatthikAyassaNaMbhaMte! kevatiyA abhivayaNA pannattA?, goyamA! anegA abhivayaNA pa0 taM0-adhammeti vA adhammasthikAeti vA pANAivAeti vA jAva micchAdasaNasalleti vA IriyA-assamitIti vA jAva uccArapAsavaNajAvapArihAvaNiyAassamitIti vA maNaaguttIti cAvaiaguttIti vA kAyaaguttIti vAje yAvanne tahappagArA savve te adhammasthikAyassa abhivayaNA AgAsasthikAyassaNaMpucchA, goyamA! anega abhivayaNA pa0 taM0-AgAseti vA AgA- . sasthikAyeti vA gaganeti vA nabheti vA sameti vA visameti vA khaheti vA viheti vA vIyIti vA vivareti vA aMbareti vA aMbarasetti vAchiDDettivA jhusireti vAmaggeti vA vimuheti vA addeti vA viyaddeti vA AdhAreti vA bhAyaNeti vA aMtarikkheti vA sAmeti vA uvAsaMtarei vA phalihei vA. agamii vA anaMteti vAje yAvanne tahappagArA sabve te AgAsasthikAyassa abhivayaNA jIvasthikAyassa NaM bhaMte ! kevatiyA abhivayaNA pa0?, goyamA ! anegA abhivayaNA paM0 taM0-jIveti vA jIvasthikAyeti vA bhUeti vA satteti vA vinnUti vAceyAti vA jeyAti vA AyAti vA raMgaNAti vA hiMDueti vA poggaleti vA mANaveti vA kattAti vA vikattAti vA jaeti vA jaMtuti vA joNiti vA sayaMbhUti vA sasarIrIti vA nAyaeti vA aMtarappAti vA je yAvanne tahappagArA sabve tejAva abhivynnaa| poggalasthikAyassaNaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! anegA abhivayaNA pa0 taM0-poggaleti cApoggalasthikAyeti vA paramANupoggaletivAdupaesietivA tipaesieti vA jAva asaMkhejapaesieti vA anaMtapaesieti vaje yAva0 sabve te poggalatthikAyassa abhivayaNA / sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti jAvaM vihrti|| vR. 'abhivayaNe'ti abhI' tyabhidhAyakAni vacanAni-zabdA abhivacanAni paryAyazabdA ityarthaH, 'dhammei vatti jIvapudgalAnAM gatiparyAye dhAraNAddharmaH 'iti' upapradarzane 'vA' vikalpe 'dhammatthikAe vatti dharmazcAsAvastikAyazca-pradezarAziriti dharmAstikAyaH / ____'pANAivAyaveramaNei vA' ityAdi, iha dharmaH-cAritralakSaNaH sa ca prANAtipAtaviramaNAdirUpaH, tazca dharmazabdasAdhAdastikAyarUpasyApidharmasya prANAtipAtaviramaNAdayaH paryAyatayA pravarttanta iti, 'je yAvanne' tyAdi, ye cAnye'pi tathAprakArA-cAritradharmAbhidhAyakAH sAmAnyato vizeSato vA zabdAste sarve'pi dhrmaastikaaysyaabhivcnaaniiti| 'adhamme'ttidharma-uktalakSaNastadviparItastvadharmaH-jIvapudgalAnAMsthityupaSTammakArI, zeSa prAgiva / 'AgAse'tti A-maryAdayA abhividhanA vA sarve'rthAH kAzante--svaM svabhAvaM labhaMte yatra tadAkAzaM, 'gaganettiatizayagamanaviSayatvAd gaganaMniruktivazAt, 'nabhettina bhAti-dIpyate Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-12/782 iti nabhaH, 'sameti nimnonnatatvAbhAvAtsamaM 'visame ti durgamatvAdviSamaM 'khahe'tti khanane bhuvo hAne ca-tyAgeyadbhavati tatkhahamiti niruktivazAt, vihe ttivizeSeNa hIyatetyajyate taditi vihAyaH athavA vidhIyate-kriyate kAryajAtamasminiti vihaM, "vIitti vecnaat-viviktsvbhaavtvaadviici| 'vivare ttivigatavaraNatayA vivaram aMbare'ttiambeva-mAtevajananasAdharmAdambA-jalaM tasya rANAda-dAnAnniruktito'mbaraM, 'aMbarase'tti ambA-pUrvoktayuktA jalaM tadvapo raso yasmAttanirUktito'mbarasaM, 'chiDDe'tti chidaH-chedanasyAstitvAcchidraM 'jhusire'tti jhuSeH-zoSasya dAnAzuSiraM, 'maggetti pathirUpatvAnmArgaH, 'vimuhe'tti mukhasya-AderabhAvAdvimukham 'adde'tti adyate-gamyate aTTayate vA-atikrimyate'nenetyaHaTTo vA 'viyadde'tti sa eva viziSTo vyaH vyahovA, AdhAre'tti AdhAraNAdAdhAraH 'vome'tti vizeSeNAvanAdvayoma / _ 'bhAyaNe tti bhAjanAd-vizvasyAzrayaNAbhAjanam, 'aMtalikhe'ttiantaHmadhye IkSAdarzanaM yasya tadantarIkSaM, 'sAme'tti zyAmavarNatvAt zyAmam 'ovAsaMtare'ttiavakAzarUpamantaraMna vizeSAdirUpamityavakAzAntaram 'agame'tti gamanakriyArahitatvenAgamaM 'phalihi'tti sphaTikamivAcchatvAt 'Aya'tti AtmAnAnAgatisatatagAmitvAt 'raMgaNe'tti raGgaNaM-rAgastadvayogAdraGgaNaH 'hiMDDae'ti hiNDukatvena hiNDukaH, 'poggale tti pUraNAdgalanAcca zarIrAdInAM pudglH| . _ 'mANava'tti mA-niSedhe navaH-pratyagro mAnavaH anAditvAtpusaNa ityarthaH 'katta'ti kartAkArakaH karmaNA 'vigatta'tti vividhatayA kartAvika vikartayitA vA-chedakaH karmaNAmeva 'jae'tti atizayagamanAJjagat 'jaMtu'tti jananAjantuH 'joNitti yoniranyeSAmutpAdakatvAt 'sayaMbhuttisvayaMbhavanAtsvayambhUH 'sasarIritisaha zarIreNetisazarIrI nAyae'ttinAyakaH karmaNAM netA 'aMtarappatti antaH-madhyarUpA AtmAnA zarIrarUpa ityantarAtmeti // zatakaM-20 uddezakaH-2 samAptaH -:zataka-20 uddezakaH-3:vR. dvitIyoddezake prANAtipAdAdikA adhamAstikAyasya paryAyatvenoktAH, tRtIye tu te'nye cAtmano'nanyatvenocyante ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU.(783) aha bhaMte! pANAivA0 musAvA0 jAva micchAdaM0 pANAtivAyaveramaNe jAva micchAdasaNasallavivege upapattiyA jAva pAriNAmiyA uggahe jAvadhAraNA uhANe kamme bale pIrie purisakAraparakkame neraiyatteasurakumArattejAva vemANiyattenANAvaraNijjejAvaaMtarAiekaNhalessA jAva sukkalessA sammadiTThI 3 / -cakkhudaMsaNe 4 AbhinibohiyanANe jAva vibhaMganANe AhArasanA 4 orAliyasarIre 5 maNajoge 3 sAgArovaoge anAgArovaogeje yAvatrota0 sabve te nannatya AyAe pariNamaMti haMtA goyamA! pANAivAe jAva sabbe te nannattha AyAe prinnmNti|| vR. 'ahe'tyAdi, 'nanattha AyAe pariNamaMti'tti nAnyatrAtmanaH pariNamanti-AtmAnaM varjayitvA nAnyatraite vartante, AtmaparyAyatvAdeSAM paryAyANAMca paryAyiNA saha kathaJcidekatvAdAsmarUpAH sarva evaite nAtmano bhinnatvena pariNamantIti bhAvaH / anantaraM prANAtipAtAdayo Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 20, vargaH, uddezakaH - 3 jIvadharmmAzcintitAH, atha kathaJcittaddharmmA eva varNAda- yazcintyante mU. (784) jIve NaM bhaMte! gabbhaM vakkamamANe kativannaM evaM jahA bArasamasae paMcamuddese jAvakammao NaM jae no akampao vibhattibhAvaM pariNamati / sevaM bhaMte ! 2 tti jAva viharati // vR. 'jIveNa 'mityAdi, jIvo hi garbhe utpadyamAnastaijasakArmaNazarIrasahita audArikazarIragrahaNaM karoti, zarIrANi ca varNAdiyuktAni tadavyatiriktazca kathaJcijivo'ta ucyate'kativanna' mityAdi / 'evaM jahe' tyAdinA cedaM sUcitaM- 'katirasaM katiphAsaM pariNAmaM pariNamati ?, goyamA ! paMcavannaM paMcarasaM dugaMdhaM aTThaphAsaM pariNAmaM pariNamatI' tyAdi, vyAkhyA cAsya pUrvavadeveti // zatakaM - 20 uddezakaH - 3 samAptaH -: zatakaM - 20 uddezakaH -4 : vR. tRtIye pariNAma uktazcaturthe tu pariNAmAdhikArAdindriyopacayalakSaNaH pariNAma evocyata ityevaMsambaddhasyasyedamAdisUtram 287 mU. (785) kaivihe NaM bhaMte! iMdiyauvacae pannatte ?, goyamA ! paMcavihe iMdiyovacae pa0 taM0 - soiMdiyaucacae evaM bitio iMdiyauddesao niravaseso bhANiyavvo jahA patravaNAe / sevaM bhaMte ! 2 tti bhagavaM goyame jAva viharati // vR. 'i' tyAdi, 'evaM bitio iMdiyauddesao' ityAdi yathA prajJApanAyAM paJcadazasyendriyapadasya dvitIya uddezakastathA'yaM vAcyaH sa caivaM - soiMdiovacae cakkhidiovacae dhANiMdiovacae rasaniMdiovacae phAsiMdiovacae ityAdi / , zatakaM - 20 uddezakaH -4 samAptaH -: zatarka- 20 uddezakaH - 5 : vR. caturthe indriyopacaya uktaH, saca paramANubhiritipaJcame paramANusvarUpamucyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (786) paramANupoggale NaM bhaMte! kativanne katigaMdhe katirase katiphAse pannatte ?, goyamA ! egavatre egagaMdhe egarase duphAse pannatte, taMjahA- jai egavanne siya kAlae siya nIlae siya lohie siya hAlidde siya sukkille, jai egagaMdhe siya subbhigaMdhe siya dubbhigaMdhe, jai egarase siya titte siya kaDue siya kasAe siya aMbile siya mahure, jai duphAse siya sIe ya niddhe ya 1 siya sIe ya lukkhe ya 2 siya usiNe ya niddhe ya 3 siya usiNe ya lukkhe ya 4 / duppaesie NaM bhaMte! khaMdhe kativanne ? evaM jahA aTThArasamasae chaTTuddesae jAva siya cauphAse patte, jai egavanne siya kAlae jAva siya sukvillae jai duvanne siya kAlae nIlae ya 1 siya kAlae ya lohie ya 2 siya kAlae hAliddae ya 3 siya kAlae ya sukkillae ya 4 siya nIlae lohieya 5 siya nI0 hAli60 6 siya nIlae ya sukkillae ya 7 siya lohie ya hAliddae ya 8 siya lohie ya sukkilae ya 9 siya hAliddae ya sukkillae ya 10 evaM ee duyAsaMjoge dasa bhNgaa| jai egagaMdhe siya subbhigaMdhe 1 siya dubbhigaMdhe ya 2 jai dugaMdhe subbhigaMdhe ya rasesu jahA Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-/5/786 vannesujai duphAse siya sIeya niddhe ya evaMjahevaparamANupoggale 4, jai tiphAse savve sIe dese niddhe dese lukkhe 1 sabce usiNe dese niddhe dese lukkhe 2 savvai niddhe dese sIe dese usiNe 3 savve lukkhe dese sIe dese usiNe 4 jai cauphAse dese sIe dese usiNe dese niddhe dese luskhe 1 eenava bhaMgA phaasesu| tipaesie NaM bhaMte! khaMdhe kativanne jahA aTThArasamasae chaTuMdese jAva cauphAse pa0, jai egavanne siya kAlae jAva sukillae 5 jaiduvanne siya kAlae ya siya nIlage ya 1 siya kAlage ya nIlagA ya 2 siyakAlagA ya nIlae ya 3 siya kAlae ya lohiyae ya 1 siya kAlae ya lohIyagA ya 2 siya kAlagAya lohiyae ya 3 evaM hAliddaeNavi samaM bhaMgA 3 evaM sukilleNavi samaM bhaMgA 3 siya lohiyae ya hAliddae ya bhaGgA 3 evaM sukilleNavi samaM 3 siya hAliddae ya sukillae ya bhaMgA 3 evaM sabve te dasa duyAsaMjogA bhaMgA tIsaM bhvNti| . ___jaitivanne siya kAlaeyanIlae yalohiyae ya 1 siya kAlae ya nIlae ya hAliddae ya 2siya kAlae ya nIlae ya sukillaeya 3 siya kAlaeya lohiyae yahAliddae ya 4 siya kAlae ya lohiyae ya sukillae ya 5 siya kAlae ya hAliddae ya sukilae.ya 6 siya nIlae ya lohiyae yahAliddae ya 7 siya nIlae ya lohie ya sukillae ya 8 siya nIlae ya hAliddae ya sukillae ya 9 saya lohie ya hAliddae ya sukillae ya 10 evaM ee dasa tiyaasNjogaa| ___jai egagaMdhe siya sunbhigaMdhe 1 siya dubbhigaMdhe 2 jai dugaMdhe siya subbhigaMdhe yadubbhigaMdhe yabhaMgA 3 / rasA jahA vnaa| jai duphAse siya sIe ya niddhe ya evaM jaheva dupaesiyasa taheva cattAri bhaMgA 4, jai tiphAse savve sIe dese niddhe dese lukkhe 1 savve sIe dese niddhe desA lukkhA 2 savye sIe desA niddhA dese lukkhe 3 savve usiNe dese niddhe dese lukkhe 3 etthavi bhaMgA tinni, sabbe niddhe dese sIe dese usiNe bhaMgA tinni 9, sabve lukkhe dese sIe dese usiNe bhaMgA tinni evaM 12 / jai cauphAse dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 1 dese sIe dese usiNe dese niddhe desA lukkhA 2 dese sIe dese usiNe desA niddhA dese luskhe 3 dese sIe desA usiNA dese niddhe dese lukkhe 4 dese sIe desA usiNA dese niddhe desA lukkhA 5 dese sIe desA usiNA desA niddhA dese lukkhe 6 desA sIyA dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 7 desA sIyA dese usiNe dese niddhe desA lukkhA 8 desA sIyA dese usiNe desA niddhA dese lukkhe 9 evaM ee tipaesie phAsesu paNavIsaM bhNgaa| caupaesieNaM bhaMte! khaMdhe kativanne jahA aTThArasamasae jAva siya cauphAse pannate jai egavanne siya kAlae ya jAva sukillae 5 jai dukne siya kAlae ya nIlage ya 1 siya kAlage ya nIlagAya 2 siya kAlagAya nIlage ya 3 siya kAlagAya nIlagAya 4 siya kAlae yalohiyae ya etthavi cattAri bhaMgA 4 siya kAlae ya hAlidae ya 4 siyakAlae ya sukkile ya4 siya nIlae ya lohiyae ya 4 siya nIlae ya hAliddae ya 4 siya nIlae ya sukillae ya 4 siya lohiyae ya hAliddae ya 4 siya lohiyae ya sukillae ya4 siya lohiyae ya hAliddae ya 4 siya lohiyae ya sukkillae ya 4 siya hAliddae ya sukillae ya 4 evaM ee dasa duyAsaMjogAbhaMgA puNa cattAlIsaM 40 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, vargaH-, uddezakaH-5 289 jai tivatre siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya 1 siya kAlae nIlae lohiyagA ya2 siya kAlagAya nIlagAya lohiyae ya 3 siya kAlagAya nIlae ya lohiyae yaee bhaMgA 4 evaM kAlanIlahAliddaehi bhaMgA 4 kAlanIlasukilla 4 kAlalohiyahAlidda 4 kAlalohiyasukilla4 kAlahAliddasukkila 4 nIlalohiyahAliddagANaM bhaMgA 4 nIlalohiyasukkala 4 nIlahAliddasukilla 4 lo0 hA0 sukillagANaM bhaMgA 4 evaM ee dasatiyAsaMjogA ekke ke saMjoe cattAri bhaMgA savve te cattAlIsaM bhaMgA 401 jai cauvanne siya kAlae nIla0 lohiya hAliddae ya 1 siya kAla0 nIla lo0 sukillae 2 siya kA0 nIla0 hAli0 sukkila 3 siya kA0 lo0 hA0 sukki0 4 siyanI0 lohi0 hA0 su05| . evamete caukkagasaMjoe paMca bhaMgA ee sabve nauibhaMgA jai egagaMdhe siya subbhigaMdhe siya dubbhigaMdhe ya jai dugaMdhe siya subbhigaMdhe ya siya dubbhigaMdhe ya / rasA jahA vannA / jai duphAsejaheva paramANupoggale 4, jai tiphAse savve sIe dese niddhe deselukhe 1 saye sIe dese niddhe desAlukkhA 2 savve sIe desA niddhA dese lukhe 3 savve sIe desA niddhA desA lukkhA 4 savveusiNe dese niddhe dese lukkhe evaM bhaMgA 4 savve niddhe dese sIe dese usiNe 4 sabve lukkhe dese sIe dese usiNe 4 ee tiphAse solsbhNgaa| jai cauphAse dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 1 dese sIe dese usiNe dese niddhe desA lukkhA 2 dese sIe dese usiNe desA niddhA dese lukkhe 3 dese sIe dese usiNe desA niddA desAlukkhA 4 dese sIe desA usiNA dese niddhe dese lukkhe 5 dese sIe desA usiNA dese niddhe desA lukkhA 6 dese sIe desA usiNA desA niddhA dese lukkhe7 dese sIe desA usiNA desA niddhA desA lukkhA 8 desA sIyA dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 9 evaMee cauphAse solasa bhaMgA bhANiyavva jAva desA sIyA desA usiNA desA niddhA desA lukhA savve ete phAsesu chattIsaM bhNgaa| paMcapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe kativanne jahA aTThArasamasae jAva siya cauphAse pa0, jai egavanne egavatraduvannA jaheva cauppaesie, jai tivanne siya kA0 nIlae lohiyae ya 1 siya kAla0 nIlae lohiyA ya 2 siya kAla nIlagAya 3 lohie ya 32 siya kAlae nIlagA ya lohiyagAya4siya kAla nIlae yalohiyae ya5 siya kAlagAya nIlageya lohiyagAya 6siya kAlagA nIlagAya lohiyae ya 7siya kAlae nIlae hAliddae ya etyavi sttbhNgaa| evaM kAlaganIlagasukillesusattabhaMgA, kAlagalohiyahAliddesu kAlagalohiyasukillesu 7 kAlagahAliddasukillesu7 nIlalohiyahAliddesunIlagalohiyasukillesu tabhaMgA7 nIlagahAlihasukkilesu7 lohiyahAliddasukillesuvi sattabhaMgA7 evamete tiyAsaMjoe ee sattari bhaMgA jai cauvanne siya kAlae ya nIlae lohiyae hAliddae ya 1 siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddagA ya 2 siya kAlae ya nIlae ya lohiyagA ya hAliddage ya 3 siya kAlae nIlagA ya lohiyage yahAliddage ya 4siya kAlagAya nIlae yalohiyae yahAliddae ya5eepaMca [519 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 20/-/5/786 290 bhaMgA, siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya sukillae ya etthavi paMca bhNgaa| evaM kAlaganIlagahAliddasukillesuvi paMca bhaMgA, kAlagalohiyahAliddasukillesuvi paMca bhaMgA 5, nIlagalohiyahAliddasukillesuvi paMca bhaMgA, evamete caukkagasaMjoeNaM paNavIsa bhNgaa| jai paMcavane kAlae ya nIlae lohiyae hAliddae sukillae savvamete ekkagaduyagatiyagacaukkapaMcagasaMjoeNaM IyAlaM bhaMgasayaM bhavati / gaMdhA jahA cauppaesiyassa / rasA jahA pnnaa| phAsA jahA cauppaesiyassa / chappaesie NaM bhaMte! khaMdhe kativanne ?, evaM jahA paMcapesie jAva siya cauphAse patratte, jai egavatre egavannaduvannA jahA paMcapaesiyassa, jai tivanne siya kAlae ya nIlae ya lohiyaeya evaM jaheva paMcapesiyarasa satta bhaMgA jAva siya kAlagA ya nIlagAya lohiyae ya 7 siya kAlagA ya nIlagAya lohiyagA ya 8 ee aTTha bhaGgA evamete dasa tiyAsaMjogA ekkkee saMjoge aDDa bhaMgA evaM savvevi tiyagasaMyoge asIti bhNgaa| jai cauvanne siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya kAliddae ya hAliddae ya 1 siya kAlae ya nIlae ya lohayae ya hAliddayA ya 2 siya kAlae ya nIlae ya lohiyA ya hAliddae ya 3 siya kAlage ya nIlage ya lohiyagA ya hAliddae ya 4 siya kAlage ya nIlagAya lohiyae ya hAliddae 5 siya kAlage ya nIlage ya lohiyagA ya hAlie ya 6 siya kAlage ya nIlagA ya lohiyae ya hAlie ya 7 siya kAlagA ya nIlae ya lohiyae ya hAliddae ya 8 siya kAlagA nIlae lohiyae hAligA ya 9 siya kAlagA nIlage lohiyagA ya hAliddage ya 10 siya kAlagA ya nIlagAya lohiyae yahAlieya 11 ee ekkArasabhaMgA, evamete paMcacaukkA saMjogA kAyavvA ekkekkesaMjoe ekArasa bhaMgA savve te caukkagasaMjoeNaM paNapatraM bhNgaa| jai paMcavanne siya kAlae ya nIlae ya lohieya ya hAliie ya sukkillae ya 1 siya kAlae ya nIlae lohiyae hAlie sukkillagA ya 2 siya kAlae nIlae lohiyae hAlidagA va sukillae ya 3 siya kAlae nIlae lohiyagA hAliddae ya sukillae 4 siya kAlae ya nIlagAya lohiyae ya hAlie sukillae ya 5 siya kAlagA nIlage ya lohiyage ya hAliddae ya sukillae 6 evaM ee chabhaMgA bhANiyavvA, evamete savvevi ekkigaduyagatiyagacaukkigapaMcagasaMjogesu chAsIyaM bhaMgsayaM bhavati / gaMdhA jahA paMcapaesiyassa / rasA jahA eyasseva / vannA phAsA jahA cauppaesiyassa / sattapaesie NaM bhaMte! khaMdhe kativanne0 ?, jahA paMcapaesie jAva siya cauphAse pa0, jai egavatre evaM egavannaduvannativannA jahA chappaesiyassa, jai cauvanne siya kAlae ya nIlae ya lohayae ya hAlieya 1 siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddagA ya 2 siya kAlaeva nIlae ya lohiyagA hAliddae 3 evamete caukkagasaMjogeNaM pannarasa bhaMgA bhANiyavvA jAva siya kAlagAya nIlagAya lohiyagA ya hAliddae ya 15 evamete paMcacaukkasaMjogA neyavvA ekkeke saMjoe panarasa bhaMgA savvamete paMcasattari bhaMgA bhavaMti / jai paMcavaktre siya kAlae ya nIlae ya lohiyae hAliddae sukillae 9 siya kAlae nIlae ya lohiyae ya hAliddage ya sukillagA ya 2 siya kAlae ya nIlae lohiyae hAliddagA ya sukillae ya 3 siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddagA ya sukillagA ya 4 siya kAlae ya nIlae ya Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, varga:-, uddezakaH-5 291 lohiyagA ya hAliddae ya sukkillae ya 5 siya kAlae ya nIlae ya lohiyagA ya hAliddage ya sukillae ya 6 siya kAlae ya nIlae ya lohiyagA ya hAliddagA ya sukkilaeya 7siya kAlaeya nIlagAya lohiyage ya hAliddae ya sukillaeya 8 siya kAlage ya nIlagAya lohiyae ya hAliddae yasukillagA ya9siya kAlage ya nIlagA ya lohiyage hAliddagA sukillae ya 10 siya kAlae ya nIlagA ya lohiyagA ya hAliddae ya sukkilae ya 11 siya kAlagA ya nIlage ya lohiyae ya hAlidae ya sukillae ya 12 siya kAlagA ya nIlage ya lohiyage ya hAliddae ya sukillagAya 13 siya kAlagA ya nIlae ya lohiyae ya hAliddagA ya sukkillae ya 14 siya kAlagAya nIlae ya lohiyagA ya hAliddae ya sukkilae ya 15 siya kAlagA ya nIlagA ya lohiyae ya hAliddae ya sukillae ya 16 ee solasa bhaMgA, evaM savvamete ekkagaduyagatiyagacaukkagapaMcagasaMjogeNaM do solA bhaMgasayA bhavaMti, gaMdhA jahA cauppaesiyassa, rasA jahA eyassa caiva vannA phAsA jahA cuppesiyss| aTThapaesiyassa NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA, goyamA! siya egavanne jahA sattapaesiyassa jAva siya cauphAse pa0 jai egavanne evaM egavannaduvannativannA jaheva sattapaesie, jai cauvanne siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddae ya 1 siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddagA ya 2 evaM jaheva sattapaesie jAva siya kAlagA ya nIlagA ya lohiyagA ya hAliddage ya 15 siya kAlagAyanIlagAyalohiyagAya hAliddagA ya 16eesolasa bhaMgA, evamete paMca caukkasaMjogA, evamete asIti bhaMgA81 jaipaMcavanne siya kAlae ya nIlae yalohiyaeyahAliddae ya sukillae ya 1 siya kAlae ya nIlage ya lohiyage ya hAliddageya sukillagAyara evaM eeNaM kameNaM bhaMgA cAreyavvA jAva siya kAlaeyanIlagAya lohiyagA yahAliddagAya sukillageya 15 eso pannarasamobhaMgo siya kAlagA ya nIlage ya lohiyage ya hAliddae ya sukillae ya 16 siya kAlagAya nIlage ya lohiyage ya hAliddage ya sukillagA ya 17siya kAlagaya nIlage ya lohiyage ya hAliddagA ya sukillae ya 18 siya kAlagA ya nIlage yalohiyage ya hAliddagA ya sukillagA ya 19 siya kAlagAya nIlage ya lohiyagA ya hAliddae ya sakkilae ya 20 siya kAlagAya nIlage ya lohiyagA ya hAliddae ya sukillaeya21siyakAlagAyanIlageyalohiyagAya hAliddagA ya sukkilae ya 22 siya kAlagA ya nIlagAya lohiyage ya hAliddae ya sukillae ya 23 siya kAlagA ya nIlagAya lohiyage ya hAliddaeya sukillagAya 24 siya kAlagAya nIlagAyalohiyageya hAliddagA ya sukillaeya25 siya kAlagA ya nIlagA ya lohiyagA ya hAliddae ya sukillae ya 26 / ee paMcasaMjoeNaM chavvIsaM maMgA bhavaMti, evameva sapuvvAvareNaM ekkagaduyagatiyagacaukkagapaMcagasaMjoehiM do ekkatIsaM bhaMgasayA bhavaMti, gaMdhA jahA sattapaesiyassa, rasA jahA eyassa ceva catrA, phAsA jahA cuppesiyss| navapaesiyassa pucchA, goyamA! siya egavanne jahA aTThapaesie jAva siya cauphAse pa0 jai egavanne egavanaduvatrativanacauvannA jaheva aTThapaesiyassa, jai paMcavanne siya kAlae ya nIlae ya lohiyae ya hAliddae sukillae ya 1 siya kAlageya nIlage ya lohiyae ya hAlidae ya Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 bhagavatI aGgasUtraM (2) 20/-/5/786 sukkilagA ya 2 evaM parivADIe ekatIsaM bhaMgA bhANiyavvA, evaM ekkagaduyagatiyagacaukkagapaMcagasaMjoehiM do chattIsA bhaMgasayA bhavaMti, gaMdhA jahA aTTapaesiyassa, rasA jahA eyassa ceva vanA, phAsA jahA caupaesiyassa / dasapaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! siya egavanne jahA navapaesie jAva siya cauphAse pannatte, jai egavanne egavannaduvannativanacauvatrA jaheva navapaesiyassa, paMcavannevi taheva navaraM battIsatimo bhaMgo bhannati, evamete ekkagaduyagatiyagacaukkagapaMcagasaMjIesu donni sattatIsA bhaMgasayA bhavaMti, gaMdhA jahA navapaesiyassa, rasA jahA eyassa ceva vannA, phAsA jAva cauppaesiyassa jahA dasapaesao evaM saMkhejapaesiovi, evaM asaMkhejjapaesiovi, suhumapariNaovi anaMtapaesiovi evaM ceva // vR. 'paramANu' ityAdi, 'egavanne' ti kAlAdivarNAnAmanyatarayogAt, evaM gandhAdiSvapi vAcyaM, 'duphAse 'ti zItoSNasnigdharUkSANAmanyatarasyAviruddhasya dvitayasya yogAd dvisparzaH, tatra ca vikalpAzcatvAraH, zItasya snigdhena rUkSeNa ca krameNa yogAdau, evamuSNasyApi dvAviti catvAraH, zeSAstu sparzA bAdarANAmeva bhavanti / 'dupaesieNa 'mityAdi, dvipradezikasyaikavarNatA pradezadvayasyApyekavarNapariNAmAt, tatra ca kAlAdibhedena paJca vikalpAH, dvivarNatA tu pratipradezaM varNabhedAt, tatra ca dvikasaMyogajAtA daza vikalpAH sUtrasiddhA eva, evaM gandharaseSvapi, navaraM gandhe ekatve dvau dvikasaMyoge tvekaH, raseSvekatve paJca dvitve tu daza, sparzeSu dvisparzatAyAM catvAraH prAguktAH, 'jai tiphAse' ityAdi 'savve sIe' tti pradezadvayamapi zItaM 1, esyaiva dvayasya deza eka ityartha snigdhaH 2 dezazca rUkSaH 3 ityeko bhaGgakaH, evamanye'pi trayaH sUtrasiddhA eva, catuHsparze tveka eva, evaM caite sparzabhaGgA sarvve'pi mIlitA nava bhavantIti / 'tipaesie' ityAdi, siya kAlae' tti trayANAmapi pradezAnAM kAlatyAditvenaikavarNatve paJca vikalpAH, dvivarNatAyAM caikaH pradezaH kAlaH pradezadvayaM tu tathAvidhaikapradezAvagAhAdikAraNapekSyaikatvena vivakSitamiti syAnnIla ityeke bhaGgaH, athavA syAtkAlastathaiva pradezadvayaM tu bhinnapradezAvagAhAdinA kAraNena bhedena vivakSitamato nIlakAviti vyapadiSTamiti dvitIyaH, athavA dvau tathaiva kAlakAvityuktau ekastu nIlaka ityevaM tRtIyaH, tadevamekatra dvikasaMyoge trayANAM bhAvAddazasu dvikayogeSu triMzadbhaGgA bhavanti, ete ca sUtrasiddhA eveti, trivarNatAyAM tvekavacanasyaiva sambhavAddaza trisaMyogA bhavantIti, gandhe tvekagandhatve dvau dvigandhatAyAM tvekatvAnekatvAbhyAM pUrvavattrayaH / 'jai duphAse' ityAdi samuditasya pradezayatrasya dvisparzatAyAM dvipradezikavaJcatvAraH, trisparzatAyAM tu sarva zItaH pradezatrayasyApi zItatvAt dezazca snigdhaH ekapradezAtmako dezazca rUkSodvipradezAtmako dvayorapi tayorekapradezAvagAhanAdinA ekatvena vivakSitatvAt, evaM sarvatretyeko bhaGgaH 1, tRtIyapadasyAnekavacanAntatve dvitIyapadasyAnekavacanAntatve tRtIyaH, tadevaM sarvazItena yo bhaGgAH 3 evaM sarvoSNenApi 3 evaM sarvasnigdhenApi 3 evaM sarvarUkSeNApi 3 tadevamete dvAdaza 12, catuHsparzatAyAM tu 'dese sIe' ityAdi, ekavacanAntapadacatuSTaya AdyaH, anantyapadasyAnekavacanAntatve tu dvitIyaH, sa caivaM dvayarUpo dezaH zIta ekarUpastUSNaH punaH zItayorekaH snigdhaH Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 293 zataka-20, vargaH:, uddezakaH-5 dvitIyazcoSNa etau rUkSAviti rUkSapade'nekavacanaM, tRtIyastvanekavacanAntatRtIyapadaH / sacaivam-ekarUpo dezaH zIto dvirUpastUSNaH, tathA yaH zIto yazcoSNayorekastau snigdhau ityevaM snigdhapade'nekavacanaM yazcaika uSNaH sa rUkSa iti, caturthastvenakavacanAntadvitIyapadaH, sa caivaM-snigdharUpasya dvayasyaikaHzIto yazca tasyaiva dvitIyo'nyazcaiko rUkSaH etAvuSNapade'nekavacanaM, snigdhe tu dvayorekapradezA zritatvAdekavacanaM rUkSe tvekatvAdeveti, paJcamastu dvitiiycturthpdyornekvcnaanttyaa| sacaivam-ekaH zItaH snigdhazca anyau capRthagavyavasthitAvuSNaucetyuSNastakSayoranekavacanaM, SaSThastu dvitIyatRtIyapadayoranekavacanAntatve, sacaivam-ekaH zIto rUkSazcaanyauca pRthagvyavasthitAvuSNau snigdhau cetyuSNasnigdhayoranekavacanaM, saptamastavanekavacanAntAdyapadaH,sacaivaMsnigdharUpasya dvayasyaiko'nyazcaika etau dvau zItAvityanekavacanAntatvamAdyasya, aSTamaH punaranekavacanAntAdimAntimapadaH, sa caivaM-pRthakathitatayoH zItatvarUkSatve caikasya voSNatve snigdhatve ca, navamastvanekavacanAntatve AdyatRtIyayayoH, sa caivaM-dvayorbhinnadezasthayoH zItatve snigdhatve ca ekasya coSNarUkSatve ceti, paNavIsaMbhaMga'ttidvitricatuHsparzasambandhinAMcaturdvAdazanavAnAM mIlanAt paJcaviMzatirbhaGgA bhvnti| 'cauppaesie Na'mityAdi, siya kAlae ya nIlae yatti dvau dvAvekapariNAmapariNatAvitikRtvA syAtkAlako nIlakaJceti prathamaH, antyayoranekatvapariNAme sati dvitIyaH AdyayostRtIyaH ubhayozcaturtha, sthApanA ceyam / evaM dazasudvikayogeSupratyekaMcaturbhaGgIbhAvA-ccatvAriMzadbhaGgAH / - 'jai tivanne' ityAdi tatra prathamaH kAlako dvitIyo nIlakaH antyayozcaikapariNAmatyAllohitakaH 111 ityekaH tRtIyasthAnekapariNAmatayA'nekavacanAntatve dvitIyaH 112, evaM dvitIyasthAnekatAyAMtRtIyaH 121AdyasthAnekatvecaturthaH211 evamete catvAra ekatra trikasaMyoge, dazasu caiteSu ctvaariNshditi| ____'jai caukne'ityAdi, iha paJcAnAM paJca catuSkasaMyogA bhavanti, te ca sUtrasiddhA eva, 'sabbe nauiM bhaMga'tti ekadvitricaturvaNeSu paJca catvAriMzat 2 paJcAnAM bhaGgakAnAM bhAvAnavatiste syuriti / 'jai egagaMdhe' ityAdi prAgvat / - 'jai tiphAse' ityAdi, savve sIe'tticaturNAmapi pradezAnAzItapariNAmavatvAt 1 'dese niddheti caturNAMmadhye dvayorekapariNAmayoH snigdhatvAt 2 'dese lukkhe'tti tathaiva dvayo rUkSatvAt 3 ityekaH dvitIyastu tathaiva navaraM bhanninpariNAmatayA'nekavacanAntatRtIyapadaH tRtIyastvanekavacanAntadvitIyapadaH, caturtha punastathaivAnekavacanAntadvitIyatRtIyapada ityete sarvazItena catvAraH, evaM sarvoSNena sarvasnigdhena sarvarUkSeNetyevaM SoDaza / _ 'jai cauphAse'ityAdi tatra dese sIe'tti ekAkArapradezadvayalakSaNo dezaH zItaH tathAbhUta evAnyo deza uSNaH, tathA ya eva zItaH sa eva snigdhaH yazcoSNaH sa rUkSa ityekaH, caturthapadasya prAgivAnekavacanAntatve dvitIyaH tRtIyasya ca tRtIyaH, tRtIyacaturthayoranekavacanAntatve caturtha, evamete SoDaza, AnayanopAyagAthA ceyameSAm Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-/5/786 // 1 // "aMtalahuyassa heTThA guruyaM ThAveha sesamuvarisamaM / aMtaM lahuehiM puNo pUrejjA bhaMgapatthAre // " chattIsaM bhaMga ti dvitricatuHsparzeSu catuHSoDazaSoDazAnAM bhAvAditi, iha vuddha gaathe||1|| "vIsaimasauddese cauppaesAie cupphaase| egabahuvayaNamIsA bIyAiyA kaha bhNgaa| ekavacanabahuvacanamizrA dvitIyatRtIyAdayaH kathaM bhaGgakA bhavanti?, yatraivapade ekavacanaM prAguktaM tatraiva bahuvacana bahuvacane tvekavacanam, etacca na bhavatItikRtvA virodha udbhAvitaH, atrottrN||1|| "deso desA va mayA davvakkhettavasao vivkkhaae| saMghAyabheyatadubhayabhAvAo vA vayaNakAle / / " ayamarthaH-dezo dezA vetyayaM nirdezo na duSTaH ekAnekavarNAdidharmayuktadravyavazenaikAnekAvagAhakSetravazena vA dezasyaikatvAnekatvavivakSaNAt, athavA bhaNanaprastAve saGghAtavizeSabhAvena bhedavizeSabhAvena vaatsyaiktvaanekvivikssnnaadeveti|| paJcapradezike jaitivane tyAdi, triSu padeSvaSTau bhaGgAH kevalamiha saptaiva grAhyAH, paJcapradezike'STamasyAsambhavAt, evaM ca dazasu trikasaMyogeSu spttiriti| . ___'jaicauvanne'ityAdi, caturNA padAnAMSoDaza bhaGgAsteSuceha paJcasambhavinasteca sUtrasiddhA eca, paJcasuvarSeSu paJca catuSkasaMyogA bhavanti, teSu caiSAM pratyekaM bhAvAtpaJcaviMzatiriti, 'IyAlaM bhaMgasayaMtipaJcapradezike ekadvitricatuSpaJcavarNasaMyogajAnAMpaJcacatvAriMzatsaptatipaJcaviMzatyekasavayAnAM bhaGgAnAM mIlanAdekottaracatvAriMzadadhikaM bhaGgakazataM bhvtiiti| chappaesie Na mityAdi iha sarvaM paJcapradezikasyeva, navaraM varNatraye'STau bhaGgA vAcyAH, aSTamasyApyatrasambhavAt, evaMca dazasutrikasaMyogeSvazItirbhaGgakA bhavantIti, caturvarNetupUrvoktAnA SoDazAnAMbhaGgakAnAmaSTadazAntimatrayavarjitAnAMzeSA ekAdazabhavanti, teSAMcapaJcasucatuSkasaMyogeSu pratyekaM bhaavaatpnycpnycshditi| 'jai paMcavanne' ityAdI SaD bhaGgAH, 'chAsIyaM bhaMgasayaMti ekAdisaMyaMgosambhavAnAM paJcacatvAriMzadazItipaJcAdhikapaJcAzataSaTasaGkhyabhaGgakAnAMmIlanAtSaDuttarAzItyadhika bhaGgakazataM bhavati 'sattapaesiya'ityAdi, iha caturvarNatve pUrvoktAnAM SoDazAnAmantimavarjAH zeSAH paJcadaza bhavanti, eSAM paJcasu catuSkasaMyogeSu pratyekaM bhaavaatpnycspttiriti| 'jaipaMcavanne' ityAdi, iha paJcAnAMpadAnAMdvAtriMzadbhaGgA bhavanti,teSucehAdyAnAMSoDazAnAmaemadvAdazAntyatrayavarjitAH zeSA uttareSAM ca SoDazAnAmAdhAstrayaH paJcamanavamau cetyevaM sarve'pi SoDazasaMbhavantIti, dosolA bhaMgasaya'tti ekadvitricatuSpaJcakasaMyogajAnAM paJcacatvAriMzadazItipaJcAdhikasaptatiSoDazasaGkhyAnAM bhaGgakAnAM mIlanAd dve zate SoDazottare syaataamiti| 'aTThapaesie'ityAdi, iha caturvarNatve pUrvoktAH SoDazApi bhaGgA bhavanti, teSAM ca pratyeka paJcasu catuSkasaMyogeSu bhAvAdazItirbhaGgakA bhavanti, paJcavarNatve tu dvAtriMzato bhaGgAnAM SoDazacaturvizASTAviMzASTAviMzAntyatrayavarjA zeSAH SaDaviMzatirbhaGgakA bhavantItyarthaH, 'do ikkatIsAiMti Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, vargaH-, uddezakaH-5 pUrvoktAnAMpaJcacatvAriMzadazItyazItiSaDuttaraviMzatisaGkhyAnAM maGgakAnAMmIlanAddezateekatriMzaduttare bhavata iti / 'navapaesiyasse tyAdi, iha paJcavarNatve dvAtriMzato bhaGgakAnAmantya evana bhavati zeSa tupUrvoktAnusAreNa bhAvanIyamiti // mU. (787) bAyarapariNaeNaMbhaMte ! anaMtapaesiekhaMdhe kativanne evaMjahA aTThArasamasae jAva saya aTThaphAse pannatte vannagaMdharasA jahA dspesiys| jai cauphAse savve kakkhaDe sacce garue savve sIe savve niddhe 1 sabve kakkhaDe sace garue savve sIe sabve lukkhe 2 sabve kakkhaDe savve garue savve usiNe savve niddhe 3 savve kakkhaDe sabve garie savve sIe savve lukkhe 4 savve lakkhaDe savve lahue savve sIe savve lukkhe sabve kakkhaDe savve lahue sabve sIe sabbe lukkhe 6 savve kakkhaDe savve lahue savve usiNe savvai niddhe 7 savve kakkhaDe savve lahue savve usiNe sabbe lukkhe 8 sabve maue sabve garue savve sIe savve niddhe 9 savve maue savve garue sabbe sIe savve lukkhe 10 // sabve maue sabve garue savve usiNe savve niddhe 11 savve maue savve garue savve usiNe sabbe lukkhe 12 sabbe maue sabe lahue savve sIe savve niddhe 13 sabve maue savve lahue savve sIe savve lukkhe 14 sabbe maue sabve lahue savve usiNe savve niddhe 15 savve mauesavvelahue savve usiNe sabbe lukkhe 16ee solasa bhNgaa| . jai paMcaphAse savce kakkhaDe savve garue savve sIe dese niddhe dese luskhe 1 sabve kakkhaDe savve garue savve sIe dese niddhe desA lukkhA 2 savve kakkhaDe savve garue sabve sIe desA niddhA dese lukkhe 3 savve kakkhaDe savve garue sabbe sIe desA niddhA desA lukkhA4 sabbe kakkhaDe savve garue savve usiNe dese niddhe dese lukkhe 4 savve kakkhaDe savve lahue savve sIe dese niddhe dese lukkhe4 savve kakkhaDe savvelahue sabbeusiNe dese niddhe deselukkhe| evaM eekakkhaDeNaM solasa bhNgaa| savve maue sabve garue savve sIe dese niddhe dese lukkhe4 evaM maueNavisolasabhaMgA evaM battIsaM bhNgaa| sabve kakkhaDe savve garue savve niddhe dese sIe dese usiNe 4 savve kakkhaDe savve garue sabve luskhe dese sIe dese usiNe 4 ee battIsaMbhaMgA, sabve kakkhaDe savve sIe savve niddhe dese garue dese lahue etthavi battIsaMbhaMgA 4, sabbe garue sabve sIe savve niddhe dese kakkhaDe dese maue etthavi battIsaM bhaMgA, evaM sabve te paMcaphAsa aTThAvIsaM bhaMgasayaM bhvNti| jai chaphAse savve kakkhaDe savve garue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 1 savve kakkhaDe sabbe garue dese sIe dese usiNe dese nidde desA lukkhA 2 evaM jAva sabve kakkhaDe savve garue desA sIyA desA usiNA desA niddhA desA lukkhA 16ee solasa bhNgaa| savve kakkhaDe savve lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe etthavi solasa bhaMgA, sabve maue savve lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe etthavi solasa bhaMgA, ee causaddhiM bhaMgA, savve kakkhaDe savve niddhe dese garue dese lahue dese niddhe dese lukkhe etthavi causaddhiM bhaMgA, savve kakkhaDe savve niddhe dese garue dese lahue dese sIe dese usiNe 1 jAva savve maue savve lukkhe desA garuyA desA lahuyA desA sIyA desA usiNA 16 ee causaDhi bhNgaa| savve garue savve sIe dese kakkhaDe dese maue dese niddhe deselukhe evaMjAva sabbe lahue Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-15/787 sace usiNe desA kakkhaDA desA niddhA desA mauyA desA lukkhA ee causaddhiM bhaMgA, savve garue sabbe niddhe dese kakkhaDe dese maue dese sIe dese usiNe jAva sabve lahue savve luskhe desA kakkhaDA desA mauyA desA sIyA desA usiNA ee causaddhiM bhNgaa|| sabbe sIe savve niddhe dese kakkhaDe dese maue desegarue dese lahue jAva savve usiNe sabve lukkhe desA kakkhaDA desA mauyA desA garuyA desA lahuyA ee causaddhiM bhaMgA, sabve te chaphAse tinicaurAsIyaM bhaMgasayA bhavaMti 384 / jai sattaphAse savve kakkhar3e dese garue dese lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 1 savve kakkhaDe dese garue dese lahue dese sIe dese usiNe desA niddhA desA lukkhA4 savve kakkhaDe dese garue dese lahue dese sIe desA usiNA dese niddhe desA lukkhA4 sabve kakkhaDe dese garue dese lahue desA sIyA dese usiNe dese niddhe dese lukhe 4 savvete solasabhaMgA bhANiyavvA / savve kakkhAle dese garue desA lahuyA dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe evaM garueNaM egatteNaM lahueNaM puhutteNaM etevi solasa bhaMgA, savve kaskhaDe desA garuyA dese lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe eevi solasabhaMgA bhANiyavvA, sabve karakhaDe desA garuyA desA lahuyA dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe eevi solasa bhaMgA bhANiyavvA, evamete causaddhiM bhaMgA kamkhaDeNaM samaM, savve maue dese garue dese lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese luskhe| evaM maueNavi samaM causaddhiM bhaMgA bhANiyavyA, savve garue dese kakkhaDe dese maue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe evaMgarueNavi samaMcausaddhiM bhaMgA kAyavyA, sabve lahue dese kakkhaDe dese maue dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukhe evaM lahueNavi samaMcausaDhi bhaMgA kAyavyA, savve sIe dese kakkhaDe dese maue dese garue dese lahue dese niddhe dese lukhe evaM sIteNavi samaMcausaddhiM bhaMgA kaayvyaa| sabbe usiNe dese kakkhaDe dese maue dese garue dese lahue dese niddhe dese lukkhe evaM usiNeNavisamaMcausaddhiM bhaMgA kAyavvA, sabbe niddhe dese kakkhaDe dese maue dese garue daselahue dese sIe dese usiNe evaM niddheNavi causaddhiM bhaMgA kaayvvaa| savve lukkhe dese kakkhaDe dese maue dese garue dese lahue dese sIe dese usiNe evaM lukkheNavi samaM causaDhi bhaMgA kAyabvA jAva sabbe lukkhe desA kakkhaDA desA mauyA desA ga0 desAla0 desA sIyA desA usiNA, evaM sattaphAse paMcabArasuttarA bhaMgasayA bhvNti| __ jai aTThaphAse dese kakkhaDe dese maue dese gurue dese lahue dese sIe dese usiNe dese niddhe lukhe4 dese kakkhaDe dese maue dese garue dese lahue dese sIe desA usiNA dese niddhe dese lukkhe 4 dese kakkhaDe dese maue dese garue dese lahue desAsIyA dese usiNe dese niddhe dese lukkhe 4 dese kakhaDe dese maue dese garue dese lahue desA sIyA desA usiNA dese niddhe dese lukkhe 4 ee cattAri caukka solasa bhNgaa| dese kakkhaDe dese maue dese garue desA lahuyA dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkhe evaM ete garueNaM egattaeNaM lahueNaM pohattaeNaM solasa bhaMgA kAyavvA, dese kakkhaDe dese maue Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-20, varga:-, uddezakaH-5 297 desA garuyA dese lahue dese sIe dese usiNe dese niddha dese lukkhe 4 eevi solasa bhaMgA kAyavvA dese kakkhaDe dese maue desA garuyA desA lahuyA dese sIe dese usiNe dese niddhe dese lukkha etevisolasabhaMgA kAyavvA, savve'vitecausadi bhaMgAkarakhaDamauehiMegattaehi, tAhe kakkhaDeNaM egattaeNaMmaueNaM puhatteNaMete causadi bhaMgA kAyavvA, tAhekakkhaDeNaM puttaeNaMmaueNaMegattaeNaM causaddhiM bhaMgA kAyavyA, tAhe etehiM caiva dohivi puhuttehiM causaddhiM bhaMgA kAyavvA jAva desA kakkhaDA desA mauyA desA garuyA desA lahuyA desA sIyA desA usiNA desA niddhA desA lukkhA eso apacchimo bhaMgo, savvete aTThaphAse do chappannA bhaMgasayA bhavaMti / evaM ete bAdarapariNae anaMtapaesie khaMdhe savvesu saMjoesubArasa channauyA bhaMgasayA bhvNti|| vR. 'bAyarapariNaeNa'mityAdi, sarva eva karkazo guru zItaH snigdhazca ekadaivAviruddhAnAM sparzAnAM sambhavAdityeko bhaGgaH,caturthapadavyatyaye dvitIyaH, evamete ekAdipadavyabhicAreNaSoDaza bhaGgAH / 'paMcaphAse'ityAdi, karkazaguruzItaiH snigdharUkSayorekatvAnekatvakRtA caturbhaGgI labdhA, eSaivaca karkazagusruSNairlabhyata ityevamaSTI, etecASTaukaLazagurUbhyAm, evamanyeca karkazalaghubhyAm, evamete SoDaza karkazapadena labdhA etAneva ca mRdupadaM labhate ityevaM dvAtriMzat, iyaM ca dvAtriMzata snigdhavakSayorekatvAdinA labdhA, anyA ca dvAtriMzat zItoSNayoranyA ca gurulaghvoranyA ca kazamRdvIrityevaM sarva evaite mIlitA aSTAviMzatyuttaraMbhaGgakazataM bhvtiiti|| __ 'chaphAse ityAdi, tatra sarvakarkazo 1 guruzca 2 dezazca zItaH 3 uSNaH 4 snigdho 5 rUkSazceti, ihaca dezazItAdInA caturNAMpadAnAmekatvAdinASoDazabhaGgAH, eteca sarvakarkazagurubhyAM labdhAH, eta eva karkazaladhubhyAM labhyante tadevaM dvAtriMzat, iyaM ca sarvvakarkazapadena labdhA iyameva ca sarvamRdunA labhya iti catuHSaSTibhaGgAH, iyaM ca catuHSaSTi sarvakarkazagurulakSaNena dvikasaMyogena saviparyayeNa labdhA, tadevamanyo'pyevaMvidhadvikasaMyogastAM labhate, karkazaguruzItasnigdhalakSaNAnAM ca caturNAM padAnAM SaD dvikasaMyogAstadevaM catuHSaSTi SaDidvikasaMyogairguNitINi zatAni caturazItyadhikAni bhavantIti ata evoktaM-'savvevete chphaase'ityaadi| _ 'jai sattaphAse'ityAdi, ihAdyaM karkazAkhyaM padaM skandhavyApakatvAdvipakSarahitaM zeSANitu gurvAdIniSaT skandhadezAzritatvAtsavipakSANItyevaM sapta sparzA, eSAMcagurvAdInAMSaNNAM padAnAmekatvAnekatvAbhyAM catuHSaSTirabhaGgakA bhavanti, teca sarvazabdavizeSitenAdinyastena karkazapadena labdhAH, evaM mRdupadenAtyevamaSTaviMzatyadhikaMzataM, evaMgurulaghubhyAM zeSaiHSabhiHsaha 128,zItoSNAbhyAmapyevameva 128, evaM snigdharUkSAbhyAmapi 128, tadevamaSTAviMzatyuttarazatasya caturbhirguNane paJca zatAni dvAdazottarANi bhavantIti, ata evAha-evaMsattaphAsepaMca bArasuttarA bhaMgasayA bhavaMtIti 'aTThaphAse'ityAdi0 caturNAM kaIzAdipadAnAM saviparyayANAmAzrayaNAdaSTau sparzA, ete ca bAdaraskandhasya dvidhA vikalpitasyaikatra deze catvAro viruddhAstu dvitIye iti, eSu caikatvAnekatvAbhyAM bhaGgakA bhavanti, tra ca rUkSapadenaikavacanAntena bahuvacanAntena dvau, etau ca snigdhaikavacanena labbhAvetAveva snigdhabahuvacanaM labhete, ete catvAraH, etecasUtrapustakecatuSkakana sUcitAH, tataiteSvevATAsu padeSUSNapadena bahuvacanAntenoktacaturbhaGgIyuktenAnye catvAraH 4, evaM zItapadena bahuvacanAntenaiva 4, tathA zItoSNapadAbhyAM bahuvacanAntAbhyAmeta eva 4evaM caite 16, tathA laghupadena bahuvacanAntenaita eva 4, tatA laghuzItapadAbhyAM bahuvacanAntAbhyAmeta eva 4, evaM Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 20/-/5/787 laghuSNapadAbhyAM 4, evaM laghuzItoSNapadairiti 4 evamete'pi SoDaza 16, eteva darzayati 'evaM gurueNaM egattaeNa 'mityAdi, tathA karkazAdinaikavacanAntena gurupadena ca bahuvacanAntenaita eva, tathA gurUSNAbhyAM bahuvacanAntAbhyAmeta eva 4, evaM guruzItabhyAM 4, evaM guruzItoSNaiH 4 evaM caite SoDaza, tathA gurulaghubhyAM bahuvacanAntAbhyAmeta eva 4, evaM gurulaghUSNai: 4, evaM gurulaghuzItaiH 4, evaM gurulaghuzItoSNaH 4, ete'pi SoDaza, sarve'pyAdita ete catuHSaSTi 'kakkhaDamauehiM egattehiM ti karkazamRdupadAbhyAmekavacanavadbhayAM catuHSaSTirete bhaGgA labdhA ityarthaH, 'tAhe' ti tadanantaraM 'kakkhaDeNaM egattaeNaM' ti karkazapadenaikatvagena ekavacanAntenetyarthaH 'maueNaM pohattaeNaM'ti mRdukapadena pRthaktvagenAnekavacanAntenetyarthaH ete ceva'tti etaM eva pUrvoktakramAccatuHSaSTirbhaGgakAH kartavyA iti / 'tAhekakkhaDeNa' mityAdi, 'tAhe' tti tataH karkazapadena bahuvacanAntena mRdupadena caikavacanAntena catuHSaSTirbhaGgAH pUrvoktakrameNaivakartvayAH, tattAneva karkazamRdupadAbhyAM bahuvacanAntAbhyAM pUrvavaccatuSSaSTirbhaGgAH karttavyAH etAzcAditazcatazcatuHSaSTayo mIlitA dve zate SaTapaJcAzadadhite syAtAmiti / etadevAha - 'savve te aTThaphAse do chappannA bhaMgasayA bhavaMti 'ti, 298 'bArasachannauyA bhaMgasayA bhavaMti tti bAdaraskandhe caturAdikAH sparzA bhavanti, tatra ca catuHsparzAdiSu krameNa SoDazAnAmaSTAviMzatyuttarasatasya caturazItyadhikazatatrayasya dvAdazottarazatapaJcakasya SaTpaJcAzadadhikazatadvayasya ca bhAvAdyathoktaM mAnaM bhavatIti / .mU. (788) kaivihe bhaMte! paramANu paM0 ?, goyamA ! caubihe paramANu pa0 taM0 - davvaparamANu khettaparamANU kAlaparamANU bhAvaparamANU / davvaparamANu NaM bhaMte! kaivihe pa0 ?, goyamA ! cauvvihe pa0 taM0-acchejje abheje ajjhe agejjhe, khettaparamANU NaM bhaMte! kaivihe pa0 ?, goyamA ! cauvvihe pa0 taM0 - aNaddhe amajjhe apadese avibhAiNe / kAlaparamANU pucchA, goyamA ! cauvvihe pa0 taM0-avanne agaMdhe arase aphAse / bhAvaparamANU NaM bhaMte! kaivihe pa0 ?, goyamA ! cauvvihe pa0 taM0-vannamaMte gaMdhamaMte rasamaMte phAsamaMte / sevaM bhaMte 2 tti jAva viharati // vR. paramANvAdyadhikArAdevedamAha - 'kaI' tyAdi, tatra dravyarUpaH paramANudravyaparamANuHeko'NurvarNAdibhAvAnAmavivakSaNAt dravyatvasyaiva vivakSaNAditi, evaM kSetraparamANuH - AkAzapradezaH kAlaparamANuH samayaH bhAvaparamANuH paramANureva varNAdibhAvAnAM prAdhAnyavivakSaNAt sarvajadhanyakAlatvAdirvA / 'cauvvihe ' tti eko'pi dravyaparamANurvivakSayA catuH svabhAvaH 'accheja' tti chedyaH - zAdinA latAdivattanniSedhAdacchedyaH 'abheja' tti medyaH-zUcyAdinA carmmavattanniSedhAdabhedyaH 'aDajjhe' tti AdAhyo'gninA sUkSmatvAt, ata evAgrAhyo hastAdinA / 'aNaddhe' tti samasaGkhyAvayavAbhAvAt 'amajjhe'tti viSamasaGkhyAvayavAbhAvAt 'apaese' tti nirazo'vayavAbhAvAt 'avibhAiNe 'tti avibhAgena nirvRtto'vibhAgima ekarUpa ityarthaH vibhAjayitumazakyo vetyarthaH // zatakaM - 20 uddezakaH - 5 samAptaH Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 299 zataka-20, vargaH-, uddezakaH-6 -zatakaM-20 uddezakaH-6:vR. paJcame pudgalapariNAma uktaH, SaSThe tu pRthivyAdijIvapariNAmo'bhidhIyata ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (789) puDhavikkAie NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe sakkarappabhAe puDhavIe aMtarA samohae samohaNittA je bhavie sohamme kappe puDhavikAiyattAe uvavajittae se gaMbhaMte! kiM puTviM uvavajittA pacchA AhArejjA pubbiM AhArittA pacchA uvavajejjA?, goyamA! puTviM vA uvavaJjittA evaM jahA sattarasamasae chaThuddese jAva se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai pubbi vA jAva uvavajejA navaraM tahiM saMpAuNecA imehiM AhAro bhannati sesaMtaM ceva / puDhavikkAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAe sakkarappabhAe puDhavIe aMtarA samohaeje bhavie IsANe kappe puDhavikkAiyattAe uvavaJjittae evaM ceva evaM jAva IsIpabbhArAe uvvaaeyvvo| puDhavikAie NaM bhaMte ! sakkarappabhAe vAluyappabhAe puDhavIe aMtarA samohate sa02 je bhavie sohamme jAvaIsipaDabhArAeevaMeteNa kameNaM jAvatamAe ahesattamAe ya puDhavIe aMtarAsamohae samANe je bhavie uvveyvyo| puDhavikAieNaM bhaMte ! sohammIsANasaNaMkumAramAhiMdANa ya kappANaM aMtarA samohae sa0 2je bhavieimIse rayaNappabhAe puDhavIe puDhavikkAiyattAeuvavajittaeseNaMbhaMte! pubbiM uvavajittA pacchA AhArejA sesaMtaMceva jAva se teNaTeNaM jAva nikkhevo| puDhavikkAieNaM bhaMte! sohammIsANANaM saNaMkumAramAhiMdANa ya kappANaM aMtarAsamohae 2 je bhavie sakkarappabhAe puDhavIe puDhavikAiyattAe uvavajittae evaM ceva evaM jAva ahesattamAe uvavAeyaco, evaM saNaMkumAramAhiMdANaM baMbhalogassa kappassa aMtarA samohae samoha02 punaravi jAva ahe sattamAe uvavAeyavvo evaM baMbhalogassa laMgassa ya kappassa aMtarA samohae punaravi jAva ahesttmaae| * evaM laMtagassa mahAsukkassa kappassa ya aMtarA samohae punaravi jAva ahesattamAe, evaM mahAsukkasahassArasse ya kappassa aMtarA punaravi jAva ahesttmaae|evN sahassArassa ANayapANayakappAmaaMtarApunaravijAva ahesattamAe, evaM ANayapANayANaMAraNaaccuyANaya kappANaM aMtarApunaravijAvaahesattamAe, evaMAraNaccuyANaMgevejavimANAya yaaMtarAjAva ahesattamAe,evaM gevecavimANANaM anuttaravimANANa ya aMtarA puNaravijAva ahesattamAe, evaM anuttaravimANANaM IsIpabbhArAe ya puNaravi jAva ahesattamAe uvavAeyavvo 1 // vR. puDhavI tyAdi, evaMjahAsattarasamasaechaTuddese'tti, anena ca yatsUcitaM tadidaM-'puTviM vA uvavajittA pacchA AhArejjA pubbi vA AhArittA pacchA uvvjeje'tyaadi| asya cAyamarthaH-yogendukasaMnibhasamudghAtagAmI sa pUrvaM samutpadyate-tatra gacchatItyarthaH pazcAdAhArayati-zarIraprAyogyAn pudgalAn gRhNAtItyarthaH ata ucyate-'puTviM vA uvavaJjittA pacchA AhArejjatti, yaH punarIlikAsatribhasamuddhAtagAmI sapUrvamAhArayati-utpattikSetre pradezaprakSepaNenAhAraM gRhNAtIti tatsamanantaraM ca prAktanazarIrasthapradezAnutpattikSetre saMharati ata ucyate-'puTviM AhArittA pacchA uvavajjejatti / / Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-/6/790 mU. (790) AukkAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAesakkarappabhAe puDhavIe aMtarAsamohae samo02 je bhavie sohamme kappe AukkAiyattAeuvavajittae sesaMjahA puDhavikAiyassa jAva se teNaTeNaM evaM paDhamadoccANaM aMtarA samohae jAva IsIpabmArAe uvavAeyavvo evaM eeNaM kameNaM jAvatamAe ahesattamAeyapuDhavIe aMtarAsamohaesamoha02 jAvaIsIpabbhArAeuvavAeyavvo aaukaaiyttaae| AuyAe NaM bhaMte ! sohammIsANANaM saNaMkumAramAhiMdANa ya kappANaM aMtarA samohae samohaNitAje bhavieimIse rayaNappabhAe puDhavIeghanodadhivalaesuAukkAiyattAeuvavaJjittae sesaM taM ceya evaM eehiM ceva aMtarA samohao jAva ahesattamAe puDhavIe ghanodadhivalaesu AukkAiyattAe uvavAeyavvo evaMjAva anuttaravimANANaM IsipabmArAe puDhavIe aMtarAsamohae jAva ahe sattamAe ghanodadhivalaesu uvvaaeyvyo| . mU. (791)vAukkAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe sakkarappabhAe puDhavIe aMtarA samohae samohaNittA je bhavie sohamme kappe vAukkAiyattAe uvavajittae evaMjahA sattarasamasae vAukkAiyauddesae tahA ihavi navaraM aMtaresu samohaNA neyvvaa| sesaMtaM cevajAva anuttaravimANANaM IsIpabbhArAe ya puDhavIe aMtarA samohae samoha02 je bhavi ghanavAyataNuvAe ghanavAyatamuvAyavalaesuvAukkAiyattAe uvavajittae sesaMtaMceva jAva se teNaDDeNaM jAva uvavajejA / sevaM bhaMte 2 ti|| vR. vAcanAntarAbhiprAyeNa tu pRthivyabvAyuviSayatvAduddezakatrayamidamato'STamaH // zatakaM-20 uddezakaH-6 samAptaH - zataka-20 uddezakaH-7:ghR. SaSThoddezake pRthivyAdInAmAhAro nirUpitaH, sa ca karmaNo bandha eva bhavatIti saptame bandho nirUpyate, ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (792) kaivihe NaM bhaMte ! baMdhe pa0?, goyamA! tivihe paM0 20-jIvappayogabaMdhe 1 anaMtarapaogabaMdhe 2 paraMparabaMdhe 3/neraiyANaMbhaMte! kaivihe pa0 evaM ceva, evaMjAvavaimANiyANaM nANAvaraNijassaNaMbhaMte! kammassa kaivihe baMdhepa0?, goyamA! tivihe baMdhe pa0 taM0jIvappayogabaMdhe anaMtarabaMdhe paraMparabaMdhe, neraiyANaM bhaMte ! nANAvaraNijassa kammassa kaivihe baMdhe 50 evaM cevajAva vemANiyANaM, evaM jAva aNtraaiyss| nANAvaraNijodayassa NaM bhaMte! kammassa kaivihe baMdhe pa0?, goyamA! tivihe baMdhe paM0 evaM ceva evaM neraiyANavi evaM jAva vemANiyANaM, evaMjAva aMtarAiudayassa, itthIvedassa NaM bhaMte ! kaivihe baMdhe pa0?, goyamA ! tivihe baMdhe pa0 evaM ceva, asurakumArANaM bhaMte ! itthIvedassa kativihe baMdhe pa0?, go0 ! tivihe baMdhe pa0 evaM caiva evaM jAva vemANiyANaM, navaraM jassa itthivedo asthi, evaM purisavedassavi eva napuMsagave0 jAva vemANiyANaM, navaraM jassa jo asthi vedo, daMsaNamohaNijassa NaM bhaMte ! kammassa kaivihe baM?, evaM ceva niraMtaraM jAva vemA0, evaM carittamohaNijassavi jAva vemANiyANaM, evaM eeNaM kameyaM orAliyasarIrassa jAva kammagasarIrassa AhArasanAe jAva pariggahasa0 kaNhalesAe jAya Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, vargaH-, uddezakaH-7 301 sukkalesAesammadiTThIe micchAdiTThIesammAmicchAdiTThIeAbhinibohiyaNAmassajAva kevalanANassa maianANassa suyaannANassa vibhaMganANassa evaM AbhiNibo0 nANavisayasabhaMte! kaivihe baM0 pa0? jAva kevalanANavisayassa maianANavisayassa suyaannANavisayassa vibhNgnaannvis0| eesiM savvesiMpadANaM tivihe baMdhe pa0 savve'vete cauvvIsaMdaMDagAbhA0 navaraMjANiyavvaM jassa jai asthijAva vaimANi bhaMte! vibhaMgaNANavisayassa kaivi0 baMdhe pa0, goyamA! tivihe baMdhe pa0-jIvappayogabaMdhe anaMtarabaMdhe paraMparabaMdhe, sevaM bhaMte ! 2 jAva viharati / / vR. 'kativiheNa mityAdi, jIvappaogabaMdhe ttijIvasya prayogeNa-manaHprabhRtivyApAreNa vandhaHkarmapudgalAnAmAtmapradezeSu saMzleSobaddhaspRSTAdibhAvakaraNaMjIvaprayogabandhaH, 'anaMtarabaMdhe'tti yeSAMpudgalAnAM vaddhAnAM satAmanantaraH samayo vartate te teSAmanantarabandha ucyate, yeSAM te baddhAnAM dvitIyAdi samayo vartate teSAM paramparabandha iti| .. 'nANAvaraNijjodayassa'tti 'jJAnAvaraNIyodayasya' jJAnAvaraNIyodayarUpasya karmaNa udayaprAptajJAnAvaraNIyakarmaNa ityarthaH, asya ca bandho bhUtabhAvapikSayeti, athavA jJAnAvaraNIyodayarUpasya karmaNa udayaprAptajJAnAvaraNIyakarmaNa ityarthaH, asya ca bandho bhUtabhAvapikSayeti, athavAjJAnAvaraNIyatayodayo yasya karmaNastattathA, jJAnAvaraNIyodaye yadbadhyate vedyate vA tajjJAnAvaraNIyodayameva tasyeti, evmnytraapi| _ "sammaddiDIe'ityAdi, nanu 'sammaddiDI'tyAdau kathaMbandodRSTajJAnAjJAnAnAmapaudgalikatvAt jIvapyogabandhAdivyapradezyatvaM ca tasya jIvavIryaprabhavatvAt ata evAbhinivodhikajJAnaviSayasyetyAdyapi niravayaM jJAnasya jJeyena saha sambandhavivakSaNAditi, iha saGgrahagAthe- / // 1 // "jIvappaogabaMdhe anaMtaraparaMpare ca boddhavve 8 pagaDI 8 udae 8 vee 3 daMsaNamohe caritte ya / / // 2 // orAliyaveubviya AhAragateyakammae cev| sannA 4 lessA 6 diTThI 3 nANA 5 nANesu 3 tabbisae 8 // zatakaM-20 uddezakaH-7 samAptaH -:zatakaM-20 uddezakaH-8:vR. saptamebandha uktastadvibhAgazca karmabhUmiSu tIrthakaraiH prarUpyata itikarmabhUmyAdikamaSTame prarUpyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (793) kaiNabhaMte! kammabhUmIopa0?, goyamA ! pannarasa kammabhUmIopa0 taM0-paMca bharahAI paMca evayAI paMca mhaavidehaaiN| kati NaMbhaMte ! akammabhUmIo pa0?, go0 tIsaM akammabhUmIo pa0 taM0 paMca hemavayAI paMca heranavayAiM paMca harivAsAiM paMca rammagavAsAI paMca devakurAiM paMca uttraakuraaiN| eyAsuNaM bhaMte! tIsAsu akkammabhUmIsu asthi ussappiNIti vA osappiNIti vA?, no tiNaDhe samaDhe, eesuNaM bhaMte! paMcasubharahesupaMcasu eravaesu atyaussappiNIti vA osappiNIti vA?,haMtA asthi, eesuNapaMcasu mahAvidehesu0, nevatthi ussappiNI nevatthiosappiNI avahie NaMtatya kAle0 samaNAuso!" Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-18/794 mU. (794) eesuNaM bhaMte! paMcasumahAvidehesuarihaMtAbhagavaMto paMcamahabvaiyaMsapaDikkamaNaM dhamma panavayaMti?, no tiNaDhe samajhe, eesuNaM bhaMte ! paMcasu bharahesu paMcasu eravaesu puracchimapacacchimagA duvearihaMtA bhagavaMto paMcamahabbaiyaMpaMcANubvaiyaMsapaDikamaNadhammapannavayaMtiavasesA NaM arihaMtA bhagavaMto cAujjAmaM dhammaM pannavayaMti, eesuNaM paMcasu mahAvidehesu arahaMtA bhagavaMto cAujjAmaM dhamma pnvyNti| jaMbuddIveNaMbhaMte! dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe kati titthagarA patratA?, goyamA cauvIsaM titthagarA pannattA, taMjahA-usabhamajiyasaMbhava abhinaMdanaM ca sumatisuSpabhasupAsasipuSpadaMtasIyalezaMsavAsapujaM ca vimalaanaMtadhammasaMtikuMthuaramallimunisuvvayanaminemipAsavaddhamANA 24 / . mU. (795) eesiNaM bhaMte ! cauvIsAe tisthagarANaM kati jinaMtarA pa0?, goyamA ! tevIsaM jiNaMtarA pa0 / eesiNaM bhaMte! tevIsAe jiNaMtaresu kassa kahi kAliyasuyassa vocchede . pa0?, go0 ! eesu NaM tevIsAe jinaMtaresu purimapacchimaesu aTThasu 2 jinataresu etya gaM kAliyasuyassa avocchede pa0 majjhimaesu sattasujinaMtaresu etyaNaM kAliyasuyassa vocchede pa0, savvatthaviNaM vocchinne diddivaae| .. vR. 'kaiNa'mityAdi, 'kassakahiMkAliyasuyassavoccheepannattetti kasyajinasyasambandhinaH kasmin jinAntarekayorjinayorantare 'kAlikazrutasya' ekAdazaGgIrUpasya vyavacchedaH prajJaptaH? iti praznaH, uttaraM tu 'eesi NamityAdi, iha ca kAlikasya vyavacchede'pi pRSTe yadapRSTasyAvyavacchedasyAbhidhAnaM tadvipakSajJApane sati vivakSitArthabodhanaM sukaraM bhavatItikRtvA kRtamiti, 'manjhimaesu sattasutti anena 'kassa karhi' ityasyottaramavaseyaM, tathAhi madhyameSu saptasu' ityukte suvidhijinatIrthasya suvidhizItalajinayorantare vyavacchedo babhUva, tadvayavacchedakAlazca palyopamacaturbhAgaH, evamanye'piSaD jinAHSaTca jinAntarANivAcyAni, kevalaM vyavacchedakAlaH sptsvpyevmvseyH||1|| "caubhAgo 1 caubhAgo 2 tini yacaubhAga 3 pliymegNc4| tineva ya caubhAgA 5 cautdhabhAgoya 6 cubhaago7||" iti / ___'etthaNaM ti 'eteSu prajJApakenopadayamAneSujinAntareSukAlikazrutasya vyavacchedaH prajJaptaH, dRSTivAdApekSayA tvAha-savvatthaviNaM vocchinne divivAe'tti sarvatrApi sarveSvapi jinAntareSuna kevalaM saptasveva kvacit kiyantamapi kAlaM vyavacchinnoSTivAda iti / mU. (796)jaMbuddIveNaMbhaMte! dIvebhArahe vAse imIseosappiNIedevANuppiyANaM kevatiyaM kAlaMpuvvagae aNusajjissati?, goyamA! jaMbuddIve NaMdIve bhArahe vAse imIse ussappiNIe marma ega vAsasahassaM pubbagae aNusajjissati / jahANabhaMte! jaMbuddIvera bhArahe vAse imIseosappiNIe devANuppiyANaM egavAsasahassaM pubagae aNusajjissai tahANaM bhaMte ! jaMbuddIve 2 bhArahe vAse imIse osappiNIe avasesAmaM titthagarANaM kevatiyaM kAlaM puvvagae aNusajjitthA ?, goyamA ! atthegatiyANaM saMkhenaM kAlaM atthegaiyANaM asaMkhenaM kaalN| Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, vargaH-, uddezakaH-8 303 ghR.vyavacchedAdhikArAdevedamAha-'jaMbuddIveNa'mityAdi, devANuppiyANaM tiyuSmAkaMsambandhi 'atthegaiyANaM saMkhenaM kAlaM'tipazcAnupUrvyA pArzvanAthAdInAM saGkhyAtaM kAlaM 'atthegaiyANaMsaMkhejeM kAlaM'ti Rssbhaadiinaam| / mU. (797) jaMbuddIveNaMbhaMte! dIvebhArahe vAse imIse osappiNIe devANuppayANaM kevatiyaM kAlaM titthe aNusajjissati?, goyamA! jaMbuddIvera bhArahe vAse imIse osappiNIemamaMegavIsaM vAsasahassAI titthe annusjjissti| mU. (798) jahA NaM bhaMte ! jaMbuddIve 2 bhArahe vAse isIse osappiNIe devANuppiyANaM ekkacIsaM vAsasahassAI tityaM aNusijassati tahANaM bhaMte jaMbuddIve 2 bhArahe vAse AgamessANaM carimatitvagarassa kevatiyaM kAlaM titthe aNusajjissati? goyamA! jAvatie NaM usabhassa arahao kosaliyassa jinapariyAeevaiyANaM saMkhenAI AgamessANaM carimatitthagarassa titthe aNusajissati / / . vR. 'AgamessANaM'tiAgamiSyatAM-bhaviSyatAMmahApadmAdInAM jinAnAM kosaliyassa'tti kozaladeze jAtasya 'jinapariyAe'tti kevaliparyAyaH saca varSasahasranyUnaM pUrvalakSamiti / / mU. (799) titthaM bhaMte ! tityaM titthagare titthaM ?, goyamA! arahA tAva niyamaMtitthakare titthaM puNa cAuvanAinne samaNasaMgho, taM0-samaNA samaNIo sAvayA saaviyaao|| - vR. tIrthaprastAvAdidamAha-'titthaM bhaMte !' ityAdi, 'tIrthaM' sajharUpaM bhadanta ! 'titthaM ti tIrthazabdavAcyaM uta tIrthakaraH 'tIrthaM tIrthazabdavAcyaH? itipraznaH, anottaram-'arhan tIrthakarastAvat 'tIrthaGkaraH' tIrthapravarttayitA na tu tIrthaM, tIrthaM punaH 'cAuvanAinne samaNasaMgheti catvAro varNA yatra sa caturvarNaH sa cAsAvAkIrNazcakSamAdiguNaiAptazcaturvarNAkIrNaH, kvacit 'cAuvanne samaNasaMdhe'tti paThyate, tantra vyktmeveti| ... mU. (800) pavayaNaM bhaMte ! pavayaNaM pAvayaNI pavayaNaM?, goyamA ! arahA tAva niyama pAvayaNa pavayaNaM puna duvAlasaMge gaNipiDage taM0-AyAro jAva dihivaao| je ime bhaMte ! uggA bhogA rAinA ikkhAgA nAyA koravvA ee NaM assiM dhamme ogAhaMti assiM 2 aDavihaM kammarayamalaM pavAheti pavA0 tao pacchA sijhaMti jAva aMtaM kareMti?, hatA goyamA! je ime uggA bhogA taM ceva jAva aMtaM kreNti| atthegaiyA avayaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhvNti| kaivihANaM bhaMte ! devaloyA paM?, goyamA! caubvihA devaloyA paM0 taM0-bhavaNavAsI vANamaMtarA jotisiyA vemANiyA / sevaM bhaMte 2 ti|| vR.uktAnusAryevAha-'pavayaNaMbhaMte!' ityAdiprakarSeNocyate'bhidhiyamanenetipravacanamAgamastad bhadanta! 'pravacana' pravacanazabdavAcyaMkAkvA'dhyetavyam uta 'pravacanI' pravacanapraNetA jinaH pravacanaM, dIrghatA ca prAkRtatvAt / prAk zramaNAdisa ityuktaM zramaNAzcogrAdikulotpannA bhavanti te ca prAyaH siddhAntIti darzayannAha-'je ime'ityAdi, 'assi dhamme'tti asminnaipaeNnthe dharme iti / / zatakaM-20 uddezakaH-8 samAptaH Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 bhagavatIagasUtraM (2) 20/-19/801 -:zatakaM-20 uddezakaH-9:vR.aSTamoddezakasyAntedevAuktAstecAkAzacAriNaityAkAzacAridravyadevAnavameprarUpyante ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram-- mU. (801) kaivihANaM bhaMte ! cAraNA pannattA ?, goyamA ! duvihA cAraNA paM0 taM0vijAcAraNA yajaMghAcAraNA ya, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai vijAcAraNA vi0?, goyamA! tassa NaMchaTuMchaTTeNaM anikhitteNaMtavokammeNaM vijAeuttaraguNaladdhiM khamamANassa viJjAcAraNaladdhInAmaM laddhI samuppajjai, se teNaDeNaMjAva vinyjaacaar0| / vijAcAraNassa NaM bhaMte kahaM sIhA gatI kaha sIhe gativisae pa0?, goyamA ! ayannaM jaMbuddIve 2 jAva kiMcivisesAhie parikkhevaNaMdeveNaM mahaDDIe jAva mahesarakhejAva iNAmevattikaTu kevalakappaM jaMbuddIvaM 2 tihiM accharAnivAehiM tikkhutto aNupariyaTTittA NaM hvvmaagcchejaa| vijAcAraNassa NaM goyamA ! tahA sIhA gatI tahA sIhe gativisae p0| . vijAcAraNassa NaM bhaMte ! tiriyaM kevatiyaM gativisae pa0?, go0! se NaM io egeNaM uppAeNaM mANusuttare pavvae samosaraNaM kareti mANu0 2 tahiM ceiyAI vaMdati tahiM 2 bitieNaM uppAeNaM naMdIsaravare dIve samosaraNaM kareti naMdIsa0 2 tahiM ceiyAiM vaMdati tahiM0 2 tao02 ihamAgacchai ihamA02 ihaM ceiyaaiNvN02| vijAcAraNassaNaMgoyamA! uDhuMevatie gativisae pa0, seNaM tassa ThANassa anA- loiyapaDikaMte kAlaM kareti nasthi tassa ArAhaNA, se NaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM kareti asthi tassa aaraahnnaa| vR. 'kai Na'mityAdi, tatra caraNa-gamanamatizayadAkAze eSAmastIti cAraNAH 'vijAcAraNa'tividyA-zrutaM tacca pUrvagataM tatkRtopakArAzcAraNA vidyAcAraNAH, 'jaMghAcAraNa'tti jaGgAvyApArakRtopakArAzcAraNA jaGghAcAraNAH, ihArthe gaathaa:||1|| "aisayacaraNasamatthA jaMghAvijjAhiM cAraNA munno| jaMghAhiM jAi paDhamo nissaM kaauNrvikrevi|| // 2 // eguppAeNa tao ruyagavaraMmi utao pddiniytto| bIeNaM naMdIsaramihaM tao ei tiennN|| paDhameNaM paMDagavanaM vIuppAeNa naMdaNaM ei| taiuppAeNa tao iha jaMghAcAraNo ei / / // 4 // paDhameNa mANusottaranagaMsa naMdissaraM viIeNaM / ei tao taieNaM kayaceiyavaMdaNo ihayaM // // 5 // paDhameNa naMdanavaNaM bIuppAeNa paMDagavanaMmi / eiihaM taieNaM jo vijAcAraNo hoi / / 'tassa NaM'ti yo vidyAcAraNo bhaviSyati tasya SaSThaMSaSThena tapaHkarmaNA vidyayA capUrvagatazrutavizeSarUpayA karaNabhUtayA 'uttaraguNaladdhiM ti uttaraguNAH-piNDavizuddhyAdayasteSu ceha prakramAttapo gRhyate tatazca 'uttaraguNalabdhi' tapolabdhi 'kSamamANasya' adhisahamAnasya tapaH kurvata ityrthH| Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, dhargaH-, uddezakaH-9 'kahaM sIhA gaitti kIdhdazI zIghrA 'gati' gamanakriyA 'kahaM sIhe gaivisae'tti kIdRzaH zIghro gativiSayaH, zIghratvena tadviSayo'pyupacArAt zIghra uktaH, 'gativiSayaH' gatigocaraH?, gamanAbhAve'pi zIghragatigocarabhUtaM kSetraM kim? ityarthaH, 'ayana'mityAdi, ayaM jambudvIpa evaMbhUto bhavatitatazca deveNa'mityAdi havvamAgacchenjA' ityatrayathA zIghrA'syadevasya gatirityayaMvAkyazeSozyaH mU. (802) se keNatuNaM bhaMte! evaM vuccai jaMghAcAraNe 2?, goyamA! tassa NaM aTTamaMaTeNaM anikhitteNaM tavokammeNaM appANaM bhAvamANassa jaMghAcAraNaladdhI nAma laddhI samuppajati, se teNadveNaM jAva jaMghAcAraNe 2 / jaMghAcAraNassa NaM bhaMte ! kahaM sIhA gati kahaM sIhe gativisae pa0?, goyamA! ayannaM jaMbuddIve 2 evaM jaheva vijJAcAraNassa navaraM tisattakhutto aNupariyahittANaM habvamAgacchejjA jaMghAcAraNassa NaM goyamA! tahA sIhA gatI tahA sIhe gativisae pa0 sesNtNcev| jaMghAcAraNassa NaM bhaMte ! tiriyaM kevatie gativisae pa0?, goyamA ! se NaM io egeNaM uppAeNa ruyagavare dIve samAsaraNaM kareti ruyaga0 2 tahiM ceiyAiM vaMdai tahiM ce0 2 to paDiniyattamANe vitieNaM uppAeNaM naMdIsaravaradIve samosaraNaM kareti naMdI0 2 tahiM ceiyAI vaMdai tahiM ceiyAI vaM 2 ihamAgacchai 2 ihaM ceiyAiM vaMdai, jaMghAcAraNassa NaM go0 ! tiriyaM evatie gaivisae pN0| jaMghAcAraNassa NaM bhaMte ! uddhaM kevatie gativisae pannatte?, goyamA ! se NaM io egeNaM uppAeNaM naMdanavaNe samosaraNaM kare naMdanavane 2 tahiM gheiyAI vaMdati tahiM 2 iha Agacchai 2 iha ceiyAI vaMdati / jaMghAcAraNassa NaM goyamA ! ur3a evatie gativisae paM0, se NaM tassa ThANassa anAloi- yapaDikaMte kAlaM karei nasthi tassa ArAhaNA se NaM tassa ThANassa AloiyapaDikkate kAlaM kareti asthi tassa ArAhaNA, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! jAva viharai / / vR, 'seNaMtassa ThANasse'tyAdi,ayamatra bhAvArthaH-labdhyupajIvanaMkila pramAdastatra cAsevite anAlocitena bhavati cAritrasyArAdhanA, tadvirAdhakazcanalabhatecAritrArAdhanAphalamiti, yaccehoktaM vidyAcAraNasya gamanamutpAdadvayena AgamanaM caikenajaGghAcAraNas0 tugamanamekenAgamanaMca dvayeneti tallabdhisvabhAvAt, anye tvAhuH-vidyAcAraNasyAgamanakAle vidyA'bhyastatarA bhavatItyekenAgamana gamane tu na tatheti dvAbhyAM, jaGghAcAraNasya tu labbhirupajIvyamAnA'lpasAmarthyA bhatItyAgamana dvAbhyAM gamanaM tvekenaiveti // zatakaM-20 uddezakaH-9 samAptaH - zatakaM-20 uddezakaH-10:vR.navamoddezakecAraNA uktAsteca sopakramAyuSaitarecasaMbhavantItidazamesopakramAditayA jIvA nirUpyanta ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram mU. (803) jIvA NaM bhaMte ! kiM sovakkamAuyA niruvakkamAuyA ?, goyamA ! jIvA sovakkamAuyAvi nirvkkmaauyaavi| neraiyA NaM pucchA, goyamA ! neraiyA no sovakkamAuyA niruvakamAuyA, evaM jAva -15 120 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-/10/803 puDhavikkAiyA jahA jIvA, evaM jAva maNussA, vANamaM0 joisi0 vemA0 jahA neraiyA / vR. 'jIvANa'mityAdi, sovakkamAuya'ttiupakramaNamupakramaH-aprAptakAlasyAyuSo nirjaraNaM tena saha yattatsopakramaM tadevaMvidhamAyurveSAM te tathA tadviparItAstu nirupakramAyuSaH, iha gaathe||1|| "devA nairaiyAviya asaMkhavAsAuyA ya tirimnnuyaa| uttamapurisA yatahA carimasarIrA niruvkmaa|| // 2 // sesA saMsAratthA haveja sovakkamAu iyare y| sovakkamaniruvakkamabheo bhaNio samAseNaM / -upakramAdhikArAdevedamAhamU.(804) neraiyANaMbhaMte! kiM AovakkameNaMuvavajaMtiparokkkameNaMuvava0 niruvakkameNaM uvavajaMti?, goyamA ! AovakkameNavi uvava0 parovakkameNavi uvavajaMti niruvakkameNavi uvavajaMti evaM jAva vemaanniyaannN| neraiyANabhaMte ! kiMAovakkameNaM uvapaTTati parovakkameNaM uva0 niruvakkameNaM uvavaiMti goyamA! no AovakkameNaM uvvadRti no parovakkameNaM uvava0 niruvakkameNaM ubaTTati, evaM jAva yaNiyakumArA, puDhavikAiyA jAva maNussA tisu uvva0, sesA jahA nerai0 navaraM joisiyavemANiyA cyNti| . neraiyANaM bhaMte ! kiM AiTIe uvava0 pariDIeuvava0?, goyamA! AiDIeuvava0 no pariDIe uva0 evaM jAva vemANiyANaM / neraiyANaM bhaMte ! kiM AivIe uvavaTTaipariDIe uvavaTTai goyamA ! AiDIe uvva0 no pariDIe uva0 evaM jAva vemANi0, navaraM joisiyavemANika cayaMtIti abhilaavo| nera0 bhaMte ! kiM AyakammuNA uvavanaMti ? go0 ! AyakammuNA uvava0 parakammuNA uvava0? go! AyakammuNA uvava0 noparakammuNA uvava0 evaMjAvavemANi0, evNucttttnnaadNddovi| neraiyA NaM bhaMte ! kiM AyappaogeNaM uvavajai parappaogeNaM uvava0?, goyamA ! AyappaogeNaM uva0 no parappayogeNaM u0 evaM jAva vemANi0, evaM uvvttttnnaadNddovi| vR. 'neraie'ityAdi, 'AovakkameNaM uvavakhaMti'tti AtmanA-svayamevAyuSa upakrama Atmopakramastena mRtveti zeSaH utpadyante nArakAH yathA zreNikaH, 'paropakrameNa parakRtamaraNena yathA kUNikaH, nirupakrameNa' upakramaNAbhAvena yathA kAlazaukarikaH yataH sopakramAyuSkA itare ca tatrotpadyanta iti utpAdodvartanA'dhikArAdidamAha ! 'nerie'ityaadi| 'AiTIe'tti nezvarAdiprabhAveNetyarthaH 'AyakammuNa'tti AtmakRtakarmaNA-jJAnAvaraNAdinA 'AyappaogeNaM'ti AtmavyApAreNa / / utpAdidhikArAdidamAha mU. (805) neraiyA NaM bhaMte ! kiM katisaMciyA akatisaMciyA avvattagasaMciyA ? goyamA! neraiyA katisaMciyAvi akatisaMciyAvi avvattagasaMciyAvi, se keNa0 jAva avvattagasaMcayA ?, goyamA ! je NaM neraiyA saMkhejaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMtati te NaM neraiyA katisaMciyA je maM neraiyA asaMkhejaeNaM pavesaeNaM pavisaMti te NaM nairaiyA aktisNciyaa| je NaM neraiyA ekkaeNaM pavesaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA avvattagasaMciyA, se teNadveNaM Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-20, varga:-, uddezakaH-10 307 goyamA! jAva avvattagasaMciyAvi, evaM jAvadhaNiya0, puDhavikkAiyANaM pucchA, goyamA! puDhavikAiyA no kaisaMciyA akaisaMciyA no abvattagasaM0, se kegaDeNaM evaMbuccaijAva noavvattagasaMciyA goyamA! puDhavikAiyA asaMkhejaeNaMpavesaNaeNaM pavisaMti se teNaDeNaMjAba no abbattagasaMcayA, evaMjAva vaNassa0, bediyA jAva vaimANi0 jahA neriyaa| siddhANaM pucchA, goyamA! siddhA katisaMciyA no akatisaMcayA avvattagasaMciyAvi, se keNaDhe0 jAva avattagasaMciyAvi ?, go0 ! je NaM siddhA saMkhejjaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti teNaM siddhA katisaMciyA jeNaM siddhA ekkaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti teNaM siddhAavvattagasaMciyA se teNaTeNaM jAva avvttgsNciyaavi|| eesiNaM bhaMte ! nerai0 katisaMciyANaM akatisaMciyANaM avvattagasaMciyANa ya kayare 2 jAva visesA0?, goyamA ! savvatthovA neraiyA avvattagasaMciyA katisaMciyA saMkhejaguNA akatisaMciyA asaM0 evaM egidiyavaJjANaM jAva vemANiyANaM appAbahugaM, egidiyANaM natthi appaabhugN| eesiNaMbhaMte! siddhANaM katisaMciyANaM avvattagasaMciyANa yakayare 2 jAva visesAhiyA vA?, go0! savvattovA siddhA katisaMciyA avattagasaMciyA sNkhejgunnaa| neraiyANaM bhaMte! kiMchakkasamajiyA 1 nochakkasamajiyA 2 chakkeNa ya nochakkeNa ya samajiyA 3 chakkehi ya samaJjiyAM4 chakkehi ya nochakkeNa yasamajiyA 5?, goyamA! neraiyA chakkasamajjiyAvi 1 nochakkasamajjiyAvi 2 chakkeNa ya nochakkeNa yasamajiyAvi3 chakkehi ya samajiyAvi 4 chakkehi ya nochakkeNa ya samajhiyAvi 5 / - sekeNadveNaM bhaMte! evaM vuccaineraiyAchakkasamajiyAvijAva chakkehi yanochakkeNa yasamajjiyAvi goyamA! jeNaM neraiyAchakkaeNaMpavesaNaeNaM pavisaMti teNaMneraiyA chakkasamajiyA 1 jeNaM neraiyA jahanneNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM paMcaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA nochakkasamajiyA 2 je NaM neraiyA egeNaM chakkaeNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhi vA ukkoseNaM paMcaeNaMpavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA chakkehi samajjiyA 4 je NaM neraiyA negehiM chakkehi anneNa jahanneNaM ekkeNa vA dohiM vAtIhi vA ukkoseNaM paMcaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti teNaM neraiyA chakkehiM ya nochakkeNa ya samajiyA 5 se teNaDeNaM taM caiva jAva samajjiyAvi, evaM jAva dhaNiyakumArA hai puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA! puDhavikAiyA no chakkasamajjiyA 1 no nochakkasamajiyA 2 nochakkeNa ya samajiyA 3 chakkehi samajiyAvi4 chakkehi ya nochakkeNa ya smjiyaavi5|| sekeNaDeNaM jAva samajjiyAvi?, goyamA! jeNaM puDhavikAiyA negehi chakkaehiM pavesaNagaM pavisaMti te NaM puDhavikAiyA chakkehi samajjiyA je NaM puDhavikAiyA negehiM chakkaehi ya aneNa ya jahanneNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM paMcaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM puDhavikkAiyA chakkehi ya nochakkeNa ya samaJjiyA, se teNaTeNaM jAva samajjiyAvi, evaM jAva vaNassaikAiyAvi, baiMdiyA jAva vemANiyA, siddhA jahA neriyaa| eesi NaM bhateH ! neraiyANaM chakkasamajjiyANaM nochakkasamajjiyANaM chakkeNa ya nochakkeNa ya samajjiyANaM chakkehi ya samajiyANaMchakkehi ya nochakkeNa ya samajjiyANaM kayare 2 jAva visesAhiyA Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatI aGgasUtraM (2) 20/-/10/805 vA?, goyamA ! savvatthovA neraiyA chakkasamajjiyA nochakkasamajjiyA saMkhejjaguNAchakkeNa ya nochakeNa ya samajiyA saMkhejahaguNA chakkehi ya samajjiyA asaMkhejjaguNA chakkehi ya nochakeNa ya samajjiyA saMkhejaguNA evaM jAva thaNiyakumArA / eesi NaM bhaMte! puDhavikAiyANaM chakkehiM samajjiyANaMchakkehi ya nochakkeNa ya samajjiyANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyA chakkehiM samajiyA chakkehi ya nochakkeNa ya samajiyA saMkhejjaguNA evaM jAva vaNassaikAiyANaM, beiMdiyANaM jAva vaimANiyANaM jahA neraiyANaM / eesi NaM bhaMte! siddhANaM chakkasamajiyANaM nochakkasamajjiyANaM jAva chakkehi ya nochakkeNa ya samajjiyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA siddhA chakkehi ya nochakkeNa ya samajjiyA chakkehiM samajjiyA saMkhajjaguNA chakkeNa ya nochakkeNa ya samajiyA saMkhejjaguNA chakkasamajjiyA saMkhejaguNA nochaMkasamajiyA saMkhejjaguNA / neraiyA NaM bhaMte! kiM bArasasamajjiyA 1 nobArasamajiyA 2 bArasaeNa ya nobArasaeNa ya samajiyA 3 bArasaehiM samajjiyA 4 bArasaehiM nobArasaeNa ya samaz2iyAvi 51, goyamA ! neratiyA bArasasamajjiyAvi jAva bArasaehi ya samajjiyAvi, se keNaTTeNaM jAva samajjiyAvi / goyamA ! jeNaM neraiyA bArasaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA bArasamajiyA 1 je NaM neraiyA jatreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukko seNaM ekkArasaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA nobArasasamajiyA 2 je gaM neraiyA bArasaeNaM antreNa ya jahantreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM ekkArasaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti teNaM neraiyA bArasaeNa ya nobArasaeNa ya samajiyA 3 / jeNaM neraiyA negehiM bArasaehiM pavesaNaMgaM pavisaMti te NaM neratiyA bArasaehiM samajiyA 4 jeNaM neraiyA negehiM bArasaehiM atreNa ya jahantreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM ekkArasaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA bArasaehi ya nobArasaeNa ya samijjiyA 5 / se teNaTTeNaM jAva samajjiyAvi, evaM jAva thaNiyakumArA / puDhavikkAiyANaM pucchA goyamA! puDhavikAiyA nobArasasamajjiyA 1 no nobArasasamajjiyA 2 no bArasaeNa ya samajiyA 3 bArasaehiM samajjiyA 4 bArasehi ya no bAraseNa ya samajjiyAvi 5, se keNadveNaM jAva samajjiyAvi 2 no bArasaeNa ya samajiyA 3 bArasaehiM samajiyA 4 bArasehi ya no bAraseNa ya samajjiyAvi 5, keNaTTeNaM jAva samajiyAvi ? goyamA ! jeNaM puDhavikAiyA negehiM bArasaehiM pavesaNagaM pavisaMti te NaM puDhavikAiyA bArasaehiM samajjiyA je gaM puDhavikAiyA negehiM bArasaehiM antreNa ya jahatreNaM ekkaNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM ekkArasaeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM puDhavikAiyA bArasaehiM nobArasaeNa ya samajjiyA se teNadveNaM jAva samajjiyAvi, evaM jAva vaNassaikAiyA / beiM diyA jAva siddhA jahA neriyaa| eesi NaM bhaMte! neratiyANaM bArasasamajjiyAgaM0 savvesa appA bahugaM jahA chakkasamajjiyANaM navaraM bArasAbhilAvo sesaM taM ceva / neratiyA NaM bhaMte ! kiM culasItisamajjiyA noculasItisamajiyA 2 culasIte ya noculasIte ya samajjiyA 3 culasItIhiM samajjiyA 4 culasItIhiya noculasItIe samajiyA 5 ? goyamA ! neratiyA culasItIe samajjiyAvi Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 20, varga:, uddezakaH - 10 jAva culasItIhi ya noculasItie ya samajjiyAvi / sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai jAva samajiyAvi ?, goyamA ! je NaM neraiyA culasItIeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA culasItisamajjiyA 1 je gaM neraiyA jahantreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM tesItIpavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neraiyA noculasItisamajhiyA 2 jeNaM neraiyA culasItIeNaM atreNa ya jahatreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA jAva ukkoseNaM tesItIeNaM pesaNaeNaM pavisaMti te NaM neratiyA culasItIe noculasItieNa ya samajjiyA 3 / jeneraiyA negehiM culasItIehi pavesaNagaM pavisaMti te NaM neratiyA culasItIehiM samajjiyA 4 jeNaM neraiyA negehiM culasItiehiM atreNa ya jahatreNaM ekkeNa vA jAva ukkoseNaM tesIieNaM jAva pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM neratiyA calusItIhi ya noculasItie ya samajjiyA 5, se teNaTTeNa jAva samajjiyAvi, evaM jAva thaNiyakumArA / 309 puDhavikAiyA tava pacchillaehiM dohiM 2 navaraM abhilAvo culasItIobhaMgo evaM jAva vaNassaikAiyA, bediyA jAya vemANiyA jahA neratiyA / siddhA NaM pucchA, goyamA ! siddhA culasItisamajiyAvi 1 no culasItisamajjiyAvi 2 culasIte ya noculasItIe samajjiyAvi 3 .no culasItIhiM samajjiyA 4 noculasItIhi ya noculasItIe ya samajiyA 5 / sekeNaTTeNaM jAva samajiyA ?, goyamA ! je gaM siddhA culasItIeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM siddhA culasItisamajjiyA je gaM siddhAM jahatreNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM tesItIeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM siddhA noculasItisamajjiyA, jeNaM siddhA culasIyaeNaM atreya jaha0 ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA ukkoseNaM tesIeNaM pavesaNaeNaM pavisaMti te NaM siddhA culasItIe ya noculasItIe ya samajjiyA, se teNaTTeNaM jAva samajjiyA / eesi NaM bhaMte! neratiyANaM ghulasItisamajjiyANaM noculasI0 savvesiM appAhugaM jahA chakkasamajjiyANaM jAva vaimANiyANaM navaraM abhilAvo culasItio / eesi NaM bhaMte! siddhANaM culasItisamajjiyANaM noculasItisamajjiyANaM culasItIe noculasItIe ya samajjiyANaM kayare 2 jAva visesA0 ?, goyamA ! savvatthovA siddhA culasItIe ya noculasItIe ya samajjiyA culasItIsamajjiyA anaMtaguNA noculasItisamajjiyA anaMtaguNA / sevaM bhaMte! 2 tti jAva viharai / / vR. 'neraie' tyAdi, 'kaisaMciya'tti katIti saGkhyAvAcI tatazca katitvena saJcitAH -ekasamaye saGghayAtotpAdena piNDitAH katisaJcitAH evam ' akaisaMciya'tti navaram 'akaitti saGkhayAniSedhaH-asaGkhyAtatvamanantatvaM ceti, 'avvattagasaMciya'tti dvayAdisaGghayAvyavahArataH zIrSaprahelikAyAH parato'saGghayAvyavahAratazca saGkhyAtatvenAsaGkhyAtatvena ca caktuM na zakyataM sAvavaktavyaH sa caikaksetanAvaktavyena - ekakena ekatvosAdena saJcitA avaktavyasaJcitAH, tatra nArakAdayAstrivadhA api ekasamayena teSAmekAdInAsaGkhyAtAntAnAmutpAda, pRthivIkAyikAdaya 5 / stvakatisaJcitA eva, teSAM samayenAsaGkhyAtaptAmeva pravezAd, vanaspatayastu yadyapyanantA utpadyante tathA'pi pravezanakaM vijAtIyebhya AgatAnAM yastatrotpAdastadvivakSitaM, asaGkhyAtA eva vijAtIyebhya udvRttAstatrotpadyanta iti sUtre uktam ' evaM jAva vaNassaikAiya'tti, siddhA Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 bhagavatIaGgasUtraM (2) 20/-/10/805 no akatisaJcita anantAnAmasaGkhyAtAnAM vA teSAM smyenaasmbhvaaditi| eSAmevAlpabahutvaM cintyannAha 'eesI'tyAdi, avaktavyakasaJcitAH stokaH avaktavyakasthAnasyaikatvAt, katisaJcitAH asaGkhyAtaguNAH, saGkhyAtatvAt saddhyAtasthAnakAnAm, akatisaJcitastvasaGkhyAtaguNAH asaGkhyAtasthAnakAnAmasaGghayAtatvAdityeke, anye tvAhu:-vastusvabhAvo'tra kAraNaM na tu sthAnakAlpatvAdi kathamanyathA siddhAH katisaJcitAH sthAnakabahutve'pi stokAavaktavyakasthAnakasyaikatve'pi saGkhyAtaguNA dvayAditvena kevAdinAmalpAnAmAyuHsamApteH iyaM ca loksvbhaavaadeveti| mArakAdhutpAdavizeSaNabhUtasaGkhyA'dhikArAdidamAha-'neraiyA NamityAdi 'chakkasamajjiya'tti SaT parimANamasyeti SaTkaM vRndaM tena samarjitAH-piNDitAH SaTkasamarjitAH, ayamarthaH-ekatra samayeyesamutpadyante taSAyo rAzisaSaTpramANo yadi syAttadAteSaTkasamarjitA ucyante 1 'nochakkasamajjiya'tti zeSaTkaSaTkAbhAvaH te caikAdayaH paJcAntAstena noSaTkenaekAdhutpAdena ye samarjitAste tathA 2 tathA 'chakkeNa ya nochakkeNa samajjiya'tti ekatra samaye yeSAM SaTkamutpannamekAdyadhikaM teSaTkena noSaTkena ca samarjitA uktAH 'chakkehi ya samajjiya'tti ekatra samaye yeSAM bahUni SaTkAnyutpannAni te SaTkaiH samarjitA uktAH 4 tathA 'chakkehi ya nochakkeNa ya samaljiya'ttiekatra samaye yaSAM bahUniSaTkAnyekAdyadhikAniteSaTkaiH noSaTkena casamarjitAH, ete paJca vikalpAH, iha ca nArakAdInAM paJcApi vikalpAH saMbhavanti ekAdInAsamaGkhyAtAntAnAM teSAM smyenotptteH| asaGkhyAteSvapi ca jJAninaH SaTkAni vyavasthApayantIti, ekandriyANAM tvasaGkhyAtAnAmeva pravezanAt SaTkaiH samarjitAH, tathA SaTkai!SaTkena ca samarjitA iti vikalpadvayasyaiva sambhava iti, ataevAha-'puDhavikkAiyANa'mityAdi / eSAmalpabahutvacintAyAM nArakAdayaHstokA AdyAH, SaTkasthAnasyaikatvAt, dvitIyAstu saGkhyAtaguNAH, noSaTkasthAnAnAM bahutvAt, evaM tRtIyacaturthapaJcameSusthAnabAhulyAtsUtroktaMbahutvamavaseyamityeke anye tuvastusvabhAvAdityAhuriti evaM dvAdaza sUtrANi caturazItisUtrANi ceti / / ___zatakaM-20 uddezakaH-10 samAptaH // 1 // viMzatitamazatakamalaM vikAzitaM vRddhvcnrvikirnnaiH| vivaraNakaraNadvAreNa sevitaM madhuliheva mayA // zataka-20 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre vIMzatitamazatakasya abhayadevasuriviracitA.TIkA prismaataa| (zataka-21) vR, vyAkhyAtaM viMzatitamazatam, athAvasarAyAtamekaviMzatitamamArabhyate, asya cAvAvevoddezakavargasaGgrahAyeyaM gAhA Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-21, varga:-, uddezakaH 311 mU. (806) sAli kala ayasi vaMse ikkhU dabbhe ya dambha tulsiiy| aTThae dasa vaggA asItiM paNa hoti uddesaa|| vR. sAlI'tyAdi sUtram, 'sAli'ttizAlyAdidhAnyavizeSaviSayoddezakadazAtmakaH prathamo varga sAlirevocyate, evamanyatrApIti, uddezakadazakaM caivN||1|| "mUle 1 kaMde 2 khaMdhe 3 tayA ya4 sAle 5 pavAla 6 patte y7| pupphe 8 phala 9 bIe 10 biya ekekA hoi uddeso // " iti 'kala tikalAyAdidhAnyaviSayodvitIyaH 2 'ayasittiatasIprabhRtidhAnya-viSayastRtIyaH 3 vase ti vaMzAdiparvagavizeSaviSayazcaturthaH 4 'ikkhutti ikSvAdiparvagavizeSaviSayaH paJcamaH 5 'dabbattidarbhazabdasyopalakSaNArthatvAt 'seDiyabhaMDiyakontiyadoM ityAditRNabhedaviSayaH SaSThaH 6 ametti vRkSe samutpanno vijAtIyovRkSavizeSo'dhyavarohakastaprabhRtizAkaprAyavanaspati.. viSayaH saptamaH 7 'talasI yatti tulasIprabhRtivanaspativiSayo'STamo varga 8 advaite dasavagga'tti aSTAvete'nantaroktA dazAnAM dasAnAmuddezakAnAM sambandhino vargAsamudAyA dazavargA azIti punarudezakA bhavanti, varge varge uddezakadazakabhAvAditi, tatraprathamavagrastatrApica prathamauddezako vyaakhyaayte| -zataka-21 varga-1 uddezakaH-1:"bhU. (807) rAyagihe jAvaevaMvayAsI-ahabhaMte! sAlI vIhI godhUmajavajavANaM eesi gaMbhaMte! jIvA mRtatAe vakkamaMti teNaM bhaMte! jIvA kaohiMto uva0 kineraiehito uva0 tiri0 maNu0 deva0 jahA vakaMtIe taheva uvavAo navaraM devvjN| teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevatiyA uvavajaMti?, goyamA! jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejA vA asaMkhenA vA uvavajaMti, avahAro jahA uppaluddese, tesiNaM bhaMte jIvANaM kemahAliyA sarIrogAhaNaNa pa0?, goyamA! jahanneNaMaMgulassa asaMkhejai bhAgaM ukkoseNaM ghanuhapuhuttaM, te NaM bhaMte jIvA! nANAvaraNijassa kammassa kiM baMdhagA abaMdhagA? jahA uppaluddese, evaM vedevi udaevi udiirnnaaevi| teNaM bhaMte ! jIvA kiM kaNhalessA nIla0 kAu0 chavvIsaM bhaMgA diTThI jAva iMdiyA jahA umpaluddese, teNaM bhaMte! sAlIvIhI godhUmajavajavagamUlagajIve kAlao kevaciraM hoti?, goyamA jaha0 aMtomu0 ukkose0 asaMkhenaM kaalN| seNaM bhaMte ! sAlI vIhI godhUmajavajavagamUlagajIve puDhavIjIve punaravi sAlIvIhI jAva javajavagamUlagajIve kevatiyaM kAlaM sevecA?, kevatiyaM kAlaM katirAgatiM karijA?, evaM jahA uppaluddese / eeNaM abhilAveNaM jAva maNussajIve AhAro jahA uppaludese ThitI jaha0 aMtomu0 ukose0 vAsapuhuttaM samugghAyasamohayA uvvaTTaNA ya jahA uppluddese| aha bhaMte ! savvapANA jAva savvasattA sAlI vIhI jAva javajavagamUlagajIvattAe uvavatrapuvA?, haMtA goyamA! asatiM aduvA anaMtakhutto / sevaM bhaMte! 2 ti|| vR.tasya cedamAdisUtram-'rAyagihe' ityAdi, jahA vakkaMtIe'tti yathA 'prajJApanAyAH SaSThapade, tatra caivamutpAdo-no tArakebhya utpadyante kintu tiryagmanuSyebhyaH, tathA vyutkAntipade devAnAM Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 bhagavatIaGgasUtraM (2)21/1/1/807 vanaspatiSUtpattiruktA iha tusAnavAcyA mUle devAnAmanutpatteH puSpAdiSveva zubheSuteSAmutpatterata evoktaM navaraMdevavajjati / 'eko vetyAdi,yadyapi sAmAnyena vanaspatiSupratisamayamanantA utpadyanta ityucyate tathA'pIha zAlyAdInAM pratyekazarIratvAdekAdyutpattirna viruddheti / 'avahAro jahA uppaluddesae'tti utpaloddezaka ekAdazazatasya prathamastatra cApahAra evaM / / 'te NaM maMte ! jIvA samaye 2 avahIramANA 2 kevatikAleNaM avahIraMti? goyamA ! teNaM asaMkhenA samae 2 avahIramANA 2 asaMkhejAhiM ussappiNIhiM avasappiNIhiM avahIraMti no cevaNaM avahiyA siya'tti 'teNaM bhaMte ! jIvA nANAvaraNijjassa kammassa kiMbaMdhagA abaMdhagA?' itaH paraM yaduktaM 'jahA uppaluddesae'tti anenedaM sUcitaM-'goyamA! no abaMdhagA baMdhae vA vaMdhagA ve'tyAdi, evaM vedodayodIraNAapivAcyAH, lezyAsututisRSu SaDvizaMtibhaGgAH-ekavacanAntatve 3 vahuvacanAntatve 3tathA trayANAM padAnAM triSu dvikasaMyogeSu pratyekaM caturbhaGgikAbhAvAd dvAdaza ekatra ca trikasaMyoge'STAvitiSaDviMzatiriti / 'diTThI'tyAdi, dRSTipadAdArabhyendriyapadaM yAvadudutpaloddezakavatreyaM, tatra dRSTau mithyAdRSTayaste jJAne'jJAninaH yoge kAyayoginaH upayoge dvividhopayogAH, evamanyadapi tata eva vAcyaM / _ 'seNaMbhaMte'ityAdinA asaMkhenaM kAlamityetadantenAnubandha uktaH,athakAyasaMvedhamAha-se Na'mityAdi, 'evaM jahA uppuluddesae'tti, anena ghedaM sUcitaM-'goyamA ! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM asaMkhejjAI bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM asaMkhenaM kAlamityAdi, 'AhAro jahA uppaluddesae'tti evaM cAsau "te NaM bhaMte ! jIvA kimAhAramAhAreMti?, goyamA ! davvao anatapaesiyAI' ityAdi, 'samugdhyae' ityAdi, anenaca yatsUcitaM tadarthalezo'yaM-teSAMjIvAnAmAdyAstrayaH samudghAtAstathA mAraNAntikasamudghAtena samavahatA mriyanteasamavahatA vA, tathokRtAstetiryakSumanuSyeSucotpadyanta iti zatakaM-1 varga:-1 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-1 varga:-1 uddezakaH-2:mU. (808)ahabhaMte! sAlI vIhI jAvajavajavANaM eesiNaMjejevI kaMdattAe vakkamaMti teNaMbhaMte! jIvA kaohiMto uvavajaMti evaM kaMdAhikAreNa sacceva mUluddesoapariseso bhANiyabvo jAva asatiM aduvA anaMtakhutto sevaM bhaMte 2 tti| zatakaM-1 vargaH-1-uddezakAH-3...10:mU. (809) evaM khaMdhevi uddesao neyvyo| mU.(810) evaM tayAevi uddeso bhANiyavyo / mU. (811) sAlevi uddeso bhaanniyvvo|| ma.(812) pavAlevi uddeso bhaanniyvvo|| mU. (813) pattevi uddeso bhaanniybvo|| mU. (814) eesattavi uddesagA aparisesaMjahA mUle tahA neyavvA / / evaM pupphevi uddesao navaraM devA uvavajaMti jahA uppaluddese cattAri lessAo asIti bhaMgA ogAhaNA jaha0 aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukceseNaM aMgulapuhuttaM sesaMtaM caiva sevaM bhaMte ! 2 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 313 zatakaM-1, varga:-1, uddezakaH-3...10 jahA pupphe evaM phalevi uddesao aphariseso bhANiyavyo / / evaM vIevi uddesao / / ___-zataka-21 varga:-2:mU. (815) aha bhaMte ! kalAyamasUratilamugagamAsaniSphAvakulatthaAlisaMdagasaDiNapalimaMthagANaM eesiNaM je jIvA mUlattAe vakmati te NaM bhaMte ! jIvA kaohiMto uvava0? evaM mUlAdIyA dasa uddesagA bhANiyavvA jaheva sAlINaM nirvsesNtNcev|| zataka-21 varga:-3:mU. (816) ahabhaMte! ayasikusuMbhakodavakaMgurAlagatuvarIkodUsAsaNasarisavamUlagabIyANaM eesiNaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti te NaM bhaMte ! jIvA kaohiMto uyavajaMti? evaM etyavi mUlAdIyA dasa uddesagA jaheva sAlINaM niravasesaM taheva bhANiyavvaM // -zataka-21 varga:-4:mU. (817) aha bhaMte ! vaMsaveNukaNakakamavaMsavAruvaMsadaMDAkuDAvimAcaMDAveNuyAkallANINaM eesigaMje jIvA mUlattAe vakkamati evaM etyavi mUlAdIyA dasa uddesagA jaheva sAlINaM, navaraM devo savvatthavi na uvavajati, tinni lesAo savvatthavi chabbIsaM bhaMgA sesaMtaM caiva / / -zatakaM-21 vargaH-5:mU. (818) aha bhaMte ! ukkhuikkhuvADiyAvIraNAikvaDabhamAsasuMThisattavettatimirasataporaganalANaM eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti evaM jaheva vaMsavaggo taheva etthavi mUlAdIyA dasa uddesagA, navaraM khaMdhuddese devA uvavajaMti, cattAri lesAo sesaMtaM ceva / / zatakaM-21 vargaH-6:mU. (819) ahabhaMte! seDiyabhaMDiyadabmakotiyadabbhakusadabbhagayoidalaaMjulaAsADhagarohiyaMsamutavakhIrabhusaeriMDakurubhakuMdakaravarasuMThavibhaMgamaMgumahu vaNathuragasippiyasuMkalitaNANaM esiNaMje jIvA mUlattAe vakkamaMti evaM etthavi dasa uddesagA niravasesaM jaheva vaMsassa / / -zatakaM-21 vargaH-7:mU. (820) aha bhaMte ! anbharuhavoyANaharigatagataMdulejagataNavatthulacoragamajArayAIcilliyAlakdagapipaliyadavvisotthikasAyamaMDukkimUlaga sisavaaMbilasAgajivaMtagANaM eesiNaM je jIvA mUla evaM etthavi dasa uddegA jaheva vaMsassa / / -zatakaM-21 varga:-8:mU. (821) aha bhaMte ! tulasIkaNhadalaphaNejAajAcUyaNAcorAjIrAdamaNAmaruyAI dIvarasayapupphA NaM eesiNaM je jIvA mUlattAe vakamaMti etthavi dasa uddesagA nikhasesaM jahA vaMsANaM / / evaM eesu aTThasu baggesu asItiM uddesagA bhavaMti / / vR. evaM samasto'pi vargaH sUtrasiddhaH, evamanye'pi navaramazItirbhaGgA evaM-catasRSu lezyAsvekatve 4 bahutve 4 tathA padacatuSTaye SaTsu dvikasaMyogeSu pratyekaM caturbhaGgikAsadbhAvAt 24 tathA caturputrikasaMyogeSupratyekamaSTAnAMsadbhAvAt 32 catuSkasaMyogeca 16evmshiitiriti| iha ceyamavagAhanAvizeSAbhidhAyikA vRddhoktA gaathaa||1|| "mUle kaMde khaMdhe tayAya sAle pavAla patte ya / Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 bhagavatI aGgasUtraM (2) 21/1-8/-/821 sattasuvi dhanupuhuttaM aMgulimo pupphaphalabIe // " iti zatakaM - 21 vargA 1-8 samAptaH ekaviMzaM zataM prAyo, vyaktaM tadapi lezataH / vyAkhyAtaM sadguNAdhAyI, guDakSepo guDe'pi yat / / zatakaM - 21 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre ekaviMzatizatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / zatakaM - 22 vR. vyAkhyAtamekaviMzatitamaM zatam, atha kramAyAtaM dvAviMza vyAkhyAyate, tasya cAdAvevoddezaka vargasaGgrahAyeyaM gAthA mU. (822) tAlegaDiyabahubIyagA ya gucchA ya gumma vallI ya / chaddasa baggA ee saTThi puNa hoti uddesA / -: zatakaM - 22 varga:-1 : mU. (823) rAyagihe jAva evaM vyAsI- aha bhaMte! tAlatamAlatakkalitetetalisAlasaralAsAragallANaM jAva kevatikadalacammarukkhaguMtarukkhahiMgurukkhalavaMgarukkha pUyaphalakhajUrinAlaerINaM eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti te NaM bhaMte! jIvA kaohiMto uvavajraMti / evaM etavi mUlAdIyA dasa uddesagA kAyAvvA jaheva sAlINaM, navaraM imaM nANattaM mUle kaMde khaMdhe tayAya sAle yaeesa paMcasu uddesagesu devo na ubavajjati, tinni lesAo, ThitI jahatreNaM aMtomu0 ukkoseNaM dasavAsasahassAI, uvarillesu paMcasu uddesaesu devo uvavajjati / cattAri lesAo ThitI jahantreNaM aMtomu0 ukkoseNaM vAsapuhuttaM ogAhaNA mUle kaMde ghanuhapuhuttaM khaMdhe tayAya sAle ya gAuyapuhuttaM pavAle patte ghanuhapuhuttaM, puSphe hatthapuhuttaM, phale bIe ya aMgulapuhuttaM, savvesiM jahantreNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM sesaM jahA sAlINaM, evaM ee dasa uddesagA / -: zatakaM - 22 vargaH - 2: mU. (824) aha bhaMte! nibaMbajaMbukosaMbatAla aMkollapIluselusallaimoyaimAluyacaulapalAsakaraMjaputtaMjIvagariTThavaheDagaharitagabhallAyauMbariyakhIraNi dhAyaIpiyAlapUiyaNivAyagaseNhayapAsiyasIsava ayasipunnAganAgarukkhasIvanna asogANa / eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkabhaMti evaM mUlAdIyA dasa uddesagA kAyavvA niravasesaM jahA tAlavaggo // -: zatakaM - 22 vargaH-3: mU. (825) ahaM bhaMte ! atthiyAtiMduyaborakaviha aMbADagamAuliMgabilla AmalagaphaNasadADimaAsatthauMbaravaDaNaggohanaMdirukkhapippalisatarapilakkhuru kkhAuMbariyakucchaMbhariyadevadAlitilagalauyachattehasirIsasattavantrada hivanaloddhadhavacaMdaNa arjuNaNIvakuDugakalaMbANaM eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti te NaM bhaMte! evaM etthavi mUlAdIyA dasa uddesagA tAlavaggasarisA neyavvA jAva bIyaM // Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 22, varga:-4, uddezakaH -: zatakaM - 22 varga:-4: sU. (826) aha bhaMte! vAiMgaNiallaipoDai evaM jahA patravaNAe gAhANusAreNaM neyavvaM jAva gaMjapADalavAsiaMkollANaM eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti evaM etyavi mUlAdIyA dasa uddesagA tAlavaggasIsA neyavvA jAva bIyaMti niravasesaM jahA vaMsavaggo // -: zatakaM - 22 vargaH-5: mU. (827) aha bhaMte! sigvikANavanAliyakoraMTagabaMdhujIvaga maNojjA jahA patravaNAe paDhamapade gAhANusAreNaM jAva nalaNI ya kuMdamavajAINaM eesi NaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti evaM etyavi mUlAdIyA dasa uddesagA niravasesaM jahA sAlINaM // -: zatakaM - 22 varga:- 6: mU. (828) aha bhaMte! pUsaphalikAliMgItuMbIta usIelAvAluMkI evaM padANi chiMdiyANi patravaNAgAhANusAreNaM jahA tAlavagge jAva dadhiphollaikAkalisokkali akkaboMdINaM eesi NaM je jIvA elattAe vakkamaMti evaM mUlAdIyA dasa u0 kAyavvA jahA tAlavaggo navaraM phalauddese ogAhaNAe jahane0 aMggula0 asaMkhe0 bhAgaM ukko dhanuhapuhuttaM ThitI savvattha jahantreNaM aMtomu0 ukkoseNaM vAsapuhuttaM sesaM taM ceva / evaM chasuvi vaggasu saTThi uddegA bhavaMti // vR. 'tAle 'tyAdi, tatra 'tAle 'tti tADatamAlaprabhRtivRkSavizeSaviSayoddezakadazakAtmakaH prathamo vargaH, uddezakadazakaM ca mUlakandAdiviSayabhedAt pUrvavat / 315 'egaTTiya'tti ekamasthikaM phalamadhye yeSAM te tathA, te nimbAmrajambUkauzAmbAdayaste dvitIye vAcyAH / 'bahubIyagA ya'tti bahUni bIjAni phalAni yeSAM te tathA, te cAtthikatendukabadarakapitthAdayo vRkSavizeSAste tRtIye vAcyAH / 'gucchAya'tti gucchA - vRntAkIyaprabhRtayaste caturthe vAcyAH 'gumma' ri gulmAH siriyakanavamAlikAkoraNTakAdayaste paJcame vAcyAH 'vallIya'tti valyaH puMphalIkAliGgItumbIprabhRtayastAH SaSThe ca vAcyA / ityevaM SaSThavargo ballItyabhidhIyate ' chaddasavaggA ee' ti SaDdazoddezakapramANA vargA 'ete' anantaroktAH ata eva pratyekaM dazoddezakapramANatvAt vargANAmiha SaSTiruddezakA bhavantIti / idaM ca zatamanantarazatavatsarva vyAkhyeyaM yastu vizyaH sa sUtrasiddha eva, iyaM ceha vRddhoktA gaathaa||1|| "patta pacAle puSphe phale ya bIe ya hoi uvavAo / rukkhesu suragaNANaM pasatthasavannagaMdhesu // zatakaM - 22 vargAH - 1 - 6 samAptAH // 1 // dvAviMzaM tu zataM vyaktaM, gambhIraM ca kathaJcana / vyaktagambhIrabhAvAbhyAmiha vRttiH karo kim ? || zatakaM - 22 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatI aGgasUtre dvAviMzatitamazatakasya abhayadevasUriviracitA TIkA parisamAptA / Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 bhagavatI aGgasUtraM (2) 23/1/-/829 zatakaM - 23 vR. vyAkhyAtaM dvAviMzaM zatam, athAvasarAyAtaM trayovizaM zatamArabhyate, asya cAtAvevaMddazakavargasaGgrahAyeyaM gAthA[ namo suyadevayAe bhagavaIe / ] pU. (829) Aluyaloho avayA pADhI taha mAsavannivallI / paMcete dasavaggA pannAsA hoti uddesA // -: zatakaM - 23 vargaH- 1: mU. (830) rAyagihe jAva evaM0 aha bhaMte! AluyamUlagasiMgaberahaliddarukakaMDariyajArucchIravirAlikiTThikaMdukaNhakaDaDasumahupayalai-mahusiMgiNiruhAsApasugaMdhA chinnaruhA bIyaruhA esiNaM je jIvA mUlattAe vakkamaMti evaM mUlAdIyA dasa u0 kAyavvA vaMsavaggasarisA navaraM parimANaM jahantreNaM eko vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejjA asaMkhejA vA anaMtA vaMsagavaggasarisA navaraM parimANaM jahantreNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvavajraMti / avahAro goyamA! te NaM anaMtA samaye avahIramANA 2 anaMtAhiM osappiNIhiM ussappiNIhiM evatikAleNaM avahIraMti no ceva NaM avahariyA siyA ThitI jahantreNavi ukkoseNavi aMtomuhuttaM, sesaM taM ceva // -: zatakaM - 23 vargaH - 2: pU. (831) aha bhaMte ! lohINIhUthIhuthivagA assakannI sIuMDhI musaMDhINaM eesi NaM jIvA mUla evaM etthavi dasa uddesagA jaheva Aluvagge, navaraM ogAhaNA tAlavaggasarisA, sesaM taM ceva sevaM bhaMte ! // -: zatakaM -- 23 vargaH-3 : mU. (832) aha bhaMte ! AyakAyakuhuNakuMdurukka uvvehaliyAsaphAsajjAchattAvaMsAjiyakumArANaM etesi NaM je jIvA mUlattAe evaM etthavi mUlAdIyA dasa uddesagA niravasesaM jahA Aluvaggo navaraM ogAhaNA tAluvaggasarisA, sesaM taM ceva, sevaM bhaMte! 2 ti // -: zatakaM - 23 varga:-4: pU. (833) aha bhaMte! pADhAmie vAluMki madhurarasArA vallipaumA moMDhariddaticaMDINaM etesi NaM je jIvA mUla evaM etthavi mUlAdIyA dasa uddesagA AluyavaggasarisA navaraM ogAhaNA jAha vallINaM, sesaM taM ceva, sevaM bhaMte ! 2tti // -: zatakaM - 23 vargaH - 5: mU. (834) aha bhaMte ! mAsapannImuggapannIjIvasarisavakaeNuyakA olikhIrakAkolibhaMgiNahiMkimirAsibhaddamucchaNaMgalaipaoyakiMNApaulapADhehareNuyA lohINaM eesi NaM je jIvA mUla evaM etthavi dasa uddesagA niravasesaM AluyavaggasarisA / / evaM ettha paMcasuvi vaggesu pannAsaM uddesagA bhANiyavvA savvattha devANa uvavajjaMtitti tinni lesaao| sevaM bhaMte! 2 // vR. 'Alue' tyAdi, tatra 'Aluya'tti AlukamUlakAdisAdhAraNazarIravanaspatibhedaviSayoddezakadazakAtmakaH prathamo vargaH, 'lohI' ti lohIprabhRtyanantakAyikaviSayo dvitIyaH / Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 317 zatakaM-23, varga:-5, uddezakaH 'avaitti avkkvkprbhRtynntkaayikbhedvissystRtiiyH| 'pADha'tti pAThAmRgavAluGkImadhurarasAdivanspatibhedaviSayazcaturthaH / 'mAsavanImuggavannI yatti mASImudrapaNIprabhRtivallIvizeSaviSayaH paJcamaH tatrAmaka eveti paJcaite'nantaroktAdazoddezakapramANAvargAdazavargAyata evamataH paJcAzaduddezakA bhavantIha zata iti // -zataka-23 vargAH-1...5 samAptAH // 1 // prAktanazatavanneyaM, trayoviMzaM zataM yataH / prAyaH samaMtayo rUpaM, vyAkhyA'to'trApi niSphalA // (zatakaM-24) vR.vyAkhyAtaMtrayoviMzaM zatam, athAvasarAyAtaM caturviMzaMzataM vyAkhyAyate, tasya cAdAvevedaM sarvoddezakadvArasaGgrahagAthAdvayammU. (835) uvavavAyaparImANaM saMghayaNuccattameva saMThANaM / lessA diTThI nANe annANe joga uvoge| mU. (836) sannAkasAyaiMdiyasamugghAyA vedaNA ya vede y| AuM ajjhavasANA anubaMdho kaaysNveho|| vR. 'uvavAe'tyAdi, etacca vyaktaM, navaraM 'uvavAya'tti nArakAdayaH kuta utpadyante ? ityevamupapAto vAcyaH 'parImANaM'ti yenArakAdiSUtpatsyante teSAM svakAye utpadyamAnAnAM parimANaM vAcyaM saMghavaNaM titeSAmeva nArakAdiSutpitsUnAM saMhananaM vAcyam 'uccattaM tinArakAdiyAyinAmavagAhanApramANaM vAcyam, evaM sNsthaanaadypyvseym| _ 'anubaMdho'tti vivakSitaparyAyeNAvyavacchinnenAvasthAnaM 'kAyasaMveho'tti vivakSitakAyAt kAyAntare tulyakAye vA gatvA punarapi yathAsambhavaM ttraivaagmnm| mU. (837) jIvapadejIvapade jIvANa daMDagaMmi uddeso / cauvIsatimaMmi sae cauvvIsaM hoti uddesaa|| vR.athAdhikRtazatasyoddezakaparimANaparijJAnArthaMgAthAmAha-'jIvapae'ityAdi, iyaMca gAthA pUrvoktadvAragAthAdvayAt kvacit pUrvaM zyata iti / tatra prathamoddezako vyAkhyAyate, tatra ca kAyasaMvedhadvAre ___-zataka-24 uddezakaH-1:mU. (838) rAyagihejAva evaMvayAsI-neraiyANabhaMte! kaohiMtouvavajrati kineraiehito uvavajhaMti tirikkhajoNiehiMto uvavajaMti maNussehiMto uvavanaMti devehito uvavajaMti?, goyamA no neraiehito uvavajati tirikkhajoNiehitoviuvavajaMtimaNussehitovi uvavajaMti no devehito upvnyjti| jai tirikkhajoNiehiMto uvavajaMti kiM egidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti beiMdiyatirikkhajoNiya0 teiMdiyatirikkhajoNiya0 cauridiyatirikkhajoNiya0 paMciMdiyatirikkha-joNiehito uvavajaMti?, goyamA ! no egiMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti no Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/1/838 bediya0 no teiMdiya0 No cauridiya0 paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavanaMti / ___ jai paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti kiM sannIpaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajati asannIpaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavaaMti?, goyamA ! sannipaMciMdiyati-i rakkhajoNiehiMto uvavajaMti asannipaMciMdiyatirikkhajoNiehitIvi uvavajhaMti / ___ jaisanipaMciMdiyatirikkhajoNiehitouvavajaMti kiMjalacarehitouvavarjatithalacarehito uvavajaMti khahacarehiMto uvavaJjati?, goyamA! jalacarehitouvavaaMtithalacarehitIviuvavajaMti khahacarehitovi uvvjNti| jai jalacarathalacarakhahacarehiMto uvavajaMti kiM pajattaehiMto uvavajaMti apajjattaehito uvavajrati?, goyamA! pajattaehitouvavarjatinoapajjattaehito uvavajaMti, pajattA asanipaMciMdiyatirikkhajoNieNaMbhaMte! je bhavie neraiesu uvavajittae seNaM bhaMte! katisu puDhavIsu uvavajejjA?, goyamA! egAe rayaNappabhAe puDhavIe uvavajejjA, pajattAasanipaMciMdiyatirikkhajoNieNaMbhaMte! |je bhavie rayaNappabhAepuDhavIe neraiesu uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevatikAladvitIesu uvavaojjA ?, goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejai bhAgadvitIesu uvavajjejjA 1, te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevatiyA uvavajaMti ?, goyamA! jahanneNaM eka vA do vA tinni vA ukkaseNaM saMkhejAvA asaMkhejA vA uvavajaMti 2 / - tesiNaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA kiMsaMghayaNI pannattA?, goyamA ! chevaTThasaMghayaNI 503, tesiNaMbhaMte! jIvANaM kemahAliyAsarIrogAhaNApatrattA?, goyamA! jahanneNaMaMgulassaasaMkhejai'bhAgaM ukkoseNaM joyaNasahassaM 4 . tesiNaM bhaMte! jIvANaM sarIragA kiMsaMThitA pannattA?, goyamA! huMDasaMThAgasaMThiyA pa05 tesiNaMbhaMte! jIvANaM kati lessAo pa0?, go0! tini lessAo pa020-kaNhalessA nIlalessA kAulessA 6 / ___ teNaM bhaMte ! jIvA kiM sammadiTThI micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI ?, goyamA! no sammadiTThI micchAdiTThI no sammAmicchAdiTThI7. teNaM bhaMte ! jIvA kiM nANI annANI ? goyamA !no nANI annANI niyamA duannANI taM0-maiannANI ya suyaannANI ya 8-9 / teNaMbhaMte ! jIvA kiMmaNajogI vayajogI kAyajogI?, goyamA! nomaNajogI vayajogIvi kAyajogIvi 10, te NaM bhaMte ! jIvA kiM sAgArovauttA anAgArokuttA ? goyamA ! sAgArovauttAvi anaagaarovuttaavi11|| tesiNaMbhaMte jIvANaMkati sannAopanattAo?, goyamA! cattAri sannApa020-AhAsanA bhayasannA mehuNasannA pariggahasannA 12, tesiNaM bhaMte ! jIvANaM kati kasAyA pa0?, go0! cattAri kasAyA pa0, taM0-kohakasAe mANakasAe mAyAkasAe lobhakasAe 13 / / Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 319 zataka-24, varga:-, uddezakaH-1 tesiNaM bhaMte!jIvANaM katiiMdiyA pa0?, go0 ! paMciMdiyA pa020-soiMdie cakkhidie jAva phAsidie 14, tesi NaM bhaMte ! jIvANaM kati samugghAyA pa0 ?, go0 ! tao samugghAyA pa0, taM0-veyaNAsamugghAe kasAyasamugghAe mAraNaMtiyasamugghAe 15/ teNaMbhaMte! jIvA kiMsAyAveyagA asAyAveyagA?, go0! no itthIveyagAno purisaveyagA napuMsagaveyagA 17 / tesiNaM bhaMte ! jIvANaM kevatiyaM kAlaMThitI pa0?, go0! jahanneNaM aMtImuhattaM ukoseNaM pucakoDI 18, tesiNaM bhaMte! jIvANaM kevatiyA ajjhavasANA pa0?, go0! asaMkhejA ajjhavasANA pa0, te NaM bhaMte ! kiM pasatthA appasatyA? goyamA ! pasatthAvi appasatthAvi 19/. se NaM bhaMte ! pajjattA asannipaMciMdiyatirijoNayeti kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM puvvakoDI 20 // seNaM bhaMte! pajattAasannIpaMciMdiyatirikakhajoNie rayaNappabhAe puDhavie neraie punaravi paJjattAasannipaMciMdiyatirikkhajoNietti. kevatiyaM kAlaM sevecA kevatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA ?, goyamA ! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttamamahiyAiMukoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaMpuvvakoDimanbhahiyaMevatiyaMkAlaM sevejA evatiyaM kAlaM gatirAgati karejA 21 // pajattAasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie jahannakAladvitIesu rayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevaikAladvitIesu uvavajejjA?, goyamA! jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNavi dasavAsasahassadvitIesu uvavajjejjA, te NaM bhaMte ! . jIvA egasamaeNaM kevatiyA uvavanaMti ?, evaM sacceva vattavvayA niravasesA bhANiyavvA jAva anubNdhotti| seNaM bhaMte! paJjattAasannipaMciMdiyatirikkhajoNiejahannakAlaTTitatIerayaNappabhApuDhavineraie jahannakAla02 punaravi pajattaasannijAva gatirAgatiM karejA?, goyamA! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAiM kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuttamabhahiyAiM ukkoseNaM puvakoDI dasahi vAsasahassehiM abbhahiyAiM evatiyaM kAlaM sevejjA evatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA 2 / pajattAasanipaMciMdiyatirikkhajoNieNaje bhavie ukkosakAlahitIesurayaNappabhApuDhavineraiesu uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevatiyakAlaThiIesu uvavajejjA ?, goyamA ! jahanneNaM paliovamassaasaMkhejaibhAgaThiIsu uvavajejjA ukkoseNavipaliovamarasa asaMkhejaibhAgadvitIesu uvava0, te NaM bhaMte ! jIvA avasesaM taM ceva jAva anubNdho| se NaM bhaMte ! paJjattAasannipaMciMdiyatirikkhajoNie ukkosakAladvitIyarayaNappabhApuDhavineraie punaravi pajjattA jAva karejA?, goyamA! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM paliovamassaasaMkhejaibhAgaM aMtomuhattamabhahiyaM ukkoseNaM paliovamassaasaMkhejaibhAgaM puvvakoDiamahiyaM evatiyaM kAlaM sevecA evaiyaM kAlaM gatirAgati karejA 3 / Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 24/-/1/838 jahannakAlaTThitIyapajattA asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie rayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajittae se NaM bhaMte! kevatiyakAlaThitIesu uvavajjejjA ?, goyamA jahatreNaM dasavAsasahassaTThitIesu ukkose0 paniovamassa asaMkhejjaibhAgadvitIesu uvaya0 / 320 te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM keva0 sesaM taM caiva NavaraM imAI tinni nANattAiM AuM ajjhavasANA aNubaMdho ya, jahantreNaM ThitI aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomu0, tesi NaM bhaMte ! jIvANaM kevatiyA ajjhavasANA pa0 ?, go0 ! asaMkhejjA ajjhavasANA pa0, te NaM bhaMte! kiM pasatthA appasatthA ?, goyamA ! no pasatthA appasatthA, anubaMdho aMtomuhuttaM sesaM taM caiva / se NaM bhaMte! jahannakAladvitIe pajjattAasannipaMciMdiya0 rayaNappabhA jAva karejjA ?, go0 bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAde0 jaha0 dasavAsasaha0 aMtomu0 abbhahiyAI ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM aMtomuhuttamanmahiyaM evatiyaM kAlaM sevijjA jAva gatirAgatiM karejA 4 jahannakAladvitIyapajatta asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte! je bhavie jahannakAlasurayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajjie se NaM bhaMte! kevatiyakAlaGghitIesu uvavajjejjA ?, goyamA ! jaha0 dasavAsasahassaTThitIesu ukkoseNavi dasavAsasahassaTTitIesu uvavajjejjA, teNaM bhaMte! jIvA sesaM taM caiva tAiM ceva tinni nANattAiM jAva se gaM bhaMte! jahannakAladvitIyapajjattajAva jogie jahannakAladvitIyarayaNappabhA puNaravi jAva goyamA ! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahantreNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamabbhahiyAI ukkoseNavi dasavAsasahassAI aMtomuhuttamahiyAI evaiyaM kAlaM sevejjA jAva karejjA 5 / jahannakAladvitIyapajjattajAva tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! bhavie ukkosekAlaTThitIesu rayaNappabhApaDhavineraiesa uvavajittae se NaM bhaMte! kevatiyakAlaThitIesa uvavajjejjA ?, go0 ! jahaNaM pali ovamassa asaMkhejjaibhAgaTTitIesu uvavajjejjA ukkoseNavi pali ovamassa asaMkhejaibhAgaTThitIesu uvavajjejjA, te NaM bhaMte! jIvA avasesaM taM caiva tAiM ceva tini nANattAI jAva se NaM bhaMte ! jahannakAladvitIyapajjattajAvatirikkhajoNie ukkosakAladvitIyarayaNajAva karejA ?, goyamA ! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahantreNaM pali ovamassa asaMkheaibhAgaM aMtomuhuttamabbhahiyaM ukkoseNavi pali ovamasta asaMkhejjaibhAgaM aMtomuhutteNamabbhahiyaM evatiyaM kAlaM jAva karejA 6 / ukkosakAlaTThiyapajatta asannipaMciMdiyatirikkhajogie NaM bhaMte ! je bhavie rayaNappabhApuDhavineraiesa uvavajittae se NaM bhaMte! kevatikAlassa jAva uvava0 ?, goyamA ! jahantreNaM dasavAsa - sahassaThiiesa ukkoseNaM pali ovamassa asaMkhejjaijAvaDavavajjejjA, te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM avasesaM jaheva ohiyagamaeNaM taheva anugaMtavvaM, navaraM imAI donni nANattAiM-ThitI jahatreNaM puvvakoDI ukko seNavi puvvakoDI evaM anubaMdhovi avasesaM taM ceva, seNaM bhaMte! ukkosekAladvitIyapajjatta asannijAva tirikkhajoNie rayappabhAjAva goyamA ! bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahatreNaM puvvakoDI dasahiM vAsasahassehiM anmahiyA ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM puvvakoDIe abbhahiyaM evatiyaM jAva karejA 7 / ukkosa kAladvatIyapatte tikhijoNie gaMbhaMte! je bhavie jahannakAladvitIesa rayaNajAva Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH, uddezakaH-1 321 uvava0 seNaMbhaMte! kevatijAva uvavajeJjA?, go0 jaha0 dasavAsasahassadvitIesuukkoseNavi dasavAsasahassadvitIesu uvavajejjA, te NaM bhaMte ! sesaM taM ceva jahA sattamagamae jAva se NaMbhaMte ! ukkosakAlahitIjAvatirikkhajoNie jahannakAladvitIyarayaNappabhAjAva karejajA?, goyamA bhavAdeseNaM do bhava0 kAlAde0 jaha0 puvakoDI dasahiM vAsasahassehiM amahiyA ukkoseNavi puvakoDI dasavAsasahassehiM amahiyA evatiyaMjAva karejA 8/ ukkosakAladvitIyapajjattAjAva tirikkhajoNieNaMbhaMte! je bhavieukkosakAlahitIesu rayaNajAvauvavajittae seNaMbhaMte! kevatikAlaMjAva uvavajejA ?, goyamA! jahanneNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgadvitIesu ukkoseNavi paliovamassa asaMkhejaibhAgaTTitIesu uvavajejA, te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM sesaM jahA satamagamae jAva se NaM bhaMte ! ukkosakAladvitIyapaJjattajAvatirikkhajoNie ukkose kAladvitIyarayaNappabhAjAvakarejA ?, goyamA! bhavAdeseNaM dobhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM puvvakoDIe amahiyaM ukkoseNavi paliovamassa asaMkhejaibhAgaM puvakoDIe abbhahiyaM evatiyaM kAlaM sevecA jAva gatirAgatiM karejjA 9 / evaMeteohiyA tinigamagA 3 jahannakAladvitIesutinigamagA ukkosakAladvitIesu tinni gamagA.9 savve te nava gamA bhavaMti / / vR. 'seNaM bhaMte ! pajjattAasannI'tyAdi, 'bhavAdeseNaM'ti bhavaprakAreNa 'do bhavaggahaNAI'ti ekatrAsajjJI dvitIye nArakastato nirgataH sannantaratayA sajjJitvameva labhatenapunarasajjJitvamiti, 'kAlAeseNaM ti kAlaprakAreNa kAlata ityarthaH daza varSasahasrANi nArakajaghanyasthitirantarmuhUrtAbhyadhikAni asajjJibhavasambandhijaghanyAyuHsahitAnItyarthaH, 'ukkoseNa mityAdi, iha palyopamAsaGkhayeyabhAgaH pUrvabhavasAjjJinArakotkRSTAyuSkarUpaH pUrvakoTI cAsajjJayutkRSTAyuSkarUpeti, evamete sAmAnyeSuralaprabhAnAraketpitsavo'sajjJinaH prarUpitAH, atha jaghanyasthitiSu teSutpitsUstAn prruupynnaah-'pjjtte'tyaadi| sarvacedaMpratItArthameva, evamutkRSTasthitiSuratnaprabhAnArakeSutpitsavo'piprarUpaNIyAH,evamete trayo gamAH nirvizeSaNaparyAptakAsajjJinamAzrityoktAH, evameta eva taM jaghanyasthitikaM 3 utkRSTasthitikaM 3 cAzritya vAcyAstadevemete nava gamAH, tatra jaghanyasthitikamasajjJinamAzritya sAmAnyanArakagama ucyate __ 'jahanne'tyAdi, 'AuMajjhasANAanubaMdho yatiAyurantarmuhUrtamevajaghanyasthiterasajjJi no'dhikRtatvAt, adhyavasAyasthAnAnyaprazastAnyevAntarmuhUrtasthatikatvAt, dIsthiterhi tasya dvividhAnyapi tAni saMbhavanti kAlasya bahutvAt, anubanadhazca sthitisamAna eveti / kAyasaMvedhe ca nArakANAM jaghanyAyA utkRSTAyAzca sthiteruparyantarmuhUrta vAcyamiti 4 / evaM jaghanyasthitikaM taMjaghanyasthitikeSu teSUtpAdayannAha-'jahannakAlahiI tyAdi 5 / evaMjaghanyasthitikaMtamutkRSTasthitiSuteSUtpAdayatrAha-'jahanne' tyAdi 6, evamutkRSTasthitikaM taM sAmAnyeSu teSUtpAdayannAha--'ukkosakAle'tyAdi / __evamutkRSTasthitikaM taM jaghanyasthitikeSu teSUtpAdayannAha-'ukkosakAle tyAdi 8, 15121 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 bhagavatIaGgasUtraM (2)24/-19/838 evamutkRSTasthitiSUtpAdayannAha-'ukkosakAle'tyAdi 9 / evaM tAvadasajjJinaH paJcendriyatirizco nArakeSUtpAdo navadhoktaH, atha sajjJinastasyaiva tathaivatamAha mU. (839) jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajati kiM saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNaehiMto uvavajaMti asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajAva uvavajaMti ?, goyamA ! saMkhenavAsAuyasanipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti no asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyajAva uvavajaMti, jai saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyajAva uvavajaMti kiM jalacarehiMto uvavajaMti ? pucchA, goyamA ! jalacarehito uvavanaMti jahA asantrI jAva pajjattaehiMto uvavajaMti no apajjattehiMto uvvjNti| - pajattasaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajogieNaMbhaMte! je bhavieneraiesuuvavajitae se NaM bhaMte ! katisu puDhavIsu uvavajejA?, goyamA! sattasu puDhavIsu uvavajejjA taMjahArayaNappabhAe jAva ahesattamAe, pajattasaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie rayaNappabhapuDhavineraiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevatiyakAlahitIesu uvavajjejA?, goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNaM sAgarovamaTTitIesu uvavajjejjA / teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevatiyA uvavajaMti?, jaheva asantrI, tesi NaM bhaMte ! jIvANaM sarIraMgA kisaMghayaNI pa0?, goyamA! chabbihasaMghayaNIpa0, taM0-vairosabhanArAyasaMghayaNI usabhanArAyasaMghayaNI jAva chevaTThasaMdhayaNI, sarIrogAhaNA jaheva asantrINaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM joyaNasahassaM, tesi NaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA kiMsaMThiyA pa0?, goyamA! chabbihasaMThiyA pa0, taMjahA-samacauraMsa0 niggoha0 jaavhuNddaa| tesiNaM bhaMte ! jIvANaM kati lessAo pa0?, goyamA ! challesAo patrattAo, taMjahAkaNhalessAjAvasukkalessA, diTThI tivihAvi tinni nANAtini annANAbhayaNAejogotivihovi sesaMjahA asannINaM jAva anubaMdho, navaraM paMca samugghAyA pa0 taM0-AdillagA, vedo tivihoci, avasesaM taM caiva jAva se NaM bhaMte ! pajjattasaMkhejavAsAuya jAva tirikkhajoNie rayaNappamA jAva karejA?, goyamA! bhavAdeseNaMjahanneNaM do bhavaggahaNAiMukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahaneNaMdasavAsasahassAiMaMtomuttamamahiyAiMukkoseNaM cattAri sAgarovamAiMcauhi~ puvakoDIhiM amahiyAievatiyaM kAlaM sevejA jAva krejaa| pajattasaMkheja jAvaje bhaviejahanakAlajAva seNaMbhaMte ! kevatiyakAlaThitIesuuvavajetA go0! jaha0 dasavA0 ThitIesu ukkoseNavi dasavAsasahassadvitIesu jAva uvavajejA, te NaM bhaMte jIvA evaMsocevapaDhamogamao niravasesobhANiyabbojAvakAlAdeseNaMjahanneNaMdasavAsAsasahassAI aMtomuttamabdhahiyAiMukkoseNaM cattAripuvvakoDIo cattAlIsAe vAsasahassehiM abbhahiyAo evatiyaM kAlaM sevejA evatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA 2/ so caiva ukkosakAladvitIesu uvavanno jahanneNaM sAgarovamadvitIesu ukkoseNavi sAgarobamahitIesu uvavajejA, avasese parimANAdIo bhavAdesapajjavasANo se ceva paDhamagamo neyavvojAva kAlAdeseNaMjahanneNaM sAgarovamaM aMtomuhattamabbhahiyaM ukkoseNaM cattArisAgarovamAI cauhi puvakoDIhiM abbhahiyAiM evatiyaM kAlaM sevijA jAvakarejA 3 / Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, varga:-, uddezakaH-1 323 jahannakAladvitIyapajattasaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNieNaMbhaMte! je bhavie rayaNappabhapuDhavijAva uvavajitae se NaM bhaMte ! kevatikAlahitIesu uvavajejA?, goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNaM sAgarovamahitIesu uvavajjejjA, te NaM bhaMte ! jIvA avasesosocevagamaonavaraMimAiMaTTha nANattAI-sarIrogAhaNAjahanneNaMagulassaasaMkhejaibhAgaM ukkoseNaMghanuhapuhutaM, lessAo tinni AdillAo, no sammadiTThImicchAdiTThI no sammAmicchAdiTThI, no nANI do annANA niyama, samugghAyA AdillA tinni, AuM anjhavasANA anubaMdho ya jaheva asannINaM cattAri sAgarovamAiMcauhi aMtomuttehiM amahiyAiM evatiyaM kAlaM jAva karejA 4 / so ceva jahannakAlahitIesu uvavanno jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkaseNavi dasavAsasahassadvitIesu uvavajejdA, teNaMbhaMte! evaM socevacautyo gamao niravasesobhANiyabco jAvakAlAdeseNaMjahanneNaM dasavAsasahassAiMaMtomuttamabbhahiyAiMukkaseNaMcattAlIsaMvAsasahassAI cauhiM aMtomuttehiM amahiyAiM evatiyaM jAva karejA 5/. soceva ukkosakAladvitIesuukvanojahantreNaMsAgarovamadvitIesuuvavajejA ukkoseNavi sAgarovamahitIesu uvavajetA te NaM bhaMte ! evaM soceva cautyo gamao niravaseso bhANiyavvo jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamaM aMtomuttamamahiyaM uknoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAievatiyaMjAva karejA 6 / ukkosakAladvitIyapajattasaMkhejavAsA jAva tirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie rayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevatikAlahitIesu uvavajejA?, goyamA! jahantreNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNaM sAgoravamadvitIesu uvavajejA, te NaM bhaMte ! jIvA avaseso paramANAdIo bhavAesapaJjavasANoeesiceva paDhamagamao neyavvo navaraMThitI jahanneNaM pubbakoDI ukkoseNavipuvakoDI, evaM anubaMdhovi, sesaMtaMceva, kAlAdeseNaM jahanneNaM puvvakoDI dasahiM vAsasasahassehiM amahiyA ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiMcauhiM pubbakoDIhiM abbhahiyAI evatiyaM kAlaM jAva karejA 7 / / so ceva jahannakAladvitIesu uvavanno jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNavi dasavAsasahassaTThItIesu uvavajejAteNaM bhaMte! jIvA socevasattamagamao niravasesobhANiyavvo jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM pubbakoDI dasahiM vAsasahassehiM amahiyA ukkoseNaM cattAri pubdakoDIo cattAlIsAe vAsasahassehiM abbhahiAo evatiyaMjAva krejaa| ukkosakAladvitIyapajattajAva tirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie ukkosakAladvitIya jAva uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevatikAlahitIesu uvavajetA?, goyamA ! jahanneNaM sAgarovamahitIesu ukkoseNavi sAgarovamadvitIesu uvavajejA, te NaM bhaMte ! jIvA so ceva sattamagamao niravasesobhANiyavvo jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamapuvvakoDIe amahiyaM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhi puvvakoDIhiM abbhahiyAiM evaiyaM jAva karejA 9 / evaM ete nava gamakA ukkhevanikkhevao navasuvijaheva asntriinnN| vR. 'jaisannI'tyAdi, titrinANA titri anANAbhayaNAe'ttitirazcAMsajjJinAMnarakagAminAMjJAnAnyajJAnAnica trINi bhajanayA bhavantIti dvevAtrINivAsyurityarthaH, 'navaraMpaMca samugdhAyA Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-19/839 Aillaga'tti asajjJinaH paJcendriyatirazcayaH samudghAtAH sajJinastu narakaM yiyAsoH paJcAdyAH, antyayordvayormanuSyANAmeva bhaavaaditi| 'jahaneNaM do bhavaggahaNAI'ti sajJipaJcendriyatiryautpadyapunarnarakeputpadyatetato manuSyeSu evamadhikRtakAyasaMvedhe bhavadvayaM jaghanyato bhavati, evaM bhavagrahaNASTakamapi bhAvanIyaM, anena cetamukta-sajJipaJcendriyatiryak tato nArakaH punaH sajJipaJcendriyati ryaG punarnArakaH punaH sajJipaJcendriyatiryaGpunArakastataH punaH sajJipaJcendriyatiryaG punastasyAmeva pRthivyAM nAraka iyaMvamaSTAveva vArAnutpadyatenavame bhavetumanuSyaH syAditi, evamaudhika auSikeSu nArakeSUtpAditaH, ayaM ceha prathamo gmH| ___'pajjatte'tyAdistu dvitIyaH 2 'so ceva ukkosakAle' ityAdistu tRtIyaH 3 jahannakAladvitIye'tyAdistu caturthaH 4 / __ tatraca 'navaraM imAiM aTTha nANattAI'ti, tAni caivaM-tatra zarIrAvagAhanotkRSTA yojanasahasamukteha dhanuHpRthaktvaM, tathA tatra lezyAH SaD iha tvAdhAstisraH, tathA tatra dRSTistridhA iha tu mithyASTireva, tathA tatrAjJAnAni trINi bhajanayA iha tu dve evAjJAne, tathA tatra AdyAH paJca samudghAtA iha tu trayaH, 'AuajjhavasANA anubaMdho ya jaheva asantrINa'ti jaghanyArthatikAsajjJigamaivetyarthaH, tatazcAyurihAntarmuhUrta, adhyavasAyasthAnAnyaprazastAnyeva, anubandho'pyantarmuhUrtameveti, avasesa'mityAdi, avazeSa yathAsajjJinaH prathamagame audhikaityarthaH nigamanavAkyaM cedaM-'avaseso ceva gamao'tti anenaivetadarthasya gatatvAditi, 'so ceva jaghannakAle tyAdistu sajjJiviSaye paJcamo gamaH 5 / iha ca 'so ceva'tti sa eva saJI jaghanyasthitikaH, 'so ceva ukkose tyAdistu SaSTha :6, 'ukkosakAle tyAdistu saptamaH 7,tatraca 'eesiM ceva paDhamagamotti eSAmeva sacinAMprathamagamo yatraudhika audhikeSUtpAditaH, 'navara'mityAditatrajaghanyA'pyantarmuhUrtarUpA sajJinaH sthitiruktA seha na vAcyetyarthaH, evamanubandho'pi tadrUpatvAttasyeti, 'soceve'tyaadirssttmH| ihaca 'soceva'ttisaevotkRSTasthitikaH sajJI 8, ukkose'tyAdirnavamaH 9, ukkhevanikhevao' ityAdi, tatrotkSepaH prastAvanA saca pratigamamaucityena svayameva vAcyaH, nikSepastu-nigamanaM so'pyevameveti paryAptakasaGkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikamAzritya ralaprabhAvaktavyatoktA, atha tamevAzritya zarkarAprabhAvaktavyatocyate, tatraudhika auSikeSu tAvaducyate mU. (840) paJjattasaMkhejjavAsAuyasanipaMciMdiyatirikkhajI0 bhaMte! jebhavie sakkarappabhAe puDhavIeneraiesu uvvajitae seNaMbhaMte! kevaikAladvitIesuuvava0?, goyamA! jaha0 sAgarovamahitIesu ukko0 tisAgarovamahitIesu uvvjejaa| teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM evaM jaheva rayaNappabhAe uvavajaMtagamagassa laTThI saceva niravasesAbhA0 jAva bhavAdesottikAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamaMaMtomuhattaMamahiyaMukkoseNaM bArasasAgarovamAuiMcauhi puvakoDIhiM amahiyAievatiyaM jAva krejaa| Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-1 325 evaMrayaNappabhapuDhavigamasaNavavigamagA bhANiyavvA navaraMsabbagamaesuvi neraiyadvitIsaMvehesu sAgarovamA bhA0 evaM jAva chaTTIpuDhavitti, navaraM nairaiyaThiI jA jattha puDhavIe jahatrukkosiyA sA teNaM ceva kameNa cauguNA kAyavyA, vAluyappabhAe puDhavIe aTThAvIsaM sAgarovamAiM cauguNiyA bhavaMti paMkappa0 cattAlIsaM dhUmappabhAe ahasahitamAeaTThAsIiMsaMghayaNAI vAluyappabhAepaMcavihasaMghayaNI taM0-vayarosahanArAyasaMghayaNI jAva khIliyAsaMghayaNI paMkappabhAe caubbihasaMghayaNI ghUmappabhAe tivihasaMghayaNItamAe duvihasaMghayaNItaM0-vayarosabhanArAyasaMghayaNIya 1 usabhanArAyasaMdhayaNI 2, sesaMtaM cev| pajattasaMkhejavAsAuyajAva tirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie ahesattamAe puDhavIe neraiesuuvavajittae seNaM bhaMte! kevatikAladvitIesuuvavajjejjA?, goyamA! jahanneNaMbAvIsaMsAgarovamahitIesu ukkoseNaM tettIsaMsAgarovamadvitIesu uvavajejA, te NaM bhaMte ! jIvA evaM jaheva rayaNappabhAe nava gamakA laddhIvi sacceva navaraM vayarosabhanArAyasaMghayaNI ithiveyagA na uvavajaMti sesaM taM caiva jAva anubaMdhotti, saMveho bhavAdeseNaM jahanneNaM tini bhavaggahaNAI ukkoseNaM satta bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jaha0 bAvIsaM sAgarovamAI dohiM aMtomuhuttehiM amahiyAiM ukkose0 chAvahiM sAgarovamAiM cauhi puvakoDIhiM anbhahiyAI evatiyaMjAva karejA / so ceva jahannakAladvitIesu uvavanno saceva vattavvayA jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM kAlAdesovi taheva jAva cauhi puvvakoDIhiM abbhahiyAiM evatiyaM jAva karejA 2 / soceva ukkosa kAlahitIesuuvava0 sacceva laddhIjAva anubaMdhotti, bhavAdeseNaM jahanneNaM tinni bhavaggahaNAI ukkosaNaM paMca bhavaggahaNAI kAlAde0 jaha0 tettIsa sAgarovamAI dohiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAiM ukko0 chAvahiM sAgarovamAItihiM puvvakoDIhiM amahiyAI evatiyaM0 so ceva appaNA jahannakAlahitIo jAo sacceva rayaNappabhapuDhavijahannakAladvitIyavattavyayA bhANiyavvA jAva bhavAdesotti navaraM paDhamasaMghayaNaM no itthiveyagA bhavAdeseNaM jahanneNaM tinni bhavaggahaNAiMukkoseNaM sattabhavaggahaNAIkAlAdeseNaMjahanneNaMbAvIsaMsAgarovamAiMdohiM aMtomuttehiM amahiyAiMukkoseNaMchAvaDhisAgarovamAiMcauhi aMtomuhuttehiM amahiyAievatiyaMjAva karejA 4 / socevajahannakAladvitIesu uvavanno evaM so ceva cauttho gamao niravaseso bhANiyavvo jAva kAlAdesotti 5 / so ceva ukkosakAlaTTitIesu uvavanno saccaiva laddhI jAva anubaMdhottibhavAdeseNaM jahanneNaM tini bhavaggahaNAI ukkoseNaM paMca bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM dohiM aMtomuttehiM anbhahiyAiMukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAItihiM aMtomuttehiM abbhahiyAievaiyaM kAlaM jAva krejaa| so caiva appaNA ukkosakAladvitIo jahanneNaM bAvIsAgarovamahiiesu ukkoseNaM tettIsasAgarovamahitIesuuvavajejjA teNaMbhaMte! avasesA saccevasattamapuDhavipaDhamagamavattavvayA bhANiyavvA jAva bhavAdesotti navaraM ThitI anubaMdhoya jahanneNaM puvakoDI ukkoseNavipubbakoDI sesaMtaM ceva kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM dohiM pucakoDIhiM amahiyAI ukkoseNaM chAvaddhiM sAgarovamAiMcauhiM puvakoDIhiM abbhahiyAiM evaiyaM jAva karejA 7 // Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhagavatIagasUtraM (2) 24/-19/840 so cevajahannakAladvitIesuuvavano sacceva laddhI saMvehovitahevasattamagamagasariso 8 // soceva ukkosakAladvitIesu uvavannoesacevaladdhIjAvaanubaMdhottibhavAdeseNaMjahanneNaM tini bhavaggahaNAI ukkoseNaM paMca bhavagahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsasAgarovamAiM dohiM puvakoDIhiM amahiyAiMukkoseNachAvahiM sAgarovamAiMtihiM puncakoDIhiM abbhahiyAiM evatiyaM kAlaM sevejA jAva krejaa|| vR. 'pajjatte tyAdi, 'laddhI sacceva niravasesA bhANiyavvA' parimANasaMhananAdInAMprAptiyaiva ralaprabhAyAmutpitsoruktA saiva niravazeSA zarkarAprabhAyAmapi bhaNitavyeti, 'sAgarovarma aMtomuttamabhahiyaMtidvitIyAyAMjaghanyA sthiti sAgaropamamantarmuhUrtaca sajJibhavasatkamiti, 'ukkoseNaM bArase'tyAdi dvitIyAyAmutkRSTataH sAgaropamatrayaM sthitiH tasyAzcaturguNatve dvAdaza, evaM pUrvakoTyo'pi caturyu sajjJitiryagbhaveSu cata mra eveti / / ____ 'neraiyaThiisaMvehesu sAgarovamA bhANiyavya'tti ralaprabhAmAyudvAre saMvedhadvAre ca dazavarSasahasrANi sAgaropamaMcoktaM dvitiyAdiSu punarjaghanyata utkarSatazca sAgaropamANyeva vAcyAni, ytH||1|| "sAgaramegaM 1 tiya 2 satta 3 dasa 4 ya sattarasa 5 taha ya baaviisaa| . tettIsA 7 jAvaThiI sattusuvi kameNa puddhviisu||tthaa||2|| "jA paDhamAe jeTThA sA bIyAe kaNiTThiyA bhnniyaa| . taratamajogo eso dasavAsasahassa raMyaNAe / / " iti ralaprabhAgamatulyAnavApigamAH, kiyaDUraMyAvat? ityAha-'jAvachaTThapuDhavitti, 'cauguNA kAyavva'tti utkRSTaM kAyasaMvedhe iti, 'vAluyappabhAe aTThAvIsaMtatra sapta sAgaropamANyutkarSataH sthitiruktA sA ca caturguNA aSTAviMzati syAt, evamuttaratrApIti, 'cAluyappabhAe paMcavihasaMghayaNitti Adyayoreva hi pRthivyo-sevArtenotpadyante, evaM caturthI 4 paJcamI 3 SaSThI 3 saptamISu 1 ekaikaM saMhananaM hIyata iti| atha saptamapRthivImAzrityAha-'paJjatte'tyAdi, 'isthiyevAna uvavajaMti'ttiSaSThayantAsveda pRthivISu strINAmutpatteH "jahanneNaM tini bhavaggahaNAiMti matsyasya saptamapRthivInArakatvenotpadya punarmatsyeSvevotpattau 'ukkoseNaM satta bhavaggahaNAIti matsyo mRtvA 1 saptamyAM gataH 2 punarmatsyo jAtaH 3 punaH saptamyAM gataH 4punarapi matsyaH 5 punarapitathaiva gataH 6 punarmatsyaH 7 ityevamiti / _ 'kAlAdeseNa mityAdi, iha dvAviMzati sAgaropamANijaghanyasthitikasaptamapRthvInArakasambandhIni antarmuhUrtadvayaM ca prathamatRtIyamatsyabhavasambandhIti, 'chAvahi sAgarovamAiMti vAratrayaM saptamyAM dvAviMzatisAgaropamAyuSkatayotpatteH catanazcapUrvakoTayazcaturpunArakabhavAntariteSu matsyabhaveSviti, ato vacanAccaitadavasIyate-saptamyAM jaghanyasthitiSUtkarSatastrIneva vArAnutpadyata iti, kathamanyathaivaMvidhaMbhavagrahaNakAlaparimANaMsyAt, ihaca kAla utkRSTo vivakSitastena jaghanyasthitiSu trInvArAnutpAditaH, evaM hicaturthIpUrvakoTirlabhyate, utkRSTasthitiSupunarvAradvayotpAdanena SaTSaSTiH sAgaropamANAM bhavati pUrvakoTayaH punastina eveti 1 'so ceva jahannakAlaTiiesu' ityAdistu dvitIyo gamaH 2 // Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 327 zatakaM-24, vargaH:, uddezakaH-1 'soceva ukkosakAlaDiiesu uvavazejA ityAdistutRtIyaH, tatra ca 'ukkoseNaMpaMca bhavaggahaNAI titrINi matsyabhavagrahaNAnidvecanArakabhavagrahaNe, ata evavacanAdutkRSTasthitiSu saptamyAM vAradvayamevotpadyata ityavasIyate 3 / "so ceva jahannakAlaTTiio' ityAdistu caturthaH 4 tatra ca 'sacceva rayaNappabhapuDhavijahanakAlaTThiivattavvayA bhANiyavva'tti saivaralaprabhAcaturthagamavaktavyatA bhaNitavyA navaraM-kevalamayaM vizeSaH, tatra ralaprabhAyAMSaTsaMhananAnitrayazca vedAuktAH iha tusaptamapRthivIcaturthagame prathamameva saMhananaM strIvedaniSedhazca vAcya iti4, zeSagamAstu svayameva UhyAH / / manuSyAdhikAre mU. (841) jai maNussehiMto uvavajaMti kiM sannimaNussehiMto uvavajaMti asannimaNussehiMto uvavajati?, goyamA! santrimaNussehiMto uvavajjati no asannImaNussehiMto uvavaaMti, jai santrimaNussehiMto uvavaJjanti kiM saMkhejjavAsAuyasannimaNussehiMto uvava0 asaMkhejavA0 jAva uvava0?, goyamA! saMkhejjavAsAuyasannimaNu0 no asaMkhejavAsAuyajAva uvavajanti / jai saMkhejjavAsA jAva uvavajanti kiM paJjattasaMkhejavAsAuya0 apaJjattasaMkhejavAsAuya0?, goyamA ! pajattasaMkhejjavAsAuya0 no apajjattasaMkhejavAsAuya jAva uvavajaMti, pajjattasaMkhejjavAsAuya0 santrimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie neraiesu uvavaJjitae se NaM bhaMte ! kati puDhavIsuuvavajjejjA?, goyamA! sattasu puDhavIsu uvavajejjAtaM0-rayaNappabhAe jAva ahesattamA, pajattasaMkhejjavAsAuyasannimaNusseNaM bhaMte! je bhavie rayaNappabhAe puDhavIe neraiesu uvavajittae se NaM bhaMte! kevatikAlaTTiiesu uvavajejA?, goyamA! jaha0 dasavAsasahassadvitIesuukoseNaM sAgarovamahitIesu uvvjjejaa| teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajaMti?, goyamA ! jahanneNaM eka vA do.vA. tini vA ukkoseNaM saMkhenA uvavajaMti saMghayaNA cha sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulapuhuttaM ukkosaNaM paMcaghanusayAiM evaM sesaM jahA sannipaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM jAva bhavAdesotti navaraM cattAri nANA tini annANA bhayaNAe cha samugdhAyA kevalivajA ThitI aNubaMdho ya jahanneNaM mAsapuhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI sesaM taM ceva kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM mAsahuputtamabbhahiyAI ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhi puvvakoDIhiM amahiyAI evatiyaM jAva karejA so ceva jahannakAladvitIesu uvavanno sA ceva vattavvayA navaraM kAlAdeseNaM jahaneNaM dasavAsasahassAI mAsapuhuttamamahiyAiMukkoseNaMcattAripuvakoDIocattAlIsAe vAsasahassehiM abbhahiyAoevatiyaM/soceva ukkosakAlahitIesuuvavannoesacevavattavbayA navaraMkAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI mAsapuhuttamabbhahiyAiM ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo cattAlIsAe vAsasahassehiM abbhahiyAo evautiyaM / so ceva ukkosakAlahitIesu uvavanno esa ceva vattavbayA navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamaM mAsapuhuttamabbhahiyaM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhiM puvakoDIhiM abbhahiyAI avatiyaM jAva karejjA 3 / soceva appaNA jahannakAladvitIo jAo esa ceva vattavvayA navaraM imAiMpaMca nANattAI sarIrogAhaNAjahanneNaM aMgulapuhuttaM ukkoseNavi aMgulapuhuttaMtini nANA tinni annANAiMbhayaNAe Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-1/841 paMcasamugdhAyA AdillA ThitI anubaMdho ya jahanneNaM mAsapuhuttaM ukkoseNavi mAsapuhuttaM sesaMtaM caiva jAvabhAvAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaMdasavAsasahassAiM mAsapuhuttamabbhahiyAiMukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhiM mAsapuhuttehiM abbhahiyAI evatiyaM jAva krejaa4|| so vevajahannakAlahitIesuuvavanno esa cevavattavvayAcautthagamagasarisA neyavvA navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI mAsapuhuttamamahiyAI ukkoseNaM cattAlIsaMvAsasahassAI ghauhi mAsapuhuttehiM abbhahiyAievatiyaM jAva karejA 5 / soceva ukkosakAladvitIesuuvavanoesacevagamagonavaraMkAlAdeseNaMjahanneNaMsAgarovamaM mAsapuhuttamamahiyaM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiMcauhi mAsapuhuttehiM amahiyAievaiyaMjAva karejA 6 / so ceva appaNA ukkosakAlaTTitIo jAo so ceva paDhamagamao neyavvo navaraM sarIrogAhaNAjahanneNaMpaMcaghanusayAI ukkoseNavi paMcadhaNusayAiMThitIjahanneNaM puncakoDIukkoseNavi puvvakoDI evaM anubaMdhovi, kAlAdeseNaM jahanneNaM puvakoDI dasahiM vAsasahassehiM abmahiyA ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiMcauhiM pubbakoDIhiM abbhahiyAI evatiyaM kAlaM jAva krejaa| socevajahanakAladvitIesuuvavanno sacceva sattamagamagavattavbayA navaraMkAlAdeseNaMjahanneNaM puvvakoDIdasahiM vAsasahassehiMabbhahiyAukoseNaMcattAripuvakoDIocattAlIsAe vAsasahassehiM amahiyAo evatiyaM kAlaM jAva karejjA 8 / so ceva ukkosakAladvitIesu uvavanno sA ceva sattamagamagavattavyayA navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamaM puvvakoDIe amahiyaM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhi puvakoDIhiM amahiyAiM evatiyaM kAlaM jAva karejjA 9 / / vR, 'ukkoseNaM saMkhejA uvavaaMti'ttigarbhajamanuSyANAM sadaiva saGkhyAtAnAmevAstitvAditi, 'navaraM cattAri nANAI ti avadhyAdau pratipatite sati keSAJcinnArakeSUtpatteH, AhacacUrNikAra:'ohinANamanapajjavaAhArayasarIrANiladdhUNaM parisADittA uvavajjati'tti, 'jahanneNaMmAsapuhutta'ti, idamuktaM bhavati-mAsadvayAntarvAyurnaro narakaM na yAti 'dasavAsasahassAItijaghanyaM nArakAyuH 'mAsapuhuttamamahiyAItiiha mAsapRthaktvaM jaghanyaM narakayAyimanuSyAyuH 'cattAri sAgarovamAiMti utkRSTaM ratnaprabhAnArakabhavacatuSkAyuH 'ghauhi puvakoDIhiMamahiyAIti, ihacatanaH pUrvakoTyo narakayAyimanuSyabhavacatuSkotkRSTAyuH sambandhinyaH, anena cedamuktaM-manuSyo bhUtvA catura eva vArAnekasyAMpRthivyAM nArakojAyatepunazcatiryageva bhavatIti,jaghanyakAlasthitika audhikeSvityatra caturthe game imAiMpaMca nANattAI'ityAdi zarIvAgAhanena jaghanyetarAbhyAmaGgulapRthaktvaM, prathamagame tu sA jaghanyato'GgulapRthaktvamutkRSTatastu paJca dhanuHzatAnIti 1 / tatheha trINi jJAnAni trINyajJAnAni bhajanayA jaghanyasthitikasyeSAmeva bhAvAt, pUrva ca catvArijJAnAnyuktAnIti 2 tathehAdyAH paJcasamudghAtAH jaghanyasthitikasyAhArakasamudghAtasyApi sambhavAttatheha sthitiranubandhazcajaghanyatautkRSTatazca mAsapRthaktvaMprAkcasthityanubandho jaghanyato mAsaTikatvamutkRSTatastu pUrva koTyabhihiteti, zeSagamAstu svayamabhyUhyAH / mU. (842) pajattasaMkhejjavAsAuyasacimaNusseNaM bhaMte! je bhavie sakkarappabhae puDhavIe neraiesujAva uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevati jAva uvavajejjA?, goyamA! jahanneNaM sAgarovamahitIesu ukkoseNaM tisAgarovamahitIesu uvvjejaa| Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-2 329 teNaMbhaMte! so gheva rayaNappabhapuDhavigamao neyavvo navaraM sarIrogAhaNA jahanneNaM rayaNipuhuttaM ukkoseNaM paMcaghanusayAI ThitI jahanneNaM vAsapuhuttaM ukkoseNaM puvakoDI evaM anubaMdhovi, sesaMtaM ceva jAva bhavAdesoti, kAlAdeseNaM jahanneNaM sAgarovamaM vAsapuhuttaMabbhahiyaM ukkoseNaM bAra sAgarocamAiMcauhi puvvakoDIhiM amahiyAievatiyaMjAva karejA evaM esAohiesutisu gamaesu maNUsassa laddhI nANattaM neraiyahitI kAlAdeseNaM saMvehaM ca jANejA 3 / seveva appaNAjahannakAlahitIojAotisuvi gamaemaesacevaladdhInavaraMsarIrogAhaNA jahanneNaM rayaNipuhattaM ukkoseNavi rayaNipuhattaM ThitI jahanneNaM vAsapuhuttaM ukkoseNavi vAsapuhattaM evaM anubaMdhovi sesaM jahA ohiyANaM saMveho savvo uvajuMjiUNa bhANiyabvo 4-5-6 / socevaappaNA ukkosakAladvitIo tassavitisuvi gamaesuiMma nANataM-sarIrogAhaNA jahanneNaM paMcaghanusayAI ukkoseNavi paMcaghaNusayAiMThitIjahanneNaM puvakoDIukoseNavipuvvakoDI evaM anubaMdhovi sesaM jahA paDhamagamae navaraM neraiyaThiI ya kAyasaMvehaM ca jANejA 9 / evaM jAva chaThThapuDhavI navaraM taccAe ADhavettA ekekkaM saMghayaNaM parihAyati jaheva tirikkhajoNiyANaM kAlAdesovi taheva navaraM maNussadvitI bhaanniyvvaa| __ paJjattasaMkhenavAsAuyasanimaNusse NaMbhaMte! je bhavie ahesattamAe puDhavineraiesu uvavajittae seNaMbhaMte! kevatikAlahitIesuuvavajjejjA?, goyamA! jahanneNaMbAvIsaMsAgarovamaThitIesu ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamaTTitIesu uvvjejaa| . teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM avaseso so ceva sakkarappabhApuDhavigamao neyavyo navaraM paDhamaM saMghayaNaM ithiveyagAna uvavajaMti sesaMtaMcevajAva anubaMdhotti bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM vAsapuhuttamabbhahiyAiMukoseNaM tettIsaM sAgarovamAI puvvakoDIe abbhahiyAI evatiyaM jAva karejjA / socevajahannakAladvitIesuuvavanno esaceva vattavvayA navaraM neraiyaTTitisaMvehaMca jANejA 2, so ceva ukkosakAlahitIesu uvavanno esa caiva vattavvayA navaraM saMvehaM ca jANejA 3 / so ceva appaNA jahannakAladvitIo jAo tassavi tisuvi gamaesu esa ceva vattavbayA navaraMsarIrogAhaNAjahanneNaM rayaNipahuttaMukoseNavirayaNipuhuttaM ThitI jahaneNaMvAsapahattaMukkoseNavi vAsapuhuttaM evaM anubaMdhovi saMveho uvajuMjiUNa bhANiyavvo 6 / / so ceva appaNA ukkosakAlaTTitIo jAo tassavi tisuvi gamaesu esa ceva vattavvayA navaraM sarIrogahANA jahanneNaM paMcadhanusayAI ukkoseNavi paMcadhanusayAI ThitI jahanneNaM pubbakoDI ukkoseNavi puvakoDI evaM anubaMdhovi navasuvi etesu gamaesu neraiyaThitI saMvehaM ca jANejA savvattha bhavagahaNAiMdonijAva navamagamae kAlAdeseNaMjahanneNaM tettIsaMsAgarovamAiMpuvakoDIe abbhahiyAiM ukkoseNavi tettIsaM sAgarovamAiM puvakoDIe abbhahiyAI evatiyaM kAlaM sevecA evatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA 9 / / sevaM bhaMtettijAva viharati / / vR. zarkararAprabhAvaktavyatAyAm-'sarIrogAhaNA rayaNipuhattaMti anenanedamavasIyatedvihastapramANebhyo hInatarapramANA dvitIyAyAM notpadyante, tathA 'jahanneNaM vAsupuhuttati anenApi varSadvayAyuSkebhyo hInatarAyuSkA dvitIyAyAM notpadyanta ityavasIyate, 'evaM esA ohiesutisu Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-19/842 gamaesumanUsassaladdhI ti ohioohiesu1ohiojahannahitIesu2 ohioukosahiIesu 3'tti ete audhikastrayo gmaaH3| eteSu 'eSA anantaroktA manuSyasya labdhiH parimANasaMhananAdiprAptiH, nAnAtvaM tvidamyaduta nArakasthiti kAlAdezena kAyasaMvedhaMca jAnIyAH, tatra prathamagame sthityAdikaM likhitameva dvitIyetvaudhiko jaghanyasthitiSvityatra nAkasthitirjaghanyetAzabhyAM sAgaropamaMkAlatastusaMvedho jaghanyato varSapRthakatvAdhikaM sAgaropamamutkRSTatastu sAgaropamacatuSTayaM catuHpUrvakoTyadhikaM, tRtIye'pyevameva navaMra sAgaropamasthAnejaghanyataH sAgaropamatrayaM sAgaropamacatuSTayasthAne tUtkarSataH sAgaropamadvAdazakaM vaacymiti| 'soceve'tyAdicaturthAdigamatrayaM,tatraca 'saMveho uvajujiUNa bhANiyavvotti, sa caivaMjaghanyasthitika audhikeSvityatragame saMvedhaHkAlAdezena jaghanyataH sAgaropamaM varSapRthaktvAdhika utkRSTatastu dvAdaza sAgaropamANi varSapRthakatvacatuSkAdhikAni, jaghanyasthitiko jaghanyasthitikeSvityatra jaghanyena kAlataH kAyasaMvedhaH sAgaropamaM varSapRthakatvAdhikaM utkRSTatastu catvAri sAgaropamANi varSapRthaktvacatuSkAdhikAni, evaM sssstthgmo'pyhyH|| 'soceva'tyAdi saptamAdigamatrayaM, tatraca 'saMveho uvajujjiUNa bhANiyavvotti, sacaivaMjaghanyasthitika audhikeSvityatra game saMvedhaH kAlAdezena jaghanyataH sAgaropamaM varSapRthakatvAdhika utkRSTatastu dvAdaza sAgaropamANi varSapRthakatvacatuSkAdhikAni, jaghanyasthitiko jaghanyasthiti keSvityatra jaghanyena kAlataH kAyasaMvedhaH sAgaropamaM varSapRthakatvAdhikaM utkRSTatastu catvAri sAgaropamANi varSapRthaktvacatuSkAdhikAni, evaM sssstthgmo'pyuuhyH| 'socevetyAdi saptamAdigamatrayaM, tatraca imaMnANatta'mityAdi,zarIrAvagAhanA pUrvahastapRthakvaM dhanuHzatapaJcakaM coktA iha tu dhanuHzatapaJcakameva, evamanyadapi nAnAtvamabhyUhyam / 'maNussaThiI jANiyavya'tti tiryastithirjadhanyA'ntarmuhUrtamuktA manuSyagameSu tu manuSyasthitijJAtavyA sAcajadhanyA dvitIyAdigAminAM varSapRthakatvamutkRSTA tu puurvkottiiti| saptamapRthivIprathamagame tettIsaM sAgarovamAI pucakoDIe amahiyAIti ihotkRSTaH kAyasaMvedha etAvantameva kAlaM bhavati saptamapRthivInArakasya tata udvRttasya manuSyeSvanutpAdena bhavadvayabhAvenaitAvata eva kAlasya bhAvAditi // zatakaM-24 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-24 uddezakaH-2:vR. vyAkhyAtaHprathamoddezakaH atha dvitIyo vyAkhyAyate, sambandhastujIvapadeityAdipUrvoktagAthAnidarzita eva, evaM sarvoddezakeSvapi, asya cedamAdisUtram mU. (843) rAyagihe jAva evaM vayAsI-asurakumArANaM bhaMte! kaohiMto uvavanaMti kiM neraiehito uvava0 tiri0 maNu0 devehiMto uvavajaMti ?, goyamA ! no nevaiehiMto uvava0 tiri0 maNussehito uvava0 nodevehitouvava0 evaM jaheva neraiyauddesae jAvapaJjattaasannipaMciMditirikkhajoNieNaM bhaMte!je bhavie asurakumAresuuvavajittae se gaMbhaMte kevatikAladvitIesa uvavajejA?, goyamA! jahanneNaMdasavAsasahassadvitIesuukkoseNaMpaliovamassa asaMkhejjaibhAgadvitIesu uvava0, te NaM bhaMte ! jIvA evaM rayaNappabhAgamagasarisA navavi gamA bhANiyacA navaraM For Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 331 zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-2 jAhe appaNAjahatrakAladvitIo bhavati tAhe ajjhavasANA pasatthA no appasatyA tisuvi gamaesu avasesaMtaMceva 9 / jaisannipaMciMdiyatirikkhajoNiehitouvavajaMti kiM saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyajAva uvavanaMti asaMkhejjavAsA0 uvavanaMti?, goyamA! saMkhejavAsAuyajAva uvavajaMti asaMkhejjA vAsA0 jAva uvaya0, asaMkhejavAsAu0 sannipaMci0 tiri0 jo0 bhaMte ! je bhavie asuraku0 uvava0 seNaMbhaMte! kevaikAlahitIesu uvavajetA?, goyamA! jahanneNaM dasavAsasahassahitIesu uvavajijA ukkoseNaM tipaliovamaTTitIesu uvjejjaa| teNaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM pucchA, goyamA! jahanneNaM ekaMvA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejjA uvava0 vayarosabhanArAyasaMghayaNI ogAhaNA jaha0 dhanuSahuttaM ukoseNaM cha gAuyAI samacauraMsa- saMThANasaMThiyA pa0 cattAri lessAo AdillAo, no sampadiTThI micchAdiTThI no sammAmicchAdiTThI no nANI annANI niyamaduannANI matiannANI suyaannANI yajogo tivihovi uvaogo duvihovi cattAri sannAo cattAri kasAyA paMca iMdiyA tini samugdhAyA AdillagA samohayAvimaraMti asamohayAvi maraMti vedaNAduvihAvi sAyAveyagA asAyAveyagA vedo duvihovi ithiveyagAvi purisaveyagAvi no napuMsagavedagAThitIjahanne0 sAiregA puvvakoDI ukkoseNaM tinni paliovamAiMajjhavasANA pasatthAvi appasatyAvi anubaMdho jaheva ThitIkAyasaMveho bhavAdeseNaM dobhavaggahaNAiMkAlAdeseNaMjahanneNaM sAtiregApucakoDI dasahiM vAsasahassehiM abbhahiyA ukkoseNaM 'chappaliovamAiM evatiyaM jAvakarejA 1 . so cevajahannakAlaTTitIyaesu uvavano esa caiva vattavvayA navaraM asurakumArahitI saMvehaM cjaannejaa|socev ukkosakAladvitIesu uvavannojahanneNaMtipaliovamaTTitIesuukkoseNavi tipaliovamahitIesu uvava0 esa caiva vattabdhayA navaraM ThitI se jahanneNaM tinni paliovamAI ukkoseNavitini paliovamAiMevaM aNubaMdhovi, kAlAde0 jaha0 chappaliovamAiMukkoseNavi chappaliovamAiMevatiyaM sesaM taM cev3| so ceva appaNA jahannakAlahitIo jAo jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesu ukkoseNaM sAtiregapuvvakoDIAu0 appa0 uvava0, te NaM bhaMte! avasesaMtaM ceva jAva bhavAdesotti, navaraM ogAhaNAjahanneNaM ghanuhapuhuttaM ukkoseNaM sAtiregaM ghaNusahassaMThitI jahanneNaM sAtiregA puvakoDI ukkoseNavi sAtiregA puvvakoDI evaM aNubaMdhovi, kAlAdeseNaM jahaneNaM sAtiregA puvakoDI dasahi vAsasahassehiM abbhahiyA ukkoseNaM sAtiregAo do pucakoDIo avatiyaM 4 / ___ socevaappaNAjahannakAlahitIesu uvavajejA esaceva vattavvayA navaraMasurakumArahiI saMvehaM ca jANejA 5 / so ceva ukkosakAlachitIesu uvava0 jaha0 sAtiregapuccakoDiAuesu ukkoseNavi sAtiregapubbakoDIAuesu ukkoseNavisAtiregapubbakoDIAuesuuvavajejA sesaM taMceva navaraMkAlAde0 jaha0 sAtiregAodopucakoDIo ukkoseNavisAtiregAo dopuvvakoDIo evatiyaMkAlaM sevejhA 6 / soceva appaNA ukkosakAlahitIo jAo so ceva paDhamagamago bhANiyabbo navaraM ThitI jahanneNaM tinni paliovamAiM ukkoseNavi tinni paliovamAiMevaM aNubaMdhovi kAlAde0 jaha0 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatIaGgasUtraM 24/-12/843 tini paliovamAI dasahiM vAsasahassehiM abbhahiyAI ukkoseNaM cha paliovamAiM evatiyaM 7 / socevajahannakAladvitIesu uvavanno esa ceva cattavbayA navaraM asurakumArahitI saMvehaMca jANijA 8/soceva ukkosakAlahitIesuuvavannojaha0 tipaliovamAiMukkose0 tipaliova0 esa ceva vattavvayA navaraM kAlAdeseNaM jaha0 chappaliovamAI evatiyaM 9/ jai saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyajAva uvavajaMti kiM jalacara0 evaM jAva pajattasaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie gaMbhaMte ! je bhavie asuraku0 uva0 se NaM bhaMte! kevaiyakAladvitIesu uvava0 ?, go0 ! jaha0 dasavAsadvitIesu ukkose0 sAtiregasAgarovamadvitIesu uvava0, teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM evaM etesiM rayaNappabhapuDhavigamagasarisA nava gamagA neyavvA navaraM jAhe appaNA jahannakAlaTThiio bhavai tAhe tisuvi gamaesu imaM nANattaM cattAri lessAoajjhavasANA pasatyA no appasatthA sesaMtaMceva saMveho sAtiregeNa sAgarovameNa kAyavyo 9 / jai maNusse hiMto uvavajati kiM sannimaNussehiMto asannimaNussehiMto ?, goyamA ! santrimaNussehiMto no asannimaNussehitouvavajati, jaisatrimaNussehitouvavajjati kiM saMkhejavAsAuyasannimaNussehiMto uvava0 asaMkhejjavAsAuyasanimagussehito uvavaH ?, goyamA ! saMkhejavAsA- uyajAva uvavajaMti asNkhejjvaasaauyjaavuvvaNti| asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie asurakumAresu uvavajjittae se NaM bhaMte kevatikAladvitIesu uvavajejA?, goyamA! jaha0 dasavAsasahassadvitIesuukko0 tipaliovamadvitIesu uva0, evaM asaMkhejjavAsAuyatirikkhajoNiyasarisA AdillA tini gamagA neyavvA, navaraM sarIrogAhaNA paDhamabitiesu gamaesu jahanneNaM sAtiregAI paMcadhaNusayAI ukkoseNaM tinni gAuyAiM sesaM taM ceva, taIyagame ogAhaNA jahanneNaM tinni gAuyAI ukkoseNavi tini gAuyAI sesaMjaheva tirikkhajoNiyANaM 3 / . so ceva appaNA jahannakAladvitIo jAo tassavi jahannakAlaTThitiyatirikkhajoNiyasarisA tinni gamagA bhANiyavvA, navaraM sarIrogAhaNA tisuvi gamaesu jaha0 sAiregAI paMcadhaNusayAI ukkoseNavi sAtiregAiM paMcaghaNusayAI sesaMtaM ceva 6 / socevaappaNA ukkosakAladvitIojAo tassaviteceva pacchillagAtinigamagA bhANiyavyA navaraM sarIrogAhaNA tisuvi gamaesu jahanneNaM tinni gAuyAiM ukkoseNavi tinni gAuyAI avasesaMtaM caiva 9 / jai saMkhejavAsAuyasantrimaNussehiMto uvavajai kiM paJjattasaMkhejavAsAuya0 apajattasaMkhejavAsAuya0?, goyamA! pajjattasaMkheja0 noapajattasaMkhejja0 pajjattasaMkhejavAsAuyasannimaNussa NaM bhaMte ! je bhavie asurakumAresu uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevatikAlahitIesu uvavajejA? goyamA! jahanneNaM dasavAsasahassadvitIesuukkoseNaM sAiregasAgarovamadvitIesu uvavaojjA teNaM bhaMte! jIvA evaM jaheva etesiM rayaNappabhAe uvavajamAmaNaNaM nava gamagA taheva ihavi Nava gamagA bhANiyabbA navaraM saMveho sAtiregeNa sAgarovameNa kAyavvo sesaMtaM ceva 9 sevaM bhaMte! 2tti vR. 'rAyagihe' ityAdi, 'ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaTTiiesu uvavajejatti, Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 24, varga:, uddezakaH - 2 iha palyopamAsaGghayeyabhAgagrahaNena pUrvakoTI grAhyA, yataH saMmUrcchimasyotkarSa pUrvakoTIpramANamAyurbhavati, sa cotkarSataH svAyuSkatulyameva devAyurvaghnAti nAtiriktaM, ata evoktaM cUrNikAreNa"ukkoseNaM sa tullapuvvakoDI AuyattaM nivvattei, naya saMmucchimo puvvakoDIAyattAo paro asthi tti / asaGkhyAtavarSAyuH saJjJipaJcendriyatiryaggameSu 'ukkoseNaM tipaliovamaTThiesu uvavajreja' tti, idaM devakurvAdimithunakatirazco'dhikRtyoktaM, te hi tripalyopamAyuSkatvenAsaGkhyAta- varSAyuSI bhavanti, te ca svAyuH sadRzaM devAyurvaghnantIti / 'saMkhejjA upavanaMti 'tti asaGkhyAtavarSAyustirazcAmasaGkhyAtAnAM kadAcidapyabhAvAt, 'vayarosahanArAyasaMghayaNI'ti asaGkhyAtavarSAyuSAM yatastadeva bhavatIti, 'jahantreNaM dhanuhapuhuttaM ' ti idaM pakSiNo'dhikRtyoktaM, pakSiNAmutkRSTato dhanuH pRthakatvapramANazarIratvAt, Aha ca - "dhaNuyapuhuttaM pakkhisutti asaGkhyAtavarSAyuSo'pi te syuryadAha - 'paliya asaMkhejjapakkhIsu' tti palyopamAsaGghayeyabhAgaH pakSiNAmAyuriti, 'ukkoseNaM cha gAuyAI 'ti / 333 idaM ca devakurvAdihastyAdInadhikRtyoktaM, 'no napuMsagaveya'tti asaGkhyAtavarSAyuSo hi napusakavedA na saMbhavantyeveti, 'ukkaseNaM chappali ovamAI' ti trINyasaGkhyAtavarSAyustiryagbhavasambandhIni trINi cAsurabhavAsambandhInItyevaM SaT, na ca devabhavAdudvRttaH punarapyasaGkhyAtavarSAyuSkeSUtpadyata iti / ' so ceva appaNA jahannakAlaTThitIo' ityAdizcaturtho gamaH, iha ca jaghanyakAlasthitikaH sAtirekapUrvakoTyAyuH saca pakSiprabhRtikaH prakrAntaH 'ukkoseNaM sAtiregapuvvakoDiAue so tti asaGkhyAtavarSAyuSAM pakSyAdInAM sAtirekaM pUrvakoTirAyuH te ca svAyustulyaM devAyuH kurvantItikRtvA sAtireketyAdyuktamiti, 'ukkoseNaM sAtiregaM ghaNusahassaM 'ti yaduktaM tat saptamakulakaraprAkkAlabhAvino hastyAdInapekSyeti saMbhAvyate / tathAhi - ihAsaGkhyAtavarSAyurjaghanyasthitikaH prakrAntaH sa ca sAtirekapUrvakoTyAyurbhavati tathaivAgame vyavahRtatvAt evaMvidhazca hastyAdi saptamakulakaraprAkkAle labhyate, tathA saptamakulakarasya paJcaviMzatyadhikAni paJca dhanuH zatAni uccaistvaM tatprAkkAlabhAvinAM ca tAni samadhikatarANIti tatkAlInahastyAdayazcaitadviguNocchrAyAH ataH saptamakulakaraprAkkAlabhAvinAmasaGkhyAtavarSAyuSAM hastyAdInAM yathoktamavagAhanApramANaM labhyata iti, 'sAtiregAo do puvvakoDIo' iti ekA sAtirekA tiryagbhavasatkA'nyA tu sAtirekaivAsura bhavasatketi 4 / 'asurakumAraTThiI saMvehaM ca jANijja' tti tatra jaghanyA' surakumArasthitirdazavarSasahasrANi saMvedhastu sAtirekA pUrvakoTI dazavarSasahasrANi ceti 5, zeSagamAstu svayamevAbhyuhyAH 9 / evamutpAdito'saGkhyAtavarSAyuH saJjJipaJcendriyatiryagasure, atha saGkhyAtavarSAyurasAvutpAdyate - 'jai saMkhejje 'tyAdi, 'ukkoseNaM sAtiregasAgarIvamaTTitIesu'tti yaduktaM tadbalinikAyamAzrityeti 'tisuvi gamaesu' tti jaghanyakAsthitikasambandhiSu audhikAdiSu cattAri lesAo ti ratnaprabhApRthivIgAminAM jaghanyasthitikAnAM tisratA uktAH eSu punastAzcatasraH asureSu tejolezyAvAnapyutpadyata iti, tathA ratnaprabhApRthivIgAminAM jaghanyasthitikAnAmadhyavasAyasthAnAnyaprazastAnyevoktAni iha tu prazastAnyeva, dIrghasthitikatve hi dvividhAnyapi saMbhavanti na tvitareSu kAlasyAlpatvAt, 'saMveho sAtiregeNa sAgarovameNa kAyavvo' tti ratnaprabhAgameSu sAgaropameNa saMvedha Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 bhagavatIaGgasUtraM24/-/2/843 uktaH asurakumAragameSutusAtirekasAgaropameNAsI kAryo balipakSApekSayA tasyaiva bhAvAditi / __ athamanuSyebhyo'surAnutpAdayannAha-'jaimaNussehiMto' ityAdi, 'ukkoseNaMtipaliovamaTTiiesutti devakurvAdinarA hi utkarSataH svAyuHsamAnasyaiva devAyuSo bandhakAH ataH 'tipali ovamaTTiiesuityuktaM, 'navaraMsarIrogAhaNe'tyAdi tatra prathamaaudhika audhikeSudvitIyastvaudhiko jaghanyasthitiSviti, tatraughiko'saGkhyAtavarSAyunarojaghanyataH sAtirekapaJcadhanuHzatapramANo bhavati yathA saptamikulakaraprAkkAlabhAvI mithunakanaraH utkRSTatastutrigavyatamAnoyathA devakurvAdimithunakanaraH, sa ca prthmgme| dvitIye ca dvividho'pi saMbhavati, tRtIye tu trigavyUtAvagAhana eva yasmAdasAvevotkResthitiSu-palyopamatrayAyuSkeSUtpadyate utkarSataH svAyuHsamAnAyurbandhakatvAttasyeti / atha saGkhyAtavarSAyuHsajhimanuSyamAzrityAha--'jai saMkhene tyAdi, etacca samastamapi pUrvoktAnukasAreNAvagantavyamiti / / zatakaM-24 uddezakaH-2 samAptaH zatakaM-24 uddezakaH-3:mU. (844) rAyagihe jAva evaM vayAsI nAgakumArANaMbhaMte! kaohiMto uvavanaMti kiM neraiehiMto uvavajaMti tiri0 maNu0 devehiMto uvavajaMti?, goyamA! no neraiehito upavaJjati tirikkhajoNiya0 maNussehiMto uvavajaMti no devehiMto uvavajaMti, jai tirikkha evaM jahA asurakumArANaM vattavvayA tahAetesipijAva asnniiti| . jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito kiM saMkhejavAsAuya0 asaMkhejjavAsAuya0?, go0! saMkheJjavAsAuya0 asaMkhejavAsAuya0 jAva uvavajaMti, asaMkhijavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie nAgakumAresu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevatikAladvitI0?, go0! jahannaNaMdasavAsasahasahitiesuukkoseNaM desUNadupaliovamahitIesuuvavajetA te NaM bhaMte ! jIvA avaseso so ceva asurakumAresu uvavajamANassa gamago bhANiyavvo jAva bhavAdesoti kAlAdeseNaM jahantreNaM sAtiregA pucakoDI dasahaM vAsasahassehiM amahiyA ukkoseNaM desUNAI paMca paliovamAiM evatiyaMjAva krejaa| so ceva jahannakAlahitIesu uvavatro esa caiva vattavvayA navaraM nAgakumArahitI saMvehaM ca jANejA 2, so caiva ukkosakAladvitIesuuvavanno tassaviesa ceva vattavvayA navaraM ThitIjahantreNaM desUNAI do paliovamAiMukoseNaM tintripaliovamAiMsesaMtaMceva jAva bhavAdesotti kAlAdeseNaM desUNAI cattAri paliovamAI ukkoseNaM desUNAI paMca paliovamAiMevatiyaM kAlaM 3 / soceva appaNA jahannakAlahitIo jAo tassavitisuvi gamaesuja heva asurakumAresu uvavaJjamANasa jahannakAlahitiyassa taheva niravasesaM 6 / socevaappaNA ukkosakAladvitIojAto tassavitahevatinigamagAjahA asurakumAresu uvavajamANassa navaraM nAgakumAradvitIM saMvehaM ca jANejA sesaMtaM ceva 9 // jai saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyajAva kiM pajattasaMkhejavAsAuya0 apajjattasaMkhe0?, go0 ! pajattasaMkhejavAsAuya0 no apajattasaMkhejavAsAuya0 pajattasaMkhejavAsAuyajAva je Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 24, varga:, uddezaka : - 3 335 bhavie nAgakumAresu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevatikAlaThThitIesu uvavajjejjA, evaM jaheva asurakumAresu uvavajramANassa vattavvayA taheva ihavi navasuvi gamaesu, navaraM nAgakumAraTThitiM saMvehaM ca jANejjA, sesaM taM caiva 9 / jai maNussehiMto uvavajraMti kiM sannimaNu0 asannImaNu0 ?, goyamA ! sannimaNu0 no asanni- maNusse0 jahA asurakumAresu uvavajramANassa jAva asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie nAgakumAresu uvavajittae se NaM bhaMte! kevatikAlahitIesu uvavajjai ?, goyamA ! jahantreNaM dasa vAsasahassaM ukkoseNaM desUNAI do paliovamAI evaM jaheva asaMkhejjavAsAuyANaM tirikkha - joNiyANaM nAgakumAresu AdillA tinni gamagA taheva imassavi / navaraM paDhamabitie gamaesu sarIrogAhaNA jahantreNaM sAtiregAI paMcaghaNusayAI ukko0 tina gAuyAiM taiyagame ogAhaNA jahantreNaM desUNAI do gAuyAI ukkoseNaM tinni gA0 sesaM taM ceva 3, soceva appaNA jahatrakAlaTThitIo jAo tassa tisuvi gamaesu jahA tassa ceva asurakumAresu uvavajramANassa taheva niravasesaM 6 / so ceva appaNA ukkosakAlaTThitIo tassa tisuvi gamaesu jahA tassa ceva ukkosa- kAlaTThitiyassa asurakumAresu uvavajramANassa navaraM nAgakumAraTTitiM saMvehaM ca jANejjA, sesaM taM ceva 9 / jai saMkhejjavAsAuyasannimaNu0 kiM pajjattasaMkhejja0 apajjattasaM0 ?, goyamA ! pattasaMkhe0 no apajattasaMkhe0, pajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie nAgakumAresu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevati0 ?, goyamA ! jahantreNaM dasavAsasahassaM ukkoseNaM desUNadopali ovamaTTitI evaM jaheba asurakumAresu uvavajramANassa sacceva laddhI niravasesA navasu gamaesu navaraM nAgakumAraTTitiM saMvehaM ca jANejjA sevaM bhaMte ! 2tti // zatakaM - 24 uddezakaH - 3 - samAptaH -: zatakaM - 24 uddezakAH - 4, 11 : mU. (845) avasesA suvanakumArAI jAva dhaNiyakumArA ee aTThavi uddesagA jaheva nAgakumArA taheva niravasesA bhANiyavvA, sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. 'rAyagihe ' ityAdi, 'ukkoseNaM desUNadopaliovamaTTiIesu'tti yaduktaM tadaudIcyanAgakumAra nikAyApekSayA, yatastatra dve dezone palyopame utkarSata AyuH syAt, Aha ca - 'dAhiNa divapaliyaM do sUNuttarillANaM / ' iti / utkRSTasaMvedhapade 'desUNAI paMca pali ovamAI' ti palyopamatrayaM asaGkhyAtavarSAyustiryaksambandhi dve ca dezone te nAgakumArasambandhinI ityevaM yathoktaM mAnaM bhavatIti dvitIyagame 'nAgakumAraThidaM saMvehaM ca jANejja' tti tatra jaghanyA nAgakumArasthitirdazavarSasahasrANi saMvedhastu kAlato jaghanyA sAtirekapUrvakoTI dazavarSasahasrAdhikA utkRSTaH punaH palyopamatrayaM tairevAdhikamiti tRtIyame 'ukkosakA laTThiesu' tti dezonadvipatyopamAyuSkeSvityarthaH, tathA 'ThiI jahantreNaM do desUNAI paliva ovamAI' ti yaduktaM tadavasarpiNyAM suSamAbhidhAnadvitIyArakasya kiyatyapi bhAge'tIte'saGkhyAtavarSAyuSastirazco'dhikRtyoktaM teSAmevaitatparamANAyuSkatvAt eSAmeva ca svAyuH samAnadevAyurbandhakatvenotkRSTasthitiSu nAgakumAreSUtpAdAt, 'tinni paliovamAiM' ti, etacca Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/4-11/845 devakurvAdyasaGghayAtajIvItirazco'dhikRtyoktaM, te ca tripalyopamAyuSo'pi dezonadvipalyopamamAnamAyurbandhanti yatasye svAyuSaH samaM hInataraM vA tadbandhanti na tu mahattaramiti / atha samayAjIvinaMsajJipaJcendriyatiryaJcamAzrityAha-'jaisaMkhejavAsAue'ityAdi, etacca puurvoktaanusaarennaavgntvymiti| zatakaM-24 uddezakAH-4...11 samAptAH ___ zatakaM-24 uddezakaH12:mU. (846) puDhavikAiyANaMbhaMte! kaohiMtouvava0kineraiehitouvavanaMtitirikkha0 maNussa0 devehito uvavajaMti?, goyamA! no neraiehitouvava0tirikkha0 maNussa0 devehitovi uvvjNti| jai tirikkhajoNie kiM egidiyatirikkhajoNie evaM jahA vakaMtIe uvavAo jAva jai bAyarapuDhavikkAiyaegidiyatirikkhajoNiehiMto uva0 kiM paJjatabAdarajAva uva0 apajjattabAdarapuDhavi?, go0 ! paJcattabAdarapuDhavi apajjattabAdarapuDhavikAi0 jAva uvavajaMti . puDhavikkAieNaMbhaMte! jebhavie puDhavikkAiesuuvavaJjittae seNaMbhaMte! kevatikAlahitIesu uvavajejA?, go0! jahanneNaMaMtomuhuttaTTitIesuukkoseNaMbAvIsavAsasahassadvitIesuuvavajjejjA teNaMbhaMte! jIvA egasamaeNaM pucchA, goyamA! aNusamayaM avirahiyA asaMkhejjA uvavajaMti chevaTThasaMghayaNI sarIrogAhaNAjahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaMukkoseNaviaMgulassaasaMkhejaibhAgaM masUracaMdasaMThiyA cattAri lessAo no sammadiTThI micchAdiTThI nosammAmicchAdiTThI no nANI annANI do annANA niyamaM no maNajogI no vaijogI kAyajogI ukogo duvihovi cattAri sannAo cattArikasAyA ege phAsidie pannattetinisamugdhAyA vedaNAduvihAno isthivedagA no purisavedagA napuMsagavedagA ThitIejahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaMbAvIsaM vAsasahassAiM ajjhavasANApasatyAvi apasatyAvi anubaMdho jahA ThitI 91 se NaM bhaMte ! puDhavikAie punaravi puDhavikAietti kevatiyaM kAla sevecA?, kevatiyaM kAlaM gatirAgatiM karejA?, goyamA ! bhavAdeseNaM jaha0 do bhavaggahaNAI ukkose0 asaMkhejAI bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM evatiyaMjAva karejA 1, socevajahannakAlahitIesuuvavanojahanneNaM aMtImuhuttaThitIesuukoseNaviaMtomuttahitIesu evaM ceva vattavvayA niravasesA 2/ so caiva ukkosakAladvitIesu uvavanno jahanneNaM bAvIsavAsasahassadvitIesu ukkoseNavi bAvIsavAsasahassadvitIesusesaM taM ceva jAva anubaMdhotti, navaraMjahanneNaM ekaMvA do vA tinnivA ukkoseNaM saMkhejJA vA asaMkhejjA vA uvava0 bhavAde0 jaha0 do bhavaggaha0 ume0 aTTa bhavaggaharU kAlAde0 jaha0 bAvIsaMvAsasaha aMtomuttamamahi0 ukkoseNaM chAvattariM vAsasahassuttaraMsayasahassaM evatiyaM kAlaM jAva karejA 3 / so ceva appaNA jahannakAladvitIo jAo so ceva paDhamillao gamao bhANiyavbonavaraM lessAotiniThitI jahanneNaM aMtomuhattaMukoseNaviaMtomuhattaMappasatthA ajjhavasANA anubaMdho jahA ThitI sesaM taM ceva 4/ so ceva jahannakAladvitIesu uvavanno eso ceva cautthagamagavattavvayA bhANiyavyA 5/ Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-24, varga:-, uddezakaH-12 | 223 so caiva ukkosakAladvitIesu uvavannI esa caiva vattavvayA navaraM jahanneNaM ekkaM vA do vA tini vA ukkose0 saMkhe0 asaMkhejjA vA jAva bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahAIkAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsavAsasahassAiMaMtomuttamabbhahiyAiMukkoseNaM aTThAsIiM vAsasahassAiM cauhiM aMtomuttehiM abbhahiyAiM evtiyN06| soceva appaNA ukkosakAladvitIojAo evaM taiyagamagasarisoniravaseso bhANiyavyo , navaraM appaNA se ThiI jahanneNaM bAvIsavAsasahassAI ukkoseNavi bAvIsaM vaasshssaaiN7| so ceva jahannakAladvitIesu uvavanno jahanneNaM aMtomuhuttaM ukaseNavi aMtomuhattaM, evaM jahA sattamagamagojAva bhavAdeso, kAlAdeseNaMjahanneNaMbAvIsaMvAsasahassAiMaMtomuttamabbhahiyAI ukkoseNaM aTThAsaI vAsasahassAiM cAhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAI evatiyaM08/ so ceva ukkosakAlahitIesu uvavanno jahanneNaM bAvIsaMvAsasahassadvitIesu ukkoseNavi bAvIsavAsahassahitIesuesa ceva sattamagamagavattavavayA jANiyabvAjAvabhavAdesotti kAlAde0 jaha0 coyAlIsaM vAsasahassAiM ukkoseNaM chAvattarivAsasahassuttaraM sayasahassaM evatiyaM 9 / jai AukkAyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajrati kiM suhumaAU0 bAdaraAu0 evaM caukkaobhedo bhANiyavco jahA puDhavikkAiyANaM, AukkAiyANaM bhaMte! je bhaviepuDhavikkAiesu uvavajjittae se gaMbhaMte! kevaikAlahitIesu uvavajijjA ?, goyamA! jahanneNaM aMtomuttahitI0 ukkoseNaM bAvIsaMvAsasahassaTThi0 uvava0, evaM puDhavikkAiyagamagasarisA nava gamagA bhANi09 navaraMthibugabiMdusaMThie, ThitI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM satta vAsasahassAI, evaM anubaMdhovi evaM tisuvi gamaesu, ThitI saMveho taiyachaTTasattamaTThamaNavamagamesu bhavAdeseNaM jaha0 do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhvgghnnaaii|| sesesu causu gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM asaMkhejAiM bhavaggahaNAI, tatiyagamae kAlAdeseNaMjahanneNaM vAvIsaMvAsasahassAiMaMtomuttamamahiyAiMukkoseNaM solasuttaraM vAsasayasahassaM evtiyN0| chaTe gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuttamabbhahiyAiM ukkoseNaM aTThAsItiM vAsasahassAI cauhiM aMtomuhuttehiM amahiyAI evatiyaM0, sattame gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM satta vAsasahassAiMaMtomuttamabbhahiyAiM ukkoseNaM solasuttaravAsasayasahassaMevatiyaM0 ___ aTThame gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM satta vAsasahassAI aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM aThThAvIsaM vAsasahassAI cauhiM aMtomuttehiM abbhahiyAiM avtiyN0| navame gamaebhavAdAseNaMjahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTThabhavaggahaNAiMkAlAdeseNaM jahanneNaM ekUNatIsAiM vAsasahassAiMukkoseNaM solasuttaraM vAsasayasahassaMevatiyaM, evaM navasuvigamaesu AukkAiyaThiI jANiyavvA 9 / jai teukkAiehiMto uvava0 teukkAiyANavi esa ceva vattavvayA navaraM navasuvi gamaesu tinni lessAo teukkAiyANaM suIkalAvasaMThiyA ThiI jANiyabvA taIyagamae kAlAde0 jaha bAvIsaM vAsasaha0 aMtomuttamabbhahi0 ukkoseNaM aTThAsItiM vAsahassAiM bArasahiM rAidiehiM 5722 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/12/846 amahiyAiMevatiyaM evaM saMveho uvarjujiUNa bhANiyabvo 9 / / jai vAukkAiehito bAukkAiyANavi evaM ceva nava gamagA jaheva teukkAiyANaM navaraM paDAgAsaMThiyA pa0 saMveho vAsasahassehiMkAyabvo taiyagamaekAlAde0 jaha0 bAvIsaMvAsasahassAI aMtomuttamamahiyAiM ukkoseNaM egaM vAsasayasahassaM evaM saMveho uvajuMjiUNa bhaanniybyo| jai vaNassaikAiehiMto uvava0 vaNassaikAiyANaM AukAiyagamagasarisANava gamagA bhANiyabvA navaraM nAnAsaMThiyA sarIrogAhaNA pa0 paDhamaesu picchilaesu yatisugamaesujaha0 aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkaseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM majhillaesutisu taheva jahA puDhavikAiyANaM saMveho ThitI ya jANiyavvA taiyagame kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM bAsa saha0 aMtomuttamabbhahiyAI ukaseNaM aTThAvIsuttaraM vAsasayasahassaM evatiyaM evaM saMveho uvajuMjiUNa bhANiyabbo / / vR. tatra ca 'jahA vakkaMtIe'tti ityAdinA yatsUcitaM tadevaM zya-kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajaMti jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavanaMti?,goyamA! egidiyatirikkhajoNiehito jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehiMtovi uvavanaMti ityAdi / tRtIyegame navaraMjahanneNaMekkove'tyAdiprAktanagamayorutpitsubahutvenAsaGghayeyAetotpadyanta ityuktam iha tUtkRSTasthitaya ekAdayo'saGghayeyAntA utpadyante utkRSTasthitiSUtpitsUnAmalpatvenaikAdInAmpuyatpAdasambhavAt, 'ukoseNaM aTTha bhvgghnnaaiiti| . .. ihedamavagantavyaM yatra saMvedhe pakSadvayasya madhye ekatrApi pakSe utkRSTA sthitirbhavati tatrotkarSato'Tau bhavagrahaNAni tadanyatra tvasaGkhyeyAni, tatazcehotpattiviSayabhUtajIveSUtkRSTa sthitirityutkarSato'Tau bhavagrahaNAnyuktAni, evamutaratrApi bhAvanIyamiti, 'chAvattari vAsasayasahassaMti dvAviMzatevarSasahAmrANAmaSTAbhirbhavagrahaNairguNane SaTsaptativarSasahAdhikaM varSalakSaM bhavatIti / caturthegame 'lesAotinitijaghanyasthitikeSudevonotpadyateititejolezyA teSunAstIti, SaSThe game 'ukkoseNaM aTThAsIiM vAsasahassAI ityAdi tatra jaghanyasthitikasyotkRSTasthitikasya ca catuSkRtvautpannatvAd dvAviMzativarSasahasrANi caturguNitAnyaSTAzItirbhavanti catvAricAntarmuhUrtAnIti navame game 'jahanneNaM coyAlIsaM'ti dvAviMzatervarSasahasrANAM bhavagrahaNadvayena guNane catuzcatvAriMzatsahasrANi bhavantIti / evaM pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikebhya utpAditaH, athAsAvevAkAyikebhya utpAdyate'jai AukkAie'tyAdi, 'caukkao bhedo'tti sUkSmabAdarayoH paryAptakAparyAptakabhedAt 'saMveho taiyachaTTe'tyAdi tatra bhavAdezena jaghanyataH saMvedhaH sarvagameSu bhavagrahaNadvayarUpaH pratItaH utkRTe ca tasmina vizeSo'stIti darzAte, tat ca tRtIyAdiSu sUtrokteSu paJcasu gameSUtkarSataH saMvedho'au bhavagrahaNAni, pUrvapradarzitAyAaSTabhavagrahaNanibandhanabhUtAyAstRtIyaSaSThasaptamArameSvekapakSe navame tugame ubhayatrApyutkRSTasthiteH sadbhAvAt, 'sesesu causugamaesuttizeSeSu caturyugameSu prathamadvitIyacaturthapaJcamalakSaNeSatkarSato'saGkhyeyAni bhavagrahaNAni, ekatrApi pakSe utkRSTasthiterabhAvAt 'taiyagamae kAlAeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAiMti pRthivIkAyikAnAmu For Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-12 339 tpattisthAnabhUtAnAmutkRSTasthitikatvAt, 'aMtomuhutamabmahiyAItiapkAyikasyatatrotpitsodhikatve'pi jaghanyakAlasya vivakSitatvenAntarmuhUrttasthitikatvAt, "ukkoseNaM solasuttaraM vAsasayasahassaM'ti, ihotkRSTasthitikatvAtpRthivIkAyikAnAM teSAM ca caturNA bhavAnAM bhAvAt tatrotpisocApkAyikasyaudhikatve'pyutkRSTakAlasya vivakSitatvAdutkRSTasthitayazcatvArastadbhavAH, evaMca dvAviMzatervarSa sahasrANAM saptAnAMca pratyekaM caturguNitatve mIlane ca SoDazahanAdhikaM lakSaM bhavati / 'chaDe gamae' ityAdi, SaSThe game hi jaghanyasthitika utkRSTasthitiSUtpadyata ityantarmuhUrtasya varSasahasradvAviMzatezca pratyekaM caturbhavagrahaNaguNitatve yadhoktamutkRSTaM kAlamAnaM syAt ata eva saptamAdigamasaMvedhA apyahyAH navaraM navame game jaghanyenaikonatriMzadvarSasahasrANi apkAyikapRthivIkAyikotkRSTasthitermIlanAditi / ____ atha tejaskAyikebhyaH pRthivIkAyikamutpAdayannAha-'jaI'tyAdi, 'tini lesAo'tti akAyikeSu devotpatteH tejolezyAsadbhAvAccatamastA uktAH iha tu tadabhAvAtti eveti, 'ThiI jANiyavya'ti tatra tejaso jaghanyA sthitirantarmuhUrttamitarA tutrINyahorAtrANIti / 'taIyagame ityAdi, tRtIyagameaudhikastejaskAyika utkRSTasthitiSupRthivIkAyikeSUtpadyate ityatraikasya pakSasyotkRSTasthitikatvamato'STau bhavagrahaNAnyutkarSataH, tatraca caturyupRthivIkAyikoskRSTabhavagrahaNeSu dvAviMzatervarSasahasrANAM caturguNitatve'STAzItistAni bhavanti, tathA caturveda tejaskAyikabhaveSUtkarSataH pratyekamahorAtratrayaparimANeSu dvAdazAhorAtrANIti, 'evaM saMveho uvajuMjiUNa bhANiyabvotti, sacaivaM-SaSThAdinavAnteSu gameSvaSTau bhavagrahaNAni teSuca kAlamAnaM yathAyogamabhyUAM, zeSagameSu tUtkRSTato'saGghayayA bhavAH kAlo'pyasaGkhyeya eveti / atha vAyukAyikebhyaH pRthivIkAyikamutpAdayannAha- 'jaItyAdi, saMvehovAsasahassehiM kAyavyo'tti taijaskAyikAdhikA'horAtraiH saMvedhaH kRtaH iha tuvarSasahanaiH sakAryo vAyUnAmutkarSato varSasahasratrayasthitikatvAditi / / ___ 'taiyagamae' ityAdi, 'ukkoseNaM evaM vAsapsayasahassaMti atrASTau bhavagrahaNAni teSu ca caturghaSTAzItivarSasahasrANi punaranyeSu caturpu vAyusatkeSu varSasahanatrayasya caturguNitatve dvAdaza ubhayamIlane ca varSalakSamiti, 'evaM saMveho uvajuMjiUNa bhANiyavvotti sa ca yatrotkRSTasthitasambhavastatrotkarSato'Syai bhavagrahaNAni itaratra tvasaGkhyeyAni, etadanusAreNaca kAlo'pi vAcya iti / athavanaspatibhyastamutpAdayannAha-'jaivaNassaI'tyAdi, 'vaNassaikAiyANaMAukkAiyagamasarisA nava gamA bhANiyavya'tti, yastvatra vizeSastamAha-'nAnAsaMThie'tyAdi, apkAyikAnAM stibukAkAravagAhanA eSAMtunAnAsaMsthitA / tathA paDhamaesu'ityAdi,prathamakeSvaudhikeSugameSupAzcAtyeSucotkRSTasthitikagameSvavagAhanA vanaspatikAyikAnAM dvidhA'pi madhyameSu jaghanyasthitikagameSu triSu yathA pRthivIkAyikAnAM pRthivIkAyikeSUtpadyamAnAnAmuktAtathaiva vAcyA, aDDalAsaGkhyAtabhAgamAtraivetyarthaH, saMveho ThiI yajANiyavya'tti tatrasthitirutkarSatodazavarSasahasrANijaghanyA tu pratItaiva, etadanusAreNasaMvaidho'pi jJeyaH, tamevaikatra game darzayati-'taie'ityAdi, 'ukkoseNaM' aTThAvIsuttaraM vAsasayasahassaMti, iha game utkarSato'STau bhavagraha-NAniteSu ca catvAri pRthivyAzcatvAri ca vanaspateH tatra caturSu pRthivI Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/12/846 bhaveSUtkRSTeSu varSasahasrANAmaSTAzItitathA vanaspaterdazavarSasahasrAyuSkatvAccaturyubhaveSuvarSasahasrANAM catvAriMzat ubhayamIlane ca yathoktaM mAnamiti / atha dvIndriyebhyastamutpAdayannAha mU.(847)jaibeiMdiehitouvavajaMti kiM paJjattabeiMdiehito uvava0 apajattabeiMdiehiMto?, goyamA! pajatabeiMdiehito uvava0 apajattabeiMdiehitovi uvv0| beiMdie NaM bhaMte ! je bhavie puDhavikAiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevatikAlaM?, goyamA! jaha0 aMtomuhuttahitIesu ukkoseNaM baaviisNvaashssdvitiisu|| teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM0?, goyamA ! jahanneNaM eka vA do vA tinni vA ukkose0 saMkhejjA vA asaM0 uvava0 chevaTThasaMghayaNI ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejai0 ukkoseNaM bArasa joyaNAiM huMDasaMThiyA tinni lesAo sampadiTThIvi micchAdiTThIvi no samamAmicchAdiTThI do nAnA do annANA niyamaM no maNajogI vayajogIvi kAyajogIvi uvaogo duvihovi cattAri sannAo cattAri kasAyA do iMdiyA pa0 taM0-jibhidie ya phAsidie ya / tinni samugdhAyA sesaM jahA puDhavikAiyANaM navaraM ThitI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bArasasaMvaccharAievaM anubaMdho'vi, sesaMtaMceva, bhavAde0 jaha0 dobha0 ukkosaMkhejAiMbhavaggahaNAI kAlAde0 jahanne0 do aMtomu0 ucche se0 saMkhenaM kAlaM evatiyaM014 so ceva jahanakAladvitIesu uvavanno esa ceva vatavvayA savvA / so ceva ukkosakAladvitiesu uvavanno esA ceva beMdiyassa laddhI navaraM bhavAde0 jaha0 do bhavagga0 ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAde0 jaha0 bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuttamama0 ukko0 aTThAsIti vAsasahassAI aDayAlIsAe saMvaccharehiM abbhahiyAiM evtiyN03| so ceva appaNA jahannakAladvitIo jAo tassavi esa ceva vattavvayA tisuvi gamaesu navaraM imAiM satta nANattAI sarIrogAhaNA jahA puDhavikAiyANaM no sammadiTThI micchadiTThI no sammAmicchAdiTThI doannANA niyamanomaNajogI no vayajogI kAyajogI ThitIjahanneNaM aMtomuttaM ukkoseNavi aMtomuhuttaM ajjhavasANA apasatthA anubaMdhojahA ThitI saMveho taheva Adillesudosu gamaesu taigamae bhavAdeso taheva aTTa bhavaggahaNAiM hAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuttamabbhahiyAI ukseseNaM aTThAsIti vAsasahassAiMghauhiM aMtomuhuttehiM amhiyaaii6|| soceva appaNA ukkosakAladvitIo jAo eyassavi ohiyagamagasarIsA tini gamagA bhANiyavvA navaraM tisuvi gamaesu ThitI jahanneNa bArasa saMvaccharAI ukkoseNavi bArasa saMvaccharAI, evaM aNubaMdhevi, bhavAde0 jaha0 do bhavaggahaNAiMukkoseNaM aTThabhavaggahaNAI, kAlAde0 uvajujiUNa bhANiyavvaMjAva nabamegamaejahanneNaMbAvIsaM vAsasahassAIbArasahiM saMvaccharehi abbhahi0 ukkose0 aTThAsItI vAsasahassAiM aDayAlIsAe saMvaccharehiM amahiyAI evatiyaM 9 / jai teiMdiehitouvavajaievaM ceva nava gamagAbhANiyavvA navaraMAdilesutisuvigamaesu. sarIrogAhaNA jahantreNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM tinni gAuyAI tinni iMdiyAiM ThitI jahanneNaM aMtImuhuttaM ukkoseNaM egUNapannaM rAiMdiyAI / taiyagamae kAlAdeseNaM jahatreNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM aTThAsItiM vAsasahassAI channauiM rAiMdiyasayamanmahiyAiM evatiyaM0, majjhimA tini gamagA taheva pacchimAvi tini gamagA taheva navaraM ThitI Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-24, vargaH-, uddezakaH-12 341 jahaneNaMekUNapannaMrAiMdiyAiMukkoseNaviegUNapanna rAiMdiyAiM saMvehouvaNujiUNa bhaanniybbo9| jai cauridiehito uvavajai evaM ceva cauridiyANavi nava gamagA bhANiyavyA navaraM etesuceva ThANesunANattA bhANiyavvA sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkosai0 cattAri gAuyAiMThitI jahanneNaM aMtomuttaM ukkoseNayachammAsA evaM anubaMdhovi cattAri iMdiyAI sesaM taheva jAva navamagamae kAlAdeseNaM jaha0 bAvIsaM vAsasahassAiM chahiM mAsehaM abbhahiyAI ukkoseNaM aTThAsItiM vAsasahassAiM cauvIsAe mAsehiM abbhahiyAiM evatiyaM 9 / jaipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvava0 kiM sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajrati asatripaMciMdiyatirikkhajoNae?, goyamA! satripaMciMdiya0, jai asannipaMciMdiya0 kiMjalayarehiMto u0 jAva kiM pajattaehiMto uvavajaMti apanattaehito uva0?, goyamA! paJjattaehitovi uvava0 apaJjattaehitovi uvava0, asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie puDhavikkAiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevati ?, go0 ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vaassh0| teNaM bhaMte ! jIvA evaM jaheva beiMdiyassa ohiyagamae laddhI taheva navaraM sarIrogAhaNA jaha0 aMgulassa asaMkhe0 0 ukkoka joyaNasaha paMciMdiyA ThitI anubaM0 jaha0 aMtomu0 ukko0 puvvako0 sesaM taM ceva bhavAde0 jaha0 do bhavaggahaNAI ukko0 joyaNasaha0 paMciMdiyA ThitIanubaM0 jaha0 aMtomu0 ukko cattAripuvvakoDIoaTThAsItIevAsasahassehiM amahiyAo evatiyaM0 navasuvigamaesukAyasaMveho bhavAde0 jahanneNaMdobhavaggahaNAiMukkose0 aTThabhavaggahaNAI kAlAde0 uvajujjiUNa bhANiyabvaM, navaraM majjhimaesutisugamaesujaheva beiMdiyassa pacchillaesu tisugamaesujahA etassaceva paDhamagamaesu, navaraMThitI aNubaMdhojahanneNaMpuvakoDI ukkoseNavi pubbkoddii| sesaM taM ceva jAva navagamaesujaha0 puvvakoDI0 vAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyA ukkoseNaM cattAripubbakoDIo aTThAsItIe vAsasahassehiM amahiyAo evatiyaMkAlaM sevijA 9 / jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNie kiM saMkhejavAsAuya0 asaMkhejjavAsAuya0?, goyamA saMkhejjavAsAuya0 no asaMkhejavAsAuya0?, jai saMkhejjavAsAuya0 kiMjalayarehiMto sesaMjahA asannINaM jAva te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevatiyA uvavajaMti evaM jahA rayaNappabhAe uvavajamANassa sannissa taheva ihavi, navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga ukkoseNaM joyaNasahassaM sesaM taheva jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri puvvako0 aTThAsItIe vAsasahassehiM abbhahiyAo evtiyN0| evaM saMveho navasuvi gamaesujahA asannINaM taheva niravasesaMladdhI se Adillaesutisuvi gamaesu esa ceva manjhillaesu tisuvi gamaesu esa ceva navaraM imAiM nava nANattAiM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassaasaMkhejjati0 ukko0 aMga,0 asaMkhe0 tini lessAo micchAdiTThI do atrANA kAyajogI tinni samugghAyA ThitIjahanneNaM aMtomuhUttaM ukko0 aMtomu0 appasatthA ajjhavasANA aNubaMdho jahA ThitI sesaMtaM ceva pacchillaesutisuvi gamaesujaheva paDhamagamaenavaraM ThitI aNubaMdho jahanneNaM puvakoDI ukkoseNavi pubvakoDI sesaM taM ceva // vR. 'jai beiMdie'tyAdi, 'bArasa joyaNAIti yaduktaM tacchaGghamAzritya, yadAha-"saMkho Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/12/846 puNa bArasa joyaNAiMti 'sampadiTThIvitti etaccocyate sAsvAdanasamyaktvApekSayeti, iyaM ca vaktavyataughikadvIndriyasyaudhikapRthivIkAyikeSu evametasya jaghanyasthitiSvapi tasyaivotkRTasthitiSUtpattau saMvedhe vizeSo'ta evAha___'navara'mityAdi, 'aTTha bhavaggahaNAiMti ekapakSasyotkRSTasthitikatvAt 'aDayAlIsAe saMvaccharehiM abbhahiyAIti caturbhu dvIndriyabhaveSu dvAdazAbdamAneSvaSTacatvAriMzatsaMvatsarA bhavanti tairabhyadhikAnyaSTAzItivarSasahasrANIti, dvitIyasyApi gamatrayasyaiSaiva vaktavyatA vizeSaM tvAha___'navara'mityAdi, iha saptanAnAtvAni zarIrAvagAhanA yathA pRthivIkAyikAnAmaGgulAsaGghayeyabhAgamAnamityarthaH,prAktanagamatrayetu dvAdazayojanamAnA'pyukteti?, tathA 'no sammadiTThI' jaghanyasthitikatayA sAsAdanasamyagdRSTInAmanutpAdAt, prAktanagameSu tu samyagdRSTirapyukto'jaghanyasthitikasyApi teSu bhAvAt 2, tathA dve ajJAne prAk ca jJAne apyukte 3, tathA yogadvAre jaghanyasthitikatvenAparyAptakatvAnna vAgyoyaHprAkcobhayarUpANi 6, saptamaMnAnAtvamanubandhaiti, saMvedhastu dvitIyatrayasyAdyayordvayorgamayorutkarSato bhavAdezena saGghayeyabhavalakSaNaH kAlAdezena ca saGkhyeyakAlalakSaNaH7, tRtIye tu vizeSamAha . 'taie gamae' ityAdi, antyagamatraye 'kAlAdeseNaM uvajujiUNa bhANiyavvaM ti yattadevaM prathamegamekAlata utkarSato'STAzItivarSasahANyaSTacatvAriMzatAvarSedhikAnidvitIyetvaSTacatvAriMzad varSANyantarmuhUrtacatuSTayAdhikAni tRtIye tu saMvedho likhita evaaste| atha trIndriyebhyastamutpAdayannAha-'jaiteiMdI'tyAdi, 'chanauyarAiMdiyasayaamahiyAIti . iha tRtIyagame'STau bhavAstatracacaturputrIndribhaveSUtkarSata ekonapaJcAzadrAtrindivapramANeSu yathoktaM kAlamAnaM bhavatIti, majjhimAtini gamAtahevatiyathA madhyamAdvIndriyagamAH, saMvehouvaujiUNa bhANiyavvo tisaca pazcimagamatraye bhavAdezenotkarSataH pratyekamaSTau bhavagrahaNAni, kAlAdezena tu pazcimagamatrayasya prathamagametRtIyagame cotkarSato'TAzItivarSasahasrANi SaNNavatyAdhikarAnindivazatAdhikAni dvitIye tu SaNNavatyuttaraM dinshtmntrmuhuurtctussttyaabhydhikmiti|| athacaturindriyebhyastamutpAdayannAha-'jaI tyAdi, navaraM esucevaThANesu'tti vakSyamANeSvavagAhanAdiSu nAnAtvAni-dvIndriyatrIndriyakaraNApekSayA caturindriyaprakaraNe vizeSabhaNitavyAni bhavanti, tAnyeva darzayati-sarIre'tyAdi, sesaMtahevatti zeSam upapAtAdidvArajAtaMtathaiva-yathA trIndriyasya, yastu saMvedhe vizeSo na darzitaH sa svayambhUhya iti| atha paJcendriyatiryagbhyastamutpAdayatrAha-'jaI' tyAdi, 'ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAIti anenedamavagamyate-yathotkarSataH paJcendriyatirizconirantaramaSTau bhavAbhavanti evaMsamAnabhavAntaritA api bhavAntaraiH sahASTaiva bhavantIti, 'kAlAdeseNaM uvaujiUNa bhANiyavvaM ti tava prathame game kAlataH saMvedhaH sUtredarzitaeva, dvitIye tUtkRSTo'sau catanaH pUrvakoTyazcaturbhirantarmuhUradhikAH, tRtIye tutA evASTAzItyAvarSasahasrairadhikAH, uttaragameSutvatidezadvAreNa sUtrokta evAsAvaveya iti / atha sajJipaJcendriyebhyastamutpAdayatrAha-'jai sannI' tyAdi, evaM saMvehonavasugamaesu'ityAdi, 'evam uktAbhilApe saMvedho navasvapigameSuyathA'saMjJinAM tathaiva niravazeSa iha vAcyaH, asajJinAM sajJinAM ca pRthivIkAyiketpitsUnAM jaghanyato'ntarmuhUrtAyuSkatvAt utkarSatazca Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 24, varga:, uddezakaH - 12 343 pUrvakoTyAyuSkvAditi / 'laddhIse' ityAdi, 'labdhi' parimANasaMhananAdiprApti 'se' tasya pRthivIkAyikeSutpitsoH saJjJina Adye gamatraye 'esa ceva' tti yA ranaprabhAyAmutpitsostasyaiva madhyame'pi gamatraye eSaiva labdhi vizeSastvayaM- 'navara' mityAdi, nava ca nAnAtvAni jaghanyasthitikatvAdbhavanti tAni cAvagAhanA 1 lezyA 2 dRSTi 3 ajJAna 4 yoga 5 samudghAta 6 sthitya 7 dhyavasAnA 8 nubandhA 9 khyAni / atha manuSyebhyastamutpAdayannAha mU. (848) jai maNussehiMto uvava0 kiM0 santrImaNussehiMto uvava0 asantrImaNusse0 goyamA ! santrImaNussehiMto asantrImaNussehiMtovi uvava0, asannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie puDhavikAiesa0 se bhaMte! kevatikAlaM evaM jahA asantrIpaMciMdiyatirikssa jahannakAladvitIyamma tini gamagA tahA eyassavi ohiyA tina gamagA bhANi0 taheva niravase0 sesA cha na bhaNNaMti 1 jai sannimassehiMto uvava0 kiM saMkhejjavAsAuya0 asaMkhejjavAsAuya0 ?, goyamA ! saMkhejavAsAjya0 no asaMkhejjavAsAjya0, jai saMkhejjavAsAjya0 kiM pajjatta0 apajatta0 ?, goyamA ! pajjattasaMkhe0 apajjattarAMcejjavAsA0, sannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie puDhavikAiesu uvava0 se NaM bhaMte! kevatikAlaM0 ? goyamA ! jaha0 aMtomu0 ukko vAvIsaM vAsasahassaThitIesu te NaM bhaMte! jIvA evaM jaheva rayaNappabhAe uvavajramANassa taheva tisuvi gamaesu laddhI navaraM ogAhaNA jaha0 aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukko paMcadhaNusayaI TitI jaha0 aMtomuhuttaM ukko pucakoDI evaM anubaMdo saMveho navasu gamaesu jaheva sannipaMciMdiyassa majjhillaesu tisu gamaesu laddhI jaheva sannipaMciMdiyassa sesaM taM cevana niravasesaM pacchillA tanni gamagA jahA eyassa ceva ohiyA gamagA navaraM ogahaNA jaha0 paMcaghaNusa0 ukkose0 paMca ghaNusayAiM ThitI anubaMdho jaha0 puvvakoDI ukkoseNavi puvvako0 sesaM taheva navaraM pacchillaesu gamaesu saMkhejjA uvavajraMti no asaMkhejjA uvava0 / jai devehiMtI uvavajraMti kiM bhavaNavAsidevehiMto uvavajraMti vANamaMtara0 joisiyadevehiMto uvava0 vaimANiyadevehiMto uvavajraMti ?, goyamA ! bhavaNavAsidevehiMtovi uva0 jAva vemANideve hitovi uvava0, jai bhavaNavAsidevehiMto uvava0 kiM asurakumArabhavaNavAsidevehiMtI uvavacaMti jAva dhaNiyakumArabhavaNavAsidevehiMto0 ?, goyamA ! asurakumArabhavaNavAsidevehiMto uvaba0 jAva dhaNiyakumArabhavaNavAsidevehiMto uvavajjati / asurakumAre NaM bhaMte! je bhavie puDhavikkAiesu uvavajittae se NaM bhaMte! kevati0 ?, goyamA ! jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM ThitI, te NaM bhaMte! jIvA pucchA, gomA ! jaha0 ekaM vA do vA tinni vA ukkosaMkhejA vA asaMkhejjA vA upava0 / tesiNaM bhaMte jIvANaM ke mahAliyA sarIrogAhaNA ?, go0 ! duvihA paM0 taM0- bhavadhAraNijA ya uttaraveubviyA ya, tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsasaMThiyA pa0, tattha NaM je se uttaraveubviyA te nAnAsaMThANasaMThiyA pa0 lessAo cattAri, diTThI tivihAvi tinni nANA niyamaM tini antrANA bhayaNAe jogo tivihovi uvaogo duvihovi cattAri sannAo cattAri kasAyA paMca samugdhAyA veyaNA duvihAvi itthivedagAvi purisaveyagAvi no napuMsagaveyagA TitI jahantreNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaM ajjhavasANA asaMkhejjA pasatthAvi appasatthAvi Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/12/848 anubaMdho jahA ThitI bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jaha0 dasavAsasaha aMtomuhattamabbhahiyAI ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaMbAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM evatiyaM0 evaM navavi gamA neyavyA navaraM majhilaesu pacchilaesutisu gamaesu asurakumArANaM Thiiviseso jANiyavvo sesA ohiyA ceva laddhI kAyasaMvehaMca jANejA savvastha do bhavaggahaNAI jAva navamagamae kAlAdeseNaM jaha0 sAtiregaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahassehimabbhahiyaM ukkoseNavi sAtiregaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM evatiyaM 9 / nAgakumArANaMbhaMte ! je bhavie puDhavikAieesa caiva vattavvayA jAva bhavAdesotti, navaraM ThitI jaha0 dasavAsasahassAiM ukkoseNaM desUNAI do paliovamAI, evaM aNubaMdhovi, kAlAde0 jaha0 dasavAsasaha0 aMtomuttamamahi0 ukodesUNAIdo paliovamAiMbAvIsAe vAsasassehi abbhahiyAiM evaM navavi gamagA asurakumAragamasarisA navaraM ThitI kAlAdesaMjANejA, evaM jAva. thnniykumaaraannN| jai vANamaMtarehito uvavanaMti kiM pisAyavANamaMtarajAvagaMdhavvavANamaMtara0?, goyamA! pisAyavANamaMtarajAvagaMdhavvavANamaMtara0, vANamataradeveNaMbhaMte! je bhaviepuDhavikkAieetesipi asurakumAragamagasarisA nava gamagA bhANi0, navaraMThitIM kAlAdesaMca jANejjA, ThitI jahanne0 dasavAsasaha0 ukkoseNaM paliovamaM sesaM thev| ___ jai joisiyadevehito uvava0 kiM caMdavimANajotisiyadevehito uvava0 jAva tArAvimANajoisiya0?, goyamA! caMdavimANajAva tArAvimANa0, joisiyadeve gaMbhaMte 1 je bhavie puDhavikkAie laddhI jahA asurakumArANaM navaraM egA teulessA pa0 tinni nANA tini atrANA niyamaM ThitI jahanneNaM aTThabhAgapaliovama ukkoseNa paliovamaM vAsasahassaabbhahiyaM evaM anubaMdhovi kAlAde0 jaha0 aTThabhAgapaliovamaM aMtomuttamamahiyaM ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahasseNaMbAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyaMevatiyaM0 evaMsesAviaTTha gamagAbhANiyavyA navaraM ThitIM kAlAde0 jaannejjaa| jai vemANiyadevehito uva0 kiM kappovagavemANiya0 kappAtIyavemANiya0?, go0! kappovagavemANiya0 no kappAtItavemANiya, jai kappovagagavemANiya0 kiM sohammakappovagavemANiyajAvaacuyakappovagavemA0?, goyamA! sohammakappovagavemANiya0 IsANakappovagavemANiya0 no saNaMkumArajAva no acuyakappovagavemANiya0 / sohammadeve NaM bhaMte ! je bhavie puDhavikAiesu uvava0 te NaM bhaMte ! kevatiyA evaM jahA joisiyassa gamago navaraM ThitI anubaMdhoyajahanneNaMpaliovamaMukkose0 dosAgarovamAiMkAlAde0 jaha0 paliovamaM aMtomuttamamahiyaM ukkoseNaM do sAgarovamAiM bAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyAiM evatiyaM kAlaM0, evaM sesAvi aTTa gamagA bhANiyavvA, navaraM Thiti kAlAdesaM ca jaannejaa| IsANadeveNaMbhaMte! je bhavieevaM IsANadeveNavi nava gamagA bhANi navaraM ThitI anubaMdho jahanneNaM sAtiregaM paliovamaM ukkoseNaM sAtiregAiMdo sAgarovamAI sesaM taM cev| sevaM bhaMte 2 jAva vihrti| Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 345 zatakaM-24, vargaH:, uddezakaH-12 vR. 'jaI'tyAdi, tatraca 'evaMjahe tyAdi, yathA hi asaMjJipaJcendriyatirazcojaghanyasthitikasya trayo gamAstathaiva tasyApi traya audhikAgamA bhavanti, jaghanyotkRSTasthitikatvAt, saMmUrchimamanuSyANAM na zeSagamaSaTkasambhava iti / / atha saMjJi manuSyamadhikRtyAha-- 'jai sannI'tyAdi, 'jaheva rayaNappabhAe uvavajamANassa'ttisaMjJi manuSyasyaiveti prakramaH, 'navara 'mityAdi, ratnaprabhAyAmutpitsorhi manuSyasyAvagAhanAjaghanyenAmulapRthaktvamuktamiha tvaGgulAsaGkhayeyabhAgaH, sthitizca jaghanyena mAsapRthaktvaM prAguktamiha tvantarmuhUrtamiti, saMvedhastu navasvapi gameSu yathaiva pRthivIkAyikeSUtpadyamAnasya saMjJipaJcendriyatirazca uktastathaiveha vAcyaH, saMjJino manuSyasya tirazcazca pRthivIkAyikeSu samutpitsorjaghanyAyAH sthiterantarmuhUrtapramANa-tvAdutkRSTAyAstu puurvkottiiprmaanntvaaditi| majjhille' tyAdijaghanyasthitikasambandhini gamatrayelabdhistatheha vAcyA yathAtatraiva gamatraye saMjJipaJcendriyatirazca uktA sA ca tatsUtrAdevehAvaseyA, 'pacchille'tyAdi, aughikagameSu hi aGgulAsaGkhayeyabhAgarUpA'pyavagAnA'ntarmuhUrtarUpA'pi sthitiruktA sA ceha na vAcyA ata evAha-'navaraMogAhaNe' tyAdi / atha devebhyastamutpAdayannAha-'jaI tyAdi, chaNhaM saMghayaNANaMasaMghayaNi'tti, iha yAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'neNevaTThI neva chirA neva pahArU neva saMghayaNamatthi je poggalA iTThA kaMtA piyA maNunA maNAmA tetesiM sarIrasaMghAyattAe'tti, 'tattha NaMjA sA bhavadhAraNijjA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga'ti utpAdakAle'nAbhogataH karmapAratantryAdaGgulAsaGkhayeyabhAgamAtrAvagAhanA bhavati, uttaravaikriyA tu jaghanyAGgulasya saGkhayeyabhAgamAnA bhavita AbhogajanitatvAttasyA na tathAvidhA sUkSmatA bhavati yAzI bhavadhAraNIyAyA iti| . ___ 'tattha NaM je te uttaraveubviyA te nAnAsaMThiya'tti icchAvazena saMsthAnaniSpAdanAditi, 'tiniannANA bhayaNAe'tti ye'surakumArA asaMjJibhya Agatyotpadyante teSAmaparyAptakAvasthAyAM vibhaMgasyAbhAvAt zeSANAM tu tadbhAvAdajJAneSu bhajanoktA, 'jahanneNaM sadavAsasahassAI aMtomuttamabbhahiyAIti tatra dazavarSasahamnANyasureSuantarmuhUrta pRthivIkAyikeSviti, itthameva 'ukkoseNaM sAiregaM sAgarovamaM' ityAdhapi bhAvanIyam, etAvAneva cotkarSato'pyatra saMvedhakAlaH, pRthivIta uddhRttasyAsurakumAreSUtpAdAbhAvAditi, 'manjhillaesu pacchillaesu'ityAdi, ayaM ceha sthitivizeSo madhyamagameSujaghanyAsurakumArANAM dazavarSasahasrANi sthiti antyagameSuca sAdhikaM saagropmmiti| ___ jyotiSkadaNDake 'tinni nANA tinni annANA niyamati ihAsaMjJI notpadyate saMjJinastUtpattisamayaeva samyagdRSTestrINajJAnAnimatyAdIniitarasyatvajJAnAnimatyajJAnAdIni bhavantIti, 'aTThabhAgapaliovamaM'ti aSTamo bhAgo'TabhAgaH sa evAvayave samudAyopacArAdaSTabhAgapalyopamaM, idaM ca tArakadevadevIrAzrityoktam, 'ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabbhahiya'ti idaM ca candravimAnadevAnAzrityoktamiti / atha vaimAnikebhyastamutpAdayannAha-'jaI'tyAdi, etacca samastamapi puurvoktaanusaarennaa-vseymiti|| zatakaM-24 uddezakaH-12 samAptaH Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/13/849 -zatakaM-24 uddezakaH-13:'mU. (849) AukkAiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvava0 evaM jaheva puDhavikkAiyauddesae jAva puDhavikkAiyANaMbhaMte! je bhavieAukkAiesu uvavajittae saiNaMbhaMte! kevati0?, goyamA jahanneNaM aMtomu0 ukkose 0 sattavAsasahassaTThiesu uvavajejA evaM puDhavikkAiyauddesagasariso bhANiyabbo navaraM ThitI saMvehaM ca jANejA, sesaM taheva sevaM bhaMte 2 ti|| zatakaM-24 uddezakaH-14:mU. (850) teukkAyANaMbhaMte!kaohiMtouvavajaMti evaMjaheva puDhavikkAiyauddesagasariso uddeso bhANiyavvo navaraM Thiti saMveMhaM ca jANejA devehito na uvava0 sesaM taM ceva / sevaM bhaMte ! -:zataka-24 uddezakaH-15:mU. (851) vAukkAiyANaMbhaMte! kaohiMto uvava0 evaM jaheva teukkAiyauddesaotaheva navaraMThiti saMvehaM ca jANejA / sevaM bhaMte 2 ti| -zatakaM-24 uddezakaH-16:mU. (852) vaNassaikAiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajaMti evaM puDhavikAiyasariso uddeso navaraMjAhe vaNassaikAio vaNassaikAiesu uvavAti tAhe paDhamabitiyacautthapaMcamesu gamaesuparimANaM aNusamayaMavirahiyaM anaMtA uvava0 bhavAde0 jaha0 dobhavaggaha0 ukko anaMtAI bhavaggahaNAI kAlAde0 jaha0 do aMtomu0 ukkoseNaM anaMtaM kAlaM evatiyaM0, sesA paMca gamA aTThabha-vaggahaNiyA taheva navaraM ThitIM saMvehaM ca jANejjA / sevaM bhaMte 2 ti| vR.trayodazenAsti lekhyaM, caturdazetulikhyate- devesuna uvavajaMti'tti devebhya udvRttAstejaskAyikeSu notpadyanta ityarthaH / evaM pnycdshe'pi| . SoDaze likhyate-'jAhe' vaNassaikAieityAdi, anena vanaspaterevAnantAnamuvRttirasti nAnyata ityAveditaM, zeSANA hi samastAnAmapyasaGkhyAtatvAt, tathA'nantAnAmutpAdovanaspatiSveva kAyAntarasyAnantAnAmabhAjanatvAdityapyAditaM / iha ca prathamadvitIyacaturthapaJcamagameSvanutkRSTasthitibhAvAdanantA utpadyanta ityabhidhIyate, zeSeSutu paJcasu gameSUtkRSTasthitibhAvAdeko vA dvau vetyAdyabhidhIyata iti, tathA teSveva prathamadvitIyacaturthapaJcameSvanutkRTasthititvAdevotkarSatobhavAdezenAnantAni bhavagrahaNAnivAcyAni kAlAdezena cAnantaH kaalH| zeSeSutupaJcasu tRtIyaSaSThasaptamAdiSugameSvaSTau bhavagrahaNAni utkRSTasthitibhAvAt, 'Thiti saMvehaM ca jANeJja'tti tatra sthitirjaghanyotkRSTA ca sarveSvapi gmessuprtiitaiv|| saMvedhastu tRtIyasaptamayorjaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAdhikAni utkarSatastvaSTAsu bhavagrahaNeSu dazasAhasyAH pratyekaM bhAvAdazItivarSasahasrANi, SaSThASTamayostu jaghanyena dazavarSasahasrANyanta- muhUrtAdhikAni, utkRSTatastu catvAriMzadvarSasahasrANyantarmuhUrtacatuSTayAbhyadhikAni, navame tu jaghanyato viMzativarSasahasrANi utkarSatastvazItiriti / / zatakaM-24 uddezakAH-13-14-15-16 samAptAH Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-24, varga:-, uddezakaH-17 347 - zataka-24 uddezakaH-17:mU. (853) bediyANaM bhaMte ! kaohiMtouvavarjati jAva puDhavikAieNaM bhaMte ! je bhavie bediesuuvavajittae se maMbhaMte! kevati0 sacceva puDhavikAiyassa laddhI jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuttAiMukkoseNaM saMkhecAI bhavaggahaNAI evatiyaM0, evaM tesu ceva causu gamaesusaMveho sesesu paMcasutaheva aTTha bhvaa| evaM jAva cauridie NaM samaM causu saMkhejA bhavA paMcasu aTTha bhavA, paMciMdiyatirikkhajoNiyamaNussesu samaMtaheva aTTha bhavA, devena ceva uvava0, ThitI saMvehaM ca jaannejaa| sevaM bhaMte0 vR. sacceva puDhavikkAiyassaladdhItiyApRthivIkAyikasya pRthivIkAyikeSutpitsolabdhiH prAguktA dvIndriyeSvapi saivetyarthaH, 'tesu ceva causu gamaesutti teSveva catuSu gameSu prathamadvitIyacaturthapaJcamalakSaNeSu 'sesesupaMcasutti zeSeSu paJcasu meSu--tRtIyaSaSThasaptamASTamanavamalakSaNeSu / evaM ti yathA pRthivIkAyikena saha dvIndriyasya saMvedha uktaH evamaptejovAyuvanaspatidvitriyacaturindriyaiH saha saMvedho vAcyaH, tadevAha-catuSu pUrvokteSugameSUtkarSato bhavAdezena saGkhyeyAbhavAH paJcasu-tRtIyAdiSvaSTau bhavAH kAlAdezena ca yAyasya sthitistatsaMyojanena saMvedho vAcyaH, paJcendriyatiryagbhirsanuSyaizca saha dvIndriyasya tathaiva sarvagameSvaSTAvaSTau ca bhavA vAcyA iti zatakaM-24 uddezakaH-17 samAptaH -zatakaM-24 uddezakaH-18:mU. (854) teiMdiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvava0?, evaM teiMdiyANaM jaheva beiMdiuddeso navaraM Thiti saMvehaM ca jANejA, teukkAiesu samaM tatiyagamo ukko0 aDDattarAIbe rAiMdiyasayAI veiMdiehiM samaMtatiyagameukoseNaM aDayAlIsaM saMvaccharAiMchanauyarAiMdiyasatamAhiyAiMteiMdiehiM samaMtatiyagame ukko0 bANauyAiM tinni rAiMdiyasayAIevaM sabvattha jANejA jAva sannimaNussatti sevaM bhaMte ! 2 ti|| vR.athASTAdazelikhyate-'ThiiMsaMvehaMcajANeja'tti sthiti trIndriyeSUpitsUnAM pRthivyAdInAmAyuH 'saMvedhaM ca trIndriyotpitsupRthivyAdInAM trIndriyANAM ca sthiteH saMyogaMjAnIyAt, tadeva kvaciddarzayati-teukkAiesu ityAdi, tejaskAyikaiH sArddha trIndriyANA sthitisaMvedhastRtIyagame pratIte utkarSeNASTotre dve rAtrindivazate, katham?,audhikasya tejaskAyikasya catuSu bhaveSUtkarSaNa tryahorAtramAnatvAdbhavasya dvAdazAhorAtrANi utkRSTasthitezca trIndriyasyotkarSatazcaturyu bhaveSvekonapaJcAzanmAnatvena bhavasya zataM SaNNavatyadhikaM bhavati rAzidvayamIlane cASTottare dve rAtrindivazate syAtAmiti / 'veiMdiehI'tyAdi, 'aDayAlIsaM saMvaccharAIti dvIndriyasyotkarSato dvAdazarSapramANeSu caturSu bhaveSvaSTacatvAriMzatsaMvatsarAzcaturvevatrIndriyabhavagrahaNeSUtkarSeNaikonapaJcAzadahorAtramAneSu SaNNavatyadhikaM dinazataM bhavatIti / _ 'teiMdiehI' tyAdi, 'bANaupaAItinni rAiMdiyasayAIti aSTAsutrIndriyabhaveSUtkarSeNaikonapaJcAzadahorAtramAneSu trINi zatAni dvinavatyadhikAni bhavantIti, evaM savvastha jANeja'tti anena caturindriyasaMjhyasaMjJitiryagmanuSyaiH saha trIndriyANAM tRtIyagamasaMvedhaH kArya iti sUcitaM, anena ca tRtIyagamasaMdhadarzanenaSaSThAdiga-masaMvedhAapisUcitA draSTavyAH, teSAmapyaSTabhavikatvAt, Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 24/-/18/854 prathamAdigacatuSkasaMvedhastu bhavAdezonotkarSataH saGkhyAtabhavagrahaNarUpaH kAlAdezena tu saGkhyAtakAlarUpa iti / 348 zatakaM - 24 uddezakaH - 18 samAptaH -: zatakaM - 24 uddezakaH 19 : mU. (855) cauriMdiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvava0 jahA teiMdiyANaM uddesao taheva cauriMdiyANavi navaraM ThitiM saMvehaM ca jANejjA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // vR. ekonaviMze na lekhyamasti / viMzatitame tu likhyate zatakaM - 24 uddezakaH 19 samAptaH - -: zatakaM - 24 uddezakaH 20: mU. (856) paMciMdiyatikkhajoNiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajraMti ? kiM neraiya0 tirikkha0 maNussa0 devehiMto uvava0 ?, go0 ! neraiehiMto uvava0 tirikkha0 maNusse uva0 / jai neraiehiMto uva0 kiM rayaNappabhapuDhavineraiehiMto uva0 jAva ahesattamapuDhavineraiehiMto uvava0 ?, go0 ! rayaNappabhapuDhavineraiehiMto uvava0 jAva ahesttama puDhavi neraiehiMto0, rayaNappabhapuDhavineraie NaM bhaMte! je bhavie paMciMdiyatirikkhajogiesu uvava0 se NaM bhaMte! kevaikAlaTThitiesu uvava0 ?, goyamA ! jahaneNaM aMtomuhuttaTThitIesa ukkoseNaM puvvakoDiAesu uvava0 te NaM bhaMte! jIvA egamaeNaM kevaiyA uvava0 ?, evaM jahA asurakumArANaM vattavvayA navaraM saMghayaNe poggalA aniTThA akaMtA jAva pariNamaMti, ogAhaNA duvihA pa0, taM0- bhavadhAraNijjA uttaraveucviyA, tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jaha0 aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM satta dhaNU titrirayaNIo chacaMgulAI / tatthaNaM jA sA uttaraveubviyA sA jahatreNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgaM ukko0 pannarasa dhaNUiM aDDA jAo rayaNIo, tesi NaM bhaMte! jIvANa sarIragA kiMsaMThiyA pa0 ?, goyamA ! duvihA paM0, taM0- bhavadhAraNi0 uttaraveucviyA ya tattha NaM je te bhava0 te huMDasaMThiyA pa0, tattha NaM je te uttaraveubviyA tevi huMDasaMThitA pa0, egA kAule0 pa0, samugdhAyA cattAri mo itthi0 no purisavedagA napuMsagavedagA, ThitI jahatreNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM sAgaropamaM evaM aNubaMdhovi, sesaM taheva / bhavAdeseNaM jaha0 do bhavaggahaNAM ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAde jahaneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamambhahiyAiM ukkoseNaM cattAri sAgarovamAI cauhiM puvvakoDIhiM abbhahiyAI evatiyaM0, so ceva jahannakAlaTThitIesu uvavanno jahantreNaM aMtomuhuttaTThitIesu uvavano ukkoseNavi aMto- muhuttadvitIesu avasesaM taheva, navaraM kAlAdeseNaM jahantreNaM taheva ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAI evatiyaM kAlaM 2 / evaM sesAvi satta gamagA bhANiyavvA jaheva neraiyauddesae sannipaMciMdiehiM samaM neraiyANaM majjhimaesu ya tisuvi gamaesu pacchimaesa tisuvi gamaesa ThitinANattaM bhavati, sesaM taM caiva savvattha ThitiM saMvehaM ca jANejjA 9 / sakkarappabhApuDhavineraie NaM bhaMte! je bhavie evaM jahA rayaNappabhAe nava gamakA taheva sakkarampabhAevi, navaraM sarIrogAhaNA jahA gAhaNAsaMThANe tinni nANA tinni annANA niyamaM ThitI Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-20 ___ 349 aNubaMdhA puvvabhaNiyA, evaM navavi gamagA uvajuMjiUNa bhANiyavvA, evaMjAva chaTThapuDhavI, navaraM ogAhaNA lessA Thiti aNubaMdho saMveho ya jANiyavvA / ahesattamapuDhavIneraie NaM bhaMte ! je bhavie evaM caiva nava gamagA navaraM ogAhaNA lessA ThitiaNubaMdhA jANiyabvA, saMveho bhavAdeseNaM dobhavaggahaNAiMukkoseNaMchabbhavaggahaNAIkAlAdeseNaM jaha0 bAvIsaMsAgarovamAiM aMtomuttamamahiyAiMukkoseNaMchAvaLisAgarovamAItihiM puvvakoDIhiM amahiyAIevatiyaM0 Adillaesuchasuvi gamaesujahanneNaMdobhavaggahaNAiMukkoseNaMcha bhavaggahaNAI pacchillaesutisu gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM cattAri bhvgghnnaaii| __ laddhI navasuvi gamaesu jahA paDhamagamae navaraM ThitIviseso kAlAdeso ya bitiyagamaesu jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM chAvaThiM sAgarovAmAiM tihiM aMtomuttehimabhahiyAiM evatiyaM kAlaM taiyagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI puvakoDIe abbhahiyAiM ukkoseNaM chAvaDhei sAgarovamAI tihiM puvvakoDIhiM abbhahiyAiM cautthaMgame jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamamahiyAiM ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAI tihiM puvakoDIhiM anbhhiyaaii| paMcamagamae jahanneNaM vAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAiMtihiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAiMchaDagamae jahanneNaM vAvIsaMsAgarovamAiMpuvvakoDIhiM amahiyAI ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAItihiM puvakoDIhiM abbhahiyAI sattamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabbhahiyAI ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM dohiM pucakoDIhiM abbhahiyAiM aTThamagamae jaha0 tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAiMdohiM aMtomuttehiM anbhahiyAiMnavamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiMpuvvakoDIhiM abbhahiyAiM ukkoseNaM chAvaDhei sAgarovamAiM dohiM pubbakoDIhiM abbhahiyAI evatiyaM 9 / jai tirikkhajoNiehiMto uvava0 kiM egidiyaterikkhajoNiehito evaM uvavAo jahA puDhavikAiyauddesae jAva puDhavikAie NaM bhaMte ! je bhavie paMcaMdiyatirikkhajo0 uvava0 se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuttahitiesu ukkoseNaM puvakoDIAuesu uvava0, teNaMbhaMte! jIvA evaM parimANAdIyA aNubaMdhapaJjavasANA java appaNo saTTANe vattavvayA sacceva paMciMdiyatirikkhajoNiesuviuvavajamANassa bhANiyavvA navaraM navasuvi gamaesuparimANe jahanneNaM eko vA do vA titri vA ukkoseNaM saMkhe0 asaMkhe0 vA uvavanaMti bhavAdeseNavi navasuvi gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI, sesaM taM ceva kAlAdeseNaM ubhao ThitIe krejaa| jai AukkAiehiMto uvavaJjaievaM AukAiyANavi evaMjAva cauridiyA uvavAeyabvA, navaraM savvattha appaNo laddhI bhANiyavvA, navasuvi gamaesu bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM ubhao ThitIM karejA savvesiM savvagamaesu, jaheva puDhavikAiesu uvavaJjamANANaM laddhI taheva savvattha Thiti saMvehaM ca jaannejaa| jaI paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti kiM sannipaMciMdiyatirikkhajoNi uvava0 asannipaMciMdiyatirikkhajoNi0 uvava0?, goyamA! sanipaMciMdiya asannipaMciMdiyabheojaheva For Pri Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 bhagavatIaGgasUtraM (2) 241-120/856 puDhavikAiesu uvavajamANassa jAva asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvv0| se NaM bhaMte ! kevatikAla ?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejai-bhAgahitIesu uvavajamANa0, teNaMbhaMte! avasesaMjahevapuDhavikAiesuuvavajamANassa asannissa taheva niravasesaM jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttAiM ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibAgaM puncakoDiputtamabhahiyaM evtiyN01|| bitiyagamae esa ceva laddhI navaraM kAlAdeseNaM jahantreNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri puvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM abmahio evtiyN02| so ceva ukkosakAlahitIesu uvavanno jahanneNaM paliovamassa asaMkhejatibhAgahiiesu ukko0 paliovamassa asaMkhejaibhAgaTTitiesuuvava0 teNaM bhaMte! jIvA evaM jahA rayaNappabhAe uvavajamANssa asannissa taheva niravasesaM jAva kAlAdesoti, navaraM parimANe jahanneNaM ekko vA do vA tinni yA ukko saMkhe0 uvava0, sesaMtaM caiva 3 / ___ soceva appaNojahannakAladvitiojahanneNaMaMtomuttahitIesuukkoseNaMpubbakoDIAuesu uvava0, teNaMbhaMte ! avasesaMjahA eyassa puDhavikkAiesu uvavajamANassa majjhimesutisugamaesu tahA ihavi majjhimesu tisu gamaesu jAva aNubaM0, bhavAde0 jahanneNaM do bhavaggaha0 ukko aTTha bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaMjaha0 do aMtomuhu0 ukkoseNaMcatatAri pubbakoDIocauhiM aMtomuhattehiM abbhahiyAo 4 / so ceva jahannakAlahitiesu uvavanno esa ceva vattavvayA nabaraM kAlAdeseNaM jaha0 do aMtomuhuttA ukkose0 aTTha aMtomu0 evatiyaM 5 / - so ceva ukkosakAlahitiesu uvava0 jaha0 puvakoDIAuesu ukkoseNavipuvvakoDIAuesu uvava0 esa ceva vattavvayA navaraM kAlAde0 jANejA 6 / / so ceva appaNA ukkosakAlahitiojAo sacceva paDhamagamagavattavvayA navaraM ThitIjaha0 puvakoDI ukkose0 puvvakoDI sesaMtaM ceva kAlAdeseNaM jaha0 pucakoDI aMtomuttamabhahiyA ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM puvakoDipuhuttamamahiyaM evatiyaM 7 / soceva jahannakAlahitIesuuvavanno esa ceva vattavvayA jahA sattamagame navaraMkAlAdeseNaM jahanneNaMpuvvakoDI aMtomuttamamahiyAuko0 cattAripubakoDIocauhiMaMtomuhutehiM abbhahiyAo evtiyN08| soceva ukkosakAlaTThaiesu uvavanno jahanneNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNavi paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM evaM jahA rayaNappabhAe uvavajamANassa asannissa navamagamae taheva niravasesaMjAva kAlAdesotti, navaraM parimANaM jahA eyaraseva tatiyagame sesaMtaM ceva 9 / jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvava0 kiM saMkhejjavAsA0 asaM0?, goyamA ! saMkhejja0 no asaMkheja0, jai saMkhejajAva kiM paJjattasaMkhejja0 apajjattAsaMkheja0?, dosuvi, saMkhejjavAsAu- yasannipaMciMdiyatirikkhajo0 je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvava0 se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tipaliovamadvitIesu uvava0, te gaMbhaMte! avasesaMjahAeyassa ceva sannissa rayaNappabhAeuvavajamANassa paDhamagamae navaraM ogAhaNA Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 351 zatakaM-24, vargaH:, uddezakaH-20 jahanneNaMaMgulassaasaMkhejaibhAgaMukkoseNaMjoyaNasahassaM, sesaMtaMcevajAvabhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM tinni paliovamAI puvvakoDIpuhuttamabhahiyAiM evatiyaM011 so ceva jahannakAlahitIesu uvavatro esa ceva vattavvayA navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomu0 ukko0 cattAri puvakoDIo cauhi aMtomuhattehiM amahiyAo 2 / soceva ukkosakAladvitIesujaha tipaliovamahitIesu uvavanno ukkoseNavi tipaliovamaTTiesu uvava0, esa caiva ukkosakAlahitIesu jaha0 tipaliovamaTTitIesu uvavanno ukkoseNavitipaliovamahitIesu uvava0, esa ceva vattavvayA navaraM parimANaMjahanneNaM ekko vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejA uvava0, ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaMukkoseNaM joyaNasahassaM sesaM taM ceva jAva aNubaMdhotti, bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM timi paliovamAiMaMtomuttamamahiyAiMukkoseNaMtinipaliovamAiMpuScakoDIe amhiyaaiN3| socevaappaNA jahannakAlahitIojAtojaha0 aMtomuhu0 ukkoseNaM puvvakoDIAuesu uvava0 laddhIse jahA eyassa ceva sannipaMciMdiyassa puDhavikkAiesu uvavajamANassa majhillaesu tisu gamaesu sacceva ihavi majjhimesutisu gamaesu kAyavvA, saMveho jaheva ettha ceva asannissa majjhimesu tisu gamaesu so ceva appaNA ukkosakAladvitIo jAo jahA paDhamagamao navaraM ThitI aNubaMdhojahanneNaMpuvvakoDI ukkoseNavipucakoDI kAlAdeseNaMjahanneNaMpubbako0 aMtomuttamanbhahiyA ukkoseNaM tini paliovamAiM puvvkoddiipuhuttmbhhiyaaii| socevajahannakAladvitiesuuvava0 esaceva vattavbayA navaraMkAlAdeseNaMjahanneNaMpuScakoDI aMtomuttamanbhahiyA ukkoseNaM cattAri puvakoDIo cauhiM aMtomuttehiM anbhahiyAo 8 // - so ceva ukkosakAlaDitiesu uvavanno jahanneNaM tipaliovamahitI ukkose0 tipaliovamaTThi avasesaMtaMceva navaraM parimANaMogAhaNAyajahA eyassevataiyagamae, bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAiM kAlAde0 jaha0 tinni paliovamAI puvvakoDIe anbhahiyAI ukkosa0 tinni paliovamAiM puvakoDIe abbhahiyAI evatiyaM 9 / jai maNussehiMto uvavaMjaMti kiM sannimaNu0 asantrimaNu0?, goyamA ! sannimaNu0 asanimaNu0, asa.nemaNusseNaM bhaMte! jebhavie paMciMdiyatirikkha0 uvava0 seNaMbhaMte! kevatikAla0 goyamA! jaha? aMtomu0 ukko0 puvvako0 Auesu uvavajati laddhI se tisuvi gamaesu jahA puDhavikAietu uvavaJjamANassa saMveho jahA ettha ceva asannipaMciMdiyassamajhimesutisu gamaesu taheva niravasesobhANiyavvo, jai sannimaNussa0 kiM saMkhejavAsAuyasanimaNussa0 saMkhenavAsAuya0 ?, ramA ! asaMkhejavAsA0 no asaMkhe0, jai saMkheja0 kiM paJjatta0 apajatta0?, goyamA! paJjatta0 apajatta- saMkhejavAsAuya0 / sannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie paMciMdi0tirikkha0 uvava0 se NaM bhaMte! kevati0?, goyamA! jaha0 aMtomu0 ukko0 tipaliovamahitiesu uva0, teNaMbhaMte! laddhI se jahA eyasseva santrimaNussassa puDhavikAiesu uvavajamANassa paDhamagamae jAva bhavAdesotti kAlAde0 jaha0 do aMtImu0 ukko0 tinni pali0 puvvakoDipuhuttamabbhahiyAiM 11 socevajahannakAlahitIesuuvavanno esa ceva vattavvayA navaraMkAlAde0 jaha0 do aMtomu0 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/20/856 ukkoseNaM cattAri puSakoDIo cauhiM aMtomuttehiM amahiyAo 2 / / soceva ukosakAladvitIesu uvava0 jahanneNaM tipaliovamaTThiesu ukkoseNavi tipaliovamaTThiesu sacceva vattavvayA navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulapahuttaM ukkoseNaM paMca ghaNusayAI, ThitIjahanneNaMmAsapuhuttaM ukkoseNaMpuvakoDI evaM aNubaMdhovi, bhavAdeseNaM dobhavaggahaNAiMkAlAde0 jaha tinnipaliovamAiMmAsapuhuttamamahi0 ukkoseNaM tini paliovamAiMpucakoDIeabbhahiyAI evtiyN03| so ceva appaNA jahannakAlahiio jAo jahA sannipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajamANassa manjhimesu tisugamaesu vattavyayA bhaNiyA esa ceva eyassavi manjhimesutisugamaesu niravasesAbhANiyavvA, navaraM parimANaM ukko0 saMkhejA uvava0 sesNtNcev| so ceva appaNA ukkosakAladvitIo jAto sacceva paDhamagamagavattavvayA navaraM ogAhaNA jaha0 paMcadhaNusayAiM ukko0 paMca ghaNusayAI, TitI aNubaMdhojaha0 puvvako0 ukko0 puvvakoDIsesaM taheva jAva bhavAdesotti, kAlAde0 jaha0 puvako0 aMtomuttamama0 ukko0 tinni paliovamAI puvvakoDipuhuttamabbhahiyAiM evtiyN7| soceva jahannakAladvitIesu uvavannoesacevavattavvayA navaraM kAlAde0 jaha0 puvakoDI aMtomuttamabbhahiyA ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo cauhiM aMtomuhattamanbhahiyAo 8 // so ceva ukkosakAlahitie uvavanno jaha0 tinni paliovamAiM ukkoseNavi tinni paliovamAI esa cevaladdhI jaheva sattamagame bhavAde0 do bhavaggahaNAiM kAlAdeseNaM jahanne0 titripaliovamAiMpucakoDIe amahiyAiM ukkosaNavi tinni pali0 puvakoDIe abbhahiyAI evatiyaM 9 / jaidevehitouvava0 kiM bhavaNavAsidevehitouvava0 vANamaMtara0 joisiya0 vemANiyadeve0 goyamA! bhavaNavAsidevejAva vaimANiyadeve0, jaibhavamavAsi0 kiM asurakumArabhavaNajAvaNiyakumArabhava0?, goyamA! asurakumArajAva thaNiyakumarabhavaNa / / asurakumAre gaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jahanneNaMaMtomuttahitIesu ukkoseNaM puvakoDiAuesu uvava0, asurakumArANaladdhI navasuvi gamaesujahA puDhavikkAiesuuvavajamANassaevaMjAvaIsANade0 tahevaladdhI bhavAde0 samvattha aTTha bhavaggahaNAiM ukko0 jaha0 donni bhavadvitIM saMvehaM ca savvattha jaannejaa| nAgarakumArA NaM bhaMte ! je bhavie esa ceva vattavvayA navaraM Thiti saMvedhaM ca jANejjA evaM jAva thaNiyakumAre 9 / jaivANamaMtare kiM pisAya taheva jAva vANamaMtare NaM bhaMte ! te bhavie paMciMdiyatirikkha0 evaM ceva navaraM Thiti saMvehaM ca jANejA 9 / jai jotisiya uvavAo taheva jAva jotisie NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkakha0 esa ceva vattavvayA jahA puDhavikkAiyauddesae bhavaggahaNAiM navasuvi gamaesu aTTha jAva kAlAde0 jahanne0 aTThabhAgapaliovamaMaMtomuttamamahiyaM ukkoseNaMcattAri paliovamAiMcauhi puScakoDIhiM cauhi ya vAsasayasahassehiM abbhahiyAiM evatiyaM0, evaM navasuvi gamaesu navaraM Thiti saMvehaM ca jaannejaa| Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-20 353 jaivemANiyadeve0 kiM kappovaga0 kappAtItavemANiya?, goyamA! kappovamavemANiya0 nokappAtItavemA0 jai kappovaga jAva sahassArakappovagavemANayadevehitovi uvava0 no ANaya jAva no acuykppovgvemaa0| sohammadeve NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNaesu uvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jaha0 aMtomu0 ukko0 puvakoDIAuesusesaMjaheva puDhavikkAiyauddesae navasuvi gamaesu navaraM navasuvi gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkose0 aTTha bhavaggahamAI ThitiM kAlAdesaM ca jANijA, evaM isaanndevevi| evaM eeNaM kameNaM avasesAvi jAva sahassAradevesu uvavAeyavvA navaraM ogAhaNA jahA ogAhamAsaMThANe, lessA saNaMkumAramAhiMdabaMbhaloesu egA pamhalessAM sesANaM egA sukkalessA, vede no itthivedagA purisavedagA no napuMsagavedagA, AuaNubaMdhA jahA Thitipade sesaM jaheva IsANagANaM kAyasaMvehaM ca jANejA / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti| vR. 'ukkoseNaM puvakoDiAuesu'tti nArakANAmasaGkhyAtavarSAyuSkeSvanutpAdAditi, 'asurakumArANaM vattavvayaMti pRthivIkAyikeSUtpadyamAnAnAmasurakumArANAM yA vaktavyatA parimANAdikA prAguktA seha nArakANAM paJcendriyatiryasUtpadyamAnAnAM vAcyA, vizeSastvayaM'navara'mityAdi, 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM'ti utpattisamayApekSamidam, 'ukkoseNaM sattadhaNUiM'ityAdi, idaM ca trayodazaprastaTApekSaM, prathamaprastaTAdiSu punarevam / // 1 // "rayaNAi paDhamapayare hatthatiyaM dehaussayaM bhaNiyaM / chappancaMgulasadA payare payare ya vuddddiio| 'ukkoseNaM pannarase'tyAdi, iyaMcabhavadhAraNIyA'vagAhanAyA dviguNeti, samugghAyA cattAritti vaikriyAntAH, 'sesaM taheva'tti zeSaM-6STayAdikaM tathaiva yathA'surakumArANAM, 'so ceve'tyAdiddhitIyogamaH, 'avasesaMtaheva'tti yathaudhikagame prathame evaM sesAvi sattagamagA bhANiyavya'tti evaM ityantaroktagamadvayakrameNazeSAapisapta gamA bhaNitavyAH, nanvatraivaMkaraNAyAzI sthitijaghanyotkRSTabhedAdAdyayorgamayorikANAmuktA tAIzyeva madhyema'ntime ca gamatraye prApnoti ? iti, atrocyate-'jaheva neraiyauddesae' ityAdi, yathaiva nairayikoddezake'dhikRtazatasya prathame saMjJi paJcendriyatiryagbhi saha nArakANAM madhyameSu triSu gameSu pazcimeSu ca triSu gamaSe sthitinAnAtvaM bhavati tthaivehaapiitivaakyshessH|| 'sarIrogAhaNA jahA ogAhaNasaMThANe'ttizarIrAvagAhanAyathAprajJApanAyAekaviMzatitame pade, sA ca sAmAnyata evN||1|| "satta dhaNu tinni rayaNI chacceva ya aMgulAI uccattaM / paDhamAe puDhavIe biuNA biuNaM ca sesAsu // " iti 'tinni nANA tinnianANA niyama tidvitIyAdiSusaMjJibhyaevotpadyante teca trijJAnAstryajJAnA vA niyamAdbhavanti, 'ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAI'ityAdi, iha bhavAnAM kAlasya ca bahutvaM vivakSitaM, tacca jaghanyasthitikatve nArakasya labhyata iti, dvAviMzatisAgaropamAyurnArako bhUtvA paJcendriyatiryakSupUrvakoTyAyurjAtaH evaMvAratrayeSaTSaSTi sAgaropamANipUrvakoTItrayaMca syAt / 1523 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-120/856 yadicotkRSTasthitisvarastritsAgaropamAyurnArakobhUtvApUrvakoTyAyuH paJcendriyatiryasUtpadyate tadA vAradvayamevaivamukti syAt tatazca SaTaSaSTi sAgaropamANi pUrvakoTIdvayaM ca syAt tRtIyA tiryagbhavasambandhipUrvakoTI na labhyata iti notkRSTatA bhavAnAM kAlasya ca syaaditi| utpAditonArakebhyaH paJcendriyatiryagyonikaH,athatiryagyonikebhyastamutpAdayannAha-'jai tirikkhe'tyAdi, 'jacceva appaNo saTThANe vattavvaya'ttiyaivAtmanaH-pRthivIkAyikasya svasthAnepRthivIkAyikalakSaNe utpAdyamAnasya vaktavyatA bhaNitA saivAtrApivAcyA, kevalaMtatra parimANadvAre pratisamayasaGkhayeyA utpadhanta ityuktaM iha tvekAdiriti, etadevAha-'navara'mityAdi / tathApRthivIkAyikebhyaH pRthivIkAyikasyotpadyamAnasya saMvedhadvAreprathamadvitIyacaturthapacamagameSUtkarSato'saGkhyAtAni bhavagrahaNAnyuktAni zeSeSu tvaSTau bhavagrahaNAni iha punaraSTAveva nvsvpiiti| tathA 'kAlAdeseNaMubhayaoThiIekarejattikAlAdezena saMvedhaMpRthivIkAyikasyasasaMjJipacendriyatirizcazca sthityA kuryAt, tathAhi-prathame game 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttAI'ti pRthivIsatkaM paJcendriyasatkaM ceti, utkarSato'STAzItivarSasahasrANi pRthivIsatkAni catasrazca pUrvakoTyaH paJcendriyatiryaksatkAH, evaM zeSagameSvapyahyaH. saMvedha iti, 'savvatya appaNo laddhI bhANiyavvati sarvatrAkAyikAdibhyazcaturindriyAntebhyaudntAnAM paJcendriyatiryasUtpAde appaNoti apkAyAdeH satkA labdhiH parimANAdikA bhaNitavyA, sA ca prAktana sUtrebhyo'vagantavyA, athAnannaroktamevArthaskuTataramAha 'jaheva puDhavikAiesu uvavajjamANANaM mityAdi, yathA pRthivIkAyikebhyaH paJcendriyatiryasUtpadyamAnAnAMjIvAnAMlabdhiruktAtathaivApkAyAdibhyazcaturindrayAntebhya utpadyamAnAnAM sA vAcyeti / asaMjJibhyaH paJcendriyatiryagutpAdAdhikAre-'ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaThiIe'ti, anenAsaMjJipaJcendriyANAmamasaGkhyAtavarSAyuSkeSu paJcendriyatiryasUtpattiruktA, 'avasesaMjaheve'tyAdi, avazeSa-parimANAdidvArajAtaMyathA pRthivIkAyikeSUtpadyamAnasyAsaMjJinaH pRthivIkAyikoddezake'bhihitaM tathaivAsaMjJinaH paJcendriyatiryasUtpadyamAnasya vaacymiti| ___ 'ukkoseNaMpaliovamassaasaMkhejjaibhAgaMpuvakoDipuhuttamamahiyaMti, katham?,asaMjJIpUrvakoTyAyuSkaH pUrvakoTyAyuSkeSvevapaJcendriyatiryasUtpannaityevaMsaptasubhavagrahaNeSu saptapUrvakoTyaH aSTamabhavagrahaNe tu mithunakatiryakSu palyopamAsaGgyeyabhAgapramANAyuSkeSUtpanna iti / tRtIyagame ukkoseNaMsaMkhejjA uvavajaMti'ttiasaGkhyAtavarSAyuSAMpaJcendriyatirazcAmasaGkhyAtAnAmabhAvAditi, caturthagame 'ukkoseNaM puvvakoDiAuesu uvavajejattijaghanyAyurasaMjJI saGghayAtAyuSkeSveva paJcendriyatiriyasUtpadyata itikRtvA pUrvakoTyAyuSkeSvityuktam, 'avasesaM jahA eyasse'tyAdi, ihAvazeSaM-parimANAdi etasya-asaMjJitiryapaJcendriyasya, 'majjhimesu'tti jaghanyasthitikagameSu 'evaM jahA rayaNappabhAe puDhIvIe' ityAdi tacca saMhananoccatvAdi anubandhasaMvedhAntaM, 'navaraMparimANa'mityAdi, taccedam-'ukkoseNaMasaMkhejjAuvavajaMti'tti avazeSaparimANAdiyathaitasyaiva-saMjJipaJcendriyatirazcaityarthaH, kevalaM tatrAvagAhanA saptadhanurityAdikoktA iha tUtkarSato yojanasahanamAnA, sAca matsyAdInAzrityAvaseyeti, etadevAha-'navara pityaadi| Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH- uddezakaH-20 355 'ukkoseNaM tinni paliovamAiMpucakoDIpuhuttamabhahiyAIti, asyacabhAvanA prAgiveti, 'laddhI se jahA eyassa cece' tyAdi, etaccaitatsUtrAnusAreNAvagantavyaM 'saMveho jaheve'tyAdi 'estha ceva'tti atraivapaJcendriyatiryaguddezake, sa caivaM-bhavAdezenajaghanyato dvaubhavau utkRSTatastvaSTa bhavAH, kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte utkarSatazcataH pUrvakoTyo'ntarmuhUrttacatuSkAdhikAH, eSa jaghanyasthitika audhikeSvityatra saMvedhaH, jaghanyasthitiko jaghanyasthitikeSvityatra cAntarmuhUttaiH saMvedhaH,jaghanyasthitika utkRSTasthitikeScityatra punarantamuhUttaiH pUrvakoTIbhizcasaMvedha iti, navamagame 'navaraM parimANa'mityAdi, tatra parimANutkarSataH saGkhyAtA utpadyante, avagAhanA cotkarSato yojnshsmiti| adhamanuSyebhyastamutpAdayannAha-'jaimaNussehiMto'ityAdi, laddhIse tisuvi gamaesu'tti labdhiH--parimANAdikA se' tasyAsaMjJimanuSyasya triSvapigameSvAdheSu yato navAnAMgamAnAMmadhye AdhA eveha trayo gamAH saMbhavanti, jaghanyo'pyutkarSato'pi cAntarmuhUrtasthitikatvenaikasthitikatvAttasyeti, 'etya ceva'tti atraiva paJcendriyatiryaguddezake'saMjJi paJcendriyatiryagbhyaH paJcendriyatiryagutpAdAdhikAre, 'no asaMkhejjavAsAuehito'tti asaGkhyAtavarSAyuSomanuSyAdeveSvevotpadyante na tiryviti| 'laddhI se ityAdi, labdhiH-parimANAdiprApti 'se' tasya saMjJimanuSyasya yathaitasyaivasaMjJimanuSyasya pRthivIkAyikeSUtpadyamanAsyaprathamagame'bhihitA, sAcaivaM-parimANatojaghanyenaiko dvau vA utkarSeNa tu saGkhyAtA evotpadyante svabhAvato'pi saGghayAtatvAt saMjJimanuSyANAM, tathA SaDvidhasaMhanina utkarSataH paJcadhanuHzatAvagAhanAH SaDvidhasaMsthAninaH SaDalezyAstrividhadRSTayo bhajanayA caturjJAnAstryajJAnAzca triyogA dvividhopayogAzcatuHsaMjJA zcatuSkaSAyAH paJcendriyAH SaTasamudghAtAH sAtAsAtavedanAstrividhavedAjaghanyenAntarmuhUrttasthitaya utkarSeNa tupUrvakoTyAyuSaH prazastetarAdhya- vasAnAH sthitisamAnAnubandhAH, kAyasaMvedhastu bhavAdezena jaghanyato dvau bhavau utkarSato'STau bhavAH kAlAdezena tu likhita evAste 1 / / ___ dvitIyagame sacceva kttavvaya'ttiprathamagamoktAsaMvedhaHkAlAdezena tujaghanyatodveantarmuhUrte utkarSatazcatasraH pUrvakoTyazcaturantarmuhUtAdhikAH, tRtIye'pyevaM-'navaraMogAhaNAjahanneNaMaMgulapuhuttatti, anenedamavasitam-aGgulapRthakatvAddhInatarazarIromanuSyonotkRSTAyuSkeSutiryarutpadyate, tathA 'mAsapuhuttaM tianenApi mAsapRthaktavAddhInatarAyuSko manuSyonotkRSTasthitiSutiryasUtpadyata ityuktaM, 'jahA sannapiMcidiyatirikkhajoNiyassa paMciMdiyatirikkhajoNi uuvavajamANase tyAdi, sarvatheha samatAparihArArthamAha-- ___'navaraM parimANa mityAdi tatra parimANadvAre utkarSato'saGkhayeyAste utpadyante ityuktaM iha tusaMjJimanuSyANAMsaddhayeyatvena saGkhyeyA utpadyanta iti vAcyaM, saMhananAdidvArANituyathA tatroktAni tathehAgantavyAni, tAni caivaM-teSAM SaT saMhananAni jaghanyotkarSAbhyAmaGgulAsaGghayeyabhAgamAtrA'vagAhanA SaT saMsthAnAni timro lezyA mithyA dRSTi dve ajJAne kAyarUpo yogo dvau upayogau catataH sajJAzcatvAraH kaSAyAH paJcendriyANi trayaH samuddhAtA dve vedane trayo vedA jaghanyotkarSAbhyA- mantarmuhUrtapramANamAyuraprazastAnyadhyavasAyasthAnAni AyuH samAno'nubandhaH, Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-120/856 kAyasaMvedhastu bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSatastvaSTau bhavagrahaNAni kAlAdezena tu saMjJimanuSya- paJcendriyatiryasthityanusArato'vaseya iti| atha devebhyaH paJcendriyatiryaJcamutpAdayannAha-jaidevehI'tyAdi, 'asurakumArANaM laddhIti asurakumArANaM 'labdhiH' parimANAdikA 'evaM jAva IsANadevassa'tti yathA pRthivIkAyikeSu devasyotpattiruktA asurakumAramAdAvIzAnakadevaM cAnte kRtvA evaM tasya paJcendriyatiryakSu sA vAcyA, IzAnakAnta eva ca devaH pRthivIkAyikeSUtpadyata itikRtvA yAvadIzAnakadevasyetyuktaM, asurakumArANAM caivaM labdhiH-ekAdyasaGkhyeyAntAnAM teSAM paJcendriyatiryakSu samayenotpAdaH, tathA saMhananAbhAvaHjaghanyato'GgulAsaGkhyeyabhAgamAnA utkarSataH saptahastamAnAbhavadhAraNIyAvagAhanA itarA tu jaghanyato'GgulasaGkhayeyabhAgamAnA utkarSatastu yojanalakSamAnA saMsthAnaM samacaturaM uttaravaikriyApekSayA tu nAnAvidhaM catanolezyAstrividhA dRSTiH trINi jJAnAnyavazyaM ajJAnAni ca bhajanayA yogAdIni paJcapadAnipratItAnisamudghAtAAdhAH paJca vedanA dvividhA vedo napuMsakavarja sthitirdaza varSasahasrANi jaghanyA itara tu sAtirekaM sAgaropamaM zeSadvAradvayaM tu pratItaM saMvedhaM tu sAmAnyata Aha-'bhavAdeseNaM savvatthetyAdi / nAgakumArAdivaktavyatA tu sUtrAnusAreNopayujya vAcyA, 'ogAhaNA jahA ogAhaNAsaMThANe'tti avagAhanA yathA'vagAhanAsaMsthAne prajJApanAyA ekaviMzatitame pade, tatra caivaM devAnAmavagAhanA "bhavaNavaNajoisohampIsANe satta huMti rynniio| ekkekahANi sese duduge yaduge caukcha ya / / " ityAdi 'jahA Thitipae'tti prajJApanAyAzcaturthapade sthitizca pratItaiveti / zatakaM-24 uddezakaH-20 samAptam -zataka-24 uddezakaH-21:mU. (857) maNussA NaM bhaMte ! kaohiMto uvava0 kiM neraiehiMto uvava0 jAva devehito uvava0?, goyamA! neraiehitovi uvava0 jAva devehitovi uva0, evaM uvavAojahA paMciMdiyatirikhajoNiuddesae jAva tamApuDhavineraiehitovi uva0 no ahesattamapuDhavinerai0 uv0|| rayaNappabhapuDhavineraieNaMbhaMte! je bhavie maNussesuuvava0 seNaMbhaMte! kevatikAla0?, goyamA! jaha0 mAsapuhattadvitIesuukkoseNaM puvakoDI AuesuavasesA vattavvayAjahA paMciMdiyatirikkhajo0 uvavajaMtassa taheva navaraM parimANe jaha0 ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA uvavanaMti, jahA tahiM aMtomuttehiM tahA ihaM mAsapuhuttehiM saMveha karejA sesaM taM ceva 9 / jahArayaNappabhAe vattavvayAtahA sakkarappabhAevivattavvayA navaraMjahanneNaM vAsapuhuttaTThiesu ukkoseNaMpuScakoDi, ogAhaNA lessAnANadvitiaNubaMdhasaMvehaMnANattaMcajANejAjahevatirikkhajoNiyauddesae evaM jaavtmaapuddhvinerie9| jai tirikkhajoNiehito uvavajaMti kiM egidiyatirikkhajoNiehiMto uvava0 jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehaM uvava0 ?, goyamA! egidiyatirikkhajoNie bhedojahA paMciMdiyatirikkhajoNiuddesae navaraM teuvAU paDiseheyavvA, sesaM taM caiva jAva puDhavikkAie NaM bhaMte ! je. // 1 // Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-21 357 bhavie maNussesu uvavajittAe se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jahanneNaM aMtomuhattahitiesu ukkoseNaM puvvakoDIAuesu uvv0|| teNaMbhaMte! jIvA evaMjacceva paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajamANassa puDhavikkAiyassa vattavvayA sA ceva ihavi uvavajamANassa bhANiyavvA navasuvi gamaesu, navaraM tatiyachaTTanavamesu gamaesu parimANaM jahanneNaM ekko vA do vA tini vA ukkoseNaM saMkhejjA uvava0, jAhe appaNA jahannakAla-hitiobhavati tAhe paDhamagamae ajjhavasANA pasatyAvi appasatyAvi bitiyagamae appasasthA tatiyagamae pasatyA bhavati sesaMtaM ceva niravasesaM 9 / jaiAukkAieevaM AukkAiyANavi, evaMvaNassaikAiyANavi, evaMjAva cauridiyANavi, asannipaMciMdiyatirikkhajoNiyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiyaasannimaNussasannimaNussANa yaete savvevi jahA paMciMdiyatirikkhajoNiyauddesae taheva bhANiyabvA, navaraM eyANi ceva parimANaajjhavasANanANattANijANijjA puDhavikAiyassa etvaceva uddesae bhaNiyANi sesaMtahevaniravasesaM jai devehiMto uvava0 kiMbhavaNavAsidevehito uvava0 vANamaMtara joisiya0 vemANiyadevehiMto uvava0?, goyamA! bhavaNavAsI jAvavemANiya0,jaibhavaNa0 kiMasurajAva thaNiya0 goyamA! asura jAva thaNita asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvava0 se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jaha0 mAsapuhuttahitiesu ukkoseNaM puvakoDiAuesu uvv0|| evaM jacceva paMciMdiyatirikkhajoNiuddesae vattavbayA saJcaiva etthavi bhANiyavvA, navaraM jahA tahiM jahannagaM aMtomuttahitIesutahA ihaM mAsapuhuttahiIesu, parimANaM jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA uvavajaMti, sesaMtaM ceva, evaM jAva IsANadevotti, eyANi caiva nANatANisaNaMkumArAdIyAjAvasahassArottijahava paMciMdiyatirikkhajoNiuddesae, navaraMparimANaM jaha0 eko vA do vA tinnivA ukkoseNaM saMkhejAuvavajaMti, uvavAo jahanneNaM vAsupuhattahitiesu ukkoseNaM puvvakoDIAuesu uvava0, sesaM taM caiva saMvehaM vAsa huttaM puvvakoDIsu krejaa| saNaMkumAre ThitI cauguNiyAaTThAvIsaM sAgarovamA bhavaMti, mAhiMde tANi ceva sAtiregANi, bamhaloe cattAlIsaMlaMtae chappannaM mahAsukke aTThasaddhiM sahassAre bAvattarisAgarovamAiMesA ukkosA ThitI bhaNiyavyA jahannaTTitipi cau guNejA 9 / / ___ANayadeve NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA! jahanneNaM vAsa huttahitiesu uvava0 ukkoseNaM puvvakoDIThitIesu, te NaM bhaMte ! evaM jaheva sahassAradevANaM vattabvayA navaraM ogAhaNA ThiI aNubaMdho ya jaannejaa| sesaM te ceva, bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAiMukkoseNaM cha bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasa sAgarovamAiMvAsapuhuttamamahiyAiMukko0 sattAvannasAgarovamAItihiM puncakoDIhiM abbhahiyAievatiyaM kAlaM0, evaM navavi gamA, navaraM ThitiM aNubaMdhaM saMvehaM ca jANejA, evaM jAva accuyadevo, navaraM Thirti aNubaMdhaMsaMvehaMcajANejA, pANayadevassa ThitItiguNiyAsaddhiM sAgarovamAI, AraNagassa tevar3hi sAgarovamAI, acuyadevassa chAvaDhiM saagrovmaaiN| jai kappAtItayemANiyadevehiMto uvava0 kiM gevejakappAtIta0 anuttarovavAtiyakappAtIta0?, goyamA ! geveja0 aNuttarovavA0, jai geveja0 kiM hiDimaragevijjagakappAtItajAva Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/21/857 uvarimarageveja0?, goyamA ! hiDimaragevecajAva uvarima 2, gevejjadeve NaM bhaMte ! je bhavie maNusseuvavaJjittae se NaM bhaMte ! kevatikA0?, goyamA! jaha0 sAvaputtaThitIesu ukkoseNaM puvva koDI avasesaMjahA ANayadevassa vattavvayA navaraM ogAhaNA0 go0 ! ege bhavadhAraNijje sarIrae se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM do rynniio| saMThANaM, go0 ! ege bhavadhAraNijje sarIre samacauraMsasaMThie pa0, paMca samugghAyA paM0 taMvedaNAsamu0 jAvateyagasamu0, no cevaNaM veubjiyateyagasamuddhAehito samohaNiMsu vA samohaNaMti vA samohaNissaMtivA, ThitI aNubaMdhojahanneNaMbAvIsaM sAgarovamAiMukko0 ekatIsaMsAgarovAiM, sesaM taM0, kAlAde0 jaha0 bAvIsaM sA0 vAsapuhuttamama0 ukko0 teNautiM sAgarovamAiM tihiM pubbakoDIhiM abbhahiyAievatiyaM0, evaM sesesuvi aTThagamaesu navaraM ThitI saMvehaM ca jANe09/ jai aNuttarovavAikappAtItavemANi0 kiM vijayaaNuttarovavAiya0 vejayaMtaaNuttarovavAtiya0 jAva savvaTThasiddha0?, goyamA! vijayaaNuttarovavAtiyajAva sabvaTThasiddhaaNuttarovavAtiya0, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadeve gaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvava0 se NaM bhaMte ! kevati0 evaM jaheva gevecadevANaM navaraM ogAhaNA jaha0 aMgulassa asaM0 bhAgaM ukkoseNaM egA rayaNI0 sammadiTThI no micchadiTThI no sampAmicchadiTThI, nANI no annANI niyamaM titrANI taM0-AbhiNibohiya0 suya0 ohinANI, ThitI jahanneNaM ekatIsaM sAgarovamAiM ukko0 tettIsaM saagrovmaaii| sesaM taheva, bhavAde0 jaha0 do bhavaggahaNAiM ukko0 cattAra bhavaggahaNAI, kAlAde0 z2aha0 ekkatIsaMsAgaro vAsapuhuttamabhahiyAiMukkoseNaMchAvahi~sAgarovamAiMdohiM puvakoDIhiM amahiyAI evatiyaM, evaM sesAvi aTTha gamagA bhANiyavvA navaraMThita aNubaMdhaM saMvedhaM ca jANejA sesaM evaM caiva savvaTThasiddhagadeveNaM bhaMte! jebhavie maNussesuuvavajittae sA ceva vijayAdidevavattavyayA bhANiyabvA navaraM ThitI ajahannamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamAievaM aNubaMdhovi, sesaMtaM ceva, bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamanbhahiyAI ukkoseNaM tetIsaM sAgarovamAiM pubdakoDIe abbhahiyAI evatiyaM014 socevajahannakAladvitIesuuvavannoesaceva vattavvayA navaraM kAlAdeseNaMjahanneNaM tettIsaM sAgaro0 vAsapuhuttamamahiyAI ukkoseNavitettIsaM sAgaro0 vAsapuhuttamamahiyAievatiyaM02 so ceva ukkosakAladvitIesu uvavanno esa ceva vattavbayA, navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM puvakoDIe abhahiyAI, ukkoseNavi tettIsaM sAgarovamAiM puncakoDIe abbhahiyAI, evatiyaM0 3, ete ceva tini gamagA sesA na bhaNNati / sevaM bhaMte! 2 tti| vR. jahanneNaM mAsapuhuttaThiiesuttianenedamuktaM-ratnaprabhAnArakAjaghanyaM manuSyAyurbaghnanto mAsapRthaktvAddhInataraMna baghnanti tathAvidhapariNAmAbhAvAditi, evamanyatrApi karaNaM vAcyaM, tathA parimANadvAre 'ukkoseNaM saMkhejjA uvavajaMti'tti nArakANAMsaMmUrchimeSu manuSyeSUtpAdAbhAvAdgarbhajAnAM gha saGghayAtatvAtsaGkhyAtA eva te utpadyanta iti, 'jahA tahiM aMtomuhuttehiM tahA ihaM mAsapuhuttehiM saMvehaM karejjattiyathAtatra-paJcendriyatiryaguddezakeralaprabhAnArakebhya utpadyamAnAnAM paJcendriyatirazcA jaghanyato'ntarmuhUrttasthitikatvAdantarmuhUtaiH saMvedhaH kRtastatheha manuSyoddezake manuSyANAM jaghanya Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 359 zatakaM-24, varga:-, uddezakaH-21 sthitimAzritya mAsapRthakatvaiH saMvedhaH kArya iti bhAvaH, tathAhi-'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasa vAsasahassAiM maaspuhuttmmhiyaaii'ityaadi| zarkarAprabhAdivaktavyatA tu paJcendriyatiryaguddezakAnusAreNAvaseyeti / atha tiryagbhyo manuSyamutpAdayannAha- 'jaitirikkhe'tyAdi, ihapRthivIkAyAdutpadyamAnasya paJcendriyatirizco yA vaktavyatoktA saiva tata utpadyamAnasya manuSyasyApi, etadevAha-evaM jacceve'tyAdi, vizeSaM punarAha-'navaraM taIe'ityAdi tatra tRtIye audhikebhyaH pRthivIkAyikebhya utkRSTasthitiSumanuSyeSu ye utpadyante te utkRSTataH saGkhyAtA eva bhavanti, yadyapi manuSyAH saMmurchimasaGgrahAdayasaGkhyAtA bhavanti tathA'pyutkRSTasthitayaH pUrvakoTyAyuSaH saGkhyAtA eva paJcendriyatiryaJcastvasaGkhyAtA api bhavantIti, evaM SaSThe navame ceti / 'jAheappaNe'tyAdi, ayamarthaH--madhyamagamAnAMprathamagame auSikeSUtpadyamAnatAyAmityarthaH adhyavasAnAni prazastAni utkRSTasthitikatvenotpattau aprazastAni ca jadhanyasthitikatvenotpattI, 'bIyagamae'tti jaghanyasthitikasya jaghanyasthitiSUtpattAvaprazastAni, prazastAdhyavasAnebhyo jaghanyasthitikatvenAnutpatteriti, evaM tRtIyo'pi vAcyaH / . apkAyAdibhyazca tadutpAdamatidezenAha-'evaM aaukaaiyaannvii'tyaadi| devAdhikAre-'evaMjAva IsANo devo'tti yathA'surakumArA manuSyeSu paJcendriyatiryagyonikoddezakavaktavyatA'tidezonotpAditA evaM nAgakumArAdaya IzAnAntA utpAdanIyAH, samAnavaktavyatvAt, yathA ca tatrajaghanyasthiteH parimANasya ca nAnAtvamuktaM tathaiteSvapyataevAhaeyANi ceva nANatANi'tti sanatkumArAdInAM tu vaktavyatAyAM vizeSo'stIti tAn bhedena . darzayi-'saNaMkumAre'tyAdi, esAukosA ThiI bhaNiyavva'ttayadA audhikebhya utkRSTasthitikebhyazca devebhyaaudhikAdimanuSyeSUtpadyate tadotkaSTA sthiti visAcotkRSTasaMvedhavivakSAyAM caturbhirmanuSya bhavaiH krameNAntaritA kriyate, tatazca sanatkumAradevAnAmaSTAviMzatyAdisAgaropamamAnA bhavati saptAdisAgaropamapramANatvAttasyA iti, yadApunarjaghanyasthitikadevebhya audhikAdimanuSyeSUtpadyate tadA jaghanyasthitirbhavati, sAcatathaiva caturguNitA sanatkumArAdisAgaropamamAnA bhavati dvayAdisAgaropamamAnatvAttasyA iti| __ 'ANayadeveNa'mityAdi, 'ukkoseNaM chabbhavaggahaNAiMti trINi daivikAni trINyeva krameNa manuSyasatkAnItyevaMSaT, 'kAlAdeseNaMjahanneNaM aTThArasa sAgarovamAItiAnatadevalokejaghanyasthiterevaMbhUtatvAt, "ukkoseNaMsattAvannaM sAgarovamAItiAnate utkRSTasthiterekonaviMzati-sAgaropamapramANAyA bhavatrayaguNanena saptapaJcAzatsAgaropamANi bhavantIti / graiveyakAdhikAre 'egebhavadhAraNijje sarIre'tti kalpAtItadevAnAmuttaravaikriyaM nAstItyarthaH, 'no ceva NaM veudie'tyAdi, praiveyakadevAnAmAdyAH paJca samudghAtA- labdhyapekSayA saMbhavanti, kevalaM vaikriyataijasAbhyAMnatesamuddhAtaM kRtavanta-kurvanti kariSyantivA, prayojanAbhAvAdityarthaH 'jahanneNaMbAvIsaMsAgarovamAiMtiprathamauveyake jaghanyena dvAviMzatisteSAM bhavati 'ukoseNaM ekkatIsaM'ti navamagraiveyake utkarSata ekatriMzattAnIti, 'ukkoseNaM tenauI sAgarovamAiM tihiM puvakoDIhiM amahiyAiMti ihotkarSataH SaD bhavagrahaNAni tatazcatriSudevabhavagrahaNeSatkRSTasthitiSu __ Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-21/857 tisRbhiH sAgaropamANAmekatriMzadbhistrinavatisteSAM syAt tribhizcotkRSTamanuSyajanmabhistinaH pUrvakoTyo bhavantIti / sarvArthasiddhikadevAdhikAre AdyAevatrayogamA bhavantisarvArthasiddhakadevAnAM jaghanyasthi-terabhavAnmadhyamaM gamatrayaM na bhavati utkRssttsthiterbhaavaacaantimmiti| zatakaM-24 uddezakaH-21 samAptaH -zataka-24 uddezakaH-22:mU. (858) vANamantarA NaM kaohiMto uvava0 kiM neraiehiMto uvava0tirikkha0 evaM jaheva nAgakumArauddesae asannI nivarasesaM / jai sannipaMciMdiyajAva asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiya0 jebhavie vANamaMtara0 seNaMbhaMte! kevati?, go0 ! jahanneNaMdasavAsasahassaThitIesu ukkoseNaM paliovamaThitiesusesaMtaMcevajahAnAgakumArauddesaejAva kAlAdeseNaM jaha0 sAtiregA puvvakoDI dasahiM vAsasahassehiM abbhahiyA ukkoseNaM cattAri paliovamAiMevatiyaM 11 soceva jahannakAlaTThitiesu uvavano jaheva nAgakumArANaM bitiyagame vattabvayA 2 / soceva ukkosakAladvitiesu uvava0 jaha0 paliovamaTTitIesu ukkoseNavipaliovamahitiesu esa ceva vattavyayA navaraM ThitI se jaha0 paliovamaM ukkose0 tini paliovamAI saMvehojaha0 do paliovamAiMukko0 cattAri paliovamAI evatiyaM 3 / manjhimagamagA tinnivi jaheva nAgakumAresu pacchimesu tisu gamaesu taM caiva jahA nAgakumaruddesae navaraM Thiti saMvehaM ca jANejA, saMkhejavAsAuya taheva navaraM ThitI aNubaMdhoM saMvehaM ca ubhao ThitIesujANejA, jai maNussa0 asaMkhejjavAsAuyANaM jaheva nAgakumArANaM uddese taheva vattavvayA navaraM taiyagamae ThitI jahanneNaM paliovaM ukkoseNaM tini paliovamAiMogAhaNA jahanneNaM gAuyaM ukkoseNaM tinni gAuyAiM sesaM taheva saMveho se jahA etya ceva uddesae asNkhejjvaasaauysnnipNciNdiyaannN| saMkhejavAsAuyasannimaNussejaheva nAgakumAruhesae navaraMvANamaMtare ThitisaMvehaMcajANejjA sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. dvAviMzatitame kiJcillikhyate-tatrAsaGkhyAtavarSAyuHsaMjJipaJcendriyAdhikAre- 'ukkoseNaM cattAri paliocamAIti tripalyopamAyuHsaMjJipaJcendriyatiryak palyopamAyurvyantaro jAta ityevaM catvAri palyopamAni, dvitiiygme| 'jahevanAgakumArANaMbIyagamevattavvaya'ttisAcaprathamagamasamAnaivanavaraMjaghanyatautkarSatazca sthitirdazavarSasahasrANi, saMvedhastu 'kAlAdeseNaMjahanneNaM sAtiregA pucakoDI dasavAsaptahassehi amahiyA ukkaseNaM tinni paliovamAI dasahi vAsahassehiM abmahiyAI'ti / tRtIya game 'ThiI se jahanneNaM paliovamati yadyapi sAtirekA pUrvakoTI jaghanyato'sa, hyAtavarSAyuSAM tirazcAmAyurasti tathA'pIha palyopamamuktaM palyopamAyuSkavyantareSUtpAdayiSyamANatvAdhato'saGkhyAtavarSAyuH svAyuSo vRhattarAyuSkeSudeveSu notpadyate etacca praaguktmeveti| ___ 'ogAhaNA jahanneNaM gAuya'ti yeSAM palyopamamAnAyusteSAmavagAhanA gavyUtaM te ca suSamaduSSamAyAmiti / trayoviMzatitamoddezake kiJcillikhyate zatakaM-24 uddezakaH-22 samAptaH Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-23 361 -:zatakaM-24 uddezakaH-23:mU. (859) joisiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajaMti kiM neraie0 bhedo jAva sannapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvava0 no asannipaMciMdiyatirikkha0,jai sani0 kiMsaMkheja0 asaMkheja0?, goyamA! saMkhejavAsAuya0 asNkhejvaasaauy0|| sannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie jotisiesu uvava0 se NaM bhaMte ! kevati0?, goyamA ! jahanneNaM aTThabhAgapaliovamahitiesu ukkoseNaM paliovamavAsasayasahassaTitiesu uvava0, avasesaMjahA asurakumAruddesae navaraM ThitI jahanneNaM aTThabhAgapaliovamAiM ukko0 tinni paliovamAiM / evaM aNubaMdhovi sesaM taheva, navaraM kAlAde0 jaha0 do aTThabhAgapaliovamAiM ukko0 cattAri paliovamAI vAsasayasahassamabbhahiyAiMetaviyaM / so cevajahannakAladvitIesujvavannojaha0 ahobhAgapaliovamahitiesuuko0 abhAgapaliovamaddhitiesu esa ceva vattavvayA navaraM kAlAdesaM jaanne02| so ceva ukkosakAlaThiiesu uvava0 esa caiva vattavvayA navaraM ThitI jaha0 paliovamaM vAsasayasahassamabbhahiyaM ukko0 tinni paliovamAiM0 evaM aNubaMdhovi, kAlAde0 jaha0 do paliovamAiMdohiM vAsasayasahassehimabbhahi0 ukko0 cattA0 pali0 vaassyshssm03| socaiva appaNA jahannakAladvitIo jAojahanneNaM aTThabhAgapaliovamahitIesu uvavanno ukkoseNavi aTThabhAgapaliovamadvitIesu uvavatro, te NaM bhaMte! jIvA esa ceva vattavvayA navaraM ogAhaNAjahanneNaMghaNuhapuhuttaMuko0 sAtiregAiMaTThArasaghaNusayAiMThitIjahanne0 aTThabhAgapaliovaM ukko0 aTThabhAgapaliovamaM, evaM aNubaMdho'visesaMtaheva, kAlAde0 jaha0 do aTThabhAgapaliovamAI ukko0 do aTThabhAgapaliovamAiMevatiyaM jahannakAladvitiyassa esa ceva ekko gmo6| socaiva appaNA ukkosakAlahitiojAo sAceva ohiyA vattavvayA navaraM ThitI jahanneNaM tini pali0 ukko0 tini paliovamAiM evaM aNubaMdhovi, sesaMtaMceva, evaM pacchimA tinni gamagA neyavvA navaraM Thiti saMvehaNaMca jANejA, ete satta gmgaa| jai saMkhejjavAsAuyasannapaMciMdiya0 saMkhejavAsAuyANajaheva asurakumAresuuvavaJjamANANaM taheva navavi gamA bhANiyavyA navaraM jotisiyaThiti saMvehaM ca jANejjA sesaM taheva niravasesaM bhaanniyvyN| jai maNussehiMto uvava0 bhedo taheva jAva asaMkhejavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie joisiesuuvavajjittae seNaMbhaMte! evaMjahA asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMyassa joisiesu ceva uvavajamANassa satta gamaMgA taheva maNussANavi navaraM ogAhaNAviseso paDhamesutisugamaesu ogAhaNAjahanneNaM sAtiregAiMnavaghaNusayAiMukko0 tinni gAuyAiMmajhimagamae jaha0 sAtiregAI navaghaNusayAiMukkoseNavi sAtiregAiM nava ghaNusayAiM ukko tinni gAuyAI majjhimagamae jaha0 sAtiregAiM nava ghaNusayAI ukkoseNavi sAtiregAiM nvghnnusyaaii| pacchimesutisugamaesujaha0 tinni gAuyAiMukkose0 tini gAuyAiMsesaMtahevaniravasesaM jAva saMvehotti, jai saMkhejavAsAuyasannimaNusse0 saMkhejavAsAuyANaM jaheva asurakumAresu uvavajamANANaM taheva nava gamagA bhANiyavyA, navaraM jotisiyaThiti saMvehaM ca jANejA, sesaMtaM ceva niravasesaM / sevaM bhaMte ! 2 ti / / Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-/23/859 vR. 'jahanneNaMdoaTThabhAgapaliovamAiMti dvIpalyopamASTabhAgAvityarthaH tatraiko'saGkhyAtAyuSkasambandhI dvitIyastu tArakajyotiSkasambandhIti, 'ukkoseNaM cattAri paliovamAI vAsasayasahassamabmahiyAIti trINyasaGkhyAtAyuH-satkAni ekaM ca sAtirekaM candravimAnajyotiSkasatkamiti, tRtIyagame 'ThiI jahanneNaM paliovamaM vAsasayasahassamabbhahiyaMti yadyapyasaGkhyAtavarSAyuSAM sAtirekA pUrvakoTI jaghanyataH sthitirbhavati tathA'pIha palyopamaM vrsslkssaabhymdhikmukt| etatpramANAyuSkeSu jyotiSkeSUtpatsyamAnatvAd, yato'saGkhyAtavarSAyuH svAyuSo bRhattarAyuSkeSu deveSu notpadyate, etacca prAgupadarzitameva, caturthe game jaghanyakAlasthitiko'saGkhyAtavarSAyuraudhikeSu jyotiSkeSUtpannaH, tatra cAsaGkhyAtAyuSe, yadyapi palyopamASTabhAgAddhInataramapijaghanyataAyuSkaMbhavati tathA'pijyotiSAM tatohInataraMnAsti, svAyustulyAyurvandhakAzcotkarSato'saGkhyAtavarSAyuSa itIha jaghanyasthitikAste palyopamASTabhAgAyuSo bhavanti, teca vimalavAhanAdikulakarakAlAtpUrvatakAlabhUco hastyAdayaH audhikajyotiSkA apyevaMvidhA eva tadutpattisthAnaM bhavantIti 'jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaTTiIesu' ityaadhuktm| ___ 'ogAhaNA jahanneNaM ghaNuhapuhattaMti yaduktaM tatpalyopamASTabhAgamAnAyuSo vimalavAhanAdikulakarakAlAtpUrvatarakAlabhAvino hastyAdivyatiriktakSudrakAyacatuSpAdanapekSyAvagantavyaM, 'ukkoseNaM sAtiregAiM aTThArasadhaNusayAIti etacca vimalavAhanakulakarapUrvatarakAlabhAvihastyAdInapekSyoktaM, yato vimalavAhanonavadhanuHzatamAnAvagAhanaHtatkAlahastyAdayazca tadviguNAH, tatpUrvatarakAlabhAvinazca te sAtirekata pramANA bhvntiiti| "jahannakAlaTThiiyassa esa ceva ekko gamo tti paJcamaSaSThagamayoratraivAntarbhAvAd, yataH palyopamASTabhAgamAnAyuSo mithunakatirazcaH paJcamagame SaSThagame ca palyopamASTabhAgamAnamevAyurbhavatIti, prAga bhAvitaM caitaditi, saptamAdigameSatkRSTaiva tripalyopamalakSaNA tirazca sthiti, jyotiSkasyatusaptamedvividhApratItaiva, aSTame palyopamATabhAgarUpA, navamesAtirekapalyopamarUpA, saMvedhazcaitadanusAreNa kArya 'ete satta gama'ttiprathamAstrayaH madhyamatrayasthAne ekaH pazcimAstu traya evetyevaM spt| asaGghayAtavarSAyuSkamanuSyAdhikAre-'ogAhaNA sAtiregAiM navadhaNusayAIti vimalavAhanakulakarapUrvakAlInamanuSyApekSayA, 'tinni gAuyAIti etaccaikAntasuSamAdibhAvimanuSyApekSayA, 'majjhimagamae'tti pUrvoktanItestribhirapyeka evAyamiti / / zatakaM-24 uddezakaH-23 samAptaH -zataka-24 uddezakaH-24:mU. (860) sohammadevA NaM bhaMte ! kaohiMto uvava0 kiM neraiehito uvava0 bhedo jahA joisiyauddesae, asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNieNaMbhaMte!jebhavie sohammagadevesu uvava0 se NaM bhaMte ! kevatikAla0?, goyamA ! jaha0 paliovamaTTitIesu ukkose0 tipaliovamadvitIesu uvv0|| teNaM bhaMte! avasesaM jahA joisaesa uvavajamANassa navaraM sammadiTThIvi micchAdi0 no sammAmicchAdiTThI nANIvi annANIvido nANA do annANA niyama ThitI jaha0 do paliovamAI Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 24, varga:-, uddezakaH - 24 ukkoseNaM chappalaovamAIM evatiyaM 1 / so ceva jahannakAlaTThitiesu uvavanno esa caiva vattavvayA navaraM kAlAdeseNaM jahantreNaM do paliovamAM ukkoseNaM cattAripali ovamAI evatiyaM 2 | so ceva ukkosakAlaTThitiesu uvavantro jahantreNaM tipaliovamaM ukkosaNavi tipali ovamaM esa caiva vattavvayA navaraM ThitI jahantreNaM tinni paliovamAiM ukkoseNavi tinni pali ovamAI sesaM taheva kAlAde0 jaha0 chappaliovamAI ukkoseNavi chappaliovamAiMti evatiyaM 3 / so ceva appaNA jahannakAlaTThitio jAo jaha0 paniovamaTThitiesu ukkose0 paniovamaTTitiesa esa caiva vattayvayA navaraM ogAhaNA jaha0 ghaNupuhuttamaM ukkoseNaM dogAuyAiM, ThitI jahantreNaM paliovamaM ukko seNavi paliovamaM sesaM taheva, kAlAde0 jaha0 dopali ovamAiM ukkoseNapi do pali ovamAI evatiyaM 6 / so ceva appaNA ukkosakAlaTThitIo jAo AdillamagasarisA tinna gamagA neyavvA navaraM ThitiM kAlAdesaM ca jANejA 9 / 363 jai saMkhejavAsAuyasannipaMciMdiya0 saMkhejjavAsAuyassa jaheva asurakumAresu ubavajamANassa taheva navavi gamA, navaraM ThitiM saMvahaM ca jANe0, jAhe ya appaNA jahannakAlaTThitao bhavati tAhe tisuvi gamaesu sammadiTThIvi micchAdi0 no sammAmicchAdiTThI do nANA do annANA niyamaM sesaM taM ceva jai maNussehiMto uvavajrjjati bhedo jaheba jotisiesu uvavajjramANassa jAva asaMkhejjavAsasahassAuyasannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie sohamme kappe devattAe uvavajjittae evaM jaheva asaMkhejavAsAuyassa sannipaMciMdiyatirikkhajoNissa sohamme kappe uvavajamANassa taheva satta gamagA navaraM dillae do gamasu ogAhaNA jahane0 gAuyaM ukkoseNaM tinni gAuyAI, tatiyagame jahanne0 tini gAuyAiM ukkoseNavi tinni gAuyAI, caMutthagamae jahantreNaM gAuyaM ukkoseNavi gAuyaM, pacchimaesa gamaesu jaha0 tinnigAuyAI ukko0 tinni gAuyAiM sesaM taheva niravase0 9 ja saMkhejavAsAjyasannimaNussehiMto evaM saMkhe0 sannimaNu0 jaheva asurakumAresu uvavajramANANaM taheva navagamagA bhA0 navaraM sohammadevaTThiti saMvehaM ca jANe0, sesaM taM caiva 9 / IsANadevA NaM bhaMte! kaohiMto uvava0 ?, IsANadevANaM esa ceva sohammagadevasarisA vattavvayA navaraM asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa jesu ThANesu sohamme uvavajramANassa pali ovamaThitAsu ThANesu ihaM sAtiregaM pali ovamaMkAyavvaM, cautthagame ogAhaNA jahaNaM ghaNuhapuhuttaM ukko seNaM sAtiregAI do gAuyAI sesaM taheva 9 / asaMkhejjavAsAuiyasannimaNusassavi taheva ThitI jahA paMcaMdiyatirikkhajoNiyassa asaMkhejavAsAuyassa ogAhaNAvi jesu ThANesu gAuyaM tesu ThANesu ihaM sAtiregaM gAuyaM sesaM taheva 9 / saMkhejavAsAuyANaM tirikkhajoNiyANaM maNussANa ya jaheva sohammesu uvavajramANANaM taheva niravasesaM navavi gamagA navaraM IsANaThitiM saMvehaM ca jANejjA 9 / sakumAradevA NaM bhaMte! kaohiMto uvava0 uvavAo jahA sakarappabhApuDhavineraiyANaM jAva pattasaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte! je bhavie saNakumAradevesu uvava0 avasesA parimANAdIyA bhavAdesapajavasANA sacceva vattavvayA bhANiyavvA jahA sohambhe uvavajramANassa navaraM saNakumAraTThiti saMvehaM ca jANejjA, jAhe ya appaNA jahannakAlaTThitIo Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24/-24/860 bhavati tAhe tisuci gamaesupaMca lessAo AdillAo kAyavAo sesaM taM caiva 9 / jai maNussehiMto uvava0 maNussANaM jaheva sakkarappabhAe uvavajamANANaM taheva Navavi gamA bhANiyabvA navaraM saNaMkumArahiti saMvehaM ca jANejjA 9 / / mAhiMdagadevANaMbhaMte! kaohiMtouvava0 jahA saNaMkumAragadevANaMvattavvayAtahA mAhiMdagade0 bhANi navaraM mAhiMdagadevA NaM bhaMte! kaohiMto uvava0 jahA saNaMkumAragadevANaM vattavvayA tahA mAhiMdagade0 bhANi0 navaraMmAhiMdagadevANaMThitI sAtiregAjANiyabvAsAceva, evaMbaMbhalogadevANavi vattavvayA navaraMbaMbhalogahiti saMvehaM ca jANejA evaMjAva sahassAro, navaraM Thiti saMvehaMcajANejA, laMtagAdINajahanakAlaThitiyassatirikkhajoNiyassa tisuvi gamaesu chappilessAo kAyabvAo, saMghayaNAiMbaMbhalogalataesupaMca AdillagANimahAsukkasahassAresu cattAri, tirikkhajoNiyANavi maNussANavi, sesaMtaM ceva 9! ANayadevA gaM bhaMte ! kaohiMto uvavajaMti ? uvavAo jahA sahassAre devANaM navaraM tirikkhajoNiyAkhoDeyavvAjAva pajjattasaMkhejavAsAuyasanimaNusseNaMbhaMte!jebhavieANayadevesu uvavajjitae maNussANa ya vattavvayA jaheva sahassAsu uvavajjamANANaM navaraM tini saMghayaNANi sesaM taheva jAva aNubaMdho bhavAdeseNaM jahanneNaM tini bhavaggahaNAI ukkoseNaM satta bhavAgahaNAI, kAlAdeseNaM aTThArasa sAgarovamAiMdohiM vAsapuhuttehiM amahiyAiMukkoseNaM sattAvannaM sAgarovamAI cauhi puvbakoDIhiM abbhahiyAiM evatiyaM0, evaM sesAvi aTTha gamagA bhANiyavvA navaraM Thiti saMvehaM ca jANejA, sesaMtaM ceva 9 / evaM jAva acuyadevA, navaraM Thiti saMvehaM ca jANejjA 9 / causuvisaMghayaNA tini aannyaadiisu| gevejjagadevANaM bhaMte! kao uvavanaMti? esa gheva vattavvayA navaraM saMghayaNA dovi, Thiti saMvehaM cA jaannejaa| vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitadevANaM bhaMte ! katohiMto uvavajaMti ?, esa ceva vattavvayA niravasesA jAva aNubaMdhotti, navaraM paDhamaM saMghayaNaM, sesaM taheva, bhavAdeseNaMjahanneNaM tinni bhavaggahaNAI ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAiM tihiM pucakoDIhiM amahiyAievatiyaM, evaM sesAviaTTha gamagA bhANiyavvA / navaraMThiti saMvehaMcajANejA, maNUse laddhI navasuvi gamaesujahA gevejesuuvavajamANassa navaraMpaDhamasaMghayaNaM / sabvaTThagasiddhagadevANaMbhaMte! kaohiMtouvava0?, uvavAojaheva vijayAdINaM jAva se gaMbhaMte ! kevatikAladvitiesu uvavajejA?, goyamA! jahanneNaM tettIsaM sAgarovamahiti0 ukkoseNavi tettIsasAgarovamaTTitIesu uvavanno, avasesA jahA vijayAisu uvavajaMtANaM navaraM bhavAdeseNaM tinni bhavaggahaNAIkAlAde0 jahanneNaMtettIsaMsAgarovamAiMdohiM vAsa huttehiM anbhahiyAI ukkoseNavi tettIsaM sogarovamAiMdohiM puvvakoDIhiM abbhahiyAiM evatiyaM 9 / so caiva appaNA jahannakAladvitIo jAo esa caiva vattavvayA navaraM ogAhaNAThitio rayaNipuhuttavAsapuhuttANi sesaM taheva saMvehaM ca jANejjA 9 / so caiva appaNA ukkosakAladvitIo jAo esa ceva vattavvayA navaraM ogAhaNA jaha0 paMca dhaNusayAI ukko0 paMcadhaNu sayAI, ThitI jaha0 puvakoDI ukko0 puvvakoDI, sesaM taheva jAva bhvaadesotti| kAlAde jaha0 tettIsaMjaha0 tetIsaM sAgarovamAiMdohiM puvakoDIhiM abbhahiyAI ukko0 tettIsaMsAga0 dohivi puvakoDIhiM abbhahiyAievatiyaMkAlaM sevejjA evatiyaM kAlaMgatirAgati Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-24, vargaH-, uddezakaH-24 365 karejA, ete tinni gamagA savvaTThasiddhagadevANaM / sevaM bhaMte ! 2 tti bhagavaM goyame jAva viharai / vR. 'jahanneNaM paliovamaTTiiesutti saudharme jaghanyenAnyasyAyuSo'satvAt, "ukkoseNaM tipaliovamaThiiesutta yadyapi saudharme bahutaramAyuSkamasti tathA'pyutkarSatapilyopamAyuSa eva tiryaJco bhavantitadanatirikcataMcadevAyurbandhantIti, 'dopaliovamAItievaM tiryagbhavasatkamaparaM gha devabhavasatkaM, 'cha paliovamAIti trINi palyopamAni tiryagbhavasatkAni trINyeva devbhvstkaaniiti| ___'so ceva appaNA jahannakAlaThiIo jAo'ityAdigamatraye'pyeko gamaH, bhAvanA tu pradarzitaiva, 'jahanneNaM ghaNuhapuhuttaM'tti kSudrakAyacatuSpadApekSaM 'ukkoseNaM do gAuyAIti yatra kSetre kAle vA gavyUtamAnA manuSyA bhavanti tatsambandhino hstyaadiinpekssyoktmiti| saGghayAtAyuHpaJcendriyatiryagadhikAre-'jAhe va appaNA jahannakAlaTTiio bhavaI'tyAdau 'no sampAmicchAdiTThI'tti mizraSTiniSedhyo jaghanyasthitikasya tadasambhavAdajaghanyasthitikeSu dRSTitrayasyApi bhAvAditi, tathA jJAnAdidvAre'pi dve jJAnevAajJAne vA syAtAM, jaghanyasthiteranyayorabhAvAditi / ___atha manuSyAdhikAre-'navaraM Adillaesu dosu gamaesu'ityAdi, Adyagamayorhi sarvatra dhanuSpRthaktvaM jaghanyAvagAhanA utkRSTA tu gavyUtaSaTkamuktA iha tu 'jahanneNaM gAuya'mityAdi, tRtIyagame tu jaghanyata utkarSatazcaSaDgavyUtAnyuktAni iha tu trINi, caturthe game tuprAgjaghanyato dhanuSpRthaktvamutkarSatastu dve gavyUte ukte iha tujaghanyata utkarSatazca gavyUtam, evamanyadapyUhyam / IzAnakadevAdhikAre- sAtiregaM paliovamaM kAyavvaM'ti IzAne sAtirekapalyopamasya jaghanyasthitikatvAt, tathA 'cautthagamae ogAhaNA jahanneNaM ghanuhapuhuttaM'ti ye sAtirekalapalyopamAyuSastiryaJcaH suSamAMzodbhavAH kSudratarakAyAstAnapekSyoktam, 'ukkoseNaM sAiregAI do gAuyAIti etacca yatra kAle sAtirekagavyatamAnA manuSyA bhavanti tatkAlabhavAn hastyAdInapekSyoktaM, tathA jesuThANesugAuyaM tisaudharmadevAdhikAre yeSu sthAneSvasaGkhyAtavarSAyurmanuSyANaM gavyUtamuktaM 'tesu ThANesu ihaM sAiregaM gAuyaMti jaghanyataH sAtirekapalpopamasthitikatvAdIzAnakadevasya prAptavyadevasthityanusAreNa cAsaGkhyAvarSAyurmanuSyANAM sthitisadbhAvAt tadanusAreNaiva ca teSAmavagAhanA bhaavaaditi| sanatkumAra devAdhikAre-'jAhe ya appaNa jahanne'tyAdau 'paMcalessAmo AdillAo kAyavvAo'ttijaghanyasthitikastiryak sanatkumAre samutpitsurjaghanyasthiti-sAmarthyAtkRSNAdInAM catasRNAM lezyAnAmanyatarasyAM pariNatobhUtvA maraNakAle padmalezyAmAsAdyamriyate tatastatrotpadyate, yato'gretanabhavalezyApariNAme satijIvaH parabhavaM gacchatItyAgamaH, tadevamasya paJca lezyA bhavanti _ 'laMtagAIgaMjahanne'tyAdi, etadbhAvanA cAnantaroktanyAyena kAryA, saMghayaNAI baMbhaloe laMtaesu paMca AillagANi'tti chedavartisaMhananasya caturNAmeva devalokAnAM gamane nibandhanatvAt, ydaah||1|| "chevaDheNa ugammaicattAri ujAva AimA kppaa| vaDDenja kappajuyalaM saMghayaNe kIliyAIe / / " iti Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 bhagavatIaGgasUtraM (2) 24-24/860 "jahanneNaM tinni bhavaggahaNAiMti AnatAdidevo manuSyebhya evotpadyate teSveva ca pratyAgacchatIti jaghanyato bhavatrayaM bhavatIti, evaM bhavasaptakamapyutkarSato bhAvanIyamiti, 'ukkoseNaM sattAvatra'-mityAdi,AnatadevAnAmutkarSata ekonaviMzatisAgaropamANyAyuH, tasya ca bhavatrayabhAvena saptapaJcAzatsAgaropamANi manuSyabhavacatuSTayasambandhipUrvakoTicatuSkAbhyadhikAni bhavantIti / zataka-24 uddezakaH-24 samAptaH / caramajinavarendraproditArthe parArtha, nipuNagaNadhareNa sthApitAnindhasUtre / vivRtimiha zate no kartumiSTe vudho'pi, pracuragamagabhIre kiM punarmAzo'jJaH / / muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre caturvizatItamazatakasaya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / __zatakaM-24- samAptam (zatakaM-25) vR. vyAkhyAtaMcaturviMzatitamazatam, atha paJcaviMzatitamamArabhyate,tasya caivamabhisambandhaHprAktanazate jIvA utpAdAdidvAraizcintitA iha tu teSAmeva lezyAdayo bhAvAzcintyante ityevaMsambandhasyAsyoddezakasaGgrahagAtheyammU. (861)lesA ya 1 davya 2 saMThANa 3 jumma 4 pajjava 5 niyaMTha 6 samaNA y7| ohe 8 bhaviyA 9 bhavie 10 sammA 11miche ya 12 uddesaa|| vR, 'lese'tyAdi, tatra 'lesA yatti prathamoddezake lezyAdayo'rthAvAcyA iti lezyoddezaka evAyamucyate ityevaM sarvatra 1 'davya'tti dvitIye gavyANi vAcyAni 2 'saMThANa'tti tRtIye sNsthaanaadyo'rthaaH3| 'jumma'tti caturthe kutayugmAdayo'rthAH pajjavatti paJcameparyakavAH-5 'niyaMTha'tti SaSThe pulakAdikA nirgranthAH 6 "samaNAya' tti saptame sAmAyikAdi sNytaadyo'rthaaH7| 'ohe tti aSTame nArakAdayo yathotpadyantetathA vAcyaM, katham?,oghe-sAmAnye vartamAnA bhavyAbhavyAdivizeSaNairavizeSitA ityarthaH8 'bhavie'ttinavamebhavyavizeSaNA nArakAdayo yathotpadyanta tathA vAcyam 9 'abhavie'tti dazame'bhavyatve vartamAnA abhavyavizeSaNA ityarthaH 10 / 'sammatti ekAdaze samyagdRSTivizeSaNAH 11 "micche yatti dvAdaze mithyAtve vartamAnA mithyATivizeSaNA ityarthaH 12 'uddesa'tti evamiha zate dvAdazoddezakA bhvntiiti| -zataka-25-uddezaka:-1:mU. (862) teNaM kAleNaM ra rAyagihe jAva evaM vayAsI-katiNaM bhaMte ! lessAo pa0?, goyamA ! challesAo pa0 taM0-kaNhalesA jahA paDhamasae bitie uddesae taheva lessAvibhAgo appAbahugaMca jAba caubbihANaM devANaM mIsagaM appabahugaMti // vR. tatra prathamoddezako vyAkhyAyate, tasya cedamAdisUtram-'teNaM kAleNamityAdi, 'jahA paDhamasaebitie uddesae taheva lesAvibhAgo'tti saca-'neraiyANabhaMte! kati lessAopannattAo ityAdi, 'apAbahuyaM ca'tti taccaivam / Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezaka:- 9 367 eesi NaM bhaMte! jIvANaM salessANaM kaNhalessANa' mityAdi, atha kiyaddUraM tadvAcyamityAha - 'jAvacauvvihANaM devANa 'mityAdi, taccaivam- 'eesi NaM bhaMte! bhavaNasAvAsINaM vANamaMtarANaM joiNiyANaM vemANAyANaM devANa ya devINa ya kaNhelAsANaM jAva sukkalesANa ya yakare2 hiMto ? ' ityAdi / atha prathamazate uktamapyAsAM svarUpaM kasmAtpunarapyucyate ?, ucyate, prastAvAnAntarAyAtatvAt, tathAhi--iha saMsArasamApannajIvAnAM yogAlpabahutvaM vaktavyamiti tatprastAvAllezyAlpabahutvaprakaraNamuktaM / tata eva lezyA'lpabahutvaprakaraNAnantaraM saMsArasamApannajIvAMstadyogAlpabahutvaM ca prajJApayannAha mU. (863) kativihA NaM bhaMte! saMsArasamAvantragA jIvA pantrattA ?, goyamA ! coddasavihA saMsArasamAvannagA jIvAya, taM0- suhumaappajattagA 9 suhumapajattagA 2 bAdara apajattagA 3 bAderapajatagA 4 beiMdiyA appajjattA 5 beiMdayA pajattA 6 evaM teiMdiyA 8 evaM cauriMdiyA 10 asannipaMciMdiyA appattagA 11 asannipaMciMdiyA pacatagA 12 sannipaMciMdiyA apajattagA 13 sannipaMciMdiyA pajattagA 14 / etesi NaM bhaMte! codasavihANaM saMsArasamAvannagANaM jIvANaM jahannukkosagassa jogassa kayare 2 jAva visesAhiyA ?, goyamA ! savvatyove suhumassa apajattagassa jahannae joe 1 bAdarassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe 2 vediyassa apajattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe 3 evaM teiMdiyarasa 4 eva cauridiyassa 5 asannissa paMciMdiyassa apajattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe 3 evaM teiMdiyassa 4 evaM cauridiyassa 5 asannissa paMcidiyassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe 6 sannissa paMciMdiyassa apajattagassa jahatrae joe asaMkhejjaguNe 7 suhumassa pacattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe 8 bAdarassa pajjattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe 9 suhumassa apajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 10 bAdarassa apajattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 11 suhumassa pajjattagassa ukkosae joe asaMkheJjaguNe 12 bAdarassa pacattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 13 / bediyassa pajjattagassa jahanae joe asaMkhejjaguNe 14 evaM teMdiya evaM jAva sannipaMciMdiyassa paJjattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe 18 bediyassa apajattagassa ukkosae joe asaMkhejaguNe 19 evaM tediyassavi 20 evaM cauridiyassavi 21 evaM jAva sannipaMciMdiyassa apajattagassa ukkosae joe asaMkhe0 23 bediyassa pajjattagassa ukkosae joe asaMkhe0 24 / evaM teiMdiyassavi pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 25 cauridiyassa pajjattagassa ukkosae asaMkhe0 26 asatripaMciMdiyapajjatta0 ukkosae joe asaMkhejaguNe 27 evaM sannipaMciMdiyassa pajjattagassa ukkIsae joe asaMkhejjaguNe 28 / vR. 'kaivihe 'tyAdi, 'suhuma' tti sUkSmanAmakarmodayAt 'apajattaga'tti aparyAptakA aparyAptakanAmakarmodayAt, evamitare tadviparItatvAt, 'vAyara' tti bAdaranAmakarmodayAt, eta catvAro'pi jIvabhedAH pRthivyAdyekendriyANAM, 'jaghannukosagassa jogassa' tti jaghanyo- nikRSTaH kAJcidvayaktimAzritya sa eva ca vyaktyantarApekSayotkarSaH - utkRSTo jaghanyotkarSaH tasya yogasya Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-19/863 vIryAntarAyakSayopazamAdisamutthakAyAdiparispandasya etasya ca yogasya caturdazajIvasthAnasambandhAjaghanyotkarSabhedAcASTAviMzativividhasyAtpabahutvAdijIvasthAnakavizeSAdbhavati tatra 'savyove ityAdi sUkSmasya pRthivyAdeH sUkSmatvAt zarIrasya tasyApyaparyAptakatvenAsampUrNatvAt tatrApi jaghanyasya vivakSitatvAtsarvebhyo vakSyamANebhyo yogebhyaH sakAzAstokaH -sarvastokobhavati jaghanyo yogaH, sa punarvaigrahikakArNaaudArikapudgalagrahaNaprathamasamayavartI, tadanantaraMca samayavRddhayA'jaghanyotkRSTo yAvatsarvotkRSTo na bhvti| bAyarase tyAdi bAdarajIvasya pRthivyAderaparyAptakajIvasyajaghanyoyogaHpUrvoktApekSayA'saGkhyAtaguNaH-asaGghakhyAtaguNavRddho bAdaratvAdeveti, evamuttaratrApyasaGkhyAtaguNatvaM dRzyam, iha ca yadyapi paryAptakatrIndriyotkRSTAkAyApekSayA paryAptakAnAM dvIndriyANAM saMjJinAmasaMjJinAM ca paJcendriyANAmutkRSTaH kAyaH saGghakhyAtaguNobhavati saGkhyAtayojanapramANatvAt tathA'pIha yogasya parispandasya vivakSitatvAt tasya ca kSayopazamavizeSasAmarthyAda yathoktamasaGkhyAtaguNatvaM na virudhyate, na hyalpakAyasyAlpa eva spando bhavati mahAkAyasya vA mahAneva, vyatyayenApi tasya darzanAditi / yogAdhikArAdevedamAha . mU. (864) do bhaMte ! neratiyA paDhamasamayovavannagA kiM samajogI kiM visamajogI?, goyamA ! siya samajogI siyavisamajogI, se keNaDeNaM bhaMte ! evaM vuccati siya samajogI siya visamajogI? goyamA ! AhArayAo vA se anAhArae anAhArayAo vA se AhArae siya hINe siya. tulle siya abbhahie jai hINe asaMkhejaibhAgahINe vA saMkhejaibhAgahINe vA saMkhejaguNahINe vA asaMkhenaguNahINe vA aha anmahie asaMkhejaibhAgamabbhahie vA saMkhejjaibhAgamabhahie vA saMkhejjaguNamabbhahie vA asaMkhenaguNamabbhahie vA se tegaDeNaM jAva siya visamajogI evaM jAva maanniyaannN|| vR. 'do bhaMte' ityAdi, prathamaH samaya upapannayoryayostau prathamasamayopapannau, upapattizceha narakakSetraprApti sA ca dvayorapi vigraheNa RjugatyA vA ekasya vA vigraheNAnyasya Rjugatyeti, 'samajogi'tti samo yogo vidyate yayostI samayoginau evaM viSamayoginau, 'AhArayAo vA' ityAdi, AhArakAdvA-AhArakaM nArakamAzritya settisa nArako'nAhArakaH anAhArakAdvAanAhArakaM nArakamAzrityAhArakaH, kim ? ityAha 'siya hINe'tti yonArako vigrahAbhAvenAgatyAhAraka evotpatro'sau nirantarAhArakatvAdupacita eva, tadapekSayA ca yo vigrahagatvA'nAhArako bhUtvotpanno'sau hInaH pUrvamanAhArakatvenAnupacitatvAddhInayogatvena ca viSamayogI syAditi bhAvaH, "siya tulle'tti yau samAnasamayayA vigrahagatyA'nAhArako bhUtvotpannau RjugatyA vA''gatyotpannau tayoreka itarApekSayA tulyaH samayogI bhavatIti bhaavH| 'abbhahie'tti yo vigrahAbhAvenAhAraka evAgato'sau vigrahagatyanAhArakApekSayopacitataratvenAbhyadhiko viSamayogIti bhAvaH, iha ca 'AhArayAo vA se anAhArae' ityanena hInatAyAH anahArayAovAAhArae' ityanenacAbhyadhikatAyA nivandhanamuktaM, tulyatAnibandhanaM Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 369 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-1 tu samAnadharmatAlakSaNaM prasiddhatvAtroktamiti / yogAdhikArAdevedamaparamAha mU. (865) kativihe NaM bhaMte ! joe pa0?, goyamA ! pannarasavihe joe paM0, taM0-saccamaNajoe mosamaNajoe saccAmosamaNajIe asaccAmosamaNajIesaccavaijoe mosavaijoe saccAmosavaijoe asaccAmosavaijoe orAliyasarIrakAyajoe orAliyamIsAsarIrakAyajoe veubviyasarIra- kA0 beubviyamIsAsarIrakA0 AhAragasarIrakA0 AhAragamIsAsa0 kA0 kammAsa0 kA015/ eyassa NaM bhaMte ! pannarasavihassa jahannukkosagassa kayare 2 jAva visesA0?, goyamA! savvatthove kammagasarIrajahanajoe 1 orAliyamIsagassa jahannajoe asaMkhe02 veubviyamIsagassa jahannae asaM03 orAliyasarIrassa jahannae joe asaM04 veubviyasa0jahannae joe asaM05 kammagasarIrassa ukkosae joe asaMkhe06 AhAragamIsagassa jahannae joe asaM07 tassa ceva ukkosae joe asaM0 8 orAliyamIsagassa 9 veubbiyamIsagassa 10 // eesiNaM ukkosae joe doNhavi tulle asaMkhe0, asacAmosamaNajogassa jahannae joe asaM011 AhArasarIrassa jahannae joe asaMkhe012 tivihassa maNajogassa 15/ ghauvihassa vayajogassa 19 eesi NaM sattaNhavi tulle jahannae joe asaM0, AhAragasarIrassa ukkosae joe asaM0 20 orAliyasarIrassa veubviyassa caubvihassaya maNajogassa cauvvihassa ya vaijogassa eesiNaMdasaNhavi tulle ukkasaejoe asaMkhejaguNe 30 sevaM bhaMte ! 2 ti| vR. 'kaivihe Na'mityAdi, vyAkhyA cAsyaprAgvat / / yogasyaivAlpabahuvaM prakArAntareNAha'eyassa Na'mityAdi, ihApi yogaH parispanda eva / zatakaM-25 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-25 uddezakaH-2:vR.prathamoddezake jIvadravyANAM lezyAdInAMparimANamuktaM, dvitIyetudravyaprakArANAM taducyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (866) kativihANaMbhaMte! dabvA pannattA?, goyamA! duvihAdavyA paM0 taM0-jIvadavvA ya ajIvadavvA ya, ajIvadavvA NaM bhaMte ! kativihA pa0?, goyamA ! duvihA pa0, taMjahA-rUviajIva-davvA ya arUviajIvadavvA ya evaM eeNaM abhilAveNaM jahA ajIvapajavA jAva se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai te Na no saMkhejA no asaMkhejA anaMtA / jIvadavvANaM bhaMte! kiM saMkhejA asaMkhejjA amaMtA?, goyamA! no saMkhejA no asaMkhejjA anatA, se keNaDeNaM bhaMte ! evaM vuccai jIvadavvA NaM no saMkhejA no asaMkhejJA anaMtA?, goyamA! asaMkhejA neraiyA jAva asaMkhecA vAukAiyA vaNassaikAiyA anatA asaMkhijjA beMdiyA evaM jAva vemANiyA anA siddhA se teNaTeNaM jAva antaa| vR. 'kaivihANamityAdi, 'jahAajIvapajjavattiyathAprajJApanAyA vizeSAbhidhAne paJcame pade jIvaparyavAH paThitAstathehAjIvadravyasUtrANyadhyeyAni, tAni caivam-'arUviajIvadavvA gaM [3] 24 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-2/866 bhaMte ! kativihA pannattA?, goyamA ! dasavihA pa0 taM0-dhammatthikAe' / ityAdi / tathA 'rUviajIvadavyANaM bhaMte ! kativihA pannattA?,goyamA! dasavihApa0 ta0-khaMdhA ityAdi, tathA teNaM bhaMte ! kiM saMkhecA asaMkhejjA anaMtA?, goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA antaa| se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai?, go0 ! anaMtA paramANU anaMtA dupaesiyA khaMdhA anatA tipaesiyA khaMdhA jAva anatA anatapaesiyA khaMdhatti / / dravyAdhikArAdevedamAha mU.(867)jIvadabvANaMbhaMte! ajIvadavyA paribhogatAe havyamAgacchaMti ajIvadavvANaM jIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchaMti?, goyamA ! jIvadavvANaM ajIvadavyA paribhogattAe havyamAgacchaMti no ajIvadavvANaM jIvadavyA paribhogattAe hvvmaagcchti| . se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jAva havdamAgacchaMti?, goyamA! jIvadavvANaM ajIvadavve pariyAdiyaMti ajIva02 orAliyaM veubviyaM AhAragaM teyagaM kammagaM soiMdiyaM jAva phAsiMdiyaM maNajogaM vaijogaM kAyajogaM ANApANataMta nivvattiyaMti se teNaTeNaM jAva hvvmaagcchti| __neratiyA NaM bhaMte ! ajIvadavvA paribhogattAe havyamAgacchati ajIvadavvANaM neratiyA paribhogatAe0?, goyamA! neratiyANaM ajIvadavvA jAva havvamAgacchaMti no ajIvadavvANaM neratiyA hvvmaagcchti| se keNa?NaM?, goyamA ! neratiyA ajIvadabve pariyAdiyaMti a0 2 veubviyateyagakammagasoiMdiyajAva phAsiMdiyaM ANApANuttaM ca vibbattiyaMti, se teNaDeNaM goyamA! evaM vuccai jAva yemANiyA navaraM sarIraiMdiyajogA bhANiyavvA jassa je atthi| vR. 'jIvadavvANaM bhaMte ! ajIvadavve'tyAdi, ihajIvadravyANiparibhojakAMnisacetanatvena grAhakatvAt itarANi tu paribhogyAnyacetanatA grAhyatvAditi / dravyAdhikArAdevedamAha mU. (868) se nUnaM bhaMte ! asaMkhejje loe anaMtAI davvAiM AgAse bhaiyavvAI?, hatA goyamA! asaMkhene loe jAva bhviyvvaaii| logassaNaMbhaMte! egamiAgAsapaese katidisiM poggalA cijaMti?, goyamA! nivvAdhAeNaM chadisiM vAghAyaM, paDucha siya tidisiM siya caudisiM siya pNcdisiN| logassaNaMbhaMte! egamiAgAsapaese katidisiM poggalA chijaMti evaMcaiva, evaM uvaciaMti evaM avcijNti| vR. 'senUna' mityAdi, 'asaMkhena'tti asaGghAyAtapradezAtmake ityarthaH 'anaMtAiMdavvAiMti jIvaparamANvAdIni AgAse bhaiyavvAItikAkvA'syapAThaH saptamyAzcaSaSThayarthatvAdAkAzasya 'bhaktavyAni marttavyAnidhAraNIyAnItyarthaH, pRcchato'yamabhiprAyaH kathamasaGkhyAtapradezAtmake lokAkAze'nantAnAM dravyANAmavasthAnaM ?, 'haMtA' ityAdinA tatra tessaamnntaanaampyvsthaanmaaveditm| AvedayatazcAyamabhiprAyaH yathA pratiniyate'pavarakAkAze pradIpaprabhApudgala- paripUrNe'pyarAparapradIpaprabhApudgalA avatiSThante tathAvidhapudgalapariNAmasAmarthyAt evamasaGkhyAte'pi loke teSveva 2 pradezeSu dravyANAM tathAvidhapariNAmavazenAvasthAnAdanantAnAmapi teSAm Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, varga:-, uddezakaH-2 371 avsthaanmviruddhmiti| asaGkhyAtaloke'nantadravyANAmavasthAnamuktaM, taccaikaikasmin pradeze teSAM cayApacayAdisadbhavatItyata Aha-'logasse'tyAdi / 'katidisi poggalA cijati'tti katibhyo digbhya AgatyaikatrAkAzapradeze cIyante lIyante 'chicaMtitti vyatiriktAbhavanti uvacijaMti ttiskandharUpAH pudgalAH pudgalAntarasamparkAdupacitA bhavanti avacijaMti'tti skandharUpA eva pradezavicaTanenApacIyante / dravyAdhikArAdevedamAha mU. (869) jIve NaM bhaMte ! jAiM davvAiM orAliyasarIrattAe gehae tAI kiM ThiyAI geNhaiaThiyAiM geNhai?, goyamA! ThiyAiMpi geNhai aThiyAiMpi geNhai, tAI bhate! kiM dabbao geNhai khettao geNhai kAlao geNhai bhAvao geNhai? goyamA! davaovi geNhai khetaovi geNhai kAlaovi geNhai bhAvaovi geNhai tAI davbao anaMtapaesiyAI dabvAiM khettao asaMkhejapaesogADhAI evaM jahA panavaNAe paDhame AhAruddesaejAva nivyAghAeNaMchaddisiM vAghAyaM paDucca siya tidisi siya caudisiM siyapaMcadisiM jIveNaM bhaMte ! jAiMdavvAiMveuviyasarIrattAe geNhai tAiM kiMThiyAI ge0 aThiyAiMge0 evaM ceva navaraM niyama chaddisiM evaM aahaargsriirttaaevi| jIve NaM bhaMte ! jAiM davvAiM teyagasarIrattAe geNhai pucchA, goyamA ! ThiyAiM geNhai no aThiyAiM geNhai seMsa jahA orAliyasarIrassa kammagasarIre evaM ceva evaM jAva bhAvaovi geNhai ___ jAiMdabbAI davvao ge0 tAI kiM egapaesiyAI geNhai dupaesiyAiM geNhai? evaM jahA bhAsApade jAva anupurdivaM ge0 no anAnupuTviM geNhai, tAI bhaMte katidisiM geNhai ?, goyamA! nivvAdhAeNaM jahA oraaliyss|| jIveNaMbhaMte! jAiMdavvAiMsoiMdiyattAe ge0 jahAveubbiyasarIraMevaMjAva jibhidiyattAe phAsiMdiyattAe jahA orAliyasarIraM maNajogattAe jahA kammagasarIraM navaraM niyamaM chadisi evaM vaijogattAevi kAyajogattAevi jahA oraaliysriirss| jIve NaM bhaMte ! jAiMdavvAiM ANApANattAe ge0 jaheva orAliyasarIrattAe jAva siya paMcadisi / sevaM bhaMte 2 ti| kei caucIsadaMDaeNaM eyANi pahANi bhannati jassa jaM asthi| vR. 'jIveNa'mityAdi, 'ThiyAI ti sthitAni-kiMjIvapradezAvagADhakSetrasyAbhyantaravartIni asthitAnica-tadanantaravartIni, tAni punaraudArikazarIrapariNAmavizeSAdAkRSya gRhNAti,anye tvAhuH-sthitAni tAni yAni naijante tadviparItAni tvasthitAni, "kiM dabbao geNhaMti' kiM dravyamAzritya gRhNAti? dravyataH kiMsvarUpANi gRhNAtItyarthaH, evaM kSetrataH- kSetramAzritya ktiprdeshaavgaaddhaaniityrthH| __ vaikriyazarIrAdhikAre-niyamaMchaddisiM'ti yaduktaMtatrAyamabhiprAyaH-vaikriyazarIrI paJcendriya eva prAyo bhavatisaca sanADyAmadhye eva tatra caSaNNAmapi dizAmanAvRtatvamalokena vivakSitalokadezasyetyata ucyate-niyamaMchaddisiM'ti, yaccavAyukAyikAnAMtrasanADyA bahirapi vaiyizarIraM bhavati tadiha na vivakSitaM apradhAnatvAttasya, tathAvidhalokAntaniSkuTe vA vaikriyazarIrI vAyurna sNbhvtiiti| Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/2/869 taijasasUtre-ThiyAiM geNhai'ti jIvAvagAhakSetrAbhyantarIbhUtAnyeva gRhNAti 'no aThiyAI giNhaittina tadanantaravartIni gRhNahvAti, tasyAkarSapariNAmAbhAvAt, athavA sthitAni-sthirANi gRhNAti noasthitAni-asthirANi tathAvidhasvabhAvAtvAt 'jahA bhAsApade'ttiyathA prajJApanAyA ekAdaze pade tathA vAcyaM, tacca 'tipaesiyAI giNhAti jAva anaMtapaesiyAiMgiNhai' ityAdi / zrotrendriyasUtre-'jahA veubviyasarIraM'ti yathA vaikriyazarIradravyagrahaNaM sthitAsthitadravyaviSayaM SaDdikkaMca evamidamapi, zrotrendriyadravyagrahaNaM hinADImadhyaeva tatraca 'siya tidisi'mityAdi nAsti vyAghAtAbhAvAditi / ___'phAsiMdiyattAejahAorAliyasarIraM'ti, ayamartha:-sparzanendriyatayA tathA dravyANigRhNAti yathaudArikazarIraM sthitAsthitAniSaDdigAgataprabhRtInicetibhAvaH, maNajogattAe jahA kammagasarIraM navaraM niyamaMchaddisiMti manoyogatayA tathA dravyANi gRhNAtiyathA kArmaNaM, sthitAnyeva gRhmAtIti bhAvaH, kevalaM tatra vyAdhAtenetyAdhuktaM iha tu niyamAt SaDdizItyevaM vAc0, nADImadhya eva manodravyagrahaNabhAvAta, atrasAnAMhi tannAstIti, evaM vaijogattAevi'tti manodravyadvAgadravyANi gRhNAtItyarthaH, 'kAyajogattAe jahA orAliyasarIrassa'tti kAyayogadravyANi sthitAsthitAni SaDdigAgatapramRtIni cetyarthaH / 'kei' ityAdi tatrapaJca zarIrANi paJcendriyANitrayo manoyogAdayaH AnaprANaM ceti sarvANi caturdaza padAni tata etadAzritAzcaturdazaiva daNDakA bhavantIti / / . zatakaM-25 uddezakaH-2 samAptaH -zataka-25 uddezakaH-3:vR.dvitIyoddezake dravyANyuktAni, teSuca pudgalA uktAstecaprAyaH saMsthAnavantobhavantItyatastRtIye saMsthAnAnyucyante, itvevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram- - mU. (870) kati gaMbhaMte! saMThANA pa0?, goyamA! cha saMThANA pa0, taM0-parimaMDale vaTTe taMse cauraMse Ayate anityaMthe, parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA dabvaTThayAe kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA?, goyamA! no saMkhe0 no asaMkhe0 anaMtA vaTTANaM bhaMte ! saMThANA evaM ceva evaM jAva anityaMthA evaM pesttttyaaevi| eesi NaM bhaMte / parimaMDalavataMsacauraMsaAyataanityaMthANaM saMThANANaM davvaTThayAe paesaTTayAe davvaThThapaesaTTayAe kayarezahito jAva visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA parimaMDalasaMThANA dabaTTayAe vaTTA saMThANA davvaThThayAe saMkhejaguNA caurasA saMThANA davbaTTayAe saMkhenaguNA taMsA saMThANA davvaTThayAe saMkhenaguNA AyatasaMThANA dabvaTThayAe saMkhenaguNA anitthaMthA saMThANA davvaTTayAe asaMkhenaguNA, paesaTTayAe savvatyovA parimaMDalA saMThANA paesaTTayAe vaTTA saMThANA saMkhenaguNA jahA davvaTThayAe tahA paesaTTayAevi jAva anitthaMthA saMThANA paesaTTayAe asaMkhenaguNA / davyapaesaTTayAe savvatthovA parimaMDalA saMThANA davvaTThayAe so ceva gamao bhANiyavvI jAva anityaMthA saMThANA dabba0 asaMkhe0 anityaMthehitosaMThANehiMto davaTThayAeparimaMDalA saMThANA paesaTTa0 asaMkhe0 vaTTA saMThANA paesaTTa0 saMkhe0 so ceva paesaThThayAe gamao bhANi0 jAva Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH:, uddezakaH-3 373 anityaMthAsaMThA- NA paesaTTayAe asaMkhenaguNA / / vR. 'kai NaM bhaMte !' ityAdi, saMsthAnAni-skandhAkArAH 'anitthaMthe'tti ittham--anena prakAreNa parimaNDalAdinA tiSThatItiityaMsthaM na itthaMsthamanitthaMsthaMparimaNDalAdivyatiriktamityarthaH, 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANa'tti parimaNDalasaMsthAnavanti bhadanta ! dravyANItyartha / _ 'davvaTThayAe'tti dravyarUpamarthamAzrityetyarthaH 'paesaTTayAe'tti pradezarUpamarthamAzrityetyarthaH 'dabvaTThapaesaThThayAe'tti tadubhayamAzrityetyarthaH savvatthovA parimaMDalasaMThANe'ti iha yAni saMsthAnAni yatsaMsthAnApekSayA bahutarapradezAvagAhIni tAni tadapekSayA stokAni tathAvidhasvabhAvatvAt / tatra ca parimaNDalasaMsthAnaM jaghanyato'pi viMzatipradezAvagAhAdbahutarapradezAvagAhi vRttacaturamatryamnAyatAnitu krameNa jaghanyataH paJcatustridvipradezAvagAhitvAdalpapradezAvagAhInyataH sarvebhyo bahutarapradezAvagAhitvAtparimaNDalasya parimaNDalasaMsthAnAni sarvebhyaH sakAzAstokAni, tebhyazcakrameNAnyeSAmalyAlpatarapradezAvagAhitvAkrameNabahutaratvamiti saGkhyeyaguNAnitAnyuktAni 'anitthaMthA saMThANA davvaTThayAe asaMkhejjaguNa'tti anitthaMsthasaMsthAnavanti hi parimaNDalAdInAM dvayAdisaMyoganiSpannatvena tebhyo'tibahUnItikRtvA'saGkhyAtaguNAni pUrvebhya uktAni, pradezArthacintAyAM tu dravyAnusAritvApa pradezAnAM pUrvavadalpabahutve vAcye, evaM dravyArthapradezA cintAyAmapi, vizeSastvayaM-dravyato'nityaMsthebhyaH parimaNDalAni pradezato'saGakhyeyaguNAnItyAdi vaacymiti| kRtA sAmAnyataH saMsthAnagrarUpaNA, atharatnaprabhAupekSayA tAMcikIrSu pUrvoktamevArthaM prastAvanArthamAha mU. (871) katiNaM bhaMte! saMThANA pannattA?, goyamA! paMca saMThANA paM0-parimaMDale jAva Ayate / parimaMDalANaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA?, goyamA! no saMkhe0 no asaM0 anaMtA, vaTTANaM bhaMte! saMThANA kiM saMkhejA0?,evaM ceva evaMjAva aaytaa| imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejA asaMkhe0 anaMtA?, goyamA ! no asaMkhe0 anaMtA, vaTTA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhe0 asaM0 evaM gheva, evaM jAva AyayA sakkarappabhAe NaM bhaMte! puDhavIeparimaMDalA saMThANA evaMcevaevaMjAva AyayA evaMjAva ahesattamAe sohammeNaM bhaMte ! kappe parimaMDalA saMThANA evaM ceva evaM jAva accue, gevijavimANANaM bhaMte ! parimaMDalasaMThANA evaM ceva, evaM anuttaravimANesuvi, evaM iiNsipbbhaaraaevi|| jattha NaM bhaMte ! ege parimaMDale saMThANe javamajhe tattha parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejA anaMtA?, goyamA ! no saMkhe0 no asaM0 anNtaa| vaTTA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA asaM0 ceva evaM jAva AyatA / jattha NaM bhaMte ! ege bar3he saMThANe javamajhe tatthaM parimaMDalA saMThANA evaM ceva vaTTA saMThANA evaM ceva evaM jAva AyatA, evaM ekkekeNaM saMThANeNaM paMcavi cAreyavvA, jattha NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege parimaMDale saMThANejavamajhetasthaNaM parimaMDalAsaMThANA kiM saMkhejJA pucchA, goyamA! no saMkhejA no asaMkhejA anNtaa| vaTTANaM bhaMte! saMThANA kiM saMkhe0 pucchA, goyamA! no saMkhe0 no asaMkhejjA anaMtA evaM ceva jAva AyatA, jattha NaM bhaMte! imIse rayaNa0 puDhavIe ege baDhe saMThANe javamajhe tattha NaM parimaMDalA Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/3/871 saMThANA kiMsaMkhejA0 ? pucchA, goyamA! no saMkhe0 no asaM0 anatA, vaTTA saMThANA evaM caivajAva aaytaa| evaM punaravi ekekeNaM saMThANeNaM paMcavi cAreyavvA jaheba haiDillA jAva AyatANaM evaM jAva ahesattamAe evaM kappesuvi jAvaIsIpabmArAe puddhviie| vR. 'kaiNa'mityAdi, ihaSaSThasaMsthAnasya tadanyasaMyoganiSpanatvenAvivakSaNAt paJcetyuktam atha prakArAntareNa tAnyAha "jattha NamityAdi, kila sarvo'pyayaM lokaH parimaNDalasaMsthAnadravyairnirantaraM vyAptastatra cakalpanayAyAni 2 tulyapradezAvagAhInitulyapradezAnitulyavarNAdiparyavANica parimaNDalasaMsthAnavantidravyANi tAni tAnyekapaGkayAM sthApyante, ekamekaikajAtIyepvekaikapaGktyAmauttarAdharyeNa nikSipyamANeSvalpahutvabhAvAdyavAkAraH parimaNDalasaMsthAnasamudAyo bhavati / tatra kilajaghanyapradezikadravyANAMvastusvabhAvena stokasvAdAdhApaGkitaIsvAtataHzeSANAM krameNabahubahutaratvAddIrghadIrghatarA tataH pareSAMkrameNAlpataratvAt hrasvahrasvataraivayAvadutkRSTapradezAnAmalpatamatvena hasvatametyevaM tulyaistadanyaizca parimaNDaladravyairyavAkAraM kSetraM niSpAdyata iti, idmevaashrityocyte| 'jattha'tti yatra deze 'ege'tti ekaM parimaMDale'tti parimaNDalaM saMsthAnaM varttata iti gamyate, 'javamajhe'ttiyavasyeva madhyaM-madhyabhAgoyasya vipulatvasAdhattiyavamadhyaMyavAkAramityarthaH, tatra yavamadhye parimaNDalasaMsthAnAni-yavAkAranirvarttakaparimaNDalasaMsthAnavyatiriktAni kiM saGkhyAtAni? ityAdipraznaH uttaraM tvanantAni yavAkAranivartakebhyasteSAmanantaguNatvAt tadapekSayA ca yavAkAraniSpAdakAnAmanantaguNahInatvAditi ||puurvoktaamev saMsthAnaprarUpaNAMralaprabhAdibhedenAha'jatthe' tyAdi sUtrasiddham / atha saMsthAnAnyeva pradezato'vagAhatazca nirUpayannAha mU. (872) vaTTe NaM bhaMte ! saMThANe katipadesie katipadesogADhe pa0?, goyamA ! vaTTe saMThANe duvihe pa0-ghaNavaTTe ya payaravaTTe ya, tatthaNaMje se payayaravaTTe se duvihe pa0 ta0-oyapaese ya jummapaese ya, tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM paMcapaesie paMcapaesogADhe ukkoseNaM anaMtapaesie asNkhejpesogaaddhe| tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasapaesie bArasapaesogADhe ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejapaesogADhe, tattha NaM je se ghaNavaTe se duvihe pa0, taM0-oyapaesie ya jummapaesie y| tatthaNaMje seoyapaesie sejaha sattapaesiesattapaesogADhe pa0 ukkoseNaManaMtapaesie asaMkhejapaesogADhepa0, tatthaNaMje se jummapaesie se jahanneNaM battIsapaesie battIsapaesogADhe pa0, ukkoseNaM anaMtapaesie asNkhejjpesogaaddhe| tesiMNaM bhaMte! saMThANe katipadesie katipadesogADhe pa0?, goyamA! taseNaM saMThANe duvihe paM0 taM0 ghaNataMse ya payarataMse ya, tattha NaMje se payarataMse se duvihe paM0, taM0-oyapaesie ya jummapaesi ya, tattha NaM je se oyapaesie se jaha0 tipaesie tipaesogADhe pa0 ukkoseNaM Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 375 zatakaM-25, varga:-, uddezakaH-3 anaMtapaesie asNkhejpesogaaddhe| tatthaNaMjesejummapaesiejejahanneNaM chappaesiechappaesogADhe pa0 ukkoseNaManaMtapaesie asaMkhejapaesogADhe pa0, tattha NaMje se ghaNataMse se duvihe pa0 taM0-oyapaesie jummapaesie ya, tattha gaMje se oyapaesie se jahanneNaM paNatIsapaesie paNatIsapaesogADhe ukkoseNaM anaMtapaesietaM ceva, tattha gaMje se jummapaesie je jahanneNaM ghauppaesie cauppaesogADhe pa0 ukko0 anaMtapaesietaM cev| cauraMseNaM bhaMte! saMThANe katipadesie? pucchA, goyamA! cauraMse saMThANe duvihe pa0 bhedo jaheva vaTTassa jAva tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM navapaesie navapaesogADhe pa0, ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejapaesogADhe p0|| tattha NaM je se jummavadesie je jahanneNaM caupaesie caupaesogADhe pa0 ukkoseNaM anaMtapaesietaM ceva tattha NaM se ghanacauraMse se duvihe pa0, taMjahA-oyapaesie jummapaesie, tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM sattAvIsaipaesie sattAvIsatipaesogADhe ukko0 anaMtapaesie taheva tattha je se jummapaesi se jahanneNaM aTThapaesie aTThapaesogADhe pa0 ume0 anaMtapaesie thev| AyaeNaM bhaMte! saMTANe katipadesie katipaesogADhe pa0? goyamA ! AyaeNaM saMThANe tivihe pa0 taM0-seDhiAyate payarAyate ghaNAyate, tasya gaMje se seDhiAyate se duvihe pa0, taM0oyapaesie ya jummapaesie y| tatthaNaje oyapa0 sejaha0 tipaesie tipaesogADhe ukko0anaMtapae taM ceva, tattha NaM je se jummapaese jaha0 dupaesie dupaesogADhe ukkoseNaM anaMtA taheva tattha NaMje se payarAyate se duvihe paM0 20-oyapaesie ya jummapaesie ya, tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM pannarasapaesie pannarasapaesogADhe ukkoseNaM anaMta taheva / tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM chappaesie chappaesogADhe ukkoseNaM anaMta taheva, . tatthaNaMje se ghaNAyate se duvihe paM0 taM0-oyapaesie jummapaesie, tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM paNayAlIsapaesie paNayAlIsapaesogADhe ukkoseNaM anaMta0 taheva / tattha gaMje se jummapaesie se jaha0 bArasapaesie bArasapaesogADhe ukkoseNaM anaMta0 thev| parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe katipadesie? pucchA, goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe duvihe paM0,taM0-dhanaparimaMDaleya payaraparimaMDaleya, tatthaNaMje se payaraparimaMDale se jahanneNavIsatipadesie vIsaipaesogADhe ukkoseNaM anaMtapade0 taheva / tattha NaM je se ghanaparimaMDale se jahanneNaM cattAlIsatipadesie cattAlIsapaesogADhe pa0, ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejapaesogADhe pannattA // vR. 'vaTTeNamityAdi, atha parimaNDalaMpUrvamAdAvuktaM ihatukasmAttyAgena vRttAdinAkrameNa tAni nirUpyante ?, ucyate, vRttAdIni catvAryapi pratyekaM samasaGghayaviSamasaGghayapradezAnyatastatsAdharmAtteSAMpUrvamupanyAsaH parimaNDalasya punaretadabhAvAtpazcAvicitratvAdvA sUtragateriti, 'dhanavaTTe'tti sarvataH samaMdhanavRttaMmodakavat payaravaTettibAhalyato hInaMtadeva prataravRttaMmaNDakavat, Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/3/872 'oyapaesie'tti viSamasaGkhyapradezaniSpannaM 'jummapaesie'tti samasaGghayapradezaniSpannaM, 'tatya NaM je se oyapaesie payaravaTTe se jahanneNaM paMcapaesie' ityAdi, itthaM paJcapradezAvagADhaM pazcANukAtmakamityarthaH, utkarSeNAnantapradezikamasaGkhyeyapradezAvagADhaM lokasyApyasaGkhayeyapradezAtmakatvAt / 'je se jummapaesie se jahantreNaM bArasapaesie' iti, 'je se oyapaesie ghanavaTTe se jahanneNa sattapaesie sattapaesogADhe'tti, asya madhyaparamANoruparyekaH sthApito'dhazcaika ityevaM saptapradezikaMghanavRttaM bhavatIti, 'je se jumpaesie se jahanneNaM battIsaipaesie' ityAdi, asya coparIza eva prataraH sthApyastataH sarve caturviMzatistataH prataradvayasya madhyANUnAM caturNAmuparyanye catvAro'dhazcetyevaM dvaatriNshditi| tryamrasUtre-'je se oyapaesie se jahanneNaM tipaesie'tti, asya sthApanA- 'je se jummapaesie se jahanneNaM chappaesie'tti 'je se oyapaesie se jahanneNaM paNatIsapaesietti, asya paJcadaza-pradezikasya pratarasyopari dazapradezikaH etasyApyupara SaTpradezikaH etasyApyupari tripradezikaH prataraH etasyApyuparyekaH pradezo dIyate ityevaM paJcatriMzapradezA iti / ___je se jummapaesie se jahanneNaMcauppaesie' iti, asya sthApanA-atraikasyoparipradezo dIyata ityevaM catvAra iti| caturasrasUtre-'je se oyapaesieje jahanneNaM navapaesie'tti evaM 'je se jummapaesie se jahanneNaM cauppaesie'tti, evaM jese oyapaesiese jahanneNaM sattAvIsapaesie"tti, evametasya navapradezikapratarasyoparyanyadapi prataradvayaM sthApyata ityevaM saptaviMzatipradezikaM caturanaM bhavatIti, 'je se jummapaesie se jahanneNaM aTThapaesie' asyoparyanyazcatuSpradezikaprataro dIyata ityevamaSTapradezikaM syaaditi| AyatasUtre-'seDhiAyae'tti zreNyAyataM-pradezazreNIrUpaM 'pratarAyataM' kRtaviSkambhazreNIdvayAdirUpaM 'ghanAyataM' bAhalyaviSkambhopetamanekazreNIrUpaM, tatra zreNyAyatamojaHpradezikaM jaghanyaM tripradezikaM, 1 tadeva yugmapradezikaM dvipradezikaM 'je se oyapaesie se jahanneNaM pannarasapaesie'tti evaM-tadeva yugmapradezikaMjaghanyaM SaTpradezikaM taccaivaM-evaM ghanAyatamojaHpradezikaM jaghanyaM paJcacatvAriMzatradezikaM asyoparyanta prataradvayaM sthApyata ityevaM paJcacatvAriMzapradezikaM jaghanyamojaH pradezikaM ghanAyataM bhavati, tadeva yugmapradezikaM dvAdazapradezikaM, taccaivam- etasya SaDpradezikasyopari SaTpradezika evAnyaH prataraH sthApyate tato dvAdazapradezikaM bhavatIti / ___'parimaMDaleNamityAdi, ihaojoyugmabhedaunastaH, yugmarUpatvenaikarUpatvAtparimaNDalasyeti, tatra prataraparimaNDalaM jaghanyato viMzatipradezikaM bhavati, etasyaivopari viMzatipradezike'nyasmin pratare datte catvAriMzatradezikaghanaparimaNDalaM bhavatIti / anantaraM parimaNDalaM prarUpitam, atha parimaNDalamevAdI kRtvA saMsthAnAni prakArAntareNa prarUpayannAha mU. (873) parimaMDaleNaMbhaMte! saMThANedavvaTThayAe kiMkaDajumme teoedAvarajummekaliyoe goyamA ! no kaDajumme no teyoe no dAvarajumme kaliyoe, vaDe NaM bhaMte ! saMThANe davaTThayAe evaM caiva evaM jAva aayte| Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:, uddezaka:-3 377 parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA davvaTTayAe kiM kaDajummA teyoyA dAvarajummA kaliyogA pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA siya teogA siya dAvarajummA siyA kaliyogA, vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kaliogA evaM jAva AyatA / parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe paesaTTayAe kiM kaDajumme ? pucchA, goyamA ! siya kaDajumme siya teyoge siya dAvarajumme siya kaliyoe evaM jAva Ayate, parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA paesaiyAe kiM kaDajummA ? pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA vihANAdeseNaM kaDajummAvi teogAvi dAvarajumbhAvi kaliyogAvi 4 evaM jAva AyatA / parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kiM kaDajummapaesogADhe jAva kaliyogapaesogADhe?, goyamA kaDjumbhapaesogADhe no teyogapaesogADhe no dAvarajummapaesogADhe siya teyogapaesogADhe no dAvarajummapaesogADhe siya kaliyogapaesogADhe // taMse NaM bhaMte! saMThANe pucchA, goyamA ! siya kaDajumpaesogADhe siya teyogapaesogADhe siya dAvarajummapadesogADhe no kaliogapaesogADhe / cauraMse NaM bhaMte! saMThANe jahA vaTTe tahA cauirasevi / Ayae NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! siya kaDajummapaesogADhe jAva siya teyogapaeso gADhA? pucchA, goyamA ! oghAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajummapaesogADhA no teyogapaesogADhA no dAvarajummapaesogADhA no kaliyogapaesogADhA / vaTTA NaM bhaMte! saMThANA kiM kaDajummapaesogADhA pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teyogapaesogADhA no dAvarajummapaesogADhA no kaliyogapaesogADhAvi taMsA NaM bhaMte! saMThANA kiM kaDajummA pucchA, goyamA ! oghAde0 kaDajummapaesogADhA no teyogapaesogADhA no dAvarajumma0 no kaliyogapaesogADhAvi vihANAde0 kaDajummapaesogA0 teyogapa0 no dAvarajummapaesogA0 no kaliyogapaesogADhA / cauraMsA jahA vttttaa| AyayA jaM bhaMte! saMThANA pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teyogapaesogADhA no dAvarajummapasagADhA no kaliogapaesogADhA vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhAvi jAva kaliogapaesogADhAvi / parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kiM kaDajummasamayaThitIe teyogasamayaThitIe dAvarajummasamayadvitIe kali ogasamayaThitIe ?, goyamA ! siya kaDajummasamayaThitIe jAva siya kaliogasamayaThitIe evaM jAva Ayate / parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA kiM kaDajummasamayaThitIyA pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayadvitIyA jAva siya kaliyogasamayadvitIyA, vihANAdeseNaM kaDajummasamayaThitIyAvi jAva kaliyogasamayaThitIyAvi, evaM jAva AyatA / parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kAlannapajjavehiM kiM kaDajumme jAva siya kaliyoge ?, goyamA ! siya kaDajumme evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ThitIe evaM nIlavannapaJjavehiM evaM paMcahi vannehiM dohiM gaMdhehiM paMcahiM rasehiM aTThahiM phAsehiM jAva lukkhaphAsapaJjavehiM // vR. 'parimaMDale' tyAdi, parimaNDalaM dravyArthatayaikameva dravyaM, na hi parimaNDalasyaikasya catuSkA Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/3/873 pahAro'stItyekatvacintAyAM na kRtayugmAdivyapadezaH kintu kalyojavyapadeza eva, yadA tu pRthakatvacintA tadA kadAcidetAvanti tAniparimaNDalAni bhavantiyAvatAMcatuSkApahAreNa nicchedatA bhavatikadAcitpunastrINyadhikAni bhavanti kadAciddhe kadAcidekamadhikamityataevAha-'parimaMDalA NaM bhaMte' ityAdi, 'oghAdeseNaM'ti sAmAnyataH 'vihANAdeseNaM'ti vidhAnAdezo yatsamuditAnAmapyekaikasyAdezanaM tena ca klyojtaiveti|| athapradezArthacintAMkurvannAha- parimaMDaleNa'mityAdi,tatraparimaNDalaM saMsthAnaMpradezArthatayA viMzatyAdiSu kSetrapradezeSu ye pradezAH parimaNDalasaMsthAnaSpAdakA vyavasthitAstadapekSayetyarthaH 'siyakaDajumme titapradezAnAM catuSkApahAreNApahiyamANAnAMcatuSparyavasitatve kRtayugmaMtsyAt, yadA triparyavasAnAM tattadA tryojaH, evaM dvAparaM kalyojazceti, yasmAdekatrApi pradeze bahavo'Navo'vagAhanta iti| athAvagAhapradezanirUpaNAyAha- "parimaMDale'tyAdi, 'kaDajummapaesogADhe'tti yasmAtparimaNDalaM jaghanyato viMzatipradezAvagADhamuktaM viMzatezca catuSkApahAre catuSparyavasitatvaM bhavati evaM parimaNDalAntare'pIti ___ "vaTTeNa mityAdi, siya kaDajummapaesogADhe'tti yatprataravRttaM dvAdazapradezikaM yacca ghanavRttaM dvAtriMzatradezikamuktaM taccatuSkApahAre caturagratvAtkRtayugmapradezAvagADhaM siyateoyapaesogADhe'tti yacca ghanavRttaM saptapradezikamuktaM vyagratvAtyojaHpradezAvagADhaM 'siya kalioyapaeso gADhe'tti yapravaravRttaM paJcapradezikamuktaM tadekAgratvAkalyoja pradezAvagADhamiti / . 'taM se NaM'mityAdi 'siya kaDajummapaesogADhe'tti yad dhanatryanaM catuSpadezika tatkRtayugmapradezAvagADhaM 'siya teogapaesogADhe'tti yat prataratryanaM tripradezA- vagADhaM dhanatryanaM ca paJcatriMzapradezAvagADhaM tattryagratvAtyojaHpradezavAgADha, "siya dAvarajummapaesogADhe- 'tti yatprataratryamnaM SaTaepradezikamuktaM tad dvayagratvAd dvAparapradezAvagADhamiti / 'cauraMse Na'mityAdi, "jahA vaTTe'tti 'siya kaDajummapaesogADhe siyateoyapaesogADhe siyakalioyapaesogADhe' ityarthaH tatrayatprataracaturanaM catuSpradezikaMghanacaturanaM cASTapradezikamuktaM taccaturagratvAtkRtayugmapradezAvagADhaM, tathA yad dhanacaturanaMsaptaviMzatipradezikamuktaMtatryagratvAtyojaH pradezAvagADhaM, tathA yatprataracaturasrana vAdezikamuktaMtadekAgratvAt kalyojaHpradezAvagADhamiti / 'Ayae NamityAdi 'siya kaDajummapaesogADhe'tti yad ghanAyataM dvAdazapradezikamuktaM tatkRtayugmapradesAvagADhaM yAvatkaraNAt 'siya teoyapaesogADhe siya dAvarajummapaesogADhe'tti dRzya, tatraca yat zreNyAyataMtripradezAvagADhaM yacca pratarAyataM paJcadazapradezikamuktaM tattryagratvAtyojaHpradezAvagADhaM, yatpunaH zreNyAyataM dvipradezikaM yacca pratarAyataM SaTaepradezikaM tad dvayagratvAd dvAparayugmapradezAvagADhaM, 'siya kalioyapaesogADhe'tti yad dhanAyataM paJcatvAriMzatpradezikaM tadekAgratvAtkalyojaHpradezAvagADhamiti // evamekatvena pradezAvagADhamAzritya saMsthAnAni cintitAni atha pRthaktvena tAni tathaiva cintayannAha-'parimaMDalA NamityAdi, 'oghAdeseNavitti sAmAnyataH samastAnyapi parimaNDalAnItyarthaH 'vihANAdeseNavi'tti bhedataH ekaikaM parimaNDalamityarthaH kRtayugmapradezAvagADhAnyeva Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 zataka-25, vargaH, uddezakaH-3 viNshtictvaariNshprbhRtiprdeshaavgaahitvenokttvaattessaamiti| 'vaTTANamityAdi, oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhe'ttivRttasaMsthAnAH skandhAHsAmAnyena cintyamAnAH kRtayugmapradezAvagADhAH sarveSAM tapradezAnAM mIlane catuSkApahAre tatsvabhAvatvena catuSparyavasitatvA, vidhAnAdezena punarvAparapradezAvagADhavarjAHzeSAvagADhA bhavanti, yathApUrvokteSu paJcasaptAdiSu jaghanyavRttabhedeSu catuSkApahAre dvayAvaziSTatA nAsti evaM sarveSvapi teSu vastu svabhAvAtvAd, ata evAha-'vihANAdeseNa mityAdi / __evaM tryamnAdisaMsthAnasUtrANyapi bhAvanIyAni / / evaM tAvatkSetrata ekatvapRthaktvAbhyAM saMsthAnAni cintitAni, atha tAbhyAmeva kAlato bhAvatazca tAni cintayannAha / ___'parimaMDaleNa'mityAdi, ayamarthaH-parimaMDalena saMsthAnena pariNatAH skandhAH kiyantaM kAlaM tiSThanti ? kiM catuSkApahAreNa tatkAlasya samayAzcaturagrA bhavanti triyekAnA vA?, ucyate, sarve saMbhavantIti, iha caitA vRddhoktAH snggrhgaathaaH| .. // 1 // "parimaMDale ya 1 vaTTe 2 taMse 3 cauraMsa 4 Ayae 5 ceva / ghanapayarapaDhamavajaM oyapaeseya jumme ya / / // 2 // paMca ya bArasayaM khalu sattaya batIsayaM ca vaTuMmi tiyachakkaya paNatisAcauroya havaMti tNsNmi|| // 3 // navaceva tahA cauro sattAvIsA ya aTTa curNse| tigadgapannarase ceva chacceva ya Ayae hoti // . // 4 // paNayAlIsA bArasa chabbheyA Ayayammi saMThANe / parimaMDalammi vIsA cattA ya bhave paesaggaM / / // 5 // sabvevi Ayayammi geNhasuparimaMDalaMmikaDajummaM / vajeja kaliM taMse dAvarajummaMca sesesu||iti|| dravyAdyapekSayA saMsthAnaparimANasyAdhikRtatvAsaMsthAnavizeSitasya lokasya tathaiva parimANanirUpaNAyAha mU. (874) seDhIo NaM bhaMte ! davvaTThayAe ki saMkhejjAo asaMkhejAo anaMtAo?, goyamA! no saMkhejAo no asaMkhe0anaMtAo, pAINapaDINAyatAoNaM bhaMte ! seDhIodavvaTThayAe kiM saMkhejjAo evaM cev3| evaMdAhiNuttarAyatAovievaM ussttmhaaytaaovi| logAgAsaseDhIoNaM bhaMte! davaTThayAe kiM saMkhejAo asaMkhejAo anaMtAo?, goyamA! no saMkhejjAo asaMkhejjAo no anaMtAo pAINapaDINAyatAo NaM bhaMte ! logAgAsaseDhIo dabaTTayAe kiM saMkhejAo evaM ceva, evaM dAhiNuttarAyayAovi, evaM uDDamahAyatAovi / aloyAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! davvaTThayAe kiM saMkhejAo asaMkhejAo anaMtAo?, goyamA! no saMkhenAo asaMkhejjAo anNtaao| evaM pAINapaDINAyayAovi evaM dAhiNuttarAyayAovi evaM uDDamahAyatAovi seDhIo gaMbhaMte! paesaTTayAe kiM saMkhejAo jahA davvaTThayAetahA paesaThThayAevijAva uddamahAyayAovi savvAo anNt0| Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/3/874 loyAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesa0 kiM saMkhejjAo pucchA, goyamA ! siya saMkhe0 siMya asaM0 no anaMtAo evaM pAINapaDINAyatAo dAhiNuttarAyatA ovi evaM ceva uDDamahAyatA ovi no saMkhejAo asaMkhe0 no anaMtAo / 380 alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesaTTayAe pucchA, goyamA ! siya saMkhe0 siya asaM0 siya anaMtAo pAINapaDINAyayAo gaMbhaMte! aloyA0 pucchA, goyamA! no saMkhejjAo no asaMkhejjAo anatAo / evaM dAhiNuttarAyatAovi, uDDamahAyatAo pucchA, goyamA ! siya saMkhejjAo siya asaM0 siya anaMtAo / / vR. 'seDhI 'tyAdi, zreNIzabdena ca yadyapi paGktimAtramucyate tathA'pIhAkAzapradezapaGktayaH zreNayo grAhyAH, tatra zreNayo'vivakSitalokAlokabhedatvena sAmAnyAH 1 tathA tA eva pUrvAparAyatAH 2 dakSiNottarAyatAH 3 UrdhvAdhaAyatAH 4, evaM lokasambandhinyo'lokasambandhinyazceti, tatra sAmAnye zreNIprazne 'anaMtAo' tti sAmAnyAkAzAstikAyasya zreNInAM vivakSitatvAdanantAstAH, lokAkAzazreNIprazne tvasaGkhyAtA eva tAH, asaGkhyAtapradezAtmakatvAllokAkAzasya, alokAkAzazreNIprazne punaranantAstAH, anantapradezAtmakatvAdalokAkAzasya / tathA 'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesaTTayAe' ityAdI 'siyasaMkhejjAo siya asaMkhejjAo' tti asyeyaM cUrNikAra vyAkhyA - lokavRttAnniSkrAntasyAloke praviSTasya dantakasya yAH zreNayastA dvitrAdipradezA api sabhavanti tena tAH saGkhyAtapradezA labhyante zeSA asaGkhyAtapradezA labhyanta iti, TIkAkArastu sAkSepaparihAraM ceha prAha 119 11 // 2 // "parimaMDalaM jahannaM bhaNiyaM kaDamujjavaTTiyaM loe / tiriyAyaseDhINaM saMkhejjapaesiyA kiha nu // do do disAsu ekkekao ya vidisAsu esa kaDajumme / paDhamaparimaMDalAo vuDDI kira jAva logaMto // ityAkSepaH, parihArastu // 3 // ahaMsayA pasajjai evaM logassa na parimaMDalayA / baTTAleheNa tao vuDDI kaDajummiyAjuttA // evaM ca lokavRttaparyantazreNayaH saGkhyAtapradezikA bhavantIti 'no anaMtAo' tti lokapradezAnAmanantatvAbhAvAt, 'uDDamahAyayAo' 'no saMkhejjAo asaMkhejjAo' tti yatasyAsAmucchritAnAmUrdhvalokAntA dadholAkAnte'dholAkantAdUrdhva lokAnte pratighAto'tastA asaGkhyAtapradezA eveti, yA apyadholokakoNato brahmalokatiryagmadhyaprAntAdvottiSThante tA api na saGkhyAtapradezA labhyante, ata eva sUtravacanAditi || 'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesaGkhyAe' ityAdi, 'siya saMkhejjAo siya asaMkhejjAo' tti yaduktaM tatsarvaM kSullakapratarapratyAsannA UrdhvadhaAyatA adholoka zreNIrAzrityetyavaseyaM, tA hi AdimAH saGkhyAtapradezAstato'saGkhyAtapradezAstataH paraM tvanantapradezAH, tiryagAyatAstvaloka zreNayaH pradezato'nantA eveti // mU. (875) seDhIo NaM bhaMte! kiM sAiyAo sapajjavasiyAo 1 sAIyAo apajjavasi0 2 anAdIyAo sapajjavasiyAo 3 anAdIyAo apa0 4?, goyamA ! no sAdIyAo sapa0 no Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 25, vargaH-, uddezakaH-3 sAdIyAo apa0 No aNAdIyAo sapa0 aNAdIyAo apa0 evaM jAva uddddmhaaytaao| loyAgAsaseDhIoNaMbhaMte! kiMsAdIyAosapa0 pucchA, go0! sAdIyAosapaJjavasiyAo no sAdIyAo apajjavasiyAo no anAdIyAo sapaJjava0 no anAdIyAo apajja0 evaM jAva uddddmhaaytaao| aloyAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! kiM sAdIyAo sapa0 pucchA, goyamA ! siya' sAiyAo sapaJjavasiyAosiya sAIyAo apajavasiyAo 2 siya anAdIyAo sapajavasiyAo3 siya anAiyAo apaJjavasiyAo 4, pAINapaDINAyayAo dAhiNutarAyatAo ya evaM gheva, navaraMno sAdIyAo sapajjavasiyAo siya sAIyAoapajjavasiyAo sesaMtaMceva, udyamahAyatAo jAva ohiyAo taheva ghubhNgo|| seDhIoNaMbhaMte! davvaTThayAe kiM kaDajummAoteoyAo? pucchA, goyamA! kaDajummAo no teoyAo no dAvarajummAo no kaliyogAo evaMjAva uDamahAyatAo, logAgAsaseDhIo evaM ceva, evaM alogaagaaseddhiiovi| seDhIoNaM bhaMte! paesaTTayAe kiM kaDajummAo pucchA, evaM cevaevaMjAva uDvamahAyatAo loyAgAsaseDhIoNaMbhaMte! paesaTTayAepucchA, goyamA ! siya kaDajummAo no teoyAo siya dAvarajummAo no kaliogAo, evaM pAINapaDINAyatAovi dAhiNuttarAyatAovi, uddamahAyayAoNepucchA, goyamA! kaDajummAo no teogAo no dAvarajummAono kaliyogAo __alogAgAsaseDhIoNaM bhaMte! paesaTTayAepucchA, goyamA! siya kaDajummAo jAva siya kaliogAo, evaM pAINapaDINAyatAovi evaM dAhiNuttarAyatAovi, uDDamahAyatAovi evaM ceva, navaraM no kaliogAo sesaM taM cev| ... vR. 'seDhIoNaMbhaMte ! kiM sAIyAo'ityAdipraznaH, ihaca zreNyo'vizeSitatvAdyA loke cAloketAsAM sarvAsAM pratigrahaNaM, sarvagrahaNAzca tAanAdikA aparyavasitAzcetyekaeva bhaGgako'numanyate zeSabhaGgakatrayasya tupratiSedhaH / 'logAgAsaseDhIoNa'mityAdau tu sAiyAosapajjavasiyAo' ityeko bhaGgakaH sarvazreNIbhedeSvanumnyate, zeSANAMtu niSedhaH, lokAkAzasya parimitatvAditi _ 'alogAgAsaseDhI' tyAdau 'siya sAIyAo sapajjavasiyAo'tti prathamo bhaGgakaH kSullakapratarapratyAsattau UrdhvAyatazreNIrAzrityAvaseyaH, 'siya sAiyAo apajjavasiyAo'tti dvitIyaH, sa ca lokAntAdavadherArabhya sarvato'vaseyaH, 'siya aNAIyAo sapajjavasiyAo'tti tRtIyaH, sacalokAntasannidhau zreNInAmantasya vivakSaNAta, 'siyaanAIyAo apajjavasiyAo'tti caturthaH, saca lokaM parihRtya yAH shrennystdpekssyeti| 'pAINapaDINAyayAo' ityAdI 'nosAIyAosapajjavasiyAo'ttialoketiryazreNInAM sAditve'pi saparyavasitatvasyAbhAvAnna prathamo bhaGgaH, zeSAstu trayaH saMbhavantyata evAha-siya sAiyAo' ityaadi| 'seDhINaMbhaMte! davvaTThayAe kiMkaDajummAo?' ityAdi praznaH, uttaraMtu kaDajummAo'tti, kathaM? vastusvabhAvAt, evaM sarvAapi, yaHpunarlokAlokazreNISu pradezArthatayA vizeSo'sAvucyate tatra 'logAgAsaseDhIoNaMbhaMte! paesaTThayAe' ityAdausyAt kRtayugmAapisyAt dvAparayugmA Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 bhagavatIagasUtraM (2) 25/-/3/875 ityetadevaM bhAvanIyaM-rucakArDAdArabhya yatpUrvaMdakSiNaM vAlokArddhataditareNaMtulyamataHpUrvAparazreNayo dakSiNottarazreNayazca samasaGkhyapradezAH, tAzca kAzcit kRtayugmAH kAzcid dvAparayugmAzca bhavanti napunastryojapradezAH kalyojapradezAvA, tathAhi-asadbhAvasthApanayA dakSiNapUrvAdcakapradezAtpUrvato yallokazreNyarddhata pradezazatamAnaM bhavati, yaccAparadakSiNAdrucakapradezAdaparato lokazreNyarddha tadapipradezatamAna, tatazcazatadvayasya catuSkApahAre pUrvAparAyatalokazreNyAH kRtayugmatA bhavati, tathA dakSiNapUrvAdrucakapradezAddakSiNo yo'ntyaH pradezastata Arabhya pUrvato yallokazreNyarddha tanavanavatipradezamAnaM, yaccAparadakSiNAyatAdrucakapradezAddakSiNoyo'nyatyaH pradezastataArabhyAparato lokazreNyarddhatadapicanavanavatipradezamAna, tatazca dvayornavanatyormIlane catuSkApahAreca pUrvAparAyatalokazreNyA dvAparayugmatAbhavati, evamanyAsvapilokazreNISubhAvanA kAryA, ihceyNsnggrhgaathaa||1|| "tiriyAyayAu kaDabAyarAo logassa saMkhasaMkhA vaa| seDhIo kaDajummA uddamaheAyayamasaMkhA / / " iti| tathA alogAgAsaseDhIoNaMbhaMte! paese'tyAdau 'siya kaDajummAo'ttiyAH kSullakaprataradvayasAmIpyAttirazcInatayotthitA yAzca lokamaspRzantyaH sthitAstA vastusvabhAvAtkRtayugmAH, yAvatkaraNAt "siya teoyao siya dAvarajummAo'tti zya, tatra ca.yAH kSullakaprataradvayasyAdhastanAduparitanAdvA pratarAdutthitAstAstryojAH, yataH kSullakaprataradvayasyAdha upari ca pradezato lokasya vRddhibhAvenAlokasya pradezata eva hAnibhAvAdekaikasya pradezasyAlokazreNIbhyo'pagamo bhavatIti, evaM tadanantArAbhyAmutthitA dvAparayugmAH, 'siya kaliogAo'tti tadanantarAbhyAmevotthitAH kalyojAH, evaM punaH punastA eva yathAsambhavaM vAcyA iti / 'uDDAyayANamityAdi, iha kSullakaprataradvayamAne yA utthitA UrdhAyatAstA dvAparayugmAH tataUrddhamadhazcaikaikapradezavRddhayA kRtayugmAH kvaciccaikapradezavRddhayA'nyatravRddhayabhAvena tryojAH, kalyojAstvihanasaMbhavanti vastusvabhAvAt, etacca bhUmaulokamAlikhya kedArAkArapradezavRddhimantaM tataH sarvaM bhAvanIyamiti / / atha prakArAntareNa zreNIprarUpaNAyAha ___ mU. (876) kati NaM bhaMte ! seDhIo pa0?, goyamA! satta seDhIo pannattAo, taMjahAujjuAyatA egaovaMkA duhaovaMkA egaokhahA duhaokhahA cakkavAlA addhckkvaalaa| paramANupoggalANaM bhaMte! kiM aNuseDhIMgatI pavattati visedi gatI pavattati?, goyamA! aNuseDhI gati pavattati no viseDhI gatI pvttti| dupaesiyANaM bhaMte! khaMdhANaM aNuseDhI gatI pavattati viseDhI gatI pavattati evaM ceva, evaM jAva anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM / neraiyANaM bhaMte ! kiM aNuseDhI gatI pavattati viseDhI gatI pavattati evaM ceva, evaM jAva vemaanniyaannN|| vR. 'kai Na'mityAdi, 'zreNayaH pradezapaGktayo jIvapudgalasaJcaraNavizeSitAH tatra 'ujuyAyata'tti RjuzcAsAvAyatA ceti RcAyatA yayA jIvAdaya UrdhvalokAderadholokAdau RjutayA yAntIti, egaovaMka'tti ekata' ekasyAM dizi 'vatA' vakrAyayA jIvapudgalA Rju gatvA vakraMkurvanti zreNyantareNa yAntIti, 'duhaovaMka'ttiyasyAMvAradvayaM vakra kurvantisA dvidhAvakrA, iyaM cordhvakSetrAdAgneyadizo'dhaHkSetre vAyavyadizi gatvA ya utpadyate tasya bhavati, tathAhi Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-3 prathamasamayeAgneyyAstiryagnaiRtyAM yAti tatastiryageva vAyavyAMtato'dhovAyavyAmeveti, trisamayeyaM trasanADyA madhye bahirvA bhavatIti, 'egaokhaha'tti yayA jIvaH pudgalo vA nADyA vAmapAzvadistAM praviSTasta yaiva gatvA punastadbAmapArvAdAvutpadyate sA ekataHkhA, ekasyAM dizi vAmAdipArzvalakSaNAyAM khasya-AkAzasya lokanADIvyatiriktalakSaNasya bhAvAditi, iyaM ca dvitricaturvakropetA'pi kSetravizeSAzriteti bhedenoktA, 'duhaokhaha'tti nADyA vAmapAzvadina DI pravizya tathaiva gatvA'syA eva dakSiNapAzrvAdI yayotpadyate sA dvidhaakhaa| nADIbahirbhUtayomidakSiNapAvalakSaNayorddhayorAkAzayostayA spRSTatvAditi, 'cakavAla tti cakravAlaM-maNDalaM, tatazca yayA maNDalena paribhramyaparamANvAdirutpadyatesA cakravAlA, 'addhacakkavAla'tti ckrvaalaarddhruupaa| anantaraM zreNaya uktAH, atha tA evAdhikRtya paramANvAdigatiprajJApanAyAha 'paramANupoggalANaM bhaMte ! ityAdi,' 'aNuseDhi'nti anukUlA-pUrvAdidigabhimukhA zreNiyaMtra tadanuzreNi, tadyathA bhavatyevaM gatiH pravartate, visediti viruddhA vidigAzritA zreNI yatra tadvizreNi, idamapi kriyaavishessnnm| anuzreNivizreNigamanaM nArakAdijIvAnAM prAguktaM, tacca nArakAvAsAdiSu sthAnaSu bhavatItisambandhAtpUrvoktamapi nArakAvAsAdikaM prarUpayannAha . mU. (877) imIse gaMbhaMte ! rayaNappabhAe puDhavi0 kevatiyA nirayAvAsasayasahassA papa0?, goyamA! tIsaM nirayAvAsasayasahassa pa0, evaM jahA paDhamasate paMcamuddesagejAva anuttaravimANatti vR. 'imIse NamityAdi, idaM ca narakAvAsAdikaM chadmasthairapi dvAdazAGgaprabhAvAdavasIyata iti tanarUpaNAyAha mU. (878) kaivihe NaM bhaMte ! gaNipiDae pa0?, goyamA ! duvAlasaMge gaNipiDae paM0 taM0-AyAro jAva diDivAo, se kiMtaM AyAro?, AyAreNaM samaNAmaM niggaMthANaM AyArago0 evaM aMgaparUvaNA bhANiyavvA jahA naMdIe / jAba vR. 'kaivihe Na'mityAdi, 'se kiMtaM AyAro'tti prAkRtatvAt, atha ko'sAvAcAraH?, athavA kiM tadvastu yadAcAra ityevaM vyAkhyeyam, 'AyAreNaM'ti AcAreNa zAstreNa karaNabhUtena athavA AcAre adhikaraNabhUte NamityalaGkAre 'AyAityevaM vyAkhyeyam, 'AyAreNaM ti AcAreNa zAstreNakaraNabhUtenaathavAAcAre adhikaraNabhUte NamityalaGkAre 'AyArago' ityanenedaM sUcitam'AyAragoyaraviNayaveNaiyasikkhAbhAsAabhAsAcaraNakaraNajAyAmAyavittIo AghavejaMti'tti, tatrAcAro-jJAnAdyanekabhedabhinnaH gocaro-bhikSAgrahaNavidhilakSaNaH vinayo-jJAnAdivinayaH vainayikaM-vinayaphalaM karmakSayAdi zikSA grahaNAsevanAbhedabhinnA - __ -athavA 'veNaiyattivainayiko vinayovA-ziSyastasya zikSAvainayikazikSA vineyazikSA vA bhASA-satyA'satyAmRSAca abhASA-mRSAsatyAmRSAcacaraNaM-vratAdikaraNaM-piNDavizuddhayAdi yAtrA-saMyamayAtrA mAtrA-tadarthamAhAramAtrA vRtti vividhairabhigrahavizeSairvartanaM AcArazca gocarazcetyAdirdvandvastatazca tA AkhyAyante-abhidhiyante, iha ca yatra kvacidanyataropA-dAne'nyataragatArthAbhidhAnaM tatsarvaM tayAdhAnyakhyApanArthamevAvaseyamiti / evaM aMgaparUvaNA bhANiyavvA Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/3/878 jahA naMdIe'tti evamiti-pUrvapradarzitaprakAravatA sUtreNAcArAdhaGgaprarUpaNA bhaNitavyA yathA nandyAM sAcatata evAvadhAryA, atha kiyaGkaramiyaGgaprarUpaNA nandhuktA vaktavyA ityAhamU. (879) suttattho khalu paDhamo bIo nijuttimIsio bhnnio| taio ya niravaseso esa vihI hoi anuoge| vR. 'jAva suttattho gAhA, sUtrArthamAtrapratipAdanaparaH sUtrArtho'nuyoga iti gamyate, khaluzabdastvevakArArthaH sa cAvAdhAraNe iti, etaduktaM bhavati-guruNA sUtrArthamAtrAbhidhAnalakSaNa evaprathamo'nuyogaH kAryo, mAbhUt prAthamikavineyAnAM matimoha iti, dvitIyo'nuyogaH sUtraspazakaniyuktimizraH kAryaityevaMbhUtobhaNito jinAdibhi, 'tRtIyazca tRtIyaH punaranuyogo niravazeSo niravazeSasya prasaktAnuprasaktasyArthasya kathanAt, 'eSaH' anantaroktaH prakAratrayalakSaNo bhavati' syAt vidhi vidhAnya 'anuyoge' sUtrasyArthenAnurUpatayA yojanalakSaNe viSayabhUte iti gAthArtha / mU. (880) eesiNaM bhaMte ! neratiyANaM jAva devANaM siddhANa ya paMcagatisamAseNaM kayare 2? pucchA, goyamA! appAbahuyaM jahA bahuvattavvayAe aTTagaisamAsaappAbahugaM ca / ___ eesiNaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM jAva aniMdiyANa ya kayare 2 ?, eyapi jahA bahuvatavvayAe taheva ohiyaM payaM bhANiyavvaM, sakAiyaappAbahugaMtaheva ohiyaM bhANiyavyaM / eesiNaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaMjAva savvapajjavANa yakayare 2 jAva bahuvattavvayAe, eesiNaMbhaMte jIvANaM Auyassa kammassa baMdhagANaM abaMdhagANaMjahA bahuvattavvayAejAva Auyassa kammassa abaMdhagA visesaahiyaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti / vR.anantaramaGgaprarUpaNoktA, aGgeSu ca nArakAdayaH prarupyanta iti teSAmevAlpabahutvapratipAdanAyAha- "eesiNa'mityAdi, 'paMcagaisamANeNaM'tipaJcagatyantarbhAvena, eSAM cAlpabahutvaM tathA vAcyaM yathA bahuvaktavyatAyAM prajJApanAyAstRtIyapade ityarthaH, taccaivamarthataH / // 1 // "naraneraiyA devA siddhA tiriyA kameNa iha hoti / thovamasaMkhaasaMkhA anaMtaguNiyA anaMtaguNA // ". agaisamAsappAbahuyaMca'tti aSTagatisamAsena yadalpabahutvaMtadapi yathA vahuvaktavyatAyAM tathA vAcyam, aSTagatayazcaivaM-narakagatistathA tiryagnarAmaragatayaH strIpuruSabhedAddedhA siddhagatizcetyaSTau, alpabahutvaM caivmrthtH||1||"naarii 1 nara 2 neraiya 3 tiritthi 4 sura 5 devi 6 siddha 7 tiriyA ya 8 / thova asaMkhaguNA ghau saMkhaguNA naMtaguNa donni / / " 'saiMdiyANaM egeMdiyANa'mityAdau yAvatkaraNAd dvIndriyAdIni catvAri padAni vAcyAni 'eyaMpi jahA bahuvattavvayAe taheva'tti etadapyalpabahutvaM yathA bahuvaktavyatAyAmuktaM tatha vAcyaM, taccaparyAptakAparyAptakabhedenApitatroktaMiha tuyatsAmAnyatastadeva vAcyamitidarzayitumAha-'ohiyaM padaM bhANiyavvaM ti tcaivmrthtH| "paNa 1 cau 2 ti 3 duya 4 aniMdiya 5 egidi 6 saiMdiyA7kamA huNti| thovA 1 tini ya ahiyA 4 donaMta guNA 6visesahiyA 7 // sakAiyaappAbahuga taheva ohiyaM bhANiyavya'ti sakAyikapRthivyaptejovAyuvanaspatitra Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-3 385 sakAyikAkAyikanAM yathA'lpabahutvaM sAmAnyatastatroktaM tathaivehApi bhaNitavyaM, tccaivmrthtH||1||"ts 1 teu 2 puDhavi 3 jala 4 vAukAya 5 akAya 6 vaNassai7 sakAyA 81 thova 1 asaMkhaguNA 2 hiya tinni u 5 donaMtaguNa 7 ahiyA 8 // " alpabahutvAdhikArAdevedamAha--'eesiNamityAdi, jIvANaMpoggalANaM' ihayAvatkaraNAdidaM dRzyaM-'samayANaM davvANaM paesANaM'ti 'jahA bahukttavvayAe'tti, tdevmrthtH||1|| "jIvA 1 poggala 2 samayA 3 davva 4 paesA ya 5 pajjavA 6 ceva / thovA 1 naMtA 2 naMtA 3 visesaahiyA 4 duve'naMtA 6 // " iha bhAvanA-yato jIvAH pratyekamanantAnantaiH pudgalairbaddhAH prAyo bhavanti, pudgalAstu jIvaiH saMbaddhA asaMbaddhAzca bhavantItyataH stokAH pudgalebhyo jIvAH, ydaah||2|| "jaMpoggalAvavaddhA jIvA pAeNa hoti to thovA / - jIvehiM virahiyA avirahiyA va puna poggalA sNti||" . jIvebhyo'nantaguNAH pudgalAH, kathaM ?, yattaijasAdizarIraM yena jIvena parigRhItaM tattato jIvAtpudgalaparimANamAzrityAnantaguNaM bhavati, tathA taijasazarIrApradezato'nantaguNaM kArmaNaM, evaM caite jIvapratibaddhe anantaguNe, jIvavimukte cate tAbhyAmanantaguNe bhavataH, zeSazarIracintA tviha ca kRtA, yasmAttAni muktAnyapi svaMsvasthAne tayoranantabhAge vartante, tadevamiha taijasazarIrapudgalA api jIvebhyo'nantaguNAH kiM punaH kArmaNAdipudgalarAzisahitAH, tathA paJcadazavidhaprayogapariNatAH pudgalAH stokAstebhyo mizrapariNatAH anantaguNAstebhyo'pi vinasApariNatA anantaguNAstrividhA eva ca pudgalAH sarva eva bhavanti, jIvAzca sarve'pi prayogapariNatapudgalAnAM pratanuke'nantabhAge vartante, yasmAdevaM tasmAjIvebhyaH sakAzAtpudgalA bahubhiranantAnantakairguNitAH siddhA iti, Aha c||1|| "jaMjeNa parigahiyaM teyAdi jieNa dehmekkek| tatto tamanaMtaguNaM poggalapariNAmao hoi| // 2 // teyAo puNa kammagamanaMtaguNiyaMjao vinniddittuN| evaMtA avabaddhAiMteyagakammAiMjIvehiM // // 3 // itto'naMtaguNAI tesiM ciya jANi hoti mukkA iN| iha puNa thovattAo aggahaNaM sesadehANaM / / // 4 // jaMtesi mukkA iMpi hoMti saThThANa'naMtabhAgaMmi / teNaM tadaggahaNamihaM baddhAbaddhANa doNhapi / / // 5 // iha puNa teyasarIragabaddhacciya poggalA anNtgunnaa| jIvehito kiM puNa sahitA avasesarAsIhiM ? || // 6 // thovA bhaNiyA sutte pnnrsvihppogpaaoggaa| tatto mIsapariNayA naMtaguNA poggalA bhnniyaa| // 7 // to vIsasApariNayA tatto bhaNiyA anNtsNgunniyaa| evaM tivihapariNayA savvevi ya poggalA loe|| 1525 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-13/880 // 8 // jaM jIvA savveviya ekkami paogapariNayANaMpi / vaTuMti poggalANaM anaMtabhAgaMmi taNuyammi / // 9 // bahuehiM anaMtAnaMtaehiM teNa guNiyA jiehiNto| siddhA havaMti savvevipoggalA savvalogaMmi / / nanupudgalebhyo'nantaguNAH samayAitiyaduktaMtanasaMgataM,tebhyasteSAMstokatvAt, stokatvaM ca manuSyakSetramAtravartitvAtsamayAnAMpudgalAnAMsakalalokavartitvAditi, atrocyate, samayakSetre yekecana dravyaparyAyAH santi teSAmekaikasmin sAmpratasamayo vartate, evaMca sAmprataH samayo yasmAsamayakSetradravyaparyavaguNo bhavati tasmAdanantAH samayA ekaikasmin samaye bhavantIti, Aha c||1|| 'hoti ya anaMtaguNiyA addhAsamayA u pogglehiNto| nanu thovA te narakhettamettatavvattaNAotti / / // 2 // bhannai samayakkhettaMmi santi je kei dabapajjAyA / __ vaTTai saMpayasamao tesiM ptteymkkech| // 3 // evaM saMpayasamao jaM smykkhettpjjvbmttho| teNAnaMtA samayA bhavaMti ekekksmymi|| evaMca vartamAno'pi samayaH pudgalebhyo'nantaguNo bhavati, ekadravyasyApi paryavANAmanantAnantatvAt, kiJci-na kevalamityaM pudgalebhyo'nantaguNAH samayAH sarvalokadravyapradezaparyAyebhyo'pyanantaguNAste saMbhavanti, tathAhi-yat samastalokadravyapradezaparyavarAzeH-samayakSetra dravyapradezaparyavarAzinA bhaktAllabhyate tAvatsu samayeSu tAtvikeSu gateSu lokadravyapradezaparyavasaGkhyAsamAnA aupacArikasamayasaGghayA lbhyte| etadbhAvanA caivaM-kilAsadbhAvakalpanayA lakSaM lokadravyapradezaparyavANAM tasya samayakSetradravyapradezaparyavarAzinAkalpanayA sahRmAnenabhAgehatezataMlabdhaM, tatazcakila tAtvikasamaya zate gate lokadravyapradezaparyavasaGkhyAtulyA samayakSetradravyapradezaparyavarUpasamayasaGkhyA labhyate, samayakSetrApekSayA'saGkhyAtaguNalokasya kalpanayA shtgunntvaat|| tathA'nyeSvapi tAvatsu tAtvikasamayeSu gateSu tAvanta evaupacArikasamayA bhavantIti, evamasaJjayAteSu kalpanayA zatamAneSu tAtvikasamayeSu paunaHpunyena gateSvanantatamAyAM kalpanayA sahasratamAyAM velAyAM gatA bhavanti tAttvikasamayAlokadravyapradezaparyavamAtrAH kalpanayA lakSapramANAH,evaM caikaikasmiMstAtvikasamaye'nantAnAmaupacArikasamayAnAM bhAvAtsarvalokadravyapradezaparyavarAzerapi samayA anantaguNAH prApnuvanti kiM punaH pudgalebhya iti, ydaah||1|| "jaM savvalogadavvappaesapajjavagaNassa bhiyss| labbai samayakkhettappaesapajjAyapiMDeNa // // 2 // evaisamaehiM gaehiM logapajjavasamA smysNkhaa| labbhai annehiMpiya tattiyattehiM tAvaiyA / / // 3 // evamasaMkheglehiM samaehiM gaehiM to gayA hoti| samayAo logdvvppespjjaaymettaao|| Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 387 zatakaM 25, vargaH-, uddezakaH-3 // 4 // iya savvalogapajjavarAsIovi samayA anaMtaguNA / pAvaMti gaNehaMtA kiM puNatA poggalehiMto / / anyastuprerayatiutkRSTato'piSaNmAsamAtrameva siddhigaterantaraM bhavatitena ca setsyadbhayaH siddhebhyo'pica jIvebhyo'saGkhyAtaguNA eva samayA bhavanti kathaM punaH sarvajIvebhyo'nantaguNA bhaviSyantIti, ihApyaupacArikasamayopekSayA samayAnAmanantaguNatvaM vAcyamiti, atha samayebhyo dravyANi vizeSAdhikAnIti, katham?,atrocyate,yasmAtsarve samayAH pratyekaM dravyANizeSANi ca jIvapudgaladharmAstikAyAdIni teSvevakSiptAnIttaH kevalebhyaH samayebhyaH sakAzAt samastadravyANi vizeSAdhikAnibhavantinasaGkhyAtaguNAdIni, samayadravyApekSayAjIvAdidravyANamalpataratvAditi, uktnyc||1|| "etto samaehiMto hoti visesAhiyAiM dvvaaii| jaMbheyA savvecciya samayA davvAiMpatteyaM // // 2 // sesAi jiivpoggldhmmaadhmmNbraaiNchuuddhaaii| davvachAe samaesuteNa davvA visesahiyA // nanvaddhAsamayAnAM kasmAdravyatvameveSyate ? samayaskandhApekSayA pradezArthatvasyApi teSAM yujyamAnatvA, tathAhi-yathA skandho dravyaM siddhaM skandhAvayavA api yathA pradezAH siddhAH evaM samayaskandhavartinaH samayA bhavanti pradezAzcadravyaMceti, atrocyate, paramANUnAmanyo'nyasavyapekSatvena skandhatvaM yuktaM, addhAsamayAnAM punaranyo'nyApekSitA nAsti, yataH kAlasamayAH pratyekatve ca kAlpanikaskandhAbhAveca varttamAnAH pratyekavRttaya eva tatsvabhAvatvAt tasmAtte'nyo'nyanirapekSAH anyo'nyanirapekSatvAcca na te vAstavaskandhaniSpAdakAstatazca naiSAM pradezArthateti, uktshcaatr||1|| "Aha'ddhAsamayANaM kiM puNa davvaThThae va niyameNaM / tesi paesaThThAvihu jujjai khaMdhaM samAsajja / / // 2 // siddhaM khaMdho davvaM tadavayavAviya jahA paesatti / iya tavvattI samayA hoMti paesAyadavvaM ca / bhannai paramANUNaM anonnamavekkha khaMdhayA siddhaa| addhAsamayANaM puNa annonnAvekkhayA natthi / / // 4 // addhAsamayA jamhA patteyatte ya khaMdhabhAve y| patteyavattiNo cciya te teNa'nonnaniravekkhA / / atha dravyebhyaH pradezA anantaguNA ityetatkatham ?, ucyate, addhAsamayadravyebhya AkAzapradezAnAmantaguNatvAt, nanu kSetrapradezAnAM kAlasamayAnAM ca samAne'pyanantatve kiM kAraNamAzrityAkAzapradezA anantaguNAH kAlasamayAzca tadanantabhAgavartinaH ? iti, ucyate, ekasyAmanAdyaparyavasitAyAmAkAzapradezazreNyAmekaikapradezAnusAratastiryagAyatazreNInAM kalpanena tAbhyo'pi caikaikapradezAnusAreNaivodhiAyatazreNIviracanenAkAzapradezaghano niSpAdyate, kAlasamayazreNyAMtusaiva zreNIbhavatinapunardhanastataH kAlasamayAH stokA bhavantIti, ihgaathaa:||1|| "etto savvapaesAnaMtaguNA khppesnNtttaa| savvAgAsamanaMtaM jeNa jiNiMdehiM pannattaM / / " Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 // 2 // // 3 // 11911 bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/3/880 Aha same'naM tattaMmi khettakAlANa kiM puNa nimittaM / yaM khamanaMtaguNaM kAlo ya simanaMtabhAgaMmi // bhannai nabhaseDhIe aNAiyAe apajjavasiyAe / nipphajjai khaMmi ghaNo na u kAlo teNa so thovo // - pradezobhyo'nantaguNAH paryAyA iti, etadbhAvanArthaM gAthA"etto ya anaMtaguNA pajjAyA jeNa nahapaesammi / ekkekami anatA agurulahU pajavA bhaNiyA / / " zatakaM - 25 uddezakaH - 3 samAptaH -: zatakaM - 25 uddezakaH -4 : vR. tRtIyoddezake saMsthAnAdInAM parimANamuktaM, caturthe tu parimANasyaiva bhedA ucyante, ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram - " mU. (881) kati NaM bhaMte! jummA patratA ?, goyamA ! cattAri jummA paM0 taM0 - kaDajumme jAva kalioge, se keNa0 evaM vu0 cattAri jummA paM0 kaDajumme jahA aTThArasamasate cautthe uddesae taheva jAva se teNa0 goyamA ! evaM vu0 / neraiyANaM bhaMte! kati jummA pa0 ?, goyamA ! cattAri jummA paM0, taMjahA- kaDajumme jAva kaliyoe, sekeNa0 eva vu0 neraiyANaM cattAri jummA paM0, taM0- kaDajumme aTTho taheva evaM jAva cAukAiyANaM, vaNassaikAiyANaM bhaMte! pucchA, goyamA ! vaNassaikAiyA siya kaDajummA siya teyoyA siya dAvarajummA siya kaliyogA / sekeNaTTe0 evaM buccai vaNarasaikAiyA jAva kaliyogA ?, goyamA ! uvavAyaM paDuJca, se teNaTTeNaM taM ceva, bediyANaM jahA neraiyANaM evaM jAva vemANi0, siddhANaM jahA vaNassaikAiyANaM / kativihANaM bhaMte! savvadavvA pa0 ?, goyamA ! chavvihA savvadavvA pa0 taMjahA-dhammatthikAe adhammatthikAe jAva addhAsamae / dhammatthikAe NaM bhaMte! davvaTTayAe kiM kaDajumme jAva kalioge ?, goyamA ! no kaDajumme no teyoe no dAvarajumme kalioe, evaM ahammatthikAevi, evaM AgAsatthikAevi, jIvatthikAe NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! kaDajumme no teyoye no dAvarajumme no kaliyoye, poggalatthikAe NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! siya kaDajumme jAva siya kaliyoge, addhAsamaye jahA jIvatthikAe / dhamakAe NaM bhaMte! pasaTTayAe kiM kaDajumme ? pucchA, goyamA ! kaDajumme no teyoe no dAvarajumme no kaliyoge evaM jAva addhAsamae / eesi NaM bhaMte! dhammatthikAya adhammatthikAya jAva addhAsamayANaM davvaTTayAe0 eesi NaM appAbahugaM jahA bahuvattavvayAe taheva niravasesaM / dhammatthikAe NaM bhaMte! kiM ogADhe anogADhe ?, goyamA ! ogADhe no anogADhe, jai ogADhe kiM saMkhejapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe anaMtapaesogADhe ?, goyamA ! no saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogAde no anaMtapaesogADhe / jai asaMkhejapaesogADhe kiM kaDajumpapopADhe ?, pucchA, goyamA ! kaGajummapaesogADhe Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:, uddezakaH - 5 no te oge nodAvara jumme no kaliyogapaesogADhe, evaM adhammatthikAyevi, evaM AgAsatthikAyevi, jIvatdhikAye puggalatthikAye addhAsamae evaM caiva / 389 imANaM bhaMte! rayaNappabhA puDhavI kiM ogADhA anogADhA jaheva dhammatthikAe evaM jAva asattamA, sohamme evaM caiva, evaM jAva isipabbhArA puDhavI / vR. 'kati NamityAdi, 'jumma'tti saMjJAzabdatvAdrAzivizeSAH / 'neraiyANaM bhaMte ! kai jummA ? ' ityAdI 'aThTho taheva 'ttisa cArtha:-- 'jeNaM neraiyA caukkaeNaM avahAreNaM 2 avahIramANA 2 caupajjavasiyA te NaM neraiyA kaDajumme' tyAdi iti / vanaspatikAyikasUtre 'uvavAM paDucca'tti, yadyapi vanaspatikAyikA anantatvena svabhAvAt kRtayugmA eva prApnuvanti tathA'pi gatyantarebhya ekAdijIvAnAM tatrotpAdamaGgIkRtya teSAM catUrUpatvamayaugapadyena bhavatItyucyate, udvarttanAmapyaGgIkRtya syAdetat kevalaM seha na vivakSiteti / atha kRtayugmAdibhireva rAzibhirdravyANAM prarUpaNAyedamAha - 'kativihA NaM bhaMte! savvadavvA' ityAdi, tatra 'katividhAni katisvabhAvAni katItyarthaH, 'dhammatthikAeNa' mityAdi 'kaliyoge'tti ekatvAddhamrmmAstikAyasya catuSkApahArAbhAvenaikasyaivAvasthAnAtkalyoja evAsAviti, 'jIvatthI'tyAdi, jIvadravyAmAmavasthitAnantatvAtkRtayugmataiva, 'poggalatthikAe' ityAdi / pudgalAstikAyasyAnantabhedatve'pi saGghAtabhedabhAjanatvAccAturvidhyamadhyeyaM, addhAsamayAnAM tvatItAnAgatAnAmavasthitAnantatvAtkRtayugmatvamata evAha - 'addhAsamae jahA jIvatthikAe' tti uktA dravyArthatA, atha pradezArthatA teSAmevocyate- 'dhammatthI' tyAdi, sarvANyapi dravyANi kRtayugmAni pradezArthatayA / avasthitAsaGghAtapradezatvAdavasthitAnantapradezatvAdavasthitAna- ntapradezatvAcceti - athaiteSAmevAlpabahutvamucyate - eesi Na' mityAdi, 'jahA bahukttavvayAe tti yathA prajJApanAyAstRtIyapade, tacaivamarthataH - dharmAstikAyAdayastrayo dravyArthatayA tulyA ekaikadravyarUpatvAt, tadanyApekSayA cAlpe, jIvAstikAyastato'nantaguNo jIvadravyANAmanantatvAt evaM pudgalAstikAyAddhAsamayaH, pradezArthacitantAyAM tvAdyI pratyekasamaGkhyeyapradezatvena tulyau tadanyebhyaH stokI ca, jIvapudgalAddhAsamayAkAzAstikAyAstu krameNAnantaguNA ityAdi 01 atha dravyANyeva kSetrApekSayA kRtayugmAdibhi stokIca, jIvapudgalAddhAsamayAkAzAstikAyAstu krameNAnantaguNA ityAdi atha dravyANyeva kSetrApekSayA kRtayugmAdibhi prarUpayannAha - 'dhammatthikAe' ityAdi / 'asaMkhejjapaeso gADhe' tti asaGkhyAteSu lokAkAzapradezeSvavagADho'sau lokAkAzapramANatvAttasyeti, 'kaDajummaparasogADhe' tti lokasyAvasthitAsaGghayeyapradezatvena kRtayugmapradezatA, lokapramANatvena ca dharmmAstikAyasyApi kRtayugmataiva, evaM sarvAstikAyAnAM lokAvagAhitvAtteSAM navaramAkAzAstikAyasyAvasthitAnantapradezatvAdAtmAvagAhitvAcca kRtayugmapradezAvagADhatA'ddhAsamayasaya cAvasthitAsaGkhyeyapradezAtmakamanuSyakSetrAvagAhitvAditi athAvagAhaprastAvAdidamAha - 'imANa 'mityAdi // atha kRtayugmAdibhireva jIvAdIni SaDviMzatipadAnyekatvapRthaktvAbhyAM nirUpayannAha - mU. (882) jIve NaM bhaMte! davvaTTyAe kiM kaDajumme pucchA, goyamA ! no kaDajumme no teyoge no dAvarajumme kalioe, evaM neraievi evaM jAva siddhe / Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/4/882 jIvANaM bhaMte ! davvaTTayAe kiM kaDajummA ? pucchA, goyamA! oghAdeseNaM kaDajummA no teyogAnodAvara0 no kaliogA, vihANAdeseNaMno kaDajummA noteyogAnodAvarajummA kaliyogA, neraiyA NaM bhaMte! davvaTThayAe pucchA, goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummAjAva siya kaliyogA, vihANAdeseNaM no kaDajummA no teyogA No dAvarajummA kaliogA evaM jAva siddhaa| jIve NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDa0 pucchA, goyamA ! jIvapaese paDumca kaDajumme no teyoge no dAvara0 no kaliyoge, sarIrapaese paDucca0 siya kaDajumme jIva siya kaliyoge, evaM jAva vemANie / siddhe NaM bhaMte! pasa0 kiM kaDajumme ? pucchA, goyamA ! kaDajumme no teyoge no dAvarajumme no kalioe0 jIvANaMbhaMte! paesaTTayAe kiMkaDajumme? pucchA, goyamA! jIvapaese paDuca oghAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajummA no teyogA no dAvara0 no kaliogA, sarIrapaese paDucca oghAdeseNaM siyakaDajummA jAvasiyakaliyogA, vihANAdeseNaMkaDajummAvijAva kaliyogAvi, evaMneraiyAvi, evaM jAva vemaanniyaa| . siddhANaM bhaMte ! pucchA, goyamA! odhAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajummA no teyogAno dAvarajugmA no kliogaa| vR. "jIve NamityAdi, dravyArthatayaiko jIvaH ekameva dravyaM tasmAtkalyojo na zeSAH / 'jIvANamityAdi, jIvA avasthitAnantatvAdoghAdezena-sAmAnyataH kRtayugmAH, vihANAdeseNaM ti bhedaprakAreNaikaikaza ityarthaH kalyojA ektvaattsvruupsy| 'neraiyANamityAdI oghAdeseNaM'ti sarvaeva parigaNyamAnAH 'siya kaDajumma'tti kadAcicatuSkApahAreNa caturagrA bhavanti, evaM 'siya teoyAo' ityaadypyvgntvymiti| uktAdravyArthatayAjIvAdayaH,atha tathaiva pradezArthayocyante-'jIveNa'mityAdi, jIvapaese paDucca kaDajummatti asaGkhyAtatvAdavasthitatvAcca jIvapradezAnAM caturagra eva jIvaH pradezataH 'sarIrapaese paDucce' tyAdi, audArikAzarIrapradezAnAmanantatve'pisaMyogaviyogadharmatvAdayugapacaturvidhatA syaat| 'jIvANamityAdi, oghAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajumma'tti samastajIvAnAMpradezA anantatvAdavasthitatvAcca ekaikasya jIvasya pradezA asaGkhyAtatvAdavasthitatvAcca caturagrA eva, zarIrapradezApekSayA tvodhAdezena sarvajIvazarIrapradezAnAmayugapaJcAturvidhyamanantatve'pi teSAM saGghAtabhedabhAvenAnavasthitatvAt, 'vihANAdeseNaM kaDajummAvI'tyAdi, vidhAnAdezenaikaikajIvazarIrasya pradezagaNanAyAMyugapaccAturvidhyaMbhavati, yataH kasyApijIvazarIrasya kRtayugmapradezatA kasyApi tryojapradezatetyevamAdIti // atha kSetrato jIvAdi tathaivAha mU. (883) jIveNaMbhaMte! kiMkaDajummapaesogADhe pucchA, goyamA! siya kaDajummapaesogADhe jAva siya kaliogapaesogADhe, evaM jAva siddhe|| jIvANaMbhaMte! kiM kaDajummapaesogADhA pucchA, goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teyoga0 nodAvara0 no kaliyoga0, vihANAdeseNaMkaDajummapaesogADhAvijAva kliyogpesogaaddhaavi| Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-4 391 neraiyANapucchA, goyamA! odhAdeseNaMsiyakaDajummapaesogADhAjAvasiya kaliyogapaesogADhA, vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhAvijAva kaliyogapaesogADhAvi, evaMegidiyasiddhavajA savvevi, siddhA egiMdiyA ya jahA jiivaa|| jIve NaM bhaMte ! kiM kaDajummasamayahitIe jAva siya ka0 pucchA, goyamA ! kaDajummasamayahitIe no teyoga0 no dAvara0 no kliyogsmyhitiie| neraie NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! siya kaDajummasamayahitIe jAva siya kaliyogasamayahitIe, evaMjAva vemANie, siddhe jhaajiive|jiivaannN bhaMte! pucchA goyamA! audhAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajummasamayadvitIyA no teoga0 no dAvara0 no kliog0| neraiyANaM0 pucchA, goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaTTitIyA jAva siya kaliyogasamayadvitIyAvi, vihANAdeseNaM kaDajummasamayadvitIyAvi jAva kaliyogasamayadvitIyAvi, evaM jAva yemANiyA, siddhA jahA jIvA / / vR. 'jIveNa mityAdi, audArikAdizarIrANAM vicitrAvagAhanatvAcaturagrAdittvagaratItyata evAha-'siyakaDajumme'tyAdi |jiivaannNbhNte!' ityAdi, samastajIvaikhagADhAnAMpradezAnAmasAjhyAtatvAdavasthitatvAccaturagratA evetyoghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAH, vidhAnAdezatastu vicitratvAdavagAhanAyA yugapaccaturvidhAste, nArakAH punarodhato vicitrapariNAmatvena vicitrazarIrapramANatvena vicitrAvagAhapradezapramANatvAdayogapadyenacaturvidhAapi, vidhAnatastuvicitrAvagAhanatvAdekadA'pi caturvidhAste bhvnti| evaM egidiyasiddhavajjA savvevitti asurAdayo nArakavadvaktavyA ityarthaH, tatraughataste kRtayugmAdayo'yogapadyena vidhAnatastu yugapadeveti, 'siddhA egiMdiyA ya jahA jIva'tti siddhA ekendriyAzca yathAjIvAstathA vAcyA ityarthaH, te caudhataH kRtayugmAeva vidhAnatastuyugapaccaturvidhA api, yuktistUbhayatrApi prAgvat / athasthitimAzrityajIvAditathaiva prarUpyate-"jIveNa'mityAdi, tatrAtItAnAgavartamAnakAleSujIvo'stIti sarvAddhAyA anantasamayAtmakatvAdavasthitatvAccAsau kRtayugmasamayasthitika eva, nArakAdistu vicitrasamayasthitikatvAtkadAciccaturagraH kadAcidanyatritayavartIti / _ 'jIvA Na mityAdi, bahutve jIvA oghato vidhAnatazca caturagrasamayasthitikA eva anAdhanantatvenAntasamayasthitikatvAtteSAM, nArakAdayaH punarvicitrasamayasthitikAH, teSAM ca sarveSAM sthitisamayamIlane catuSkApahAre caughAdezena syAtkRtayugmasamayasthitikA ityAdi, vidhAnatastu yugapaJcaturvidhA api / atha bhAvato jIvAdi tathaiva prarUpyate mU. (884) jIveNaM bhaMte ! kAlavanapajjavehi kiM kaDajumme ? pucchA, goyamA! jIvapaese paDucca no kaDajumme jAva no kaliyoge sarIrapaese paDucca siya kaDajumme jAva siya kaliyoge, evaM jAva vemANie, siddho na ceva pucchijti| jIvANaMbhaMte! kAlavannapaJjavehiM pucchA, goyamA! jIvapaese paDucca oghAdeseNavi vihANAdeseNavi no kaDajummA jAva no kaliogA, sarIrapaese paDucca oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA, vihANAdeseNaMkaDajumpAvijAva kali0, evaMjAva vemA0, evaM nIlavanapaJjavehi Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 bhagavatIaGgasUtraM (2)25/-14/884 daMDao bhA0 egattapuhutteNaM evaM jAva lukkhphaaspnyjvehi| jIveNaM maMte! AbhinivohiyanANapaJjavehi kiM kaDajumme pucchA, goyamA! siya kaDajumme jAvasiyakaliyoge, evaMegidiyavajaMjAva vemaannie|jiivaannbhNte! AbhinibohiyanANapatravehiM pucchA, goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAba siya kaliyogA, vihANAdeseNaM kaDajummAvi jAva kaliyogAvi, evaM egidiyavajaM jAva vemANiyA, evaM suyanANapaJjavehivi, ohinANapajavehivi evaM ceva, navaraM vikaliMdiyANaM nathi ohinANaM, maNapajjavanANaMpi evaM ceva, navaraM jIvANaM maNusasANa ya, sesANaM ntyi| ___ jIve NaM bhaMte ! kevalanANapa0 kiM kaDajummA pucchA, goyamA ! kaDajumme no teyoge no dAvarajumme no kaliyoge, evaM maNussevi, evaM siddhevi, jIvA NaM bhaMte! kevalanANapucchA, goyamA oghAdeseNavi vihANAde0 kaDajummA no teo0 no dAvara0 no kaliyo0, evaM maNussAvi, evaM siddhaavi| jIve NaM bhaMte! maiannANapajavehiM kiM kaDajumme0?, jahA AbhinibohiyanANapanavehi taheva do daMDagA, evaM suyantrANapajjavehivi, evaM vibhNgnaannpjvehivi| cakkhudaMsaNaacakkhudaMsaNaohiMdasaNapajavehivi evaM gheva, navaraM jassa jaM asthi taM bhANiyadhvaM, kevaladasaNapajavehiM jahA kevalanANapanavehiM / vR. 'jIve NamityAdi, 'jIvapaese paDucca no kaDajummatti amUrtatvAjIvapradezAnAM na kAlAdivarNaparyavAnAzritya kRtayugmAdivyapadezo'sti, zarIravaNapikSayAtu krameNacaturvidho'pi syAd ata evAha-'sarIre'tyAdi, 'siddho naceva pucchijjai'tti amUrtatvena tasya varNAdyabhAvAt / 'AbhinibohiyanANapajjavehi'ti AbhinibodhikajJAnasyAvaraNakSayopazamabhedena ye vizeSAstasyaiva caye nirvibhAgapalicchedAsteAbhinibodhikajJAnaparyavAstaiH, teSAMcAnantatve'pi kSayopazamasya vicitratvenAnavasthitapariNAmatvAdayogapadyena jIvazcaturagrAdi syAt, 'evaM egidiyavanaMti ekendriyANAM samyaktvAbhAvAnnAsti Abhinibodhikamiti na tadapekSayA teSAM kRtayugmAdivyapadeza iti| 'jIvANa'mityAdi, bahutve samastAnAmAbhinibodhikajJAnaparyavANAM mIlane catuSkApahAre ghAyugapaccaturagrAditvamodhataH syAdvicitratvena kSayopazamasyatatparyAyANAmanavasthitatvAt, vidhAnatastvekadaiva catvAro'pi tadbhedAH syuriti, kevalajJAnaparyavapakSe ca sarvatra caturagratvameva vAcyaM, tasyAnantaparyAyatvAdavasthitatvAcca, etasya ca paryAyA avibhAgapalicchedarUpA evAvaseyA na tu tadvizeSA ekavidhatvAttasyeti / 'do daMDaga'tti ekatvabahutvakRtau dvau daNDakAviti / pUrvaM 'sarIrapaese paDucce'tyuktamiti zarIraprastAvAccharIrANi prarUpayannAha mU. (885) katiNaMbhaMte ! sarIraMgA pannattA?, goyamA! paMca sarIramA pa0, taM0-orAlie jAva kammae, ettha sarIraMgapadaM niravasesaMbhANiyavvaM jahA pnnvnnaa| vR. 'kai Na mityAdi, 'estha sarIragapaya'mityAdi, zarIrapadaM ca prajJApanAyAM dvAdazaM padaM, tacaivaM-'neraiyANaM bhaMte ! kati sarIrA pannattA?, go0 ! tao sarIrA pannattA, taM0-veubvie teyae kammae ya' ityaadi| Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-25, vargaH-, uddezakaH-4 393 mU. (886) jIvA NaM bhaMte ! ki seyA nireyA ?, goyamA ! jIvA seyAvi nireyAvi, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM puccati jIvA sevAvi nireyAvi?, goyamA ! jIvA duvihA pannattA, tNjhaa| saMsArasamAvanAgaya asaMsArasamAvanagAya, tatthaNaMje teasaMsArasamAvanagA teNaM siddhA siddhANaMduvihA pannatA, taMjahA-aNaMtarasiddhAya paraMparasiddhAya, tattha NaM de paraMparasiddhA teNaM nireyAM, tattha NaM je te anaMtarasiddhAteNaM seyA, te NaM bhaMte! kiM deseyA savveyA?, goyamA! no deseyA sbveyaa| tattha NaM je te saMsArasamAvanagA te duvihA paM0, taMjahA-salesipaDivanagA ya aselesapaDivanagAya, tatthaNaMje te salesIpaDivanagAteNaM nireyA, tatyaNaMje teaselesIpaDivanagA teNaM yA, te NaM bhaMte ! ki deseyA savveyA?, goyamA ! deseyAvi savveyAvi, se teNadveNaM jAva nireyaavi| neraiyA NaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA?, goyamA ! deseyAvi savveyAvi, se kepaTTeNaM jAva savveyAvi?, goyamA! neraiyA duvihApaM0, taM0-viggahagatisamAvanagAyaaviggahagaisamAvanagA ya, tattha NaM je te viggahagatisamAvanagA te NaM sabveyA, tattha NaMje te aviggahagatisamAvanagA te NaMdeseyA, se teNaTeNaM jAva sabveyAvi, evaM jAva cemaanniyaa| . vR. zarIravantazca jIvAzcalasvabhAvA bhavantIti sAmAnyena jIvAnAM calatvAdi pRcchannAha-'jIvANamityAdi, 'seya'tti sahejena-calanena saijAH nireya'ttinizcalanAH 'anaMtarasiddhA yatti na vidyate antaravyavadhAnaM siddhatvasya yeSAM te'nantArAste ca te siddhAzcetyanantarasiddhAH ye siddhatvasya prathamasamayevartante,teca saijAH,siddhigamanasamayasya siddhatvaprAptisamayasya cakatvAditi, parampara-siddhAstu siddhatvasya dvayAdisamayavRttayaH, 'deseya'tti dezaijAH-dezatazcalAH 'savveya'tti sarvaijAHsarvatazcalAH 'no deseyAsavveya ttisiddhAnAM sarvAtmanA siddhau gamanAtsarvaijatvameva ____ tatthaNaje te selesIpaDivanagAteNaM nireya'ttiniruddhayogatvena svabhAvato'calatvAtteSAM 'deseyAvi sabveyAvitti ilikAgatyA utpattisthAnaM gacchaMto dezaijAH prAknazarIrasthasya dezasya vivakSayA nizcalatvAt, gendukagatyA tugacchantaH sarvaijAH, sarvAtmanA teSAM gamanapravRttatvAditi / "viggahagaisamAvannaga'tti vigrahagatisamApannakA ye mRtvA vigrahagatyotpattisthAnaM gacchanti 'viggahagaisamAvanaga'tti avigrahagatisamApanakAH-vigrahagatiniSedhAjugatikA avasthitAzca, tatravigrahagatisamApannAgendukagatyA gacchantItikRtvA sarvaijAH, avigrahagatisamApanakAstvasthitA eveha vivakSitAitisaMbhAvyate, teca dehasthAeva mAraNAntikasamudghAtAt dezenelikAgatyotpattikSetraM spRzantIti dezaijAH svakSetrAvasthitA vA hastAdidezAnAmejanAditi / uktA jIvavaktavyatA athAjIvavaktavyatAmAha mU. (887) paramANupoggalA NaM bhaMte ! kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA?, goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejA anaMtA, evaM jAva anaMtapaesiyA khNdhaa| egapaesogADhA NaM bhaMte! poggalA kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA?, evaM ceva, evaMjAva asNkhejpesogaaddhaa| __egasamayaThitIyANaMbhaMte! poggalA kiM saMkhenA?, evaMceva, evaM jAva anaMtaguNakAlagA, evaM avasesAvi vaNNagaMdharasaphAsA neyavvA jAva amNtgunnlukkhtti| Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-14/887 ___ eesiNaMbhaMte! paramANupoggalANaMdupaesiyANayakhaMdhANaMdabvaTThayAekayarerahito appA vA bahuyA vA tulA vA vi0?, goyamA! dupaesiehitokhadhehiMto paramANupoggalA dabvaTThayAebahugA eesiNaMbhaMte ! dupaesiyANaM tippaesANa yakhaMdhANaMdavaTTayAe kayarerahito bahuyA0?, goyamA ! tipaesiyakhaMdhehito dupaesiyA khaMdhA dabvaTThayAe bahuyA, evaM eeNaM gamaeNaM jAva dasapaesiehiMto khaMdhehito navapaesiyA khaMdhA davvaTTayAe bhuyaa| eesiNaMbhaMte ! dasapaesiepucchA, goyamA! dasapaesiehiMtokhaMdhehito saMkhejapaesiyA khaMdhA dabaTTayAe bahuyA, eesiNaMbhaMte! saMkheja0 pucchA, goyamA! saMkhejjapaesiehito khaMdhehito asaMkhejapaesiyA khaMdhA davvaThThayAe bahuyA, eesiNaMbhaMte ! asaMkhejja0 pucchA, go0!, anaMtapaesiehito khaMdhehito asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTThayAe bhuyaa| . eesiNaM bhaMte ! paramANupoggalANaM dupaesiyANa ya khaMdhANaM paesaTTayAe kayarera hito bahuyA?, goyamA! paramANupoggalehiMto dupaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bhuyaa| ___ evaM eeNaMgamaeNaMjAva navapaesiehiMtokhaMdhehito dasapaesiyAkhaMdhA paesaTTayAebahuyA, evaM sabvatthapucchiyabvaM, dasapaesiehitokhaMdhehito saMkhejapaesiyAkhaMdhApaesa0 bahuyA, saMkhejapaesiehito asaMkhejapaesiyA khaMdhA.paesaTTayAe bahuyA, eesiNaM bhaMte ! asaMkhejapaesiyANaM pucchA, goyamA! anaMtapaesiehito khaMdhehito asaMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bhuyaa| eesiNaM bhaMte ! gapaesogADhANaM dupaesogADhANa ya poggalANaM davvaThThayAe kayararahito jAva visesAhiyAvA?, goyamA! dupaesogADhehitopoggalehitodupaesogADhApoggalAdabaTTayAe visesA0 jAvadasapaesogADhehitopoggale hito navapesogADhA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA, dasapaesogAdehitopoggalehitosaMkhejapaesogADhA poggalAdavaTTayAe bahuyA, saMkhejapaesogADhehito poggalehito asaMkhejapaesogADhA poggalA dabvaTTayAe bahuyA, pucchA savvattha bhaanni| . eesiNabhaMte! egapaesogADhANaMdupaesogADhANa yapoggalANaMpaesaTTayAekayorahito0 visesA0?, goyamA! egapaesogADhehitopoggalehitodupaesogADhA poggalA paesaTTayAevisesA0, evaM jAva navapaesogADhehiMto poggale hito dasapaesogADhA poggalA paesa0 visesAhiyA, dasapaesogADhehitI poggalehiM saMkhejapaesogADhApoggalA paesaTTayAe bahuyA, saMkhejapaesogAdehito poggalehiMto asaMkhejapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bahuyA / eesi NaM bhaMte ! egasamayadvitIyANaM dusamayadvitIyANa ya poggalANaM davvaTThayAe jahA ogAhaNAe vattavvayA evaM ThitIevi / eesi NaM bhaMte ! egaguNakAlayANaM duguNakAlayANa ya poggalANaMdavaTTayAe eesiNaMjahAparamANupoggalAdINaMtaheva vattavvayA niravasesA, evaM savvesi vnngNdhrsaannN| eesiNaMbhaMte! egaguNakakkhaDANaMduguNakakakhaDANaya poggalANaMdavvaTThayAe kayare2hito0 visesAhiyA?, goyamA! egaguNakarakhaDehito poggalehiMto duguNakakkhaDA poggalA davvaTThayAe visesAhiyA, evaM jAva navaguNakakkhaDehito poggalehito dasaguNakakkhaDA poggalA davvayAe vise0, dasaguNakakkhaDehiMto poggalehito saMkhijaguNakakkhaDA poggalA davvaTThayAe bahuyA / saMkhejaguNakakkhaDehiMto poggalehito asaMkhenaguNakakkhaDA poggalA davaTThayAe bahuyA, Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-4 asaMkhenaguNakakkhaDehito poggalehito anaMtaguNakakkhaDA poggalA davvaTThayAe bahuyA, evaM paesaTTayAe savvatthapucchA bhANiyabvA, jahA kakkhaDA evaM mauyagaruyalahuyAvi, sIyausiNani.. ddhalakkhA jahA vnnaa| vR. 'paramANupoggalANa'mityAdi, tatra bahuvaktavyatAyAM dvayaNukebhyaH paramANavo bahavasUkSmatvAdekatvAcca, dvipradezakAratvaNubhyaH stokAH sthUlatvAditi vRddhAHvastusvabhAvAditi cAnye, evamuttaratrApi pUrve 2 bahavastaduttare tu stokAH, dazapradezikebhyaH punaH saGghayAtapradezikA bahavaH, saGkhyAtasthAnAnAM bahutvAt, sthAnabahutvAdevaca saGkhyAtapradezikebhyo'saGkhyAtapradezikA bahavaH, anantapradezikebhyastu asaGkhyAtapradezikA eva bahavastathAvidhasUkSmapariNAmAt / pradezArthacintAyAM paramANubhyo dvipradezikA bahavo, yathA kila dravyatvena parimANataH sataM paramANavaH dvipradezAstu SaSTiH, pradezArthatAyAM paramANavaH zatamAtrAeva dvayaNukAstu viMzatyuttaraM zatimityevaM te bahava iti, evaM bhAvanA uttaratrApi kAryA / atha kSetrApekSayA pudgalAlpatvAdi cintyate-'eesi Na'mityAdi, 'egapaesogADhANaM TupaesogADhANaM titatraikapradezAvagADhAH paramANvAdayo'nantapradezikaskandhAntAbhavanti, dvipradezAvagADhAstu dvayaguNakAdayo'nantANukAntAH, visesAhiya'tti samadhikAH na tu dviguNAdaya iti / varNAdibhAvavizeSitapudgalacintAyAMtukarkazAdisparzacatuSTayavizeSitapudgaleSupUrvebhyaH 2 uttarottarAstathAvidhasvabhAvatvAdravyArthatayA bahavo vAcyAH, zItoSNasnigdharUkSalakSaNasparvizeSiteSu punaH kAlAdivarNavizeSitA ivottarebhyaH pUrvedazaguNAna yAvadvahavo vAcyAH, tato dazaguNebhyaH saGkhyeyaguNAstebhyo'nantaguNA anantaguNebhyazcAsaGkhyeyaguNAvahavaiti, etadevAha'egaguNakakkhaDehiMto' ityAdi / atha prakArAntareNa pudgalAMzcintayannAha . mU. (888) eesi NaM bhaMte ! paramANupoggalANaM saMkheJjapaesiyANaM asaMkheja0 anaMtapaesiyANa ya khaMdhANaMdabbaThThayAe paesa0 davaTThapaesaTTayAe kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe paramANupoggalA davaTThayAe anaMtaguNA saMkhejapesiyA khaMdhA davvaTTayAe saMkhenaguNA asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe asNkhejjgunnaa| paesaTTayAe sabvatthovAanaMtapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe paramANupoggalA apaesaThThayAe anaMtaguNA saMkhejapaesiyA khaMdhA paesaThThayAe asaMkhejaguNA asaMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejaguNA, dabvaTThapaesaThThayA savvatyovA anaMtapaesiyA khaMdhA davvaTTayAe te ceva paesaTTayAe anaMtaguNA paramANupoggalA davvaTThapaesaTTayAe anaMtaguNA saMkheja- paesiyA khaMdhA davvaTThayAe saMkhenaguNA te caiva paesaTTayAe saMkhejjaguNA asaMkhejapaesiyA khaMdhA davaTThayAe asaMkhejvaguNA te ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNA / eesiNaM bhaMte! egapaesogADhANaM saMkhejapaesogADhAmaMasaMkhejapaesogADhANayapoggalANaM davvaTThayAe paesaTTayAe davvaTThapaesaTThAe kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA! savvatthovA egapaesogADhApoggalA davaTThayAe saMkhejapaesogADhA poggalA dabbaThThayAe saMkhejjaguNAasaMkhejapaesogADhA poggalA davvaTThayAe asNkhengunnaa| paesaTTayAe savvasthovA egapaesogADhA poggalA apaesaTTayAe saMkhejapaesogADhA poggalA Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/4/888 paesaTTayAe saMkhenaguNA asaMkhejapaesogADhA poggalA paesaThThayAeasaMkhejjaguNA davaTThapaesadvayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA davvaTThaapadesaTTayAe asaMkhejapaesogADhA poggalAdabvaTThayAe saMkhenaguNA tecevapaesaTTayAesaMkhejaguNA asaMkhejapaesogADhA poggalA davvaThThayAe asaMkhejaguNA te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA / eesiNaM bhaMte ! egasamayadvitIyANaM saMkhiJjasamayadvitINaM asaMkhenasamayadvitIyANayapoggalANaMjahA ogAhaNAetahAThitIevi bhANiyavvaM appaabhugN| eesiNabhaMte! egaguNakAlagANaMsaMkhenaguNakAlagANaMasaMkhenaguNakAlagANaManaMtaguNakAlagANayapoggalANaM davaTThayAe paesaThThayAedabbaThThapaesaTTayAeeesigaMjahA paramANupoggalANaM appAbahugaMtahA eesipiappAbahugaM, evaM sesANavi vannagaMdharasANaM / eesiNaMbhaMte! egaguNakaka khaDANaMsaMkhejaguNakakkhaDANaM asaMkheja0 anaMtaguNakakkhaDANaya poggalANaMdabvaThThayAe paesaTTayAe davaTThapaesaThThayA kayare 2 jAva vi0?. goyamA ! savvatthovA egaguNakakkhaDA poggalA davvaTThayAe saMkhejaguNakakkhaDA poggalA davaTTayAesaMkhenaguNA asaMkhenaguNakakkhaDApoggalAdabvaTThayAeasaMkhenaguNAanaMtaguNakakkhaDA davaTTayAe aNataguNA, paesacyAeevaM ceva naraM saMkhejaguNakakkhaDApoggalA paesaTTayAe asaM0 sesaMtaMceva, davvaThThapaesaTTayAesavvatthovA egaguNakakkhaDApoggalA davaTThapaesaTTayAesaMkhejjaguNakakkhaDA poggalA davvaThThayAe saMkhenagu0 te caiva paesaTTayAe saMkhejaguNA asaMkhejjaguNakakkhaDA dabvaTThayAe asaMkhejjaguNAte ceva paesaTThayAe asaMkhejaguNA anataguNakakkhaDA davaTTayAe anaMtaguNA te caiva paesaTTayAe anaMtaguNA evaM mauyagaruyalahuyANavi appAbahuyaM, sIyausiNaniddhalukkhANaM jahA vanANaM thev|| __ vR. 'eesiNa mityAdi, paramANupoggalAapaesaThThayAe'ttiiha pradezArthatA'dhikAre'pi yadapradezArthatayetyuktaM tatparamANUnAmapradezatvAt, 'paramANupoggalA davaThThaapaesaTTayAe'ttiparamANavo dravyavivakSAyAM dravyarUpAH arthA pradezavivakSAyAMcAvidyamAnapradezArthA itikRtvA dravyArthApradezArthAste ucyante tadbhAvastattA tyaa| _ 'savvatthovAegapaesogADhApoggalA davvaLyAe'ttiiha kSetrAdhikArAtkSetrasyaivaprAdhAnyAtparamANudvayaNukAdyanantANukaskandhA api viziSTaikakSetrapradezAvagADhA AdhAradheyayorabhedopacArAdekatvenavyapadizyantetatazca savvatyovAegapaesogADhApoggalA davvaTThayAe tti,lokAkAzapradezaparimANAevetyarthaH, tathAhi-nasa kazcidevaMbhUta AkAzapradezo'stiya ekapradezAvagAhapariNAmapariNatAnAM paramANvAdInAmavakAzadAnapariNAmena na pariNata iti / tathA 'saMkhejapaesogADhA poggalA davvaThThayAe saMkhenaguNa'tti atrApi kSetrasyaiva prAdhAnyAttathAvidhaskandhAdhArakSetrapradezApekSayaivabhAvanAkAryA, navaramasaMmohenasukhapratipatyarthamudAharaNaM dayate- 'jahA kila paMca te savvalogapaesA, ete ya patteyaciMtAepaMceva, saMjogao puNa etesuceva anege saMjogA labbhaMti' imA eteSA ca sampUrNAsampUrNAnyagrahaNAnyamokSaNadvAreNA'''dheyavazAdaneke saMyogabhedA bhAvanIyAH, tathA asaMkhejapae sogADhA poggalAdavaTThayAe asaMkhejjaguNati bhAvanaivameva asaGkhayeyapradezAtma-katvAdavagAhakSetrasyAsaGkhyeyaguNA ityayamasya bhAvArtha iti / pudgalAneva kRtayugmAdibhirnirUpayannAha Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, vargaH, uddezakaH -4 397 mU. (889) paramANupoggale NaM bhaMte ! davvajhyAe kiM kaDajumme teyoe dAvara0 kaliyoge ?, goyamA ! no kaDajumme no teyoe no dAvara0 kaliyoge evaM jAva anaMtapaesie khaMdhe / paramANupoggalA NaM bhaMte! davvaTTayAe kiM kaDajummA pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA, vihANAdeseNaM no kaDajummA no teyogA no dAvara0 kaliyogA evaM jAva anaMtapaesiyA khaMdhA / paramANupoggale NaM bhaMte! paesaTTayAe kiM kaDajumme pucchA, goyamA ! no kaDajummA no teyogA nodAvara 0 kaliyoge dupaesie pucchA goyamA ! no kaDa0 no teyoya0 dAvara0 no kaliyoge, tipae0 pucchA goyamA ! kaDajumme teyoe no dAvara0 no kaliyoe cauppaesie pucchA goyamA ! kaDajumme no teoe no dAvara0 no kaliyoge paMcapaesie jahA paramANupoggale chappaesie jahA duppaesie sattapaesie jahA tipaesie aTThapaesie jahA cauppaesie navapaesie jahA paramANupoggale dasapaesie jahA duppaesie / saMkhejjapaesie NaM bhaMte! poggale pucchA, goyamA ! siya kaDajumme jAva siya kaliyoe evaM asaMkheja esievi anaMtapaesievi / paramANupoggalA NaM bhaMte! paesiTTayAe kiM0 kaDa0 pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA, vihANAdeseNaM no kaDa0 no teyoyA no dAvara0 kaliyogA, duppaesiyANaM pucchA, goyamA ! oghAdeseNaMsiya kaDajummA no teyoyA siya dAvarajummA no kaliyogA, vihANAdeseNaM no kaDajummA no teyoyA dAvarajummA no kaliyogA / tipaesiyA NaM pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA vihANAdeseNaM no kaDajummA teyogA no dAvara0 no kaliyogA, cauppaesiyANaM pucchA, goyamA ! oghAdeseNavi vihANAdeseNavi kaDajummA no teyogA no dAvara0 no kaliyogA / paMcapaesiyA jahA paramANupoggalA, chappaesiyA jahA duppaesiyA, sattapaesiyA jahA tipaesiyA, aTTapaesiyA jahA caupaesiyA / navapaesi jahA paramANupoggalA dasapaesiyA jahA dupaesiyA, saMkhejapaesiyA NaM pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliyogA vihANAdeseNaM kaDajummAvi jAva kaliyogAvi evaM asaMkhejjapaesiyAvi anaMtapaesiyAvi / paramANupoggale NaM bhaMte! kiM kaDajummapaesogADhe? pucchA, goyamA ! kaDajummapaesIgADhe no deyoga0 no dAvarajumma0 kaliyogapaesogADhe / dupaesieNaM pucchA, goyamA! no kaDajummapaesogADhe no teyoga0 siya dAvarajumbhapaesogADhe siya kliyogpesogaaddhe| tipaesie NaM pucchA, goyamA ! no kaDajummapaesIgADhe siyateyogapaesogADhe siya dAvarajummapaesogADhe siya kaliyogapaesogADhe 3 / cauppaesieNaM pucchA, goyamA ! siya kaDajummapaesogaDhe jAva siya kaliyogapaesogADhe 4, evaM jAva anaMtapaesie / paramANupoggalA gaM bhaMte! kiM kaDa0 pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/4/889 no teyoga0 no dAvara no kaliyoga0, vihANAdeseNaM no kaDajumpaesogADhA no teyoga0 no dAvara0 kaliogapaesogADhA | duppaesiyAgaMpucchA, goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teyoga0 nodAvara0 no kalioga0, vihANAdeseNaMno kaDajumpaesogADhA no teyogapaesogADhA dAvarajumpaesogADhAvi kliyogpesogaaddhaavi|| tippaesiyANaM pucchA, goyamA! oghAdeseNaMkaDajummapaesogADhA no teyoga0 no dAvara0 na kali0 vihAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA teogapaesogADhAvi dAvarajunmapaesogADhAvi kliogpesogaaddhaavi3| cauppaesiyANapucchA, goyamA! oghAdeseNaMkaDajummapaesogADhAno teyoga0 nodAvara0 no kalioga0 vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhAvi jAva kaliogapa- esogADhAvi 4 evaM jAva anNtpesiyaa| paramANu poggale NaM maMte ! kiM kaDajummasamayahitIe ? pucchA, goyamA ! siya kaDajummasamayaTThItIejAvasiya kaliogasamayahitIe, epNjaavanNtpesie| paramANupoggalA gaMbhaMte! kiM kaDajumma0?,pucchA, goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaThitIyA jAva siya kaliyogasamayadvitIyA 4, vihANAdeseNaMkaDajummasamayadvitIyAvijAva kaliyogasamayadvitIyAvi 4, evaM jAva anNtpesiyaa| paramANupoggale NaM bhaMte ! kA lavannapajjavehiM ki kaDajumme teoge jahA ThitIe vattavvayA evaM vatresuvi savvesu gaMdhesuvi evaM ceva rasesuvijAva mahuro rsoti| ___ anaMtapaesie NaM bhaMte ! kaMdhe kakkhaDaphAsapaJjavehiM kiM kaDajumme pucchA, goyamA! siya kaDajumme jAva siya klioge| .. anaMtapaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA kakkhaDaphAsapajjavehi kiM kaDajummA pucchA, goyamA !. oghAdeseNaMsiyakaDajummAjAva siyakaliyogA4, vihANAdeseNaMkaDajummAvijAva kaliyogAvi 4, evaM mauyaguruyalahuyAvibhANiyavvA, sIyausiNaniddhalukcha jahA vanA / / vR. paramANu'ityAdi, paramANupudgalA oghAdezataH kRtayugmAdayo bhajanayA bhavanti anantatve'pi teSAM saGghAtabhedato'navasthitasvarUpatvAta, vidhAnatastvekaikazaH kalyojA eveti _ 'paMcapaesie jahA paramANupoggala'tti ekAgratvAtkalyoja ityarthaH 'chappaesie jahA duppaesie'tti vyagratvAddvAparayugma ityarthaH, evmnydpi| _ 'saMkhejapaesie NamityAdi, saGkhyAtapradezikasya vicitrasaGkhyAtvAdbhajanayA caaturvidhymiti| 'duppaesiyANamityAdi, dvipradezikA yadA samasaGkhyA bhavanti tadA pradezataH kRtayugmAH, yadAtuviSamasaGkhyAstadA dvAparayugmAH, 'vihANAdeseNa'mityAdi, ye dvipradezikAste pradezArthatayA ekaikazazcintyamAnA dvipradezatvAdeva dvAparayugmA bhavanti / ___tippaesiyA NamityAdi, samastatripradezikamIlane tatpradezAnAM ca catuSkApahAre caturagrAditvaM bhajanayA syAdanavasthitasaGghayatvAtteSAM, yathA caturNAM teSAM mIlane dvAdaza pradezAste ca caturagrAH paJcAnAM tryojAH SaNNAM dvAparayugmAH saptAnAM kalyojA iti, vidhAnAdezena ca tryojA Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH -4 eva tryaNukatvAtskandhAnAmiti / 'cauppaesiyA Na' mityAdi, catuSpadezikAnAmoghato vidhAnatazca pradezAzcaturagrA eva / 'paMcapaesiyA jahA paramANupoggala' tti sAmAnyataH syAtkRtayugmAdayaH pratyekaM caikAgrA evetyartha / 'chappaesiyA jahA duppaesiya'tti oghataH syAtkRtayugmadvAparayugmAH, vidhAnatastu dvAparayugmA ityarthaH evamuttaratrApi / atha kSetrataH pudgalAMzcintayannAha - 'paramANu' ityAdi, paramANuH kalyojaH pradezAvagADha eva ekatvAt, dvipradezikastu dvAparayugmapradezAvagADho vA kalyojaH pradezAvagADho vA syAt pariNAmavizeSAt, evamanyadapi sUtraM neyam / 'paramANupoggalANa' mityAdi, tatraughataH paramANavaH kRtayugmapradezAvagADhA eva bhavanti sakalalokavyApakatvAtteSAM sakalalokapradezAnAM cAsaGkhyAtatvAdavasthitatvAcca caturagrateti, vidhAnatastu kalyojaH pradezAvagADhAH sarveSAmekaikapradezAvagADhatvAditi, dvipradezAvagADhAstu sAmAnyatazcaturagrA evoktayukti, vidhAnatastu dvipradezikAH ye dvipradezAvagADhAste dvAparayugmAH ye tvekapradezAvagADhAstu sAmAnyatazcaturagrA evoktayuktitaH, vidhAnatastu dvipradezikAH ye dvipradezAvagADhAste dvAparayugmAH ye tvekapradezAvagADhAste kalyojAH, evamanyadapyUhyam / anaMtapaesie NaM bhaMte! khaMdhe tti, iha karkazAdisparzAdhikAreyadanantapradezikasyaiva skandhasya grahaNaM tattasyaiva bAdarasya karkazAdisparzacatuSTayaM bhavati na tu paramANvAderityabhiprAyeNeti, ata evAha- sIosiNaniddhalukkhA jahA vannatti etatparyavAdhikAra paramANvAdayo'pi vAcyA iti bhAvaH / 399 mU. (890) paramANupoggale NaM bhaMte! kiM saDDhe aNaDDhe ?, goyamA ! no saDhe aNaDDhe dupaesie NaM pucchA go0 ! sahe no aNaDDe, tipaesie jahA paramANupoggale, caupaesie jahA dupaesie, paMcapa sie jahA tipaesie chappaesie jahA dupaesie jahA paramANupoggale, caupaesie jahA dupaesie, paMcapaesie jahA tipaesie chappaesie jahA dupae sie sattapaesie jahA tipaesie aTThapaesie jahA dupaesie navapaesie jahA tipaesie dasapaesie jahA dupaesie / saMkhejapaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! siya saDDhe siya aNaDDe, evaM asaMkhejapaesievi, evaM anaMtapaesievi / paramAmupoggalANaM bhaMte! kiM saDDhA aNaDDhA ?, goyamA ! sahA vA aDDA vA evaM jAva anaMtapaesiyA / / bR. pudgalAdhikArAdidamAha - 'paramANu' ityAdi, siya saDDhe siya aNaDDe' tti yaH samasaGghayapradezAtmakaH skandhaH sa sArddhaH itarastvanarddha iti / 'paramANupogle' tyAdi, yadA bahavo'NavaH samasaGkhyA bhavanti tadA sArddha: yadA tu viSamasaGkhyAstadA'narddhAMH, saGghAtabhedAbhyAmanavasthitarUpatvAtteSAmiti / pudgalAdhikArAdevedamucyate mU. (891) paramANupoggale NaM bhaMte! kiM see nirei ?, goyamA ! siya see siya niree, evaM jAva anaMtapaesie / paramANupoggalA NaM bhaMte! kiM seyA niraeyAvi, evaM jAva anaMtapaesiyA / paramANupuggale NaM bhaMte! see kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jaha0 ekaM samayaM Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/4/891 ukkose0 AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM / paramANupoggale NaM bhaMte! niree kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, evaM jAva anaMtapaesie, paramANupoggalA NaM bhaMte ! seyA kAlao kevaciraM honti ?, goyamA ! savvaddhaM, paramANupoggalA NaM bhaMte! nireyA kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! savvaddhaM, evaM jAva anatapaesiyA / paramANupoggalassa NaM bhaMte! seyassa kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! saTTAnaMtaraM paDucca jahaneNaM ekaM samayaM ukko seNaM asaMkhkejjaM kAlaM paraTThAnaMtaraM paDucca jahantreNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / nireyassa kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! saTTAnaMtaraM paDuca jahanne NaM ekaM samayaM ukleseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM, paraTThAnaMtaraM paDuccha jahatreNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejaM kAlaM / .dupaesiyassa NaM bhaMte! khaMdhassa seyassa pucchA, goyamA ! saGkANaMtaraM paDuca jahatreNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, paraTThAnaMtaraM paDuca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM / nireyassa kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ?, goyamA ! saTTAnaMtaraM paDuca jahantreNaM evaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, paraTThAnaMtaraM paDuca jahantreNaM evaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM, evaM jAva anaMtapaesiyassa | paramANupoggalANaM bhaMte! seyANaM kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ?, goyamA ! natthi aMtaraM, evaM jAva anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM / eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANaM seyANaM nireyANa ya kayare 2 hiMto jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA paramANupoggalA seyA nireyA asaMkhejjaguNA evaM jAva asaMkhijapaesiyANaM khaMdhANaM / eesi NaM bhaMte! anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM seyANaM nireyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA seyA anaMtaguNA / eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANaM saMkhejjapaesiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM anaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM seyAnaM nireyANa ya davvaThThayAe paesaTTayAe davvaTTapaesaTTayAe kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe 1 anaMtapaesiyA khaMdhA seyA davvagyAe anaMtaguNA 2 paramANupoggalA seyA davvajhyAe anaMtaguNA 3 / saMkhejaparasiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 4 asaMkhejapaesiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe asaMkhejaguNA 5 paramANupoggalA nireyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 6 saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe saMkhejjaguNA 7 / asaMkheja esiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 8 paesaTTayAe evaM caiva navaraM paramANupoggalA apaesaTTayAe bhANiyavvA, saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA sesaM taM ceva / davvaTThapaesaTTayAe savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe 1 te ceva paesaTTayAe anaMtaguNA 2 anaMta esiyA khaMdhA seyA davvadyAeM anaMtagaNa te cet paesaDayAe anaMtaguNA ? Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-4 401 4 paramANupoggalA seyA davvaTThayAe apaesaTTayAe anaMtaguNA 5 / / saMkhejapesiyA khaMdhAseyA dabaTTayAe asaMkhenaguNA 6 te ceva paesaTTAe asaMkhejjaguNA asakhejapaesiyA khaMdhA seyA davaTThayAe asaMkhejaguNA 8 te ceva paesaTTayAe asaMkhenaguNA 9 paramANupoggalA nireyA dabaTTaapaesaTTayAe asaMkhijaguNA 10 // saMkhijapaesiyA khaMdhAnireyAdavaTTayAe asaMkhejaguNA 15 te caiva paesaTTayAe saMkhija12 asaMkhijapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTThayAe asaMkhejaguNA 13 ceva paesaTTayAe asaMkhijja014 paramANupoggale NaM bhaMte! kiM desee sabvee niree?, goyamA! no deseesiya savveesiya niree, dupaesieNaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA! siya desee siya nireievaMjAva anaMtapaesie paramANupoggalA gaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA nireyA ?, goyamA! no deseyA savveyAvi nireyAvi, dupaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA pucchA, goyamA ! deseyAvi savveyAvi nireyAvi, evaM jAva anNtpesiyaa| paramANupoggale NaM bhaMte ! savvee kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, nireye kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM asaMkhijaM kaalN| dupaesieNaM bhaMte ! khaMdhe desee kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAga, savvaie kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahantreNaM eka samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAga, nireekAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhijaM kAlaM, evaM jAva anNtpesie| paramANupoggalA gaMbhaMte! savveyA kAlao kevaciraM hoti?, goyamA! savvaddhaM, nireyA kAlao kevaciraM hoi?, savvaddhaM / duppaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA deseyA kAlao kevaciraM0?, savvaddhaM, savveyA kAlao kevaciraM?, savvaddhaM, nireyA kAlao kevaciraM0?, samvaddhaM, evaM jAva anNtpesiyaa| paramANupoggalassa NaM bhaMte ! savveyassa kevatiyaM kAlaM aMtara hoi?, goyamA ! saTTANaMtaraM paDucca jahanneNaM eka samayaM ukkoseNa asaMkhijhaM kAlaM, parahAnaMtaraM paDucaca jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM asaMkhijaM kaalN| nireyassa kevatiyaM aMtara hoi?, saTTANaMtaraM paDucca jaha0 ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, parahAnaMtaraM paDucca jahanneNaMeka samayaMukkoseNaM asaMkhijaM kaalN| dupaesiyassa NaM bhaMte ! khaMdhassa deseyassa kevatiyaM kAlaM aMtara hoi?, saTTAnaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhinaM kAlaM, parahAnaMtaraM paDucca jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM, savveyassa kevatiyaM kAlaM? evaM ceva jahA deseyassa, nireyassa, nireyassa kevatiyaM?, saTTAnaMtaraM paDucca jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAgaM, paraTThAnataraM paDucca jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM, evaM jAva antpesiyss| paramANupoggalANaM bhaMte ! sabveyANaM kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi?, nathi aMtaraM. nireyANaM 8126] Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/4/891 kevatiyaM ?, natthi aMtaraM, dupaesiyANaM bhaMte! khaMdhANaM deseyANaM kevatiyaM kAlaM ?, natthi aMtaraM, savveyANaM kevatiyaM kAlaM ?, natthi aMtaraM, nireyANaM kevatiyaM kAlaM ?, natthi aMtaraM, evaM jAva anaMtapaesiyANaM / eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANaM savveyANaM nireyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA paramANupoggalA savveyA nireyA asaMkhejjaguNA / eesi NaM bhaMte! dupaesiyANaM khaMdhANaM deteyANaM savveyANaM nireyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA dupaesiyA khaMdhA savveyA deseyA asaMkhejjaguNA nireyA asaMkhijjaguNA, evaM jAva asaMkheja esiyANaM khaMdhANaM / eesi NaM bhaMte ! anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM deseyANaM savveyANaM nireyANa ya kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthovA anatapaesiyA khaMdhA savveyA nireyA anaMtaguNA deseyA anaMtaguNA / eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANaM saMkhejjapaesiyANaM asaMkhejapaesiyANaM anaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM deteyANaM savveyANaM nireyANaM davvaTTayAe paesaTTayAe davvaTTapa esaThThayAe kayare 2 jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA savvevA davvaTTayAe 1 anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davvaThThayAe anaMtaguNA 2 anaMtapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTTayAe anataguNA 3 asaMkhejapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 4 saMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTTayAe asaMkhejaguNA 5 / paramANupoggalA savveyA davya yAe asaMkhejjaguNA 6 saMkheapaesiyA khaMdhA desevA davvaTTayAe asaMkhejjaguNa 7 asaMkhejapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTTayAe asaMkhejjuNA 8 paramANupoggalA nireyA davbaTTayAe asaMkhejjaguNA 9 saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe saMkhejjaguNA 10 asaMkhenapaesiyA khaMdhA nireyA davvaThThayAe asaMkhijagaNA 11 / evaM paesaiyAevi navaraM paramANupoggalA apaesaTTayAe bhANiyavvaM saMkhijjapaesiyA khaMdhA nireyA paesaTTayAe asaMkhijjaguNA sesaM taM ceva, davvaTTapaesaTTayAe savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTTayAe 1 te caiva paesaTTayAe anaMtaguNA 2 anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe anaMtaguNA 3 te ceva paesaiyAe anaMtaguNA 4 anaMtapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTTyAe anaMtaguNA 5 te caiva paesaTTayAe anaMtaguNA 6 asaMkhijjapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTTayAe anaMtaguNA 7 te caiva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA 8 saMkhijjapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTTayAe asaMkheja 09 te caiva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA 10 paramANupoggalA savveyA davvaGa apaesaTTayAe asaMkheja 11 saMkheja paesiyA khaMdhA deseyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 12 te caiva paesaiyAe asaMkheja 13 asaMkheja esiyA khaMdhA deseyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 14 / te ceva paesa0 asaMkhe0 15 paramANupoggalA nireyA davvaTTaapadesaTTayAe asaMkhejja 16 saMkheja esiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe saMkhejjaguNA 17 te ceva paesaTTayAe saMkheja 18 asaMkhejjapaesiyA nireyA davvadR0 asaMkhejjaguNA 19 te caiva paesajhyAe asaMkhejjaguNA 20 vR. 'paramANu' ityAdi, 'see' tti calaH, saijatvaM cotkarSato' pyAvalikA asaGghayeyabhAgamAtrameva, Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM 25, varga:-, uddezakaH-4 403 nirejatAyA autsargikatvAt, ata eva nirejatvamutkarSato'saGghayeyaM kAlamuktamiti, niree'tti nizcalaH / bahutvasUtre savvaddhaM'ti sarbAddhAM-sarvakAlaM paramANavaH saijAH santi, nahi kazcit sa samayo'stikAlatraye'pi yataraparamANavaH sarvaevana calantItyarthaH, evaMnirejAapisaddhiAmiti ___ atha paramANvAdInAMsaijatvAdyantaramAha-'paramANu'ityAdi, saTTAnaMtaraMpaDucca'tti svasthAna-- paramANoH paramANubhAva eva tatra vartamAnasya yadantaraM-calanasya vyavadhAnaM nizcalatvabhavanalakSaNaM tatsvasthAnAntaraMtapratItya 'jahanneNaMekkaM samayaMtinizcalatAjaghanyakAlalakSaNaM 'ukkoseNaM asaMkhejnaM kAlaM'ti nizcalatAyAevotkRSTakAlalakSaNaM,tatra jaghanyato'ntaraMparamANurekaM samayaMcalanAduparamya punazcalatItyevaM, utkarSatazca sa evAsaGkhayeyaM kAlaM kacisthiro bhUtvA punazcalatItyevaM zyamiti / 'paraTThAnaMtaraMpaDucca'tti paramANoryatparasthAne-dvayaNukAdAvantarbhUtasyAntaraM-calanavyavadhAnaM tatparasthAnAntaraMtapratItyeti 'jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM'ti, paramANupudgalo hi bhrama dvipradezAdikaM skandhamanupravizya jaghanyatastena sahaikaM samayaMsthitvApunAmyati utkarSatastvasaGkhyeyaM kAlaM dvipradezAditayA sthitvA punarekatayA bhraamytiiti| __ "nireyasse tyAdi, nizcalaH sanjaghanyataH samayamekaMparibhramyapunarnizcalastiSThati, utkarSatastu nizcalaH sannAvalikAyA asaGkhyeyaMbhAgaM calanotkRSTakAlarUpaM paribhramya punarnizcala eva bhavatIti svasthAnAntaramuktaM, parasthAnAntaraM tu nizcala san tataH svasthAnAcalito jaghanyato dvipradezAdau skandhe ekaM samayaM sthitvA punarnizcala eva tiSThati, utkarSatastvasaGkhyeyaM kAlaM tena saha sthitvA pRthagbhUtvA punstisstthti| 'dupaesiyasse'tyAdi, 'ukkoseNaM anaMtaM kAlaM'ti, katham ?, dvipradezikaH saMcalitastato'nantaiH pudgalaiH saha kAlabhedena sambandhaM kurvanantena kAlena punaste va mANunA saha sambandhaM pratipadya punazcalatItyevamiti // saijAdInAmevAlpabahutvamAha-'esi ||'mityaadi, 'nireyA asaMkhejaguNa ttisthitikriyAyAautsargikatvAdahutvamiti, anntprdeshikessusaijaaanntgunnaavstusvbhaavaat| etadeva dravyArthapradezArthobhayArnirUpayannAha-eesi NamityAdi, tatra dravyArthatAyAM saijatvanirejatvAbhyAmaSTI padAni, evaM pradezArthatAyAmapi, ubhayArthatAyAMtucaturdazasaijapakSe nirejapakSe caparamANuSu dravyArthapradezArthapadayordravyAApradezArthatetyevamekIkaraNenAbhilApAta, atha paesaThThayAe evaMceva' ityatrAtidezeyo vizeSI'sAvucyate-'navaraM paramANu' ityAdi, paramANupadepradezArthatAyAH sthAne'pradezArthatayeti vAcyaM, apradezArthatvAtparamANUnAM, tathA dravyArthatAsUtre saGkhyAtapradezikA nirejA nirejaparamANubhyaH saGkhyAtaguNA uktAH pradezArthatAsUtretu tetebhyo'saddhayeyaguNAvAcyAH, yato nirejaparamANubhyo dravyArthatayA nirejasaGkhyAtapradezikAH saGkhyAtaguNA bhavanti, teSu camadhye bahUnAmutkRSTa saGkhyAtakapramANapradezatvAnnirejaparamANubhyaste ? dezato'saGghayeyaguNA bhavanti utkRSTasaGkhyAtakasyoparyekapradezaprakSepe'pyasaGkhyAtakasya bhaassaaditi| ___ atha paramANvAdIneva saijatvAdinA nirUpayavAha-'paramANu' ityAdi, iha sarveSAmalpabahutvAdhikAre dravyArthacintAyAM paramANupadasya sarvaijatvanirejatvavizeSaNAt saGghayayAdInAM tutrayANAM pratyekaMdezaijasavaijanirejatvairvizeSaNAdekAdazapadAni bhavanti, evaMpradezArthatAyAmapi, ubhayArthatAyAM Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 bhagavatIagasUtraM (2) 25/-/4/891 caitAnyeva viMzati, sarvaijapakSe nirejapakSe ca paramANuSu dravyArthapradezArthapadayordravyApradezArthatetyevamekIkaraNenAbhilApAditi / mU.(892) katiNaMbhaMte! dhammatyikAyassamajhapaesA panattA?, goyamA! aTThadhamma'sthikAyassa majjhapaesA pnnttaa| kati NaM bhaMte ! adhammatthikAyassa majjhapaesA pa0, evaM gheva, kati NaM bhaMte ! AgAsasthikAyassa majjhapaesA pa0, evaM cev| __katiNabhaMte jIvasthikAyassa majjhapaesApa0 goyamA! aTThajIvasthikAyassa majjhapaesA pa0, eeNaM bhaMte! aTTha jIvasthikAyassa majjhapaesA katisu AgAsapaesesu ogAhaMti? goyamA! jahanneNaM ekasi vA dohiM vA tIhi vA cauhiM vA paMcahi~ vA chahiM vA ukkoseNaM aTThasu no cevaNaM sattasu / sevaM bhaMte 2 ti|| vR. anantaraM pudgalAstikAyaH pradezatazcintitaH, athAnyAnapyastikAyAn pradezata eva cintayatrAha-'kai NaM bhaMte !' ityAdi, 'aTTa dhammasthikAyassa majjhapaesa'ti, ete ca rucakapradezASTakAvagAhino'vaseyA iticUrNikAraH,iha ca yadyapi lokapramANatvena dharmAstikAyAdemadhyaM ratnaprabhAvakAzAntara eva bhavatina rucake tathA'pidizAmanudizAMca tatrabhavatvAddharmAstikAyAdi madhyaM tatra vivakSitamiti saMbhAvyate / 'jIvatthikAyassa'tti pratyekaMjIvAnAmityarthaH, teca sarvasyAmavagAhanAyAMmadhyabhAga eva bhavantItimadhyapradezA ucyante, 'jahanneNaM ekkaMsive'tyAdi saGkocavikAzadharmatvAtteSAm ukkoseNaM aTThasutti ekaikasmiMsteSAmavagAhanAt, 'no ceva NaM sattasuvitti vastusvabhAvAditi / ... zatakaM-25 uddezakaH-4 samAptaH -zataka-25 uddezakaH-5:vR.caturthIddezake pudgalAstikAyAdayonirUpitAsteca pratyemanantaparyavAitipaJcameparyavAH prarUpyanta ityevaMsambaddhasyAsyedamAdi sUtram mU. (893) kativihANaM bhaMte! pajavA pannattA?, goyamA! duvihA pajjavA paM0, taM0-jIvapajavA ya ajIvapajavA ya, paJjavapadaM niravasesaM bhANiyabvaM jahA pnvnnaae| vR. 'kaivihe'tyAdi, 'pajjavatti paryavA guNA dharmA vizeSA iti paryAyAH, 'jIvapaJavA yattijIvadhA evamajIvaparyavAapi, 'pajjavayayaMniravasesaMbhANiyavvaM'ti jahApannavaNAe'tti paryavapadaM ca-vizeSapadaM prajJApanAyAM paJcamaM, taccaivaM jIvapajjavANaM bhaMte! kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA?, goyamA! no saMkhejA no asaMkhejjA anaMtA' ityaadiiti| mU. (894) AvaliyANaM bhaMte ! kiM saMkhejA samayA asaMkhejjA samayA anaMtA samayA?, goyamA ! no saMkhejA samayA asaMkhejA samayA no anaMtA smyaa| ANApANUNaM bhaMte ! kiM saMkhenA evaM caiva, thove NaM bhaMte ! kiM saMkhenA?, evaM caiva, evaM lavevi muhuttevi evaM ahorattevi, evaM pakkhe mAse uDU ayane saMvacchare juge vAsasaye vAsasahasse vAsasayasahasse puvvaMge puvve tuyaMge tuDie aDaDaMge aDaDe avavaMge avave hUhuyaMge huhue uppalaMge uppale paumaMge paume nalinaMge naline acchiniupUraMge acchaniupUre auyaMge auye nauyaMge naue Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-5 405 pauyaMge paue cUliyaMge cUlie sIsapaheliyaMge sIsapaheliyA paliovame sAgarovame ausappiNI evaM ussppinniivi| poggalapariyaDeNaM bhaMte ! kiM saMkhenA samayA asaMkhejA samayA anaMtA samayA? pucchA, goyamA! no saMkhejA samayA no asaMkhejA samayA anaMtA samayA, evaMtIyaddhAanAgayaddhasambaddhA AvaliyAo gaMbhaMte ! kiM saMkhejA samayA? pucchA, goyamA! no saMkhejA samayA siya asaMkhijjA samayA siya anaMtA samayA, ANApANUNaM bhaMte ! kiM saMkhejA samayA 3? / evaMveva, thovANaMbhaMte! kiM saMkhejA samayA 3, evaMjAvaosappiNIotti, poggalapariyaTTANaM bhaMte ! kiM saMkhejA samayA? pucchA, goyamA! no saMkhenA samayA no asaMkhejjA samayA anaMtA samayA, ANApANUNaMbhaMte! kiM saMkhejAo AvaliyAopucchA, goyamA! saMkhejAoAvaliyAo noasaMkhijAo AvaliyAo noanaMtAo AvaliyAo, evaM thovevievaMjAva sIsapaheliyatti paliovame NaM bhaMte ! kiM saMkhenA 3? pucchA, goyamA ! no saMkhejAo AvaliyAo asaMkhijAo AvaliyAo no anaMtAo AvaliyAo, evaM sAgarovamevi evaM osappiNIvi ussappiNIvi, poggalapariyaTTe pucchA, goyamA ! no saMkhejAo AvaliyAo no asaMkhejAo AvaliyAo anaMtAo avaliyAo, evaM jAva svvddhaa| ANApANUNaM bhaMte ! ki saMkhejAo AvaliyAo? pucchA, goyamA ! siya saMkhejAo AvaliyAo siya asaMkhejAo siya anaMtAo, evaM jAva sIsapaheliyAo, paliovamANaM pucchA, goyamA! no saMkhejAo AvaliyAo siya asaMkhejAo AvaliyAo siya anaMtAo AvaliyAo evaM jAva ussappiNIo, poggalapariyaTTANaM pucchA, goyamA ! no saMkhejAo AvaliyAo no asaMkhejAo AvaliyAo anaMtAo aavliyaao| thove NaM bhaMte ! kiM saMkhejjAo ANApANUo asaMkhejAo jahA AvaliyAe vattavbayA evaM ANApANUvi niravasesA, evaM eteNaM gamaeNaM jAva sIsapaheliyA bhANiyavvA / sAgarovameNaM bhaMte! kiMsaMkhejjA paliovamA ? pucchA, goyamA! saMkhenA paliovamA no asaMkhejA paliovamA no anaMtA paliovamA, evaM osappiNIeviussappiNIevi, poggalapariyaTTe NaM pucchA, goyamA ! no saMkhejA paliovamA asaMkhenA paliovamA anaMtA paliovamA evaM jAva svvddhaa| sAgarovamANaM bhaMte! kiM saMkhejjA paliovamA? pucchA, goyamA! siya saMkhejA paliovamA siya asaMkhijjA paliovamA siya anaMtA paliovamA, evaM jAva osappiNIvi ussappiNIvi poggalapariyaTTANaM pucchA, goyamma! no saMkhejjA paliovamA no asaMkhejA paliovamA anaMtA pliovmaa| osappiNI gaMbhaMte! kiM saMkhejjAsAgarovamA jahA paliovamassa vattavvayAtahAsAgarovamassavi, poggalapariyaTTe NaM bhaMte ! kiM saMkhejAo osappiNIo pucchA, goyamA! no saMkhejAo osappiNIo no asaMkhijA anaMtAo osappiNiussappiNIo evaM jAva savvaddhA, poggalapariyaTTA NaM bhaMte ! kiM saMkhejAo osappiNiussappiNIo pucchA, goyamA! no saMkhejAo osappiNiussappiNIo no asaMkhe0 anaMtAo osppinniussppinniio| For Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/5/894 tItaddhANaMbhaMte! kiMsaMkhejjA poggalapariyaTTA? pucchA, goyamA! nosaMkhenApoggalapariyaTTA no asaMkhez2A anaMtA poggalapa0, evaM aNAgayaddhAvi, evaM svvddhaavi| kR.vizeSAdhikArAtkalAvizeSasUtram-'AvaliyANamityAdi, bahutvAdhikAre 'AvaliyAoNa mityAdau 'nosaMkhejjA samaya'ttiekasyAmapitasyAmasaGkhyAtAH samayAH bahuSupunarasaGghayAtA anantA vA syurna tu saGghayeyA iti| mU. (895) aNAgayaddhA NaM bhaMte ! kiM saMkhejAo tItaddhAo asaMkhe0 anaMtAo?, goyamA ! no saMkhejAo tItaddhAo no asaMkhejAo tItaddhAo no anaMtAo tiitddhaao| aNAgayaddhA NaM tItaddhAo samayAhiyA, tItaddhA NaM aNAgayaddhAo smyuunnaa|| savvaddhANaMbhaMte! kiMsaMkhejjAotItaddhAo? pucchA, goyamA! nosaMkhejjAotItaddhAo noasaMkhe0 noanaMtAotItaddhAo, sabbaddhANaMtIyaddhAo sAtiregadguNa tItaddhANaM savvaddhAo thovUNae addhe, - sabbaddhANaM bhaMte! kiM saMkhejAoaNAgayaddhAo pucchA, goyamA! no saMkhejAo aNAgayaddhAo noasaMkhejAo aNAgayaddhAo no anaMtAoaNAgayaddhAo savvaddhANaMaNAgayaddhAo dhovUNagaduguNA aNAgayaddhA NaM savvaddhAo sAtirege addhe // vR. 'aNAgayaddhANaMtItaddhAo samayAhiya'tti anAgatakAlo'tItakAlAtsamayAdhikaH, kathaM?, yato'tItAnAgatau kAlAvanAditvAnantatvAbhyAMsamAnau, tayozcamadhye bhagavataHpraznasamayo varttate, sa cAvinaSTatvenAtIte na pravizati avinaSTatsAdhAdanAgate kSiptastataH samayAtariktA anAgatAddhA bhavati, ataevAha-anAgatakAlAdatItaH kAlaH samayono bhavatIti, etavedAha"tItaddhA nn'mityaadi| . ____ 'savvaddhA NaM tItaddhAo sAtiregadguNa'tti saddhiAHatItAnAgatAddhAdvayaM, sA cAtItAddhAtaH sakAzAtsAtirekadviguNA bhavati, sAtirekatvaMca vartamAnasamayenAta evAtItAddhA sarvAddhAyAH stokonamardU, UnatvaM ca vartamAnasamayenaiva, etadevAha- . 'tItaddhA NaM savvaddhAe thovUNae addhe'tti, iha kazcidAha-atItAddhAto'nAgataddhA'nantaguNA, yato yadite vartamAnasamaye same syAtAMtatastadatikrameanAgatAddhAsamayenonA syAttato dvayAdibhiH evaM ca samatvaM nAsti tato'nantaguNA, sA cAtItAddhAyAH sakAzAd, ataevAnantenApi kAlena gatena nAsau kSIyata iti, atrocyate, iha samatvamubhayorapyAdyantAbhAvamAtreNa vivakSitamiti cAdAveva niveditamiti / paryavA uddezakAdAvuktAste ca bhedA api bhavantIti nigodabhedAn darzayannAha mU. (896) kativihA NaM bhaMte ! niodA pannattA?, goyamA ! duvihA niodA0pa0 taM0- niogA ya nioyajIvA ya' niodA NaM bhaMte ! kativihA panattA?, goyamA ! duvihA pannattA, taMjahA-suhumanigodA ya bAyaraniogA ya, evaM niogA bhANiyavvA jahA jIvAbhigame taheva nirvsesN| vR. 'kativihe tyAdi, 'nigodAya'ttianantakAyikajIvazarIrANi nigoyajIvA yatti sAdhAraNanAmakarmodayavartinI jIvAH, 'jahI jIvAbhigame'tti, anenedaM sUcitaM-'suhumanigodA Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, varga:-, uddezakaH-5 407 gaMbhaMte! kativihA pannattA?, goyamA duvihA pannattA,taMjahA-paJjattagAya apajjattagAya' ityAdi mU (897) kativihe NaM bhaMte ! nAme pannatte?, goyamA! chavihe nAme pannatte, taMjahAodaie jAva strivaaie| se kiMtaM udaie nAme ?, udaie nAme duvihe pa0, taM0-udae ya udanipphanne ya, evaM jahA sattarasamasae paDhame uddesae bhAvo taheva ihavi, navaraM imaM nAmanANattaM, sesaM tahevajAva sannivAie sevaM bhNte!2|| vR.anantaraMnigodAuktAsteca jIvapudgalAnAM pariNAmabhedAbhavantItipariNAmabhedAn darzayannAha-'kativihe NaM bhaMte ! nAme ityAdi, namanaM nAmaH pariNAmo bhAva ityanarthAntaraM, 'navaraM imaM nANattaMti saptadazazate bhAvamAzrityedaM sUtramadhItaM iha tu nAmazabdamAzrityetyetAvAn vizeSa ityartha. zatakaM.-25 uddezakaH-5 samAptaH -zataka-25 uddezakaH-6:vR.paJcamoddezakAntenAmabhedaukto, nAmabhedAca nirgranthabhedA bhavantItyatasteSaSThe'bhidhIyante ityanena sambandhenAyAtasyAsyaitAstio dvAragAthAHmU. (898)patravaNa 1 veda 2 rAge 3 kappa4 caritta 5 paDisevaNA 6 nANe 7 / titthe 8 liMga 9 sarIre 10 khete 11 kAla 12 gai 13 saMjama 14 nigAse 15 // mU. (899)jogu 16 vaoga 17 kasAe 18 lesA 19 pariNAma 20 baMdha 1 vede ya 22 kammodIraNa 23 uvasaMpajahanna 24 sannAya 25AhAre 26 / / . mU. (100) bhava 27 Agarise 28 kAlaM 29 / - tare ya 30 samugghAya 31 khetta 32 phusaNA ya 33 / bhAve 34 pariNAme 35 viya appAbahuyaM 36 niyaMThANaM 37 / / vR. 'pannavaNe tyAdi, etAH punaruddezakArthAvagamagamyA iti, tatra 'panavaNa'tti dvArAbhidAnAyAha mU. (901) rAyagihe jAva evaM vayAsI-kati NaM bhaMte ! niyaMThA pannattA?, goyamA! paMca niyaMThA pananattA, taMjahA-pulAe bause kusIle niyaMThe sinnaae| pulAe NaM bhaMte ! kativihe pannatte?, goyamA! paMcavihe pa0 taM0 nANapulAe daMsaNapulAe carittapulAe liMgapulAe ahAsuhamapulAe naampNcme| bauseNaMbhate! kativihepa0?, goyamA! paMcavihe pa0,0-Abhogabause anAbhogabause saMvuDabause asaMvuDabause ahAsuhumabause NanamaM pNcme| kusIle NaM bhaMte! kativihe pa0?, goyamA! duvihe pa0 taM0-paDisevaNAkusIle yakasAyakusIleya, paDisevaNAkusIle gaMbhaMte! kativihepannatte?, goyamA! paMcavihe pa0, taMjahA-nANapaDisevaNAkusIle daMsaNapaDisevaNAkusIle carittapaDisevaNAkusIle liMgapaDisevaNAkusIle ahAsuhamapaDisevaNAkusIle nAmaM pNcme| kasAyakusIleNaMbhaMte! kativihe pannatte?, goyamA! paMcavihe paM0 taM0-nANakasAyakusIle Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/6/901 daMsaNakasAyakusIle carittakasAyakusIle liMgakasAyakusIle ahAsuhumakasAyakusIle nAmaM paMcame niyaMThe NaM bhaMte ! kativihe pa0 ?, goyamA ! paMcavihe paM0 taMjahA- paDhamasamayaniyaMte apaDhama- samayaniyaMThe caramasamayaniyaMThe acaramasamayaniyaMThe ahAsuhumaniyaMThe nAmaM paMcaNe / siNAe NaM bhaMte! kativihe pa0 ?, go0 ! paMcavihe pa0 taM0 -acchavI 1 asabale 2 akampaMse 3 saMsuddhanANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI 4 aparissAvI / pulAe NaM bhaMte! kiM saveyae hojjA avedae hojA ?, goyamA ! saveyae hojA no aveyae hojjA, jai saveyae hojA kiM itthivedae hojjA purisaveyae purisanapuMsagavedae hojjA ?, goyamA ! no itthavedae hojjA purisaveyae hojjA purisanapuMsagaveyae vA hojjA / bause NaM bhaMte! kiM savedae hojjA avedae hojjA ?, goyamA ! savedae hojA no avedae hojjA, jai saveda honA kiM itthiveyae hojjA purisaveyae hojjA purisanapuMsagavedae hojjA ?, goyamA ! itthaveyae vA hojjA purisaveyae vA hojjA purisanapuMsagaveyae vA hojA, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle NaM bhaMte! kiM savedae ? pucchA, goyamA ! savedae vA ho0 avedae vA ho0, jai aveda kiM uvasaMta vedae khINavedae ho0 ?, goyamA ! uvasaMtavedae vA khINavedae vA ho0, jai saveyae hojA kiM ittivedae pucchA, goyamA ! tisuvi jahA bauso / 408 niyaMThe NaM bhaMte! kiM savedae pucchA, goryamA ! no saveyae hojA aveyae ho0, jai aveyae ho0 kiM uvasaMta pucchA, goyamA ! uvasaMtaveyae vA hoi khINaveyae vA hojjA / siNAe NaM bhaMte! kiM saveyae hojjA ?, jahA niyaMThe tahA siNAevi, navaraM no uvasaMtaveyae hojA khINaveyae hojA 2 // ghR. 'rAyagihe 'tyAdi, 'katiNa'mityAdi 'niyaMTha' tti nirgatAH sabAhyAbhyantarAdugrandhAditi nirgranthAH - sAdhavaH, eteSAM ca pratipannasarvaviratInAmapi vicitracAritramohanIyakarmakSayopazamAdikRto bhedo'vaseyaH / tatra 'pulAya'tti pulAko - nissAro dhAnyakaNaH pulAkavatpulAkaH saMyamasArApekSayA, sa ca saMyamavAnapi manAktamasAraM kurvan pulAka ityucyate, bausetti bakuzaM - zabalaM karburamityanarthAntaraM, tatazca bakuzasaMyamayogAdbakuzaH / 'kusIle 'tti kutsitaM zIlaM - caraNamasyeti kuzIlaH 'niyaMThe' tti nirgato granthAtmohanIya karmAkhyAditi nirgranthaH / 'siNAe 'tti snAta iva snAto ghAtikarmmalakSaNamalapaTalakSAlanAditi / tatra pulAko dvividho labdhipratisevAbhedAt, tatra labdhipulAko labdhivizeSavAn, yadAha"saMghAiyANa kaje cunnijA cakkavaTTimavi jIe / 119 11 tIe laddhIe juo laddhipulAo muNeyavvo / / " anye tvAhuH - Asevanato yo jJAnapulAkastasyeyamIzI labdhiH sa eva labdhipulAko na tadvyatiriktaH kazcidapara iti / AsevanApulAkaM punarAzrityAha- 'pulAe NaM bhaMte!' ityAdi, 'nANapulAe' ti jJAnamAzritya Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 409 zataka-25, vargaH, uddezakaH-6 pulAkastasyAsAratAkArIvirAdhako jJAnapulAkaH, evaM darzanAdipulAko'pi, Aha ca "khaliyAidUsaNehiM nANaM saMkAiehiM smmttN| __mUluttaraguNapaDisevaNAi caraNaM virohei // // 2 // liMgapulAo annaM nikkAraNAo karei jo liMgaM / maNA akappiyANaM nisevao hoi ahasuhamo / / bakuzodvividho bhavatyupakaraNazarIrabhedAt, tatra vastrapAnAdhupakaraNavibhUSAnuvartanazIla upakaraNabakuza karacaraNanakhamukhAdidehAkyavavibhUSA'nuvartIzarIrabakuzaH,sacAyaMdvividho'pi paJcavidhaH, tathA cAha 'bause Na mityAdi, 'Abhogabause'tti AbhogaH-sAdhUnAmakRtyametaccharIropakaraNavibhUSaNamityevaM jJAnaMtapradhAno bakuza AbhogabakuzaH evamanye'pi, ihaapyuktm||1|| "Abhoge jANato karei dosaM ajaannmnbhoge| mUluttarehiM saMvuDa vivarIa asaMvuDo hoi / / // 2 // acchimuha majjhamANo hai ahamasuhumao tahA bauso / ___ ahavA jANijaMto asaMvuDo saMvuDo iyro||" paDisevaNAkusIle yatti tatra sevanA-samyagArAdhanA tapratipakSastu pratiSevaNA tayA kuzIlaH pratisevanAkuzIlaH 'kasAyakusIle'tti kaSAyaiH kuzIlaH kaSAyakuzIlaH 'nANapaDisevaNAkusIle'tti jJAnasya pratiSevaNayA kuzIlo jJAnapratiSe,vaNAkuzIlaH evamanye'pi, uktnyc||1|| "iha nANAikusIlo uvajIvaM hoi naannpbhiiie| ahasuhumo puNa tusse esa tvssittisNsaae|" nANakasAyakusIle'ttijJAnamAzritya kaSAyakuzIlo jJAnakaSAyakuzIlaH,evamanyeo'pi, iha gaathaaH||1|| "nANaMdasaNaliMge jo juMjai kohmaannmaaiihiN| sonANAikusIlo kasAyao hoi vinneo|| // 2 // cArittaMmi kusIlo kasAyao jopayacchaI sAvaM / maNasA kohAIe nisevayaM hoi ahasuhumo / / // 3 // ahavAvi kasAehiM nANAINaM virAhao jo u| sonANAikusIlo neo vkkhaannbheennN|| 'paDhamasamayaniyaMThe' ityAdi, upazAntamohAddhAyAH kSINamohacchadmasthAddhAyAzcAntamuhUrttapramANAyAH prathamasamaye vartamAnaH prathamasamayanirgranthaH zeSeSvaprathamasamayanirgranthaH, evaM nirgranthaddhAyAzcarasamayecaramasamayanirgranthaH seSeSvitaraH, sAmAnyena tu yathAsUkSmeti pAribhASikI saMjJA, uktaM ceh||1|| "aMtamuhuttapamANayaniggaMdhaddhAi paDhamasamayaMmi / paDhamasamayaMniyaMTho annesu apaDhamasamao so|| // 2 // emeva tayaddhAe carime samayaMmi caramasamao so| sesesupuNa acaramo sAmaneNaM tu ahsuhumo|| Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 bhagavatIagasUtraM (2) 25/-/6/901 'acchavI'tyAdi, acchavI ttiavyathaka ityeke, chaviyogAcchavi-zarIraMtadyoganirodhena yasya nAstyasAvacchavika ityanye, kSapA-sakhedovyApArastasyA astitvAtkSapI taniSedhAdakSapItyante, dhAticatuSTayakSapaNAnantaraM vA taslapaNAbhAvAdakSapItyucyate 1 azabalaH' ekAntavizuddhacaraNo'tivArapaGkAbhAvAt 2 akAzaH' vigataghAtikA 3 'saMzuddhajJAnadarzanadharaH kevalajJAnadarzanadhArIti caturtha arhan jinaH kevalItyekArtha zabdatrayaM caturthasnAtakabhedArthAbhidAyakam 4 / 'aparizrAvI' parizravati-Azravati karma baghnAtItyevaMzIlaH parizrAvi tanniSedhAdaparizrAvI-abandhako niruddhayoga ityarthaH, ayaM ca paJcamaH snAtakabhedaH, uttarAdhyayaneSu tvarhan jinaH kevalItyayaM paJcamo bheda uktaH, aparizrAvIti tu nAdhItameva, iha cAvasthAbhedena bhedo na kenacivRttikRtehAnyatraca granthe vyAkhyAtastatra caivaMsaMbhAvayAmaH-zabdanayApekSayaiteSAM bhedobhAvanIyaH zakrapurandarAdivaditi, prajJApaneti gtm| atha vedadvAre-'no aveyae hojjatti pulAkabakuzapratisevAkuzIlAnAmupazamakSapakazreNyorabhAvAt 'no itthiveyae'tti yiAH pulAkalabdherabhAvAt 'purisanapuMsagaveyae'tti puruSaH sanyonapuMsakavedakovarddhitakatvAdibhAvena bhavatyasau puruSanapuMsakavedakaH nasvarUpeNa napuMsakavedaka itiyaavt| . 'kasAyakusIle NamityAdi, "uvasaMtavedae vA hojjA khINaveyae vA hojjatti sUkSmasamparAyaguNasthAnakaM yAvat kaSAyakuzIlo bhavati, saca pramattApramattApUrvakaraNeSu savedaH anivRttibAdare tUpazAnteSu kSINeSu vA vedeSvavedaH syAt sUkSmasamparAye ceti / "niyaMThe Na'mityAdi 'uvasaMtaveyae vA hojA khINaveyae vA hoja'tti zreNidvaye nirgrnthtvbhaavaaditi| "siNAe Na'mityAdau 'nIuvasaMtaveyae hojjA khINaveyae hojatti kSapakazreNyAmeva snAtakatvabhAvAditi ||raagdvaare mU. (902) pulAe NaM bhaMte! kiM sarAge hojA vIyarAge hojA?, goyamA! sarAge hojjA no vIyarAge hojA, evaM jAva ksaaykusiile| niyaMThe gaMbhaMte ! kiM sarAge hojA? pucchA, goyamA! no sarAge hojA vIyarAge hojjA / jai vIyarAge hojA kiM uvasaMtakasAyavIyarAge hojA khINakasAyavIyarAge vA hojA?, goyamA ! uvasaMtakasAyavIyarAgevA hojA khINakasAyavIyarAge vA hojjA, siNAe evaM ceva, navaraM no uvasaMtakasAyavIyarAge hojA khINakasAyavIyarAge hojjA 3 / / vR. 'pulAeNaMbhaMte ! kiM sarAge'tti sraagH-skssaayH|| kalpadvAre-'pulAeNa'mityAdi mU. (903) pulAe NaM bhaMte ! kiM Thiyakappe hojA aTThiyakappe hojA? goyamA ! Thiyakappe vA hojjA aThiyakappe vA hojjA, evaM jAva sinnaae| pulAe NaM bhaMte ! kiM jiNakappe hojA therakappe hojjA kappAtIte honA ?, goyamA! no jiNakappe hojjA therakappe hojjA no kappAtIte hojjaa| bause NaM pucchA, goyamA! jinakappe dA hojjA therakappe vA hojjA no kappAtIte hojA, evaM pddisevnnaakusiilevi| Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 411 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-6 kasAyakusIle NaM pucchA, goyamA! jinakappe vA hojjA therakappe hojA kappAtIte vA hojjA niyaMThe NaM pucchA, goyamA! no jiNakappe hojjA no thairakappe hojA kappAtIte hojA, evaM sinnaaevi| vR. 'pulAe NaM bhaMte ! kiM Thiyakappe' tyAdi, AcelakyAdiSu dazasu padeSu prathamapazcimatIrthaGkarasAdhavaH sthitA eva avazyaM tatpAlanAditi teSAM sthitikalpastatra vA pulAko bhavet, madhyamatIrthaGkarasAdhavastu teSu sthitAzcAsthitAzcetyasthitakalpasteSAM tatra vA pulAko bhavet, evaM sarve'pi, athavA kalpojinakalpaH sthavirakalpazceti dvidhetitamAzrityAha-'pulAeNaMbhaMte! kiM jinakappe'ityAdi, 'kappAtIte ti jinklpsthvirklpaabhyaamnytr| ___'kasAyakusIle Na'mityAdau 'kappAtIte vA hojjatti kalpAtIte vA kaSAyakuzIlo bhavet, kalpAtItasya chadmasthasya tIrthakarasya skssaayitvaaditi| 'niyaMThe NamityAdau 'kappAtIte hoJjatti nirgranthaH kalpAtIta eva bhaved, yatastasya jinakalpasthavirakalpadhAna sntiiti| mU. (904) pulAe NaM bhaMte ! kiM sAmAiyasaMjame hojjA cheovaTThAvaNiyasaMjame hojjA parihAravisuddhiyasaMjame hojA suhumasaMparAgasaMjame hojA ahakkhAyasaMjame holA ?, goyamA ! sAmAiyasaMjame vA hojjA cheovaTThAvaNiyasaMjame vA hojjA no parihAravisuddhiyasaMjame hojA no suhamasaMparAge hojA no ahakkhAyasaMjame hojA, evaM bausevievaM pddisevnnaakusiilevi| kasAyakusIle NaM pucchA, goyamA ! sAmAiyasaMjame vA hojjA jAva suhumasaMparAgasaMjame vA hojA no ahakkhAyasaMjame hojjA / niyaMThe NaM pucchA, goyamA! no sAmAiyasaMjame hojA jAvaNo suhamasaMparAgasaMjame ho0 ahakkhAyasaM0 hojjA, evaM sinnaaevi5|| vR. cAritradvAraM vyktmev| mU. (905) pulAeNaMbhaMte! kiM paDisevae hojA apaDisevae hojA?, goyamA! paDisevae hojA no apaDisevae hojaa| __ jai paDisevae hojA kiM mUlaguNapaDisevae hojA uttaraguNapaDisevae holA?, goyamA! mUlaguNapaDisevae vA hojA uttaraguNapaDisevae vA hojjA, mUlaguNa paDisevamANe paMcaNhaM AsavANaM annayaraM paDisevejA, uttaraguNa paDisevamANe dasavihassa paccarakhANassa annayaraM pddisevejaa| bause NaM pucchA, goyamA ! paDisevae honA no apaDisevae hojA, jai paDisevae honA kiM mUlaguNapaDisevae hojjA uttaraguNapaDisevae vA hojA?, goyamA ! no mUlaguNapaDisevae hojA uttaraguNapaDisevae hojA, uttaraguNa paDisevamANe dasavihassa paJcakkhANassa annayaraM paDisevejA, paDisevaNAkusIle jahA pulaae| kasAyakusIleNaMpucchA, goyamA! no paDisevae hojA apaDisevae hojjA, evaM niggaMthevi, evaM sinnaaevi6| vR. pratisevanAdvAre ca-'pulAe Na'mityAdi, 'paDisevae'tti saMyamapratikUlArthasya saJjavalanakaSAyodayAtsevakaH pratisevakaH saMyamavirAdhaka ityarthaH / 'mUlaguNapaDisevae'tti mUlaguNAH-prANAtipAtaviramaNAdayasteSAM prAtikUlyena sevako Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/6/905 mUlaguNapratisevakaH, evamuttaraguNaprati sevako'pi navaramuttaraguNA-dazavidhapratyAkhyAnarUpAH / 'dasavihassa paJcakkhANassa' tti tatra dazavidhaM pratyAkhyAnaM 'anAgatamaikkataMkoDIsahiya'mityAdi prAgvyAkhyAtasvarUpam / 412 athavA 'navakAraporisIe' ityAdyAvazyakaprasiddham 'annayaraM paDiseveja' tti ekataraM pratyAkhyAnaM virAdhayet / upalakSaNatvAccAsya piNDavizuddhayAdivirAdhakatvamapi saMbhAvyata iti 6 0 jJAnadvAreyU. (906) pulAe NaM bhaMte! katisu nANesu hojjA ?, goyamA ! dosu vA tisu vA hojjA, dosu hojamANe dosu AbhinibohiyanANe suanANe hojjA tisu hojjAmANe tisu AbhinibohiyanANe suyanANe ohinANe hojjA, evaM bausevi, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle NaM pucchA, goyamA ! dosu vA tisu vA causu vA hojjA, dosu hojjAmANe dosu AbhinibohiyanANe suyanANe hojjA, tisu hojjAmANe tisu AbhinibohiyanANasuyanANaohinANesu hojjA ahavA tisu homANe AbhinivohiyanANasuyanANamaNapaJjavanANesu hojjA, causu hojjramANe causu AbhinibohiyanANasuyanANaohinANamaNapajjavanANesu hojjA, evaM niyaMThevi siNAe NaM pucchA, goyamA ! egaMmi kevalanANe hojjA / vR. AbhinibodhikAdijJAnaprastAvAt jJAnavizeSabhUtaM zrutaM vizeSeNa cintayannAha mU. (907) pulAe NaM bhaMte! kevatiyaM suyaM ahijjejjA ?, goyamA ! jahantreNaM aTTha pavayaNamAyAo ukkoseNaM dasa puvvAiM ahijjejjA / evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle pucchA, goyamA ! jahanneNaM aTTha pavayaNamAyAo ukkoseNaM coddasa puvvAiM ahijjejjA, evaM niyaMThevi / siNAe pucchA, goyamA ! suyavatiritte hojjA 7 / vR. 'pulAe NaM bhaMte! kevaiyaM suya' mityAdi, 'jahantreNaM aTThapavayaNamAyAo tti aSTapravacanamAtRpAlanarUpatvAccAritrasya tadvato'STapravacanamAtRparijJAnenAvazyaM bhAvyaM, jJAnapUrvakatvAccAritrasya tatparijJAnaM ca zrutAdato'STapravacanamAtRpratipAdanaparaM zrutaM vakuzasya jaghanyato'pi bhavatIti, tacca 'aTTahaM pavayaNamAINaM' ityasya yad vivaraNasUtraM tatsaMbhAvyate / yatpunaruttarAdhyayaneSupravacanamAtRnAmakamadhyayanaM tadgurutvAdviziSTatarazrutatvAcca na jaghanyataH saMbhavatIti, bAhulyAzrayaM cedaM zrutapramANaM tena na mASatuSAdinA vyabhicAra iti / tIrthadvAre mU. (908) pulAe NaM bhaMte! kiM titthe hojjA atitthe hojjA ?, goyamA ! titthe hojjA no atitthe hojA, evaM bausevi, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle pucchA, goyamA ! titthe vA hojjA atitthe vA honA, jai atitthe hojA kiM titthayare hojjA patteyabuddhe hojjA ?, goyamA ! titthagare vA hojjA patteyabuddhe vA hojjA, evaM niyaMThevi, evaM siNAvi 8 / vR. 'titthe ' tti saddhe sati, 'kasAyakusIle 'tyAdi kaSAyakuzIlazchadmasthAvasthAyAM tIrthaGkaro'pi syAdatastadapekSayA tIrthavyavacchede ca tadanyo'pyasau syAditi tadanyApekSayA ca 'atitthe vA ho' tyucyate, ata evAha - 'jai atitthe hojjA kiM titthayare hojje' tyAdi / Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 413 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-6 liGgadvAre liGgaM dvidhA-dravyabhAvabhedAt, tatra ca bhAvaliGgaM-jJAnAdi, etacca svaliGgameva, jJAnAdibhAvasyAhatAnAmeva bhAvAt, dravyaliGgaM tu dvedhA-svaliGgaparaliGgabhedAt, tatra svaliGgarajoharaNAdi, paraliGgaM ca dvidhA-kutIrthikaliGgaM gRhasthaliGga cetyata Aha mU. (909) pulAeNaMbhaMte! kiMsaliMge hojA annaliMge hojA gihiliMge hojA?,goyamA davbaliMgi paDuccha saliMge vA hojjA annaliMge vA hojA gihiliMge vA hojA, bhAvaliMgiM paDucca niyamA saliMge hojA evaM jAva siNAe 9/ vR, 'pulAe NaM bhaMte ! kiM saliMge'tyAdi / trividhaliGge'pi bhaved, drvylinggaanpeksstvaacrnnprinnaamsyeti| mU. (910) pulAeNabhaMte ! kaisusarIresu hojA?, goyamA! tisuorilayateyAkammaesu hojaa| bauseNaMbhaMte! pucchA, goyamA! tisuvA causuvAhojjA, tisuhojjamANe tisuorAliyateyAkammaesu hojA, causu hojjamANe causu orAliyaveubviyateyAkampaesu hojA, evaM pddisevnnaakusiilevi| . kasAyakusIle pucchA, goyamA ! tisu vA causu vA paMcasu vA hojjA, tisu hojjamANe tisu orAliyateyAkammaesu hojA, causu homANe causuorAliyaveubviyateyAkammaesuhojA paMcasu hojjamANe paMcasu orAliyaveubbiyaAhAragateyAkammaesu hojA, niyaMThesiNAo yajahA pulAo vR.zarIradvAraM vykt| mU. (911) pulAe NaM bhaMte ! kiM kammabhUmIe hojA akammabhUmIe hojA?, goyamA ! jammaNasaMtibhAvaM paDucca kammabhUmIe hojA no akammabhUmIe hojA, bause NaM pucchA, goyamA! jammaNasaMtibhAvaM paDucca kammabhUmIe hojA no akambhUmIe hojA, sAharaNaM paDuna kammabhUmIe vA hojA akammabhUmIe yA hojA, evaMjAva siNAe / vR.kSetradvAre--'pulAeNaMbhaMte! kiM kammabhUmIe'ityAdi, jammaNasaMtibhAvaM paDucca'ttijanmautpAdaH sadbhAvazca-vivakSitakSetrAdanyatra tatra vA jAtasya tatra caraNabhAvenAstitvameva tayozca samAhAradvandvo'tastatpratItya pulAkaH karmabhUmau bhavet, tatra jAyate viharati ca ttraivetyrthH| __akarmabhUmau punarasau na jAyate tajjAtasya cAritrAbhAvAt, na ca tatra vartate, pulAkalabdhau vartamAnasya devAdibhiH saMhartumazakyatvAt / bakuzasUtre 'no akammabhUmIe hoja'tti akarmabhUmau bakuzo na janmato bhavati svakRtavihAratazca, parakRtavihAratastu karmabhUmyAmakarmabhUmyAM ca saMbhavatItyetadevAha 'sAharaNaMpaDucce'tyAdi,ihaca saMharaNaM kSetrAntarAtkSetrAntare devAdibhirnayanam / / kAladvAre mU. (912) pulAe NaM bhaMte ! kiM osappiNikAle hojjA ussappiNikAle ho0 noosappiNinoussappiNikAle vA hojA?, goyamA! osappiNikAle vA hojAussappiNikAle vA hojjA noussappiNinoosappiNikAle vA hojjA / jai osappiNikAle holA kiM susamasusamAkAle hojA 1 susamAkAle hoJjA 2 susamadUsamAkAle hojA 3 dUsamasusamAkAle hojA 4 dUsamAkAle hojA 5 dUsamadUsamAkAle Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/6/912 hojA 6?,go0! jamaNaM paDucca no susamasusamAkAle hojjA 1 no susamAkAle hojAra susamadUsamAkAle hojjA 3 dUsamasusamAkAle vA hojjA 4 no dUsamAkAle honA 5 no dUsamadUsamAkAle hojA 6, saMtibhAvaM paDucca no susamasusamAkAle hojAno susamAkAle hojjA susamadUsamAkAle vA hojA dUsamasusamAkAle vA hojjA dUsamAkAle vA hojjA no dUsamadUsamAkAle hojjaa| ___ jaissappiNikAle hojA kiMdUsamadUsamAkAle hojjAdUsamAkAle hojjA dUsamasusamAkAle hojA susamadUsamAkAle hojA susamAkAle hojA susamasusamAkAle hojA?, go0! jamaNaM paDucca nodUsamadUsamAkAle hojjA 1 dUsamAkAle vA hojAra dUsamasusamAkAlevA hojA 3susamadUsamAkAle yA hojA 4 no susamAkAle hojA 5 no susamasusamAkAle hojjA 6, saMtibhAvaM paDuc nodUsamadUsamAkAle hojjA 1 dUsamAkAle hojA 2 dUsamasusamAkAle vA hojjA 3 susamadUsamAkAle vA hojA 4 no susamAkAle hojjA 5 no susamasusamAkAle hojA 6 / jai noussappiNinoavasappiNikAle hojA kiM susamasusamApalibhAge ho0 susamapalibhAge0 susamadUsamApalibhAge ho0 dUsamasusamApalibhAge?, goyamA! jamaNaM saMtibhAvaM ca paDucca no susamasusamApalibhAge hojA no susamapali bhAge0 no dUsamadUsamApalibhAge hojA dUsamasusamApalibhAge ho| - bause NaM pucchA, goyamA! osappiNikAle vA hojA ussappiNikAle vA ho0 noosappiNinoussappiNikAle vA hojjA, jai osappiNikAle ho0 kiM susamasusamAkAle pucchA, goyamA jamaNaM saMtibhAvaMca paDucano susamasusamAkAle hojAnosusamAkAle hojjA susamadUsamAkAle vA hojA dUsamasusamAkAle vA hojjA dUsamAkele vA ho0 no dUsamadUsamAkAle ho0, sAharaNaM paDucca atrayare samAkAle hojjaa| . . . jai ussappiNikAle hojA kiM dUsamadUsamAkAle ho06? pucchA, goyamA ! jammaNaM paDucca no dUsamadUsamAkAle hojA jaheva pulAe, saMtibhAvaM paDucca no dUsamadUsamAkAle hojjA no dUsamAkAle hojA evaM saMtibhAveNavi jahA pulAe jAva no susamasusamAkAle ho0, sAharaNaM paDuca annayare samAkAle ho0| jai noosappiNinoussappiNikAle ho0? pucchA, goyamA! jammaNasaMtibhAvaM paDucca no susamasusamApalibhAge hojjA jaheva pulAejAva dUsamasusamApalibhAge ho0, sAharaNaM paDucca anyare palibhAge hojA, jahA bause evaM paDisevaNAkusIlevi, evaM ksaaykusiilevi| . niyaMTho siNAo ya jahA pulAo, navaraM etesiM abbhahiyaM sAharaNaM bhANiyabvaM, sesaM taM ceva 12/ vR.trividhaHkAlo'vasarpiNyAdi, tatrAdyadvayaM bharatairAvatayostRtIyastumahAvidehahemavatAdiSu, susamadUsamAkAle vA hojjattiAdidevakAleityarthaH, 'dussamasusamakAle vatticaturthe'rake ityarthaH, uktAtsamAdvayAnAnyatrAsau jAyate, 'saMtibhAvaM paDucce' tyAdi / avasarpiNyAMsadbhAvaMpratItyatRtIyacaturthapaJcamArakeSu bhavet, tatra caturthArake jAtaH san paJcame'pi vartate, tRtIyacaturthArake sadbhAvastu tajjanmapUrvaka iti / 'jaI ussappiNI'tyAdi, utsarpiNyAM dvitIyatRtIyacaturtheSvarakeSu janmato bhavati, tatra Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, cargaH, uddezakaH-6 415 dvItiyasyAnte jAyate tRtIye tu caraNaM pratipadyate, tRtIyacaturthayostu jAyate caraNaM ca pratipadyata iti, sadbhAvaM punaH pratItya tRtIyacaturthayoreva tasya sattA, tayoreva caraNapratipatteriti / 'jainoosappINI' tyAdi, 'susamapalibhAge 'ti suSamasuSamAyAH pratibhAgaH sAdhzyaM yatra kAle sa tathA, sa ca devakurUttarakuruSu, evaM suSamApratibhAgo harivarSaramyakavarSeSu, suSamaduSSabhApratibhAgo haimavatairaNyavateSu duSvasuSamApratibhAgo mahAvideheSu / 'niyaMTho siNAo ya jA pulAo' tti etau pulAkavadvaktavyau, vizeSaM punarAha - 'navaraM eesiM abbhahiyaM sAharaNaM bhANiyavvaM 'ti pulAkasya hi pUrvoktayuktayA saMharaNaM nAsti etayozca tatsaMbhavatIti kRtvA tadvAcyaM, saMharaNadvAreNa ca yastayoH sarvakAleSu sambhavo'sau pUrvasaMhatayornirgranthasnAtakatvAprAptau draSTavyo, yatto nApagatavedAnAM saMharaNamastIti, yadAha-samaNImavagayaveyaM parihArapulAyamappamattaM ca / // 1 // coddasapuvvi AhArayaM ca Na ya koi saMharai // iti // gatidvAre saudharmAdikA devagatirindrAdayastadbhedAstadAyuzca pulAkAdInAM nirUpyatemU. (913) pulAe NaM bhaMte ! kAlagae samANe kiM gatiM gacchati ?, goyamA ! devagatiM gacchati, devagatiM gacchamANe kaM bhavaNavAsIsu uvavajjejjA vANamaMtaresu uvavajjejjA joivasemANiesu ubavajjejjA ?, goyamA ! no bhavaNavAsIsu no vANa0 No joisa0 vemANiesu uvava0, vaimANiesu uvavajramANe jaha0 sohamme kappe ukkoseNaM sahassAre kappe uvavajjejjA / bause NaM evaM ceva navaraM ukkoseNaM anue kappe, paDi sevaNAkusIle jahA bause, kasAyakusIle jahA pulAe, navaraM ukkoseNaM anuttaravimANesu uvavajjejjA / niyaMThe NaM bhaMte! evaM caiva, evaM jAva vemANiesu uvavajramANe ajahannamaNukoseNaM anuttaravimANesu uvavajjejjA / siNAe NaM bhaMte! kAlagae samANaM kiM gatiM gacchai ?, goyamA ! siddhigatiM gacchai / pulAe NaM bhaMte! deveSu uvajramANe kiM iMdattAe uvavajjejjA sAmANiyattAe uvavajjejjA tAyattIsAe vA uvayajejjA logapAlattAe vA uvavajjejjA ahamiMdattAe vA uvavajjejjA goyamA ! avirAhaNaM paDuca iMdattAesavava0 sAmANiyatAe uvavajjejjA logapAlittAe vA uvava0 tAyattIsAe vA uvavajjejjAno ahamiMdattAe uvavajjejjA, virAhaNaM paDuna annayaresu uvavajjejjA, evaM bausevi, evaM paDisevaNAkusIlevi / kAyakusIle pucchA, goyamA ! avirAhaNaM paDucca iMdattAe vA uvavajjejjA jAva ahamiMdattAe uaro virAhaNaM paDuca annayaresu uvava0, niyaMThe pucchA, goyamA avirAhaNaM paDuca no iMdattAe uvava0 jAva no logapAlattAe uvava0 ahamiMdattAe uvava0, virAhaNaM paDuca annayaresu uvava0 pulAyassa NaM bhaMte! devalogesu uvavajjramANassa kevatiyaM kAlaM ThitI pa0 ?, goyamA ! jahaneNaM paliomapuhuttaM ukkose0 aDDArasa sAgarovamAI, bausassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM pali ovamapuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAiM, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIlarasa pucchA, goyamA ! jahantreNaM paliovamapuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAga rovamAI, niyaMTassa pucchA, goyamA ! ajahannamaNukkoseNaM tettIsaM sAgarIvamAI 13 // Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 bhagavatIagasUtraM (2) 25/-/6/913 vR. tatraca avirAhaNaM paDucca'tti avirAdhanA jJAnAdInAMathavA labdheranupajIvanA'tastAM pratItyaavirAdhakAH santa ityarthaH, 'annayaresuuvavajejati bhavanapatyAdInAmanyatareSudeveSUtpadyante virAdhitasaMyamAnAMbhavanapatyAdhutpAdasyoktatvAta, yacca prAguktaM vaimANiesuuvavajejatti ttsNymaaviraadhktvmaashnityaavseym| saMyamadvAre saMyamasthAnAni teSAM cAlpatvAdi cintyate, tatra mU. (914) pulAgassaNaMbhaMte kevatiyA saMyamaTThANA pa0?, go0! asaMkhejA saMyamaDhANA pa0 evaM jAva kasAyakusIlassa / niyaMThassaNaM bhaMte! kevaiyA saMjamaTThANA pa0?, goyamA! ege ajahannamaNukosae saMjamaTThANe, evaM sinnaayssvi| etesiNaM bhaMte ! pulAgabausapaDisevaNAkasAyakusIlaniyaMThasiyANAyANaM saMjamaTThANANaM kayare 2 jAvavisesAhiyAvA?, goyamA! sabvatthoveniyaMThassasiNAyassayaegeajahannamaNukosae saMjamaTThANe pulAgassaNaM saMjamaTThANA asakhejaguNA bausassasaMjamaTThANAasaMkhenaguNA paDisevaNAkusIlassa saMjamaTThANA asaMkhejaguNA kasAyakusIlassa saMjamaTThANA asNkhejgunnaa| vR. 'pulAgasse'tyAdi, saMyamaH-cAritraM tasya sthAnAni-zuddhiprakaSAMprakarSakRtA bhedAH saMyamasthAnAni, tAni ca pratyekaM sarvAkAzapradezAgraguNitasarvAkAzapradezaparimANaparyavopetAni bhavanti, tAni ca pulAkasyAsaGkhyeyAni bhavanti, vicitratvAccAritramohanIyakSayopazamasya, evaM yAvatkaSAyakuzIlasya, 'egeajahannamaNukosaesaMjamaThANe'tti nirgranthasyaikaM saMyamasthAnaM bhavati, kaSAyANAmupazamasya kSayasya cAvicitratvena zuddherekavidhatvAt, ekatvAdeva tadajaghanyotkRSTa, bahuSveva jaghanyotkRSTabhAvasabhAvAditi / atha pulAkAdInAM parasparataH saMyamasthAnAlpabahutvamAha-'eesi NamityAdi, sarvebhyaH stokaM sarvastokaM nirgranthasya snAtakasya ca saMyamasthAnaM, kutaH?,yasmAdekaM, kiMbhUtaMtat ? ityAha'ajahanne'tyAdi, ettaccaivaM zuddherekavidhatvAt, pulAkAdInAM paraspareNa saMyojanaM, tasya ca prastAvanArthamAha-- mU. (915)pulAgassaNaM bhaMte! kevatiyA carittapajavApa0?, go0! anaMtA carittapaJjavA pa0, evaM jAva sinnaayss| pulAe NaM bhaMte ! pulAgassa saTThANasannigAseNaM carittapajjavehiM kiM hINe tulle abbhahie?, goyamA! siya hINe 1 siyatulle 2 siyaabbhahie3, jai hINe anaMtabhAgahINe vA aMkhejabhAgahINe vA saMkhennaibhAgahINevA saMkhenaguNahINevAasaMkhenaguNahINevAanaMtaguNahINevA, ahaamahie anaMtabhAgamabhahie vA asaMkhejaibhAgamabbhahie vA saMkhejjabhAgamabhahie vA saMkhejaguNabbhahie vA asaMkhejuNamabbhahie vA anaMtaguNamanbhahie thaa| pulAeNaM bhaMte ! bausassa paraTTANasanigAseNaM carittapanavehi kiM hINe tulle abbhahie?, goyamA! hINe no tulle no abbhahie, anaMtaguNahINe, evaMpaDisevaNAkusIlassavi, kasAyakusIleNaM samaMchaTThANavaDie jaheva saTTANe, niyaMThassa jahA bausassa, evaM sinnaayssvi| bause gaMbhaMte ! pulAgassa paraTThANasannigAseNaM carittapaJjavehiM kiM hINe tulle abbhahie?, goyamA! no hINe no tulle abbhahie anNtgunnmmhie| bause gaMbhaMte! bAusassasaTThANasannigAseNaM Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH-6 417 carittapajjavehiM pucchA, goyamA ! siya hINe siya tulle siya abbhahie, jai hINe chaTTANavaDie / bause NaM bhaMte! paDisevaNAkusIlassa paradvANasannigAseNaM carittapajjavehiM kiM hINe0 ?, chaTTANavaDie, evaM kasAyakusIlassavi / bause NaM bhaMte! niyaMThassa paraTThANasannigAseNaM carittapajjavehiM pucchA, goyamA ! hINe no tulle no abbhahie anaMtaguNahINe, evaM siNAyassavi, paDisevaNAkusIlassa evaM ceya bausavattavyayA bhANiyavvA, kasAyakusIlarasa esa caiva bausavattavvayA navaraM pulAeNavi samaM chaTTANavaDie / niyaMThe NaM bhaMte! pulAgassa paradvANasatrigAseNaM caritapajjavehiM pucchA, goyamA ! no hINe no tulle abbhahie anaMtaguNamabbhahie, evaM jAva kasAyakusIlassa / niyaMThe NaM bhaMte ! niyaMThassa saTTANasannigAseNaM pucchA, goyamA ! no hINe tulle no abbhahie, evaM siNAyassavi / siNAe NaM bhaMte! pulAgassa paradvANasani0 evaM jahA niyaMThassa vattavvayA tahA siNAyassavi bhANiyavvA jAva siNAe NaM bhaMte! siNAyassa saTTANasannigAseNaM pucchA, goyamA ! no hINe tullo no abbhhie| esiNaM bhaMte! lAgabakupaDi sevaNAkusIlakasAyakusIla niyaMThasiNAyANaM jahannukkosagANaM caritapajavANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! pulAgassa kasAyakusIlassa ya eesi NaM jahannagA carittapajjavA doNhavi tullA savvatthovA, pulAgassa ukkosagA caritapajravA anaMtaguNA, bausassa paDisevaNAkusIlassa ya eesi NaM jahannagA carittapajavA doNhavi tullA anaMtaguNA, bausassa ukkosagA carittapajavA anaMtaguNA / paDisevaNAkusIlassa ukkosagA carittapajavA anaMtaguNA, kasAyakusIlassa ukkosagA caritapajavA anaMtaguNA, niyaMThassa siNAyarasa ya etesi NaM ajahannamaNukkosagA carittapaJjavA dohavi tullA anaMtaguNA 15 / vR. 'pulAgasse' tyAdi, 'caritapajava' ti cAritrasya sarvaviratirUpapariNAmasya paryavAbhedAzcAritraparyavAste ca buddhikRtA avibhAgapalicchedA viSayakRtA vA 'saTTANasannigAseNaM ti svaM - AtmIyaM sajAtIyaM sthAnaM paryavANAmAzrayaH svasthAnaM - pulAkAdeH pulAkAdireva tasya saMnikarSasaMyojanaM svasthAnasaMnikarSastena, kiM ? - 'hINe'tti vizuddhasaMyamasthAnasambandhitvena vizuddhataraparyavApekSayA avizuddhatarasaMyamasthAnasambandhitvenAvizuddhatarAH paryavA hInAstadyogAtsAdhurapi hInaH 'tulle' tti tulyazuddhikaparyavayogAttulyaH / 'amahiya'tti vizuddhata ra paryavayogAdabhyadhikaH, 'siya hINe' tti azuddhasaMyamasthAnavarttitvAt 'siya tulle' tti ekasaMyamasthAnavarttitvAt 'siya abbhahie' tti vizuddhatarasaMyamastAnavarttitvAt, 'anaMtabhAgahINe' tti kilAsadbhAvasthApanayA pulAkasyotkRSTasaMyamasthAnaparyavAgraM daza sahasrANi tasya sarvajIvAnantakena zataparimANatayA kalpitena bhAge hRte zataM labdhaM dvitIyapratiyogipulAkacaraNaparyavAgraM nava sahasrANi navazatAdhikAni pUrvabhAgalabdhaM zataM tatra prakSiptaM jAtAni daza sahasrANi tato'sau sarvajIvAnantakabhAgahAralabmena zatena hInamitya- nantabhAgahInaH / khejabhAgahINe va 'tti pUrvoktakalpitaparyAyarAzerdazasahasrasya lokAkA 527 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/6/915 mANenAsaGghayeyakena kalpanayA paJcAzatpramANena bhAge hRte labdhaM dvizatI, dvitIyapratiyogipulAcaraNaparyavAgra nava sahasrANyaSTaze ca zatAni pUrvabhAgalabdhA ca dvizatI tatra prakSiptA, jAtAni daza sahasrANi, tato'sI lokAkAzapradezaparimANAsaGghayeyakabhAgahAralabdhena zatadvayena hIna ityasaGghayeyabhAgahInaH 'saMkhejjabhAgahINe va 'tti pUrvoktakalpitaparyAyarAzerdazasahasrasya utkRSTasaGghayeyakena kalpanayA dazakaparimAmena bhAge hRte labdhaM sahasraM, dvitIyapratiyogipulAkacaraNaparyavAgraM nava sahasrANi pUrvabhAgalabdhaM ca sahasraM tatra prakSiptaM jAtAni daza sahasrANi tato'sAvutkRSTasaGghayeyakabhAga- hAralabbhena sahasreNa hInaH / 418 'saMjaguNahINe va 'tti kilaikasya pulAkasya caraNaparyavAnaM kalpanayA sahasradazakaM dvitIyapratiyogipulAkacaraNaparyavAnaM ca sahasraM tatazcotkRSTasaGghayeyakena kalpanayA dazakaparimANena guNakAreNa guNitaH sAhasro rAzirjAyate daza sahasrANi sa ca tenotkRSTasaGghayeyakena kalpanayA dazaka- parimANena guNakAreNa hInaH - anabhyasta iti saGghayeyaguNahInaH / 'asaMkhejjaguNahINe va 'tti kilaikasya pulAkasya caraNaparyavAgraM kalpanayA sahasradazakaM dvitIyapratiyogipulAkacaraNaparyavAgraM ca dvizatI, tatazca lokAkAzapradezaparimANenAsaGghayeyakena kalpanayA paJcAzatparimANena guNakAreNa guNito dvizatiko rAzirjAyate daza sahasrANi sa ca tena lokAkAzapradezaparimANAsaGkhyeyakena kalpanayApaJcAzaThapramANena guNakAreNa hIna ityasaGghayeyaguNahIna iti 'anaMtaguNahINe va 'tti kilaikasya pulAkasya caraNaparyavAgraM kalpanayA sahasradazakaM dvitIyapratiyogipulAkacaraNaparyavAgraM ca zataM, tatazca sarvajIvAnantakena kalpanayA zataparimANena guNakAreNa guNitaH zatiko rAzirjAyate daza sahasrANi sa ca tena sarvajIvAnantakena kalpanayA zataparimANena guNakAreNa hIna ityanantaguNahInaH, evamabhyadhika SaTsthAnakazabdArtho'pyebhireva bhAgApahAraguNakAraivyAkhyeyaH, tathAhi- ekasya pulAkasya kalpanayA daza sahasrANi caraNaparyavamAnaM tadanyasya navazatAdhikAni nava sahasrANi tato dvitIyApekSayA prathamo'nantabhAgAbhyadhikaH, tathA yasya nava sahasrANyaSyai ca zatAni paryavAgraM tasmAtprathamo'saGghayeyabhAgodhikaH, tathA yasya nava sahasrANi caraNaparyavAnaM tasmAprathamaH saGghayeyabhAgAdhikaH, tathA yasya caraNaparyavAgraM sahasramAnaM tadapekSayA prathamaH saGghayeyaguNAdhikaH, tathA yasya caraNaparyavAgraM dvizatI tadapekSayA''dyo'saGghayeyaguNAdhikaH, tathA yasya caraNaparyavAgraM zatamAnaM tadapekSayA''gho'nantaguNAdhika iti // 'pulAe NaM bhaMte! bausasse' tyAdi, 'paraTThANasannigAseNaM' ti vijAtIyayogamAzrityetyarthaH, vijAtIyazca pulAkasya bakuzAdi, tatra pulAko bakuzAddhInasatathAvidhavizuddhayabhAvAt, 'kasAyakusIleNaM samaM chaTTANavaDie jaheva saTTANe' tti pulAkaH pulAkApekSayA yathA'bhihitastathA kaSAyakuzIlApekSayA'pi vAcya ityarthaH, tatra pulAkaH kaSAyakuzIlAddhIno vA syAt avizuddha- saMyamasthAnavRttitvAt tulyo vA syAt samAnasaMyamasthAnavRttitvAd adhiko vA syAt zuddhatarasaMyamasthAnavRttitvAt / yataH - pulAkasya kaSAyakuzIlasya ca sarvajaghanyAni saMyamasthAnAnyadhaH, tatastau yugapadasaGkhyeyAni gacchatastulyAdhyavasAnatvAt, tataH pulAko vyavacchidyate hInapariNAmatvAt, vyavacchinne Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-6 ca pulAke kaSAyakuzIla ekaka evAsaGkhyeyAni saMyamasthAnAni gacchati zubhatarapariNAmatvAt, tataH kaSAyakuzIlapratisevanAkuzIlavakuzA yugapadasaGkhyeyAni saMyamasthAnAni gacchanti, tatazca bakuzo vyavacchidyate, pratisevanAkuzIlakaSAyakuzIlAvasaGghayeyAni saMyamasthAnAni gacchatastatazca pratisevanAkuzIlo vyavacchidyate, kaSAyakuzIlastvasaGkhyeyAni saMyamasthAnAni gacchati, tataH so'pi vyavacchidyate, tato nirgranthasnAtakAvekaM saMyamasthAnaM prApnuta iti / 'niyaMThassa jaha bausassa' tti pulAko nirgranthAdanantaguNahIna ityarthaH // cintitaH pulAko'vazeSaiH saha, atha bakuzazcintyate 'bause NamityAdi, bakuzaH pulAkAdanantaguNAbhyadhika eva vizuddhatarapariNAmatvAt, bakuzAttu hInAdirvicitra pariNAmatvAt, pratisevAkaSAyakuzIlAbhyAmapi hInAdireva, nirgranthasnAtakAbhyAM tu hIna eveti, 'bausavattavvayA bhANiyavva' tti pratisevAkuzIlastathA vAcyo yathA kuza ityarthaH kaSAyakuzIlo'pi bakuzavadvAcyaH, kevalaM pulAkAdvakuzo'bhyadhika evoktaH sakaSAyastu SaTsthAnapatito vAcyo hInAdirityarthaH, tatpariNAmasya pulAkApekSayA hIna sabhAdhikasvabhAvatvAditi / atha paryavAdhikArAtteSAmeva jaghanyAdibhedAnA pulAkAdisambandhinAmalpatvAdi rUpayannAha - 'eesi Na 'mityAdi / '' 419 mU. (916) pulAe NaM bhaMte! kiM sayogI hojjA ajogI vA hojjA ?, goyamA ! sayogI hojA no ayogI hojjA / jai sayogI honA kiM maNajogI hojjA vaijogI hojA kAyayogI hojjA. ?, goyamA ! maNajogI vA hojA vayajogI vA hojjA kAyajogI vA hojjA, evaM jAva niyaMThe / siNAe NaM pucchA, goyamA ! sayogI vA hojjA ayogI vA hojjA, jai sayogI hojA kiM maNajogI hojA sesaM jahA pulAgassa 16 // vR. yogadvAre - ' ayogI vA hoja 'tti ihAyogI zailezIkaraNe / mU. (917) pulAe NaM bhaMte! kiM sAgArovautte hojA anAgArovautte hojjA ?, sAgArovautte vA hojjA anAgArovautte vA hojjA evaM jAva siNAe 17 / goyamA ! bR. upayogadvAraM tu sugamatvAnnAlikhitam / mU. (918) ' pulAe NaM bhaMte! sakasAyI hojjA akasAyI hojjA ?, goyamA ! sakasAyI hojA no akasAyI hojjA / sakasAI se bhaMte! katisu kasAesu hojjA ?, goyamA ! causu kohamANamAyAlobhesu hojA, evaM bausevi, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle NaM pucchA, goyamA ! sakasAyI hojjA no akasAyI hojjA, jai sakasAyI hojjA se NaM bhaMte! katisu kasAesu hojjA ?, goyamA ! causu vA tisu vA dosu vA egaMmi vA hojjA, causu hojjamANe causu saMjalaNako hamANamAyAlo bhesu hojjA tisu hojjamANe tisu saMjalaNamANamAyAlobhesu hojA dosu hojjamANe saMjalaNamAyAlobhesu hojjA egaMmi homANe saMjalaNalobhe hojjA | niyaMThe NaM pucchA, goyamA ! no sakasAyI hojjA akasAyI hojjA, jai akasAyI hojjA kiM Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/6/918 uvasaMtakasAyI hojA khINakasAyI hojjA?, goyamA! uvasaMtakasAyI vA hojA khINakasAyI vA hojA, siNAe evaM ceva, navaraM no uvasaMtakasAyI hojA, khINakasAyI hojjA 18 // vR. kaSAyadvAre-'sakasAI hoUM'tti pulAkasya kaSAyANAM kSayasyopazamasya cAbhAvAt / 'tasu homANe ityAdi, upazramazreNyAM kSapakazreNyAM vA saJjavalanakrodhe upazAnte kSINe vA sezeSu triSu, evaM mAne vigate dvayormAyAyAM tu vigatAyAM sUkSmasamparAyaguNasthAnake ekatra lobhe bhavediti // lezyAdvAre mU. (919) pulAe NaM bhaMte! kiM salesse holA alesse hojA?, goyamA! salesse honA no alesse hojaa| jai salesse hojA se NaM bhaMte ! katisu lessAsu hojjA ?, goyamA ! tisu visuddhalessAsu hojA, taM0-teulessAe pamhalessAe sukkalessAe, evaM bausassavi, evaM pddisevnnaakusiilevi| kasAyakusIle pucchA, goyamA! salese hojA no alesse hojA, jaisalesse hojA se NaM bhaMte! katisu lesAsu hojA? goyamA! chasulesAsu hojA, taM0-kaNhalessAe jAva sukkalessAe niyaMThe NaMbhaMte! pucchA, goyamA! salesse hojA naNo alesse hojhA, jaisalese ho0 seNaM bhaMte ! katisu lessAsu hojjA ?, goyamA! ekkAe sukkalessAe hojaa| siNAe pucchA, goyamA ! salesse vA alesse vA hojA, jai salesse ho0 se NaM bhaMte ! katisu lessAsu hojA? goyamA! egAe paramasukkalessAe hojA 19 / / vR. 'tisu visuddhalesAsutti bhAvalezyApekSayA prazastAsu tisRSu pulAkAdayayo bhavanti, kaSAyakuzIlastuSaTaesvapi, sakaSAyameva Azritya 'puvvapaDivatrao puNaanayarIe u lesAe' ityetaduktamiti saMbhAvyate, 'ekkAe paramasukkAe'tti zukladhyAnatRtIyabhedAvasare yA lezyA sA paramazuklA'nyadA tu zuklaiva, sA'pItarajIvazuklalezyApekSayA snAtakasya prmshukleti| mU. (920) pulAe NaM bhaMte ! kiM vaDDamANapariNAme honA hIyamANapariNAma hojA avaTThiyapari0?, goyamA! vaDamANapari0 vA hojjA hIyamANapariNAmevA hojjA avaTThiyapariNAme vA hojjA, evaMjAva ksaaykusiile| niyaMTheNaMSucchA, goyamA! vaDamANapariNAme ho0 no hIyamANapa0 ho0, avaTTiyapariNAme vA hojjA, evaM sinnaaevi| pulAe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM vaDDamANapariNAme hojA?, goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukko0 aMtomu0, kevatiyaM kAlaMhIyamANapariNAme hojA?, goyamA! jaha0 ekaM, samayaM ukko0 aMtomu0, kevaiyaM kAlaM avaTThiyapariNAme hojA?, goyamA ! jahanne0 ekkaM samayaM ukkoseNaM satta samayA, evaM jAva ksaaykusiile| niyaMThe NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM vaDDamANapariNAme hojA?, goyamA! jahanne0 aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomuhattaM, kevatiyaM kAlaM avaTThiyapariNAme hojA? goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aNtomuhttN| __ siNAe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM vaDDamANapariNAme hojA?, goyamA ! jahantreNaM aMtomuhattaM ukkoseNavi aMtomuhattaM, kevaiyaM kAlaM avaTThiyapariNAme hojjA ?, goyamA ! jaha0 aMtomu0 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH - 6 ukkose0 desUNA puvvakoDI 20 / vR. pariNAmadvAre - 'vaDDamANapariNAme' ityAdi, tatra ca varddhamAnaH-zuddherutkarSaM gacchan hIyamAnastvapakarSaM gacchan avasthitastu sthira iti, tatra nirgrantho hIyamAnapariNAmo na bhavati, tasya pariNAmahAnau kaSAyakuzIlavyapadezAt, snAtakastu hAnikAraNAbhAvAnna hIyamAnapariNAmaH syAditi pariNAmAdhikArAdevedamAha - 'pulAeNa' mityAdi, tatra pulAko varddhamAnapariNAmakAle kaSAyavizeSeNa bAdhite tasmiMstasyaikAdikaM samayamanubhavatItyata ucyate jaghanyenaikaM samayamiti 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM 'ti etastvabhAvatvAdvarddhamAnapariNAmasyeti / 421 evaM bakuzaprati sevAkuzIlakaSAyakuzIleSvapi, navaraM bakuzAdInAM jaghanyata ekasamayatA raNAdapISTA, na punaH pulAkasya, pulAkatve maraNAbhAvAt, sa hi maraNakAle kaSAyakuzIlatvAdinA pariNamati, yakSa prAk pulAkasya kAlagamanaM tadbhUtabhAvApekSayeti, nigranadho jaghanyenotkarSeNa cAntarmuhUrta varddhamAnapariNAmaH syAt, kevalajJAnotpattau pariNAmAntarabhAvAt, avasthitapariNAmaH punarnirgranthasya jaghanyata ekaM samayaM maraNAtsyAditi / 'siNAe NaM bhaMte!' ityAdi, snAtako jaghanyetarAbhyAmantarmuhUrta varddhamAnapariNAmaH, zailezyAM tasyAstatpramANatvAt, avasthitapariNAmakAlo'pi jaghanyatastasyAntarmuhUrtta, katham ?, ucyate, yaH sa kevalajJAtotpAdAnantaramantarmuhUrtamavasthitapariNAmo bhUtvA zailezIM pratipadyate tadapekSayeti, 'ukko seNaM deNA puvvakoDI' tti pUrvakoyAyuSaH puruSasya janmato jaghanyena navasu varSeSvatigateSu kevalajJAnamutpadyate tato'sau tadUnAM pUrvakoTImavasthitapariNAmaH zailezIM yAvadviharati, zailezyAM ca varddhamAnapariNAmaH syAdityevaM dezonAmiti // bandhadvAre mU. (921) pulAe NaM bhaMte! kati kammapagaDIo baMdhati ?, goyamA ! AuyavajjAo satta kampappagaDIo baMdhati / bause pucchA, goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA, satta baMdhamANe AuyavajjAo satta kammappagaDIo baMdhati, aTTha baMdhamANe paDipunnAo aTTha kammappagaDIo baMdhai, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIle pucchA, goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA chavvihabaMdhae vA, satta baMdhamANe AuyavajjAo satta kammappagaDIo baMdhai, aTTha baMdhamANe paDipunnAo aTTha kammapagaDIo baMdhai, cha baMdhamANe AuyamohaNijjavajjAo chakkammappagaDIo baMdhai / niyaMThe NaM pucchA, goyamA ! egaM veyaNijjaM kammaM baMdhai / siNAe pucchA, goyamA ! egavihabaMdhae vA abaMdhae vA, egaM baMdhamANe egaM veyaNijjaM kammaM baMdhai 21 / tadvandhyAdhyavasAyasthAnAnAM vR. 'AuyavajjAo' tti pulAkasyAyurbandho nAsti, tasyAbhAvAditi / 'bause'ityAdi, tribhAgAdyavazeSAyuSo hi jIvA AyurbaghnantIti tribhAgadvayAdau tantra baghnantItikRtvA bakuzAdayaH saptAnAmaSTAnAM vA karmmaNAM bandhakA bhavantIti, 'chavvihaM baMdhemANA' ityAdi / kaSAyakuzIlo hi sUkSmasamparAyatve Ayurna baghnAti, apramattAntatvAttadvandhasya, mohanIyaM Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 bhagavatIaGgasUtraM (2)25/-/6/921 ca bAdarakaSAyodayAbhAvAnna baghnAtIti zeSAH SaDeveti / "egaM veyaNijjati nirgrantho vedanIyameva baghnAti, bandhahetuSu yogAnAmeva sadbhAvAt, 'abaMdhaeva'tti ayogI bandhahetUnAM sarveSAmabhAvAdabandhaka eveti| mU. (922) pulAe NaM bhaMte ! kati kammappagaDIo vedei ?, goyamA ! niyamaM aTTha kammappagaDIo vedei, evaMjAva ksaaykusiile| niyaMThe NaM pucchA, goyamA! mohaNijavajAo satta kammappagaDIo vedei| siNAe NaM pucchA, go0 ! veyaNijaAuyanAmagoyAo cattAri kammappa0vedei 22 // vR. vedanadvAre-'mohaNijjavajAo'tti nirgrantho hi mohanIyaM na vedayati, tasyopazAntatvAt kSINatyAdvA, snAtakasya tu dhAtikarmaNAM kSINatvAdvedanIyAdInAmeva vedanamata ucyate- 'veyaNijje tyaadi| mU. (923) pulAe NaM bhaMte ! kati kammappagaDIo udIreti ?, goyamA ! AuyaveyaNijjavajAo cha kammappagaDIo udiirei| bause pucchA, goyamA! sattavihaudIrae vA aTThavihaudIrae vA chabbihaudIrae vA, satta udIremANe AuyavaJjAo satta kammappagaDIo udIreti, aTTha udIremANe paDiputrAo aTTha kammappagaDIo udIreti, cha udIremANe AuyaveyaNijavajAocha kampapagaDIo udIreti, paDisevaNAkusIle evaM cev| kasAyakusIle NaM pucchA, go0! sattavihaudIrae vA aTTavihaudIrae vA chabbihaudIrae yA paMcavihaudIraevA, satta udIremANeAuyavajjAo sattakammappagaDIoudIreti, aTTha udIremANe paDiputrAo aTTha kammappagaDIo udIreti, cha udIremANe AuyaveyaNijjavajAocha kammappagaDIo udIreti, paMca udIremANe AuyaveyaNijamohaNijavajAo paMca kammappagaDIo udiireti| niyaMThe NaM pucchA, goyamA! paMcavihaudIrae vA duvihaudIrae vA, paMca udIremANe AuyaveyaNijamohaNijavajAo paMca kammappagaDIo udIreti, do udIremANe nAmaM ca goyaM ca udIreti siNAe pucchA, goyamA! duvihaudIrae vA anudIrae vA, do udIremANe nAmaMca goyaM ca udIreti 23 // vR. udIraNAdvAre-'AuyaveyaNijjavajjAo'tti, ayamarthaH--pulAka AyurvedanIyaprakRtIrnodIrayati tathAvidhAdhyavasAyasthAnAbhAvAt, kintu pUrvaM te udIryya pulAkatAM gacchati, evamuttaratrApi yo yAH prakRtIrnodIrayatisa tAH pUrvamudIrya bakuzAditAM prApnoti,snAtakaH sayogyavasthAyAM tu nAmagotrayorevodIrakaH, AyurvedanIye tupUrvodIrNe eva, ayogyavasthAyAM tvanudIraka eveti| 'upasaMpajahanna'ttidvAraM, tatropasampatupasampatti-prApti jahanna'ttihAnaM tyAgaH upasampanna hAnaM copasampaddhAnaM-kiM pulAkatvAdi tyaktvA kiM sakASayatvAdikamupasampadyate ityarthaH, tatra mU. (924) pulAe NaM bhaMte ! pulAyattaM jahamANe kiM jahati kiM uvasaMpajjati ?, goyamA! pulAyattaM jahati kasAyakusIlaM vA assaMjamaM vA uvsNpjjti| bauseNaM bhaMte ! bausattaMjahamANe kiM jahati kiM uvasaMpaJjati ?, goyamA! bausattaM jahati Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH - 6 paDisevaNAkusIlaMvA kasAyakusIlaM vA asaMjamaM vA saMjamAsaMjamaM vA uvasaMpajati / paDi sevaNAkusIle NaM bhaMte! paDi0 pucchA, goyamA ! paDisevaNAkusIlattaM jahati bausaM vA kasAyakusIlaM vA assaMjamaM vA saMyamAsaMyama vA uvasaMpajjati / kasAyakusIle pucchA, goyamA! kasAyakusIlattaM jahati pulAyaM vA vauvA paDisevaNAkusIlaM vA niyaMThaM vA assaMjamaM vA saMyamAsaMyamaM vA uvasaMpajjati / 423 niyaMThe pucchA, goyamA ! niyaMThattaM jahati kasAyakusIlaM vA siNAyaM vA assaMjamaM vA uvasaMpajati / siNAe pucchA, goyamA ! siNAyattaM jahati siddhigatiM uvasaMpajati 24 // vR. 'pulAe Na' mityAdi, pulAkaH pulAkatvaM tyaktvA saMyataH kaSAyakuzIla eva bhavati, tatsadRzasaMyamasthAnasadbhAvAt evaM yasya yatsadhzAna saMyamasthAnAni santi sa tadbhAvamupasampadyate muktvA kaSAyakuzIlAdIn, kaSAyakuzIlo hi vidyamAnasvasadRzasaMyamasthAnakAn pulAkAdibhAvAnupasampadyate, avidyamAna samAnasaMyamasthAnakaMca nirgranyabhAvaM, nirgranthastu kaSAyitvaM vA snAtakatvaM vA yAti snAtakastu siddhatyeveti / nirgranthUtre 'kasAyakusIlaM vA siNAyaM vA' iha bhAvapratyayalopAt kaSAyakuzIlatvamityAdi dRzyaM evaM pUrvasUtreSvapi tatropazamanirgranthaH zreNItaH pracyavamAnaH sakaSAyo bhavati, zreNImastake tuM mRto'sau devatvenotpanno'saMyato bhavati no saMyatAsaMyato, devatve tadabhAvAt, yadyapi ca zreNIpatito'sau saMyatAsaMyato'pi bhavati tathA'pi nAsAvihoktaH, anantaraM tadabhAvAditi / mU. (925) pulAe NaM bhaMte! kiM sannovautte hojA nosannovautte vA hojA nosannovautte vA hojjA, evaM paDisevaNAkusIlevi, evaM kasAyakusIlevi, niyaMThe siNAe ya jahA pulAe 25 / vR. saMjJAdvAre - ' sannovautte' tti, iha saMjJA - AhArAdisaMjJA tatropayuktaH - kathaJcidAhArAdyabhiSvaGgavAn saMjJopayuktaH, nosaMjJopayuktastvAhArAdyupabhoge'pi tatrAnabhiSvaktaH / tatra pulAkanirgranthasnAtakA nosaMjJopayuktA bhavanti, AhArAdiSvanabhiSvaGgAt, nanu nirgranthasnAtakAvevaM yuktau vItarAgatvAt, na tu pulAkaH sarAgatvAt naivaM, na hi sarAgatve nirabhiSvaGgatA sarvathA nAstIti vaktuM zakyate, baMkuzAdInAM sarAgatve'pi nisaGgatAyA api pratipAditatvAt / cUrNikArastvAha- 'nosannA nANasanna'tti, tatra ca pulAkanirgranthasnAtakAH nosaMjJopayuktAH, jJAnapradhAnopayogavanto na punarAhArAdisaMjJopayuktAH, bakuzAdayastUbhayathA'pi tathAvidhasaMyamasthAnasadbhAvAditi mU. (926) pulAe NaM bhaMte! kiM AhArae honA anAhArae hojjA ?, goyamA ! AhArae hojA no anAhArae hojjA, evaM jAva niyaMThe / siNAe pucchA, goyamA ! AhArae vA hojA anAharae vA hojjA 26 // vR. 'AhArakadvAre-'AhArae hoja ' tti pulAkAdernirgranthAntasya vigrahagatyAdInAmanAhArakatvakAraNAnAmabhAvAdAhArakatvameva / 'siNAe' ityAdi, snAtakaH kevalisamudghAte tRtIyacaturthapaJcamasamayeSu ayogyavasthAyAM cAnAhArakaH syAt, tato'nyatra punarAhAraka iti // bhavadvAre mU. (927) pulAe NaM bhaMte! kati bhavaggahaNAI hojjA ?, goyamA ! jahanneNaM evaM ukkoseNaM tinni / Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/6/927 bause pucchA, goyamA ! jaha0 evaM ukkoseNaM aTTha, evaM paDisevaNAkusIlevi, evaM kasAyakusIlevi, niyaMThe jahA pulaae| siNAe pucchA, goyamA ! eka 27 // vR. 'pulAeNa' mityAdi, pulAko jaghanyata ekasmin bhavagrahaNe bhUtvA kaSAyakuzIlatvAdikaM saMyatatvAntaramekazo'nekazo vA tatraiva bhave bhavAntare vA'vApya siddhayati, utkRSTatastu devAdibhavAntaritAn trIn bhavAn pulAkatvamavApnoti / 'bause 'tyAdi, iha kazcidekatra bhave bakuzatvamavApya kaSAyakuzIlatvAdi ca siddhayati, kazcitvekatraiva bakuzatvamavApya bhavAntare tadanavApyaiva siddhayatItyata ucyate-- 'jahaneNaM ekaM bhavaggahaNaM 'ti, 'ukkoseNaM aTTha'tti kilASTau bhavagrahaNAni utkRSTatayA caraNamAtramavApyate, tatra kazcittAnyaSTau bakuzatA paryantimabhave sakaSAyatvAdiyuktayA, kazcittu pratibhavaM pratisevAkuzIlatvAdiyuktayA pUrayatItyata ucyate- 'ukko seNaM aTTha' tti / athAkarSadvAraM, tatrAkarSaNamAkarSaH - cAritrasya prAptiriti / 424 mU. (928) pulAgassa NaM bhaMte! evabhavaggahaNIyA kevatiyA AgarisA pa0 ?, jahaneNaM ekaM ukkoseNaM tinni / goyamA ! bausassa NaM pucchA, goyamA ! jahantreNaM evaM ukko seNaM sataggaso, evaM paDisevaNAkusIlevi, kasAyakusIlevi / niyaMThassa NaM pucchA, go0! jahatreNaM evaM ukkoseNaM dotri siNAyassa NaM pucchA, go0 ekkaM / pulAgassa NaM bhaMte! nANAbhavaggahaNiyA kevatiyA AgarisA pannattA ?, goyamA ! jahantreNaM donni ukkose0 satta / bausassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM donni ukko seNaM sahassaggaso, evaM jAva kasAyakutIlassa niyaMThassa NaM pucchA, goyamA ! jahatreNaM donni ukkoseNaM paMca / siNAyassa pucchA, goyamA ! natthi ekkovi 28 / bR. 'evabhavaggahaNiya'tti ekabhavagrahaNe ye bhavanti 'sayaggaso 'ti zataparimANenetyarthaH, zatapRthaktvamiti bhAvanA, uktaJca - "tiNha sahassapuhuttaM sayapuhuttaM ca hoti viriie| "tti 'ukkoseNaM donni tti ekatra bhave vAradvayamupazreNikaraNAdupazamanirgranthatvasya dvAvAkarSAviti / 'pulAgasse' tyAdau 'nANAbhavaggahaNiya'tti nAnAprakAreSu bhavagrahaNeSuye bhavantItyarthaH, 'jahaneNaM donni tti eka AkarSa ekatra bhave dvitIyo'nyatretyevamanekatra bhave AkarSI syAtAM, 'ukkoseNaM satta' tti pulAkatvamutkarSatastriSu bhaveSu syAdekatra ca tadutkarSato vAratrayaM bhavati tatazca prathamabhave eka AkarSo'nyatra ca bhavadvaye trayastraya ityAdibhirvikalpaiH sapta te bhavantIti / 'bause 'tyAdi, ukkoseNaM sahassaggaso'tti bakuzasyASTau bhavagrahaNAni utkarSata uktAni, ekatraca bhavagrahaNe utkarSata AkarSANAM zatapRthakatvamuktaM, tatra ca yadA'STAsvapi vagrahaNeSUtkarSato nava pratyemAkarSazatAni tadA navAnAM zatAnAmaSTAbhirguNanAtsapta sahANi zatadvayAdhikAni bhavantIti 'niyaMThasse'tyAdau 'ukkoseNaM paMca' tti nirgranthasyotkaSatINi bhavagrahaNAnyuktAni, ekatra ca bhave dvAvAkarSAvityevamekatra dvAvanyatra ca dvAvaparatra caikaM kSapakanirgranthatvAkarSaM kRtvA siddhayatIti kRtvocyate paJceti // kAladvAre Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-6 425 mU. (929) pulAe NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNavi aNtomuhuttN| bausa pucchA, goyamA ! jaha0 ekaM samayaM ukkoseNaM desUNA pubbakoDI, evaM paDisevaNAkusIlevi ksaaykusiilevi| niyaMThe pucchA, goyamA! jaha0 ekaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhattaM / siNAe pucchA, goyamA jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM desUNA puvykoddii| pulAyANabhaMte! kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahanneNaM evaM samayaMukkoseNaM aMtomuhuttaM bauseNaM pucchA, goyamA! savvaddhaM, evaMjAva kasAyakusIlA, niyaMThA jahA pulAgA, siNAyA jahA bausA 29 / . vR. 'pulAe NamityAdau, 'jahantreNaM aMtomuhuttaMti pulAkatvaM pratipanno'ntarmuhUrtAparipUrtI pulAko na mriyate nApi pratipatatItikRtvA jaghanyato'ntarmuhUrttamityucyate, utkrssto'pyntmuhuurtmetprmaanntvaadettsvbhaavsyeti| 'bause' ityAdi, 'jahanneNamekvaM samaya'ti bakuzasya caraNapratipatyanantarasamaya eva maraNasambhavAditi, ukkoseNaM desUNApuvakoDi'ttipUrvakoTyAyuSo'STavarSAnte caraNapratipattAviti ___ 'niyaMThe Na mityAdau 'jahanneNaM evaM samaya'ti upazAntamohasya prathamasamayasamanantameva maraNasambhavAt, 'ukkoseNaM aMtomuhattaMti nirgranthAddhAyA etatpramANatvAditi / ___siNAye'tyAdau jahanneNaM aMtImuhutaMtiAyuSkAntime'ntarmuhUrte kevalotpattAvantarmuhUrta jaghanyataH snAtakakAlaH syaaditi| pulAkAdInAmekatvena kAlamAnamuktaM athapRthaktvenAha-'pulAyANamityAdi, 'jahanneNaM ekaM samayaMti, katham ?, ekasya pulAkasya yo'ntarmuhUrttakAlastasyAntyasamaye'nyaH pulAkatvaM pratipannaityevaMjaghanyatvavivakSAyAMdvayoH pulAkayorekatra samayesadbhAvo dvitve na jaghanyaM pRthaktvaM bhvtiiti| "ukkoseNaMaMtomuttaMti yadyapipulAkA utkarSata ekadAsahasrapRthakatvaparimANAH prApyante tathA'pyantarmuhUrtatvAttadaddhAyA bahutve'pi teSAmantarmuhUrtameva tatkAlaH, kevalaM bahUnAM sthitI yadantarmuhUrta tadekapulAkasthityantarmuhUrtAnmahattamityavaseyaM, bakuzAdInAM tusthitikAlaH sarvAddhA, pratyekaM teSA bahusthitikatvAditi / 'niyaMThA jahA pulAya'tti te caivaM-jaghanyata eka smymutkrssto'ntrmuhuurtmiti| mU. (930) pulAgassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ?, goyamA! jaha0 aMtomu0 ukko0 anaMta kAlaM anaMtAo osappiNiussappiNIo kAlao khettao avaThThapoggalapariyaha desUNaM, evaM jAva niyNtthss| siNAyassa pucchA, goyamA! natthi aMtaraM / pulAyANaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM aMtara hoi?, goyamA! jaha0 eka samaya ukko saMkhejAiM vaasaaii| bausANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! natthi aMtaraM, evaM jAva kasAyakusIlANaM / niyaMThANaM pucchA, goyamA! jaha0 eko0 sa0 ukkoseNaM chammAsA, siNAyANaM jahA busaannN30|| Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/6/930 vR. antaradvAre - 'pulAgarasaNa' mityAdi, tatra pulAkaH pulAko bhUtvA kiyatA kAlena pulAkatvamApadyate ?, ucyate, jaghanyato'ntarmuhUrtta sthitvA punaH pulAka eva bhavati, utkarSataH punaranantena kAlena pulAkatvamApnoti / kAlAntyabheva kAlato niyamayannAha - 'anaMtAo' ityAdi, idameva kSetrato'pi niyamayannAha-'khettao' iti, sa cAnantaH kAlaH kSetrato mIyamAnaH kimAnaH ? ityAha- 'avaDha' mityAdi / tatra pudgalaparAvartta evaM zrUyate -kila kenApi prANinA pratipradezaM mriyamANena maraNairyAvitA kAlena lokaH samasto'pi vyApyate tAvatA kSetrataH pudgalaparAvartto bhavati, sa ca paripUrNo'pi syAdata Aha- 'apArddham' apagatArddhamarddhamAtramityarthaH, apArtho'pyarddhataH pUrNa syAdata Aha'deNaM' ti dezena-bhAgena nyUnamiti / 'siNAyassa natthi aMtaraM' ti pratipAtAbhAvAt / ekatvApekSayA pulAkatvAdInAmantaramuktamatha pathaktvApekSayA tadevAha - 'pulAyANa' mityAdi, vyaktam / samudghAtadvAre 'mU. (931) pulAgassa NaM bhaMte ! kati samugdhAyA patrattA ?, goyamA ! tinni samugdhAyA pa0, taM - veyaNAsamugdhAe kappAyasamugdhAe mAraNaMtiyasamugdhAe / 426 bausassa NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! paMca samugdhAyA pa0, taM0-veyaNAsamugdhAe jAva teyAsa- mugdhAe, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIlarasa pucchA, goyamA ! cha samugdhAyA pa0, taM0-- veyaNAsamugdhAe jAva AhAra samugdhAe / niyaMThassa NaM pucchA, goyamA ! natthi ekkovi, siNAyassa pucchA, goyamA ! ege kevalisamugdhAe pa0 31 / vR. 'kasAyasamugdhAe' tti cAritravatAM saMjvalanakaSAyodayasammavena kaSAyasamudghAto bhavatIti, 'mAraNaMtiyasamugdhAe' tti, iha pulAkasya maraNAbhAve'pi mAraNAntikasamudghAto na viruddhaH samudghAtAnnivRttasya kaSAyakuzIlatvAdipariNAme sati maraNabhAvAt, 'niyaMThassa natthi ekkovi'tti tathAsvabhAvatvAditi / mU. (932) pulAe NaM bhaMte! logassa kiM saMkhejjaibhAge hojjA 1 asaMkhejjaibhAge hojjA 2 saMkhejesu bhAgesu hojjA 3 asaMkhejjesu bhAgesu hojA 4 savvaloe hojA 51, goyamA ! no saMkhejjaibhAge hojA asaMkhejar3abhAge hojA no saMkhejjesu bhAgesu hojA no asaMkhejjesu bhAgesu hojjA no savvaloe hojA, evaM jAva niyaMThe / siNAe NaM pucchA, goyamA ! no saMkhejaibhAge hojjA asaMkhejjaibhAge hojA no saMkhejesu bhAgesu hojjA asaMkhejjesu bhAgesu hojjA savvaloe vA hojjA 32 / vR. atha kSetradvAraM, tatra kSetraM - avagAhanAkSetraM, tatra 'asaMkhejjaibhAge hoja 'tti pulAkazarIrasya lokasaGghayeyabhAgamAtrAvagAhitvAt / 'siNAe Na' mityAdi, 'asaMkhejjaibhAge hoja 'tti zarIrastho daNDakapATakaraNakAle ca lokasaGghayeyabhAgavRtti kevalizarIrAdInAM tAvanmAtratvAt / 'asaMkhejesu bhAgesu hoja 'tti madhikaraNakAle bahorlokasya vyAptatvena stokasya Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:, uddezakaH-6 427 cAvyAptatayoktatvAllokasyAsatyeyeSu bhAgeSu snAtako varttate, lokApUraNe ca sarvaloke varttata iti mU. (933) pulAe NaM bhaMte! logassa kiM saMkhejjaibhAgaM phusai asaMkhejjaibhAgaM phusai ?, evaM jahA ogAhaNA bhaNiyA tahA phusaNAvi bhANiyavvaM jAva siNAe 33 / vR. sparzanAdvAre - sparzanA kSetravannavaraM kSetraM avagADhamAtraM sparzanA tvavagADhasya tatpArzvavartizceti vizeSaH / mU. (934) pulAe NaM bhaMte! kataraMbhi bhAve hojjA ?, go0 ! khaovasamie bhAve hojA, evaM jAva kasAyakusIle / niyaMThe pucchA, goyamA ! uvasamie vA bhAve hojjA khaie vA bhAve hojA siNAe pucchA, go0 ! khAie bhAve hojA 34 | vR. bhAvadvAraM ca vyaktameva // parimANadvAre ca mU. (935) pulAyA NaM bhaMte! egasamaeNaM kevatiyA hojjA ?, goyamA ! paDivajramANae paDuna siya asthi siya natthi, jai atthi jahantregaM eka vAdo vA tinni vA ukkoseNaM sayapuhataM, yasaay paDuna siya asthi siya natthi, jai atthi jahantreNaM ekko yA do vA tinni vA ukkoseNaM sahasapuhattaM / bausA NaM bhaMte! egasamaeNaM pucchA, goyamA ! paDivajramANae paDucca siya atthi siya. natthi, jai atthi jahatreNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM sayapuhattaM, puvvapaDivannae paDuca jahatreNaM koDisayapuhuttaM ukkoseNavi koDisayapuhuttaM, evaM paDisevaNAkusIlevi / kasAyakusIlANaM pucchA, goyamA ! paDivajramANae paDucca siya atthi siya natthi, jai atthi jahaneNaM ekko vA do vA titri vA ukkoseNaM sahassapuhuttaM, puvvapaDivannae paDuca jahaneNaM koDasahasapuhuttaM ukkoseNavi koDisahassapuhutaM / niyaMThANaM pucchA, goyamA ! paDivajramANae paDuJca siya atthi siya natthi, jai atthi jahaneNaM ekko vA do vA tinA vA ukkoseNa bAvaTTaM sataM, aTThasayaM khavagANaM cauppannaM uvasAmagANaM, puvvapaDivana paDu siya atthi siya natthi, jai atthi jahantreNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM sayapuhuttaM / siNAyANaM pucchA, goyamA ! paDivajramANae paDucca siya atthi siya natthi, jai atthi jahaNaM eka vA do vA tinni vA ukkoseNaM aTThasataM, puvvapaDivannae paDuca jahantreNaM koDipuhuttaM ukkaseNavi koDipuhuttaM / eesi NaM bhaMte! pulAgabakusapaDisevaNAkusIlakasAyakusIlaniyaMThasiNAyANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatyovA niyaMThA pulAgA saMkhejaguNA siNAyA saMkhejjaguNA basA saMkhejaguNA paDisevaNAkusIlA saMkhejjaguNA kasAyakusIlA saMkhejjaguNA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMteti jAva viharati / vR. 'pulAyANa' mityAdi, nanu sarvasaMyatAnAM koTIsahasrapRthaktvaM zrUyate, iha tu kevalAnAmeva kaSAyaku zIlAnAM taduktaM tataH pulAkAdimAnAni tato'tiricyanta iti kathaM na virodhaH ?, ucyate, kaSAyakuzIlAnAM yat koTIsahasrapRthaktvaM tadvitrAdikoTIsahasrarUpaM kalpayitvAM pulAkabakuzAdisaGkhyA tatra pravezyate tataH samastasaMyatamAnaM yaduktaM tannAtiricyata iti // Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 bhagavatIagasUtra (2) 25/-/6/935 alpabahutvadvAre-savvatthovA niyaMTha'tti teSAmutkarSato'pizatapRthaktvasaGghayatvAt, pulAgA saMkhenaguNa'tti teSAmutkarSataH sahapRthakatvasaGghayatvAt, siNAyA saMkhejjaguNa tti teSAmutkarSataH koTIpRthaktvamAnatvAt, 'bausA saMkhejjaguNa'tti teSAmutrakSataH kottiishtpRthktvmaantvaat| 'paDisevaNAkusIlA saMkhejjaguNa tti, kathametat teSAmapyutkarSataH koTIzatapRthaktvamAnatayoktatvAt ?,satyaM, kintu bakuzAnAMyatkoTIzatapRthaktvaM tadvivAdikoTIzatamA pratisevinAM tu koTIzatapRthaktaMva catuHSaTkoTIzatamAnamiti na virodhaH / kaSAyiNAMtusaGkhyAtaguNatvaMvyaktamevotkarSataH koTIsahasrapRthaktvamAnatayA teSAmuktatvAditi zatakaM-25 uddezakaH-6 samAptaH -zatakaM-25 uddezakaH-7:vR. SaSThoddezake saMyatAnAM svarUpamukta, saptame'pi tadevocyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram-'kaiNaM bhaMte!' ityAdi, ihApi prajJApanAdIni dvArANi vAcyAni, tatra prajJApanAdvAramadhikRtyoktam mU. (936) katiNaMbhaMte! saMjayA pannattA?, goyamA! paMcasaMjayApaM0taM0-sAmAiyasaMjae chedovaTThAvaNiyasaMjae parihAravisuddhiyasaMjae suhumasaMparAyasaMjae ahkkhaaysNje| sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kativihe patratte ? goyamA ! duvihe pannate, taMjahA-ittarie ya Avakahie yA cheovaTThAvaNiyasaMjaeNaMpucchA, goyamA! duvihe pa0, taM0-sAtiyAre ya niratiyAre yA parihAravisuddhiyasaMjae pucchA, gA0! duvihe pa0, taM0-nivisamANae ynivitttthkaaiey| suhamasaMparAgapucchA, goyamA ! duvihe paM0, taM0-saMkilissamANae ya visuddhamANae va / ahakkhAyasaMjae pucchA, goyamA ! duvihe paM0, taM0-chaumatthai ya kevalI y| vR. "katiNaMbhaMte!' ityAdi, sAmAiyasaMjae ttisAmAyikaM nAmacAritravizeSasta pradhAnastena vA saMyataH sAmAyikasaMyataH, evamanye'pi, 'ittarie yatti itvarasya-bhAvivyapadezAntaratvenAlpakAlikasya sAmAyikasyAstitvAditvarikaH, sa cAropayiSyamANahAvrataH prthmpshcimtiirthkrsaadhuH| 'Avakahie yatti yAvatkathikasya-bhAvivyapadezAntarAbhAvAd yAvajIvikasya sAmAyikasyAstitvAdhAvatkathikaH, saca madhyamajinamahAvidehajinasambandhI sAdhuH, 'sAiyAre yatti sAticArasya yadAropyate tatsAticArameva chedopasthApanIyaM, tadyogAtsAdhurapi sAtidhAra eva, evaM niraticAracchedopasthApanIyayogAniraticAraHsacazaikSakasya pArzvanAthatIrthAnmahAvIratIrthasaGkrAntau vA, chedopasthApanIyasAdhuzca prathamapazcimatIrthayoreva bhvtiiti| nivvisamANaeya'tiparihArikatapastapasyan niviThThakAieya'ttinirvizamAnakAnucaraka ityarthaH, 'saMkilissamANae'tti upazamazreNItaH pracyavamAnaH 'visuddhamANaeya'tti upazamazreNI kSapakazreNI vA samArohan, 'chaumatthe ya kevalI yatti vyktm| mU. (937) sAmAiyaMmi u kae cAujAmaM anuttaraM dhmm| tiviheNaM phAsayaMto sAmAiyasaMjao sa khalu // vR. atha sAmAyikasaMyatAdInAM svarUpaM gAthAbhirAha-'sAmAiyaMmi u'gAhA, sAmAyika Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 429 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-7 eva pratipanne na tuchedopasthApanIyAdI 'caturyAma caturmahAvratam anuttaraMdharmaM zramaNadharmamityarthaH 'trividhena manaHprabhRtinA 'phAsayaMto'tti spRzan-pAlayan yo vartate iti zeSaH sAmAyikasaMyataH saH 'khalu'nizcitamityarthaH, anayA ca gAthayAyAvatkathikasAmAyikasaMyataH uktaH, itvarasAmAyikasaMyatastu svayaM vaacyH| mU. (938) chettUNa u pariyAgaM porANaM jo Thavei appANaM / dhammami paMcanAme chedovaTThAvaNo sa khalu // vR. 'chettUNa'gAhA, kaNThayA, navaraM 'chedovaTThAvaNe'tti chedena-pUrvaparyAyacchedena upasthApanaM vrateSuyatra tacchedopasthAnaM tadyogAcchedopasthApanaH, anayAcagAthayA sAticAraitarazca dvitIyasaMyata uktaH / mU. (939) parirai jo visuddhaM tu paMcayAmaM anuttaraM dhmm| tiviheNaM phAsayaMto parihAriyasaMjao saMkhalu / / vR. "pariharai'gAhA, pariharati-nirvizamAnakAdibhedaM tapa Asevate yaH sAdhuH, kiM kurvan ? ityAha-vizuddhameva 'paJcayAmaM' anuttaraM dharmaM trividhena spRzna, parihArikasaMyataH sa khalviti, paJcayAmamityanena ca prathamacaramatIrthayoreva tatsattAmAha / mU. (940) lobhANu veyayaMto jo khalu uvasAmao va khavao vA / so suhamasaMparAo ahakhAyA UNao kiMci / / vR. 'lobhANu'gAhA, 'lobhANUn' lobhalakSaNakaSAyasUkSmakiTTikAH vedayanyo vartata iti, zeSaM knntthym| mU. (941) uvasaMte khINami va jo khalu kammami mohnnijNmi| chaumatho va jiNo vA ahakhAo saMjamo sa khalu / / vR. 'uvasaMte' gAhA, ayamarthaH-upazAnte mohanIye karmaNi kSINe vA yacchadmastho jino vA vartate sa yathAkhyAtasaMyataH khalviti / vedadvAre mU. (942) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM saMvedae hojA avedae hojjA ?, goyamA ! savedae vA hojA avedae vA hojA, jai savedae evaM jahA kasAyakusIle taheva niravasesaM, evaM chedovaTThAvaNiyasaMjaevi, parihAravisuddhiyasaMjao jahA pulAo, suhamasaMparAyasaMjao ahakkhAyasaMjao ya jahA niyaMTho 2 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM sarAge hojA vIyarAge hojA?, goyamA ! sarAge hojA no pIyarAge hojA, evaM suhamasaMparAyasaMjae, ahakkhAyasaMjae jahA niyaMThe 3 / sAmAiyasaMjameNaMbhaMte! kiMThiyakappe hojA aTThiyakappe hojA?, goyamA! Thiyakappe vA hojA aTThiyakappevA hojjA, chedovaTAviyasaMjae pucchA, goyamA! Thiyakappe hojjA no aTThiyakappe hojA,evaM parihAravisuddhiyasaMjaevi, sesA jahA saamaaiysNje|| sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM jiNakappe hoJjA therakappe vA hojA kappAtIte vA hojA?, goyamA! jiNakappevA ho0 jahAkasAyakusIle taheva niravasesaM, chedovaTThAvaNio parihAravisuddhio yajahA bauso, sesA jahA niyaMThe 4 / vR. sAmAyikasaMyato'vedako'pi bhavet, navamaguNasthAnake hi vedasyopazamaH kSayo vA Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/7/942 bhavati, navamaguNasthAnakaM ca yAvatsAmAyikasaMyato'pi vyapadizyate, 'jahA kasAyakusIle ' tti sAmAyikasaMyataH savedastrivedo'pi syAt, avedastu kSINopazAntaveda ityarthaH / 'parihAvisuddhiya saMjae jahA pulAgo' ti puruSavedo vA puruSanapuMsakavedo vA syAdityarthaH, 'suhumasaMparAye' tyAdau 'jahA niyaMTho' tti kSINopazAntavedatvenAvedaka ityarthaH / evamanyAnyapyatidezasUtrANyanantaroddezakAnusAreNa svayamavagantavyAnIti / kalpadvAre - 'no aTThiyakappe 'tti asthitakalpo hi madhyamajinamahAvidehajinatIrtheSu bhavati, tatraca chedopasthApanIyaM nAstIti / mU. (943) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kiM pulAe hojjA bause jAva siNAe hojjA ?, goyamA ! pulAe vA hojjA bause jAva kasAyakusIle vA hojA no niyaMThe hojjA nI siNAe hojjA, evaM chedovaDAvaNievi / parihAravisuddhiya saMjae NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! no pulAe no bause no paDisevaNAkusIle hojA kasAyakusIle hojA no niyaMThe hojA no siNAe hojjA, evaM suhumasaMparAevi / ahakkhAyasaMjae pucchA, goyamA ! no pulAe hojA jAva no kasAyakusIle hojjA niyaMThe vA hojjA siNAe vA ho0 5 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kiM paDisevae ho0 apaDisevae hojjA ?, goyamA ! paDisevae vA hojjA apaDi sevae vA hojA, jai paDisevae hojjA kiM mUlaguNapaDisevae hojjA sesaM jahA pulAgassa, jahA sAmAiyasaMjae evaM chedovaTTAvaNievi, parihAravisuddhiyasaMjae pucchA, goyamA ! no paDisevae hojA apaDisevae hojjA evaM jAva ahakkhAyasaMjae 6 / sAmAiya saMjae NaM bhaMte! katisu nANesu hojjA ?, goyamA ! dosu vA tisu vA causu vA nANesu hojjA, evaM jahA kasAyakusIlassa taheva cattAri nANAI bhayaNAe, evaM jAva suhusaMparAe, ahakkhAyasaMjayassa paMca nANAI bhayaNAe jahA nANuddesae / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kevatiyaM suyaM ahijjejjA ?, goyamA ! jahaneNaM aTTa pavayaNamAyAo jahA kasAyakusIle evaM chedovadvAvaNievi, parihAravisuddhiyasaMjae pucchA, goyamA ! jahaneNaM navamassa puvvassa tatiyaM AyAravatyuM ukkoseNaM asaMpunnAiM dasa puvvAiM ahijjejjA, suhumasaMparAyasaMjae jahA sAmAiyasaMjae, ahakkhAyasaMjae pucchA, goyamA ! jahantreNaM aTTha pavayaNamAyAo ukkoseNaM coddasa puvvAiM ahijjejjA suyavatiritte vA hojA 7 / sAmAiyasaMjaNaM bhaMte! kiM titthe ho0 atitthe hojjA ?, goyamA ! titthe vA hojA atitthe vA hojjA jahA kasAyakusIle, chedovaTTAvaNie parihArAvisuddhie ya jahA pulAe, sesA jahA sAmAiyasaMjae 8 aa sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kiM saliMge hojjA antraliMge hojjA gihiliMge hojA jahA pulAe, evaM chedovaTThAvaNievi, parihArivisuddhiyasaMjae NaM bhaMte! kiMpucchA, goyamA ! davvaliMgaMpi bhAvaliMgaMpi paDucca saliMge hojA no annaliMge hojA no gihiliMge hojjA, sesA jahA sAmAiyasaMjae 9 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! katisu sarIresu hojjA ?, goyamA ! tisu vA causu vA paMcasu vA jahA kasAyakusIle evaM chedovaTThAvaNievi, sesA jahA pulAe 10 / Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 431 zatakaM-25, varga:-, uddezakaH-7 sAmAiyasaMjaeNaM bhaMte! kiM kammabhUmIe hojA akammabhUmIe hojA?, goyamA! jammaNaM saMtibhAvaM ca paDucca kammabhUmIe no akammabhUmIe jahA bause, evaM chedovaThThAvaNievi, parihAravisuddhie ya jahA pulAe, sesA jahA sAmAiyasaMjae 11 // vR. cAritradvAramAzrityedamuktam-'sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM pulAe ityAdi, pulAkAdipariNAmasya cAritratvAt / jJAna jhare-- 'ahakkhAyasaMjayassa paMca nANAIbhayaNAe jahA nANuddesae'tti, iha ca jJAnoddezaka:-aSTamazatadvitIyoddezakasya jJAnavaktavyatArthamavAntaraprakaraNaM, bhajanA punaH kevaliyathAkhyAtacAritriNaH kevalajJAnaM chadmasthavItarAgayathAkhyAtacAritriNo dve vA trINi vA catvAri vA jJAnAni bhvntiityevNruupaa| zrutAdhikAre yathAkhyAtasaMyato yadi nirgranthastadA'STapravacanamAtrAdicaturdarzapUrvAntaM zrutaM yadi tusnAtakastadA zrutAtIto'ta evAha- 'jahanneNaM aTThapavayaNamAyAo'ityAdi |kaaldvaare mU. (944) sAmAiyasaMjaeNaM bhaMte ! kiM osappiNIkAle hojA ussappiNikAle honA noosappiNinoussappiNikAle hojA?, goyamA! osappiNikAlejahAbause, evaMchedovaTThAvaNievi, navaraMjammaNaM saMtibhAvaM(ca) paDucca causuvipalibhAgesunadhi sAharaNaM paDucca annayare paDibhAge hojA, sesaM taM cev| __ parihAravisuddhie pucchA, goyamA! osappiNikAle hojAjahA pulAo, ussappiNikAlevi jahA pulAo, suhamasaMparAio jahA niyaMTho, evaM ahakkhAovi 12 / / vR. 'evaMcheovaTThAvaNievi'tti, anena bakuzasamAnaH kAtazachedopasthApanIyasaMyata uktaH, tatra ca bakuzasyotsapiNyavasarpiNIvyatiriktakAle janmataH sadbhAvatazca suSamasuSamAdipratibhAgatraye niSedho'bhihitaH duSSamasuSamApratimAgeca vidhiH chedopasthApanIyasaMyatasya tu tatrApi nissedhaarthmaah-'nvr'mityaadi| mU. (945) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kAlagae samANe kiM gatiM gacchati ?, goyamA ! devagatiM gacchati, devagatiM gacchamANe kiMbhavaNavAsIsuuvava0 vANamaMtara0 uvavajejAjoisiesu uvavajejA vaimANiesu uvavajjejA?, go0! no bhavaNavAsIsu uvavanecA jahA kasAyakusIle, evaM chedovaTThAvaNievi, parihAravisuddhie jAva pulAe, suhumasaMparAe jahA niyNtthe| ahakkhAe pucchA, goyamA! evaMahakkhAyasaMjaevijAvaajahannamaNukoseNaM anuttaravimAnesu uvavajejA, atthegatie sijhaMti jAva aMtaM kreNti| sAmAiyasaMjaeNaM bhaMte! devalogesu uvavaJjamANe kiM iMdattAe uvavajati pucchA, goyamA! avirAhaNaM paDucca evaM jahA kasAyakusIle, evaMchedovaThThAvaNievi, parihAravisuddhiejahApulAe, sesA jahA niyNtthe| sAmAiyasaMjayassa NaM bhaMte ! devalogesu uvavaJjamANassa kevatiyaM kAlaM ThitI pa0 ?, goyamA! jahanneNaM do paliovamAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI, evaM chedovtttthaavnnievi| ___ parihAravisuddhiyassa pucchA, goyamA ! jahanneNaM do paliovamAI ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamAI, sesANaM jahA niyaMThassa 13 / Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/7/945 vR. saMyamasthAnadvAre - 'suhumasaMparAye 'tyAdI 'asaMkhejjA aMtomuhuttiyA saMjamaTThANa' tti antarmuhUrtte bhavAni AntarmuhUrtikAni, antarmuhUrttapramANA hi tadaddhA, tasyAzca pratisamayaM caraNavizuddhivizeSabhAvAdasaGghayeyAni tAni bhavanti yathAkhyAte tvekameva, tadaddhAyAzcaraNavizuddhernirvizeSatvAditi / 432 mU. (946) sAmAiya saMjayassa NaM bhaMte! kevaiyA saMjamaTTANA patrattA ?, goyamA ! asaMkhejA saMjamaTThANA pa0, evaM jAva parihAravisuddhiyassa / suhumasaMparAyasaMjayassa pucchA, goyamA ! asaMkhejjA aMtomuhuttiyA saMjamaTTANA pa0, ahakkhAyasaMjayassa pucchA, goyamA ! ege ajahannamaNukkosae saMjamaTThANe / eesi NaM bhaMte! sAmAiyachedobaTTAvaNiyaparihAravisuddhiyasuhumasaMparAga ahakkhAyasaMjayANaM saMjamadvANANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA ?, goyamA ! savvatthove ahakkhAyasaMjamassa ege ajahannamaNukosae saMjamaTThANe suhumasaMparAgasaMjayassa aMtomuhuttiyA saMjamaTTANA asaMkhejjaguNA parihAravisuddhiyasaMjayassa saMjamaTTANA asaMkhejaguNA sAmAiyasaMjayassa chedovaTThAvaNiyasaMjayassaya eesi NaM saMjamaTThANA dohavi tullA asaMkhejjaguNA 14 / vR. saMyamasthAnAlpabahutvacintAyAM tu kilAsadbhAvasthApanayA samastAni saMyamasthAnAnyekaviMzati, tatraikasamuparitanaM yathAkhyAtasya, tato'dhastanAni catvAri sUkSmasampatayasya, tAni ca tasmAdasaGghayeyaguNAni dRzyAni tebhyo'dhaJcatvAri parihRtyAnyAnyaSTau parihArikaraya, tAni ca pUrvebhyo'saGghayeyaguNAni zyAni tataH parihRtAni, yA catvAryaSTau ca pUrvoktAni tebhyo'nyAni ca catvArItyevaM tAni SoDaza sAmAyikacchedopasthApanIyasaMyatayoH pUrvebhyazcaitAnyasaGkhyAtaguNAnIti mU. (947) sAmAiyasaMjayassa NaM bhaMte! kevaiyA caritapajavA pa0 ?, goyamA ! anaMtA carittapajavA pa0 evaM jAva ahakkhAyasaMjayassa | sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! sAmAiyasaMjayassa saTTANasannigAseNaM carittapaJjavehiM kiM hINe tulle abbhahie?, goyamA ! siya hINe chaTTANavaDie, sAmAiyasaMjae NaMbhaMte! chedovadvAvaNiyasaMjayassa paradvANasannigAseNaM cittapaJjavehiM pucchA, goyamA ! siya hINe chaTTANavaDie, evaM parihAravisuddhiyassavi / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! suhamasaMparAgasaMjayassa paradvANasannigAseNaM caritapajave pucchA, goyamA ! hINe no tulle no abbhahie anaMtaguNahINe, evaM ahakkhAyasaMjayassavi, evaM chedovaDAvagievi, heTThillesu tisuvi samaM chaTTANavaDie uvarillesu dosu taheva hINe, jahA chedovaTThAvaNie tahA parihAravisuddhievi / suhumasaMparAgasaMjae NaM bhaMte! sAmAiyasaMjayassa paradvANa pucchA, goyamA ! no hINe no tulle abbhahie anaMtaguNamabbhahie, evaM cheovaTThAvaNiyaparihAravisuddhiesuvi samaM saTTANe siya hINe no tulle siya abbhhie| jai hINe anaMtaguNahINe aha abbhahie anaMtaguNamabbhahie, suhumasaMparAyasaMjayassa ahakkhAyasaMjayassa paraThThANe pucchA, gorAmA ! hINe no tulle no abbhahie anaMtaguNahINe, ahakkhAe heTTillANaM cauNhavi no TIje no tule anbhahie anaMtaguNamavyahie sahANe no hINe tullo nI abbhahie / Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 433 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-7 eesiNaMbhaMte! sAmAiyachedovaTThAvaNiyaparihAravisuddhiyasuhumasaMparAyaahakkhAsaMjayANaM jahannukkosagANaM carittapajjavANaM kayare 2 jAva visesAhiyA vA?, goyamA ! sAmAiyasaMjayassa chaovaTThAvaNiyasaMjayassa ya eesiNaM jahannagA carittapaJjavA doNhavi tullA savvatthovA parihAravisuddhiyasaMjayassajahannagA carittapajjavA anaMtaguNA tassa ceva ukko sagAcarittapajavAanaMtaguNA sAnAiyasaMjayassa cheovaTThAvaNiyasaMjayassa ya eesiNaM ukkosagA carittapajjavA doNhavi tullA anaMtaguNA suhumasaMparAyasaMjayassajahannagAcarittapajjavAanaMtaguNA tassa ceva ukkosagAcarittapajjavA anaMtaguNA ahakkhAyasaMjayassa ajahantramaNukkosagA carittapajjavA anaMtaguNA 15/ sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM sajogI honA ajogI hojA? goyamA ! sajogI jahA pulAe evaMjAva suhamasaMparAyasaMjae ahakkhAe jahA siNAe 16 // sAmAiyasaMjaeNaMbhaMte! kiM sAgArovautte hojjA anAgArovau0?, goyamA! sAgArovautte jahA pulAe evaM jAva ahakkhAe, navaraM suhumasaMparAe sAgArovautte hojA no anAgArovautte hojA 17 / sAmAiyasaMjaeNaMbhaMte ! kiM sakasAyI hojjA akasAyI hojA, goyamA! sakasAyI hojA noakasAyI hojA, jahA kasAyakusIle, evaM chedovaTThAvaNievi, parihAravisuddhiejahA pulAe, suhamasaMparAgasaMjae pucchA, goyamA ! sakasAyI hojjA no akasAyI hojA, jai sakasAyI hojA se NaM bhaMte ! katisu kasAyesu hojjA ?, goyamA! egami saMjalaNalobhe hojjA, ahakkhAyasaMjae jAva niyaMThe 181 ___sAmAiyasaMjae gaMbhaMte! kiMsalesse hojjA alesse hojA?, goyamA ! salesse hojAjahA kasAyakusIle, evaM chedovaTThAvaNievi,parihAravisuddhie jahA pulAe, suhamasaMparAejahA niyaMThe, ahakkhAe jahA siNAe, navaraMjaisalesse hojA emAe sukkalessAe hojA 19 // 7. sannikarSadvAre-- sAmAiyasaMjame NaM maMte ! sAmAiyasaMjayasse'tyAdau "siya hINe ti asajhyAtAnitasya saMyamasthAnAni, tatraca yadaiko hInazuddhike'nyastvitaratra vartate tadaikohIno'nyastvabhyadhikaH, yadA tusamAne saMyamasthAne vartete tadA tulye, hInAdhikave caSaTsthAnapatitatvaM syaadtevaah-'chtttthaannvddie'tti| upayogadvAre-sAmAyikasaMyatAdInAM pulAkavadupayogadvaM bhavati, sUkSmasamparAyasaMyatasya tuvizeSopadarzanArthamAha-'navaraM suhumasaMparAie'ityAdi, sUkSmasamparAyaH saakaaropyuktstthaasvbhaavtvaaditi|leshyaadvaare-ythaakhyaatsNytH snAtakasamAna uktaH, snAtakazcasalezyo vAsyAdalezyovA, yadisalezyastadA paramazuklalezyaH syAdityevamuktaH, yathAkhyAtasaMyatasya tu nirgranthatvApekSayA nirvizeSeNApi zuklalezyA syAdayo'sya vizeSasyAbhidhAnArthamAha-'navaraM jaItyAdi / pariNAmadvAre mU. (948) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kiM vaDDamANapariNAme honA hIyamANapariNAme avaTThiyapariNAme?, goyamA! vaDDamANapariNAmejahA pulAe, evaMjAva parihAravisuddhie, suhumasaMparAya pucchA, goyamA! vaDDamANapariNAmevA hojA hIyamANapariNAmevA hojA noavaTThiyapariNAme [3128 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 hojA, ahakkhAe jahA niyaMThe / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM vaDamANapariNAme hojjA ?, goyamA ! jaha0 eka samayaM jahA pulAe, evaM jAva parihAravisuddhievi, suhumasaMparAgasaMjae NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM vahnamANapariNAme hojjA ?, goyamA ! jahantreNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM, kevatiyaM kAlaM hIyamANapariNAme evaM ceva / bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/7/948 ahakkhAyasaMjae NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM vaDamANapariNAme hojjA ?, goyamA ! jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNavi aMtomuhuttaM, kevatiyaM kAlaM avaTTiya pariNAme hojjA ?, goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI 20 / vR. 'suhumasaMparAye' ityAdI, 'vaDDamANapariNAme vA hojjA hIyamANapariNAme vA hojjA no avaTTiyapariNAme hoja 'tti sUkSmasamparAyasaMyataH zreNi samArohan varddhamAnapariNAmastato bhrasyan hIyamAnapariNAmaH, avasthitapariNAmastvasau na bhavati, guNasthAnakasvabhAvAditi / tathA 'suhumasamparAyasaMjaeNaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM' ityAdI 'jahantreNaM ekkaM samayaM ti sUkSmasamparAyasya jaghanyato varddhamAnapariNAma ekaM samayaM pratipattisamayAnantarameva maraNAt, 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM ti tadguNasthAnakasyaitAvapramANatvAt, evaM tasya hIyamAnapariNAmo'pi bhAvanIya iti tathA 'ahakkhAyasaMjae NaM bhaMte!' ityAdI 'jahanneNaM aMtohamuttaM ukoseNaMpi aMtomuhuttaM 'tti yo yathAkhyAtasaMyataH kevalajJAnamutpAdayiSyati yazca zailezIpratipannastasya varddhamAnapariNAmo jaghanyata utkarSatazcAntarmuhUrtaM taduttarakAlaM tadvayavacchedAt, avasthitapariNAmastu jaghanyenaikaM samayaM, upazamAddhAyAH prathamasamayAnantarameva maraNAt / ukkoseNaM deNA puvvakoDi tti etacca prAgvadbhAvanIyamiti // bandhadvAre bhU. (949) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kai kammappagaDI baMdhai ?, goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA evaM jahA bause, evaM jAva parihAravisuddhie / suhusaMparAgasaMjae pucchA, goyamA ! AuyamohaNijjavajjAo cha kampappagaDIo baMdhati, ahakkhAesaMjae jahA siNAe 21 / sAmAiyasaMjae bhaMte! kati kammappagaDIo vedeti ?, goyamA ! niyamaM aTTha kammappagaDIo vedeti, evaM jAva suhumsNpraae| ahakkhAe pucchA, goyamA ! sattavihaveyae vA cauvvihaveyae vA, sattaviha vedemANe mohaNijjavajjAo satta kammappagaDIo vedeti, cattAri vedemANe veyaNijjAu - yanAmagoyAo cattAri kammappagaDIo vedeti 22 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kati kammappagaDIo udIreti ?, goyamA ! sattaviha jahA bauso, evaM jAva parihAravisuddhIe / suhumapaMsaparAe pucchA, goyamA ! chacciha udIrae vA paMcaviha udIrae vA, cha udIremANe AuyaveyaNijjavajjAo cha kampappagaDIo udIrei paMca udIremANA AuyaveyaNijjamohaNijjavajjAo paMca kammappagaDIo udIrei / ahakkhAyasaMjae pucchA, goyamA ! paMcaviha udIrae vA duviha udIrae vA anudIrae vA, paMca udIremANe Auya0 sesaM jahA niyaMThassa 23 / Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH - 7 435 vR. 'suhumasaMparAe' ityAdI 'AuyamohaNijjavajjAo cha kampappagaDIo baMdhai' tati sUkSmasamparAya saMyato hyAyurna badhnAti apramattAntatvAttadbandhasya, mohanIyaM ca bAdarakaSAyodayAbhAvAnna banAtIti tadvarjA SaT karmmaprakRtIrbaghnAtIti / vedadvAre 'ahakkhAye 'tyAdau 'sattavihaveyae vA cauvvihaveyae va 'tti yathAkhyAtasaMyato nirgranthAvasthAyAM 'mohavaja' tti mohavarjAnAM saptAnAM karmmaprakRtInAM vedako mohanIyasyopazAntatvAt kSINatvAdvA, snAtakAvasthAyAM tu catasRNAmeva, ghAtikarmmaprakRtInAM tasya kSINatvAt / mU. (950) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! sAmAiyasaMjayattaM jahamANe kiM jahati kiM uvasa: paJcati ?, go0 sAmAiyasaMjayattaM jahatti chedovaTThAvaNiyasaMjayaM vA suhumasaMparAgasaMjayaM vA asaMjamaM vA saMjamAsaMjamaM vA uvasaMpajJjati / cheovaTThAvaNie pucchA, goyamA ! cheovadvAvaNiyasaMjayattaM jahati sAmAiyasaMja0 parihAravi0 suhumasaM0 asaMja0 saMjamAsaMjamaM vA uva0 / parihAravisuddhie pucchA, goyamA! parihAravisuddhiyasaMjayattaM jahati chedovaTThAvaNiyasaMjayaM vA asaMjamaM vA upasaMpajJjati / suhumasaMparAe pucchA, goyamA ! suhumasaMparAyasaMjayattaM jahati sAmAiyasaMjayaM vA cheovaTThAvaNiyasaMjayaM vA ahakkhAyasaMjayaM vA asaMjamaM vA uvasaMpajjai / ahakhAyasaMjaNaM pucchA, goyamA ! ahakkhAyasaMjayattaM jahati suhumasaMparAgasaMjayaM vA asaMjamaM vA siddhigatiM vA uvasaMpaddhati 24 / vR. upasampaddhAnadvAre - 'sAmAiyasaMjaeNa' mityAdi, sAmAyikasaMyataH sAmAyikasaMyatatvaM tyajati chedopasthApanIyasaMyatatvaM pratipadyate, caturyAmadharmAtpaJcayAmadharmmasaGkrame pArzvanAghaziSyavat, ziSyako vA mahAvratAropaNe, sUkSmasamparAyasaMyatatvaM vA pratipadyate, zreNipratipattitaH asaMyAdirvA bhavedbhAvapratipAtAditi / tathA chedopasthApanIyasaMyatazchedopasthApanIyasaMyatatvaM tyajan sAmAyikasaMyatatvaM pratipadyate, yathA''didevatIrthasAdhuH ajitasvAmitIrthaM pratipadyamAnaH, parihAravizuddhikasaMyatatvaM vA pratipadyate, chedopasthApanIyavata eva parihAravizuddhisaMyamasya yogyatvAditi / tathA parihAravizuddhikasaMyataH parihAravizuddhikasaMyatatvaM tyajan chedopasthApanIyasaMyatatvaM pratipadyate punargacchAdyAzrayaNAt asaMyamaMvA pratipadyate devatvotpattAviti / tathA sUkSmasamparAyasaMyataH sUkSmasamparAya saMyatatvaM zreNIpratipAtena tyajan sAmAyikasaMyatatvaM pratipadyate yadi pUrvaM sAmAyikasaMyato bhaveta chedopasthApanIyasaMyatatvaM vA pratipadyate yadi pUrvaM chedopasthApanIyasaMyato bhavet, yathAkhyAtasaMyatatvaM vA pratipadyate zreNIsamArohaNata iti / tathA yathAkhyAtasaMyato yathAkhyAtasaMyatatvaM tyajan zreNipratipatanAt sUkSmasamparAyasaMyatatvaM pratipadyate asaMyamaM vA pratipadyate, upazAntamohatve maraNAt devotpattI, siddhigatiM vopasampadyate snAtakatve satIti // AkarSadvAre mU. (951) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kiM sannovautte ho0 nosannovautto hojjA ?, go0 ! sanovautte jahA bauso, evaM jAva parihAravi0 suhumasaMparAe ahakkhAe ya jahA pulAe 25 / Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/951 sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kiM AhArae hojA anAhArae hojjA jahA pulAe, evaM jAva suhumasaMparAe, ahakkhAyasaMjae jahA siNAe 26 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte! kati bhavaggahaNAiM hojjA ?, goyamA ! jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM aTTa, evaM chedovaTThAvaNievi, parihAravisuddhie pucchA, goyamA ! jaha0 evaM samayaM ukkoseNaM tinni, evaM jAva ahakhAe 27 / mU. (952) sAmAiyaMsaMjayassa NaM bhaMte! egabhavaggahaNiyA kevatiyA AgarisA pa0, goyamA ! jahantreNaM jahA bassa, chedovaDAvaNiyassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM evaM ukseNaM vIsapuhuttaM parihAravisuddhiyassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM ekaM ukkoseNaM tini / 436 suhumasaMparAyassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM evaM ukkoseNaM cattAri ahakkhAyassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM eka ukkoseNaM doni / sAmAiyasaMjayassa NaM bhaMte! nAnAbhavaggahaNi kevatiyA AgArisA pa0 ?, goyamA ! jahA bause / chedovaTThAvaNiyassa pucchA, goyamA ! jahantreNaM donni ukkoseNaM uvariM navaNhaM sayANaM aMto sahassassa / parihAravisuddhiyassa jahantreNaM donni ukkosaNaM satta, suhumasaMparAgassa jahantreNaM donni ukkoseNaM nava, ahakkhAyarasa jahantreNaM dotri ukkoseNaM paMca | vR. 'chedovaDAvaNIyasse' tyAdau 'vIsapuhuttaM' ti chedopasthApanIyasyotkarSato viMzatipRthaktvaM paJcaSAdiviMzatayaH AkarSANAM bhavanti parihAravisuddhiyasse' tyAdau 'ukkoseNaM tinni' tti parihAravisuddhikasaMyatatvaM trIn vArAn ekatra bhave utkarSataH pratipadyate, 'suhumasaMparAyasse'tyAdI 'ukkoseNaM cattAri' ti ekatra bhave upazamazreNIdvayasambhavena pratyekaM saGklizyamAna visudhyamAnalakSaNasUkSmasamparAyadvayabhAvAccataH pratipattayaH sUkSmasamaparAyasaMyatve bhavanti, 'ahakkhAe' ityAdI 'ukkoseNaM donni' tti upazamazreNIdvayasambhavAditi / nAnAbhavagrahaNAkarSAdhikAre 'cheovaTTAvaNIyasse' tyAdau 'ukkoseNaM uvari navahaM sayANaM aMtosahassa' tti, kathaM ? kilaikatra bhavagrahaNe SaDviMzataya AkarSANAM bhavanti, tAzcAdyabhirbhavairguNitA nava zatAni SaSTyadhikAni bhavanti idaM ca sambhavamAtramAzritya saGkhyAvizeSapradarzanamato'nyathA'pi yathA nava zatAnyadhikAni bhavanti tathA kAryaM, 'parihAravisuddhiyasse'tyAdI 'ukkoseNaM satta' tti, katham ?, ekatra bhave teSAM trayANAmuktatvAt bhavatrayasya ca tasyAbhidhAnAdekatra bhave trayaM dvitIye dvayaM tRtIye dvayamityAdivikalpataH saptAkarSAH parihAravizuddhikasyeti / 'suhamasaMparAyasse' tyAdau 'ukkoseNaM nava'tti, kathaM ?, sUkSmasamparAyasyaikatra bhave AkarSacatuSkasyoktatvAdbhavatrayasya ca tasyAbhidhAnAdekatra catvAro dvitIye'pi catvArastRtIye caika ityevaM naveti / 'ahakkhAe' ityAdau 'ukkoseNaM paMca'tti, kathaM ?, yathAkhyAta- saMyatasyaikatrabhave dvAvAkarSI dvitIye ca dvAvekatra caika ityevaM pazJceti / / kAladvAre mU. (953) sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ?, goyamA ! jahantreNaM ekka samayaM ukkoseNaM desUNaehiM navahiMvAsehiM UNiyA puvvakoDI, evaM chedovaTTAvaNievi, parihAravisuddhie jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaMdesUNaehiM ekUNatIsAe vAsehiM UNiyA puvvakoDI, Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-7 suhumasaMparAe jahA niyaMThe, ahakkhAe jahA saamaaiysNje| sAmAiyasaMjayANaM bhaMte ! kAlao kevaccirahoi?, goyamA! savvaddhA, chedovaTThAvaNiesu pucchA, goyamA! jahanneNaM aDDAijAI vAsasayAiMukko0 pnnaasNsaagrovmkoddiyshssaaiN| parihAravisuddhIe pucchA, goyamA! jahanneNaM desUNAI do vAsasayAI ukko desUNAo do puvakoDIo, suhumasaMparAgasaMjayANaMbhaMte! pucchA, goyamA!jaha0 eksamayaMukkoseNaM aMtomuhattaM, ahakkhAyasaMjayA jahA sAmAiyasaMjayA 29 / / sAmAiyasaMjayassaraNaMbhaMte! kevatiyaMkAlaM aMtara hoi?, goyamA! jahantreNaMjahA pulAgassa evaMjAva ahakkhAyasaMjayassa, sAmAiyasaM0 bhaMte! pucchA, goyamA! nasthiaMtaraM, chedovaTThAvaNiya pucchA, goyamA! jahanneNaM tevardivAsasahassAMukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkADIo, parihAravisuddhiyassa puchA, goyamA! jahanneNaM caurAsIiM vAsasahassAI ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo, suhamasaMparAyANaM jahA niyaMThANaM, ahakkhAyANaM jahA sAmAiyasaMjayANaM 30 // sAmAiyasaMjayassaNaM bhaMte ! kati samugghAyA pannattA?, goyamA! cha samugdhAyA pannattA, taM jahAkasAyakusIlassa, evaM chedovaThThAvaNiyassavi, parihAravisuddhiyassa jahA pulAgassa, suhumasaMparAgassa jahA niyaMThassa, ahakhAyassa jahA siNAyassa 31 // sAmAiyasaMjaeNaM bhaMte! logassa kiM saMkhecaibhAge hojA asaMkhejaibhAge pucchA, goyamA no saMkhejaijahA pulAe, evaM jAva suhumasaMparAe / ahakkhAyasaMjae jahA siNAe 32 / sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! logassa kiM saMkhejaibhAgaM phusai jaheva hojA taheva phusai 33 // sAmAiyasaMjae NaM bhaMte ! kayaraMmi bhAve hojA?, goyamA ! uvasamie bhAve hojA, evaM jAva suhumasaMparAe, ahakkhAyasaMparAe pucchA, goyamA! uvasamie vA khaie vA bhAve hojjA 34 sAmAiyasaMjayANaMbhaMte! egasamaeNaM kevatiyA hojA?,goyamA! paDivajamANaeya paDucca jahA kasAyakusIlA taheva niravasesa, chedovaTThAvaNiyA pucchA, goyamA! paDivaJjamANe paDucca siyaasthisiya nasthi, jaiasthijahanneNaM eko vAdo vAtini vA ukkoseNaMsayapuhattaM, puvvapaDivannae paDucca siya asthi siya nasthi, jai asthi jahanneNaM koDisayapuhuttaM ukkoseNavi koDisayapuhattaM, parihAravisuddhiyA jahA pulAgA, suhamasaMparAyA jahA niyNtthaa| ahakkhAyasaMjayANaM pucchA, goyamA! paDivajamANae paDucca siya asthi siya nasthi, jai asthi jahanneNaM ekko vA do vA tini vA ukkoseNaM bAvaTThasayaM ahuttarasayaM khavagANaM caumpanna uvasAmagANaM, puvvapaDivatrae paDucca jahanneNaM koDipuhuttaM ukkoseNavi koddipuhuttN| eesiNaMbhaMte! sAmAiyacheovaTThAvaNiyaparihAravisuddhiyasuhumasaMparAyaahakkhAyasaMjayANaM kayare 2 jAva visesAhiyA?, goyamA! savvatthovA suhumasaMparAyasaMjayA parihAravisuddhiyasaMjayA saMkhenaguNA ahaskhAyasaMjayA saMkhe0 cheovaTThavaNiyasaMjayA saMkhe0 sAmAiyasaMjayA saMkheja036 / vR. 'sAmAjhya' ityAdausAmAyikapratipattisamayasamanantarameva maraNAdekaH samayaH, ukkoseNaM desUNaehiM navahiM vAsehiM UNiyA puvakoDI'tti yaduktaM tadgarbhasamayAdArabhyAvaseyam, anyathA janmadinApekSayA'STavarSonikaiva sA bhavatIti, "parihAravisuddhie jahanneNaM ekkaM samaya'ti mrnnaapekssmett| Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/953 _ 'umeseNaM desUNaehiti,asyAyamarthaH-dezonanavavarSajanmaparyAyeNa kenApipUrvakoTyAyuSA pravrajyA pratipannA, tasya ca viMzativarSapravrajyAparyAyasya dRSTivAdo'nujJAtastatazcAsau parihAravizuddhikaMpratipannaH, tamrASTAdazamAsamAnamapyavicchinnatatpariNAmena tenAjanma pAlitamityevamekonatriMzadvarSonAMpUrvakoTiMyAvattatsyAditi, "ahakkhAe jahA sAmAiyasaMjae'ti tatra jaghanyata eka samayaM upazamAvasthAyAM maraNAt, utkarSato dezonA pUrvakoTI, snAtakayathAkhyAtApekSayeti / pRthaktvena kAlacintAyAM cheovaTThAvaNie' ityAdi, tatrotsapiNyAmAditIrthakarasya tIrtha yAvacchedopasyApanIyaM bhavatIti, tIrthaM ca tasya sADhe dve varSazate bhavatItyata uka-'adAilAI ityAdi, tathA'vasarpiNyAmAditIrthakarasya tIrthaM yAvacchedopasthApanIyaMpravartatetacca paJcAzatsAgaropamakoTIlakSA ityataH 'ukkoseNaM pnnaasmityaadhuktmiti| ___ parihAravizuddhikakAlojaghanyena desUNAiMdovAsasayAiMti,katham?, utsarpiNyAmAdyasya jinasya samIpe kazcidvarSazatAyuH parihAravizuddhikaM pratipannastasyAntike tajjIvitAnte'nyo varSazatAyureva tataH parato na tasya pratipattirastItyevaM dve varSazate, tayozca pratyekamekonatriMzati varSeSu gateSu tAtipattirityevamaSTapaJcAzatA varSenyU~nete iti dezone ityuktuN| etacca TIkAkAravyAkhyAnaM, cUrNikAravyAkhyAnamapyevameva, kintvasarpiNyantimajinApekSamiti vizeSaH, 'ukkoseNaM desUNAo do pubdakoDIo'tti, katham ?, avasarpiNyAmAditIrthakarasyAntike pUrvakoTyAyuH kazcitparihAravizuddhikaM pratipannastasyAntike tajjIvitAnte'nyastAIza eva tatpratipanna ityevaM pUrvakoTIdvayaM tathaiva dezonaM parihAravizuddhikasaMyatatvaM syAditi / anantaradvAre-'cheovaTThAvaNie'tyAdI 'jahanneNaM tevaDhei vAsasahassAiMti, katham ?, avasarpiNyA duSpamA yAvacchedopasthApanIyaM pravartate tatastasyA evaikaviMzativarSasahasramAnAyAmekAntaduSSamAyAmutsapiNyAzcaikAntaduSSamAyAMca tatpramANAyAmeva tadabhAvaH' tevaM caikaviMzativarSasahasramAnatrayeNa triSaSTivarSasahasrANAmantaramiti, 'ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo'tti kilotsarpiNyAM caturviMzatitamajinatIrthe chedopasthApanIyaM pravartate tatazca / suSamaduSSamAdisamAtrayekrameNa dvitricatuHsAgaropamakoTIkoTIpramANeatIteavasarpiNyAzcaikAntasuSamAditrayekrameNa catustridvisAgaropamakoTIrapramANe atItaprAyeprathamajinatIrthe chedopasthApanIyaM pravartata ityevaM yathoktaMchedopasthApanIyasyAntaraM bhavati, yacceha kiJcinnapUryateyaccapUrvasUtre'tiricyate tadalpatvAnna vivakSitamiti, 'parihAravisuddhisse'tyAdi / parihAravizuddhikasaMyatasyAntaraMjaghanyaM caturazItivarSasahasrANi, katham?,avasarpiNyA duSSamaikAntaduSSamayorutsapiNyAzcaikAntaduSSamAduSSamayoH pratyekamekaviMzativarSasahanapramANatvena caturazItivarSasahasrANAM bhavati tatra ca parihAravizuddhikaM na bhavatItikRtvA jaghanyamantaraM tasya yathoktaM syAt, yazcehAntimajinAnantaro duSSamAyAM parihAravizuddhikakAlo yazcotsarpiNyAstRtIyasamAyAMparihAravizuddhikapratipattikAlApUrvakAlo nAsau vivakSito'lpatvAditi, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIotti chedopasthApanIyotkRSTAntaravadasya bhAvanA kAryeti / pariNAmadvAre 'chedovaThThAvaNiye' ityAdau 'jahanneNaM koDisayapuhuttaM ukkoseNavi koDisayapuhattaM tti, ihotkRSTaM chedopasthApanIyasaMyataparimANamAditIrthakaratIrthAnyAzritya saMbhavati, jaghanyaM Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH - 7 439 tu tatsamayag nAvagamyate, yato duSyamAnte bharatAdiSu dazasu kSetreSu pratyekaM tadvayasya bhAvAdviMzatireva teSAM zrUyate kecitpunarAhuH - idamapyAditIrthakarANAM yastIrthakAlastadapekSayaiva samavaseyaM, koTI zatapRthakatvaM ca jaghanyamalpataramutkRSTaM ca bahutaramiti / alpabahutvadvAre-'savvatthovA suhumasaMparAyasaMjaya'tti stokatvAttakAlasya nirgranthatulyatvena ca zatapRthaktva pramANatvAtteSAM 'parihAravisuddhiyasaMjayA saMkhejjaguNa' tti tatkAlasya bahutvAt, pulAkatulyatvena ca sahasrapRthaktvamAnatvAtteSAm, 'ahakkhAyasaMjayA saMkhejjaguNa' tti koTIpRthaktvamAnatvAtteSAM 'chedovaTTAvaNiyasaMjayA saMkhejjaguNa' tti koTIzatapRthaktvAmAnatayA teSAmuktatvAta, 'sAmAiyasaMjayA saMkhejjaguNa'tti kaSAyakuzIlatulyatayA koTIsahasrapRthaktvamAnatvenoktatvAteSAmiti anantaraM saMyatA uktAsteSAM ca kecitprati sevAvanto bhavantIti pratisevAbhedAn pratisevA ca nirdoSamAlocayitavyeti AlocanAdoSAn AlocanAsambandhAdAlocakaguNAn guruguNAMzca darzayannAha - mU. (954) paDisevaNa dosAloyaNA ya AloyaNArihe ceva / tatto sAmAyArI pAyacchitte tave ceva // . mU. (955) kaivihANaM bhaMte! paDisevaNA pa0 go0 ?, goyamA ! dasavihA paDise0 paM0, taM0mU. (956 ) dappa 1 ppamAda 2 'NAbhoge 3, Aure 4 AvatI 5 tiya / saMkine 6 sahasakkAre, 7 bhaya 8 ppaosA 9 ya vImaMsA 10 | vR. 'dasavihe 'tyAdi, 'dappappamAyaNAbhoge'ti, iha saptamI pratyekaM dRzyA, tena darSe sati pratisevA bhavati darpazcavalganAdi, tathA pramAde sati, pramAdazca madyavikathAdiH, tathA'nAbhoge sati, anAbhogazcAjJAnam, 'Ature' tti Aturatve sati Aturazca bubhukSApipAsAdibAdhitaH, AvaIya ti Apadi satyAM, Apacca dravyAdibhedena caturvidhA, tatra dravyApat prAsukAdidravyAlAbhaH, kSetrApat kAntArakSetrapatitatvaM, kAlApat durbhikSakAlaprApti, bhAvApad glAnatvamiti / 'saMkiNNe 'ttisaGkIrNe svapakSaparapakSavyAkule kSetre sati, 'saMkiya' tikvacitpAThastatra ca zaGkite AdhAkamrmmAditvena zaGkitabhaktAdiviSaye, nizIthapAThe tu 'tiMtiNa' ityabhidhIyate, tatra ca tintiNatve sati, taccAhArAdyalAbhe sakhedaM vacanaM, 'sahasakkAre' ti sahasAkAre sati - AkasmikakriyAyAM tathA ca // 1 // "puvviM apAsiUNaM pAe chUDhaMmi jaM puNo pAse / na tarai niyatteuM pAyaM sahasAkaraNameyaM // iti / bhayappaosAyatti bhayAt-siMhAdibhayena pratasevA bhavati, tathA pradveSAcca, pradveSazcakrodhAdiH, 'vImaMsa' ttivimarzAt- zikSakAdiparIkSaNAditi, evaM kAraNabhedena daza pratisevAbhedA bhavanti / dasa AloyaNAdosA patrattA, taMjahA pU. (957) mU. (958) AkaMpaittA 1 aNumANaittA 2 jaM diTTha 3 bAyaraM ca 4 suhumaM vA 5 / channaM 6 saddAulayaM 7 bahujaNa 8 avvatta 9 tassevI 10 // vR. 'AkaMpaittA'gAhA, Akamya-AvarjitaH sannAcArya stokaM prAyazcittaM me dAsyatI Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/758 tibuddhayA''locanA''cArya vaiyAvRtyakaNAdinA''vayaM yadAlocanamasAvAlocanAdoSaH 'aNumANaitta'ttianumAnya-anumAnaM kRtvA laghutarAparAdhanivedanena mRdudaNDAditvamAcAryasyAkAlayya yadAlocanamasau taddauSaH, evaM jaMdi8'ttiyadAcAryAdinA dRSTamaparAdhajAtaM tadevAlocayati 'bAyaraMva'ttibAdaramevAticArajAtamAlocayatinasUkSmaMtatrAvajJAparatvAt, 'suhumaMva'tti sUkSmamevAticArajAtamAlocayati,yaH kila sUkSma tadAlocayati sa kathaM bAdaraM tannAlocayatItyevaMrUpabhAvasampAdanAyA''cAryasyeti, 'channaM ti channaM praticchannaM pracchanaM-atilajjAlutayA'vyaktavacanaM yathA bhavati, evamAlocayati yathA''tmanaiva shRnnoti| ___saddAulaya'ti zabdAkulaM-bRhacchabdaM yathA bhavatyevamAlocayati, agItArthAn zrAvayannityarthaH, 'bahujaNa tti bahavo janA-AlocanAguravoyatrAlocanetadbahujanaMyathA bhavatyevamAlocayati, ekasyApyaparAdhasya bahubhyonivedanamityarthaH, 'avvattatti avyaktaH-agItArthastasmai AcAryAyayadAlocanaMtadapyavyaktamityucyate, 'tasseviti yamaparAdhamAlocayiSyatitamevAsevate yoguru satatsevItasmaiyadAlocanaM tadapi tasvIti, yataHsamAnazIlAya gurave sukhenaiva vivakSitAparAdho nivedayituM zakyata iti tatsevine nivedytiiti| mU. (959) dasahiM ThANehiM saMpanne anagAre arihati attadosaM Aloittae, taMjahA-jAtisaMpanne 2 kulasaMpanne 2 vinayasaMpanne 3 nANasaMpanne 4 daMsaNasaMpanne 5 carittasaMpanne 6 khaMte 7 daMte 8 amAyI 9 apacchANutAvI 10 / / - ahiM ThANehiM saMpanne aNagAre arihati AloyaNaM paDicchittae, taMjahA-AyAravaM 1 AhAravaM 2 vavahAravaM 3 uvvIlae 4 pakuvvae 5 aparissAvI 6 nijavae 7avAyadaMsI 8 // vR. 'jAisaMpanne' ityAdi, nanvetAvAn guNasamudAya Alocakasya kasmAdanviSyate? iti, ucyate, jAtisampannaH prAyo'kRtyaM na karotyeva kRtaMcasamyagAlocayatIti, kulasampanno'GgIkRtaprAyazcittasya voDhA bhavati, vinayasampanno vandanAdikAyA AlocanAsAmAcAryAprayoktA bhavatIti, jJAnasampannaH kRtyAkRtyavibhAgaM jAnAti, darzanasampannaH prAyazcittAcchuddhiM zraddhatte, cAritrasampannaH prAyazcittamaGgikaroti,kSAnto-gurubhirupAlambhito na kupyati, dAnto-dAntendriyatayAzuddhiM samyag vahati, amAyI-agopayantraparAdhamAlocayati, apazcAttApI Alocite'parAdhe pazcAttApamakurvanirjarAbhAgI bhvtiiti| ___'AyArava'mityAdi, tatra AcAravAn' jJAnAdipaJcaprakArAcArayuktaH 'AhAravaM'ti AlocitAparAdhAnAmavadhAraNAvAn 'vavahAravaM'tiAgamazrutAdipaJcaprakAravyavahArANAmanyatamayuktaH 'ubbIlae'tti apavrIDakaH lajajayA'tIcArAn gopAyantaM vicitravacanairvilajIkRtya samyagAlocanAMkArayatItyarthaH pakuvvae'ttiAlociteSvaparAdheSuprAyazcittadAnato vizuddhiMkArayituM samarthaH 'aparissAvitti AlocakenAlocitAn doSAn yo'nyasmai na kathayatyasAvaparizrAvI 'nijavae'tti niryApakaH' asamarthasya prAyazcittinaH prAyazcittasya khaNDazaH karaNena nirvAhakaH 'avAyadaMsitti AlocanAyA adAne pAralaukikApAyadarzanazIla iti / ___ anantaramAlocanAcArya uktaH, saca sAmAcAryA pravartako bhavatIti tAMpradarzayannAhamU. (960) dasavihA sAmAyAri pa0 taM0 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 441 zatakaM-25, vargaH-, uddezakaH-7 vR. 'dasavihA sAmAyArI'tyAdi, pratItA ceyaM / mU. (961) icchA 9 micchA ra tahakare 3, AvassiyA ya 4 nisIhiyA 5 // ApucchaNA ya 6 paDipucchA 7, chaMdaNA ya 8 nimaMtaNA 9 // uvasaMpayA 10 ya kAle, sAmAyIrA bhave dasahA / / vR. navaramApRcchA-kArye prazna iti, pratipRcchA tu pUrvaniSiddhe kArya eva, tathA chandanApUrvagRhItena bhaktAdinAnimantraNA tvagRhItena, upasampacca-jJAnAdinimittamAcAryAntarAzrayaNamiti mU. (962) dasavihe pAyacchitte paM0 20 AloyaNArihe paDikkamaNArihe tadubhayArihe vivegArihe viusaggArihe tavArihe chedArihe mUlArihe aNavaThThappArihe paarNciyaarihe| vR.atha sAmAcArIzeSatvAprAyazcittasya tadabhidhAtumAha-'dasavihe'tyAdi,ihaprAyazcittazabdo'parAdhe tacchuddhau ca dRzyate tadihAparAdhe zyaH / tatra 'AloyaNArihe'tti AlocanA-nivedanA tallakSaNAM zuddhiM yadarhatyaticArajAtaM tadAlocanAha, evamanyAnyapi, kevalaM pratikramaNaM-mithyAduSkRtaM tadubhayaM AlocanAmithyAduSkRte, vivekaH-azuddhabhaktAdityAgaH / vyutsarga-kAyotsarga tapoHnirvakRtikAdi, chedaH-pravrajyApa yahasvIkaraNaM mUlaM-mahAvratA- ropaNaM anavasthApyaM-kRtatapaso vratAropaNaM paaraanycikNlinggaadibhedmiti| prAyazcittaM ca tapa UktaM, atha tapa eva bhedata Aha mU. (963) duvihe tave pannate, taMjahA-bahirie yAmitaraeya, se kiMtaMbAhirae tave?, bAhirae tavechavihe pa0,taM0mU. (964) aNasaNa UNoyiyA bhikkhAyariyA ya rspricaao| . kAyakileso paDisaMlINayA banjho (tvohoi)|| mU. (965) se kiM taM aNasaNe?,a02 duvihe paM0, taM0-ittariya Avakahie ya, se kiM taM ittarie?, 2 anegavihe pannatte, taMjahA-cautthe bhatte chaThe bhatte aTThame bhatte dasame bhatte duvAlasame bhatte codasame bhatte addhamAsie bhatte mAsie bhatte domAsie bhatte temAsie bhatte jAva chammAsie bhatte, settaM ittrie| se kiMtaMAvakahie?, Avaka02 duvihe paM0, taM0-pAovagamaNe yabhattapaJcakkhANe ya se kaMtaMpAovagamaNe?, pA0 2 duvihe0 paM0, taM0-nIhArimeyaanIhArimeya niyamaapaDikamme, setaMpAovagamaNe, se kiMtaMbhattapaJcakkhANe?, bhatta02 duvihe pa0, taM0-nIhArimeya anIhArime ya niyamaM sapaDikkame, settaM bhattapaJcakkhANe, setaM Avakahie, settaM annsnne| se kiMtaMomoyariyA?, omoyariyA duvihA paM0, taM0-dabbomoyariyA ya bhAvomoyariyA yase kiMtaMdavyomoyariyA?, 2duvihApa0 taM0-uvagaraNadavyomoyariyAya bhattapANadavyomoyariyA ya se kiM taM uvagaraNadavyomoyariyA?, 2 ege vatthe ege pAde ciyattIvagaraNasAtijaNayA, settaM upakaraNadavyomoya0, se kiM taM bhattapANadavyomoyariyA?, aTThakukkaDiaMDagappamANamette kavale AhAraM AhAremANassaappAhA duvAlasa jahA sattamasae paDhamoddesae jAvano pakAmarasabhotIti vattavvaM siyA, setaM bhattapANadavyomoyariyA, settaM dvyomoyriyaa| Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/965 se kiMtaM bhAvamoyariyA?, bhAvo02 anegavihA paM0, taM0-appakohe jAva appalobhe appasadde appajhajhe appatumaMtume, settaM bhAvomodariyA, setaM omoyriyaa| se kiMtaM bhikkhA0?, bhi02 anegavihA pa0 taM0-davyAbhiggahacarae jahA uvavAie jAva suddhesaNie saMkhAdattie, settNbhikkhaayriyaa| se kiM taM rasaparicAe?, ra0 ra aNegavihe paM0 20-nivigitie paNIyarasavivajae jahA uvavAie jAva lUhAhAre, settaM rspricaae| se kiM taM kAyakilese ?, kAyakilese anegavihe paM0 20-ThANAdIe ukkuDuyAsahie jahA uvavAie jAva savvagAyapaDikammavipyamukka, settaM kaaykilese| se kiM taM paDisaMlINayA ?, paDisaMlINayA cauvvihA paM0 taM0-iMdiyapaDisaMlINayA kasAyapaDisaMlINayA jogapaDisaMlINayA vivittsynnaasnnsevnnyaa| . se kiM taM iMdiyapaDisaMlINayA?,2paMcavihA paM0 taM0-soiMdiyavisayappayAraniroho vA soiMdiyavisayappattesu vA atthesu rAgadosaviNiggahI cakkhidiyavisaya evaM jAva phAsiMdiyavisayapayAraniroho vA phAsiMdiyavisayappattesu vA atthesu rAgadosaviNiggaho, settaM iNdiypddisNliinnyaa| se kiM taM kasAyapaDisalINayA ?, kasAyapaDisaMlINayA caubvihA paM0, taMjahAkohodayaniroho vA udayappattassa vA kohassa viphalIkaraNaMevaMjAvalohodayaniroho vA udayapattassa vA lobhassa viphalIkaraNaM, settaM kasAyapaDisaMlINayA / se kiM taM jogapaDisaMlINayA?,jogapaDisaMlINayA tivihA pannattA, taMjahA-akusalamaNaniroho vA kusalamaNaudIraNaM vA maNassa vA egattIbhAvakaraNaM akusalavainiroho yA kusalavaiudIraNaM vA vaie vA egttiibhaavkrnnN| . se kiM taM kAyapaDisaMlINayA ?, 2 jannaM susamAhiyapasaMtasAhariyapANipAe kummo iva guttidie allINe pallINe ciTThati, settaM kAyapaDisaMlINayA, settNjogpddisNliinnyaa| se kiMtaM vivittasayaNAsaNasevaNayA?, vivittasaya02 jannaM ArAmesu vA ujANesuvA jahA somiluddesae jAva sejjAsaMthAragaM uvasaMpajjittANaM viharai, settaM vivittasayaNAsaNasevaNayA settaM paDisaMlINayA, setaM bAhirae tave 14 se kiMtaMabbhitarae tave?, 2 chavihe paM0, taM0-pAyacchittaM viNao veyAkuvavajejacaM taheva sajjhAo / jhANaM viusggo| se kiM taM pAyacchitte?, pAya0 dasavihe paM0, taM0-AloyaNArihe jAva pAraMciyArihe, settaM paaycchitte| se kiM taM vinae ?, vinae sattavihe pannatte, taMjahA-nANavinae daMsaNavinae carittavinae maNavinae vayavinae kAyavinae logovyaarvine| se kiM taM nANavinae ?, nA0 2 paMcavihe pa0 taM0-AbhinibohiyanANavinae jAva kevalanANa-vinae, settaM naannvine| se kiMtaMdasaNavinae?, daMsanavinae duvihe0 paM0, taM0-sussUsaNAvinae yaaNacAsAda For Priva Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:-, uddezakaH -7 443 nAviNae ya, se kiM taM sussUsanAvinae ?, suM0 2 anegavihe paM0 taM0-sakkArei vA sammANei vA jahA coddasamasae tatie uddesae jAva paDisaMsAhaNayA, settaM sussUsaNAvinae / se kiM taM aNaccAsAyanAvinae ?, a0 2 paNayAlIsaivihe paM0 taM0- arihaMtANaM aNaccAsAdanayA arihaMtapatrattassa dhammassa aNaccAsA0 AyariyANaM aNaccAsAda0 uvajjhAyANaM aNaccAsA0 therANaM aNaccAsA0 kulassa aNaccAsA0 gaNassa aNacAsA0 saMghassa aNaccAsA0 kiriyAe aNaccAsAo saMbhogassa aNaccAsAya0 abhinivohiya- nANassa aNaccAsA0 jAva kevalanANassa aNaccAsAdanayA 15, eesi ceva bhattibahumANeNaM eesiM ceva vannasaMjalaNayA, settaM aNaccacAsayaNayAvinae, settaM daMsaNavinae / se kiM taM carittavinae ?, ca 2 paMcavihe paM0 taM0 - sAmAiyacarittavinae jAva ahakkhAyacaritavinae, settaM caritavinae / se kiM taM maNavinae ?, ma0 2 duvihe paM0, taM0-pasatthamaNavinae apasatthamaNavinae ya, se kiM taM pasatthamaNavinae ?, pasa0 2 sattavihe pa0, taMjahA- apAvae asAvaje akirie niruvakkase aNaNhavakare acchavikare abhUyAbhisaMkaNe, settaM pasatthamaNavinae, se kiM taM apasatthamaNavinae ?, appa0 2 sattavihe paM0 taM - pAvae sAvajje sakirie sauvakkase aNhavayakare chavikare bhUyAbhisaMkaNe, settaM appasatyamaNaviNae, setaM maNavinae / se kiM taM vaivinae ?, va0 2 duvihe paM0 taM0-pasatyavaivinae appasatthavaivinaeya, se kiM taM pasatyavaivinae ?, 50 2 sattavihe paM0 taM0 - apAvae jAva abhUyAbhisaMkaNe, settaMpasatthavaiviNae, se kiM taM appasatyavaiviNae ?, a0 2 sattavihe paM0 taM0- pAvae sAvaje jAva bhUyAbhisaMkaNe, settaM apasatthavayavinae se taM vayavinae, se kiM taM kAyavi0 ? 2 duvihe pa0 taM0 -pasatyakAyavinae ya apasatthakAyavinae sekiM taM pasatthakAyavi0 ? pasa0 2 sattavihe paM0 taMjA - AuttaM gamaNaM AuttaM ThANaM AuttaM nisIyaNaM AuttaM tuyaTTaNaM AuttaM ullaMghaNaM AuttaM pallaMghaNaM AuttaM savviMdiya- jogajuMjaNayA, settaM pasatthakAyaviNae, se kiM taM appasatyakAyavinae a0 2 sattavihe pannatte, taMjahA - aNAuttaM gamaNaM jAva aNAuttaM savviMdiyajogajuMjaNayA, settaM appasatyakAyavinae, settaM kAyavinae / se kiM taM logovayAravinae ?, logo0 2 sattavihe paM0 taM0- abbhAsavattiyaM paracchaMdAnuvattiyaM kajaU kayapaDikatiyA attagavesaNayA desakAlaNNayA savvatthesu appaDilomayA, settaM logovayAravinae, settaM vinae / vR. 'duvihe 'tyAdi, 'bAhirie ya' ti bAhyaM bAhyasyApi zarIrasya tApanAt midhyAdRSTibhirapi tapasyA'bhyupagamAcca 'abhitarie ya'tti Abhyantaram - abhyantarasyaiva kArmmaNAbhidAnazarIrasya prAyastApanAtsamyagdhaSTibhireva prAyastapastayA'bhyupagamAcceti 'omoyarie' tti avamasyaUnasyodarasya karaNamayamodarikA, vyutpattimAtrametaditikRtvopakaraNAderapi nyUnatAkaraNaM socyate, 'ittarie ya'tti alpakAlInaM 'Avakahie ya'tti yAvatkadhikaM yAvajjIvikaM, 'pAovagamaNe'tti pAdapavannispandatayA'vasthAnaM, 'nIhArime' tti yadAzrayasyaikadeze vidhIyate, tatra hi kaDevaramA zrayAnnirharaNIyaM syAditikRtvA niharimaM, 'anIhArime yatti aniharimaM yad girikandarAdau Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/965 pratipadyate, ciyattovagaraNasAijaNaya'tti ciyattassattilakSaNopetatayA saMyatasyaiva sAijaNaya'tti svadanatA paribhojanamiti, cUAM tUktaM-'jaMvatthAi dhAreitamivimamattaM natthi, jai koimaggai tassa dei'tti / _ 'appakohe'tti alpakrodhaH puruSo'vamodariko bhavatyabhedopacArAditi 'appasadde'tti alpazabdo rAtryAdAvasaMyatajAgaraNabhayAt 'appajhaMjhettiiha jhaJjhA viprakIkopavizeSAdvacanapaddhattiH, cUrdhyA tUktaM - 'jhaMjhA anatthayabahuppalAvitaM' 'appatubhaMtume'tti tumantumo-hRdayasthaH kopavizeSa eva davvAbhiggacarae'tti bhikSAcaryAyAstadvatacAbhedavivakSaNAdravyAbhigrahacarako bhikSAcayetyucyate, dravyAbhigrahAzca lepakRtAdidravyaviSayAH 'jahA uvavAie'ti, anenedaM sUcitaM khettAbhiggahacarae kAlAbhiggahacaraebhAvAbhiggahacarae' ityAdi, 'suddhesaNietti zuddhaiSaNAzaGkitAdidoSaparihArataH piNDagrahastadvAMzca zuddhaiSaNikaH 'saMkhAdattie'tti saGkhyApradhAnAH paJcaSAdayo dattayobhikSAvizeSAyasya sa tathA, 'jahA uvavAie'ttianenedaM sUcitam-'AyaMbilie AyAmasitthabhoI arsaahaare'ityaadi| 'ThANAie'tti sthAnaM-kAyotsargAdikamatizayena dadAti gacchatIti vA sthAnAtidaH sthAnAtigovA, 'jahA uvavAie'tti, anenedaM sUcitaM-'paDimaTThAI vIrAsaNie nesajjie' ityAdi, iha ca pratimAH-mAsikyAdayaH, vIrAsanaM ca-siMhAsananiviSTasyabhUnyastapAdasya siMhAsane'panIte yAzamavasthAna, niSadyA ca-putAbhyAM bhUmAvupavezanaM, "soiMdiyavisayappayAranirohova'tti zrotrendriyasyayo viSayeSu-iSTAniSTazabdeSupracAra:-zravaNalakSaNA pravRttistasyayo nirodho-niSedhaH satathA zabdAnAM zravaNavarjanamityarthaH 'soiMdiyavisae'ityAdi zrotrendriyaviSayeSu prApteSuca 'artheSu' iSTAniSTazabdeSu raagdvessvinigrho-raagdvessnirodhH|| ___'maNassa vAegattIbhAvakaraNa manaso vA egatta'tti viziSTakAgratvenaikatA tadrUpasya bhAvasya karaNamekatAbhAvakaraNaM, AtmanA vAsahayaikatA-nirAlambanatvaMtadrUpobhAvastasya karaNaM yattattathA 'vaIe vAegattIbhAvakaraNaM'ti vAco vA viziSTaikAgratvanaikatArUpabhAvakaraNamiti 'susamAhiyapasaMtasAhariyapANipAe ti suSThusamAhitaH-samAdhiprApto bahirvRtyA sa cAsau prazAntazcAntakRtyA yaH satathA saMhRtaM-avikSiptatayAdhRtaMpANipAdayenasatathAtataH karmadhArayaH 'kummoiva guttidie'tti guptendriyo gupta ityarthaH, ka iva ? kUrma iva, kasyAmavasthAyAmityata evAha-'allINe pallINe'tti AlInaH-ISallInaH pUrvaM pralInaH pazcAtprakarSeNalInastataH karmadhAraH, somiluddesae'ttiaSTAdazazatasya dazamoddezake, etena ca yatsUcitaM tattata evAvadhAryam / 'pAyacchitte'tti iha prAyazcittazabdenAparAdhazuddhirucyate, 'veyAvaccaMti vaiyaavRtyN-bhktpaanaa-dibhirupssttmbhH| ___'nANavinae'tti jJAnavinayo-matyAdijJAnAnAM zraddhAnabhaktibahumAnatadaSTArthabhAvanAvidhigrahaNAbhyAsarUpaH 'daMsanaviNae'tti darzanavinayaH-samyagdarzanaguNAdhikeSu zuzrUSAdirUpaH 'caritta vinae'tti sAmAyikAdicAritrANAMsamyakzraddhAnakaraNaprarUpaNAni 'logovayAravinae'tti lokAnAmupacAro-vyavahAraH pUjA vAtadrUpoyo vinayaH satathA sussUsaNAvinae'tti zuzrUSaNA-sevA saiva vinayaH zuzrUSaNAvinayaH 'anancAsAyaNAvinae'tti atyAzAtanA-AzAtanA tanniSedharUpo arnational Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 25, varga:, uddezakaH-7 vinayo'natyAzAtanAvinayaH / 'kiriyAe aNaccAsAyaNAe' tti ihakriyA-asti paraloko'styA'sti ca sakalaklezAkalaGkitaM muktipadamityAdiprarUpaNAtmikA gRhyate 'saMbhogassa anaccAsAyaNAe 'tisambhogasya-samAnadhArmikANAMparaspareNa bhaktAdidAnagrahaNarUpasyAnatyAzAtanA - viparyAsavatkaraNaparivarjanaM 'bhattibahumANeNaM' ti iha NaMkAro vAkyAlaGkAre bhaktyA saha bahumAno bhaktibahumAnaH bhaktizca iha bAhyA parijuSTi bahumAnazca - AnantaraH prItiyogaH 'vannasaMjalaNaya'tti sadbhUtaguNavarNanena yazodIpanaM 'pasatyamaNavinae' tti prazastamana eva pravartanadvAreNa vinayaH - kamrmmApanayanopAyaH prazastamanovinayaH, aprazastamana eva nivarttanadvAreNa vinayo'prazastamanovinaya 'apAvae'tti sAmAnyena pApavarjitaM zeSataH punarasAvAM - krothAdyavadyavarjitaM / 445 'akirie 'tti kAyikyAdikrayA'bhiSvaGgavarjitaM 'niruvakkesaM' ti svagatazokAdyupaklezaviyuktaM 'aNaNyakare' tti ana AzravakaraM prANAtipAtAdyAzarvaNakaraNarahitamityarthaH ' acchavikare' tti kSapiH- svaparayorAyAso yata tatkaraNazIlaM na bhavati tadakSapikaraM 'abhUyAbhisaMka "tti yato bhUtAnyabhizaGkante - bibhyati tasmAdyadanyattadabhUtAbhirAGkanaM, prazastavAgvinayasUtre 'apAvae 'tti apApavAkapravarttanarUpo vAgvinayo'pApaka iti, evamanye'pi / 'AuttaM'ti Aguptasya - saMyatasya sambandhi yattadAguptameva 'ullaMghaNaM' ti UrdhvaM laGghanaM dvArArgalAvaraNDakAdeH 'pallaMghaNaM ti pralaGghanaM prakRSTaM laGghanaM vistIrNabhUkhAtAdeH 'savveMdiyajogajuMjaNa' tti sarveSAmindriya vyApArANAM prayoga ityarthaH 'abbhAsavattiyaM' ti abhyAso - gauravyasya samIpaM tatra varttituM zIlamasyetyabhyAsavarttI tadabhAvo'bhyAsavarttitvaM, abhyAse vA prItikaM prema / 'parachaMdANuvattiyaM' ti para ArAdhyasya chandaH - abhiprAyastamanuvarttayatItyevaMzIlaH paracchandAnuvarttI tadbhAvaH paracchandAnuvarttitvaM 'kajjaheuM 'ti kAryaheto-jJAnAdinimittaM bhaktAdidAnamiti gamyaM kayapaDikaiya'tti kRtapratikR (ti) tA nAma vinayAThAsAditA guravaH zrutaM dAsyantItyabhiprAyeNAzanAdidAnaprayatnaH 'attagavesaNaya'tti Artta - glAnIbhUtaM gaveSayati bhaiSajyAdinA yo'sAvArttagaveSaNastadbhAva ArttagaveSaNatA 'desakAlaNNaya'tti prastAvajJatA - avasaro citArthasampAdanamityarthaH 'savvatthesu apaDilomaya'tti sarvaprayojaneSvArAdhyasambandhiSvAnukUlyamiti mU. (966) se kiM taM veyAvacce?, ve02 dasavihe paM0 taM0-AyariyaveyAvacce uvajjhAyaveyAbacce theraveyAvacce tavassIveyA0 gilANaveyA0 sehaveyA0 kulaveyA0 gaNaveyA0 saMghaveyA0 sAhammiyaveyAvacce, settaM veyaavcce| mU. (967) se kiM taM sajjhAe ?, sajjhAe paMcavihe pannatte, taM0-vAyaNA paDipucchaNA pariyahaNA anuppehA dhammakahA, settaM sjjhaae| vR. vaiyAvRtyasvAdhyAyabhedAH pratItA eva, navaraM 'theraveyAvacce' tti iha sthaviro janmAdibhiH 'tavassiveyAvacce' tti tapasvI cASTamAdikSapakaH / mU. (968) se kiM taM jhANe ?, jhANe cauvvihe pannatte, taMjahA - aTTe jhANe rodde jhANe dhamme jhANe sukka jhANe / aTTe jhANe cauvvihe pannatte, taMjahA - amaNutrasaMpayogasaMpautte tassa vippayogasatimantrAgae yAvi bhavai 1 maNunnasaMpaogasaMpatte tassa avippayogasatisamannAgae yAvi Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 bhagavatI aGgasUtraM (2) 25/-/7/968 bhavai 2 AyaMkasaMpa - yogasaMpatte tassa vippayogasatisamannAgae yAvi bhavai 3 parijjhusiyakAmabhogasaMpayogasaMpatte tassa avippayogasatisamannAgae yAvi bhavai4, aTTassa NaM jhANassa cattAri lakkhaNA paM0 taM0- kaMdaNayA soyaNayA tippaNayA paridevaNayA 1 / roddajjhANe cauvvihe paM0 taM0 - hiMsAnubaMdhI mosANubaMdhI teyAnubaMdhI sArakkhaNAnubaMdhI, roddassa NaM jhANassa cattAri lakkhaNA paM0, taM0 - ossannadose bahuladose annANadose AmaraNAMtadose 2 dhamme jhANe cauvvihe cauppaDoyAre paM0 taM0 ANAvijae avAyavijae vivegavijae saMThANavijae, dhammassa NaM jhANassa cattArila kkhaNA paM0 taM0 - ANAvijae avAyavijae vivegavijae saMThANavijae, dhammassa NaM jhANassa cattAri lakkhaNA paM0 taM0-ANAruyI nisaggaruyI suttaruyI ogATharuyI, dhammassa NaM jhANassa cattAri AlaMbaNA pa0 taM vAyaNA paDipucchaNA pariyaTTaNA dhammakahA / dhammassaNaMjhANassa cattAri anuppehAo paM0 taM0- egattAnuppehA anicdyAnuppehA asaraNAnuppehA saMsArAnuppehA 3 / sukkajhANe cauvvihe cauppaDoyAre paM0 taM0 - puhuttaviyakka saviyArI 1 egaMtaviyakka aviyArI 2 suhumakirie aniyaTTI 3 samocchinnakirie appaDiyAvI 4, sukkassa NaM jhANassa cattArI lakkhaNA paM0 taM0 khaMtI muttI ajjave maddave, sukkassa NaMjhANassa cattAri AlaMbaNA paM0 taM0-avvahe. asaMmohe vivege viusagge / sukkassa NaM jhANassa cattAri anuppehAo paM0 taM0-anaMtavattiyAnuppehA viSpariNAmAnuppehA asubhAnuppehA avAyAnuppehA 4, settaM jhANe / - vR. dhyAnasUtre - 'amaNutrasaMpaogasaMpatte tassa vippaogasaisamannAgae yAvi bhavaitti amanojJaH aniSTathe yaH zabdAdistasya yaH samprayogo-yogastena samprayukto yaH sa tathA saca tathAvidhaH san tasyAmanojJasya zabdAderviprayogasmRtisamanvAgatazcApi bhavati - viprayogacintAnugataH syAt, dhApItyuttaravAkyApekSayA samuccayArthaH / asAvArttadhyAnaM syAditi zeSaH, dharmmadharmmiNorabhedAditi 1 'maNunnasaMpaogasaMpatte tassa avippaogasaisamannAgae yAvi bhavai' tti prAgvannavaraM manojJaM - dhanAdi 'tassa' tti manojJasya dhanAdeH 2 'AyaMkasaMpao' ityAdi, ihAtaGko- rogaH 3 'parijhusiyakAmabhogasaMpaogasaMpautte tassa aviSyaogasaisamannAgae yAvi bhavai' tti vyaktaM navaraM 'parijhusiya' ti 'juSI prIti sevanayoH 'itivacanAt sevitaH prIto vA yaH kAmabhAgaH- zabdAdibhogo madanasevA vA 'tassa' tti tasya kAmabhogasyeti 4 'kaMdaNaya'tti mahatA zabdena viravaNaM 'soyaNaya'tti dInatA 'tippaNaya'tti tepanatA tipaH kSaraNArthatvAdazruvimocanaM 'paridevaNaya'tti paridevanatA - punaH punaH kliSTabhASaNateti 'hiMsAnubaMdhi' tti hiMsA - satvAnAM vadhabandhabandha nAdibhiH prakAraiH pIDAmanubadhnAtisatatapravRttAM karotItyevaMzIlaM yapraNidhAnaM hiMsAnubaMdho vA yatrAsti taddhiMsAnubandhi 'mosAnubaMdhi'tti mRSA-asatyaM tadanubadhnAti pizunAsatyAsadbhUtAdibhirvacanabhedaistanmRSAnubandhi 'teyANubaMdhi' tti stenasyacaurasya karma steyaM tIvrakrodhAdyAkulatayA tadanubandhavat steyAnubandhi 'sArakkhaNANubaMdhi' tti saMrakSaNe - sarvopAyaiH paritrANe viSayasAdhanasya dhanasyAnubandho yatra tatsaMrakSaNAnubandhi / 'osanadose' tti 'sannaM' ti bAhulyena - anuparatatvena doSohiMsA'nRtAdattAdAnasaMrakSaNAnAmanyatama osannadoSaH 'bahudose' tti bahuSvapi sarveSvapi hiMsAdiSu 4 doSaH pravRttilakSaNo Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-25, vargaH-, uddezakaH-7 447 bahudoSaH 'annANadose'tti ajJAnAt-kuzAsaMskArAt hiMsAdiSu adharmasvarUpeSudharmabuddhyA yA pravRttistallakSaNo doSo'jJAnadoSaH 'AmaraNaMtadose'tti maraNamevAnto maraNAntaH AmaraNAntamasaMjAtAnutApasyakAlakazaukarikAderiva yA hiMsAdipravRtti saiva doSaH AmaraNAntadoSaH / 'cauppaDoyAre'tticaturyubhedalakSaNAlambanAnuprekSA 4 lakSaNeSupadArtheSu pratyavatAra samaktAro vicAraNIyatvena yasya taccatuSpratyavatAraM, caturvidhazabdasyaiva paryAyo vA'yam, 'ANAvijaye'tti AjJA-jinapravacanaM tasyA vicayo-nirNayo yatra tadAjJAvicayaM prAkRtatvAcca 'ANAvijae'tti evaM zeSapadAnyapi, navaramapAyA-rAgadveSAdijanyA anarthAvipAkaH-karmaphalaM saMsthAnAni lokadvIpasamudrAdyAkRtayaH 'ANArUitti AjJA-sUtrasya vyAkhyAnaM niryukyAditatratayAvAruciH-zraddhAnaM sA''jJAruciH 'nisaggaruiti svabhAvata eva tattvazraddhAnaM 'sutaruitti AgamAttatvazraddhAnam 'ogADharui'tti avagADhanamavagADhaM-dvAdazAGgAvagAho vistArAdhigamastena ruciathavA 'ogADha'tti sAdhupratyAsannIbhUtastasya sAdhUpadezAd ruciravagADharuciH, AlaMbaNa'ttidharmadhyAnasaudhazikharArohaNArthaM yAnyAlambavyante tAnyAlambanAni-vAcanAdIni, 'aNuppeha'tti dharmadhyAnasya pshcaaprekssnnaani-pryaalocnaanynuprekssaaH| _ 'puhuttaviyaka saviyAre'tti pRthaktvena-ekadravyAzritAnAmutpAdAdiparyAyANAM bhedena vitarko vikalpaH pUrvagatazrutAlambano nAnAnayAnusaraNalakSaNo yatra tatpRthaktvavitarka, tathA vicAra:-arthAdvayaJjane vyaJjanAdarthe manaHprabhRtiyogAnAMcAnyasmAdanya smin vicaraNaMsaha vicAreNa yattatsavicAri, sarvadhanAditvAdin samAsAntaH / 'egattaviyakke aviyAra'tti ekatvena abhedenotpAdAdiparyAyANAmanyatamaikaparyAyAlambanatayetyartha vitarka--pUrvagatazrutAzrayo vyaJjanarUpo'rtharUpo vA yasya tadekatvavitarka, tathA . vidyate vicAro'rthavyaJjanayotarasmAditaratra tathA manaHprabhRtInAmanyasmAdanyatra yasya tadavicArIti 2 / 'suhumakirie aniyaTTi'tti sUkSmA kriyA yatra niruddhavAgmanoyogatve satyarddhaniruddhakAyayogatvAttatsUkSmakriyaM na nivartata ityanivarti varddhamAnapariNAmatvAt, etaJca nirvANagamanakAle kevalina eva syAditi 3 / _ 'samucchinnakirie appaDivAi'tti samucchinnA kriyA kAyikyAdikA zailezIkaraNaniruddhayogatvena yasmiMstattathA apratipAti-anuparatasvabhAvam, 'avvahe'tti devAdhupasargajanitaM bhayaMcalanaMvA vyathAtadabhAvo'vyatham 'asaMmohe'tti devAdikRtamAyAjanitasya sUkSmapadArthaviSayasya ca saMmohasya-mUDhatAyA niSedho'saMmohaH 'vivege'tti dehAdAtmanaH Atmano sarvasaMyogAnAM vivecanaM buddhayA pRthakkaraNaM vivekaH 4 / mU. (969) se kiMtaM viusagge?, viusaggeduvihe paM0, taM0--davvaviusaggeyabhAvaviusagge ya, se kiM taM davvaviusagge?, davvaviusagge caubihe paM0 20-gaNaviusagge sarIraviusagge uvahiviusagge bhattapANaviusagge, settaM dvvviusgge| se kiM taM bhAvaviusagge ?, bhAvaviusagge tivihe paM0, taM0-kasAyaviusaggo saMsAraviusaggo kammaviusaggo, se kiM taM kasAyaviusagge?, kasAyaviusagge cauniTe paM0, taMjahA-kohaviusagge mAnaviusagge mAyAviusagge lobhaviusage, settaM ksaayviusgge| Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 bhagavatIaGgasUtraM (2) 25/-/7/969 sekiMtaMsaMsAraviusagge?, saMsAraviusaggecaubvihe panatte, taMjahA-neraiyasaMsAraviusagge jAva devasaMsAraviusagge, settaM sNsaarviusgge| se kiM taM kammaviusagge?, kammaviusagge aTThavihe pa0, taMjahA-nANAvaraNijjakammAvausaggejAva aMtarAiyakammaviusagge, setaM kammaviusagge, setaMbhAvaviusagge, setaM abhitarie tave / sevaM bhaMte 2 ti| vR.viusaggettivyutsaryo-nissaGgatayA dehopadhityAgaH anaMtavattiyANuppeha'ttibhavasantAna syAnantavRtatitA'nucintanaM 'vippariNAmANuppeha'tti vastUnAM pratikSaNaM vividha-pariNAmagamanAnucintanam asubhANuppeha'tti saMsArAzubhatvAnucintanam avAyAmuppeha'ttiapAyAnAM-prANAtipAtAdyAzravadvArajanyAnarthAnAmanuprekSA-anucintanamapAyAnuprekSA, iha ca yattapo'dhikAre prazastAprazastadhyAnavarNanaM tadaprazastasya varjane prazastasya ca tasyAsevane tapo bhavatIti kRtveti / vyutsargasUtre-'saMsAraviusaggo'tti nArakAyuSkAdihetUnAM mithyASTitvAdInAM tyAgaH 'kammaviusaggo'tti jJAnAvaraNAdikarmabandhahetUnAM jJAnapratyanIkatvAdInAM tyAga iti|| zatakaM-25 uddezakaH-7 samAptaH -zataka-25 uddezakaH-8:vR.saptamoddezake saMyatA bhedata uktAstadvipakSabhUtAzcAsaMyatA bhavanti teca nArakAdayasteSAM ca yathotpAdo bhavati tathA'STame'bhidhIyate ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram . mU. (970) rAyagihe jAva evaMvayAsI-neraiyANabhaMte! kahaMuvavajaMti?, sejahAnAmaepavae pavamANe ajjhavasANanivvatieNaM karaNovAeNaM seyakAle taM ThANaM vippajahittA purimaMThANaM uvasaMpaJjittANaM viharai evAmeva eevi jIvA paeoviva pavamANA ajjhavasANanibbattieNaM karaNovAeNaM seyakAle taM bhavaM viSpajahittA purimaMbhavaM uvasaMpaJjittANaM vihrnti| tesiNaMbhaMte! jIvANaMkahaMsIhA gatI kahaMsIhe gativisaepa0?, go0! sejahanAmae kei purise taruNe balavaM evaM jahAghoddasamasae paDhamuddesae jAva tisamaeNa vA viggaheNaM uvavanaMti, tesiNaM jIvANaM tahA sIhA gaI tahA sIhe gativisae pa0 / teNaMbhaMte! jIvA kahaM parabhaviyAuyaM pakareMti?, goyamA! ajjhavasANajoganivvattieNaM karaNovAeNaM evaM khalu te jIvA parabhaviyAuyaM pkrenti| tesiNaMbhaMte! jIvANaMkahaMgatI pavattai?, goyamA AukkhaeNaMbhavarakhaeNaMThiikkhaeNaM, evaM khalu tesiMjIvANaM gati pavattati, teNaMbhaMte! jIvA kiMAyaDIeuvavajaMti pariDDIe uvava0 goyamA ! AiDIe uvava0 no pariDDIe uvv0| teNaMbhaMte jIvA kiMAyakammuNA uvava0 parakammuNA uvava0?, goyamA! AyakammuNA uvava0 no parakammuNA uvava0, ! te NaM bhaMte ! jIvA kiM AyappayogeNaM uvava0 parappayogeNaM uvava0?, goyamA! AyapayogeNaM uvavajaMti no parappayogeNaM uvv0|| asurakumArANaMbhaMte! kaha uvavajaMti?,jahA netiyA tahevaniravasesaMjAva no parappayogeNaM uvavaJjati evaM egidiyavA jAva vemANiyA, egidiyA taMceva navaraMcausamaio viggaho, sesaM taM ceva, sevaM bhaMte ! 2 ti jAva viharai / Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-25, varga:-, uddezakaH-8 . 449 vR. 'rAyagihe' ityAdi 'pavae'tti plavakaH-utpalavanakArI pavamANe tti plavamAnaHutplutiM kurvan 'ajjhavasANanivvattie'ti utpalotavyaM mayetyevaMrUpAdhyavasAyanirvartitena 'karamopAyeNaM'ti utstavanalakSaNaM yatkaraNaM-kriyAvizeSaH sa evopAyaH-sthAnAntaraprAptI hetuH karaNopAyastena 'seyakAle'tti eSyati kAle viharatIti yogaH, kiM kRtvA ? ityAha / / __'taM ThANaM tiyatra sthAne sthitastatsthAnaM viprajahAya' plavanatastyaktvA 'purima'tipurovartisthAnm upasampadya viharatItiyogaH evAmeva tejIvattidAntikayajanArthaH, kimuktaM bhavati? ityAha pavaovivapavamANatti, 'ajjhavasANanivvattieNaM titathAvidhAdhyavasAyanirvartitena 'karaNovAeNaM ti kriyate vividhA'vasthA jIvasyAnena kriyate vA taditi karaNaMkarma plavanakriyAvizeSo vA karaNaM karaNamiva karaNaM-sthAnAntaraprAptihetutAsAdhAtkarmaiva tadevopAyaH karaNopAyastena 'taMbhavaMti manuSyAdibhavaM 'purimaM bhavaMti prAptavyaM naarkmvmityrthH| ___'ajjhavasANajoganivvattieNaM ti adhyavasAnaM jIvapariNAmo yogazca-manaHprabhativyApArastAbhyAMnivartitoyaHsatathAtena 'karaNovAeNaMtikaraNopAyena-mithyAtvAdinAkarmabandha-hetuneti kvaciTTIkAvAkyaM kvacidapivacazcaurNamanadhaM, kvacichAbdI vRttiM kvacidapigamaMvAcyaviSayam kvacidvidvadvAcaMkvacidapimahAzAstramaparaM,samAzrityavyAkhyAzata iha kRtAdurgamagirAm zatakaM-25 samAptam zatakaM-25 uddezakaH-8 samAptaH -:zatakaM-25 uddezakaH-9:mU. (971) bhavasiddhiyaneraiyA NaM bhaMte ! kahaM uvava0?, goyamA ! se jahAnAmae pavae pavamANe avasesaMtaM caiva jAva vemANie, sevaM bhaMte ! 2 ti|| . zatakaM-25 uddezakaH-9 samAptaH -:zataka-25 uddezakaH-10:mU. (972) abhavasiddhiyaneraiyANaMbhaMte! kahaM uvava0?, goyamA! se jahAnAmae pavae pavamANe avasesaMtaM caiva evaM jAva vemANie, sevaM bhaMte 2 ti| zatakaM-25 uddezakaH-10 samAptaH zatakaM-25 uddezakaH-11:mU. (973) sammadidvinairaiyA NaM bhaMte ! kahaM uvava0?, goyamA! se jahAnAmae pavae pavamANe avasesaMtaMceva evaM egidiyavajaM jAva vemANiyA, sevaM bhaMte ! 2 ti|| zatakaM--25 uddezakaH-11 samAptaH -zatakaM-25 uddezakaH-12:mU. (974) micchadihinairaiyA NaM bhaMte! kaha uvava0?, goyamA! se jahAnAmae--pavae pavamANe avasesaMtaM ceva evaMjAva vemANie, sevaM bhaMte 2 ti|| zatakaM-25 uddezakaH-12 samAptaH | 5 [29] Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 bhagavatIagasUtraM (2) 26/-1-1975 (zatakaM-26) vR. vyAkhyAtaMpaJcaviMzatitamaMzatam, athaSaDviMzatitamamArabhyate,asyacAyamabhisabandhaH-anantarazate nArakAdijIvAnAmutpattiribhihitA sA ca karmabandhapUrviketaSaDviMzatitamazate mohakarmavandho'pi vicAryate ityevaMsambandhasyAsyaikAdazoddezakapramANasya pratyuddezakaM dvAranirUNAya tAvadgAtAmAha- [namo suyadevayAe bhgviie| mU. (975)jIvA 1 yalessa 2 pakkhiya 3 diTThI 4 annANa 5 nANa 6 sntraao7| veya 8 kasAe 9 uvaoga 10 joga 11 ekAravi ThANA / / vR. 'jIvA ya' ityAdi, jIvA yatti jIvAH pratyuddezakaM bandhavaktavyatAyAH sthAnaM, tato lezyAH pAkSikAH STayaH ajJAnaM jJAnaM sajJA vedaH kaSAyA yoga upayogazca bandhavaktavyatAsthAnaM, tadevametAnyekAdazApi sthAnAnIti gaathaarthH| mU. (976) teNaM kAleNaM teNaMsamaeNaM rAyagihejAva evaM kyAsIjIveNaM bhaMte! pAvaM kamma kiMbaMdhI baMdhai baMdhissai 1 baMdhI baMdhaina baMdhissai ra baMdhI na baMdhai baMdhissai 3 baMdhI na baMdhai na baMdhissai4?, goyamA! atthegatie baMdhI baMdhaibaMdhassai 1 atyaMgatiebaMdhI baMdhaina baMdhissai 2 atthegatie baMdhI Na baMdhai baMdhissai 3 atyaMgatie baMdhI na baMdhai na baMdhissai4-1 salesse NaM bhaMte ! jIve pAvaM kammaM kiMbaMdhI baMdhai baMdhissai 1 baMdhI baMdhaina baMdhissai? pucchA, goyamA! atthegatiebaMdhI baMdhai baMdhissai 1 atyaMgatie evaM cubhNgo| kaNhaleseNaM bhaMte jIve pAvaM kammaM kiM baMdhI pucchA, goyamA! atyaMgatie baMdhI baMdhai baMdhissai atyaMgatie baMdhI baMdhainabaMdhissai evaMjAva pamhelesesavvatya paDhamabitiya bhaMgA, sukkalessejahA salessetaheva cubhNgo| alesse NaM bhaMte ! jIve pAvaM kammaM ki baMdhI pucchA, goyamA! baMdhI na baMdhai na baMdhissai 2 - kaNhapakkhie NaMbhaMte ! jIve pAvaM kamma pucchA, goyamA! atyaigatie baMdhI paDhamabitiyA bhNgaa| sukapakkhieNaM bhaMte ! jIve pucchA, goyamA ! caubhaMgo bhaanniybvo|| vR.tatrAnantarotpannAdivizeSavirahitaMjIvamAzrityaikAdazabhiruktarUpaitArairbandhavaktavyatAM prathamoddezake'bhidhAtumAha-'teNa mityAdi pAvaM kammatiazubhaMkarma baMdhI tivartamAne baMdhissaiti anAgate ityevaM catvAro bhaGgAbaddhavAnityetatpadalabdhAH, 'nabaMdhI' tyetatpadalabhyAstvihana bhvnti| atItakAle'bandhakasyajIvasyAsammavAta, tatraca baddhavAn baghnAtibhansayati cetyeSa prathamo'bhavyamAzritya, baddhavAn bannAtina bhansayatIti dvitIyaH prAptavyakSapakatvaM bhavyavizeSamAzritya, baddhavAn na badhnAti bhansayatItyeSa tRtIyo mohopazame vartamAnaM bhavyavizeSamAzritya, tataHpratipatitasyatasya pApakarmaNo'vazyaMbandhanAt, baddhavAnna baghnAtina bhansayatIti caturthaH kssiinnmohmaashrityeti| lezyAdvAre-salezyajIvasya catvAro'pi syuryaschuklalezyasya pApakarmaNo bandhakatvamapyastIti, kRSNalezyAdipaJcakayuktasya tvAdyameva bhaGgakadvayaM, tasya hi vartamAnakAliko mohalakSaNapApakarmaNa upazamaH kSayo vA nAstItyevamantyadvayAbhAvaH, dvitIyavastu tasya saMbhavati, kRSNAdilezyAvataH kAlAntare kSapakatvaprAptau na bhansayatItyetasya sambhavAditi, alezya: Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 26, varga:-, uddezaka:- 9 ayogikevalI tasya ca caturtha eva, lezyAbhAve bandhakatvAbhAvAditi / pAkSikadvAre - kRSNapAkSikasyAdyameva bhaGgakadvayaM varttamAne bandhAbhAvasya tasyAbhAvAt, zuklApAkSikasya tu catvAro'pi sa hi baddhavAn badhnAti bhantsayati ca praznasamayApekSayA'nantare bhaviSyati samaye 1 tathA baddhavAn baghnAti na bhantsayati kSapakatvaprAptau 2 tathA baddhavAn na baghnAti copazame bhantsayati ca tavyatipAte 3 tathA baddhavAna baghnAti na ca bhantsayati kSapakatvaprAptau 2 tathA baddhavAn na baghnAti copazame bhantansyati ca tavpratipAte 3 tathA baddhavAnna baghnAti na ca bhantsayati kSapakatva iti 4, ata eva Aha / 'caubhaMgo bhANiyavvo'tti, nanu yadi kRSNapAkSikasya na bhansyatItyasyAsambhavAdddvItIyo bhaGgaka iSTastadA zuklapAkSikasyAvazyaM sambhavAtkathaM tatprathamabhaGgakaH ? iti, atrocye, pRcchAnantare bhaviSyatkAle'bandhakatvasyAbhAvAt, uktaM ca vRddhairiha sAkSepaparihAraM"baMdhisayabIyabhaMgo jujjai jai kaNhapakkhiyAINaM / to sukapakkhiyANaM paDhamo bhaMgo kahaM gejjho || (acyate) pucchAnaMtarakAlaM pai paDhamo sukkapakkhiyAINaM / iyaresiM avasiddhaM kAlaM pai bIyao bhaMgo / / tti / // 2 // mU. (977) sammaddiTTINaM cattAri bhaMgA, micchAdiTThINaM paDhamabitiyA bhaMgA, sammAmicchAdiTThINaM evaM ceva / nANINaM cattAri bhaMgA, AbhinibohiyaNANINaM jAva maNapajjavanANINaM cattAri bhaMgA, kevalanANINaM caramo bhaMgo jahA alessANaM 5 / annANINaM paDhamabitiyA, evaM maiantrANINaM suyaantrANINaM vibhaMganANINavi 6 / AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannovauttANaM paDhamabitiyA nosannovauttANaM cattAri 7 / savedagANaM paDhamavitiyA, evaM itthivedagA purisavedagA napuMsagavedagAvi, avedagANaM cattAri sakasAINaM cattAri, kohakasAyINaM paDhamabitiyA bhaMgA, evaM mANakasAyissavi mAyAkasAyissavi lobhakasAyissavi cattAri bhaMgA, akasAyI NaM bhaMte! jIve pAvaM kammaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! atthegatie baMdhI na baMdhai baMdhissai 3 atthegatie baMdhI na baMdhai Na baMdhissai 4 sajogissa caubhaMgo, evaM maNajogassavi vaijogassavi kAyajogassavi, ajogissa carimo, sAgArovautte cattAri, anAgArovauttevi cattAri bhaMgA 11 / / vR. dRSTidvAre - samyagdhSTezcatvAro'pi bhaGgAH zuklapAkSikasyeva bhAvanIyAH, mithyAdRSTimizra dRSTInAmAdyau dvAveva varttamAnakAle mohalakSaNapApakarmaNo bandhabhAvenAntyadvayAbhAvAt, ata evAha - 'micche' tyAdi / jJAnadvAre - 'kevalanANINaM caramo bhaMgo' tti varttamAne eSyatkAle ca bandhAbhAvAt 'annANINaM paDhamabIya'tti, ajJAne mohalakSaNapApakarmmaNaH kSapaNopazamanAbhAvAt / saMjJAdvAre - 'paDhamabIya'tti AhArAdisaMjJopayogakAle kSapakatvopazamakatvAbhAvAt, 'nosannovauttANaM cattAri'tti nosaMjJoyuktA - AhArAdiSu gRddhivarjitAsteSAM ca catvAro'pi kSapaNopazamasambhavAditi / vedadvAre - 'saveyagANaM paDhamabIya'tti vedodaye hi kSapaNopazamau na syAtAmityAdyadvayam // 1 // 451 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 bhagavatI aGgasUtraM (2) 26/-/1/977 'avedagANaM cattAri 'tti svakIye vede upazAnte badhnAti bhanstayati ca mohalakSaNaM pApaM karmma yAvatsUkSmasamparAyo na bhavati pratipatito vA bhansyatItyavaM prathamaH, tathA vede kSINe baghnAti sUkSmasaMparAyAdyavasthAyAM ca na bhanstayatItyevaM dvitIyaH, tathopazAntavedaH sUkSmasamparAyAdau na badhnAti pratipatitastu bansyatIti tRtIyaH, tathA kSINe vede sUkSmasamparAyAdiSu na badhnAti na cottarakAlaM bhantsayatItyevaM caturthaH, baddhavAniti ca sarvatra pratItamevetikRtvA na pradarzitamiti / kaSAyadvAre - 'sakasAINaM cattAri' tti tatrAdyo' bhavyasya dvitIyo bhavyasya prAptavyamohakSayasya tRtIya upazamakasUkSmasamparAyasya caturtha kSapakasUkSmasamparAyasya, evaM lobhakaSAyiNAmapi vAcyaM 'kohakasAINaM paDhamabIya'tti ihAbhavyasya prathamo dvitIyo bhavyavizeSasya tRtIyacaturthI tviha nasto varttamAne'bandhakatvasyAbhAvAt 'akasAINa' mityAdi, tatra 'baMdhI na baMdhai baMdhissai' ti upazamakamAzritya 'baMdhI na baMdhai na baMdhissai' tti kSapakamAzrityeti / yogadvAre - 'sajogissa caubhaMgo' tti abhavya bhavyavizeSopazamakakSapakANAM krameNa catvAro'pyavaseyAH, 'ajogissa caramo' tti badhyamAnabhantsyamAnatvayostasyAbhAvAditi / / mU. (978) neraie NaM bhaMte! pAvaM kampaM kiM baMdhI baMdhai baMdhissai ?, goyamA ! atthegatie baMdhI. paDhamabitiyA 9 / salesse NaM bhaMte! neratie pAvaM kammaM ceva, evaM kaNhalessevi nIlalessevi kAulesevi, evaM kaNhapakkhi sukkapakkhie, sammadiTThI micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI, nANI AbhinivohiyanANI suyanANI ohinANI atrANI maiannANI suyaannANI vibhaMganANI AhArasannovautte jAva pariggahasannovautte / savedae napuMsaka vedae, sakasAyI jAva lobhakasayA, sajogI maNajogI vayajogI kAyajogI, AgArovautte anAgArovautte, eesa savvesu padesu paDhamabitiyA bhaMgA bhANiyavvA / evaM asurakumArassavi vattavvayA bhANiyavyA navaraM teulessA itthiveyagapurisaveyagA ya abbhahiyA napuMsagavedagA na bhannaMti sesaMtaM caiva savvattha paDhamabitiyA bhaMgA, evaM jAva thaNiyakumArassa evaM puDhavikAiyassavi AukAiyassavi jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyassavi savvatthavi paDhamabitiyA bhaMgA navaraM jassa jA lessA, diTThI nANaM annANaM vedo jogo ya jaM jassa atthi taM tassa bhANiyavvaM sesaM taheva / maNUsassa jaccaiva jIvapade vattavvayA saccaiva niravasesA bhANiyavvA, vAnaMtarassa jahA asurakumArassa, joisiyassa vemANiyassa evaM caiva navaraM lessAo jANiyavvAo, sesaM taheva bhANiyavvaM / vR. 'neraieNa 'mityAdi, 'paDhamabIya'tti nArakatvAdI zreNIdvayAbhAvAt prathamadvitIyAveva, evaM salezyAdi - vizeSitaM nArakapadaM vAcyaM evamasurakumArAdipadamapi / 'mANUsa' tyAdi, yA jIvasya nirvizeSaNasya salezyAdipadavizeSitasya ca caturbhaGgayAdivaktavyatoktA sA manuSyasya tathaiva niravazeSA vAcyA, jIvamanuSyayoH samAnadharmmatvAditi / tadevaM sarve'pi paJcaviMzatirdaNDakAH pApakarmmAzrityoktAH, evaM jJAnAvaraNIyamapyAzritya paJcaviMzatirdaNDakA vAcyAH, etadevAha - mU. (979) jIve NaM bhaMte! nANA0 kammaM kiM baMdhI baMdhai baMdhissai evaM jaheva pAvakampassa Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-26, vargaH-, uddezakaH-1 vattavbayAtaheva nANAvaraNijassavibhA0 navaraMjIvapademaNussapade yasakasAIjAvalobhakasAiMmi ya paDhamabitiyA bhaMgA avasesaM taM0 jAva bemA0, evaM darisaNAvaraNijjeNavi daMDago bhANiyavyo nirvseso| jIveNaMbhaMte ! veyaNijjaM kammaM ki baMdhI pucchA, go0! atthegatie baMdhI baMdhai baMdhissai 1 atyaMgatie baMdhI baMdhaina baMdhissai 2 atyaMgatie baMdhI na baMdhai na baMdhissai 4 / salessevi evaM ceva tatiyavihUNA bhaMgA, kaNhalesse jAva pamhalesse paDhamabitiyA bhaMgA, sukkalesse tatiyavihUNA bhaMgA, alesse carimo bhNgo|| kahaNpakkhie paDhamabitiyA bhaMgA, sukkamakkhiyA ttiyvihuunnaa| evaM sammadihissavi, micchAdihissa sammAmicchAdihissa ya paDhamabitiyA, nANassa tatiyavihUNAAbhinibohiyanANI jAva maNapajjavaNANI paDhamabitiyA kevalanANItatiyavihUNA, evaMnosannovautteavedae akasAyI sAgarovautte anAgArovautteeesutatiyavihUNA, ajogimmi ya carimo, sesesu pddhmbitiyaa| neraieNaMbhaMte! veyaNijaM kammaMbaMdhI baMdhaievaM neratiyA jAva vemANiyattijassacaM asthi savvatthavi paDhamabitiyA, svaraM maNusse jahAjIvo, jIve NaM bhaMte ! mohaNijaM kammaM kiM baMdhai ?, jaheva pAvaM kammaM heva mohaNijapi niravasesaMjAva vemaannie| vR. 'jIve NaM bhaMte !' ityAdi, etacca samastamapi pUrvavadeva bhAvanIyaM, yaH punaratra vishessstprtipaadnaarthmaah-'nvr'mityaadi| pApakarmadaNDake jIvapade manuSyapade ca yatsakaSAyipadaM lobhakaSAyipadaM ca tatra sUkSma samparAyasya mohalakSaNapApakarmAbandhakala catvAro bhaGgA uktA ihatvAdyAvevavAcyau, avItarAgasya jJAnAvaraNIyabandhakatvAditi, evaM drshnaavrnniiynnddkaaH| .. vedanIyadaNDake-prathame bhaGge'bhavyo dvitIye bhavyo yo nirvAsyati tRtIyo na saMbhavati vedanIyamabadhdhvA punastadvandhanasyAsambhavAt, caturthe tvayogI, 'salessevi evaM ceva taiyavihUNA bhaMga'tti, iha tRtIyasvAbhAvaH pUrvoktayuktaravaseyaH, caturtha punarihAbhyupeto'pi samyagnAvagamyate yataH 'baMdhI na baMdhai na baMdhissai' ityetadayogina eva saMbhavati, sa ca salezyo na bhavatIti / kecityunarAhuH-ata eva vacanAdayogitAprathamasamaye ghaNTAlAlAnyAyena paramazuklalezyA'stIti salezyasya caturbhaGgakaH saMbhavati, tatvaM tu bahuzrutagamyamiti, kRSNalezyAdipazcake'yogitvasyAbhAvAdAdyAveva, zuklalezye jIve salezyabhAvitA bhaGgA vAcyAH etadevAha-'sukkalese tyAdi, alezyaH--zailezImataH siddhazca, tasya ca baddhavAnna baghnAti na bhansayatItyeka eveti, etavedAha-'alessa crmo'tti| 'kaNhapakkhie paDhamabIya'tti kaRNapAkSikasyAyogitvAbhAvAt, 'sukkAkkhie taIyavihUNa'tti zuklapAkSiko yasmAdayogyapi syAdatastRtIyavihInAH seSAstasya syuriti| "evaM sammadiTTIssavitti tasyApyayogitvasambhavena bandhAsambhavAnmithyASTibhizradRSTyozcAyogitvAbhAvena vedanIyAbandhakatva nAstItyAdyAveva syAtAmata evAha-'micchadiTTI' tyAdi, jJAninaH kevalinazcAyogitve'ntimo'sti, AbhinibodhikAdiSvayorgitvA Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 bhagavatIagasUtraM (2) 26/-19/979 bhAvAnnAntima ityata Aha _ 'nANasse' tyAdi, evaM sarvatra yatrAyogitvaM saMbhavati tatra caramo yatra tu tannAsti tatrAdhI dvAveveti bhAvanIyAviti / / AyuSkarmadaNDake mU. (980) jIve NaM bhaMte ! AuyaM kammaM kiM baMdhI baMdhai? pucchA, goyamA ! atthegatie baMdhI caubhaMgo salesse jAva suknesse cattAri bhaMgA alesse carimo bhNgo| kaNhapakhie NaM pucchA, goyamA ! atyaMgatie baMdhI baMdhai baMdhissai atyaMgatie baMdhI na baMdhaibaMdhissai, sukmakkhiesammadiTThI micchAdiTThI cattAribhaMgA, sammAmicchAdiTTIpucchA, goyamA ! atthegatie baMdhI na baMdhai baMdhissai atyaMgatie baMdhI na baMdhai na baMdhissai / nANI jAva ohinANI cattAri bhaMgA, maNapaJjavanANIpucchA, goyamA! atyaMgatie baMdhI baMdhai baMdhissai, atyaigatie baMdhI na baMdhai baMdhissai, atyaMgatie baMdhI na baMdhai na baMdhissai, kevalanANe caramo bhaMgo / evaM eeNaM kameNaM nosannovautte bitiyavihUNA jaheva manapaJjavanANe, avedae akasAI yatitiyacautthAjaheva sammAmicchatte, ajogimmicarimo, sesesu padesucattAri bhaMgA jAva anaagaarovutte| - neraie NaM bhaMte ! AuyaM kammaM kiM baMdhI pucchA, goyamA ! atthegatie cattAri bhaMgA evaM samvatthavineraiyANaMcattAri bhaMgAnavaraMkaNhalessekaNhapakkhieya paDhamatatiyAbhaMgA, sammAmicchatte ttiycutthaa| . asurakumAre evaM caiva, navaraM kaNhalessevi cattAri bhaMgA bhANiyavvA sesaM jahA nairaiyANaM. evaM jAva thnniykumaaraannN| puDhavimaiyANaM savvatthavi cattAri bhaMgA, navaraM kaNhapakkhie paDhamatatiyA bhNgaa| . teUlesse pucchA, goyamA ! baMdhI na baMdhaI baMdhissai sesesu savvattha cattAri bhaMgA, evaM AuAiyavaNassaikAiyANavi niravasesaM, teukAiyavAukaiyANaM savvatthavi paDhamatatiyA bhaMgA. beiMdiyateiMdiyacauridiyANaMpi savvatthavi paDhamatatiyA bhaMgA, navaraM sammatte naNe AbhinibohiyanANe suyanANe tatio bhNgo| paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kaNhapakhiepaDhamatatiyA bhaMgA, sammAmicchatte tatiyacautyo bhaMgo, sammattenANe AbhinibohiyanANe suyanANe ohinANe eesupaMcasuvi padesubitiyavihUNA bhaMgA, sesesu cttaaribhNgaa| maNussANaMjahAjIvANaM, navaraMsammatteohie nANe AbhinibohiyanANesuyanANe ohinANe eesu bitiyavihUNA bhaMgA, sesaM taM ceva, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA, nAma goyaM aMtarAyaM ca eyANi jahA nANAvaraNija / sevaM bhaMte ! 2 ti jAva vihrti| vR. 'caubhaMgoti tatra prathamo'bhavyasya dvitIyo yazcaramazarIro bhaviSyati tasya, tRtIyaH punarupazamakasya, sa hyAyurbaddhavAn pUrvaM upazamakAle na badhnAti tatpratipatitastu bhansayati, caturthastu kSapakasya, sa hyAyurbaddhavAn na badhnAti na ca bhansyatIti / / 'salesse' iha yAvatkaraNAt kRSNalezyAdigrahastatra yo na nisyiti tasya prathamaH, yastu caramazarIratayotpatsyate tasya dvitIyaH,abandhakAletRtIyaH, caramazarIrasya ca caturthaH, evamanyatrApi 'alessecaramo'ttialezyaH-zailezIgataH siddhazca, tasyaca vartamAnabhaviSyatkAlayorAyuSo'bandha Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-26, varga:-, uddezakaH1 455 katvAcaramo bhnggH| kRSNapAkSikasyaprathamastRtIyazca saMbhavati, tatra caprathamaH pratItaeva,tRtIyastvAyuSkAbandhakAle na baghnAtyeva uttarakAlaM tu tad bhansyatItyevaM syAta, dvitIyacaturthI tutasya nAbhyupagamyete, kRSNapAkSikatve sati sarvathA tadabhansyamAnatAyA abhAva iti vivakSaNAt, zuklapAkSikasya samyagghaTezcatvAraH, tatrabaddhavAnpUrvabaghnAtica bandhakAle bhansyati caabndhkaalsyopriityekH1| baddhavAn badhnAti na bhansayati ca caramazarIratve iti dvitIyaH 2 tathA baddhavAn na bajAtyabandhakAle upazamAvasthAyAM vA bhansyati dha punarbandhakAle pratipatito veti tRtIyaH 3 caturthastu kSapakasyeti / / mithyaSTistu dvitIyabhaGgake na bhansyati caramazarIraprAptI, tRtIye na baghnAtyabandhakAle caturthena banAtyabandhakAlena bhansyati caramazarIraprAptAviti, 'sammAmicche'tyAdi,samyagmithyASTirAyurna badhnAti, caramazarIratve ca kazcinna bhansayatyapItikRtvA'ntyAveveti / jJAninAM catvAraH prAgvadbhAvayitavyAH, manaHparyAyajJAnino dvitIyavarjAstatrAsI pUrvamAyurbaddhavAnidAnIMtudevAyurbaghnAtitato manuSyAyubhansyatItiprathamaH, baghnAtina bhansyatIti na saMbhavati, avazyaM devatve manuSyAyuSo bandhanAditikRtvA dvitIyo nAsti, tRtIya upazamakasya, sahi na badhnAti pratipatitazca bhansayati, kSapakasya caturtha, etadeva darzayati / __ "manapajjave'tyAdi, kevalanANecaramo'tti kevalIhyAyurna baghnAtinaca bhansyatItikRtvA, nosaMjJopayuktasya bhaGgakatrayaM dvitIyavarjaM manaHparyAvadbhAvanIyaM, etadevAha "eeNa'mityAdi, 'avedae'ityAdi, avedako'kaSAyI cakSapaka upazamako vA tapozca vartamAnabandho nAstyAyuSaH upazamakazca pratipatito bhansyati kSapakastu naivaM bhansyatItikRtvA tyostRtiiycturthii| ___'sesesu'tti zeSapadeSu-uktavyatirikteSu ajJAna 1 matyajJAnAdi 3 saMjJoyuktAhArAdisaMjJopayukta 4 saveda 1 strIvedAdi 3 sakaSAya 1 krodhAdikaSAya 4 sayogi 1 manoyogyAdi 2 sAkAropayuktAnAkAropayuktalakSaNeSu catvAra eveti / nArakadaNDake-'cattAri bhaMga'tti, tatra nAraka AyurbaddhavAn badhnAti bandhakAle bhansyati bhavAntara ityekaH 1, prAptavyasiddhikasyadvitIyaH, bandhakAlAbhAvaMbhAvibandhakAlaMcApekSya tRtIyaH, baddhaparabhavikAyuSo'nantaraM prAptavyacaramabhavasya caturtha, evaM sarvatra, vishessmaah| 'navara mityAdi, lezyApade kRSNalezyeSu nArakeSuprathamatRtIyau, tathAhi-kRSNalezyo nArako baddhavAn baghnAti bhansyati cetiprathamaH pratIta eva, dvitIyastunAsti, yataH kRSNalezyonArakastiryasUtpadyate manuSyeSu cAcaramazarIreSu, kRSNalezyA hi paJcamanarakapRthivyAdiSu bhavati na ca tata uddhRtta-sidhyatIti, tadevamasau nArakastiryagAdyAyurbaddhA punarbhanstayati acaramazarIratvAditi tathA kRSNalezyonAraka AyuSkAbandhakAle tanna bajAtibandhakAle tubhansyatIti tRtIyaH, caturthastu tasya nAsti AyurabandhakatvasyAbhAvAditi / tathA kRSNapAkSikanArakasya prathamaH pratIta eva, dvitIyo nAsti, yataH kRSNapAkSiko nAraka AyarbaddhA punarna bhansayatItyetanAsti, tasya caramabhavAbhAvAt, tRtIyasyu syAt, caturtho'pi na uktyuktereveti| "smmaamicchtttiycutth'ttismygmithyaadRsstteraayussobndhaabhaavaaditi|asurkumaardnnddke Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 bhagavatIaGgasUtraM (2) 26/-19/980 'kaNhalesevi cattAri bhaMga'tti nArakadaNDake kRSNalezyanArakasya kila prathamatRtIyAvuktI, asurakumArasya tukRSNalezyasyApi catvAra eva, tasya hi manuSyagatyavAptau siddhisambhavena dvitIyacaturthayorapi bhaavaaditi| pRthivIkAyikadaNDake 'kaNhapakkhiepaDhamataiyA bhaMga'tti, iha yuktipUrvoktaivanusaraNIyA tejolezyApade tRtIyo bhaGgaH, kathaM ?, kazciddevastejolezyaH pRthivIkAyikeSUtpannaH sa cAparyAptakAvasthAyAM tejolezyo bhavati, tejolezyAddhAyAMcApagatAyAmAyurvaghnAtitastejolezyaH pRthivIkAyika AyurbaddhavAn, devatve na baghnAti tejolezyAvasthAyAM bhansyati ca tasyAmapagatAyAmityevaM tRtIyaH, evaM AuvAiyavaNassaikAiyANavi tti uktanyAyena kRSNapAkSikeSu prathamatRtIyau bhaGgau, tejolezyAyAM ca tRtIyabhaGgasambhavasteSvityarthaH, anyatra tu catvAraH, 'teUkAie'ityAdi, tejaskAyikavAyukAyikAnAMsarvatra ekAdazasvapisthAnakeSvityarthaprathamatRtIyamaGgI bhavastata uvRttAnAmanantaraM manuSyeSvanutpattyA siddhigamanAbhAvena dvitIyacaturthAsambhavAd, manuSyeSu anutpttishcaitessaaN| // 1 // __ "sattamamahineraiyA teuvAU anaMtaruvvaTTA / na ya pAve mANussaM taheva'saMkhAuA savve / / " .. -iti vacanAditi - 'beiMdie'ityAdi, vikalendriyANAM sarvatra prathamatRtIyabhanau, yatastata udvRttAnAmAnantaryeNa satyapi mAnuSale nirvANAbhAvastasmAdazyaM punasteSAmAyuSo bandha iti, yaduktaM vikalendriyANAM sarvatraprathamatRtIyabhaGgAviti tadapavAdamAha-'navaraMsammatte'ityAdi, samyaktvejJAne Abhinibodhike zrutecavikalendriyANAM tRtIyaeva, yataH samyaktvAdIniteSAMsAsAdanabhAvenAparyAptakAvasthAyAmeva, teSu cApagateSvAyuSo bandha ityataH pUrvabhave baddhavantaH samyaktvAdyasthAyAM ca na baghnanti tadanantaraM ca mantsyaMtIti tRtIya iti| ___ 'paMciMdiyatirikkhe' tyAdi, paJcendrayitirazcAM kRSNapAkSikapade prathamatRtIyau, kRSNapAkSiko hyAyurbaddhA'baddhA vA tadabandhako'nantarameva bhavati tasya siddhigamAnAyogyatvAditi / "sammAmicchattetaIyacauttha'ttisamyagmithyATerAyuSobandhAbhAvAttIyacaturthAveva, bhAvitaM caitatyAgeveti / 'sammatte'ityAdi, paJcendriyatirazcAMsamyaktvAdiSupaJcasu dvitIyavarjA bhaGgA bhavanti, kathaM ?, yadA samyagdRSTayAdi paJcendriyatiryagAyurbhavati tadA deveSveva saca punarapi bhansyatIti na dvitIyasambhavaH, prathamatRtIyautupratItAveva, caturthapunarevaM-yathA manuSyeSubaddhAyurasau samyaktvAdi pratipadyate anantaraM ca prAptasya crmbhvstdaiveti| "maNussANaMjahAjIvANaM ti, iha vizeSamAha-'navara'mityAdi, samyaktvasAmAnyajJAnAdiSu paJcasu padeSu manuSyA dvitIyavihInAH, bhAvanA ceha paJcendriyatiryasUtravadavaseyeti // zataka-26 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-26 uddezakaH-2:vR. prathamoddezake jIvAdidvAre ekAdazakapratibaddhairnavabhiH pApakarmAdiprakaraNairjIvAdIni paJcaviMzatijIvasthAnAni nirUpitAni dvitIye'pi tathaiva tAni caturviMzatinirUpyanta Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 457 zatakaM-26, vargaH-, uddezakaH-2 ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (981) anaMtarovavannaeNaMbhaMte ! neraie pAvaM kammaM kiM baMdhI? pucchA taheva, goyamA ! atthegatie baMdhI paDhamabitiyA bhNgaa| salesseNaMbhaMte! anaMtarovavannaeneraie pAvaM kammaM kiMbaMdhI pucchA, goyamA! paDhamabitiyA bhaMgA, evaM khalu savvattha paDhamabitiyA bhaMgA, navaraMsammAmicchattaMmaNajogo vaijogoyanapucchijjai, evaM jAva thaNiyakumArANaM, beiMdiyateiMdiyacauridiyANaM vayajogo na bhannai, paMciMdiyatirikkhajoNiyANapi sammAmicchataM ohinANaM vibhaMganANaM maNajogo vayajogo eyANi paMca padANi na bhnnti| maNussAM alessasammAmicchattamanapajavanANakevalanANavibhaMganANanosannovauttaavedagaakasAyImaNajogavayajogaajogieyANi eksarasa padANi na bhannati, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM taheva te tinni na bhannati savvesiM, jANi sesANi ThANANi savvattha paDhamabitiyA bhaMgA, egidiyANaM savvattha paDhamabitiyA bhaMgA, jahA pAve evaM nANAvaraNijjeNavi daMDao, evaM Auyavajesu jAva aMtarAie dNddo| . anaMtarovavatrae NaM bhaMte ! neraie AuyaM kammaM kiM baMdhI pucchA, goyamA! baMdhI na baMdhai baMdhissai / salesse NaM bhaMte ! anatarovavannae neraie AuyaM kammaM kiM baMdhI?, evaM ceva tatio bhaMgo, evaM jAva anAgArovautte, savvatthavitatio bhaMgo, evaM maNussavajaMjAva vemaanniyaannN| maNussANaM savvattha tatiyacautthA bhaMgA, navaraM kaNha pakkhiesu tatio bhaMgo, savvesiM. nANattAI tAI ceva / sevaM bhaMte ! 2 ti|| . vR. 'anaMtarovavannae Na'mityAdi, ihAdyAveva bhaGgau anantaropapannanArakasya mohalakSaNapApakabindhakatvAsambhavAt, taddhi sUkSmasamparAyAdiSu bhavati, tAni ca tasya na saMbhavantIti / 'savvattha'tti lezyAdipadeSu, eteSucalezyAdipadeSusAmAnyatonArakAdInAM saMbhavantyapi, yAni padAnyanantarotpannanArakAdInAmaparyAptakatvena na santi tAni teSAM na pracchanIyAnIti darzayannAha-'navara mityAdi, tatra samyagmithyAtvAdyuktatrayaM yadyapi nArakANAmasti tathA'pIhAnantarotpannatayA teSAM tannAstIti na pRcchanIyaM, evamuttaratrApi / AyuSkarmadaNDake-'maNussANaM savvatthataIyacautthati yato'nantarotpanno manuSyo nAyurvaghnAti bhansyati punaH caramazarIrastvasau na baghnAti na ca bhansyatIti / __ 'kaNhaparikhaesutaio'tti kRSNapAkSikatvena na bhansyatItyetasya padasyAsambhavAtta tIya eva, savvesiMnANattAiM tAI ceva'tti sarveSAMnArakAdijIvAnAM yAni pApakarmmadaNDake'bhihitAni nAnAtvAni tAnyevAyudaNDake'pIti // zatakaM-26 uddezakaH-2 samAptaH zataka-26 uddezakaH-3:vR. dvitIyoddezako'nantaropapannakAnnArakAdInAzrityoktastRtIyastu paramparopapannakAnAzrityocyate ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram mU. (982) paraMparovavannaeNabhaMte! neraie pAvaM kammaM kiMbaMdhI pucchA, goyamA atthegatie Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 bhagavatIaGgasUtraM (2) 26/-/3/982 paDhamabitiyA, evaM jaheba paDhamouddesao taheva paraMparovavatraehiviuddesaobhANiyavoneraiyAio taheva nvdNddgshio| __aTTaNhavi kammappagaDINaM jA jassa kammassa vattavvayA sA tassa ahINamatirittA neyavvA jAva vemANiyA anAgArovauttA sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. paraMparovavannaeNamityAdi, 'jahevapaDhamo uddesao'ttijIvanArakAdiviSayaH, kevalaM tatrajIvanArakAdipaJcaviMzati padAnyabhihitAniihatunArakAdIni caturvizatireveti, etavedAha 'neraiyAiottinArakAdayo'travAcyA ityarthaH, tahevanavadaMDagasaMgahio'tti pApakarmajJAnAvaraNAdipratibaddhA ye nava daNDakAH prAguktAstaiH saGgrahIto-yukto ya uddezakaH sa tathA / zatakaM-26 uddezakaH-3 samAptaH - zatakaM-26 uddezakaH-4:mU. (983) anaMtarogADhae NaM bhaMte ! neraie pAvaM kammaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! atthegatie0 evaM jaheva anaMtarovavannaehi navadaMDagasaMgahio uddeso bhaNio taheva anatarogADhaehivi ahINamatiritto bhANiyabvo neraiyAdIe jAva vemANie / sevaM bhaMte ! 2/ vR. evaM caturthAdaya ekAdazAntAH, navaram 'anaMtarogADhe'tti utpattisamayApekSayA'trAnantarAvagADhatvamavaseyaM, anyathA'nantarotpannAnantarAvagADhayonirvizeSatAnasyAt, uktAcAsau 'jahevANaMtarovavannaehI'tyAdinA, / -zatakaM-26 uddezakaH-5:mU. (984) paraMparogADhae NaM bhaMte ! neraie pAvaM kammaM kiMbaMdhI jaheva paraMparovavannaehiM uddeso so ceva niravaseso bhANiyabyo / sevaM bhaMte !2 // vR.evaM prmpraavgaaddho'pi| ___-zatakaM-26 uddezakaH-6:mU. (985) anaMtarAhArae NaM bhaMte ! neratie pAvaM kammaM ki baMdhI ? pucchA, evaM jaheva aNaMtarovanneehiM uddeso taheva niravasesaM / sevaM bhaMte ! 2 / / vR. 'anaMtarAhArae'tti AhArakatvaprathamasamayavartI / __-zatakaM-26 uddezakaH-7:mU. (986) paraMparAhArae NaM bhaMte ! meraie pAvaM kammaM kiMbaMdhI pucchA, goyamA! evaM jaheva paraMparovavanneehiM uddeso taheva niravaseso bhANiyavyo / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! // vR.paramparAhArakastvAhArakatvasya dvitIyAdisamyavartI, / -:zataka-26uddezakaH-8:mU. (987) anaMtarapajjattae NaM bhaMte! neraie pAvaM kammaM kiM baMdhI? pucchA, goyamA! jaheva anaMtarovavannaehiM uddeso taheba niravasesaM / sevaM bhaMte 2 / / vR.anaMtarapaJjatti'tti paryAptakvaprathamasamayavartI, saca paryAptisiddhAvapitatauttarakAlameva pApakarmAdyabandhalakSaNakAryakArI bhavatItyasAvanantaropapatravadyapadizyate, ataevAha-evaMjaheva anNtrovvnnehii'tyaadi| Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 26, varga:-, uddezaka:- 9 459 -: zatakaM - 26 uddezakaH - 9: mU. (988) paraMparapajattae NaM bhaMte! neraie pAvaM kampaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! evaM jaheva paraMparovavatraehiM uddeso taheva niravaseso bhANiyavvo / sevaM ! 2 jAva viharai / -: zatakaM - 26 uddezakaH - 10 : - - mU. (989) carime NaM bhaMte! neraie pAvaM kampaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! evaM jaheva paraMparovavannaehiM uddeso taheva carimehiM niravaseso / sevaM bhaMte! 2 jAva viharati / vR. tathA - 'carameNaMbhaMte! neraie' ti, iha caramoyaH punastaM bhavaM na prApsyati, 'evaM jaheve' tyAdi, iha ca yadyapyavizeSeNAtidezaH kRtastathA'pi vizeSo'vagantavyaH / -: zatakaM - 26 uddezakaH-11: pU. (990) acarime NaM bhaMte! neraie pAvaM kammaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! atyegaie evaM jaheva paDhamosae paDhamabitiyA bhaMgA bhANiyavvA savvatya jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM avarime NaM bhaMte! maNusse pAvaM kammaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! atthegatie baMdhI baMdhai fures atthe baMdhI baMdhai na baMdhissai atthegatie baMdhI na baMdhai baMdhissai / salesse NaM bhaMte! acarime maNUse pAvaM kam kiM baMdhI ?, evaM ceva tinni bhaMgA caramavihUNA bhANiyavvA evaM jaheva paDhamuddese, navaraM jesu tattha vIsasu cattAri bhaMgA tesu iha AdillA tini bhaMgA bhANiyavyA carimabhaMgavajjA, alesse kevalanANI ya ajogIya ee tinivi na pucchijjati, sesaM taheva, vANamaMtarajoi0 vemA0 jahA neraie / acarime NaM bhaMte! neraie nANAvaraNijjaM kammaM kiM baMdhI pucchA, goyamA ! evaM jaheva pAvaM navaraM maNussesu sakasAIsu lobhakasAIsu ya paDhamabitiyA bhaMgA sesA aTThArasa caramavihUNA sesaM taheva jAva vemANiyANaM, darisaNAvaraNijjaMpi evaM caiva niravasesaM, veyaNijje savvatthavi paDhamabitiyA bhaMgA jAva vemANiyAmaM navaraM maNussesu alesse kevalI ajogI ya natthi / acarime NaM bhaMte ! neraie mohaNijjaM kammaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! jaheva pAvaM taheva niravasesaM jAva vemANie / acarime NaM bhaMte! neraie AuyaM kampaM kiM baMdhI ? pucchA, goyamA ! paDhabitiyA bhaMgA, evaM savyapadesuvi, neraiyANaM paDhamatatiyA bhaMgA navaraM sammAmicchatte tatio bhaMgo, evaM jAva thaNiyakumArANaM / puDhavivAiya AukAiyavaNassaikAiyANaM teulessAe tatio bhaMgo sesesu padesu savvattha paDhamatatiyA bhaMgA, teukAiyavAukvaiyANaM savvattha paDhamatatiyA bhaMgA, beiMdiyateiMdiyacau0 evaM ceva navaraM sammatte ohinANe AbhinibohiyanANe suyanANe eesa causuvi ThANesu tatio bhaMgo, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM sammAmicchatte tatio bhaMgo, sesesu padesu savvatya paDhamatatiyA bhaMgA massANaM sammAmicchatte avedae akasAimmiya tatio bhaMgo, alessa kevalanANa ajogI ya na pucchijjati, sesapadesu savvattha paDhamatatiyA bhaMgA, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA nAmaM goyaM aMtarAiyaM ca jaheva nAnAvaraNijaM taheva niravasesaM / sevaM bhaMte ! 2 jAva viharai / / vR. tathAhi - caramoddezakaH paramparoddezakavadvAcya ityuktaM, paramparoddezakazca prathamoddezakavat, tatra ca manuSyapade AyuSkApekSayA sAmAnyatazcatvAro bhaGgA uktAH, teSu ca caramamanuSyasyAyuSka Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIaGgasUtraM (2) 26/-/11/990 karmmabandhamAzritya caturtha eva ghaTate, yato yazcaramo'sAvAyurbaddhavAn na baghnAti na ca bhantsyatIti, anyathA caramatvameva na syAditi, evamanyatrApi vizeSo'vagantavya iti, acaramo yastaM bhavaM punaH prApsyati, tatrAcaramoddezake paJcendriyatiryaganteSu padeSu pApaM karmAzrityAdyau bhaGgakau, manuSyANAM tu caramabhaGgakavarjAsatrayo, yatazcaturthazcaramasyeti, etadeva darzayati 'acarime NaM bhaMte! maNUse' ityAdi, 'bIsasu paesu' tti, tAni caitAni - jIva 1 salezya 2 zuklalezya 3 zuklapAkSika 4 samyagdRSTi5 jJAni 6 matijJAnAdicatuSTaya 10 nosaMjJopayukta 11 veda 12 sakaSAya 13 lobhakaSAya 14 sayogi 15 manoyogyAditraya 18 sAkAropayuktA 19 nAkAropayukta 20 lakSaNAni, eteSu ca sAmAnyena bhaGgakacatuSkasambhave'pyacaramatvAnmanuSyapade caturtho nAsti, caramasyaiva tadubhAvAditi / 460 'alesse' ityAdi, alezyAdayastrayazcaramA eva bhavantItikRtveha na praSTavyAH / jJAnAvaraNIyadaNDako'pyevaM, navaraM vizeSo'yaM - pApakarmadaNDake sakaSAyalobhakaSAyAdiSvAdyAstrayo bhaGgakA uktA iha tvAdyau dvAve, yata ete jJAnAvaraNIyamabaddhA punarbandhakA na bhavanti, kaSAyiNAM sadaiva jJAnAvaraNabandhakatvAt, caturthastvacaramatvAdeva na bhavatIti, 'veyaNijje savvatya paDhamabIya'tti, tRtIyacaturthayorasambhavAt, etayorhi prathamaH prAguktayukterna saMbhavati dvitIyastvayogitva eva bhavatIti / AyurdaNDake - 'acarime NaM bhaMte! neraie' ityAdi, 'paDhamatatiyA bhaMga'tti, tatra prathamaH pratIta eva dvitIyastvacaramatvAnnAsti, acaramasya hi Ayurbandho'vazyaM bhaviSyatyanyathA'caramatvameva na syAt, evaM caturtho'pi, tRtIye tu na baghnAtyAyustadabandhakAle punarbhantsyatyacaramatvAditi, zeSapadAnAM tu bhAvanA pUrvoktAnusAreNa karttavyeti / 'baMdhisayaM 'ti pratyuddezakaM bandhItizabdenopalakSitaM zataM bandhizatam / zatakaM - 26 uddezakAH -4 -11 samAptAH yeSAM gauriva gauH sadarthapayasAM dAtrI pavitrAtmikA, sAlaGkArasuvigrahA zubhapadakSepA suvarNAnvitA / nirgatyAsyagRhAGgaNadbudhasabhAgrAmA jiraM rAjayed, ye cAsyAM vivRtau nimittamabhavannandantu te sUrayaH // zatakaM - 26 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatI aGgasUtre SaDviMzatitamazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA zatakaM - 27 vR. vyAkhyAtaM SaDviMzaM zataM, atha saptaviMzamArabhyate, asya cAyamabhisambhandhaH - anantarazate jIvasya karmabandhanakriyA bhUtAdikAlavizeSeNoktA saptaviMzazate tu jIvasya tathAvidhaiva karmmakaraNakriyocyata ityevaMsambaddhasyAsyedamAdisUtram Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 461 WAR zatakaM-27, varga:-, uddezakaH-1-11 -zataka-27 uddezakAH-1...11:mU. (991)jIve gaMbhaMte! pAvaM kammaM kiM karisuMkarenti karissaMti ? kariMsu kareMti na karissaMti 2? karisuna kareMti karissaMti 3? karisu na kareMti na karessaMti 4?, goyamA! attegatie kariMsu kareti karissaMti 1 atthe0 kariMsu kareti na karissaMti 2 atthe karisuna kareMti karessaMti 3 atthegatie karisuna kareMti na kressNti| salesseNaM bhaMte! jIve pAvaM kamma evaMeeNaM abhilAveNaMjacceva baMdhisae vattavvayA sacceva niravasesA bhANiyavvA, taheva navadaMDagasaMgahiyA eksarasa uddesagA bhaanniybvaa| ' vR. 'jIve NamityAdi, nanu bandhasya karaNasya ca kaH prativizeSaH ?, ucyate, kazcit, tarhi kimiti bhedenopanyAsaH?, ucyate, yeyaM jIvasya karmabandhakriyA sA jIvakartRkA na tvIzvarAdikRtetyasyArthasyopadarzanArthaM, athavA bandhaH sAmAnyataHkaramaMtvavazyaM vipAkadAyitvena niSpAdanaM nidhttaadisvruupmiti| 'karisuyasaya'ti 'karisu'ityanena zabdenopalakSitaM zataM prAkRtabhASayA 'krisuysyNti| zatakaM-27 uddezakAH-1...11 samAptAH vyAkhyAtazatasamAnaM zatamidamityasya no kRtA vivRtiH| dRSTasamAne mArge kiM kurutAddazakastasya? // zatakaM-27 samAptam munI dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre vizatizatakasya abhayadevasUriviracitA TIkA prismaaptaa| (zatakaM-20 vR.vyAkhyAtaM karmavaktavyatA'nugatasaptaviMzaMzatam, atha kramAyatAMtatAvidhamevASTAviMzaM vyAkhyAyate, tatra caikAdazoddezakA jIvAghekAdazadvArAnagatapApakarmAdidadaNDakanavakopetA bhavanti tatra cAdyoddezakasyedamAdisUtram -:zatakaM-28 uddezakaH-1:mU. (992) jIvA NaM bhaMte ! pAvaM kammaM kahiM samaJjiNiMsu kahiM samAyariMsu?, goyamA ! savvevi tAva tirikkhajoNiesu hojA 1 ahavA tirikkhajoNiesu ya neraiesu ya hojjA 2 ahavA tirikkhajoNiesuyamaNussesu ya hojA 3 ahavA tirikkhajoNiesuya devesu ya hojjA 4 ahavA tirikkhajoNiesuyamaNussesudevesuya hojjA 5 ahavA tirikkhajoNiesu ya neraiesuya devesu ya hojjA 6 ahavA tirikkhajoNiesu ya maNussesu devesu ya hojjA 7 ahavA tirikkha0 neraiesu ya maNussesu devesu ya hojA 8 // salessA NaM bhaMte ! jIvA pAvaM kammaM kahaM samajiNiMsu kahiM samAyariMsu?, evaM ceva, evaM kaNhalessA jAva alessA, kaNhapakkhiyA sumakkhiyA evaM jAva anaagaarovuttaa| neiyANaM bhaMte! pAvaM kammaM kahiM samajiNiMsu kahiM samAyariMsu?, goyamA! savvevi tAva tirikkhajoNiesu hojatti evaM ceva aTTa bhaMgA bhANiyavvA, evaM savvattha aTTha bhaMgA, evaM jAva Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 bhagavatIaGgasUtraM (2) 28/-19/992 anAgArovauttAvi, evaMjAvavaimANiyANaM, evaMnANAvaraNijjeNavidaMDao, evaMjAva aMtarAieNaM, evaM eejIvAdIyA vaimANiyapaJjavasAmA nava daMDagA bhavaMti / sevaMbhaMte!2 jAva vihri| vR. 'jIvA NaM bhaMte !' ityAdi, 'kahiM sa majjiNesutti kasyAM gatau vartamAnAH 'samarjita vantaH' ? gRhItavantaH 'kahiM samAyariMsutti kasyAM samAcaritavantaH? pApakarmahetusamAcaraNena, tadvipAkAnubhavaneneti vRddhAH, athavA paryAyazabdAvetAviti, 'sabvevi tAva tirikkhajoNiesu hoja'tti / iha tiryagyoni sarvajIvInAM mAtRsthAnIyA bahutvAt tatazca sarve'pi tiryagbhyo'nye nArakAdayastiryagbhya AgatyotpannAH kadAcid bhaveyustatasye sarve'pi tiryagyonikeSvabhUvaniti vyapadizyante, ayamabhiprAyaH ye vivakSitasamaye nArakAdayo'bhUvaMste'lpatvena samastaH api siddhigamanenatiryaggatipravezena ca nirlepatayovRttAstatazca tiryaggateranantatvenAnirlepanIyatvAttata udvRttAstiryastatsthAneSu nArakAditvenotpannAstataste tiryaggatau narakagatyAdihetubhUtaM pApaM karma samarjitavanta ityucyata ityekH| . ____ ahavA tirikkhajoNiesu neraiesu hoja tti vivakSitasamaye ye manuSyadevA amUvaMste nirlepatayA tathaivodvRttAH tatsthAneSu ca tiryagnArakebhya AgatyotpannAH, te caivaM vyapadizyantetiryaganairayikeSvabhUvanete, yeca yatrAbhUvaMste tatraiva karmamopArjitavanta ityartho labhyata iti dvitIyaH _ 'ahavA tikkhajoNiesu ya maNuesuyahojatti vivakSitasamaye ye nairayikadevAste tathaiva nirlepatayovRttAH tatsthAneSu ca tiryagmanuSyebhya AgatyotpannAH, te caivaM vyapadizyantetiryagmanuSyebhUvanete, / ye ca yatrAbhUvaMste tatraiva karmopArjitavanta iti sAmarthyagamyamiti tRtIyaH, tadevamanayAbhAvanayA'STAvete bhaGgAH, tatraikastiryaggatyaiva,anyetutiryagnairayikAbhyAMtiryagmanuSyAbhyAM tiryagdevAbhyAmititrayo dvikaMyogAH, tathA tiryagnairayikamanuSyaistiryagnairayikadevaistiryagmanuSyadevairiti trayastrikasaMyogA ekazcatuSkasaMyoga iti / 'evaM savvattha'tti salezyAdipadeSu 'navadaMDagA bhavaMti'tti pApakarmAdibhedena puurvokteneti| zatakaM-28 uddezakaH-1 samAptaH __-zatakaM-28 uddezakaH-2:mU. (993) anaMtarovavannagANaM bhaMte ! neraiyA pAvaM kammaM kahiM samaJjiNiMsu kahiM samAyAriMsu?, goyamA! savvevi tAva tirikkhajoNiesu hojjA, evaM etthavi atttthbhNgaa| evaM anaMtarovavannagANaM neraiyAINaM jassajaM asthi lesAdIyaManAgArovaogapaJjavasANaM taM savvaM eyAe bhayaNAe bhANiyavvaMjAva vemANiyANaM, navaraM anaMtaresuje parihariyavvA te jahA baMdhisae tahA ihaMpi, evaM nANAvaraNijjeNavidaMDao evaM jAva aMtarAieNaM niravasesaM esovi navadaMDagasaMgahio uddesao bhANiyavyo / sevaM bhaMte!2 ti| -zatakaM.-28 uddezakAH-3-11:mU. (994) evaM eeNaM kameNaM jaheva baMdhisae uddesagANaM parivADI taheva ihapi aTThasu bhaMgesu neyavvA navaraM jANiyabvaM jaMjassa asthitaMtassa bhANiyavvaM jAva acarimuddeso / savvevi ee eksarasa uddesgaa| sevaM bhaMte!2 iti jAva viharai / vR. anaMtarovavannagANa'mityAdiddhitIyastatraca anaMtaresuje parihariyavvAtejahA baMdhisae Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-28, vargaH:, uddezakaH-3-11 tahA ihaMpi'tti, anantaropapannanArakAdiSu yAni sabhyagmithyAtvamanoyogavAgyogAdIni padAni 'parihariyavya'tti asambhavAnna pracchanIyAni tAni yathA bandhizate tathehApIti / nanu prathamabhaGgake sarve tiryagbhya utpannAH kathaM saMbhavanti, AnatAdidevAnAM tIrthaGkarAdimanuSyavizeSANAM ca tebhya AgatAnAmanutpatteH ?, evaM dvitIyAdibhaGgakeSvapi bhAvanIyaM, satyaM, kintu bAhulyamAzrityaite bhaGgA grAhyAH, idaM ca vRddhavacanena darzayiSyAmaH / 'kammasamajaNaNasayaMti karmasamarjanalakSaNArthapratipAdakaM zataM krmmrjnshtm| zatakaM-28 uddezakAH-3-11 samAptaH iti cUrNivacanaracanAkuJcikayodghATitaM mayA'pyetat / aSTAviMzatitamazatamandiramanadhaM mhaardhcym|| zatakaM-28 samAptam muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatIagasUtre aSTAviMzatitama zatakasya abhadevasUri viracitATIkA prismaaptaa| (zatakaM-29) vR. vyAkhyAtaM pApakarmAdivaktavyatA'nugatamaSTAviMzaM zatam,atha kramAyAtaM tathAvidhamevaikonatriMzaMvyAkhyAyate, tatraca tathaivaikAdayazoddezakA bhavanti, teSucAdyoddezakasyedamAdisUtram . -zatakaM-29 uddezakaH-1:mU. (995) jIvA NaM bhaMte ! pAvaM kammaM kiM samAyaM paTTaviMsu samAyaM niTThaviMsu 1? samAyaM paTTaviMsu visamAyaM nidvaviMsu 2? visamAyaM paTTaviMsu samAyaM niTThaviMsu 3 ? visamAyaM paTTaviMsu visamAyaM niviMsu?, goyamA! atyaMgaiyA samAyaM paTTaviMsu samAyaM niTThaviMsu jAva atthegaiyA visamAyaM paTTaviMsu visamAyaM niviMsu / se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccai atthegaiyA samAyaM paTTaviMsu samAyaM niTTaviMsu? taM ceva, goyamA! jIvA caucihA patnattA, taMjahA atgaiyA samAuyA samovavanagA 1 atthegaiyA samAuyA visamovavanagA ra asthega0 visamAuyA samovavanagA 3 atyaga0 visamAuyA visamovavatragA4/ tattha NaM je te samAuyA samovavannagA te NaM pAvaM kammaM samAyaM paTTaviMsu samAyaM niviMsu, tatthaNaMje te samAuyA visamovavannagA teNaM pAvaM kammaM samAyaM paTTaviMsuvisamAyaM niviMsu, tattha Naje tevisamAuyA samovavannagA teNaM pAvaM kammavisamAyaM paTTaviMsu samAyaM niDhaviMsu, tatthaNaje te visamAyA visamovavanagA te NaM pAvaM kammaM visamAyaM paTTaviMsu visamAyaM niDhaviMsu / se teNaTaNaM goyamA! tNcev|slessaannNbhNte! jIvA pAvaM kammaevaMceva, evaM savvavANesuvi jAva anAgArovauttA, ee savvevi payA eyAe vattavvayAe bhANiyavvA / neraiyA NaM bhaMte ! pAvaM kammaM kiM samAyaM paTTarvisu samAyaM niviMsu ? pucchA, goyamA ! atyaigaiyA samAyaM paTTaviMsu evaM jahevajIvANaMtaheva bhANiyavyaMjAva anAgArovauttA, evaMjAva vemANiyANaM jassa jaM asthitaM eeNaM ceva kameNaM bhANiyavvaM jahA pAveNa daMDao, eeNaM kameNaM asuvi kammappagaDIsu aTTa daMDagA bhANiyavvA jIvAdIyA vemANiyApaJjavasANA eso navadaMDagasaMgahio paDhamo uddeso bhaanniyvyo| sevaM bhaMte ! 2 iti|| Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 29/-/1/995 bR. 'jIvANaM bhaMte! pAva'mityAdi, 'samAyaM' ti samakaM bahavo jIvA yugapadityarthaH 'paTTaviMsu''tti prasthApitavantaH - prathamatayA vedayitumArabdhavantaH, tathA samakameva 'niDDaviMsu' tti 'niSThApitavantaH' niSThAM nItavanta ityekaH, tathA samakaM prasthApitavantaH 'visama' tti viSamaM yathA bhavati viSamatayetyarthaH niSThApitavanta iti dvitIyaH evamanyau dvau / 464 1 'atthegaiyA samAuyA'ityAdi caturbhaGgI, tatra 'samAuya'tti samAyuSaH udayApekSayA samakAlAyuSkodayA ityarthaH 'samovavannaga' tti vivakSitAyuSaH kSaye samakameva bhavAntare upapannAH samopapannakAH, ye caivaMvidhAste samakameva prasthApitavantaH samakameva ca niSThApitavantaH, nanvAyuH karmaivAzrityevamupapannaM bhavati natu pApaM karmma, taddhi nAyuSkodayApekSaM prasthApyate niSThApyate ceti, naivaM, yato bhavApekSaH karmmaNAmudayaH kSayazceSyate / uktazca - "udayakakhayakkhaovasame" tyAdi, ata evAha - 'tattha NaM je te samAuyA samovavannayA te NaM pAvaM kampaM samAyaM paThThaviMsu samAyaM niThThaviMsu' tti prathamaH, tathA 'tatya NaM je te samAuyA visamovavannaga' tti samakAlAyuSkodayA viSamatayA parabhavotpannA maraNakAlavaiSamyAt 'te samAyaM paTTarvisu' tti AyuSkavizeSodayamaspAdyatvAtpAkarmmavedanavizeSasya 'visamAyaM niThThaviMsuti maraNavaiSamyeNa pApakarmavedanavizeSasya viSamatayA niSThAsambhavAditi dvitIyaH / tathA 'visamAuyA samovavannaga'tti viSamakAlAyuSkodayAH samakAlabhavanAntarotpattayaH 'te NaM pAvaM kammaM visamAyaM paThTharvisu samAyaM niiviMsu' tti tRtIyaH, caturtha sujJAta eveti, iha caitAn bhaGgakAn prAktanazatabhaGgakAMzcAzritya vRddhairuktam 119 11 "paTThavaNasae kihaNu hu samAuuvavannaesu caubhaMgo / kiha va samajaNaNasae gamaNijjA atthao bhaMgA || paTTavaNasae bhaMgA pucchAbhaMgANulomao vaccA / yathApRccha bhaGgAH samakaprasthApanAdayo na badhyante tatheha samAyuSkAdayaH anyatrAnyathAvyAkhyAtA api vyAkhyeyA ityarthaH / "kammasamajaNasae bAhullAo samAujjA // zatakaM - 29 uddezaka:--1 samAptaH -: zatakaM - 29 uddezakaH -2 : mU. (996) anaMtaaivavannagA NaM bhaMte! neraiyA pAvaM kammaM kiM samAyaM paTTaviMsu samAyaM niTTaviMsu ? pucchA, goyamA ! atthegaiyA samAyaM paTThaviMsu samAyaM niTThaviMsu atyegaiyA samAyaM paTTaviMsu visamAyaM niviMsu, se keNadveNaM bhaMte! evaM budhai atthegaiyA samAyaM paTThaviMsu ? taM ceva, goyamA ! anaMtarovavannagA nera0 duvihA paM0 taM0-atthegaiyA samAjyA samovavannagA atthegaiyA samAuyA visamovavannagA0 / tattha NaM je te samAuyA samovannagA te NaM pAvaM kammaM samAyaM paTThaviMsu samAyaM niTTaviMsu, tattha NaM je te samAuyA visamAvavannagA te NaM pAvaM kammaM samAyaM paTTaviMsu visamAyaM niTThaviMsu, se teNa0 taM caiva / sassA NaM bhaMte! anaMtaro0 nera0 pAvaM evaM caiva, evaM jAva anAgArova0, evaM asuraku0 evaM jAva vemA0 navaraM jaM jassa atthi taM tassa bhANiya, evaM nANAvaraNijreNavi daMDao, evaM niravasesaM jAva aMtarAieNaM / sevaM bhaMte! 2 tti jAva viharati / Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 465 zatakaM-29, vargaH-, uddezakaH-3-11 -zataka-29 uddezakAH-3-11:mU. (997) evaM eeNaM gamaeNaM jameva baMdhisae uddesagaparivADI saceva ihavibhA0 jAva acarimotti, anaMtauddesagANaM cauNhavi ekA vattavvayA sesANaM sattaNhaM ekaa| vR. 'aNaMtarovavannagANa'mityAdirdvitIyaH, tatra cAnantaropapannakA dvividhAH 'samAuyA samovavannaga'tti anantaropapannAnAM sama evAyurudayo bhavati tadvaiSabhye'nantaropapannatvameva na syAdAyuHprathamasamayavartitvAtteSAM 'samovavannaga'tti maraNAnantaraM parabhavotpattimAzritya, te ca maraNakAle bhUtapUrvagatyA'nantaropapatrakA ucyante, 'samAuyA visamovavannaga'tti viSamopapannakatvamihApi maraNavaiSamyAditi, tRtIyacaturthabhaGgAvanantaropapatreSu na saMbhavataH, anantaropapannatvAdeveti dvitiiyH| vR. evaM zeSA api, navaram 'anaMtaroddesagANaM cauNhavitti anantaropapannAnantarAvagADhAnantarAhArakAnantaraparyAptakoddezakAnAm // 'kammapaTThavaNasarya'ti karmaprasthApanA- . dharthapratipAdanaparaM zataM karmaprasthApanazatam / / zataka-29 uddezakAH-3-11 samAptaH muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bhagavatIagasUtre ekonatriMzatzatakasya amayadevasUri viracita TIkA prismaaptaa| . (zatakaM-30) vR. vyAkhyAtamekonatriMzaM zatam, atha triMzamArabhyate, asya cAyaM pUrveNa sahAbhisambandhaH-prAktanazatekarmaprasthApanAdyAzriya jIvA vicAritAH ihatukarmabandhAdihetubhUtavastuvAdamAzritya ta eva vicAryante ityevaMsambaddhasyAsyaikAdazoddezakAtmakasyedaM prathamoddezakAdisUtram zatakaM-30 uddezakaH-1:mU. (998) kai NaM bhaMte ! samosaraNA pannatA ?, goyamA ! cattAri samosaraNA pannatA, taMjahA-kiriyAvAdI akiriyAvAdI anANiyavAI venniyvaaii| jIvANaMbhaMte! kiM kiriyAvAdIakiriyAvAdI annANiyavAdI veNaiyAvAdI?, goyamA jIvA kiriyAvAdivi akiriyAvAdivi annANiyavAdIvi venniyvaadiivi| salessANaM bhaMte! jIvA kiMkiriyAvAdI?, goyamA! kiriyAvAdIviakiriyAvAdIvi annANiyavAdIvi veNaiyavAdIvi, evaM jAva sukklessA, alessANaM bhaMte ! jIvA pucchA, goyamA kiriyAvAdI no akiriyAvAdI no annANiyavAdI no venniyvaadii| kaNhapakkhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM kiriyAvAdI ? pucchA, goyamA ! no kiriyAvAdI akiriyAvAdIannANikayavAdIvi no veNaiyavAdI vi, sukkapakkhiyA jahA salessA / sammadiTThI jahA alessA, micchAdiTThI jahA kaNhapakkhiyA, sammAmicchAdiTThINaM pucchA, goyamA! no kiriyAvAdI no akiriyAvAdI annANiyavAdIvi venniyvdiivi| nANI jAva kevalanANI jahA alesse, annANI jAva vibhaMganANI jahA knnhpkkhiyaa| 5130 Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 30/-/1/998 AhArasannovauttA jAva pariggahasannovauttA jahA salessA, nosannovauttA jahA alessA savedagA jAva napuMsagavedagA jahA salessA, avedagA jahA alessaa| sakasAyI jAva lobhakasAyI jahA slessaa| akasAyI jahA alessaa| sajogI jAva kAyayogI jahA salessa, ajogI jahA alessA, sAgarovauttA anAgArovauttA jahA slessaa| neraiyA NaM bhaMte! kiM kiriyAvAdI? pucchA, goyamA ! kiriyAvAdIvi jAva veNaiyavAdIvi, evaM eeNaM kameNaM jacceva jIvANaM vattavvayA sacceva neraiyANaM vattavvayAvi jAva anAgArovauttA navaraM jaM atthi taM bhANiyavvaM sesaM na bhaNNati, jahA neraiyA evaM jAva thaNiyakumArA / puDhavikAiyA NaM bhaMte! kiM kiriyAvAdI ? pucchA, goyamA ! no kiriyAvAdI akiriyAvAdIvi annANiyavAdIvi no veNaiyavAdI, evaM puDhavikAiyANaM jaM asthi tattha savvatyavi eyAiM do majhilAI samosaraNAI jAva anAgArovauttAvi, evaM jAva cauriMdiyANaM savvaTTANesu eyAiM caiva majhilagAiMdo samosaraNAiM, sammattanANehivi eyANi caiva majhilagAI do samosaraNAiM, paMciMdiyaratikkhajoNiyA jahA jIvA navaraM jaM atthi taM bhANiyavvaM, maNussA jahA jIvA taheva niravasesaM, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA / . kiriyAvAdI NaM bhaMte! jIvA kiM neraiyAuyaM pakarei tirikkhajoNiyAjyaM pakarei maNurasAuyaM pakarei devAuyaM pakarei ?, goyamA ! no neraiyAuyaM pakarei no tirikkhajoNiyAuyaM pakarei maNussAuyaMpi pakarei devAuyaMpi ekarei, jai devAuyaM pakarei kiM bhavaNavAsidevAuyaM pakarei jAva vaimANiyadevAuyaM paka0 ?, goyamA ! no bhavamavAsIdevAuyaM pa0 no vANamaMtaradevAuyaM paka0 no joisiyadevAuyaM pakarei vemANiyadevAuyaM pakarei / akiriyAvAdI NaM bhaMte! jIvA kiM neraiyAuyaM pakarei ? tirikkha0 pucchA, goyamA ! neraiyAuyaMpi pakarei jAva devAuyaMpi pakarei, evaM annANiyavAdIvi veNaiyavAdIvi / salessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pakarei ? pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM evaM jaheva jIvA taheva salessAvi cauhivi samosaraNehiM bhANiyavvA / 466 kaNhalessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pakarei ? pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM pakarei no tirikkhajoNiyAuyaM pakarei maNussAuyaM pakarei no devAuyaM pakarei, akiriya0 antrANiyaveNaiyavAdI ya cattArivi AuyAiM pakarei, evaM nIlalessAvi / teulessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pakarei ? pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM pakarei no tirikkha0 maNussAuyaM pa0 devAuyaMpi pakarei, jai devAuyaM pakarei taheva, teulessA NaM bhaMte! jIvA akiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pucchA, goyamA ! neraiyAuyaM pakarei maNussAuyaMpi tirikkhajogiyAuyaMpi pakarei devAuyaMpi pakarei, evaM annANiyavAdIvi veNaiyavAdIvi, jahA teulessA evaM pamhalessAvi sukkalessAvi neyavvA / alessA NaM bhaMte! jAva kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pucchA, goyamA ! neraiyAuyaMpi pakarei evaM cauvihaMpi, evaM annANiyadIvi veNaiyavAdIvi, sukkapakkhiyA jahA slessaa| sampadiTTI NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 30, varga:-, uddezaka:- 9 467 pakarei no tirikkha0 maNussAuyaM pakarei devAuyaMpi pakarei, micchAdiTTI jahA kaNhapakkhiyA, sammAmicchAdiTThI gaMbhaMte! jIvA annANiyavAdI kiM neraiyAuyaM jahA alessA, evaM veNaiyavAdIvi, nANI AbhiNibohiyanANI ya suyanANI ya ohinANI ya jahA sammaddiTThI / maNapajavanANI NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM pakarei no tirikkha0 no maNussa0 devAuyaM pakarei, jai devAuyaM pakarei kiM bhavaNavAsi0 pucchA, goyamA ! no bhavaNavAsidevAuyaM pakarei no vANamaMtara0 no joisiya0 vaimANiyadevAuyaM, kevalanANI jahA alessA, annANI jAva vibhaMganANI jahA kaNhapakkhiyA / santrAsu causuvi jahA salessA, nosannovauttA jahA maNapaJjavanANI, savedagA jAva napuMsaMgavedagA jahA salessA, avedagA jahA salessA, sakasAyI jAva lobhakasAyI sajahA salessA, akasAyI jahA alessA, sayogI jAva kAyayogI jahA salessA, ajogI jahA alessA, sAgArovauttA ya anAgArovauttA ya jahAM slessaa| vR. 'kaiNa' mityAdi, 'samosaraNa' tti samavasaranti nAnApariNAmA jIvAH kathaJcitulyatayA yeyumateSu tAni samavasaraNAni, samavasRtayo vA'nyonyabhinneSu kriyAvAdAdimateSu kathaJcittulyatvena kvacitkeSAJcidvAdinAmavatArAH samavasaraNAni / " 'kiriyAvAi' tti kriyA karttAraM vinA na saMbhavati sA cAtmasamavAyinIti vadanti tacchIlAzca ye te kriyAvAdinaH anye tvAhuH - kriyAvAdino ye bruvate kriyA pradhAnaM kiM jJAnena ?, anye tu vyAkhyAnti - kriyA jIvAdipadArtho'stItyAdikAM vadituM zIlaM yeSAM te kriyAvAdinaste cAtpAdipadArthAstitvapratipattilakSaNA azItyadhikazatasaGkhyAH sthAnAntarAdavaseyAH, tatazca kriyAvAdisambandhAtsamavasaraNamapi kriyAvAdI, samavasaraNasamavasaraNavatAM cAbhedopacArAt kriyAvAdina eva samavasaraNamiti, evamanyatrApi / 'akiriyAvAi' tti akriyAM-kriyAyA abhAvaM na hi kasyacidapyanavasthitasya padArthasya kriyA samasti tadbhAve cAnavasthiterabhAvAdityevaM ye vadanti te'kriyAvAdinaH, tathA cAhureke"kSaNikAH sarvasaMskArA, asthitAnAM kutaH kriyA ? | 119 11 bhUtiryeSAM kriyA saiva, kArakaM saiva cocyate // " ityAdi, anye tvAhuH - akriyAvAdino ye bruvate kiM kriyayA cittazuddhireva kAryA te ca bauddhA iti, anye tu vyAkhyAnti-akriyAM - jIvAdi padArthoM nAstItyAdikAM vadituM zIlaM yeSAM te'krayAvAdinaH, te cAtmAdipadArthAnAstitvapratipattilakSaNAzcaturazItivikalpAH sthAnAntarAdavaseyAH / 'annANiyavAi' tti kutsitaM jJAnamajJAnaM tadyeSAmasti te'jJAnikAste cate vAdinazcetyajJAni kavAdinaH, te cAjJAnameva zreyo'saJcintyakRtakarmabandhabaiphalyAt, tathA na jJAnaM kasyApi kvacidapi vastunyasti pramANAnamasampUrNavastuviSayatvAt ityAdyabhyupagamavantaH saptaSaSTisaGkhyAH sthAnAntarAdavaseyAH / 'veNaiyavAi' tti vinayena caranti sa vA prayojanameSAmiti vainayikAste ca te vAdinazceti vainayikavAdinaH vinaya eva vA vainayikaM tadeva ye svargAdihetutayA vadantItyevaMzIlAzca te vainayikavAdinaH, ete cAnavadhRtaliGgAcArazAstrA vinayapratipattilakSaNA dvAtriMzadvidhAH sthAnAnta Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 rAdavaseyAH, iha cArthe gAthA // 1 // bhagavatI aGgasUtraM (2) 30/-/1/998 "atthitti kiriyavAI vayaMti natthitti' kiriyavAIo / annANi annANaM veNaiyA viNayavAyaMti / / " ete ca sarve'pyanyatra yadyapi mithyAdhSTayo'bhihitAstathApIhAdyAH samyagdhthyo grAhyAH, samyagastitvavAdinAmeva tethAM samAzrayaNAditi / 'jIvANa' mityAdi tatra jIvAzcaturvidhA api tathAsvabhAvatvAt, 'alessA Na'mityAdi, 'alezyAH' ayoginaH siddhAzca te ca kriyAvAdina eva kriyAvAdahetubhUtayathA'vasthitadravyaparyAyarUpArthaparicchedayuktatvAt iha ca yAni samyagdhaSTisthAnAni - alezyatvasamyagdarzanajJAninosaMjJApayuktatvAvedakatvAdIni tAni niyamAt kriyAvAde kSipyante, mithyASTisthAnAni tu . mithyAtvAjJAnAdIni zeSasamavasaraNatraye, 'sammAmicchAdiTThI NamityAdi, samyagmithyAdhSTayo hi sAdhAraNapariNAmatvAnno AstikA nApi nAstikAH kintu ajJAnavinayavAdina eva syuriti / 'puDhavikAiyA NamityAdi, 'no kiriyAvAI' ti mithyAdhaSTitvAtteSAmakriyAvAdino'jJAnikavAdinazca te bhavanti, vAdAbhAve'pi tadvAdayogyajIvapariNAmasadbhAvAt, vainayikavAdinastu te na bhavanti tathAvidhapariNAmAditi, 'puDhavikAiyANaM jaM asthi' ityAdi, pRthivIkAyikAnAM yadasti salezyakRSNanI kApotatejolezyakRSNapAkSikatvAdi tatra sarvatrApi madhyamaM samavasaraNadvayaM vAcyamita, evaM jAva cauriMdiyANa' mityAdi, nanu dvIndriyAdInAM sAsAdanabhAvena samyaktvaM jJAnaM ceSyate tatra kriyAvAditvaM yuktaM tatsvabhAvatvAdityAzaGkayAha--'sammattanANehivI' tyAdi, kriyAvAdavinayavAdau hi viziSTatare samyaktvAdipariNAme syAtAM na sAsAdanarUpe iti bhAvaH, 'jaM atthi taM bhANiyavvaM 'ti, paJcendriyatirazcAmalezyAkaSAyitvAdi na praSTavyamasambhavAditi bhAvaH / jIvAdiSu paJcaviMzatI padeSu yadyatra samavasaraNamasti tattatroktam, atha teSvevAyurbandhanirUpaNAyAha - 'kiriye 'tyAdi, 'maNussAuyaMpi pakarei devAuyaMpi pakareti 'tti, tatra ye devA nArakA vA kriyAvAdinaste manuSyAyuH prakurvanti ye tu manuSyAH paJcendriyatiryaJco vA te devAyuriti / 'kaNhalessA NaM bhaMte! jIvA' ityAdI 'magussAuyaM pakareMti 'tti yaduktaM tannArakAsurakumArAdInAzrityAvaseyaM, yato ye samyagdhSTayo manuSyAH paJcendriyatiryaJcazca te manuSyAyurna baghnantyeva vaimAnikAyurbandhakatvAtteSAmiti / 'alessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAI' tyAdi, alezyAH - siddhA ayoginaHzca, te caturvidhamapyAyurna baghnantIti, samyagmidhyAdRSTipade 'jahA alessa' tti samastAyUMSi na baghnantItyarthaH // nArakadaNDake mU. (999) kiriyAvAdI NaM bhaMte! neraiyA kiM neraiyAuyaM pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM no tirikkha0 maNussAuyaM pakarei no devAuyaM pakarei / akiriyAvAdI NaM bhaMte! neraiyA pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM tirikkhajoNiyAuyaM pakarei maNussAuyaMpi pakarei no devAuyaM pakarei, evaM annANiyavAdI vi veNaiyavAdIvi / salessA NaM bhaMte! neraiyA kiriyAvAdI kiM neraiyAuyaM, evaM savvevi neraiyA je kiriyAvAdI te maNussAuyaM egaM pakarei, je akiriyAvAdI antrANiyAdI veNaiyavAdI te savvaTTANesuvi no Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 30, varga:-, uddezakaH - 1 469 neraiyAuyaM pakarei tirikkhajoNiyAuyaMpi pakarei maNussAuyaMpi pakarei no devAuyaM pakarei, navaraM sammAmicchatte uvarillehiM dohivi samosaraNehiM na kiMcivi pakarei jaheva jIvapade, evaM jAva thaNiyakumArA jaheva neraiyA / akiriyAvAdI NaM bhaMte! puDhavikkAiyA pucchA, goyamA ! no neraiyAuyaM pakarei tirikkhajoNiyAuyaM0 maNussAuyaM0 no devAuyaM pakarei, evaM annANiyavAdIvi / salessA NaM bhaMte! evaM jaM jaM padaM atthi puDhavikAiyANaM tahiM 2 majjhimesu dosu samosaraNesu evaM caiva duvihaM AuyaM pakarei navaraM teulessAe na kiMpi pakarei, evaM AukkAiyANavi, vaNarasaikAi0, teukA0 vAukA0 savvaThThANesu majjhimesu dosu samosaraNesu no neraiyAuyaM paka0 tirikkhajo0 paka0 no maNu0 no devAu0 paka0, beiMdiyateiMdiyacauridiyANaM jahA puDhavikAiyANaM navaraM sammattanANesu na ekkaMpi AuyaM pakarei / kiriyAvAdI NaM bhaMte! paMciM0 tiri0 kiM neraiyAuyaM pucchA, goyamA ? no neraiyAuyaM pakarei no tirikkha0 no maNussAuyaM no devAuyaM pakarei, akiriyAvAdI annANiyavAdI veNaiyavAI cauvvihaMpi pakarei, jahA kaNhalessA evaM nIlalessAvi kAulessAvi, teulessA jahA salessA, navaraM akiriyAvAdI annANiyavAdI veNaiyavAdI ya no neraiyAuyaM pakarei devAuyaMpi pakarei tirikkhajoNiyAuyaMpi pakarei maNussAuyaMpi pakarei, evaM pamhalessAvi0, evaM sukalessAvi bhANiyavvA / kaNhapakkhiyA tihiM samosaraNehiM cauvvihaMpi AuyaM pakarei, sukkapakkhiyA jahA salessA, sammadiTThI jahA manapavanANI taheva vemANiyAuyaM pakarei, micchadiTThI jahA kaNhapakkhiyA, sammAmicchAdiTThI na ya ekkaMpi pakarei jaheva neraiyA ! nANI jAva ohinANI jahA sammaddiTThI, annANI jAva vibhaMganANI jahA kaNhapakkhiyA, sesA jAva anAgArovauttA savve jahA salessA tahA ceva bhANiyavvA, jahA paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM vattavvayA bhaNiyA evaM maNussANavi bhANiyavvA, navaraM manapajavanANI nosannovauttA ya jahA sammaddiTThI tirikkhajoNiyA taheva bhANiyavvA, alessA kevalanANI avedagA akasAyI ayogI yaeena egaMpi AuyaM pakarei jahA ohiyA jIvA sesaM taheva, vANamaMtara joisiyavemANiyA jahA asurakumArA / / kiriyAvAdI NaM bhaMte! jIvA kiM bhavasiddhIyA abhavasiddhiyA ?, goyamA ! bhavasiddhIyA no abhavasiddhIyA / akiriyAvAdI NaM bhaMte! jIvA kiM bhavasiddhIyA pucchA, goyamA ! bhavasiddhIyAvi abhavasi - khIyAvi, evaM annANiyavAdIvi, veNaiyavAdIvi / salessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM bhava0 pucchA, goyamA ! bhavasiddhIyA no abhavasiddhiyA / salessA NaM bhaMte! jIvA akiriyAvAdI kiM bhava0 pucchA, goyamA ! bhavasiddhiyAva abhavasi - dvIyAvi, evaM annANiyavAdIvi veNaiyavAdIvi jahA salessA, evaM jAva sukklessaa| alessA NaM bhaMte! jIvA kiriyAvAdI kiM bhava0 pucchA, goyamA ! bhavasiddhiyA no abhava siddhIyA / Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 bhagavatIaGgasUtraM (2) 30/-19/999 evaMeeNaMabhilAveNaMkaNhapakkhiyAtisuvisamosaraNesubhayaNAe, sukkapakkhiyA causuvi samosaraNesu bhavasiddhIyA no abhavasiddhIyA sammadiTThI jahA alessA, micchAdiTThI jahA kaNhapakkhiyA, sammAmicchAdiTThI dosuvi samosaraNesu jahA alessaa| nANI jAva kevalanANI bhavasiddhiyA noabhavasiddhIyA, annANIjAvavibhaMganANI jahA knnhpkkhiyaa| sannAsu causuvijahAsalessA, nosannovauttAjahAsammadiTThI, savedagA jAvanapuMsagavedagA jahA salessA avedagA jahA sammadiTThI, sakasAyI jAva lobhakasAyI jahA salessA, akasAyI jahA sammadiTThI, sayogI jAva kAyajogI jahA salessA, ayogI jahA sammadiTThI, sAgArovauttA anAgArovauttA jahA slessaa| evaMneraiyAvibhANiyavvA navaraM nAyavbaMjaMasthi, evaM asurakumArAvijAvathaNiyakumArA . puDhavikkAiyA sabvaTThANesuvimajhillesudosuvisamavasaraNesubhavasiddhIyAvibhavasiddhIyAvi evaM jAva vaNassaikAiyA, beiMdiyateiMdiyacauridiyA evaM ceva navaraM saMmatte ohinANe AbhinivohiyanANesuyanANeeesucevadosumajjhimesu samosaraNesubhavasiddhiyAnoabhavasiddhiyA . sesaM taM ceva, paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA navaraM nAyavvaM jaM asthi, maNussA jahA ohiyA jIvA, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA / sevaM bhaMte !2 // vR. 'kiriyAvAI Na mityAdau yatnairayikAyurdevAyuzca na prakurvanti kriyAvAdinArakAstannArakabhavAnubhAvAdeva, yacca tiryagAyurna prakurvanti kriyAvAdAnubhAvAdityavaseyaM, akriyAvAdAdisamavasaraNatrayetunArakANAMsarvapadeSutiryagmanuSyAyuSI evabhavataH,samyagmithyAtve punarvizeSo'stIti taddarzanAyAha-'navaraM samme' tyAdi, samyagmithyASTinArakANAM ve evAntime samavasaraNestaH,teSAMcAyurbandonAstyeva guNasthAnakasvabhAvAdatastetayorna kiJcidapyAyuH prakurvantIti 'puDhavikkAiye' tyAdau 'duvihaM Auya'ti manuSyAyustiryagAyuzceti teulessAe na kiMpi pakareti'tti aparyAptakAvasthAyAmevapRthivIkAvikAnAMtadbhAvAttadvigamaevacAyuSobandhAditi, 'sammattanANesuna ekkaMpiAuyaM pakareMti'tti, dvIndriyAdInAM samyaktvajJAnakAlAtyaya evAyurvandho bhavatyalpatvAttatkAlasyeti naikamapyAyurvaghnanti tayoste iti| paJcendriyastiryagyonikadaNDake-'kaNhalesANa mityAdi, yadA paJcendriyatiryaJcaH samyagdRSTayaH kRSNalezyAdipariNatA bhavanti tadA''yurekamapi na baghnanti, samyagdRzAM vaimAnikAyurbandhakatvena tejoleshyaaditrybndhnaaditi| 'teulesAjahA salesa'tti, anena ca kriyAvAdino vaimAnikAyureva itaretutrayazcaturvidhamapyAyuHprakurvantIti prApta, salezyAnAmevaMvidhasvarUpatayoktatvAt, iha tuyadanabhimataM taniSedhanAyAha-'navaraM akiriyAvAI'tyAdi, zeSaM tu pratItArthatvAnna vyAkhyAtamiti / zatakaM-30 uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-30 uddezakaH-2:mU. (1000) anaMtarovavanagANaM bhaMte ! neraiyA kiM kiriyAvAdI ? pucchA, goyamA ! kiriyAvAdIvijAva venniyvaadiivi| Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-30, vargaH-, uddezakaH-2 471 salessANaMbhaMte ! anaMtarovavanagAneraiyA kiM kiriyAvAdI evaM ceva, evaM jaheva paDhamuddese neraiyANaM vattavvayA taheva ihavi bhANiyabvA, navaraMjaMjassa asthi anaMtarovavanagANaM neraiyANaM taMtassa bhANiyadhvaM, evaM savvajIvANaMjAva vemANiyANaM, navaraM anaMtarovavanagANaMjaMjahiM asthi taMtahiM bhaanniyv| kiriyAvAINaMbhaMte ! anaMtarovavanagA neraiyA kiM neraiyAuyaMpakarei? pucchA, goyamA! no neraiyAuyaM pakareMti no tiri0 no maNu0 no devAuyaM pakarei, evaM akiriyAvAdIvi annANiyavAdIvi venniyvaadiivi| salessANaM bhaMte! kiriyAvAdI anaMtarovavanagA neraiyA kiM neraiyAuyaMpucchA, goyamA! no neraiyAuyaM pakarei jAva no devAuyaM pakarei evaM jAva vemANiyA, evaM sabvaTThANesuvi anaMtarovavanagA neraiyAna kiMcivi AuyaMpakareijAva anAgArovauttatti, evaMjAva vemANiyA navaraM jaMjassa atthitaM tassa bhANiyavvaM / kiriyAvAdI NaM bhaMte ! anaMtarovavanagA neraiyA kiM bhavasiddhiyA abhavasiddhiyA ?, goyamA! bhavasiddhiyA no abhvsiddhiyaa| ___ akiriyAvAdINaMpucchA, goyamA! bhavasaddhiyAviabhavasiddhiyAvi, evaM annANiyavAdIvi venniyvaadivi| salessA NaM bhaMte ! kiriyAvAdI anaMtarovavanagA neraiyA kiM bhavasiddhiyA abhavasiddhiyA?, goyamA ! bhavasiddhiyA no abhvsiddhiyaa| evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohie uddesae neraiyANaM vattavyayA bhaNiyA taheva ihavi bhANiyabvAjAvaanAgArovauttatti evaMjAva vemANiyANanavaraMjaMjassa atthitaMtassa bhANiyavyaM, imaM se lakkhaNaM-je kiriyAvAdI sukkapakkhiyA sammAmicchadiTThIyA ee sabve bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA, sesA savve bhavasiddhIyAvi abhvsiddhiyaavi| sevaM bhaMte ! iti / / vR. evaM dvitIyAdaya ekAdazAntA uddezakA vyaakhyeyaaH| navaraM dvitIyoddezake 'imaMselakhaNaM'ti 'se' vyatvasyedaM lakSaNaM-kriyAvAdI zuklapAkSikaH samyagmithyATizca bhavya eva bhavati nAbhavyaH,zeSAstubhavyA abhavyAzceti, alezyasamyagdRSTijJAnya. vedAkaSAyayoginAM bhavyatvaM prasiddhameveti noktamiti / zatakaM-30 uddezakaH-2 samAptaH -zatakaM-3 uddezakaH-3:mU. (1001) paraMparovavanagANaMbhaMte ! neraiyA kiriyAvAdI evaM jaheva ohio uddesao taheva paraMparovavannaesuvi neraiyAdIo taheva niravasesaM bhANiyavvaM taheva tiydNddgsNghio| sevaM bhaMte ! 2 jAca vihri| zatakaM-30 uddezakaH-4-11:mU. (1002) evaM eeNaM kameNaM jacceva baMdhisae uddesagANaM parivADI sacceva ihapi jAva acarimouddeso, navaraM anaMtarA cattArivi ekkagamagA, paraMparA cattArivi ekkagamaeNaM, evaM carimAvi, acarimAvi evaM ceva navaraM alesso kevalI ajogI na bhannai, sesaM thev|sevN bhaMte ! 2 ti| ee ekArasavi uddesgaa| Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 30/-/4-11/1002 vR. tRtIyoddezake tu 'tiyadaMDagasaMgahio 'tti, iha daNDakatrayaM nairayikAdipadeSukriyAvAdyAdiprarUpaNAdaNDakaH 1 AyurbandhadaNDako 2 bhavyAbhavyadaNDaka 3 zcetyevamiti / ekAdazozake tu 'alesso kevalI ajogI ya na bhannati' tti, acaramANAmale zyavAdInAmasambhavAditi zatakaM - 30 uddezakaH -3 - 11 samApta / 472 yadvAGmahAmandaramanthanena, zAstrArNavAducchalitAnyatuccham / bhAvArtharatnAni mamApi Tau, yAtAni te vRttikRto jayanti // zatakaM - 30 samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatI aGgasUtre zrIzatam zatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / zataka - 31 khU. triMzattamazate catvAri samavasaraNAnyuktAnIti catuSTayasAdharmyAccaturyugmavaktavyatAnugatamaSTAviMzatyuddezakayuktamekatriMzaMzataM vyAkhyAyate, tasya cedamAdisUtram-: zatakaM - 31 uddezakaH-1 : pU. (1003) rAyagihe jAva evaM kyAsI- kati NaM bhaMte! khuDDA jummA pantrattA ?, goyamA cattAri khuDDA jummA pa0 taM0 - kaDajumme 1 teyoe 2 dAvarajumme 3 kalioe 4, se keNaTTeNaM bhaMte evaM bui cattAri khuDDA jummA0 pa0 taM0- kaDajumme jAva kaliyoge ?, goyamA ! je NaM rAsI caukkaeNaM. avahAreNaM avahIramAme caupajjavasie settaM khuDDAgakaDajumme / jeNaM rAsI caukkaNaM avahAreNaM avahIramANe tipajjavasie settaM khuDDAgateyoge, jeNaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe dupajjavasie settaM khuDDAgadAvarajumme, jeNaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe egapajjavasie settaM khuDDAgakaliyoge, se teNadveNaM jAva kaliyoge / khuDDAkaDajummaneraiyANaM bhaMte! kao uvavajraMti ? kiM neraiehiMto uvavajraMti ? tirikkha0 pucchA, goyamA ! no neraiehiMto uvavajraMti evaM neraiyANaM uvavAo jahA vakkaMtIe tahA bhANiyavvo te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajraMti ?, goyamA ! cattAri vA aTTha vA bArasa vA solasa vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA uvavajraMti / te NaM bhaMte! jIvA kahaM uvavajraMti ?, goyamA ! se jahAnAmae pavae pavamANe ajjavasANa evaM jahA paMcaviMsatime sae aTThamuddesae neraiyANaM vattavvayA taheva ihavi bhANiyavvA jAva AyappaogeNaM uvavajraMti no parappayogeNaM uvavajraMti / rayaNappabhApuDhavikhuDDAkaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, evaM jahA ohiyaneraiyANaM vattavvayA sacceva rayaNappabhAevi bhANiyavvA jAva no parappayogeNaM upavajraMti, evaM sakkarapabhAevi jAva ahesattamAe, evaM uvavAo jahA vakkaMtIe, asannI khalu paDhamaM doghaM va sarIsavA taiya pakkhI gAhAe uvavAeyavvA, sesaM taheva / khuDDAgateyogaraneiyANaM bhaMte! kao uvavajraMti kiM neraiehiMto ? uvavAo jahA vakkaMtIe, te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajraMti ?, goyamA ! tinni vA satta vA ekkArasa vA Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 473 zatakaM-31, vargaH-, uddezakaH-1 pannarasa vA saMkhecA vA asaMkhecA vA uvavajaMti sesaM jahA kaDajummassa, evaM jAva ahesttme| khaDDAgadAvarajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajaMti?, evaM jaheva khuDDAgakaDajumme navaraM parimANaM do vA cha vA dasa vA coddasa vA saMkhecA vA asaMkhejjA vA sesaMtaM ceva jAva ahe sattamAe khuDDAgakalioganeraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti?, evaM jahava khuDDAgakaDajumme navaraM parimANaM eko vA paMca vA nava vA terasa vA saMkhejA vA asaMkhejA vA uvavajaMti sesaMtaM ceva evaM jAva ahesattamAe / sevaM bhaMte!2 jAva viharati / / vR.'rAyagihe'ityAdi, 'khuDDAjumma'ttiyugmAni-vakSyamANA rAzivizeSAsteca mahAnto'pi santyataH kSullakazabdena vizeSitAH, tatra catvAro'STa dvAdazetyAdisaGkhyAvAn rAzi kSullakaH kRtayugmo'bhidhIyate, evaM trisaptakAdazAdiko kSullakatryojaH, dviSaTprabhRtikaH kSullakadvAparaH, ekapaJcakaprabhRtikastu kSullakakalyoja iti / 'jahA vakaMtIe'tti prajJApanASaSThapade, arthatazcaivaMpaJcendriyatiryagbhyogarbhajamanuSyebhyazca nArakA utpadyantaiti, vizeSastu assannI khalu paDhama'mityAdi gAthAbhyAmavaseyaH, 'anjhavasANa'ttianena 'ajjhavasANanivvattieNaMkaraNovAeNaM'ti sUcitam zatakaM-31 uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM-31 uddezakaH-2:mU. (1004) kaNhalessakhuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti ?, evaM ceva jahA ohiyagamojAva no parappayogeNaM uvavajaMti, navaraM uvavAo jahA vktiie| dhUmappabhApuDhavineraiyA NaM sesaMtaMceva, ghUmappabhApuDhavikaNhalessakhuDDAgakaDajummaneraiyA gaMbhaMte! kao uvavajaMti?, evaM ceva niravasesaM, evaM tamAeviahesattamAevi, navaraM uvavAo savvattha jahA vkrtiie| kaNhalessakhuDDAgateoganeraiyA gaMbhaMte! kao uvava0?, evaM ceva navaraM tinni vA satta vA ekkArasa vA panarasa vA saMkhejA vA asaMkhejA vA sesaMtaM ceva evaMjAva ahesttmaaevi| kaNhalessakhuDDAgadAvarajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti?,evaM ceva navaraM do vAcha vA dasa vA coddasa vA sesaMtaM ceva, ghUmappabhAevijAva ahesttmaae| kaNhalessakhuDDAgakaliyoganeraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti?, evaM ceva navaraM eko vA paMca vAnava vA terasa vA saMkhejA vA asaMkhejA vA sesaMtaMceva, evaM ghUmappabhAevi tamAevi ahe stmaaevi| sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. dvitIyastu kRSNalezyAzrayaH, sA ca paJcamISaSThIsaptamISveva pRthivISu bhavatItikRtvA sAmAnyadaNDakastaddaNDakatrayaM cAtra bhavatIti uvavAojahA vakaMtIeghUmappabhApuDhavineraiyANa'ti, iha kRSNalezyAprakAntAsAcadhUmaprabhAyAM bhavatIti tatraye jIvA utpadyanteteSAmevotpAdo vAcyaH, tecAsaMjJisarIsRpapakSisiMhavarjA iti / zatakaM-31 uddezakaH-2 samAptaH -:zatakaM-31 uddezakaH-3:mU. (1005) nIlalessakhuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti, evaM jaheva kaNhalessakhuDDAgakaDajummA navaraM uvavAo jo vAluyappabhAe sesaM taM ceva, vAluyappabhApuDhava Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 bhagavatIagasUtraM (2) 31/3/1005 nIlalessakhuDDAgakaDajummaneraiyA evaM ceva, evaM paMkappabhAevi, evaM ghUmappabhAevi, vaM causuvi jummesu navaraMparimANe bhANiyavvaM, parimANaM jahA knnhlessuddese| sesaMtaheva / sevaM bhaMte ! sevaM bhNtetti|| vR. tRtIyasyunIlalezyAzrayaH, sAca tRtIyAcaturthIpaJcamISveva pRthivISu bhavatItikRtvA sAmAnya- daNDakastaddaNDakatrayaM cAtra bhavatIti 'uvavAo jo vAluyappabhAe'tti, iha nIlalezyA prakrantA sA ca vAlukAprabhAyAMbhaktItitatra yejIvA utpadyante teSAmevotpAdo vAcyaH, te cAsaMjJisarIsRpa- varjA iti / 'parimANaM jANiyabvaM'ti, caturaTadvAdazanabhRtikSullakakRtayugmAdisvarUpaM jnyaatvymityrthH| zatakaM-31 uddezakaH-3 samAptaH ___-zatakaM-31 uddezakaH-4:mU. (1006) kAulessakhuDDAgakaGajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti?, evaM jaheva kaNhalessakhuDDAgakaDajumma0 navaraM uvavAo jo rayaNappabhAe sesaM taM caiva / rayaNappabhApuDhavikAulessakhuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvava0?, evaM ceva, evaM sakkarappabhAevi evaM vAluyappabhAevi, evaMca suvijummesu, navaraMparimANe bhANiyabvaM, parimANaM jahAkaNhalessauddesae sesaMtaM ceva sevaM bhaMte! 2 ti|| vR. caturthastu kApotalezyAzrayaH, sA ca prathamAdvitIyAtRtIyAsveva pRthivISvitikRtvA sAmAnyadaNDako ratnaprabhAdidaNDakatrayaM cAtrabhavatIti uvavAojorayaNapabhAe'ttisAmAnyadaNDake ratnaprabhAvadupapAto vAcyaH / -zeSa suutrsiddhm| - zataka-31 uddezakaH-5:mU. (1007) bhavasiddhIyakhuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvava0 ?, kiM neraie0?, evaMjaheva ohiogamao taheva niravasesaMjAva no parappayogeNaM uvavArayaNappabhApuDhavibhaLazaidhaadhIyakhuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! evaM ceva niravasesaM, evaMjAva ahesattamAe, evaM bhavasiddhiyakhuDDAgateyoganeraiyAvievaMjAva kaliyogatti, navaraMparimANaM jANiyabvaM, parimANaM puvvabhaNiyaM jahA pddhmuddese| sevaM bhaMte ! 2 ti|| -zatake-31 uddezakaH-6:mU. (1008) kaNhalessabhavasiddhiyakhuDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavataMti ?, evaM jaheva ohio kaNhalessauddesao taheva niravasesaM causuvi jummesu bhANiyavvo jAva ahesattamapuDhavikaNhalessakhuDDAgakaliyogaraneiyA NaM bhaMte! kao uvavajaM?, taheva / sevaM bhaMte! 2tti / / ___-zatakaM-31 uddezakaH-7:mU. (1001) nIlalessabhavasiddhiyA causuvi jummesu taheva bhANiyavvA jahA ohie nIlalessauddesae sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! jAva vihri|| Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 475 zatakaM-31, vargaH-, uddezakaH-8 -:zatakaM-31 uddezakaH-8:mU. (1010) kAulessA bhavasiddhiyAcausuvijummasutaheva uvavAeyavyAjaheva ohie kAulessauddesae / sevaM bhaMte ! 2 jAva vihri|| zatakaM-31 uddezakAH-9-12:mU. (1011)jahAbhavasiddhiehiM cattAriuddesayA bhaNiyAevaM abhavasiddhIehivicattAri uddesagA bhANiyavyA jAva kaaulessaauddesotti| sevaM bhaMte! 2tti / / zatakaM-31 uddezakA.-13-16:mU. (1012) evaM sammadiTThIhivelessAsaMjuttehiM cattAriuddesagA kAyavvA, navaraM sammadiTThI paDhamabitiesuvi dosuvi uddesaesu ahesattamApuDhavIe na uvavAeyavvo, sesaM taM ceva / sevaM bhaMte sevaM bhaMtetti! . -:zataka-31 uddezakara:-17-20:-- mU. (1013) micchAdiTThIhivi cattAriuddesagA kAyavvAjahA bhavasiddhiyANaM sevaM bhaMte !2ti|| . -zatakaM-31 uddezakAH-21-24:mU. (1014) evaM kaNhapakhiehivi lessAsaMjuttehiM cattAri uddesagA kAyavvA jaheva bhavasiddhiehiM / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| -zataka-31 uddezakAH-25-28:mU. (1015) sukkapakkhiehiM evaM ceva cattAri uddesagA bhANiyavvA jAva vAluyappabhApuDhavikAulessasukkapakkhiyakhuDDAgakalioganeraiyA NaM bhaMte ! kao uvava0?, taheva jAva .. no parappayogeNaM uvava0/ sevaM bhaMte 2 ti|| savvevi ee aTThAvIsa uddesgaa| . ___ zatakaM-31 uddezakAH-4-28 samAptaH zatametadbhagavatyA bhagavatyA bhAvitaM mayA vANyAH / yadanugraheNa niravagraheNa sadanugraheNa tathA / / zatakaM-31 smaaptm| muni dIparatna sAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatIagasUtre ekatriMzata zatakasya TIkA prismaaptaa| (zatakaM-32) vR. ekatriMzezate nArakANAmutpAdo'bhihito dvAtriMze tu teSAmevodvartanocyate ityevaMsambanadhamaSTAviMzatyuddezakamAnamidaM vyAkhyAyate, tasya cedamAdisUtram zatakaM-32 uddezakaH-1:mU. (1016) khuDDAgakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! anataraM uvvaTTittA kahiM gacchaMti ? kahiM uvavaJjati? kiM neraiesu uvavanaMti tirikakhajoNiesu uvava0 uvvaTTaNA jahA vkNtiie| teNaM Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 bhagavatI aGgasUtraM (2) 32/- /9/1016 bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavati ?, goyamA ! cattAri vA aTTha vA bArasa vA solasa vA saMkhejA vA asaMkhejA vA ubvaTTaMti, te NaM bhaMte! jIvA kahaM uvvaTTaMti ?, goyamA ! se jahA nAmae pavae evaM taheva, evaM so ceva gamao jAva AyappayogeNa uvvaTTaMti no parappayogeNaM uvvaTTaMti, rayaNappabhApuDhavineraie khuDDAgakaDa0 evaM rayaNappabhAevi evaM jAva ahesattamAe, evaM khuDDAgateyogakhuDDAgadAvarajummakhuDDAgakaliyogA navaraM parimANaM jANiyavvaM, sesaM taM caiva / sevaM bhaMte ! 2 tti // vR. 'khuDDAge 'tyAdi, 'uvaTTaNA jahA vakkaMtIe 'tti, sA caivamarthataH - 'naragAo uvvaTTA ganme pajjattasaMkhajIvIsu' tti / / zatakaM - 32 uddezakAH- 1 - 28 samAptAH vyAkhyAte prAkzate vyAkhyA, kRtaivAsya samatvataH / ekatra toyacandre hi, hRSTe dRSTAH pare'pi te // zatakaM - 32 samAptam -: zatakaM - 32 uddezakAH-2-28 : bhU. (1017) kaNhalessakaDajummaneraiyA evaM eeNaM kameNaM jaheva uvavAyasae aTThAvIsaM uddegA bhaNiyA taheva uvaTTaNAsaevi aTThAvIsaM uddesagA bhANiyavvA niravasesA navaraM ubvaTThatitti abhilAo bhANiyavvaM, sesaM taM ceva / sevaM bhaMte sevaM bhaMte tti jAva viharai // zatakaM - 33 vR. dvAtriMze zate nArakodvarttanoktA, nArakA zcottA ekendriyAdiSu notpadyante, ke ca te ? ityasyAmAzaGkAyAMte prarUpayitavyA bhavanti, teSu caikendriyAstAvaprarUpaNIyA ityekendriyaprarUpaNaparaM trayastriMziM zataM dvAdazAvAntarazatopetaM vyAkhyAyate, tasya cedamAdisUtram -: zatakaM - 33 prathamaM ekendriyazatakaM uddezakaH-1 mU. (1018) kativihA NaM bhaMte! egiMdiyA pannattA ?, goyamA ! paMcavihA egiMdiyA pa0 taM0- puDhavikkAiyA jAva vaNarasaikAiyA / puDhavikkAiyA NaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! duvihA pa0 taM0 - suhumapuDhavikAiyA ya bAyarapuDhavikAiyAya, suhumapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! duvihA patrattA, taMjA - pattA suhumapuDhavikAiyA ya apajattA suhumapuDhavikAiyA ya, bAyarapuDhavikAiyA paM bhaMte ! kativihA pa0 ?, go0 evaM ceva / evaM AukkAiyAvi caukkaeNaM bhedeNaM bhANiyavvA evaM jAva vaNassaikAiyA / apajattasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kati kammappagaDIo pa0 ?, goyamA ! aDDa kampappagaDI paM0, taM0 - nANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM, pajjattasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kati kammappagaDIo pa0 ?, goyamA ! aTTha kammappagaDIo pa0, taMjahA-nANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / apajattabAyarapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kati kampappagaDIo pa0 ?, goyamA ! evaM ceva 8, pajattabAyarapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kati kammappagaDIo evaM ceva 8, evaM eeNaM kameNaM jAva Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 33, varga:-1, uddezaka :- 1 bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaMti / apattasumapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kati kammampagaDIo baMdhaMti ?, goyamA ! sattavihabaMdhagAvi aTTavihabaMdhagAvi satta0 baMdhamANA AuyavajjAo satta kammappagaDIo baMdhati aTTha baMdhamANA paDiputrAo aTTha kammappagaDIo baMdhati, pajjattasuhumapu0 NaM bhaMte ! kati kamma0 ?, evaM caiva / evaM savve jAva pattabAyaravaNassaikAiyA NaM bhaMte! kati kampaSpagaDIo baMdhaMti ?, evaM caiva / apajattasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kati kammappagaDIo vedeti ?, goyamA ! coddasa kammapagaDIo vedeti, taM0-nANAvaraNijaM jAva aMtarAiyaM, soiMdiyavajjhaM cakkhidiyavajraM ghANidiyavajjhaM jibbhidiyavajjhaM itthivedavajjhaM purisavedavajjhaM / 477 evaM caukkaNaM bhedeNaM jAva pajattavAyaravaNassaikAiyA NaM bhaMte ! kati kammappagaDIo vedeti ?, goyamA ! evaM ceva coddasa kampampagaDIo vedeti / sevaM bhaMte ! 2 tti // -: zatakaM -- 1 prathamaM ekendriya zatakaM uddezakaH -2 : mU. (1019) kaivihA NaM bhaMte! anatarovavannagA egiMdiyA 50 ?, goyamA ! paMcavihA anaMta vanagA egiMdiyA pa0 taM0- puDhavikka0 jAva vaNassaikAiyA / anatarovavannagA NaM bhaMte ! puDhavikkAiyA kativihA paM0 ?, goyamA ! duvihA patrattA, taMjA - sumapuDhavikAiyAya vAyarapuDhavikAiyA ya, evaM dupaeNaM bhedeNaM jAya vaNassaikAiyA / anaMta vavannagANaM bhaMte! puDhavikkAiyA kativihA paM0 ?, goyamA ! duvihA patrattA, taMjahA - suhumapuDhavikAiyAya bAyarapuDhavikAiyA ya, evaM dupaeNaM bhedeNaM jAva vaNassaikAiyA / anaMtarovavanagasuhubhapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kati kammappagaDIo pa0 ?, goyamA ! aTTha kammapagaDIo pa0 taM0-nANAvaraNijaM jAva aMtarAiyaM, anaMtarovavannagabAdarapuDhavikAiyANaM bhaMte! kati kammappagaDIo pa0 ?, goyamA ! aTTha kampappayaDIo pa0 taM0--nANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM, evaM jAva anaMtarovavannagabAdaravaNassaikAiyANaMti / anaMtarovavantragasuhubhapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kati kammappagaDIo baMdhati ?, goyamA ! AuyavajjAo satta kammappagaDIo baMdhaMti, evaM jAva anaMtaaivavannagabAdaravaNassaikAiyatti / anaMtarovavatragasumapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kai kammappagaDIo vedeti ?, goyamA ! cauddasa kampappagaDIo vedeti, taM0- nANAvaraNijjaM taheva jAva purisavedavajjhaM, evaM jAva anatarovavannagabAdaravaNassaikAiyatti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti // -: zatakaM - 33/1 uddezaka:-3 : mU. (1020) kativihANaM bhaMte! paraMparovavannagA egiMdiyA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA paraMparovavannagA egiMdiyA pa0 taM0- puDhavikAiyA evaM caukkao bhedo jahA ohiuddese| paraMparovavannaga apajattasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kai kammappagaDIo pa0 ?, evaM eeNaM abhilAveNaM jahA ohiuddesae taheva niravasesaM bhANiyavvaM jAva cauddasa vedeti / sevaM bhaMte ! 2ti // -: zatakaM - 33/1 uddezakaH -4 -11: - mU. (1021) anaMtarogADhA jahA anaMtarovavannagA 4 // paraMparagADhA jahA paraMparovavannagA 5 / anatarAhAragA jahA anaMtarovavannagA 6 || paraMparAhAragA jahA paraMparovavannagA 7 // anaMtara Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 bhagavatIaGgasUtraM (2) 33/1/4-11/1021 pajattagA jahA aNaMtarovavanagA 8 // paraMparapajattagA jahA paraMparovavanagA 90 carimAvi jahA paraMparovavannagA taheva 10 // evaM acarimAvi 11||evN ee ekkArasa uddesgaa| sevaM bhaMte !2 jAva viharai / / -zatakaM-33 dvitIyazatakaM:mU. (1022) kaivihA NaM bhaMte ! kaNhalessA egiMdiyA pa0?, goyamA ! paMcavihA kaNhalessAegidiyA pa0 taM0-puDhavikAiyA jAva vnnssikaaiyaa| kaNhalessA NaM bhaMte ! puDhavikAiyA kaivihA pa0 ?, goyamA ! duvihA paM0 taM0-suhamapuDhavikA-iyA ya bAdarapuDhavikAiyA ya, kaNhalessA NaM bhaMte ! suhamapuDhavikAiyA kaivihA pa0?, goyamA ! evaM eeNaM abhilAveNaM caukkabhedo jaheva ohiuddesae jAva vaNassaikAiyatti, kaNhalessaapa-jattasuhamapuDhavikAiyANaM bhaMte! kai kammappagaDIo pa0?, evaM ceva eeNaM abhilAveNaMjaheva ohiuddesae taheva pannattAo taheva baMdhati taheva vedeti / sevaM bhNte!2tti| kaivihA NaM bhaMte ! anaMtarovavannagakaNhalessaegiMdiyA pannattA?, goyamA ! paMcavihA anaMtarovavanagA kaNhalessA egiMdiyA evaMeeNaM abhilAveNaM tahevaduyao bhedo jAva vaNassaikAiyatti, anaMtarovavanagakaNhalessasuhamapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kai kammappagaDIo pa0?, eeNaM abhilAveNaMjahA ohio anaMtarovavannagANaM uddesao tahevajAva vedeti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti|| ___ kaivihA NaM bhaMte ! paraMparovavanagA kaNhalessA egidiyA pa0?, goyamA ! paMcavihA paraMparovavanagA kaNha0 egidiyA pannattA, taMjahA-puDhavikAiyA evaM eeNaM abhilAveNaM taheva caukkao bhedo jAva vnnssikaaiytti| paraMparokvanagakaNhalessaapaJjattasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kaikampappagaDIopa0?, evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohio paraMparovavannagauddesao taheba jAva vedeti, evaM eeNaM abhilAveNaMcaheva ohiegidiyasaeekkArasauddesagA bhaNiyAtahevakaNhalessasatevibhANiyacA jA acrimcrimknnhlessaaegidiyaa| -zatakaM-33-tRtIyaMzatakaM:mU. (1023) jahA kaNhalessehiM bhaNiyaM evaM nIlalessehivi sayaM bhANiyavvaM / sevaM bhaMte ! 2 titatiyaM egidiyasayaM smmttN|| ___-zatakaM-33-caturthazatakaM:mU. (1024) evaM kAulessehivi sayaM bhANiyavvaM navaraM kAulesseti abhilAvo bhaanniyvyo| -zatakaM-33-paMcamaMzatakaM:mU. (1025) kaivihA NaM bhaMte ! bhavasiddhiyA egidiyA pa0?, goyamA ! paMcavihA bhavasiddhiyA egidiyA pa0, taM0-puDhavikAiyAjAva vaNassaikAiyA bhedo cukkojaavvnnssikaaiytti| Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 33, varga: 5, uddezaka: 479 bhavasiddhiyaapajjattasuhumapuDhavikAiyANaM bhate ! kati kammappagaDIo pa0 ?, evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva paDhamillagaM egiMdiyasayaM taheva bhavasiddhiyasayapi bhANiyavvaM, uddesagaparivADI taheva jAva acarimotti / sevaM bhaMte ! 2tti / -: zatakaM - 33 - SaSThaM zatakaM : mU. (1026) kaivihA NaM bhaMte! kaNhalessA bhavasiddhiyA egiMdiyA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA kaNhalessA bhavasiddhiyA egiMdiyA pa0, puDhavikAiyA jAva vaNarasaikAiyA / kaNhalessabhavasiddhIyapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! duvihA pa0 taM0- suhumapuDhavikAiyA ya bAyarapuDhavikAiyA ya, kaNhalessabhavasiddhIyasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kaivihA pa0 ?, goyamA ! duvihA paM0 taMjahA- pacattagA ya apajattagA ya, evaM bAyarAvi, eeNaM abhilAveNaM taheva caukkao bhedo bhA0 / kaNhalessabhavasiddhIyaapacata / suhumapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kai kmappagaDIo pa0, evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohiuddesae taheva jAva vedeti / kaivihA NaM bhaMte! anatarovannagA kaNhalessAbhavasiddhiyA egiMdiyA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA anaMtarovavannagA jAva vaNarasaikAiyA anaMtarovavannagakaNhalessa bhavasiddhiyapuDhavikAiyA NaM bhaMte! kativihA pa0 ?, goyamA ! duvihA pa0 taM0- suhumapuDhavikA0 evaM duyao bhedo / anaMtarovavannagakaNhalessabhavasiddhiyasuhumapuDhavikAiyANaM bhaMte! kai kammapagaDIo pa0 ?, evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohio anaMtarovavanna uddesao taheva jAva vedeti / evaM eeNaM abhilAveNaM ekkArasavi uddesagA taheva bhANiyavvA jahA ohiyasae jAva acarimotti / / -: zatakaM - 33 - saptamaMzatakaM: mU. (1027) jahA kaNhalessa bhavasiddhiehiM sayaM bhaNiyaM evaM nIlalessabhavasiddhiehivi sayaM bhANiyavvaM // sattamaM egiMdiyasayaM sammattaM / -: zatakaM - 33 - aSTamaM zatakaM: mU. (1028) evaM kAulessabhavasiddhIehivi sayaM // -: zatakaM - 33 - navamaM zatakaM : bhU. (1029) kaivihA NaM bhaMte! abhavasiddhIyA egiMdiyA pa0 ?, goyamA ! paMcavihA abhavasiddhiya0 paM0 taM0-puDhavikkAiyA jAva vaNarasaikAiyA evaM jaheva bhavasiddhIyasayaM bhaNiyaM navaraM nava uddesagA carama acaramauddesagavajjA sesaM taheva // -: zatakaM - 33 - dazamaM zatakaM: mU. (1030) evaM kaNhalessaabhavasiddhIyaegiMdiyasayapi // -: zatakaM - 33 - ekAdazamaM zatakaM: mU. (1031) nIlalessaabhavasiddhIyaegidiehivi sayaM / -: zatakaM - 33 - dvAdazamaM zatakaM : mU. (1032) kAulessaabhavasiddhIyasayaM, evaM cattArivi abhavasiddhIyasayANi nava 2 uddegA bhavaMti, evaM eyANi bArasa egiMdiyasayANi bhavaMti // Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 bhagavatIagasUtraM (2) 33/12/-11025 vR. 'kaivihANa mityAdi, 'coddasa kammapayaDIo'ti, tatrASTau jJAnAvaraNAdikAstadanyAH SaTtadvizeSabhUtAH 'soiMdiyavajhaMti zrotrendriyaMvadhyaM-hananIyaMyasya tattathA matijJAnAvaraNavizeSa ityarthaH, evamanyAnyapi, sparzanendriyavadhyaMtu teSAM nAsti, tadbhAve ekendriyatvahAniprasaGgAditi / 'itthiveyavajhaMti yadudayastrIvedona labhyatetastrIdavadhyam, evaMpuMvedavadhyamapi, napuMsakavedavadhyaM tu teSAM nAsti npuNskvedvrtitvaaditi| - zeSaM sUtrasiddhaM, navaram 'evaM dupaeNaM bhedeeNaM'ti anantaropapannakAnAmekaindriyANAM paryAptakAparyAptakabhedayorabhAvena caturvidhabhedasyAsambhavAd dvipadena bhedenetyuktam / tathA 'caramaacaramauddesagavarja'ti, abhavasiddhikAnAmacaramatvena caramAcaramavibhAgo nAstItikRtveti / __ zatakaM-33 (1-12 zatakAni) samAptAni vyAkhyeyamiha stokaM stokA vyAkhyA tadasya vihiteym| na hyodanamAtrAyAmatimAtraM vyaJjanaM yuktam / / zatakaM-33 samAptam (zatakaM-34) vR. trayastriMzaMte ekendriyAH prarUpitAzcatustriMzacchate'pi bhaGgayantareNa ta eva prarUpyante ityevaMsaMbandhenAyAtasya ca dvAdazazatopetasyAsyedamAdisUtram -zatakaM-34 ekendriyazatakaM-1 uddezakaH-1:mU.(1033) kaivihA NaM bhaMte! egidiyA pa0?, goyamA ! paMcavihA egiMdiyA pa0 taM0-puDhavikkAiyA jAva vaNassaikAiyA, evaM eteNaM ceva caukkaeNaM bhedeNaM bhANiyabbA jAva vnnssikaaiyaa| apaJjattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe puracchimille carimaMte samohae samohaittAje bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMtesamohaesamohaittA je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte apajattasuhamapuDhavikAiyattAe uvvnyjitte| se NaM bhaMte ! kaisamaeNaM viggaheNaM uvava jA?, goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNaM utvlejaa| sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai egasamaieNa vA dusamaieNa vAjAva uvavajejA?, evaM khalu goyamA! mae satta seDhIo pa0, taM0-ujjuyAyatA seDhI egayaovaMkA duhaovaMkA egayaokhahA duhaokhahA cakavAlA addhacakkavAlA7, ujjuAyatAe seTIe uvavajamANe egasamaieNaM viggaheNaM uvavajejA, egaovaMkAe seDhIe uvavajjamANe dusamaieNaM vigaheNaM uvavajejA, duhaovaMkAe seDhIe uvavajjamAge tisamaieNaM viggaheNaM uvavajejA, se teNaTeNaM goyamA! jAva uvvjjejaa| apanattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe puracchimille caribhaMte samohae samo 2 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte pajjattasuhuma Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 34/, varga:-1, uddezakaH - 1 puDhavikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA ?, goyamA ! egasamaieNa vA sesaM taM caiva jAva se teNadveNaM jAva viggaheNaM uvavajjejjA, evaM apajattasuhumapuDhavikAio puracchimille carimaMte samohaNAvettA paccacchimille carimaMte bAdarapuDhavikAies apajattaesu uvavAeyavvI, tAhe tesu caiva pajjattaesa 4 / evaM AukAiesa cattAri AlAvagA suhumehiM apajattaehiM tAhe pajattaehiM bAyarehiM apajjataehiM tAhe pajattaehiM uvavAeyavvo 4, evaM ceva suhumateukAehivi apajattaehiM 1 tAhe pajattaehiM uvavAeyavvo 2 / 481 apamaDhavikAie NaM bhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe puracchimille carimaMte samohae samohaittA je bhavie maNussakhette apajjattabAdarateukAiyattAeuvavajjittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaheNaM uva0 ?, sesaM taM ceva, evaM pajattabAyarate ukkAiyattAe uvavAeyavvo 4 / vAukkAie suhumabAyaresu jahA Aukkaiesu uvavAo tahA uvavAeyaMvvo 4, evaM vaNarasaikAievi 20 | pajatasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe evaM paJjattasasuhumapuDhavikAiovi puracchimille carimaMte samohaNAvettA eeNaM caiva kameNaM eesu caiva vIsasu ThANesu uvavAeyabbo jAva bAdaravaNassaikAiesa pajjattaesuvi 40, evaM apajattabAdarapuDhavikAiovi 60, evaM pajjattabAdarapuDhavikAiovi 80, evaM AukAiovi causuvi gamaesu puracchimille carimaMte samohae eyAe ceva vattavvayAe eesu caiva vIsaiThAmesu uvavAeyavvo 160 / suhumate kAiovi apajattao pajJattao ya eesa caiva vIsAe ThANesu uvavAeyavvo / apajattabAyara ukkAie NaM bhaMte! maNussaMkhette samohae 2 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte apajattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaNaM uvavajjejjA sesaM taheva jAva se teNaTTeNaM0 evaM puDhavikAiesu cauvihesuvi ukvAeyavvo, evaM AukAiesa cuvihesuvi| teukAiesa suhumesu apajattaesu pajattaesu ya evaM ceva uvavAeyavvo, apajjattabAyarate ukkAieNa bhaMte! maNussakhette samohae samo0 2 je bhavie maNussakhette apajattavAya rateukAiyattAe uvavajjittae se NaM bhaMte 1 katisama0 ?, sesaMtaM caiva, evaM pajjattabAyarate ukvAiyattAevi uvavAeyabbo, vAukAiyattAe ya vaNassaikAiyattAeya jahA puDhavikAiesu taheva caukkAeNaM bhedeNaM uvavAeyavvo, evaM pajattabAyara ukAio'vi samayakhette samohaNAvettA eesu ceva vIsAe ThANesu uvavAeyabvo java apajattao uvavAio, evaM savvatthavi bAyarate ukAiyA apajjattagA ya pajattagAya samayakhette uvavAeyavvA samohaNAveyavvAvi 240 / vAukkAiyA vaNassakAiyA ya jahA puDhavikAiyA taheva caukkaeNaM bhedeNaM uvavAeyavvA jAva pajjattA 400 / bAyaravaNassaikAie NaM bhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIe puracchimille carimaMte samohae samohattA je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paccacchimille carimaMte pajattabAyaravaNa 5 31 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 bhagavatIaGgasUtraM (2) 34/1/1/1033 ssaikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! katisama0 sesaM tahevajAva se tenndvennN0|| apajattasuhamapudavikAiesuNaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte samohae samoha02 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe puracchimille carimaMte apaJjattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisamaeNaM?, sesaM taheva nirvsesN| evaM jaheva puracchimille carimaMte savvapadesuvisamohayA paJcacchimille carimaMte samayakhette ya uvavAiyAjeya samayakhette samohayA paJcacchimile carimaMte samayakheteya uvavAiyA evaM eeNaM dhaiva kameNaM paJcacchimille carimaMte samayakhette ya samohayA puracchimille carimaMte samayakhero ya uvavAeyavvA teNeva gamaeNaM, evaM eeNaMgamaeNaM dAhiNille carimaMte samohayANaM uttarille carimaMte samayakhete ya uvavAo evaM ceva uttarile carimaMte samayakhete ya samohayA dAhiNille carimaMte samayakhette ya uvavAeyavvA teNeva gmennN| apajattasuhamapuDhavikAieNaMbhaMte! sakkarappabhAe puDhavIe purachimille carimaMte samohae 2je bhavie sakkarappabhAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte apajattasuhumapuDhavikAiyattAeuvavajai evaM jaheva rayaNappabhAe jAva se teNaTeNaM evaM eeNaM kameNaM jAva pajattaesu suhumteukaaiesu| ___apajattasuhamapuDhavikAie NaM bhaMte ! sakkarappabhAe puDhavIe puracchimille carimaMte samohae samohaittAje bhavie samayakhetteapaJjattabAyarateukkaiyattAe uvavajittae seNaMbhaMte! katisamaya0 pucchA, goyamA! dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNa uvvjinyjaa| se keNaTeNaM ?, evaM khalu goyamA ! mae satta seDhIo pa0.taM0 ujuyAyatA jAva addhacakkavAlA, egaovaMkAe seDhIe uvavajamANe dusamaieNaM viggaheNaM uvavajejA duhaovaMkAe seDhIe uvavajamANe tisamaieNaM viggaheNaM uvavajhejA se teNadveNaM0, evaM pajattaesuvi bAyarateukkAiesu, sesaM jahA rynnppbhaae| je'vibAyarateukAiyAapajattagAya pajattagAya samayakhete samohaNittA doccAe puDhavIe paJcacchimille carimaMte puDhavikAiesucauvihesu AukkAiesuvauvihesuteukAiesu duvihesu vAukAiesucaubihesuvaNassaikAiesu caubihesuuvavarjati te'vievaM ceva dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNa uvavAeyavvA / vAyarateukkaiyA apajjattagAyapajattagAyajAhe tesu ceva uvavajaMtitAhejaheva rayaNappabhAe taheva egasamaiyadusamaiyatisamaiyaviggahA bhANiyavvA sesaMjaheva rayaNappabhAetaheva niravasesaM, jahA sakarappabhAe vattabbayA bhaNiyA evaM jAva ahe sattamAevibhANiyavvA / / pR. 'kaivihe'ityAdi, idaM ca lokanADI prastIrya bhAvanIyaM, 'egasamaieNa vatti ekaH samayo yatrAstyasAvekasAmayikastena 'viggaheNaM'ti vigrahe-vakragatau ca tasya sambhavAdgatireva vigrahaH viziSTo vA graho-viziSTasthAnaprAptihetubhUtA gatirvigrahastena, tatra 'ujjuAyayAe'ti yadAmaraNasthAnApekSayotpattisthAnaM samazreNyAM bhavati tadA RjvAyatA zreNirbhavati, tayA ca gacchata ekasAmayikI gati syAdityata ucyate "egasamaieNamityAdi, yadA punarmaraNasthAnAdutpattisthAnamekapratare vizreNyAM vartate tadaikatovakrA zreNi syAt samayadvayena cotpattisthAnaprApti syAdityata ucyate Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 zatakaM-34/1, varga:-1, uddezakaH-1 "egaovaMkAe seDhIe uvavajjamANe dusamaieNaM viggaheNa mityAdi, yadAtumaraNasthAnAdutpattisthAnamadhastane uparitane vA pratare vizreNyA syAttadA dvivakA zreNi syAt samayatrayeNa cotpattisthAnAvApti syAdityata ucyate-'duhaovaMkAe' ityAdi, "evaM AukAiesuvi cattA AlAvagA' ityetasya vivaraNaM 'suhumehI'tyAdi / bAdarastejaskAyikasUtre ratnaprabhAprakrame'pi yaduktaM 'je bhavie maNussakhette'tti tdvaadrtejsaamnytrotpaadaasmbhvaaditi| 'cIsasuThANesutti, pRthivyAdayaH paJca sUkSmabAdarabhedAd dvidheti daza, teca pratyekaM paryAptakAparyAptakabhedAdviMzatiriti / iha caikaikasmin jIvasthAne viMzatirgamA bhavanti, tadevaM pUrvAntagamAnAM catvAri zatAni, evaM pazcimAntAdigamAnAmapi, tatazcaiva ratnaprabhAprakaraNe sarvANi SoDaza zatAni gmaanaamiti| zarkarAprabhAprakaraNebAdaratejaskAyikasUtre 'dusamaieNavetyAdi, iha zarkarAprabhApUrvacaramAntAnmanuSyakSetre utpadyamAnasya samazreNinAstIti egasamaieNa mitIha noktaM, 'dusamaieNa'. mityAdi tvekavakrasya dvayorvA smvaaduktmiti|| atha sAmAnyenAdhaHkSetramUrdhvakSetraM cAzrityAha mU. (1034) apajattasuhamapuDhavikAie NaM bhaMte ! aholoyakhettanAlIe bAhirille khette samohae 2 jebhavie uDaloyakhetanAlIe bAhirillekhetteapajjattasuhamapuDhavikAiyattAeuvavajjittae se NaM bhaMte ! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajejA?, goyamA ! tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajejA? se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajejjA ?, goyamA! apajattasuhumapuDhavikAie NaM aholoyakhettanAlIe bAhirille khetesamohae sa02 je bhavie uDaloyaketanAlIe bAhirille khetteapajattasuhamapuDhavikAiyattAe egapayaraMmiaNuseTIe uvavajittae se NaM tisamaieNaM viggaheNaM uvavajejA je bhavie viseDhIe uvavajittae se NaM causamaieNaM viggaheNaM uvavazejA se teNaDeNaM jAva uvavajejA, evaM paJjattasuhamapuDhavikAiyattAe'vi, evaM jAva pjttsuhumteukaaiyttaae| ___ apajjattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte ! aheloga jAva samohaNittA je bhavie samayakhette apajjattabAyarateukAiyattAe uvavajjittae se NaM bhaMte !, kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajejA ?, goyamA! dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNaM uvvjejaa| se keNadveNaM?, evaM khalu goyamA ! mae satta seDhIo pa0, taM0-ujuAyatA jAva addhacakkavAlA, egaovaMkAe seDhIe uvavajamANe dusamaieNaM viggaheNaM uvavajejjA duhaovaMkAe seDhIe uvavajamANe tisamaieNaM viggaheNaM uvavajejA se teNaSTeNaM0, evaM paJjattaesuvi bAyarateukAiesuvi uvavAeyabvo, vAukAiyavaNassaikAiyattAe caukkAeNaM bhedeNaM jahA AukkAiyattAe taheva uvavAeyabbo 20 // evaMjahA apajattasuhamapuDhavikkAiyassa gamaobhaNioevaM pajjattasuhamapuDhavikAiyassavi bhANiyavyo tahevavIsAe ThANesu uvavAeyabvo 40, aholoyakhettanAlIebAhirillekhetesamohae samohaettA evaMbAyarapuDhavikAiyassavi apajattagassa pajattagassaya bhANiyavvaM 80, evaMAukkAi Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI aGgasUtraM (2) 34/1/1/1034 yassa cauvvihassavi bhANiyavvaM 160, suhumateukkAiyassa duvihassavi evaM ceva 200 | apajattabAyara ukkAie NaM bhaMte! samayakhette samohae sa0 2 je bhavie uDDalogakhettanAlIe bAhirille khette apanattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA ?, goyamA ! dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajrejjA / sekeNaTTeNaM0 aTTho jaheva rayaNappabhAe taheva satta seDhIo evaM jAva apajattabAyarateukAie NaM bhaMte! samayakhette samohae samo 2 je bhavie uTTalokhettanAlIe vAhirille khette pAttasuhamateukAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! sesaM taM caiva / 484 apajjattabAyarate ukkAie NaM bhaMte! samayakhette samohae sa0 je bhavie samayakhette apajattabAyara ukkAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA ?, goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNaM uvvjrejaa| sekeNaNaM? aTTho jaheva rayaNappabhAe taheva satta seDhIo, evaM pajjattabAyarateukAittAevi, vAukAiesu vaNassaikAiesu ya jahA puDhavikaiesu uvavAio taheva caukkaeNaM bhedeNaM uvavAeyavvo, evaM pattavAyarateukAiovi eesu ceva ThANesu uvavAeyavvo, bAukvAiyavaNassaikAiyANaM jaheva puDhavikAiyate uvavAo taheva bhANiyavvo / apajattasuhubhapuDhavikAie NaM bhaMte! uhalogakhettanAlIe bAhirille khette samohae samohaNittA je bhavie ahelogakhettanAlIe bAhirille khette apajattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavajittae se NaM bhaMte! kaisa0 ?, evaM uDDalogakhettanAlIe bAhirille khette samohayANaM ahelogakhettanAlIe bAhirille khette uvavajrayANaM so ceva gamao niravaseso bhANiyavvo jAva bAyaravaNassaikAio pajjattao bAyaravaNassaikAiesu pajattaesu uvavAio / apajattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte! logassa puracchimille carimaMte samohae samo 2 je bhavie logassa puracchimille ceva carimaMte apajjattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavajjittae se NaM bhaMte ! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajraMti ?, goyamA ! egasamaiNa vA dusamieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajrjjati / sekeNaTTeNaM bhaMte! evaM vRccai egasamaieNa vA jAva uvavajjejjA ?, evaM khalu goyamA ! mae satta seDhIo pa0, taMjahA - ujjuAyatA jAva addhacakkavAlA, ujjuAyayAe seDhIe uvavajramANe egasamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA egaovaMkAe seDhIe uvavajjamANe dusamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA duhaovaMkAe seDhIe uvavajjamANe je bhavie egapayaraMsi aNuseDhI uvavajittae se NaM tisamaieNaM viggaNaM uvavajjejjA je bhavie viseDhi uvavajjittae se NaM causamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA, se teNadveNaM jAva uvavajjejjA / evaM apajattasuhumapuDhavikAio logassa puracchimille carimaMte samohae 2 logassa puracchimille ceva carimaMte apajattasu pajjattaesu ya suhumapuDhavikAiesu suhuma AukAiesa apajattaesu pajattaesu suhumateukAiesu apajattaesu pajrattaesuya suhumavAukAiesu apajattaesu pajattaesu bAyaravAukAiesu apajjattaesu pajjattaesu suhumavaNassaikAiesa apajattaesu pajjattaesu ya bArasasuvi ThANesu eeNaM ceva kameNaM bhANiyavvo, suhumapuDhavikAio apajattao evaM ceva niravaseso Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 34/1, varga:-1, uddezaka:- 9 485 bArasasuvi ThANesu uvavAeyavvI 24, evaM eeNaM gamaeNaM jAva suhumavaNassaikAio patao suhuvaNassaikAiesu pajjattaesu caiva bhANiyavvo / apajattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte ! logassa puracchimille carimaMte samo0 2 je bhavie logassa dAhiNille carimaMte apanatasuhumapuDhavikAiesu uvavajittae se NaM bhaMte!, kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA ?, goyamA ! dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvayajjai, sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai ? evaM khalu goyamA ! bhae satta seDhIo patrattA, taMjahAujjuAyatA jAva addhacakavAlA, ega ovaMkAe seDhIe uvavajramANe dusamaieNaM viggaheNaM uvavajjaie duhaovaMkAe seDhIe uvavajramANe je bhavie egapavaraMmi aNuseDhIo uvavakhittae se NaM tisamaieNaM viggaNaM uvavajrejjA je bhavie viseTiM uvavaJjittae se NaM causamaieNaM viggaheNaM uvavajrejjA se teNaTTeNaM goyamA0, evaM eeNaM gamaeNaM puracchimille carimaMte samohae dAhiNille carimaMte uvavAeyavvo, jAva suhumavaNassaikAio pacattao suhumavaNarasaikAiesu pajjattaesu caiva, savvesiM dusamaio tisamaio causamaio viggaho bhANiyavvo / apattahumapuDhavikAie NaM bhaMte! logassa puracchimille carimaMte samohae 2 je bhavie logassa paJcacchimille carimaMte apajattasuhamapuDhavikAiyattAeuvajittae se NaM bhaMte! kaisamaieNaM viggaNaM uvavajjejjA ?, goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaNaM uvavajjejjA, se keNaTTeNaM ?, evaM jaheba puracchimille carimaMte samohayA puracchimille ceva carimaMte uvavAiyA taheva puracchimille carimaMte samohayA paJcacchimille carimaMte uvavAeyavyA savve / apajattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte! logassa puracchimille carimaMte samohae 2 je bhavie logassa uttarille carimaMte apajjattasuhumapuDhavikAiyattAe uvava0 se NaM bhaMte! evaM jahA puracchimille carimaMte samohao dAhiNille carimaMte uvavAio tahA puracchimille0 samohao uttarille carimaMte uvavAeyaccI, apajattasuhumapuDhavikAie NaM bhaMte! logassa dAhiNille carimaMte samohae samohaNittA je bhavie logassa dAhiNille ceva carimaMte apajattasuhumapuDhavikAiyattAe uvavaJjittae evaM jahA puracchimille samohao puracchimille ceva uvavAio taheva dAhiNille samohae dAhiNille ceva uvavAyavvo, taheva niravasesaM jAva suhumavaNassaikAio pattao suhumavaNassaikAiesu ceva pacattasu dAhiNille carimaMte uvavAio evaM dAhiNille samohao paJcacchimille carimaMte uvavAeyavvo navaraM dusamaiyatisamaiyacausamaiyaviggaho sesaM taheva / dAhiNille samohao uttarille carimaMte uvavAeyavvo jaheva sadvANi taheva egasamaiyadusamaiyatisamaiyacausamaiyaviggaho, puracchimille jahA paJcacchimille taheva dusamaiyatisamaiyacausamaya0, paccacchimille ya carimaMte samohayANaM paJcacchimille ceva uvavajramANANaM jahA saTTANe uttarille uvavajramANANaM egasamaio viggaho natthi, sesaM taheva, puracchimille jahA saTTANe, dAhiNilleegasaio viggaho natthi, sesaM taM ceva, uttarille samohayANaM uttarille ceva uvavajramANANaM java saTTANe, uttarille samohayANaM puracchimille uvavajramANANaM evaM ceva, navaraM esamaio viggaho natthi, uttarille samohayANaM dAhiNille uvavajjamANANaM jahA saTTANe, uttarille samohayANaM paJcacchimille Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 bhagavatIaGgasUtraM (2) 34/1/1/1034 uvavajamANANaM egasamaio viggaho natthi, sesaM taheva jAva suhamavaNassaikAio pajatAo suhumavaNassaikAiesu pajjattaesu ceva / kahinnaM bhaMte ! bAyarapuDhavikAiyANaM pajjattAgANaM ThANA pa0?, goyamA ! sahANeNaM aTThasu puDhavIsu jahA ThANapade jAva suhamavaNassaikAiyA je ya pajjattagA je ya apajattagA te savve egavihA avisesamaNANattA savvalogapariyAvannA pa0 smnnaauso|| __ apajattasuhamapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kati kammappagaDIo pannattAo?, goyamA ! aTTha kampappagaDIopa0, taM0-nANAvaraNijaMjAvaaMtarAiyaM, evaM caukkaeNaM bhedeNaMjaheva egidiyasaesu jAva bAyaravaNassaikAiyANaM pajattagANaM, apajattasuhumapuvikAiyANaM bhaMte! kati kammappagaDIo baMdhati ?, goyamA ! sattavihabaMdhagAvi aTTavihabaMdhagAvi jahA egiMdiyasaesu jAva paJjattA baayrvnnssikaaiyaa| . apajjattasuhampuDhavikAiyA NaM bhaMte ! kati kampappagaDIo vedeti ? goyamA ! codasa kammappagaDIo vedeti taMjahA-nANAvaraNizaMjahA egidiyasaesujAva purisavedavajhaMevaM jAva bAdaravaNassaikAiyANaM pajattagANaM, egidiyA NabhaMte! kaouvavajaMti kiM neraiehito uvavajaMti jAha vakkaMtIe puDhavikkAiyANaM uvavAo, egidiyANaM bhaMte ! kai samugdhAyA pa0.?, goyamA ! cattAri samugdhAyA paM0 taMjahA-vedanAsamugghAe jAva veubviysmugghaae| egidiyA NaM bhaMte ! kiM tulladvitIyA tullavisesAhiyaM kammaM pakareMti ?, tulledvitIyA vemAyavisesAhiyaM kammaMpakareMti ? vemAyadvitIyA tullavisesAhiyaM kammaMpakareMti ? vemAyadvitIyA. mAyavisesAhiyaM kammaMpakareMti?, goyamA! atyegaiyAtulladvitIyA tullavisesAhi kammaMpakareti atthegaiyAtulladvitIyA vemAyavisesAhiyA kammaMpaka te atyaMgaiyAvemAyadvitIyA tullavisesAhiyaM kammaM pakareMti atthegaiyA vemAyadvitIyA vemAyavisesAhiyaM kammaM pkreti| se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai atthegaiyAtulladvitIyAjAva vemAyavisesAhiyaM kammaMpakareti goyamA! egidiyA caubvihA pannattA, taMjahA-atthegaiyA samAuyA samovavanagA 1 atthegaiyA samAuyA visamovavatragA 2 athegaiyA visamAuyA samovavanagA 3 atthegaiyA visamAuyA visamovavanagA 4, tattha NaMje te samAuyA samovavannagAteNaM talladvitIyA tullavisesAhiyaM kamma pakareti 1 tattha NaM je te samAuyA visamovavannagA te NaM tuladvitIyA cemAyavisesAhiyaM kamma pakareMti 2 tattha NaM je te visamAuyA samovavanagA te NaM vemAyadvitIyA tullavisesAhiyaM kamma pakareMti 3 tattha gaMje te visamAuyA visamovavanagA te NaM vemAyaTThiiyA vemAyavisesAhiyaM kamma pakareMti 4, se teNadveNaM goyamA ! jAva vemAyavisesAhiyaM kammaM pakareti / / sevaM bhaMte ! 2 jAva viharati / / vR. 'apajattasuhume'tyAdi, 'aholoyakhettanAlIetti agholokalakSaNe kSetre ya nADIvasanADI sA'dholokakSetranADI tasyAH, evamUrdhvalokakSetranADyapIti, 'tisamaieNa vatti, adholokakSetre nADyA bahi pUrvAdidizimRtvaikena nADImadhya praviSTo dvitIye samaye urddha gatastata ekapratare pUrvasyAM pazcimAyAM vA yadotpattirbhavati tadA'nuzreNyAM gatvA tRtIyasamaye utpadyata iti 'causamaieNa va'tti yadA nADyA bahirvAyavyAdividizi mRtastadaikena samayena pazcimA Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 34/1, varga:-1, uddezaka:- 1 119 11 yAmuttarasyAM vA gato dvitIyena nADyAM praviSTastRtIye Urddha gatazcaturthe'nuzreNyAM gatvA pUrvAdidizyutpadyata iti, idaM ca prAyovRttimaGgIkRtyoktaM, anyathA paJcasAmayikyapi gati sambhavati, yadA'gholokakoNAdUrdhvalokakoNa evotpattavyaM bhavatIti, bhavanti cAtra gAthAH"sutte ca samayAo natthi gaI uparA viNiddiTThA / jujjai ya paMcasamayA jIvassa imA gaI loe / / jo tamatamavidisAe samohao baMbhalogavidisAe / uvaja gaIe so niyamA paMcasamayAe / ujuyAyategakA duhaovaMkA gaI viNiddiTThA / jujjai ya ticauvaMkAvi nAma caupaMcasamayAe // uvavAyAbhAvAo na paMcasamayA'havA na saMtAvi / bhaNiyA jaha causamayA mahallabaMdhe na saMtAvi // // 2 // // 3 // // 4 // 487 'apajjattAbAyara ukkAie Na' mityAdau, 'dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNaM uvavajjejja' tti, etasyeyaM bhAvanA - samayakSetrAdekena samayenordhva gatau dvitIyena tu nADyA bahirdivyavasthitamutpattisthAnamiti tathA samayakSetrAdekenordhvaM yAti dvitIyena tu nADyA bahi pUrvAdidizi tRtIyena tu vidigvyavasthitamutpattisthAnamiti / atha lokacaramAntamAzrityAha- 'apajjattAsuhumapuDhavikAie NaM bhaMte ! logasse' tyAdi, iha ca lokacaramAnte bAdarAH pRthvIkAyikApkAyikatejovanaspatayo na santi sUkSmAstu paJcApi santi bAdaravAyukAyikA zceti paryAptAparyAptabhedena dvAdaza sthAnAnyanusartavyAnIti, iha ca lokasya pUrcaramAntAtpUrvacaramAnte utpadyamAnasyaikasamayAdikA catuHsamayAntA gati saMbhavati, anuzreNivizraNisambhavAt, pUrvacaramAntAtpanurdakSiNacaramAnte utpadyamAnasya chyAdisAmayikyeva gatiranuzreNerabhAvAt, evamanyatrApi vizreNigamana iti / evamutpAdamadhikRtyaikendriyaprarUpaNA kRtA, atha teSAmeva sthAnAdiprarUpaNAyAha - "kahiM Na' mityAdi, 'saGghANeNaM' ti svasthAnaM yatrAste bAdarapRthivIkAyikastena svasthAnena svasthAnamAzrityetyarathaH 'jahA ThANapade 'tti sthAnapadaM ca prajJApanAyA dvitIyaM padaM, taccaivaM- 'taMjahA - rayaNappabhAe sakkarappabhAe vAluyappabhAe' ityAdi, 'egaviha'tti ekaprakArA eva prakRtasvasthAnAdivicAramadhikRtyaiaughataH 'avisesamaNANatta' tti avizeSAH - vizeSarahitA yathA paryAptakAstathaivetare'pi 'anANanA' tti anAnAtvAH- nAnAtvavarjitAH yeSvevAdhArabhUtAkAzapradezeSveke teSvevetare'pItyarthaH 'savvaloyapariyAvanna'tti upapAtasamudghAtasvasthAnaiH sarvaloke varttanta iti bhAvanA, tatropapAta-upapAtAbhimukhyaM samudghAta iha mAraNAntikAdi svasthAnaM tu yatra te Asate / samudghAtasUtre 'beuvviyasamugdhAe'tti yaduktaM tadvAyukAyikAnAzrityeti / ekendriyAneva bhaGgayantareNa pratipAdayannAha - 'egiMdiyA NamityAdi, 'tullaTThiya'tti tulyasthitikAH parasparApekSayA samAnAyuSkA ityarthaH, 'tullavisesAhiyaM kammaM pakareMti' tti parasparApekSayA tulyatvena vizeSeNa-asaGghayeyabhAgAdinA'dhikaM- pUrvakAlabaddhakamapikSayA'dhikataraM tulya vizeSAdhikaM 'karma' jJAnAvaraNAdi 'prakurvanti' baghnanti 1 / Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 bhagavatIagasUtraM (2) 34/9/9/1034 tathA tulyasthitayaH 'vemAyavisesAhiya'ti vimAtraH-anyo'nyApekSayA viSamaparimANaH kasyApyesaGghayeyabhAgarUpo'nyasya saGkhayeyabhAgarUpoyovizeSastenAdhikaMpUrvakAlabaddhakammapikSayA yattattathA 2 / tathA 'vemAyaTiiya'tti vimAtrA-viSamamAtrA sthiti-AyuryeSAM te vimAtrasthitayo viSamAyuSkA ityarthaH 'tullavisesAhiyattitathaiva,evaM caturtho'pi, 'tasthaNaMjete'ityAdi, samAuyA samovavannagati samasthitayaH samakamevotpannA ityarthaH, ete catulyasthitayaH samotpannatvenaparaspareNa samAnayogatvAtsamAnameva karma kurvanti, teca pUrvakammApekSayA samaM vA hInaM vA'dhikaM vA karma kunti, yadyadhikaMtadA vizeSAdhikamapitacca parasparatastulyavizeSAdhikaMna tuvizeSAdhikamevetyata ucyatetulyavizeSAdhikamiti, tathA yesamAyuSo viSamopapannakAstetulyasthitayaH viSamopapannatvena ca yogavaiSamyAdvimAtravizeSAdhikaM karma kurvantIti / tathA ye viSamAyuSaH samopapannakAste vimAtrasthitayaH samotpannatvena ca samAnayogatvAt tulyavizeSAdhikaM karma kurvantIti / tathA ye viSamAyuSo viSamopapannakAste vimAtrasthitayo viSamotpannatvAcca yogavaiSamyeNa vimAtravizeSAdhikaM karma kurvntiiti|| zatakaM-34/1, uddezakaH-1 samAptaH -zatakaM-34/1 uddezakaH-2:mU. (1035) kaivihANaM bhaMte! anaMtarovavanagA egidiyA pannattA?, goyamA! paMcavihA anaMtarovavanagA egidiyA pannattA, taMjahA-puDhavikAiyA duyAbhedo jahA egidiyasaesa jAva bAyaravaNassaikAiyA y| ___ kahinnaM bhaMte! anatarovavannagANaMbAyarapuDhavikAiyANaMThANA pannattA?, goyamA! saTTANeNaM aTThasupuDhavIsu, taM0-rayaNappabhAejahA ThANapade jAvadIvesu samuddesu etthaNaM anaMtarovavanagANaM bAyarapuDhavikAiyANaM ThANA pa0, uvavAeNaM savvaloe samugghAeNaM savvaloe saTThANeNaM logassa asNkhejibhaage| anaMtarovapannagasahamapuDhavikAiyA egavihAavisesamaNANattA savvaloepariyAvanApannatA samaNAuso !, evaM eeNaM kameNaM savve egidiyA bhANiyavvA, saTANAI sabvesiM jahA aNapade tesiM pajjattagANaM bAyarANaM uvavAyasamugghAyasaThThANANi jahA tesiM ceva apajattagANaM, bAyarANaM suhumANaM savvesiM jahA puDhavikAiyANaM bhaNiyA taheva bhANiyavvA jAva vaNassaikAiyatti anaMtarovavannagAsuhamapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kai kammappagaDIo pa0?, goyamA! aTTha kammappagaDIo pannattAo evaM jahA egidiyasaesu anaMtarovavanagauddesae taheva pannatAo taheva baMdhati taheva vedeti jAva anaMtarovavanagA baayrvnnssikaaiyaa| anaMtarovavannagaegidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti? jaheva ohie uddesao bhaNio taheva / anaMtarovavanagaegidiyANaM bhaMte ! kati samugghAyA pannattA?, goyamA ! donni samugghAyA pa0, taM0-vedanAsamugghAe ya ksaaysmugghaae| anaMtarovavannagaegidiyANaM bhaMte! kiMtulladvitIyA tullavisesAhiyaM kammaMpakareti? pucchA taheva, goyamA ! atthegaiyA tullaTTitIyA tullavisesAhiyaM kammaM pakareMti atthegaiyA tulladvitIyA Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 34/1, varga:-1, uddezakaH - 2 vemAyavisesAhiyaM kammaM pakareti / sekeNaTTeNaM jAva bemAyavisesAhiyaM kambhaM pakareti ?, goyamA ! anaMtarovavannagA egiMdiyA duvihA pa0 taM0 - atthegaiyA samAuyA samovavannaMgA atthegaiyA samAuyA visamovavannagA tattha NaM je te samAjyA samovavatragA te NaM tullaGitIyA tullavisesAhiyaM kammaM pakareti tattha NaM je te samAuyA visamovavannagA te NaM tullaTThitIyA vemAyavisesAhiyaM kammaM pakareti, se teNaTTeNaM jAva vemAyavisesAhiyaM0 pakareti / sevaM bhaMte ! 2 tti // 489 vR. 'duyAbhedo' tti, anantaropapatrai kendriyAdhikArAdanantaropapannAnAM ca paryAptakatvAbhAvAdaparyAptakAnAM satAM sUkSmA bAdarAzceti dvipado bhedaH, 'uvavAeNaM savvaloe samugdhAeNaM savvaloe'tti, katham?, 'upapAtena' upapAtAbhimukhyenApAntarAlagativRtyetyartha samudghAtena-mAraNAntikeneti, te hi tAbhyAmatibahutvAtsarvalokamapi vyApya varttante, iha caivaMbhUtayA sthApanayA bhAvanA kAryAatra ca prathamavakraM yadaivaike saMharanti tadaiva tadvakradezamanye pUrayanti, evaM dvitIyavakrasaMharaNe'pi avakrotpattAvapi pravAhato bhAvanIyam, anantaropapannakatvaM ceha bhAvibhavApekSaM grAhyamapAntarAle tasya sAkSAdabhAvAt, mAraNAntikasamudghAtazca prAktanabhavApekSayA'nantaropapatrakAvasthAyAM tasyAsambhavAditi / 'sahANeNaM logassa asaMkhejjaibhAge tti, ratnaprabhAdipRthivInAM vimAnAnAM ca lokasyAsaMkhyeyabhAgavarttitvAt pRthivyAdInAM ca pRthivIkAyikAnAM svasthAnatvAditi, 'saTThANAI savvesiM jahA ThANae tesiM pacattagANaM vAyarANaM' ti, iha teSAmiti pRthivIkAyikAdInAM, svasthAnAni caivaM bAdarapRthivIkAyikAnAM / 'aTThasu puDhavIsutaM jahA - rayaNappabhAe' ityAdi, vAdarApkAyikAnAM tu 'sattasu ghanodahIsu' ityAdi, bAdaratejaskAyikAnAM tu 'aMtomaNussakhette ' ityAdi, bAdaravAyakAyikAnAM punaH 'sattasu ghanavAyavalaesu' ityAdi, bAdaravanaspatInAM tu 'sattasu dhanohIsu' ityAdi / 'uvavAyasamugdhAyasadvANANi jahA tesiM ceva apaJcattagANaM bAyarANaM' ti, iha 'tesiM ceva'tti pRthivIkAyikAdInAM tAni caivaM ' jattheva vAyarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAyarapuDhavikAiyANaM apajattagANaM ThANA pannattA uvavAeNaM savvaloe samugdhAeNaM savvaloe saTTANeNaM logassa asaMkhejjaibhAge' ityAdi / samudghAtasUtre - 'donni samugdhAya'tti, anantaropapannatvena mAraNAntikAdisamuddhAtAnAmasambhavAditi / 'anaMtarovavannagaegiMdiyA NaM bhaMte! kiM tullaTTiIe' ityAdau, 'je te samAuyA samovavannagA te NaM tullaIyA tullavisesAhiyaM kammaM pakareti' tti ye samAyuSaH anantaropapannakatvaparyayamAzritya samayAmAtrasthitakAstatparataH paramparopapatrakavyadezAt samopapannakAH ekatraiva samaye utpattisthAnaM prAptAste tulyasthitayaH samopapannakatvena samayogatvAt, tulyavizeSAdhikaM karma prakurvanti / 'tattha NaM je te samAuyA visamovavannagA te NaM tullaTThiyA vemAyavisesAhiyaM kammaM pakareMti' tti ye tu samAyuSastathaiva viSamopapannakA vigrahagatyA samAyAdibhedenotpatti sthAnaM prAptAste tulyasthitayaH AyuSkodaya vaiSamyeNotpattisthAnaprAptikAlavaiSamyAt vigrahe'pica bandhakatvAd vimAtravizeSAdhikaM Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 bhagavatIaGgasUtraM (2) 34/1/2/1035 karma prakurdanti, viSamasthitikasambandhi tvantimamaGgadvayamanantopapannakAnAM na saMbhavatyanantaropapannakatva viSamasthiraterabhAvAt / etacca gamanikAmAtrameveti, -: zatakaM-34/1 uddezakAH-2 samAptam : -zatakaM-34/1 uddezakaH-3:mU. (1036) kaivihANaM bhaMte ! paraMparovavannagA egiMdiyA pannattA?, goyamA! paMcavihA paraMparovatragA egidiyA pa0 taM0-puDhavikkAiyA bhedo caukkao jaavvnnssikaaiytti| paraparovavannagaapajjattasuhumapuDhavikAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAepuDhavIe puracchimille carimaMte samohae 2 je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva paccacchimille carimaMte apaJjattasuhamapuDhavikAiyattAe uvava0 evaMeeNaM abhilAveNaMjaheva paDhamouddesaojAvalogacarimaMtotti kahinnaM bhaMte! paraMparovavannagavAyarapuDhavikAiyANaM ThANA pa0?, goyamA! saTThANeNaM aTThasu puDhavIsu evaM eeNaM abhilAveNaM jahA paDhame uddesae jAva tuladvitIyatti / sevaM bhaMte ! 2 ti| -zatakaM-34/1 uddezakAH-4-11:mU. (1037) evaM sesAvi aTTa udesagA jAva acaramotti, navaraM anaMtarA anaMtarasarisA paraMparA paraMparasarisA caramA ya acaramA ya evaM ceva, evaM ete ekkArasa uddesgaa| -zataka-34, dvitIyaM zatakaM-uddezakAH-1-11:mU. (1038) kaivihANaMbhaMte! kaNhalessAegidiyApa0?, goyamA! paMcavihA kaNhalessA egidiyA pa0 bhedo caukkao jahA kaNhalessaegidiyasae jAva vnnssikaaiytti| kaNhalessaapaJjattAsuhumapuDhavikAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIepuracchimille evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohiuddesao jAva logacarimaMtetti savvattha kaNhalessesu ceva uvvaaeyvyo| kahinnaM bhaMte! kaNhalessaapajattabAyarapuDhavikAiyANaM ThANA pa0 evaM eeNaM abhilAveNaM jahA ohiuddesao jAva tullaTTiiyatti / sevaM bhate! 2tti / evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva paDhamaM seDhisayaMtaheva ekkArasa uddesagA bhANiyavvA / -zataka-34 tRtIyaM zataka :mU. (1039) evaM nIlalessehivi | -zatakaM-34-caturtha zatakaM:mU. (1040) kAulessehivi sayaM, evaM ceva / . -zatakaM-34-paJcamaMzatakaM:mU. (1041) bhava siddhiyaehivi sayaM / / -zatakaM-34-SaSThaMzatakaM:mU. (1042) kaivihANaM bhaMte ! anaMtarovavannA kaNhalessA bhavasiddhiyA egidiyA pa0 jahevaanaMtarovavannauddesao ohiothev|kivihaannNbhNte! paraMparovavannA kaNhalessabhavasiddhiyA egidiyA pa0?, goyamA! paMcavihA paraMparovavanagA kaNhalesabhavasiddhieyagiMdiyA paM0 ohio bhedo caukkao jAva vnnssikaaiytti| Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-34/6, vargaH-6, uddezakaH-2 paraMparovavannakaNhalessabhavasiddhiyaapajattasuhumapuDhavikAieNaMbhaMte! imIse rayaNappabhAe puDhavIeevaMeeNaM abhilAveNaMjaheva ohiouddesaojAvaloyacaramaMtetti, savvastha kaNhalessesu bhavasiddhiesu uvavAeyabyo / kahinnaM bhaMte ! paraMparovavanakaNhalesa bhavasiddhiyapajatabAyarapuDhavikAiyANaM ThANA pa0 evaM eeNaM abhilAveNaM jaheva ohio uddesao jAva tullaTTiiyatti, evaM eeNaM abhilAveNaM kaNhalessa bhavasiddhiyaegidiehivi taheva / -zataka-34 zatakAni7-12:mU. (1043) evaM kAulessabhavasiddhiyaegidiyehivi sayaM aTThamaM syN| jahA bhavasiddhiehiM cattAri sayANievaM abhavasiddhiehivi cattArisayANi bhANiyavANi, navaraMcaramaacaramavajA nava uddesagAbhANiyavvA, sesaMtaMceva, evaMeyAiMbArasa egidiyaseDhIsayAI sevaMbhaMte ! 2 tijAva vihri|| vR. zeSaM sUtrasiddhaM, navaraM 'seDhisayaMti RjvAyatazreNIpradhAnaM zataM zreNIzatamiti zatakaM-34 prathamazatakasya uddezakaH-2-11 evaM zatakaM-2-12 samAptAni yadgIrdIpazikhevakhaNDitatamA gambhIragehopamagranthArtapracayaprakAzanaparA sddssttimodaavhaa| teSAMjJapti vinirjitAmaraguruprajJAniyAM zreyasAM, sUrINAmanubhAvataH zatamidaMvyAkhyAtamevaM mayA / / zatakaM-34 samAptam (zatakaM-35) vR.catustriMzate ekendriyAH zreNIprakrameNa prAyaH prarUpitAH, paJcatriMzetutaeva rAziprakrameNa prarUpyante ityevaMsambandhasyAsya dvAdazAvAntarazatasyedamAdisUtram zatakaM-35 prathama zatakaM, uddezakaH-1 mU. (1044) kai NaM bhaMte ! mahAjummA pannattA ? goyamA! solasa mahAjummA paMtaM0kaDajummakaDajumme 1 kaDajummateoge 2 kaDajummadAvarajumme 3 kaDajummakaliyoge4 teogakaDajumme 5 teogateoge6 teogadAvarajumme7 teogakalioe 8 dAvarajummakaDajumme 9 dAvarajummateoe 10 dAvarajummadAvarajumme 11 dAvarajummakaliyoge 12 kaliogakaDajumme 13 kaliyogateoge 14 kaliyogadAvarajumme 15 kaliyogakaliyaoge 16 / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai solasa mahAjummA pa0 taM0-kaDajummakaDajumme jAva kliyogkliyoge| ___ goyamA! je NaM rAsI caukkaeNaMavahAreNaMavahIramANe caupaJjavasiejeNaM tassa rAsissa avahArasamayA te'vi kaDajummA settaM kaDajummakaDajumme, je NaM rAsI caukkaeNaM ahavAreNaM avahIramANe tipajjavasiejeNaM tassarAsissa avahAsamayA kaDajummA settaM kaDajummateyoe 2 / jeNaMrAsIcaukkaeNaMavahAreNaMavahIramAme dupaJjavasiejeNaMtassa rAsissaavahArasamayA kaDajummA setaM kaDajummadAvarajumme 3jeNaMrAsIcaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe egapaJjavasie jeNaM tassa rAsissa avahArasamayA kaDajummA settaM kaDajummakaliyoge 4/ Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 bhagavatIagasUtraM (2) 35/1/1/1044 je NaM rAsicaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe caupaJjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayA teyogA settaM teogakaDajumme 1 je NaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe tipaJjavasiejeNaM tassa rAsissa avahArasamayA teogA settaM teogateoge 2 / je NaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe dopaJjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayA teyoyA settaM teoyadAvarajumme 3 jeNaMrAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe egapajjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayA teoyA settaM teyoyakaliyoge 4 / je NaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe caupaJjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayAdAvarajummA settaM dAvarajummakaDajumme 1 jeNaMrAzIcaukaeNaMavahAreNaMavahIramANe tipajjavasiejeNaM tassa rAsissa avahArasamayA dAvarajummA settaM dAvarajummateyoe 2 // jeNaMrAsIcaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANedupajjavasiejeNaMtassa rAsissaavahArasamayA dAvarajummA setaM dAvarajummadAvarajumme 3jeNaMrAsI caukkaeNaMavahAreNaMavahIramANe egapaJjavasie jeNaM tassa rAsissa avahArasamayA dAvarajummA settaM dAvarajummakaliyoe 4 / / je NaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe caupajjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayAkaliyogAsettaM kaliogakaDajumme1jeNaMrAsI caukakaeNaMavahAreNaM avahIramANe tipajjavasiejeNaM tassa rAsissa avahArasamayA kaliyogA settaM kaliyogateyoe 2 / jeNaMrAsIcaukkaeNaM avahAreNaM avahIramANedupajjavasiejeNaMtassa rAsissaavahArasamayA kaliyogA setaM kaliyogadAvarajumme 3jeNaMrAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe egapajjavasie je NaM tassa rAsissa avahArasamayA kaliyogA settaM kaliyogakalioge 4, se teNaTTeNaM jAva kliyogklioge| vR. 'kai NaM bhaMte !'ityAdi, iha yugmazabdena rAzivizeSA ucyante te ca kSullakA api bhavanti yathA prAkprarUpitAH atastadvyavacchedAya vizeSaNamucyate mahAntica tAni yugmAni ca mahAyumbhAni, 'kaDajummakaDajumme'tti yo rAzi sAmayikena catuSkApahAreNApahriyamANazcatuSparyavasito bhavati apahArasamayA api catuSkApahAreNa catuSparyavasitA eva asau rAzi kRtayugmakRtayugmaityabhidhiyate, apahriyamANadravyApekSayAtatsamayApekSayAceti dvidhAkRtayugmatvAta, evamanyatrApi zabdArtho yojanIyaH, sa ca kila jaghanyataH SoDazAtmakaH, eSAM hi catuSkApahAratazcaturanatvAt, samayAnAMca catuHsaGghayatvAditi 1 / / 'kaDajummateoe'tti, yo rAzipratisamayaM catuSkApahAreNApahiyamAmastriparyavasAno bhavati tatsamayAzcatuSparyavasitA evAsAvapahiyaNANApekSayA tryojaH apahArasamayApekSayA tu kRtayugma evetikRtayugmatryojaityucyate, taccajaghanyata ekonaviMzati, tatrahi catuSkApahAre trayo'vaziSyante tatsmayAzcatvAra eveti 2 / evaM rAzibhedasUtrANi tadvivaraNasUtrebhyo'vaseyAni, iha casarvatrApyapahArasamayApekSamAdyaM padaM apahiyamANa dravyApekSaM tu dvitIyamiti, iha ca tRtIyadArabhyodAharaNAni kRtayugmadvApare rAzAvaSTAdazAdayaH, kRtayugmakalyoje saptadazAdayaH tryojaHkRtayugme dvAdazAdayaH / eSAM hi catuSkApahArecaturagratvAttatsamayAnAMcatritvAditi,tryojatryojarAzautupaJcadazAdayaH Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-35/1, varga:-1, uddezakaH-1 yojadvApare tu caturdazAdayaH tryojakalyoje trayodazAdayaH dvAparakRtayugme'STAdayaH dvAparatryojarAzAvekAdazAdayaH dvAparadvApare dazAdayaH dvAparakalyoje navAdayaH kalyojakRtayugme caturAdayaH kalyojatryojarAzau saptAdayaH kalyojadvApare SaDAdayaH kalyojakalyoje tu paJcAdaya iti // mU. (1045) kaDajummakaDajummaegidiyA NaM bhaMte ! kao uvavaoNti kiM nerahiehito jahA uppaluddesae tahA uvvaao| te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajaMti ?, goyamA! solasa vA saMkhecA vA asaMkhejA vA anaMtA vA upavanaMti, te NaM bhaMte ! jIvA samae samae pucchA, goyamA! teNaM anaMtA samae samaeavahIramANA 2 anaMtAhiM ussappiNIavasappiNIhi avahIraMti No vevaNaMavahariyA siyA, uccattaMjahA uppluddese| teNaMbhaMte ! jIvA nANAvaraNijassa kammassa kiMbaMdhagA abaMdhagA?, goyamA! baMdhagA no abaMdhagAevaM savvesiM AuyavajANaM, Auyassa baMdhA vAabaMdhagA vA, teNaMbhaMte! jIvAnANAvaraNijassa pucchA, goyamA ! vedagA no avedagA, evaM sbvesiN| te NaM bhaMte ! jIvA kiM sAtAvedagA asAtAvedagA? pucchA, goyamA ! sAtAvedagA vA asAtAvedagA vA, evaM uppaluddesagaparivADI, savvesi kammANaM udaI no anudaI, chaNhaM kammANaM udIragA no anudIragA, vedaNijjAuyANaM udIragA vA anudIragA vaa| teNaM bhaMte ! jIvA kiM kaNha0 pucchA, goyamA! kaNhalessA vA nIla0 kAu0 teulessA vA, no sammadiTThI no sammAmicchAdiTThI micchAdiTThI, no nANI annANI niyamaM duannANI taM0-maiannANI ya suyaanANI ya, no maNajogI no vaijogI kAyayogI, sAgArovauttA vA aNAgArovauttA vA tesi NaM bhaMte ! jIvA NaM sarIrA kativannA ? jahA uppaluddesae savvattha pucchA, goyamA ! jahA uppaluddesae UsAsA vA nIsAsagA vA no ussAsanIsAsagA vA, AhAragA vA anAhAragA vA, no virayA avirayA no virayAvirayA, sakiriyA noakariyA, sattavihabaMdhagAvAaTThavihabaMdhagA vA, AhArasannovauttA vA jAva pariggahasanovauttA vA, kohakasAyI vA mAnakasAyI jAva lobhakasAyI vA, no itthivedagA no purisavedagA napuMsagavedagA, ithiveyabaMdhagAvA purisavedabaMdhagA vA napuMsagavedabandhagAvA, no santrI asantrI, saiMdiyA no aniNdiyaa| ___ teNaMbhaMte ! kaDajummakaDajummaegiMdiyA kAlao kevaciraM hoi?, goyamA! jahantreNaM evaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM anaMtA ussappiNiosappiNIo vaNassaikAiyakAlo, saMveho na bhannai, AhAro jaha uppaluddesae navaraM nivvAghAeNaM chaddisiM vAghAyaM paDuccaM siya tidisiM siya caudisiM siyapaMcadisiM sesaMtaheva, ThitIjahanneNaM aMto0 ukkoseNaM bAvIsaMvAsasahassAiMsamugghAyA AdillA cattAri, mAraNaMtiyasamugghAteNaM samohayAvi marati asamohayAvi maraMti, uvvaTTaNA jahA uppluddese| ___aha bhaMte ! savvapANA jAva savvasattA kaDajummaraegidiyattAe uvavanapuvvA ?, hatA goyamA! asaI aduvA anaMtakhutto, kaDajummateoyaegidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti ?, uvavAo taheva, te NaM bhaMte ! jIvA egasamae pucchA, goyamA ! ekUNavIsA vA saMkhejjA vA Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 bhagavatI aGgasUtraM (2) 35/1/1/1045 asaMkhejjA vA anaMtA vA uvavajraMti sesaM jahA kaDajummakaDajummANaM jAva anatakhutto, kaDajummadAvarajummaegiMdiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajraMti ?, ubayAo taheva / te NaM bhaMte! jIvA egamaeNaM pucchA, goyamA! aThThArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvava0 sesaM taheva jAva anaMtakhutto, kaDajummakaliyogaegiMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 uvavAo taheva parimANaM sattarasa vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA sesaM taheva jAva anaMtakhutto teyogakaDajummaegiMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 ?, uvavAo taheva parimANaM bArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejA vA anaMtA vA uvava0 sesaM taheva jAva anaMtakhutto / teyoyateyoyaegiMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 ?, uvavAo taheva parimANaM panarasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA sesaM taheva jAva anaMtakhutto / evaM eesu solasasu mahAjummesu ekko gamao navaraM parimANe nANattaM teyoyadAvarajummesu parimAmaM coddasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvavajjraMti teyogakaliyogesu terasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvava0 dAvarajummakaDajummesu aTTha vA saMkhejjA vA asaMkhejA vA anaMtA vA uvavajraMti dAvarajummateyogesu ekkArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejA vA anaMtA vA uvavajraMti dAvarajummadAvara jummesu dasa vA saMkhejjA yA asaMkhejjA vA anaMtA vA dAvarajummakaliyogesu nava vA saMkhejjA vA asaMkhejA vA anaMtA vA uvava0 kaliyogakaDajumme cattAri vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvava0 kaliyogateyogesu satta vA saMkhejjA vA asaMkhejA vA anaMtA vA uvava0 kaliyogadAvarajummesu cha vA saMkhe0 asaMkhejjA vA anaMtA vA uvaya0 / kaliyogakaliyogae giMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 ?, uvavAo taheva parimANa paMcavA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA uvavajraMti sesaM taheva jAva annNtkhutto| sevaM bhaMte ! 2 tti / vR. 'kaDajummakaDajummagiMdiya'tti, ye ekendriyAzcatuSkApahAre catuSparyavasitA yadapahArasamayAzcatuSparyavasAnAste kRtayugmakRtayugmaikendriyA ityevaM sarvatreti / 'jahA uppaluddesae' tti utpaloddezakaH - ekAdazazate prathamaH, iha ca yatra kvacitpade utpaloddezakAtidezaH kriyate tattata evAvadhAryaM / 'saMveho na bhannai'tti, utpaloddezake utpalajIvasyotpAdo vivakSitastatra ca pRthIvIkAyikAdikAyAntarApekSayA saMvedhaH saMbhavati iha tvekendriyANAM kRtayugmakRtayugmavizeSaNAnAmutpAdo'dhikRtasye ca vastuto'nantA evotpadyante teSAM codRtterasambhavAtsaMvedho na saMbhavati, yazca SoDazAdInAmekendriyeSUtpAdo'bhihito'sau trasakAyikebhyo ye teSUtpadyante tadapekSa eva na punaH pAramArthikaH anantAnAM pratisamayaM teSUtpAdAditi / zatakaM - 35 prathamaMzatake uddezakaH-1 samAptaH -: zatakaM - 35 prathamazatake uddezaka :- 2 : mU. (1046) paDhamasamayakaDajumma 2 egiMdiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, goyamA ! taheva evaM jaheva paDhamo uddesao taheva solasakhutto bitiovi bhANiyavvo, taheva savvaM, navaraM imANi ya dasa nANattANi - ogAhaNA jahatreNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNavi aMgulassa asaMkhejjai0 Auyakammassa no baMdhagA abaMdhagA Auyassa no udIragA aNudIragA no ussAsagA Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 495 zatakaM-35/1, varga:-1, uddezakaH-2 no nissAsagA no ussAsanissAsagA sattavihabaMdhagA no atttthvihbNdhgaa| teNaM bhaMte ! paDhamasamayakaDajumma 2 egidiyatti kAlao kevaciraM hoi ?, goyamA! evaM samayaM, evaM ThitIevi, samugghAyA AdillA donni, samohayA na pucchinaMti uvvaTTamA na pucchijjai, sesaM taheva savvaM nivasesaM, solasuvi gamaesu jAva anaMtakhutto sevaM bhaMte ! 2 ti| vR. 'paDhamasamayakaDajummaraegidiya'tti, ekendriyatvenotpattau prathamaH samayo yeSAM te tathA tecate kRtayugmakRtayugmAzcetiprathamasamayakRtayugmakRtayugmAstecate ekendriyAzceti samAso'taste 'solasakhutto'tti SaDazakRtvaH-pUrvoktAna SoDaza rAzibhedAnAzrityetyarthaH / 'nANattAIti pUrvoktasya vilakSaNatvasthAnAni, ye pUrvoktA bhAvAste kecit prathamasamayotpannAnAM na saMbhavantItikRtvA, tabAvagAhanAdyoddezake bAdaravanaspatyapekSayA mahatyuktA'bhUta iha tuprathamasamayotpannatevana sA'lpeti nAnAtvam, evamanyAnyapi svadhiyohyAnIti / / zatakaM-35-1 uddezakaH-2 samAptaH - zatakaM-35-1 uddezakaH-3:mU. (1047) apaDhamasamayakaGajummara egidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti ?, eso jahA paDhamuddesosolasahivi jummesutahevaneyavvojAva kaliyogakaliyogattAe jAvaanaMtakhutto / sevaM bhaMte ! 2 ti| vR. tRtIyoddezake tu 'apaDhamasamayakaDajumma2egiMdiya'tti, ihAprathamaH samayo yeSAmekendriyatvenotpannAnA dhAdayaHsamayAH, vigrahazcapUrvavat, etecayathA sAmAnyenaikendrayAstayA bhavantItyata evoktam-'eso jahA paDhamuddeso' ityAdIti / zatakaM-35-1 uddezakaH-3 samAptam -zatakaM-35-1 uddezakaH-4:-- mU. (1048) carasamayakaDajummara egidiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajaMti?, evaMjaheva paDhamasamayauddesao navaraM devA na uvavarjati teulessAna pucchijjati, sesaM thev| sevaM bhaMte! sevaM bhNtetti| vR. caturthe tu 'caramasamayakaDajummara egidiya'ti, iha caramasamayazabdenaikendriyANAma maraNasamayo vivakSitaH sa ca parabhavAyuSaH prathamasamaya eva tatraca vartamAnAzcarasamayAH saGkhyayA cakRtayugmakR-tayugmAye ekandriyAste tthaa| 'evaM jahA paDhamasamayauddesao'tti yathA prathamasamaya ekendriyoddezakastathA caramasamayaekendriyoddezako'pi vaacyH| tatra hiaudhikoddezakApekSayAdazanAnAtvAnyuktAni ihApitAnitathaiva samAnasvarUpatvAt, prathamasamayacaramasamayAnAMyaH punariha vizeSastAM darzayitumAha-'navaraM devA na uvavanaMtI'tyAdi, devotpAdenaivaikendriyeSu tejolezyA bhavati na ceha devotpAdaH sambhavatIti tejolezyA ekendriyAna pRcchayanta iti / zatakaM-35-1 uddezakaH-4 samAptaH Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 bhagavatIaGgasUtraM (2) 35/1/5/1049 -zatakaM-35-1 uddezakaH-5:mU. (1049) acaramasamayakaDajummara egidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajjati jahA apaDhamasamayauddeso taheva nirayaseso bhANiyavyo / sevaM bhaMte ! 2 ti| vR. paMcame tu-'acaramasamayakaDajummaraegidiya'tti na vidyate caramasamaya uktalakSaNo yeSAM te'caramasamayAste ca te kRtayugmakRtayugmaikendriyAzceti samAsaH / zataka-35-1 uddezakaH-5 samAptaH -zatakaM-35-1 uddezakaH-6:mU. (1050) paDhamasamayakaDajummakaDajummaegidiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajaMta?, jahA paDhamasamayauddesao taheva niravasesaM / sevaM bhaMte ! 2 ti jAva vihri| vR.SaSThetu-'paDhamapaDhamasamayakaDajummeraegidiya'tti, ekendriyotpAdasya prathamasamayayogAce prathamAH prathamazca samayaH kRtayugmakRtayugmatvAnubhUteryeSAmekendriyANAM te prathamaprathamasamayakRtayugmakRtayugmaikendriyAH / zatakaM-35-1 uddezakaH-6samAptaH -:zatakaM-35 uddezakaH-7:mU. (1051) paDhamaapaDhamasamayakaDajumma 2 egidiyA NaM bhaMte ! kao uvavataMti ? jahA paDhamasamayauddeso taheva bhANiyavyo / sevaM bhaMte ! 2 ti / vR. saptametu-'paDhamaapaDhamasamayakaDajummeraegidiya'tti, prathamAstathaivaye'prathamazcasamayaH kRtayugmakRtayugmatvAnubhUteryeSAmekendriyANAMteprathamAprathamasamayakRtayugmakRtayugmaikendriyAH, iha . caikendriyatvotpAdayaprathamasamayavartitve teSAM tadvivakSitasaGghayAnubhUteraprathamasamayavartitvaM tavAgbhavasambandhinI tAmAzrityetyavaseyam, evmuttrtraapiiti| zatakaM-35-1 uddezakaH--7 samAptaH -zataka-35-1 uddezakaH-8:mU. (1052) paDhamacaramasamayakaDumme 2 egidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajjati ?, jahA caramuddesao taheva niravasesaM / sevaM bhaMte! 2 ti| vR.aSTametu-'paDhamaca masamayakaDajummaraegidiya'tti,prathamAzcate vivakSitasaGkhyAnubhUteH prathamasamayavarttitvAt caramasamayAzca-maraNasamayavartinaHparizATasthA itiprathamacaramasamayAste ca te kRtayugmakRtayugmaikendriyAzceti digrahaH / zatakaM35--1 uddezakaH-8 samAptaH -zatakaM-35-1 uddezakaH-9:mU. (1053) paDhamaacaramasamayakaDajummaraemiMdiyA NaM maMte ! kao uvava0?, jahA bIo uddesao taheva niravasesaM / sevaM bhaMte ! 2 ti jAva vihr|| _vR. navame tu-'paDhamaacarasamayakaDajummara egidiya'ti, prathamAstathaiva acaramasamayAstvekendriyotpAdApekSayA prathamasamayavartina iha vivakSitAzcaramatvaniSedhasya teSu vidyamAnatvAt, Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 497 zatakaM-35/1, varga:-1, uddezakaH-9 anyathA hi dvitIyoddezakoktAnAmavagAhanAdInAM yadiha samatvamuktaM tanna syAttataH madhArayaH, zeSaM tu tthaiv| zatakaM-35-1 uddezakaH-9 samAptaH -zataka-35-1 uddezakaH-10:mU. (1054) caramarasamayakaDajummaraegidiyA NaM bhaMte! kao uvava0?, jahA cauttho uddesao taheva? sevaM bhaMte sevaM bhaMte! ti / / vR. dazame tu-'caramarasamayakaDajummaraegidiya'tti, caramAzca te vivakSitasaGkhyAnubhUtezvarasamayavarttitvAt caramasamayAzca prAguktasvarUpA iti caramacaramasamayAH zeSaM prAgvat / zatakaM-35-1 uddezakaH-10 samAptaH zatakaM-35-1-uddezakaH-11:mU. (1055) evaM ee ekkArasa uddesagA, paDhamo tatio paMcamao ya sarisagamA sesA aTTa sarisagamagA, navaraM cautthe chaThe aTThamai dasame ya devA ya uvavajaMti teulessA ntyi| vR. ekAdaze tu 'caramasamayakaDajummaraegidiya'tti, caramAstathaiva acaramasamayAzca prAguktarekendriyotpAdApekSayA prathamasamayavartino ye te caramAcaramasamayAste ca te kRtayugmakRtayugmaikendriyAzceti vigrahaH / uddezakAnAM svarUpanirdhAraNAyAha-'paDhamo taio paMcamo ya sarisagamaya'tti, katham ?, yataH prathamApekSayA dvitIye yAni nAnAtvAnyavagahanAdIni daza bhavanti na tAnyeteSviti / sesA aTTha sarisagamaga'tti, dvitIyacaturthaSaSThAdayaH paraspareNa sazagamA:-pUrvoktebhyo vilakSaNagamAdvitIyasamAnagamA ityarthaH, vizeSa vAha-'navaraMcautthe' ityaadi||kRssnnleshyaashte-- zatakaM-35--1 uddezakaH-11 samAptaH -zatakaM-35 ekendriyazatakAni-2:mU. (1057) kaNhalessakaDajummeraegidiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti ?, goyamA ! uvavAo taheva evaM jahA ohiuddesae navaraM imaM nANataM te NaM bhaMte ! jIvA kaNhalessA?, hatA knnhlessaa| teNaMbhaMte! kaNhalessakaDajummaraegidiyettikAlao kevacchira hoi?, goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM aNtomuhttN| evaM ThitIevi, sesaM taheva jAva anaMtakhutto, evaM solasavijummA bhANiyavvA / sevaM bhate! seva bhaMte ! ti|| paDhamasamayakaNhalessakaDajummaraegiMdiyANaM bhaMte ! kao uvava0?, jahA paDhamasamayauddesao navaraM te NaM bhaMte ! jIvA kaNhalessA?, haMtA kaNhalessA, sesaMtaM ceva / sevaM bhaMte 0tti evaM jahA ohiyasae ekkarisa uddesagA bhaNiyA tahA kaNhalessasaeviekkArasa uddesagA Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 bhagavatI aGgasUtraM (2) 35/2/-/1057 bhANiyavvA, paDhamo taio paMcamoya sarisagamA sesA aTThavi sarisagamA navaraM cautthachaTTa aTThamadasamesu uvavAo natthi devassa / sevaM bhaMte! 2 tti // -: zatakaM - 35-3: evaM nIlessehivi sayaM kaNhalessasayasarisaM ekkArasa uddesagA taheva / sevaM bhaMte ! 2 / -: zatakaM - 35 -4 : evaM kAulessehivi sayaM kaNhalessasayasarisaM / sevaM bhaMte ! 2tti / -: zatakaM - 35-5: bhavasiddhiyakaDajumma 2 egiMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 ?, jahA ohiyasayaM taheva navaraM ekkArasasuvi uddesaesu, aha bhaMte! savvapANA jAva savvasattA bhavasiddhiyakaDajumma 2 egiMdiyattAe vanapuvA ? goyamA ! no iNaTTe samaTTe, sesaM taheva / sevaM bhaMte ! 2 tti / 3 -: zatakaM - 35-6 : kaNhalessabhavasiddhiyakaDajumme2 egiMdiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvava0 ? evaM kaNhalessabhavasiddhiyaegidiehivi sayaM bitiyasayakaNhalessasarisaM bhANiyavvaM / sevaM bhaMte ! 0 ! tti -: zatakaM - 35-7: evaM nIlalessabhavasiddhiyaegiMdiyaehivi sayaM / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / / -: zatakaM - 35-8: evaM kAulessabhavasiddhiyaegidiehivi taheva ekkArasauddesagasaMjuttaM sayaM, evaM eyANi cattAri bhavasiddhiyANi sayANi, causuvi saesu savvapANA jAva uvavannapuvvA ?, no iNaTTe samaTThe / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti / -: zatakaM - 35/9-12: jahA bhavasiddhiehiM cattAri sayAiM bhaNiyAiM evaM abhavasiddhiehivi cattAri sayANi lessAsaMjuttANi bhANiyavvANi, savve pANA taheva no iNaTTe samaTThe, evaM eyAI bArasa egiMdiyamahAjummasayAiM bhavaMti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / vR. 'jahaneNaM ekka samayaM tti jaghanyata ekasamAyanantaraM saGkhyAntaraM bhavatItyata ekaM samayaM kRSNalezyakRtayugmakRtayugmaikendriyA bhavantIti / evaM ThiIvi'tti kRSNalezyAvatAM sthitiH kRSNalezyAkAlavadeseyetyarthaH iti // zatakaM - 35 zatakAni - 2 - 12 samAptAni vyAkhyA zatasyAsya kRtA sakaSTaM, TIkA'lpikA yena na cAsti cUrNiH / mandaikane vata pazyatAdvA, dRzyAnyakaSTaM kathamudyato'pi // zatakaM - 35 samAptam muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAdItA bhagavatI aGgasUtre paJcatriMzatazatakasya abhayadevasUri viracitA TIkA parisamAptA / Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zataka-36/1, varga:-1, uddezakaH-1 499 - (zatakaM-36) vR. paJcatriMze zate saGkhyApadairekendriyAH prarUpitAH, SaTtriMze tu taireva dvIndriyAH prarUpyanta ityevaMsambandhasyAsyedamAdisUtram zataka-36prathama dvi-indriyazatakaM uddezaka:-1:mU. (1058) kaDajummarabediyA bhaMte! kao uvavajaMti ?, uvavAojahA vakaMtIe, parimANaM solasa vA saMkhejjA vA uvava0 asaMkhejjA vA uvava0, avahAro jahA umpaluddesae, ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM bArasa joynnaaii| evaM jahA egidiyamahAjummANaM paDhamuddesae taheba navaraM tini lessAo devA na uvava0 sampadiTThI vA micchadiTThIvAno sammAmicchAdiTThI nANI vA annANI vA no manayogI vayayogI vA kaayjogiivaa| teNaM bhaMte ! kaDajummarabediyA kAlao keva0?, goyamA! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM saMkhenaM kAle ThitI jahanneNaMekasamayaM ukkoseNaMbArasa saMvaccharAI, AhAroniyamaMchabirsi, tini samugghAyA sesaM taheva jAva anaMtakhutto, evaM solasasuvi jummasu / saivaM bhaMte ! 2 ti|| -zataka-36/1 uddezaka:-2-11:mU. (1059) paDhamasamayakaDajummarabediyA NaMbhaMte! kao uvava0?, evaMjahA egidiyamahAjummANaM paDhamasamayacauddesae dasa nANattAI tAI ceva dasa ihavi, ekkArasamaM imaM nANataMnomanayogIno vaiyogI kAyayogI sesaM jahA bediyANaM ceva pddhmuddese| sevaM bhaMte ! 2 ti|| evaM eevi jahA egidiyamahAjummesu ekkArasa uddesagA taheva bhANiyavvA navaraM cautthachaTuMaTThamadasamesusampattanANANinabhavaMti, jaheva egidiesu paDhamotaio paMcamoyaekkagamA sesA aTTa ekkgmaa| __-zatakaM-36-dvindriyazatakAni/zatakaM-2:mU. (1060) kaNhalessakaDajummerabeiMdiyA NaM bhaMte ! kao uvavajati ?, evaM caiva kaNhalessesuvi ekArasauddesagasaMjuttaMsayaM, navaraM lessA saMciTThaNA ThitIjAha egidiyakaNhalessANaM zatakaM-36/3 evaM nIlalessehivi syN| zataka-36/4 evaM kAulessehivi, zatakaM-36/5...8 bhavasiddhiyakaDajummarabeiMdiyANaMbhaMte! evaM bhavasiddhiyasayAvicattAriteNeva pubbagamaeNaM neyavvA navaraM save pANA0 no tiNaDhe samaDhe, sesaM taheva ohisayANi cattAri / sevaM bhaMte ! ti|| __ zatakaM-36/9...12:jahA bhavasiddhayasayANi cattArievaM abhavasiddhiyasayANi cattAribhANiyavvANi navaraM Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 bhagavatIaGgasUtraM (2) 36/9-12/-11060 sammatanANANi natthi, sesaMtaM cev| evaM eyANi bArasa beiMdiyamahAjummasayANi bhavaMti / sevaM maMte ! sevaM maMte !tti| (zataka-37) mU. (1061) kaDajummarateMdiyA NaM bhaMte ! kao uvavajaMti?, evaM teiMdiesuvi bArasa sayA kAyavvA beiMdiyasayasarisA navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM tini gAuyAI, ThitI jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM ekUNavanaM rAiMdiyAiMsesaM taheva / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti|| (zatakaM-38) mU. (1062) cauridiehivi evaM ceva bArasa sayA kAyavvA navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukAseNaM cattArigAuyAiMThitI jahanneNaM ekaMsamayaM ukkoseNaM chammAsA sesaM jahA bediyANaM / sevaM bhaMte ! 2 ti|| (zatakaM-39 mU. (1063) kaDajummara asannipaMciMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0 jahA beMdiyANaM taheva asannisuvi bArasa sayA kAyavvA navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM joyaNasahassaM saMciThThaNA jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM puncakoDI huttaM ThitI jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM puvvakoDI sesaM jahA bediyANaM / sevaM bhaMte! 2 tti // vR. 'kaDajummarabendiyANa'mityAdi, jahanneNaekasamayatisamayAnantaraMsaGkSayAntarabhAvAta, evaM sthitirapi / itaH sarvaM sUtrasiddhamAzAparisamApteH, navaraM catvAriMze zate (zatakaM-40 zataka-40-saMjJIpaMcendriyazatakaM-1 uddezakaH-1 mU. (1064) kaDajummara sannipaMciMdiyA NabhaMte! kao uvavajanti?, uvavAocausuvi gaIsu, saMkhejavAsAuyaasaMkhejjavAsAuyapajattapajataesu ya na kaovi paDiseho jAva anuttaravimANatti, parimANaM avahAro ogAhaNA ya jahA asannipaMciMdiyANaM veyaNijjavajANaM sattaNhaM pagaDINaM baMdhagA vAabaMdhagA vA vaiyaNijassa baMdhagA no abaMdhagA mohaNijjassa vedagA vAavedagA vA sesANaM sattaNhavi vedagA no aveyagA sAyAveyagA vA asAyAveyagA vA mohaNijassa udaI vA anudaI vA sesANaM sattaNhavi udayI no anudaI nAmassa goyassa ya udIragA no anudIragA sesANaM chaNhavi udIragA vA anudIragA vA kaNhalessA vA jAva sukkalessA vA sammadiTThI vA micchAdiTThI vA sammAmicchAdiTThI vA nANI vA annANI vA maNajo0 vaijo0 kAyajo0 uvaogo vanamAdI ussAsagA vA nIsAsagAvA AhAragAya jahAegidiyANaM virayA yaavirayAyavirayAvirayArasakiriyA no akiriyaa| Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 zatakaM-40/1, varga:-1, uddezakaH-1 teNaM bhaMte jIvA kiM sattavihabaMdhagA aDhavihabaMdhagA vA chabbihabaMdhagA vA egavihabaMdhagA vA?, goyamA! satavihabaMdhagA vA jAvaegavihabaMdhagAvA, teNaMbhaMte! jIvA kaMAhArasannovauttA jAva pariggahasannovauttAvA nosanovauttAvA?, goyamA! AhArasannovauttAjAva nosannovauttA vA savvattha pucchAbhANiyavvA kohakasAyI vAjAvalobhakasAyI vA akasAyI vA itthIvedagA vA purisavedagA vAnapuMsagavedagAvAavedagA vA isthivedabaMdhagAvA purisavedabaMdhagAvA napuMsagavedabaMdhagA vA abaMdhagA vA, sannI no asannI saiMdiyA no aNiMdiyA saMciTThaNA jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttaM sAtiregaMAhArotahevajAva niyamaMchaddisiM ThitIjahanneNaM ekaMsamayaMukkoseNaM tettIsaMsAgarovamAiMchasamugghAyA AdillagAmAraNaMtiyasamugdhAeNaMsamohayAvimaraMti asamohayAvi maraMti, uvaTThaNA jaheva uvavAo na katthai paDiseho jAva anuttrvimaanntti| ahabhaMte! savvapANAjAva anaMtakhutto, evaM kolasuvijummesubhANiyabbaMjAvaanaMtakhutto, navaraM parimANaM jahA beiMdiyANaM sesaM taheba / sevaM bhaMte! 2 tti| -zatakaM-40-1 uddezakAH-2-11:mU. (1065) paDhapasamayakaDajummarasannipaMciMdiyANaMbhaMte! kaouvavaJjanti?, uvavAo parimANaM AhAro jahA eesa ceva paDhamoddesae ogAhamA baMdho vedo vedaNA udayI udIragA ya jahAdiyANaM paDhamasamayANaM taheva kaNhalessA vA jAva sukkalessA vaa| sesaMjahA beMdiyANaM paDhamasaiyANaM jAva anaMtakhutto navaraM ithivedagA vA purisavedagA kA napuMsagavedagA vA sanniNo asatrINo sesaM taheva evaM solasuvi jummesu parimANaM taheva savvaM sevaM bhaMte ! 2 ti| evaM etthavi ekkArasa uddesagA taheva, paDhamo taio paMcamo ya sarisaMgamA sesA aTThavi sarisagamA, cautthachaTTaaTThamadasamesu natthi viseso kAyavyo / sevaM bhaMte! 2ti / / vR. 'veyaNijjavajANaMsattaNhaM paDINaMbandhagAvAabandhagAva'tti, iha vedanIyasya bandhavidhi vizeSeNa vakSyatIti kRtvA vedanIyavarjAnAmityuktaM, tatra copazAntamohAdayaH saptAnAmabandhakA eva zeSAstu yathAsambhavaM bandhakA bhavantIti 'veyaNijjassa bandhagA no abandhaga'tti, kevalivAdArAtsarve'pi saMjJipaJcendriyAste ca vedanIyasya bandhakA eva nAbandhakAH 'mohaNijjassaveyagA vAaveyagAva timohanIyassa vedakAH sUkSmasamparAyAntAH, avedakAstUpazAntamohAdayaH, 'sesANaM sattaNhaviveyagA no aveyaga'tti ye kilopazAntamohAdayaH saMjJipaJcendriyAste saptAnAmapi vedakA noavedakAH, kevalina eva catasRNAMvedakA bhavantitecendriyavyApArAtItatvena napaMcendriyA iti / 'sAyAveyagA vA asAyAveyagA vatti, saMjJipaJcendriyANAmevaMsvarUpatvAt, 'mohaNijassa udaIvAanudaIvatti, tatraha sUkSmasamparAyAntA mohanIyasyodayinaH upazAntamohAdayastvanudayinaH 'sesANaMsattaNhavI tyAdi, prAgvat, navaraM vedakatvamanukrameNodIraNAkaraNena codayAgatAnAmanubhavanam udystvnukrmaagtaanaamiti| 'nAmagoyassa udIragA no anudIraga'tti, nAmagotrayorakaSAyAntAH saMjJipaJcendriyAH sarve'pyudIrakAH, 'sesANaMchaNhavi udIragA vA anudIragAva'tti, nAmagotrayorakaSAyAntAH saMjJipa Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 bhagavatIagasUtraM (2) 40/1/2-11/1065 JcendriyAH sarve'pyudIrakAH, 'sesANaM chaNhavi udIragA vA aNudIragA vatti zeSANAM SaNNAmapi yathAsambhavamudIrakAzcAnudIrakAzcayato'yamudIraNAvidhipramattAnAMsAmAnyenASTAnAM, AvalikAvazeSAyuSkAstutaevAyurvarjasaptAnAmudIrakAH,apramattAdayastu catvAro vedanIyAyurvajAnAMSaNNAM, tathA sUkSmasamparAyAAvalikAyAM svAddhAyAHzeSAyAM mohanIyavedanIyAyuddharjAnAM paJcAnAmapi, upazAntamohAstUktarUpANAM paJcAnAmeva kSINakaSAyAH punaH svAddhAyA AvalikAyAM zeSAyAM nAmagotrayoreva sayogino'pyetayorevaayoginastvanudIrakA eveti|| "saMciguNA jahanneNaM evaM samayaMti, kRtayugmakRtayugmasaMjJipaJcendriyANAM jaghanyenAvasthitirekaM samayasamayAnantaraM saddhyAntarasadbhAvAt, 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega'ti yata itaH paraMsaMjJipaJcendriyA na bhavantyeveti, cha samugghAyA Aillaga'tti saMjJipaJcendriyANAmAdyAH SaDeva samudghAtA bhavanti saptamastu kevalinAmeva te cAnindriyA iti // kRSNalezyAzate- . zatakaM-40 saMjJI paJcendriyazatakaM samAptam zatakaM-40 saMjJIpaJcendriyaM zataka-2 mU. (1066) kaNhalessakaDajummarasannipaMciMdiyA NaM bhaMte! kao uvava0?, taheva jahA paDhamuddesao sannINaM, navaraM bandho veo udayI udIraNA lessA bandhagasannA kasAyavedabaMdhagA ya eyANijahA bediyANaM, kaNhalessANaM vedo tiviho avedagA natthi saMciTThaNA jahantreNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamamahiyAievaM ThitIevi navaraM ThitIe aMtomuhattamanmahiyAI na bhannati sesaM jahA eesiM ceva paDhame uddesae jAva anaMtakhutto / evaM solasasuvi jummesu / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti|| * paDhamasamayakaNhalessakaDajummara sannipaMciMdiyA NaM bhaMte ! kao uvavajanti ?, jahA sannipaMciMdiyapaDhamasamayauddesae taheva niravasesaM navaraM te NaM bhaMte! jIvA kaNhalessA?, haMtA kaNhalessA saisaMtaM ceva, evaM solasasuvijummesu / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti evaMeeviekkArasavi uddesagA kaNhalessasae, paDhamatatiyapaMcamA sarisagamA sesA aTTavi ekkgmaa| zatakaM-40 saMjJI paJcendriyaM zatakaM-3 mU. (1067) evaM nIlalessesuvisayaM, navaraM saMciTThaNA jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAI paliovamassa asaMkhejaibhAgamamahiyAI, evaM ThitIe, evaM tisu uddesaesu, sesaM taM caiva / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti|| ___-zatakaM-40/4:evaM kAlessasayaMpi, navaraM saMciTThaNA jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM tinni sAgarovamAI paliovamasa asaMkhejaibhAgamabhahiyAI, evaM ThitIeviM, evaM tisuvi uddesaesu, sesaMtaM ceva / sevaM bhaMte ! 2 ti|| -zataka-40/5:evaM teulessesuvi sayaM, navaraM saMciTThaNA jaha0 ekaM samayaM ukkoseNaM do sAgarovamAI Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-40/5, varga:-5, uddezakaH-2 503 paliovamassa asaMkhejaibhAgamabhahiyAI evaM ThitIevi navaraM nosannovauttA vA, evaM tisuvi uddesaesu sesaM taM caiva / sevaM bhaMte ! 2 ti|| -zatakaM-40/6:jahA teulessAsataM tahA pamhalessAsayaMpi navaraM saMciTThaNA jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM aMtomuttambhahiyAI, evaM ThitIevi, navaraM aMtomuttaM na bhannati sesaMtaM ceva, evaM eesu paMcasu saesujahA kaNhalessAsae gamao tahA neyavvo jAva anNtkhuto| sevaM bhaMte ! -zataka-40/7:sukkalessasayaM jahA ohiyasayaM navaraM saMciThThaNA ThitI ya jahA kaNhalessasae sesaM taheva jAva anNtkhutto| sevaM bhaMte ! 2 ti| zatakaM-40/8:bhavasiddhiyakaDajummarasannipaMciMdiyA NaM bhaMte! kao uvavajanti?, jahA paDhamaMsannisataM tahA neyavvaM bhavasiddhiyAbhilAveNaM navaraM savvapANA?, no tiNaDhe samaTe, sesaM taheva sevaM bhaMte! zatakaM-40/9:kaNhalessabhavasiddhIyakaDajummara sannipaMciMdiyANabhaMte! kao uvavajanti?, evaMeeNaM abhilAveNaM jahA ohiyakaNhalessasayaM / sevaM bhaMte! 2 ti| -zatakaM-40/10:evaM nIlalessabhavasiddhIevi sayaM / sevaM bhaMte ! 2 // -zatakaM-40/11-14:. evaM jahA ohiyANi saMnipaMciMdiyANaM satta sayANi bhaNiyANi evaM bhavasiddhIehivi satta sayANi kAyavvANi, navaraM sattasuvisaesu savvapANA jAva notiNaDhe samaDhe, sesaMtaM caiva / sevaM bhaMte !2 // zatakaM-15 abhavasiddhiyakaDajummara sannipaMciMdiyA NaM bhaMte !kao uvavajanti?, uvavAo taheva anuttaravimANavo parimANaM avahArouccattaMbaMdho vedo vedaNaMudaoudIraNAyajahA kaNhalessasae kaNhalessA vA jAba sukkalessA vA no sammadiTThI micchAdiTThI no sammAmicchAdiTThI no nANI annANI evaM jahA karahalessasae navaraM no virayA avirayA no virayA ra saMciThThaNA ThitI ya jahA ohiuddesae samugdhAya AdillagA paMca uvvaTTaNA taheva anuttaravimANavajaM sabvapANA no tiNaDhe samaDhe sesaM jahA kaNhalessasae jAva anaMtakhutto, evaM solasasuvi jummesu / sevaM bhaMte ! 2 ti| paDhamasamayaabhavasiddhiyakaDajummarasannipaMciMdiyA NaM bhaMte ! kao uvavajanti ?, jahA sannINaM paDhamasamayauddesae taheva navaM sammattaM sammAmicchattaM nANaM ca savvattha nasthi sesaMtaheba |sevN Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavatIagasUtra (2) 40/15/-/1067 bhaMte ! 2 ti / evaM etthavi ekArasa uddesagA kAyavvA paDhamataiyapaMcamA ekkagamA sesA aTThavi ekkagamA / sevaM bhaMte ! 2 ti|| zatakaM-40/16:kaNhalessaabhavasiddhiyakaDajummarasannipaMciMdiyA NaM bhaMte ! kao uvavaJjanti?, jahA eesiM ceva ohiyasayaM tahA kaNhalessasayaMpi navaraM te NaM bhaMte ! jIvA kaNhalessA?, haMtA kaNhalessA, ThitI saMciTThaNA yajahA kaNhalessAsae sesaMtaMceva / sevaM bhaMte! 2 ti| -zatakaM-40/17-21:evaM chahivi lessAhiM chasayA kAyavvA jahA kaNhalessasayaM navaraM saMciTThaNA ThitI ya jaheva ohiyasae taheva bhANiyabvA, navaraM sukkalessAe ukkoseNa ekkatIsaM sAgarodamAI aMtomuhattamaDhabhahiyAI, ThitI evaM caiva navaraM aMtomuhattaM nasthi jahannagaM taheva savvastha sammatanANANi natthi viraIvirayAviraI anuttaravimANovavatti eyANi natthi, savvapANA0 no tiNaDhe samaDhe / sevaM bhaMte sevaM bhaMtetti / evaM eyANi satta abhavasiddhiyamahAjummasayA bhavanti / sevaM bhaMte! vR. 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttambhahiyAI'ti, idaM kRSNalezyA'vasthAnaM saptamapRthivyutkRSTasthitiM pUrvabhavaparyantavartinaMca kRSNalezyApariNAmamAzrityeti / nIlalezyAzate-'ukkoseNaMdasa sAgarovamAiMpaliovamassaasaMkhejjaibhAgamamahiyAiMti, paJcamapRthivyA uparitanaprastaTedazasAgaropamANi palyopamAsaGkhyeyabhAgAdhikAnyAyuH saMbhavanti, nIlalezyAcatatrasyAdata uktam-'ukkoseNa'mityAdi, yacceha prAktanabhavAntimAntarmuhUrtatatpalyopamAsaGghayeyabhAgepraviSTamitinabhedonoktaM, evamanyatrApi, 'tisuuddesaesutiprathamatRtIyapaJcameSviti kApotalezyAzate-'ukkoseNaM tinni sAgarovamAI paliovamassa asaMkhejaibhAgamabmahiyAIti yaduktaM tattu tIyapRthivyA uparitanaprastaTasthitimAzrityeti / tejolezyAzate-'dosAgarovamAI'ityAdi yaduktaM tadIzAnadevaparamAyurAzrityetyavaseyaM, padmalezyAzate ukkoseNaMdasa sAgoravamAiM'ityAdi, tuyaduktaM tadbrahmalokadevAyurAzrityetimantavyaM, tatra hi padmalezyaitAvaccAyurbhavati, antarmuhUrtaca praaktnbhvaavsaanvrtiiti| . zuklalezyAzate-'saMciThThaNA ThiI ya jahA kaNhalessasae'ti trayarzitsAgaropamANi sAntarmuhUrtAni shuklleshyaa'vsthaanmityrthH| etacca pUrvabhavAntyAntarmuhUrtamanuttarAyuzcAzrityetyavaseyaM, sthitistu trayastriMzatsAgorapamANIti, 'navaraM sukkalessAe ukkoseNaM ekatIsaM sAgarovamAIaMtomuttamamahiyAIti yaduktaM taduparitanauveyakAmAzrityetimantavyaM, tatra hi devAnAmetAvadevAyuH zuklalezyAca bhavati, abhavyAzcotkarSatastatraiva devatayotpadyante na tu parato'pi, antarmuhUrta ca pUrvabhavAsAnasambandhIti // ekacatvAriMze zate zatakaM-40 samAptam Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM - 41, vargaH, uddezakaH-1 505 zatakaM - 41 -: zatakaM - 41 uddezakaH-1 : mU. (1068) kai NaM bhaMte ! rAsIjummA patrattA ?, goyamA ! cattAri rAsIjummA patrattA, taMjahA - kaDajumme jAva kaliyoge, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai cattAri rAsIjummA pannattA, taMjahA- jAva kaliyoge ?, goyamA ! jeNaM rAsI caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANe caupajjavasie settaM rAsIjummakaDajumme, evaM jAva je NaM rAsI caukaeNaM avahAreNaM egapaJjavasie setta rAsIjummakaliyoge, se teNadveNaM jAva kaliyoge / rAsIjummakaDajummaneraiyANaM bhaMte! kao uvavajjanti ?, uvavAo jahA vakkaMtIe, teNaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjanti ?, goyamA ! cattAri vA aTTha vA bArasa vA solasa vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA uvava0, te NaM bhaMte! jIvA kiM saMtaraM uvavajjanti niraMtaraM uvavajjanti ?, goyamA! saMtaraMpi uvavajanti niraMtaraMpiuvavajraMti, saMtaraM uvavajramANA jahantreNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejA samayA aMtaraM kaTTu uvavajanti, niraMtaraM uvavajamANA jahanneNaM do samayA ukkoseNaM asaMkhecA samayA aNusamayaM avirahiyaM niraMtaraM uvavajjanti / te NaM bhaMte! jIvA jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM teyogA jaMsamayaM teyogA taMsamayaM kaDajummA ? no tiNaTTe samaTTe, jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM dAvarajummA jaMsamayaM dAvarajummA taMsamayaM kaDajummA ?, no tiTTe samaDe, jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM kaliyogA jaMsamayaM kaliyogA taM samayaM kaDajummA ?, no tiNaTTe samaTTe / te NaM bhaMte! jIvA kahiM uvavajjanti ?, goyamA ! se jahA nAmae pavae pavamANe evaM jahA uvavAyasae jAva no parappayogeNaM uvavajjanti / te NaM bhaMte! jIvA kiMAyasajeNaM uvavajjanti AyasajaseNaM uvavajjanti ?, goyamA ! no AyasajeNaM uvava0 AyasajaseNaM uvavajjanti, jai AyasajaseNaM uvavajjanti kiM AyajasaM uvajIvaMti AyaajasaM uvajIvaMti ?, goyamA ! noAyajasaM uvajIvaMti AyaajasaM uvajIvaMti, jai AyajasaM uvajIvaMti kiM salessA alessA ?, goyamA ! salessA no alessA, jai salessA kiM sakiriyA akiriyA ?, goyamA! sakiriyA no akiriyA, jai sakiriyA teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM kareti ?, no tiNaTTe samaTTe / rAsIjummakaDajumbha asurakumArA NaM bhaMte! kao uvavajjanti ?, jaheva neratiyA taheba niravasesaM evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA navaraM vaNassaikAiyA jAva asaMkhejjA vA anaMtA vA uva0 sesaM evaM ceva, maNussAvi evaM ceva jAva no AyajaseNaM uvavajjanti AyaajaseNaM uvava0, jai AyaajaseNaM uvavajjanti kiM AyajasaM uvajIvaMti AyaajasaM uvajIvaMti ?, goyamA ! AyajasaMpi uvajIvaMti AyaajasaMpi uvajIvaMti / jai AyajasaM uvajIvaMti kiM salessA alessA ?, goyamA ! salessAvi alessAvi, jai alessA kiM sakiriyA akiriyA ?, goyamA ! no sakiriyA akiriyA, jai akiriyA teNeva Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtraM (2) 41/-/1/1068 bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM kareti ?, haMtA sijjhati jAva aMtaM karenti, jai salessA kiM sakiriyA akiriyA ?, goyamA ! sakiriyA no akiriyA, jai sakiriyA teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM karenti ?, goyamA ! atthegaiyA teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMta karenti atyegaiyA no teNeva bhavaggahaNeM sijjhaMti jAva aMtaM karenti / jai Aya ajasaM uvajIvaMti kiM salessA alessA ?, goyamA ! salessA no alessA, jai salessA kiM sakiriyA akiriyA ?, goyamA ! sakiriyA no akiriyA, jai sakiriyA teNeva careervaM sijjhati jAva aMtaM kareti ?, no iNaTTe smtttte| vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / 506 -: zatakaM - 41 uddezakaH-2 : mU. (1069) rAsIjummateoyaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, evaM ceva uddesao bhANiyavvo navaraM parimANaM tinni vA satta vA ekkArasa vA pannarasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvava0 saMtaraM taheva / te NaM bhaMte! jIvA jaMsamayaM teyogA taMsamayaM kaDajummA jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM teyogA ?, no iNaTTe samaTThe, jaMsamayaM teyogA taMsamayaM dAvarajummA jaMsamayaM dAvarajummA taMsamayaM teyoyA ?, no iNaTTe samaTTe, evaM kaliyogeNavi samaM, sesaM taM caiva jAva vemANiyA navaraM uvavAo savvesiM jahA vkkNtiie| sevaMbhaMte! sevaM bhaMte! tti // -: zatakaM - 41 uddezakaH-3 : mU. (1070) rAsIjummadAvarajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajjanti ?, evaM ceva uddesao navaraM parimANaM do vA cha vA dasa vA saMkhejA vA asaMkhejjA vA uvavajraMti saMveho / te NaM bhaMte! jIvA jaMsamayaM dAvarajummA taMsamayaM kaDajummA jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM dAvarajummA?, no iNaTTe samaTTe, evaM teyoeNavi samaM, evaM kaliyogeNavi samaM, sesaM jahA paDhamuddesae jAva vemANiyAva / sevaM bhaMte ! 2tti / -: zatarka - 41 uddezakaH -4: mU. (1071) rAsIjummakalioganeraiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, evaM caiva navaraM parimANaM ekko vA paMcavA nava vA terasa vA saMkhejjA vA asaMkhejA uvavajjanti saMveho / NaM bhaMte! jIvA jaMsamayaM kaliyogA taMsamayaM kaDajummA jaMsamayaM kaDajummA jaMsamayaM kaDajummA taMsamayaM kaliyogA ?, no iNaTThe samaTThe, evaM teyoeNavi samaM, evaM dAvarajummeNavi samaM, se jahA paDhamuddesa jAva vemANiyA / sevaM bhaMte ! 2 tti / -: zatarka-41 uddezakaH-5: kaNhalessarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajjanti ?, uvavAo jahA dhumappabhAe sesaM jahA paDhamuddesae / asurakumArANaM taheva evaM jAva vANamaMtarANaM maNussAmavi jaheba neraiyANaM Aya ajasaM uvajIvaMti alessA akiriyA teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati evaM na bhANiyavvaM sesaM jahA pddhmuddese| sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti / Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 zatakaM-41, vargaH-, uddezakaH-6 -zatakaM-41 uddezakaH-6:kaNhalessateyoehivi evaM ceva uddesao, sevaM bhatte ! 2 ti| -zatakaM-41 uddezakaH-7:kaNhalessadAvarajummehiM evaM ceva uddeso| sevaM bhaMte ! 2 ti| -zatakaM-41 uddezakaH-8:kaNhaleskasakalioehivi evaM ceva uddesao parimANaM saMveho ya jahA ohiesu uddesaesu / sevaM bhaMte ! 2 ti| . -zatakaM-41 uddezakaH-9...12:jahA kaNhalessehiM evaM nIlalessehivi cattAri uddesagA bhANiyavvA niravasesA, navaraM neraiyANaM uvavAo jahA vAluyappabhAe sesaM taM ceva / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti| -zatakaM-41 uddezakaH-13-16:kAulessehivi evaM ceva cattAri uddesagA kAyavvA navaraM neraiyANaM uvavAo jahA rayaNappabhAe, sesaMtaMceva / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti| -zatakaM-41 uddezakaH-17-20:teulessarAsIjummakaDajummaasurakumArANaM bhaMte! ka uvavajanti?, evaM ceva navaraMjesu teulessA asthi tesu bhANi0 evaM eevi kaNhalessAsarisA cattAri uddesagA kAyavvA / sevaM0 -zatakaM-41 uddezakaH-21-24:evaM pamhalessAevi cattAri uddesagA kAyavvA paMciMdiyatikkhajoNiyANaM maNussANaM vaimANiyANa ya eesipamhalessA sesANaM nasthi / sevaM bhaMte ! 2 ti| zatakaM-41 uddezakaH-25-28:jahA pamhalessAe evaM sukkalessAevi cattAri uddesagA kAyavvA navaraM maNussANaM gamao jahA ohiuddesaesusesaMtaM ceva, evaM eechasulessAsu cauvIsaMuddesagA ohiyA cattAri, savve te aTThAvIsaM uddesagA bhvNti| sevaM bhaMte ! 2 ti| -zatakaM-41 uddezakaH-29-32:mU. (2073) bhavasiddhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvava0? jahA ohiyA paDhamagA cattAri uddesagA taheva niravasesaM ee cattAri uddesgaa| sevaM bhaMte ! 2 ti| -zatakaM-41 udezakAH-33-36:kaNhalessabhavasiddhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kaouvava0 ?, jahA kaNhalessAe cattAri uddesagA bhavaMti tahA imevi bhavasiddhiyakaNhalessehivi cattAri uddesagA kAyavvA / -zataka-41 uddezakaH-37-56:evaM nIlalessabhavasiddhiehivi cattAri uddesagA kAyavvA / evaM kAulessehivi cattAri uddesgaa| Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 bhagavatI aGgasUtraM (2) 41/-/37-56/1073 teulessehivi cattAri uddegA ohiyasarisA / pamhalessehivi cattAri uddesagA / sukkalessehivi cattAri uddesagA ohiyasarisA, evaM eevi bhavasiddhiehivi aTThAvIsaM uddesagA bhavaMti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti / -: zatarka - 41 uddezakaH--57-84 : mU. (1074) abhavasiddhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM kao uvavaJjanti jahA paDhamo uddesago navaraM maNussA neraiyA ya sarisA bhANiyavvA, sesaM taheva / sevaM bhaMte ! 2 / evaM causuvi jummesu cattAri uddesagA / kaNhalesa abhavasiddhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte ! kao uvavajraMti ?, evaM caiva cattAri uddegA, evaM nIlalessaabhava0 cattAri uddesagA kAulessehivi cattAri uddesagA teulessehivi cattAri uddesagA pamhalessehivi cattAri uddesagA sukkalessaabhavasiddhievi cattAri uddegA / evaM eesu aTThAvIsAevi abhavasiddhiyauddesaesu maNussA neraiyagameNaM neyavvA / sevaM bhaMte ! 2 tti / evaM eevi aTThAvIsa uddesagA / -: zatakaM - 41 uddezakaH 85-112: mU. (1075) sammadiTThIrAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, evaM jahA paDhamo uddesao evaM causuvi jummesu cattAri uddesagA bhavasiddhiyasarisA kAyavvA / sevaM bhaMte ! 2tti / kaNhalessasammadiTThIrAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao ubavajraMti ?, eevi kaNhalessasarisA cattArivi uddesagA kAyavvA, evaM sammadiTThIsuvi bhavasiddhiyasarIsA aTThAvIsaM uddesagA kAyavvA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti jAva viharai / -: zatakaM - 41 uddezakA:- 113-140: pU. (1076) micchAdiTThIrAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajraMti ?, evaM etthavi micchAdiTThiabhilAveNaM abhavasiddhiyasarisA aTThAvIsaM uddesagA kAyavvA / sevaM bhaMte! sevaM bhaMtetti / -: zatakaM - 41 uddezakaH- 141-168 : mU. (1077) kaNhapakkhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajjaMti ?, evaM etthavi abhavasiddhiyasarisA aTThAvIsaM uddesagA kAyavvA / sevaM bhaMte ! 2 tti / -: zatakaM - 41 uddezakaH-169-196H mU. (1078) sukkapakkhiyarAsIjummakaDajummaneraiyA NaM bhaMte! kao uvavajjati ?, evaM etthavi bhavasiddhiyasarisA aTThAvIsaM uddesagA bhavaMti, evaM ee savvevi channauyaM uddesagasayaM bhavanti rAsIjummasamaM / jAva sukkalessA sukkapakkhiyarAsIjummakaliyogavemANiyA jAva jai sakiriyA teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhati jAva aMtaM kareti, no iNaTTe samaTTe, sevaM bhaMte ! 2tti / Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM.41, vargaH-, uddezakaH-169/196 509 mU. (1079) bhagavaMgoyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikhutto AyAhiNapayAhiNaM karei2 tA vaMdati namaMsati vaMdittA namaMsittA evaM vayAsI-evameyaM bhaMte ! tahameyaM bhaMte ! avitahameyaM bhaMte asaMdiddhameyaM bhaMte! icchiyameyaM bhaMte! paDicchiyameyaM bhaMte! icchiyapaDicchiyameyaM bhaMte ! sacce NaM esamaDhe je NaM tujhe vadahattikaTTa, apUtiyayaNA khalu arihaMtA bhagavaMto, samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdati namaMsati vaMdittA namaMsittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe vihri|| ____ savvAe bhagavaIe advatIsaM sataM sayANaM 138 uddesagANaM 1924 / vR. 'rAsIjummatti yugmazabdo yugalavAcako'pyastyato'sAviha rAzizabdena vizeSyate tato rAzirUpANi yugmAninatu dvitayarUpANIti rAziyugmAni, 'rAsIjummakaDajummaneraiya'tti rAziyugmAnA bhedabhUtena kRtayugmena ye pratimAste rAziyugmakRtayugmAste ca te nairayikAzceti samAso'taste 0 'anusamaya'mityAdi, padatrayamekArtham / / 'AyajaseNaM ti AtmanaH sambandhi yazo yazohetutvAdyazaH-saMyamaH Atmayazastena, 'AyajasaM uvajIvaMti'tti 'AtmayazaH' AtmasaMyamam 'upajIvanti' Azrayanti vidadhatItyarthaH, iha ca sarveSAmevAtmAyazasaivotpatti utpattI sarveSAmapyaviratatvAditi / iha ca zataparimANamidam-AdhAni dvAtriMzacchatAnyavidyamAnAvAntarazatAni 32 trayaziAdiSutusaptasu pratyekamavAntarazatAni dvAdaza 84 catvAriMze tvekaviMzati 21 ekacatvAriMze tu nAstyavAntarazatam 1, eteSAM ca sarveSAM mIlane'STatriMzadadhikaM zatAnAM zataM bhvti| evamuddezakaparimANamapi sarvaM zAstramavalokyAvaseyaM taccaikonaviMzatizatAni pnycviNshtydhikaani| ihazateSukiyatsvapivRttikAM, vihitavAnahamasmisuzaGkitaH |vivRticuurnnigiraaNvirhaadvissttk, kathamazaGkamiyaya'thavA pathi / zatakaM-41 samAptam atha bhagavatyA vyAkhyAprajJaptyAH parimANAbhidhitsayA gAthAmAhamU. (1080) culasIyasayasahassA padANa pavaravaraNANadaMsIhiM / bhAvAbhAvamanaMtA pannattA etthmNgmi|| vR. 'culasI'tyAdi, caturazIti zatasahasrANi padAnAmanAGge iti sambandhaH, padAni ca viziSTasampradAyagamyAni, pravarANAM varaMyajjJAnaMtena pazyantItyevaMzIlA yete pravarajJAnadarzinastaiH kevalibhirityathaH prajJaptAnIti yogaH, idamasya sUtrasya svarUpamuktamathArthasvarUpamAha-- _ 'bhAvAbhAvamanaMta tti bhAvA-jIvAdayaH' padArthAabhAvAzca-taevAnyApekSayA bhAvAbhAvAH, athavA bhAvA-vidhayo'bhAvA-niSedhAH prAkRtatvAcetthaMnirdezaH anantAH' apharimANAH athavA bhAvAbhAvairviSayabhUtairanantAni bhAvAbhAvAnantAnicaturazItizatasahasrANi prajJaptAni atra' pratyakSe paJcame ityartha 'aGge pravacana paramapuruSAvayava iti gAthArthaH / athAntyamaGgalArthaM saMghaM samudrarUpakeNa stuvannAha-- Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 bhagavatIaGgasUtraM (2) 41/-1-11081 mU. (1081) tavaniyamavinayavelo jayati sadA naannvimlvipuljlo| hetusatavipulavego saMghasamuddo gunnvisaalo| vR. 'tave'tyAdi gAthA, taponiyamavinayA eva velA-jalavRttiravasaravRddhisAdhAdyasya sa tathA jayati' jetavyajayena vijayate 'sadA sarvadA jJAnameva vimalaM nirmalaM-vipulaM-vistIrNa jalaM yasya sa tathA asti (astAdha) tvAdhamyAsi tathA hetuzatAni-iSTAniSTArthasAdhananirAkaraNayoliGgazatAni tAnyeva vipulo-mahAn vegaH-kallolAvAdirayo yasya vivakSitArthakSepasAdhanasAdhAtsa tathA 'saMghasamudraH' jinapravacanodadhirgAmbhIryasAdhAt, athavA sAdharmya sAkSAdevAha-guNaiH gAmbhIryAdibhirvizAlo vistIrNastadbahutvAdyaH sa tatheti gaathaarthH| mU. (1082) namogoyamAINaMgaNaharANaM, namo bhagavaIe vivAhapannattIe, namo duvAlasaMgassa gnnipiddgss| bhU. (1083) kummasusaMyacalaNA, amaliyakoraMTabeMTasaMkAsA / suyadevayA bhagavaI mama matitimiraM paNAseu / vR. pannattIe AimANaM aTThaNhaM sayANaM do do uddesagA uddisijjanti navaraM cautthe sae paDhamadivaseaTTa bitiyadivase do uddesagAuddisijjaMti, navaraM navamAosatAo AraddhaM jAvaiyaM jAvaiyaM eti tAvatiyaM 2 / egadivaseNaM uddisijjati ukkoseNaM sataMpi egadivaseNaM majjhimeNaM dohiM divasehiM sataM jahanneNaM tihiM divasehiM sataM evaM jAva vIsatimaM sataM, NavaraM gosAlo egadivaseNaM uddisijjati jadi Thiyo egeNa ceva AyaMbileNaM aNunajjihIti ahana Thito AyaMbileNaM chaTTeNaM aNuNNavati ___ekavIsabAvIsatevIsatimAiMsatAIekvekkadivaseNaM uddisijanti, cauvIsatimaMsayaMdohiM divasehiMcha cha uddesgaa| ___paMcavIsatimaMdohiMdivasehiMchachauddesagA,baMdhiyasayAiaTThasayAIegeNaMdivaseNaMseDhisayAI bArasaegeNaM egidiyamahAjummasayAIbArasaegeNaMevaM baiMdiyANaMbArasateiMdiyANaMbArasa cauridiyANaM bArasa egeNa asannipaMciMdiyANaM bArasa sannipaMciMdiyamahAjummasayAI ekavIsaM egadivaseNaM uddisiJjanti rAsIjummasataM egadivaseNaM uddisijjati / mU. (1084) viyasiyaaraviMdakarA nAsiyatimirA suyAhiyA devii| ___ machapi deu mehaM buhavibuhaNamaMsiyA nicN|| mU. (1085) suyadevayAe paNamiNo jIe pasAeNa sikkhiyaM nANaM / anna pacayaNadevI saMtikarI taM namasAmi / / mU. (1086) suyadevayA yajakkho kuMbhadharI baMbhasaMti verottttaa| vijjA ya aMtahuMDI deu avigghaM lihNtss| vR. 'namo goyamAINaMgaNaharANa'mityAdayaH pustakalekhakakRtA namaskArAH prakaTArthAzceti na vyaakhyaataaH| Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatakaM-41, vargaH-, uddezakaH 511 | paMcamaM aMgasUtraM-bhagavatI samAptam aparanAma vyAkhyAprajJapti samAptam muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA amayadevasUri viracitA bhagavatIagasUtrasya TIkA prismaaptaa| prazastiH // 1 // yaduktamAdAviha sAdhuyodhaiH, zrIpaJcamAGgonatakuJjaro'yam / sukhAdhigamyo'stviti pUrvagurvI, prArabhyate vRttivaratrikeyam // // 2 // samarthitaM tatpaTubuddhisAdhusAhAyakAtkevalamatra santaH / sadbuddhidAtryA'paguNAMllunantu, sukhagrahA yena bhavatyathaiSA / / // 3 // cAMdre kule sadvanakakSakalpe, mahAdrumo dharmaphalapradAnAt / chAyAnvitaH zastavizAlazAkhaH, zrIvarddhamAno muninAyako'bhUt / / // 4 // tatpuSpakalpau vilasadvihArasadgandhasampUrNadizau samantAt / babhUvatuH ziSyavarAvanIcavRttI zrutajJAnaparAgavantau / / ||5||ekstyoH sUrivaro jinezvaraH, vyAkhyAtastathA'nyo bhuvi buddhisAgaraH / tayovineyena vibuddhinA'pyalaM, vRtti kRtaiSA'bhayadevasUriNA / / teyoreva vineyAnAM, tatpadaM cAnukurvatAm / zrImatAM jinacandrAkhyasatprabhUNAM niyogataH / / // 7 // zrImaJjinezvarAcAryaziSyANAM guNazAlinAm / jinabhadramunIndrANAmasmAkaM cAhisevinaH // // 8 // yazazcandragaNergADhasAhAyyAtsiddhimAgatA! parityaktAnyakRtyasya, yuktAyuktavivekinaH / / // 9 // zAstrArthanirNayasusaurabhalampaTasya, vidvanmadhuvratagaNasya sadaiva sevyaH / zrInirvRtAkhyakulasanadapadmakalpaH, zrIdroNasUriranavadyayazaH praagH|| // 10 // zodhitavAn vRttiminAM yukto viduSAM mahAsamUhena / zAstrArthaniSkanikaSaNakaSapaTTakakalpabuddhInAm / / // 11 // vizodhitA tAvadiyaM sudhIbhistathA'pi doSAH kila saMbhavanti / manmohatastAMzca vihAya sadbhistadrAhyamAptAbhimataM yadasyAm / / // 6 // Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 // 12 // // 13 // // 14 // bhagavatIagasUtraM (2) 41/-1-1yadavAptaM mayA puNyaM, vRttAviha zubhAzayAt / mohAvRttijamanyacca, tenAgo me vizuddhayatAt // prathamAdarza likhitA vimalagaNiprabhRtibhirnijavineyaiH / ___ kurvadbhiH zrutabhakti dakSairadhikaM vinItaizca / / asyAH karaNavyAkhyAzrutilekhanapUjanAdiSu yathArham / dAyikasutamANikyaH preritvaansmdaadijnaan|| aSTAviMzatiyukte varSasahane zatena cAbhyadhike / aNahilapATakanagare kRteyamacchuptadhanivasatau / / aSTAdaza sahasrANi, SaTzatAnyatha ssoddsh| ityevamAnametasyAH, zlokamAnena nizcitam // // 15 // 5 paJcamaMaGgasUtraM "bhagavatI"-bhA. 2 saTIkaM - samAptam: Agama suttANi-saTIkaM bhAga-5 ) zatakaM 1.... thI.... 10 tathA "AgamasuttANi-saTIka" bhAga-6 zatakaM-11.... thI.... 41 KXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXIIIII Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - bhAvabharI vaMdanA jemanA dvArA sUtramAM guMthAyela jinavANIno bhavya vAraso vartamAnakAlIna "AgamasAhityamAM prApta thayo e sarve sUrivara Adi ArSa pUjyazrIone paMcama gaNadhara zrI sudharmA svAmI | cauda pUrvadhara zrI bhabrAhu svAmI daza pUrvadhara zrI zayaMbhavasUri | (anAmI) sarve zrata thavIra maharSio. devavAcaka gaNi zrI zyAmAcArya devardhvigaNi kSamAzramaNa jinabhadra gaNi kSamAzramaNa saMghadAsagaNi siddhasena gaNi jinadAsa gaNi mahattara agatsyasiMha sUri zIlokAcArya abhayadevasUri. malayagirisUri kSemakIrtisUri haribhadrasUri AryarakSita sUri (?) droNAcArya caMdra sUri vAdivetAla zAMticaMdra sUri malladhArI hemacaMdrasUri zAMticaMdra upAdhyAya dharmasAgara upAdhyAya guNaratnasUrI vijaya vimalagaNi vIrabhadra RSipAla | brahmamuni | tilakasUri sUtra-niyukti- bhASya - cUrNi - vRtti-AdinA racayitA anya sarve pUjyazrI - vartamAna kAlina Agama sAhitya vArasAne saMzodhana-saMpAdana-lekhana Adi dvArA mudrIta/amudrIta svarUpe rajU karyA sarve zrutAnurAgI pUjyapuruSone (AnaMda sAgarasUrijI | caMdrasAgara sUrijI muni mANeka jina vijayajI punyavijayajI caturavijayajI jaMbu vijayajI amaramunijI kanaiyAlAlajI lAbhasAgarasurijI AcArya tulasI caMpaka sAgarajI smaraNAMjali bAbu dhanapatasiMha | paMbecaradAsa pa0 jIvarAjabhAI 5. bhagavAnadAsa paM. rUpendrakumAra - 50 hIrAlAla zruta prakAzaka sarve saMsthAo Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 400 100 [2] (45 Agama mULa tathA vivaraNanuM zloka pramANadarzaka koSTaka) krama | AgamasUtranAma mUla - vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa 1. AcAra 2554 zIlAnAcArya 12000 sUtrakRta 2100 zIlAGkAcArya 12850 3. sthAna 3700 abhadevasUri 14250 4. samavAya 1667 | abhayadevasUri 3575 5. bhagavatI | 15751 | abhayadevasUri 18616 6. jJAtAdharmakathA 5450 abhayadevasUri 3800 / 7. upAsakadazA 812 | abhayadevasUri antakRddazA 900 abhayadevasUri 9. anuttaropapAtikadazA 192 abhayadevasUri 10. praznavyAkaraNa 1300 abhayadevasUri 5630 11. vipAkaMzruta 1250 abhayadevasUri 900 12. aupapAtika 1167 abhayadevasUri 3125 / 13. rAjaprazniya 2120 | malayagirisUri 3700 |14. jIvAjIvAbhigama 4700 malayagirisUri 14000 15. prajJApanA 7787 malayagirisUri 16000 16. sUryaprajJapti 2296 | malayagirisUri 9000 17. candraprajJapti | 2300 malayagirisari 9100 18. jambUdvIpaprajJapti 4454 zAnticandraupAdhyAya 19thI nirayAvalikA 1100 | candrasUri 600 23. (paJca upAGga) 24. catuHzaraNa 80 vijayavimalayagaNi (?) 200 25. Atura pratyAkhyAna guNaralasUri (avacUri) 150 26. mahApratyAkhyAna 176 | AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) | 176 27. bhaktaparijJA 215 | AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 215 28. tandula vaicArika 500 | vijayavimalagaNi 29. saMstAraka 155 guNaratna mari (avacUri) 110 |30. gacchAcAra 175 | vijayavimalagaNi 1560 | 31. gaNividyA 105 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 105 18000 100 guNAla I?) 500 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [3] * vRtti 1000 AgamasUtranAma vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa |32. | devendrastava 375 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 375 33. maraNasamAdhi * ___837 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 837 34. | nizItha 821 |jinadAsagaNi (cUNi) |28000 saGghadAsagaNi (bhASya) 7500 35. bRhatkalpa 473 malayagiri+kSemakIrti 42600 saGghadAsagaNi (bhASya) 7600 36. vyavahAra 373 malayagiri 34000 saGghadAsagaNi (bhASya) 6400 37. | dazAzrutaskandha 896 - ? - (cUNi) 2225 38. jItakalpa | 130 siddhasenagaNi (cUNi) 39. | mahAnizItha 4548 - |40. Avazyaka 130 | haribhadrasUri | 22000 41. | oghaniyukti | ni.1355 droNAcArya | (?)7500 piNDaniyukti * ni. 835 malayagirisUri 7000 | dazavakAlika 835 /haribhadrasUri 7000 43. uttarAdhyayana 2000 zAMtisUri 16000 700 malayagirisUri 7732 45. | anuyogadvAra 2000 | maladhArIhemacandrasUri 5900 nodha:(1) 6.45 sAgama sUtromA vartamAna ANe paDela 1 thI 11 aMgasUtro, 12 thI 23 upAMgasUtro, 24dhI33 prakIrNakasUtro 34thI 36 chedasUtro, 40 thI. 43 mULasUtro, 44-45 cUlikAsUtronA nAme hA prasiddha che. (2) ukta zloka saMkhyA ane upalabdha mAhitI ane pRSTha saMkhyA AdhAre noMdhela che. jo ke te saMkhyA mATe matAMtara to jovA maLe ja che. jemake AcAra sUtramAM 2500, 2554, 2525 evA traNa zloka pramANa jANavA maLela che. Avo mata-bheda anya sUtromAM paNa che. (3) 65 vRtti- naudha che te ma rekha saMpAina bhunI che. te sivAyanI 59 // vRtti-cUrNi sAhitya mudrita samudrita avasthAmA 6595 cha 04. (4) gacchAcAra jane maraNasamAdhi navi caMdAvejjhaya ane vIrastava prakIrNaka mAve cha.he same "AgamasuttANi" mAM bhUNa 35 bhane, 'mAgamahApabhA akSarazaH gujarAtI anuvAda rUpe Apela che. temaja nIve jenA vikalpa rUpe che e 44. nandI Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [4] paMghattvanuM mArga ame "kAmasuttamAM saMpAdIta karyuM che. (5) godha ane ziSya e bane nivRtti vikalpa che. je hAla mUbsUtra rUpe prasidhdha che. je baMnenI vRtti ame ApI che. temaja temAM bhASyanI gAthAo paNa samAviSTa thaI che. (Da) cAra prakIrtha sUtra ane hinizItha e pAMca AgamanI koI vRtti Adi upalabdha thavAno ullekha maLato nathI. prIveda nI saMskRti chAyA upalabdha che tethI mUkI che. nizItha zA-nitatva e traNenI bhU iApI che. jemAM rAI ane nItA e baMne uparavatti maLatI hovAno ullekha che. paNa ame te meLavI zakyA nathI. jyAre nizItha upara to mAtra vIsamAM dezanI ja vRtti no ullekha maLe che. ( vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha niryuktiH - ) krama niyuktizlokapramANa krama niyuktizlokapramANa che. sAvara- niyata | 460 { 6. mAvAva-niyukita ! 2500 2. sUtrakRta-niyukti 265 7. odhaniyukti 1355 vRhatkA-niti ke -- ___8. piNDaniyukti vyavahAra-nivRtti ke - / 9. dazavaikAlika-niyukti . zatruta0-nivRtti | 180 1 10. | Sttaradhyayana-nivRtti. 83 100 1200 noMdha :(1) ahIM Apela snovA pramANa e gAthA saMkhyA nathI. "32 akSarano eka zloka" e pramANathI noMdhAyela vA pramANa che. (2) vRhattva ane cAra e baMne sUtronI nivRtti hAla bhASya mAM bhaLI gaI che. jeno yathAsaMbhava ullekha vRtti karSi e mALa uparanI vRttimAM karyo hoya tevuM jovA maLela che. (3) mora ane jinitti svataMtra mUnAma svarUpe sthAna pAmela che tethI tenuM svataMtra saMpAdana -4 rUpe thayela che. temaja A saMpAdanamAM paNa che.) (4) bAkInI cha nittimAMthI rUzAzrutabdha nivina upara ane anya pAMca nizcitta uparanI vRtti ame amArA saMpAdanamAM prakAzIta karI che. jyAM A che niyukti spaSTa alaga joI zakAya che. (5) nivinakartA tarIke madravadusthAna no ullekha ja jovA maLe che. Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [5] krama gAthApramANa 483 2. vartamAnaNe.45 AgamamA 55 bhASyaM bhASya lokapramANa krama bhASya nizISabhASya 7500 AvazyakabhASya * bRhatkalpabhASya 7600 oghaniyuktibhASya * vyavahArabhASya 6400 piNDaniyuktibhASya * paJcakalpabhASya 3185 dazavaikAlikabhASya * jItakalpabhASya 3125 10. | uttarAdhyayanabhASya (?) 222 8. 46 noMdha:(1) nizISa , bRhatkalpa ane vyavahArabhASya nA sal saGghadAsagaNi sIvAna deg49||y che. bhabhArA saMpAnamA nizISa bhASya tenI cUrNi sAthe bhane bRhatkalpa tathA vyavahAra bhASya tenI-tenI vRtti sAthe samAviSTa thayuM che. (2) paJcakalpabhASya amA2AgamasuttANi bhAga-38 witzItapayuM. (3) AvazyakabhASya bhai l prbhaa|| 483 sayuM mAM. 183 AuthA mULabhASya 3the cha bhane 300 tthA anya bhASyanI che. no samAveza Avazyaka sUtra-saTIkaM bhA yo cha. [ 3 vizeSAvazyaka bhASya bhUSa4 prasidhdha thayu cha pAte samaya AvazyakasUtra- 652nu bhASya nadhI mane adhya yano anusAra nI sasasa sasa vRtti peTa vivara to Avazyaka ane jItakalpa meM bane 652 bhaNe cha. heno atre ullekha ame karela nathI.] (4) oghaniyukti, piNDaniyukti , dazavaikAlikabhASya no samAveza tena tenI vRtti bhai thayo 4 che. 5teno stA vizeno 25 samAne bhaNeda nathI. [oghaniyukti 752 3000 prabhAsa bhASyano sevA bhaNesa cha.] (5) uttarAdhyayanabhASyanI yA niyuktimA maNI gayAnuM saMmAyache (?) (5) mA rIte aMga - upAMga - prakIrNaka - cUlikA meM 35 Agama sUtro (652-1 se bhASyano ullekha amArI jANamAM Avela nathI. koIka sthAne sAkSI pATha-Adi 13ce bhASyagAthA sevA bhaNe che. (7) bhASyakartA tarI bhuNya nAma saGghadAsagaNi sevA maNeta cha. tema4 jinabhadragaNi kSamAzramaNa bhane siddhasena gaNi no. 4 6cd5 maNe che. 32cis bhASyanA sal ajJAta ja che. Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3114 1000 7000 28000 [6] (vartamAna ANe 45mAgamamA 6-4 cUrNiH ) krama cUrNi zlokapramANa krama | cUrNi zlokapramANa / 1. AcAra- cUrNi 8 300 9. dazAzrutaskandhacUrNi / 2225 2. sUtrakRta-cUrNi 9900 10.| paJcakalpacUrNi 3275 3. bhagavatI-cUrNi 11. jItakalpacUrNi | 4. jIvAbhigama-cUrNi / 1500 / 12. / AvazyakacUrNi | 18500 5. jaMbUdvIpaprajJapti-cUrNi 1879 / 13. dazavaikAlikacUrNi 6. nizIthacUrNi | 14. | uttarAdhyayanacUrNi 5850 7. bRhatkalpacUrNi 1 6000 15. nandIcUrNi 1500 8. vyavahAracUrNi 1200 16. anuyogadAracUrNi / 2265 | _ noMdha:(1) 61 1.5 cUrNimAthI nizItha , dazAzrutaskandha, jItakalpa meM cUrNi mamA 21 // saMpAdanamAM samAvAI gayela che. (2) AcAra, sUtrakRta, Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, nandI, anuyogadvAra e sAta pUff pUjyapAda AgamoddhAraka zrI e prakAzIta karAvI che. (3) dazavaikAlikanI pI0 me cUrNi 4 agatsyasiMhasUrikRta chetenuprAzana pUrAya zrI punyavijayajIe karAvela che. (4) jaMbUdvIpaprajJapticUrNi vize hIrAlA st5.1L mAya. muMcha.. bhagavatI cUrNi to bhaNe4 cha, 5 7 prazIta paI nathI. tebha4 dRhatkalpa , vyavahAra, paJcakalpa me stato sabhecha 59 zIta yayAnuMbhArAmA nathI. (5) cUrNikAra tarI jinadAsagaNimahattarannAma mudhyatve saMmaNAya che. 3203nA mate amuka jUnA kartAno spaSTollekha maLato nathI. "mAgama-yAMgI" yintya pAta" 1 vartamAna kALe prApta Agama sAhityanI vicAraNA pachI kharekhara AgamanA pAMca aMgomAM keTaluM ane zuM upalabdha che te jAhyA pachI eka prazna thAya ke Agama paMcAMgI nI pAtIya cha. aMga-upAMga-prakIrNaka-cUlikA meM u5 bhAgamA 652 mAjI nathI. eTale 35 AgamanuM eka aMga to aprApya ja banyuM. sUtra paratve upalabdha niryukti phakta cha che. eTale 39 AgamAnuM eka aMga aprApya ja banyuM. bhArI is bhASya, syAM niyukti sanesyAM cuurnnin| samAve vartamAna ne suvyavasthita paMcAMgI mAtra Avazyaka sUtranI galAya, 2 naMdIsUtra mAM paMcAMgIne pahale saMgrahaNI, pratipattimA 3 // 5 5 . Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [17] (45 Agama aMtargata vartamAna kALe upalabdha vibhAgo ) sUicanA - ame saMpAdIta karela AmaluLa-sarTI mAM bekI naMbaranA pRSTho upara jamaNI bAju mA pUtra nA nAma pachI aMko Apela che. jemake 136ra/pa4 vagere. A aMko te te AgamanA vibhAgIkaraNane jaNAve che. jemake savAramAM prathama aMka kRtanyano che tenA vibhAga rUpe bIjo aMka jUnA che tenA peTA vibhAga rUpe trIjo aMka adhyayanano che. tenA peTA vibhAga rUpe cotho aMka deza no che. tenA peya vibhAga rUpe chello aMka mUAno che. A mUna gadya ke padya hoI zake. jo gadya hoya to tyAM peregrApha sTAIlathI ke chUTu lakhANa che ane jathA/pada ne padyanI sTAIlathI ! - || goThavela che. pratyeka Agama mATe A rIte ja oblikamAM (7) pachI nA vibhAgane tenA tenA peTA-peTA vibhAga samajavA. jyAM je-te peTA vibhAga na hoya tyAM (-) oblika pachI Desa mukIne te vibhAga tyAM nathI tema sucaveluM che.] (9) nAthAra - kutabdha:/dhUnA/madhyayazava: mUi pUrAM nAmaka peTA vibhAga bIjA zrutaskandha mAM ja che. (2) sUtrakRta - zrutaskandhaH/adhyayana/uddezakaH/mUlaM (3) sthAna - thA/ggAnaM/mUrta (4) samavAya - savA:mUi () bhAvatI - zatara-maMtarazata/uddezaka:/mUi ahIM zatakranA peTA vibhAgamAM be nAmo che. () ya. (2) saMtazata kemake zata 21, 22, 23 mAM zataka nA peTA vibhAganuM nAma yaff. ja zAvela che. zataka - rU3,34,35,36,40 nA peTA vibhAgane saMtazata athavA zata zata nAmathI oLakhAvAya che. jJAtAdharmakayA- zrutaskandhaH/varga:/adhyayana/mUlaM pahelA tava mAM ana ja che. bIjA gussadha no peTAvibhAga 2 jAme che ane te ja nA peTA vibhAgamAM adhyayana che. 7 - affai/mUi anuttaropapAtikadazA- varga:/adhyayana/mUlaM (10) praznavyAkaraNa- dvAraM/adhyayana/mUlaM gAva ane thara evA spaSTa be bheda che jene mAtra ane saMvaradvAra kahyA che. koIka kAra ne badale kutarjI zabda prayoga paNa kare che). (11) vipAkazruta- zrutaskandhaH/adhyayana/mUlaM (12) pati- pUrva (13) (prIja- mUrva Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [8] (14) jIvAjIvAbhigama- *pratipatti:/* uddezakaH/malaM A AgamamAM phakta traNa vibhAgo karyA che to paNa samajaNa mATe pratitti pachI eka peTAvibhAga nopanIya che. pratipatti -3-mAM neraiya, tirikkhajoNiya, manuSya, deva mevA zAra vibhAga 5 . tathA tipatti (naraiyaAdi)/uddezakaH/mUlaM zata spaSTa mala pAche, me zata bhI pratipatti / uddezakaH navanacI mate vimA pratipattiH nA 4 che. (15) prajJApanA- padaM/uddezakaH/dvAraM/mUlaM padanA peTa niwi six uddezakaH cha, sis dvAraM che 51 56-28n| peTa vibhAga uddezaka ane tenA peTA vibhAgamAM ja paNa che. (16) sUryaprajJapti- prAbhRta/prAbhRtaprAbhRtaM/mUlaM (17) candraprajJapti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRtaM/mUlaM mAma 15-17i prAbhRtaprAbhRta na pakSa pratipattiH na peTa vicha. 50 uddezakaH di mujaba tenI vizeSa vistAra thAyela nathI. (18) jambUdIpaprajJapti- vakSaskAraH/mUlaM (19) nirayAvalikA * adhyayana/mUlaM (20) kalpavataMsikA - adhyayana/mUlaM (21) puSmitA - adhyayana/mUlaM (22) puSpadhUlikA - adhyayana/mUlaM (23) vaNhidazA - adhyayana/mUlaM Agama 19 thI ra3 nivaniri nAmathI sArtha jovA maLe che kemake tene upAMganA pAMca varga tarIke sUtrAmA bhogAvedAcha. mArga-1, nirayAvalikA, varga-2 kalpavataMsikA... 123 4995 (24 thI 33) catuHzaraNa (Adi dazepayannA) mUlaM (34) nizItha - uddezakaH/mUlaM (35) bRhatkalpa - uddezakaH/mulaM (36) vyavahAra - uddezakaH/mUlaM (37) dazAzrutaskandha - dazA/mulaM (38) jItakalpa - mUlaM (39) mahAnizIya ... adhyayanaM/uddezakaH/mUlaM (40) Avazyaka - adhyayana/mUlaM (41) ogha/piNDaniyukti - mUlaM ... (42) dazavaikAlika - adhyayana/uddezaka:/mUlaM (43) uttarAdhyayana - adhyayana//mUlaM (44- 45) nandI-anuyogadvAra - mUla Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [91 / 63 100 169 73 amArA saMpAdIta 45 AgamomAM AvatA mUla no aMka tathA temAM samAviSTa gAthA krama AgamasUtra mUlaM | gAthA | krama | AgamasUtra | mUlaM | gAthA AcAra 552 147 | 24. | catuHzaraNa / sUtrakRta 806 723 25. | AturapratyAkhyAna 71 sthAna 1010 | 26. mahApratyAkhyAnaM 142 / 142 samavAya 383 27. bhaktaparijJA 172 172 bhagavatI 1087 114 / | 28. taMdulavaicArika 161 / 139 6. / jhAtAdharmakathA 241 | 29. saMstAraka 133 upAsaka dazA 13 30. gacchAcAra 137 antakRddazA / 62 12 / 31. gaNividyA anuttaropapAtika | 32. | devendrastava |307 10. praznavyAkaraNa 47 14 | 33. | maraNasamAdhi 664 664 11. vipAkazruta 47 34. | nizISa 1420 aupapAtika 30 | 35. | vRhatkalpa .215 13. | rAjaprazniya 85 ___- | vyavahAra 285 jIvAbhigama 37. | dazAzrutaskandha 114 15. prajJApanA | 231 / 38. ] jItakalpa 103 103 16. sUryaprajJapti | 214 103 | 39. | mahAnizItha 1528 218 107 40. / Avazyaka 92 21 18. jambUdIpaprajJapti | 365 / 131 | 41. | oghaniyukti 1165 1165 [19. | nirayAvalikA | 21 - 41. / piNDaniyukti 712 712 20. kalpavataMsikA dazavakAlika 21.| puSpitA sannarAmagana 1731 1640 puSpacUlikA 1 | 44. | nandI 168 / 93 23. vahidazA | 1 | 45. / anuyogadvAra 350 | 141 77 14. 17. candraprajJAta nodha :- 65 gAthA saMnyAno samAveza mUlaM mAM 25 che. te mUla sivAyanI ma gAthA sama4vI nA. mUla zobhamA sUtra bhane gAthA baMne bhATe no mApeko saMyukta anumacha. gAthA badhA saMpAnomA sAmAnya saM. 20vatI ovAthI tenI malA Apela che. paNa sUtranA vibhAga dareka saMpAdake bhinnabhinna rIte karyA hovAthI ame sUtrAMka judo pADatA nathI. Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [10 darajI 22 SSSSS [12] "[14] [15]. [1] [17] - amArA prakAzano:abhinv hema laghuprakriyA - 1 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 2 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 3 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 4 - saptAGga vivaraNam kRdantamAlA caityavandana parvamAlA caityavandana saGgraha - tIrthajinavizeSa caityavandana covizI zatruJjaya bhakti [AvRtti-do] minava na ghaca - 2046 abhinava upadeza prAsAda - 1- zrAvaka kartavya 1 thI 11 abhinava upadeza prAsAda-2-zrAvaka kartavya- 12 thI 15 abhinava upadeza prAsAda - 3- zrAvaka kartavya - 1 thI 36 navapada - zrIpAla (zAzvatI oLInA vyAkhyAna rUpe) samAdhi maraNa vidhi - sUtra-padya - ArAdhanA-maraNabheda-saMgraha] caityavaMdana mALA [779 caityavanaMdanono saMgraha]. tatvArtha sUtra prabodhaTIkA [adhyAya-1] tatvArtha sUtranA Agama AdhAra sthAno siddhAcalano sAthI [AvRtti - be caitya paripATI amadAvAda jinamaMdira upAzraya Adi DirekTarI zatruMjaya bhakti [AvRtti -be. zrI navakAramaMtra navalAkha jApa noMdhapothI zrI cAritra pada eka karoDa jApa noMdhapothI zrI bAvrata pustikA tathA anya niyamo - [AvRtti - cAra abhinava jaina paMga - 101 [ 1bhaya 13 vibhAgomAM zrI jJAnapada pUjA aMtima ArAdhanA tathA sAdhu sAdhvI kALadharma vidhi zrAvaka aMtima ArAdhanA AvRtti traNa vItarAga stuti saMcaya [1151 bhAvavAhI stutio] (pUjya AgamoddhAraka zrI nA samudAyanA) kAyamI saMparka sthaLo tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-1 tatAthadhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAyatatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-3 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-4 [18] [1] [1] [24] ripa [27] [28] [9] [30] [31] [32] [33] [34] [35] Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [11]] [36] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-5 [37] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya[38] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-7 [39] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-8 [40] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-9 [41] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-10 prakAzana 1 thI 41 abhinavazruta prakAzane pragaTa karela che. [42] AyAro [AgamasuttANi-1] paDhamaM aMgasuttaM [43] sUyagaDo [AgamasuttANi-2] bIaM aMgasuttaM [44] ThANaM [AgamasuttANi-3]] taiyaM aMgasuttaM [45] samavAo [AgamasuttANi-4] cautthaM aMgasuttaM [46] vivAhapannati [AgamasuttANi-5] paMcamaM aMgasuttaM [47] nAyAdhammakahAo [AgamasuttANi-6] chaThaM aMgasuttaM [48] uvAsagadasAo [AgamasuttANi-7] sattamaM aMgasuttaM [49] aMtagaDadasAo [AgamasuttANi-8] ahamaM aMgasuttaM [50] anuttovavAiyadasAo [AgamasuttANi-9] navamaM aMgasuttaM [51] paNhAvAgaraNaM [AgamasuttANi-10] dasamaM aMgasuttaM [52] vivAgasUyaM [AgamasuttANi-11] ekarasamaM aMgasuttaM [53] uvavAiyaM [AgamasuttANi-12] paDhama uvaMgasuttaM [54] rAyappaseNiyaM [AgamasuttANi-13] bIaM uvaMgasuttaM [55] jIvAjIvAbhigamaM {AgamasuttANi-14] taiyaM uvaMgasuttaM [56] pannavaNAsuttaM [AgamasuttANi-15 ] cautthaM uvaMgasuttaM [57] sUrapannatiH [AgamasuttANi-16] paMcamaM uvaMgasuttaM [58] caMdapatrattiH [AgamasuttANi-17] chaThaM uvaMgasuttaM [59] jaMbUddIvapannati [AgamasuttANi-18] sattamaM uvaMgasuttaM [60] nirayAvaliyANaM [AgamasuttANi-19] amaM ubaMgasuttaM [61] kappavaDiMsiyANaM [AgamasuttANi-20] navamaM upaMgasutta [62] puphiyANaM [AgamasutANi-21] dasamaM uvaMgasuttaM [63] puSphacUliyANaM [AgamasutANi-22] ekarasamaM uvaMgasuttaM [64] caNheidasANaM [AgamasuttANi-23] bArasamaM uvaMgasuttaM [65] causaraNaM [AgamasuttANi-24] paDhama paINNagaM [66] AurapadhakkhANaM [AgamasuttANi-25] bIaM paINNagaM [67) mahApaccakkhANaM [AgamasuttANi-26] tIiyaM paINNagaM [68] bhattapariNNA [AgamasuttANi-27] cautyaM paINNagaM Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [12] [69] taMdulayeyAliyaM [AgamasuttANi-28] paMcamaM paINNagaM [70] saMdhAragaM [AgamasuttANi-29 } chaThaM paINNagaM [71] gacchAyAra [AgamasuttANi-30/1] sattamaM paINNagaM-1 [72] caMdAvejjhayaM [AgamasuttANi-30/2 ] sattamaM paINNaga-2 [73] gaNivijJA [AgamasuttANi-31] amaM paINNagaM [74] deyiMdatyao [AgamasuttANi-32 ] navamaM paINNagaM [75] maraNasamAhi [AgamasuttANi-33/1] dasamaM paINNagaM-1 [76] vIratthava [AgamasuttANi-33/2 ] dasamaM paINNaga-2 [77] nisIha [AgamasuttANi-34 } paDhamaM cheyasuttaM {78] buhatkappo [AgamasuttANi-35 ] bIaM cheyasuttaM [79] vavahAra [AgamasuttANi-36] taiyaM cheyasutaM [80] dasAsuyakkhaMdhaM [AgamasuttANi-37 ] cautthaM cheyasuttaM [81] jIyakappo [AgamasuttANi-38/1] paMcamaM cheyasuttaM-1 [82] paMcakappabhAsa [AgamasuttANi-38/2 ] paMcamaM cheyasuttaM-2 [83] mahAnisIhaM [AgamasuttANi-39] chaTuM cheyasuttaM [84] AvasassayaM [AgamasuttANi-40] paDhamaM mUlasutaM [85] ohanihutti [AgamasuttANi-41/1] bIaM mUlasutaM-1 [86] piMDanitti [AgamasuttANi-41/2 ] bIaM mUlasuttaM-2 [87] dasaveyAliyaM [AgamasuttANi-42] taiyaM mulasuttaM [88] uttarajjhayaNaM [AgamasuttANi-43 ] cautthaM mUlasuttaM [89] naMdIsUrya [AgamasuttANi-44 ] paDhamA cUliyA [90] anuogadAraM [AgamasuttANi-45] bitiyA caliyA prakAzana 42 thI 90 Agamazrata prakAzane pragaTa karela che. [1] mAyAra- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-1] paheluM aMgasUtra [2] sUyagaDa gujarAtI anuvAda AgamadIpa-1] bIjuM aMgasUtra [3] 1st-.. gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-1 trIjuM aMgasUtra [4] samayAya - gujarAtI anuvAda (Agamadapa-1] cothuM aMgasUtra [eu] vivAhapatti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-ra] pAMcamuM aMgasUtra [es] nAyAdhamma- gujarAtI anuvAda [AgamadIya-3 chaThuM aMgasUtra [87) sahasA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] sAtamuM aMgasUtra [8] aMtagaDadasA- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] AThamuM aMgasUtra [9] anuttaropapAtikadasA- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] navamuM aMgasUtra [10] pahAvAma- gujarAtI anuvAda (AgamardIpa-3] dazamuM aMgasUtra Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [13) [101] vivAgaya- gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] agiyAramuM aMgasUtra [12] uvavAiya gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-4] paheluM upAMgasUtra [17] rAyappAseNiya - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-4] bIjuM upAMgasUtra [14] jIvAjIvAbhigama- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-4] trIjuM upAMgasUtra [15] pannavaNAsura gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] cothuM upAMgasUtra [1] sUrapannatti - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-5 pAcamuM upAMgasUtra [17] caMdapannati - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-pa chaThTha upAMgasUtra [108] jaMbuddIvapannati - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-pa) sAtamuM upAMgasUtra [19] nirayAvaliyA - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-pa AThamuM upAMgasUtra [110) kaththavaDisiyA - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-5 navamuM upAMgasUtra [111] puSkriyA - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-pa dazamuM upAMgasUtra [12] puSkacUliyA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] agiyAramuM upAMgasUtra [11] vahidasA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] bAramuM upAMgasUtra [14] causaraNa - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] pahelo paDyo [115 AurappaccakhkhANa - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] bIje pavano [11] mahApaccakhkhANa - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] trIjI patro [117] bhattapariNA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] cotho payagno [118] taMdulaveyAliya- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] pAMcamo paDyo [118] saMthAraga - gujarAtI anuvAda [AgadIpa-6] chaThTho payagno [12] gacchAdhAra - gujarAtI anuvAda AgAmadIpa-6] sAtamo payagno-1 [12] caMdAjhaya.. gujarAtI anuvAda [AgamadIpa- sAtamo payagno-2 [12] gaNivijjA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] AThamo paDyo [1ra3 deviMdatya - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa6] navamo payagno [12] vIratyava - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-cha dazamo pAyo [125 nisIha - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] paheluM chedasUtra [12] buhatakaM- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-che bIjuM chedasUtra [127vavahAra- . gujarAtI anuvAda AgamadIpa) trIjuM chedasUtra [128 dasAsuyakhaMdha - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6 cothuM chedasUtra [12] jIyakapyo - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6) pAMcamuM chedasUtra [13]] mahAnisIha - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa- chaThTha chedasUtra [31] Avasmaya - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] paheluM mUlasutra [32] ohanijutti - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjuM mUlasutra-1 [13] piMDaniSutti - gujarAtI anuvAda (Agamadipa-7] bIjuM mUlasutra-2 [134] dasayAliya - gujarAtI anuvAda (Agamadapa-7] trIjuM mulasUtra Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [14I - - [15] uttarayara - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-7] cothuM mUlasutra [36] naMdIsatta- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] pahelI cUlikA [137] anuyogadAra - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjI cUlikA prakAzana 91 thI 137 AgamadIpa prakAzane pragaTa karela che. [138] dIkSA yogAdi vidhi [139] 45 Agama mahApUjana vidhi [140] AcArAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-1 [141] sUtrakRtAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-2 [142] sthAnAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-3 [143] samavAyAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-4 [144] bhagavatIagasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-5/6 [145] jJAtAdharmakathAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-7 [146] upAsakadazAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-7 [147] antakRddazAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-7 [148] anuttaropapAtikadazAGgasUtraM saTIkaM / AgamasuttANi saTIkaM-7 [149] praznavyAkaraNAgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-7 [150] vipAkazrutAgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-8 [151] aupapAtikaupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-8 [152] rAjaprazniyaupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-8 [153] jIvAjIvAbhigamaupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-9 [154] prajJApanAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-10/11 [155] sUryaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-12 [156] candraprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-12 jambUdvIvaprajJaptiupAsUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-13 [158] nirayAvalikAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [159] kalpavataMsikAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [160] puSpitAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [161] puSpacUlikAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [162] vahidasAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [163] catuHzaraNaprakIrNakasUtra saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 AturapratyAvyAnaprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [165] mahApratyAkhyAnaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [166] bhaktaparijJAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIka-14 [157) Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [167 ] taMdulavaicArika prakIrNakasUtraM saTIka [168 ] saMstArakaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [ 169 ] gacchAcAraprakIrNakasUtraM saTIka [ 170 ] gaNividyAprakIrNakasUtraM sacchAyaM [171 ] devendrastavaprakIrNakasUtraM sacchAyaM maraNasamAdhiprakIrNakasUtraM sacchAyaM [172] [ 173 ] nizIthachedasUtraM saTIkaM [174] vRhatkalpachedasUtraM saTIkaM [ 175 ] vyavahArachedasUtraM saTIka [ 176 ] dazAzrutaskandhachedasUtraM saTIkaM [177] jItakalpachedasUtraM saTIkaM [ 178 ] mahAnizIthasUtraM (mUlaM ) [179 ] AvazyakamUlasUtraM saTIkaM [180] oSaniyuktimUlasUtraM saTIka [181] piNDaniryuktimUlasUtraM saTIka [182] dazavaikAlikamUlasUtraM saTIkaM [183] uttarAdhyayanamUlasUtraM saTIka [184] nandI - cUlikA sUtraM saTIka [185] anuyogadvAracUlikAsUtraM saTIkaM [15] AgamasuttANi saTIkaM 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM-14 AgamasuttANi saTIkaM 14 AgamasuttANi saTIkaM 14 AgamasuttANi saTIka - 15-16-17 AgamasutANi saTIka - 18-19-20 Agagama suttANi saTIkaM - 21-22 AgamasuttANi saTIkaM - 23 AgamasuttANi saTIkaM-23 AgamasutANi saTIkaM - 23 AgamasuttANi saTIkaM- 24-25 Agama suttAmi saTIka - 26 AgamasuttANi saTIka - 26 AgamasuttANi saTIka - 27 AgamasutANi saTIka - 28-29 AgamasuttANi saTIkaM - 30 AgamasuttANi saTIkaM - 30 prakAzana 139 thI 185 Agamazveta prakAzane pragaTa karela che. -: saMparka sthaNa : 'Agama ArAdhanA kendra' zItasanAtha sosAyaTI-vibhAga-1, ise naM-13, 4the bhANe zrI naminAtha jaina derAsarajI pAchaLa, vhAI senTara, khAnapura amadAvAda-1 Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [16] "AgamasuttANi-saTIkaM" bhAga 1 thI 30 nuM vivara 8 AgamasuttANi bhAga-1 bhAga-2 bhAga-3 bhAga-4 bhAga - 5-6 bhAga-7 bhAga-8 bhAga-9 bhAga - 10-11 bhAga-12 bhAga-13 bhAga- 14 AyAra sUtrakRta sthAna samAviSTA AgamAH samavAya bhagavatI ( aparanAma vyAkhyAprajJapti) jJAtAdharmakathA, upAsakadazA, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa vipAkazruta, aupapAtika, rAjaprazniya jIvAjIvAbhigama prajJApanA | sUryaprajJapti, candraprajJapti jambUdvIpaprajJapti niravAyalikA, kalpavataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA vahidazA, catuHzaraNa, AturapratyAkhyAna, mahApratyAkhyAna, bhakta parijJA tandulavaicArika, saMstAraka, gacchAcAra, gaNividyA, devendrastava, maraNasamAdhi (bhAga - 15-16-17 nIzItha bhAga - 18-19-20 bRhatkalpa | bhAga- 21-22 vyavahAra bhAga- 23 bhAga- 24-25 bhAga-26 bhAga- 27 bhAga- 28-29 bhAga-30 dazAzrutaskandha, jItakalpa, mahanizItha Avazyaka oghaniyukti, piNDaniryukti dazavaikAlika uttarAdhyayana nandI, anuyogadvAra Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASya